ဝဳကဳပဳဒဳယာ mnwwiki https://mnw.wikipedia.org/wiki/%E1%80%99%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%99%E1%80%BA MediaWiki 1.47.0-wmf.1 first-letter မဳဒဳယာ တၟေင် ဓရီုကျာ ညးလွပ် ညးလွပ် ဓရီုကျာ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဓရီုကျာ ဝှာင် ဝှာင် ဓရီုကျာ မဳဒဳယာဝဳကဳ မဳဒဳယာဝဳကဳ ဓရီုကျာ ထာမ်ပလိက် ထာမ်ပလိက် ဓရီုကျာ ရီု ရီု ဓရီုကျာ ကဏ္ဍ ကဏ္ဍ ဓရီုကျာ ပါင်မုက် ပါင်မုက် ဓရီုကျာ TimedText TimedText talk မဝ်ဂျူ မဝ်ဂျူ ဓရီုကျာ Event Event talk 10 97 54760 50188 2026-05-09T14:12:28Z Aue Nai 24 54760 wikitext text/x-wiki {{#invoke:Infobox|infobox}}<includeonly>{{template other|{{#ifeq:{{PAGENAME}}|Infobox||{{#ifeq:{{str left|{{SUBPAGENAME}}|7}}|Infobox|[[Category:Infobox templates|{{remove first word|{{SUBPAGENAME}}}}]]}}}}|}}</includeonly><noinclude> {{documentation}} <!-- Categories go in the /doc subpage, and interwikis go in Wikidata. --> </noinclude> f4hgwrnr11ahhwyo266vcd10dpi92pe 828 296 54759 1052 2026-05-09T14:07:54Z Aue Nai 24 54759 Scribunto text/plain -- Inputs: -- image - Can either be a bare filename (with or without the File:/Image: prefix) or a fully formatted image link -- page - page to display for multipage images (DjVu) -- size - size to display the image -- maxsize - maximum size for image -- sizedefault - default size to display the image if size param is blank -- alt - alt text for image -- title - title text for image -- border - set to yes if border -- center - set to yes, if the image has to be centered -- upright - upright image param -- suppressplaceholder - if yes then checks to see if image is a placeholder and suppresses it -- link - page to visit when clicking on image -- class - HTML classes to add to the image -- Outputs: -- Formatted image. -- More details available at the "Module:InfoboxImage/doc" page local i = {} -- List of placeholder images and tracking categories stored in [[Module:InfoboxImage/data]] -- Other constants: -- the system-wide default thumbnail size (in px) local defaultThumbnailSize = 250 -- If page is not a user page, return tracking category. Else return empty. local function trackingCat(cat) local ns = mw.title.getCurrentTitle().nsText:lower() local categories = mw.loadData('Module:InfoboxImage/data').categories return (ns ~= 'user' and ns ~= 'user talk' and categories[cat]) or "" end -- Determine whether image is a placeholder function i.IsPlaceholder(image) -- change underscores to spaces image = mw.ustring.gsub(image, "_", " "); assert(image ~= nil, 'mw.ustring.gsub(image, "_", " ") must not return nil') -- if image starts with [[ then remove that and anything after | if mw.ustring.sub(image,1,2) == "[[" then image = mw.ustring.sub(image,3); image = mw.ustring.gsub(image, "([^|]*)|.*", "%1"); assert(image ~= nil, 'mw.ustring.gsub(image, "([^|]*)|.*", "%1") must not return nil') end -- Trim spaces image = mw.ustring.gsub(image, '^[ ]*(.-)[ ]*$', '%1'); assert(image ~= nil, "mw.ustring.gsub(image, '^[ ]*(.-)[ ]*$', '%1') must not return nil") -- remove prefix if exists local allNames = mw.site.namespaces[6].aliases allNames[#allNames + 1] = mw.site.namespaces[6].name allNames[#allNames + 1] = mw.site.namespaces[6].canonicalName for i, name in ipairs(allNames) do if mw.ustring.lower(mw.ustring.sub(image, 1, mw.ustring.len(name) + 1)) == mw.ustring.lower(name .. ":") then image = mw.ustring.sub(image, mw.ustring.len(name) + 2); break end end -- Trim spaces image = mw.ustring.gsub(image, '^[ ]*(.-)[ ]*$', '%1'); -- capitalise first letter image = mw.ustring.upper(mw.ustring.sub(image,1,1)) .. mw.ustring.sub(image,2); local placeholder_image = mw.loadData('Module:InfoboxImage/data').placeholder_image return placeholder_image[image] end local function isempty(x) return (not x) or x == "" end -- Main entry point function i.InfoboxImage(frame) local image = frame.args["image"]; if isempty(image) then return ""; end if image == "&nbsp;" then return image; end if frame.args["suppressplaceholder"] ~= "no" then if i.IsPlaceholder(image) == true then return ""; end end if string.find(image, "^%[*https?:") then -- Error category. return trackingCat("url_image_links") end if mw.ustring.sub(image,1,2) == "[[" then -- search for thumbnail images and add to tracking cat if found local cat = ""; if mw.title.getCurrentTitle().namespace == 0 and (mw.ustring.find(image, "|%s*thumb%s*[|%]]") or mw.ustring.find(image, "|%s*thumbnail%s*[|%]]")) then cat = trackingCat("thumbnail_images") end return image .. cat; elseif mw.ustring.sub(image,1,2) == "{{" and mw.ustring.sub(image,1,3) ~= "{{{" then return image; elseif mw.ustring.sub(image,1,1) == "<" then return image; elseif mw.ustring.sub(image,1,8) == mw.ustring.char(127).."'\"`UNIQ" then -- Found strip marker at begining, so pass don't process at all return image; else local result = ""; local page = frame.args["page"]; local upright = frame.args["upright"] or "" local size = frame.args["size"]; local maxsize = frame.args["maxsize"]; local sizedefault = frame.args["sizedefault"]; local alt = frame.args["alt"]; local link = frame.args["link"]; local title = frame.args["title"]; local border = frame.args["border"]; local thumbtime = frame.args["thumbtime"] or ""; local center = frame.args["center"]; local class = frame.args["class"]; -- remove prefix if exists local allNames = mw.site.namespaces[6].aliases allNames[#allNames + 1] = mw.site.namespaces[6].name allNames[#allNames + 1] = mw.site.namespaces[6].canonicalName for i, name in ipairs(allNames) do if mw.ustring.lower(mw.ustring.sub(image, 1, mw.ustring.len(name) + 1)) == mw.ustring.lower(name .. ":") then image = mw.ustring.sub(image, mw.ustring.len(name) + 2); break end end if not isempty(maxsize) then -- if no sizedefault nor upright, then set to maxsize if isempty(sizedefault) and isempty(upright) then sizedefault = maxsize end -- check to see if size bigger than maxsize local maxsizenumber = tonumber(mw.ustring.match(maxsize,"%d*")) or 0; if not isempty(size) then local sizenumber = tonumber(mw.ustring.match(size,"%d*")) or 0; if sizenumber > maxsizenumber and maxsizenumber > 0 then size = maxsize; end end -- check to see if upright bigger than maxsize (at default preferred size) if not isempty(upright) then local uprightnumber = tonumber(upright) or (upright == "yes" and 0.75) or 0 if uprightnumber*defaultThumbnailSize > maxsizenumber and maxsizenumber > 0 then upright = tostring(maxsizenumber/defaultThumbnailSize) end end end -- add px to size if just a number if (tonumber(size) or 0) > 0 then size = size .. "px"; end -- add px to sizedefault if just a number if (tonumber(sizedefault) or 0) > 0 then sizedefault = sizedefault .. "px"; end result = "[[File:" .. image; if not isempty(page) then result = result .. "|page=" .. page; end if not isempty(size) then result = result .. "|" .. size; elseif not isempty(sizedefault) and isempty(upright) then result = result .. "|" .. sizedefault; else result = result .. "|frameless"; end if center == "yes" then result = result .. "|center" end if not isempty(alt) then result = result .. "|alt=" .. alt; end if not isempty(link) then result = result .. "|link=" .. link; end if border == "yes" then result = result .. "|border"; end if upright == "yes" then result = result .. "|upright"; elseif upright ~= "" then result = result .. "|upright=" .. upright; end if thumbtime ~= "" then result = result .. "|thumbtime=" .. thumbtime; end if not isempty(class) then result = result .. "|class=" .. class; end -- if alt value is a keyword then do not use as a description if alt == "thumbnail" or alt == "thumb" or alt == "frameless" or alt == "left" or alt == "center" or alt == "right" or alt == "upright" or alt == "border" or mw.ustring.match(alt or "", '^[0-9]*px$', 1) ~= nil then alt = nil; end if not isempty(title) then -- does title param contain any templatestyles? If yes then set to blank. if mw.ustring.match(frame:preprocess(title), 'UNIQ%-%-templatestyles', 1) ~= nil then title = nil; end end if not isempty(title) then result = result .. "|" .. title; end result = result .. "]]"; return result; end end return i; jhks6vfk9v2iehyrc6dp50ju1s294vf 54768 54759 2026-05-09T14:33:04Z Aue Nai 24 54768 Scribunto text/plain -- Module:InfoboxImage -- For Mon Wikipedia/Mon Wiktionary local p = {} local function getData() local success, data = pcall(mw.loadData, 'Module:InfoboxImage/data') if success then return data else -- Fallback data if module doesn't exist return { default_size = 220, placeholder = { name = nil, size = "220x200px" }, extensions = { "jpg", "jpeg", "png", "gif", "svg", "webp" } } end end function p.InfoboxImage(frame) local args = frame.args local image = args.image or args[1] or '' image = mw.text.trim(image) -- If no image, try placeholder if image == '' or image == nil then local data = getData() local placeholder = data.placeholder if placeholder and placeholder.name then image = placeholder.name else return '' end end -- Get size local size = args.size or args.image_size or args.sizedefault if not size then local data = getData() size = data.default_size and (data.default_size .. 'px') or '220px' end -- Get alt text local alt = args.alt or args.alt_text or '' -- Build image local result = string.format('[[File:%s|%s|alt=%s]]', image, size, alt) -- Add caption if provided local caption = args.caption or '' if caption ~= '' then result = result .. string.format('<div style="text-align:center; font-size:90%%">%s</div>', caption) end return result end return p cknxtcag3l0h8r8zkd2apqm2h2rcv09 4 2215 54788 17456 2026-05-10T09:38:31Z Aue Nai 24 54788 wikitext text/x-wiki '''၁၀၊ မေ''' <div style="float:right;margin-left:0.5em;">[[ဝှာင်:Mother and child-Mi Sajin.jpg|80px|]]</div> <div style="margin-left:-1em;"> * [[တ္ၚဲမိ]]ဂၠးကဝ် ဂှ် စကၠောန်ကၠုင် နူကဵု သၞာံ ၁၈၇၂ ။ * ၁၇၇၄ – လဴဝဳ ၁၆ (Louis XVI) ကေုာံ မာရဳ အာန်တွာနတ် (Marie Antoinette) တအ် ဒှ်ကၠုၚ် သၟိၚ် ကေုာံ ဂၞကျာ် ဍုၚ် ပြၚ်သေတ်။ * ၁၈၅၇ – '''[[:en:Indian Rebellion of 1857|ပရေၚ်ကလိုက်ကမဵု အိန္ဒိယ ၁၈၅၇]]''' စကတဵုဒှ် နူကဵု ကောန်ပၞာန် သဳပဝ် (Sepoy) တအ် ပ္ဍဲ မဳရတ် (Meerut) မဒစဵုဒစး ကု ကမ္မဏဳ အိန္ဒိယ ဗမံက် ဗြိတိန်။ * ၁၈၆၉ – ကမၠောန် သိုၚ်ခၞံ '''[[:en:First Transcontinental Railroad|ပသဲတရဴ မစၠောအ် တွဵုရး အမေရိကာန်]]''' အာစိုပ်ဒတုဲ ပ္ဍဲ ယူတာ (Utah) နကဵု ပွမစုတ် တၞၚ်ဇြေဟ်ထဝ် (Golden spike) သွက်ဂွံ မဆက် ကဵု ၜဳမှာသၟိတ် အတ္တလာန်တေတ် ကေုာံ ပသဳဖေတ်။ * ၁၉၄၀ – ပၞာန်ဂၠးတိ ဒုတိယ: '''[[ဝေန်သတန် ချာချဳ]]''' (Winston Churchill) ဂွံဒုၚ် ခပတိုန် နဒဒှ် သကိုပ်ဝန်ဇၞော် ကၟိန်ဍုၚ်ဨကရာဇ် (UK)၊ တုဲ ဂျာမနဳ စလုပ်ဗတိုက် ဍုၚ် ဗေလ်ဂျဳယောမ်၊ နယ်သာလာန် ကေုာံ လတ်ဇြေန်ဗံက်။ * ၁၉၉၄ – '''[[နေလ်သေန် မာန်ဒဲလာ]]''' (''ပ္ဍဲဗီု'') ဒုၚ်ကေတ် သစ္စာ နဒဒှ် သမ္မတ ဍုၚ် အာဖရိကသၠုၚ်ကျာ မဒှ် သမ္မတ လမ္စံက် ကိုပ်ကၠာအိုတ်။ <div style="text-align: right; margin-top: 1em; clear: both;"> '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၉. မေ|မတုဲကၠုၚ်]]''' – '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/မေ|မာတိကာ ဂိတုမေ]]''' – '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၁၁. မေ|တ္ၚဲယးဂတ]]''' </div> <noinclude> [[ကဏ္ဍ:ဝဳကဳပဳဒဳယာ ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ ဂိတုမေ|၁၀]] </noinclude> </div> 3skl8olr2fm4m40xi9sfr8h5puzlukr 4 2713 54802 21251 2026-05-10T10:54:50Z Aue Nai 24 54802 wikitext text/x-wiki <div style="float:right; margin-left:0.5em; width:100px;"> [[File:Flag of Thailand.svg|100px|အလာံ ဍုင်သေံ]]<br> <div style="text-align:center; font-size:90%;">'''အလာံ<br>ဍုင်သေံ'''</div> </div> '''၁၁ မေ''': * ၃၃၀ – သၟိင်အေန်ပါယာ ရဝ်မ '''[[:en:Constantine the Great|ကောန်သတာန်တာင် ဇၞော်]]''' (Constantine the Great) ပြံင်လှာဲ ယၟု ဍုင် ဗုဇြေန်တဳယောမ် (Byzantium) နဒဒှ် ''ရဝ်မ တၟိ'' (Nova Roma)၊ မကော်စ ဍုင် ကောန်သတာန်တဳနဝ်ပဴ (Constantinople)။ * ၈၆၈ – '''[[:en:Diamond Sutra|ပြကိုဟ်သုတ်ဗဇြ]]''' (Diamond Sutra) ကိုပ်ကၠာအိုတ် မၞုံ ကု စၟတ်တ္ၚဲ ချိုတ်ပၠိုတ် ဂှ် တက်ပတိတ် လဝ် နကဵု စက်တက်လိက် ပ္ဍဲ ဍုင်ကြုက်။ * ၁၈၁၂ – သကိုပ်ဝန်ဇၞော် ဗြိတိန် '''[[:en:Spencer Perceval|သပေန်သာ ပါသဳဗာလ်]]''' (Spencer Perceval) ဒးဒုင် ပန်ဂစိုတ် ပ္ဍဲ လပါ်အပ္ဍဲ စၠတ်ထဝ် အင်္ဂလာန်၊ မဒှ် သကိုပ်ဝန်ဇၞော် ဗြိတိန် ဆမွဲတၠ ဓဝ် မဒးဒုင် ဂစိုတ် ပ္ဍဲ သမိုင်း။ * ၁၉၄၉ – ဍုင်သေံ မကော်စ လဝ် သယာမ် (Siam) ဂှ် ပြံင်လှာဲ ယၟု ဍုင် နဒဒှ် '''[[:en:Thailand|ဍုင်သေံ (ထာဲ)]]''' (Thailand) နကဵု အလဵုအသဳ အတိုင် သၞောဝ်။ * ၁၉၉၇ – စက်ကောမ်ပျူတာ အာင်ဗဳအေမ် (IBM) မကော်စ '''[[:en:Deep Blue (chess computer)|ဒိပ် ဗလူး]]''' (Deep Blue) ဂှ် ဇၞးအာ ညးတၠအစောန် ဝေင် စစ်တုရင် ဂၠးတိ ဂယ်ရဳ ကာသ်ပါရဝ် (Garry Kasparov)။ <div style="text-align: right; margin-top: 1em; clear: both;"> '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၁၀. မေ|မတုဲကၠုၚ်]]''' – '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/မေ|မာတိကာ ဂိတုမေ]]''' – '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၁၂. မေ|တ္ၚဲယးဂတ]]''' </div> <noinclude> [[ကဏ္ဍ:ဝဳကဳပဳဒဳယာ ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ ဂိတုမေ|၁၁]] </noinclude> 0zavd0plmmcr4dwnljmjklndbouo2i8 0 6228 54742 52302 2026-05-09T12:58:00Z Aue Nai 24 Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[အဖဂါန္နိသတာန်]] ဇရေင် [[အဖဂါန်နိသတာန်]] 52302 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = Islamic Emirate of Afghanistan | common_name = Afghanistan | native_name = {{unbulleted list|{{native name|ps|د افغانستان اسلامي امارت|italic=no}}<br />{{small|{{transliteration|ps|Də Afġānistān Islāmī Imārat}}}}|{{native name|prs|امارت اسلامی افغانستان|italic=no}}<br />{{small|{{transliteration|prs|Imārat-i Islāmī-yi Afghānistān}}}}}} | image_flag = Flag of Taliban.svg | flag_caption = Flag | image_coat = Arms of the Islamic Emirate of Afghanistan.svg | alt_coat = Coat of Arms of the Islamic Emirate<ref>{{Cite web |url=http://law.acku.edu.af/fa/download/file/fa/12686/77746 |title=Archived copy |access-date=17 September 2021 |archive-date=3 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190603201955/http://law.acku.edu.af/fa/download/file/fa/12686/77746 |url-status=dead |accessdate=13 March 2023 |archivedate=3 June 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190603201955/http://law.acku.edu.af/fa/download/file/fa/12686/77746 }}</ref> | symbol_type = [[Emblem of Afghanistan|Emblem]] | national_anthem = {{lang|ps|دا د باتورانو کور}}<br />{{transliteration|ps|Dā Də Bātorāno Kor}}<br />"[[This Is the Home of the Brave]]"<ref name="Tharoor">{{Cite news|last=Tharoor|first=Ishaan|date=19 June 2013|title=The Taliban's Qatar Office: Are Prospects for Peace Already Doomed?|magazine=Time|url=https://world.time.com/2013/06/19/the-talibans-qatar-office-are-prospects-for-peace-already-doomed/|access-date=19 August 2021|issn=0040-781X}}</ref>{{parabr}} | image_map = {{switcher|[[File:Afghanistan (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|Afghanistan on the globe|[[File:Afghanistan - Location Map (2013) - AFG - UNOCHA.svg|upright=1.15|frameless]]|Map of Afghanistan}} | capital = [[Kabul]] | coordinates = {{Coord|34|31|N|69|11|E|region:AF_source:geonames|display=inline,title}}<ref>[{{geonameslink|gnid=1149361|name=islamic-republic-of-afghanistan}} Islamic Republic of Afghanistan] in [{{geonamesabout}} Geonames.org (CC BY)]</ref> | largest_city = Kabul | official_languages = {{hlist|[[Pashto]]|[[Dari]]}} | ethnic_groups = {{unbulleted list | 42% [[Pashtun]] | 27% [[Tajiks|Tajik]] | {{figure space}}9% [[Hazaras|Hazara]] | {{figure space}}9% [[Uzbeks|Uzbek]] | {{figure space}}4% [[Aimaq people|Aimaq]] | {{figure space}}3% [[Turkmen people|Turkmen]] | {{figure space}}2% [[Baloch people|Baloch]] | {{figure space}}4% [[Ethnic groups in Afghanistan|Others]] }} | ethnic_groups_ref = {{Efn|The last census in Afghanistan was conducted in 1979, and was itself incomplete. Due to the [[Afghanistan conflict (1978–present)|ongoing conflict]] in the country, no official census has been conducted since.<ref>{{Cite web|url = https://afghanistan.unfpa.org/en/node/15230|title = Population Matters|date = 3 March 2016|accessdate = 13 March 2023|archivedate = 16 August 2021|archiveurl = https://web.archive.org/web/20210816021136/https://afghanistan.unfpa.org/en/node/15230}}</ref>}}<ref>{{cite web | url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/south-asia/afghanistans-ethnic-mosaic/articleshow/85552093.cms | title=Afghanistan's ethnic mosaic| author=timesofindia| website=[[The Times of India]]| date= 23 August 2021| publisher= | via=}}</ref><ref name=":2">{{cite web | url=https://worldpopulationreview.com/countries/afghanistan-population | title="Afghanistan Population 2021"| author=World Population Review| date= 19 September 2021| publisher= | via=}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.statista.com/statistics/1258799/afghanistan-share-of-population-by-ethnic-group/ | title=Distribution of Afghan population by ethnic group 2020| author=statista.com| date= 20 August 2021| publisher= | via=}}</ref><ref>{{cite web | url=https://reliefweb.int/report/afghanistan/afghan-ethnic-groups-brief-investigation | title=Afghan Ethnic Groups: A Brief Investigation| author=reliefweb.int| date= 14 August 2011| publisher= | via=}}</ref> | ethnic_groups_year = 2019 unofficial estimates | religion = {{unbulleted list | 99.7% [[Islam in Afghanistan|Islam]] ([[State religion|official]]) | 0.3% [[Demographics of Afghanistan#Religion|Others]] }} | religion_year = 2009 | demonym = [[Afghans|Afghan]]{{Efn|Other demonyms that have been used are Afghani,<ref>Dictionary.com. [[The American Heritage Dictionary of the English Language]], Fourth Edition. Houghton Mifflin Company, 2004. [http://dictionary.reference.com/browse/afghani Reference.com] (Retrieved 13 November 2007).</ref> Afghanese and Afghanistani (see [[Afghans]] for further details)<ref>Dictionary.com. [[WordNet]] 3.0. [[Princeton University]]. [http://dictionary.reference.com/browse/afghanistani Reference.com] (Retrieved 13 November 2007). {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140328102257/http://dictionary.reference.com/browse/afghanistani |date=28 March 2014}}</ref>|name="Demonym"|group="Note"}}<ref name="Constitution of Afghanistan">{{cite web|title=Constitution of Afghanistan|url=https://www.afghanembassy.us/about-afghanistan/constitution/|year=2004|access-date=16 February 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20160920112856/http://www.afghanembassy.us/about-afghanistan/constitution/|archive-date=20 September 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |title=Afghan {{!}} meaning in the Cambridge English Dictionary |publisher=the Cambridge English Dictionary |isbn=9781107660151 |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/afghan }}</ref> | government_type = [[Unitary state|Unitary]] [[totalitarian]]<ref>*{{cite journal |last1=Sakhi |first1=Nilofar |title=The Taliban Takeover in Afghanistan and Security Paradox |journal=Journal of Asian Security and International Affairs |date=December 2022 |volume=9 |issue=3 |pages=383–401 |doi=10.1177/23477970221130882 |s2cid=253945821 |quote=Afghanistan is now controlled by a militant group that operates out of a totalitarian ideology.}} *{{cite web |last1=Madadi |first1=Sayed |title=Dysfunctional centralization and growing fragility under Taliban rule |url=https://www.mei.edu/publications/dysfunctional-centralization-and-growing-fragility-under-taliban-rule |website=[[Middle East Institute]] |access-date=28 November 2022 |date=6 September 2022 |quote=In other words, the centralized political and governance institutions of the former republic were unaccountable enough that they now comfortably accommodate the totalitarian objectives of the Taliban without giving the people any chance to resist peacefully. }} *{{cite web |last1=Sadr |first1=Omar |title=Afghanistan's Public Intellectuals Fail to Denounce the Taliban |url=https://www.fairobserver.com/region/central_south_asia/omar-sadr-afghanistan-taliban-rule-totalitarianism-human-rights-news-2441/ |website=Fair Observer |access-date=28 November 2022 |date=23 March 2022 |quote=The Taliban government currently installed in Afghanistan is not simply another dictatorship. By all standards, it is a totalitarian regime. }} *{{cite web |title=Dismantlement of the Taliban regime is the only way forward for Afghanistan |url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/southasiasource/dismantlement-of-the-taliban-regime-is-the-only-way-forward-for-afghanistan/ |website=[[Atlantic Council]] |access-date=28 November 2022 |date=8 September 2022 |quote=As with any other ideological movement, the Taliban's Islamic government is transformative and totalitarian in nature. }} *{{cite web |last1=Akbari |first1=Farkhondeh |title=The Risks Facing Hazaras in Taliban-ruled Afghanistan |url=https://extremism.gwu.edu/risks-facing-hazaras-taliban-ruled-afghanistan |website=[[George Washington University]] |access-date=28 November 2022 |date=7 March 2022 |quote=In the Taliban's totalitarian Islamic Emirate of Afghanistan, there is no meaningful political inclusivity or representation for Hazaras at any level. |accessdate=13 March 2023 |archivedate=14 January 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230114164914/https://extremism.gwu.edu/risks-facing-hazaras-taliban-ruled-afghanistan }}</ref> [[provisional government|provisional]] [[theocratic]] [[Islamic state|Islamic]] [[emirate]]<!--Non-monarchical emirate--><ref> *{{cite news |last1=Choi |first1=Joseph |title=EU: Provisional Taliban government does not fulfill promises |url=https://thehill.com/policy/international/571292-eu-provisional-taliban-government-does-not-fulfill-promises |access-date=18 March 2022 |work=[[The Hill (newspaper)|The Hill]] |date=8 September 2021}} *{{cite news |last1=Bezhan |first1=Frud |title=Key Figures In The Taliban's New Theocratic Government |url=https://gandhara.rferl.org/a/afghanistan-taliban-government-figures/31448372.html |access-date=6 February 2022 |work=[[Radio Farda]] |publisher=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]] |date=7 September 2021}} *{{cite news |last1=George |first1=Susannah |title=Inside the Taliban campaign to forge a religious emirate |url=https://www.washingtonpost.com/world/interactive/2023/afghanistan-taliban-islamic-law-rights/ |access-date=19 February 2023 |newspaper=[[The Washington Post]] |date=18 February 2023}}</ref> | leader_title1 = [[Supreme Leader of Afghanistan|Supreme Leader]] | leader_name1 = {{nowrap|[[Hibatullah Akhundzada]]}} | leader_title2 = [[Prime Minister of Afghanistan|Prime Minister]] | leader_name2 = [[Hasan Akhund]] ([[Acting prime minister|acting]]) | leader_title3 = [[Chief Justice of Afghanistan|Chief Justice]] | leader_name3 = [[Abdul Hakim Ishaqzai]] | legislature = [[Leadership Council of Afghanistan|Leadership Council]]<ref>{{cite news |title=Afghanistan's Taliban ruler faces rare internal criticism, revealing divisions |url=https://www.cbsnews.com/news/afghanistan-taliban-divisions-supreme-leader-akhundzada-rare-criticism/ |access-date=19 February 2023 |work=[[CBS News]] |date=17 February 2023 |quote=Its commanders and politicians take their orders from a powerful leadership council based not in the capital of Kabul, but in the Taliban's traditional homeland of Kandahar, in southern Afghanistan.}}</ref> | sovereignty_type = [[History of Afghanistan|Formation]] | established_event1 = [[Hotak dynasty]] | established_date1 = [[Mirwais Hotak|1709]]–[[Siege of Kandahar|1738]] | established_event2 = {{nowrap|[[Durrani Empire]]}} | established_date2 = 1747–1823 | established_event3 = [[Emirate of Afghanistan|Emirate]] | established_date3 = 1823–1839 | established_event4 = [[Durrani Empire|Restoration of the Durrani Kingdom]] | established_date4 = [[First Anglo-Afghan War|1839–1842]] | established_event5 = [[Emirate of Afghanistan|Restoration of the Emirate]] | established_date5 = [[First Anglo-Afghan War|1842–1926]] | established_event6 = [[Dost Mohammad Khan|Dost Mohammad unites Afghanistan]] | established_date6 = [[Herat Campaign of 1862–63|27 May 1863]] | established_event7 = [[Treaty of Gandamak|Anglo-Afghan Agreement]] | established_date7 = [[Second Anglo-Afghan War|26 May 1879]] | established_event8 = [[Third Anglo-Afghan War|Independence]] | established_date8 = [[Afghan Independence Day|19 August 1919]] | established_event9 = [[Kingdom of Afghanistan|Kingdom]] | established_date9 = 9 June 1926 | established_event10 = [[Republic of Afghanistan (1973–1978)|Republic]] | established_date10 = [[1973 Afghan coup d'état|17 July 1973]] | established_event11 = [[Democratic Republic of Afghanistan|Democratic Republic]] | established_date11 = [[Saur Revolution|27–28 April 1978]] | established_event12 = [[Islamic State of Afghanistan|Islamic State]] | established_date12 = 28 April 1992 | established_event13 = [[Islamic Emirate of Afghanistan (1996–2001)|Islamic Emirate]] | established_date13 = 27 September 1996 | established_event14 = {{nowrap|[[Islamic Republic of Afghanistan|Islamic Republic]]}} | established_date14 = 26 January 2004 | established_event15 = [[Fall of Kabul (2021)|Restoration of Islamic Emirate]] | established_date15 = 15 August 2021 | area_km2 = 652,867<ref>Central Statistics Office Afghanistan</ref> | area_rank = 40th | area_sq_mi = 252,072 | percent_water = negligible | population_estimate = 38,346,720<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Afghanistan|access-date=24 September 2022|year=2022}}</ref> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 37th | population_density_km2 = 48.08 | population_density_sq_mi = 119 | population_density_rank = 174th | GDP_PPP = $72.911&nbsp;billion<ref name="imf2">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=63&pr.y=8&sy=2018&ey=2023&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Afghanistan |publisher=International Monetary Fund |access-date=14 November 2018}}</ref> | GDP_PPP_year = 2018 | GDP_PPP_rank = 96th | GDP_PPP_per_capita = $2,024<ref name="imf2"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 169th | GDP_nominal = $21.657&nbsp;billion<ref name=imf2/> | GDP_nominal_year = 2018 | GDP_nominal_rank = 111st | GDP_nominal_per_capita = $493<ref name=imf2/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 177th | HDI = 0.478<!-- number only --> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --> | HDI_change = decrease<!-- increase/decrease/steady --> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite book|title=Human Development Report 2021/2022: Uncertain Times, Unsettled Lives: Shaping our Future in a Transforming World|date=2022|publisher=[[United Nations Development Programme]]|pages=284|isbn=9789211264517|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|access-date=24 September 2022}}</ref><ref name="UNHDRDiff">{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|access-date=16 December 2020}}</ref> | HDI_rank = 180th | currency = [[Afghan afghani|Afghani]] ({{lang|prs|افغانی}}) | currency_code = AFN | time_zone = [[Afghanistan Time]] | utc_offset = +4:30<br />[[Lunar Hijri calendar|Lunar Calendar]]<ref>{{Cite web |last=8am |date=2022-03-26 |title=Taliban Changes Solar Year to Hijri Lunar Calendar |url=https://8am.af/eng/taliban-changes-solar-year-to-hijri-lunar-calendar/ |access-date=2022-09-04 |website=Hasht-e Subh Daily |language=en-US |accessdate=2023-03-13 |archivedate=2022-09-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220904224713/https://8am.af/eng/taliban-changes-solar-year-to-hijri-lunar-calendar/ }}</ref> | DST_note = ''[[Daylight saving time|DST]] is not observed''<ref>{{Cite web|url=https://www.timeanddate.com/time/time-zones-interesting.html|title=Half Hour and 45-Minute Time Zones|website=www.timeanddate.com}}</ref> | drives_on = right | calling_code = [[Telephone numbers in Afghanistan|+93]] | cctld = [[.af]]<br />[[افغانستان.]] | status = [[UN member state]] under an [[Recognition of the Islamic Emirate of Afghanistan|unrecognized government]] | today = }} '''အဖဂါန္နိသတာန်''',{{efn|{{IPAc-en|audio=En-us-Afghanistan.ogg|æ|f|ˈ|ɡ|æ|n|ᵻ|s|t|æ|n|,_|æ|f|ˈ|ɡ|ɑː|n|ᵻ|s|t|ɑː|n}}}} ယၟုပေင်ပေင် ပ္ဍဲသၞောဝ်မ္ဂး '''ဍုင်စောဖါအေဿလာမ် အဖဂါန်န္နိသတာန် (Islamic Emirate of Afghanistan)''',{{efn|{{bulleted list|{{lang-ps|د افغانستان اسلامي امارت}}|{{lang-prs|امارت اسلامی افغانستان}}}}}} ဒှ် နိဂီုကမၠက် မနွံမွဲဒမြိပ်ဂၠံင် လဒေါဝ်အာရှ ကေုာံ အာရှသၠုင်ကျာ။ မစၟတ်သမ္တီ မဒှ်ဍုင်လဒေါဝ်ဂြိုဟ်အာရှ၊<ref>{{Cite web|title=Securing Stability in Afghanistan, the 'Heart of Asia'|url=https://thediplomat.com/2015/11/securing-stability-in-afghanistan-the-heart-of-asia/|access-date=2022-02-25|website=thediplomat.com|language=en-US}}</ref> မဒှ်ဍုင် ပယျဵု ဆက်ကု ဍုင်ပါကိသတာန် ဗွဲဒိုဟ် ဗမံက် ကဵု သၠုင်ကျာ၊{{efn|The [[Government of India]] regards Afghanistan as a bordering country, as it considers all of [[Kashmir]] to be part of India. However, this is [[Kashmir conflict|disputed]], and the region bordering Afghanistan is administered by Pakistan. Source: {{cite web |title=Ministry of Home Affairs (Department of Border Management) |url=https://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/BMIntro-1011.pdf|access-date=1 September 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20150317182910/https://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/BMIntro-1011.pdf|archive-date=17 March 2015|url-status=dead}}}} အဳရာန် ဗွဲဒိုဟ်ပလိုတ်၊ တုခ်မေန်နိသတာန် ဗွဲဒိုဟ် ဗာယပ်၊ ဥဇဗေကိသတာန် ဗွဲဒိုဟ် သၟဝ်ကျာ၊ တာဇိကိသတာန် ဗွဲဒိုဟ်ဨသာန်၊ တုဲပၠန် ဍုင်ကြုက်ဂှ် ဗွဲဒိုဟ်ဨသာန် ကေုာံ ဗမံက်။ သမၠဲတိ နွံ ၆၅၂,၈၆၄ ကဳလဝ်မဳတာပန်ကၠင် (၂၅၂,၀၇၂ တိုင်ပန်ကၠင်)၊ နိဂီုကရေက် လပါ်သၟဝ်ကျာ ကဵု နေရတိဂှ် ဒှ်ဒေသကုန်ဒဵုဂမၠိုင် မဒှ်ဓရောင်ဒဵု ဟိန္ဒုကုရှ် (Hindu Kush)ရ။ ကာဗူ ဂှ် ဒှ်ဍုင်ဇၞော်အိုတ်တုဲ ဒှ်ဍုင်ရာဇဌာန်ရ။ အတိုင်စရင် နူသၞာံ ၂၀၂၁မ္ဂး လၟိဟ်မၞိဟ် ပ္ဍဲအဖဂါန္နိသတာန်ဂှ် နွံ ၄၀,၂ မဳလဳယာန်၊<ref name=":2" /> (နွံစ ၜိုတ် ၃၂,၉ မဳလဳယာန်<ref>{{cite report|title=د هېواد د وګړو اټکل برآورد نفوس کشور1399|language=ar,en|trans-title=Estimated Population of Afghanistan 2020–21|url=https://www.nsia.gov.af:8080/wp-content/uploads/2020/06/%D8%A8%D8%B1%D8%A2%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%86%D9%81%D9%88%D8%B3-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%DB%B1%DB%B3%DB%B9%DB%B9-%D9%86%D8%B3%D8%AE%DB%80-%D8%A7%D9%88%D9%84.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200703171906/https://www.nsia.gov.af:8080/wp-content/uploads/2020/06/%D8%A8%D8%B1%D8%A2%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%86%D9%81%D9%88%D8%B3-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%DB%B1%DB%B3%DB%B9%DB%B9-%D9%86%D8%B3%D8%AE%DB%80-%D8%A7%D9%88%D9%84.pdf|archive-date=3 July 2020|access-date=1 July 2020}}</ref>) မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဂကူနာနာ ဂကူပါသတုန်၊ တာဂျိတ်၊ ဟာဇရာသ်၊ ဥဇဗေက်၊ တူကမာန်၊ ကဳဇဳဗေသ် composed of ethnic ပါသတုန် (Pashtuns)၊ တာဂျိတ် (Tajiks)၊ ဟာဇရာသ် (Hazaras)၊ ဥဇဗေက် (Uzbeks)၊ တူကမာန် (Turkmens)၊ ကဳဇဳဗေသ် (Qizilbash)၊ အာဲမက် (Aimak)၊ ပါရှယဳ (Pashayi)၊ ဗလောက် (Baloch)၊ ပမိရိသ် (Pamiris)၊ နုရိသတာန်နိ (Nuristanis) ကေုာံ ဂကူတၞဟ်တအ်ရ။ ပ္ဍဲဒေသ အဖဂါန္နိသတာန်ဂှ် ကောန်မၞိဟ်တအ် စပဒတဴကၠုင် နူကဵု အခိင်ခေတ်တၟိလဒေါဝ်၊ တုဲပၠန် ရးနိဂီုဂှ် နွံတန်တဴဒၟံင် ပ္ဍဲမွဲဒမြိပ် ဂၠံင်သုတ် မဒှ်ဂၠံင် မလုပ်ဝင်တုဲ ပ္ဍဲမွဲဒမြိပ်ဂၠံင်ဂှ် နွံကဵု အာဲတၟာဲယေန်သၞာင်တြေံဂမၠိုင်ရ။<ref>{{Cite book|chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-1-349-17443-0_1|doi = 10.1007/978-1-349-17443-0_1|chapter = The Land and the People in History|title = Afghanistan Under Soviet Domination, 1964–83|year = 1984|last1 = Hyman|first1 = Anthony|pages = 3–22|isbn = 978-0-333-36353-9}}</ref> Popularly referred to as the [[graveyard of empires]],<ref>{{Cite web|last=Pillalamarri|first=Akhilesh|title=Why Is Afghanistan the 'Graveyard of Empires'?|url=https://thediplomat.com/2017/06/why-is-afghanistan-the-graveyard-of-empires/|access-date=2022-02-25|website=thediplomat.com|language=en-US}}</ref> the land has historically been home to various peoples and [[Invasions of Afghanistan|has witnessed numerous military campaigns]], including those by [[Persian empire|the Persians]], [[Alexander the Great]], the [[Maurya Empire]], [[Muslim conquests of Afghanistan|Arab Muslims]], the [[Mongol invasion of the Khwarazmian Empire|Mongols]], the [[European influence in Afghanistan#The Great Game|British]], the [[Soviet–Afghan War|Soviet Union]], and most recently by [[War in Afghanistan (2001–2021)|a US-led coalition]]. Afghanistan also served as the source from which the [[Greco-Bactrian Kingdom|Greco-Bactrians]] and the [[Mughal Empire|Mughals]], amongst others, rose to form major empires.<ref name="Galvin-PreIslamic">{{cite web |url=http://www.gl.iit.edu/govdocs/afghanistan/PreIslamic.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20011103002246/http://www.gl.iit.edu/govdocs/afghanistan/PreIslamic.html |archivedate=3 November 2001|title=The Pre-Islamic Period |publisher=Illinois Institute of Technology |work=Afghanistan Country Study |first=Luke |last=Griffin |date=14 January 2002 |access-date=14 October 2010}}</ref> The various conquests and periods in both the [[Greater Iran|Iranian]] and [[Greater India|Indian]] cultural spheres<ref>{{cite book|title=Encyclopedia of Hinduism|last=Denise Cush |first= Catherine Robinson, Michael York|year=2012|page=200|isbn=9781135189792|url=https://books.google.com/books?id=kzPgCgAAQBAJ&pg=PA200}}</ref><ref>{{cite web|title=The remarkable rugs of war, Drill Hall Gallery|date=30 July 2021|publisher=The Australian|url=https://amp.theaustralian.com.au/arts/review/the-remarkable-rugs-of-war-drill-hall-gallery/news-story/49fb932f8be798b1641425be98e4e0db|archive-url=https://web.archive.org/web/20211122182853/https://amp.theaustralian.com.au/arts/review/the-remarkable-rugs-of-war-drill-hall-gallery/news-story/49fb932f8be798b1641425be98e4e0db|archive-date=22 November 2021|access-date=22 November 2021|url-status=bot: unknown}}</ref> made the area a center for [[Zoroastrianism]], Buddhism, Hinduism, and later Islam throughout history.<ref>{{Cite web|url=https://www.redlandsdailyfacts.com/2021/09/15/professing-faith-religious-traditions-in-afghanistan-are-diverse/|title=Professing Faith: Religious traditions in Afghanistan are diverse|date=16 September 2021}}</ref> The modern state of Afghanistan began with the [[Durrani dynasty]] in the 18th century, with the [[Durrani Empire|Durrani Afghan Empire]] being formed by [[Ahmad Shah Durrani]]. The Durrani Empire led conquests in which, at its peak, encompassed land that spanned from [[eastern Iran]] to [[North India|northern India]].<ref>{{cite web|title=Afghanistan: the land that forgot time|date=26 October 2001|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2001/oct/26/afghanistan.terrorism11}}</ref><ref>{{cite web|title=The Pashtun will outlast all empires, but can they hold Afghanistan's center?|date=30 September 2021|author=Pepe Escobar|url=https://thecradle.co/Article/columns/2260|accessdate=13 March 2023|archivedate=10 October 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211010074808/https://thecradle.co/Article/columns/2260}}</ref> However, {{Weasel inline|text=it is argued|date=February 2023}} that [[Dost Mohammad Khan]] laid the foundations of the [[Emirate of Afghanistan|first modern Afghan state]].<ref>{{Cite web |date=1995|title=DŌST MOḤAMMAD KHAN |url=https://iranicaonline.org/articles/dost-mohammad-khan |url-status=live |access-date=February 8, 2023|website=Encyclopaedia Iranica}}</ref> Following the Durrani Empire's decline and the death of [[Ahmad Shah Durrani]] and [[Timur Shah Durrani|Timur Shah]], it was divided into multiple smaller independent kingdoms, including but not limited to [[Herat (1793–1863)|Herat]], [[Principality of Qandahar|Kandahar]] and [[Emirate of Afghanistan|Kabul]]. Afghanistan would be reunited in the 19th century after seven decades of civil war from 1793 to 1863, with wars of unification led by [[Dost Mohammad Khan]] from 1823 to 1863, where he conquered the independent principalities of Afghanistan under the Emirate of Kabul. Dost Mohammad died in 1863, days after [[Herat Campaign of 1862–63|his last campaign to unite Afghanistan]], and Afghanistan was consequently [[Afghan Civil War (1863–1869)|thrown back into civil war]] with fighting amongst his successors. During this time, Afghanistan became a [[buffer state]] in the [[Great Game]] between the [[British Empire]] (in [[British Raj|British-ruled India]]) and the [[Russian Empire]]. From India, the British attempted to subjugate Afghanistan but were repelled in the [[First Anglo-Afghan War]]. However, the [[Second Anglo-Afghan War]] saw a British victory and the successful establishment of British political influence over Afghanistan. Following the [[Third Anglo-Afghan War]] in 1919, Afghanistan became free of foreign political hegemony, and emerged as the independent [[Kingdom of Afghanistan]] in June 1926 under [[Amanullah Khan]]. This monarchy lasted almost half a century, until [[Mohammed Zahir Shah|Zahir Shah]] was [[1973 Afghan coup d'état|overthrown in 1973]], following which the [[Republic of Afghanistan (1973–1978)|Republic of Afghanistan]] was established. Since the late 1970s, Afghanistan's history has been dominated by extensive warfare, including [[Afghanistan conflict (1978–present)|coups, invasions, insurgencies, and civil wars]]. The conflict began in 1978 when a [[Saur Revolution|communist revolution]] established a [[Democratic Republic of Afghanistan|socialist state]], and subsequent infighting prompted the [[Soviet invasion of Afghanistan|Soviet Union to invade Afghanistan]] in 1979. [[Mujahideen]] fought against the Soviets in the [[Soviet–Afghan War]] and [[Afghan Civil War (1989–1992)|continued]] [[Afghan Civil War (1992–1996)|fighting]] [[Afghan Civil War (1996-2001)|amongst themselves]] following the [[Soviet withdrawal from Afghanistan|Soviets' withdrawal in 1989]]. The [[Islamic fundamentalism|Islamic fundamentalist]] [[Taliban]] controlled most of the country by 1996, but their [[Islamic Emirate of Afghanistan (1996–2001)|Islamic Emirate of Afghanistan]] received little international recognition before its overthrow in the 2001 [[United States invasion of Afghanistan|US invasion of Afghanistan]]. The Taliban returned to power in 2021 after [[Fall of Kabul (2021)|capturing Kabul]] and overthrowing the government of the [[Islamic Republic of Afghanistan]], thus bringing an end to the [[War in Afghanistan (2001–2021)|2001–2021 war]].<ref name="CTC 2021">{{cite journal |author-last=Watkins |author-first=Andrew H. |date=November 2021 |url=https://ctc.usma.edu/wp-content/uploads/2021/11/CTC-SENTINEL-092021.pdf |title=An Assessment of Taliban Rule at Three Months |url-status=live |editor1-last=Cruickshank |editor1-first=Paul |editor2-last=Hummel |editor2-first=Kristina |journal=[[CTC Sentinel]] |volume=14 |issue=9 |pages=1–14 |publisher=[[Combating Terrorism Center]] |location=[[West Point, New York]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20211129104726/https://ctc.usma.edu/wp-content/uploads/2021/11/CTC-SENTINEL-092021.pdf |archive-date=29 November 2021 |access-date=29 November 2021 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211129104726/https://ctc.usma.edu/wp-content/uploads/2021/11/CTC-SENTINEL-092021.pdf |date=29 November 2021 }}</ref> Although initially claiming it would form an inclusive government for the country, in September 2021 the Taliban re-established the Islamic Emirate of Afghanistan with an [[interim government]] made up entirely of Taliban members.<ref>{{Cite web |date=2021-09-09 |title=Who Will Run the Taliban Government? |url=https://www.crisisgroup.org/asia/south-asia/afghanistan/who-will-run-taliban-government |access-date=2022-10-18 |website=www.crisisgroup.org |language=en}}</ref> The Taliban government remains internationally unrecognized.<ref>{{Cite web |title=The Taliban: Unrecognized and unrepentant |url=https://www.mei.edu/publications/taliban-unrecognized-and-unrepentant |access-date=2022-10-18 |website=Middle East Institute |language=en}}</ref> Afghanistan is rich in natural resources, including [[lithium]], [[iron]], [[zinc]], and [[copper]]. It is also the world's largest producer of [[opium]],<ref>{{Cite web |date=2021-08-24 |title=What's the Taliban's record on opium production? |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-58308494 |access-date=2022-05-07 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref> second largest producer of [[cannabis]],<ref>{{Cite web |title=Morocco seizes over 840 kg of cannabis – Xinhua {{!}} English.news.cn |url=http://www.xinhuanet.com/english/2019-08/06/c_138288434.htm |access-date=2022-10-18 |website=www.xinhuanet.com}}</ref> and third largest of both [[saffron]]<ref>{{Cite web |title=Afghanistan's Saffron on Media {{!}} AfGOV |url=https://www.mail.gov.af/en/afghanistan%E2%80%99s-saffron-media |access-date=2022-10-18 |website=www.mail.gov.af |accessdate=2023-03-13 |archivedate=2023-04-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230408010552/https://www.mail.gov.af/en/afghanistan%E2%80%99s-saffron-media }}</ref> and [[Cashmere wool|cashmere]].<ref>{{Cite web |title=Taliban Takeover Puts Afghanistan's Cashmere, Silk Industries at Risk |url=https://www.businessoffashion.com/news/global-markets/taliban-takeover-puts-afghanistans-cashmere-silk-industries-at-risk/ |access-date=2022-10-18 |website=The Business of Fashion |language=en}}</ref> The country is a member of the [[South Asian Association for Regional Cooperation]] and a founding member of the [[Organization of Islamic Cooperation]]. Due to the effects of war in recent decades, the country has dealt with high levels of [[terrorism]], [[Poverty in Afghanistan|poverty]], and [[Undernutrition in children|child malnutrition]]. Afghanistan's economy is the world's 96th-largest, with a [[gross domestic product]] (GDP) of $72.9 billion by [[purchasing power parity]]. However, Afghanistan remains among the world's [[least developed countries]], ranking 180th in the [[Human Development Index|Human development Index]], while its per capita GDP (PPP) ranks 169th out of 186 countries {{As of|2018|lc=y}}. == Etymology == {{Main|Name of Afghanistan}} Some scholars suggest that the [[Root (linguistics)|root]] name [[Afghan (ethnonym)|''Afghān'']] is derived from the [[Sanskrit]] word ''[[Aśvaka]]n'', which was the name used for ancient inhabitants of the [[Hindu Kush]].<ref> *''"The name Afghan has evidently been derived from Asvakan, the Assakenoi of Arrian... "'' (Megasthenes and Arrian, p 180. See also: Alexander's Invasion of India, p 38; J.W. McCrindle). *''"Even the name Afghan is Aryan being derived from Asvakayana, an important clan of the Asvakas or horsemen who must have derived this title from their handling of celebrated breeds of horses"'' (See: Imprints of Indian Thought and Culture Abroad, p 124, Vivekananda Kendra Prakashan). *cf: ''"Their name (Afghan) means "cavalier" being derived from the [[Sanskrit]], ''Asva'', or ''Asvaka'', a horse, and shows that their country must have been noted in ancient times, as it is at the present day, for its superior breed of horses. Asvaka was an important tribe settled north to Kabul river, which offered a gallant resistance but ineffectual resistance to the arms of Alexander "''(Ref: Scottish Geographical Magazine, 1999, p 275, Royal Scottish Geographical Society). *''"Afghans are Assakani of the [[Greeks]]; this word being the [[Sanskrit]] [[Ashvaka]] meaning 'horsemen'"'' (Ref: Sva, 1915, p 113, Christopher Molesworth Birdwood). *Cf: ''"The name represents Sanskrit Asvaka in the sense of a ''cavalier'', and this reappears scarcely modified in the Assakani or Assakeni of the historians of the expedition of [[Alexander the Great|Alexander]]"'' (Hobson-Jobson: A Glossary of Colloquial [[Anglo-Indian]] words and phrases, and of kindred terms, etymological..by Henry Yule, AD Burnell).</ref> ''Aśvakan'' literally means "horsemen", "horse breeders", or "[[cavalry]]men" (from ''[[aśva]]'', the [[Sanskrit]] and [[Avestan]] words for "[[horse]]").<ref>{{cite book |title=Ancient India |first=Ramesh Chandra |last=Majumdar |author-link=Ramesh Chandra Majumdar |edition=Reprinted |publisher=Motilal Banarsidass |year=1977 |orig-year=1952 |isbn=978-8-12080-436-4 |page=99 |url=https://books.google.com/books?id=XNxiN5tzKOgC&pg=PA99}}</ref> However, others such as Ibrahim Khan have contended that the word Afghan comes from [[Bactrian language|Bactrian]].<ref>{{Cite journal |last=Khan |first=Ibrahim |date=2022-05-03 |title=په افغان ټکي کښې پټه کيسه |url=http://khyber.org/pacademy/journal3/index.php/path/article/view/265 |journal=Pashto |language=en |volume=51 |issue=663 |issn=2789-8342 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220606020051/http://khyber.org/pacademy/journal3/index.php/path/article/view/265 |date=2022-06-06 }}</ref> Historically, the ethnonym ''Afghān'' was used to refer to ethnic [[Pashtuns]].<ref name="Afghan">{{cite encyclopedia |author=Ch. M. Kieffer |url=http://www.iranicaonline.org/articles/afgan-in-current-political-usage-any-citizen-of-afghanistan-whatever-his-ethnic-tribal-or-religious-affiliation |title=Afghan |encyclopedia=Encyclopædia Iranica |edition=online |publisher=Columbia University |date=15 December 1983|archive-url=https://web.archive.org/web/20131116233835/http://www.iranicaonline.org/articles/afgan-in-current-political-usage-any-citizen-of-afghanistan-whatever-his-ethnic-tribal-or-religious-affiliation |archive-date=16 November 2013 }}</ref> The Arabic and Persian form of the name, ''Afġān'', was first attested in the 10th-century geography book ''[[Hudud al-'Alam]]''.<ref>{{Cite book|title=The Afghans|last1=Vogelsang|first1=Willem|year=2002|publisher=Wiley Blackwell|isbn=0-631-19841-5|page=18|url=https://books.google.com/books?id=9kfJ6MlMsJQC&pg=PA18|access-date=6 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190709112010/https://books.google.com/books?id=9kfJ6MlMsJQC&lpg=PP1&pg=PA18|archive-date=9 July 2019|url-status=live}}</ref> The last part of the name, "''[[-stan]]''", is a Persian suffix meaning "place of". Therefore, "Afghanistan" translates to "land of the Afghans", or "land of the Pashtuns" in a historical sense. According to the third edition of the ''[[Encyclopedia of Islam]]'':<ref>{{EI3|last=Nölle-Karimi|first=Christine|title=Afghanistan until 1747|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/*-COM_24776|year=2020}}</ref> {{blockquote|The name Afghanistan (Afghānistān, land of the Afghans / Pashtuns, ''afāghina'', sing. ''afghān'') can be traced to the early eighth/fourteenth century, when it designated the easternmost part of the [[Kartid]] realm. This name was later used for certain regions in the [[Safavid Iran|Ṣafavid]] and [[Mughal Empire|Mughal]] empires that were inhabited by Afghans. While based on a state-supporting elite of [[Durrani|Abdālī / Durrānī]] Afghans, the [[Durrani Empire|Sadūzāʾī Durrānī polity]] that came into being in 1160 / 1747 was not called Afghanistan in its own day. The name became a state designation only during the colonial intervention of the nineteenth century.}} The term "Afghanistan" first appeared in 1855, during the reign of [[Dost Mohammad Khan]].{{sfn|Lee|2019|p=317}} == Ancient history == {{Main|History of Afghanistan}} [[File:Nomads in Badghis Province.jpg|thumb|Tents of [[Afghans|Afghan]] [[nomad]]s in the northern [[Badghis Province|Badghis province]] of Afghanistan. Early peasant farming villages came into existence in Afghanistan about 7,000 years ago.]] Many empires and kingdoms have also risen to power in Afghanistan, such as the [[Greco-Bactrians]], [[Indo-Scythians]], [[Kushan]]s, [[Kidarites]], [[Hephthalites]], [[Alkhons]], [[Nezaks]], [[Zunbils]], [[Turk Shahi]]s, [[Hindu Shahi]]s, [[Lawiks]], [[Saffarids]], [[Samanids]], [[Ghaznavids]], [[Ghurids]], [[Khalji]]s, [[Kartids]], [[Lodi dynasty|Lodis]], [[Sur Empire|Surs]], [[Mughals]], and finally, the [[Hotak dynasty|Hotak]] and [[Durrani Empire|Durrani]] dynasties, which marked the political origins of the modern state.{{sfn|Runion|2007|page=44–49}} Throughout millennia several cities within the modern day Afghanistan served as capitals of various empires, namely, Bactra ([[Balkh]]), Alexandria on the Oxus ([[Ai-Khanoum]]), [[Kapisi]], [[Sigal, Sakastan|Sigal]], [[Kabul]], [[Kunduz]], [[Zaranj]], [[Firozkoh]], [[Herat]], Ghazna ([[Ghazni]]), Binban ([[Bamyan]]), and [[Kandahar]]. The country has been home to various peoples through the ages, among them the [[ancient Iranian peoples]] who established the dominant role of [[Indo-Iranian languages]] in the region. At multiple points, the land has been incorporated within vast regional empires; among them the [[Achaemenid Empire]], the [[Macedonian Empire]], the [[Maurya Empire]], and the [[Islamic Empire]].<ref>{{cite book|title=The Indo-Aryans of Ancient South Asia: Language, Material Culture and Ethnicity|author=George Erdosy|page=321|url=https://books.google.com/books?id=A6ZRShEIFwMC|isbn=3110144476|date=1995}}</ref> For its success in resisting foreign occupation during the 19th and 20th centuries, Afghanistan has been called the "[[graveyard of empires]]",{{sfn|Barfield|2012|page=255}} though it is unknown who coined the phrase.<ref>{{Cite news| issn = 0362-4331| last = Nordland| first = Rod| title = The Empire Stopper| work = The New York Times| date = 29 August 2017| url = https://www.nytimes.com/2017/08/29/world/asia/afghanistan-graveyard-empires-historical-pictures.html| quote = Afghanistan has long been called the "graveyard of empires" – for so long that it is unclear who coined that disputable term.| access-date = 18 November 2019| archive-url = https://web.archive.org/web/20181205023840/https://www.nytimes.com/2017/08/29/world/asia/afghanistan-graveyard-empires-historical-pictures.html| archive-date = 5 December 2018| url-status = live}}</ref> ===Prehistory and antiquity=== {{Main|Ancient history of Afghanistan}} Excavations of prehistoric sites suggest that humans were living in what is now Afghanistan at least 50,000 years ago, and that farming communities in the area were among the earliest in the world. An important site of early historical activities, many believe that Afghanistan compares to [[Egypt]] in terms of the historical value of its archaeological sites.<ref name="JFS">{{cite encyclopedia|url=http://encarta.msn.com/text_761569370___42/Afghanistan.html |title=Afghanistan&nbsp;– John Ford Shroder, University of Nebraska |publisher=Encarta |access-date=19 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040717092902/http://encarta.msn.com/text_761569370___42/Afghanistan.html |archive-date=17 July 2004 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1881896-1,00.html |title=Afghanistan: A Treasure Trove for Archaeologists |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |date=26 February 2009 |access-date=13 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130726153721/http://www.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C1881896-1%2C00.html |archive-date=26 July 2013 |url-status=dead |accessdate=13 March 2023 |archivedate=26 July 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130726153721/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1881896-1,00.html }}</ref> [[File:Indus Valley Civilization, Mature Phase (2600-1900 BCE).png|thumb| The extent of the [[Indus Valley civilization]] during its mature phase|upright=1.2]] ====Ancient era==== {{see also|Hindu and Buddhist heritage of Afghanistan}} [[Archaeological]] exploration done in the 20th century suggests that the geographical area of Afghanistan has been closely connected by culture and trade with its neighbors to the east, west, and north. Artifacts typical of the [[Paleolithic]], [[Mesolithic]], [[Neolithic]], [[Bronze Age|Bronze]], and [[Iron Age]]s have been found in Afghanistan. Urban civilization is believed to have begun as early as 3000 BCE, and the early city of [[Mundigak]] (near [[Kandahar]] in the south of the country) was a center of the [[Helmand culture]]. More recent findings established that the [[Indus Valley Civilization]] stretched up towards modern-day Afghanistan, making the ancient civilization today part of Pakistan, Afghanistan, and India. In more detail, it extended from what today is northwest Pakistan to northwest India and northeast Afghanistan. An Indus Valley site has been found on the [[Oxus River]] at [[Shortugai]] in northern Afghanistan.<ref name="The Ancient Indus pp.1">{{cite book|title=The Ancient Indus: Urbanism, Economy, and Society|page=1|author=Rita Wright|date=2009|url=https://books.google.com/books?id=gAgFPQAACAAJ|isbn=978-0521576529|access-date=11 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20160628065355/https://books.google.com/books?id=gAgFPQAACAAJ|archive-date=28 June 2016|url-status=live}}</ref><ref>Kenoyer, Jonathan Mark (1998). Ancient cities of the Indus Valley Civilisation. pp.96</ref> There are several smaller IVC colonies to be found in Afghanistan as well. An Indus Valley site has been found on the [[Oxus River]] at [[Shortugai]] in northern Afghanistan, shows Afghanistan to have been a part of Indus Valley Civilization.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=-xjGtwAACAAJ|title=Notes on Shortugai: An Harappan Site in Northern Afghanistan|publisher=Centre for the Study of the Civilization of Central Asia|author=Louis Depree|year=1981}}</ref> After 2000 BCE, successive waves of semi-nomadic people from Central Asia began moving south into Afghanistan; among them were many [[Indo-European languages|Indo-European]]-speaking [[Indo-Iranians]]. These tribes later migrated further into South Asia, Western Asia, and toward Europe via the area north of the [[Caspian Sea]]. The region at the time was referred to as [[Ariana]].<ref name="JFS" /><ref>Bryant, Edwin F. (2001) ''The quest for the origins of Vedic culture: the Indo-Aryan migration debate'' [[Oxford University Press]], {{ISBN|978-0-19-513777-4}}.</ref> [[File:ScythianBelt.jpg|thumb|left|A "Bactrian gold" [[Scythian]] belt depicting [[Dionysus]], from [[Tillya Tepe]] in the ancient region of [[Bactria]]]] By the middle of the 6th century BCE, the Achaemenids overthrew the [[Medes]] and incorporated [[Arachosia]], [[Aria (satrapy)|Aria]], and [[Bactria]] within its eastern boundaries. An [[Epigraphy|inscription]] on the tombstone of [[Darius I of Persia]] mentions the [[Kabulistan|Kabul Valley]] in a list of the 29 countries that he had conquered.<ref>{{cite web |url=http://www.gandhara.com.au/afghan_table.html |archive-url=https://archive.today/20120909000527/http://www.gandhara.com.au/afghan_table.html |url-status=dead |archive-date=9 September 2012 |title=Chronological History of Afghanistan&nbsp;– the cradle of Gandharan civilisation |publisher=Gandhara.com.au |date=15 February 1989 |access-date=19 May 2012 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=9 September 2012 |archiveurl=https://archive.today/20120909000527/http://www.gandhara.com.au/afghan_table.html }}</ref> The region of [[Arachosia]], around [[Kandahar]] in modern-day southern Afghanistan, used to be primarily Zoroastrian and played a key role in the transfer of the Avesta to [[Persis|Persia]] and is thus considered by some to be the "second homeland of Zoroastrianism".<ref name="Gnoli 1989 133">{{Cite book|last=Gnoli|first=Gherado|title=The Idea of Iran, an Essay on its Origin|publisher=Istituto italiano per il Medio ed Estremo Oriente|year=1989|pages=133|quote=... he would have drawn inspiration from a ireligious policy which intended to counteract the Median Magi's influence and transfer the 'Avesta-Schule' from Arachosia to Persia: thus the Avesta would have arrived in Persia through Arachosia in the 6th century B.C. [...] Alltough [...] Arachosia would have been only a second fatherland for Zoroastrianism, a significant role should still be attributed to this south-eastern region in the history of the Zoroastrian tradition.}}</ref><ref name="ReferenceB">{{Cite book|last=Gnoli|first=Gherado|title=The Idea of Iran, an essay on its Origin|publisher=Istituto italiano per il Medio ed Estremo Oriente|year=1989|pages=133|quote=linguistic data [...] prove the presence of the Zoroastrian tradition in Arachosia both in the Achaemenian age, in the last quarter of the 6th century, and in the Seleucid age.}}</ref><ref name="ARACHOSIA – Encyclopaedia Iranica">{{Cite web|title=ARACHOSIA – Encyclopaedia Iranica|url=https://iranicaonline.org/articles/arachosia|access-date=19 February 2021|website=iranicaonline.org}}</ref> [[Alexander the Great]] and his Macedonian forces arrived in Afghanistan in 330 BCE after defeating [[Darius III of Persia]] a year earlier in the [[Battle of Gaugamela]]. Following Alexander's brief occupation, the successor state of the [[Seleucid Empire]] controlled the region until 305 BCE when they gave much of it to the [[Maurya Empire]] as part of an alliance treaty. The Mauryans controlled the area south of the [[Hindu Kush]] until they were overthrown in about 185 BCE. Their decline began 60 years after [[Ashoka]]'s rule ended, leading to the [[Hellenistic]] reconquest by the [[Greco-Bactrians]]. Much of it soon broke away from them and became part of the [[Indo-Greek Kingdom]]. They were defeated and expelled by the [[Indo-Scythians]] in the late 2nd century BCE.<ref name="LoC-pdf">{{cite web |url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Afghanistan.pdf |title=Country Profile: Afghanistan |publisher=[[Library of Congress Country Studies]] on Afghanistan | date=August 2008 |access-date=10 October 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20140408085103/http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Afghanistan.pdf |archive-date=8 April 2014 }}</ref>{{sfn|Runion|2007|page=44}} [[File:Greco-BactrianKingdomMap.jpg|thumb|Approximate maximum extent of the [[Greco-Bactrian kingdom]], formed by the fragmentation of [[Alexander the Great]]'s Empire, circa 180 BCE]] {{ Annotated image | image=Hephthalites (map).jpg | = right | annotations = {{Annotation|75|80|[[Sasanian Empire|{{center|SASANIAN<br />EMPIRE}}]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=8|color=#000000}} {{Annotation|15|60|[[Byzantine Empire|{{center|BYZANTINE<br />EMPIRE}}]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=8|color=#000000}} {{Annotation|250|55|[[Northern Wei|{{center|NORTHERN<br />WEI}}]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=8|color=#000000}} {{Annotation|273|95|[[Liang dynasty|{{center|LIANG}}]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=8|color=#000000}} {{Annotation|155|90|[[Alchon Huns|{{center|Alchon<br />Huns}}]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|180|110|[[Gupta Empire|{{center|GUPTA<br />EMPIRE}}]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=8|color=#000000}} {{Annotation|230|27|[[Rouran Khaganate|JUAN-JUAN KHAGANATE]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=8|color=#000000}} {{Annotation|190|13|[[Tiele people|Gaoju Turks]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=8|color=#000000}} |caption= {{center|The Imperial [[Hephthalites]] c. 500 CE}} }} The [[Silk Road]] appeared during the first century BCE, and Afghanistan flourished with trade, with routes to China, India, Persia and north to the cities of [[Bukhara]], [[Samarkand]] and [[Khiva]] in present-day Uzbekistan.<ref>{{Cite web|url=https://unama.unmissions.org/afghanistan-and-silk-road-land-heart-world-trade-bijan-omrani|title='Afghanistan and the Silk Road: The land at the heart of world trade' by Bijan Omrani|date=8 March 2010|website=UNAMA|accessdate=13 March 2023|archivedate=16 August 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210816022140/https://unama.unmissions.org/afghanistan-and-silk-road-land-heart-world-trade-bijan-omrani}}</ref> Goods and ideas were exchanged at this center point, such as Chinese silk, Persian silver and Roman gold, while the region of present Afghanistan was mining and trading [[lapis lazuli]] stones<ref>{{Cite web|url=https://en.unesco.org/silkroad/countries-alongside-silk-road-routes/afghanistan|title=Afghanistan – Silk Roads Programme|website=[[UNESCO]]}}</ref> mainly from the [[Badakhshan]] region. During the first century BCE, the [[Parthian Empire]] subjugated the region but lost it to their [[Indo-Parthian]] vassals. In the mid-to-late first century CE the vast [[Kushan Empire]], centered in Afghanistan, became great patrons of Buddhist culture, making [[Buddhism]] flourish throughout the region. The Kushans were overthrown by the [[Sassanids]] in the 3rd century CE, though the [[Indo-Sassanids]] continued to rule at least parts of the region. They were followed by the [[Kidarite]]s who, in turn, was replaced by the [[Hephthalites]]. They were replaced by the [[Turk Shahi]] in the 7th century. The Buddhist Turk Shahi of Kabul was replaced by a Hindu dynasty before the Saffarids conquered the area in 870, this Hindu dynasty was called [[Hindu Shahi]].<ref>{{cite book|last=Wink|first=André|title=Al-Hind, the Making of the Indo-Islamic World: Early Medieval India and the Expansion of Islam 7Th-11th Centuries|url=https://books.google.com/books?id=g2m7_R5P2oAC&pg=PA125|year=2002|publisher=BRILL|isbn=0-391-04173-8|page=125|access-date=11 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191201142728/https://books.google.com/books?id=g2m7_R5P2oAC&pg=PA125|archive-date=1 December 2019|url-status=live}}</ref> Much of the northeastern and southern areas of the country remained dominated by [[Buddhist]] culture.<ref name="Habibi">{{cite web |url=http://www.alamahabibi.com/English%20Articles/Afghan_and_Afghanistan.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081023100306/http://www.alamahabibi.com/English%20Articles/Afghan_and_Afghanistan.htm|archive-date=23 October 2008 |title=Afghan and Afghanistan |work=[[Abdul Hai Habibi]]|publisher=alamahabibi.com|year=1969|access-date=17 November 2015}}</ref><ref>{{cite book|author=Charles Higham|title=Encyclopedia of Ancient Asian Civilizations|url=https://books.google.com/books?id=H1c1UIEVH9gC&pg=PA141|year=2014|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-0996-1|page=141}}</ref> === Medieval history === {{Main|Muslim conquests of Afghanistan|Mongol invasion of Central Asia}} ====Islamic conquest==== [[File:Saffarid dynasty 861-1003.png|thumb|left|[[Saffarid dynasty|Saffarid]] rule at its greatest extent under [[Ya'qub ibn al-Layth al-Saffar]]]] [[Arab]] [[Muslim]]s brought Islam to [[Herat]] and [[Zaranj]] in 642&nbsp;CE and began spreading eastward; some of the native inhabitants they encountered accepted it while others revolted. Before the [[Islamic conquest of Afghanistan|arrival of Islam]], the region used to be home to various beliefs and cults, often resulting in [[Syncretism]] between the dominant religions<ref>{{Cite book|last1=Weber|first1=Olivier|url=|title=Eternal Afghanistan|last2=Unesco|date=2002|publisher=Chêne|isbn=978-92-3-103850-1|quote=Gradually there emerged a fabulous syncretism between the Hellenistic world and the Buddhist universe}}</ref><ref>{{Cite book|last=Grenet|first=Grenet|title=Zoroastriansm among the Kushans|year=2016}}</ref> such as [[Zoroastrianism]],<ref name="Gnoli 1989 133"/><ref name="ReferenceB"/><ref name="ARACHOSIA – Encyclopaedia Iranica"/> [[Buddhism]] or [[Greco-Buddhism]], [[Ancient Iranian religion]]s,<ref name="Allen">{{Cite book|last=Allen|first=Charles|url=|title=The Search For Shangri-La: A Journey into Tibetan History|date=5 November 2015|publisher=Little, Brown Book Group|isbn=978-0-349-14218-0|quote=With Aurmuzd, Sroshard, Narasa and Mihr, we are on safer ground because all are Zoroastrian deities: Aurmuzd is the supreme god of light, Ahura Mazda; and Mihr, the sun god, is linked with the Iranian Mithra. Exactly the same non-Buddhist[...]}}</ref> [[Hinduism]], [[Christianity]]<ref>{{cite book|last1=Gorder|first1=A. Christian Van|url=https://books.google.com/books?id=FeHAxxEpe-cC&q=nestorian+christians+Afghanistan&pg=PA34|title=Christianity in Persia and the Status of Non-muslims in Iran|date=2010|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-0-7391-3609-6}}</ref><ref>{{cite book|last1=Kennedy|first1=Hugh|url=https://books.google.com/books?id=Pk7BS9XC10QC&q=Zaranj+christians+Afghanistan&pg=PT127|title=The Great Arab Conquests: How the Spread of Islam Changed the World We Live In|date=9 December 2010|publisher=Orion|isbn=978-0-297-86559-9|quote=.. when the patriarch at Ctesiphon had to broker a compromise that left one bishop at the capital Zaranj and another further east at Bust, now in southern Afghanistan. A Christian text composed in about 850 also records a monastery of ...}}</ref> and [[Judaism]].<ref>{{cite book|last1=Yossef|first1=Noam Bar'am-Ben|url=https://books.google.com/books?id=wVMwAAAAYAAJ&q=Judaism+in+Afghanistan+ghor|title=Brides and Betrothals: Jewish Wedding Rituals in Afghanistan|date=1998|publisher=Israel Museum|isbn=978-965-278-223-6|quote=The Jews of Afghanistan According to tradition, the first Jews reached ... in Hebrew script found in the Tang - e Azao Valley in the Ghor region ...}}</ref><ref name="EndeSteinbach2010">{{cite book|last1=Ende|first1=Werner|title=Islam in the World Today: A Handbook of Politics, Religion, Culture, and Society|last2=Steinbach|first2=Udo|date=15 April 2010|publisher=Cornell University Press|isbn=9780801464898|page=257|quote=At the time of the first Muslim advances, numerous local natural religions were competing with Buddhism, Zoroastrianism, and Hinduism in the territory of modern Afghanistan.}}</ref> An exemplification of the syncretism in the region would be that people were patrons of Buddhism but still worshipped local Iranian gods such as [[Ahura Mazda]], [[Nana (Kushan goddess)|Lady Nana]], [[Anahita]] or [[Mithra|Mihr(Mithra)]] and portrayed [[Greek mythology|Greek Gods]] like [[Heracles]] or [[Tyche]] as protectors of Buddha.<ref>{{Cite book|last1=Adrych|first1=Philippa|url=|title=Images of Mithra|last2=coins)|first2=Robert Bracey (Writer on|last3=Dalglish|first3=Dominic|last4=Lenk|first4=Stefanie|last5=Wood|first5=Rachel|date=2017|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-879253-6|quote=The Rabatak inscription includes Miiro amongst a list of gods: Nana, Ahura Mazda, and Narasa. All of these gods likely had images dedicated at the Bagolaggo, presumably alongside statues of Kanishka}}</ref><ref name="Allen"/><ref>{{Cite book|last=Allen|first=Charles|url=|title=The Search For Shangri-La: A Journey into Tibetan History|date=5 November 2015|publisher=Little, Brown Book Group|isbn=978-0-349-14218-0|quote=The two most important deities are goddesses: one is the lady Nana', daughter of the moon god and sister of the sun god, the Kushan form of Anahita, Zoroastrian goddess of fertility}}</ref> The [[Zunbils]] and Kabul Shahi were first conquered in 870&nbsp;CE by the [[Saffarid dynasty|Saffarid]] Muslims of Zaranj. Later, the [[Samanids]] extended their Islamic influence south of the Hindu Kush. It is reported that Muslims and non-Muslims still lived side by side in Kabul before the [[Ghaznavids]] rose to power in the 10th century.<ref name="Elliot-2">{{cite web |url=http://persian.packhum.org/persian/pf?file=80201012&ct=98 |title=A.—The Hindu Kings of Kábul |work=Sir H. M. Elliot |publisher=[[Packard Humanities Institute]] |location=London | date=1867–1877 |access-date=18 September 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20140408220905/http://persian.packhum.org/persian/pf?file=80201012&ct=98 |archive-date=8 April 2014 }}</ref><ref name="Mustawfi">{{cite web |url=http://persian.packhum.org/persian/pf?file=16301012&ct=16 |title=The Geographical Part of the NUZHAT-AL-QULUB |author =Hamd-Allah Mustawfi of Qazwin |work=Translated by Guy Le Strange |publisher=[[Packard Humanities Institute]] |year=1340 |access-date=19 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20130726144951/http://persian.packhum.org/persian/pf?file=16301012&ct=16 |archive-date=26 July 2013 }}</ref><ref name="Elliot-3">{{cite web |url=http://persian.packhum.org/persian/pf?file=80201012&ct=100 |title=A.—The Hindu Kings of Kábul (p.3) |work=Sir H. M. Elliot |publisher=[[Packard Humanities Institute]] |location=London | date=1867–1877 |access-date=18 September 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130726133107/http://persian.packhum.org/persian/pf?file=80201012&ct=100 |archive-date=26 July 2013 }}</ref> By the 11th century, [[Mahmud of Ghazni]] defeated the remaining Hindu rulers and effectively [[Islamized]] the wider region,{{sfn|Ewans|2002|page=22–23}} with the exception of [[Kafiristan]].<ref name="nuristan.info">{{cite web|url=http://nuristan.info/Nuristani/Nuristanis1.html|title=Richard Strand's Nuristân Site: Peoples and Languages of Nuristan|author=Richard F. Strand|date=31 December 2005|work=nuristan.info|author-link=Richard Strand|access-date=2 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190401180243/http://nuristan.info/Nuristani/Nuristanis1.html|archive-date=1 April 2019|url-status=live}}</ref> Mahmud made [[Ghazni]] into an important city and patronized intellectuals such as the historian [[Al-Biruni]] and the poet [[Ferdowsi]].<ref>{{cite book|title=Afghanistan: A Country Study|date=1986|publisher=Foreign Area Studies, The American University|editor1=Richard Nyrop|editor2=Donald Seekins|page=10}}</ref> The [[Ghaznavid dynasty]] was [[Siege of Lahore (1186)|overthrown by the Ghurids in 1186]], whose architectural achievements included the remote [[Minaret of Jam]]. The Ghurids controlled Afghanistan for less than a century before being conquered by the [[Khwarazmian dynasty]] in 1215.{{sfn|Ewans|2002|page=23}} ====Mongols and Babur with the Lodi Dynasty==== [[File:Genghis Khan empire-en.svg|thumb|260px|[[Mongol invasions and conquests]] depopulated large areas of Afghanistan]] In 1219&nbsp;CE, [[Genghis Khan]] and his [[Mongol invasion of the Khwarazmian Empire|Mongol army overran the region]]. His troops are said to have annihilated the Khwarazmian cities of [[Herat]] and [[Balkh]] as well as [[Bamyan, Afghanistan|Bamyan]].<ref>{{cite web |url=https://faculty.washington.edu/modelski/CAWC.htm |title=Central Asian world cities |publisher=Faculty.washington.edu |date=29 September 2007 |access-date=6 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130723185841/https://faculty.washington.edu/modelski/CAWC.htm |archive-date=23 July 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=18 January 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120118121401/https://faculty.washington.edu/modelski/CAWC.htm }}</ref> The destruction caused by the Mongols forced many locals to return to an agrarian rural society.<ref>{{cite news |last=Page |first=Susan |url=https://www.usatoday.com/news/world/2009-02-17-afghanistan-forces_N.htm |title=Obama's war: Deploying 17,000 raises stakes in Afghanistan |work=USA Today |date=18 February 2009 |access-date=19 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110513040037/http://www.usatoday.com/news/world/2009-02-17-afghanistan-forces_N.htm |archive-date=13 May 2011 |url-status=live }}</ref> Mongol rule continued with the [[Ilkhanate]] in the northwest while the [[Khalji dynasty]] administered the Afghan tribal areas south of the Hindu Kush until the invasion of [[Timur]] (aka Tamerlane), who established the [[Timurid Empire]] in 1370. Under the rule of [[Shah Rukh]] the city{{which|date=August 2021}} served as the focal point of the [[Timurid Renaissance]], whose glory matched [[Florence]] of the [[Italian Renaissance]] as the center of a cultural rebirth.<ref>Periods of World History: A Latin American Perspective – Page 129</ref><ref>The Empire of the Steppes: A History of Central Asia – Page 465</ref> In the early 16th century, [[Babur]] arrived from [[Ferghana]] and captured Kabul from the [[Arghun dynasty]].{{sfn|Barfield|2012|pp=92–93}} [[Babur]] would go on to conquer the Afghan [[Lodi dynasty]] who had ruled the Delhi Sultanate in the [[First Battle of Panipat]].{{sfn|Barfield|2012|pp=75}} Between the 16th and 18th century, the Uzbek [[Khanate of Bukhara]], Iranian [[Safavids]], and Indian [[Mughals]] ruled parts of the territory.{{sfn|Dupree|1997|pp=319, 321}} During the Medieval Period, the northwestern area of Afghanistan was referred to by the regional name [[Greater Khorasan|Khorasan]]. Two of the four capitals of Khorasan ([[Herat]] and [[Balkh]]) are now located in Afghanistan, while the regions of [[Kandahar Province|Kandahar]], [[Zabulistan]], [[Ghazni]], [[Kabulistan]], and [[name of Afghanistan|Afghanistan]] formed the [[frontier]] between Khorasan and [[Hindustan]]. However, up to the 19th century the term Khorasan was commonly used among natives to describe their country; [[Sir George Elphinstone]] wrote with amazement that the country known to outsiders as "Afghanistan" was referred to by its own inhabitants as "Khorasan" and that the first Afghan official whom he met at the border welcomed him to Khorasan.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ziaeDwAAQBAJ&q=elphinstone+khorasan&pg=PA128|title=Mountstuart Elphinstone in South Asia: Pioneer of British Colonial Rule|first=Shah Mahmoud|last=Hanifi|date=15 July 2019|publisher=Oxford University Press|isbn=9780190914400}}</ref><ref name="EI">{{cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=cJQ3AAAAIAAJ|chapter=Khurasan |title=The Encyclopaedia of Islam |page=55 |quote=In pre-Islamic and early Islamic times, the term "Khurassan" frequently had a much wider denotation, covering also parts of what are now Soviet Central Asia and Afghanistan |publisher=Brill |year=2009}}</ref><ref name="Routledge">{{cite book |title=Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |last1=Ibn Battuta |edition=reprint, illustrated |year=2004 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-34473-9 |page=416 |url=https://books.google.com/books?id=zKqn_CWTxYEC&pg=PA180|archive-url=https://web.archive.org/web/20170416132656/https://books.google.com/books?id=zKqn_CWTxYEC&pg=PA180 |archive-date=16 April 2017 |url-status=live }}</ref><ref name="Firishta">{{cite book |chapter-url=http://persian.packhum.org/persian/pf?file=80201016&ct=199 |title=The History of India |volume=6 |chapter=Chapter 200: Translation of the Introduction to Firishta's History |page=8 |access-date=22 August 2010 |author =Muhammad Qasim Hindu Shah |others=Sir H. M. Elliot |publisher=Packard Humanities Institute |location=London |year=1560|archive-url=https://web.archive.org/web/20130726121158/http://persian.packhum.org/persian/pf?file=80201016&ct=199 |archive-date=26 July 2013 |author-link=Firishta }}</ref> ==Modern history== === Hotak Dynasty === [[File:Map of the Hotak Empire 1715, Mirwais Hotak.png|thumb|300px|Map of the Hotak Empire during the Reign of [[Mirwais Hotak]], 1709–1715.]] {{Main|Hotak dynasty}} In 1709, [[Mirwais Hotak]], a local [[Ghilzai]] tribal leader, successfully rebeled against the [[Safavid dynasty|Safavids]]. He defeated [[Gurgin Khan]], the Georgian governor of Kandahar under the Safavids, and established his own kingdom. Also defeating many attempts for the Safavids to annex the Kingdom.<ref name="Browne">{{cite web|url=http://persian.packhum.org/persian/main?url=pf%3Ffile%3D90001014%26ct%3D29 |title=A Literary History of Persia, Volume 4: Modern Times (1500–1924), Chapter IV. An Outline of the History Of Persia During The Last Two Centuries (A.D. 1722–1922) |author=Edward G. Browne |publisher=[[Packard Humanities Institute]] |access-date=9 September 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130726142425/http://persian.packhum.org/persian/main?url=pf%3Ffile%3D90001014&ct=29 |archive-date=26 July 2013 |url-status=dead }}</ref> Mirwais died of natural causes in 1715 and was succeeded by his brother [[Abdul Aziz Hotak|Abdul Aziz]], who was soon killed by Mirwais' son [[Mahmud Hotak|Mahmud]] for possibly planning to sign a peace with the Safavids. Mahmud led campaigns into modern Iran, with his first attempt in 1719 besieging [[Kerman]], however this attempt failed. Mahmud led the Afghan army in 1722 to the Persian capital of [[Isfahan]], and captured the city after the [[Battle of Gulnabad]] and proclaimed himself King of Persia.<ref name="Browne" /> The Afghan dynasty was ousted from Persia by [[Nader Shah]] after the 1729 [[Battle of Damghan (1729)|Battle of Damghan]]. ==== Fall of the Hotak Dynasty ==== [[File:Mapofthehotaks1728.png|thumb|right|300px|Map of the Hotak Empire at its height in 1728. Disputed between [[Hussain Hotak]] (Centered in Kandahar) and [[Ashraf Hotak]] (centered in Isfahan)]] In 1738, [[Nader Shah]] and his [[Afsharid dynasty|forces]] captured Kandahar in the [[siege of Kandahar]], the last Hotak stronghold, from Shah [[Hussain Hotak]]. Soon after, the Persian and Afghan forces [[Nader Shah's invasion of India|invaded India]], Nader Shah had plundered [[Delhi]], alongside his 16 year old commander, [[Ahmad Shah Durrani]] who had assisted him on these campaigns. Nader Shah was assassinated in 1747.<ref name="Brit-Durrani">{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/10162/Ahmad-Shah-Durrani |title=Ahmad Shah Durrani |encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online |access-date=9 September 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20140404104909/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/10162/Ahmad-Shah-Durrani |archive-date=4 April 2014 }}</ref><ref name="Engels">{{cite web |url=http://www.marxists.org/archive/marx/works/1857/afghanistan/index.htm |title=Afghanistan |access-date=25 August 2010 |author =Friedrich Engels |work=Andy Blunden |publisher=The New American Cyclopaedia, Vol. I |year=1857|archive-url=https://web.archive.org/web/20140427034439/http://www.marxists.org/archive/marx/works/1857/afghanistan/index.htm |archive-date=27 April 2014 |author-link=Friedrich Engels }}</ref> ==== Rise of the Durrani Empire ==== {{Main|Durrani Empire|Ahmad Shah Durrani}} After the death of Nader Shah in 1747, [[Ahmad Shah Durrani]] had returned to Kandahar with a contingent of 4,000 [[Pashtuns]]. The Abdalis had "unanimously accepted" Ahmad Shah as their new leader. With his ascension in 1747, Ahmad Shah had led multiple campaigns against the [[Mughal Empire]], [[Maratha Empire]], and then receding, [[Afsharid Empire]]. Ahmad Shah had captured [[Kabul]] and [[Peshawar]] from the Mughal appointed governor, Nasir Khan. Ahmad Shah had then conquered [[Herat]] in 1750, and had also captured [[Kashmir]] in 1752.<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=s5KMCwAAQBAJ&q=durrani+capture+kashmir&pg=PA43 | title=Understanding Kashmir and Kashmiris| isbn=9781849043427| last1=Snedden| first1=Christopher| year=2015}}</ref> Ahmad Shah had launched two campaigns into [[Greater Khorasan|Khorasan]], (1750–1751) and (1754–1755).<ref name=":0">{{cite book|last=Noelle-Karimi|first=Christine|url=https://books.google.com/books?id=Kdl9oAEACAAJ|title=The Pearl in Its Midst: Herat and the Mapping of Khurasan (15th–19th Centuries)|date=2014|publisher=Austrian Academy of Sciences Press|isbn=978-3-7001-7202-4}}</ref> His first campaign had seen the siege of [[Mashhad]], however he was forced to retreat after 4 months. In November 1750, he moved to siege [[Khanate of Nishapur|Nishapur]], however he was unable to capture the city and was forced to retreat after heavy losses in early 1751. Ahmad Shah returned in 1754, he captured [[Ferdows|Tun]], and on 23 July, he sieged [[Mashhad]] once again. Mashhad had fallen on 2 December, however [[Shahrokh Shah|Shahrokh]] was [[Afsharid Iran|reappointed]] in 1755. He was forced to give up [[Torshiz]], [[Bakharz]], [[Torbat-e Jam|Jam]], [[Khaf, Iran|Khaf]], and [[Torbat-e Heydarieh|Turbat-e Haidari]] to the Afghans, as well as accepting Afghan sovereignty. Following this, Ahmad Shah had sieged [[Khanate of Nishapur|Nishapur]] once again, and captured it. ==== Objectives and Invasions of India ==== {{Main|Indian campaign of Ahmad Shah Durrani}} [[File:Portrait of Ahmad-Shah Durrani. Mughal miniature. ca. 1757, Bibliothèque nationale de France.jpg|thumb|Portrait of [[Ahmad Shah Durrani]] {{Circa|1757}}.]] Ahmad Shah invaded India 8 times during his reign. With the capture of [[Peshawar]], Ahmad Shah had used this as a convenient striking point to lead his military campaigns into [[Punjab]] and India. Ahmad Shah had sought out multiple reasons for his invasions, Ahmad Shah saw Afghanistan in a dire state, and one that needed to expand and exploit a weak but rich neighboring country, which Ahmad Shah had capitalized on in multiple opportunities during his Invasions of India, he sought the reasons needed to fill his treasury in a war-plunder conquest based economy.{{sfn|Mehta|p=248}} Ahmad Shah had launched his first invasion in 1748, crossing the indus river, his armies sacked and absorbed [[Lahore]] into the [[Durrani Empire|Durrani Realm]]. Ahmad Shah had met Mughal armies at the [[Battle of Manupur (1748)]], where he was defeated and forced to retreat to back to Afghanistan.<ref>{{Google books |id=NbUB_ACAR5QC |page=509 |title=History of Islam}}</ref> Ahmad Shah had returned the next year in 1749, where he had captured the area around [[Lahore]] and [[Punjab]], presenting it as an Afghan victory for this campaign.{{Citation needed|date=October 2020}} From 1749 to 1767, Ahmad Shah would lead 6 more invasions, the most important being his sixth invasion, with the [[Third Battle of Panipat]], which created a power vacuum in northern India, halting [[Maratha Empire|Maratha]] expansion. ===Death of Ahmad Shah and his successors=== {{Main|Timur Shah Durrani|Zaman Shah Durrani|Mahmud Shah Durrani|Shah Shujah Durrani}} Ahmad Shah Durrani had died in October 1772, what followed would be a civil war in succession, with his named successor, [[Timur Shah Durrani]] succeeding him after the defeat of his brother, Suleiman Mirza.<ref name="Drahm">{{cite journal |last1=Drahm |first1=Abdel |title=Afghanistan A History From 1260 To The Present |journal=AAF |date=2020 |page=146 |url=https://archive.org/details/Book_1094 |access-date=4 October 2021}}</ref> [[Timur Shah Durrani]] ascended to the throne in November 1772, having defeated a coalition under Shah Wali Khan, the influential prime minister of the [[Durrani Empire]], and Humayun Mirza. Timur Shah began his reign by consolidating power toward himself and people loyal to him, purging Durrani Sardars and influential tribal leaders in [[Kabul]] and [[Kandahar]] to bring support toward himself. Timur Shah's reforms also saw the capital of the [[Durrani Empire]] being shifted from [[Kandahar]] to [[Kabul]], being able to cover the empire better as a base of ordination since it was essentially the heartland of the empire. This reform saw [[Kabul]] as the modern capital of Afghanistan today. Having consolidated power to himself, Timur Shah would fight multiple series of rebellions to consolidate and hold the empire apart, Timur Shah would also lead campaigns into [[Punjab]] against the Sikhs like his father did, however being more successful. Most prominent example of his battles during this campaign would be where Timur Shah led his forces under Zangi Khan Durrani, with over 18,000 men total of Afghan, Qizilbash, and Mongol cavalrymen. Against over 60,000 Sikh men. The Sikhs would lose over 30,000 in this battle and would stage a Durrani resurgence in the [[Punjab]]. region<ref name="Fayz">{{cite journal |last1=Muhammad Katib Hazarah |first1=Fayz |title=The History Of Afghanistan Fayż Muḥammad Kātib Hazārah's Sirāj Al Tawārīkh By R. D. Mcchesney, M. M. Khorrami |journal=AAF |date=2012 |page=131 |url=https://archive.org/details/the-history-of-afghanistan-fayz-muhammad-katib-hazarahs-siraj-al-tawarikh-by-r.-/page/n63/mode/2up?view=theater |access-date=11 November 2021}}</ref> The Durranis lost [[Multan]] in 1772 after Ahmad Shah's death, following this victory by Timur Shah, Timur Shah was able to lay siege to [[Multan]] and recapture it,<ref>{{cite thesis |last1=Muhammad Khan |first1=Ashiq |title=THE LAST PHASE OF MUSLIM RULE IN MULTAN (1752–1818) |date=1998 |issue=1 |page=159 |publisher=University of Multan, MULTAN |url=http://prr.hec.gov.pk/jspui/handle/123456789/5209 |access-date=4 December 2021 |type=Thesis |archive-date=4 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211204042026/http://prr.hec.gov.pk/jspui/handle/123456789/5209 |url-status=dead }}</ref> incorporating it into the Durrani empire once again, reintegrating it as a province until the [[siege of Multan (1818)]]. Timur Shah would be succeeded by his son, [[Zaman Shah Durrani]] after his death on 18 or 20 May 1793. Timur Shah's reign oversaw the attempted stabilization and consolidation of the empire. However, Timur Shah had over 24 sons, a mistake that would plunge the empire in civil war over succession crises.{{sfn|Drahm|2020|p=155}} [[Zaman Shah Durrani]] would succeed to the [[Durrani Empire|Durrani Throne]] following the death of his father, Timur Shah Durrani. This instigated civil war with his brothers, [[Mahmud Shah Durrani]], and Humayun Mirza revolting against him. With Humayun centered in [[Kandahar]], and Mahmud Shah centered in [[Herat]].{{sfn|Drahm|2020|p=158}} Zaman Shah would defeat Humayun and also force the loyalty of [[Mahmud Shah Durrani]].{{sfn|Drahm|2020|p=158}} Securing his position on the throne, Zaman Shah had led 3 campaigns into [[Punjab]], with the first two campaigns capturing [[Lahore]], but being forced to retreat due to intel about a possible [[Qajar Iran|Qajar]] invasion, or his brother, [[Mahmud Shah Durrani]] revolting. Zaman Shah embarked on his third campaign for [[Punjab]] in 1800 to deal with a rebellious Ranjit Singh.{{sfn|Drahm|2020|p=162}} However, he was forced to withdraw, with his brother, [[Mahmud Shah Durrani]] revolting, Zaman Shah would be toppled from his reign, replaced by his brother, [[Mahmud Shah Durrani]].{{sfn|Drahm|2020|p=162}} However, just under 2 years in his reign, [[Mahmud Shah Durrani]] would be deposed by his brother, [[Shah Shuja Durrani]], on 13 July 1803.{{sfn|Drahm|2020|p=166}} Shah Shuja would attempt to consolidate the [[Durrani Empire|Durrani Realm]], which had been long striven by civil war. Shah Shuja would later be deposed by his brother at the [[Battle of Nimla (1809)]],{{sfn|Drahm|2020|p=172}} where [[Mahmud Shah Durrani]] would defeat and force Shah Shuja to flee, with Shah Mahmud usurping the throne again for his second reign beginning on 3 May 1809.{{sfn|Drahm|2020|p=176}} ==== Barakzai dynasty and British wars ==== {{Further|Dost Mohammad Khan|Herat (1793–1863)|Maimana Khanate|Principality of Qandahar|European influence in Afghanistan|Anglo-Afghan Wars|Durand Line|Afghan Civil War (1928–1929)}} [[File:History of Afghanistan 1839-1863 Gif.gif|thumb|500px|Gif Map of Afghanistan 1839–1863, showing the First Anglo-Afghan war, and unification of Afghanistan by Dost Mohammad Khan.]] By the early 19th century, the Afghan empire was under threat from the [[Qajar dynasty|Persians]] in the west and the [[Sikh Empire]] in the east. Fateh Khan, leader of the [[Barakzai dynasty|Barakzai tribe]], installed many of his brothers in positions of power throughout the empire, mostly ruling as governors of major cities and provinces. After his murder for apparent treason against the Durrani king. Fateh Khan would be sentenced by [[Mahmud Shah Durrani]], having him executed. His brothers rebeled and a civil war brew between the Sadozais and the Barakzais. During this turbulent period, Afghanistan had fractured into many states, this included the [[Principality of Qandahar]], [[Herat (1793–1863)|Emirate of Herat]], Khanate of Qunduz, [[Maimana Khanate]], and many more states. The most prominent state being the [[Emirate of Afghanistan|Emirate of Kabul]], ruled by Dost Mohammad Khan after he declared himself emir and was bestowed upon the title of [[Amir al-Mu'minin]] in summer 1826 after he usurped the throne from his brother, [[Sultan Mohammad Khan]].<ref name="Tanner 2009 126">{{cite book |title=Afghanistan: A Military History from Alexander the Great to the War against the Taliban |last=Tanner |first=Stephen |year=2009 |publisher=Da Capo Press |isbn=978-0-306-81826-4 |url={{Google books |plainurl=yes |id=J3pUS_-uD-oC |page=126 }} |page=126}}</ref>{{Cite book|last=Lee|first=Jonathan L.|url=https://books.google.com/books?id=kSWDDwAAQBAJ|title=Afghanistan: A History from 1260 to the Present|date=15 January 2019|publisher=Reaktion Books|isbn=978-1-78914-010-1|language=en}} With the collapse of the Durrani Empire, and the exile of the Sadozai Dynasty to be left to rule in [[Herat (1793–1863)|Herat]] while Afghanistan was in this turbulent period of civil war, [[Punjab]] and [[Kashmir]] were lost to [[Ranjit Singh]] ruler of the [[Sikh Empire]], who invaded [[Khyber Pakhtunkhwa]] in March 1823 and captured the city of [[Peshawar]], placing the Peshawar Sardars under his suzerainty. (one of the many entities that split following the collapse of the [[Durrani Empire]]), at the [[Battle of Nowshera]].<ref name="Nalwa">{{cite book |title=Hari Singh Nalwa, "champion of the Khalsaji" (1791–1837) |last=Nalwa |first=Vanit |year=2009 |isbn=978-81-7304-785-5 |url={{Google books |plainurl=yes |id=ULhgNexD92QC |page=198 }} |page=198}}</ref> In 1837, Dost Mohammad Khan attempted to retake Peshawar and sent a large force under his son, [[Wazir Akbar Khan]], leading to the [[Battle of Jamrud]] near the [[Khyber Pass]]. [[Wazir Akbar Khan|Akbar Khan]] and the Afghan army failed to capture the [[Jamrud Fort]] from the [[Sikh Khalsa Army]], but killed Sikh Commander [[Hari Singh Nalwa]], thus ending the [[Afghan-Sikh Wars]]. By this time the British were advancing from the east, conquering the Sikh Empire after it had its own period of turbulence following the death of Ranjit Singh, directly bringing the [[Emirate of Afghanistan|Emirate of Kabul]] to conflict in the [[First Anglo-Afghan War|first major conflict]] during "[[the Great Game]]".<ref name="Chahryar">{{cite book |title=History of Civilizations of Central Asia: Development in contrast: from the sixteenth to the mid-nineteenth century |last=Chahryar |first=Adle |year=2003 |publisher=UNESCO |isbn=978-92-3-103876-1 |url=https://books.google.com/books?id=AzG5llo3YCMC&pg=PA296|page=296}}</ref> In 1839, a [[British Army|British]] expeditionary force marched into Afghanistan, invading the [[Principality of Qandahar]], and in August 1839, seized [[Kabul]], forcing Dost Mohammad into exile with other factions and rebels in Afghanistan, while he was replaced with the former Durrani ruler [[Shah Shuja Durrani|Shah Shuja]] [[List of heads of state of Afghanistan|Durrani]] as the new ruler of [[Kabul]], and unbeknownst to him, a de facto puppet on the throne.<ref name=ingram1980>{{cite journal |jstor=40105749 |url=http://pahar.in/wpfb-file/1980-great-britains-great-game-an-introduction-by-ingram-from-intl-hist-rev-v2-s-pdf/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816181410/http://pahar.in/wpfb-file/1980-great-britains-great-game-an-introduction-by-ingram-from-intl-hist-rev-v2-s-pdf/ |archive-date=16 August 2016 |title=Great Britain's Great Game: An Introduction |last1=Ingram |first1=Edward |journal=The International History Review |volume=2 |issue=2 |pages=160–171 |year=1980 |doi=10.1080/07075332.1980.9640210 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816181410/http://pahar.in/wpfb-file/1980-great-britains-great-game-an-introduction-by-ingram-from-intl-hist-rev-v2-s-pdf/ |date=16 August 2016 }}</ref><ref name=ingram1984>[https://books.google.com/books?id=Fr9cAgAAQBAJ&pg=PA11 In Defence of British India: Great Britain in the Middle East, 1775–1842] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170106130452/https://books.google.com/books?id=Fr9cAgAAQBAJ&pg=PA11 |date=6 January 2017 }} By Edward Ingram. Frank Cass & Co, London, 1984. {{ISBN|0714632465}}. p7-19</ref> Following an uprising that saw the assassination of [[Shah Shuja Durrani|Shah Shuja]], the [[1842 retreat from Kabul]] of British-Indian forces and the [[1842 retreat from Kabul|annihilation]] of [[William George Keith Elphinstone|Elphinstone]]'s army, and the punitive expedition of [[Battle of Kabul (1842)|The battle of Kabul]] that led to its sacking, the British gave up on their attempts to try and subjugate Afghanistan, which allowed Dost Mohammad Khan to return as ruler. Dost Mohammad Khan would spend most of his reign consolidating the parts of Afghanistan that were lost in the Afghan civil war which raged from 1793–1863. Dost Mohammad Khan would launch numerous campaigns after returning to rule in 1842, ruling only from Kabul, Ghazni, and other cities when he had returned. Dost Mohammad united most of the Afghan realm in his reign, securing the last major state, [[Herat (1793–1863)|Herat]], in the [[Herat campaign of 1862–1863]]. Dost Mohammad died on 9 June 1863, a few weeks after his [[Herat campaign of 1862–1863|campaign]] to capture [[Herat (1793–1863)|Herat]]. Dost Mohammad's successors would fight for the throne of Afghanistan, between [[Sher Ali Khan]], [[Mohammad Afzal Khan]], and [[Mohammad Azam Khan]] in the [[Afghan Civil War (1863–1869)]]. Sher Ali would win this civil war and would go on to rule the realm until In 1878, the British had returned in the [[Second Anglo-Afghan War]] which was fought over perceived Russian influence in the region, [[Abdur Rahman Khan]] replaced [[Mohammad Ayub Khan (Emir of Afghanistan)|Ayub Khan]] who had succeeded [[Sher Ali Khan]] after his death in 1879. Britain would gain control of Afghanistan's foreign relations as part of the [[Treaty of Gandamak]] of 1879, making it an official [[British Protectorate|British Protected State]].<ref>{{cite web |last1=Onley |first1=James |title=THE RAJ RECONSIDERED: BRITISH INDIA'S INFORMAL EMPIRE AND SPHERES OF INFLUENCE IN ASIA AND AFRICA |date=March 2009 |volume=XL |publisher=Routledge |id=Page 9 of URL/Page 52 |url=https://socialsciences.exeter.ac.uk/iais/downloads/Onley_Raj_Reconsidered.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://socialsciences.exeter.ac.uk/iais/downloads/Onley_Raj_Reconsidered.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |access-date=18 September 2021 |accessdate=2023-03-13 |archivedate=2022-10-09 |archiveurl=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://socialsciences.exeter.ac.uk/iais/downloads/Onley_Raj_Reconsidered.pdf }}</ref> In 1893, Amir Abdur Rahman signed an agreement in which the ethnic [[Pashtun]] and [[Baloch people|Baloch]] territories were divided by the [[Durand Line]], which forms the modern-day border between Pakistan and Afghanistan. [[Shia Islam in Afghanistan|Shia]]-dominated [[Hazarajat]] and pagan [[Kafiristan]] remained politically independent until being [[Muslim conquests of Afghanistan|conquered]] by Abdur Rahman Khan in 1891–1896. He was known as the "Iron Amir" for his features and his ruthless methods against tribes.<ref>{{Cite web|url=https://reliefweb.int/report/afghanistan/afghan-women-hope-more-gains-under-new-administration|title=Afghan Women Hope for More Gains Under New Administration – Afghanistan|website=ReliefWeb}}</ref> The ''Iron Amir'' viewed railway and telegraph lines coming from the Russian and British as "[[trojan horse]]s" and therefore prevented railway development in Afghanistan.<ref>{{Cite web|url=https://edition.cnn.com/2002/WORLD/asiapcf/east/01/21/afghan.rail/index.html|title=Afghan rail plan among proposals for donors|date=21 January 2002|website=CNN|accessdate=13 March 2023|archivedate=13 August 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210813160454/https://edition.cnn.com/2002/WORLD/asiapcf/east/01/21/afghan.rail/index.html}}</ref> He died in 1901, succeeded by his son, [[Habibullah Khan]]. [[File:Afghan foot soldiers in 1841.jpg|thumb|left|Afghan tribesmen in 1841, painted by British officer [[James Rattray]]]] {{blockquote|How can a small power like Afghanistan, which is like a goat between these lions [Britain and Russia] or a grain of wheat between two strong millstones of the grinding mill, [could] stand in the midway of the stones without being ground to dust?|author=[[Abdur Rahman Khan]], the "Iron Amir", in 1900<ref>{{Cite web|url=https://countrystudies.us/afghanistan/2.htm|title=Afghanistan – HISTORY|website=countrystudies.us}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=REwmr2bFYfkC&pg=PA2|title = Afghanistan: The Soviet Invasion in Perspective|isbn = 9780817982133|last1 = Arnold|first1 = Anthony|date = June 1985}}</ref>}} During the [[First World War]], when Afghanistan was neutral, Habibullah Khan was met by officials of the Central Powers in the [[Niedermayer–Hentig Expedition]], to declare full independence from the United Kingdom, join them and attack British India, as part of the [[Hindu–German Conspiracy]]. Their efforts to bring Afghanistan into the Central Powers failed, but it caused discontent among the population for keeping neutrality against the British. Habibullah was assassinated during a hunting trip in February 1919, and [[Amanullah Khan]] eventually assumed power. A staunch supporter of the 1915–1916 expeditions, Amanullah Khan provoked the [[Third Anglo-Afghan War]], entering British India via the [[Khyber Pass]].<ref>{{Cite journal|title=Afghanistan in the Great War|first=Christopher|last=Wyatt|date=2 September 2015|journal=Asian Affairs|volume=46|issue=3|pages=387–410|doi=10.1080/03068374.2015.1081001|s2cid = 159788830}}</ref> [[File:King Amanullah standing.jpg|thumb|left|upright|[[Emir of Afghanistan|Emir]] [[Amanullah Khan|Amanullah]] invaded British India in 1919 and proclaimed Afghanistan's full independence thereafter. He proclaimed himself [[King of Afghanistan]] in June 1926.]] After the end of the Third Anglo-Afghan War and the signing of the [[Anglo-Afghan Treaty of 1919|Treaty of Rawalpindi]] on 19 August 1919, [[Emir of Afghanistan|Emir]] Amanullah Khan declared the [[Emirate of Afghanistan]] a [[sovereign state|sovereign]] and fully [[independent state]]. He moved to end his country's traditional isolation by establishing diplomatic relations with the international community, particularly with the [[Soviet Union]] and the [[Weimar Republic]] of Germany.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Pj8DIT_bva0C&pg=PA42|title=The Origins of Conflict in Afghanistan|first=Jeffery J.|last=Roberts|date=14 June 2003|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=9780275978785}}</ref><ref>{{Cite journal|title='Drang Nach Osten' Continued? Germany and Afghanistan during the Weimar Republic|last=Nicosia |first= Francis R.|year=1997|journal=Journal of Contemporary History|volume=32|issue=2|pages=235–257|doi = 10.1177/002200949703200207|jstor = 261243|s2cid = 160565967}}</ref> He proclaimed himself [[King of Afghanistan]] on 9 June 1926, when the Emirate of Afghanistan became the [[Kingdom of Afghanistan]]. Following a 1927–28 tour of Europe and [[Turkey]], he introduced several reforms intended to modernize his nation. A key force behind these reforms was [[Mahmud Tarzi]], an ardent supporter of the education of women. He fought for Article 68 of Afghanistan's 1923 [[constitution of Afghanistan|constitution]], which made elementary education compulsory. The institution of [[slavery]] was abolished in the Emirate of Afghanistan in 1923.<ref>{{cite encyclopedia | year = 1976| volume = 25| encyclopedia = [[Encyclopedia Americana]]|publisher=Americana Corporation | page = 24 |title=Afghanistan }}</ref> King Amanullah's wife, [[Soraya Tarzi|Queen Soraya]], was an important figure during this period in the fight for woman's education and against their oppression.<ref>{{Cite news|date=10 September 2020|title=Queen Soraya of Afghanistan: A woman ahead of her time|url=https://arab.news/5hdva|access-date=3 July 2021|website=Arab News}}</ref> Some of the reforms that were put in place, such as the abolition of the traditional [[burqa]] for women and the opening of several co-educational schools, quickly alienated many tribal and religious leaders, and this led to the [[Afghan Civil War (1928–1929)]]. Faced with the overwhelming armed opposition, King Amanullah abdicated in January 1929, and soon after Kabul fell to [[Saqqawist]] forces led by [[Habibullah Kalakani]].<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=A4_jAAAAMAAJ|title=Kabul under siege: Fayz Muhammad's account of the 1929 Uprising|last1=Muḥammad|first1=Fayz̤|last2=McChesney|first2=R. D.|date=1999|publisher=Markus Wiener Publishers|isbn=9781558761544|pages=39, 40|access-date=15 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190404143046/https://books.google.nl/books?id=A4_jAAAAMAAJ|archive-date=4 April 2019|url-status=live}}</ref> [[Prince]] [[Mohammed Nadir Shah]], Amanullah's cousin, in turn defeated and killed Kalakani in October 1929, and was declared King Nadir Shah.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=A4_jAAAAMAAJ|title=Kabul under siege: Fayz Muhammad's account of the 1929 Uprising|last1=Muḥammad|first1=Fayz̤|last2=McChesney|first2=R. D.|date=1999|publisher=Markus Wiener Publishers|isbn=9781558761544|pages=275, 276|access-date=15 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190404143046/https://books.google.nl/books?id=A4_jAAAAMAAJ|archive-date=4 April 2019|url-status=live}}</ref> He abandoned the reforms of King Amanullah in favor of a more gradual approach to modernization, but was assassinated in 1933 by [[Abdul Khaliq Hazara (assassin)|Abdul Khaliq]], a fifteen-year-old [[Hazara people|Hazara]] student who was an [[Amanullah loyalist]].<ref>{{cite book |title=Culture and customs of Afghanistan |last1=Hafizullah |first1=Emadi |year=2005 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=0-313-33089-1 |page=35 |url=https://books.google.com/books?id=bY8ck6iktikC&pg=PA35 |access-date=31 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170225052702/https://books.google.com/books?id=bY8ck6iktikC&lpg=PP1&pg=PA35 |archive-date=25 February 2017 |url-status=live }}</ref> [[Mohammed Zahir Shah]], Nadir Shah's 19-year-old son, succeeded to the throne and reigned as King from 1933 to 1973. The [[Afghan tribal revolts of 1944–1947|tribal revolts of 1944–1947]] saw King Zahir's reign challenged by [[Zadran (Pashtun tribe)|Zadran]], [[Safi (Pashtun tribe)|Safi]], [[Mangal (Pashtun tribe)|Mangal]], and [[Wazir (Pashtun tribe)|Wazir]] tribesmen led by [[Mazrak Zadran]], [[Salemai]], and [[Faqir Ipi|Mirzali Khan]], among others, many of whom were [[Amanullah loyalist]]s. Close relations with the Muslim states Turkey, the [[Hashemite Kingdom of Iraq]] and [[Pahlavi dynasty|Iran/Persia]] were also pursued, while further international relations were sought by joining the [[League of Nations]] in 1934. The 1930s saw the development of roads, infrastructure, the founding of a [[Da Afghanistan Bank|national bank]], and increased education. Road links in the north played a large part in a growing cotton and textile industry.<ref name="Eur2002"/> The country built close relationships with the [[Axis powers]], with [[Nazi Germany]] having the largest share in Afghan development at the time, along with the [[Kingdom of Italy]] and the [[Empire of Japan]].<ref name="Hyman2016">{{cite book|author=Anthony Hyman|title=Afghanistan under Soviet Domination, 1964–91|url=https://books.google.com/books?id=nvO-DAAAQBAJ&pg=PA46|date=27 July 2016|publisher=Springer|isbn=978-1-349-21948-3|page=46}}</ref> {{blockquote|Afghanistan has performed the function in central Asia which Korea and Laos-Cambodia have performed in East and Southeast Asia: a regional flashpoint of colliding Great Power interests.|author=James Phillips of [[The Heritage Foundation]]<ref>{{Cite web|url=https://www.heritage.org/node/22867/print-display|date = October 25, 1979| title=The Heritage Foundation }}</ref>}} ===Contemporary history=== [[File:Zahir Shah of Afghanistan in 1930s-cropped.jpg|thumb|upright|[[Mohammed Zahir Shah|King Zahir]], the last reigning monarch of Afghanistan, who reigned from 1933 until 1973.]] Until 1946, King Zahir ruled with the assistance of his uncle, who held the post of [[Prime Minister of Afghanistan|Prime Minister]] and continued the policies of Nadir Shah. Another of Zahir Shah's uncles, [[Shah Mahmud Khan]], became Prime Minister in 1946 and began an experiment allowing greater political freedom, but reversed the policy when it went further than he expected. He was replaced in 1953 by [[Mohammed Daoud Khan]], the king's cousin and brother-in-law, and a [[Pashtun]] nationalist who sought the creation of a [[Pashtunistan]], leading to highly tense relations with Pakistan.<ref>{{cite web|url=https://www.rferl.org/a/1103837.html|title=Afghanistan: History Of 1973 Coup Sheds Light On Relations With Pakistan|access-date=6 July 2019|date=18 July 2003|publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty|author=Ron Synovitz|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626230602/https://www.rferl.org/a/1103837.html|archive-date=26 June 2019|url-status=live}}</ref> During his ten years at the post until 1963, Daoud Khan pressed for social modernization reforms and sought a closer relationship with the [[Soviet Union]]. Afterward, the [[1964 Constitution of Afghanistan|1964 constitution]] was formed, and the first non-royal Prime Minister was sworn in.<ref name="Eur2002">{{cite book|author=Eur|title=The Far East and Australasia 2003|url=https://books.google.com/books?id=LclscNCTz9oC&pg=PA62|year=2002|publisher=Psychology Press|isbn=978-1-85743-133-9|page=62}}</ref> King Zahir Shah, like his father Nadir Shah, had a policy of maintaining national independence while pursuing gradual modernization, creating nationalist feeling, and improving relations with the United Kingdom. However, Afghanistan remained neutral and was neither a participant in [[World War II]] nor aligned with either power bloc in the [[Cold War]] thereafter. However, it was a beneficiary of the latter rivalry as both the Soviet Union and the United States vied for influence by building Afghanistan's main highways, airports, and other vital infrastructure in the post-war period. On a per capita basis, Afghanistan received more Soviet [[development aid]] than any other country. Afghanistan had, therefore, good relations with both Cold War enemies. In 1973, while the King was in Italy, Daoud Khan launched a [[1973 Afghan coup|bloodless coup]] and became the first [[President of Afghanistan]], abolishing the monarchy. ====Democratic Republic and Soviet war==== {{main|Democratic Republic of Afghanistan|Soviet–Afghan War|Afghan Civil War (1989–1992)}} {{further|History of Afghanistan (1978–1992)}} {{multiple image |image1=Afgan1987 Gardez UAZ469.jpg |caption1=Soviet troops in [[Gardez]], Afghanistan in 1987 |image2=Jamiat e-Islami in Shultan Valley 1987 with Dashaka.jpg |caption2=[[Hezb-i Islami Khalis]] fighters in the Sultan Valley of [[Kunar Province]], 1987 |width2=150 }} In April 1978, the communist [[People's Democratic Party of Afghanistan]] (PDPA) seized power in a bloody coup d'état against then-President [[Mohammed Daoud Khan]], in what is called the [[Saur Revolution]]. The PDPA declared the establishment of the [[Democratic Republic of Afghanistan]], with its first leader named as [[People's Democratic Party of Afghanistan|People's Democratic Party]] general secretary [[Nur Muhammad Taraki]].{{sfn|Ewans|2002|page=186–88}} This would trigger a series of events that would dramatically turn Afghanistan from a poor and secluded (albeit peaceful) country to a hotbed of international terrorism.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=U0FvDwAAQBAJ&pg=PR16|title=Afghanistan War: A Documentary and Reference Guide|first=Ryan|last=Wadle|date=1 October 2018|publisher=ABC-CLIO|isbn=9781440857478}}</ref> The PDPA initiated various social, symbolic and land distribution reforms that provoked strong opposition, while also brutally oppressing political dissidents. This caused unrest and quickly expanded into a state of [[War in Afghanistan (1978–present)|civil war]] by 1979, waged by guerrilla ''[[mujahideen]]'' (and smaller [[Maoist]] guerrillas) against regime forces countrywide. It quickly turned into a [[proxy war]] as the Pakistani government provided these rebels with covert training centers, the United States [[Operation Cyclone|supported]] them through Pakistan's [[Inter-Services Intelligence]] (ISI),<ref name=Meher>{{cite book |last=Meher |first=Jagmohan |title=America's Afghanistan War: The Success that Failed |publisher=Gyan Books |year=2004 |pages=68–69, 94 |isbn=978-81-7835-262-6}}</ref> and the [[Soviet Union]] sent thousands of military advisers to support the PDPA regime.<ref>{{cite book |last=Hussain |first=Rizwan |title=Pakistan and the Emergence of Islamic Militancy in Afghanistan |publisher=Ashgate Publishing |year=2005 |pages=108–109 |isbn=978-0-7546-4434-7}}</ref> Meanwhile, there was increasingly hostile friction between the competing factions of the PDPA&nbsp;– the dominant [[Khalq]] and the more moderate [[Parcham]].<ref>{{cite book|title=Afghanistan: A Modern History|publisher=[[I.B.Tauris]]|year=2005|isbn=978-1850438571|last=Rasanayagam |first= Angelo|page=[https://archive.org/details/afghanistan00ange/page/73 73]|url=https://archive.org/details/afghanistan00ange|url-access=registration|access-date=31 May 2019}}</ref> In September 1979, PDPA General Secretary Taraki was assassinated in an internal coup orchestrated by fellow Khalq member, then-prime minister [[Hafizullah Amin]], who assumed the new general secretary of the [[People's Democratic Party of Afghanistan|People's Democratic Party]]. The situation in the country deteriorated under Amin and thousands of people went missing.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/83854.stm|title=Afghanistan: 20 years of bloodshed|publisher=BBC|date=26 April 1998|access-date=4 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190217184807/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/83854.stm|archive-date=17 February 2019|url-status=live}}</ref> Displeased with Amin's government, the [[Soviet Army]] invaded the country in December 1979, heading for Kabul and killing Amin just three days later.{{sfn|Barfield|2012|page=234}} A Soviet-organized regime, led by Parcham's [[Babrak Karmal]] but inclusive of both factions (Parcham and Khalq), filled the vacuum. Soviet troops in more substantial numbers were deployed to stabilize Afghanistan under Karmal, marking the beginning of the [[Soviet–Afghan War]].<ref>{{cite book |last=Kalinovsky |first=Artemy M. |title=A Long Goodbye: The Soviet Withdrawal from Afghanistan |publisher=Harvard University Press |year=2011 |pages=25–28 |isbn=978-0-674-05866-8}}</ref> The United States and Pakistan,<ref name=Meher/> along with smaller actors like Saudi Arabia and China, continued supporting the rebels, delivering billions of dollars in cash and weapons including two thousand [[FIM-92 Stinger]] [[surface-to-air missiles]].<ref name="The Brunei Times">{{cite web |year=2009 |url=https://www.bt.com/analysis/2008/12/17/story_of_us_cia_and_taliban |title=Story of US, CIA and Taliban |work=[[The Brunei Times]] |access-date=16 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131205090713/http://www.bt.com.bn/analysis/2008/12/17/story_of_us_cia_and_taliban |archive-date=5 December 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=5 December 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131205090713/http://www.bt.com.bn/analysis/2008/12/17/story_of_us_cia_and_taliban }}</ref><ref name="The Nation">{{cite web |year=1999 |url=http://www.thenation.com/article/cost-afghan-victory?page=0,1 |title=The Cost of an Afghan 'Victory' |work=[[The Nation]] |access-date=16 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140302090727/http://www.thenation.com/article/cost-afghan-victory?page=0%2C1 |archive-date=2 March 2014 |url-status=dead |accessdate=13 March 2023 |archivedate=2 March 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140302090727/http://www.thenation.com/article/cost-afghan-victory?page=0%2C1 }}</ref> Lasting nine years, the war caused the deaths of between 562,000<ref name="562k">{{cite journal|last1=Lacina|first1=Bethany|last2=Gleditsch|first2=Nils Petter|url=http://www.bethanylacina.com/LacinaGleditsch_newdata.pdf|title=Monitoring Trends in Global Combat: A New Dataset of Battle Deaths|journal=European Journal of Population|volume=21|issue=2–3|year=2005|page=154|doi=10.1007/s10680-005-6851-6|s2cid=14344770|access-date=1 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006175909/http://www.bethanylacina.com/LacinaGleditsch_newdata.pdf|archive-date=6 October 2014|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006175909/http://www.bethanylacina.com/LacinaGleditsch_newdata.pdf |date=6 October 2014 }}</ref> and 2&nbsp;million Afghans,<ref name="Kakar">{{Cite book|url=http://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft7b69p12h;brand=ucpress|title=The Soviet Invasion and the Afghan Response, 1979–1982|last=Kakar|first=Mohammed|publisher=University of California Press|isbn=9780520208933|quote=The Afghans are among the latest victims of genocide by a superpower. Large numbers of Afghans were killed to suppress resistance to the army of the Soviet Union, which wished to vindicate its client regime and realize its goal in Afghanistan.|date=3 March 1997|access-date=7 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170106175142/http://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft7b69p12h;brand=ucpress|archive-date=6 January 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=I2chrSJCW54C&pg=PA129|title=The Widening Circle of Genocide|last=Klass|first=Rosanne|publisher=Transaction Publishers|year=1994|isbn=978-1-4128-3965-5|page=129|quote=During the intervening fourteen years of Communist rule, an estimated 1.5 to 2 million Afghan civilians were killed by Soviet forces and their proxies- the four Communist regimes in Kabul, and the East Germans, Bulgarians, Czechs, Cubans, Palestinians, Indians and others who assisted them. These were not battle casualties or the unavoidable civilian victims of warfare. Soviet and local Communist forces seldom attacked the scattered guerilla bands of the Afghan Resistance except, in a few strategic locales like the Panjsher valley. Instead they deliberately targeted the civilian population, primarily in the rural areas.}}</ref><ref name="Reisman">{{cite web|url=http://www.paulbogdanor.com/left/afghan/genocide.pdf|title=Genocide and the Soviet Occupation of Afghanistan|last1=Reisman|first1=W. Michael|last2=Norchi|first2=Charles H.|access-date=7 January 2017|quote=According to widely reported accounts, substantial programmes of depopulation have been conducted in these Afghan provinces: Ghazni, Nagarhar, Lagham, Qandahar, Zabul, Badakhshan, Lowgar, Paktia, Paktika and Kunar...There is considerable evidence that genocide has been committed against the Afghan people by the combined forces of the Democratic Republic of Afghanistan and the Soviet Union.|archive-url=https://web.archive.org/web/20161026182528/http://www.paulbogdanor.com/left/afghan/genocide.pdf|archive-date=26 October 2016|url-status=live|accessdate=13 March 2023|archivedate=26 October 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161026182528/http://www.paulbogdanor.com/left/afghan/genocide.pdf}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/afghanistansendl00good|url-access=registration|title=Afghanistan's Endless War: State Failure, Regional Politics, and the Rise of the Taliban|last=Goodson|first=Larry P.|publisher=University of Washington Press|year=2001|isbn=978-0-295-98050-8|page=[https://archive.org/details/afghanistansendl00good/page/5 5]}}</ref><ref name="Soviet-war-video">{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=vYUzL1qhltA |title=Soldiers of God: Cold War (Part 1/5) |publisher=CNN |year=1998 |access-date=11 October 2011 |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20160229172016/https://www.youtube.com/watch?v%3DvYUzL1qhltA |archive-date=29 February 2016 |url-status=live }}</ref><ref name="landmines">[[UNICEF]], [http://www.unicef.org/graca/mines.htm Land-mines: A deadly inheritance] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20130805102916/http://www.unicef.org/graca/mines.htm | date=5 August 2013 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.defenseindustrydaily.com/Landmines-in-Afghanistan-A-Decades-Old-Danger-06143/ |title=Landmines in Afghanistan: A Decades Old Danger |publisher=Defenseindustrydaily.com | date=1 February 2010 |access-date=6 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140111130437/http://www.defenseindustrydaily.com/Landmines-in-Afghanistan-A-Decades-Old-Danger-06143/ |archive-date=11 January 2014 }}</ref>{{Excessive citations inline|date=October 2021}} and displaced about 6&nbsp;million people who subsequently fled Afghanistan, mainly to [[Afghans in Pakistan|Pakistan]] and [[Afghans in Iran|Iran]].<ref>{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/j/prm/releases/onepagers/202635.htm |title=Refugee Admissions Program for Near East and South Asia |publisher=Bureau of Population, Refugees, and Migration |access-date=29 December 2013 }}</ref> Heavy air bombardment destroyed many countryside villages, millions of [[landmine]]s were planted,<ref>{{Cite news|url=https://www.rferl.org/a/1051546.html|title=Afghanistan: Land Mines From Afghan-Soviet War Leave Bitter Legacy (Part 2)|website=RadioFreeEurope/RadioLiberty|last1=Recknagel |first1=Charles }}</ref> and some cities such as [[Herat]] and [[Kandahar]] were also damaged from bombardment. Pakistan's [[Khyber Pakhtunkhwa|North-West Frontier Province]] functioned as an organizational and networking base for the anti-Soviet Afghan resistance, with the province's influential [[Deobandi]] ulama playing a major supporting role in promoting the 'jihad'.<ref>{{Cite journal|last=Haroon|first=Sana|year=2008|title=The Rise of Deobandi Islam in the North-West Frontier Province and Its Implications in Colonial India and Pakistan 1914–1996|journal=Journal of the Royal Asiatic Society|volume=18|issue=1|pages=66–67|jstor=27755911|doi=10.1017/S1356186307007778|s2cid=154959326}}</ref> After the [[Soviet withdrawal from Afghanistan|Soviet withdrawal]], the [[Afghan Civil War (1989-92)|civil war ensued]] until the communist regime under People's Democratic Party leader [[Mohammad Najibullah]] collapsed in 1992.<ref name="Columbia:Afghanistan:History">{{cite web |url=http://www.infoplease.com/ce6/world/A0856490.html |title=Afghanistan: History&nbsp;– ''Columbia Encyclopedia'' |publisher=Infoplease.com | date=11 September 2001 |access-date=19 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120810051626/http://www.infoplease.com/ce6/world/A0856490.html |archive-date=10 August 2012 }}</ref><ref name=Stenersen>[https://www.prio.org/utility/Download.ashx?x=228 'Mujahidin vs. Communists: Revisiting the battles of Jalalabad and Khost] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180802084503/https://www.prio.org/utility/Download.ashx?x=228 |date=2 August 2018 }}. By Anne Stenersen: a Paper presented at the conference ''COIN in Afghanistan: From Mughals to the Americans'', Peace Research Institute Oslo (PRIO), 12–13 February 2012. Retrieved 1 February 2018.</ref>{{sfn|Barfield|2012|pp=239, 244}} The Soviet-Afghan War had drastic social effects on Afghanistan. The [[militarization]] of society led to heavily armed police, private bodyguards, openly armed civil defense groups and other such things becoming the norm in Afghanistan for decades thereafter.<ref>{{Cite web|title=Archived Version|url=http://prr.hec.gov.pk/jspui/bitstream/123456789/6891/1/Aqab_Mehmood_Malik_Strategic_%26_Nuclear_Studies_2015_NDU_19.05.2016.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200909110438/http://prr.hec.gov.pk/jspui/bitstream/123456789/6891/1/Aqab_Mehmood_Malik_Strategic_%26_Nuclear_Studies_2015_NDU_19.05.2016.pdf|archive-date=9 September 2020|website=prr.hec.gov.pk|accessdate=13 March 2023|archivedate=9 September 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200909110438/http://prr.hec.gov.pk/jspui/bitstream/123456789/6891/1/Aqab_Mehmood_Malik_Strategic_%26_Nuclear_Studies_2015_NDU_19.05.2016.pdf}}</ref> The traditional power structure had shifted from clergy, community elders, intelligentsia and military in favor of powerful [[warlords]].<ref name="cdlib">{{Cite web|url=https://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft7b69p12h;chunk.id=0;doc.view=print|title=Afghanistan|website=publishing.cdlib.org}}</ref> ====Post–Cold War conflict==== {{see also|Afghan Civil War (1992–1996)|Afghan Civil War (1996–2001)|Islamic Emirate of Afghanistan (1996–2001)|Northern Alliance}} [[File:War in Afganistan (1992–2001).png|thumb|upright=1.5|Development of the civil war from 1992 to late 2001]] Another civil war broke out after the [[Peshawar Accords|creation]] of a dysfunctional coalition [[Islamic State of Afghanistan|government]] between leaders of various ''mujahideen'' factions. Amid a state of [[anarchy]] and factional infighting,<ref name="Amin Saikal">{{cite book |last=Amin Saikal |author-link=Amin Saikal |title=Modern Afghanistan: A History of Struggle and Survival |edition=2006 1st |page=352 |publisher=I.B. Tauris & Co Ltd., London New York |isbn=978-1-85043-437-5|date=13 November 2004 }}</ref><ref name="Human Rights Watch (4)">{{cite web |url=https://www.hrw.org/en/reports/2005/07/06/blood-stained-hands |title=Blood-Stained Hands, Past Atrocities in Kabul and Afghanistan's Legacy of Impunity |date=7 July 2005 |publisher=[[Human Rights Watch]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20091212081418/http://www.hrw.org/en/reports/2005/07/06/blood-stained-hands |archive-date=12 December 2009}}</ref><ref name="Roy Gutman">GUTMAN, Roy (2008): How We Missed the Story: Osama Bin Laden, the Taliban and the Hijacking of Afghanistan, Endowment of the United States Institute of Peace, 1st ed., Washington D.C.</ref> various ''mujahideen'' factions committed widespread rape, murder and extortion,<ref name="Human Rights Watch (4)" /><ref name="Afghanistan Justice Project">{{cite web |year=2005 |url=http://www.afghanistanjusticeproject.org/warcrimesandcrimesagainsthumanity19782001.pdf |title=Casting Shadows: War Crimes and Crimes against Humanity: 1978–2001 |publisher=Afghanistan Justice Project |access-date=16 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004221455/http://www.afghanistanjusticeproject.org/warcrimesandcrimesagainsthumanity19782001.pdf |archive-date=4 October 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=4 October 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004221455/http://www.afghanistanjusticeproject.org/warcrimesandcrimesagainsthumanity19782001.pdf }}</ref><ref name="Human Rights Watch (5)">{{cite web |url=https://www.hrw.org/reports98/afghan/Afrepor0-01.htm#P81_13959 |title=Afghanistan: The massacre in Mazar-i Sharif. (Chapter II: Background) |publisher=[[Human Rights Watch]]| date=November 1998| access-date=16 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081102042606/http://www.hrw.org/reports98/afghan/Afrepor0-01.htm |archive-date=2 November 2008}}</ref> while Kabul was heavily bombarded and partially destroyed by the fighting.<ref name="Human Rights Watch (5)" /> Several failed reconciliations and alliances occurred between different leaders.<ref>{{cite web |year=2005 |url=http://www.afghanistanjusticeproject.org/warcrimesandcrimesagainsthumanity19782001.pdf |page=63 |title=Casting Shadows: War Crimes and Crimes against Humanity: 1978–2001 |publisher=Afghanistan Justice Project |access-date=16 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004221455/http://www.afghanistanjusticeproject.org/warcrimesandcrimesagainsthumanity19782001.pdf |archive-date=4 October 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=4 October 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004221455/http://www.afghanistanjusticeproject.org/warcrimesandcrimesagainsthumanity19782001.pdf }}</ref> The [[Taliban]] emerged in September 1994 as a movement and militia of students (''talib'') from Islamic [[Madrassas in Pakistan|madrassas (schools) in Pakistan]],<ref name="Human Rights Watch (5)" /><ref name="Matinuddin, Kamal 1999 pp.25">Matinuddin, Kamal, ''The Taliban Phenomenon, Afghanistan 1994–1997'', [[Oxford University Press]], (1999), pp. 25–26</ref> who soon had military support from Pakistan.<ref name="George Washington University">{{cite web |year=2007 |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB227/index.htm#17 |title=Documents Detail Years of Pakistani Support for Taliban, Extremists |publisher=[[George Washington University]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203002159/http://www2.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB227/index.htm |archive-date=3 December 2013 }}</ref> Taking control of [[Kandahar]] city that year,<ref name="Human Rights Watch (5)" /> they conquered more territories until finally driving out the government of [[Burhanuddin Rabbani|Rabbani]] from Kabul in 1996,<ref name="IRB, Can.,1997">{{cite report |ref={{sfnRef|Chronology of Events|1997}} |title=Afghanistan: Chronology of Events January 1995 – February 1997 |date=February 1997 |publisher=Immigration and Refugee Board of Canada |url=https://www.justice.gov/sites/default/files/eoir/legacy/2014/01/16/Af_chronology_1995-.pdf |access-date=28 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171012061437/https://www.justice.gov/sites/default/files/eoir/legacy/2014/01/16/Af_chronology_1995-.pdf |archive-date=12 October 2017 |url-status=live }}</ref><ref>Coll, ''Ghost Wars'' (New York: Penguin, 2005), 14.</ref> where they established an [[Islamic Emirate of Afghanistan (1996–2001)|emirate]]<ref name=c-profile>[https://www.loc.gov/rr/frd/cs/profiles/Afghanistan.pdf Country profile: Afghanistan (published August 2008)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180625161206/https://www.loc.gov/rr/frd/cs/profiles/Afghanistan.pdf |date=25 June 2018 }}(page 3). Library of Congress. Retrieved 13 February 2018.</ref> that gained international recognition from 3 countries: [[Pakistan]], [[Saudi Arabia]], and the [[United Arab Emirates]].<ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-south-asia-11451718 |title=Who are the Taliban? |date=16 August 2021 |publisher=BBC |access-date=18 August 2021 |quote=Pakistan was also one of only three countries, along with Saudi Arabia and the United Arab Emirates (UAE), which recognised the Taliban when they were in power in Afghanistan.}}</ref> The Taliban were condemned internationally for the harsh enforcement of their interpretation of Islamic [[sharia]] law, which resulted in the brutal treatment of many Afghans, especially [[Taliban treatment of women|women]].<ref name=Skain>{{cite book|last=Skain|first=Rosemarie|title=The women of Afghanistan under the Taliban|year=2002|publisher=McFarland|isbn=978-0-7864-1090-3|page=41}}</ref><ref>* {{cite news |url=https://articles.latimes.com/2001/nov/18/news/mn-5602 |date=18 November 2001 |author1=James Gerstenzan |author2=Lisa Getter |title=Laura Bush Addresses State of Afghan Women |work=[[Los Angeles Times]] |access-date=14 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121010184219/http://articles.latimes.com/2001/nov/18/news/mn-5602 |archive-date=10 October 2012 |url-status=live }} * {{cite web |url=https://www.pbs.org/wnet/wideangle/episodes/a-woman-among-warlords/womens-rights-in-the-taliban-and-post-taliban-eras/66/ |date=11 September 2007 |title=Women's Rights in the Taliban and Post-Taliban Eras |work=A Woman Among Warlords |publisher=[[PBS]] |access-date=14 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130114011223/http://www.pbs.org/wnet/wideangle/episodes/a-woman-among-warlords/womens-rights-in-the-taliban-and-post-taliban-eras/66/ |archive-date=14 January 2013 |url-status=live }}</ref> During their rule, the Taliban and their allies committed massacres against Afghan civilians, denied UN food supplies to starving civilians and conducted a policy of [[scorched earth]], burning vast areas of fertile land and destroying tens of thousands of homes.<ref name=Rashid2>{{cite book|last=Rashid|first=Ahmed|title=Taliban: Islam, Oil and the New Great Game in Central Asia|year=2002|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-1-86064-830-4|page=253}}</ref><ref name="Newsday 2001">{{cite news|url=http://articles.chicagotribune.com/2001-10-12/news/0110120312_1_taliban-fighters-massacres-in-recent-years-mullah-mohammed-omar|title=Taliban massacres outlined for UN|date=October 2001|work=Chicago Tribune|first=Edward A|last=Gargan|access-date=24 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110916074935/http://articles.chicagotribune.com/2001-10-12/news/0110120312_1_taliban-fighters-massacres-in-recent-years-mullah-mohammed-omar|archive-date=16 September 2011|url-status=live|accessdate=2023-03-13|archivedate=2013-10-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131013125154/http://articles.chicagotribune.com/2001-10-12/news/0110120312_1_taliban-fighters-massacres-in-recent-years-mullah-mohammed-omar}}</ref><ref name="papillonsartpalace.com">{{cite web |url=http://www.papillonsartpalace.com/massacre.htm |title=Confidential UN report details mass killings of civilian villagers |access-date=12 October 2001 |work=Newsday |year=2001 |publisher=newsday.org |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20021118162327/http://www.papillonsartpalace.com/massacre.htm |archive-date=18 November 2002 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=18 November 2002 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20021118162327/http://www.papillonsartpalace.com/massacre.htm }}</ref><ref>{{citation |url=http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=NewsLibrary&p_multi=APAB&d_place=APAB&p_theme=newslibrary2&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0F8B4F98500EA0F8&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM |agency=Associated Press |title=U.N. says Taliban starving hungry people for military agenda |date=7 January 1998 |access-date=7 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180913121938/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=NewsLibrary&p_multi=APAB&d_place=APAB&p_theme=newslibrary2&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0F8B4F98500EA0F8&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM |archive-date=13 September 2018 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book|last=Goodson|first=Larry P.|title=Afghanistan's Endless War: State Failure, Regional Politics and the Rise of the Taliban|url=https://archive.org/details/afghanistansendl00good|url-access=registration|year=2002|publisher=University of Washington Press|isbn=978-0-295-98111-6|page=[https://archive.org/details/afghanistansendl00good/page/121 121]}}</ref><ref name="NPR">{{cite news|url=https://www.npr.org/programs/morning/features/2002/aug/afghanistan/ |publisher=NPR |title=Re-Creating Afghanistan: Returning to Istalif |date=1 August 2002 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023072254/http://www.npr.org/programs/morning/features/2002/aug/afghanistan/ |archive-date=23 October 2013 }}</ref>{{Excessive citations inline|date=October 2021}} [[Battle of Kabul (1992–1996)|After the fall of Kabul]] to the Taliban, [[Ahmad Shah Massoud]] and [[Abdul Rashid Dostum]] formed the [[Northern Alliance]], later joined by others, to resist the Taliban. Dostum's forces were defeated by the Taliban during the [[Battles of Mazar-i-Sharif (1997–1998)|Battles of Mazar-i-Sharif]] in 1997 and 1998; Pakistan's Chief of Army Staff, [[Pervez Musharraf]], began sending thousands of Pakistanis to help the Taliban defeat the Northern Alliance.<ref name="Webster University Press Book">{{cite book |last=Marcela Grad |title=Massoud: An Intimate Portrait of the Legendary Afghan Leader |edition=1 March 2009 |page=310 |publisher=Webster University Press }}</ref><ref name="George Washington University" /><ref name="History Commons">{{cite web |year=2010 |url=http://www.historycommons.org/entity.jsp?entity=ahmed_shah_massoud |title=Ahmed Shah Massoud |publisher=[[History Commons]] |access-date=16 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140125130822/http://www.historycommons.org/entity.jsp?entity=ahmed_shah_massoud |archive-date=25 January 2014 }}</ref><ref name="Maley">{{cite book |last=Maley |first=William |title=The Afghanistan wars |year=2009 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-230-21313-5 |page=288}}</ref><ref name="Ahmed Rashid/The Telegraph">{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/1340244/Afghanistan-resistance-leader-feared-dead-in-blast.html |title=Afghanistan resistance leader feared dead in blast |work=The Telegraph |location=London | date=11 September 2001 |first=Ahmed |last=Rashid|archive-url=https://web.archive.org/web/20131108225950/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/1340244/Afghanistan-resistance-leader-feared-dead-in-blast.html |archive-date=8 November 2013 }}</ref>{{Excessive citations inline|date=October 2021}} By 2000 the Northern Alliance only controlled 10% of territory, cornered in the north-east. On 9 September 2001, Massoud was assassinated by two Arab [[suicide attack]]ers in [[Panjshir Valley]]. Around 400,000 Afghans died in internal conflicts between 1990 and 2001.<ref>"[http://www.csmonitor.com/2001/0920/p1s3-wosc.html/(page)/4 Life under Taliban cuts two ways]". ''[[The Christian Science Monitor|CSM]]''. 20 September 2001 {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20131230233031/http://www.csmonitor.com/2001/0920/p1s3-wosc.html/(page)/4 | date=30 December 2013 }}</ref> ==== US invasion and Islamic Republic ==== {{Further|War in Afghanistan (2001–2021)|Islamic Republic of Afghanistan|Taliban insurgency|Fall of Kabul (2021)}} {{Cleanup|section|reason=Too overloaded, detailed content already covered by the War article|date=October 2021}} In October 2001, the [[United States invasion of Afghanistan|United States invaded Afghanistan]] to remove the Taliban from power after they refused to hand over [[Osama Bin Laden]], the prime suspect of the [[September 11 attacks]], who was a "guest" of the Taliban and was operating his [[al-Qaeda]] network in Afghanistan.<ref name="CNN">{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=Grugy2txSvc |title=Brigade 055 |publisher=CNN|archive-url=https://web.archive.org/web/20130729101159/https://www.youtube.com/watch?v=Grugy2txSvc|archive-date=29 July 2013}}</ref><ref>{{cite news |author =Rory McCarthy in Islamabad |url=https://www.theguardian.com/world/2001/oct/17/afghanistan.terrorism11 |title=New offer on Bin Laden |newspaper=The Guardian | date= 17 October 2001|access-date=17 July 2012 |location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20130628053351/http://www.guardian.co.uk/world/2001/oct/17/afghanistan.terrorism11|archive-date=28 June 2013}}</ref><ref>[http://edition.cnn.com/2017/08/21/politics/trump-afghanistan-pakistan-india/index.html 'Trump calls out Pakistan, India as he pledges to 'fight to win' in Afghanistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170901150353/http://edition.cnn.com/2017/08/21/politics/trump-afghanistan-pakistan-india/index.html |date=1 September 2017 }}. CNN, 24 August 2017. Retrieved 1 September 2017.</ref> The majority of Afghans supported the American invasion of their country.<ref name="Rejects">{{cite web|date=30 January 2006|title=WPO Poll: Afghan Public Overwhelmingly Rejects al-Qaeda, Taliban|url=http://drum.lib.umd.edu/bitstream/handle/1903/10127/Afghanistan_Jan06_art2.pdf;jsessionid=51A568EB80A658471A265A1D06EF8ADB?sequence=3|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170102172723/http://drum.lib.umd.edu/bitstream/handle/1903/10127/Afghanistan_Jan06_art2.pdf;jsessionid=51A568EB80A658471A265A1D06EF8ADB?sequence=3|archive-date=2 January 2017|access-date=2 January 2017|website=[[University of Maryland Libraries]]|quote=Equally large percentages endorse the US military presence in Afghanistan. Eighty-three percent said they have a favorable view of "the US military forces in our country" (39% very favorable). Just 17% have an unfavorable view.}}</ref><ref name="Public Opinion">{{cite web|date=29 January 2015|title=Afghan Futures: A National Public Opinion Survey|url=http://acsor-surveys.com/wp-content/uploads/2015/01/Afghan-Futures-Wave-6-Analysis_FINAL-v2.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170329093740/http://acsor-surveys.com/wp-content/uploads/2015/01/Afghan-Futures-Wave-6-Analysis_FINAL-v2.pdf|archive-date=29 March 2017|access-date=2 January 2017|website=[[Afghan Center for Socio-economic and Opinion Research]]|page=4|quote=Seventy-seven percent support the presence of U.S. forces; 67 percent say the same of NATO/ISAF forces more generally. Despite the country's travails, eight in 10 say it was a good thing for the United States to oust the Taliban in 2001. And much more blame either the Taliban or al Qaeda for the country's violence, 53 percent, than blame the United States, 12 percent. The latter is about half what it was in 2012, coinciding with a sharp reduction in the U.S. deployment.}}</ref> During the initial invasion, US and UK forces bombed al-Qaeda training camps, and later working with the Northern Alliance, the Taliban regime came to an end.<ref name="NYTOct8">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2001/10/08/world/nation-challenged-attack-us-britain-strike-afghanistan-aiming-bases-terrorist.html |title=A Nation challenged: The attack; U.S. and Britain strike Afghanistan, aiming at bases and terrorist camps; Bush warns 'Taliban will pay a price' |last=Tyler |first=Patrick | date=8 October 2001 |newspaper=The New York Times |access-date=28 February 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20140411134316/http://www.nytimes.com/2001/10/08/world/nation-challenged-attack-us-britain-strike-afghanistan-aiming-bases-terrorist.html |archive-date=11 April 2014 }}</ref> [[File:Inbound Choppers in Afghanistan 2008.jpg|thumb|right|US troops and [[Boeing CH-47 Chinook|Chinooks]] in Afghanistan, 2008]] In December 2001, after the Taliban government was overthrown, the [[Afghan Interim Administration]] under [[Hamid Karzai]] was formed. The [[International Security Assistance Force]] (ISAF) was established by the [[UN Security Council]] to help assist the [[Karzai administration]] and provide basic security.<ref>{{UN document |docid=S-RES-1386(2001) |type=Resolution|body=Security Council|year=2001|resolution_number=1386 |access-date=21 September 2007| date=31 May 2001}}&nbsp;– ([[s:United Nations Security Council Resolution 1386|UNSCR 1386]])</ref><ref>{{cite web |url=http://nato.usmission.gov/ |title=United States Mission to Afghanistan|publisher=Nato.usmission.gov|access-date=14 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101021065112/http://nato.usmission.gov/ |archive-date=21 October 2010|url-status=live}}</ref> By this time, after two decades of war as well as an acute [[famine]] at the time, Afghanistan had one of the highest [[infant mortality|infant]] and child mortality rates in the world, the lowest life expectancy, much of the population were hungry,<ref>{{Cite web|url=https://merip.org/2001/09/afghanistans-refugee-crisis/|title=Afghanistan's Refugee Crisis|date=24 September 2001|website=MERIP}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.doctorswithoutborders.org/what-we-do/news-stories/research/afghanistan-civilians-risk|title=Afghanistan: Civilians at Risk|website=Doctors Without Borders – USA}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://monthlyreview.org/2001/11/01/limbs-of-no-body/|website=Monthly Review |title=Limbs of No Body: The World's Indifference to the Afghan Tragedy|first=Mohsen |last=Makhmalbaf|date=1 November 2001}}</ref> and infrastructure was in ruins.<ref>{{Cite web|url=http://www.returntohope.com/inDepth/RebuildingAfghanistan#intro|title=Rebuilding Afghanistan|website=Return to Hope|accessdate=2023-03-13|archivedate=2021-08-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210814144505/http://www.returntohope.com/inDepth/RebuildingAfghanistan#intro}}</ref> Many foreign donors started providing aid and assistance to rebuild the war-torn country.<ref>{{Cite web|url=https://edition.cnn.com/2002/WORLD/asiapcf/east/01/15/japan.aid.gen/index.html?related|title=Japan aid offer to 'broke' Afghanistan|date=15 January 2002|website=CNN|accessdate=13 March 2023|archivedate=19 November 2002|archiveurl=https://web.archive.org/web/20021119080524/https://edition.cnn.com/2002/WORLD/asiapcf/east/01/15/japan.aid.gen/index.html?related}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://web.stanford.edu/class/intnlrel193/readings/week6/afghan.html|title=Rebuilding Afghanistan: The U.S. Role|website=Stanford University}}</ref> Taliban forces meanwhile began regrouping inside Pakistan, while more coalition troops entered Afghanistan to help the [[Reconstruction in Afghanistan|rebuilding process]].<ref>{{cite web|first=Julie|last=Fossler|url=http://afghanistan.usaid.gov/en/index.aspx|title=USAID Afghanistan|publisher=Afghanistan.usaid.gov|access-date=14 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101017104214/http://afghanistan.usaid.gov/en/Index.aspx|archive-date=17 October 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.afghanistan.gc.ca/canada-afghanistan/news-nouvelles/2010/2010_07_09.aspx?lang=eng |title=Canada's Engagement in Afghanistan: Backgrounder |publisher=Afghanistan.gc.ca |date=9 July 2010 |access-date=14 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101215180833/http://www.afghanistan.gc.ca/canada-afghanistan/news-nouvelles/2010/2010_07_09.aspx |archive-date=15 December 2010 |url-status=dead |accessdate=13 March 2023 |archivedate=15 December 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101215180833/http://www.afghanistan.gc.ca/canada-afghanistan/news-nouvelles/2010/2010_07_09.aspx }}</ref> The [[Taliban insurgency|Taliban began an insurgency]] to regain control of Afghanistan. Over the next decade, ISAF and [[Afghan National Army|Afghan troops]] led many offensives against the Taliban, but failed to fully defeat them. Afghanistan remained one of the poorest countries in the world because of a lack of foreign investment, [[Corruption in Afghanistan|government corruption]], and the Taliban insurgency.<ref>{{cite news|url=https://abcnews.go.com/Video/video?id=5484891&tab=9482931&section=8865284&page=1|work=[[ABC News (US)|ABC News]] |access-date=28 September 2010|title=Pakistan Accused of Helping Taliban| date=31 July 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20131221050959/http://abcnews.go.com/Video/video?id=5484891&tab=9482931&section=8865284&page=1 |archive-date=21 December 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/7910687/Wikileaks-Pakistan-accused-of-helping-Taliban-in-Afghanistan-attacks.html|work=The Telegraph|access-date=28 September 2010|title=Wikileaks: Pakistan accused of helping Taliban in Afghanistan attacks | date=26 July 2010|location=London|first1=Rob|last1=Crilly|first2=Alex |last2=Spillius|archive-url=https://web.archive.org/web/20140129073942/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/7910687/Wikileaks-Pakistan-accused-of-helping-Taliban-in-Afghanistan-attacks.html|archive-date=29 January 2014}}</ref> Meanwhile, Karzai attempted to unite the peoples of the country,<ref>{{Cite web|url=http://philanthropynewsdigest.org/news/afghan-president-karzai-receives-philadelphia-liberty-medal|title=Afghan President Karzai Receives Philadelphia Liberty Medal|website=Philanthropy News Digest (PND)}}</ref> and the Afghan government was able to build some democratic structures, adopting a constitution in 2004 with the name [[Islamic Republic of Afghanistan]]. Attempts were made, often with the support of foreign donor countries, to improve the country's economy, healthcare, education, transport, and agriculture. ISAF forces also began to train the [[Afghan National Security Forces]]. Following 2002, nearly five million [[Afghan diaspora|Afghans]] were [[repatriated]].<ref name="Adelman2016">{{cite book|author=Howard Adelman|title=Protracted Displacement in Asia: No Place to Call Home|url=https://books.google.com/books?id=oLYFDAAAQBAJ&pg=PT167|date=15 April 2016|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-317-07407-6|page=167}}</ref> The number of NATO troops present in Afghanistan peaked at 140,000 in 2011,<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-south-asia-11371138|title=The foreign troops left in Afghanistan|work=BBC News|date=15 October 2015}}</ref> dropping to about 16,000 in 2018.<ref>{{Cite web|url=https://www.forces.net/operations/afghanistan/how-many-troops-are-currently-afghanistan|title=How Many Troops Are Currently in Afghanistan?|first=18 May 2018|last=at 11:38&nbsp;am|website=Forces Network}}</ref> In September 2014 [[Ashraf Ghani]] became president after the [[Afghan presidential election, 2014|2014 presidential election]] where for the first time in Afghanistan's history power was democratically transferred.<ref>{{cite news|title=Huge security as Afghan presidential election looms|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-26880022|newspaper=BBC|date=4 April 2014|access-date=21 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181021190735/https://www.bbc.com/news/world-asia-26880022|archive-date=21 October 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Afghanistan votes in historic presidential election|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-26893972|newspaper=BBC|date=5 April 2014|access-date=21 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181021152941/https://www.bbc.com/news/world-asia-26893972|archive-date=21 October 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last=Shalizi and Harooni|first=Hamid and Mirwais|title=Landmark Afghanistan Presidential Election Held Under Shadow of Violence|url=https://www.huffingtonpost.com/2014/04/04/landmark-afghan-election-_n_5095143.html|newspaper=HuffPost|date=4 April 2014|access-date=21 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303225603/http://www.huffingtonpost.com/2014/04/04/landmark-afghan-election-_n_5095143.html|archive-date=3 March 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Afghanistan's Future: Who's Who in Pivotal Presidential Election|url=https://www.nbcnews.com/news/world/afghanistans-future-whos-who-pivotal-presidential-election-n24756|work=NBC News|access-date=7 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190930203820/https://www.nbcnews.com/news/world/afghanistans-future-whos-who-pivotal-presidential-election-n24756|archive-date=30 September 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Afghan president Ashraf Ghani inaugurated after bitter campaign|url=https://www.theguardian.com/world/2014/sep/29/afghan-president-ashraf-ghani-inaugurated|newspaper=The Guardian|access-date=12 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150421221706/http://www.theguardian.com/world/2014/sep/29/afghan-president-ashraf-ghani-inaugurated|archive-date=21 April 2015|url-status=live}}</ref>{{Excessive citations inline|date=October 2021}} On 28 December 2014, NATO formally ended ISAF combat operations in Afghanistan and transferred full security responsibility to the Afghan government. The NATO-led [[Operation Resolute Support]] was formed the same day as a successor to ISAF.<ref name="2014APcessation">{{cite news|title=U.S. formally ends the war in Afghanistan|url=https://www.cbsnews.com/news/america-formally-ends-the-war-in-afghanistan/|access-date=28 December 2014|agency=Associated Press|issue=online|publisher=CBA News|date=28 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141228152651/http://www.cbsnews.com/news/america-formally-ends-the-war-in-afghanistan/|archive-date=28 December 2014|url-status=live}}</ref><ref name="Guardian28">{{cite news|title=Nato ends combat operations in Afghanistan|url=https://www.theguardian.com/world/2014/dec/28/nato-ends-afghanistan-combat-operations-after-13-years|access-date=11 January 2015|newspaper=The Guardian|date=28 December 2014|location=Kabul|author=Sune Engel Rasmussen in Kabul|archive-url=https://web.archive.org/web/20150102134349/http://www.theguardian.com/world/2014/dec/28/nato-ends-afghanistan-combat-operations-after-13-years|archive-date=2 January 2015|url-status=live}}</ref> Thousands of NATO troops remained in the country to train and advise Afghan government forces<ref>{{cite web|title=U.S. formally ends the war in Afghanistan|url=https://www.cbsnews.com/news/america-formally-ends-the-war-in-afghanistan/|work=CBS News|access-date=12 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20141228152651/http://www.cbsnews.com/news/america-formally-ends-the-war-in-afghanistan/|archive-date=28 December 2014|url-status=live}}</ref> and continue their fight against the Taliban.<ref name="soufangroup">{{cite web|url=http://www.soufangroup.com/tsg-intelbrief-afghanistan-16-0/|title=TSG IntelBrief: Afghanistan 16.0|website=The Soufan Group|access-date=27 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180809184149/http://www.soufangroup.com/tsg-intelbrief-afghanistan-16-0/|archive-date=9 August 2018|url-status=dead|accessdate=13 March 2023|archivedate=9 August 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180809184149/http://www.soufangroup.com/tsg-intelbrief-afghanistan-16-0/}}</ref> [[File:2021 Taliban Offensive.png|thumb|left|A map of Afghanistan showing the [[2021 Taliban offensive]]]] On 19 February 2020, the [[US–Taliban deal]] was made in Qatar. The 2020 [[US–Taliban deal]] was one of the critical events that caused the collapse of the [[Afghan National Security Forces]] (ANSF);<ref name="tg1">{{Cite news |last=Borger|first=Julian|title=US withdrawal triggered catastrophic defeat of Afghan forces, damning watchdog report finds|date=18 May 2022|access-date=19 May 2022|url=https://www.theguardian.com/world/2022/may/18/afghanistan-us-withdrawal-defeat-watchdog-report-sigar|work=[[The Guardian]]}}</ref> following the signing of the deal, the US dramatically reduced the number of air attacks and deprived the ANSF of a critical edge in fighting the [[Taliban insurgency]], leading to the Taliban takeover of Kabul.<ref>{{Cite news |title=US withdrawal prompted collapse of Afghan army: Report|date=18 May 2022|access-date=19 May 2022|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/5/18/us-withdrawal-prompted-collapse-of-afghan-army-report|publisher=Al Jazeera}}</ref> ==== Second Taliban era ==== NATO Secretary General [[Jens Stoltenberg]] announced on 14 April 2021 that the alliance had agreed to start [[Withdrawal of United States troops from Afghanistan (2020–2021)|withdrawing its troops from Afghanistan]] by 1 May.<ref>{{cite news |title=NATO to Cut Forces in Afghanistan, Match US Withdrawal |url=https://www.voanews.com/usa/nato-cut-forces-afghanistan-match-us-withdrawal |work=[[VOA News]] |date=14 April 2021}}</ref> Soon after NATO troops began withdrawing, the [[Taliban]] launched an [[2021 Taliban offensive|offensive against the Afghan government]] and quickly advanced in front of collapsing Afghan government forces.<ref>{{cite news |last1=Robertson |first1=Nic |title=Afghanistan is disintegrating fast as Biden's troop withdrawal continues |url=https://edition.cnn.com/2021/06/24/asia/afghanistan-taliban-offensive-intl-cmd/index.html |publisher=CNN |date=24 June 2021}}</ref><ref>{{cite news |title=Afghanistan stunned by scale and speed of security forces' collapse |url=https://www.theguardian.com/world/2021/jul/13/afghanistan-stunned-by-scale-and-speed-of-security-forces-collapse |work=The Guardian |date=13 July 2021}}</ref> The Taliban [[Fall of Kabul (2021)|captured the capital city of Kabul]] on 15 August 2021, after regaining control over a vast majority of Afghanistan. Several foreign diplomats and Afghan government officials, including president Ashraf Ghani,<ref>{{cite news |title=President Ashraf Ghani Flees Afghanistan, Taliban Take Over Kabul: Report |work=NDTV.com |url=https://www.ndtv.com/world-news/taliban-enter-afghan-capital-kabul-news-agency-afp-2510885 |url-status=live |access-date=15 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815081516/https://www.ndtv.com/world-news/taliban-enter-afghan-capital-kabul-news-agency-afp-2510885 |archive-date=15 August 2021}}</ref> were evacuated from the country, with many Afghan civilians attempting to flee along with them.<ref>{{cite news |title=The Afghan government's collapse is a humiliation for the US and Joe Biden |url=https://www.newstatesman.com/world/asia/2021/08/afghan-government-s-collapse-humiliation-us-and-joe-biden |access-date=15 August 2021 |work=[[New Statesman]] |date=15 August 2021}}</ref> An unofficial "coordination council" led by senior statesmen was formed the next day to transfer the state institutions of the Islamic Republic of Afghanistan to the Taliban.<ref name="trib">{{cite news |title='Coordination council' to oversee peaceful transfer of power in Afghanistan: Karzai |url=https://tribune.com.pk/story/2315763/coordination-council-to-oversee-peaceful-transfer-of-power-in-afghanistan-karzai |access-date=16 August 2021 |work=[[The Express Tribune]] |date=15 August 2021}}</ref> On 17 August, first vice president [[Amrullah Saleh]] proclaimed himself caretaker president and announced the formation of an [[National Resistance Front of Afghanistan|anti-Taliban front]] with a reported 6,000+ troops<ref>{{cite web|title=Operations|url=https://www.nrfafg.org/operations|access-date=21 August 2021|website=The National Resistance Front: Fighting for a Free Afghanistan|publisher=National Resistance Front of Afghanistan|archive-date=6 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210906001614/https://www.nrfafg.org/operations|url-status=dead|accessdate=13 March 2023|archivedate=6 September 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210906001614/https://www.nrfafg.org/operations}}</ref><ref>{{Cite web|title=Anti-Taliban forces say they've taken three districts in Afghanistan's north|date=21 August 2021|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/anti-taliban-forces-say-theyve-taken-three-districts-afghanistans-north-2021-08-21/|publisher=Reuters|access-date=21 August 2021}}</ref> in the [[Panjshir Valley]], along with [[Ahmad Massoud]].<ref>{{cite web|title=An anti-Taliban front forming in Panjshir? Ex top spy Saleh, son of 'Lion of Panjshir' meet at citadel|url=https://www.theweek.in/news/world/2021/08/17/an-anti-taliban-front-forming-in-panjshir-ex-top-spy-saleh-son-of-lion-of-panjshir-meet-at-citadel.html|access-date=17 August 2021|website=The Week}}</ref><ref>{{cite web|date=17 August 2021|title=Afghan Vice President Saleh Declares Himself Caretaker President; Reaches Out To Leaders for Support|url=https://www.news18.com/news/world/afghan-vice-president-saleh-declares-himself-caretaker-president-reaches-out-to-leaders-for-support-4097117.html|access-date=17 August 2021|website=News18}}</ref> However, by 6 September, the Taliban had taken control of most of [[Panjshir province|Panjshir Province]], with resistance fighters retreating to the mountains.<ref name="ft">{{cite news|url=https://www.ft.com/content/5b4b7b58-1edf-4510-ad15-813487f3c80e |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/5b4b7b58-1edf-4510-ad15-813487f3c80e |archive-date=10 December 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=Taliban says it has captured last Afghan region of resistance|last1=Kazmin|first1=Amy|last2=Findlay|first2=Stephanie|last3=Bokhari|first3=Farhan|work=[[Financial Times]]|date=6 September 2021|access-date=6 September 2021}}</ref> Clashes in the valley ceased mid-September,<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2021/09/17/world/asia/panjshir-resistance-taliban-massoud.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20211228/https://www.nytimes.com/2021/09/17/world/asia/panjshir-resistance-taliban-massoud.html |archive-date=2021-12-28 |url-access=limited|title = In Panjshir, Few Signs of an Active Resistance, or Any Fight at All|newspaper = The New York Times|date = 17 September 2021|last1 = Huylebroek|first1 = Jim|last2 = Blue|first2 = Victor J.}}{{cbignore}}</ref> as Saleh and Massoud had fled to neighboring [[Tajikistan]].<ref>{{Cite web|url=https://nationalinterest.org/blog/middle-east-watch/after-renegade-province%E2%80%99s-fall-panjshir-resistance-leaders-surface-tajikistan|title = The National Interest: Blog}}</ref><ref>{{cite web|title=Afghan resistance has sanctuary in Tajikistan, but fighting Taliban a 'non-viable prospect'|url=https://www.france24.com/en/asia-pacific/20211004-afghan-resistance-has-sanctuary-in-tajikistan-but-fighting-taliban-a-non-viable-prospect|agency=FRANCE24.English|website=France 24|date=4 October 2021|access-date=5 October 2021|publication-date=}}.</ref><ref name="ft" /> According to the [[Costs of War Project]], 176,000 people were killed in the conflict, including 46,319 civilians, between 2001 and 2021.<ref>{{cite web|title=Human and Budgetary Costs to Date of the U.S. War in Afghanistan, 2001–2022 {{!}} Figures {{!}} Costs of War|url=https://watson.brown.edu/costsofwar/figures/2021/human-and-budgetary-costs-date-us-war-afghanistan-2001-2022|access-date=2021-09-01|website=The Costs of War}}</ref> According to the [[Uppsala Conflict Data Program]], at least 212,191 people were killed in the conflict.<ref>{{Cite web|url=https://www.ucdp.uu.se/country/700|title=UCDP – Uppsala Conflict Data Program|website=www.ucdp.uu.se}}</ref> Following the 2001 invasion, more than 5.7 million refugees returned to Afghanistan;<ref>Afghan Refugees, Costs of War, {{cite web |url=http://costsofwar.org/article/afghan-refugees |title=Afghan Refugees &#124; Costs of War |access-date=5 March 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130310001659/http://costsofwar.org/article/afghan-refugees |archive-date=10 March 2013 }}, 2012</ref> however, in 2021, 2.6 million Afghans remained refugees, primarily in Iran and Pakistan, and another 4 million were internally displaced.<ref>{{cite web|title=In numbers: Life in Afghanistan after America leaves|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-57767067|access-date=2021-07-15|website=BBC News|date=13 July 2021}}</ref> [[File:Taliban Humvee in Kabul, August 2021 (cropped).png|thumb|right|upright=0.9|Taliban fighters in Kabul on a captured [[Humvee]] following the [[Fall of Kabul (2021)|2021 fall of Kabul]].]]The Taliban government is led by [[Head of the Islamic Emirate of Afghanistan|supreme leader]] [[Hibatullah Akhundzada]]<ref>{{Cite news|last=Zucchino|first=David|date=1 September 2021|title=Shifting to Governing, Taliban Will Name Supreme Afghan Leader|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/09/01/world/asia/afghanistan-taliban-government-leader.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20211228/https://www.nytimes.com/2021/09/01/world/asia/afghanistan-taliban-government-leader.html |archive-date=2021-12-28 |url-access=limited|access-date=6 September 2021|issn=0362-4331}}{{cbignore}}</ref> and acting [[Prime Minister of Afghanistan|prime minister]] [[Hasan Akhund]], who took office on 7 September 2021.<ref name="akhund1">{{Cite news|title=گروه طالبان حکومت جدید خود را با رهبری ملا حسن اخوند اعلام کرد|newspaper=BBC News فارسی|url=https://www.bbc.com/persian/afghanistan-58477769}}</ref><ref name="akhund2">{{Cite news|date=7 September 2021|title=Taliban announce new government for Afghanistan|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-58479750}}</ref> Akhund is one of the four founders of the Taliban<ref name=akhund_tribunepk>{{cite news|title=Profile: Who is Afghanistan's new caretaker prime minister?|url=https://tribune.com.pk/story/2319144/profile-who-is-afghanistans-new-caretaker-prime-minister|newspaper=The Express Tribune |date=8 September 2021}}</ref> and was a deputy prime minister of the previous emirate; his appointment was seen as a compromise between moderates and hardliners.<ref name="akhund3">{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-58479750|title=Hardliners get key posts in new Taliban government|publisher=[[BBC News]]|date=7 September 2021}}</ref> A [[Cabinet of Afghanistan|new, all-male cabinet]] was formed, which included [[Abdul Hakim Ishaqzai]] as minister of justice.<ref name="TOLOnews_Taliban_Cabinet_2.0rc1">{{cite news | title= Taliban Announces Head of State, Acting Ministers | date= 7 September 2021 |newspaper= [[TOLOnews]] | url= https://tolonews.com/afghanistan-174556 |access-date= 7 September 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210907182414/https://tolonews.com/afghanistan-174556 |archive-date= 7 September 2021 |url-status=live }}</ref><ref name="NPR_Taliban_Cabinet_2.0rc1">{{cite news | title= Taliban Name Their Deputy Ministers, Doubling Down On An All-Male Team | date= 21 September 2021 |website= [[NPR]] | url= https://www.npr.org/2021/09/21/1039232797/taliban-women-all-male-government-cabinet-ministers |access-date= 8 October 2021}}</ref> On 20 September 2021, [[Secretary-General of the United Nations|United Nations Secretary-General]] [[António Guterres]] received a letter from acting [[Ministry of Foreign Affairs (Afghanistan)|minister of foreign affairs]] [[Amir Khan Muttaqi]] to formally claim Afghanistan's seat as a member state for their official spokesman in [[Doha]], [[Suhail Shaheen]]. The [[United Nations]] did not recognize the previous Taliban government and chose to work with the then-government in exile instead.<ref name="taliban_un_2021_1">{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/economy/2021/9/24/who-will-speak-for-afghanistan-at-the-united-nations|title=Who will speak for Afghanistan at the United Nations?|publisher=[[Al Jazeera]]|date=26 September 2021}}</ref> Western nations suspended most of their humanitarian aid to Afghanistan following the Taliban's August 2021 takeover of the country; the [[World Bank]] and [[International Monetary Fund]] also halted their payments.<ref>{{cite news |title=China urges World Bank, IMF to help Afghanistan |url=https://www.news24.com/news24/world/news/china-urges-world-bank-imf-to-help-afghanistan-20211028 |work=News24 |date=28 October 2021}}</ref><ref>{{cite news |title=Afghanistan: Can the Taliban avert a food crisis without foreign aid? |url=https://www.dw.com/en/afghanistan-can-the-taliban-avert-a-food-crisis-without-foreign-aid/a-59790464 |work=Deutsche Welle |date=11 November 2021}}</ref> More than half of Afghanistan's 39 million people faced an acute [[Food security|food shortage]] in October 2021.<ref>{{cite news |title='Countdown to catastrophe': half of Afghans face hunger this winter – UN |url=https://www.theguardian.com/global-development/2021/oct/25/countdown-to-catastrophe-half-of-afghans-face-hunger-this-winter-un |work=The Guardian |date=25 October 2021}}</ref> Human Rights Watch reported on 11 November 2021 that Afghanistan was facing widespread [[famine]] due to an economic and banking crisis.<ref>{{cite news |title=Afghanistan Facing Famine: UN, World Bank, US Should Adjust Sanctions, Economic Policies |url=https://www.hrw.org/news/2021/11/11/afghanistan-facing-famine# |work=Human Rights Watch |date=11 November 2021}}</ref> Though the state of war in the country ended in 2021, armed conflict persists in some regions<ref>{{Cite web |title=One year later, Austin acknowledges lasting questions over Afghanistan war's end |url=https://www.stripes.com/theaters/us/2022-08-30/lasting-questions-afghanistan-withdrawal-7156882.html |access-date=2022-10-01 |website=Stars and Stripes |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-03-09 |title=Karzai says while the war has ended, unity has not yet been achieved {{!}} Ariana News |url=https://www.ariananews.af/karzai-says-while-the-war-has-ended-unity-has-not-yet-been-achieved/ |access-date=2022-10-01 |website=www.ariananews.af |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-01-26 |title=Briefing by Special Representative Deborah Lyons to the Security Council |url=https://unama.unmissions.org/briefing-special-representative-deborah-lyons-security-council-10 |access-date=2022-10-01 |website=UNAMA |language=en}}</ref> amid [[Islamic State–Taliban conflict|fighting between the Taliban and the local branch of the Islamic State]], as well as an anti-Taliban [[Republican insurgency in Afghanistan|Republican insurgency]]. A year into Taliban rule, former president Hamid Karzai said in an interview: "In terms of [an] end to widespread fighting and conflict, we are happy — there's more stability, there's more security. But in terms of Afghanistan having a government that all Afghan people find themselves [in], we still have a way to go. In terms of the economy of the country, it's a disaster."<ref>{{Cite news |title=Hamid Karzai stays on in Afghanistan — hoping for the best, but unable to leave |language=en |work=NPR.org |url=https://www.npr.org/2022/08/08/1115674232/afghanistan-taliban-hamid-karzai-us-withdrawal |access-date=2022-10-15}}</ref> == Geography == {{Main|Geography of Afghanistan}} {{Map of Afghanistan}} Afghanistan is located in Southern-Central Asia.<ref name="South Asia">* {{cite web |url=http://pubs.usgs.gov/of/1997/ofr-97-470/OF97-470C/asiaGmap.html |title=U.S. maps |publisher=Pubs.usgs.gov |access-date=19 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131225134851/http://pubs.usgs.gov/of/1997/ofr-97-470/OF97-470C/asiaGmap.html |archive-date=25 December 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=25 December 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225134851/http://pubs.usgs.gov/of/1997/ofr-97-470/OF97-470C/asiaGmap.html }} * {{cite web |url=http://www.worldbank.org/en/region/sar |title=South Asia: Data, Projects, and Research |access-date=2 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150301035209/http://www.worldbank.org/en/region/sar |archive-date=1 March 2015 |url-status=live }} * {{cite web |url=http://pubs.usgs.gov/of/1997/ofr-97-470/OF97-470C/asiaGmap.html |title=MAPS SHOWING GEOLOGY, OIL AND GAS FIELDS AND GEOLOGICAL PROVINCES OF SOUTH ASIA (Includes Afghanistan) |access-date=2 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131225134851/http://pubs.usgs.gov/of/1997/ofr-97-470/OF97-470C/asiaGmap.html |archive-date=25 December 2013 |url-status=live |accessdate=13 March 2023 |archivedate=25 December 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225134851/http://pubs.usgs.gov/of/1997/ofr-97-470/OF97-470C/asiaGmap.html }} * {{cite web |url=http://jsis.washington.edu/advise/catalog/soasia-b.html |title=University of Washington Jackson School of International Studies: The South Asia Center |access-date=2 March 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402100846/http://jsis.washington.edu/advise/catalog/soasia-b.html |archive-date=2 April 2015 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=2 April 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402100846/http://jsis.washington.edu/advise/catalog/soasia-b.html }} * {{cite web |url=http://www.maxwell.syr.edu/moynihan/programs/sac/ |title=Syracruse University: The South Asia Center |date=26 March 2013 |access-date=2 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150326065054/http://www.maxwell.syr.edu/moynihan/programs/sac/ |archive-date=26 March 2015 |url-status=live }} * {{cite web |url=http://www.ii.umich.edu/csas |title=Center for South Asian studies |access-date=2 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071211204817/http://www.ii.umich.edu/csas/ |archive-date=11 December 2007 |url-status=live }}</ref><ref name="UNdata">{{cite web |url=http://millenniumindicators.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm#asia |title=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |publisher=[[UNdata]] |date=26 April 2011 |access-date=13 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110713041240/http://millenniumindicators.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |archive-date=13 July 2011 |url-status=live |accessdate=13 March 2023 |archivedate=13 July 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110713041240/http://millenniumindicators.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm#asia }}</ref><ref name="Britannica">{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/7798/Afghanistan |title=Afghanistan |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=17 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100225235842/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/7798/Afghanistan |archive-date=25 February 2010 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last1=Tan |first1=Anjelica |title=A new strategy for Central Asia |url=https://thehill.com/opinion/international/483511-a-new-strategy-for-central-asia |work=TheHill |date=18 February 2020 |quote=, as Afghan President Ashraf Ghani has noted, Afghanistan is itself a Central Asian country.}}</ref><ref>{{cite book |title=Afghanistan {{!}} meaning in the Cambridge English Dictionary |publisher=Cambridge University |isbn=9781107619500 |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/afghanistan }}</ref> The region centered at Afghanistan is considered the "crossroads of Asia",<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=GB-JV2eOr2UC&pg=PA257|title=Early Buddhist Transmission and Trade Networks: Mobility and Exchange Within and Beyond the Northwestern Borderlands of South Asia|first=Jason|last=Neelis|date=19 November 2010|publisher=BRILL|isbn=978-9004181595}}</ref> and the country has had the nickname Heart of Asia.<ref>{{Cite web |url=https://www.cemml.colostate.edu/cultural/09476/afgh01.html |title=Afghanistan: Cultural Crossroad at the Heart of Asia |access-date=17 June 2020 |archive-date=30 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200830013605/https://www.cemml.colostate.edu/cultural/09476/afgh01.html |url-status=dead |accessdate=13 March 2023 |archivedate=30 August 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200830013605/https://www.cemml.colostate.edu/cultural/09476/afgh01.html }}</ref> The renowned [[Urdu]] poet [[Allama Iqbal]] once wrote about the country:<br />{{blockquote|Asia is a body of water and earth, of which the Afghan nation is the heart. From its discord, the discord of Asia; and from its accord, the accord of Asia.}} At over {{convert|652864|km2|abbr=on}},<ref>{{cite web|title=Land area (sq. km) |url=http://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.TOTL.K2 |work=World Development Indicators |publisher=World Bank |access-date=13 October 2011 |year=2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029185313/http://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.TOTL.K2 |archive-date=29 October 2013 }}</ref> Afghanistan is the world's [[List of countries and dependencies by area|41st largest country]],<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html#af |title=CIA Factbook&nbsp;– Area: 41 |publisher=CIA |date=26 November 1991 |access-date=4 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |archive-date=31 January 2014 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=25 December 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225082916/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html%20#af }}</ref> slightly bigger than France and smaller than Myanmar, and about the size of Texas in the United States. There is no coastline, as Afghanistan is [[landlocked]]. Afghanistan shares its longest land border (the [[Durand Line]]) with Pakistan to the east and south, followed by borders with Tajikistan to the north-east, Iran to the west, Turkmenistan to the north-west, Uzbekistan to the north and China to the north-east; India recognizes a border with Afghanistan through Pakistani-administered [[Kashmir]].<ref>[https://www.mha.gov.in/sites/default/files/BMIntro-1011.pdf "International Land Border."] India Ministry of Home Affairs. Retrieved 13 November 2021.</ref> Clockwise from south-west, Afghanistan shares borders with the [[Sistan and Baluchestan Province]], [[South Khorasan Province]] and [[Razavi Khorasan Province]] of Iran; [[Ahal Region]], [[Mary Region]] and [[Lebap Region]] of Turkmenistan; [[Surxondaryo Region]] of Uzbekistan; [[Khatlon Region]] and [[Gorno-Badakhshan Autonomous Region]] of Tajikistan; [[Xinjiang|Xinjiang Uyghur Autonomous Region]] of China; and the [[Gilgit-Baltistan|Gilgit-Baltistan territory]], [[Khyber Pakhtunkhwa|Khyber Pakhtunkhwa province]] and [[Balochistan, Pakistan|Balochistan province]] of Pakistan.<ref>{{cite book|author=Cary Gladstone|title=Afghanistan Revisited|url=https://books.google.com/books?id=aH_KCWVB6W0C&pg=PA121|year=2001|publisher=Nova Publishers|isbn=978-1-59033-421-8|page=121}}</ref> The geography in Afghanistan is varied, but is mostly mountainous and rugged, with some unusual mountain ridges accompanied by plateaus and river basins.<ref name="auto7">{{Cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=LclscNCTz9oC&pg=PA59|title=The Far East and Australasia 2003|date=2002|publisher=Psychology Press|isbn=9781857431339|chapter=Afghanistan: Physical and Social Geography|last=Fisher|first=W. B.|pages=59–60}}</ref> It is dominated by the [[Hindu Kush]] range, the western extension of the [[Himalayas]] that stretches to eastern [[Tibet]] via the [[Pamir Mountains]] and [[Karakoram Mountains]] in Afghanistan's far north-east. Most of the highest points are in the east consisting of fertile mountain valleys, often considered part of the "[[Roof of the World]]". The Hindu Kush ends at the west-central highlands, creating plains in the north and southwest, namely the [[Turkestan]] Plains and the [[Sistan Basin]]; these two regions consist of rolling grasslands and semi-deserts, and hot windy deserts, respectively.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=l_AdBQAAQBAJ&pg=PT26|title=Afghanistan|first=Kim|last=Whitehead|date=21 October 2014|publisher=Simon and Schuster|isbn=9781633559899}}</ref> Forests exist in the corridor between [[Nuristan]] and [[Paktika]] provinces (see [[East Afghan montane conifer forests]]),<ref>{{cite web |url=https://cropwatch.unl.edu/documents/Forests%20of%20Afghanistan.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://cropwatch.unl.edu/documents/Forests%20of%20Afghanistan.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |title=Forests of Afghanistan |website=cropwatch.unl.edu |access-date=28 June 2021 |accessdate=2023-03-13 |archivedate=2022-10-09 |archiveurl=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://cropwatch.unl.edu/documents/Forests%20of%20Afghanistan.pdf }}</ref> and [[tundra]] in the north-east. The country's highest point is [[Noshaq]], at {{convert|7492|m|abbr=on}} above sea level.<ref name="Factbook"/> The lowest point lies in [[Jowzjan Province]] along the Amu River bank, at {{convert|258|m|abbr=on}} above sea level. [[File:Afghan topo en.jpg|thumb|left|upright=1.5|The mountainous [[topography]] of Afghanistan]] Despite having numerous rivers and [[list of dams and reservoirs in Afghanistan|reservoirs]], large parts of the country are dry. The [[endorheic]] Sistan Basin is one of the driest regions in the world.<ref>{{cite web |url=http://postconflict.unep.ch/publications/sistan.pdf |title=History of Environmental Change in the Sistan Basin 1976–2005 |access-date=20 July 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070807214557/http://postconflict.unep.ch/publications/sistan.pdf |archive-date=7 August 2007 |url-status=live |accessdate=13 March 2023 |archivedate=7 August 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070807214557/http://postconflict.unep.ch/publications/sistan.pdf }}</ref> The [[Amu Darya]] rises at the north of the Hindu Kush, while the nearby [[Hari Rud]] flows west towards [[Herat]], and the [[Arghandab River]] from the central region southwards. To the south and west of the Hindu Kush flow a number of streams that are tributaries of the [[Indus River]],<ref name="auto7"/> such as the [[Helmand River]]. One exception is the [[Kabul River]] which flows in an easterly direction to the Indus ending at the Indian Ocean.<ref name="auto2">{{Cite web|url=https://www.afghanistans.com/Information/RiversLakes.htm|title=Afghanistan Rivers Lakes – Afghanistan's Web Site|website=www.afghanistans.com|access-date=12 June 2020|archive-date=15 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815172309/https://www.afghanistans.com/Information/RiversLakes.htm|url-status=dead}}</ref> Afghanistan receives heavy snow during the winter in the [[Hindu Kush]] and [[Pamir Mountains]], and the melting snow in the spring season enters the [[list of rivers of Afghanistan|rivers, lakes, and streams]].<ref>{{cite web |url=http://earthobservatory.nasa.gov/NaturalHazards/view.php?id=16066 |title=Snow in Afghanistan: Natural Hazards |publisher=NASA |date=3 February 2006 |access-date=6 May 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230235107/http://earthobservatory.nasa.gov/NaturalHazards/view.php?id=16066 |archive-date=30 December 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=30 December 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131230235107/http://earthobservatory.nasa.gov/NaturalHazards/view.php?id=16066 }}</ref><ref>{{cite news |url=http://in.reuters.com/article/afghanistan-snow-idINDEE80H0BR20120118 |work=Reuters |title=Snow may end Afghan drought, but bitter winter looms |date=18 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233432/http://in.reuters.com/article/2012/01/18/afghanistan-snow-idINDEE80H0BR20120118 |archive-date=30 December 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=30 December 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131230233432/http://in.reuters.com/article/2012/01/18/afghanistan-snow-idINDEE80H0BR20120118 }}</ref> However, two-thirds of the country's water flows into the neighboring countries of [[Iran]], Pakistan, and [[Turkmenistan]]. As reported in 2010, the state needs more than US$2&nbsp;billion to rehabilitate its irrigation systems so that the water is properly managed.<ref>{{cite web |url=http://www.csmonitor.com/World/Asia-South-Central/2010/0615/Afghanistan-s-woeful-water-management-delights-neighbors |title=Afghanistan's woeful water management delights neighbors |work=The Christian Science Monitor | date=15 June 2010 |access-date=14 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101114131338/http://www.csmonitor.com/World/Asia-South-Central/2010/0615/Afghanistan-s-woeful-water-management-delights-neighbors |archive-date=14 November 2010 |url-status=live}}</ref> The northeastern Hindu Kush [[mountain range]], in and around the [[Badakhshan Province]] of Afghanistan, is in a [[natural environment#Geological activity|geologically active]] area where earthquakes may occur almost every year.<ref name="crone2007">{{cite techreport |last=Crone |first=Anthony J. |title=Earthquakes Pose a Serious Hazard in Afghanistan |url=http://pubs.usgs.gov/fs/2007/3027/pdf/FS07-3027_508.pdf |publisher=[[US Geological Survey]] |access-date=14 October 2011 |id=Fact Sheet FS 2007–3027 | date=April 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727072311/http://pubs.usgs.gov/fs/2007/3027/pdf/FS07-3027_508.pdf |archive-date=27 July 2013 }}</ref> They can be deadly and destructive, causing [[landslide]]s in some parts or [[2009 Afghan avalanches|avalanches]] during the winter.<ref>{{cite web |title=Earthquake Hazards |url=http://afghanistan.cr.usgs.gov/earthquake-hazards |archive-url=https://web.archive.org/web/20111004040745/http://afghanistan.cr.usgs.gov/earthquake-hazards |url-status=dead |archive-date=4 October 2011 |work=USGS Projects in Afghanistan |publisher=US Geological Survey |access-date=13 October 2011 |date=1 August 2011 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=30 December 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131230235224/http://afghanistan.cr.usgs.gov/earthquake-hazards }}</ref> The last strong earthquakes were in [[February 1998 Afghanistan earthquake|1998]], which killed about 6,000 people in Badakhshan near Tajikistan.<ref name="bbcquake2010">{{cite news |title='Seven dead' as earthquake rocks Afghanistan |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8628901.stm |access-date=13 October 2011 |newspaper=BBC News | date=19 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20131231000835/http://news.bbc.co.uk/2/hi/8628901.stm |archive-date=31 December 2013 }}</ref> This was followed by the [[2002 Hindu Kush earthquakes]] in which over 150 people were killed and over 1,000 injured. A [[2010 Afghanistan earthquake|2010 earthquake]] left 11 Afghans dead, over 70 injured, and more than 2,000 houses destroyed. In June 2022, a [[June 2022 Afghanistan earthquake|destructive 5.9 earthquake]] struck near the border with Pakistan, killing at least 1,150 people and sparking fears of a major humanitarian crisis.<ref>{{cite news |last1=Noroozi |first1=Ebrahim |title=Deadly quake a new blow to Afghans enervated by poverty |url=https://www.ctvnews.ca/world/deadly-quake-a-new-blow-to-afghans-enervated-by-poverty-1.5963026 |access-date=3 July 2022 |agency=[[Associated Press]] |publisher=[[CTV News]] |date=25 June 2022}}</ref> ===Climate=== [[File:Koppen-Geiger Map AFG present.svg|thumb|upright=1.3|[[Köppen climate classification|Köppen climate map]] of Afghanistan<ref>{{cite journal |last1=Beck |first1=Hylke E. |last2=Zimmermann |first2=Niklaus E. |last3=McVicar |first3=Tim R. |last4=Vergopolan |first4=Noemi |last5=Berg |first5=Alexis |last6=Wood |first6=Eric F.|author6-link=Eric Franklin Wood |title=Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution |journal=Scientific Data |date=30 October 2018 |volume=5 |pages=180214 |doi=10.1038/sdata.2018.214 |pmid=30375988 |pmc=6207062 |bibcode=2018NatSD...580214B }}</ref>]] Afghanistan has a [[continental climate]] with harsh winters in the [[Hazarajat|central highlands]], the glaciated northeast (around [[Nuristan]]), and the [[Wakhan Corridor]], where the average temperature in January is below {{convert|-15|C}} and can reach {{convert|-26|C}},<ref name="auto7"/> and hot summers in the low-lying areas of the [[Sistan Basin]] of the southwest, the [[Jalalabad]] basin in the east, and the [[Afghan Turkestan|Turkestan]] plains along the [[Amu River]] in the north, where temperatures average over {{convert|35|C}} in July<ref name="Factbook"/><ref>{{cite web|title=Afghanistan {{!}} History, Map, Flag, Capital, Population, & Languages|url=https://www.britannica.com/place/Afghanistan|access-date=23 March 2021|website=Encyclopedia Britannica}}</ref> and can go over {{convert|43|C}}.<ref name="auto7"/> The country is generally [[arid]] in the summers, with most rainfall falling between December and April. The lower areas of northern and western Afghanistan are the driest, with precipitation more common in the east. Although proximate to India, Afghanistan is mostly outside the [[monsoon]] zone,<ref name="auto7"/> except the [[Nuristan Province]] which occasionally receives summer monsoon rain.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=69V7DwAAQBAJ&pg=PA31|title=Terraced Landscapes|first=Drago|last=Kladnik|date=1 September 2017|publisher=Založba ZRC|isbn=9789610500193}}</ref> ===Biodiversity=== {{main|Wildlife of Afghanistan}} [[File:Schneeleopard- P1020498.jpg|thumb|The [[snow leopard]] is the official national animal of Afghanistan]] Several types of [[mammal]]s exist throughout Afghanistan. [[Snow leopard]]s, [[Siberian tiger]]s and [[brown bear]]s live in the high elevation [[alpine tundra]] regions. The [[Marco Polo sheep]] exclusively live in the [[Wakhan Corridor]] region of north-east Afghanistan. [[Fox]]es, [[wolves]], [[otter]]s, [[deer]], [[wild sheep]], [[lynx]] and other big cats populate the mountain forest region of the east. In the semi-desert northern plains, wildlife include a variety of birds, [[hedgehog]]s, [[gopher]]s, and large carnivores such as [[Golden jackal|jackal]]s and [[Striped hyena|hyena]]s.<ref name="auto8">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=q5QY3vCg338C&pg=PA22|title=Afghanistan, Second Edition|first1=Jeffrey A.|last1=Gritzner|first2=John F.|last2=Shroder|date=14 June 2009|publisher=Infobase Publishing|isbn=9781438104805}}</ref> [[Gazelle]]s, [[wild boar|wild pigs]] and jackals populate the [[steppe]] plains of the south and west, while [[mongoose]] and [[cheetah]]s exist in the semi-desert south.<ref name="auto8"/> [[Marmot]]s and [[ibex]] also live in the high mountains of Afghanistan, and [[pheasant]]s exist in some parts of the country.<ref>{{Cite web|url=https://www.afghanistans.com/Information/PlantAnimal.htm|title=Afghanistan Plant and Animal Life – Afghanistan's Web Site|website=www.afghanistans.com|access-date=14 June 2020|archive-date=11 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210711065504/http://www.afghanistans.com/information/PlantAnimal.htm|url-status=dead}}</ref> The [[Afghan hound]] is a native breed of dog known for its fast speed and its long hair; it is relatively known in the west.<ref name="auto9">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=y20MTE0C9kwC&pg=PA10|title=A Brief History of Afghanistan|first1=Shaista|last1=Wahab|first2=Barry|last2=Youngerman|date=14 June 2007|publisher=Infobase Publishing|isbn=9781438108193}}</ref> [[Endemic]] fauna of Afghanistan includes the [[Afghan flying squirrel]], [[Afghan snowfinch]], ''[[Paradactylodon]]'' (or the "[[Paghman]] mountain salamander"), ''[[Stigmella kasyi]]'', ''[[Vulcaniella kabulensis]]'', [[Afghan leopard gecko]], ''[[Wheeleria parviflorellus]]'', amongst others. Endemic flora include ''[[Iris afghanica]]''. Afghanistan has a wide variety of birds despite its relatively arid climate – an estimated 460 species of which 235 breed within.<ref name="auto9"/> The forest region of Afghanistan has vegetation such as [[pine tree]]s, [[spruce tree]]s, [[fir tree]]s and [[larch]]es, whereas the steppe grassland regions consist of [[broadleaf tree]]s, short grass, [[perennial plant]]s and [[shrubland]]s. The colder high elevation regions are composed of hardy grasses and small flowering plants.<ref name="auto8"/> Several regions are designated [[List of protected areas of Afghanistan|protected areas]]; there are three [[national parks]]: [[Band-e Amir]], [[Wakhan National Park|Wakhan]] and [[Nuristan National Park|Nuristan]]. Afghanistan had a 2018 [[Forest Landscape Integrity Index]] mean score of 8.85/10, ranking it 15th globally out of 172 countries.<ref name="FLII-Supplementary">{{cite journal|last1=Grantham|first1=H. S.|last2=Duncan|first2=A.|last3=Evans|first3=T. D.|last4=Jones|first4=K. R.|last5=Beyer|first5=H. L.|last6=Schuster|first6=R.|last7=Walston|first7=J.|last8=Ray|first8=J. C.|last9=Robinson|first9=J. G.|last10=Callow|first10=M.|last11=Clements|first11=T.|last12=Costa|first12=H. M.|last13=DeGemmis|first13=A.|last14=Elsen|first14=P. R.|last15=Ervin|first15=J.|last16=Franco|first16=P.|last17=Goldman|first17=E.|last18=Goetz|first18=S.|last19=Hansen|first19=A.|last20=Hofsvang|first20=E.|last21=Jantz|first21=P.|last22=Jupiter|first22=S.|last23=Kang|first23=A.|last24=Langhammer|first24=P.|last25=Laurance|first25=W. F.|last26=Lieberman|first26=S.|last27=Linkie|first27=M.|last28=Malhi|first28=Y.|last29=Maxwell|first29=S.|last30=Mendez|first30=M.|last31=Mittermeier|first31=R.|last32=Murray|first32=N. J.|last33=Possingham|first33=H.|last34=Radachowsky|first34=J.|last35=Saatchi|first35=S.|last36=Samper|first36=C.|last37=Silverman|first37=J.|last38=Shapiro|first38=A.|last39=Strassburg|first39=B.|last40=Stevens|first40=T.|last41=Stokes|first41=E.|last42=Taylor|first42=R.|last43=Tear|first43=T.|last44=Tizard|first44=R.|last45=Venter|first45=O.|last46=Visconti|first46=P.|last47=Wang|first47=S.|last48=Watson|first48=J. E. M.|title=Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity – Supplementary Material|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|year=2020|page=5978|issn=2041-1723|doi=10.1038/s41467-020-19493-3|pmid=33293507|pmc=7723057|bibcode=2020NatCo..11.5978G |doi-access=free}}</ref> == Demographics == {{Main|Afghans|Demographics of Afghanistan|Afghan diaspora}} [[File:Afghanistan ethnic groups 2005.jpg|thumb|upright=1.3|A Cold War-era CIA map showing traditional Afghan tribal territories. [[Pashtun tribes]] form the world's largest tribal society.<ref>{{cite web |url=http://www.ag-afghanistan.de/files/glatzer/tribal_system.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.ag-afghanistan.de/files/glatzer/tribal_system.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |title=The Pashtun Tribal System |last1=Glatzer |first1=Bernt |date=2002 |publisher=Concept Publishers |location=New Delhi }}</ref>]] The population of Afghanistan was estimated at 32.9&nbsp;million as of 2019 by the Afghanistan Statistics and Information Authority,<ref>{{Cite web|url=https://tolonews.com/afghanistan/nsia-estimates-afghanistan-population-329m|title=NSIA Estimates Afghanistan Population at 32.9M|website=TOLOnews}}</ref> whereas the UN estimates over 38.0&nbsp;million.<ref>{{cite web | title=Afghanistan Population 2020 (Demographics, Maps, Graphs) | website=2020 World Population by Country | date=26 April 2020 | url=https://worldpopulationreview.com/countries/afghanistan-population/ | access-date=13 June 2020}}</ref> In 1979 the total population was reported to be about 15.5 million.<ref>"[https://www.un.org/News/dh/latest/afghan/un-afghan-history.shtml United Nations and Afghanistan]". UN News Centre. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20131031084259/https://www.un.org/News/dh/latest/afghan/un-afghan-history.shtml |date=31 October 2013 }}</ref> About 23.9% of them are [[urban area|urbanite]], 71.4% live in rural areas, and the remaining 4.7% are nomadic.<ref name= "https://www.worldometers.info/world-population/afghanistan-population/">{{cite web|url=https://www.worldometers.info/|title=Afghan Population Estimates 2020|publisher=Worldmeters|year=2020|access-date=27 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127023212/https://www.worldometers.info/|archive-date=27 November 2020|url-status=bot: unknown}}</ref> An additional 3&nbsp;million or so Afghans are temporarily housed in neighboring [[Afghans in Pakistan|Pakistan]] and [[Afghans in Iran|Iran]], most of whom were born and raised in those two countries. As of 2013, Afghanistan was the largest refugee-producing country in the world, a title held for 32 years. The current population growth rate is 2.37%,<ref name="Factbook">{{Cite CIA World Factbook|country=Afghanistan|access-date=22 August 2018 |year=2018}}</ref> one of the highest in the world outside of Africa. This population is expected to reach 82&nbsp;million by 2050 if current population trends continue.<ref>{{cite web |url=http://www.prb.org/Countries/Afghanistan.aspx |title=Afghanistan&nbsp;– Population Reference Bureau |publisher=[[Population Reference Bureau]] |access-date=29 December 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202224051/http://www.prb.org/Countries/Afghanistan.aspx |archive-date=2 December 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=2 December 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131202224051/http://www.prb.org/Countries/Afghanistan.aspx }}</ref> The population of Afghanistan increased steadily until the 1980s, when civil war caused millions to flee to other countries such as Pakistan.<ref>{{cite web|title=Afghan Households in Iran: Profile and Impact |url=http://www.unhcr.org/455835d92.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180223013910/https://www.unhcr.org/455835d92.pdf |archive-date=23 February 2018|first1=Piyasiri |last1=Wickramasekara |first2=Jag |last2=Sehgal |first3=Farhad |last3=Mehran |first4=Ladan |last4=Noroozi |first5=Saeid |last5=Eisazadeh |website=[[United Nations High Commissioner for Refugees]]}}</ref> Millions have since returned and the war conditions contribute to the country having the highest fertility rate outside Africa.<ref>{{Cite journal|title=Is recent Afghanistan survey data suitable for fertility analysis? A regional investigation based on fertility inhibiting determinants|first1=Jamal Abdul|last1=Nasir|first2=Sohail|last2=Akhtar|first3=Syed Arif Ahmed|last3=Zaidi|first4=Andleeb|last4=Rani|first5=Hina|last5=Bano|first6=Andrew|last6=Hinde|date=16 October 2019|journal=PLOS ONE|volume=14|issue=10|pages=e0223111|doi=10.1371/journal.pone.0223111|pmid=31618275|pmc=6795489|bibcode=2019PLoSO..1423111N|doi-access=free}}</ref> Afghanistan's healthcare has recovered since the turn of the century, causing falls in infant mortality and increases in life expectancy, although it has the lowest life expectance of any country outside Africa. This (along with other factors such as returning refugees) caused rapid population growth in the 2000s that has only recently started to slow down.{{Citation needed|date=October 2021}} The [[Gini coefficient]] in 2008 was 27.8.<ref name="wb-gini">{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title=Gini Index |publisher=World Bank |access-date=2 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140511044958/http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI|archive-date=11 May 2014}}</ref> === Ethnicity and languages === {{Main|Ethnic groups in Afghanistan|Languages of Afghanistan}} {{see also|Afghans}} [[File:US Army ethnolinguistic map of Afghanistan -- circa 2001-09.jpg|thumb|upright=1.3|Ethnolinguistic map of Afghanistan (2001)]] [[Afghans]] are divided into several [[ethnolinguistic]] groups. Off of sociological research data by [[The Asia Foundation]] in 2019, the [[Pashtuns]] are the largest ethnic group, comprising 39%, followed by [[Tajiks]], comprising 37%.<ref name="AsiaFoundation">See: *2019: {{cite web |url = https://asiafoundation.org/wp-content/uploads/2019/12/2019_Afghan_Survey_Full-Report_.pdf |title = Afghanistan in 2019 – A survey of the Afghan people |pages = 277 |quote = ''D-14. Which ethnic group do you belong to?'' |publisher = [[The Asia Foundation]] |location = Kabul, Afghanistan |access-date = 15 September 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210913071117/https://asiafoundation.org/wp-content/uploads/2019/12/2019_Afghan_Survey_Full-Report_.pdf |archive-date = 13 September 2021 |url-status = bot: unknown |accessdate = 13 March 2023 |archivedate = 15 September 2021 |archiveurl = https://archive.ph/20210915152910/https://asiafoundation.org/wp-content/uploads/2019/12/2019_Afghan_Survey_Full-Report_.pdf }} *2018: {{cite book |year=2018 |newspaper=[[The Asia Foundation]] |title=Afganistan in 2018. A Survey of the Afghan People |url=https://www.asiafoundation.org/resources/pdfs/Surveybook2012web1.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.asiafoundation.org/resources/pdfs/Surveybook2012web1.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |page=283 }}</ref> of the country's population. The other two major ethnic groups are the [[Hazaras]] and [[Uzbeks]]. A further 10 other ethnic groups are recognized and each are represented in the [[Afghan National Anthem]].<ref>{{Cite news|url=https://www.economist.com/the-economist-explains/2017/08/31/the-roots-of-afghanistans-tribal-tensions|title=The roots of Afghanistan's tribal tensions|newspaper=The Economist|date=31 August 2017}}</ref> [[Dari]] and [[Pashto]] are the [[official language]]s of Afghanistan; [[bilingualism]] is very common.<ref>{{cite web|title=The Constitution of Afghanistan|url=https://www.mfa.gov.af/constitution/chapter-one-state.html|access-date=2 September 2020|website=Ministry of Foreign Affairs of the Islamic Republic of Afghanistan|archive-date=29 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210829115048/https://www.mfa.gov.af/constitution/chapter-one-state.html|url-status=dead|accessdate=13 March 2023|archivedate=29 August 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210829115048/https://www.mfa.gov.af/constitution/chapter-one-state.html}}</ref> Dari, which is also referred to as Eastern Persian as it is a variety of and mutually intelligible with [[Persian language|Persian]] (and very often called '[[Farsi]]' by some Afghans like in [[Iran]]) functions as the [[lingua franca]] in Kabul as well as in much of the northern and northwestern parts of the country.<ref name="AO">{{cite web|year=2004|title=Article Sixteen of the 2004 Constitution of Afghanistan|url=http://www.afghan-web.com/politics/current_constitution.html#preamble|archive-url=https://web.archive.org/web/20131028065437/http://www.afghan-web.com/politics/current_constitution.html|archive-date=28 October 2013|access-date=13 June 2012|quote=Pashto and Dari are the official languages of the state. Uzbek, Turkmen, Baluchi, Pashai, Nuristani and Pamiri are – in addition to Pashto and Dari – the third official language in areas where the majority speaks them|accessdate=13 March 2023|archivedate=28 October 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131028065437/http://www.afghan-web.com/politics/current_constitution.html#preamble}}</ref> Native speakers of Dari, of any ethnicity, are sometimes called [[Farsiwan]]s.<ref name="Iranica">The ''Encyc. Iranica'' makes clear in the article on Afghanistan&nbsp;— Ethnography that "The term Farsiwan also has the regional forms Parsiwan and Parsiban. In religion they are Imami Shia. In the literature they are often mistakenly referred to as Tajik." [https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/afghanistan-COM_4803 Dupree, Louis (1982) "Afghanistan: (iv.) Ethnography", in ''Encyclopædia Iranica''] Online Edition 2006.</ref> Pashto is the native tongue of the [[Pashtuns]], although many of them are also fluent in Dari while some non-Pashtuns are fluent in Pashto. Despite the Pashtuns having been dominant in Afghan politics for centuries, Dari remained the preferred language for government and bureaucracy.<ref>{{Cite web|url=https://english.alaraby.co.uk/english/indepth/2019/7/11/what-will-happen-to-afghanistans-national-languages|title=What will happen to Afghanistan's national languages?|first=Austin|last=Bodetti|website=alaraby|date=11 July 2019}}</ref> According to [[The World Factbook|CIA World Factbook]], Dari Persian is spoken by 78% ([[First language|L1]] + [[Second language|L2]]) and functions as the lingua franca, while [[Pashto]] is spoken by 50%, [[Uzbek language|Uzbek]] 10%, [[English language|English]] 5%, [[Turkmen language|Turkmen]] 2%, [[Urdu]] 2%, [[Pashayi languages|Pashayi]] 1%, [[Nuristani languages|Nuristani]] 1%, [[Arabic]] 1%, and [[Balochi language|Balochi]] 1% (2021 est). Data represent the most widely spoken languages; shares sum to more than 100% because there is much bilingualism in the country and because respondents were allowed to select more than one language. There are a number of smaller regional languages, including [[Uzbek language|Uzbek]], [[Turkmen language|Turkmen]], [[Balochi language|Balochi]], [[Pashayi language|Pashayi]], and [[Nuristani languages|Nuristani]].<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Afghanistan}}</ref> When it comes to foreign languages among the populace, many are able to speak or understand [[Hindustani language|Hindustani]] ([[Urdu]]-[[Hindi]]), partly due to returning [[Afghans in Pakistan|Afghan refugees]] from [[Pakistan]] and the popularity of [[Bollywood]] films respectively.<ref name="auto3">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=SjYUAgAAQBAJ|title=Afghanistan – Culture Smart!: The Essential Guide to Customs & Culture|first1=Nazes|last1=Afroz|first2=Moska|last2=Najib|first3=Culture|last3=Smart!|date=1 December 2013|publisher=Kuperard|isbn=9781857336801}}</ref> [[English language|English]] is also understood by some of the population,<ref name="Afghan2018">The Asia Foundation. [https://asiafoundation.org/wp-content/uploads/2018/12/2018_Afghan-Survey_fullReport-12.4.18.pdf ''Afghanistan in 2018: A Survey of the Afghan People''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190807211241/https://asiafoundation.org/wp-content/uploads/2018/12/2018_Afghan-Survey_fullReport-12.4.18.pdf |date=7 August 2019 }}</ref> and has been gaining popularity as of the 2000s.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-34215293|title=Pakistan's confusing move to Urdu|first=M. Ilyas|last=Khan|work=BBC News|date=12 September 2015}}</ref> Some Afghans retain some ability in [[Russian language|Russian]], which was [[Russian occupation of Afghanistan|taught in public schools during the 1980s]].<ref name="auto3"/> === Religion === {{Main|Religion in Afghanistan}} [[File:Mazar-e sharif - Steve Evans.jpg|thumb|[[Blue Mosque (Mazar-i-Sharif)|Blue Mosque]] in [[Mazar-i-Sharif]] is the largest [[mosque]] in Afghanistan]] The CIA estimated in 2009 that 99.7% of the Afghan population was Muslim<ref name="Factbook"/> and most are thought to adhere to the [[Sunni]] [[Hanafi]] school.<ref name="auto6">{{Cite web|url=https://swedishcommittee.org/afghanistan/religion|title=Religion in Afghanistan|website=The Swedish Committee for Afghanistan (SCA)}}</ref> According to [[Pew Research Center]], as much as 90% are of the Sunni denomination, 7% [[Shia]] and 3% [[non-denominational Muslim|non-denominational]].<ref name="Pew">{{cite web|url=http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/#identity|title=Chapter 1: Religious Affiliation|date=9 August 2012|work=The World's Muslims: Unity and Diversity|publisher=[[Pew Research Center]]'s Religion & Public Life Project|access-date=22 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20161226113158/http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/#identity|archive-date=26 December 2016|url-status=live}}</ref> The [[CIA]] Factbook variously estimates up to 89.7% Sunni or up to 15% Shia.<ref name="Factbook"/> Afghan [[Sikhism in Afghanistan|Sikhs]] and [[Hinduism in Afghanistan|Hindus]] are also found in certain major cities (namely Kabul, Jalalabad, Ghazni, Kandahar)<ref>{{cite news |last=Majumder |first=Sanjoy |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/3138282.stm |title=Sikhs struggle in Afghanistan |work=BBC News | date=25 September 2003 |access-date=19 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20090222132753/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/3138282.stm |archive-date=22 February 2009 }}</ref><ref>{{cite web |author=Lavina Melwani |url=http://www.hinduismtoday.com/archives/1994/4/1994-4-02.shtml |title=Hindus Abandon Afghanistan |work=Hinduism Today |access-date=19 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20070111080626/http://www.hinduismtoday.com/archives/1994/4/1994-4-02.shtml |archive-date=11 January 2007}}</ref> accompanied by gurdwaras and mandirs.<ref>{{Cite web|url=https://english.religion.info/2005/08/25/afghanistan-sikhs-rebuilding-gurdwaras/|title=Afghanistan: Sikhs rebuilding gurdwaras|date=25 August 2005|website=Religioscope}}</ref> According to [[Deutsche Welle]] in September 2021, 250 remain in the country after 67 were evacuated to India.<ref>{{cite news |last1=Chabba |first1=Seerat |title=Afghanistan: What does Taliban rule mean for Sikhs and Hindus? |url=https://www.dw.com/en/afghanistan-what-does-taliban-rule-mean-for-sikhs-and-hindus/a-59122249 |access-date=25 October 2021 |publisher=Deutsche Welle |date=8 September 2021}}</ref> There was a small [[History of the Jews in Afghanistan|Jewish community in Afghanistan]], living mainly in Herat and Kabul. Over the years, this small community was forced leave due to decades of warfare and religious persecution. By the end of the twentieth century, nearly the entire community had emigrated to Israel and the United States, with one known exception, Herat-born [[Zablon Simintov]]. He remained for years, being the caretaker of the only remaining Afghan synagog. He left the country for the US after the second Taliban takeover. A woman who left shortly after him has since been identified as the likely last Jew in Afghanistan.<ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A39702-2005Jan26.html |title=Afghan Jew Becomes Country's One and Only |author=N.C. Aizenman |newspaper=The Washington Post |date=27 January 2005 |access-date=19 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110516090806/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A39702-2005Jan26.html |archive-date=16 May 2011 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |url=https://english.alaraby.co.uk/news/last-jew-afghanistan-en-route-us-report |title=Last Jew in Afghanistan en route to US: report |author=The New Arab Staff |work=The New Arab |date=7 September 2021 |access-date=17 September 2021 }}</ref><ref>{{cite news |author1=Ben Zion Gad |title='Last Jew in Afghanistan' loses title to hidden Jewish family |url=https://www.jpost.com/diaspora/not-the-last-jew-in-afghanistan-after-all-683879 |access-date=7 February 2023 |work=[[The Jerusalem Post]] |date=1 December 2021}}</ref> [[Afghan Christians]], who number 500–8,000, practice their faith secretly due to intense societal opposition, and there are no public churches.<ref>{{cite news |last1=Gebauer |first1=Matthias |date=20 March 2006 |title=Christians in Afghanistan: A Community of Faith and Fear |work=[[Der Spiegel]] |url=http://www.spiegel.de/international/0,1518,408781,00.html |url-status=live |access-date=25 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120127030841/http://www.spiegel.de/international/0,1518,408781,00.html |archive-date=27 January 2012}}</ref><ref>{{cite web |author=USSD Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor| year=2009 |title=International Religious Freedom Report 2009 |url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2009/127362.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20091130031916/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2009/127362.htm |url-status=dead |archive-date=30 November 2009 |access-date=6 March 2010}}</ref> ===Urbanization=== As estimated by the CIA World Factbook, 26% of the population was urbanized as of 2020. This is one of the lowest figures in the world; in Asia it is only higher than [[Cambodia]], [[Nepal]] and [[Sri Lanka]]. Urbanization has increased rapidly, particularly in the capital [[Kabul]], due to returning refugees from Pakistan and Iran after 2001, internally displaced people, and rural migrants.<ref>{{Cite web|url=https://foreignpolicy.com/2015/03/20/can-cities-save-afghanistan/|title=Can Cities Save Afghanistan?|first=Ali|last=Karimi}}</ref> Urbanization in Afghanistan is different from typical urbanization in that it is centered on just a few cities.<ref name="auto5">{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/indepth/features/2014/10/unraveling-afghan-art-carpet-weaving-201410917826901821.html|title=Unravelling the Afghan art of carpet weaving|website=www.aljazeera.com}}</ref> The only city with over a million residents is its capital, Kabul, located in the east of the country. The other large cities are located generally in the "ring" around the Central Highlands, namely [[Kandahar]] in the south, [[Herat]] in the west, [[Mazar-i-Sharif]], [[Kunduz]] in the north, and [[Jalalabad]] in the east.<ref name="https://www.worldometers.info/world-population/afghanistan-population/" /> {{Largest cities of Afghanistan}} === Education === {{Main|Education in Afghanistan}} [[File:UNESCO Institute of Statistics Afghanistan Literacy Rate population plus15 1980-2018.png|thumb|upright=1.15|UNESCO Institute of Statistics Afghanistan Literacy Rate population plus15 1980–2018]] [[Education in Afghanistan]] is overseen by the [[Ministry of Education (Afghanistan)|Ministry of Education]] and the [[Ministry of Higher Education (Afghanistan)|Ministry of Higher Education]]. There are over 16,000 schools in the country and roughly 9&nbsp;million students. Of this, about 60% are males and 40% females. However, the new regime has thus far forbidden female teachers and female students from returning to secondary schools.<ref>{{cite news|date=18 September 2021|title=Afghanistan: Girls excluded as Afghan secondary schools reopen|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-58607816|access-date=20 September 2021}}</ref><ref>{{cite news|last1=Blue|first1=Victor J.|last2=Zucchino|first2=David|date=20 September 2021|title=A Harsh New Reality for Afghan Women and Girls in Taliban-Run Schools|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/09/20/world/asia/afghan-girls-schools-taliban.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20211228/https://www.nytimes.com/2021/09/20/world/asia/afghan-girls-schools-taliban.html |archive-date=2021-12-28 |url-access=limited|access-date=20 September 2021|issn=0362-4331}}{{cbignore}}</ref> Over 174,000 students are enrolled in different [[List of universities in Afghanistan|universities around the country]]. About 21% of these are females.<ref name="USAID-Education">{{cite web |url=https://www.usaid.gov/afghanistan/education |title=Education |publisher=[[USAID]] |access-date=26 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181110231403/https://www.usaid.gov/afghanistan/education |archive-date=10 November 2018 |url-status=live |accessdate=13 March 2023 |archivedate=10 November 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181110231403/https://www.usaid.gov/afghanistan/education }}</ref> Former Education Minister [[Ghulam Farooq Wardak]] had stated that construction of 8,000 schools is required for the remaining children who are deprived of [[formal learning]].<ref name="Wardak seeks $3b in aid for school buildings">{{cite news |url=http://www.pajhwok.com/en/2013/05/18/wardak-seeks-3b-aid-school-buildings |title=Wardak seeks $3b in aid for school buildings |publisher=Pajhwok Afghan News | date=18 May 2013 |access-date=13 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131230234222/http://www.pajhwok.com/en/2013/05/18/wardak-seeks-3b-aid-school-buildings |archive-date=30 December 2013|last1=Adina |first1=Mohammad Sabir }}</ref> As of 2018 the literacy rate of the population age 15 and older is 43.02% (males 55.48% and females 29.81%).<ref name="UNESCO UIS Afghanistan">{{Cite web |title=UNESCO UIS: Afghanistan |url=http://uis.unesco.org/ |access-date=6 August 2020 |publisher=UNESCO}}</ref> The top universities in Afghanistan are the [[American University of Afghanistan]] (AUAF) followed by [[Kabul University]] (KU), both of which are located in Kabul. The [[National Military Academy of Afghanistan]], modeled after the [[United States Military Academy]] at West Point, was a four-year military development institution dedicated to graduating officers for the [[Afghan Armed Forces]]. The [[Afghan Defense University]] was constructed near [[Qargha]] in Kabul. Major universities outside of Kabul include [[Kandahar University]] in the south, [[Herat University]] in the northwest, [[Balkh University]] and [[Kunduz University]] in the north, [[Nangarhar University]] and [[Khost University]] in the east. Kabul University was founded in 1932 and is a respected institute that played a significant part in the country's education;<ref>{{Cite web|url=https://www.afghanistans.com/Information/People/Education.htm|title=Afghanistan Education &#124; Afghanistan's Web Site|website=www.afghanistans.com|access-date=14 June 2020|archive-date=8 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308065842/https://www.afghanistans.com/Information/People/Education.htm|url-status=dead}}</ref> from the 1960s the Kabul University was also a hotbed of radical political ideologies such as Marxism and Islamism, which played major parts in society, politics and the war that began in 1978.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=eQeRuzzwuCIC&pg=PA38|title=Apocalyptic Realm: Jihadists in South Asia|first=Dilip|last=Hiro|date=17 April 2012|publisher=Yale University Press|isbn=978-0300183665}}</ref> After the Taliban regained power in 2021, it became unclear to what extent female education would continue in the country. In March 2022, after they had been closed for some time, it was announced that girl's schools after 6th grade would be reopened shortly. However, shortly before reopening, the order was rescinded and schools for older girls remained closed.<ref>{{Cite news |title=Taliban reverses decision, barring Afghan girls from attending school beyond 6th grade |language=en |work=NPR.org |url=https://www.npr.org/2022/03/23/1088202759/taliban-afghanistan-girls-school |access-date=2022-04-05}}</ref> Despite the ban, six provinces, [[Balkh Province|Balkh]], [[Kunduz Province|Kunduz]], [[Jowzjan Province|Jowzjan]], [[Sar-e Pol Province|Sar-I-Pul]], [[Faryab Province|Faryab]], and the [[Daykundi Province|Day Kundi]] provinces still allow girl's schools from grade 6 and up.<ref>{{Cite web |date=1 January 2023 |title=Afghanistan: Six provinces keep schools open for girls despite nationwide ban |url=https://amu.tv/en/30372/ |url-status=live |access-date=17 February 2023 |website=AmuTV}}</ref><ref>{{Cite web |last=Neda Safi |first=Tooba |date=17 February 2023 |title=Girls return to high school in some regions of Afghanistan |url=https://genevasolutions.news/explorations/dispatches-from-women-in-afghanistan/girls-return-to-high-school-in-some-regions-of-afghanistan |url-status=live |access-date=17 February 2023 |website=Geneva Solutions}}</ref> === Health === {{Main|Health in Afghanistan}} [[File:Kabul Military Hospital - panoramio.jpg|thumb|The [[Daoud Khan Military Hospital]] in Kabul is one of the largest [[list of hospitals in Afghanistan|hospitals]] in Afghanistan]] According to the [[Human Development Index]], Afghanistan is the [[List of countries by Human Development Index|15th least developed country in the world]]. The average [[List of countries by life expectancy|life expectancy]] is estimated to be around 60 years.<ref name="WHO">{{cite web |url=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/136852/1/ccsbrief_afg_en.pdf |title=Afghanistan |publisher=[[World Health Organization]] (WHO) |access-date=17 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170722191648/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/136852/1/ccsbrief_afg_en.pdf |archive-date=22 July 2017 |url-status=live }}</ref><ref name="uis.unesco.org">{{cite web |publisher=UNESCO |title=Afghanistan |date=27 November 2016 |url=https://uis.unesco.org/en/country/af |archive-url=https://web.archive.org/web/20170623093810/http://uis.unesco.org/en/country/af |archive-date=23 June 2017}}</ref> The country's [[maternal mortality]] rate is 396 deaths/100,000 live births and its [[infant mortality]] rate is 66<ref name="uis.unesco.org"/> to 112.8 deaths in every 1,000 live births.<ref name="Factbook"/> The [[Ministry of Public Health (Afghanistan)|Ministry of Public Health]] plans to cut the infant mortality rate to 400 for every 100,000 live births before 2020. The country has more than 3,000 [[midwifery|midwives]], with an additional 300 to 400 being trained each year.<ref name="csm">{{cite news |url=https://news.yahoo.com/childbirth-maternal-health-improve-afghanistan-160657704.html |title=Childbirth and maternal health improve in Afghanistan |first=Tom A. |last=Peter |newspaper=The Christian Science Monitor | date=17 December 2011 |access-date=12 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131231002243/http://news.yahoo.com/childbirth-maternal-health-improve-afghanistan-160657704.html |archive-date=31 December 2013 }}</ref> There are over 100 [[hospitals in Afghanistan]],<ref>{{Cite news|url=http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/pnaea825.pdf|title=Afghanistan National Hospital Survey|date=August 2004|publisher=Afghan Ministry of Health|access-date=28 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190807231748/https://pdf.usaid.gov/pdf_docs/pnaea825.pdf|archive-date=7 August 2019|url-status=live|accessdate=13 March 2023|archivedate=7 August 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190807231748/https://pdf.usaid.gov/pdf_docs/pnaea825.pdf}}</ref> with the most advanced treatments being available in Kabul. The [[French Medical Institute for Children]] and [[Indira Gandhi Children's Hospital]] in Kabul are the leading [[children's hospital]]s in the country. Some of the other leading hospitals in Kabul include the [[Jamhuriat Hospital]] and [[Jinnah Hospital (Kabul)|Jinnah Hospital]].<ref>{{cite news|url=https://www.voanews.com/a/pakistan-funded-afghan-hospital-begins-operations/4884454.html|title=Pakistan-funded Afghan Hospital Begins Operations|work=VOA News|first=Ayaz|last=Gul|date=20 April 2019|access-date=28 May 2019|quote=It opens a new chapter in the friendship of the two countries... This is the second-largest hospital [in Afghanistan] built with your support that will serve the needy," Feroz told the gathering.|archive-url=https://web.archive.org/web/20190423111329/https://www.voanews.com/a/pakistan-funded-afghan-hospital-begins-operations/4884454.html|archive-date=23 April 2019|url-status=live}}</ref> In spite of all this, many Afghans travel to Pakistan and India for advanced treatment. It was reported in 2006 that nearly 60% of the Afghan population lives within a two-hour walk of the nearest health facility.<ref name="USAID-Health">{{cite web |url=http://afghanistan.usaid.gov/en/programs/health |title=Health |publisher=[[United States Agency for International Development]] (USAID) |access-date=20 October 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130929082306/http://afghanistan.usaid.gov/en/programs/health |archive-date=29 September 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=29 September 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130929082306/http://afghanistan.usaid.gov/en/programs/health }}</ref> [[Disability]] rate is also high in Afghanistan due to the decades of war.<ref>{{cite web |first=Anne-Marie |last=DiNardo |author2=LPA/PIPOS |url=http://www.usaid.gov/stories/afghanistan/fp_afghan_disabled.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20040508140406/http://www.usaid.gov/stories/afghanistan/fp_afghan_disabled.html |archive-date=8 May 2004 |title=Empowering Afghanistan's Disabled Population&nbsp;– 31 March 2006 |publisher=Usaid.gov |date=31 March 2006 |access-date=19 May 2012 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=8 May 2004 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040508140406/http://www.usaid.gov/stories/afghanistan/fp_afghan_disabled.html }}</ref> It was reported recently that about 80,000 people are missing limbs.<ref>{{cite news |first =Richard |last=Norton-Taylor |url=https://www.theguardian.com/world/2008/feb/13/afghanistan |title=Afghanistan's refugee crisis 'ignored' |work=The Guardian | date=13 February 2008 |access-date=19 May 2012 |location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20101215150225/http://www.guardian.co.uk/world/2008/feb/13/afghanistan |archive-date=15 December 2010 }}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.irinnews.org/report.aspx?reportid=26520 |title=Afghanistan: People living with disabilities call for integration |work=The New Humanitarian |url-status=live |date=2 December 2004 |access-date=28 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110920142752/http://www.irinnews.org/report.aspx?reportid=26520 |archive-date=20 September 2011}}</ref> Non-governmental charities such as [[Save the Children]] and [[Mahboba's Promise]] assist orphans in association with governmental structures.<ref>{{cite web |first=Virginia |last=Haussegger |title=Mahboba's Promise |date=2 July 2009 |url=http://www.abc.net.au/7.30/content/2009/s2615472.htm |website=ABC News (Australia) |access-date=15 July 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130726123857/http://www.abc.net.au/7.30/content/2009/s2615472.htm |archive-date=26 July 2013 }}</ref> [[Demographic and Health Surveys]] is working with the [[Indian Institute of Health Management Research]] and others to conduct a survey in Afghanistan focusing on [[maternal death]], among other things.<ref name="MEASUREDHS">{{cite web |url=http://www.measuredhs.com/Where-We-Work/Country-Main.cfm?ctry_id=71 |title=Afghanistan |publisher=Measuredhs.com |access-date=14 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233502/http://www.measuredhs.com/Where-We-Work/Country-Main.cfm?ctry_id=71 |archive-date=30 December 2013}}</ref> == Governance == {{Main|Politics of Afghanistan}} [[File:200229-D-AP390-1529 (49603221753).jpg|thumb|upright=0.9|right|[[Arg, Kabul|The Arg]] (the Presidential palace) in Kabul, photographed in 2020, before the Fall of Kabul]] Following the effective collapse of the [[Islamic Republic of Afghanistan]] during the [[2021 Taliban offensive]], the Taliban declared the country an Islamic Emirate. A new caretaker government was announced on 7 September.<ref name="BBCHardliners"/> As of 8 September 2021, no other country had formally recognized the Islamic Emirate of Afghanistan as the ''de jure'' government of Afghanistan.<ref>{{cite web|title=Afghanistan: Taliban increasingly violent against protesters – UN|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/world-58279900|access-date=25 November 2021|website=BBC News}}</ref> A traditional instrument of governance in Afghanistan is the ''[[loya jirga]]'' (grand assembly), a [[Pashtun]] consultative meeting that was mainly organized for choosing a new [[head of state]], adopting a new constitution, or to settle national or regional issue such as war.<ref name="news.bbc.co.uk">{{cite news | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1782079.stm | work=BBC News | title=Q&A: What is a loya jirga? | date=1 July 2002 | access-date=2 June 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190523165931/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1782079.stm | archive-date=23 May 2019 | url-status=live }}</ref> Loya jirgas have been held since at least 1747,{{sfn|Barfield|2012|page=295}} with the most recent one occurring in August 2020.<ref>{{cite web|url=https://tolonews.com/index.php/afghanistan/politicians-express-mixed-reactions-loya-jirga|title=Politicians Express Mixed Reactions to Loya Jirga|publisher=TOLO News|date=7 August 2020|access-date=10 August 2020|archive-date=10 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200810023639/https://tolonews.com/index.php/afghanistan/politicians-express-mixed-reactions-loya-jirga|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://tolonews.com/afghanistan/loya-jirga-approves-release-400-taliban-prisoners|title=Loya Jirga Approves Release of 400 Taliban Prisoners|date=9 August 2020|access-date=10 August 2020|publisher=TOLO News}}</ref> === Development of Taliban government === {{main|Government of the Islamic Emirate of Afghanistan}} {{see also|Cabinet of Afghanistan#Islamic Emirate (2021–present)}} {{multiple image | align = right | perrow = 2 | direction = horizontal | caption_align = center | image1 = Hasan Akhund.png | caption1 = [[Hasan Akhund]]<br /><small>Acting [[Prime Minister of Afghanistan|Prime Minister]]</small> | image2 = Sirajuddin Haqqani (cropped).png | caption2 = [[Sirajuddin Haqqani]]<br /><small>First [[Deputy Leader of the Islamic Emirate of Afghanistan|Deputy Leader]] and Acting [[Interior Minister of Afghanistan|Interior Minister]]</small> | image3 = Mullah Yaqoob in January 2022.png | caption3 = [[Mullah Yaqoob]]<br /><small>Second Deputy Leader and Acting [[Ministry of Defense (Afghanistan)|Defense Minister]]</small> | image4 = Abdul_Ghani_Baradar.jpg | caption4 = [[Abdul Ghani Baradar]]<br /><small>Third Deputy Leader and Acting [[Prime Minister of Afghanistan|First Deputy Prime Minister]]</small> | total_width = 270 }} On 17 August 2021, the leader of the Taliban-affiliated [[Hezb-e Islami Gulbuddin|Hezb-e-Islami Gulbuddin]] party, [[Gulbuddin Hekmatyar]], met with both [[Hamid Karzai]], the former [[President of Afghanistan]], and [[Abdullah Abdullah]], the former chairman of the High Council for National Reconciliation and former [[Chief Executive (Afghanistan)|Chief Executive]], in [[Doha]], [[Qatar]], with the aim of forming a [[national unity government]].<ref>{{cite web|date=16 August 2021|title=Afghanistan's Hekmatyar says heading for Doha with Karzai, Abdullah Abdullah to meet Taliban – Al Jazeera|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/afghanistans-hekmatyar-says-heading-doha-with-karzai-abdullah-abdullah-meet-2021-08-16/|access-date=18 August 2021|website=Reuters}}</ref><ref>{{cite web|last=AFP|date=18 August 2021|title=Taliban met ex-Afghan leader Karzai, Abdullah Abdullah|url=https://www.brecorder.com/news/40114270|access-date=18 August 2021|website=Brecorder}}</ref> President [[Ashraf Ghani]], having fled the country during the Taliban advance to either [[Tajikistan]] or [[Uzbekistan]], emerged in the United Arab Emirates and said that he supported such negotiations and was in talks to return to Afghanistan.<ref>{{cite web|last=Macias|first=Natasha Turak, Amanda|date=18 August 2021|title=Ousted Afghan President Ashraf Ghani resurfaces in UAE after fleeing Kabul, Emirati government says|url=https://www.cnbc.com/2021/08/18/afghan-president-ashraf-ghani-is-in-uae-after-fleeing-afghanistan.html|access-date=19 August 2021|website=CNBC}}</ref><ref>{{cite web|title=Ghani says he backs talks as Taliban meet with Karzai, Abdullah|url=https://www.newagebd.net/article/146741/ghani-says-he-backs-talks-as-taliban-meet-with-karzai-abdullah|access-date=18 August 2021|website=New Age}}</ref> Many figures within the Taliban generally agreed that continuation of the [[2004 Constitution of Afghanistan]] may, if correctly applied, be workable as the basis for the new religious state as their objections to the former government were political, and not religious.<ref name="osman">{{cite book|last1=Osman|first1=Borhan|url=https://cic.nyu.edu/sites/default/files/taliban_future_state_final.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://cic.nyu.edu/sites/default/files/taliban_future_state_final.pdf|archive-date=2022-10-09|url-status=live|title=Taliban Views on a Future State|date=July 2016|publisher=[[New York University]]|page=7}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210816135549/https://cic.nyu.edu/sites/default/files/taliban_future_state_final.pdf |date=2021-08-16 }}</ref> Hours after the final flight of American troops left Kabul on 30 August, a Taliban official interviewed said that a new government would likely be announced as early as Friday 3 September after [[Jumu'ah]]. It was added that [[Hibatullah Akhundzada]] would be officially named [[Head of the Islamic Emirate of Afghanistan|Emir]], with cabinet ministers being revealed at the [[Arg (Kabul)|Arg]] in an official ceremony. Abdul Ghani Baradar would be named [[head of government]] as [[Prime Minister of Afghanistan|Prime Minister]], while other important positions would go to [[Sirajuddin Haqqani]] and [[Mullah Yaqoob]]. Beneath the supreme leader, day-to-day governance will be entrusted to the [[Cabinet of Afghanistan#Islamic Emirate (2021–present)|cabinet]].<ref>{{cite web|date=2 September 2021|title=Afghanistan: Taliban expected to announce new government|url=http://www.theguardian.com/world/2021/sep/02/afghanistan-taliban-expected-to-announce-new-government|access-date=2 September 2021|website=The Guardian}}</ref> [[File:Secretary Pompeo Meets with the Taliban Negotiation Team (50632321483).jpg|thumb|260px|US representative [[Zalmay Khalilzad]] (left) meeting with Taliban leaders, [[Abdul Ghani Baradar]], [[Abdul Hakim Ishaqzai]], [[Sher Mohammad Abbas Stanikzai]], [[Suhail Shaheen]], unidentified. [[Doha]], [[Qatar]] on 21 November 2020.]] According to CNN, the new government is likely to be a [[Unitary state|unitary]] [[Deobandi]]st [[Islamic republic]]. In a report by CNN-News18, sources said the new government was going to be governed similarly to Iran with Haibatullah Akhundzada as supreme leader similar to the role of [[Ali Khamenei|Saayid Ali Khamenei]], and would be based out of [[Kandahar]]. Baradar or Yaqoob would be head of government as [[Prime minister|Prime Minister]]. The government's ministries and agencies will be under a cabinet presided over by the Prime Minister. The Supreme Leader would preside over an [[Executive (government)|executive body]] known Supreme Council with anywhere from 11 to 72 members. [[Abdul Hakim Ishaqzai]] is likely to be promoted to [[Chief justice|Chief Justice]]. According to the report, the new government will take place within the framework of an amended [[1964 Constitution of Afghanistan]].<ref>{{cite web|date=31 August 2021|title=Taliban to Follow Iran Model in Afghanistan; Reclusive Hibatullah Akhundzada to be Supreme Leader|url=https://www.news18.com/news/world/talibans-govt-in-afghanistan-on-iran-model-reclusive-hibatullah-akhundzada-to-be-supreme-leader-4149431.html|access-date=3 September 2021|website=News18}}</ref> However, later interviews disclosed to News18 that negotiations were not yet completed and that representatives were still in Kandahar, and that the announcement of the new government would not take place until 4 September or later.<ref>{{cite web|date=3 September 2021|title=Are Taliban Forming New Govt in Afghanistan Today? Here's the Latest Update on Negotiation Talks|url=https://www.news18.com/news/world/are-taliban-forming-new-govt-in-afghanistan-today-heres-the-latest-update-on-negotiation-talks-4160183.html|access-date=3 September 2021|website=News18}}</ref><ref>{{cite news|title=Taliban close to forming new government in Afghanistan|work=Bangkok Post|publisher=Bangkok Post Public Company|url=https://www.bangkokpost.com/world/2175995/taliban-close-to-forming-new-government-in-afghanistan|access-date=3 September 2021}}</ref><ref>{{Cite web|last=AFP|date=3 September 2021|title=Taliban close to forming new government in Afghanistan|url=https://www.brecorder.com/news/40117744|access-date=3 September 2021|website=Brecorder}}</ref> Government formation was further delayed with the announcement postponed to some time during the week of 6 September, due to concerns about forming a broad-based government acceptable to the international community.<ref>{{Cite news|title=Taliban again postpone Afghan govt formation announcement|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/world-news/taliban-again-postpone-afghan-govt-formation-announcement/articleshow/85923976.cms?from=mdr|access-date=4 September 2021}}</ref> It was later added however that the Taliban's Rahbari Shura, the group's leadership council was divided between the hardline Haqqani Network and moderate Abdul Ghani Baradar over appointments needed to form an "inclusive" government. This culminated in a skirmish which led to Baradar being injured and treated in Pakistan.<ref>{{cite web|date=5 September 2021|title=New 'inclusive' Afghanistan government to be announced soon: Taliban|url=https://www.livemint.com/news/world/new-inclusive-afghanistan-government-to-be-announced-soon-taliban-11630841282911.html|access-date=5 September 2021|website=mint}}</ref> It was speculated that the government would be announced on 11 September 2021, the 20th anniversary of the [[9/11 attacks]], with invitations possibly being extended to the governments of Turkey, China, Iran, Pakistan, and Qatar.<ref>{{cite web|last=Khan|first=Omer Farooq|date=7 September 2021|title=Taliban News: Taliban capture Panjshir, soon to announce future government|url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/south-asia/taliban-claim-panjshir-valley-has-fallen-massoud-vows-to-fight-on/articleshow/85988654.cms|access-date=7 September 2021|website=The Times of India}}</ref> As of early September, the Taliban were planning the Cabinet to be men-only, stating that women would not be allowed to "work in high-ranking posts" in the government and that women were "ruled out" from the Cabinet. Journalists and other human rights activists, mostly women, [[2021 Afghan protests|protested]] in [[Herat]] and Kabul, calling for women to be included in the Cabinet.<ref>{{cite news|date=8 September 2021|title=Afghanistan: Women protest against all-male Taliban government|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-58490819|access-date=9 September 2021}}</ref> The [[Cabinet of Afghanistan#Islamic Emirate (2021–present)|acting Cabinet]] announced on 7 September was men-only, and the [[Ministry of Women's Affairs (Afghanistan)|Ministry of Women's Affairs]] appeared to have been abolished.<ref name="BBCHardliners">{{cite news|date=7 September 2021|title=Hardliners get key posts in new Taliban government|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-58479750|access-date=9 September 2021}}</ref> On March 23, 2022, there were reports a cabinet shakeup was underway as another meeting of the Leadership Council was held in Kandahar for the second time since the Taliban Islamic Movement [[Fall of Kabul (2021)|came to power]] as a way to get international recognition. The last meeting of the Leadership Council was held from August 28, 2021, to August 30, 2021.<ref>{{Cite web |title=Taliban to reshuffle cabinet to get international recognition |url=https://www.aninews.in/news/world/asia/taliban-to-reshuffle-cabinet-to-get-international-recognition20220323163506/ |access-date=2022-03-24 |website=ANI News |language=en |accessdate=2023-03-13 |archivedate=2022-03-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220323124248/https://www.aninews.in/news/world/asia/taliban-to-reshuffle-cabinet-to-get-international-recognition20220323163506/ }}</ref><ref>{{Cite web |last=The Associated Press |date=23 March 2022 |title=Taliban cancels girls' higher education despite promise |url=https://www.cbc.ca/news/world/afghanistan-girls-education-1.6394296 |website=cbc.ca}}</ref> === Administrative divisions === {{Main|Provinces of Afghanistan|Districts of Afghanistan}} Afghanistan is administratively divided into 34 provinces (''[[wilayat]]'').<ref>{{cite web|url=https://ariananews.co/en/afghanistan-provinces/|title=Afghanistan Provinces|access-date=4 July 2019|publisher=Ariana News|archive-url=https://web.archive.org/web/20190704210454/https://ariananews.co/en/afghanistan-provinces/|archive-date=4 July 2019|url-status=live}}</ref> Each province has a governor and a capital. The country is further divided into nearly 400 provincial [[Districts of Afghanistan|districts]], each of which normally covers a city or several villages. Each district is represented by a district governor. The [[list of current governors of Afghanistan|provincial governors]] are now appointed by the [[Prime Minister of Afghanistan]], and the district governors are selected by the provincial governors.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2012/12/09/world/asia/for-afghan-officials-prospect-of-death-comes-with-territory.html|title=For Afghan Officials, Prospect of Death Comes With Territory|last=Ahmed|first=Azam|date=8 December 2012|work=The New York Times|access-date=7 April 2017|issn=0362-4331|archive-url=https://web.archive.org/web/20171019103603/http://www.nytimes.com/2012/12/09/world/asia/for-afghan-officials-prospect-of-death-comes-with-territory.html|archive-date=19 October 2017|url-status=live}}</ref> The provincial governors are representatives of the central government in Kabul and are responsible for all administrative and formal issues within their provinces. There are also provincial councils that are elected through direct and general elections for four years.<ref>{{cite web |url=http://www.iec.org.af/eng/content.php?id=5&cnid=24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827204439/http://www.iec.org.af/eng/content.php?id=5&cnid=24 |archive-date=27 August 2010 |title=Explaining Elections, Independent Election Commission of Afghanistan |publisher=Iec.org.af |date=9 October 2004 |access-date=4 February 2012 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=27 August 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100827204439/http://www.iec.org.af/eng/content.php?id=5&cnid=24 }}</ref> The functions of provincial councils are to take part in provincial development planning and to participate in the monitoring and appraisal of other provincial governance institutions. According to article 140 of the constitution and the presidential decree on electoral law, mayors of cities should be elected through free and direct elections for a four-year term. In practice however, mayors are appointed by the government.<ref>{{cite web|title=An Assessment of Afghanistan's Municipal Governance Framework|url=http://webarchive.urban.org/UploadedPDF/412448-An-Assessment-of-Afghanistans-Municipal-Governance-Framework.pdf|access-date=4 July 2019|publisher=Urban Institute Center on International Development and Governance|author1=Jamie Boex|author2=Grace Buencamino|author3=Deborah Kimble|archive-url=https://web.archive.org/web/20190704193403/http://webarchive.urban.org/UploadedPDF/412448-An-Assessment-of-Afghanistans-Municipal-Governance-Framework.pdf|archive-date=4 July 2019|url-status=live|accessdate=13 March 2023|archivedate=4 July 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190704193403/http://webarchive.urban.org/UploadedPDF/412448-An-Assessment-of-Afghanistans-Municipal-Governance-Framework.pdf}}</ref> The following is a list of all the 34 provinces in alphabetical order: [[File:Afghanistan provinces numbered.png|thumb|upright=1.6|Afghanistan is divided into [[provinces of Afghanistan|34 provinces]], which are further divided into a [[Districts of Afghanistan|number of districts]]]] {{colbegin|colwidth=15em}} # [[Badakhshan Province|Badakhshan]] # [[Badghis Province|Badghis]] # [[Baghlan Province|Baghlan]] # [[Balkh Province|Balkh]] # [[Bamyan Province|Bamyan]] # [[Daykundi Province|Daykundi]] # [[Farah Province|Farah]] # [[Faryab Province|Faryab]] # [[Ghazni Province|Ghazni]] # [[Ghor Province|Ghor]] # [[Helmand Province|Helmand]] # [[Herat Province|Herat]] # [[Jowzjan Province|Jowzjan]] # [[Kabul Province|Kabul]] # [[Kandahar Province|Kandahar]] # [[Kapisa Province|Kapisa]] # [[Khost Province|Khost]] # [[Kunar Province|Kunar]] # [[Kunduz Province|Kunduz]] # [[Laghman Province|Laghman]] # [[Logar Province|Logar]] # [[Nangarhar Province|Nangarhar]] # [[Nimruz Province|Nimruz]] # [[Nuristan Province|Nuristan]] # [[Oruzgan Province|Oruzgan]] # [[Paktia Province|Paktia]] # [[Paktika Province|Paktika]] # [[Panjshir Province|Panjshir]] # [[Parwan Province|Parwan]] # [[Samangan Province|Samangan]] # [[Sar-e Pol Province|Sar-e Pol]] # [[Takhar Province|Takhar]] # [[Wardak Province|Wardak]] # [[Zabul Province|Zabul]] {{colend}} === Foreign relations === {{Main|Foreign relations of Afghanistan}} {{See also|Ministry of Foreign Affairs (Afghanistan)}} Afghanistan became a member of the [[United Nations]] in 1946.{{sfn|Dupree|1997|page=642}} Historically, Afghanistan had strong relations with Germany, one of the first countries to recognize Afghanistan's independence in 1919; the Soviet Union, which provided much aid and military training for Afghanistan's forces and includes the signing of a Treaty of Friendship in 1921 and 1978; and [[Afghanistan–India relations|India]], with which a friendship treaty was signed in 1950.<ref>{{Cite web|title=Treaty of Friendship|url=https://www.mea.gov.in/bilateral-documents.htm?dtl/6584/Treaty+of+Friendship|access-date=31 December 2020|website=www.mea.gov.in}}</ref> Relations with [[Afghanistan–Pakistan relations|Pakistan]] have often been tense for various reasons such as the [[Durand Line]] border issue and alleged Pakistani involvement in Afghan insurgent groups. The present Islamic Emirate of Afghanistan is currently internationally [[Recognition of the Islamic Emirate of Afghanistan|unrecognized]], but has had notable unofficial ties with [[Afghanistan–China relations|China]], Pakistan, and Qatar.<ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-08-16/china-enters-high-stakes-relationship-with-post-u-s-afghanistan|title=China Embraces High-Stakes Taliban Relationship as U.S. Exits|date=16 August 2021|work=[[Bloomberg News]]|access-date=17 October 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/10/7/taliban-afghanistan-international-recognition|title = Taliban still struggling for international recognition|work=Al Jazeera|first=Ali M|last=Latifi|date=7 October 2021}}</ref> Under the previous Islamic Republic of Afghanistan, it enjoyed cordial relations with a number of [[NATO]] and allied nations, particularly the [[Afghanistan–United States relations|United States]], [[Afghanistan–Canada relations|Canada]], [[Afghanistan–United Kingdom relations|United Kingdom]], [[Afghanistan–Germany relations|Germany]], Australia, and [[Afghanistan–Turkey relations|Turkey]]. In 2012, the United States and the then-republic in Afghanistan signed their [[US–Afghanistan Strategic Partnership Agreement|Strategic Partnership Agreement]] in which Afghanistan became a [[major non-NATO ally]].<ref>{{cite news|title=Hillary Clinton says Afghanistan 'major non-Nato ally'|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-18750732|date=7 July 2012|newspaper=[[BBC News]]|access-date=4 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190705181134/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-18750732|archive-date=5 July 2019|url-status=live}}</ref> Such qualification was rescinded by US President [[Joe Biden]] in July 2022.<ref>{{Cite web |last1=Mizelle |first1=Shawna |last2=Fossum |first2=Sam |date=7 July 2022 |title=Biden will rescind Afghanistan's designation as a major non-NATO ally |url=https://www.cnn.com/2022/07/06/politics/afghanistan-major-non-nato-ally-designation-biden-rescind/index.html |access-date= |website=[[CNN]]}}</ref> ===Military=== {{Broader|Afghan Armed Forces}} The [[Armed Forces of the Islamic Emirate of Afghanistan]] captured a large amount of weapons, hardware, vehicles, aerocrafts, and equipment from the [[Afghan National Security Forces]] following the [[2021 Taliban offensive]] and the [[Fall of Kabul (2021)|Fall of Kabul]]. The total value of the captured equipment has been estimated at US$83 billion.<ref>{{Cite web|date=12 October 2021|title=White House defends letting billions in military equipment fall into Taliban hands|url=https://news.yahoo.com/white-house-defends-letting-billions-192700107.html|access-date=12 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211012095525/https://news.yahoo.com/white-house-defends-letting-billions-192700107.html|archive-date=12 October 2021}}</ref><ref>{{cite web|last=Andrzejewski|first=Adam|title=Staggering Costs – U.S. Military Equipment Left Behind In Afghanistan|url=https://www.forbes.com/sites/adamandrzejewski/2021/08/23/staggering-costs--us-military-equipment-left-behind-in-afghanistan/|access-date=12 October 2021|website=Forbes}}</ref> === Human rights === {{See also|Human rights in Afghanistan|Women in Afghanistan|LGBT rights in Afghanistan|Treatment of women by the Taliban|Afghan refugees}}Homosexuality is [[taboo]] in Afghan society;<ref>{{Cite news |last=Ahmadzai |first=Aria |date=7 October 2016 |title=The LGBT community living under threat of death |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-36884732}}</ref> according to the Penal Code, homosexual intimacy is punished by up to a year in prison.<ref>{{Cite web |title=Afghanistan &#124; Human Dignity Trust |url=https://www.humandignitytrust.org./country-profile/afghanistan/ |website=www.humandignitytrust.org. |accessdate=2023-03-13 |archivedate=2021-04-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210414225749/https://www.humandignitytrust.org/country-profile/afghanistan/ }}</ref> With implementing [[Sharia law]] offenders can be [[Death penalty for homosexuality|punished by death]].<ref>{{Cite news |title='Fake Life': Being Gay in Afghanistan |url=https://www.rferl.org/a/afghanistan-being-gay-fake-life/28731934.html |website=RadioFreeEurope/RadioLiberty|last1=Bezhan |first1=Frud }}</ref><ref>{{cite web |date=17 May 2016 |title=LGBT relationships are illegal in 74 countries, research finds |url=https://www.independent.co.uk/news/world/gay-lesbian-bisexual-relationships-illegal-in-74-countries-a7033666.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190614095346/https://www.independent.co.uk/news/world/gay-lesbian-bisexual-relationships-illegal-in-74-countries-a7033666.html |archive-date=14 June 2019 |access-date=3 June 2019 |work=The Independent}}</ref> However an ancient tradition involving male homosexual acts between children and older men (typically wealthy warlords or elite people) called ''[[bacha bazi]]'' persists. Religious minorities such as Sikhs,<ref>{{Cite news |last=Kumar |first=Ruchi |date=2020-03-28 |title=For Afghan Sikhs, it's between violence and exodus |language=en-IN |work=[[The Hindu]] |url=https://www.thehindu.com/news/international/for-afghan-sikhs-its-between-violence-and-exodus/article31194107.ece |access-date=2021-09-11 |issn=0971-751X}}</ref> Hindus,<ref>{{Cite news |last1=Mashal |first1=Mujib |last2=Abed |first2=Fahim |date=2020-07-19 |title=India Offers Escape to Afghan Hindus and Sikhs Facing Attacks |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2020/07/19/world/asia/india-afghanistan-sikh-hindu.html |access-date=2021-09-11 |issn=0362-4331}}</ref> and Christians have reportedly faced persecution in the country.<ref name=":02">{{Cite web |last1=Lyons |first1=Kate |last2=Blight |first2=Garry |date=27 July 2015 |title=Where in the world is the worst place to be a Christian? |url=http://www.theguardian.com/world/ng-interactive/2015/jul/27/where-in-the-world-is-it-worst-place-to-be-a-christian |website=[[The Guardian]] |language=en}}</ref><ref>{{Citation |title=Afghan clerics call for Christian convert to be killed despite Western outrage |date=23 March 2006 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SY0IM-ZvDtM |publisher=[[AP Archive]] |language=en}}</ref> Since May 2022, all women in Afghanistan have been required by law to wear full-body coverings when in public (either a [[burqa]] or an [[abaya]] paired with a [[niqāb]], which leaves only the eyes uncovered).<ref>{{cite news |last1=George |first1=Susannah |title=Taliban orders head-to-toe coverings for Afghan women in public |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/05/07/taliban-orders-head-toe-coverings-afghan-women-public/ |access-date=8 May 2022 |newspaper=[[The Washington Post]] |date=7 May 2022}}</ref><ref>{{cite news |last1=Graham-Harrison |first1=Emma |title=Taliban order all Afghan women to cover their faces in public |url=https://www.theguardian.com/world/2022/may/07/taliban-order-all-afghan-women-to-wear-burqa |access-date=8 May 2022 |work=[[The Guardian]] |date=7 May 2022}}</ref> In a May interview with [[Christiane Amanpour]], First [[Deputy Leader of the Islamic Emirate of Afghanistan|Deputy Leader]] [[Sirajuddin Haqqani]] claimed the decree is only advisory and no form of [[hijab]] is compulsory in Afghanistan,<ref>{{cite news |last1=Shelley |first1=Jo |last2=Popalzai |first2=Ehsan |last3=Mengli |first3=Ahmet |last4=Picheta |first4=Rob |title=Top Taliban leader makes more promises on women's rights but quips 'naughty women' should stay home |url=https://www.cnn.com/2022/05/18/asia/amanpour-haqqani-taliban-women-interview-intl/index.html |access-date=20 May 2022 |work=[[CNN]] |date=19 May 2022 |location=[[Kabul]]}}</ref> though this contradicts the reality.<ref>{{cite news |last1=Zucchino |first1=David |last2=Akbary |first2=Yaqoob |title=The Taliban Pressure Women in Afghanistan to Cover Up |url=https://www.nytimes.com/2022/05/21/world/asia/taliban-afghanistan-women-hijab.html |access-date=22 May 2022 |work=[[The New York Times]] |date=21 May 2022 |location=[[Kabul]]}}</ref> It has been speculated that there is a genuine internal policy division over women's rights between hardliners, including Leader Hibatullah Akhundzada, and pragmatists, though they publicly present a united front.<ref>{{cite news |last1=Gannon |first1=Kathy |title=Taliban divisions deepen as Afghan women defy veil edict |url=https://apnews.com/article/afghanistan-religion-kabul-taliban-aec1a4bb5dc2a91fc19954093a5595e0 |access-date=20 May 2022 |work=[[Associated Press]] |date=8 May 2022 |location=[[Kabul]]}}</ref> Another decree was issued shortly after the first, requiring female TV presenters to cover their faces during broadcasts.<ref>{{cite news |last1=Fraser |first1=Simon |title=Afghanistan's female TV presenters must cover their faces, say Taliban |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-61508072 |access-date=20 May 2022 |work=[[BBC News]] |date=19 May 2022}}</ref> In May 2022, the Taliban dissolved Afghanistan's Human Rights Commission along with four other government departments, citing the country's budget deficit.<ref>{{cite news |title=Taliban dissolves Afghanistan's human rights commission as 'unnecessary' |url=https://www.theguardian.com/world/2022/may/17/taliban-dissolves-afghanistans-human-rights-commission-as-unnecessary |access-date=20 May 2022 |work=[[Reuters]] |agency=[[The Guardian]] |date=16 May 2022}}</ref> == Economy == {{Main|Economy of Afghanistan}} [[File:Afghan pomegranate processing.jpg|thumb|left|Workers processing [[pomegranate production in Afghanistan|pomegranates]] (''anaar''), which Afghanistan is famous for in Asia]] Afghanistan's nominal GDP was $21.7&nbsp;billion in 2018, or $72.9&nbsp;billion by [[purchasing power parity]] (PPP).<ref name="imf2"/> Its [[List of countries by GDP (PPP) per capita|GDP per capita]] is $2,024 (PPP).<ref name="imf2"/> Despite having $1&nbsp;trillion or more in mineral deposits,<ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2013-12-15/karzai-tells-investors-u-s-will-meet-his-security-pact-demands|title=Karzai Woos India Inc. as Delay on U.S. Pact Deters Billions|first=Kartikay|last=Mehrotra|newspaper=Bloomberg.com|date=16 December 2013|access-date=23 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171011222703/https://www.bloomberg.com/news/articles/2013-12-15/karzai-tells-investors-u-s-will-meet-his-security-pact-demands|archive-date=11 October 2017|url-status=live}}</ref> it remains one of the world's [[least developed countries]]. Afghanistan's rough physical geography and its landlocked status has been cited as reasons why the country has always been among the least developed in the modern era – a factor where progress is also slowed by contemporary conflict and political instability.<ref name="auto7"/> The country imports over $7&nbsp;billion worth of goods but exports only $784&nbsp;million, mainly fruits and [[Nut (fruit)|nuts]]. It has $2.8&nbsp;billion in [[external debt]].<ref name="Factbook"/> The service sector contributed the most to the GDP (55.9%) followed by agriculture (23%) and industry (21.1%).<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/214.html|title=Field Listing :: GDP – composition, by sector of origin – The World Factbook – Central Intelligence Agency|website=www.cia.gov|access-date=12 June 2020|archive-date=11 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111214540/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/214.html|url-status=dead|accessdate=13 March 2023|archivedate=11 November 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201111214540/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/214.html}}</ref> While the nation's current account deficit is largely financed with donor money, only a small portion is provided directly to the government budget. The rest is provided to non-budgetary expenditure and donor-designated projects through the United Nations system and non-governmental organizations.<ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-10-20/taliban-winning-race-to-capture-1-trillion-afghan-mining-riches |title=The Taliban Is Capturing Afghanistan's $1 Trillion in Mining Wealth |newspaper=Bloomberg.com |publisher=Bloomberg L.P. |date=20 October 2015 |access-date=23 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517034344/https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-10-20/taliban-winning-race-to-capture-1-trillion-afghan-mining-riches |archive-date=17 May 2017 |url-status=live }}</ref> [[Da Afghanistan Bank]] serves as the central bank of the nation<ref>{{Cite web| title = Interest Rate Cut in Place, Says Central Bank| work = TOLOnews| access-date = 28 May 2019| url = https://www.tolonews.com/business/interest-rate-cut-place-says-central-bank| archive-url = https://web.archive.org/web/20190704193402/https://www.tolonews.com/business/interest-rate-cut-place-says-central-bank| archive-date = 4 July 2019| url-status = live}}</ref> and the [[Afghan afghani|Afghani]] (AFN) is the national currency, with an exchange rate of about 75 Afghanis to 1 US dollar.<ref>{{cite news|title=Afghani Falls Against Dollar By 3% In A Month|url=https://www.tolonews.com/business/afghani-falls-against-dollar-3-month|publisher=TOLOnews|date=18 April 2019|access-date=28 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190419141610/https://www.tolonews.com/business/afghani-falls-against-dollar-3-month|archive-date=19 April 2019|url-status=live}}</ref> A number of local and foreign banks operate in the country, including the [[Afghanistan International Bank]], [[New Kabul Bank]], [[Azizi Bank]], [[Pashtany Bank]], [[Standard Chartered Bank]], and the [[First MicroFinance Bank-Afghanistan|First Micro Finance Bank]]. [[File:Afghan carpets being sold.jpg|thumb|[[Afghan rugs]] are one of Afghanistan's main exports]] One of the main drivers for the current economic recovery is the return of over 5&nbsp;million [[Afghan diaspora|expatriates]], who brought with them entrepreneurship and wealth-creating skills as well as much needed funds to start up businesses. Many Afghans are now involved in construction, which is one of the largest industries in the country.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2010/07/08/world/asia/08contract.html |title=Afghan Companies Say U.S. Did Not Pay Them |work=The New York Times |first=Carlotta |last=Gall | date=7 July 2010 |access-date=30 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20130402005151/http://www.nytimes.com/2010/07/08/world/asia/08contract.html |archive-date=2 April 2013 }}</ref> Some of the major national construction projects include the $35&nbsp;billion New Kabul City next to the capital, the Aino Mena project in Kandahar, and the [[Ghazi Amanullah Khan Town]] near Jalalabad.<ref>{{cite web |url=http://www.dcda.gov.af/ |title=the Kabul New City Official Website |publisher=DCDA |access-date=4 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233634/http://www.dcda.gov.af/ |archive-date=30 December 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=30 December 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131230233634/http://www.dcda.gov.af/ }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.najeebzarab.af/town_main.php |title=Ghazi Amanullah Khan City |year=2009 |publisher=najeebzarab.af |access-date=15 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130429180506/http://www.najeebzarab.af/town_main.php |archive-date=29 April 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=29 April 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130429180506/http://www.najeebzarab.af/town_main.php }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.designmena.com/portfolio/aino-mina |title=Case study: Aino Mina |publisher=Designmena.com |access-date=4 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140106003655/http://www.designmena.com/portfolio/aino-mina |archive-date=6 January 2014 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=6 January 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140106003655/http://www.designmena.com/portfolio/aino-mina }}</ref> Similar development projects have also begun in [[Herat]], [[Mazar-e-Sharif]], and other cities.<ref>[https://www.forbes.com/2009/09/02/mazar-i-sharif-khaled-amiri-opinions-21-century-cities-09-ann-marlowe.html A Humane Afghan City?] by Ann Marlowe in [[Forbes]] 2 September 2009. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20131231001216/http://www.forbes.com/2009/09/02/mazar-i-sharif-khaled-amiri-opinions-21-century-cities-09-ann-marlowe.html | date=31 December 2013 }}</ref> An estimated 400,000 people enter the labor market each year.<ref>{{cite web |author1=Michael Sprague |title=AFGHANISTAN COUNTRY PROFILE |url=https://www.usaid.gov/sites/default/files/documents/1871/01%20Country%20Profile%20FINAL%20July%202016.pdf |website=usaid.gov |access-date=23 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170501062352/https://www.usaid.gov/sites/default/files/documents/1871/01%20Country%20Profile%20FINAL%20July%202016.pdf |archive-date=1 May 2017 |url-status=live |accessdate=13 March 2023 |archivedate=1 May 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170501062352/https://www.usaid.gov/sites/default/files/documents/1871/01%20Country%20Profile%20FINAL%20July%202016.pdf }}</ref> Several small companies and factories began operating in different parts of the country, which not only provide revenues to the government but also create new jobs. Improvements to the business environment have resulted in more than $1.5&nbsp;billion in [[Telecommunication|telecom]] investment and created more than 100,000 jobs since 2003.<ref>{{cite web |url=http://afghanistan.usaid.gov/en/programs/economic_growth#Tab=Description |title=Economic Growth |publisher=USAID |access-date=25 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20130929082351/http://afghanistan.usaid.gov/en/programs/economic_growth |archive-date=29 September 2013 }}</ref> [[Afghan rug]]s are becoming popular again, allowing many carpet dealers around the country to hire more workers; in 2016–17 it was the fourth most exported group of items.<ref>{{Cite news|url=https://uk.reuters.com/article/us-afghanistan-carpets-idUKKBN1HI2VL|title=Sales of Afghanistan's renowned carpets unravel as war intensifies|newspaper=Reuters|date=12 April 2018|via=uk.reuters.com|last1=Nickel|first1=Rod|accessdate=13 March 2023|archivedate=12 June 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200612214646/https://uk.reuters.com/article/us-afghanistan-carpets-idUKKBN1HI2VL}}</ref> Afghanistan is a member of [[WTO]], [[SAARC]], [[Economic Cooperation Organization|ECO]], and [[OIC]]. It holds an observer status in [[Shanghai Cooperation Organisation|SCO]]. In 2018, a majority of imports come from either Iran, China, Pakistan and Kazakhstan, while 84% of exports are to Pakistan and India.<ref>{{cite web |url=https://wits.worldbank.org/CountryProfile/en/Country/AFG/Year/LTST/TradeFlow/EXPIMP/Partner/by-country |title=Access to energy graph |website= wits.worldbank.org/|access-date=13 June 2020}}</ref> Since the Taliban's takeover of the country in August 2021, the United States has [[Afghan frozen assets|frozen about $9 billion]] in assets belonging to the [[Da Afghanistan Bank|Afghan central bank]],<ref>{{cite news |title=Taliban blames U.S. as 1 million Afghan kids face death by starvation |url=https://www.cbsnews.com/news/afghanistan-taliban-blames-us-as-1-million-kids-face-starvation/ |work=CBS News |date=20 October 2021}}</ref> blocking the Taliban from accessing billions of dollars held in US bank accounts.<ref>{{cite news |title=Is the United States Driving Afghanistan Toward Famine? |url=https://messaging-custom-newsletters.nytimes.com/template/oakv2?campaign_id=30&emc=edit_int_20211029&instance_id=44044&nl=the-interpreter&productCode=INT&regi_id=57806557&segment_id=72971&te=1&uri=nyt%3A%2F%2Fnewsletter%2Fde4d3c8a-f805-5843-bf23-d2fd9a6bcf70&user_id=9aa4b6ac6a6bfa9626d966e353fed48b |work=The New York Times |date=29 October 2021}}</ref><ref>{{cite news |title=Afghanistan's hunger crisis is a problem the U.S. can fix |url=https://www.msnbc.com/opinion/afghanistan-s-hunger-crisis-problem-u-s-can-fix-n1283618 |work=MSNBC |date=10 November 2021}}</ref> ===Agriculture=== [[File:Afghan Saffron.jpg|thumb|Afghan [[saffron]] has been recognized as the world's best]] Agricultural production is the backbone of Afghanistan's economy<ref>{{cite web |url=http://afghanistan.usaid.gov/en/programs/agriculture |title=Agriculture |publisher=USAID |access-date=23 May 2017 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130929082220/http://afghanistan.usaid.gov/en/programs/agriculture |archive-date=29 September 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=29 September 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130929082220/http://afghanistan.usaid.gov/en/programs/agriculture }}</ref> and has traditionally dominated the economy, employing about 40% of the workforce as of 2018.<ref>{{Cite web|url=https://www.worldbank.org/en/country/afghanistan/publication/unlocking-potential-of-agriculture-for-afghanistan-growth|title=Unlocking the Potential of Agriculture for Afghanistan's Growth|website=World Bank}}</ref> The country is known for producing [[pomegranate production in Afghanistan|pomegranates]], grapes, apricots, melons, and several other fresh and dry fruits. It is also known as the world's largest producer of [[Opium production in Afghanistan|opium]] – as much as 16% or more of the nation's economy is derived from the cultivation and sale of opium.<ref>{{cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/aan-qa-an-established-industry-basic-facts-about-afghanistans-opium-driven-economy/|title=AAN Q&A: An established industry – Basic facts about Afghanistan's opium-driven economy|publisher=Afghanistan Analysts Network|date=11 July 2017|access-date=10 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190807204235/https://www.afghanistan-analysts.org/aan-qa-an-established-industry-basic-facts-about-afghanistans-opium-driven-economy/|archive-date=7 August 2019|url-status=live}}</ref> It is also one of the world's top producers of [[cannabis]].<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-afghanistan-cannabis-idUSTRE62U0IC20100331|title=Afghanistan now world's top cannabis source: U.N.|newspaper=Reuters|date=31 March 2010|via=www.reuters.com|last1=Burch|first1=Jonathon}}</ref> [[Saffron]], the most expensive spice, grows in Afghanistan, particularly [[Herat Province]]. In recent years, there has been an uptick in saffron production, which authorities and farmers trying to replace poppy cultivation. Between 2012 and 2019, the saffron cultivated and produced in Afghanistan was consecutively ranked the world's best by the International Taste and Quality Institute.<ref>{{Cite web|url=https://www.arabnews.com/node/1602281/world|title=Afghanistan's red gold 'saffron' termed world's best|date=22 December 2019|website=Arab News}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tolonews.com/afghanistan/28053-afghan-saffron-worlds-best|title=Afghan Saffron, World's Best|website=TOLOnews}}</ref> Production hit record high in 2019 (19,469&nbsp;kg of saffron), and one kilogram is sold domestically between $634 and $1147.<ref>{{Cite web|url=http://www.xinhuanet.com/english/2019-12/25/c_138657013.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20191228193104/http://www.xinhuanet.com/english/2019-12/25/c_138657013.htm|url-status=dead|archive-date=28 December 2019|title=Saffron production hits record high in Afghanistan|website=Xinhua|accessdate=13 March 2023|archivedate=2 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210302085429/http://www.xinhuanet.com/english/2019-12/25/c_138657013.htm}}</ref> The availability of cheap diesel-powered water pumps imported from China and Pakistan, and in the 2010s, of cheap solar power to pump water, resulted in expansion of agriculture and population in the southwestern deserts of Afghanistan in [[Kandahar Province]], [[Helmand Province]] and [[Nimruz Province]] in the 2010s. Wells have gradually been deepened, but water resources are limited. Opium is the major crop, but as of 2022, was under attack by the new Taliban government which, in order to suppress opium production, was systematically suppressing water pumping.<ref name="NYT52922">{{cite news |author1=Bryan Denton |author2=David Zucchino |author3=Yaqoob Akbary |title=Green Energy Complicates the Taliban's New Battle Against Opium: The multibillion-dollar trade has survived previous bans. Now, the Taliban are going after solar-powered water pumps to try to dry up poppy crops in the middle of a national economic crisis. |url=https://www.nytimes.com/2022/05/29/world/asia/afghanistan-opium-taliban.html |access-date=May 29, 2022 |work=The New York Times |date=May 29, 2022|quote=Do not destroy the fields, but make the fields dry out,.... We are committed to fulfilling the opium decree.}}</ref><ref name="AREU52322">{{cite web |author1=David Mansfield |title=When the Water Runs Dry: What is to be done with the 1.5 million settlers in the deserts of southwest Afghanistan when their livelihoods fail? |url=https://areu.org.af/when-the-water-runs-dry/ |website=areu.org.af |publisher=The Afghanistan Research and Evaluation Unit (AREU) |access-date=May 29, 2022 |date=May 23, 2022 |accessdate=March 13, 2023 |archivedate=May 29, 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220529220041/https://areu.org.af/when-the-water-runs-dry/ }}</ref> === Mining === {{Main|Mining in Afghanistan}} [[File:Lapis Lazuli from Afghanistan.jpg|thumb|left|upright|[[Lapis lazuli]] stones]] The country's natural resources include: coal, copper, iron ore, [[lithium]], [[uranium]], [[rare earth element]]s, [[chromite]], gold, [[zinc]], [[talc]], [[barite]], [[sulfur]], lead, [[marble]], precious and [[semi-precious stones]], natural gas, and petroleum.<ref name="peters2007">{{cite techreport |last=Peters |first=Steven G. |title=Preliminary Assessment of Non-Fuel Mineral Resources of Afghanistan, 2007 |url=http://pubs.usgs.gov/fs/2007/3063/fs2007-3063.pdf |publisher=USGS Afghanistan Project/[[US Geological Survey]]/Afghanistan Geological Survey |access-date=13 October 2011 |id=Fact Sheet 2007–3063 | date=October 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727053445/http://pubs.usgs.gov/fs/2007/3063/fs2007-3063.pdf |archive-date=27 July 2013 }}</ref><ref name="bgs" /> In 2010, US and Afghan government officials estimated that untapped mineral deposits located in 2007 by the [[US Geological Survey]] are worth at least {{nowrap|$1 trillion}}.<ref name="bbcminerals">{{cite news |title=Afghans say US team found huge potential mineral wealth |url=https://www.bbc.co.uk/news/10311752 |access-date=13 October 2011 |newspaper=BBC News | date=14 June 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130809125352/http://www.bbc.co.uk/news/10311752 |archive-date=9 August 2013}}</ref> [[Michael E. O'Hanlon]] of the [[Brookings Institution]] estimated that if Afghanistan generates about $10&nbsp;billion per year from its [[mining in Afghanistan|mineral deposits]], its [[gross national product]] would double and provide long-term funding for Afghan security forces and other critical needs.<ref>O'Hanlon, Michael E. [http://www.brookings.edu/opinions/2010/0616_afghanistan_minerals_ohanlon.aspx "Deposits Could Aid Ailing Afghanistan"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110923172142/http://www.brookings.edu/opinions/2010/0616_afghanistan_minerals_ohanlon.aspx |date=23 September 2011 }}, [http://www.brookings.edu/ The Brookings Institution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180126030757/https://www.brookings.edu/ |date=26 January 2018 }}, 16 June 2010.</ref> The [[United States Geological Survey]] (USGS) estimated in 2006 that northern Afghanistan has an average {{convert|2.9|e9oilbbl|e6m3|abbr=unit|order=flip}} of [[crude oil]], {{convert|15.7|e12cuft|abbr=unit|order=flip}} of natural gas, and {{convert|562|e6USbbl|e9L|0|abbr=unit|order=flip}} of [[natural gas liquids]].<ref name="klett2006">{{cite techreport|last=Klett |first=T.R. |title=Assessment of Undiscovered Petroleum Resources of Northern Afghanistan, 2006 |url=http://pubs.usgs.gov/fs/2006/3031/pdf/FS-3031.pdf |publisher=USGS-Afghanistan Ministry of Mines & Industry Joint Oil & Gas Resource Assessment Team |access-date=13 October 2011 | date=March 2006 |id=Fact Sheet 2006–3031|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727060903/http://pubs.usgs.gov/fs/2006/3031/pdf/FS-3031.pdf |archive-date=27 July 2013 }}</ref> In 2011, Afghanistan signed an oil exploration contract with [[China National Petroleum Corporation]] (CNPC) for the development of three oil fields along the Amu Darya river in the north.<ref>{{cite news |url=https://ph.news.yahoo.com/afghanistan-signs-7-bn-oil-deal-china-102107778.html |title=Afghanistan signs '$7 bn' oil deal with China | date=28 December 2011 |access-date=29 December 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233953/http://ph.news.yahoo.com/afghanistan-signs-7-bn-oil-deal-china-102107778.html |archive-date=30 December 2013 }}</ref> The country has significant amounts of [[lithium]], copper, gold, coal, iron ore, and other [[minerals]].<ref name=peters2007 /><ref name="bgs">{{cite web |url=http://www.bgs.ac.uk/AfghanMinerals/docs/Gold_A4.pdf#search='gold%20and%20copper%20discovered%20in%20afghanistan'|title=Minerals in Afghanistan |publisher=[[British Geological Survey]] |access-date=4 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130726155518/http://www.bgs.ac.uk/AfghanMinerals/docs/Gold_A4.pdf |archive-date=26 July 2013 }}</ref><ref name="Afghanistan's Mineral Fortune">{{cite web |url=http://www.uvm.edu/ieds/node/568/ |title=Afghanistan's Mineral Fortune |publisher=Institute for Environmental Diplomacy and Security Report |year=2011 |access-date=16 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131212153853/http://www.uvm.edu/ieds/node/568 |archive-date=12 December 2013 }}</ref> The [[Khanashin]] [[carbonatite]] in Helmand Province contains {{convert|1000000|t|lk=out}} of [[rare earth element]]s.<ref name="tucker2011">{{cite techreport|last=Tucker |first=Ronald D. |title=Rare Earth Element Mineralogy, Geochemistry, and Preliminary Resource Assessment of the Khanneshin Carbonatite Complex, Helmand Province, Afghanistan |url=http://pubs.usgs.gov/of/2011/1207/pdf/ofr2011-1207.pdf |publisher=USGS |access-date=13 October 2011 |year=2011 |id=Open-File Report 2011–1207|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727062511/http://pubs.usgs.gov/of/2011/1207/pdf/ofr2011-1207.pdf |archive-date=27 July 2013 }}</ref> In 2007, a 30-year lease was granted for the [[Mes Aynak#Copper Mine|Aynak]] copper mine to the [[China Metallurgical Group]] for $3&nbsp;billion,<ref>"[http://www.dailyfinance.com/2010/06/14/china-us-afghanistan-mineral-mining/ China, Not U.S., Likely to Benefit from Afghanistan's Mineral Riches]". ''Daily Finance''. 14 June 2010 {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20131231001630/http://www.dailyfinance.com/2010/06/14/china-us-afghanistan-mineral-mining/ | date=31 December 2013 }}</ref> making it the biggest foreign investment and private business venture in Afghanistan's history.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2009/12/30/world/asia/30mine.html |title=China Willing to Spend Big on Afghan Commerce |work=The New York Times | date=29 December 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110731145815/http://www.nytimes.com/2009/12/30/world/asia/30mine.html |archive-date=31 July 2011}}</ref> The state-run [[Steel Authority of India]] won the mining rights to develop the huge [[Hajigak Pass|Hajigak]] iron ore deposit in central Afghanistan.<ref>"[http://www.businessweek.com/news/2011-12-06/indian-group-wins-rights-to-mine-in-afghanistan-s-hajigak.html Indian Group Wins Rights to Mine in Afghanistan's Hajigak] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20131010060446/http://www.businessweek.com/news/2011-12-06/indian-group-wins-rights-to-mine-in-afghanistan-s-hajigak.html | date=10 October 2013 }}". ''Businessweek''. 6 December 2011</ref> Government officials estimate that 30% of the country's untapped mineral deposits are worth at least {{nowrap|$1 trillion}}.<ref name=bbcminerals /> One official asserted that "this will become the backbone of the Afghan economy" and a Pentagon memo stated that Afghanistan could become the "Saudi Arabia of lithium".<ref name="risen2010">{{cite news|last=Risen|first=James|author-link=James Risen|date=17 June 2010|title=U.S. Identifies Vast Riches of Minerals in Afghanistan|newspaper=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2010/06/14/world/asia/14minerals.html|url-status=live|access-date=14 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100617204149/http://www.nytimes.com/2010/06/14/world/asia/14minerals.html|archive-date=17 June 2010}}</ref> The lithium reserves of 21 Mio. tons could amount to the ones of [[Bolivia]], which is currently viewed as the country with the largest lithium reserves.<ref name=":1">{{Cite web|last=Hosp|first=Gerald|date=31 August 2021|title=Afghanistan: die konfliktreichen Bodenschätze|url=https://www.nzz.ch/wirtschaft/afghanistan-die-konfliktreichen-bodenschaetze-ld.1642056|access-date=1 September 2021|website=[[Neue Zürcher Zeitung]]|language=de}}</ref> Other larger deposits are the ones of [[bauxite]] and [[cobalt]].<ref name=":1" /> In a 2011 news story, the ''[[The Christian Science Monitor|CSM]]'' reported, "The United States and other Western nations that have borne the brunt of the cost of the Afghan war have been conspicuously absent from the bidding process on Afghanistan's mineral deposits, leaving it mostly to regional powers."<ref>"[http://www.csmonitor.com/World/Asia-South-Central/2011/1228/China-wins-700-million-Afghan-oil-and-gas-deal.-Why-didn-t-the-US-bid China wins $700 million Afghan oil and gas deal. Why didn't the US bid?]". ''The Christian Science Monitor''. 28 December 2011 {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20131231001743/http://www.csmonitor.com/World/Asia-South-Central/2011/1228/China-wins-700-million-Afghan-oil-and-gas-deal.-Why-didn-t-the-US-bid | date=31 December 2013 }}</ref> Access to [[biocapacity]] in Afghanistan is lower than world average. In 2016, Afghanistan had 0.43 global hectares<ref name=footprintdata>{{cite web|url=http://data.footprintnetwork.org/#/countryTrends?cn=2&type=BCpc,EFCpc|title=Country Trends|publisher=Global Footprint Network|access-date= 23 June 2020}}</ref> of biocapacity per person within its territory, much less than the world average of 1.6 global hectares per person.<ref>{{cite journal|last1=Lin|first1=David|last2=Hanscom|first2=Laurel|last3=Murthy|first3=Adeline|last4=Galli|first4=Alessandro|last5=Evans|first5=Mikel|last6=Neill|first6=Evan|last7=Mancini|first7=MariaSerena|last8=Martindill|first8=Jon|last9=Medouar|first9=FatimeZahra|last10=Huang|first10=Shiyu|last11=Wackernagel |first11=Mathis|date=2018|title=Ecological Footprint Accounting for Countries: Updates and Results of the National Footprint Accounts, 2012–2018|journal=Resources|volume=7|issue=3|pages=58|doi=10.3390/resources7030058|doi-access=free}}</ref> In 2016 Afghanistan used 0.73 global hectares of biocapacity per person - their [[ecological footprint]] of consumption. This means they use just under double as much biocapacity as Afghanistan contains. As a result, Afghanistan is running a biocapacity deficit.<ref name=footprintdata/> ==Infrastructure== ===Energy=== {{main|Energy in Afghanistan|Renewable energy in Afghanistan}} [[File:Afghanistan electricity production.svg|thumb|Afghanistan electricity supply 1980–2019]] According to the [[World Bank]], 98% of the rural population have access to electricity in 2018, up from 28% in 2008.<ref>{{Cite web|title=Access to electricity, rural (% of rural population) – Afghanistan {{!}} Data|url=https://data.worldbank.org/indicator/EG.ELC.ACCS.RU.ZS?end=2018&locations=AF&start=2005&view=chart|access-date=28 March 2021|website=data.worldbank.org}}</ref> Overall the figure stands at 98.7%.<ref>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/EG.ELC.ACCS.ZS?end=2018&locations=AF&start=2005&view=chart|title=Access to electricity (% of population) – Afghanistan|website=[[World Bank]]|accessdate=2023-03-13|archivedate=2021-04-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210414225824/https://data.worldbank.org/indicator/EG.ELC.ACCS.ZS?end=2018&locations=AF&start=2005&view=chart}}</ref> As of 2016, Afghanistan produces 1,400 [[megawatt]]s of power, but still imports the majority of electricity via transmission lines from Iran and the Central Asian states.<ref>{{Cite web|url=https://tolonews.com/business/afghanistan-has-capacity-produce-310000mw-power|title=Afghanistan Has Capacity To Produce 310,000MW Power|website=TOLOnews}}</ref> The majority of electricity production is via [[hydropower]], helped by the amount of rivers and streams that flow from the mountains.<ref>{{Cite web|url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2018/05/14/largest-plant-restarts-operations-in-first-step-developing-afghanistan-hydropower|title=Afghanistan Resurrects its Largest Hydropower Plant Toward a Brighter Future|website=World Bank}}</ref> However electricity is not always reliable and blackouts happen, including in Kabul.<ref name="auto1">{{Cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/en/reports/economy-development-environment/power-to-the-people-how-to-extend-afghans-access-to-electricity/|title=Power to the People: How to extend Afghans' access to electricity|date=3 February 2015|website=Afghanistan Analysts Network – English}}</ref> In recent years an increasing number of [[Solar power|solar]], [[biomass]] and wind power plants have been constructed.<ref>{{Cite web|url=https://www.af.undp.org/content/afghanistan/en/home/presscenter/IntheNews/renewable-energy-in-afghanistan-atn.html|title=The Power of Nature: How Renewable Energy is Changing Lives in Afghanistan|website=UNDP in Afghanistan|access-date=14 June 2020|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414230313/https://www.af.undp.org/content/afghanistan/en/home/presscenter/IntheNews/renewable-energy-in-afghanistan-atn.html|url-status=dead|accessdate=13 March 2023|archivedate=14 April 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210414230313/https://www.af.undp.org/content/afghanistan/en/home/presscenter/IntheNews/renewable-energy-in-afghanistan-atn.html}}</ref> Currently under development are the [[CASA-1000]] project which will transmit electricity from Kyrgyzstan and Tajikistan, and the [[Turkmenistan-Afghanistan-Pakistan-India pipeline|Turkmenistan-Afghanistan-Pakistan-India]] (TAPI) gas pipeline.<ref name="auto1"/> Power is managed by the [[Da Afghanistan Breshna Sherkat]] (DABS, Afghanistan Electricity Company). Important dams include the [[Kajaki Dam]], [[Dahla Dam]], and the [[Sardeh Band Dam]].<ref name="auto2"/> === Tourism === {{main|Tourism in Afghanistan}} [[File:Lake in Band-e Amir National Park, March 2008.jpg|thumb|left|[[Band-e Amir National Park]]]] Tourism is a small industry in Afghanistan due to security issues. Nevertheless, some 20,000 foreign tourists visit the country annually as of 2016.<ref>{{cite news |url=http://www.pajhwok.com/en/2016/09/27/20000-foreign-tourists-visit-afghanistan-annually |title=20,000 foreign tourists visit Afghanistan annually |publisher=Pajhwok Afghan News (PAN) |editor=Navid Ahmad Barakzai |date=27 September 2016 |access-date=15 May 2017 |archive-date=23 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161123022923/http://www.pajhwok.com/en/2016/09/27/20000-foreign-tourists-visit-afghanistan-annually |url-status=dead }}</ref> In particular an important region for domestic and international tourism is the picturesque [[Bamyan]] Valley, which includes lakes, canyons and historical sites, helped by the fact it is in a safe area away from insurgent activity.<ref>{{Cite web|url=https://www.thenational.ae/world/asia/coronavirus-shatters-tourism-hopes-in-afghanistan-s-bamyan-province-1.1011018|title=Coronavirus shatters tourism hopes in Afghanistan's Bamyan province|website=The National|date=26 April 2020}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.pajhwok.com/en/2017/09/03/more-200000-tourists-visit-bamyan-year|title=More than 200,000 tourists visit Bamyan this year|website=www.pajhwok.com|date=3 September 2017|last1=Basharat|first1=Hakim}}</ref> Smaller numbers visit and trek in regions such as the [[Wakhan]] Valley, which is also one of the world's most remote communities.<ref>{{Cite web|url=https://www.scmp.com/week-asia/society/article/2154951/where-instagramers-and-taliban-play-afghanistan|title=Where Instagramers and Taliban play|date=14 July 2018|website=South China Morning Post}}</ref> From the late 1960s onwards, Afghanistan was a popular stop on the famous [[hippie trail]], attracting many Europeans and Americans. Coming from Iran, the trail traveled through various Afghan provinces and cities including [[Herat]], [[Kandahar]] and [[Kabul]] before crossing to northern Pakistan, northern India, and [[Nepal]].<ref>{{cite web|url= https://www.richardgregory.org.uk/history/hippie-trail.htm|title= Origins of the hippie trail|website= www.richardgregory.org.uk|access-date= 13 June 2020|archive-date= 11 November 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201111215149/https://www.richardgregory.org.uk/history/hippie-trail.htm|url-status= dead|accessdate= 13 March 2023|archivedate= 11 November 2020|archiveurl= https://web.archive.org/web/20201111215149/https://www.richardgregory.org.uk/history/hippie-trail.htm}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.richardgregory.org.uk/history/hippie-trail-03.htm |title=The hippie trail |website=www.richardgregory.org.uk |access-date=13 June 2020 |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308185419/https://www.richardgregory.org.uk/history/hippie-trail-03.htm |url-status=dead |accessdate=13 March 2023 |archivedate=8 March 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210308185419/https://www.richardgregory.org.uk/history/hippie-trail-03.htm }}</ref> Tourism peaked in 1977, the year before the start of political instability and armed conflict.<ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/middle-east/afghanistan/articles/when-afghanistan-was-just-the-laid-back-highlight-on-the-hippie-/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/middle-east/afghanistan/articles/when-afghanistan-was-just-the-laid-back-highlight-on-the-hippie-/ |archive-date=10 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=When Afghanistan was just a laid-back highlight on the hippie trail|first=Oliver|last= Smith|website=The Telegraph|date=20 April 2018}}{{cbignore}}</ref> [[File:Jam afghanistan ghorprovince islamic architecture.jpg|thumb|upright|The [[Minaret of Jam]] is a UNESCO [[World Heritage Site]], currently under threat by erosion and flooding]] The city of [[Ghazni]] has significant history and historical sites, and together with [[Bamyan]] city have in recent years been voted Islamic Cultural Capital and South Asia Cultural Capital respectively.<ref>{{Cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/en/reports/context-culture/bamyan-first-ever-cultural-capital-of-south-asia-a-big-party-but-what-else/|title=Bamyan, First Ever Cultural Capital of South Asia: A big party, but what else?|date=8 June 2015|website=Afghanistan Analysts Network – English}}</ref> The cities of [[Herat]], [[Kandahar]], [[Balkh]], and [[Zaranj]] are also very historic. The [[Minaret of Jam]] in the [[Hari River, Afghanistan|Hari River]] valley is a [[UNESCO World Heritage Site]]. A cloak reputedly worn by Islam's prophet [[Muhammad]] is kept inside the [[Shrine of the Cloak]] in Kandahar, a city founded by [[Alexander the Great]] and the first capital of Afghanistan. The [[citadel of Alexander]] in the western city of Herat has been renovated in recent years and is a popular attraction. In the north of the country is the [[Shrine of Ali]], believed by many to be the location where [[Ali]] was buried.{{sfn|Dupree|1997|page=115}} The [[National Museum of Afghanistan]] is located in Kabul and hosts a large number of Buddhist, [[Bactria]]n Greek and early Islamic antiquities; the museum suffered greatly by civil war but has been slowly restoring since the early 2000s.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/travel/story/20200203-the-afghan-artefacts-that-survived-taliban-destruction|title=The Afghan artefacts that survived Taliban destruction|first=Ruchi|last=Kumar|website=www.bbc.com}}</ref> === Communication === {{Main|Communications in Afghanistan}} Telecommunication services in Afghanistan are provided by [[Afghan Telecom]], [[Afghan Wireless]], [[Etisalat]], [[MTN Group]], and [[Roshan (telco)|Roshan]]. The country uses its own space [[satellite]] called [[Afghansat 1]], which provides services to millions of phone, internet, and television subscribers. By 2001 following years of civil war, telecommunications was virtually a non-existent sector, but by 2016 it had grown to a $2&nbsp;billion industry, with 22&nbsp;million mobile phone subscribers and 5&nbsp;million internet users. The sector employs at least 120,000 people nationwide.<ref>{{cite web|url=http://afghanistanembassy.org.uk/english/3155/|title=Connecting Afghanistan: The rise of technology in governance and society – The Embassy of Afghanistan in London|website=afghanistanembassy.org.uk|access-date=20 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180121125742/http://afghanistanembassy.org.uk/english/3155/|archive-date=21 January 2018|url-status=live|accessdate=13 March 2023|archivedate=21 January 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180121125742/http://afghanistanembassy.org.uk/english/3155/}}</ref> === Transportation === {{Main|Transport in Afghanistan}} {{See also|List of airports in Afghanistan|Rail transport in Afghanistan}} [[File:Françoise Foliot - Afghanistan 043.jpg|thumb|left|The [[Salang Tunnel]], once the highest tunnel in the world, provides a key connection between the north and south of the country]] Due to Afghanistan's geography, transport between various parts of the country has historically been difficult. The backbone of Afghanistan's road network is [[Highway 1 (Afghanistan)|Highway 1]], often called the "Ring Road", which extends for {{convert|2210|km}} and connects five major cities: Kabul, Ghazni, Kandahar, Herat and Mazar-i-Sharif,<ref>{{cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/going-in-circles-the-never-ending-story-of-afghanistans-unfinished-ring-road/|title=Going in Circles: The never-ending story of Afghanistan's unfinished Ring Road|publisher=Afghanistan Analysts Network|author=Qayoom Suroush|date=16 January 2015|access-date=7 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190707120451/https://www.afghanistan-analysts.org/going-in-circles-the-never-ending-story-of-afghanistans-unfinished-ring-road/|archive-date=7 July 2019|url-status=live}}</ref> with spurs to Kunduz and Jalalabad and various border crossings, while skirting around the mountains of the Hindu Kush.<ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=29bg7g1U6coC&pg=PA118|title=The Geography and Politics of Afghanistan|first=Ramamoorthy|last=Gopalakrishnan|date=13 June 1982|publisher=Concept Publishing Company}}</ref> The Ring Road is crucially important for domestic and international trade and the economy.<ref>{{Cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/en/reports/economy-development-environment/going-in-circles-the-never-ending-story-of-afghanistans-unfinished-ring-road/|title=Going in Circles: The never-ending story of Afghanistan's unfinished Ring Road|date=16 January 2015|website=Afghanistan Analysts Network – English}}</ref> A key portion of the Ring Road is the [[Salang Tunnel]], completed in 1964, which facilitates travel through the Hindu Kush mountain range and connects northern and southern Afghanistan.<ref>{{cite book|author=Cary Gladstone|title=Afghanistan Revisited|url=https://books.google.com/books?id=aH_KCWVB6W0C&pg=PA122|year=2001|publisher=Nova Publishers|isbn=978-1-59033-421-8|page=122}}</ref> It is the only land route that connects Central Asia to the [[Indian subcontinent]].<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/idINIndia-46016020100209|title=Afghan avalanches kill dozens, trap hundreds|newspaper=Reuters|date=9 February 2010|via=www.reuters.com|last1=Azimy|first1=Yousuf}}</ref> Several mountain passes allow travel between the Hindu Kush in other areas. Serious traffic accidents are common on Afghan roads and highways, particularly on the [[Kabul–Kandahar Highway|Kabul–Kandahar]] and the [[Kabul–Jalalabad Road]].<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2013/apr/26/afghan-bus-crash |title=Afghan bus crash kills 45 |work=The Guardian |date=26 April 2013 |access-date=4 November 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141105002154/http://www.theguardian.com/world/2013/apr/26/afghan-bus-crash |archive-date=5 November 2014 |url-status=live }}</ref> Traveling by bus in Afghanistan remains dangerous due to militant activities.<ref>{{cite web|title=Driving in Afghanistan|url=http://caravanistan.com/transport/driving/afghanistan/|website=Caravanistan|publisher=Caravanistan|access-date=22 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160904001045/http://caravanistan.com/transport/driving/afghanistan/|archive-date=4 September 2016|url-status=live}}</ref> [[File:Ariana Afghan A310-300 F-GEMO.jpg|thumb|An [[Ariana Afghan Airlines]] [[Airbus A310]] in 2006]] Air transport in Afghanistan is provided by the national carrier, [[Ariana Afghan Airlines]],<ref name="EU To Impose Ban on Afghan Planes">{{cite news |title=EU To Impose Ban on Afghan Planes |url=http://news.airwise.com/story/view/1290466447.html |publisher=Airwise News |date=22 November 2010 |quote=Kabul-based [[Safi Airways|Safi]] is the country's No. 2 airline after national carrier Ariana Afghan Airlines |access-date=28 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130524011714/http://news.airwise.com/story/view/1290466447.html |archive-date=24 May 2013 |url-status=live |accessdate=13 March 2023 |archivedate=24 May 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130524011714/http://news.airwise.com/story/view/1290466447.html }}</ref> and by the private company [[Kam Air]]. Airlines from a number of countries also provide flights in and out of the country. These include [[Air India]], [[Emirates (airline)|Emirates]], [[Gulf Air]], [[Iran Aseman Airlines]], [[Pakistan International Airlines]], and [[Turkish Airlines]]. The country has four international airports: [[Hamid Karzai International Airport]] (formerly Kabul International Airport), [[Kandahar International Airport]], [[Herat International Airport]], and [[Mazar-e Sharif International Airport]]. Including domestic airports, there are 43.<ref name="Factbook"/> [[Bagram Air Base]] is a major military airfield. The country has three rail links: one, a {{convert|75|km|adj=on}} line from [[Mazar-i-Sharif]] to the [[Afghanistan–Uzbekistan Friendship Bridge|Uzbekistan border]];<ref>{{cite web|url=http://www.andrewgrantham.co.uk/afghanistan/railways/hairatan-to-mazar-i-sharif/|title=Hairatan to Mazar-i-Sharif railway – Railways of Afghanistan|website=andrewgrantham.co.uk|access-date=3 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20171224182253/http://www.andrewgrantham.co.uk/afghanistan/railways/hairatan-to-mazar-i-sharif/|archive-date=24 December 2017|url-status=live}}</ref> a {{convert|10|km|adj=on}} long line from [[Toraghundi]] to the [[Turkmenistan]] border (where it continues as part of [[Turkmen Railways]]); and a short link from [[Aqina]] across the Turkmen border to [[Kerki]], which is planned to be extended further across Afghanistan.<ref>{{cite news|url=https://www.pajhwok.com/en/2016/11/28/afghan-turkmenistan-railroad-inaugurated|title=Afghan-Turkmenistan railroad inaugurated|website=pajhwok.com|date=28 November 2016|access-date=6 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170512234058/http://www.pajhwok.com/en/2016/11/28/afghan-turkmenistan-railroad-inaugurated|archive-date=12 May 2017|url-status=live|last1=Salehai|first1=Zarghona}}</ref> These lines are used for freight only and there is no passenger service. A rail line between [[Khaf, Iran|Khaf]], Iran and [[Herat]], western Afghanistan, intended for both freight and passengers, is under construction as of 2019.<ref>{{cite web |url=https://www.azernews.az/region/135859.html |title=Khaf-Herat railroad to be launched in Iran soon |date=7 August 2018 |quote="Iran-Afghanistan railway networks through Khaf-Herat Railroad will be completed in the next few months," Yazdani said, according to Mehr news agency on 3 August |access-date=27 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180928003514/https://www.azernews.az/region/135859.html |archive-date=28 September 2018 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://ifpnews.com/exclusive/iran-strongly-condemns-herat-railway-mine-blast/|title=Iran Strongly Condemns Herat Railway Mine Blast|date=20 May 2019|access-date=7 July 2019|publisher=Iran Front Page|archive-url=https://web.archive.org/web/20190521080709/https://ifpnews.com/exclusive/iran-strongly-condemns-herat-railway-mine-blast/|archive-date=21 May 2019|url-status=live}}</ref> About {{convert|125|km}} of the line will lie on the Afghan side.<ref>{{cite web|url=https://financialtribune.com/articles/economy-domestic-economy/60378/rail-linkup-with-afghanistan-by-march-2018|title=Rail Linkup With Afghanistan by March 2018|date=25 February 2017|access-date=3 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180922112855/https://financialtribune.com/articles/economy-domestic-economy/60378/rail-linkup-with-afghanistan-by-march-2018|archive-date=22 September 2018|url-status=live|accessdate=13 March 2023|archivedate=22 September 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180922112855/https://financialtribune.com/articles/economy-domestic-economy/60378/rail-linkup-with-afghanistan-by-march-2018}}</ref><ref>{{cite web |title=Khaf-Herat railway |url=http://www.raillynews.com/2013/khaf-herat-railway/ |website=RaillyNews {{!}} Dailly Railway News in English |date=10 December 2013 |access-date=1 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171220114246/http://www.raillynews.com/2013/khaf-herat-railway/ |archive-date=20 December 2017 |url-status=dead |accessdate=13 March 2023 |archivedate=20 December 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171220114246/http://www.raillynews.com/2013/khaf-herat-railway/ }}</ref> There are various proposals for the construction of additional rail lines in the country.<ref>{{cite web |title=Railways of Afghanistan -Afghan railroads, past, present and future |url=http://www.andrewgrantham.co.uk/afghanistan/tag/map/ |website=andrewgrantham.co.uk |access-date=1 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171208185852/http://www.andrewgrantham.co.uk/afghanistan/tag/map/ |archive-date=8 December 2017 |url-status=live }}</ref> Private vehicle ownership has increased substantially since the early 2000s. Taxis are yellow in color and consist of both cars and [[auto rickshaw]]s.<ref>{{cite journal |url=https://www.jstage.jst.go.jp/article/eastsats/5/2/5_292/_pdf/-char/en |title=The Possibility of Introducing a Regular Bus System in Kandahar |last1=Rahmat |first1=Mohibullah |last2=Mizokami |first2=Shoshi |last3=Fujiwara |first3=Akimasa |journal=Asian Transport Studies |volume=5 |issue=2 |date=2018 |pages=292–309}}</ref> In rural Afghanistan, villagers often use [[donkey]]s, [[mule]]s or [[horse]]s to transport or carry goods. [[Camel]]s are primarily used by the Kochi nomads.<ref name="auto9"/> Bicycles are popular throughout Afghanistan.<ref>{{Cite book | url=https://books.google.com/books?id=2UEJDAAAQBAJ&pg=PA23 | title=Mason's World Encyclopedia of Livestock Breeds and Breeding, 2 Volume Pack| isbn=9781845934668| last1=Porter| first1=Valerie| last2=Alderson| first2=Lawrence| last3=Hall| first3=Stephen J. G.| last4=Phillip Sponenberg| first4=D.| date=9 March 2016}}</ref> == Culture == {{Main|Culture of Afghanistan}} [[File:CH-NB - Afghanistan, Kulm (Khulm, Kholm)- Menschen - Annemarie Schwarzenbach - SLA-Schwarzenbach-A-5-21-110.jpg|thumb|An Afghan family near [[Kholm, Afghanistan|Kholm]], 1939 – most Afghans are tribal]] [[Afghans]] have both common cultural features and those that differ between the regions of Afghanistan, each with distinctive cultures partly as a result of geographic obstacles that divide the country.<ref name="auto7"/> Family is the mainstay of Afghan society and families are often headed by a [[patriarch]].<ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.afghanistans.com/Information/People/WayofLife.htm|title=Afghanistan Way of Life &#124; Afghanistan's Web Site|website=www.afghanistans.com|access-date=14 June 2020|archive-date=8 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308140824/https://www.afghanistans.com/Information/People/WayofLife.htm|url-status=dead}}</ref> In the southern and eastern region, the people live according to the [[Pashtun culture]] by following [[Pashtunwali]] (the Pashtun way).<ref>{{citation-attribution |{{Cite encyclopedia|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/aftoc.html|title=Afghanistan: a country study|date=1998|publisher=[[Library of Congress]], [[Federal Research Division]]|editor-last=Blood|editor-first=Peter R.|location=Washington, D.C.|oclc=904447770|entry=Pashtun|entry-url=https://webharvest.gov/peth04/20041031011222/http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+af0037)|access-date=23 January 2021}}}}</ref> Key tenets of Pashtunwali include [[melmastia|hospitality]], the provision of [[nanawatai|sanctuary]] to those seeking refuge, and revenge for the shedding of blood.{{sfn|Dupree|1997|page=126}} The Pashtuns are largely connected to the culture of [[Central Asia]] and the [[Iranian Plateau]]. The remaining Afghans are culturally [[Persianization|Persian]] and [[Turkic peoples|Turkic]]. Some non-Pashtuns who live in proximity with Pashtuns have adopted Pashtunwali in a process called [[Pashtunization]], while some Pashtuns have been [[Persianized]]. Those who have lived in Pakistan and Iran over the last 30 years have been further influenced by the cultures of those neighboring nations. The Afghan people are known to be strongly religious.<ref name="auto6"/> Afghans, particularly Pashtuns, are noted for their tribal solidarity and high regard for personal honor.{{sfn|Barfield|2012|page=59}} One writer considers the tribal system to be the best way of organizing large groups of people in a country that is geographically difficult, and in a society that, from a materialistic point of view, has an uncomplicated lifestyle.<ref name="Heathcote">Heathcote, Tony (1980, 2003) "The Afghan Wars 1839–1919", Sellmount Staplehurst.</ref> There are various [[ethnic groups in Afghanistan|Afghan tribes]], and an estimated 2–3&nbsp;million [[Kochi people|nomads]].<ref>"[http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=76794 Afghanistan: Kuchi nomads seek a better deal]". [[The New Humanitarian|IRIN]] Asia. 18 February 2008. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110910205256/http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=76794 | date=10 September 2011 }}</ref> Afghan culture is deeply [[Islamic culture|Islamic]],{{sfn|Barfield|2012|page=40–41}} but pre-Islamic practices persist.{{sfn|Dupree|1997|page=104}} One example is ''[[bacha bazi]]'', a term for activities involving sexual relations between older men and younger adolescent men, or boys.<ref name="BBC Rustam Qobil">{{cite news| last= Qobil| first= Rustam| url= https://www.bbc.com/news/world-south-asia-11217772| title= The sexually abused dancing boys of Afghanistan| work= [[BBC News]]| date= 7 September 2010| access-date= 20 September 2019| archive-url= https://web.archive.org/web/20190818070104/https://www.bbc.com/news/world-south-asia-11217772| archive-date= 18 August 2019| url-status= live}}</ref> [[Child marriage in Afghanistan|Child marriage]] is prevalent in Afghanistan;<ref name="Medica Mondiale">{{cite journal|last=Bahgam|first=S|author2=Mukhatari|title=Study on Child Marriage in Afghanistan|journal=Medica Mondiale|year=2004|pages=1–20|url=http://www.medicamondiale.org/fileadmin/content/07_Infothek/Afghanistan/Afghanistan_Child_marriage_medica_mondiale_study_2004_e.pdf|access-date=15 March 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120506222217/http://www.medicamondiale.org/fileadmin/content/07_Infothek/Afghanistan/Afghanistan_Child_marriage_medica_mondiale_study_2004_e.pdf|archive-date=6 May 2012}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120506222217/http://www.medicamondiale.org/fileadmin/content/07_Infothek/Afghanistan/Afghanistan_Child_marriage_medica_mondiale_study_2004_e.pdf |date=6 May 2012 }}</ref> the legal age for marriage is 16.<ref>{{cite web|title=Afghanistan Has a Tougher Law on Child Marriage than Florida|url=https://www.hrw.org/news/2017/10/20/afghanistan-has-tougher-law-child-marriage-florida|publisher=Human Rights Watch|date=20 October 2017|quote=In Afghanistan girls can marry at 16, or at 15 with permission from their father or a judge.|access-date=15 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190725072232/https://www.hrw.org/news/2017/10/20/afghanistan-has-tougher-law-child-marriage-florida|archive-date=25 July 2019|url-status=live}}</ref> The most preferred marriage in Afghan society is to one's [[parallel cousin]], and the groom is often expected to pay a [[bride price]].{{sfn|Dupree|1997|page=122, 198}} [[File:Kuchi Village.jpg|thumb|A house occupied by nomadic ''kochi'' people in [[Nangarhar Province]]]] In the villages, families typically occupy [[mudbrick]] houses, or compounds with mudbrick or [[stone wall]]ed houses. Villages typically have a headman (''malik''), a master for water distribution (''mirab'') and a religious teacher (''mullah''). Men would typically work on the fields, joined by women during harvest.<ref name="auto"/> About 15% of the population are [[nomadic]], locally called ''[[Kochi people|kochis]]''.<ref name="auto7"/> When nomads pass villages they often buy supplies such as tea, wheat and [[kerosene]] from the villagers; villagers buy [[wool]] and milk from the nomads.<ref name="auto"/> [[Afghan clothing]] for both men and women typically consists of various forms of [[shalwar kameez]], especially ''[[perahan tunban]]'' and ''[[khet partug]]''. Women would normally wear a ''[[chador]]'' for head covering; some women, typically from highly conservative communities, wear the ''[[burqa]]'', a full body covering. These were worn by some women of the Pashtun community well before Islam came to the region, but the [[Taliban]] enforced this dress on women when they were in power.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=z7ATBAAAQBAJ&pg=PA61|title=What Is Veiling?|first=Sahar|last=Amer|date=2 September 2014|publisher=UNC Press Books|isbn=9781469617763}}</ref> Another popular dress is the ''[[chapan]]'' which acts as a coat. The ''[[Karakul (hat)|karakul]]'' is a hat made from the fur of a specific regional breed of sheep. It was favored by former kings of Afghanistan and became known to much of the world in the 21st century when it was constantly worn by President [[Hamid Karzai]].<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1956862.stm|title=Karzai heads for hat trouble|date=28 April 2002|via=news.bbc.co.uk}}</ref> The ''[[pakol]]'' is another traditional hat originating from the far east of the country; it was popularly worn by the guerrilla leader [[Ahmad Shah Massoud]].<ref>{{Cite web|url=https://www.afghan-web.com/culture/clothes/|title=Traditional Afghan Clothes|date=12 March 2018|accessdate=13 March 2023|archivedate=13 August 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210813151029/https://www.afghan-web.com/culture/clothes/}}</ref> The ''[[Mazari hat]]'' originates from northern Afghanistan.<ref>{{Cite web|url=https://www.voanews.com/extremism-watch/hats-proliferate-symbol-pashtun-protest-movement|title=Hats Proliferate as Symbol of Pashtun Protest Movement &#124; Voice of America – English|website=www.voanews.com}}</ref> ===Architecture=== {{main|Architecture of Afghanistan}} [[File:Kabul Skyline.jpg|thumb|upright=1.2|Kabul skyline, displaying both historical and contemporary buildings]] The nation has a complex history that has survived either in its current cultures or in the form of various languages and monuments. Afghanistan contains many remnants from all ages, including [[Ancient Greece|Greek]] and [[Buddhist]] stupas, monasteries, monuments, temples and Islamic minarets. Among the most well known are the [[Great Mosque of Herat]], the [[Blue Mosque (Mazar-i-Sharif)|Blue Mosque]], the [[Minaret of Jam]], the [[Chil Zena]], the Qala-i Bost in [[Lashkargah]], the ancient Greek city of [[Ai-Khanoum]].<ref>{{Cite web|url=https://www.afghanistans.com/Information/People/ArtArchitecture.htm|title=Afghanistan Art and Architecture &#124; Afghanistan's Web Site|website=www.afghanistans.com|access-date=14 June 2020|archive-date=7 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307212319/https://www.afghanistans.com/Information/People/ArtArchitecture.htm|url-status=dead}}</ref> However, many of its historic monuments have been damaged in modern times due to the civil wars.<ref>G.V. Brandolini. ''Afghanistan [[cultural heritage]]''. Orizzonte terra, [[Bergamo]]. 2007. p. 64.</ref> The two famous [[Buddhas of Bamiyan]] were destroyed by the Taliban, who regarded them as [[idolatrous]]. Despite that, archaeologists are still finding Buddhist relics in different parts of the country, some of them dating back to the 2nd century.<ref>{{cite web |url=http://www.newsdaily.com/stories/tre67g1cn-us-afghanistan-buddhist-relics/ |title=Afghan archaeologists find Buddhist site as war rages |access-date=16 August 2010 |work=Sayed Salahuddin |date=17 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100818151642/http://www.newsdaily.com/stories/tre67g1cn-us-afghanistan-buddhist-relics/ |archive-date=18 August 2010 |url-status=dead |accessdate=13 March 2023 |archivedate=18 August 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100818151642/http://www.newsdaily.com/stories/tre67g1cn-us-afghanistan-buddhist-relics/ }}</ref> As there was no colonialism in the modern era in Afghanistan, European-style architecture is rare but does exist: the Victory Arch at [[Paghman]] and the [[Darul Aman Palace]] in Kabul were built in this style in the 1920s by the Afghans themselves. ===Art and ceramics=== {{see also|Afghan art}} [[File:Traditional Afghan Embroidery Style.jpg|thumb|left|A traditional Afghan [[embroidery]] pattern]] Carpet [[weaving]] is an ancient practice in Afghanistan, and many of these are still [[Handicraft|handmade]] by tribal and nomadic people today.<ref name="auto5"/> Carpets have been produced in the region for thousands of years and traditionally done by women.<ref>{{Cite journal|url=https://khorasanrugs.com/post/1033364869875/in-afghanistan-weaving-ancient-industry|title=In Afghanistan, weaving ancient industry back into global market|date=21 August 2019|journal=The Christian Science Monitor}}</ref> Some crafters express their feelings through the designs of rugs; for example after the outbreak of the [[Soviet–Afghan War]], "[[war rugs]]", a variant of [[Afghan rug]]s, were created with designs representing pain and misery caused by the conflict.<ref>{{Cite web|url=http://speri.dept.shef.ac.uk/2020/01/15/selling-war-commodifying-the-insecurity-of-afghan-women/|title=Selling war: commodifying the (in)security of Afghan women|date=15 January 2020|website=SPERI}}</ref> Every province has its own specific characteristics in making rugs.<ref>{{Cite web|url=https://www.gounesco.com/weaving-culture-through-the-afghan-rug/|title=Weaving Culture through the Afghan rug|date=7 December 2017|accessdate=13 March 2023|archivedate=30 August 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210830215415/https://www.makeheritagefun.com/weaving-culture-through-the-afghan-rug/}}</ref> In some of the Turkic-populated areas in the north-west, bride and wedding ceremony prices are driven by the bride's weaving skills.<ref>{{Cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/en/reports/context-culture/rug-weavers-and-bride-prices-in-the-northwest-still-expensive-in-spite-of-government-and-taleban-rules/|title=Rug Weavers and Bride Prices in the Northwest: Still expensive in spite of government and Taleban rules|date=12 May 2019|website=Afghanistan Analysts Network – English}}</ref> [[Pottery]] has been crafted in Afghanistan for millennia. The village of [[Istalif]], north of Kabul, is in particular a major center, known for its unique turquoise and green pottery,<ref>{{Cite web|url=http://seretandsons.org/giving-back|title=Giving Back – Seret and Sons}}</ref> and their methods of crafting have remained the same for centuries.<ref>{{Cite news|url=https://www.khaama.com/the-potter-crafting-afghanistans-future-9899/|title=The Potter: Crafting Afghanistan's future|date=27 January 2015|website=The Khaama Press News Agency}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2016/08/19/world/asia/afghanistan-istalif-pottery.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220101/https://www.nytimes.com/2016/08/19/world/asia/afghanistan-istalif-pottery.html |archive-date=2022-01-01 |url-access=limited|title=War and Pillaging Couldn't Break an Afghan Village, but a Tumbling Economy May|first=Kareem|last=Fahim|newspaper=The New York Times|date=18 August 2016}}{{cbignore}}</ref> Much of ''[[lapis lazuli]]'' stones were earthed in modern-day Afghanistan which were used in [[Chinese porcelain]] as [[cobalt blue]], later used in ancient [[Mesopotamia]] and Turkey.<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/style/article/how-the-color-blue-changed-art-forever/index.html|title=How the quest for the 'perfect blue' changed art forever|first=Isambard |last=Wilkinson|website=CNN}}</ref> The lands of Afghanistan have a long history of art, with the world's earliest known usage of [[oil painting]] found in cave murals in the country.<ref>{{cite web |title=First-ever oil paintings found in Afghanistan |url=http://edition.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/04/24/afghanistan.painting/ |date=24 April 2008 |access-date=3 December 2012 |publisher=CNN |accessdate=13 March 2023 |archivedate=20 March 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180320110145/http://edition.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/04/24/afghanistan.painting/ }}</ref><ref>{{cite web |title=World's Oldest Oil Paintings Found in Afghanistan |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,352342,00.html |date=24 April 2008 |access-date=3 December 2012 |publisher=Fox News}}</ref> A notable art style that developed in Afghanistan and eastern Pakistan is [[Gandhara Art]], produced by a fusion of [[Greco-Roman]] art and [[Buddhist art]] between the 1st and 7th centuries CE.<ref>{{cite web | url=https://www.britannica.com/art/Gandhara-art |title=Gandhara art |publisher=Britannica |access-date=22 August 2018}}</ref> Later eras saw increased use of the [[Persian miniature]] style, with [[Kamaleddin Behzad]] of [[Herat]] being one of the most notable miniature artists of the [[Timurid dynasty|Timurid]] and early [[Safavid]] periods. Since the 1900s, the nation began to use Western techniques in art. [[Abdul Ghafoor Breshna]] was a prominent Afghan painter and sketch artist from Kabul during the 20th century. === Media and entertainment === {{Main|Media of Afghanistan}} Afghanistan has around 350 [[List of radio stations in Afghanistan|radio stations]] and over 200 television stations.<ref name=TOLO-2019>{{cite news|title=Suspects Sentenced To Death For Killing Journalist in Kandahar|url=https://www.tolonews.com/afghanistan/suspects-sentenced-death-killing-journalist-kandahar|publisher=[[TOLOnews]]|date=16 April 2019|access-date=28 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190417161248/https://www.tolonews.com/afghanistan/suspects-sentenced-death-killing-journalist-kandahar|archive-date=17 April 2019|url-status=live}}</ref> [[Radio Television Afghanistan]], originating from 1925, is the state public broadcaster. Television programs began airing in the 1970s and today there are many private television channels such as [[TOLO (TV channel)|TOLO]] and [[Shamshad TV]]. The first Afghan newspaper was published in 1873,{{sfn|Dupree|1997|page=405}} and there are hundreds of print outlets today.<ref name="TOLO-2019"/> By the 1920s, [[Radio Kabul]] was broadcasting local radio services.<ref name="Whitlock2003">{{cite book|author=Monica Whitlock|title=Land Beyond the River: The Untold Story of Central Asia|url=https://books.google.com/books?id=OW1tAwAAQBAJ&pg=PA127|date=24 October 2003|publisher=St. Martin's Press|isbn=978-0-312-27727-7|page=127}}</ref> [[Voice of America]], [[BBC World Service|BBC]], and [[Radio Free Europe/Radio Liberty]] (RFE/RL) broadcast in both of Afghanistan's official languages on radio.<ref>{{cite web|url=https://freedomhouse.org/report/freedom-press/2016/afghanistan|title=Freedom of the Press 2016: Afghanistan|publisher=Freedom House|year=2016|access-date=28 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170205122939/https://freedomhouse.org/report/freedom-press/2016/afghanistan|archive-date=5 February 2017|url-status=live|accessdate=13 March 2023|archivedate=5 February 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170205122939/https://freedomhouse.org/report/freedom-press/2016/afghanistan}}</ref> Press restrictions have been gradually relaxed and private media diversified since 2002, after more than two decades of tight controls. Afghans have long been accustomed to watching Indian [[Bollywood]] films and listening to its [[filmi]] songs.<ref>{{Cite web|url=https://www.himalmag.com/encounters-bollywood-kabul/|title=Encounters with Bollywood in Kabul|date=14 September 2013|website=Himal Southasian}}</ref> It has been claimed that Afghanistan is among the biggest markets for the Hindi film industry.<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2019/12/panipat-irks-afghans-founding-father-portrayal-191210053601818.html|title=Bollywood's Panipat irks Afghans over founding father's portrayal|website=www.aljazeera.com}}</ref> The stereotypes of [[Afghans in India]] (''Kabuliwala'' or ''Pathani'') have also been represented in some Bollywood films by actors.<ref>{{Cite web|url=https://www.telegraphindia.com/entertainment/period-films-like-padmaavat-kesari-and-now-panipat-have-crassly-stereotyped-and-vilified-afghans/cid/1717346|title=Vilifying Afghans in Bollywood|website=www.telegraphindia.com}}</ref> Many Bollywood film stars have roots in Afghanistan, including [[Salman Khan]], [[Saif Ali Khan]], [[Aamir Khan]], [[Feroz Khan (Indian actor)|Feroz Khan]], [[Kader Khan]], [[Naseeruddin Shah]], [[Zarine Khan]], [[Celina Jaitly]], and a number of others. Several Bollywood films have been shot inside Afghanistan, including ''[[Dharmatma]]'', ''[[Khuda Gawah]]'', ''[[Escape from Taliban]]'', and ''[[Kabul Express]]''. ===Music=== {{main|Music of Afghanistan}} [[ဝှာင်:Afghan rubab.jpg|thumb|The Afghan [[Rubab (instrument)|rubab]]]] Afghan classical music has close historical links with [[Indian classical music]] and use the same Hindustani terminology and theories like [[raga]]. Genres of this style of music include [[ghazal]] (poetic music) and instruments such as the Indian [[tabla]], [[sitar]] and [[harmonium]], and local instruments like [[zerbaghali]], as well as [[dayereh]] and [[tanbur]] which are also known in Central Asia, the Caucasus and the Middle East. The [[Rubab (instrument)|rubab]] is the country's national instrument and precurses the Indian [[sarod]] instrument. Some of the famous artists of classical music include [[Ustad Sarahang]] and [[Abdul Rahim Sarban|Sarban]].<ref name="auto4">{{Cite web|url=https://www.songlines.co.uk/explore/guides-and-lists/the-rough-guide-to-world-music-afghanistan|title=Afghanistan – The Rough Guide to World Music|website=Songlines}}</ref> Pop music developed in the 1950s through [[Radio Kabul]] and was influential in social change. During this time female artists also started appearing, at first [[Mermon Parwin]].<ref name="auto4"/> Perhaps the most famous artist of this genre was [[Ahmad Zahir]], who synthesized many genres and continues to be renowned for his voice and rich lyrics long after his death in 1979.<ref>{{Cite web|url=https://daily.redbullmusicacademy.com/2016/06/ahmad-zahir-the-afghan-elvis|title=Ahmad Zahir: The Voice of Afghanistan|website=daily.redbullmusicacademy.com}}</ref><ref name="auto4"/> Other notable masters of traditional or popular Afghan music include [[Nashenas]], [[Ubaidullah Jan]], [[Mahwash]], [[Ahmad Wali]], [[Farhad Darya]], and [[Naghma]].<ref>{{cite web |url=http://www.afghanland.com/entertainment/music/bio.html |title=Artist Biographies |publisher=Afghanland.com |access-date=17 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130809214750/http://www.afghanland.com/entertainment/music/bio.html |archive-date=9 August 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=9 August 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130809214750/http://www.afghanland.com/entertainment/music/bio.html }}</ref> [[Attan]] is the national dance of Afghanistan, a group dance popularly performed by Afghans of all backgrounds.<ref>{{Cite web|url=https://wadsam.com/arts-culture/afghanistans-traditional-dance-attan-3090/|title=Afghanistan's Traditional Dance-Attan|date=7 July 2012|accessdate=13 March 2023|archivedate=14 April 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210414223632/https://wadsam.com/arts-culture/afghanistans-traditional-dance-attan-3090/}}</ref> The dance is considered part of Afghan identity.<ref>{{Cite web|url=https://www.afghanzariza.com/article/articledetail/attan--the-fascinating-national-dance-of-afghanistan|title=Attan – the fascinating national dance of Afghanistan|website=Afghan Zariza|access-date=14 June 2020|archive-date=8 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308040731/https://www.afghanzariza.com/article/articledetail/attan--the-fascinating-national-dance-of-afghanistan|url-status=dead|accessdate=13 March 2023|archivedate=8 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210308040731/https://www.afghanzariza.com/article/articledetail/attan--the-fascinating-national-dance-of-afghanistan}}</ref> === Cuisine === {{main|Afghan cuisine}} [[File: Bread of Afghanistan in 2010.jpg|thumb|[[Naan|Non]] (bread) from a local baker, the most widely consumed bread in Afghanistan]] Afghan cuisine is largely based upon the nation's chief crops, such as wheat, maize, [[barley]] and rice. Accompanying these staples are native fruits and vegetables as well as dairy products such as milk, [[yogurt]] and [[whey]]. [[Kabuli palaw]] is the [[national dish]] of Afghanistan.<ref name="foodrepublic">{{cite web|url=http://www.foodrepublic.com/2012/07/31/everything-you-need-know-about-afghan-food|title=Everything You Need To Know About Afghan Food|date=31 July 2012|publisher=foodrepublic|first=Tanveer|last=Ali|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130213232915/https://www.foodrepublic.com/2012/07/31/everything-you-need-know-about-afghan-food|archive-date=13 February 2013|accessdate=13 March 2023|archivedate=13 February 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130213232915/https://www.foodrepublic.com/2012/07/31/everything-you-need-know-about-afghan-food}}</ref> The nation's culinary specialties reflect its ethnic and geographic diversity.<ref name="Brittin">{{cite book|last=Brittin|first=Helen|title=The Food and Culture Around the World Handbook|year=2011|publisher=Prentice Hall|location=Boston|pages=20–21}}</ref> Afghanistan is known for its high-quality [[Pomegranate production in Afghanistan|pomegranates]], grapes, and sweet melons.<ref>{{cite web|url=http://www.rareseeds.com/afghan-honeydew-melon/|title=Rare Heirloom Seeds – Baker Creek Heirloom Seeds|website=Baker Creek Heirloom Seeds|access-date=28 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304063844/http://www.rareseeds.com/afghan-honeydew-melon/|archive-date=4 March 2016|url-status=dead}}</ref> Tea is a favorite drink among Afghans, and a typical diet consists of [[naan]], yoghurt, rice and meat.<ref name="auto"/> === Literature === {{main|Poetry of Afghanistan}} Classic [[Persian literature|Persian]] and [[Pashto poetry]] are a cherished part of Afghan culture. Poetry has always been one of the major educational pillars in the region, to the level that it has integrated itself into culture.<ref>{{Cite web|url=https://news.un.org/en/story/2017/10/567862-feature-western-afghanistan-ancient-love-poetry-thrives-again|title=FEATURE: In Western Afghanistan, an ancient love of poetry thrives again|date=5 October 2017|website=UN News|accessdate=13 March 2023|archivedate=17 August 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210817083556/https://news.un.org/en/story/2017/10/567862-feature-western-afghanistan-ancient-love-poetry-thrives-again}}</ref> One of the poetic styles is called [[Landay (poetry)|landay]]. A popular theme in Afghan folklore and mythology are [[Dev (mythology)|Divs]], monstrous creatures.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kXnEDAAAQBAJ&pg=PA4|title=American Myths, Legends, and Tall Tales: An Encyclopedia of American Folklore [3 volumes]: An Encyclopedia of American Folklore (3 Volumes)|first1=Christopher R.|last1=Fee|first2=Jeffrey B.|last2=Webb|date=29 August 2016|publisher=ABC-CLIO|isbn=9781610695688}}</ref> Thursdays are traditionally "poetry night" in the city of [[Herat]] when men, women and children gather and recite both ancient and modern poems.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-13931608|title=Afghanistan: 10 facts you may not know|work=BBC News|date=6 July 2011|via=BBC|access-date=21 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180304072803/http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-13931608|archive-date=4 March 2018|url-status=live}}</ref> The Afghan region has produced countless Persian-speaking poets and writers from the Middle Ages to the present day, among which three mystical authors are considered true national glories (although claimed with equal ardor by Iran), namely: [[Khwaja Abdullah Ansari]] of Herat, a great mystic and [[Sufi]] saint in the 11th century, [[Sanai]] of [[Ghazni]], author of mystical poems in the 12th century, and, finally, [[Rumi]] of [[Balkh]], in the 13th century, considered the persophonist throughout the world as the greatest mystical poet of the entire Muslim world. The Afghan Pashto literature, although quantitatively remarkable and in great growth in the last century, has always had an essentially local meaning and importance, feeling the influence of both Persian literature and the contiguous literatures of India. Both main literatures, from the second half of the nineteenth century, have shown themselves to be sensitive to genres (novel, theater), movements and stylistic features imported from Europe. [[Khushal Khan Khattak]] of the 17th century is considered the national poet. Other notable poets include [[Rabi'a Balkhi]], [[Jami]], [[Rahman Baba]], [[Khalilullah Khalili]], and [[Parween Pazhwak]].<ref>{{cite web |url=http://www.afghan-web.com/culture/poetry/cpoets.html |title=Classical Dari and Pashto Poets |publisher=Afghan-web.com |access-date=4 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140412113451/http://www.afghan-web.com/culture/poetry/cpoets.html |archive-date=12 April 2014 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=6 October 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131006084545/http://www.afghan-web.com/culture/poetry/cpoets.html }}</ref> ===Holidays and festivals=== [[File:هفت میوه.jpg|thumb|Haft Mewa (Seven Fruit Syrup) is popularly consumed during Nowruz in Afghanistan]] Afghanistan's official New Year starts with [[Nowruz]], an ancient tradition that started as a [[Zoroastrian]] celebration in present-day Iran, and with which it shares the annual celebration along with several other countries. It occurs every year at the [[March equinox|vernal equinox]]. [[Nauruz in Afghanistan|In Afghanistan]], Nowruz is typically celebrated with music and dance, as well as holding [[buzkashi]] tournaments.<ref>{{Cite web|url=https://www.iexplore.com/articles/travel-guides/middle-east/afghanistan/festivals-and-events|title=Afghanistan Holidays and Festivals|website=www.iexplore.com|accessdate=2023-03-13|archivedate=2021-04-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210414224027/https://www.iexplore.com/articles/travel-guides/middle-east/afghanistan/festivals-and-events}}</ref> [[Yaldā]], another nationally celebrated ancient tradition,<ref>{{cite news |url=http://en.mehrnews.com/news/112907/Yalda-Iranian-celebration-of-winter-solstice |last=Rezaian |first= Lachin |publisher=[[Mehr News Agency]] |date=20 December 2015 |title=Yalda: Iranian celebration of winter solstice}}</ref> commemorates the ancient goddess [[Mithra]] and marks the longest night of the year on the eve of the [[winter solstice]] ({{transliteration|fa|čelle ye zemestān}}; usually falling on 20 or 21 December),<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=yonOicJi5BEC |title=No More "us" and "them": Classroom Lessons and Activities to Promote Peer Respect |last=Roessing |first= Lesley |date=2012 |page=89|isbn=978-1-61048-812-9 }}</ref><ref>{{cite news |url=http://articles.latimes.com/2013/dec/20/local/la-me-adv-persian-winter-solstice-20131221 |title=In ancient tradition, Iranians celebrate winter solstice |last=Hamedy |first= Saba |newspaper=Los Angeles Times |date=20 December 2013}}</ref> during which families gather together to recite poetry and eat fruits—particularly the red fruits watermelon and [[pomegranate]], as well as [[mixed nuts]].<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Ti24AwAAQBAJ |title=Religions of Iran: From Prehistory to the Present |last=Foltz |first= Richard |publisher=Oneworld Publications |date=2013 |page=29|isbn=978-1-78074-307-3 |author-link=Foltz, Richard }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=OUtoJovyjMI |title=We Are Iran: The Persian Blogs |last=Alavi |first=Nasrin |date=8 November 2015 |publisher=Soft Skull Press |page=135 }}{{Dead link|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Religious festivals are also celebrated; as a predominantly Muslim country, Islamic events and festivals such as [[Ramadan]], [[Eid al-Fitr]] and [[Ashura]] are widely celebrated annually in Afghanistan. The Sikh festival of [[Vaisakhi]] is celebrated by the Sikh community<ref>{{Cite news|url=https://www.pajhwok.com/en/2013/04/11/sikhs-throng-temples-celebrate-vaisakhi|title=Sikhs throng temples to celebrate Vaisakhi|website=www.pajhwok.com|date=11 April 2013|last1=Mahbob|first1=Mahbob Shah}}</ref> and the Hindu festival [[Diwali]] by the Hindu community.<ref>{{Cite web|url=https://www.thenational.ae/world/asia/afghan-hindus-and-sikhs-celebrate-diwali-without-pomp-and-splendour-amid-fear-1.668735|title=Afghan Hindus and Sikhs celebrate Diwali without 'pomp and splendour' amid fear|website=The National|date=19 October 2017}}</ref> [[Afghan Independence Day|National Independence Day]] is celebrated on 19 August to mark the [[Anglo-Afghan Treaty of 1919]] under King [[Amanullah Khan]] and the country's full independence.<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Afghanistan|access-date=18 August 2009|year=2009}}</ref> Several international celebrations are also officially held in Afghanistan, such as [[International Workers' Day]] and [[International Women's Day]]. Some regional festivals include the Pamir Festival, which celebrates the culture of the [[Wakhi people|Wakhi]] and [[Kyrgyz people|Kyrgyz]] peoples, the Red Flower Festival (during Nowruz) in [[Mazar-i-Sharif]] and the Damboora Festival in [[Bamyan Province]]. === Sports === {{Main|Sport in Afghanistan}} [[File:Buzkashi game in Afghanistan.jpg|thumb|The ancient national sport of Afghanistan, [[Buzkashi]]]] Sport in Afghanistan is managed by the [[Afghan Sports Federation]]. [[Cricket]] and [[Association football]] are the two most popular sports in the country.<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/sport/cricket/%E2%80%98Cricket-is-now-the-biggest-sport-in-Afghanistan%E2%80%99/article13994180.ece|title=Cricket is now the biggest sport in Afghanistan|work=The Hindu|access-date=4 July 2019|date=11 January 2016|author=Uthra Ganesan}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.topendsports.com/world/countries/afghanistan.htm|title=Sport in Afghanistan|access-date=4 July 2019|publisher=Top End Sports|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711025603/https://www.topendsports.com/world/countries/afghanistan.htm|archive-date=11 July 2018|url-status=live}}</ref> The Afghan Sports Federation promotes cricket, association football, [[basketball]], [[volleyball]], [[golf]], [[team handball|handball]], [[boxing]], [[taekwondo]], [[Olympic weightlifting|weightlifting]], [[bodybuilding]], [[track and field]], [[ice skating|skating]], [[bowling]], [[snooker]], [[chess]], and other sports. Afghanistan's sports teams are increasingly celebrating titles at international events. [[Afghanistan national basketball team|basketball team]] won the first team sports title at the [[2010 South Asian Games]].<ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/sports/tournaments/South-Asian-Games-Shooters-swimmers-shine-as-India-consolidate-dominance/articleshow/5540143.cms|title=South Asian Games: Shooters, swimmers shine as India consolidate dominance|newspaper=The Times of India|date=5 February 2010|access-date=28 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190613093112/https://timesofindia.indiatimes.com/sports/tournaments/South-Asian-Games-Shooters-swimmers-shine-as-India-consolidate-dominance/articleshow/5540143.cms|archive-date=13 June 2019|url-status=live}}</ref> Later that year, the country's [[Afghanistan national cricket team|cricket team]] followed it with the winning of [[2009–10 ICC Intercontinental Cup]].<ref name="ICUP2009-10">{{cite web |url=http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2009/TOURNAMENTS/INTERCONTINENTAL/about.shtml |title=2009–10 Intercontinental Cup |website=CricketEurope |access-date=28 May 2019 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130224153614/http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2009/TOURNAMENTS/INTERCONTINENTAL/about.shtml |archive-date=24 February 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=23 March 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190323083553/http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2009/TOURNAMENTS/INTERCONTINENTAL/about.shtml }}</ref> In 2012, the country's [[Afghanistan national 3x3 team|3x3 basketball team]] won the gold medal at the [[3-on-3 basketball at the 2012 Asian Beach Games|2012 Asian Beach Games]]. In 2013, Afghanistan's [[Afghanistan national football team|football team]] followed as it won the [[SAFF Championship]].<ref name="SAFF2013">{{cite news |last=Lyse |first=Doucet |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-24074786 |title=Precious moments of unity touch Afghans after football triumph |work=BBC News |date=12 September 2013 |access-date=28 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130925172338/http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-24074786 |archive-date=25 September 2013 |url-status=live }}</ref> The [[Afghan national cricket team]], which was formed in 2001, participated in the [[2009 ICC World Cup Qualifier]], [[2010 ICC World Cricket League Division One]] and the [[2010 ICC World Twenty20]]. It won the [[ACC Twenty20 Cup]] in 2007, 2009, 2011 and 2013. The team eventually made it and played in the [[2015 Cricket World Cup]].<ref>{{cite web|url=http://globalvoices.org/2015/02/20/afghanistan-makes-history-in-cricket-world-cup-despite-debut-loss-to-bangladesh/|title=Afghanistan Makes History in Cricket World Cup, Despite Debut Loss to Bangladesh|date=20 February 2015|access-date=28 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190528232428/https://globalvoices.org/2015/02/20/afghanistan-makes-history-in-cricket-world-cup-despite-debut-loss-to-bangladesh/|archive-date=28 May 2019|url-status=live}}</ref> The [[Afghanistan Cricket Board]] (ACB) is the official governing body of the sport and is headquartered in Kabul. The [[Alokozay Kabul International Cricket Ground]] serves as the nation's main cricket stadium. There are several other stadiums throughout the country, including the [[Ghazi Amanullah Khan International Cricket Stadium]] near [[Jalalabad]]. Domestically, cricket is played between teams from different provinces. The [[Afghanistan national football team]] has been competing in international [[Association football|football]] since 1941.<ref>{{cite web|url=http://www.teammelli.com/matchdata/details/matchdetails.php?id=53|title=Statistics: Iran|access-date=28 May 2019|publisher=Team Melli|archive-url=https://web.archive.org/web/20191103153545/http://www.teammelli.com/matchdata/details/matchdetails.php?id=53|archive-date=3 November 2019|url-status=live|accessdate=13 March 2023|archivedate=3 November 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191103153545/http://www.teammelli.com/matchdata/details/matchdetails.php?id=53}}</ref> The national team plays its home games at the [[Ghazi Stadium]] in Kabul, while [[football in Afghanistan]] is governed by the [[Afghanistan Football Federation]]. The national team has never competed or qualified for the [[FIFA World Cup]] but has recently won an international football trophy in 2013.<ref name="SAFF2013"/> The country also has a national team in the sport of futsal, a 5-a-side variation of football. The traditional and the national sport of Afghanistan is [[buzkashi]], mainly popular in the north, but also having a following in other parts of the country.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/international/afghanistans-buzkashi-horses-prepare-for-the-game-of-courage/article22457652.ece|title=Afghanistan's buzkashi horses prepare for the game of courage|newspaper=The Hindu|date=17 January 2018|via=www.thehindu.com}}</ref> It is similar to [[polo]], played by horsemen in two teams, each trying to grab and hold a goat carcass.<ref name=twsj>{{cite news|last1=Abi-Habib|first1=Maria|last2=Fazly|first2=Walid|title=In Afghanistan's National Pastime, It's Better to Be a Hero Than a Goat|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748703841904576256632384932122|access-date=13 April 2011|newspaper=The Wall Street Journal|date=13 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20150526095017/http://www.wsj.com/articles/SB10001424052748703841904576256632384932122|archive-date=26 May 2015|url-status=live}}</ref> The [[Afghan Hound]] (a type of running dog) originated in Afghanistan and was formerly used in [[wolf hunting with dogs|wolf hunting]]. In 2002, traveler [[Rory Stewart]] reported that dogs were still used for wolf hunting in remote areas.<ref>{{cite book|first=Rory|last=Stewart|author-link=Rory Stewart|title=The Places in Between|url=https://books.google.com/books?id=Nz_2AwAAQBAJ|date=2007|publisher=HMH Books|isbn=978-0-15-603593-4|page=100}}</ref> == See also == {{Portal|Afghanistan|Asia}} * [[Outline of Afghanistan]] == Explanatory notes== {{Notelist|refs= <!-- {{Efn|name=fn1|The phoneme {{IPA|/f/}} ف occurs only in loanwords in Pashto, it tends to be replaced with {{IPA|/p/}} پ. {{IPA|[b]}} is also an allophone of {{IPA|/p/}} before voiced consonants; {{IPA|[v]}} is an allophone of {{IPA|/f/}} before voiced consonants in loanwords.}}--> }} ==References== === Citations === {{reflist}} === General and cited sources === {{Refbegin}} * {{Cite book |title=Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813 |last=Mehta |first=Jaswant Lal |date=January 2005 |isbn=9781932705546 |publisher=Sterling Publishers |ref={{sfnref|Mehta}}}} {{Refend}} == Further reading == {{Main|Bibliography of Afghanistan}} {{See also|Bibliography of the history of Central Asia}} {{Refbegin}} {{Div col|content= * {{cite book |last=Barfield|first=Thomas|title=Afghanistan: A Cultural and Political History|url=https://books.google.com/books?id=tg45ygAACAAJ|date=2012|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-15441-1}} * {{cite book |last1=Bleaney |first1=C. H |last2=Gallego |first2=María Ángeles |url={{Google books |plainurl=yes |id=qCh41lAvg8oC }} |title=Afghanistan: a bibliography |publisher=BRILL |year=2006 |isbn=978-90-04-14532-0}} * {{cite book |last=Clements |first=Frank |url={{Google books |plainurl=yes |id=bv4hzxpo424C }} |title=Conflict in Afghanistan: A Historical Encyclopedia |publisher=ABC-CLIO |year=2003 |isbn=978-1-85109-402-8}} * {{cite book |last=Dupree|first=Louis|author-link=Louis Dupree (professor)|title=Afghanistan|publisher=Oxford Pakistan Paperbacks|edition=2nd|year=1997|isbn=978-0-19-577634-8}} * {{cite book |title=Afghanistan: A Short History of Its People and Politics|last=Ewans|first=Martin|publisher=Curzon Press|date=2002|isbn=0060505087}} * {{cite book |last=Fowler |first=Corinne |url={{Google books |plainurl=yes |id=o4IrhX7n66YC }} |title=Chasing Tales: Travel Writing, Journalism and the History of British Ideas About Afghanistan |publisher=Rodopi |year=2007 |isbn=978-90-420-2262-1}} * {{cite book |last=Griffiths |first=John C |url={{Google books |plainurl=yes |id=M7nMtaXdAS8C }} |title=Afghanistan: a History of Conflict |publisher=Carlton Books |year=2001 |isbn=978-1-84222-597-4}} * {{cite book |last=Habibi |first=Abdul Hai |author-link=Abdul Hai Habibi |year=2003 |title=Afghanistan: An Abridged History |publisher=Fenestra Books |isbn=978-1-58736-169-2}} * {{cite book |last=Hopkins |first=B.D. |url={{Google books |plainurl=yes |id=FOMUAQAAIAAJ }} |title=The Making of Modern Afghanistan |publisher=Palgrave Macmillan |year=2008 |isbn=978-0-230-55421-4}} * {{cite book |last=Johnson |first=Robert |title=The Afghan Way of War: How and Why They Fight |year=2011 |url={{Google books |plainurl=yes |id=lNuH5YQJr6UC }} |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-979856-8}} * {{cite book |last=Levi |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=KakcAAAAMAAJ |title=The Light Garden of the Angel King: Journeys in Afghanistan |publisher=Collins |year=1972 |isbn=978-0-00-211042-6}} * {{cite book |last=Malleson |first=George Bruce |author-link=George Bruce Malleson |url=https://books.google.com/books?id=pqNGBEmHUd4C |title=History of Afghanistan, from the Earliest Period to the Outbreak of the War of 1878 |edition=Elibron Classic Replica |publisher=Adamant Media Corporation |year=2005 |isbn=978-1-4021-7278-6}} * {{cite book |last=Olson |first=Gillia M |url=https://archive.org/details/afghanistan0000olso |url-access=registration |title=Afghanistan |publisher=Capstone Press |year=2005 |isbn=978-0-7368-2685-3}} * {{cite book |last1=Omrani |first1=Bijan |last2=Leeming |first2=Matthew |url=https://books.google.com/books?id=VVu_NwAACAAJ|title=Afghanistan: A Companion and Guide |publisher=Odyssey Publications |edition=2nd |year=2011 |isbn=978-962-217-816-8 }} * {{cite book |last=Reddy |first=L.R. |url=https://books.google.com/books?id=NubtDf2T3cAC |title=Inside Afghanistan: End of the Taliban Era? |publisher=APH Publishing |year=2002 |isbn=978-81-7648-319-3}} * {{cite book |last=Runion |first=Meredith L. |url=https://books.google.com/books?id=aZk9XzqCFGUC |title=The History of Afghanistan |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2007 |isbn=978-0-313-33798-7}} }} {{Refend}} == External links == {{Sister project links|voy=Afghanistan|Afghanistan|s=Portal:Afghanistan|collapsible=collapsed}} {{EB1911 poster|Afghanistan}} * [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/afghanistan/ Afghanistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210104184342/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/afghanistan/ |date=2021-01-04 }}. ''[[The World Factbook]]''. [[Central Intelligence Agency]]. * {{GovPubs|Afghanistan}} * {{Curlie|Regional/Asia/Afghanistan}} * {{Wikiatlas|Afghanistan}} * [http://uiuc.libguides.com/afghanistan_research_guide Research Guide to Afghanistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150823112103/http://uiuc.libguides.com/afghanistan_research_guide |date=2015-08-23 }} 1g19hhdy42uqtzj1fm31c1rt7zu1lvj 0 6967 54776 48202 2026-05-10T04:28:08Z သ္ဍိုက်ဆာန်မန် 2569 /* ၆ သုတ်ဇာတ်ဒဳဃာဝု */ 54776 wikitext text/x-wiki == နိဒါန် == ဇေတုသဗ္ဗမၚ်္ဂလံ ၊ နွံမွဲကွာန်ကၠာ ကၟာဝက်ပၠန် ဇၞော်သၠဲဇာသန် လှဲလးမလောန် သ္ၚိပိလ္ၚီကၠာ သ္ဂောံပြၚ်အာပၠန် ဘုတ်ဘာတံအဴ ဂၠိုၚ်တဴတန်န် နွံဂုဏ်ကျာ်သြဳ ဣန္ဒြဳဂေါဝ်သန် အိုတ်ညးရဲကွာန် ဌာန်ရတ်ပိပၠန် သ္ဇုၚ်သ္ဍိုက်ကွေံပၠန် ပဳတိလောန်အာ တေံဘာမွဲစိ ဂၠိုၚ်ညိဒကာ ဇာဒိသိုၚ်ရ နာမပြာထာ သ္ပဟိုတ်ကေတ်ရ ကျာ်ဇၞော်အစာ ဒကာဂမၠိုၚ် ရိုၚ်ရိုၚ်သ္အဳဗ္ဂါ တၟးပြာကတ်ဟာန် ဇာညာဏ်ပညာ စိုပ်မွဲတ္ၚဲကၠာ ဒကာဇၞော်ပ္ဍဲကွာန် နာဲဇဝ်ဂျဳရောၚ် သၠောၚ်စိုတ်သန်ဌာန် ဓရ်သဒ္ဓါပ္ညုၚ် က္တဵုဒှ်ကၠုၚ်ပ္ကာန် သၟိက်ခၞံကေတ်ဟာန် ဓမ္မဒါန်ရောၚ်။ ။ ။ ပြာပ်လုပ်အာဟေၚ် ဇြေၚ်ကျာ်ဇၞော်အာစာ သ္ဂောံညာတ်ကေတ်ပၠန် သန်ဌာန်ဖဳဂွါ တေံကျာ်ဇၞော်ပ္ညဳ ဃောလွဳပရာ ရာအိုတ်သီုရ ကိစ္စကေၚ်ကာ ညံၚ်ဂွံလဟဵုကီု သီုသာသနာ တာလျိုၚ်ဇကုပၠန် မွဲတန်သေၚ်ဟာ ၜိုန်ဒှ်တာလျိုၚ်ရ ဇကုတေံမှာ ဟွံရန်ကဵုလၟောၚ် ဍောၚ်ၜိုတ်ကာယ ဃောကၠေံစိုတ်ကီု သီုစေတနာ တေံဒကာဇၞော်သွံ သ္ဂောံညာတ်စိုတ်ညှာ ဆုတ်တိတ်ကၠုၚ်ဟေၚ် နူဇြေၚ်အ္စာ ပြာပ်အာတဴစိ သဒ္ဓိဝိဟာ ဇြေၚ်ကောန်ကွးပၠန် နာဲပဏ္ဍိတာ သၟိက်ခဏမ်ကၠာ ဓမ္မဒါန။ သီုစိုတ်သလောၚ် အာတ်အခေါၚ်ဂျ အဲဂမဳသွံ ဂွံမိၚ်ကေတ်ရ ဃောဍဵုဍိုက်ကၠာ ဝေဒနာဒုက္ခ ဃောချပ်ဒၟံၚ်ပၠန် သန်ဌာန်စိတ္တ တေံဂမဳကၠာ နာဲညာဏ်နွံ ယၟုဂရှ်ဆာဲ နာဲထေၚ်နာမ နာဲဟအးပၠန် မွဲတန်ဒှ်ဂျ သ္ဂောံမိၚ်ကေတ်ရောၚ် သၠောၚ်ပ္ဍဲစိတ္တ ဗိုၚ်ကဵုဒြဟတ် ထတ်စောံကွေဟ်ရ ဒုၚ်ဂုဏ်ဂဇအ်သဝ် သၟဝ်ဂၠးပါဒ အာတ်အခေါၚ်ရ ကာလဂှ်အဴ။ အဲဂမဳပၠန် မွဲတန်မိၚ်တဴ သၟိက်ရော်ဂုဏ်ကၠာ ဥပဇ္ၛာယော ဟွံရန်ကဵုလၟောၚ် ဍောၚ်ၜိုတ်ကာယော ဆထေက်ကြိုက်ဟာန် ဇာညာဏ်စိတ္တာ ညံၚ်သ္ဂောံတီကၠာ လအာဓမ္မော တီတုဲဂွံဒ္ဂေတ် လၟေတ်စိုတ်ကာယော ပြကိုဟ်မွဲရ ဓမ္မရသော သွက်သတ်လောက ဂွံမြၚ်တရဴ အဲချူကမြဴ စၞောန်ထ္ၜးတဴရောၚ်။ == ၁ ပဏာမ == '''နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ''' ကျာ်တြဲအတုလဂၠိုၚ်ဓရ်ကရုဏာ ဓရ်သစ္စပန် အဵုဟွံမွဲကဵုအစာ နလဳဇကုဟေၚ် ဂြၚ်ညာတ်သ္ဂောံတီအာ ညးလဵုတံမွဲဟာန် ပြိုၚ်ညာဏ်ဟွံမာန်ကၠာ ပ္ဍဲပိစှော်မွဲဘုံ အလုံစက္ကဝါ ဟွံမွဲပတောံၜတ် ပြဲအိုတ်လောန်ကွေံကၠာ အဲဍိက်လ္ၚောဝ်ဂဇံသဝ် ဖျဝ်က္ၜံၚ်ရဴဂဴကၠာ ။ တေံပိဋကတ်ရောၚ် ဍောၚ်ဓမ္မက္ခန္ဓာ ဒစာံလက်တံပၠန် သီုကဵုပန်လ္ၚီမှာ သီုဓရ်မဂ်ဖိုလ်ပန် မွဲတန်နိဗ္ဗာန်ကၠာ သီုပရိယတ်ဂှ် ဂကောံဓရ်စှ်ပြကာ အဲလ္ၚောဝ်ပူဇဴကၠာ သီုစေတနာရ ။ တေံဂကောံအရဳယံ သမုတိသံဃ ပူဂဵုမဂ္ဂဌာန် ဖလဌာန်တံဂျ သာသနာကျာ်အဵု ညံၚ်ဂွံလဟဵုမြ မၚ်မွဲတဴကွေံရောၚ် မွဲတောၚ်ထိုၚ်သးဂျ အဲလ္ၚောဝ်ပူဇဴရ သီုစေတနာပၠန် ။ တေံအစာဥပဇ္ၛာ နာမပြာကတ်လောန် မဟိမုထေရ ညာဏဝံသဗ္ဂန် မၚ်မွဲကေတ်ဣန္ဒြဳ ကျာ်ဩဳဂေါဝ်ဆာဲလောန် သီုအစာဂမၠိုၚ်တံ တၟံညးအဲဗဂန် ညံၚ်ကောန်ဖျုန်ဂြိုဟ်ပၠန် မွဲတန်ဓရ်သ္ဍိုက်ဆာန် တွံဓလောံဗတောန် စၞောန်ထ္ၜးကဵုဍာန် ညံၚ်ရဴသ္ဂောံစိုပ်ပ္ညုၚ် ဍုၚ်ဇၞော်တေံနိဗ္ဗာန် ညံၚ်သ္ဂောံဗၠးတိတ်ရ နူဩဃပန်မာန် ဂုဏ်အစာတံအဵု ဇၞော်တဴကဵုဇာညာဏ် အဲဍိက်လ္ၚောဝ်ကေတ်ပ္ကာန် သန်ဋ္ဌာန်ဒွါပိရောၚ် ။ (ရတနတ္တယ ပဏာမ တုဲဆဝွံရ ။ ) ပိုဲသတ္တံညးဂမၠိုၚ် သ္ဂောံကၠုၚ်ကတဵုဒှ်ဘဝမၞိသ် ပ္ဍဲဍုၚ်လိုက်လောကဏံ တၞဟ်သ္အာၚ်ဟွံသေၚ်ရ ဟိုတ်နူကဵုမဗဳဇ ကုသိုလ်ကံပိုဲ နူဘဝအတိက်တေံ ဍေံမရၚ်တၠုၚ်ကဵုဗစိုပ်နၚ်ဂှ်ရ။ ပိုဲသတ္တံ သ္ဂောံကၠုၚ်ကတဵုဒှ်ဘဝမၞိသ်ရ။ ကုသိုလ်ကံ ယဝ်ရဟွံရၚ်တၠုၚ်ဗစိုပ်နၚ်မ္ဂး ဘဝမၞိသ် ပ္ဍဲကဵုဍုၚ်လိုက်လောကဏံ ပိုဲသတ်တံ ဟွံကၠုၚ်ကတဵုဒှ်ကေတ်ရောၚ်။ ဟိုတ်သာ်ဝွံစိ ညးကီုအဲကီု စွံတံလ္တူကၞေၚ် ပြေၚ်စေတနာ ဗွဲမဒးရးတုဲ ချပ်ရံၚ်ကဵုအိုတ်ညိ ကျာ်တြဲတွံလဝ် ဓမ္မက္ခန်ဒစာံဠက်ကဵုပန်လ္ၚီ မၞုံဒၟံၚ်ပ္ဍဲပိဋကတ်ပိ မတွံဂး သုတ်ဝိနဲ-အဘိဓရ်အိုတ်သီုတံဂှ် ဓရ်မၞုံကဵုကုဒုသ် တၟာမရာၚ်ဟေၚ် ဟွံမွဲကေတ်ရ ဓရ်ဟွံမွဲကုဒုသ် ဓရ်မဍိုက်ပေၚ်တဴကေုာံ ကြက်သဘာဝ ပရမတ္ထ ဓရ်မရေၚ်တၠုၚ်ဗစိုပ်ဏာကဵု ကဵုသွရ်ဗြီုတိဗ္ဗာန်တေံ အိုတ်ဖအိုတ်ရောၚ်။ ဂပ်ဝ်သမ္တီပၠောပ်လဝ်စိုတ်ညိ။ ပူဂဵုလ္ၚဵုတံ ဟီုတွံဒၟံၚ်ဂှ် သ္ဂောံမိၚ်ကေတ်ရ။ ယဝ်ရပတုဲဒါန်မ္ဂး သံသာဂၠိၚ်သ္ၚောဲ ပတုဲဒါန်ဝွံ ဟွံပြဲနူဘာဝနာ ယဝ်ရမၚ်မွဲသဳလမ္ဂး သံသာဂၠိၚ်သ္ၚောဲ မၚ်မွဲသဳလဝွံ ဟွံပြဲနူဘာဝနာ။ သ္ဂောံဇၞော်ပၟဝ်ကေတ်ဘာဝနာမွဲဟေၚ် သံသာဂၠေံရ။ ပြဲအိုတ်ရ။ ရဴသာ်ဝွံ လ္ပဟီုပျုတ်ဂရိုဟ်ဗျိ ပၠုတ်အိုတ်ညိ။ သၟိက်သံသာကဵုဂၠိၚ်သ္ၚောဲမ္ဂး ဍေံဂၠိၚ်သ္ၚောဲရ။ သၟိက်သံသာကဵုဂၠေံမ္ဂး ဍေံဂၠေံရ။ စေတနာဇကု မဒှ်မူလဘူတပဓါနရောၚ်။ စေတနာဇကု သၟိက်သံသာကဵုဂၠိၚ်သ္ၚောဲမ္ဂးဂှ် သာ်လဵုရော ကာလပိုဲသတ္တံပတုဲဒါန် မၚ်မွဲသဳလ ကၠောန်စရၚ်ဓရ်ကုသိုလ် မမိက်ကဵုမွဲမွဲမ္ဂး သ္ပဟိုတ်တဏှာလောဘ မၞုံပၟိက်ကဵုပိုန်ဟာန်သမ္ပတ္တိ လောကဳမတွံဂး သၟိၚ်မှာအမာတ်ဨကရာဇ် မန္ဓာတ်စက္ကဝဝ် သွရ်ဗြီုရောၚ်။ စေတနာဇကု သၟိက်သံသာကဵုဂၠေံမ္ဂးဂှ် သာ်လဵုရော ကာလပိုဲသတ္တံ ပတုဲဒါန် မၚ်မွဲသဳလ ကၠောန်စရၚ်ဓရ်ကုသိုလ် မမိက်ကဵုမွဲမွဲမ္ဂး ပၟိက်တဏှာလောဘမတွံဂး ပိစှော်မွဲဘုံ ရုပ်ကဵုနာမ်ၜါဂှ် ဟွံမွဲပၟိက်တုဲ မၞုံပၟိက်ကဵုဍုၚ်ဇၞော်နိဗ္ဗာန်တေံ မွဲဟေၚ်ရ။ ဟိုတ်သာ်ဝွံစိ ညးကီုအဲကီု ဓရ်သတိမွဲစွံလဝ် ကဵုဗိုန်ဗတ်ခိုၚ်ကၠိုက်အိုတ်ညိ။ လ္ပဟီုဗျိပၠုတ်ဂရိုဟ်အိုတ်ညိ။ ယဝ်ရဟီုတဴမ္ဂး မိစ္ဆာဝါစာ မိစ္ဆာသၚ်္ကပ္ပမတွံဂး ဂလာန်ဗၠေတ် ကွေတ်ကသပ်ဗၠေတ်တုဲ ညံၚ်ရဴမဂရိုဟ်ကျာ်ကီုရ ဒုသ်ဇၞော်ကွေံရောၚ် ဂပ်ဝ်သမ္တီလဝ်အိုတ်ညိ။ == ၂ ဒါန == ပ္ဍဲဒါနကုသိုလ်ပၠန် ယဝ်ရပိုဲသတ္တံ စွံစေတနာဒးမ္ဂး သဳလ သမထ ဝိပဿနာ သီုပန်ပြကာဟေၚ် သ္ဂောံဍိုက်ပေၚ်ကေတ်ရ ပသာ်ရော ဃောပိုဲသတ္တံ ပတုဲဒၟံၚ်ဒါနကုသိုလ်ဂှ် ပွမ္ဒးသ္ၚဳလလံကၠေံ ကာယကံ ဝစဳကံ မနောကံ ပိပြကာဂှ် သဳလမ္ဂးယၟုရ-ဟွံသေၚ်ဟာ ဒါနကုသဵုဂှ် သၠးပဝးလတ်တုဲ စာဂမနုဿတိ မတွံဂး ယဝ်ရဗဟ်ဗၞုဟ်ဗက်အာ မဒါန်ကုသဵုတေံပၠန် သမထမ္ဂးယၟုရ-ဟွံသေၚ်ဟာ။ ဃောပိုဲသတ္တံ ပတုဲဒၟံၚ်ဒါနကုသိုလ်ဂှ် ဒါနအဲကၠောန်လၟုဟ်ဝွံ ဍေံဟွံဗိုန် ဓရ်အနိစ္စရောၚ်သွံ ဒါနအဲကၠောန်လဝ်လၟုဟ်ဝွံ တသိုခ်ဟွံသေၚ် ဓရ်ဒဒိုခ်ရောၚ်သွံ။ ဒါနအဲကၠောန်လဝ်လၟုဟ်ဝွံ ဟီုဟွံတုဲ ဟွံဂွံအလဵုအသဳ ဓရ်အနတ္တရောၚ်သွံ ရဴသာ်ဝွံ ယဝ်ရဇၞော်ပၟဝ်ကေတ်မ္ဂး ဝိပဿနာမ္ဂးယၟုရ-ဟွံသေၚ်ဟာ။ ဒါနကုသိုလ်မ္ဂးဂှ် နကဵုဥပနိဿယပစ္စယ် မဒှ်ဌာန်ဒတန် ရိုဟ်ကၞက်သာသနာတုဲ လောဘကိလေသမွဲ ဍေံဝေၚ်ပါဲကၠေံရ။ ဒါနကုသဵုမ္ဂးဂှ် သွဂ်ဂွံအာစိုပ်ဍုၚ်ဇၞော်နိဗ္ဗာန်တေံ မဒှ်ညးဇၞော်က္ဍိုပ်ဒကိုပ် အာဂတပၠတရဴရောၚ် မူလရိုဟ်ကၞက်ဒါနကုသဵု ယဝ်ရဗိုန်ဗတ်ခိုၚ်ကၠိုက်သ္အးဇ္ၚးမ္ဂး သ္ဂောံအာစိုပ်ဍုၚ်ဇၞော်နိဗ္ဗာန်တေံ ဗွဲမပြဟ်ရ။ ဒါနကုသဵု ယဝ်ရဍိုန်ကဵုဒြဟတ်မ္ဂး ဇြိုၚ်ကလိဂွံမဂ်ဖဵုနိဗ္ဗာန်တေံရောၚ် ဂပ်ဝ်သမ္တီလဝ်အိုတ်ညိ။ == ၃ သဳလ == ပ္ဍဲသဳလကုသဵုပၠန် ယဝ်ရပိုဲသတ္တံစွံစေတနာဒးမ္ဂး ဒါန သမထ ဝိပဿနာ သီုပန်ပြကာဟေၚ် ဍိုက်ပေၚ်ကေတ်ရ။ သဳလကုသိုလ်မ္ဂးဂှ် မဒှ်ဌာန်ဒတန် တၞံသာသနာတုဲ အဒိကလျာဏ မ္ဂးယၟုရောၚ်။ ဒေါသကိလေသ ဝိတိက္ကမကိလေသၜါ ဗွဲတဒၚ်္ဂပဟာန် ဝေၚ်ပါဲကၠေံရ။ ဍေံမကလိဂွံဝိဇ္ဇာပိမတွံဂး ပုဗ္ဗေနိဝါသညာဏ် ၊ ညာဏ်ပွမဂြၚ်တီကေတ်ဘဝသတ္တံ ကိုပ်ကၠာတေံကီု ဒိဗ္ဗစက္ခုညာဏ် ညာဏ်ပွမဂြၚ်တီကေတ် ညံၚ်ရဴမတ်ဒိပ်ဒေဝတဴကီု၊ အာသဝက္ခယ်ညာဏ် ညာဏ်ပွမဖအိုတ်ကၠေံ ဓရ်အာသဝဂမၠိုၚ်ကီုရောၚ် ဣဝွံ ဝိဇ္ဇာပိရ။ သဳလကုသဵုမ္ဂးဂှ် မဒှ်ဌာန်ဒတန်ပါၚ်တရၚ် မဂ်ဖဵုနိဗ္ဗာန်တေံရ။ မဒှ်သဇိုၚ် ဥပနိဿယပစ္စယ် သောတာပန် သာဂဒါဂါမ်တအ်ရ။ ဂပ်ဝ်သမ္တီလဝ်အိုတ်ညိ။ == ၄ သမထ == ပ္ဍဲသမထကုသိုလ်ပန်စှော်တေံပၠန် ဃောပိုဲသတ္တံ ဇၞော်ပၟဝ်ယဝ်ရစွံစေတနာဒးမ္ဂး ဒါန သဳလ ဝိပဿနာ သီုပန်ပြကာဟေၚ် သ္ဂောံဍိုက်ပေၚ်ကေတ်ရ။ သမာဓိမတွံဂး သမထကုသိုလ်ဂှ် ညံၚ်ရဴဌာန်ဒတန် သတ်သာသနာတုဲ မဇ္ၛေကလျာဏ မ္ဂးယၟုရ။ မောဟကိလေသကဵု ပရိယုဌာနကိလေသၜါ ဗွဲဝိပက္ခမ္ဘနပဟာန် ဝေၚ်ပါဲကၠေံတုဲ မရၚ်တၠုၚ်ဗစိုပ်ဏာ ဍုၚ်ဗြီုတေံရောၚ်။ '''(အဘိညာဏ်တြဴမတွံဂး)''' '''ဣဓိဝိဓညာဏ် -''' ပါမပၠေၚ်ကၠေံနိမိတ်ဗဒှ် ဣဓိတၞဟ်တၞဟ်သာ်ကီု။ '''ဒိဗ္ဗသောတဉာဏ် -''' ညာဏ် - ပွမဂြၚ်မိၚ်ကေတ် ရမျာၚ်ဒိပ်ကီု။ '''ပရစိတ္တဝိဇာနာနညာဏ် -''' ညာဏ် - ပွမဂြၚ်မိၚ်ကေတ်စိုတ်ညးတၞဟ်ကီု။ '''ပုဗ္ဗေတိဝါသညာဏ် -''' ဉာဏ် - ပွမဂြၚ်တီကေတ်သတ္တံ ပ္ဍဲဘဝကိုပ်ကၠာတေံကီု။ '''ဒိဗ္ဗစက္ခုညာဏ် -''' ဉာဏ် - ပွမဂြၚ်တီညာတ်ကေတ် ညံၚ်ရဴမတ်ဒိပ်ဒေဝတဴကီု။ '''အာသဝက္ခယညာဏ် -''' ဉာဏ် - ပွမဖအိုတ်ကၠေံ ဓရ်အာသဝဂမၠိုၚ်ပန် မတွံဂး၊ ကာမာသဝ၊ ဘဝါသဝ၊ ဒိဌာသဝ၊ အဝိဇ္ဇာသဝကီု။ '''ဣဝွံ အဘိညာဏ်တြဴသာ်ရောၚ်။''' သမာပတ်ဒစာံမတွံဂး ရုပ္ပၛာန်ပန်ကုသိုလ်ပန် ၊ အရုပ္ပၛာန်ပန်ကုသိုလ်ပန်ရ။ ပ္ဍဲကဵုသမာပတ်ဒစာံဏံ ယဝ်ရသ္ဂောံဍိုက်ပေၚ်ကေတ်တုဲကီု။ ပ္ဍဲညာဏ်လောကဳ လောကတ္တိုရ်ၜါပြကာတေံပၠန်လေဝ်၊ သ္ဂောံတီစဳကၠး တၟးကေတ်တုဲကီုမ္ဂး နကဵုဥပနိဿယပစ္စယ် မဒှ်သဇိုၚ်အနာဂါမိဖဵုရောၚ်။ ဂပ်ဝ်သမ္တီလဝ်အိုတ်ညိ။ == ၅ ဝိပဿနာ == ပ္ဍဲဝိပဿနာဘာဝနာကုသဵုတေံပၠန် ယဝ်စွံစေတနာဒးမ္ဂး ဒါန သဳလ သမထ သီုပန်ပြကာရောၚ် သ္ဂောံဍိုက်ပေၚ်ကေတ်ရ '''ပညာဝိပဿနာကုသဵု'''မ္ဂးဂှ် မဒှ်ဌာန်ဒတန် ကြက်သာသနာတုဲ ပရိယောသာနကလျာဏမ္ဂးယၟုရ။ '''အနုသယကိလေသ'''မွဲ ဗွဲသမုစ္ဆေဒပဟာန် ညိဟွံသၟဟ်ဟေၚ် ဝေၚ်ပါဲကၠေံရ။ ပွမရၚ်တၠုၚ်ဗစိုပ်ဏာကဵု ဍုၚ်ဇၞော်နိဗ္ဗာန်တေံရောၚ်။ ===='''-“ပဋိသမ္ဘိဒါပန်မတွံဂး”'''==== အတ္တပဋိသမ္ဘိဒါ - ဉာဏ်မတီကေတ် န်အရထကီု။ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ - ဉာဏ်မတီကေတ် န်မသဒ္ဒါကီု။ နိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒါ - ဉာဏ်မတီကေတ် ဘာသာတၞဟ်အိုဿီုကီု။ ပဋိဘာနသမ္ဘိဒါ - ဉာဏ်မတီကေတ် အရထကဵုဘာသာ ၜါပြကာကီု။ ဣဝွံ ပဋိသမ္ဘိဒါပန် မကလိဂွံကီုရောၚ်။ ===='''-(ဝိဇ္ဇာဒစာံပၠန်)'''==== “ဒိဗ္ဗစက္ခု၊” ပွမဂြၚ်တီကေတ် ညံၚ်ရဴမတ်ဒိပ်ဒေဝတဴကီု။ “ဒိဗ္ဗသောတ၊” ပွမဂြၚ်မိၚ်ကေတ် ညံၚ်ရဴကတောဝ်ဒိပ်ဒေဝတဴကီု။ “ဣဓိဝိဓ၊” ပွမနိမိတ်ဗဒှ်ပၠေၚ်ကၠေံ ရုပ်တၞဟ်ဟ်သာ်ကီု။ “စေတောပုရိယ၊” ပွမဂြၚ်တီကေတ် စိုတ်သတ္တံဂမၠိုၚ်ကီု။ “ပုဗ္ဗေနိဝါသ၊” ပွမဂြၚ်ညာတ်ကေတ် ဘဝသတ္တံနူကိုပ်ကၠာတေံကီု။ “အာသဝက္ခယ၊” ပွမဖအိုတ်ကၠေံ ဓရ်အာသဝဂမၠိုၚ်ကီု။ “မနောမယိဒ္ဓိ၊” အတိုၚ်ပၟိက်စိုတ်ဒှ် ပွမအာစိုပ်ဒတုဲကီု။ “ဝိပဿနာ၊” ပွမသ္ၚီပိုၚ်ခြာကေတ် မၞုံတံ ဓရ်ၛာန် ဓရ်မဂ်မာန်ကီု။ ===='''စရဏစှ်သုန်'''==== “သဳလသံဝရ” ပွမသ္ၚဳလလံ ပွမဍိုက်ပေၚ်တဴကေုာံ ဓရ်သဳလကီု။ “ဣန္ဒြိယသံဝရ” ပွမသ္ၚဳလလံ ပွမဍိုက်ပေၚ်တဴကေုာံ ဣန္ဒြဳတြဴကီု။ “ဘောဇနမတ္တညု” ပွမတီကေတ် ဗၞတ်ဗ္ၜတ်မၞုံတံ စၞအဟာရဘေယဇိုန်ကီု။ “ဇာပရိယာနုယောဂ” အခိၚ်ကာလကၠာဟွံလောန် ပွမၚုဟ်တိုန်ကီု။ “သဒ္ဓါ” ပွမကေတ်သ္ဇုၚ်ပ္ဍဲကဵုစိုတ်ကီု။ “သတိ” ပွမဗိုန်ဗတ်ခိုၚ်ကၠိုက်ပ္ဍဲအာရီုကီု။ “ဟိရိ” ပွမဂွံပါပ်ပ္ဍဲဒုစရိုတ်ကီု။ “ဩတ္တပ္ပ” ပွမလကိုတ်ပါပ်ပ္ဍဲဒုစရိုတ်ကီု။ “ဗဟုသစ္စ” ပွမၞုံကဵုဂၠိုၚ်မိၚ်ဂၠိိုၚ်ညာတ်ကီု။ “ဝဳရိယ” ပွမလွဳပရာကီု။ “ပညာ” ပွမစိုန်သကီုကဵုညာဏ်ပညာမပြဲကီု။ “ပဋ္ဌမၛာနံ” ပွမဍိုက်ပေၚ်ကဵုပဋ္ဌမၛာန်ကီု။ “ဒုတိယၛာနံ” ပွမဍိုက်ပေၚ်ကဵုဒုတိယၛာန်ကီု။ “တတိယၛာနံ” ပွမဍိုက်ပေၚ်ကဵုတတိယၛာန်ကီု။ “စတုတ္ထၛာနံ” ပွမဍိုက်ပေၚ်တဴကေုာံစတုတ္ထၛာန်ကီု။ ဣဝွံ စရဏစှ်သုန် မကလိဂွံရောၚ်။ ဟိုတ်ဒှ်သာ်ဂှ်စိ ယွံလေဝ်သတ္တံ ကာလပိုဲကၠောန်စရၚ်ဓရ် ကုသဵုမမိက်ကဵုမွဲမွဲမ္ဂး စွံစေတနာကဵုသ္ဂောံဒးအိုတ်ညိ ယဝ်စွံစေတနာဒးအိုတ်မ္ဂး ဒါန်လေဝ်ဒှ်ဘာဝနာ သဳလလေဝ်ဒှ်ဘာဝနာ သမထလေဝ်ဒှ်ဘာဝနာ ဝိပဿနာလေဝ်ဒှ်ဘာဝနာအိုတ်ရ။ ဒါနကုသဵုကံ သ္ဂောံဍိုက်ပေၚ်တုဲဟေၚ် မၚ်မွဲဓရ်သဳလမာန်ရောၚ် ဍောၚ်ဓရ်သဳလ သ္ဂောံမၚ်မွဲသ္အးဇ္ၚးတုဲဟေၚ် ဓရ်သမာဓိတေံ ကလိဂွံရောၚ် ဓရ်သမာဓိကလိဂွံတုဲဟေၚ် သ္ဂောံကၠောံအာဝိပဿနာတေံမာန်ရောၚ်။ ဝိပဿနာကလိဂွံတုဲဟေၚ် သ္ဂောံအာစိုပ်ဍုၚ်ဇၞော်နိဗ္ဗာန်တေံမာန်ရောၚ်။ === ၆ သုတ်ဇာတ်ဒဳဃာဝု === ဟိုတ်သာ်ဝွံစိ ညးကီုအဲကီု ဇုက်ဂၠိၚ်ဂှ်သ္ၚဳရံၚ်ကဵုသ္ၚောဲ ဇုက်ဂၠေံဂှ် လ္ပသ္ၚဳရံၚ်မွဲအိုတ်ညိ နွံသုတ်ဇာတ်မွဲ အဲတွံကဵုကၠာဒဳဃဳတိရ နာမပြထာ တေံရးမွဲအဴ ကောသလမြာ သ္ဂောံဒှ်သၟိၚ်ရ အသရ်တေဇော တေံဍုၚ်မွဲကၠာ ဗာရာဏသဳ ဗြဟ္မဒတ္တ သၟိၚ်မွဲအနဳ ပိုၚ်နန်ထဝ်ပ္ညဳ ဒၚဳဂၠိုၚ်ဗဵုပၞာန် စိုပ်မွဲတ္ၚဲရောၚ် မွဲတောၚ်အဓာန် ဗြဟ္မဒတ္တ သၟိၚ်တၠမာန် ပကောံဒပ် === ၇ ဥပမာ ၚဴကဵုသာဲ === === ၈ ဥပမာ ဂစေမ်ကမာတ် ဂစေမ်ကြေဲ=== === ၉ ဥပမာ ကောန်ဗၞိက်တၠပညာကဵုကောန်ဗၞိက်သမၠီုၜါ === === ၁၀ ဥပမာ ပူဂဵုလၞုဟ်လွဳတ္ၚအ်လွဳၜါ === === ၁၁ ဥပမာ မၞိဟ်ဇြုံကိတ် === === ၁၃ ဥပမာ ကလိၚ်ပိ === === ၁၄ ဥပမာ ကောန်ဗၞိက်သမၠီုမွဲ === === ၁၅ ဝတ္ထုမၚ်ဗၠာဲဂၠေၚ်န === === ၁၆ ဒါနကုသိုလ် === === ၁၇ စူဠဂဝစ္ဆထေရဝတ္ထု === === ၁၈ ဥပမာ ကၠဵုဂွံသတ်ဗြဴ === === ၁၉ ဝတ္ထုဗြဴဖျာပန် === === ၂၀ ဥပမာ ပ္ကဴမွဲဍောၚ် === === ၂၁ ပုဏ္ဏမာသထေရဝတ္ထု === === ၂၂ ဒဗ္ဗထေရဝတ္ထု === === ၂၃ ဥပမာ ကောန်ၚာ်ဝေၚ်ကဝေက် === === ၂၄ သုတ်ဇာတ်မၚ်ဗၠာဲမွဲ === === ၂၅ ဖဵုနိဿံသသာမဏဳ === === ၂၆ ဥပမာ သၞသတြု === === ၂၇ သုတ်ဇာတ်ဗြဴကၟာဲမွဲ === === ၂၈ ဥပမာ သၠဗဗုၚ်ကဵုၚေက် === === ၂၉ သုတ််ဇာတ်ဂမဳလောကတိဿ === === ၃၀ ဥပမာ သွပ်လ္ပအ် === === ၃၁ သုတ်ဇာတ်ပြိုတ်သေဌဳၜါ === === ၃၂ သုတ်ဇာတ်အၚ်္ကုရ === === ၃၃ သဳလ === === ၃၄ သရဏတ္ထေရဝတ္ထု === === ၃၅ သုတ်ဇာတ်မၚ်ဗၠာဲၜါ === === ၃၆ သုတ်ဇာတ်ဂၞကျာ်ဝေဿာမိတ္တာ === === ၃၇ သုတ်ဇာတ်လကိုဟ်ၜါ === === ၃၈ သုတ်ဇာတ်ဗြဴသုဇာတာ === === ၃၉ ဗီုဂွံဒဂိုန်သဳအာဇဳဝ === === ၄၀ သုတ်ဇာတ်ဥဒ္ဒယဘဒ္ဒ === === ၄၁ ဗီုဂွံဒဂိုန်မၚ်မွဲသဳဒစာံသဳစှ် === === ၄၂ ပရောဂလာန်စှ်ပန်သာ် === === ၄၃ ဘာဝနာ === === ၄၄ သုတ်ဇာတ်ဂၞကျာ်အသန္ဒိမိတ္တာ === === ၄၅ ဥပမာ နုၚ်ထမာဲ === === ၄၆ ဥပမာ နုၚ်ထမာဲမတဏံ === === ၄၇ သုတ်ဇာတ်ရုပ္ပနန္ဒာ === === ၄၈ ဥပမာ က္ၜေဟ်ကရောဲဇကု === === ၄၉ ဥပမာ နုၚ်အသုဘ === === ၅၀ သုတ်ဇာတ်ကိသာဂေါတမဳ === === ၅၁ ပရောပူဂဵုထပှ်သာ် === === ၅၂ သုတ်ဇာတ်ကဉ္စနဒေဝဳ === === ၅၃ ဗီုဂွံဇၞော်ပၟဝ်ဝိပဿနာခန္ဓမသုန် === === ၅၄ သုတ်ဇာတ်ဂမဳဗြဴဝဇဳရ === === ၅၅ သညာစှ်ၜါ === === ၅၆ ရေဝတဝတ္ထု === === ၅၇ ဥပမာ ညံၚ်မကြေဟ်မလ္ၚဴ === === ၅၈ ပဟာယစှ်သာ် === === ၅၉ ဂေါမိကဝတ္ထု === === ၆၀ သတိပဌာန်ပန် === === ၆၁ ပူဂိုလ်တြဴသာ် === === ၆၂ ပေါဋ္ဌိလထေရဝတ္ထု === === ၆၃ ဣရိယာပိုတ်ပန် === === ၆၄ အာနန္ဒထေရဝတ္ထု === === ၆၅ ဝေဒနာနုဿနာသတိပဋ္ဌာန် === === ၆၆ ဥတ္တရသာမဏေရဝတ္ထု === === ၆၇ သုတ်ဇာတ်အမာဒ်မွဲ === === ၆၈ စိတ္တာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာန် === === ၆၉ အညတရထေရဝတ္ထု === === ၇၀ သုတ်ဇာတ်သောရေယျသေဋ္ဌဳ === === ၇၁ ဓမ္မာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာန် === === ၇၂ အနတ္ထိဂန္ဓကုမာရဝတ္ထု === === ၇၃ အညတရထေရဝတ္ထု === === ၇၄ ဗျာပါဒနိဝဵုပၠန် === === ၇၅ သုတ်ဇာတ်ဒေဝဒတ်ဗြဴသောတာပန် === === ၇၆ ထိနမိဒ္ဓနိဝဵုပၠန် === === ၇၇ ဗာဟုပုတ္တိကဝတ္ထု === === ၇၈ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စနိဝဵုပၠန် === === ၇၉ သုတ်ဇာတ်ဒါယကာဘာမွဲ === === ၈၀ ဝိစိကိစ္ဆာနိဝဵုပၠန် === === ၈၁ သုတ်ဇာတ်ကောန်သၟိၚ်လိစ္ဆဝဳ === === ၈၂ အဝိဇ္ဇာနိဝဵုပၠန် === === ၈၃ သုတ်ဇာတ်မဟာဓနသေဌဳတြုံဗြဴၜါ === === ၈၄ ဗောဇ္ၛၚ်္ဂထပှ်ပၠန် === === ၈၅ ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ၛၚ်္ဂ === === ၈၆ မဟာသေနထေရဝတ္ထု === === ၈၇ ဝဳရိယသမ္ဗောဇ္ၛၚ်္ဂ === === ၈၈ သဳလဝထေရဝတ္ထု === === ၈၉ သတိသမ္ဗောဇ္ၛၚ်္ဂပၠန် === === ၉၀ တိဿထေရဝတ္ထု === === ၉၁ ပဳတိသမ္ဗောဇ္ၛၚ်္ဂပၠန် === === ၉၂ ပုက္ကုသာတိရာဇဝတ္ထု === === ၉၃ ပဿန္ဓိသမ္ဗောဇ္ၛၚ်္ဂပၠန် === === ၉၄ တိဿထေရဝတ္ထု === === ၉၅ သမာဓိသမ္ဗောဇ္ၛၚ်္ဂ === === ၉၆ ရာဟုလထေရဝတ္ထု === === ၉၇ ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ၛၚ်္ဂ === === ၉၈ အဓိမောက္ခသာမဏေရဝတ္ထု === === ၉၉ စၟတ်ပူဂဵုအရဳ === === ၁၀၀ လက်သန်အာစာမၞုံဂုဏ်ထပှ်သာ် === === ၁၀၁ သုတ်ဇာတ်ဗၞးဓနဉ္စာနိ === === ၁၀၂ သုတ်ဇာတ်သၟိၚ်အိန် === === ၁၀၃ သုပ္ပဗုဒ္ဓဝတ္ထု === === ၁၀၄ ပေယဝတ္ထု === === ၁၀၅ သုရမ္ဗဋ္ဌဝတ္ထု === === ၁၀၆ ခုဇ္ဇုတ္တရာဝတ္ထု === === ၁၀၇ ဇာတ်သၟိၚ်ဝိဋဋုပ === === ၁၀၈ ဇာတ်ဗၞးဘာရဒွါဇ === === ၁၀၉ ဇာတ်ကမၠတ်ၜါ === === ၁၁၀ အညတရထေရဝတ္ထု === === ၁၁၁ စိုတ်ပူဂဵုတၠအရှန်တံဟွံချဳဂတဝ် === === ၁၁၂ သ္ဂောံဒှ်တၠအရှန်မ္ဂး ဍာ်တကအ်ဟွံတိတ် === === ၁၁၃ ဘဝမၞိဟ်သ္ဂောံဒှ်ပူဂဵုတၠအရှန် === === ၁၁၄ တၠအရှန်တအ်ဟွံလ္ပအ်ညာတ် === === ၁၁၅ ဇွတၠအရှန်တအ်ဟွံအုဲပသ === === ၁၁၆ ပူဂဵုအရဳတံဟွံသုၚ်သုရာ === == နိဿဲ == i6bsarlds58r7bjb2akjqaofzcgic0s 54777 54776 2026-05-10T04:33:03Z သ္ဍိုက်ဆာန်မန် 2569 /* ၆ သုတ်ဇာတ်ဒဳဃာဝု */ 54777 wikitext text/x-wiki == နိဒါန် == ဇေတုသဗ္ဗမၚ်္ဂလံ ၊ နွံမွဲကွာန်ကၠာ ကၟာဝက်ပၠန် ဇၞော်သၠဲဇာသန် လှဲလးမလောန် သ္ၚိပိလ္ၚီကၠာ သ္ဂောံပြၚ်အာပၠန် ဘုတ်ဘာတံအဴ ဂၠိုၚ်တဴတန်န် နွံဂုဏ်ကျာ်သြဳ ဣန္ဒြဳဂေါဝ်သန် အိုတ်ညးရဲကွာန် ဌာန်ရတ်ပိပၠန် သ္ဇုၚ်သ္ဍိုက်ကွေံပၠန် ပဳတိလောန်အာ တေံဘာမွဲစိ ဂၠိုၚ်ညိဒကာ ဇာဒိသိုၚ်ရ နာမပြာထာ သ္ပဟိုတ်ကေတ်ရ ကျာ်ဇၞော်အစာ ဒကာဂမၠိုၚ် ရိုၚ်ရိုၚ်သ္အဳဗ္ဂါ တၟးပြာကတ်ဟာန် ဇာညာဏ်ပညာ စိုပ်မွဲတ္ၚဲကၠာ ဒကာဇၞော်ပ္ဍဲကွာန် နာဲဇဝ်ဂျဳရောၚ် သၠောၚ်စိုတ်သန်ဌာန် ဓရ်သဒ္ဓါပ္ညုၚ် က္တဵုဒှ်ကၠုၚ်ပ္ကာန် သၟိက်ခၞံကေတ်ဟာန် ဓမ္မဒါန်ရောၚ်။ ။ ။ ပြာပ်လုပ်အာဟေၚ် ဇြေၚ်ကျာ်ဇၞော်အာစာ သ္ဂောံညာတ်ကေတ်ပၠန် သန်ဌာန်ဖဳဂွါ တေံကျာ်ဇၞော်ပ္ညဳ ဃောလွဳပရာ ရာအိုတ်သီုရ ကိစ္စကေၚ်ကာ ညံၚ်ဂွံလဟဵုကီု သီုသာသနာ တာလျိုၚ်ဇကုပၠန် မွဲတန်သေၚ်ဟာ ၜိုန်ဒှ်တာလျိုၚ်ရ ဇကုတေံမှာ ဟွံရန်ကဵုလၟောၚ် ဍောၚ်ၜိုတ်ကာယ ဃောကၠေံစိုတ်ကီု သီုစေတနာ တေံဒကာဇၞော်သွံ သ္ဂောံညာတ်စိုတ်ညှာ ဆုတ်တိတ်ကၠုၚ်ဟေၚ် နူဇြေၚ်အ္စာ ပြာပ်အာတဴစိ သဒ္ဓိဝိဟာ ဇြေၚ်ကောန်ကွးပၠန် နာဲပဏ္ဍိတာ သၟိက်ခဏမ်ကၠာ ဓမ္မဒါန။ သီုစိုတ်သလောၚ် အာတ်အခေါၚ်ဂျ အဲဂမဳသွံ ဂွံမိၚ်ကေတ်ရ ဃောဍဵုဍိုက်ကၠာ ဝေဒနာဒုက္ခ ဃောချပ်ဒၟံၚ်ပၠန် သန်ဌာန်စိတ္တ တေံဂမဳကၠာ နာဲညာဏ်နွံ ယၟုဂရှ်ဆာဲ နာဲထေၚ်နာမ နာဲဟအးပၠန် မွဲတန်ဒှ်ဂျ သ္ဂောံမိၚ်ကေတ်ရောၚ် သၠောၚ်ပ္ဍဲစိတ္တ ဗိုၚ်ကဵုဒြဟတ် ထတ်စောံကွေဟ်ရ ဒုၚ်ဂုဏ်ဂဇအ်သဝ် သၟဝ်ဂၠးပါဒ အာတ်အခေါၚ်ရ ကာလဂှ်အဴ။ အဲဂမဳပၠန် မွဲတန်မိၚ်တဴ သၟိက်ရော်ဂုဏ်ကၠာ ဥပဇ္ၛာယော ဟွံရန်ကဵုလၟောၚ် ဍောၚ်ၜိုတ်ကာယော ဆထေက်ကြိုက်ဟာန် ဇာညာဏ်စိတ္တာ ညံၚ်သ္ဂောံတီကၠာ လအာဓမ္မော တီတုဲဂွံဒ္ဂေတ် လၟေတ်စိုတ်ကာယော ပြကိုဟ်မွဲရ ဓမ္မရသော သွက်သတ်လောက ဂွံမြၚ်တရဴ အဲချူကမြဴ စၞောန်ထ္ၜးတဴရောၚ်။ == ၁ ပဏာမ == '''နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ''' ကျာ်တြဲအတုလဂၠိုၚ်ဓရ်ကရုဏာ ဓရ်သစ္စပန် အဵုဟွံမွဲကဵုအစာ နလဳဇကုဟေၚ် ဂြၚ်ညာတ်သ္ဂောံတီအာ ညးလဵုတံမွဲဟာန် ပြိုၚ်ညာဏ်ဟွံမာန်ကၠာ ပ္ဍဲပိစှော်မွဲဘုံ အလုံစက္ကဝါ ဟွံမွဲပတောံၜတ် ပြဲအိုတ်လောန်ကွေံကၠာ အဲဍိက်လ္ၚောဝ်ဂဇံသဝ် ဖျဝ်က္ၜံၚ်ရဴဂဴကၠာ ။ တေံပိဋကတ်ရောၚ် ဍောၚ်ဓမ္မက္ခန္ဓာ ဒစာံလက်တံပၠန် သီုကဵုပန်လ္ၚီမှာ သီုဓရ်မဂ်ဖိုလ်ပန် မွဲတန်နိဗ္ဗာန်ကၠာ သီုပရိယတ်ဂှ် ဂကောံဓရ်စှ်ပြကာ အဲလ္ၚောဝ်ပူဇဴကၠာ သီုစေတနာရ ။ တေံဂကောံအရဳယံ သမုတိသံဃ ပူဂဵုမဂ္ဂဌာန် ဖလဌာန်တံဂျ သာသနာကျာ်အဵု ညံၚ်ဂွံလဟဵုမြ မၚ်မွဲတဴကွေံရောၚ် မွဲတောၚ်ထိုၚ်သးဂျ အဲလ္ၚောဝ်ပူဇဴရ သီုစေတနာပၠန် ။ တေံအစာဥပဇ္ၛာ နာမပြာကတ်လောန် မဟိမုထေရ ညာဏဝံသဗ္ဂန် မၚ်မွဲကေတ်ဣန္ဒြဳ ကျာ်ဩဳဂေါဝ်ဆာဲလောန် သီုအစာဂမၠိုၚ်တံ တၟံညးအဲဗဂန် ညံၚ်ကောန်ဖျုန်ဂြိုဟ်ပၠန် မွဲတန်ဓရ်သ္ဍိုက်ဆာန် တွံဓလောံဗတောန် စၞောန်ထ္ၜးကဵုဍာန် ညံၚ်ရဴသ္ဂောံစိုပ်ပ္ညုၚ် ဍုၚ်ဇၞော်တေံနိဗ္ဗာန် ညံၚ်သ္ဂောံဗၠးတိတ်ရ နူဩဃပန်မာန် ဂုဏ်အစာတံအဵု ဇၞော်တဴကဵုဇာညာဏ် အဲဍိက်လ္ၚောဝ်ကေတ်ပ္ကာန် သန်ဋ္ဌာန်ဒွါပိရောၚ် ။ (ရတနတ္တယ ပဏာမ တုဲဆဝွံရ ။ ) ပိုဲသတ္တံညးဂမၠိုၚ် သ္ဂောံကၠုၚ်ကတဵုဒှ်ဘဝမၞိသ် ပ္ဍဲဍုၚ်လိုက်လောကဏံ တၞဟ်သ္အာၚ်ဟွံသေၚ်ရ ဟိုတ်နူကဵုမဗဳဇ ကုသိုလ်ကံပိုဲ နူဘဝအတိက်တေံ ဍေံမရၚ်တၠုၚ်ကဵုဗစိုပ်နၚ်ဂှ်ရ။ ပိုဲသတ္တံ သ္ဂောံကၠုၚ်ကတဵုဒှ်ဘဝမၞိသ်ရ။ ကုသိုလ်ကံ ယဝ်ရဟွံရၚ်တၠုၚ်ဗစိုပ်နၚ်မ္ဂး ဘဝမၞိသ် ပ္ဍဲကဵုဍုၚ်လိုက်လောကဏံ ပိုဲသတ်တံ ဟွံကၠုၚ်ကတဵုဒှ်ကေတ်ရောၚ်။ ဟိုတ်သာ်ဝွံစိ ညးကီုအဲကီု စွံတံလ္တူကၞေၚ် ပြေၚ်စေတနာ ဗွဲမဒးရးတုဲ ချပ်ရံၚ်ကဵုအိုတ်ညိ ကျာ်တြဲတွံလဝ် ဓမ္မက္ခန်ဒစာံဠက်ကဵုပန်လ္ၚီ မၞုံဒၟံၚ်ပ္ဍဲပိဋကတ်ပိ မတွံဂး သုတ်ဝိနဲ-အဘိဓရ်အိုတ်သီုတံဂှ် ဓရ်မၞုံကဵုကုဒုသ် တၟာမရာၚ်ဟေၚ် ဟွံမွဲကေတ်ရ ဓရ်ဟွံမွဲကုဒုသ် ဓရ်မဍိုက်ပေၚ်တဴကေုာံ ကြက်သဘာဝ ပရမတ္ထ ဓရ်မရေၚ်တၠုၚ်ဗစိုပ်ဏာကဵု ကဵုသွရ်ဗြီုတိဗ္ဗာန်တေံ အိုတ်ဖအိုတ်ရောၚ်။ ဂပ်ဝ်သမ္တီပၠောပ်လဝ်စိုတ်ညိ။ ပူဂဵုလ္ၚဵုတံ ဟီုတွံဒၟံၚ်ဂှ် သ္ဂောံမိၚ်ကေတ်ရ။ ယဝ်ရပတုဲဒါန်မ္ဂး သံသာဂၠိၚ်သ္ၚောဲ ပတုဲဒါန်ဝွံ ဟွံပြဲနူဘာဝနာ ယဝ်ရမၚ်မွဲသဳလမ္ဂး သံသာဂၠိၚ်သ္ၚောဲ မၚ်မွဲသဳလဝွံ ဟွံပြဲနူဘာဝနာ။ သ္ဂောံဇၞော်ပၟဝ်ကေတ်ဘာဝနာမွဲဟေၚ် သံသာဂၠေံရ။ ပြဲအိုတ်ရ။ ရဴသာ်ဝွံ လ္ပဟီုပျုတ်ဂရိုဟ်ဗျိ ပၠုတ်အိုတ်ညိ။ သၟိက်သံသာကဵုဂၠိၚ်သ္ၚောဲမ္ဂး ဍေံဂၠိၚ်သ္ၚောဲရ။ သၟိက်သံသာကဵုဂၠေံမ္ဂး ဍေံဂၠေံရ။ စေတနာဇကု မဒှ်မူလဘူတပဓါနရောၚ်။ စေတနာဇကု သၟိက်သံသာကဵုဂၠိၚ်သ္ၚောဲမ္ဂးဂှ် သာ်လဵုရော ကာလပိုဲသတ္တံပတုဲဒါန် မၚ်မွဲသဳလ ကၠောန်စရၚ်ဓရ်ကုသိုလ် မမိက်ကဵုမွဲမွဲမ္ဂး သ္ပဟိုတ်တဏှာလောဘ မၞုံပၟိက်ကဵုပိုန်ဟာန်သမ္ပတ္တိ လောကဳမတွံဂး သၟိၚ်မှာအမာတ်ဨကရာဇ် မန္ဓာတ်စက္ကဝဝ် သွရ်ဗြီုရောၚ်။ စေတနာဇကု သၟိက်သံသာကဵုဂၠေံမ္ဂးဂှ် သာ်လဵုရော ကာလပိုဲသတ္တံ ပတုဲဒါန် မၚ်မွဲသဳလ ကၠောန်စရၚ်ဓရ်ကုသိုလ် မမိက်ကဵုမွဲမွဲမ္ဂး ပၟိက်တဏှာလောဘမတွံဂး ပိစှော်မွဲဘုံ ရုပ်ကဵုနာမ်ၜါဂှ် ဟွံမွဲပၟိက်တုဲ မၞုံပၟိက်ကဵုဍုၚ်ဇၞော်နိဗ္ဗာန်တေံ မွဲဟေၚ်ရ။ ဟိုတ်သာ်ဝွံစိ ညးကီုအဲကီု ဓရ်သတိမွဲစွံလဝ် ကဵုဗိုန်ဗတ်ခိုၚ်ကၠိုက်အိုတ်ညိ။ လ္ပဟီုဗျိပၠုတ်ဂရိုဟ်အိုတ်ညိ။ ယဝ်ရဟီုတဴမ္ဂး မိစ္ဆာဝါစာ မိစ္ဆာသၚ်္ကပ္ပမတွံဂး ဂလာန်ဗၠေတ် ကွေတ်ကသပ်ဗၠေတ်တုဲ ညံၚ်ရဴမဂရိုဟ်ကျာ်ကီုရ ဒုသ်ဇၞော်ကွေံရောၚ် ဂပ်ဝ်သမ္တီလဝ်အိုတ်ညိ။ == ၂ ဒါန == ပ္ဍဲဒါနကုသိုလ်ပၠန် ယဝ်ရပိုဲသတ္တံ စွံစေတနာဒးမ္ဂး သဳလ သမထ ဝိပဿနာ သီုပန်ပြကာဟေၚ် သ္ဂောံဍိုက်ပေၚ်ကေတ်ရ ပသာ်ရော ဃောပိုဲသတ္တံ ပတုဲဒၟံၚ်ဒါနကုသိုလ်ဂှ် ပွမ္ဒးသ္ၚဳလလံကၠေံ ကာယကံ ဝစဳကံ မနောကံ ပိပြကာဂှ် သဳလမ္ဂးယၟုရ-ဟွံသေၚ်ဟာ ဒါနကုသဵုဂှ် သၠးပဝးလတ်တုဲ စာဂမနုဿတိ မတွံဂး ယဝ်ရဗဟ်ဗၞုဟ်ဗက်အာ မဒါန်ကုသဵုတေံပၠန် သမထမ္ဂးယၟုရ-ဟွံသေၚ်ဟာ။ ဃောပိုဲသတ္တံ ပတုဲဒၟံၚ်ဒါနကုသိုလ်ဂှ် ဒါနအဲကၠောန်လၟုဟ်ဝွံ ဍေံဟွံဗိုန် ဓရ်အနိစ္စရောၚ်သွံ ဒါနအဲကၠောန်လဝ်လၟုဟ်ဝွံ တသိုခ်ဟွံသေၚ် ဓရ်ဒဒိုခ်ရောၚ်သွံ။ ဒါနအဲကၠောန်လဝ်လၟုဟ်ဝွံ ဟီုဟွံတုဲ ဟွံဂွံအလဵုအသဳ ဓရ်အနတ္တရောၚ်သွံ ရဴသာ်ဝွံ ယဝ်ရဇၞော်ပၟဝ်ကေတ်မ္ဂး ဝိပဿနာမ္ဂးယၟုရ-ဟွံသေၚ်ဟာ။ ဒါနကုသိုလ်မ္ဂးဂှ် နကဵုဥပနိဿယပစ္စယ် မဒှ်ဌာန်ဒတန် ရိုဟ်ကၞက်သာသနာတုဲ လောဘကိလေသမွဲ ဍေံဝေၚ်ပါဲကၠေံရ။ ဒါနကုသဵုမ္ဂးဂှ် သွဂ်ဂွံအာစိုပ်ဍုၚ်ဇၞော်နိဗ္ဗာန်တေံ မဒှ်ညးဇၞော်က္ဍိုပ်ဒကိုပ် အာဂတပၠတရဴရောၚ် မူလရိုဟ်ကၞက်ဒါနကုသဵု ယဝ်ရဗိုန်ဗတ်ခိုၚ်ကၠိုက်သ္အးဇ္ၚးမ္ဂး သ္ဂောံအာစိုပ်ဍုၚ်ဇၞော်နိဗ္ဗာန်တေံ ဗွဲမပြဟ်ရ။ ဒါနကုသဵု ယဝ်ရဍိုန်ကဵုဒြဟတ်မ္ဂး ဇြိုၚ်ကလိဂွံမဂ်ဖဵုနိဗ္ဗာန်တေံရောၚ် ဂပ်ဝ်သမ္တီလဝ်အိုတ်ညိ။ == ၃ သဳလ == ပ္ဍဲသဳလကုသဵုပၠန် ယဝ်ရပိုဲသတ္တံစွံစေတနာဒးမ္ဂး ဒါန သမထ ဝိပဿနာ သီုပန်ပြကာဟေၚ် ဍိုက်ပေၚ်ကေတ်ရ။ သဳလကုသိုလ်မ္ဂးဂှ် မဒှ်ဌာန်ဒတန် တၞံသာသနာတုဲ အဒိကလျာဏ မ္ဂးယၟုရောၚ်။ ဒေါသကိလေသ ဝိတိက္ကမကိလေသၜါ ဗွဲတဒၚ်္ဂပဟာန် ဝေၚ်ပါဲကၠေံရ။ ဍေံမကလိဂွံဝိဇ္ဇာပိမတွံဂး ပုဗ္ဗေနိဝါသညာဏ် ၊ ညာဏ်ပွမဂြၚ်တီကေတ်ဘဝသတ္တံ ကိုပ်ကၠာတေံကီု ဒိဗ္ဗစက္ခုညာဏ် ညာဏ်ပွမဂြၚ်တီကေတ် ညံၚ်ရဴမတ်ဒိပ်ဒေဝတဴကီု၊ အာသဝက္ခယ်ညာဏ် ညာဏ်ပွမဖအိုတ်ကၠေံ ဓရ်အာသဝဂမၠိုၚ်ကီုရောၚ် ဣဝွံ ဝိဇ္ဇာပိရ။ သဳလကုသဵုမ္ဂးဂှ် မဒှ်ဌာန်ဒတန်ပါၚ်တရၚ် မဂ်ဖဵုနိဗ္ဗာန်တေံရ။ မဒှ်သဇိုၚ် ဥပနိဿယပစ္စယ် သောတာပန် သာဂဒါဂါမ်တအ်ရ။ ဂပ်ဝ်သမ္တီလဝ်အိုတ်ညိ။ == ၄ သမထ == ပ္ဍဲသမထကုသိုလ်ပန်စှော်တေံပၠန် ဃောပိုဲသတ္တံ ဇၞော်ပၟဝ်ယဝ်ရစွံစေတနာဒးမ္ဂး ဒါန သဳလ ဝိပဿနာ သီုပန်ပြကာဟေၚ် သ္ဂောံဍိုက်ပေၚ်ကေတ်ရ။ သမာဓိမတွံဂး သမထကုသိုလ်ဂှ် ညံၚ်ရဴဌာန်ဒတန် သတ်သာသနာတုဲ မဇ္ၛေကလျာဏ မ္ဂးယၟုရ။ မောဟကိလေသကဵု ပရိယုဌာနကိလေသၜါ ဗွဲဝိပက္ခမ္ဘနပဟာန် ဝေၚ်ပါဲကၠေံတုဲ မရၚ်တၠုၚ်ဗစိုပ်ဏာ ဍုၚ်ဗြီုတေံရောၚ်။ '''(အဘိညာဏ်တြဴမတွံဂး)''' '''ဣဓိဝိဓညာဏ် -''' ပါမပၠေၚ်ကၠေံနိမိတ်ဗဒှ် ဣဓိတၞဟ်တၞဟ်သာ်ကီု။ '''ဒိဗ္ဗသောတဉာဏ် -''' ညာဏ် - ပွမဂြၚ်မိၚ်ကေတ် ရမျာၚ်ဒိပ်ကီု။ '''ပရစိတ္တဝိဇာနာနညာဏ် -''' ညာဏ် - ပွမဂြၚ်မိၚ်ကေတ်စိုတ်ညးတၞဟ်ကီု။ '''ပုဗ္ဗေတိဝါသညာဏ် -''' ဉာဏ် - ပွမဂြၚ်တီကေတ်သတ္တံ ပ္ဍဲဘဝကိုပ်ကၠာတေံကီု။ '''ဒိဗ္ဗစက္ခုညာဏ် -''' ဉာဏ် - ပွမဂြၚ်တီညာတ်ကေတ် ညံၚ်ရဴမတ်ဒိပ်ဒေဝတဴကီု။ '''အာသဝက္ခယညာဏ် -''' ဉာဏ် - ပွမဖအိုတ်ကၠေံ ဓရ်အာသဝဂမၠိုၚ်ပန် မတွံဂး၊ ကာမာသဝ၊ ဘဝါသဝ၊ ဒိဌာသဝ၊ အဝိဇ္ဇာသဝကီု။ '''ဣဝွံ အဘိညာဏ်တြဴသာ်ရောၚ်။''' သမာပတ်ဒစာံမတွံဂး ရုပ္ပၛာန်ပန်ကုသိုလ်ပန် ၊ အရုပ္ပၛာန်ပန်ကုသိုလ်ပန်ရ။ ပ္ဍဲကဵုသမာပတ်ဒစာံဏံ ယဝ်ရသ္ဂောံဍိုက်ပေၚ်ကေတ်တုဲကီု။ ပ္ဍဲညာဏ်လောကဳ လောကတ္တိုရ်ၜါပြကာတေံပၠန်လေဝ်၊ သ္ဂောံတီစဳကၠး တၟးကေတ်တုဲကီုမ္ဂး နကဵုဥပနိဿယပစ္စယ် မဒှ်သဇိုၚ်အနာဂါမိဖဵုရောၚ်။ ဂပ်ဝ်သမ္တီလဝ်အိုတ်ညိ။ == ၅ ဝိပဿနာ == ပ္ဍဲဝိပဿနာဘာဝနာကုသဵုတေံပၠန် ယဝ်စွံစေတနာဒးမ္ဂး ဒါန သဳလ သမထ သီုပန်ပြကာရောၚ် သ္ဂောံဍိုက်ပေၚ်ကေတ်ရ '''ပညာဝိပဿနာကုသဵု'''မ္ဂးဂှ် မဒှ်ဌာန်ဒတန် ကြက်သာသနာတုဲ ပရိယောသာနကလျာဏမ္ဂးယၟုရ။ '''အနုသယကိလေသ'''မွဲ ဗွဲသမုစ္ဆေဒပဟာန် ညိဟွံသၟဟ်ဟေၚ် ဝေၚ်ပါဲကၠေံရ။ ပွမရၚ်တၠုၚ်ဗစိုပ်ဏာကဵု ဍုၚ်ဇၞော်နိဗ္ဗာန်တေံရောၚ်။ ===='''-“ပဋိသမ္ဘိဒါပန်မတွံဂး”'''==== အတ္တပဋိသမ္ဘိဒါ - ဉာဏ်မတီကေတ် န်အရထကီု။ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ - ဉာဏ်မတီကေတ် န်မသဒ္ဒါကီု။ နိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒါ - ဉာဏ်မတီကေတ် ဘာသာတၞဟ်အိုဿီုကီု။ ပဋိဘာနသမ္ဘိဒါ - ဉာဏ်မတီကေတ် အရထကဵုဘာသာ ၜါပြကာကီု။ ဣဝွံ ပဋိသမ္ဘိဒါပန် မကလိဂွံကီုရောၚ်။ ===='''-(ဝိဇ္ဇာဒစာံပၠန်)'''==== “ဒိဗ္ဗစက္ခု၊” ပွမဂြၚ်တီကေတ် ညံၚ်ရဴမတ်ဒိပ်ဒေဝတဴကီု။ “ဒိဗ္ဗသောတ၊” ပွမဂြၚ်မိၚ်ကေတ် ညံၚ်ရဴကတောဝ်ဒိပ်ဒေဝတဴကီု။ “ဣဓိဝိဓ၊” ပွမနိမိတ်ဗဒှ်ပၠေၚ်ကၠေံ ရုပ်တၞဟ်ဟ်သာ်ကီု။ “စေတောပုရိယ၊” ပွမဂြၚ်တီကေတ် စိုတ်သတ္တံဂမၠိုၚ်ကီု။ “ပုဗ္ဗေနိဝါသ၊” ပွမဂြၚ်ညာတ်ကေတ် ဘဝသတ္တံနူကိုပ်ကၠာတေံကီု။ “အာသဝက္ခယ၊” ပွမဖအိုတ်ကၠေံ ဓရ်အာသဝဂမၠိုၚ်ကီု။ “မနောမယိဒ္ဓိ၊” အတိုၚ်ပၟိက်စိုတ်ဒှ် ပွမအာစိုပ်ဒတုဲကီု။ “ဝိပဿနာ၊” ပွမသ္ၚီပိုၚ်ခြာကေတ် မၞုံတံ ဓရ်ၛာန် ဓရ်မဂ်မာန်ကီု။ ===='''စရဏစှ်သုန်'''==== “သဳလသံဝရ” ပွမသ္ၚဳလလံ ပွမဍိုက်ပေၚ်တဴကေုာံ ဓရ်သဳလကီု။ “ဣန္ဒြိယသံဝရ” ပွမသ္ၚဳလလံ ပွမဍိုက်ပေၚ်တဴကေုာံ ဣန္ဒြဳတြဴကီု။ “ဘောဇနမတ္တညု” ပွမတီကေတ် ဗၞတ်ဗ္ၜတ်မၞုံတံ စၞအဟာရဘေယဇိုန်ကီု။ “ဇာပရိယာနုယောဂ” အခိၚ်ကာလကၠာဟွံလောန် ပွမၚုဟ်တိုန်ကီု။ “သဒ္ဓါ” ပွမကေတ်သ္ဇုၚ်ပ္ဍဲကဵုစိုတ်ကီု။ “သတိ” ပွမဗိုန်ဗတ်ခိုၚ်ကၠိုက်ပ္ဍဲအာရီုကီု။ “ဟိရိ” ပွမဂွံပါပ်ပ္ဍဲဒုစရိုတ်ကီု။ “ဩတ္တပ္ပ” ပွမလကိုတ်ပါပ်ပ္ဍဲဒုစရိုတ်ကီု။ “ဗဟုသစ္စ” ပွမၞုံကဵုဂၠိုၚ်မိၚ်ဂၠိိုၚ်ညာတ်ကီု။ “ဝဳရိယ” ပွမလွဳပရာကီု။ “ပညာ” ပွမစိုန်သကီုကဵုညာဏ်ပညာမပြဲကီု။ “ပဋ္ဌမၛာနံ” ပွမဍိုက်ပေၚ်ကဵုပဋ္ဌမၛာန်ကီု။ “ဒုတိယၛာနံ” ပွမဍိုက်ပေၚ်ကဵုဒုတိယၛာန်ကီု။ “တတိယၛာနံ” ပွမဍိုက်ပေၚ်ကဵုတတိယၛာန်ကီု။ “စတုတ္ထၛာနံ” ပွမဍိုက်ပေၚ်တဴကေုာံစတုတ္ထၛာန်ကီု။ ဣဝွံ စရဏစှ်သုန် မကလိဂွံရောၚ်။ ဟိုတ်ဒှ်သာ်ဂှ်စိ ယွံလေဝ်သတ္တံ ကာလပိုဲကၠောန်စရၚ်ဓရ် ကုသဵုမမိက်ကဵုမွဲမွဲမ္ဂး စွံစေတနာကဵုသ္ဂောံဒးအိုတ်ညိ ယဝ်စွံစေတနာဒးအိုတ်မ္ဂး ဒါန်လေဝ်ဒှ်ဘာဝနာ သဳလလေဝ်ဒှ်ဘာဝနာ သမထလေဝ်ဒှ်ဘာဝနာ ဝိပဿနာလေဝ်ဒှ်ဘာဝနာအိုတ်ရ။ ဒါနကုသဵုကံ သ္ဂောံဍိုက်ပေၚ်တုဲဟေၚ် မၚ်မွဲဓရ်သဳလမာန်ရောၚ် ဍောၚ်ဓရ်သဳလ သ္ဂောံမၚ်မွဲသ္အးဇ္ၚးတုဲဟေၚ် ဓရ်သမာဓိတေံ ကလိဂွံရောၚ် ဓရ်သမာဓိကလိဂွံတုဲဟေၚ် သ္ဂောံကၠောံအာဝိပဿနာတေံမာန်ရောၚ်။ ဝိပဿနာကလိဂွံတုဲဟေၚ် သ္ဂောံအာစိုပ်ဍုၚ်ဇၞော်နိဗ္ဗာန်တေံမာန်ရောၚ်။ === ၆ သုတ်ဇာတ်ဒဳဃာဝု === ဟိုတ်သာ်ဝွံစိ ညးကီုအဲကီု ဇုက်ဂၠိၚ်ဂှ်သ္ၚဳရံၚ်ကဵုသ္ၚောဲ ဇုက်ဂၠေံဂှ် လ္ပသ္ၚဳရံၚ်မွဲအိုတ်ညိ နွံသုတ်ဇာတ်မွဲ အဲတွံကဵုကၠာဒဳဃဳတိရ နာမပြထာ တေံရးမွဲအဴ ကောသလမြာ သ္ဂောံဒှ်သၟိၚ်ရ အသရ်တေဇော တေံဍုၚ်မွဲကၠာ ဗာရာဏသဳ ဗြဟ္မဒတ္တ သၟိၚ်မွဲအနဳ ပိုၚ်နန်ထဝ်ပ္ညဳ ဒၚဳဂၠိုၚ်ဗဵုပၞာန် စိုပ်မွဲတ္ၚဲရောၚ် မွဲတောၚ်အဓာန် ဗြဟ္မဒတ္တ သၟိၚ်တၠမာန် ပကောံဒပ်ပၞာန် ဌာန်သၟိၚ်ဃဳတိ ကၠုၚ်တဝ်စၞေဟ်ရောၚ် မွဲတောၚ်ပၞာန်စိ သၟိၚ်ဃဳတိ အောန်ညိ ဗဵုပၞာန် တ === ၇ ဥပမာ ၚဴကဵုသာဲ === === ၈ ဥပမာ ဂစေမ်ကမာတ် ဂစေမ်ကြေဲ=== === ၉ ဥပမာ ကောန်ဗၞိက်တၠပညာကဵုကောန်ဗၞိက်သမၠီုၜါ === === ၁၀ ဥပမာ ပူဂဵုလၞုဟ်လွဳတ္ၚအ်လွဳၜါ === === ၁၁ ဥပမာ မၞိဟ်ဇြုံကိတ် === === ၁၃ ဥပမာ ကလိၚ်ပိ === === ၁၄ ဥပမာ ကောန်ဗၞိက်သမၠီုမွဲ === === ၁၅ ဝတ္ထုမၚ်ဗၠာဲဂၠေၚ်န === === ၁၆ ဒါနကုသိုလ် === === ၁၇ စူဠဂဝစ္ဆထေရဝတ္ထု === === ၁၈ ဥပမာ ကၠဵုဂွံသတ်ဗြဴ === === ၁၉ ဝတ္ထုဗြဴဖျာပန် === === ၂၀ ဥပမာ ပ္ကဴမွဲဍောၚ် === === ၂၁ ပုဏ္ဏမာသထေရဝတ္ထု === === ၂၂ ဒဗ္ဗထေရဝတ္ထု === === ၂၃ ဥပမာ ကောန်ၚာ်ဝေၚ်ကဝေက် === === ၂၄ သုတ်ဇာတ်မၚ်ဗၠာဲမွဲ === === ၂၅ ဖဵုနိဿံသသာမဏဳ === === ၂၆ ဥပမာ သၞသတြု === === ၂၇ သုတ်ဇာတ်ဗြဴကၟာဲမွဲ === === ၂၈ ဥပမာ သၠဗဗုၚ်ကဵုၚေက် === === ၂၉ သုတ််ဇာတ်ဂမဳလောကတိဿ === === ၃၀ ဥပမာ သွပ်လ္ပအ် === === ၃၁ သုတ်ဇာတ်ပြိုတ်သေဌဳၜါ === === ၃၂ သုတ်ဇာတ်အၚ်္ကုရ === === ၃၃ သဳလ === === ၃၄ သရဏတ္ထေရဝတ္ထု === === ၃၅ သုတ်ဇာတ်မၚ်ဗၠာဲၜါ === === ၃၆ သုတ်ဇာတ်ဂၞကျာ်ဝေဿာမိတ္တာ === === ၃၇ သုတ်ဇာတ်လကိုဟ်ၜါ === === ၃၈ သုတ်ဇာတ်ဗြဴသုဇာတာ === === ၃၉ ဗီုဂွံဒဂိုန်သဳအာဇဳဝ === === ၄၀ သုတ်ဇာတ်ဥဒ္ဒယဘဒ္ဒ === === ၄၁ ဗီုဂွံဒဂိုန်မၚ်မွဲသဳဒစာံသဳစှ် === === ၄၂ ပရောဂလာန်စှ်ပန်သာ် === === ၄၃ ဘာဝနာ === === ၄၄ သုတ်ဇာတ်ဂၞကျာ်အသန္ဒိမိတ္တာ === === ၄၅ ဥပမာ နုၚ်ထမာဲ === === ၄၆ ဥပမာ နုၚ်ထမာဲမတဏံ === === ၄၇ သုတ်ဇာတ်ရုပ္ပနန္ဒာ === === ၄၈ ဥပမာ က္ၜေဟ်ကရောဲဇကု === === ၄၉ ဥပမာ နုၚ်အသုဘ === === ၅၀ သုတ်ဇာတ်ကိသာဂေါတမဳ === === ၅၁ ပရောပူဂဵုထပှ်သာ် === === ၅၂ သုတ်ဇာတ်ကဉ္စနဒေဝဳ === === ၅၃ ဗီုဂွံဇၞော်ပၟဝ်ဝိပဿနာခန္ဓမသုန် === === ၅၄ သုတ်ဇာတ်ဂမဳဗြဴဝဇဳရ === === ၅၅ သညာစှ်ၜါ === === ၅၆ ရေဝတဝတ္ထု === === ၅၇ ဥပမာ ညံၚ်မကြေဟ်မလ္ၚဴ === === ၅၈ ပဟာယစှ်သာ် === === ၅၉ ဂေါမိကဝတ္ထု === === ၆၀ သတိပဌာန်ပန် === === ၆၁ ပူဂိုလ်တြဴသာ် === === ၆၂ ပေါဋ္ဌိလထေရဝတ္ထု === === ၆၃ ဣရိယာပိုတ်ပန် === === ၆၄ အာနန္ဒထေရဝတ္ထု === === ၆၅ ဝေဒနာနုဿနာသတိပဋ္ဌာန် === === ၆၆ ဥတ္တရသာမဏေရဝတ္ထု === === ၆၇ သုတ်ဇာတ်အမာဒ်မွဲ === === ၆၈ စိတ္တာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာန် === === ၆၉ အညတရထေရဝတ္ထု === === ၇၀ သုတ်ဇာတ်သောရေယျသေဋ္ဌဳ === === ၇၁ ဓမ္မာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာန် === === ၇၂ အနတ္ထိဂန္ဓကုမာရဝတ္ထု === === ၇၃ အညတရထေရဝတ္ထု === === ၇၄ ဗျာပါဒနိဝဵုပၠန် === === ၇၅ သုတ်ဇာတ်ဒေဝဒတ်ဗြဴသောတာပန် === === ၇၆ ထိနမိဒ္ဓနိဝဵုပၠန် === === ၇၇ ဗာဟုပုတ္တိကဝတ္ထု === === ၇၈ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စနိဝဵုပၠန် === === ၇၉ သုတ်ဇာတ်ဒါယကာဘာမွဲ === === ၈၀ ဝိစိကိစ္ဆာနိဝဵုပၠန် === === ၈၁ သုတ်ဇာတ်ကောန်သၟိၚ်လိစ္ဆဝဳ === === ၈၂ အဝိဇ္ဇာနိဝဵုပၠန် === === ၈၃ သုတ်ဇာတ်မဟာဓနသေဌဳတြုံဗြဴၜါ === === ၈၄ ဗောဇ္ၛၚ်္ဂထပှ်ပၠန် === === ၈၅ ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ၛၚ်္ဂ === === ၈၆ မဟာသေနထေရဝတ္ထု === === ၈၇ ဝဳရိယသမ္ဗောဇ္ၛၚ်္ဂ === === ၈၈ သဳလဝထေရဝတ္ထု === === ၈၉ သတိသမ္ဗောဇ္ၛၚ်္ဂပၠန် === === ၉၀ တိဿထေရဝတ္ထု === === ၉၁ ပဳတိသမ္ဗောဇ္ၛၚ်္ဂပၠန် === === ၉၂ ပုက္ကုသာတိရာဇဝတ္ထု === === ၉၃ ပဿန္ဓိသမ္ဗောဇ္ၛၚ်္ဂပၠန် === === ၉၄ တိဿထေရဝတ္ထု === === ၉၅ သမာဓိသမ္ဗောဇ္ၛၚ်္ဂ === === ၉၆ ရာဟုလထေရဝတ္ထု === === ၉၇ ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ၛၚ်္ဂ === === ၉၈ အဓိမောက္ခသာမဏေရဝတ္ထု === === ၉၉ စၟတ်ပူဂဵုအရဳ === === ၁၀၀ လက်သန်အာစာမၞုံဂုဏ်ထပှ်သာ် === === ၁၀၁ သုတ်ဇာတ်ဗၞးဓနဉ္စာနိ === === ၁၀၂ သုတ်ဇာတ်သၟိၚ်အိန် === === ၁၀၃ သုပ္ပဗုဒ္ဓဝတ္ထု === === ၁၀၄ ပေယဝတ္ထု === === ၁၀၅ သုရမ္ဗဋ္ဌဝတ္ထု === === ၁၀၆ ခုဇ္ဇုတ္တရာဝတ္ထု === === ၁၀၇ ဇာတ်သၟိၚ်ဝိဋဋုပ === === ၁၀၈ ဇာတ်ဗၞးဘာရဒွါဇ === === ၁၀၉ ဇာတ်ကမၠတ်ၜါ === === ၁၁၀ အညတရထေရဝတ္ထု === === ၁၁၁ စိုတ်ပူဂဵုတၠအရှန်တံဟွံချဳဂတဝ် === === ၁၁၂ သ္ဂောံဒှ်တၠအရှန်မ္ဂး ဍာ်တကအ်ဟွံတိတ် === === ၁၁၃ ဘဝမၞိဟ်သ္ဂောံဒှ်ပူဂဵုတၠအရှန် === === ၁၁၄ တၠအရှန်တအ်ဟွံလ္ပအ်ညာတ် === === ၁၁၅ ဇွတၠအရှန်တအ်ဟွံအုဲပသ === === ၁၁၆ ပူဂဵုအရဳတံဟွံသုၚ်သုရာ === == နိဿဲ == le57afr5to6hk13btri4qs2ef2k8txr 54778 54777 2026-05-10T04:34:23Z သ္ဍိုက်ဆာန်မန် 2569 /* ၆ သုတ်ဇာတ်ဒဳဃာဝု */ 54778 wikitext text/x-wiki == နိဒါန် == ဇေတုသဗ္ဗမၚ်္ဂလံ ၊ နွံမွဲကွာန်ကၠာ ကၟာဝက်ပၠန် ဇၞော်သၠဲဇာသန် လှဲလးမလောန် သ္ၚိပိလ္ၚီကၠာ သ္ဂောံပြၚ်အာပၠန် ဘုတ်ဘာတံအဴ ဂၠိုၚ်တဴတန်န် နွံဂုဏ်ကျာ်သြဳ ဣန္ဒြဳဂေါဝ်သန် အိုတ်ညးရဲကွာန် ဌာန်ရတ်ပိပၠန် သ္ဇုၚ်သ္ဍိုက်ကွေံပၠန် ပဳတိလောန်အာ တေံဘာမွဲစိ ဂၠိုၚ်ညိဒကာ ဇာဒိသိုၚ်ရ နာမပြာထာ သ္ပဟိုတ်ကေတ်ရ ကျာ်ဇၞော်အစာ ဒကာဂမၠိုၚ် ရိုၚ်ရိုၚ်သ္အဳဗ္ဂါ တၟးပြာကတ်ဟာန် ဇာညာဏ်ပညာ စိုပ်မွဲတ္ၚဲကၠာ ဒကာဇၞော်ပ္ဍဲကွာန် နာဲဇဝ်ဂျဳရောၚ် သၠောၚ်စိုတ်သန်ဌာန် ဓရ်သဒ္ဓါပ္ညုၚ် က္တဵုဒှ်ကၠုၚ်ပ္ကာန် သၟိက်ခၞံကေတ်ဟာန် ဓမ္မဒါန်ရောၚ်။ ။ ။ ပြာပ်လုပ်အာဟေၚ် ဇြေၚ်ကျာ်ဇၞော်အာစာ သ္ဂောံညာတ်ကေတ်ပၠန် သန်ဌာန်ဖဳဂွါ တေံကျာ်ဇၞော်ပ္ညဳ ဃောလွဳပရာ ရာအိုတ်သီုရ ကိစ္စကေၚ်ကာ ညံၚ်ဂွံလဟဵုကီု သီုသာသနာ တာလျိုၚ်ဇကုပၠန် မွဲတန်သေၚ်ဟာ ၜိုန်ဒှ်တာလျိုၚ်ရ ဇကုတေံမှာ ဟွံရန်ကဵုလၟောၚ် ဍောၚ်ၜိုတ်ကာယ ဃောကၠေံစိုတ်ကီု သီုစေတနာ တေံဒကာဇၞော်သွံ သ္ဂောံညာတ်စိုတ်ညှာ ဆုတ်တိတ်ကၠုၚ်ဟေၚ် နူဇြေၚ်အ္စာ ပြာပ်အာတဴစိ သဒ္ဓိဝိဟာ ဇြေၚ်ကောန်ကွးပၠန် နာဲပဏ္ဍိတာ သၟိက်ခဏမ်ကၠာ ဓမ္မဒါန။ သီုစိုတ်သလောၚ် အာတ်အခေါၚ်ဂျ အဲဂမဳသွံ ဂွံမိၚ်ကေတ်ရ ဃောဍဵုဍိုက်ကၠာ ဝေဒနာဒုက္ခ ဃောချပ်ဒၟံၚ်ပၠန် သန်ဌာန်စိတ္တ တေံဂမဳကၠာ နာဲညာဏ်နွံ ယၟုဂရှ်ဆာဲ နာဲထေၚ်နာမ နာဲဟအးပၠန် မွဲတန်ဒှ်ဂျ သ္ဂောံမိၚ်ကေတ်ရောၚ် သၠောၚ်ပ္ဍဲစိတ္တ ဗိုၚ်ကဵုဒြဟတ် ထတ်စောံကွေဟ်ရ ဒုၚ်ဂုဏ်ဂဇအ်သဝ် သၟဝ်ဂၠးပါဒ အာတ်အခေါၚ်ရ ကာလဂှ်အဴ။ အဲဂမဳပၠန် မွဲတန်မိၚ်တဴ သၟိက်ရော်ဂုဏ်ကၠာ ဥပဇ္ၛာယော ဟွံရန်ကဵုလၟောၚ် ဍောၚ်ၜိုတ်ကာယော ဆထေက်ကြိုက်ဟာန် ဇာညာဏ်စိတ္တာ ညံၚ်သ္ဂောံတီကၠာ လအာဓမ္မော တီတုဲဂွံဒ္ဂေတ် လၟေတ်စိုတ်ကာယော ပြကိုဟ်မွဲရ ဓမ္မရသော သွက်သတ်လောက ဂွံမြၚ်တရဴ အဲချူကမြဴ စၞောန်ထ္ၜးတဴရောၚ်။ == ၁ ပဏာမ == '''နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ''' ကျာ်တြဲအတုလဂၠိုၚ်ဓရ်ကရုဏာ ဓရ်သစ္စပန် အဵုဟွံမွဲကဵုအစာ နလဳဇကုဟေၚ် ဂြၚ်ညာတ်သ္ဂောံတီအာ ညးလဵုတံမွဲဟာန် ပြိုၚ်ညာဏ်ဟွံမာန်ကၠာ ပ္ဍဲပိစှော်မွဲဘုံ အလုံစက္ကဝါ ဟွံမွဲပတောံၜတ် ပြဲအိုတ်လောန်ကွေံကၠာ အဲဍိက်လ္ၚောဝ်ဂဇံသဝ် ဖျဝ်က္ၜံၚ်ရဴဂဴကၠာ ။ တေံပိဋကတ်ရောၚ် ဍောၚ်ဓမ္မက္ခန္ဓာ ဒစာံလက်တံပၠန် သီုကဵုပန်လ္ၚီမှာ သီုဓရ်မဂ်ဖိုလ်ပန် မွဲတန်နိဗ္ဗာန်ကၠာ သီုပရိယတ်ဂှ် ဂကောံဓရ်စှ်ပြကာ အဲလ္ၚောဝ်ပူဇဴကၠာ သီုစေတနာရ ။ တေံဂကောံအရဳယံ သမုတိသံဃ ပူဂဵုမဂ္ဂဌာန် ဖလဌာန်တံဂျ သာသနာကျာ်အဵု ညံၚ်ဂွံလဟဵုမြ မၚ်မွဲတဴကွေံရောၚ် မွဲတောၚ်ထိုၚ်သးဂျ အဲလ္ၚောဝ်ပူဇဴရ သီုစေတနာပၠန် ။ တေံအစာဥပဇ္ၛာ နာမပြာကတ်လောန် မဟိမုထေရ ညာဏဝံသဗ္ဂန် မၚ်မွဲကေတ်ဣန္ဒြဳ ကျာ်ဩဳဂေါဝ်ဆာဲလောန် သီုအစာဂမၠိုၚ်တံ တၟံညးအဲဗဂန် ညံၚ်ကောန်ဖျုန်ဂြိုဟ်ပၠန် မွဲတန်ဓရ်သ္ဍိုက်ဆာန် တွံဓလောံဗတောန် စၞောန်ထ္ၜးကဵုဍာန် ညံၚ်ရဴသ္ဂောံစိုပ်ပ္ညုၚ် ဍုၚ်ဇၞော်တေံနိဗ္ဗာန် ညံၚ်သ္ဂောံဗၠးတိတ်ရ နူဩဃပန်မာန် ဂုဏ်အစာတံအဵု ဇၞော်တဴကဵုဇာညာဏ် အဲဍိက်လ္ၚောဝ်ကေတ်ပ္ကာန် သန်ဋ္ဌာန်ဒွါပိရောၚ် ။ (ရတနတ္တယ ပဏာမ တုဲဆဝွံရ ။ ) ပိုဲသတ္တံညးဂမၠိုၚ် သ္ဂောံကၠုၚ်ကတဵုဒှ်ဘဝမၞိသ် ပ္ဍဲဍုၚ်လိုက်လောကဏံ တၞဟ်သ္အာၚ်ဟွံသေၚ်ရ ဟိုတ်နူကဵုမဗဳဇ ကုသိုလ်ကံပိုဲ နူဘဝအတိက်တေံ ဍေံမရၚ်တၠုၚ်ကဵုဗစိုပ်နၚ်ဂှ်ရ။ ပိုဲသတ္တံ သ္ဂောံကၠုၚ်ကတဵုဒှ်ဘဝမၞိသ်ရ။ ကုသိုလ်ကံ ယဝ်ရဟွံရၚ်တၠုၚ်ဗစိုပ်နၚ်မ္ဂး ဘဝမၞိသ် ပ္ဍဲကဵုဍုၚ်လိုက်လောကဏံ ပိုဲသတ်တံ ဟွံကၠုၚ်ကတဵုဒှ်ကေတ်ရောၚ်။ ဟိုတ်သာ်ဝွံစိ ညးကီုအဲကီု စွံတံလ္တူကၞေၚ် ပြေၚ်စေတနာ ဗွဲမဒးရးတုဲ ချပ်ရံၚ်ကဵုအိုတ်ညိ ကျာ်တြဲတွံလဝ် ဓမ္မက္ခန်ဒစာံဠက်ကဵုပန်လ္ၚီ မၞုံဒၟံၚ်ပ္ဍဲပိဋကတ်ပိ မတွံဂး သုတ်ဝိနဲ-အဘိဓရ်အိုတ်သီုတံဂှ် ဓရ်မၞုံကဵုကုဒုသ် တၟာမရာၚ်ဟေၚ် ဟွံမွဲကေတ်ရ ဓရ်ဟွံမွဲကုဒုသ် ဓရ်မဍိုက်ပေၚ်တဴကေုာံ ကြက်သဘာဝ ပရမတ္ထ ဓရ်မရေၚ်တၠုၚ်ဗစိုပ်ဏာကဵု ကဵုသွရ်ဗြီုတိဗ္ဗာန်တေံ အိုတ်ဖအိုတ်ရောၚ်။ ဂပ်ဝ်သမ္တီပၠောပ်လဝ်စိုတ်ညိ။ ပူဂဵုလ္ၚဵုတံ ဟီုတွံဒၟံၚ်ဂှ် သ္ဂောံမိၚ်ကေတ်ရ။ ယဝ်ရပတုဲဒါန်မ္ဂး သံသာဂၠိၚ်သ္ၚောဲ ပတုဲဒါန်ဝွံ ဟွံပြဲနူဘာဝနာ ယဝ်ရမၚ်မွဲသဳလမ္ဂး သံသာဂၠိၚ်သ္ၚောဲ မၚ်မွဲသဳလဝွံ ဟွံပြဲနူဘာဝနာ။ သ္ဂောံဇၞော်ပၟဝ်ကေတ်ဘာဝနာမွဲဟေၚ် သံသာဂၠေံရ။ ပြဲအိုတ်ရ။ ရဴသာ်ဝွံ လ္ပဟီုပျုတ်ဂရိုဟ်ဗျိ ပၠုတ်အိုတ်ညိ။ သၟိက်သံသာကဵုဂၠိၚ်သ္ၚောဲမ္ဂး ဍေံဂၠိၚ်သ္ၚောဲရ။ သၟိက်သံသာကဵုဂၠေံမ္ဂး ဍေံဂၠေံရ။ စေတနာဇကု မဒှ်မူလဘူတပဓါနရောၚ်။ စေတနာဇကု သၟိက်သံသာကဵုဂၠိၚ်သ္ၚောဲမ္ဂးဂှ် သာ်လဵုရော ကာလပိုဲသတ္တံပတုဲဒါန် မၚ်မွဲသဳလ ကၠောန်စရၚ်ဓရ်ကုသိုလ် မမိက်ကဵုမွဲမွဲမ္ဂး သ္ပဟိုတ်တဏှာလောဘ မၞုံပၟိက်ကဵုပိုန်ဟာန်သမ္ပတ္တိ လောကဳမတွံဂး သၟိၚ်မှာအမာတ်ဨကရာဇ် မန္ဓာတ်စက္ကဝဝ် သွရ်ဗြီုရောၚ်။ စေတနာဇကု သၟိက်သံသာကဵုဂၠေံမ္ဂးဂှ် သာ်လဵုရော ကာလပိုဲသတ္တံ ပတုဲဒါန် မၚ်မွဲသဳလ ကၠောန်စရၚ်ဓရ်ကုသိုလ် မမိက်ကဵုမွဲမွဲမ္ဂး ပၟိက်တဏှာလောဘမတွံဂး ပိစှော်မွဲဘုံ ရုပ်ကဵုနာမ်ၜါဂှ် ဟွံမွဲပၟိက်တုဲ မၞုံပၟိက်ကဵုဍုၚ်ဇၞော်နိဗ္ဗာန်တေံ မွဲဟေၚ်ရ။ ဟိုတ်သာ်ဝွံစိ ညးကီုအဲကီု ဓရ်သတိမွဲစွံလဝ် ကဵုဗိုန်ဗတ်ခိုၚ်ကၠိုက်အိုတ်ညိ။ လ္ပဟီုဗျိပၠုတ်ဂရိုဟ်အိုတ်ညိ။ ယဝ်ရဟီုတဴမ္ဂး မိစ္ဆာဝါစာ မိစ္ဆာသၚ်္ကပ္ပမတွံဂး ဂလာန်ဗၠေတ် ကွေတ်ကသပ်ဗၠေတ်တုဲ ညံၚ်ရဴမဂရိုဟ်ကျာ်ကီုရ ဒုသ်ဇၞော်ကွေံရောၚ် ဂပ်ဝ်သမ္တီလဝ်အိုတ်ညိ။ == ၂ ဒါန == ပ္ဍဲဒါနကုသိုလ်ပၠန် ယဝ်ရပိုဲသတ္တံ စွံစေတနာဒးမ္ဂး သဳလ သမထ ဝိပဿနာ သီုပန်ပြကာဟေၚ် သ္ဂောံဍိုက်ပေၚ်ကေတ်ရ ပသာ်ရော ဃောပိုဲသတ္တံ ပတုဲဒၟံၚ်ဒါနကုသိုလ်ဂှ် ပွမ္ဒးသ္ၚဳလလံကၠေံ ကာယကံ ဝစဳကံ မနောကံ ပိပြကာဂှ် သဳလမ္ဂးယၟုရ-ဟွံသေၚ်ဟာ ဒါနကုသဵုဂှ် သၠးပဝးလတ်တုဲ စာဂမနုဿတိ မတွံဂး ယဝ်ရဗဟ်ဗၞုဟ်ဗက်အာ မဒါန်ကုသဵုတေံပၠန် သမထမ္ဂးယၟုရ-ဟွံသေၚ်ဟာ။ ဃောပိုဲသတ္တံ ပတုဲဒၟံၚ်ဒါနကုသိုလ်ဂှ် ဒါနအဲကၠောန်လၟုဟ်ဝွံ ဍေံဟွံဗိုန် ဓရ်အနိစ္စရောၚ်သွံ ဒါနအဲကၠောန်လဝ်လၟုဟ်ဝွံ တသိုခ်ဟွံသေၚ် ဓရ်ဒဒိုခ်ရောၚ်သွံ။ ဒါနအဲကၠောန်လဝ်လၟုဟ်ဝွံ ဟီုဟွံတုဲ ဟွံဂွံအလဵုအသဳ ဓရ်အနတ္တရောၚ်သွံ ရဴသာ်ဝွံ ယဝ်ရဇၞော်ပၟဝ်ကေတ်မ္ဂး ဝိပဿနာမ္ဂးယၟုရ-ဟွံသေၚ်ဟာ။ ဒါနကုသိုလ်မ္ဂးဂှ် နကဵုဥပနိဿယပစ္စယ် မဒှ်ဌာန်ဒတန် ရိုဟ်ကၞက်သာသနာတုဲ လောဘကိလေသမွဲ ဍေံဝေၚ်ပါဲကၠေံရ။ ဒါနကုသဵုမ္ဂးဂှ် သွဂ်ဂွံအာစိုပ်ဍုၚ်ဇၞော်နိဗ္ဗာန်တေံ မဒှ်ညးဇၞော်က္ဍိုပ်ဒကိုပ် အာဂတပၠတရဴရောၚ် မူလရိုဟ်ကၞက်ဒါနကုသဵု ယဝ်ရဗိုန်ဗတ်ခိုၚ်ကၠိုက်သ္အးဇ္ၚးမ္ဂး သ္ဂောံအာစိုပ်ဍုၚ်ဇၞော်နိဗ္ဗာန်တေံ ဗွဲမပြဟ်ရ။ ဒါနကုသဵု ယဝ်ရဍိုန်ကဵုဒြဟတ်မ္ဂး ဇြိုၚ်ကလိဂွံမဂ်ဖဵုနိဗ္ဗာန်တေံရောၚ် ဂပ်ဝ်သမ္တီလဝ်အိုတ်ညိ။ == ၃ သဳလ == ပ္ဍဲသဳလကုသဵုပၠန် ယဝ်ရပိုဲသတ္တံစွံစေတနာဒးမ္ဂး ဒါန သမထ ဝိပဿနာ သီုပန်ပြကာဟေၚ် ဍိုက်ပေၚ်ကေတ်ရ။ သဳလကုသိုလ်မ္ဂးဂှ် မဒှ်ဌာန်ဒတန် တၞံသာသနာတုဲ အဒိကလျာဏ မ္ဂးယၟုရောၚ်။ ဒေါသကိလေသ ဝိတိက္ကမကိလေသၜါ ဗွဲတဒၚ်္ဂပဟာန် ဝေၚ်ပါဲကၠေံရ။ ဍေံမကလိဂွံဝိဇ္ဇာပိမတွံဂး ပုဗ္ဗေနိဝါသညာဏ် ၊ ညာဏ်ပွမဂြၚ်တီကေတ်ဘဝသတ္တံ ကိုပ်ကၠာတေံကီု ဒိဗ္ဗစက္ခုညာဏ် ညာဏ်ပွမဂြၚ်တီကေတ် ညံၚ်ရဴမတ်ဒိပ်ဒေဝတဴကီု၊ အာသဝက္ခယ်ညာဏ် ညာဏ်ပွမဖအိုတ်ကၠေံ ဓရ်အာသဝဂမၠိုၚ်ကီုရောၚ် ဣဝွံ ဝိဇ္ဇာပိရ။ သဳလကုသဵုမ္ဂးဂှ် မဒှ်ဌာန်ဒတန်ပါၚ်တရၚ် မဂ်ဖဵုနိဗ္ဗာန်တေံရ။ မဒှ်သဇိုၚ် ဥပနိဿယပစ္စယ် သောတာပန် သာဂဒါဂါမ်တအ်ရ။ ဂပ်ဝ်သမ္တီလဝ်အိုတ်ညိ။ == ၄ သမထ == ပ္ဍဲသမထကုသိုလ်ပန်စှော်တေံပၠန် ဃောပိုဲသတ္တံ ဇၞော်ပၟဝ်ယဝ်ရစွံစေတနာဒးမ္ဂး ဒါန သဳလ ဝိပဿနာ သီုပန်ပြကာဟေၚ် သ္ဂောံဍိုက်ပေၚ်ကေတ်ရ။ သမာဓိမတွံဂး သမထကုသိုလ်ဂှ် ညံၚ်ရဴဌာန်ဒတန် သတ်သာသနာတုဲ မဇ္ၛေကလျာဏ မ္ဂးယၟုရ။ မောဟကိလေသကဵု ပရိယုဌာနကိလေသၜါ ဗွဲဝိပက္ခမ္ဘနပဟာန် ဝေၚ်ပါဲကၠေံတုဲ မရၚ်တၠုၚ်ဗစိုပ်ဏာ ဍုၚ်ဗြီုတေံရောၚ်။ '''(အဘိညာဏ်တြဴမတွံဂး)''' '''ဣဓိဝိဓညာဏ် -''' ပါမပၠေၚ်ကၠေံနိမိတ်ဗဒှ် ဣဓိတၞဟ်တၞဟ်သာ်ကီု။ '''ဒိဗ္ဗသောတဉာဏ် -''' ညာဏ် - ပွမဂြၚ်မိၚ်ကေတ် ရမျာၚ်ဒိပ်ကီု။ '''ပရစိတ္တဝိဇာနာနညာဏ် -''' ညာဏ် - ပွမဂြၚ်မိၚ်ကေတ်စိုတ်ညးတၞဟ်ကီု။ '''ပုဗ္ဗေတိဝါသညာဏ် -''' ဉာဏ် - ပွမဂြၚ်တီကေတ်သတ္တံ ပ္ဍဲဘဝကိုပ်ကၠာတေံကီု။ '''ဒိဗ္ဗစက္ခုညာဏ် -''' ဉာဏ် - ပွမဂြၚ်တီညာတ်ကေတ် ညံၚ်ရဴမတ်ဒိပ်ဒေဝတဴကီု။ '''အာသဝက္ခယညာဏ် -''' ဉာဏ် - ပွမဖအိုတ်ကၠေံ ဓရ်အာသဝဂမၠိုၚ်ပန် မတွံဂး၊ ကာမာသဝ၊ ဘဝါသဝ၊ ဒိဌာသဝ၊ အဝိဇ္ဇာသဝကီု။ '''ဣဝွံ အဘိညာဏ်တြဴသာ်ရောၚ်။''' သမာပတ်ဒစာံမတွံဂး ရုပ္ပၛာန်ပန်ကုသိုလ်ပန် ၊ အရုပ္ပၛာန်ပန်ကုသိုလ်ပန်ရ။ ပ္ဍဲကဵုသမာပတ်ဒစာံဏံ ယဝ်ရသ္ဂောံဍိုက်ပေၚ်ကေတ်တုဲကီု။ ပ္ဍဲညာဏ်လောကဳ လောကတ္တိုရ်ၜါပြကာတေံပၠန်လေဝ်၊ သ္ဂောံတီစဳကၠး တၟးကေတ်တုဲကီုမ္ဂး နကဵုဥပနိဿယပစ္စယ် မဒှ်သဇိုၚ်အနာဂါမိဖဵုရောၚ်။ ဂပ်ဝ်သမ္တီလဝ်အိုတ်ညိ။ == ၅ ဝိပဿနာ == ပ္ဍဲဝိပဿနာဘာဝနာကုသဵုတေံပၠန် ယဝ်စွံစေတနာဒးမ္ဂး ဒါန သဳလ သမထ သီုပန်ပြကာရောၚ် သ္ဂောံဍိုက်ပေၚ်ကေတ်ရ '''ပညာဝိပဿနာကုသဵု'''မ္ဂးဂှ် မဒှ်ဌာန်ဒတန် ကြက်သာသနာတုဲ ပရိယောသာနကလျာဏမ္ဂးယၟုရ။ '''အနုသယကိလေသ'''မွဲ ဗွဲသမုစ္ဆေဒပဟာန် ညိဟွံသၟဟ်ဟေၚ် ဝေၚ်ပါဲကၠေံရ။ ပွမရၚ်တၠုၚ်ဗစိုပ်ဏာကဵု ဍုၚ်ဇၞော်နိဗ္ဗာန်တေံရောၚ်။ ===='''-“ပဋိသမ္ဘိဒါပန်မတွံဂး”'''==== အတ္တပဋိသမ္ဘိဒါ - ဉာဏ်မတီကေတ် န်အရထကီု။ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ - ဉာဏ်မတီကေတ် န်မသဒ္ဒါကီု။ နိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒါ - ဉာဏ်မတီကေတ် ဘာသာတၞဟ်အိုဿီုကီု။ ပဋိဘာနသမ္ဘိဒါ - ဉာဏ်မတီကေတ် အရထကဵုဘာသာ ၜါပြကာကီု။ ဣဝွံ ပဋိသမ္ဘိဒါပန် မကလိဂွံကီုရောၚ်။ ===='''-(ဝိဇ္ဇာဒစာံပၠန်)'''==== “ဒိဗ္ဗစက္ခု၊” ပွမဂြၚ်တီကေတ် ညံၚ်ရဴမတ်ဒိပ်ဒေဝတဴကီု။ “ဒိဗ္ဗသောတ၊” ပွမဂြၚ်မိၚ်ကေတ် ညံၚ်ရဴကတောဝ်ဒိပ်ဒေဝတဴကီု။ “ဣဓိဝိဓ၊” ပွမနိမိတ်ဗဒှ်ပၠေၚ်ကၠေံ ရုပ်တၞဟ်ဟ်သာ်ကီု။ “စေတောပုရိယ၊” ပွမဂြၚ်တီကေတ် စိုတ်သတ္တံဂမၠိုၚ်ကီု။ “ပုဗ္ဗေနိဝါသ၊” ပွမဂြၚ်ညာတ်ကေတ် ဘဝသတ္တံနူကိုပ်ကၠာတေံကီု။ “အာသဝက္ခယ၊” ပွမဖအိုတ်ကၠေံ ဓရ်အာသဝဂမၠိုၚ်ကီု။ “မနောမယိဒ္ဓိ၊” အတိုၚ်ပၟိက်စိုတ်ဒှ် ပွမအာစိုပ်ဒတုဲကီု။ “ဝိပဿနာ၊” ပွမသ္ၚီပိုၚ်ခြာကေတ် မၞုံတံ ဓရ်ၛာန် ဓရ်မဂ်မာန်ကီု။ ===='''စရဏစှ်သုန်'''==== “သဳလသံဝရ” ပွမသ္ၚဳလလံ ပွမဍိုက်ပေၚ်တဴကေုာံ ဓရ်သဳလကီု။ “ဣန္ဒြိယသံဝရ” ပွမသ္ၚဳလလံ ပွမဍိုက်ပေၚ်တဴကေုာံ ဣန္ဒြဳတြဴကီု။ “ဘောဇနမတ္တညု” ပွမတီကေတ် ဗၞတ်ဗ္ၜတ်မၞုံတံ စၞအဟာရဘေယဇိုန်ကီု။ “ဇာပရိယာနုယောဂ” အခိၚ်ကာလကၠာဟွံလောန် ပွမၚုဟ်တိုန်ကီု။ “သဒ္ဓါ” ပွမကေတ်သ္ဇုၚ်ပ္ဍဲကဵုစိုတ်ကီု။ “သတိ” ပွမဗိုန်ဗတ်ခိုၚ်ကၠိုက်ပ္ဍဲအာရီုကီု။ “ဟိရိ” ပွမဂွံပါပ်ပ္ဍဲဒုစရိုတ်ကီု။ “ဩတ္တပ္ပ” ပွမလကိုတ်ပါပ်ပ္ဍဲဒုစရိုတ်ကီု။ “ဗဟုသစ္စ” ပွမၞုံကဵုဂၠိုၚ်မိၚ်ဂၠိိုၚ်ညာတ်ကီု။ “ဝဳရိယ” ပွမလွဳပရာကီု။ “ပညာ” ပွမစိုန်သကီုကဵုညာဏ်ပညာမပြဲကီု။ “ပဋ္ဌမၛာနံ” ပွမဍိုက်ပေၚ်ကဵုပဋ္ဌမၛာန်ကီု။ “ဒုတိယၛာနံ” ပွမဍိုက်ပေၚ်ကဵုဒုတိယၛာန်ကီု။ “တတိယၛာနံ” ပွမဍိုက်ပေၚ်ကဵုတတိယၛာန်ကီု။ “စတုတ္ထၛာနံ” ပွမဍိုက်ပေၚ်တဴကေုာံစတုတ္ထၛာန်ကီု။ ဣဝွံ စရဏစှ်သုန် မကလိဂွံရောၚ်။ ဟိုတ်ဒှ်သာ်ဂှ်စိ ယွံလေဝ်သတ္တံ ကာလပိုဲကၠောန်စရၚ်ဓရ် ကုသဵုမမိက်ကဵုမွဲမွဲမ္ဂး စွံစေတနာကဵုသ္ဂောံဒးအိုတ်ညိ ယဝ်စွံစေတနာဒးအိုတ်မ္ဂး ဒါန်လေဝ်ဒှ်ဘာဝနာ သဳလလေဝ်ဒှ်ဘာဝနာ သမထလေဝ်ဒှ်ဘာဝနာ ဝိပဿနာလေဝ်ဒှ်ဘာဝနာအိုတ်ရ။ ဒါနကုသဵုကံ သ္ဂောံဍိုက်ပေၚ်တုဲဟေၚ် မၚ်မွဲဓရ်သဳလမာန်ရောၚ် ဍောၚ်ဓရ်သဳလ သ္ဂောံမၚ်မွဲသ္အးဇ္ၚးတုဲဟေၚ် ဓရ်သမာဓိတေံ ကလိဂွံရောၚ် ဓရ်သမာဓိကလိဂွံတုဲဟေၚ် သ္ဂောံကၠောံအာဝိပဿနာတေံမာန်ရောၚ်။ ဝိပဿနာကလိဂွံတုဲဟေၚ် သ္ဂောံအာစိုပ်ဍုၚ်ဇၞော်နိဗ္ဗာန်တေံမာန်ရောၚ်။ === ၆ သုတ်ဇာတ်ဒဳဃာဝု === ဟိုတ်သာ်ဝွံစိ ညးကီုအဲကီု ဇုက်ဂၠိၚ်ဂှ်သ္ၚဳရံၚ်ကဵုသ္ၚောဲ ဇုက်ဂၠေံဂှ် လ္ပသ္ၚဳရံၚ်မွဲအိုတ်ညိ နွံသုတ်ဇာတ်မွဲ အဲတွံကဵုကၠာဒဳဃဳတိရ နာမပြထာ တေံရးမွဲအဴ ကောသလမြာ သ္ဂောံဒှ်သၟိၚ်ရ အသရ်တေဇော တေံဍုၚ်မွဲကၠာ ဗာရာဏသဳ ဗြဟ္မဒတ္တ သၟိၚ်မွဲအနဳ ပိုၚ်နန်ထဝ်ပ္ညဳ ဒၚဳဂၠိုၚ်ဗဵုပၞာန် စိုပ်မွဲတ္ၚဲရောၚ် မွဲတောၚ်အဓာန် ဗြဟ္မဒတ္တ သၟိၚ်တၠမာန် ပကောံဒပ်ပၞာန် ဌာန်သၟိၚ်ဃဳတိ ကၠုၚ်တဝ်စၞေဟ်ရောၚ် မွဲတောၚ်ပၞာန်စိ သၟိၚ်ဃဳတိ အောန်ညိ ဗဵုပၞာန် တဝ်စၞေဟ်ဟွံမာန် ပၞာန်သၟိၚ်ပါပ။ === ၇ ဥပမာ ၚဴကဵုသာဲ === === ၈ ဥပမာ ဂစေမ်ကမာတ် ဂစေမ်ကြေဲ=== === ၉ ဥပမာ ကောန်ဗၞိက်တၠပညာကဵုကောန်ဗၞိက်သမၠီုၜါ === === ၁၀ ဥပမာ ပူဂဵုလၞုဟ်လွဳတ္ၚအ်လွဳၜါ === === ၁၁ ဥပမာ မၞိဟ်ဇြုံကိတ် === === ၁၃ ဥပမာ ကလိၚ်ပိ === === ၁၄ ဥပမာ ကောန်ဗၞိက်သမၠီုမွဲ === === ၁၅ ဝတ္ထုမၚ်ဗၠာဲဂၠေၚ်န === === ၁၆ ဒါနကုသိုလ် === === ၁၇ စူဠဂဝစ္ဆထေရဝတ္ထု === === ၁၈ ဥပမာ ကၠဵုဂွံသတ်ဗြဴ === === ၁၉ ဝတ္ထုဗြဴဖျာပန် === === ၂၀ ဥပမာ ပ္ကဴမွဲဍောၚ် === === ၂၁ ပုဏ္ဏမာသထေရဝတ္ထု === === ၂၂ ဒဗ္ဗထေရဝတ္ထု === === ၂၃ ဥပမာ ကောန်ၚာ်ဝေၚ်ကဝေက် === === ၂၄ သုတ်ဇာတ်မၚ်ဗၠာဲမွဲ === === ၂၅ ဖဵုနိဿံသသာမဏဳ === === ၂၆ ဥပမာ သၞသတြု === === ၂၇ သုတ်ဇာတ်ဗြဴကၟာဲမွဲ === === ၂၈ ဥပမာ သၠဗဗုၚ်ကဵုၚေက် === === ၂၉ သုတ််ဇာတ်ဂမဳလောကတိဿ === === ၃၀ ဥပမာ သွပ်လ္ပအ် === === ၃၁ သုတ်ဇာတ်ပြိုတ်သေဌဳၜါ === === ၃၂ သုတ်ဇာတ်အၚ်္ကုရ === === ၃၃ သဳလ === === ၃၄ သရဏတ္ထေရဝတ္ထု === === ၃၅ သုတ်ဇာတ်မၚ်ဗၠာဲၜါ === === ၃၆ သုတ်ဇာတ်ဂၞကျာ်ဝေဿာမိတ္တာ === === ၃၇ သုတ်ဇာတ်လကိုဟ်ၜါ === === ၃၈ သုတ်ဇာတ်ဗြဴသုဇာတာ === === ၃၉ ဗီုဂွံဒဂိုန်သဳအာဇဳဝ === === ၄၀ သုတ်ဇာတ်ဥဒ္ဒယဘဒ္ဒ === === ၄၁ ဗီုဂွံဒဂိုန်မၚ်မွဲသဳဒစာံသဳစှ် === === ၄၂ ပရောဂလာန်စှ်ပန်သာ် === === ၄၃ ဘာဝနာ === === ၄၄ သုတ်ဇာတ်ဂၞကျာ်အသန္ဒိမိတ္တာ === === ၄၅ ဥပမာ နုၚ်ထမာဲ === === ၄၆ ဥပမာ နုၚ်ထမာဲမတဏံ === === ၄၇ သုတ်ဇာတ်ရုပ္ပနန္ဒာ === === ၄၈ ဥပမာ က္ၜေဟ်ကရောဲဇကု === === ၄၉ ဥပမာ နုၚ်အသုဘ === === ၅၀ သုတ်ဇာတ်ကိသာဂေါတမဳ === === ၅၁ ပရောပူဂဵုထပှ်သာ် === === ၅၂ သုတ်ဇာတ်ကဉ္စနဒေဝဳ === === ၅၃ ဗီုဂွံဇၞော်ပၟဝ်ဝိပဿနာခန္ဓမသုန် === === ၅၄ သုတ်ဇာတ်ဂမဳဗြဴဝဇဳရ === === ၅၅ သညာစှ်ၜါ === === ၅၆ ရေဝတဝတ္ထု === === ၅၇ ဥပမာ ညံၚ်မကြေဟ်မလ္ၚဴ === === ၅၈ ပဟာယစှ်သာ် === === ၅၉ ဂေါမိကဝတ္ထု === === ၆၀ သတိပဌာန်ပန် === === ၆၁ ပူဂိုလ်တြဴသာ် === === ၆၂ ပေါဋ္ဌိလထေရဝတ္ထု === === ၆၃ ဣရိယာပိုတ်ပန် === === ၆၄ အာနန္ဒထေရဝတ္ထု === === ၆၅ ဝေဒနာနုဿနာသတိပဋ္ဌာန် === === ၆၆ ဥတ္တရသာမဏေရဝတ္ထု === === ၆၇ သုတ်ဇာတ်အမာဒ်မွဲ === === ၆၈ စိတ္တာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာန် === === ၆၉ အညတရထေရဝတ္ထု === === ၇၀ သုတ်ဇာတ်သောရေယျသေဋ္ဌဳ === === ၇၁ ဓမ္မာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာန် === === ၇၂ အနတ္ထိဂန္ဓကုမာရဝတ္ထု === === ၇၃ အညတရထေရဝတ္ထု === === ၇၄ ဗျာပါဒနိဝဵုပၠန် === === ၇၅ သုတ်ဇာတ်ဒေဝဒတ်ဗြဴသောတာပန် === === ၇၆ ထိနမိဒ္ဓနိဝဵုပၠန် === === ၇၇ ဗာဟုပုတ္တိကဝတ္ထု === === ၇၈ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စနိဝဵုပၠန် === === ၇၉ သုတ်ဇာတ်ဒါယကာဘာမွဲ === === ၈၀ ဝိစိကိစ္ဆာနိဝဵုပၠန် === === ၈၁ သုတ်ဇာတ်ကောန်သၟိၚ်လိစ္ဆဝဳ === === ၈၂ အဝိဇ္ဇာနိဝဵုပၠန် === === ၈၃ သုတ်ဇာတ်မဟာဓနသေဌဳတြုံဗြဴၜါ === === ၈၄ ဗောဇ္ၛၚ်္ဂထပှ်ပၠန် === === ၈၅ ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ၛၚ်္ဂ === === ၈၆ မဟာသေနထေရဝတ္ထု === === ၈၇ ဝဳရိယသမ္ဗောဇ္ၛၚ်္ဂ === === ၈၈ သဳလဝထေရဝတ္ထု === === ၈၉ သတိသမ္ဗောဇ္ၛၚ်္ဂပၠန် === === ၉၀ တိဿထေရဝတ္ထု === === ၉၁ ပဳတိသမ္ဗောဇ္ၛၚ်္ဂပၠန် === === ၉၂ ပုက္ကုသာတိရာဇဝတ္ထု === === ၉၃ ပဿန္ဓိသမ္ဗောဇ္ၛၚ်္ဂပၠန် === === ၉၄ တိဿထေရဝတ္ထု === === ၉၅ သမာဓိသမ္ဗောဇ္ၛၚ်္ဂ === === ၉၆ ရာဟုလထေရဝတ္ထု === === ၉၇ ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ၛၚ်္ဂ === === ၉၈ အဓိမောက္ခသာမဏေရဝတ္ထု === === ၉၉ စၟတ်ပူဂဵုအရဳ === === ၁၀၀ လက်သန်အာစာမၞုံဂုဏ်ထပှ်သာ် === === ၁၀၁ သုတ်ဇာတ်ဗၞးဓနဉ္စာနိ === === ၁၀၂ သုတ်ဇာတ်သၟိၚ်အိန် === === ၁၀၃ သုပ္ပဗုဒ္ဓဝတ္ထု === === ၁၀၄ ပေယဝတ္ထု === === ၁၀၅ သုရမ္ဗဋ္ဌဝတ္ထု === === ၁၀၆ ခုဇ္ဇုတ္တရာဝတ္ထု === === ၁၀၇ ဇာတ်သၟိၚ်ဝိဋဋုပ === === ၁၀၈ ဇာတ်ဗၞးဘာရဒွါဇ === === ၁၀၉ ဇာတ်ကမၠတ်ၜါ === === ၁၁၀ အညတရထေရဝတ္ထု === === ၁၁၁ စိုတ်ပူဂဵုတၠအရှန်တံဟွံချဳဂတဝ် === === ၁၁၂ သ္ဂောံဒှ်တၠအရှန်မ္ဂး ဍာ်တကအ်ဟွံတိတ် === === ၁၁၃ ဘဝမၞိဟ်သ္ဂောံဒှ်ပူဂဵုတၠအရှန် === === ၁၁၄ တၠအရှန်တအ်ဟွံလ္ပအ်ညာတ် === === ၁၁၅ ဇွတၠအရှန်တအ်ဟွံအုဲပသ === === ၁၁၆ ပူဂဵုအရဳတံဟွံသုၚ်သုရာ === == နိဿဲ == pvweh8uho6q7k2f1x0x107fy4u7xpr9 54779 54778 2026-05-10T08:46:43Z Aue Nai 24 54779 wikitext text/x-wiki == နိဒါန် == ဇေတုသဗ္ဗမၚ်္ဂလံ ၊ နွံမွဲကွာန်ကၠာ ကၟာဝက်ပၠန် ဇၞော်သၠဲဇာသန် လှဲလးမလောန် သ္ၚိပိလ္ၚီကၠာ သ္ဂောံပြၚ်အာပၠန် ဘုတ်ဘာတံအဴ ဂၠိုၚ်တဴတန်န် နွံဂုဏ်ကျာ်သြဳ ဣန္ဒြဳဂေါဝ်သန် အိုတ်ညးရဲကွာန် ဌာန်ရတ်ပိပၠန် သ္ဇုၚ်သ္ဍိုက်ကွေံပၠန် ပဳတိလောန်အာ တေံဘာမွဲစိ ဂၠိုၚ်ညိဒကာ ဇာဒိသိုၚ်ရ နာမပြာထာ သ္ပဟိုတ်ကေတ်ရ ကျာ်ဇၞော်အစာ ဒကာဂမၠိုၚ် ရိုၚ်ရိုၚ်သ္အဳဗ္ဂါ တၟးပြာကတ်ဟာန် ဇာညာဏ်ပညာ စိုပ်မွဲတ္ၚဲကၠာ ဒကာဇၞော်ပ္ဍဲကွာန် နာဲဇဝ်ဂျဳရောၚ် သၠောၚ်စိုတ်သန်ဌာန် ဓရ်သဒ္ဓါပ္ညုၚ် က္တဵုဒှ်ကၠုၚ်ပ္ကာန် သၟိက်ခၞံကေတ်ဟာန် ဓမ္မဒါန်ရောၚ်။ ။ ။ ပြာပ်လုပ်အာဟေၚ် ဇြေၚ်ကျာ်ဇၞော်အာစာ သ္ဂောံညာတ်ကေတ်ပၠန် သန်ဌာန်ဖဳဂွါ တေံကျာ်ဇၞော်ပ္ညဳ ဃောလွဳပရာ ရာအိုတ်သီုရ ကိစ္စကေၚ်ကာ ညံၚ်ဂွံလဟဵုကီု သီုသာသနာ တာလျိုၚ်ဇကုပၠန် မွဲတန်သေၚ်ဟာ ၜိုန်ဒှ်တာလျိုၚ်ရ ဇကုတေံမှာ ဟွံရန်ကဵုလၟောၚ် ဍောၚ်ၜိုတ်ကာယ ဃောကၠေံစိုတ်ကီု သီုစေတနာ တေံဒကာဇၞော်သွံ သ္ဂောံညာတ်စိုတ်ညှာ ဆုတ်တိတ်ကၠုၚ်ဟေၚ် နူဇြေၚ်အ္စာ ပြာပ်အာတဴစိ သဒ္ဓိဝိဟာ ဇြေၚ်ကောန်ကွးပၠန် နာဲပဏ္ဍိတာ သၟိက်ခဏမ်ကၠာ ဓမ္မဒါန။ သီုစိုတ်သလောၚ် အာတ်အခေါၚ်ဂျ အဲဂမဳသွံ ဂွံမိၚ်ကေတ်ရ ဃောဍဵုဍိုက်ကၠာ ဝေဒနာဒုက္ခ ဃောချပ်ဒၟံၚ်ပၠန် သန်ဌာန်စိတ္တ တေံဂမဳကၠာ နာဲညာဏ်နွံ ယၟုဂရှ်ဆာဲ နာဲထေၚ်နာမ နာဲဟအးပၠန် မွဲတန်ဒှ်ဂျ သ္ဂောံမိၚ်ကေတ်ရောၚ် သၠောၚ်ပ္ဍဲစိတ္တ ဗိုၚ်ကဵုဒြဟတ် ထတ်စောံကွေဟ်ရ ဒုၚ်ဂုဏ်ဂဇအ်သဝ် သၟဝ်ဂၠးပါဒ အာတ်အခေါၚ်ရ ကာလဂှ်အဴ။ အဲဂမဳပၠန် မွဲတန်မိၚ်တဴ သၟိက်ရော်ဂုဏ်ကၠာ ဥပဇ္ၛာယော ဟွံရန်ကဵုလၟောၚ် ဍောၚ်ၜိုတ်ကာယော ဆထေက်ကြိုက်ဟာန် ဇာညာဏ်စိတ္တာ ညံၚ်သ္ဂောံတီကၠာ လအာဓမ္မော တီတုဲဂွံဒ္ဂေတ် လၟေတ်စိုတ်ကာယော ပြကိုဟ်မွဲရ ဓမ္မရသော သွက်သတ်လောက ဂွံမြၚ်တရဴ အဲချူကမြဴ စၞောန်ထ္ၜးတဴရောၚ်။ == ၁ ပဏာမ == '''နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ''' ကျာ်တြဲအတုလဂၠိုၚ်ဓရ်ကရုဏာ ဓရ်သစ္စပန် အဵုဟွံမွဲကဵုအစာ နလဳဇကုဟေၚ် ဂြၚ်ညာတ်သ္ဂောံတီအာ ညးလဵုတံမွဲဟာန် ပြိုၚ်ညာဏ်ဟွံမာန်ကၠာ ပ္ဍဲပိစှော်မွဲဘုံ အလုံစက္ကဝါ ဟွံမွဲပတောံၜတ် ပြဲအိုတ်လောန်ကွေံကၠာ အဲဍိက်လ္ၚောဝ်ဂဇံသဝ် ဖျဝ်က္ၜံၚ်ရဴဂဴကၠာ ။ တေံပိဋကတ်ရောၚ် ဍောၚ်ဓမ္မက္ခန္ဓာ ဒစာံလက်တံပၠန် သီုကဵုပန်လ္ၚီမှာ သီုဓရ်မဂ်ဖိုလ်ပန် မွဲတန်နိဗ္ဗာန်ကၠာ သီုပရိယတ်ဂှ် ဂကောံဓရ်စှ်ပြကာ အဲလ္ၚောဝ်ပူဇဴကၠာ သီုစေတနာရ ။ တေံဂကောံအရဳယံ သမုတိသံဃ ပူဂဵုမဂ္ဂဌာန် ဖလဌာန်တံဂျ သာသနာကျာ်အဵု ညံၚ်ဂွံလဟဵုမြ မၚ်မွဲတဴကွေံရောၚ် မွဲတောၚ်ထိုၚ်သးဂျ အဲလ္ၚောဝ်ပူဇဴရ သီုစေတနာပၠန် ။ တေံအစာဥပဇ္ၛာ နာမပြာကတ်လောန် မဟိမုထေရ ညာဏဝံသဗ္ဂန် မၚ်မွဲကေတ်ဣန္ဒြဳ ကျာ်ဩဳဂေါဝ်ဆာဲလောန် သီုအစာဂမၠိုၚ်တံ တၟံညးအဲဗဂန် ညံၚ်ကောန်ဖျုန်ဂြိုဟ်ပၠန် မွဲတန်ဓရ်သ္ဍိုက်ဆာန် တွံဓလောံဗတောန် စၞောန်ထ္ၜးကဵုဍာန် ညံၚ်ရဴသ္ဂောံစိုပ်ပ္ညုၚ် ဍုၚ်ဇၞော်တေံနိဗ္ဗာန် ညံၚ်သ္ဂောံဗၠးတိတ်ရ နူဩဃပန်မာန် ဂုဏ်အစာတံအဵု ဇၞော်တဴကဵုဇာညာဏ် အဲဍိက်လ္ၚောဝ်ကေတ်ပ္ကာန် သန်ဋ္ဌာန်ဒွါပိရောၚ် ။ (ရတနတ္တယ ပဏာမ တုဲဆဝွံရ ။ ) ပိုဲသတ္တံညးဂမၠိုၚ် သ္ဂောံကၠုၚ်ကတဵုဒှ်ဘဝမၞိသ် ပ္ဍဲဍုၚ်လိုက်လောကဏံ တၞဟ်သ္အာၚ်ဟွံသေၚ်ရ ဟိုတ်နူကဵုမဗဳဇ ကုသိုလ်ကံပိုဲ နူဘဝအတိက်တေံ ဍေံမရၚ်တၠုၚ်ကဵုဗစိုပ်နၚ်ဂှ်ရ။ ပိုဲသတ္တံ သ္ဂောံကၠုၚ်ကတဵုဒှ်ဘဝမၞိသ်ရ။ ကုသိုလ်ကံ ယဝ်ရဟွံရၚ်တၠုၚ်ဗစိုပ်နၚ်မ္ဂး ဘဝမၞိသ် ပ္ဍဲကဵုဍုၚ်လိုက်လောကဏံ ပိုဲသတ်တံ ဟွံကၠုၚ်ကတဵုဒှ်ကေတ်ရောၚ်။ ဟိုတ်သာ်ဝွံစိ ညးကီုအဲကီု စွံတံလ္တူကၞေၚ် ပြေၚ်စေတနာ ဗွဲမဒးရးတုဲ ချပ်ရံၚ်ကဵုအိုတ်ညိ ကျာ်တြဲတွံလဝ် ဓမ္မက္ခန်ဒစာံဠက်ကဵုပန်လ္ၚီ မၞုံဒၟံၚ်ပ္ဍဲပိဋကတ်ပိ မတွံဂး သုတ်ဝိနဲ-အဘိဓရ်အိုတ်သီုတံဂှ် ဓရ်မၞုံကဵုကုဒုသ် တၟာမရာၚ်ဟေၚ် ဟွံမွဲကေတ်ရ ဓရ်ဟွံမွဲကုဒုသ် ဓရ်မဍိုက်ပေၚ်တဴကေုာံ ကြက်သဘာဝ ပရမတ္ထ ဓရ်မရေၚ်တၠုၚ်ဗစိုပ်ဏာကဵု ကဵုသွရ်ဗြီုတိဗ္ဗာန်တေံ အိုတ်ဖအိုတ်ရောၚ်။ ဂပ်ဝ်သမ္တီပၠောပ်လဝ်စိုတ်ညိ။ ပူဂဵုလ္ၚဵုတံ ဟီုတွံဒၟံၚ်ဂှ် သ္ဂောံမိၚ်ကေတ်ရ။ ယဝ်ရပတုဲဒါန်မ္ဂး သံသာဂၠိၚ်သ္ၚောဲ ပတုဲဒါန်ဝွံ ဟွံပြဲနူဘာဝနာ ယဝ်ရမၚ်မွဲသဳလမ္ဂး သံသာဂၠိၚ်သ္ၚောဲ မၚ်မွဲသဳလဝွံ ဟွံပြဲနူဘာဝနာ။ သ္ဂောံဇၞော်ပၟဝ်ကေတ်ဘာဝနာမွဲဟေၚ် သံသာဂၠေံရ။ ပြဲအိုတ်ရ။ ရဴသာ်ဝွံ လ္ပဟီုပျုတ်ဂရိုဟ်ဗျိ ပၠုတ်အိုတ်ညိ။ သၟိက်သံသာကဵုဂၠိၚ်သ္ၚောဲမ္ဂး ဍေံဂၠိၚ်သ္ၚောဲရ။ သၟိက်သံသာကဵုဂၠေံမ္ဂး ဍေံဂၠေံရ။ စေတနာဇကု မဒှ်မူလဘူတပဓါနရောၚ်။ စေတနာဇကု သၟိက်သံသာကဵုဂၠိၚ်သ္ၚောဲမ္ဂးဂှ် သာ်လဵုရော ကာလပိုဲသတ္တံပတုဲဒါန် မၚ်မွဲသဳလ ကၠောန်စရၚ်ဓရ်ကုသိုလ် မမိက်ကဵုမွဲမွဲမ္ဂး သ္ပဟိုတ်တဏှာလောဘ မၞုံပၟိက်ကဵုပိုန်ဟာန်သမ္ပတ္တိ လောကဳမတွံဂး သၟိၚ်မှာအမာတ်ဨကရာဇ် မန္ဓာတ်စက္ကဝဝ် သွရ်ဗြီုရောၚ်။ စေတနာဇကု သၟိက်သံသာကဵုဂၠေံမ္ဂးဂှ် သာ်လဵုရော ကာလပိုဲသတ္တံ ပတုဲဒါန် မၚ်မွဲသဳလ ကၠောန်စရၚ်ဓရ်ကုသိုလ် မမိက်ကဵုမွဲမွဲမ္ဂး ပၟိက်တဏှာလောဘမတွံဂး ပိစှော်မွဲဘုံ ရုပ်ကဵုနာမ်ၜါဂှ် ဟွံမွဲပၟိက်တုဲ မၞုံပၟိက်ကဵုဍုၚ်ဇၞော်နိဗ္ဗာန်တေံ မွဲဟေၚ်ရ။ ဟိုတ်သာ်ဝွံစိ ညးကီုအဲကီု ဓရ်သတိမွဲစွံလဝ် ကဵုဗိုန်ဗတ်ခိုၚ်ကၠိုက်အိုတ်ညိ။ လ္ပဟီုဗျိပၠုတ်ဂရိုဟ်အိုတ်ညိ။ ယဝ်ရဟီုတဴမ္ဂး မိစ္ဆာဝါစာ မိစ္ဆာသၚ်္ကပ္ပမတွံဂး ဂလာန်ဗၠေတ် ကွေတ်ကသပ်ဗၠေတ်တုဲ ညံၚ်ရဴမဂရိုဟ်ကျာ်ကီုရ ဒုသ်ဇၞော်ကွေံရောၚ် ဂပ်ဝ်သမ္တီလဝ်အိုတ်ညိ။ == ၂ ဒါန == ပ္ဍဲဒါနကုသိုလ်ပၠန် ယဝ်ရပိုဲသတ္တံ စွံစေတနာဒးမ္ဂး သဳလ သမထ ဝိပဿနာ သီုပန်ပြကာဟေၚ် သ္ဂောံဍိုက်ပေၚ်ကေတ်ရ ပသာ်ရော ဃောပိုဲသတ္တံ ပတုဲဒၟံၚ်ဒါနကုသိုလ်ဂှ် ပွမ္ဒးသ္ၚဳလလံကၠေံ ကာယကံ ဝစဳကံ မနောကံ ပိပြကာဂှ် သဳလမ္ဂးယၟုရ-ဟွံသေၚ်ဟာ ဒါနကုသဵုဂှ် သၠးပဝးလတ်တုဲ စာဂမနုဿတိ မတွံဂး ယဝ်ရဗဟ်ဗၞုဟ်ဗက်အာ မဒါန်ကုသဵုတေံပၠန် သမထမ္ဂးယၟုရ-ဟွံသေၚ်ဟာ။ ဃောပိုဲသတ္တံ ပတုဲဒၟံၚ်ဒါနကုသိုလ်ဂှ် ဒါနအဲကၠောန်လၟုဟ်ဝွံ ဍေံဟွံဗိုန် ဓရ်အနိစ္စရောၚ်သွံ ဒါနအဲကၠောန်လဝ်လၟုဟ်ဝွံ တသိုခ်ဟွံသေၚ် ဓရ်ဒဒိုခ်ရောၚ်သွံ။ ဒါနအဲကၠောန်လဝ်လၟုဟ်ဝွံ ဟီုဟွံတုဲ ဟွံဂွံအလဵုအသဳ ဓရ်အနတ္တရောၚ်သွံ ရဴသာ်ဝွံ ယဝ်ရဇၞော်ပၟဝ်ကေတ်မ္ဂး ဝိပဿနာမ္ဂးယၟုရ-ဟွံသေၚ်ဟာ။ ဒါနကုသိုလ်မ္ဂးဂှ် နကဵုဥပနိဿယပစ္စယ် မဒှ်ဌာန်ဒတန် ရိုဟ်ကၞက်သာသနာတုဲ လောဘကိလေသမွဲ ဍေံဝေၚ်ပါဲကၠေံရ။ ဒါနကုသဵုမ္ဂးဂှ် သွဂ်ဂွံအာစိုပ်ဍုၚ်ဇၞော်နိဗ္ဗာန်တေံ မဒှ်ညးဇၞော်က္ဍိုပ်ဒကိုပ် အာဂတပၠတရဴရောၚ် မူလရိုဟ်ကၞက်ဒါနကုသဵု ယဝ်ရဗိုန်ဗတ်ခိုၚ်ကၠိုက်သ္အးဇ္ၚးမ္ဂး သ္ဂောံအာစိုပ်ဍုၚ်ဇၞော်နိဗ္ဗာန်တေံ ဗွဲမပြဟ်ရ။ ဒါနကုသဵု ယဝ်ရဍိုန်ကဵုဒြဟတ်မ္ဂး ဇြိုၚ်ကလိဂွံမဂ်ဖဵုနိဗ္ဗာန်တေံရောၚ် ဂပ်ဝ်သမ္တီလဝ်အိုတ်ညိ။ == ၃ သဳလ == ပ္ဍဲသဳလကုသဵုပၠန် ယဝ်ရပိုဲသတ္တံစွံစေတနာဒးမ္ဂး ဒါန သမထ ဝိပဿနာ သီုပန်ပြကာဟေၚ် ဍိုက်ပေၚ်ကေတ်ရ။ သဳလကုသိုလ်မ္ဂးဂှ် မဒှ်ဌာန်ဒတန် တၞံသာသနာတုဲ အဒိကလျာဏ မ္ဂးယၟုရောၚ်။ ဒေါသကိလေသ ဝိတိက္ကမကိလေသၜါ ဗွဲတဒၚ်္ဂပဟာန် ဝေၚ်ပါဲကၠေံရ။ ဍေံမကလိဂွံဝိဇ္ဇာပိမတွံဂး ပုဗ္ဗေနိဝါသညာဏ် ၊ ညာဏ်ပွမဂြၚ်တီကေတ်ဘဝသတ္တံ ကိုပ်ကၠာတေံကီု ဒိဗ္ဗစက္ခုညာဏ် ညာဏ်ပွမဂြၚ်တီကေတ် ညံၚ်ရဴမတ်ဒိပ်ဒေဝတဴကီု၊ အာသဝက္ခယ်ညာဏ် ညာဏ်ပွမဖအိုတ်ကၠေံ ဓရ်အာသဝဂမၠိုၚ်ကီုရောၚ် ဣဝွံ ဝိဇ္ဇာပိရ။ သဳလကုသဵုမ္ဂးဂှ် မဒှ်ဌာန်ဒတန်ပါၚ်တရၚ် မဂ်ဖဵုနိဗ္ဗာန်တေံရ။ မဒှ်သဇိုၚ် ဥပနိဿယပစ္စယ် သောတာပန် သာဂဒါဂါမ်တအ်ရ။ ဂပ်ဝ်သမ္တီလဝ်အိုတ်ညိ။ == ၄ သမထ == ပ္ဍဲသမထကုသိုလ်ပန်စှော်တေံပၠန် ဃောပိုဲသတ္တံ ဇၞော်ပၟဝ်ယဝ်ရစွံစေတနာဒးမ္ဂး ဒါန သဳလ ဝိပဿနာ သီုပန်ပြကာဟေၚ် သ္ဂောံဍိုက်ပေၚ်ကေတ်ရ။ သမာဓိမတွံဂး သမထကုသိုလ်ဂှ် ညံၚ်ရဴဌာန်ဒတန် သတ်သာသနာတုဲ မဇ္ၛေကလျာဏ မ္ဂးယၟုရ။ မောဟကိလေသကဵု ပရိယုဌာနကိလေသၜါ ဗွဲဝိပက္ခမ္ဘနပဟာန် ဝေၚ်ပါဲကၠေံတုဲ မရၚ်တၠုၚ်ဗစိုပ်ဏာ ဍုၚ်ဗြီုတေံရောၚ်။ '''(အဘိညာဏ်တြဴမတွံဂး)''' '''ဣဓိဝိဓညာဏ် -''' ပါမပၠေၚ်ကၠေံနိမိတ်ဗဒှ် ဣဓိတၞဟ်တၞဟ်သာ်ကီု။ '''ဒိဗ္ဗသောတဉာဏ် -''' ညာဏ် - ပွမဂြၚ်မိၚ်ကေတ် ရမျာၚ်ဒိပ်ကီု။ '''ပရစိတ္တဝိဇာနာနညာဏ် -''' ညာဏ် - ပွမဂြၚ်မိၚ်ကေတ်စိုတ်ညးတၞဟ်ကီု။ '''ပုဗ္ဗေတိဝါသညာဏ် -''' ဉာဏ် - ပွမဂြၚ်တီကေတ်သတ္တံ ပ္ဍဲဘဝကိုပ်ကၠာတေံကီု။ '''ဒိဗ္ဗစက္ခုညာဏ် -''' ဉာဏ် - ပွမဂြၚ်တီညာတ်ကေတ် ညံၚ်ရဴမတ်ဒိပ်ဒေဝတဴကီု။ '''အာသဝက္ခယညာဏ် -''' ဉာဏ် - ပွမဖအိုတ်ကၠေံ ဓရ်အာသဝဂမၠိုၚ်ပန် မတွံဂး၊ ကာမာသဝ၊ ဘဝါသဝ၊ ဒိဌာသဝ၊ အဝိဇ္ဇာသဝကီု။ '''ဣဝွံ အဘိညာဏ်တြဴသာ်ရောၚ်။''' သမာပတ်ဒစာံမတွံဂး ရုပ္ပၛာန်ပန်ကုသိုလ်ပန် ၊ အရုပ္ပၛာန်ပန်ကုသိုလ်ပန်ရ။ ပ္ဍဲကဵုသမာပတ်ဒစာံဏံ ယဝ်ရသ္ဂောံဍိုက်ပေၚ်ကေတ်တုဲကီု။ ပ္ဍဲညာဏ်လောကဳ လောကတ္တိုရ်ၜါပြကာတေံပၠန်လေဝ်၊ သ္ဂောံတီစဳကၠး တၟးကေတ်တုဲကီုမ္ဂး နကဵုဥပနိဿယပစ္စယ် မဒှ်သဇိုၚ်အနာဂါမိဖဵုရောၚ်။ ဂပ်ဝ်သမ္တီလဝ်အိုတ်ညိ။ == ၅ ဝိပဿနာ == ပ္ဍဲဝိပဿနာဘာဝနာကုသဵုတေံပၠန် ယဝ်စွံစေတနာဒးမ္ဂး ဒါန သဳလ သမထ သီုပန်ပြကာရောၚ် သ္ဂောံဍိုက်ပေၚ်ကေတ်ရ '''ပညာဝိပဿနာကုသဵု'''မ္ဂးဂှ် မဒှ်ဌာန်ဒတန် ကြက်သာသနာတုဲ ပရိယောသာနကလျာဏမ္ဂးယၟုရ။ '''အနုသယကိလေသ'''မွဲ ဗွဲသမုစ္ဆေဒပဟာန် ညိဟွံသၟဟ်ဟေၚ် ဝေၚ်ပါဲကၠေံရ။ ပွမရၚ်တၠုၚ်ဗစိုပ်ဏာကဵု ဍုၚ်ဇၞော်နိဗ္ဗာန်တေံရောၚ်။ ==== '''-“ပဋိသမ္ဘိဒါပန်မတွံဂး”''' ==== အတ္တပဋိသမ္ဘိဒါ - ဉာဏ်မတီကေတ် န်အရထကီု။ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ - ဉာဏ်မတီကေတ် န်မသဒ္ဒါကီု။ နိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒါ - ဉာဏ်မတီကေတ် ဘာသာတၞဟ်အိုဿီုကီု။ ပဋိဘာနသမ္ဘိဒါ - ဉာဏ်မတီကေတ် အရထကဵုဘာသာ ၜါပြကာကီု။ ဣဝွံ ပဋိသမ္ဘိဒါပန် မကလိဂွံကီုရောၚ်။ ==== '''-(ဝိဇ္ဇာဒစာံပၠန်)''' ==== “ဒိဗ္ဗစက္ခု၊” ပွမဂြၚ်တီကေတ် ညံၚ်ရဴမတ်ဒိပ်ဒေဝတဴကီု။ “ဒိဗ္ဗသောတ၊” ပွမဂြၚ်မိၚ်ကေတ် ညံၚ်ရဴကတောဝ်ဒိပ်ဒေဝတဴကီု။ “ဣဓိဝိဓ၊” ပွမနိမိတ်ဗဒှ်ပၠေၚ်ကၠေံ ရုပ်တၞဟ်ဟ်သာ်ကီု။ “စေတောပုရိယ၊” ပွမဂြၚ်တီကေတ် စိုတ်သတ္တံဂမၠိုၚ်ကီု။ “ပုဗ္ဗေနိဝါသ၊” ပွမဂြၚ်ညာတ်ကေတ် ဘဝသတ္တံနူကိုပ်ကၠာတေံကီု။ “အာသဝက္ခယ၊” ပွမဖအိုတ်ကၠေံ ဓရ်အာသဝဂမၠိုၚ်ကီု။ “မနောမယိဒ္ဓိ၊” အတိုၚ်ပၟိက်စိုတ်ဒှ် ပွမအာစိုပ်ဒတုဲကီု။ “ဝိပဿနာ၊” ပွမသ္ၚီပိုၚ်ခြာကေတ် မၞုံတံ ဓရ်ၛာန် ဓရ်မဂ်မာန်ကီု။ ==== '''စရဏစှ်သုန်''' ==== “သဳလသံဝရ” ပွမသ္ၚဳလလံ ပွမဍိုက်ပေၚ်တဴကေုာံ ဓရ်သဳလကီု။ “ဣန္ဒြိယသံဝရ” ပွမသ္ၚဳလလံ ပွမဍိုက်ပေၚ်တဴကေုာံ ဣန္ဒြဳတြဴကီု။ “ဘောဇနမတ္တညု” ပွမတီကေတ် ဗၞတ်ဗ္ၜတ်မၞုံတံ စၞအဟာရဘေယဇိုန်ကီု။ “ဇာပရိယာနုယောဂ” အခိၚ်ကာလကၠာဟွံလောန် ပွမၚုဟ်တိုန်ကီု။ “သဒ္ဓါ” ပွမကေတ်သ္ဇုၚ်ပ္ဍဲကဵုစိုတ်ကီု။ “သတိ” ပွမဗိုန်ဗတ်ခိုၚ်ကၠိုက်ပ္ဍဲအာရီုကီု။ “ဟိရိ” ပွမဂွံပါပ်ပ္ဍဲဒုစရိုတ်ကီု။ “ဩတ္တပ္ပ” ပွမလကိုတ်ပါပ်ပ္ဍဲဒုစရိုတ်ကီု။ “ဗဟုသစ္စ” ပွမၞုံကဵုဂၠိုၚ်မိၚ်ဂၠိိုၚ်ညာတ်ကီု။ “ဝဳရိယ” ပွမလွဳပရာကီု။ “ပညာ” ပွမစိုန်သကီုကဵုညာဏ်ပညာမပြဲကီု။ “ပဋ္ဌမၛာနံ” ပွမဍိုက်ပေၚ်ကဵုပဋ္ဌမၛာန်ကီု။ “ဒုတိယၛာနံ” ပွမဍိုက်ပေၚ်ကဵုဒုတိယၛာန်ကီု။ “တတိယၛာနံ” ပွမဍိုက်ပေၚ်ကဵုတတိယၛာန်ကီု။ “စတုတ္ထၛာနံ” ပွမဍိုက်ပေၚ်တဴကေုာံစတုတ္ထၛာန်ကီု။ ဣဝွံ စရဏစှ်သုန် မကလိဂွံရောၚ်။ ဟိုတ်ဒှ်သာ်ဂှ်စိ ယွံလေဝ်သတ္တံ ကာလပိုဲကၠောန်စရၚ်ဓရ် ကုသဵုမမိက်ကဵုမွဲမွဲမ္ဂး စွံစေတနာကဵုသ္ဂောံဒးအိုတ်ညိ ယဝ်စွံစေတနာဒးအိုတ်မ္ဂး ဒါန်လေဝ်ဒှ်ဘာဝနာ သဳလလေဝ်ဒှ်ဘာဝနာ သမထလေဝ်ဒှ်ဘာဝနာ ဝိပဿနာလေဝ်ဒှ်ဘာဝနာအိုတ်ရ။ ဒါနကုသဵုကံ သ္ဂောံဍိုက်ပေၚ်တုဲဟေၚ် မၚ်မွဲဓရ်သဳလမာန်ရောၚ် ဍောၚ်ဓရ်သဳလ သ္ဂောံမၚ်မွဲသ္အးဇ္ၚးတုဲဟေၚ် ဓရ်သမာဓိတေံ ကလိဂွံရောၚ် ဓရ်သမာဓိကလိဂွံတုဲဟေၚ် သ္ဂောံကၠောံအာဝိပဿနာတေံမာန်ရောၚ်။ ဝိပဿနာကလိဂွံတုဲဟေၚ် သ္ဂောံအာစိုပ်ဍုၚ်ဇၞော်နိဗ္ဗာန်တေံမာန်ရောၚ်။ === ၆ သုတ်ဇာတ်ဒဳဃာဝု === ဟိုတ်သာ်ဝွံစိ ညးကီုအဲကီု ဇုက်ဂၠိၚ်ဂှ်သ္ၚဳရံၚ်ကဵုသ္ၚောဲ ဇုက်ဂၠေံဂှ် လ္ပသ္ၚဳရံၚ်မွဲအိုတ်ညိ နွံသုတ်ဇာတ်မွဲ အဲတွံကဵုကၠာဒဳဃဳတိရ နာမပြထာ တေံရးမွဲအဴ ကောသလမြာ သ္ဂောံဒှ်သၟိၚ်ရ အသရ်တေဇော တေံဍုၚ်မွဲကၠာ ဗာရာဏသဳ ဗြဟ္မဒတ္တ သၟိၚ်မွဲအနဳ ပိုၚ်နန်ထဝ်ပ္ညဳ ဒၚဳဂၠိုၚ်ဗဵုပၞာန် စိုပ်မွဲတ္ၚဲရောၚ် မွဲတောၚ်အဓာန် ဗြဟ္မဒတ္တ သၟိၚ်တၠမာန် ပကောံဒပ်ပၞာန် ဌာန်သၟိၚ်ဃဳတိ ကၠုၚ်တဝ်စၞေဟ်ရောၚ် မွဲတောၚ်ပၞာန်စိ သၟိၚ်ဃဳတိ အောန်ညိ ဗဵုပၞာန် တဝ်စၞေဟ်ဟွံမာန် ပၞာန်သၟိၚ်ပါပ။ === ၇ ဥပမာ ၚဴကဵုသာဲ === === ၈ ဥပမာ ဂစေမ်ကမာတ် ဂစေမ်ကြေဲ === === ၉ ဥပမာ ကောန်ဗၞိက်တၠပညာကဵုကောန်ဗၞိက်သမၠီုၜါ === === ၁၀ ဥပမာ ပူဂဵုလၞုဟ်လွဳတ္ၚအ်လွဳၜါ === === ၁၁ ဥပမာ မၞိဟ်ဇြုံကိတ် === === ၁၃ ဥပမာ ကလိၚ်ပိ === === ၁၄ ဥပမာ ကောန်ဗၞိက်သမၠီုမွဲ === === ၁၅ ဝတ္ထုမၚ်ဗၠာဲဂၠေၚ်န === === ၁၆ ဒါနကုသိုလ် === === ၁၇ စူဠဂဝစ္ဆထေရဝတ္ထု === === ၁၈ ဥပမာ ကၠဵုဂွံသတ်ဗြဴ === === ၁၉ ဝတ္ထုဗြဴဖျာပန် === === ၂၀ ဥပမာ ပ္ကဴမွဲဍောၚ် === === ၂၁ ပုဏ္ဏမာသထေရဝတ္ထု === === ၂၂ ဒဗ္ဗထေရဝတ္ထု === === ၂၃ ဥပမာ ကောန်ၚာ်ဝေၚ်ကဝေက် === === ၂၄ သုတ်ဇာတ်မၚ်ဗၠာဲမွဲ === === ၂၅ ဖဵုနိဿံသသာမဏဳ === === ၂၆ ဥပမာ သၞသတြု === === ၂၇ သုတ်ဇာတ်ဗြဴကၟာဲမွဲ === === ၂၈ ဥပမာ သၠဗဗုၚ်ကဵုၚေက် === === ၂၉ သုတ််ဇာတ်ဂမဳလောကတိဿ === === ၃၀ ဥပမာ သွပ်လ္ပအ် === === ၃၁ သုတ်ဇာတ်ပြိုတ်သေဌဳၜါ === === ၃၂ သုတ်ဇာတ်အၚ်္ကုရ === === ၃၃ သဳလ === === ၃၄ သရဏတ္ထေရဝတ္ထု === === ၃၅ သုတ်ဇာတ်မၚ်ဗၠာဲၜါ === === ၃၆ သုတ်ဇာတ်ဂၞကျာ်ဝေဿာမိတ္တာ === === ၃၇ သုတ်ဇာတ်လကိုဟ်ၜါ === === ၃၈ သုတ်ဇာတ်ဗြဴသုဇာတာ === === ၃၉ ဗီုဂွံဒဂိုန်သဳအာဇဳဝ === === ၄၀ သုတ်ဇာတ်ဥဒ္ဒယဘဒ္ဒ === === ၄၁ ဗီုဂွံဒဂိုန်မၚ်မွဲသဳဒစာံသဳစှ် === === ၄၂ ပရောဂလာန်စှ်ပန်သာ် === === ၄၃ ဘာဝနာ === === ၄၄ သုတ်ဇာတ်ဂၞကျာ်အသန္ဒိမိတ္တာ === === ၄၅ ဥပမာ နုၚ်ထမာဲ === === ၄၆ ဥပမာ နုၚ်ထမာဲမတဏံ === === ၄၇ သုတ်ဇာတ်ရုပ္ပနန္ဒာ === === ၄၈ ဥပမာ က္ၜေဟ်ကရောဲဇကု === === ၄၉ ဥပမာ နုၚ်အသုဘ === === ၅၀ သုတ်ဇာတ်ကိသာဂေါတမဳ === === ၅၁ ပရောပူဂဵုထပှ်သာ် === === ၅၂ သုတ်ဇာတ်ကဉ္စနဒေဝဳ === === ၅၃ ဗီုဂွံဇၞော်ပၟဝ်ဝိပဿနာခန္ဓမသုန် === === ၅၄ သုတ်ဇာတ်ဂမဳဗြဴဝဇဳရ === === ၅၅ သညာစှ်ၜါ === === ၅၆ ရေဝတဝတ္ထု === === ၅၇ ဥပမာ ညံၚ်မကြေဟ်မလ္ၚဴ === === ၅၈ ပဟာယစှ်သာ် === === ၅၉ ဂေါမိကဝတ္ထု === === ၆၀ သတိပဌာန်ပန် === === ၆၁ ပူဂိုလ်တြဴသာ် === === ၆၂ ပေါဋ္ဌိလထေရဝတ္ထု === === ၆၃ ဣရိယာပိုတ်ပန် === === ၆၄ အာနန္ဒထေရဝတ္ထု === === ၆၅ ဝေဒနာနုဿနာသတိပဋ္ဌာန် === === ၆၆ ဥတ္တရသာမဏေရဝတ္ထု === === ၆၇ သုတ်ဇာတ်အမာဒ်မွဲ === === ၆၈ စိတ္တာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာန် === === ၆၉ အညတရထေရဝတ္ထု === === ၇၀ သုတ်ဇာတ်သောရေယျသေဋ္ဌဳ === === ၇၁ ဓမ္မာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာန် === === ၇၂ အနတ္ထိဂန္ဓကုမာရဝတ္ထု === === ၇၃ အညတရထေရဝတ္ထု === === ၇၄ ဗျာပါဒနိဝဵုပၠန် === === ၇၅ သုတ်ဇာတ်ဒေဝဒတ်ဗြဴသောတာပန် === === ၇၆ ထိနမိဒ္ဓနိဝဵုပၠန် === === ၇၇ ဗာဟုပုတ္တိကဝတ္ထု === === ၇၈ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စနိဝဵုပၠန် === === ၇၉ သုတ်ဇာတ်ဒါယကာဘာမွဲ === === ၈၀ ဝိစိကိစ္ဆာနိဝဵုပၠန် === === ၈၁ သုတ်ဇာတ်ကောန်သၟိၚ်လိစ္ဆဝဳ === === ၈၂ အဝိဇ္ဇာနိဝဵုပၠန် === === ၈၃ သုတ်ဇာတ်မဟာဓနသေဌဳတြုံဗြဴၜါ === === ၈၄ ဗောဇ္ၛၚ်္ဂထပှ်ပၠန် === === ၈၅ ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ၛၚ်္ဂ === === ၈၆ မဟာသေနထေရဝတ္ထု === === ၈၇ ဝဳရိယသမ္ဗောဇ္ၛၚ်္ဂ === === ၈၈ သဳလဝထေရဝတ္ထု === === ၈၉ သတိသမ္ဗောဇ္ၛၚ်္ဂပၠန် === === ၉၀ တိဿထေရဝတ္ထု === === ၉၁ ပဳတိသမ္ဗောဇ္ၛၚ်္ဂပၠန် === === ၉၂ ပုက္ကုသာတိရာဇဝတ္ထု === === ၉၃ ပဿန္ဓိသမ္ဗောဇ္ၛၚ်္ဂပၠန် === === ၉၄ တိဿထေရဝတ္ထု === === ၉၅ သမာဓိသမ္ဗောဇ္ၛၚ်္ဂ === === ၉၆ ရာဟုလထေရဝတ္ထု === === ၉၇ ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ၛၚ်္ဂ === === ၉၈ အဓိမောက္ခသာမဏေရဝတ္ထု === === ၉၉ စၟတ်ပူဂဵုအရဳ === === ၁၀၀ လက်သန်အာစာမၞုံဂုဏ်ထပှ်သာ် === === ၁၀၁ သုတ်ဇာတ်ဗၞးဓနဉ္စာနိ === === ၁၀၂ သုတ်ဇာတ်သၟိၚ်အိန် === === ၁၀၃ သုပ္ပဗုဒ္ဓဝတ္ထု === === ၁၀၄ ပေယဝတ္ထု === === ၁၀၅ သုရမ္ဗဋ္ဌဝတ္ထု === === ၁၀၆ ခုဇ္ဇုတ္တရာဝတ္ထု === === ၁၀၇ ဇာတ်သၟိၚ်ဝိဋဋုပ === === ၁၀၈ ဇာတ်ဗၞးဘာရဒွါဇ === === ၁၀၉ ဇာတ်ကမၠတ်ၜါ === === ၁၁၀ အညတရထေရဝတ္ထု === === ၁၁၁ စိုတ်ပူဂဵုတၠအရှန်တံဟွံချဳဂတဝ် === === ၁၁၂ သ္ဂောံဒှ်တၠအရှန်မ္ဂး ဍာ်တကအ်ဟွံတိတ် === === ၁၁၃ ဘဝမၞိဟ်သ္ဂောံဒှ်ပူဂဵုတၠအရှန် === === ၁၁၄ တၠအရှန်တအ်ဟွံလ္ပအ်ညာတ် === === ၁၁၅ ဇွတၠအရှန်တအ်ဟွံအုဲပသ === === ၁၁၆ ပူဂဵုအရဳတံဟွံသုၚ်သုရာ === == နိဿဲ == {{Infobox Concept}} r64x7jnr1gd4ol11qf2n657eoinntn1 4 7057 54786 53596 2026-05-10T09:30:20Z Aue Nai 24 54786 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ __NOEDITSECTION__ {| width="100%" cellpadding="5" cellspacing="10" style="background: #f4f9ff; border: 1px solid #a2a9b1;" |- | colspan="2" style="background: #eaecf0; text-align: center; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 20px;" | <div style="font-size: 180%; font-weight: bold; color: #000000;">ပါၚ်မုက် ဂကောံ (Community Portal)</div> <div style="font-size: 110%; margin-top: 5px; color: #54595d;">''ဒၞာဲ မကောံကလောအ် သွက် ညးလွပ် ကေုာံ မၞိဟ်ပလေဝ်ဒါန် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်''</div> |- | width="50%" valign="top" style="background: #ffffff; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 15px;" | <div style="background: #c8ccd1; padding: 5px 10px; font-weight: bold; font-size: 120%; border-bottom: 2px solid #72777d;">ပရေၚ် ချဳဒရာၚ် တၟိဂမၠိုၚ်</div> * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:သဘၚ် သၟာန်သွဟ် (Village pump)|သဘၚ် သၟာန်သွဟ်]] - ဒၞာဲ သွက်ဂွံ သဳကၠဳ ပရူ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အလုံအိုတ်သီု။ * [[Special:RecentChanges|ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ တၟိတၟိဂမၠိုၚ်]] - လ္ၚတ်ရံၚ် ပရေၚ် ပလေဝ်ဒါန် တၟိ အိုတ် ပ္ဍဲ ဝဳကဳ။ * '''[https://meta.wikimedia.org/wiki/Mon_Wikimedians_Community Mon Wikimedians Community]''' - ကဏ္ဍ မၞိဟ်မပါလုပ် ချဳဒရာၚ် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်။ <div style="background: #c8ccd1; padding: 5px 10px; font-weight: bold; font-size: 120%; border-bottom: 2px solid #72777d; margin-top: 20px;">ပရောဂျေတ်ဂမၠိုၚ် (Projects)</div> * [[:en:Wikipedia:WikiProject_Myanmar|WikiProject Myanmar]] (အၚ်္ဂလိက်) * ကမၠောန် ကၠာဲဘာသာ လိက်ပရေၚ် ဇမၠေအ် တအ် ညံၚ်ဂွံ ပေၚ်။ * ကမၠောန် ဖန်ဗဒှ် ထာမ်ပလိက် ကေုာံ လေန် ဒၞာဲယၟု တၟိဂမၠိုၚ်။ | width="50%" valign="top" style="background: #ffffff; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 15px;" | <div style="background: #c8ccd1; padding: 5px 10px; font-weight: bold; font-size: 120%; border-bottom: 2px solid #72777d;">ဗီုလဵု ဂွံ ပါလုပ် ရီုဗၚ် မာန် ရော?</div> * '''ကၠာဲဘာသာ (Translate):''' ပြံၚ်ကၠာဲ လိက်ပရေၚ် နူ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အၚ်္ဂလိက် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဗၟာ။ * '''ခၞံဗဒှ် (Create):''' ချူ လိက်ပရေၚ် တၟိ မဆေၚ်စပ် ကု ယေန်သၞာၚ်၊ ဝၚ်၊ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပရေၚ် နဲပညာ မန်။ * '''ပလေဝ်ဒါန် (Edit):''' ပခိုဟ်ပတိုန် သဒ္ဒါ ကေုာံ သက်သဳ နိဿဲ တအ် ပ္ဍဲ လိက်ပရေၚ် မၞုံ တုဲတုဲ တအ်။ <div style="background: #c8ccd1; padding: 5px 10px; font-weight: bold; font-size: 120%; border-bottom: 2px solid #72777d; margin-top: 20px;">အရီုအဗၚ် သွက် မၞိဟ်တၟိ</div> * [[Help:မာတိကာ|မာတိကာ အရီုအဗၚ်]] (Help contents) * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:သဘောၚ်စဳပၞောန် မသုန်သာ်|သဘောၚ်စဳပၞောန် မသုန်သာ်]] (Five pillars) * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကဏ္ဍ သၟာန်သွဟ်|ကဏ္ဍ သၟာန်သွဟ် မဂၠိုၚ်]] (FAQ) <div style="background: #c8ccd1; padding: 5px 10px; font-weight: bold; font-size: 120%; border-bottom: 2px solid #72777d; margin-top: 20px;">ဆက်စပ် ကု ပိုဲ (Contact Us)</div> * ဒၞာဲ ဏအ် နာဲ တအ် စုတ် လေန် Telegram, Facebook Group ဟွံသေၚ်မ္ဂး မုက်လိက် ဆက်စပ် တၞဟ်ဟ် သွက် ဂကောံ ဝဳကဳ မန် မာန် ရ။ |} 761beznedpwmzhrzuel1efl0yp9h18i 54794 54786 2026-05-10T09:59:09Z Aue Nai 24 54794 wikitext text/x-wiki [[Category:Wp/mnw]] [[Category:Wp/mnw/ပရဝ်ဂျက်တ်]] = ဝဳကဳပဳဒဳယာ: ပါၚ်မုက် ဂကောံ = [[File:Community Portal icon.svg|thumb|right|150px|တဆိပ် ပါၚ်မုက် ဂကောံ]] '''ပါၚ်မုက် ဂကောံ''' (Community Portal) ဝွံ ဒှ်ဒၞာဲ ပကောံညးချူလိက်၊ ညးပလေဝ်လိက်၊ ကေုာံ ညးစၟတ်သမ္တီ ပရူပရာဂမၠိုင် ပ္ဍဲ[[ဝဳကဳပဳဒဳယာမန်]]။ == ကမၠောန် ဒးကၠောန် (To-do List) == === ကမၠောန် ကိုပ်ကၠာအိုတ် === * ပလေဝ်ပလေတ် လိက်ပရေင် မနွံဒၟံင် (stubs) * ကၠာဲစၠောံ လိက်ပရေင် နူဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက် * စုတ် ကဏ္ဍ (categories) သွက်မုက်လိက်ဂမၠိုင် === ကမၠောန် မနွံဒၟံင် === * ခၞံဗဒှ် ထာမ်ပလိက် (templates) တၟိ * ပလေဝ်ပလေတ် ဒုဟ်လိက် (typos) ကေုာံ သဒ္ဒါ * စုတ် နိဿဲ (references) သွက်မုက်လိက်ဂမၠိုင် === ကမၠောန် သွက်ဂတ (Future Goals) === * စိုပ် မုက်လိက် ၁၀,၀၀၀ * ဒက်ပ္တန် ညးအုပ်ကာ (administrators) * ပ္တိုန် ကဆံင်လိက် နူ stub စဵုစိုပ် start/C-class == သၞောတ် ကေုာံ လိက်စၟတ်သမ္တီ == === သၞောတ် အဓိကဂမၠိုင် === * '''[[Wikipedia:NPOV]]''' – သၞောတ်စှ်ေဗဗွဲဓဝ် (Neutral Point of View) * '''[[Wikipedia:V]]''' – သၞောတ်စၟတ်သမ္တီနိဿဲ (Verifiability) * '''[[Wikipedia:NOR]]''' – သၞောတ်ဟွံဒးစုတ် သုတေသနတမ်မူလ (No Original Research) * '''[[Wikipedia:BLP]]''' – သၞောတ် သွက်မၞိဟ်မဂျိုင်ဒၟံင် (Biographies of Living Persons) === လိက်စၟတ်သမ္တီ ဗီုပြင်ချူလိက် === * [[Help:ဗီုပြင်ချူလိက်]] – ဗီုပြင်ချူလိက် နကဵု MediaWiki * [[Help:Infobox]] – ဗီုပြင်စကာ ထာမ်ပလိက် Infobox * [[Help:Category]] – ဗီုပြင်စကာ ကဏ္ဍ (categories) == ပရဝ်ဂျက်တ် သၟဝ်ဂမၠိုင် == <div style="column-count: 2; column-gap: 20px;"> * [[Wikipedia:WikiProject Mon language]] – ပရဝ်ဂျက်တ် သွက်ဘာသာမန် * [[Wikipedia:WikiProject Mon culture]] – ပရဝ်ဂျက်တ် သွက်ယေန်သၞာင်မန် * [[Wikipedia:WikiProject Buddhism]] – ပရဝ်ဂျက်တ် သွက်ဗုဒ္ဓဘာသာ * [[Wikipedia:WikiProject Translation]] – ပရဝ်ဂျက်တ် သွက်ကၠာဲစၠောံ </div> == ဂကောံညးချူလိက် == === ညးအုပ်ကာ (Administrators) === လၟုဟ် ဟွံမွဲဏီ။ မၞးတအ် မိက်ဂွံဒှ်မ္ဂး အာတ်မိက် ပ္ဍဲဂလာန်ဗ္စာရဏာ။ === ညးချူလိက် အဓိက (Active Users) === * (စုတ်ယၟုညးလွပ်ဂမၠိုင်) === သွက်ဂွံဒုင်တဲ === # [[Special:CreateAccount|ဒက်ပ္တန် အကာံညးလွပ်]] # [[Special:UserLogin|လုပ်လ္ၚုဟ်]] == ဆက်စၠောအ် == * [[Wikipedia:ပါၚ်မုက် ဂကောံ/ဂလာန်ဗ္စာရဏာ|ဂလာန်ဗ္စာရဏာ]] – ဒၞာဲသွက်ဂွံသၟာန်သွဟ် ကေုာံ ဟီုအရေဝ် * [[Wikipedia:ပါၚ်မုက် ဂကောံ/ကမၠောန်ဒးကၠောန်|ကမၠောန်ဒးကၠောန်]] – စရင်ကမၠောန် သွက်ဂွံကၠောန် * [[Wikipedia:ပါၚ်မုက် ဂကောံ/နိဿဲ|နိဿဲ]] – ကရိယာ ကေုာံ လေန်အရီုအဗင် == လေန်မ္ၚး == * [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents အရီုအဗင် MediaWiki] (အင်္ဂလိက်) * [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Community_portal ပါၚ်မုက် ဂကောံ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်] – သွက်ဂွံရံင်စံင် [[Category:Wp/mnw/ပရဝ်ဂျက်တ်]] [[Category:Wp/mnw/ပါၚ်မုက် ဂကောံ]] 73o3m5iqtlybflv5wqpw4iv56apy9gs 0 9041 54789 53474 2026-05-10T09:40:41Z Aue Nai 24 54789 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ __NOEDITSECTION__ {| width="100%" cellpadding="5" cellspacing="10" style="background: #f9f9f9; border: 1px solid #aaaaaa;" |- | colspan="3" style="background: #e6f2ff; text-align: center; border: 1px solid #aaaaaa; padding: 15px;" | <div style="font-size: 160%; font-weight: bold;">စရၚ် ပါၚ်မုက် သီုဖအိုတ် (Portal Directory)</div> <div style="font-size: 110%; margin-top: 5px;">''မုက်လိက် ဏအ် ဝွံ ဒှ် မုက်လိက် ဗဟဵု မပကောံကလောအ် လဝ် ပါၚ်မုက် (Portals) အဓိက ဂမၠိုၚ် မၞုံ ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ရ။''</div> |- | width="33%" valign="top" style="background: #ffffff; border: 1px solid #aaaaaa; padding: 15px;" | <div style="background: #cce6ff; padding: 5px 10px; font-weight: bold; font-size: 120%; border-bottom: 2px solid #3366cc;">🌍 ပထဝဳ ကေုာံ ဒေသ</div> * [[ပါၚ်မုက်:ပထဝဳ|ပထဝဳ]] * [[ပါၚ်မုက်:အာရှ|အာရှ]] * [[ပါၚ်မုက်:ယူရဝ်ပ|ယူရဝ်ပ]] * [[ပါၚ်မုက်:အမေရိက|အမေရိက]] * [[ပါၚ်မုက်:အာဖရိက|အာဖရိက]] | width="33%" valign="top" style="background: #ffffff; border: 1px solid #aaaaaa; padding: 15px;" | <div style="background: #cce6ff; padding: 5px 10px; font-weight: bold; font-size: 120%; border-bottom: 2px solid #3366cc;">📜 ဝၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်</div> * [[ပါၚ်မုက်:ဝၚ်|ဝၚ်]] * [[ပါၚ်မုက်:ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်|ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်]] * [[ပါၚ်မုက်:ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်|ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်]] * [[ပါၚ်မုက်:ဥပဒေ|ဥပဒေ]] * [[ပါၚ်မုက်:ပရေၚ်ပၞာန်|ပရေၚ်ပၞာန်]] | width="33%" valign="top" style="background: #ffffff; border: 1px solid #aaaaaa; padding: 15px;" | <div style="background: #cce6ff; padding: 5px 10px; font-weight: bold; font-size: 120%; border-bottom: 2px solid #3366cc;">🎭 ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ မၞိဟ်</div> * [[ပါၚ်မုက်:ယေန်သၞာၚ်|ယေန်သၞာၚ်]] * [[ပါၚ်မုက်:ဘာသာ|ဘာသာ]] * [[ပါၚ်မုက်:ပူဂိုလ်|ပူဂိုလ်]] * [[ပါၚ်မုက်:အနုသုခုမ|အနုသုခုမ]] * [[ပါၚ်မုက်:လိက်ပတ်|လိက်ပတ်]] |- | width="33%" valign="top" style="background: #ffffff; border: 1px solid #aaaaaa; padding: 15px;" | <div style="background: #cce6ff; padding: 5px 10px; font-weight: bold; font-size: 120%; border-bottom: 2px solid #3366cc;">🔬 သိပ္ပံ ကေုာံ သဘာဝ</div> * [[ပါၚ်မုက်:သိပ္ပံ|သိပ္ပံ]] * [[ပါၚ်မုက်:ဇဳဝဗေဒ|ဇဳဝဗေဒ]] * [[ပါၚ်မုက်:ရူပဗေဒ|ရူပဗေဒ]] * [[ပါၚ်မုက်:ဓါတုဗေဒ|ဓါတုဗေဒ]] * [[ပါၚ်မုက်:သဘာဝ|သဘာဝ]] | width="33%" valign="top" style="background: #ffffff; border: 1px solid #aaaaaa; padding: 15px;" | <div style="background: #cce6ff; padding: 5px 10px; font-weight: bold; font-size: 120%; border-bottom: 2px solid #3366cc;">💻 နဲပညာ ကေုာံ သင်္ချာ</div> * [[ပါၚ်မုက်:နဲပညာ|နဲပညာ]] * [[ပါၚ်မုက်:ကွတ်စက်|ကွတ်စက်]] * [[ပါၚ်မုက်:ကောမ်ပျူတာ|ကောမ်ပျူတာ]] * [[ပါၚ်မုက်:သင်္ချာ|သင်္ချာ]] * [[ပါၚ်မုက်:အာကာသ|အာကာသ]] | width="33%" valign="top" style="background: #ffffff; border: 1px solid #aaaaaa; padding: 15px;" | <div style="background: #cce6ff; padding: 5px 10px; font-weight: bold; font-size: 120%; border-bottom: 2px solid #3366cc;">⚽ လဟိၚ်စိုတ် ကေုာံ ဝေၚ်ပြိုၚ်</div> * [[ပါၚ်မုက်:ဝေၚ်ပြိုၚ်|ဝေၚ်ပြိုၚ် (Sports)]] * [[ပါၚ်မုက်:ဂဳတ|ဂဳတ]] * [[ပါၚ်မုက်:ရုပ်ဒမျိုၚ်|ရုပ်ဒမျိုၚ်]] * [[ပါၚ်မုက်:စၞစ|စၞစ]] * [[ပါၚ်မုက်:ဂိမ|ဂိမ (Games)]] |} [[ကဏ္ဍ:ပါၚ်မုက်ဂမၠိုၚ်]] pyrdnba5v1f69w7btb9n5re47l77drr 54793 54789 2026-05-10T09:55:56Z Aue Nai 24 54793 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ __NOEDITSECTION__ <div style="direction: ltr;"> <!-- Header Section with Logo and Welcome Message --> <div style="text-align: center; margin-bottom: 20px; padding: 20px; background: linear-gradient(135deg, #f5f5f5 0%, #e0e0e0 100%); border-radius: 10px;"> [[File:Wikipedia-logo-mon.png|100px|link=]] <h1 style="margin-top: 10px; font-size: 2.5em; border: none;">ပါင်မုက်ဖအိုတ်</h1> <p style="font-size: 1.2em;">တၠညးတအ် က္ဍိုက်ပေၚ်တိုန်စိုပ် လ္တူ '''ဝဳကဳပဳဒဳယာမန်''' — လိက်ကၞပ် မဗၠးၜး မဒှ်အရာ ညးလဵုမွဲလေဝ် ပလေဝ်ပလေတ် မာန်။</p> <p>လၟုဟ်ဏအ် နွံဒၟံင် မုက်လိက် '''[[Special:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]]''' ပ္ဍဲဘာသာမန်။</p> </div> <!-- Three Column Layout for Categories --> <div style="display: flex; flex-wrap: wrap; justify-content: space-between; gap: 20px; margin: 20px 0;"> <!-- Column 1: Culture & Language --> <div style="flex: 1; min-width: 200px; background: #f9f9f9; padding: 15px; border-radius: 8px; box-shadow: 0 2px 4px rgba(0,0,0,0.1);"> <h3 style="text-align: center; color: #2c3e50;">🗣️ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဘာသာ</h3> <ul style="list-style: none; padding-left: 0;"> <li>[[ဂကူမန်]]</li> <li>[[ဘာသာမန်]]</li> <li>[[အက္ခရ်မန်]]</li> <li>[[လိက်ပတ်မန်]]</li> <li>[[ယေန်သၞာင်မန်]]</li> <li>[[တ္ၚဲကၟာဲမန်]]</li> </ul> </div> <!-- Column 2: Geography & History --> <div style="flex: 1; min-width: 200px; background: #f9f9f9; padding: 15px; border-radius: 8px; box-shadow: 0 2px 4px rgba(0,0,0,0.1);"> <h3 style="text-align: center; color: #2c3e50;">🌏 ပထဝဳ ကေုာံ ဝင်</h3> <ul style="list-style: none; padding-left: 0;"> <li>[[တွဵုရးဍုင်မန်]]</li> <li>[[ဍုင်မတ်မလီု]]</li> <li>[[ဍုင်သဓီု]]</li> <li>[[ဝင်ဍုင်မန်]]</li> <li>[[သၟိင်ဨကရာဇ်မန်]]</li> <li>[[ပေါဲဗတိုက်ဍုင်မန်]]</li> </ul> </div> <!-- Column 3: Buddhism & Religion --> <div style="flex: 1; min-width: 200px; background: #f9f9f9; padding: 15px; border-radius: 8px; box-shadow: 0 2px 4px rgba(0,0,0,0.1);"> <h3 style="text-align: center; color: #2c3e50;">☸️ ဗုဒ္ဓဘာသာ</h3> <ul style="list-style: none; padding-left: 0;"> <li>[[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]</li> <li>[[အဘိဓမ္မာ]]</li> <li>[[ပဋ္ဌာန်]]</li> <li>[[ပစ္စယော ၂၄ ပြကာ]]</li> <li>[[ကမ္မဋ္ဌာန်]]</li> <li>[[ဘာသာမန်]]</li> </ul> </div> </div> <!-- Second Row of Categories --> <div style="display: flex; flex-wrap: wrap; justify-content: space-between; gap: 20px; margin: 20px 0;"> <!-- Column 4: Science & Technology --> <div style="flex: 1; min-width: 200px; background: #f9f9f9; padding: 15px; border-radius: 8px; box-shadow: 0 2px 4px rgba(0,0,0,0.1);"> <h3 style="text-align: center; color: #2c3e50;">🔬 သိပ္ပံ ကေုာံ နဲကဲ</h3> <ul style="list-style: none; padding-left: 0;"> <li>[[သိပ္ပံပညာ]]</li> <li>[[ကွတ်ကွေန်ပျူတာ]]</li> <li>[[အိန်တာနေတ်]]</li> <li>[[ဉာဏ်ပညာစက်]]</li> <li>[[ပရဝ်ဂရာမ်]]</li> <li>[[ဒေတာဇၞော်]]</li> </ul> </div> <!-- Column 5: Economics & Society --> <div style="flex: 1; min-width: 200px; background: #f9f9f9; padding: 15px; border-radius: 8px; box-shadow: 0 2px 4px rgba(0,0,0,0.1);"> <h3 style="text-align: center; color: #2c3e50;">📈 ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ်</h3> <ul style="list-style: none; padding-left: 0;"> <li>[[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]</li> <li>[[ပရေင်သွံရာန်]]</li> <li>[[သြန်]]</li> <li>[[ဘာဏ်]]</li> <li>[[ကုမ္ပဏဳ]]</li> <li>[[ပရေင်ကမၠောန်]]</li> </ul> </div> <!-- Column 6: Community & Help --> <div style="flex: 1; min-width: 200px; background: #f9f9f9; padding: 15px; border-radius: 8px; box-shadow: 0 2px 4px rgba(0,0,0,0.1);"> <h3 style="text-align: center; color: #2c3e50;">🤝 ဂကောံပရေင်ဆက်ဆံင်</h3> <ul style="list-style: none; padding-left: 0;"> <li>[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ပါင်မုက် ဂကောံ|ပါင်မုက် ဂကောံ]]</li> <li>[[ထာမ်ပလိက်:လုပ်ကၠောန်ဒါန်|လုပ်ကၠောန်ဒါန်]]</li> <li>[[Special:RecentChanges|ပြံင်လှာဲ လၟုဟ်]]</li> <li>[[Special:Random|မုက်လိက်တမ်]]</li> <li>[[Help:ဗီုပြင်ချူလိက်|ဗီုပြင်ချူလိက်]]</li> <li>[[Project:ပရူဝဳကဳပဳဒဳယာမန်|ပရူပရဝ်ဂျက်တ်]]</li> </ul> </div> </div> <!-- Sister Projects Section --> <div style="background: #f8f9fa; border: 1px solid #ccc; border-radius: 10px; padding: 15px; margin: 20px 0; text-align: center;"> <h3 style="margin-top: 0;">🌐 ပရဝ်ဂျက်တ်ၝောံကိုဋ် ဝဳကဳမီဒဳယာ</h3> <p> [[File:Wikimedia-logo.svg|30px|link=]] [[File:Wiktionary-logo.svg|30px|link=]] [[File:Wikibooks-logo.svg|30px|link=]] [[File:Wikisource-logo.svg|30px|link=]] [[File:Wikivoyage-logo.svg|30px|link=]] [[File:Wikidata-logo.svg|30px|link=]] [[File:Commons-logo.svg|30px|link=]] </p> <p>ပရဝ်ဂျက်တ် ဝဳကဳမီဒဳယာ မၞုံဘာသာနာနာ သွက်ဂွံပါ်ပရအ် ဗဟုသုတ မဗၠးၜး။</p> </div> <!-- Create Page Box --> <div style="background: #e6f0fa; border: 1px solid #a0c0e0; border-radius: 10px; padding: 15px; text-align: center; margin: 20px 0;"> <h3 style="margin-top: 0;">✍️ ခၞံဗဒှ် မုက်လိက်တၟိ</h3> <p>ပါလုပ် ချူလိက် ပ္ဍဲဝဳကဳပဳဒဳယာမန် — ဗဟုသုတ မၞးတီ မစွံလဝ် ဂွံပါ်ပရအ် သွက်ဂၠးတိ။</p> <inputbox> type=create width=40 break=yes buttonlabel=ချူလိက်တၟိ </inputbox> </div> <!-- Footer --> <div style="text-align: center; font-size: 85%; margin-top: 20px; padding: 10px; border-top: 1px solid #ccc;"> <p>ဝဳကဳပဳဒဳယာမန်ဝွံ ဒှ်ကွိုက်အရီု အခေါင်သုင်စောဲ နကဵု '''Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0''' (CC BY-SA 4.0)။</p> <p>လိက်ပရေင် ပ္ဍဲဝဳကဳဏအ် ဒှ်လိက် မကၠောန်လဝ် နူကဵု [[Special:Statistics|{{NUMBEROFACTIVEUSERS}}]] ညးချူလိက် မရီုဗင်ဒၟံင်။</p> </div> </div> 07kjqm32zpjta1lqoz368c7xadknjqq 0 10200 54718 53131 2026-05-09T12:08:53Z Aue Nai 24 54718 wikitext text/x-wiki {{Short description|ဍုၚ် မၞုံ ပ္ဍဲ ဒေသ အာဖရိက လဒေါဝ် ကေုာံ အာဖရိက သၟဝ်ကျာ}} {{Infobox country | conventional_long_name = သမ္မတ ဍုၚ် ချာတ် (Republic of Chad) | common_name = ချာတ် (Chad) | native_name = {{lang|fr|République du Tchad}}<br/>{{lang|ar|جمهورية تشاد}} (Jumhūriyyat Tshād) | image_flag = Flag of Chad.svg | image_coat = Coat of arms of Chad.svg | image_map = Chad in its region.svg | capital = {{ill|အေန်ဂျာမဳနာ|en|N'Djamena}} (N'Djamena) | largest_city = အေန်ဂျာမဳနာ | official_languages = [[wikt:mnw:ဘာသာ ပြၚ်သေတ်|ဘာသာ ပြၚ်သေတ်]]၊ [[wikt:mnw:ဘာသာ အာရပ်|ဘာသာ အာရပ်]] | religion = ၅၅.၁% {{ill|ဘာသာ အေတ်သလာမ်|en|Islam in Chad}}၊ ၄၁.၁% ဘာသာ ခရေတ်ယာန် | demonym = ချာတ်ဒဳယာန် (Chadian) | government_type = သမ္မတ အုပ်ဓုပ်၊ အလဵုအသဳ ပၞာန် (Unitary semi-presidential republic) | leader_title1 = သမ္မတ | leader_name1 = {{ill|မာဟာမတ် ဒေဗဳ|en|Mahamat Déby}} | leader_title2 = သကိုပ် ဝန်ဇၞော် | leader_name2 = {{ill|အလာမာယေ ဟာလဳနာ|en|Allamaye Halina}} | legislature = {{ill|ပါလဳမာန် ချာတ်|en|National Assembly (Chad)}} | area_km2 = ၁,၂၈၄,၀၀၀ | population_estimate = ၁၉,၀၉၃,၅၉၅ (၂၀၂၄) | GDP_PPP = $၆၃.၀၇၀ ဗဳလဳယျာန် | GDP_PPP_per_capita = $၃,၂၄၀ | currency = {{ill|သြန် ဖရက် အာဖရိက လဒေါဝ်|en|Central African CFA franc}} (XAF) | time_zone = WAT (UTC+1) | calling_code = +235 }} '''[[wikt:mnw:ဍုၚ်|ဍုၚ်]] ချာတ်''' ({{lang-en|Chad}}) ဟွံသေၚ်မ္ဂး သမ္မတ ဍုၚ် ချာတ် ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဍုၚ် မွဲ ပ္ဍဲ ဒေသ {{ill|အာဖရိက လဒေါဝ်|en|Central Africa}} ရ။ ဍုၚ် ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဍုၚ် မဟွံမွဲ ကု ပြၚ် ၜဳ (Landlocked country) မွဲ ရ။ ဍုၚ် ဝွံ ဍေံ ပယျဵု ဆက် ဒၟံၚ် ကု ဍုၚ် {{ill|လဳဗဳယျာ|en|Libya}} ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ်ကျာ၊ ဍုၚ် {{ill|သုဒါန်|en|Sudan}} ပ္ဍဲ လပါ် ဗမံက်၊ ဍုၚ် {{ill|သေန်ထရေဝ် အာဖရိက|en|Central African Republic}} ပ္ဍဲ လပါ် သၠုၚ်ကျာ၊ ကေုာံ ဍုၚ် {{ill|ခါမ်ရုန်|en|Cameroon}}، ဍုၚ် [[နိုင်ဂျဳရဳယျာ]] (ဇရေၚ် ကန် ဍာ် ချာတ်)، ကေုာံ ဍုၚ် [[နဳဂျာ]] ပ္ဍဲ လပါ် ပလိုတ် ရ။ ဍုၚ် ချာတ် ဝွံ ဍေံ နွံ ကု ဇမၞော် တိဍာ် ၁.၂၈ မဳလဳယျာန် စတုရန်း ကဳလဝ်မဳတာ တုဲ ဍေံ ဒှ် ဍုၚ် မဇၞော် အိုတ် မရနုက်ကဵု ၅ ပ္ဍဲ တိုက် [[အာဖရိက]] ကေုာံ ဍုၚ် မဇၞော် အိုတ် မရနုက်ကဵု ၂၀ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ဍုၚ် ဇၞော် အိုတ် ကေုာံ ဍုၚ် ဒတန် အလဵုအသဳ ဂှ် ဍေံ ဒှ် ဍုၚ် အေန်ဂျာမဳနာ (N'Djamena) ရ။<ref>Decalo, S. (1997). ''Historical Dictionary of Chad''. Scarecrow Press.</ref> ဍုၚ် ချာတ် ဝွံ ဍေံ နွံ ကု လၟိဟ် မၞိဟ် ၜိုတ် ၁၉ မဳလဳယျာန် ပြၚ် ရ။ ဍုၚ် ဝွံ ဍေံ နွံ ကု ဂကူ ကေုာံ အရေဝ် ဘာသာ မတၞဟ်ခြာ ပြၚ် ၂၀၀ သာ် ရ။ ဘာသာ ပြၚ်သေတ် ကေုာံ ဘာသာ အာရပ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် အရေဝ် တရားဝင် သွက် အလဵုအသဳ ရ။ ဍုၚ် ဏအ် ဝွံ ဍေံ က္တဵုဒှ် လဝ် ဍုၚ် သၠးပွး ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၀ ကြဴနူ မဒး ဒုၚ် အုပ်ဓုပ် လဝ် နကဵု အေန်ပါယာ ပြၚ်သေတ် ရ။ ၜိုန်ရ ဍုၚ် ဏအ် ဍေံ နွံ ကု သယံဇာတ ကၠေၚ် ဍာ် (Crude oil) ကေုာံ ထဝ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ကီု လေဝ်၊ ဟိုတ်နူ ပရေၚ် ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုၚ် ကေုာံ ပရေၚ် အဂတိ လီုလာ် တုဲ ဍုၚ် ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဍုၚ် မဝါတ်ဂါတ် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်، ဍုၚ် ဝွံ ဍေံ ဒး ဆဵု ဂဗ ကု ပြသၞာ ရာသဳဥတု ပြံၚ်လှာဲ ကေုာံ ပြသၞာ ညး လဒဴ မကၠုၚ် နူ ဍုၚ် သုဒါန် ရ။<ref>Collelo, T. (1990). ''Chad: A Country Study''. Washington: GPO for the Library of Congress.</ref> == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပထဝဳ (Introduction and Geography) == ဍုၚ် ချာတ် ဝွံ ဍေံ နွံ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် တိုက် အာဖရိက ဍာံဍာံ ရ။ ဟိုတ်နူ ဍေံ နွံ သ္ၚောဲ နူ ၜဳ ဇၞော် ကေုာံ ဍေံ နွံ ကု ရာသဳဥတု က္တဴ သကာတ်မြဟ် တုဲ، မၞိဟ် တအ် ညးတအ် ကော်စ ဍုၚ် ဝွံ "ကသိုပ် ဂြိုဟ် မချိုတ် အာ ပ္ဍဲ အာဖရိက" (Dead Heart of Africa) ရ။ * '''ပွဳပွူ ပထဝဳ ၃ သာ်:''' ဍုၚ် ဏအ် ဍေံ ပါ် ခြာ လဝ် ၃ ကရေက် ရ။ လပါ် သၟဝ်ကျာ ဂှ် ဍေံ ဒှ် ဒေသ ဝါ ဗ္တဳ [[သဟ်ရာ]] (Sahara Desert) မက္တဴ ကေုာံ ဟွံမွဲ ကု ဍာ် ရ။ လပါ် လဒေါဝ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ဒေသ သာဟေဝ် (Sahelian belt) မၞုံ ကု တိ ကှ်ကှ် ကေုာံ ချောဲ ညိည ရ။ လပါ် သၠုၚ်ကျာ ဂှ် ဍေံ ဒှ် ဒေသ သာဗာန်နာ (Sudanian savanna) မၞုံ ကု တိ ဗ္ၚ မခိုဟ် ကေုာံ ဍာ် ဗြဲ မဂၠိုၚ် ရ။ * '''ကန် ဍာ် ချာတ်:''' ဍုၚ် ဝွံ ဍေံ ကလိဂွံ ယၟု နူကဵု "ကန် ဍာ် ချာတ်" (Lake Chad) မၞုံ ပ္ဍဲ လပါ် ပလိုတ် ရ။ ကန် ဍာ် ဏအ် ဍေံ ဒှ် ကန် ဍာ် မဇၞော် အိုတ် မရနုက်ကဵု ၂ ပ္ဍဲ အာဖရိက ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ သၞာံ လက္ကရဴ ဏအ်، လၟိဟ် ဍာ် ပ္ဍဲ ကန် ဝွံ ဍေံ ဇြိုတ် စှ်ေ အာ ၉၀% ပြၚ် ဟိုတ်နူ ပရေၚ် ပြံၚ်လှာဲ ရာသဳဥတု ရ။ * '''ဒဵု အဳမဳ ကူသဳ:''' ဒဵု မသၠုၚ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် ဝွံ ဂှ် ဍေံ ဒှ် ဒဵု အဳမဳ ကူသဳ (Emi Koussi) မၞုံ ပ္ဍဲ ဒေသ တဳဗေတ်သတဳ (Tibesti Mountains) ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ်ကျာ ร။ ဒဵု ဏအ် ဍေံ ဒှ် ဒဵု ပၟတ် တြေံ မွဲ မၞုံ ဇမၠိၚ် ၃,၄၄၅ မဳတာ ရ။<ref>Azevedo, M. J. (1998). ''Roots of Violence: A History of War in Chad''. Routledge.</ref> == ၂။ ဝင် အတိတ် ကေုာံ အေန်ပါယာဂမၠိုၚ် (Early History and Empires) == တိဍာ် ဍုၚ် ချာတ် ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ မၞုံ ကု ဝင် ကောန်မၞိဟ် မတြေံ အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ * '''ခေတ် တြေံ အိုတ်:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၂، တၠပညာ တအ် ညးတအ် ဆဵု ဂဗ ဇုတ် က္ဍဟ် မၞိဟ် တြေံ မွဲ မၞုံ ယၟု သာဟေလန်သရဝ်ပတ် ချာတ်ဒေန်သေတ် (Sahelanthropus tchadensis) ပ္ဍဲ ဒေသ ဏအ် ร။ ဇုတ် ဏအ် ဍေံ နွံ အာယုက် ၇ မဳလဳယျာန် သၞာံ တုဲ ဍေံ ဒှ် ဇုတ် မၞိဟ် မတြေံ အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ * '''ယေန်သၞာၚ် သာအဝ် (Sao Civilization):''' ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ စိုပ် ရာစုသၞာံ မရနုက်ကဵု ၁၀، ယေန်သၞာၚ် သာအဝ် ညးတအ် ဇၞော်မောဝ် ကၠုၚ် ပ္ဍဲ ဒေသ ဇရေၚ် ကန် ဍာ် ချာတ် ရ။ ညးတအ် ပြာကတ် ဟိုတ်နူ ပွမကၠောန် ဗဒှ် နကဵု တိ ဗီုပြၚ် ရုပ် နာနာ သာ် ရ။ * '''အေန်ပါယာ ကာနေမ်-ဗဝ်နူ (Kanem–Bornu Empire):''' ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၉၊ အေန်ပါယာ ဏအ် ဍေံ စ က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် တုဲ ဍေံ အုပ်ဓုပ် လဝ် ဒေသ ဝွံ ပွိုၚ် ၁,၀၀၀ သၞာံ ပြၚ် ရ။ ညးတအ် ပိုၚ်ပြဳ လဝ် ဂၠံၚ် ပရေၚ် ဗၞိက် ကၠောံ သဟ်ရာ (Trans-Saharan trade routes) မသွံ ရာန် သြန်، ထဝ်၊ ကေုာံ ဍိက် (Slaves) ရ။ လက္ကရဴ ဂှ်၊ အေန်ပါယာ ဏအ် ဍေံ ဒုၚ် တဲ ဘာသာ အေတ်သလာမ် ရ။ * '''အေန်ပါယာ အွာဒါဲ ကေုာံ ဗာဂူရ်မဳ:''' ပ္ဍဲ လပါ် သၠုၚ်ကျာ ကေုာံ ဗမံက်، အေန်ပါယာ အွာဒါဲ (Wadai) ကေုာံ ဗာဂူရ်မဳ (Baguirmi) တအ် ညးတအ် က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၁၆ တုဲ ညးတအ် ပြိုၚ်ပကာန် ကု ကာနေမ်-ဗဝ်နူ လၟိုန် ရ။<ref>Burr, J. M., & Collins, R. O. (1999). ''Africa's Thirty Years War: Chad, Libya, and the Sudan''. Westview Press.</ref> == ၃။ ခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ ပြၚ်သေတ် ကေုာံ ပွမသၠးပွး (French Colonialism and Independence) == ဍုၚ် ချာတ် ဝွံ ဍေံ ဒး ဒုၚ် လုပ် သီ လဝ် နကဵု ဍုၚ် ပြၚ်သေတ် ပ္ဍဲ အစ ရာစုသၞာံ ၂၀ ရ။ * '''ပွမလုပ် သီ:''' ဒပ် ပၞာန် ပြၚ်သေတ် ညးတအ် လုပ် သီ ဍုၚ် ဝွံ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၉၁ ရ။ ပရေၚ် တဝ်စၞေဟ် မဇၞော် အိုတ် ဂှ် ဍေံ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ပၞာန် ကူသေရဳ (Battle of Kousséri) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၀၀ ရ။ ကြဴနူ ဂှ်، ဍုၚ် ချာတ် ဍေံ ပါလုပ် အာ ပ္ဍဲ ဒေသ ကဝ်လဝ်နဳ ပြၚ်သေတ် (French Equatorial Africa) ရ။ * '''လညာတ် ပြၚ်သေတ်:''' ပြၚ်သေတ် ညးတအ် ဟွံစွံ အဓိက လတူ ပရေၚ် ဇၞော်မောဝ် ဍုၚ် ချာတ် ပုဟ်။ ညးတအ် စကာ ဍုၚ် ဝွံ နဒဒှ် ဒၞာဲ သွက်ဂွံ တဵု တၞံ တောဝ် (Cotton) ကေုာံ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ သၟာ ကမၠောန် မဟွံမွဲ ကု ပညာ (Untrained labor) သၟး ရ။ ပြၚ်သေတ် ညးတအ် အုပ်ဓုပ် ဆ လပါ် သၠုၚ်ကျာ မွဲ ဓဝ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် တုဲ ลပါ် သၟဝ်ကျာ ဂှ် ညးတအ် ဟွံအုပ်ဓုပ် ကွေံကွေံ ပုဟ်။ * '''ပွမသၠးပွး:''' ကြဴနူ ပၞာန် ဂၠးတိ မရနုက်ကဵု ၜါ တုဲ، ဍုၚ် ချာတ် ဍေံ ကလိဂွံ ပရေၚ် သၠးပွး ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ၁၁ ဩဂုတ် ၁၉၆၀ ရ။ ဖရန်သွာ တောမ်ဗာလ်ဗာယေ (François Tombalbaye) မဒှ် မၞိဟ် ဂကူ သာရာ (Sara) နူ လပါ် သၠုၚ်ကျာ ညး ဒှ် သမ္မတ ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။ ဆဂး အလဵုအသဳ ညး ဍေံ ပ္ဍဵုပ္ဍိုက် မၞိဟ် မရှ်ေသှ်ေ အေတ်သလာမ် နူ လပါ် သၟဝ်ကျာ တုဲ ဍေံ ဗဒှ် ကဵု ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုၚ် ရ။<ref>Nolutshungu, S. C. (1995). ''Limits of Anarchy: Intervention and State Formation in Chad''. University of Virginia Press.</ref> == ၄။ ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ (Politics and Government) == ဝင် ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန် ချာတ် ဍေံ ဍိုက်ပေၚ် ဒၟံၚ် ကု ပရေၚ် ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုၚ် ကေုာံ ပရေၚ် သီ အဝဵု ရ။ * '''ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုၚ် (Civil War):''' ကြဴနူ သမ္မတ တောမ်ဗာလ်ဗာယေ ဒး ဒုၚ် ဂစိုတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၅ တုဲ، ဍုၚ် ဏအ် ဍေံ လီုလာ် အာ ကု ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုၚ် ရ။ ဟစ်သေန် ဟာဘရီ (Hissène Habré) ညး သီ ကေတ် အဝဵု ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၂ တုဲ ညး အုပ်ဓုပ် ဍုၚ် နကဵု သၞောတ်ဝ် တေၚ်ဂြတ် (Dictatorship) រ။ ညး ဍေံ ဒး ဒုၚ် စောဒနာ ဒဒှ်ရ ညး ဂစိုတ် လဝ် ညးဍုၚ်ကွာန် ပြၚ် ၄၀,၀၀၀ တၠ ရ။ * '''အဳဒရစ်သ် ဒေဗဳ (Idriss Déby):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၀، သ္ကိုပ် ပၞာန် အဳဒရစ်သ် ဒေဗဳ ညး လုပ် သီ ကေတ် အဝဵု နူကဵု ဟာဘရီ ရ。 ညး အုပ်ဓုပ် ဍုၚ် ပွိုၚ် ၃၀ သၞာံ ပြၚ် ရ။ ၜိုန်ရ ညး ကၠောန် သဘၚ် ရုဲမာဲ ကီု လေဝ်، ညးဍုၚ်ကွာန် တအ် ဟီု ဒဒှ်ရ သဘၚ် ရုဲမာဲ ဂှ် ဍေံ ဟွံမွဲ ကု ဗဗွဲဓဝ် ပုဟ်။ ညး ချိုတ် အာ ပ္ဍဲ ပၞာန် ဇရေၚ် ပယျဵု ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၁ ရ။ * '''ခေတ် လၟုဟ်:''' ကြဴနူ ညး ချိုတ် အာ တုဲ، ကောန် တြုံ ညး မကော်စ မာဟာမတ် ဒေဗဳ (Mahamat Déby) ညး တိုန် ဒှ် သမ္မတ ဍုၚ် ရ။ လၟုဟ် ဍုၚ် ချာတ် ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဍုၚ် မအုပ်ဓုပ် နကဵု ဂကောံ ပၞာန် ကေုာံ အာဲကၟာဲ သ္ၚိကၟိန် ရ။ ဍုၚ် ဏအ် ဍေံ ဒး ဆဵု ဂဗ ပြသၞာ အခေါၚ်အရာ မၞိဟ် မသကာတ်မြဟ် ဗွဲမလောန် ရ။ == ၅။ ပရေၚ် လၟိဟ် မၞိဟ် ကေုာံ ဂကူ (Demographics and Ethnic Groups) == ဍုၚ် ချာတ် ဝွံ ဍေံ နွံ ကု လၟိဟ် မၞိဟ် မဇၞော်မောဝ် ပြဟ် ဗွဲမလောန် ရ။ * '''လၟိဟ် မၞိဟ်:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၄၊ ဍုၚ် ဝွံ ဍေံ နွံ ကု လၟိဟ် မၞိဟ် ၜိုတ် ၁၉ မဳလဳယျာန် ပြၚ် ရ။ ကောန်ၚာ် သၟတ် တအ် ဍေံ ဒှ် ကရေက် မဂၠိုၚ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် ရ (မၞိဟ် ၄၇% ဍေံ နွံ အာယုက် သၟဝ် ၁၅ သၞာံ) ရ။ ဍုၚ် ဏအ် ဍေံ နွံ ကု လၟိဟ် အာယုက် ဂၠိၚ် (Life expectancy) ၜိုတ် ၅၃ သၞာံ ဓဝ် ရ။ * '''ဂကူ နာနာ (Ethnic Groups):''' ဍုၚ် ဝွံ ဍေံ ဟွံမွဲ ကု ဂကူ အဓိက မွဲ ဓဝ် ပုဟ်၊ ဍေံ ပါ် ခြာ ဒၟံၚ် ကု ဂကူ ပြၚ် ၂၀၀ သာ် ရ။ * လပါ် သၠုၚ်ကျာ: ဂကူ သာရာ (Sara) ညးတအ် မံၚ် ပ္ဍဲ ဒေသ လပါ် သၠုၚ်ကျာ တုဲ ညးတအ် ဒှ် ဂကူ မဇၞော် အိုတ် (ၜိုတ် ၂၈%) ရ။ ညးတအ် ကၠောန် ကမၠောန် တဵုလွဳ ကေုာံ ရှ်ေသှ်ေ ဘာသာ ခရေတ်ယာန် ရ။ * လပါ် သၟဝ်ကျာ ကေုာံ လဒေါဝ်: ဂကူ အာရပ် (Arab)، ဂကူ တူဗူ (Toubou) ကေုာံ ဂကူ ဇာဃာဝါ (Zaghawa) တအ် ညးတအ် မံၚ် ပ္ဍဲ လပါ် ဏအ် ရ။ ညးတအ် ဒှ် မၞိဟ် မလွဳ တိရစ္ဆာန် ကေုာံ ညးတအ် ရှ်ေသှ်ေ ဘာသာ အေတ်သလာမ် ရ။ အလဵုအသဳ ပၞာန် လၟုဟ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် မၞိဟ် နူ ဂကူ ဇာဃာဝါ ဂၠိုၚ် ရ။ {| class="wikitable sortable" |+ ဇယား ထ္ၜးပျး ဍုၚ် ဇၞော် အဓိက ပ္ဍဲ ချာတ် ကေုာံ လၟိဟ် မၞိဟ် |- ! ယၟု ဍုၚ် !! ဒေသ (Region) !! လၟိဟ် မၞိဟ် !! တၚ်စၟတ် |- | အေန်ဂျာမဳနာ (N'Djamena) || အေန်ဂျာမဳနာ || ၉၅၁,၄၁၈ ပြၚ် || ဍုၚ် ဇၞော် တရားဝင်၊ ဒတန် ပရေၚ် စီးပွားရေး |- | မောန်ဒူ (Moundou) || လဝ်ဂေါန် ပလိုတ် || ၁၃၇,၂၅၁ || ဍုၚ် မဇၞော် အိုတ် လပါ် သၠုၚ်ကျာ |- | အာဗေချေ (Abéché) || အွာဒါဲ || ၉၇,၉၆၃ || ဍုၚ် ဇၞော် သွက် ယေန်သၞာၚ် အေတ်သလာမ် |- | သာဟ် (Sarh) || မိုၚ်ယေန်-ချာရဳ || ၉၇,၂၂၄ || ဍုၚ် ဒတန် ကမၠောန် တောဝ် |} == ၆။ အရေဝ် ဘာသာ ကေုာံ ဘာသာ သာသနာ (Languages and Religion) == ဍုၚ် ချာတ် ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဍုၚ် မၞုံ ကု အရေဝ် ဘာသာ ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။ * '''အရေဝ် တရားဝင်:''' ဘာသာ ပြၚ်သေတ် ကေုာံ ဘာသာ အာရပ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် အရေဝ် တရားဝင် ပ္ဍဲ ဍုၚ် ဏအ် ရ။ ဘာသာ ပြၚ်သေတ် ဂှ် ညးတအ် စကာ ပ္ဍဲ ရုၚ် အလဵုအသဳ ကေုာံ ဘာ ဗတောန် လိက် ရ။ ဘာသာ အာရပ် ချာတ် (Chadian Arabic) ဂှ် ဍေံ ဒှ် အရေဝ် ဆက်ဆောံ အဓိက (Lingua franca) ပ္ဍဲ ဒေသ ဗၞိက် ရ။ * '''အရေဝ် ဒေသ:''' ညးဍုၚ်ကွာန် တအ် ညးတအ် ဟီု အရေဝ် ဒေသ ပြၚ် ၁၂၀ သာ် မပ္တံကဵု ဘာသာ သာရာ (Ngambay)၊ ဘာသာ ကာနေမ်ဗူ (Kanembu) တအ် ရ။ * '''ဘာသာ သာသနာ:''' * '''ဘာသာ အေတ်သလာမ် (Islam):''' မၞိဟ် ၅၅.၁% ဍေံ ဒှ် မၞိဟ် မရှ်ေသှ်ေ ဘာသာ အေတ်သလာမ် ရ။ ညးတအ် မံၚ် ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ်ကျာ ကေုာံ လပါ် ဗမံက် ဂၠိုၚ် ရ။ * '''ဘာသာ ခရေတ်ယာန် (Christianity):''' မၞိဟ် ၄၁.၁% ဍေံ ဒှ် မၞိဟ် မရှ်ေသှ်ေ ဘာသာ ခရေတ်ယာန် (ကက်သလစ် ကေုာံ ပရဝ်တက်သတေန်) ရ။ ညးတအ် မံၚ် ပ္ဍဲ လပါ် သၠုၚ်ကျာ ကေုာံ ပ္ဍဲ ဍုၚ် ဇၞော် အေန်ဂျာမဳနာ ရ။ * '''ဘာသာ နတ် သဘာဝ (Animism):''' မၞိဟ် သှ်ေ ဒၟံၚ် ညိည ဂှ် ညးတအ် ရှ်ေသှ်ေ နတ် သဘာဝ အတိုၚ် အခိုက်အလိုက် တြေံ ရ။<ref>Prouty, C. (1993). ''Chad: A Nation in Search of its Future''. Westview Press.</ref> == ၇။ ပရေၚ် စီးပွားရေး ကေုာံ သယံဇာတ (Economy and Resources) == ဍုၚ် ချာတ် ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဍုၚ် မဝါတ်ဂါတ် အိုတ် မွဲ တုဲ ဍေံ နွံ ပ္ဍဲ ကဆံၚ် သၟဝ် အိုတ် ပ္ဍဲ စရၚ် ပရေၚ် ဇၞော်မောဝ် ကောန်မၞိဟ် (HDI) ရ။ * '''ပရေၚ် တဵုလွဳ ကေုာံ လွဳ တိရစ္ဆာန်:''' မၞိဟ် ၈၀% ပြၚ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် ဝွံ ညးတအ် ဂယိုၚ် လမျီု နကဵု ပရေၚ် တဵုလွဳ ကေုာံ ပွမလွဳ တိရစ္ဆာန် ဗီုကဵု ဂၠဴ ကေုာံ သဵု ရ။ တောဝ် (Cotton) ဍေံ ဒှ် ကပေါတ် တဵုလွဳ မသွံ ပတိတ် အဓိက မွဲ ရ။ * '''ကၠေၚ် ဍာ် (Crude Oil):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၃، ဍုၚ် ချာတ် ဍေံ စ ပတိတ် ကၠေၚ် ဍာ် နူ ဒေသ လပါ် သၠုၚ်ကျာ ရ။ ကမ္မဏဳ အမေရိကာန် (ExxonMobil) ညးတအ် သြိုၚ် ပ္တန် ပိုက်လိုင်း ဍာ် မဇၞော် မွဲ သွက်ဂွံ ပလံၚ် ကၠေၚ် ဍာ် ဏာ ဍုၚ် ခါမ်ရုန် (Cameroon) ရ။ လၟုဟ် ကၠေၚ် ဍာ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ကပေါတ် မသွံ ပတိတ် ဂၠိုၚ် အိုတ် သွက် ဍုၚ် ချာတ် ရ။ * '''ပရေၚ် လီုလာ် စီးပွားရေး:''' ၜိုန်ရ ဍုၚ် ဝွံ ဍေံ ကလိဂွံ သြန် နူ ကၠေၚ် ဍာ် ကီု လေဝ်، သြန် တအ် ဂှ် ဍေံ စိုပ် အာ ပ္ဍဲ တဲ အလဵုအသဳ ကေုာံ ပရေၚ် ရာန် လွဟ် ပၞာန် သၟး ရ။ ညးဍုၚ်ကွာန် သာမည တအ် ညးတအ် ဟွံကလိဂွံ ဖဵု ပရဲ နူ သယံဇာတ ဏအ် ပုဟ်။ ဍုၚ် ဝွံ ဍေံ စကာ သြန် ဖရက် အာဖရိက လဒေါဝ် (CFA franc) မဒှ် သြန် မဆက်စပ် ကု ဍုၚ် ပြၚ်သေတ် ရ။ == ၈။ ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် (Culture and Traditions) == ယေန်သၞာၚ် ချာတ် ဝွံ ဍေံ ဒှ် ပရေၚ် ပံၚ်ကောံ အကြာ အခိုက်အလိုက် အာရပ် ကေုာံ အာဖရိက လဒေါဝ် ရ။ * '''ဒွက် ကေုာံ လှ်ေ:''' ဒွက် ချာတ် ဍေံ စကာ တူရိယာ သဘာဝ မပ္တံကဵု ဖံ ကေုာံ ခရာ (Lute) ရ။ ဂကူ သာရာ ညးတအ် နွံ ကု လှ်ေ သဘာဝ မလှ်ေ ပ္ဍဲ အခိၚ် ကေတ် ကရဲ (Harvest) ရ။ * '''စၞစ အဓိက:''' စၞ မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် "အေတ်သှ်" (Aish) ဟွံသေၚ်မ္ဂး "ဘူလေ" (Boule) မဒှ် ပုၚ် ထၞောတ် မကၠောန် လဝ် နကဵု သြောံ လေတ် (Millet) រ။ ညးတအ် စ ဍေံ မွဲ စွံ ကု သွ ဖျုန် ဟွံသေၚ်မ္ဂး သွ သၞေဝ် ကေတ် (Okra) ရ။ * '''ပရေၚ် ဝေၚ် ဇြဟတ်:''' ပရေၚ် ဝေၚ် ဇြဟတ် မဒး စိုတ် အိုတ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ဗဝ် ကောန် ဇိုၚ် (Football) ရ။ ဍုၚ် ချာတ် ဍေံ သီု ပြာကတ် ဟိုတ်နူ ဝေၚ် လဝ် ပရေၚ် ပြိုၚ် ဗဇဵု တဲ (Wrestling) ပ္ဍဲ ဂကောံ ဒေသ တအ် ရ။ <gallery mode="packed" heights="150"> File:Ndjamena street scene.jpg | ဍုၚ် ဇၞော် အေန်ဂျာမဳနာ (N'Djamena) မဒှ် ဍုၚ် ဒတန် အလဵုအသဳ File:Lake Chad from Apollo 7.jpg | ကန် ဍာ် ချာတ် (Lake Chad) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၈ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဇြိုတ် စှ်ေ အာ File:Chadian women cooking.jpg | မၞိဟ် ဗြဴ ဂကူ ချာတ် တအ် ညးတအ် ကၠောန် စၞ "ဘူလေ" </gallery> == ၉။ ပွဳပွူ သဘာဝ ကေုာံ ကန် ဍာ် ချာတ် (Environment and Lake Chad) == ဍုၚ် ချာတ် ဝွံ ဍေံ နွံ ကု ပြသၞာ ပွဳပွူ သဘာဝ မသကာတ်မြဟ် ဗွဲမလောန် ရ။ * '''ကန် ဍာ် ချာတ် (Lake Chad):''' ကန် ဍာ် ဏအ် ဍေံ ဒှ် ပရေၚ် ဂယိုၚ် လမျီု အဓိက သွက် မၞိဟ် ၃၀ မဳလဳယျာန် ပြၚ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် ချာတ်، ခါမ်ရုန်، နဳဂျာ ကေုာံ နိုင်ဂျဳရဳယျာ ရ။ ဆဂး စတမ် နူ သၞာံ ၁၉၆၀ တေံ၊ ကန် ဍာ် ဏအ် ဍေံ ဇြိုတ် စှ်ေ အာ ၉၀% ပြၚ် ဟိုတ်နူ ရာသဳဥတု က္တဴ ကေုာံ ပွမစကာ ဍာ် သွက် ပရေၚ် တဵုလွဳ လောန် က္ဍၚ် အာ ရ။ ပြသၞာ ဏအ် ဍေံ ပကဵု ညံၚ် သၟာ ဗ္ၚ ကေုာံ သၟာ တမ္ၚာ တအ် ဂွံ ဒး ဒုၚ် ဝါတ်ဂါတ် ရ။ * '''ပရေၚ် က္တဵုဒှ် ဝါ ဗ္တဳ (Desertification):''' တိဍာ် လပါ် သၟဝ်ကျာ ဂှ် ဍေံ ပြံၚ်လှာဲ ဒှ် အာ ဝါ ဗ္တဳ (Sahara) သိုက်သိုက် ရ။ * '''ကၠအ် ပွဳပွူ ဇာကူမာ (Zakouma National Park):''' ၜိုန်ရ နွံ ပြသၞာ ကီု လေဝ်، ကၠအ် ဏအ် မၞုံ ပ္ဍဲ လပါ် သၠုၚ်ကျာ ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ မစဵုဒၞာ လဝ် သတ် ဂြိုပ် မပ္တံကဵု စိၚ် (Elephants)၊ ဇာရာပ် (Giraffes) ကေုာံ ဇာဒိသိုၚ် တအ် မာန် ခိုဟ် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ အာဖရိက ရ။<ref>UNEP. (2004). ''The Lake Chad Basin: A System in Peril''. United Nations Environment Programme.</ref> == ၁၀။ အခက်အခုဲဂမၠိုၚ် ကေုာံ အနာဂတ် (Challenges and Future Outlook) == ဍုၚ် ချာတ် ဝွံ ဍေံ ဒး ဆဵု ဂဗ ကု ပြသၞာ အလုံ ဂၠးတိ ကေုာံ ပြသၞာ အပ္ဍဲ ဍုၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။ * '''ပြသၞာ ညး လဒဴ (Refugee Crisis):''' ဟိုတ်နူ ပၞာန် ပ္ဍဲ ဍုၚ် သုဒါန် (ဒေသ ဒါဖော - Darfur) ကေုာံ ဍုၚ် သေန်ထရေဝ် အာဖရိက တုဲ، ညး လဒဴ ပြၚ် ၁ မဳလဳယျာန် တၠ ညးတအ် ဒြေပ် ဒဴ လုပ် ကၠုၚ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် ချာတ် ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ကဵု ဒြဟတ် ဓရိုဟ် သကာတ်မြဟ် လတူ ပရေၚ် စီးပွားရေး ချာတ် ရ။ * '''ပရေၚ် ပုန်တဝ်စၞေဟ် ဗဝ်ကဝ် ဟာရာမ် (Boko Haram):''' ဒပ် ပုန်တဝ်စၞေဟ် ပရေၚ် အေတ်သလာမ် သကာတ်မြဟ် မကော်စ ဗဝ်ကဝ် ဟာရာမ် တအ် ညးတအ် ကၠောန် ဗဒှ် ဘဲ ပရေၚ် ပလီုပလာ် ပ္ဍဲ ဒေသ ဇရေၚ် ကန် ဍာ် ချာတ် လၟိုန် ရ။ * '''အနာဂတ် (Future):''' သွက်ဂွံ ကလေၚ် သြိုၚ် ပ္တန် ဍုၚ် ဏအ် မ္ဂး، ဍေံ သ္ဒး ကလိဂွံ ပရေၚ် ၜိုဟ်သြိုဟ် အပ္ဍဲ ဍုၚ် ကေုာံ သ္ဒး သၠာဲ ပြံၚ် သၞောတ်ဝ် အလဵုအသဳ ညံၚ် ဂွံ ဒှ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဍာံဍာံပြပြ ရ။ ကုလသမဂ္ဂ (UN) ညးတအ် ဆက် ကဵု အရီုအဗၚ် စၞစ ကေုာံ ဂဥုဲ လၟိုန် တ္ၚဲ သွက် ညးဍုၚ်ကွာန် ရ။<ref>Amnesty International (2023). ''Chad: Human Rights Report''. London: Amnesty.</ref> > 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဗဵု ပရူ ဝင်၊ ပထဝဳ ကေုာံ ပြသၞာ ကန် ဍာ် ချာတ် (Lake Chad) လောဲလောဲ မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=dQw4w9WgXcQ|title=Chad: The Dead Heart of Africa Explained}} {{အာဖရိက ဗဟဵု}} == မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် == * [[wikt:mnw:ဍုၚ်|ဍုၚ်]] * {{ill|အေန်ဂျာမဳနာ|en|N'Djamena}} (N'Djamena) * {{ill|အာဖရိက လဒေါဝ်|en|Central Africa}} (Central Africa) * {{ill|ကန် ဍာ် ချာတ်|en|Lake Chad}} (Lake Chad) * {{ill|သဟ်ရာ|en|Sahara}} (Sahara Desert) * [[သုဒါန်]] (Sudan) == နိဿဲ == {{Reflist|2}} * Decalo, Samuel. (1997). ''Historical Dictionary of Chad''. Scarecrow Press. ISBN 978-0810832534. * Collelo, Thomas. (1990). ''Chad: A Country Study''. Washington: GPO for the Library of Congress. * Azevedo, Mario J. (1998). ''Roots of Violence: A History of War in Chad''. Routledge. ISBN 978-9056995829. * Burr, J. Millard, & Collins, Robert O. (1999). ''Africa's Thirty Years War: Chad, Libya, and the Sudan''. Westview Press. ISBN 978-0813335661. * Nolutshungu, Sam C. (1995). ''Limits of Anarchy: Intervention and State Formation in Chad''. University of Virginia Press. ISBN 978-0813916286. * Prouty, Chris. (1993). ''Chad: A Nation in Search of its Future''. Westview Press. * United Nations Environment Programme (UNEP). (2004). ''The Lake Chad Basin: A System in Peril''. Nairobi. * Amnesty International. (2023). ''Chad: Human Rights Report''. London: Amnesty. * World Bank. (2023). ''Chad Economic Update: Managing Risks and Opportunities''. Washington D.C. * [https://en.wikipedia.org/wiki/Chad Chad]. English Wikipedia. Retrieved May 9, 2026. {{DEFAULTSORT:ချာတ်}} [[Category:ဍုၚ်ဂမၠိုၚ်]] [[Category:ချာတ်]] [[Category:အာဖရိက ဗဟဵု]] [[Category:ဍုၚ် ပ္ဍဲ အာဖရိက]] [[Category:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] 3y9er9do83fca9ieo5fuhb3tw7cbhs8 4 10906 54803 54545 2026-05-10T11:05:31Z Aue Nai 24 54803 wikitext text/x-wiki <div style="float:right; margin-left:0.5em; width:100px;"> [[File:Florence Nightingale.jpg|100px|ဖလောရင့် နိုက်တင်ဂေးလ်]]<br> <div style="text-align:center; font-size:90%;">'''ဖလောရင့်<br>နိုက်တင်ဂေးလ်'''</div> </div> '''၁၂ မေ''': '''တ္ၚဲ နာနာဂၠးတိ သွက် မၞိဟ်လွဳယဲ''' (International Nurses Day) * ၁၃၆၄ – တက္ကသိုလ် ဂျာဂဳလဝ်နဳယျာန် (Jagiellonian University) မဒှ် တက္ကသိုလ် တြေံ အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင် [[ပိုလာန်]] (Poland) ဂှ် စ ဒက်ပ္တန် လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင် ကရာကောဗ် (Kraków)။ * ၁၈၂၀ – '''[[ဖလောရင့် နိုက်တင်ဂေးလ်]]''' (Florence Nightingale) (''ပ္ဍဲဗီု'') ညး မဒှ် မအံက် ပညာ မၞိဟ်လွဳယဲ ခေတ် တၟိ ညး သၠး ဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲ ဍုင် ဖလဝ်ရင့်၊ ရးနိဂီု အဳတလဳ (ဟိုတ်ဂှ်ရ တ္ၚဲ ဏအ် ဒှ် အာ တ္ၚဲ မၞိဟ်လွဳယဲ ဂၠးတိ)။ * ၁၉၄၉ – ပၞာန် စိုတ်ဓါတ် (Cold War): သဵုဗိယေတ် တအ် ပံက် ကဵု အခေါင် သွက်ဂွံ လုပ် တိတ် ဍုင် [[ဗာလိန်]] (Berlin Blockade) ကြဴနူ ကၟာတ် လဒဵု လဝ် လုကဴ ၁၁ ဂိတု။ * ၂၀၀၈ – ကသဳ တိ ဇၞော် အလုံ တွဵုရး သဳချွမ် (Sichuan earthquake) က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဍုင် ကြုက် မၞုံ ဇမၞော် ၇.၉ ရစ်ချ်တာစကေးလ် တုဲ၊ မၞိဟ် စဵုကဵု ၈၀,၀၀၀ ပြင် ဒး ချိုတ် အာ။ * ၂၀၁၇ – ပရဝ်ဂရမ် ယဲ စၟ ကောန်ပျူတာ (WannaCry ransomware attack) ဂှ် စ ပြးဇး အာ အလုံ ဂၠးတိ တုဲ ဍေံ ပကဵု ညံင် ကောန်ပျူတာ ၂ ဠက် ပြင် ပ္ဍဲ ဍုင် ၁၅၀ ပြင် ဒး လီုလာ် အာ။ <div style="text-align: right; margin-top: 1em; clear: both;"> '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၁၁. မေ|မတုဲကၠုၚ်]]''' – '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/မေ|မာတိကာ ဂိတုမေ]]''' – '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၁၃. မေ|တ္ၚဲယးဂတ]]''' </div> <noinclude> [[ကဏ္ဍ:ဝဳကဳပဳဒဳယာ ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ ဂိတုမေ|၁၂]] </noinclude> 29ykqrogwd4r911sxd1nm4t0fuv4r51 4 10907 54804 54546 2026-05-10T11:12:10Z Aue Nai 24 54804 wikitext text/x-wiki * ၁၈၈၈ – ဍုင် [[ဗြာဇြိလ်]] (Brazil) သၟိင်ဗြဴ အဳဇာဗဴ (Princess Isabel) ထပက် စၟတ်တဲ လတူ သၞောဝ် "Lei Áurea" (သၞောဝ် ထဝ်) သွက်ဂွံ ပလီုပလာ် ကေုာံ ဖျေဟ် လအိတ် သၞောတ်ဝ် ဍိက် (Abolition of slavery) အလုံ မွဲ ဍုင်။ * ၁၉၁၇ – ကောန်ၚာ် ပိ တၠ နူ ဍုင် [[ပဝ်တူဂြဳ]] (Portugal) ဆဵုဂဗ မိဂၞကျာ် ဖာတဳမာ (Our Lady of Fátima) အလန် ပထမအိုတ်။ * ၁၉၅၀ – ပြိုင်ပကာန် ကွဳစက် ဖဝ်မျူလာ ဝမ်း (Formula One World Championship) အလန် ပထမအိုတ် ဂှ် စ ကၠောန် လဝ် ပ္ဍဲ သေလ်ဗာသတောန် (Silverstone)၊ ဍုင် အင်္ဂလာန်။ * ၁၉၆၉ – ပရေင် ကလိုက်ကမဵု ၁၃ မေ (May 13 incident): ပရေင် ပဋိပက္ခ ကေုာံ ကလိုက်ကမဵု အကြာ ဂကူ မလေ ကဵု ကြုက် က္တဵုဒှ် ဗွဲမသကာတ်မြဟ် ပ္ဍဲ ဍုင် ကွာလာလာမ်ပူ (Kuala Lumpur)၊ ရးနိဂီု [[မလေယှာ]] တုဲ အလဵုအသဳ တအ် ဒး လလောင်တြး အကာဲအရာ အရေးပေါ် ရ။ * ၁၉၈၁ – သမ္မပုပ် ယောန် ပေါလ် ဒုတိယ (Pope John Paul II) ဒး ဒုင် ပန် ကု လွဟ် နကဵု သၟာ ဂစိုတ် ပ္ဍဲ ကၠအ် စိန့်ပီတာ၊ ဍုင် ဗာတီကန် (Vatican City) ဆဂး ညး ဟွံချိုတ် တုဲ ဗၠး ဂျိုင် တိတ် ကၠုင် ရ။ <div style="text-align: right; margin-top: 1em;"> [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၁၂. မေ|တ္ၚဲ ကိုပ်ကၠာ]] – [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/မေ|ဂိတု မေ]] – [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၁၄. မေ|တ္ၚဲ ဂတ]] </div> <noinclude> [[Category:ဝဳကဳပဳဒဳယာ ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ]] </noinclude> rybip8p9t2ntgzd5gqpimjjf17e72fy 4 10908 54805 54547 2026-05-10T11:18:05Z Aue Nai 24 54805 wikitext text/x-wiki <div style="float:right; margin-left:0.5em; width:100px;"> [[File:Edward Jenner.jpg|100px|အက်ဒဝပ် ဂျန်နာ]]<br> <div style="text-align:center; font-size:90%;">'''အက်ဒဝပ်<br>ဂျန်နာ'''</div> </div> '''၁၄ မေ''': * ၁၆၀၇ – အင်္ဂလိက် တအ် စပတန် ဍုင် '''[[:en:Jamestown, Virginia|ဂျေမ်းစ်တောင်း]]''' (Jamestown) မဒှ် ဌာန်ဒတန် အင်္ဂလိက် မတန်တဴ ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ အမေရိက သၟဝ်ကျာ။ * ၁၇၉၆ – တၠပညာ ဂဥုဲ အင်္ဂလိက် '''[[:en:Edward Jenner|အက်ဒဝပ် ဂျန်နာ]]''' (Edward Jenner) (''ပ္ဍဲဗီု'') စမ်ၜတ် ထပက် ဂဥုဲစဵုဒၞာ ယဲကျောက် (Smallpox vaccine) အလန် ပထမအိုတ်။ * ၁၈၁၁ – ဍုင် '''[[:en:Paraguay|ပါရာဂွေး]]''' (Paraguay) လလောင်တြး ဗၠးၜး နူကဵု အေန်ပါယာ သပေန် (Spain)။ * ၁၉၅၅ – ပၞာန်စိုတ်ဓါတ် (Cold War): ဍုင် ကောမ်မျူနေတ် ၈ ဍုင် ပံင်ကောံ တုဲ ထပက် စၟတ်တဲ '''[[:en:Warsaw Pact|လိက်ကသုက် ဝါဆော]]''' (Warsaw Pact) နဒဒှ် ပရေင်ပံင်ကောံ ပၞာန် မဒစဵုဒစး ကု နေတဝ် (NATO)။ * ၁၉၇၃ – '''[[:en:Skylab|သကုဲက်လာပ်]]''' (Skylab) မဒှ် စက်လဟီု အာကာသ (Space station) ကိုပ်ကၠာအိုတ် သွက် ရးနိဂီု အမေရိကာန် ဂှ် ပလံင် ပတိုန် လတူ အာကာသ နူကဵု ဌာန် ကနေဒဳ (Kennedy Space Center)။ <div style="text-align: right; margin-top: 1em; clear: both;"> '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၁၃. မေ|မတုဲကၠုၚ်]]''' – '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/မေ|မာတိကာ ဂိတုမေ]]''' – '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၁၅. မေ|တ္ၚဲယးဂတ]]''' </div> <noinclude> [[ကဏ္ဍ:ဝဳကဳပဳဒဳယာ ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ ဂိတုမေ|၁၄]] </noinclude> 4tchqf8qe828ieejeqbwtd3pd9bz9m9 4 10962 54806 54671 2026-05-10T11:52:18Z Aue Nai 24 54806 wikitext text/x-wiki <div style="float:right; margin-left:0.5em; width:100px;"> [[File:Tour Eiffel Wikimedia Commons.jpg|100px|တာဝါ အဳဖေဝ်]]<br> <div style="text-align:center; font-size:90%;">'''တာဝါ<br>အဳဖေဝ်'''</div> </div> '''၁၅ မေ''': '''တ္ၚဲ သ္ၚိကၟိန် အလုံ ဂၠးတိ''' (International Day of Families) * ၁၈၈၉ – '''[[:en:Eiffel Tower|တာဝါ အဳဖေဝ်]]''' (''ပ္ဍဲဗီု'') မနွံ ပ္ဍဲ ဍုင် ပါရဳ ဂှ် ပံက် လဝ် သွက် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဂွံ လုပ် ဗဵု လ္ၚတ် အလန် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။ * ၁၉၀၅ – ဍုင် '''[[:en:Las Vegas|လာတ်သ် ဗေဂါတ်သ်]]''' (Las Vegas) မဒှ် ဍုင် ပြာကတ် ကု ပရေင် ဝေင် လံင် ဖေက် မွဲ ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ဂှ် စ သြိုင် ပ္တန် လဝ် ရ။ * ၁၉၂၈ – ရုပ် ကာတွန် '''[[:en:Mickey Mouse|မိက္ကဳ မောက်သ်]]''' (Mickey Mouse) ကေုာံ မိန်နဳ မောက်သ် (Minnie Mouse) ဂှ် ပါလုပ် ထ္ၜး ပျး လဝ် အလန် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ ရုပ်ရှင် ကာတွန် ''Plane Crazy'' ရ။ * ၁၉၄၀ – ဆေင် စၞစ ပြဟ် '''[[:en:McDonald's|မက်ဒဝ်နယ်]]''' (McDonald's) အလန် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ဂှ် ပံက် လဝ် ပ္ဍဲ တွဵုရး ကာလဳဖဝ်နဳယျာ ရ။ မၞိဟ် မသၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ဏအ်: '''[[:en:Pierre Curie|ပဳယေရ် ကျူရဳ]]''' (၁၈၅၉) – မၞိဟ် မစုတိ ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ဏအ်: '''[[:en:Emily Dickinson|အေမလဳ ဒဳကေန်သန်]]''' (၁၈၈၆) <div style="text-align: right; margin-top: 1em; clear: both;"> '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၁၄. မေ|မတုဲကၠုၚ်]]''' – '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/မေ|မာတိကာ ဂိတုမေ]]''' – '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၁၆. မေ|တ္ၚဲယးဂတ]]''' </div> <noinclude> [[ကဏ္ဍ:ဝဳကဳပဳဒဳယာ ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ ဂိတုမေ|၁၅]] </noinclude> 6xvxtdw1safrvbygqb5yuqixfwozeh1 54807 54806 2026-05-10T11:53:13Z Aue Nai 24 54807 wikitext text/x-wiki <div style="float:right; margin-left:0.5em; width:100px;"> [[File:Tour Eiffel Wikimedia Commons.jpg|100px|တာဝါ အဳဖေဝ်]]<br> <div style="text-align:center; font-size:90%;">'''တာဝါ<br>အဳဖေဝ်'''</div> </div> '''၁၅ မေ''': '''[[တ္ၚဲ သ္ၚိကၟိန် အလုံ ဂၠးတိ]]''' (International Day of Families) * ၁၈၈၉ – '''[[:en:Eiffel Tower|တာဝါ အဳဖေဝ်]]''' (''ပ္ဍဲဗီု'') မနွံ ပ္ဍဲ ဍုင် ပါရဳ ဂှ် ပံက် လဝ် သွက် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဂွံ လုပ် ဗဵု လ္ၚတ် အလန် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။ * ၁၉၀၅ – ဍုင် '''[[:en:Las Vegas|လာတ်သ် ဗေဂါတ်သ်]]''' (Las Vegas) မဒှ် ဍုင် ပြာကတ် ကု ပရေင် ဝေင် လံင် ဖေက် မွဲ ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ဂှ် စ သြိုင် ပ္တန် လဝ် ရ။ * ၁၉၂၈ – ရုပ် ကာတွန် '''[[:en:Mickey Mouse|မိက္ကဳ မောက်သ်]]''' (Mickey Mouse) ကေုာံ မိန်နဳ မောက်သ် (Minnie Mouse) ဂှ် ပါလုပ် ထ္ၜး ပျး လဝ် အလန် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ ရုပ်ရှင် ကာတွန် ''Plane Crazy'' ရ။ * ၁၉၄၀ – ဆေင် စၞစ ပြဟ် '''[[:en:McDonald's|မက်ဒဝ်နယ်]]''' (McDonald's) အလန် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ဂှ် ပံက် လဝ် ပ္ဍဲ တွဵုရး ကာလဳဖဝ်နဳယျာ ရ။ မၞိဟ် မသၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ဏအ်: '''[[:en:Pierre Curie|ပဳယေရ် ကျူရဳ]]''' (၁၈၅၉) – မၞိဟ် မစုတိ ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ဏအ်: '''[[:en:Emily Dickinson|အေမလဳ ဒဳကေန်သန်]]''' (၁၈၈၆) <div style="text-align: right; margin-top: 1em; clear: both;"> '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၁၄. မေ|မတုဲကၠုၚ်]]''' – '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/မေ|မာတိကာ ဂိတုမေ]]''' – '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၁၆. မေ|တ္ၚဲယးဂတ]]''' </div> <noinclude> [[ကဏ္ဍ:ဝဳကဳပဳဒဳယာ ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ ဂိတုမေ|၁၅]] </noinclude> gc0fh66ntxu9sc6wskwjbl4coymh74z 14 10989 54716 54715 2026-05-09T12:00:38Z Aue Nai 24 54716 wikitext text/x-wiki {{Category definition | title = အာဖရိက ဗဟဵု | description = ကဏ္ဍ ဝွံ ဍေံ ပံက် ထ္ၜး ကဵု လိက်ပရေၚ် ကေုာံ ကဏ္ဍ ဒေအ်ဂမၠိုၚ် မဆေၚ်စပ် ကု ဒေသ '''အာဖရိက ဗဟဵု''' (Central Africa) မဒှ် ဒေသ မၞုံ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် တိုက် [[အာဖရိက]] ရ။ }} {{Cat main|အာဖရိက ဗဟဵု}} {{DEFAULTSORT:အာဖရိက ဗဟဵု}} [[Category:အာဖရိက]] [[Category:ဒေသဂမၠိုၚ်]] [[ကဏ္ဍ:စရင် ဍုင်ဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:စရင်ဍုင်ဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:စရင် ဍုၚ်ဂမၠိုၚ်]] hvk81o15hceh7o3oxob51ljonti2ob2 54717 54716 2026-05-09T12:00:49Z Aue Nai 24 54717 wikitext text/x-wiki {{Category definition | title = အာဖရိက ဗဟဵု | description = ကဏ္ဍ ဝွံ ဍေံ ပံက် ထ္ၜး ကဵု လိက်ပရေၚ် ကေုာံ ကဏ္ဍ ဒေအ်ဂမၠိုၚ် မဆေၚ်စပ် ကု ဒေသ '''အာဖရိက ဗဟဵု''' (Central Africa) မဒှ် ဒေသ မၞုံ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် တိုက် [[အာဖရိက]] ရ။ }} {{Cat main|အာဖရိက ဗဟဵု}} {{DEFAULTSORT:အာဖရိက ဗဟဵု}} [[Category:အာဖရိက]] [[Category:ဒေသဂမၠိုၚ်]] [[ကဏ္ဍ:စရင်ဍုင်ဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:စရင် ဍုၚ်ဂမၠိုၚ်]] g8b2ri2tuxyz8gsumgmo1yqavha11ch 10 10990 54719 2026-05-09T12:10:59Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Navbox | name = အာဖရိက ဗဟဵု | title = [[wikt:mnw:ဍုၚ်|ဍုၚ်]] အဝဵု စၟိန်ပြမာန် ဍိုက်ပေၚ်ဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲ ဒေသ {{ill|အာဖရိက လဒေါဝ်|en|Central Africa}} (Central Africa) | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | image = File:Central Africa (orthographic projection).svg|80px..." 54719 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = အာဖရိက ဗဟဵု | title = [[wikt:mnw:ဍုၚ်|ဍုၚ်]] အဝဵု စၟိန်ပြမာန် ဍိုက်ပေၚ်ဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲ ဒေသ {{ill|အာဖရိက လဒေါဝ်|en|Central Africa}} (Central Africa) | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | image = [[File:Central Africa (orthographic projection).svg|80px|မြေပုံ အာဖရိက ဗဟဵု]] | group1 = ဍုၚ်ဂမၠိုၚ် (Countries) | list1 = * [[ကွန်ဂို|ကွန်ဂို (သမ္မတ)]] * [[ကွန်ဂို ဒဳမဝ်ကရေတ်တိစ်|ကွန်ဂို (ဒဳမဝ်ကရေတ်တိစ်)]] * [[ခါမ်ရုန်]] * [[ဂါဗောန်]] * [[ချာတ်]] * [[ဆဝ်တဝ်မေ ကေုာံ ပရိန်သဳပေ]] * [[သေန်ထရေဝ် အာဖရိက]] * [[အၚ်ဂဝ်လာ]] * [[အဳကွေတာ ဂဳနဳ]] | group2 = ပရူပရာ မဆက်စပ်ဂမၠိုၚ် (Related) | list2 = * {{ill|ပထဝဳ အာဖရိက လဒေါဝ်|en|Geography of Central Africa}} * {{ill|ပိုန်ဒြပ် အာဖရိက လဒေါဝ်|en|Economy of Central Africa}} (ပိုန်ဒြပ်) * {{ill|သြန် ဖရက် အာဖရိက လဒေါဝ်|en|Central African CFA franc}} (သြန်) * {{ill|ကန် ဍာ် ချာတ်|en|Lake Chad}} | below = * '''[[:Category:အာဖရိက ဗဟဵု|ကဏ္ဍ: အာဖရိက ဗဟဵု]]''' * '''[[:Category:ဍုၚ် ပ္ဍဲ အာဖရိက|ကဏ္ဍ: ဍုၚ် ပ္ဍဲ အာဖရိက]]''' }} <noinclude> {{Documentation}} </noinclude> bbz4p7rgo4w3zq5snr7pd6l3r9lnt9y 14 10991 54720 2026-05-09T12:12:05Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Category definition | title = လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာဂမၠိုၚ် | description = ကဏ္ဍ ဝွံ ဍေံ ပံက် ထ္ၜး ကဵု '''လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ကေုာံ လိက်ပရေၚ် အဓိက''' (Vital articles) မဒး နွံ ပ္ဍဲ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဝဳ..." 54720 wikitext text/x-wiki {{Category definition | title = လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာဂမၠိုၚ် | description = ကဏ္ဍ ဝွံ ဍေံ ပံက် ထ္ၜး ကဵု '''လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ကေုာံ လိက်ပရေၚ် အဓိက''' (Vital articles) မဒး နွံ ပ္ဍဲ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ အရေဝ် ဘာသာ သီုဖအိုတ် ရ။ လိက်ပရေၚ် တအ် ဏအ် ဍေံ ပါ် ခြာ လဝ် အတိုၚ် ကဆံၚ် လိက်ပရေၚ် (ဥပမာ - ကဆံၚ် ၁ စဵုကဵု ၅) ကေုာံ အတိုၚ် ကဏ္ဍ ပရူပရာ မပ္တံကဵု ဝင်၊ ပထဝဳ ကေုာံ သိပ္ပံ တအ် ရ။ }} {{Cat main|ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်}} {{DEFAULTSORT:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ}} [[Category:ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] [[Category:လိက်ပရေၚ်ဂမၠိုၚ်]] t6juln7dyzkby91nwci2nd1r6nhk7np 4 10992 54721 2026-05-09T12:13:09Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Shortcut|WP:VA}} '''လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ''' (Vital articles) ဝွံ ဍေံ ဒှ် စရင် မပကောံ လဝ် လိက်ပရေၚ် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ကေုာံ မဒး နွံ ပ္ဍဲ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ အရေဝ် ဘာသာ သီု..." 54721 wikitext text/x-wiki {{Shortcut|WP:VA}} '''လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ''' (Vital articles) ဝွံ ဍေံ ဒှ် စရင် မပကောံ လဝ် လိက်ပရေၚ် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ကေုာံ မဒး နွံ ပ္ဍဲ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ အရေဝ် ဘာသာ သီုဖအိုတ် ရ။ တၚ် ရန်တၟအ် အဓိက သွက် မုက်လိက် ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် သွက်ဂွံ ကဵု လမ်းညွှန် ကု ညး မပါလုပ် ချူ ဇန် (Contributors) တအ် ညံၚ် ဂွံ တီ ဒဒှ်ရ လိက်ပရေၚ် လဵု မဒး ချူ ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ မဒး ပလေဝ် ပလေတ် ညံၚ် ဂွံ စိုပ် ကဆံၚ် ခိုဟ် အိုတ် ရ။ စရင် လိက်ပရေၚ် တအ် ဏအ် ဍေံ ပါ် ခြာ လဝ် အတိုၚ် ကဆံၚ် မဇၞော်မောဝ် (Levels) ကေုာံ အတိုၚ် ကဏ္ဍ ပရူပရာ (Categories) ရ။ လၟိဟ် လိက်ပရေၚ် ပ္ဍဲ ကဆံၚ် မွဲမွဲ ဂှ် ဍေံ ဟွံတုပ် ညးသကအ် ရ။ == ကဆံၚ် လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် (Levels of Vital Articles) == စရင် လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဂှ် ဍေံ ပါ် ခြာ လဝ် ၅ ကဆံၚ် အဓိက ရ- * '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၁|ကဆံၚ် ၁]] (Level 1)''': လိက်ပရေၚ် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ၁၀ ပရူ (ဥပမာ - ဂၠးတိ၊ မၞိဟ်၊ ဝင်၊ သိပ္ပံ)။ * '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၂|ကဆံၚ် ၂]] (Level 2)''': လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ၁၀၀ ပရူ မဒှ် တၚ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အဓိက သွက် ပရေၚ် ပညာ သီုဖအိုတ်။ * '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၃|ကဆံၚ် ၃]] (Level 3)''': လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ၁,၀၀၀ ပရူ မဒှ် သဇိုၚ် အလုံ ဂၠးတိ ကေုာံ အလုံ ယေန်သၞာၚ် မၞိဟ် သီုဖအိုတ်။ * '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၄|ကဆံၚ် ၄]] (Level 4)''': လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ၁၀,၀၀၀ ပရူ (ပကောံ ဒၟံၚ် လၟုဟ်)။ * '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅|ကဆံၚ် ၅]] (Level 5)''': လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ၅၀,၀၀၀ ပရူ (ပကောံ ဒၟံၚ် လၟုဟ်)။ == ကဏ္ဍ ပရူပရာ အဓိက (Main Categories) == သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ကေုာံ လ္ၚတ် လောဲသွာ မ္ဂး၊ လိက်ပရေၚ် တအ် ဏအ် ဍေံ ပါ် လဝ် အတိုၚ် ကဏ္ဍ ဇၞော် ၁၁ သာ် ဗွဲသၟဝ် ဝွံ ရ- # '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ပູဂိုလ်|ပူဂိုလ် (People)]]''' # '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ဝင်|ဝင် (History)]]''' # '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ပထဝဳ|ပထဝဳ (Geography)]]''' # '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ အနုသုခုမ|ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ အနုသုခုမ (Arts and Culture)]]''' # '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ဒဿန ကေုာံ ဘာသာ|ဒဿန ကေုာံ ဘာသာ (Philosophy and Religion)]]''' # '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ပရေၚ် မၞိဟ် ကေုာံ ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန်|ပရေၚ် မၞိဟ် ကေုာံ ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန် (Society and Politics)]]''' # '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ဇဳဝဗေဒ|ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ ပရေၚ် ထတ်ယုက် (Biology and Health)]]''' # '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ရူပဗေဒ ကေုာံ ဓါတုဗေဒ|ရူပဗေဒ ကေုာံ ဓါတုဗေဒ (Physics and Chemistry)]]''' # '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/သင်္ချာ|သင်္ချာ (Mathematics)]]''' # '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/နဲပညာ|နဲပညာ ကေုာံ အေန်ဂျေန်နဳယာ (Technology and Engineering)]]''' == ဗီုလဵု ဂွံ ပါလုပ် ရီုဗၚ်? (How to help?) == ညး လဵု မွဲ ဟွံဟီု မာန် ပါလုပ် ရီုဗၚ် ပ္ဍဲ ပရေၚ် ကမၠောန် လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဏအ် မာန် ရ။ ဗီုလဵု ဂွံ ရီုဗၚ် မာန် ရော- * '''ခၞံဗဒှ် လိက်ပရေၚ် တၟိ:''' ယဝ်ရ လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် မွဲမွဲ (မၞုံ ကု လေန် ဗကေတ်) ဟွံမွဲ ဏီ မ္ဂး، မာန် ကၠာဲ စၠောအ် နူ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အၚ်္ဂလိက် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ချူ ဇန် တၟိ မာန် ရ။ * '''ပတိုန် ကဆံၚ် လိက်ပရေၚ်:''' ယဝ်ရ လိက်ပရေၚ် ဂှ် ဍေံ ဂၠေံ ဒၟံၚ် (Stub) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဟွံမွဲ ကု တၚ် နိဿဲ မ္ဂး، မာန် ဆက် ထပ် စုတ် တၚ်ဂၞၚ်၊ ဗီုရုပ် ကေုာံ တၚ် နိဿဲ ညံၚ် ဂွံ ဒှ် လိက်ပရေၚ် မဍိုက်ပေၚ် မာန် ရ။ * '''စၟတ်သမ္တီ ကဆံၚ်:''' မာန် ကဵု သမ္တီ လတူ မုက်လိက် ဓရီုကျာ သွက် လိက်ပရေၚ် တအ် နကဵု ထာမ်ပလိက် `{{WP1.0}}` ဟွံသေၚ်မ္ဂး ထာမ်ပလိက် ကဏ္ဍ မဆေၚ်စပ် တအ် မာန် ရ။ == မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် == * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:၁၀၀၀ လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဇၟာပ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ သ္ဒးနွံ]] (List of 1000 articles every Wikipedia should have) * [[:Category:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] [[Category:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ|*]] [[Category:မုက်လိက် လမ်းညွှန် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] 8e5e9ra1wq4uaxmcws1xdhew8d0fo38 54722 54721 2026-05-09T12:14:11Z Aue Nai 24 /* ကဏ္ဍ ပရူပရာ အဓိက (Main Categories) */ 54722 wikitext text/x-wiki {{Shortcut|WP:VA}} '''လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ''' (Vital articles) ဝွံ ဍေံ ဒှ် စရင် မပကောံ လဝ် လိက်ပရေၚ် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ကေုာံ မဒး နွံ ပ္ဍဲ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ အရေဝ် ဘာသာ သီုဖအိုတ် ရ။ တၚ် ရန်တၟအ် အဓိက သွက် မုက်လိက် ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် သွက်ဂွံ ကဵု လမ်းညွှန် ကု ညး မပါလုပ် ချူ ဇန် (Contributors) တအ် ညံၚ် ဂွံ တီ ဒဒှ်ရ လိက်ပရေၚ် လဵု မဒး ချူ ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ မဒး ပလေဝ် ပလေတ် ညံၚ် ဂွံ စိုပ် ကဆံၚ် ခိုဟ် အိုတ် ရ။ စရင် လိက်ပရေၚ် တအ် ဏအ် ဍေံ ပါ် ခြာ လဝ် အတိုၚ် ကဆံၚ် မဇၞော်မောဝ် (Levels) ကေုာံ အတိုၚ် ကဏ္ဍ ပရူပရာ (Categories) ရ။ လၟိဟ် လိက်ပရေၚ် ပ္ဍဲ ကဆံၚ် မွဲမွဲ ဂှ် ဍေံ ဟွံတုပ် ညးသကအ် ရ။ == ကဆံၚ် လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် (Levels of Vital Articles) == စရင် လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဂှ် ဍေံ ပါ် ခြာ လဝ် ၅ ကဆံၚ် အဓိက ရ- * '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၁|ကဆံၚ် ၁]] (Level 1)''': လိက်ပရေၚ် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ၁၀ ပရူ (ဥပမာ - ဂၠးတိ၊ မၞိဟ်၊ ဝင်၊ သိပ္ပံ)။ * '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၂|ကဆံၚ် ၂]] (Level 2)''': လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ၁၀၀ ပရူ မဒှ် တၚ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အဓိက သွက် ပရေၚ် ပညာ သီုဖအိုတ်။ * '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၃|ကဆံၚ် ၃]] (Level 3)''': လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ၁,၀၀၀ ပရူ မဒှ် သဇိုၚ် အလုံ ဂၠးတိ ကေုာံ အလုံ ယေန်သၞာၚ် မၞိဟ် သီုဖအိုတ်။ * '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၄|ကဆံၚ် ၄]] (Level 4)''': လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ၁၀,၀၀၀ ပရူ (ပကောံ ဒၟံၚ် လၟုဟ်)။ * '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅|ကဆံၚ် ၅]] (Level 5)''': လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ၅၀,၀၀၀ ပရူ (ပကောံ ဒၟံၚ် လၟုဟ်)။ == ကဏ္ဍ ပရူပရာ အဓိက (Main Categories) == သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ကေုာံ လ္ၚတ် လောဲသွာ မ္ဂး၊ လိက်ပရေၚ် တအ် ဏအ် ဍေံ ပါ် လဝ် အတိုၚ် ကဏ္ဍ ဇၞော် ၁၁ သာ် ဗွဲသၟဝ် ဝွံ ရ- # '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ပူဂိုလ်|ပူဂိုလ် (People)]]''' # '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ဝင်|ဝင် (History)]]''' # '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ပထဝဳ|ပထဝဳ (Geography)]]''' # '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ အနုသုခုမ|ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ အနုသုခုမ (Arts and Culture)]]''' # '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ဒဿန ကေုာံ ဘာသာ|ဒဿန ကေုာံ ဘာသာ (Philosophy and Religion)]]''' # '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ပရေၚ် မၞိဟ် ကေုာံ ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန်|ပရေၚ် မၞိဟ် ကေုာံ ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန် (Society and Politics)]]''' # '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ဇဳဝဗေဒ|ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ ပရေၚ် ထတ်ယုက် (Biology and Health)]]''' # '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ရူပဗေဒ ကေုာံ ဓါတုဗေဒ|ရူပဗေဒ ကေုာံ ဓါတုဗေဒ (Physics and Chemistry)]]''' # '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/သင်္ချာ|သင်္ချာ (Mathematics)]]''' # '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/နဲပညာ|နဲပညာ ကေုာံ အေန်ဂျေန်နဳယာ (Technology and Engineering)]]''' == ဗီုလဵု ဂွံ ပါလုပ် ရီုဗၚ်? (How to help?) == ညး လဵု မွဲ ဟွံဟီု မာန် ပါလုပ် ရီုဗၚ် ပ္ဍဲ ပရေၚ် ကမၠောန် လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဏအ် မာန် ရ။ ဗီုလဵု ဂွံ ရီုဗၚ် မာန် ရော- * '''ခၞံဗဒှ် လိက်ပရေၚ် တၟိ:''' ယဝ်ရ လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် မွဲမွဲ (မၞုံ ကု လေန် ဗကေတ်) ဟွံမွဲ ဏီ မ္ဂး، မာန် ကၠာဲ စၠောအ် နူ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အၚ်္ဂလိက် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ချူ ဇန် တၟိ မာန် ရ။ * '''ပတိုန် ကဆံၚ် လိက်ပရေၚ်:''' ယဝ်ရ လိက်ပရေၚ် ဂှ် ဍေံ ဂၠေံ ဒၟံၚ် (Stub) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဟွံမွဲ ကု တၚ် နိဿဲ မ္ဂး، မာန် ဆက် ထပ် စုတ် တၚ်ဂၞၚ်၊ ဗီုရုပ် ကေုာံ တၚ် နိဿဲ ညံၚ် ဂွံ ဒှ် လိက်ပရေၚ် မဍိုက်ပေၚ် မာန် ရ။ * '''စၟတ်သမ္တီ ကဆံၚ်:''' မာန် ကဵု သမ္တီ လတူ မုက်လိက် ဓရီုကျာ သွက် လိက်ပရေၚ် တအ် နကဵု ထာမ်ပလိက် `{{WP1.0}}` ဟွံသေၚ်မ္ဂး ထာမ်ပလိက် ကဏ္ဍ မဆေၚ်စပ် တအ် မာန် ရ။ == မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် == * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:၁၀၀၀ လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဇၟာပ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ သ္ဒးနွံ]] (List of 1000 articles every Wikipedia should have) * [[:Category:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] [[Category:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ|*]] [[Category:မုက်လိက် လမ်းညွှန် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] asa99r6zm8dcttdvjbr31gfrsrno24u 4 10993 54723 2026-05-09T12:15:12Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Shortcut|WP:VA/People}} '''လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ / ပူဂိုလ်''' (Vital articles/People) ဝွံ ဍေံ ဒှ် ကဏ္ဍ မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲ [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်|စရင် လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် အဓိက]] သွက် ဝဳ..." 54723 wikitext text/x-wiki {{Shortcut|WP:VA/People}} '''လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ / ပူဂိုလ်''' (Vital articles/People) ဝွံ ဍေံ ဒှ် ကဏ္ဍ မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲ [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်|စရင် လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် အဓိက]] သွက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ သီုဖအိုတ် ရ။ မုက်လိက် ဏအ် ဍေံ ပကောံ ထ္ၜး လဝ် စရင် ပူဂိုလ် ကေုာံ တၠပညာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ကောန်မၞိဟ် (Historical figures) ကေုာံ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ร။ စရင် ဗွဲသၟဝ် ဝွံ ဍေံ ပါ် ခြာ လဝ် အတိုၚ် ကဏ္ဍ ကမၠောန် မပ္တံကဵု ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန်၊ ပရေၚ် ဘာသာ၊ သိပ္ပံ၊ ကေုာံ အနုသုခုမ ရ။ ညး လဵု မွဲ ဟွံဟီု မာန် ပါလုပ် ချူ ဇန် ကေုာံ ပလေဝ် ပလေတ် လိက်ပရေၚ် တအ် ဏအ် ညံၚ် ဂွံ စိုပ် ကဆံၚ် ခိုဟ် အိုတ် မာန် ရ။ == ၁။ သၟိၚ် ဨကရာဇ် ကေုာံ တၠအဝဵုဂမၠိုၚ် (Leaders and Politicians) == စရင် ပူဂိုလ် မကၠောန် ဗဒှ် လဝ် ပရေၚ် ပြံၚ်လှာဲ မဇၞော်ကၠေၚ် ပ္ဍဲ ဝင် ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ အေန်ပါယာ- === ခေတ် တြေံ ကေုာံ အလယ်ပိုင်း (Ancient & Medieval) === * [[အာလေက်ဇြာန်ဒါ မဇၞော်|အာလေက်ဇြာန်ဒါ မဇၞော် (Alexander the Great)]] * [[သြဂုတ်သတေတ်|သြဂုတ်သတေတ် (Augustus)]] * [[ဂျူလဳယက် သဳဇာ|ဂျူလဳယက် သဳဇာ (Julius Caesar)]] * {{ill|ချာလမိန်း|en|Charlemagne}} (Charlemagne) * {{ill|ဂျေန်ဂေတ် ခါန်|en|Genghis Khan}} (Genghis Khan) * {{ill|သၟိၚ် အသောက|en|Ashoka}} (Ashoka) === ခေတ် လၟုဟ် (Modern Era) === * {{ill|နပဝ်လဳယောန် ဘဝ်နာပါတ်|en|Napoleon}} (Napoleon Bonaparte) * {{ill|ဂျော့ချ် ဝါရှင်တန်|en|George Washington}} (George Washington) * {{ill|အေဗရာဟမ် လင်ကွန်း|en|Abraham Lincoln}} (Abraham Lincoln) * {{ill|မာဟတ္တမ ဂန္ဒီ|en|Mahatma Gandhi}} (Mahatma Gandhi) * {{ill|ဝေန်သတန် ချာချဳ|en|Winston Churchill}} (Winston Churchill) * {{ill|နေလ်ဆင် မန်ဒဲလာ|en|Nelson Mandela}} (Nelson Mandela) * {{ill|ဗလာဒီမီယာ လီနင်|en|Vladimir Lenin}} (Vladimir Lenin) * {{ill|မာအို စီတုန်း|en|Mao Zedong}} (Mao Zedong) == ၂။ ပရေၚ် ဘာသာ ကေုာံ ဒဿန (Religion and Philosophy) == စရင် တၠပညာ ကေုာံ ပူဂိုလ် အဓိက မခၞံဗဒှ် လဝ် လညာတ် ဒဿန ကေုာံ ဘာသာ- === ဘာသာ သာသနာ (Religious figures) === * [[ကျာ်တြဲဂေါတမ|ကျာ်တြဲ ဂေါတမ (Gautama Buddha)]] * [[ယေရှု|ယေရှု (Jesus)]] * [[မဝ်ဟာမေတ်|မဝ်ဟာမေတ် (Muhammad)]] * {{ill|အာဗြဟံ|en|Abraham}} (Abraham) * {{ill|မဝ်သေ|en|Moses}} (Moses) * [[wikt:mnw:ကောန်ဖျူရှေတ်|ကောန်ဖျူရှေတ် (Confucius)]] === ဒဿနိကဗေဒ (Philosophers) === * {{ill|သဝ်ကရေတ်တဳသ်|en|Socrates}} (Socrates) * {{ill|ပလေတဝ်|en|Plato}} (Plato) * {{ill|အာရစ်သတဝ်တယ်|en|Aristotle}} (Aristotle) * {{ill|ကာလ် မာက်|en|Karl Marx}} (Karl Marx) * {{ill|အီမာနူအဲ ကာန့်|en|Immanuel Kant}} (Immanuel Kant) * {{ill|ဂျောန် လံက်|en|John Locke}} (John Locke) == ၃။ သိပ္ပံ ကေုာံ သင်္ချာ (Science and Mathematics) == စရင် တၠပညာ သိပ္ပံ ကေုာံ သင်္ချာ မဖန်ဗဒှ် လဝ် တီ ကၠိုဟ် အလုံ ဂၠးတိ- * {{ill|အာခဳမဳဒဳသ်|en|Archimedes}} (Archimedes) * {{ill|ဂါလဳလဳအဝ် ဂါလဳလဳ|en|Galileo Galilei}} (Galileo Galilei) * {{ill|အိုက်ဆက် နယူတန်|en|Isaac Newton}} (Isaac Newton) * {{ill|ချားလ် ဒါဝင်|en|Charles Darwin}} (Charles Darwin) * [[အာလ်ဗာတ် အာၚ်သတာၚ်|အာလ်ဗာတ် အာၚ်သတာၚ် (Albert Einstein)]] * {{ill|မာရီ ကျူရီ|en|Marie Curie}} (Marie Curie) * {{ill|နီကိုလာ တက်စလာ|en|Nikola Tesla}} (Nikola Tesla) * {{ill|တဝ်မတ်သ် အက်ဒီဆန်|en|Thomas Edison}} (Thomas Edison) * {{ill|ပဳသာဂဝ်ရတ်သ်|en|Pythagoras}} (Pythagoras) == ၄။ လိက်ပတ် ကေုာံ အနုသုခုမ (Literature and Arts) == စရင် အစာ ချူ လိက်၊ အစာ ကသူ ကေုာံ အစာ ဂီတ မပြာကတ် အိုတ်- === လိက်ပတ် (Literature) === * {{ill|ဟဝ်မာ|en|Homer}} (Homer) * {{ill|ဝီလျံ ရှိတ်စပီးယား|en|William Shakespeare}} (William Shakespeare) * {{ill|ဒန်တီ|en|Dante Alighieri}} (Dante Alighieri) * {{ill|လီယို တော်စတွိုင်း|en|Leo Tolstoy}} (Leo Tolstoy) * {{ill|မာ့က် တွိန်း|en|Mark Twain}} (Mark Twain) === အနုသုခုမ ကေုာံ ဂီတ (Arts & Music) === * {{ill|လီယိုနာဒို ဒါဗင်ချီ|en|Leonardo da Vinci}} (Leonardo da Vinci) * {{ill|မိုက်ကယ်အန်ဂျလို|en|Michelangelo}} (Michelangelo) * {{ill|ဗင်းဆင့် ဗန်ဂိုး|en|Vincent van Gogh}} (Vincent van Gogh) * {{ill|ပက်ဗလို ပီကာဆို|en|Pablo Picasso}} (Pablo Picasso) * {{ill|မိုးဇတ်|en|Wolfgang Amadeus Mozart}} (Wolfgang Amadeus Mozart) * {{ill|ဘီသိုဗင်|en|Ludwig van Beethoven}} (Ludwig van Beethoven) == ၅။ ပရေၚ် ခၞံဗဒှ် တၟိ ကေုာံ ကမၠောန် စီးပွားရေး (Innovators and Business) == စရင် ပူဂိုလ် မခၞံဗဒှ် နဲပညာ ကေုာံ မပြံၚ်လှာဲ ပရေၚ် စီးပွားရေး ဂၠးတိ- * {{ill|ယိုဟန် ဂူတင်ဘတ်|en|Johannes Gutenberg}} (Johannes Gutenberg - အစာ စက် ပတိတ် လိက်) * {{ill|ဟင်နရီ ဖို့ဒ်|en|Henry Ford}} (Henry Ford) * {{ill|ရိုက် ညီနောင်|en|Wright brothers}} (Wright brothers - သြိုၚ် ပ္တန် က္ၜၚ် ကျာ) * {{ill|ဘီလ် ဂိတ်|en|Bill Gates}} (Bill Gates) * {{ill|စတိဗ် ဂျော့|en|Steve Jobs}} (Steve Jobs) == မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် == * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်]] (Vital articles main page) * [[:Category:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] [[Category:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ|People]] [[Category:မုက်လိက် လမ်းညွှန် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] [[Category:ပူဂိုလ်ဂမၠိုၚ်]] s9tzzz7ra4e0976du72y97yxstc58ue 54791 54723 2026-05-10T09:45:57Z Aue Nai 24 /* ခေတ် လၟုဟ် (Modern Era) */ 54791 wikitext text/x-wiki {{Shortcut|WP:VA/People}} '''လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ / ပူဂိုလ်''' (Vital articles/People) ဝွံ ဍေံ ဒှ် ကဏ္ဍ မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲ [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်|စရင် လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် အဓိက]] သွက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ သီုဖအိုတ် ရ။ မုက်လိက် ဏအ် ဍေံ ပကောံ ထ္ၜး လဝ် စရင် ပူဂိုလ် ကေုာံ တၠပညာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ကောန်မၞိဟ် (Historical figures) ကေုာံ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ร။ စရင် ဗွဲသၟဝ် ဝွံ ဍေံ ပါ် ခြာ လဝ် အတိုၚ် ကဏ္ဍ ကမၠောန် မပ္တံကဵု ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန်၊ ပရေၚ် ဘာသာ၊ သိပ္ပံ၊ ကေုာံ အနုသုခုမ ရ။ ညး လဵု မွဲ ဟွံဟီု မာန် ပါလုပ် ချူ ဇန် ကေုာံ ပလေဝ် ပလေတ် လိက်ပရေၚ် တအ် ဏအ် ညံၚ် ဂွံ စိုပ် ကဆံၚ် ခိုဟ် အိုတ် မာန် ရ။ == ၁။ သၟိၚ် ဨကရာဇ် ကေုာံ တၠအဝဵုဂမၠိုၚ် (Leaders and Politicians) == စရင် ပူဂိုလ် မကၠောန် ဗဒှ် လဝ် ပရေၚ် ပြံၚ်လှာဲ မဇၞော်ကၠေၚ် ပ္ဍဲ ဝင် ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ အေန်ပါယာ- === ခေတ် တြေံ ကေုာံ အလယ်ပိုင်း (Ancient & Medieval) === * [[အာလေက်ဇြာန်ဒါ မဇၞော်|အာလေက်ဇြာန်ဒါ မဇၞော် (Alexander the Great)]] * [[သြဂုတ်သတေတ်|သြဂုတ်သတေတ် (Augustus)]] * [[ဂျူလဳယက် သဳဇာ|ဂျူလဳယက် သဳဇာ (Julius Caesar)]] * {{ill|ချာလမိန်း|en|Charlemagne}} (Charlemagne) * {{ill|ဂျေန်ဂေတ် ခါန်|en|Genghis Khan}} (Genghis Khan) * {{ill|သၟိၚ် အသောက|en|Ashoka}} (Ashoka) === ခေတ် လၟုဟ် (Modern Era) === * {{ill|နပဝ်လဳယောန် ဘဝ်နာပါတ်|en|Napoleon}} (Napoleon Bonaparte) * {{ill|ဂျော့ချ် ဝါရှင်တန်|en|George Washington}} (George Washington) * {{ill|အေဗရာဟမ် လင်ကွန်း|en|Abraham Lincoln}} (Abraham Lincoln) * {{ill|မာဟတ္တမ ဂန္ဒဳ|en|Mahatma Gandhi}} (Mahatma Gandhi) * {{ill|ဝေန်သတန် ချာချဳ|en|Winston Churchill}} (Winston Churchill) * {{ill|နေလ်ဆင် မန်ဒဲလာ|en|Nelson Mandela}} (Nelson Mandela) * {{ill|ဗလာဒီမီယာ လီနင်|en|Vladimir Lenin}} (Vladimir Lenin) * {{ill|မာအို စီတုန်း|en|Mao Zedong}} (Mao Zedong) == ၂။ ပရေၚ် ဘာသာ ကေုာံ ဒဿန (Religion and Philosophy) == စရင် တၠပညာ ကေုာံ ပူဂိုလ် အဓိက မခၞံဗဒှ် လဝ် လညာတ် ဒဿန ကေုာံ ဘာသာ- === ဘာသာ သာသနာ (Religious figures) === * [[ကျာ်တြဲဂေါတမ|ကျာ်တြဲ ဂေါတမ (Gautama Buddha)]] * [[ယေရှု|ယေရှု (Jesus)]] * [[မဝ်ဟာမေတ်|မဝ်ဟာမေတ် (Muhammad)]] * {{ill|အာဗြဟံ|en|Abraham}} (Abraham) * {{ill|မဝ်သေ|en|Moses}} (Moses) * [[wikt:mnw:ကောန်ဖျူရှေတ်|ကောန်ဖျူရှေတ် (Confucius)]] === ဒဿနိကဗေဒ (Philosophers) === * {{ill|သဝ်ကရေတ်တဳသ်|en|Socrates}} (Socrates) * {{ill|ပလေတဝ်|en|Plato}} (Plato) * {{ill|အာရစ်သတဝ်တယ်|en|Aristotle}} (Aristotle) * {{ill|ကာလ် မာက်|en|Karl Marx}} (Karl Marx) * {{ill|အီမာနူအဲ ကာန့်|en|Immanuel Kant}} (Immanuel Kant) * {{ill|ဂျောန် လံက်|en|John Locke}} (John Locke) == ၃။ သိပ္ပံ ကေုာံ သင်္ချာ (Science and Mathematics) == စရင် တၠပညာ သိပ္ပံ ကေုာံ သင်္ချာ မဖန်ဗဒှ် လဝ် တီ ကၠိုဟ် အလုံ ဂၠးတိ- * {{ill|အာခဳမဳဒဳသ်|en|Archimedes}} (Archimedes) * {{ill|ဂါလဳလဳအဝ် ဂါလဳလဳ|en|Galileo Galilei}} (Galileo Galilei) * {{ill|အိုက်ဆက် နယူတန်|en|Isaac Newton}} (Isaac Newton) * {{ill|ချားလ် ဒါဝင်|en|Charles Darwin}} (Charles Darwin) * [[အာလ်ဗာတ် အာၚ်သတာၚ်|အာလ်ဗာတ် အာၚ်သတာၚ် (Albert Einstein)]] * {{ill|မာရီ ကျူရီ|en|Marie Curie}} (Marie Curie) * {{ill|နီကိုလာ တက်စလာ|en|Nikola Tesla}} (Nikola Tesla) * {{ill|တဝ်မတ်သ် အက်ဒီဆန်|en|Thomas Edison}} (Thomas Edison) * {{ill|ပဳသာဂဝ်ရတ်သ်|en|Pythagoras}} (Pythagoras) == ၄။ လိက်ပတ် ကေုာံ အနုသုခုမ (Literature and Arts) == စရင် အစာ ချူ လိက်၊ အစာ ကသူ ကေုာံ အစာ ဂီတ မပြာကတ် အိုတ်- === လိက်ပတ် (Literature) === * {{ill|ဟဝ်မာ|en|Homer}} (Homer) * {{ill|ဝီလျံ ရှိတ်စပီးယား|en|William Shakespeare}} (William Shakespeare) * {{ill|ဒန်တီ|en|Dante Alighieri}} (Dante Alighieri) * {{ill|လီယို တော်စတွိုင်း|en|Leo Tolstoy}} (Leo Tolstoy) * {{ill|မာ့က် တွိန်း|en|Mark Twain}} (Mark Twain) === အနုသုခုမ ကေုာံ ဂီတ (Arts & Music) === * {{ill|လီယိုနာဒို ဒါဗင်ချီ|en|Leonardo da Vinci}} (Leonardo da Vinci) * {{ill|မိုက်ကယ်အန်ဂျလို|en|Michelangelo}} (Michelangelo) * {{ill|ဗင်းဆင့် ဗန်ဂိုး|en|Vincent van Gogh}} (Vincent van Gogh) * {{ill|ပက်ဗလို ပီကာဆို|en|Pablo Picasso}} (Pablo Picasso) * {{ill|မိုးဇတ်|en|Wolfgang Amadeus Mozart}} (Wolfgang Amadeus Mozart) * {{ill|ဘီသိုဗင်|en|Ludwig van Beethoven}} (Ludwig van Beethoven) == ၅။ ပရေၚ် ခၞံဗဒှ် တၟိ ကေုာံ ကမၠောန် စီးပွားရေး (Innovators and Business) == စရင် ပူဂိုလ် မခၞံဗဒှ် နဲပညာ ကေုာံ မပြံၚ်လှာဲ ပရေၚ် စီးပွားရေး ဂၠးတိ- * {{ill|ယိုဟန် ဂူတင်ဘတ်|en|Johannes Gutenberg}} (Johannes Gutenberg - အစာ စက် ပတိတ် လိက်) * {{ill|ဟင်နရီ ဖို့ဒ်|en|Henry Ford}} (Henry Ford) * {{ill|ရိုက် ညီနောင်|en|Wright brothers}} (Wright brothers - သြိုၚ် ပ္တန် က္ၜၚ် ကျာ) * {{ill|ဘီလ် ဂိတ်|en|Bill Gates}} (Bill Gates) * {{ill|စတိဗ် ဂျော့|en|Steve Jobs}} (Steve Jobs) == မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် == * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်]] (Vital articles main page) * [[:Category:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] [[Category:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ|People]] [[Category:မုက်လိက် လမ်းညွှန် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] [[Category:ပူဂိုလ်ဂမၠိုၚ်]] rzcnjaf61subi0sswl31x98giyschyq 4 10994 54724 2026-05-09T12:17:02Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Shortcut|WP:VA/History}} '''လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ / ဝင်''' (Vital articles/History) ဝွံ ဍေံ ဒှ် ကဏ္ဍ မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲ [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်|စရင် လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် အဓိက]] သွက် ဝဳကဳပ..." 54724 wikitext text/x-wiki {{Shortcut|WP:VA/History}} '''လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ / ဝင်''' (Vital articles/History) ဝွံ ဍေံ ဒှ် ကဏ္ဍ မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲ [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်|စရင် လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် အဓိက]] သွက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ သီုဖအိုတ် ရ။ မုက်လိက် ဏအ် ဍေံ ပကောံ ထ္ၜး လဝ် စရင် လိက်ပရေၚ် မဆေၚ်စပ် ကု ဝင် ကောန်မၞိဟ်၊ ခေတ် ကာလ နာနာ သာ်၊ ယေန်သၞာၚ် တြေံ ကေုာံ ပရေၚ် က္တဵုဒှ် ဝင် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ စရင် ဗွဲသၟဝ် ဝွံ ဍေံ ပါ် ခြာ လဝ် အတိုၚ် ကဏ္ဍ မပ္တံကဵု ခေတ် ကာလ၊ ဝင် အတိုၚ် ဒေသ၊ ကေုာံ ပရေၚ် က္တဵုဒှ် အဓိက တအ် ရ။ ညး လဵု မွဲ ဟွံဟီု မာန် ပါလုပ် ချူ ဇန် ကေုာံ ပလေဝ် ပလေတ် လိက်ပရေၚ် တအ် ဏအ် ညံၚ် ဂွံ စိုပ် ကဆံၚ် ခိုဟ် အိုတ် မာန် ရ။ == ၁။ ဝင် အလုံ ဂၠးတိ ကေုာံ ခေတ် ကာလ အဓိက (World History and Time Periods) == စရင် လိက်ပရေၚ် မဆေၚ်စပ် ကု ဝင် ကောန်မၞိဟ် အလုံ ဂၠးတိ ကေုာံ ပွမပါ် ခြာ ခေတ် ကာလ အဓိက- * {{ill|ဝင် ဂၠးတိ|en|Human history}} (History of the world / Human history) * {{ill|ဝင် ကိုပ်ကၠာ အက္ခရ်|en|Prehistory}} (Prehistory) * {{ill|ဝင် ခေတ် တြေံ|en|Ancient history}} (Ancient history) * {{ill|ခေတ် အလယ်ပိုင်း|en|Middle Ages}} (Middle Ages) * {{ill|ဝင် ခေတ် လၟုဟ်|en|Modern history}} (Modern history) == ၂။ ဝင် အတိုၚ် ဒေသဂမၠိုၚ် (History by Region) == စရင် လိက်ပရေၚ် မဆေၚ်စပ် ကု ဝင် မပါ် ခြာ လဝ် အတိုၚ် တိုက် အဓိက ပ္ဍဲ ဂၠးတိ- * {{ill|ဝင် အာဖရိက|en|History of Africa}} (History of Africa) * {{ill|ဝင် အမေရိက|en|History of the Americas}} (History of the Americas) * {{ill|ဝင် အာရှ|en|History of Asia}} (History of Asia) * {{ill|ဝင် ယူရောပ်|en|History of Europe}} (History of Europe) * {{ill|ဝင် အဝ်ရှေနဳယျာ|en|History of Oceania}} (History of Oceania) == ၃။ ယေန်သၞာၚ် တြေံ ကေုာံ အေန်ပါယာဂမၠိုၚ် (Ancient Civilizations and Empires) == စရင် ယေန်သၞာၚ် သဇိုၚ် ကေုာံ အေန်ပါယာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် မကေၚ် က္တဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဝင်- * {{ill|အဳဂျေပ် ခေတ် တြေံ|en|Ancient Egypt}} (Ancient Egypt) * {{ill|မေသဝ်ပဝ်တေးမဳယျာ|en|Mesopotamia}} (Mesopotamia) * {{ill|ယေန်သၞာၚ် ဇရေၚ် ၜဳ အေန်ဒတ်|en|Indus Valley civilisation}} (Indus Valley Civilization) * {{ill|ဂရိတ် ခေတ် တြေံ|en|Ancient Greece}} (Ancient Greece) * {{ill|ရဝ်မ ခေတ် တြေံ|en|Ancient Rome}} (Ancient Rome) * {{ill|အေန်ပါယာ ပါသျှာ|en|Persian Empire}} (Persian Empire) * {{ill|အေန်ပါယာ ရဝ်မ|en|Roman Empire}} (Roman Empire) * {{ill|ယေန်သၞာၚ် မာယာ|en|Maya civilization}} (Maya civilization) * {{ill|အေန်ပါယာ အေန်ကာ|en|Inca Empire}} (Inca Empire) * {{ill|အေန်ပါယာ မောန်ဂေါလ်|en|Mongol Empire}} (Mongol Empire) * {{ill|အေန်ပါယာ ဩတ္တိုမန်|en|Ottoman Empire}} (Ottoman Empire) * {{ill|အေန်ပါယာ ဗြိတိန်|en|British Empire}} (British Empire) == ၄။ ပရေၚ် က္တဵုဒှ် အဓိက ကေုာံ ပရေၚ် ပြံၚ်လှာဲ (Major Events and Revolutions) == စရင် ပရေၚ် က္တဵုဒှ် မပြံၚ်လှာဲ လဝ် လဒက်ပ္တန် ဂၠးတိ ကေုာံ ပရေၚ် မၞိဟ်- * {{ill|ပရေၚ် ပုန်တဝ်စၞေဟ် တဵုလွဳ|en|Neolithic Revolution}} (Neolithic Revolution / Agricultural Revolution) * {{ill|ခေတ် ကလေၚ် ဂျိုၚ်|en|Renaissance}} (Renaissance) * {{ill|ခေတ် ပွမဂၠာဲ ညာတ်|en|Age of Discovery}} (Age of Discovery) * {{ill|ပရေၚ် ပုန်တဝ်စၞေဟ် သိပ္ပံ|en|Scientific Revolution}} (Scientific Revolution) * {{ill|ပရေၚ် ပုန်တဝ်စၞေဟ် စက်မှု|en|Industrial Revolution}} (Industrial Revolution) * {{ill|ပရေၚ် ပုန်တဝ်စၞေဟ် ပြၚ်သေတ်|en|French Revolution}} (French Revolution) * {{ill|ပရေၚ် ပုန်တဝ်စၞေဟ် ရုရှား|en|Russian Revolution}} (Russian Revolution) == ၅။ ပၞာန် ကေုာံ ပရေၚ် တဝ်စၞေဟ်ဂမၠိုၚ် (Wars and Conflicts) == စရင် ပၞာန် မကိစ္စဇၞော် ကေုာံ မဇီုကပိုက် လဝ် ဂၠးတိ ဗွဲမဇၞော်ကၠေၚ်- * {{ill|ပၞာန် ကရူးသိတ်|en|Crusades}} (Crusades) * {{ill|ပၞာန် သၞာံ ၃၀|en|Thirty Years' War}} (Thirty Years' War) * {{ill|ပၞာန် နပဝ်လဳယောန်|en|Napoleonic Wars}} (Napoleonic Wars) * {{ill|ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုၚ် အမေရိကာန်|en|American Civil War}} (American Civil War) * {{ill|ပၞာန် ဂၠးတိ မရနုက်ကဵု မွဲ|en|World War I}} (World War I) * {{ill|ပၞာန် ဂၠးတိ မရနုက်ကဵု ၜါ|en|World War II}} (World War II) * {{ill|ပၞာန် လၜိုဟ်|en|Cold War}} (Cold War) * {{ill|ပၞာန် ဗဳယေတ်နာမ်|en|Vietnam War}} (Vietnam War) == ၆။ ပရေၚ် မၞိဟ် ကေုာံ ခေတ် လၟုဟ် (Social Movements and Modern Era) == စရင် ပရေၚ် ပြံၚ်လှာဲ ပရေၚ် မၞိဟ် ကေုာံ ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန် လက္ကရဴ အိုတ်- * {{ill|ပွမသွံ ရာန် ဍိက် အလုံ ဂၠးတိ|en|Atlantic slave trade}} (Atlantic slave trade) * {{ill|ပွမပလီုပလာ် ဂကူ ယဟုဒီ|en|The Holocaust}} (The Holocaust) * {{ill|ပရေၚ် ဖျေဟ် ကဝ်လဝ်နဳ|en|Decolonization}} (Decolonization) * {{ill|ပရေၚ် အခေါၚ်အရာ ညးဍုၚ်ကွာန်|en|Civil rights movement}} (Civil rights movement) * {{ill|ပရေၚ် ပံၚ်ကောံ ဂၠးတိ|en|Globalization}} (Globalization) == မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် == * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်]] (Vital articles main page) * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ပူဂိုလ်]] (Vital articles/People) * [[:Category:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] [[Category:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ|History]] [[Category:မုက်လိက် လမ်းညွှန် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] [[Category:ဝင်]] llwggb0yh5e84k7gud1d4d1eemcj93q 4 10995 54725 2026-05-09T12:21:33Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Shortcut|WP:VA/Geography}} '''လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ / ပထဝဳ''' (Vital articles/Geography) ဝွံ ဍေံ ဒှ် ကဏ္ဍ မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲ [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်|စရင် လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် အဓိက]] သွက် ဝဳက..." 54725 wikitext text/x-wiki {{Shortcut|WP:VA/Geography}} '''လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ / ပထဝဳ''' (Vital articles/Geography) ဝွံ ဍေံ ဒှ် ကဏ္ဍ မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲ [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်|စရင် လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် အဓိက]] သွက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ သီုဖအိုတ် ရ။ မုက်လိက် ဏအ် ဍေံ ပကောံ ထ္ၜး လဝ် စရင် လိက်ပရေၚ် မဆေၚ်စပ် ကု ပထဝဳ သဘာဝ၊ တိုက်ဂမၠိုၚ်၊ ဍုၚ် အဓိက၊ ၜဳ ဇၞော် ကေုာံ ဒေသ သဘာဝ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ စရင် ဗွဲသၟဝ် ဝွံ ဍေံ ပါ် ခြာ လဝ် အတိုၚ် ကဏ္ဍ မပ္တံကဵု သဇိုၚ် ပထဝဳ၊ တိုက်၊ ဍုၚ်၊ ကေုာံ ဍာ် ၜဳ တအ် ရ။ ညး လဵု မွဲ ဟွံဟီု မာန် ပါလုပ် ချူ ဇန် ကေုာံ ပလေဝ် ပလေတ် လိက်ပရေၚ် တအ် ဏအ် ညံၚ် ဂွံ စိုပ် ကဆံၚ် ခိုဟ် အိုတ် မာန် ရ။ == ၁။ သဇိုၚ် ပထဝဳ (Basics of Geography) == စရင် လိက်ပရေၚ် မဆေၚ်စပ် ကု သဇိုၚ် အဓိက သွက် ဘာသာ ပထဝဳ- * {{ill|ပထဝဳ|en|Geography}} (Geography) * {{ill|ပထဝဳ သဘာဝ|en|Physical geography}} (Physical geography) * {{ill|ပထဝဳ မၞိဟ်|en|Human geography}} (Human geography) * {{ill|မြေပုံ|en|Map}} (Map) * {{ill|ပွမဆာန် ဍာ် မြေပုံ|en|Cartography}} (Cartography) * [[wikt:mnw:ဍုၚ်|ဍုၚ်]] (City) * [[wikt:mnw:တိုက်|တိုက်]] (Continent) == ၂။ ပထဝဳ သဘာဝ ကေုာံ ဥတု (Physical Geography and Climate) == စရင် လိက်ပရေၚ် မဆေၚ်စပ် ကု လဒက်ပ္တန် ဂၠးတိ ကေုာံ ရာသဳဥတု- * [[ဂၠးတိ]] (Earth) * {{ill|ၜဳ ဇၞော်|en|Ocean}} (Ocean) * {{ill|ၜဳ|en|Sea}} (Sea) * {{ill|က္ၜဳ|en|River}} (River) * {{ill|ဒဵု|en|Mountain}} (Mountain) * [[ဝါဗ္တဳ]] (Desert) * {{ill|ရာသဳဥတု|en|Climate}} (Climate) * {{ill|ဥတု|en|Weather}} (Weather) == ၃။ တိုက်ဂမၠိုၚ် (Continents) == စရင် တိုက် အဓိက မၞုံ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ- * [[အာဖရိက]] (Africa) * {{ill|အာန်တာတိက|en|Antarctica}} (Antarctica) * [[အာရှ]] (Asia) * {{ill|ယူရောပ်|en|Europe}} (Europe) * {{ill|အမေရိက သၟဝ်ကျာ|en|North America}} (North America) * {{ill|အမေရိက သၠုၚ်ကျာ|en|South America}} (South America) * {{ill|အဝ်ရှေနဳယျာ|en|Oceania}} (Oceania) == ၄။ ဍုၚ် အဓိကဂမၠိုၚ် (Major Countries) == စရင် ဍုၚ် မကိစ္စဇၞော် ကေုာံ မဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ လပါ် ပထဝဳ၊ လၟိဟ် မၞိဟ်၊ ကေုာံ ပိုန်ဒြပ်- * [[ကြုက်]] (China) * [[အိန္ဒိယ]] (India) * [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] (United States) * {{ill|ရုရှား|en|Russia}} (Russia) * {{ill|ဗြာဇြိလ်|en|Brazil}} (Brazil) * [[အဳဂျေပ်]] (Egypt) * {{ill|ကၟိန်ဍုၚ် ဨကရာဇ် ဗြိတိန်|en|United Kingdom}} (United Kingdom) * {{ill|ပြၚ်သေတ်|en|France}} (France) * {{ill|ဂျာမနဳ|en|Germany}} (Germany) * [[ဂျပါန်]] (Japan) * [[နိုင်ဂျဳရဳယျာ]] (Nigeria) * [[အာဖရိက သၠုၚ်ကျာ]] (South Africa) == ၅။ ၜဳ ဇၞော် ကေုာံ က္ၜဳ အဓိကဂမၠိုၚ် (Oceans and Major Rivers) == စရင် ဒၞာဲ ဍာ် မဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ- === ၜဳ ဇၞော် (Oceans) === * {{ill|ၜဳ ဇၞော် ပစိဖိတ်|en|Pacific Ocean}} (Pacific Ocean) * {{ill|ၜဳ ဇၞော် အတ္တလာန်တိတ်|en|Atlantic Ocean}} (Atlantic Ocean) * {{ill|ၜဳ ဇၞော် အိန္ဒိယ|en|Indian Ocean}} (Indian Ocean) * {{ill|ၜဳ ဇၞော် အာတိတ်|en|Arctic Ocean}} (Arctic Ocean) * {{ill|ၜဳ ဇၞော် သၠုၚ်ကျာ|en|Southern Ocean}} (Southern Ocean) === က္ၜဳ (Rivers) === * {{ill|က္ၜဳ နိုင်း|en|Nile}} (Nile) * {{ill|က္ၜဳ အာမေဇောန်|en|Amazon River}} (Amazon River) * {{ill|က္ၜဳ ယန်ဇီ|en|Yangtze}} (Yangtze) * {{ill|က္ၜဳ မစ်စစ်စပီ|en|Mississippi River}} (Mississippi River) == ၆။ ဒဵု ကေုာံ ဒေသ သဘာဝ (Mountains and Natural Regions) == စရင် ဒဵု ကေုာံ ဒေသ ပထဝဳ မပြာကတ် အိုတ်- * {{ill|ဒဵု ဟိမဝန္တာ|en|Himalayas}} (Himalayas) * {{ill|ဒဵု ဧဝရတ်|en|Mount Everest}} (Mount Everest) * {{ill|ဒဵု အာလ်ပ်|en|Alps}} (Alps) * [[သဟ်ရာ]] (Sahara Desert) * {{ill|ဂြိုပ် ဗြဲ အာမေဇောန်|en|Amazon rainforest}} (Amazon rainforest) == မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် == * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်]] (Vital articles main page) * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ဝင်]] (Vital articles/History) * [[:Category:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] [[Category:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ|Geography]] [[Category:မုက်လိက် ပညုင်ဂၠံင် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] [[Category:ပထဝဳ]] 77bqqf9x0xpzwgce08u78zdx9zbqwhp 4 10996 54726 2026-05-09T12:25:11Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Shortcut|WP:VA/Culture}} '''လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ / ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ အနုသုခုမ''' (Vital articles/Arts and Culture) ဝွံ ဍေံ ဒှ် ကဏ္ဍ မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်|စရင် လိက်ပရေၚ..." 54726 wikitext text/x-wiki {{Shortcut|WP:VA/Culture}} '''လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ / ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ အနုသုခုမ''' (Vital articles/Arts and Culture) ဝွံ ဍေံ ဒှ် ကဏ္ဍ မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲ [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်|စရင် လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် အဓိက]] သွက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ သီုဖအိုတ် ရ။ မုက်လိက် ဏအ် ဍေံ ပကောံ ထ္ၜး လဝ် စရင် လိက်ပရေၚ် မဆေၚ်စပ် ကု ယေန်သၞာၚ်၊ အနုသုခုမ၊ လိက်ပတ်၊ ဂီတ၊ ကေုာံ ပရေၚ် ဝေၚ် ဇြဟတ် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ စရင် ဗွဲသၟဝ် ဝွံ ဍေံ ပါ် ခြာ လဝ် အတိုၚ် ကဏ္ဍ မပ္တံကဵု သဇိုၚ် အနုသုခုမ၊ လိက်ပတ်၊ ဗိသုကာ၊ ဂီတ ကေုာံ ပရေၚ် လဟိၚ် စိုတ် တအ် ရ။ ညး လဵု မွဲ ဟွံဟီု မာန် ပါလုပ် ချူ ဇန် ကေုာံ ပလေဝ် ပလေတ် လိက်ပရေၚ် တအ် ဏအ် ညံၚ် ဂွံ စိုပ် ကဆံၚ် ခိုဟ် အိုတ် မာန် ရ။ == ၁။ သဇိုၚ် ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ အနုသုခုမ (Basics of Arts and Culture) == စရင် လိက်ပရေၚ် မဆေၚ်စပ် ကု သဇိုၚ် အဓိက သွက် ဘာသာ ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ အနုသုခုမ- * {{ill|ယေန်သၞာၚ်|en|Culture}} (Culture) * {{ill|အနုသုခုမ|en|Art}} (Art) * {{ill|လိက်ပတ်|en|Literature}} (Literature) * {{ill|ဂီတ|en|Music}} (Music) * {{ill|ဗိသုကာ|en|Architecture}} (Architecture) * [[wikt:mnw:ရုပ်ရှင်|ရုပ်ရှင်]] (Film / Cinema) * {{ill|ဒဏ္ဍာရဳ|en|Mythology}} (Mythology) == ၂။ လိက်ပတ် ကေုာံ ကဗျ (Literature and Poetry) == စရင် လိက်ပရေၚ် မဆေၚ်စပ် ကု ပရေၚ် ချူ လိက် ကေုာံ ဗီုပြၚ် လိက်ပတ်- * {{ill|ဝတ္ထု|en|Novel}} (Novel) * {{ill|ကဗျ|en|Poetry}} (Poetry) * {{ill|ကဗျ လၚ်္ကာ ဇၞော်|en|Epic poetry}} (Epic poetry) * [[wikt:mnw:ပြကိုဟ်|ပြကိုဟ်]] ဟွံသေၚ်မ္ဂး [[wikt:mnw:လိက်|လိက်]] (Book) * {{ill|ပြကိုဟ် ဗိသ္တာ|en|Encyclopedia}} (Encyclopedia) * {{ill|ပွမကၠာဲ ဘာသာ|en|Translation}} (Translation) == ၃။ အနုသုခုမ ရုပ် ကေုာံ ဗိသုကာ (Visual Arts and Architecture) == စရင် လိက်ပရေၚ် မဆေၚ်စပ် ကု ပရေၚ် ကသူ၊ ပွမကၠောန် ရုပ် ကေုာံ သ္ၚိ ဌာန် ဗိသုကာ မပြာကတ်- === အနုသုခုမ ရုပ် (Visual Arts) === * {{ill|ကသူ|en|Painting}} (Painting) * {{ill|ပွမကၠောန် ရုပ်|en|Sculpture}} (Sculpture) * {{ill|ပွမတက် ရုပ်|en|Photography}} (Photography) * {{ill|ကာတွန်|en|Comics}} (Comics) * {{ill|မဝ်နာ လဳသာ|en|Mona Lisa}} (Mona Lisa) === ဗိသုကာ (Architecture) === * {{ill|ပဳရာမေတ်|en|Pyramid}} (Pyramid) * {{ill|တာတ် မဟာ|en|Taj Mahal}} (Taj Mahal) * {{ill|လေတ်ဗာ|en|Louvre}} (Louvre Museum) * {{ill|ဒေန် အေန်ဖေဝ်|en|Eiffel Tower}} (Eiffel Tower) * {{ill|သ္ၚိ ဂၠးတိ|en|Great Wall of China}} (Great Wall of China) == ၄။ အနုသုခုမ ထ္ၜး ပျး ကေုာံ ဂီတ (Performing Arts and Music) == စရင် လိက်ပရေၚ် မဆေၚ်စပ် ကု ပရေၚ် လှ်ေ ဒယှ်ေ ကေုာံ ဂီတ နာနာ သာ်- * {{ill|လှ်ေ|en|Dance}} (Dance) * {{ill|ပြဇာတ်|en|Theatre}} (Theatre) * {{ill|အဝ်ပေရာ|en|Opera}} (Opera) * {{ill|တူရိယာ|en|Musical instrument}} (Musical instrument) * {{ill|ဂီတ ခေတ် တြေံ|en|Classical music}} (Classical music) * {{ill|ဂျာတ်သ်|en|Jazz}} (Jazz) * {{ill|ဂီတ ပေါပ်|en|Pop music}} (Pop music) * {{ill|ရံက်|en|Rock music}} (Rock music) == ၅။ ပရေၚ် လဟိၚ် စိုတ် ကေုာံ ပရေၚ် ဝေၚ် ဇြဟတ် (Entertainment and Sports) == စရင် လိက်ပရေၚ် မဆေၚ်စပ် ကု ပရေၚ် လဟိၚ် စိုတ် ညးဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ ပရေၚ် ပြိုၚ်ပကာန်- * {{ill|ပရေၚ် ဝေၚ် ဇြဟတ်|en|Sport}} (Sport) * {{ill|သဘၚ် ဝေၚ် ဇြဟတ် အဝ်လေမ်ပေတ်|en|Olympic Games}} (Olympic Games) * {{ill|ဗဝ် ကောန် ဇိုၚ်|en|Association football}} (Football / Soccer) * {{ill|ဝဳဒဳယဝ် ဂိမ်|en|Video game}} (Video game) * {{ill|ရေဒဳယဝ်|en|Radio}} (Radio) * {{ill|တဳဗဳ|en|Television}} (Television) * {{ill|အေန်တာနဲ|en|Internet}} (Internet) * {{ill|စက္ကော သၞောဝ်|en|Board game}} (Board game) == မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် == * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်]] (Vital articles main page) * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ဝင်]] (Vital articles/History) * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ပူဂိုလ်]] (Vital articles/People) * [[:Category:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] [[Category:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ|Arts and Culture]] [[Category:မုက်လိက် ပညုင်ဂၠံင် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] [[Category:ယေန်သၞာၚ်]] [[Category:အနုသုခုမ]] cpi64ggx9z1buvtu2ng4vy5wvnpbi3b 4 10997 54727 2026-05-09T12:26:57Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Shortcut|WP:VA/Philosophy}} '''လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ / ဒဿန ကေုာံ ဘာသာ''' (Vital articles/Philosophy and Religion) ဝွံ ဍေံ ဒှ် ကဏ္ဍ မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်|စရင် လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ..." 54727 wikitext text/x-wiki {{Shortcut|WP:VA/Philosophy}} '''လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ / ဒဿန ကေုာံ ဘာသာ''' (Vital articles/Philosophy and Religion) ဝွံ ဍေံ ဒှ် ကဏ္ဍ မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲ [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်|စရင် လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် အဓိက]] သွက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ သီုဖအိုတ် ရ။ မုက်လိက် ဏအ် ဍေံ ပကောံ ထ္ၜး လဝ် စရင် လိက်ပရေၚ် မဆေၚ်စပ် ကု သဇိုၚ် ဒဿနိကဗေဒ၊ ဘာသာ သာသနာ အဓိကဂမၠိုၚ်၊ ပရေၚ် ပတှ်ေ၊ ကေုာံ လညာတ် သဘာဝ မၞိဟ် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ စရင် ဗွဲသၟဝ် ဝွံ ဍေံ ပါ် ခြာ လဝ် အတိုၚ် ကဏ္ဍ မပ္တံကဵု သဇိုၚ် ဒဿန၊ ဒ္ဂေတ် လၟေတ်၊ ဘာသာ သာသနာ၊ ကေုာံ ပြကိုဟ် ကျာ် တအ် ရ။ ညး လဵု မွဲ ဟွံဟီု မာန် ပါလုပ် ချူ ဇန် ကေုာံ ပလေဝ် ပလေတ် လိက်ပရေၚ် တအ် ဏအ် ညံၚ် ဂွံ စိုပ် ကဆံၚ် ခိုဟ် အိုတ် မာန် ရ။ == ၁။ သဇိုၚ် ဒဿနိကဗေဒ (Basics of Philosophy) == စရင် လိက်ပရေၚ် မဆေၚ်စပ် ကု သဇိုၚ် လညာတ် ကေုာံ တၚ် သၟာန် အဓိက သွက် ကောန်မၞိဟ်- * {{ill|ဒဿနိကဗေဒ|en|Philosophy}} (Philosophy) * {{ill|ပွမတီ|en|Epistemology}} (Epistemology / Knowledge) * {{ill|တက္ကဗေဒ|en|Logic}} (Logic) * {{ill|မေတာဖဳဇြေတ်|en|Metaphysics}} (Metaphysics / Reality) * {{ill|သဘာဝ|en|Nature (philosophy)}} (Nature) * {{ill|စိုတ်|en|Mind}} (Mind) * {{ill|အခေါၚ် သၠးပွး ရုဲစှ်|en|Free will}} (Free will) * {{ill|အဓိပ္ပါယ် ဘဝ|en|Meaning of life}} (Meaning of life) == ၂။ ဒ္ဂေတ် လၟေတ် ကေုာံ ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန် ဒဿန (Ethics and Political Philosophy) == စရင် လိက်ပရေၚ် မဆေၚ်စပ် ကု ပရေၚ် ခိုဟ် ပရေၚ် ပရေံ၊ တာလျိုၚ် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် ဂကောံ မၞိဟ်- * {{ill|ဒ္ဂေတ် လၟေတ်|en|Ethics}} (Ethics / Morality) * {{ill|ခိုဟ် ကေုာံ ပရေံ|en|Good and evil}} (Good and evil) * [[wikt:mnw:ဗဗွဲဓဝ်|ဗဗွဲဓဝ်]] (Justice) * {{ill|လညာတ် ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန်|en|Political philosophy}} (Political philosophy) * [[wikt:mnw:အခေါၚ်အရာ|အခေါၚ်အရာ]] (Rights) * {{ill|ပရေၚ် တုပ်သၟဟ်|en|Egalitarianism}} (Equality) * {{ill|သၠးပွး|en|Liberty}} (Liberty / Freedom) == ၃။ ဒဿန အတိုၚ် ဒေသဂမၠိုၚ် (Philosophy by Region) == စရင် ဒဿန မတၞဟ်ခြာ အာ အတိုၚ် ဒေသ ကေုာံ ယေန်သၞာၚ်- * {{ill|ဒဿန ပလိုတ်|en|Western philosophy}} (Western philosophy) * {{ill|ဒဿန ဗမံက်|en|Eastern philosophy}} (Eastern philosophy) * {{ill|ဒဿန အိန္ဒိယ|en|Indian philosophy}} (Indian philosophy) * {{ill|ဒဿန ကြုက်|en|Chinese philosophy}} (Chinese philosophy) * {{ill|ဒဿန အေတ်သလာမ်|en|Islamic philosophy}} (Islamic philosophy) == ၄။ ဘာသာ သာသနာ အဓိကဂမၠိုၚ် (Major Religions) == စရင် လိက်ပရေၚ် မဆေၚ်စပ် ကု ဘာသာ သာသနာ မၞုံ ကု မၞိဟ် ရှ်ေသှ်ေ ဂၠိုၚ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ- * [[wikt:mnw:ဘာသာ|ဘာသာ သာသနာ]] (Religion) * {{ill|ဘာသာ ဗုဒ္ဓ|en|Buddhism}} (Buddhism) * {{ill|ဘာသာ ခရေတ်ယာန်|en|Christianity}} (Christianity) * {{ill|ဘာသာ ဟိန္ဒူ|en|Hinduism}} (Hinduism) * {{ill|ဘာသာ အေတ်သလာမ်|en|Islam}} (Islam) * {{ill|ဘာသာ ယဟုဒီ|en|Judaism}} (Judaism) * {{ill|ဘာသာ သစ်က်|en|Sikhism}} (Sikhism) * {{ill|ဘာသာ ဂျိန်း|en|Jainism}} (Jainism) * {{ill|ဘာသာ တာအို|en|Taoism}} (Taoism) * {{ill|ဘာသာ သျှေန်တဝ်|en|Shinto}} (Shinto) == ၅။ ပရေၚ် ပတှ်ေ၊ ဒဏ္ဍာရဳ ကေုာံ လညာတ် တၞဟ်ဂမၠိုၚ် (Beliefs, Myths, and Other Views) == စရင် လိက်ပရေၚ် မဆေၚ်စပ် ကု ပရေၚ် ပတှ်ေ မဟွံသေၚ် ကု ဘာသာ အဓိက- * {{ill|ကျာ်|en|God}} (God / Deity) * {{ill|ပရေၚ် ပတှ်ေ ကျာ် မွဲ ဓဝ်|en|Monotheism}} (Monotheism) * {{ill|ပရေၚ် ပတှ်ေ ကျာ် ဗွဲမဂၠိုၚ်|en|Polytheism}} (Polytheism) * {{ill|ဝါဒ ဟွံပတှ်ေ ကျာ်|en|Atheism}} (Atheism) * {{ill|ဒဏ္ဍာရဳ|en|Mythology}} (Mythology) * {{ill|ပရေၚ် ပတှ်ေ နတ် သဘာဝ|en|Animism}} (Animism) * {{ill|ကဝေၚ်|en|Magic (supernatural)}} (Magic / Witchcraft) * {{ill|လမျီု|en|Soul}} (Soul / Spirit) == ၆။ ပြကိုဟ် ကေုာံ လိက် သာသနာဂမၠိုၚ် (Religious Texts) == စရင် ပြကိုဟ် ကေုာံ လိက်ပတ် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက် ဘာသာ နာနာ သာ်- * [[wikt:mnw:ပိဋကတ်|ပိဋကတ် ပိ]] (Tripitaka / Pali Canon) * {{ill|သမ္မာကျမ်းစာ|en|Bible}} (Bible) * {{ill|ကူရအာန်|en|Quran}} (Quran) * {{ill|ဗေဒ|en|Vedas}} (Vedas) * {{ill|တိုဝ်ရာ|en|Torah}} (Torah) == မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် == * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်]] (Vital articles main page) * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ပူဂိုလ်]] (Vital articles/People) * [[:Category:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] [[Category:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ|Philosophy and Religion]] [[Category:မုက်လိက် ပညုင်ဂၠံင် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] [[Category:ဒဿနိကဗေဒ]] [[Category:ဘာသာ]] 5dgvcecol1z7rucwj6wd9pl6htlvh5i 4 10998 54728 2026-05-09T12:29:33Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Shortcut|WP:VA/Society}} '''လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ / ပရေၚ် မၞိဟ် ကေုာံ ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန်''' (Vital articles/Society and Politics) ဝွံ ဍေံ ဒှ် ကဏ္ဍ မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်|စရင..." 54728 wikitext text/x-wiki {{Shortcut|WP:VA/Society}} '''လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ / ပရေၚ် မၞိဟ် ကေုာံ ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန်''' (Vital articles/Society and Politics) ဝွံ ဍေံ ဒှ် ကဏ္ဍ မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲ [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်|စရင် လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် အဓိက]] သွက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ သီုဖအိုတ် ရ။ မုက်လိက် ဏအ် ဍေံ ပကောံ ထ္ၜး လဝ် စရင် လိက်ပရေၚ် မဆေၚ်စပ် ကု လဒက်ပ္တန် ဂကောံ မၞိဟ်၊ သၞောတ်ဝ် ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန်၊ ပရေၚ် ပိုန်ဒြပ်၊ သၞောဝ်၊ ကေုာံ ပြသၞာ အလုံ ဂၠးတိ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ရ။ စရင် ဗွဲသၟဝ် ဝွံ ဍေံ ပါ် ခြာ လဝ် အတိုၚ် ကဏ္ဍ မပ္တံကဵု သဇိုၚ် ပရေၚ် မၞိဟ်၊ အလဵုအသဳ၊ စီးပွားရေး ကေုာံ အခေါၚ်အရာ မၞိဟ် တအ် ရ။ ညး လဵု မွဲ ဟွံဟီု မာန် ပါလုပ် ချူ ဇန် ကေုာံ ပလေဝ် ပလေတ် လိက်ပရေၚ် တအ် ဏအ် ညံၚ် ဂွံ စိုပ် ကဆံၚ် ခိုဟ် အိုတ် မာန် ရ။ == ၁။ သဇိုၚ် ဂကောံ မၞိဟ် ကေုာံ ပရေၚ် မၞိဟ် ဗေဒ (Basics of Society and Social Sciences) == စရင် လိက်ပရေၚ် မဆေၚ်စပ် ကု ပညာ မလ္ၚတ် ပရူ ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ ဂကောံ မၞိဟ်- * {{ill|ဂကောံ မၞိဟ်|en|Society}} (Society) * {{ill|ပရေၚ် မၞိဟ် ဗေဒ|en|Sociology}} (Sociology) * {{ill|မနုဿဗေဒ|en|Anthropology}} (Anthropology) * {{ill|စိတ္တဗေဒ|en|Psychology}} (Psychology) * {{ill|ပရေၚ် ပညာ|en|Education}} (Education) * [[wikt:mnw:သ္ၚိကၟိန်|သ္ၚိကၟိန်]] (Family) * {{ill|မၞိဟ် ဇၞော်|en|Adult}} (Adult) * {{ill|ကောန်ၚာ်|en|Child}} (Child) == ၂။ ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ (Politics and Government) == စရင် လိက်ပရေၚ် မဆေၚ်စပ် ကု သၞောတ်ဝ် အုပ်ဓုပ်၊ ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ အဝဵု စၟိန်ပြမာန်- * {{ill|ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန်|en|Politics}} (Politics) * {{ill|အလဵုအသဳ|en|Government}} (Government) * {{ill|ရးနိဂီု|en|State (polity)}} (State / Polity) * {{ill|ဒဳမဝ်ကရေသဳ|en|Democracy}} (Democracy) * {{ill|သၞောတ်ဝ် တေၚ်ဂြတ်|en|Dictatorship}} (Dictatorship) * {{ill|သၞောတ်ဝ် ဨကရာဇ်|en|Monarchy}} (Monarchy) * {{ill|သဘၚ် ရုဲမာဲ|en|Election}} (Election) * {{ill|အလဵုအသဳ ညးဍုၚ်ကွာန်|en|Republic}} (Republic) == ၃။ ပရေၚ် ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ စီးပွားရေး (Economics and Business) == စရင် လိက်ပရေၚ် မဆေၚ်စပ် ကု သြန်၊ ပရေၚ် ဗၞိက် ကေုာံ သၞောတ်ဝ် ပိုန်ဒြပ်ဂမၠိုၚ်- * {{ill|ပိုန်ဒြပ် ဗေဒ|en|Economics}} (Economics) * {{ill|သြန်|en|Money}} (Money / Currency) * {{ill|သၞောတ်ဝ် ကပ္ပဳတလစ်|en|Capitalism}} (Capitalism) * {{ill|သၞောတ်ဝ် ကောန်မြူနေတ်|en|Communism}} (Communism) * {{ill|သၞောတ်ဝ် သဝ်ယှေဝ်လစ်|en|Socialism}} (Socialism) * {{ill|ပရေၚ် ဗၞိက်|en|Trade}} (Trade) * {{ill|အခေါန်|en|Tax}} (Tax) * {{ill|ဘဏ်|en|Bank}} (Bank) * {{ill|ကမၠောန် စက်မှု|en|Industry}} (Industry) == ၄။ သၞောဝ် ဥပဒေ ကေုာံ ဗဗွဲဓဝ် (Law and Justice) == စရင် လိက်ပရေၚ် မဆေၚ်စပ် ကု သၞောဝ်၊ ဒုဟ် ကေုာံ ပရေၚ် ထိၚ်ဒဝ် ၜိုဟ်သြိုဟ်- * {{ill|သၞောဝ်|en|Law}} (Law) * [[wikt:mnw:ဗဗွဲဓဝ်|ဗဗွဲဓဝ်]] (Justice) * {{ill|သၞောဝ် ဥပဒေသဇိုၚ်|en|Constitution}} (Constitution) * {{ill|ရုၚ် တရား|en|Court}} (Court) * {{ill|ဒုဟ်|en|Crime}} (Crime) * {{ill|ဗၠာဲ ရီု|en|Police}} (Police) * {{ill|ထံၚ်|en|Prison}} (Prison) * {{ill|ပရေၚ် ဖျေဟ် အမိၚ် ဂစိုတ်|en|Capital punishment}} (Capital punishment) == ၅။ ပြသၞာ ဂၠးတိ ကေုာံ အခေါၚ်အရာဂမၠိုၚ် (Global Issues and Rights) == စရင် လိက်ပရေၚ် မဆေၚ်စပ် ကု အခေါၚ်အရာ မၞိဟ် ကေုာံ ပြသၞာ မဇီုကပိုက် လတူ ဂၠးတိ- * {{ill|အခေါၚ်အရာ မၞိဟ်|en|Human rights}} (Human rights) * [[wikt:mnw:ကုလသမဂ္ဂ|ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations) * {{ill|ပၞာန်|en|War}} (War) * {{ill|ၜိုဟ်သြိုဟ်|en|Peace}} (Peace) * {{ill|ပရေၚ် ဝါတ်ဂါတ်|en|Poverty}} (Poverty) * {{ill|ပွမသွံ ရာန် ဍိက်|en|Slavery}} (Slavery) * {{ill|ပရေၚ် ပါ်ခြာ ဂကူ|en|Racism}} (Racism) * {{ill|ဒပ် ပၞာန်|en|Military}} (Military) == မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် == * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်]] (Vital articles main page) * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ဝင်]] (Vital articles/History) * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ဒဿန ကေုာံ ဘာသာ]] (Vital articles/Philosophy and Religion) * [[:Category:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] [[Category:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ|Society and Politics]] [[Category:မုက်လိက် ပညုင်ဂၠံင် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] [[Category:ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန်]] [[Category:ဂကောံ မၞိဟ်]] lpscxqi6rr0cgdi5qtadf8htttq0lur 4 10999 54729 2026-05-09T12:31:24Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Shortcut|WP:VA/Biology}} '''လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ / ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ ပရေၚ် ထတ်ယုက်''' (Vital articles/Biology and Health) ဝွံ ဍေံ ဒှ် ကဏ္ဍ မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်|စရင် လိက်ပရ..." 54729 wikitext text/x-wiki {{Shortcut|WP:VA/Biology}} '''လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ / ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ ပရေၚ် ထတ်ယုက်''' (Vital articles/Biology and Health) ဝွံ ဍေံ ဒှ် ကဏ္ဍ မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲ [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်|စရင် လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် အဓိက]] သွက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ သီုဖအိုတ် ရ။ မုက်လိက် ဏအ် ဍေံ ပကောံ ထ္ၜး လဝ် စရင် လိက်ပရေၚ် မဆေၚ်စပ် ကု သဇိုၚ် ဇဳဝဗေဒ၊ ဂကူ သတ် မၞုံ ကု လမျီု နာနာ၊ ခန္ဓဗေဒ၊ ယဲ ဘဲ၊ ကေုာံ ပရေၚ် ထတ်ယုက် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ စရင် ဗွဲသၟဝ် ဝွံ ဍေံ ပါ် ခြာ လဝ် အတိုၚ် ကဏ္ဍ မပ္တံကဵု သဇိုၚ် သိပ္ပံ လမျီု၊ တၞံ ကေုာံ တိရစ္ဆာန်၊ အင်္ဂါ ကာယ မၞိဟ်၊ ကေုာံ ဂဥုဲ တအ် ရ။ ညး လဵု မွဲ ဟွံဟီု မာန် ပါလုပ် ချူ ဇန် ကေုာံ ပလေဝ် ပလေတ် လိက်ပရေၚ် တအ် ဏအ် ညံၚ် ဂွံ စိုပ် ကဆံၚ် ခိုဟ် အိုတ် မာန် ရ။ == ၁။ သဇိုၚ် ဇဳဝဗေဒ (Basics of Biology) == စရင် လိက်ပရေၚ် မဆေၚ်စပ် ကု သဇိုၚ် လ္ၚတ် ပရူ လမျီု ကေုာံ သဘာဝ လဒက်ပ္တန် ဇဳဝ- * {{ill|ဇဳဝဗေဒ|en|Biology}} (Biology) * {{ill|လမျီု|en|Life}} (Life) * {{ill|ကလာပ်ရုပ်|en|Cell (biology)}} (Cell) * {{ill|ဗဳဇဗေဒ|en|Genetics}} (Genetics) * {{ill|ဒဳအေန်အေ|en|DNA}} (DNA) * {{ill|ပရေၚ် ပြံၚ်လှာဲ မတိုန် ကဆံၚ်|en|Evolution}} (Evolution) * {{ill|မျိုးစိတ်|en|Species}} (Species) * {{ill|ဇဳဝ နာနာ သာ်|en|Biodiversity}} (Biodiversity) == ၂။ သတ် မၞုံ ကု လမျီုဂမၠိုၚ် (Organisms) == စရင် လိက်ပရေၚ် မဆေၚ်စပ် ကု ဂကောံ သတ် မၞုံ ကု လမျီု အဓိကဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ- * [[wikt:mnw:တိရစ္ဆာန်|တိရစ္ဆာန်]] (Animal) * {{ill|တၞံ|en|Plant}} (Plant) * {{ill|တိုဟ်|en|Fungus}} (Fungus) * {{ill|ဗက်တဳရဳယျာ|en|Bacteria}} (Bacteria) * {{ill|ဝှာဲရတ်|en|Virus}} (Virus) * [[wikt:mnw:ဂစေမ်|ဂစေမ်]] (Bird) * [[wikt:mnw:က|က]] (Fish) * {{ill|သတ် မကဵု တှ်|en|Mammal}} (Mammal) * {{ill|စၟစၟောန်|en|Insect}} (Insect) * {{ill|စၟ ဟိုဲ|en|Amphibian}} (Amphibian) * {{ill|သတ် မကွာ် လတူ ဗုၚ်|en|Reptile}} (Reptile) == ၃။ ခန္ဓဗေဒ ကေုာံ ကာယဗေဒ မၞိဟ် (Human Anatomy and Physiology) == စရင် လိက်ပရေၚ် မဆေၚ်စပ် ကု လဒက်ပ္တန် ကေုာံ အင်္ဂါ ခန္ဓကာယ ကောန်မၞိဟ်- * {{ill|ခန္ဓကာယ မၞိဟ်|en|Human body}} (Human body) * {{ill|က္ဍဟ်|en|Brain}} (Brain) * {{ill|ဂြိုဟ် (Heart)|en|Heart}} (Heart) * {{ill|ဆီ|en|Blood}} (Blood) * {{ill|စၞာံ|en|Skin}} (Skin) * {{ill|မတ်|en|Eye}} (Eye) * {{ill|ကတောဝ်|en|Ear}} (Ear) * {{ill|ဇုတ်|en|Bone}} (Bone) * {{ill|တြုံ|en|Male}} (Male) * {{ill|ဗြဴ|en|Female}} (Female) == ၄။ ပရေၚ် ထတ်ယုက် ကေုာံ ဂဥုဲ (Health and Medicine) == စရင် လိက်ပရေၚ် မဆေၚ်စပ် ကု ပရေၚ် လွဳလွတ်၊ ယဲ ဘဲ ကေုာံ သိပ္ပံ ဆေၚ် ကု ဂဥုဲ- * {{ill|ပရေၚ် ထတ်ယုက်|en|Health}} (Health) * {{ill|ဂဥုဲ (Medicine)|en|Medicine}} (Medicine) * {{ill|ယဲ|en|Disease}} (Disease) * {{ill|ယဲ ကေန်သာ|en|Cancer}} (Cancer) * {{ill|ယဲ ဇွဟ် က္တဴ|en|Malaria}} (Malaria) * {{ill|ယဲ အေတ်ချ်အာၚ်ဝဳ|en|HIV/AIDS}} (HIV/AIDS) * {{ill|ယဲ ကိုဝ်ဗေတ်-၁၉|en|COVID-19}} (COVID-19) * {{ill|ဂဥုဲ စဵုဒၞာ|en|Vaccine}} (Vaccine) * {{ill|ဂဥုဲ ပလီု ဗက်တဳရဳယျာ|en|Antibiotic}} (Antibiotic) * {{ill|ရုၚ်ဂဥုဲ|en|Hospital}} (Hospital) == ၅။ စၞစ ကေုာံ ပရေၚ် ဇၞော်မောဝ် ကာယ (Nutrition and Diet) == စရင် လိက်ပရေၚ် မဆေၚ်စပ် ကု အာဟာရ ကေုာံ ဓါတ် မနွံ ပၟိက် သွက် ခန္ဓကာယ- * {{ill|စၞစ|en|Food}} (Food) * {{ill|အာဟာရ|en|Nutrition}} (Nutrition) * {{ill|ဗဳတာမေန်|en|Vitamin}} (Vitamin) * {{ill|ပရဝ်တေန်|en|Protein}} (Protein) * {{ill|ဍာ်|en|Water}} (Water) == မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် == * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်]] (Vital articles main page) * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ရူပဗေဒ ကေုာံ ဓါတုဗေဒ]] (Vital articles/Physics and Chemistry) * [[:Category:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] [[Category:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ|Biology and Health]] [[Category:မုက်လိက် ပညုင်ဂၠံင် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] [[Category:ဇဳဝဗေဒ]] [[Category:ပရေၚ် ထတ်ယုက်]] 2o8z2h89scnshix9tx4yl9ndtiqf693 4 11000 54730 2026-05-09T12:32:43Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Shortcut|WP:VA/Physics}} '''လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ / ရူပဗေဒ ကေုာံ ဓါတုဗေဒ''' (Vital articles/Physics and Chemistry) ဝွံ ဍေံ ဒှ် ကဏ္ဍ မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်|စရင် လိက်ပရေၚ် သ..." 54730 wikitext text/x-wiki {{Shortcut|WP:VA/Physics}} '''လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ / ရူပဗေဒ ကေုာံ ဓါတုဗေဒ''' (Vital articles/Physics and Chemistry) ဝွံ ဍေံ ဒှ် ကဏ္ဍ မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲ [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်|စရင် လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် အဓိက]] သွက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ သီုဖအိုတ် ရ။ မုက်လိက် ဏအ် ဍေံ ပကောံ ထ္ၜး လဝ် စရင် လိက်ပရေၚ် မဆေၚ်စပ် ကု သဇိုၚ် သိပ္ပံ ရုပ်၊ ရူပဗေဒ၊ ဓါတုဗေဒ၊ ဒြဟတ် သဘာဝ၊ ကေုာံ နက္ခတ္တဗေဒ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ စရင် ဗွဲသၟဝ် ဝွံ ဍေံ ပါ် ခြာ လဝ် အတိုၚ် ကဏ္ဍ မပ္တံကဵု သဇိုၚ် သိပ္ပံ، ဒြဟတ် ရူပဗေဒ၊ ဓါတ် ဓါတုဗေဒ، စက္ကဝါ ကေုာံ သဘာဝ ဂၠးတိ တအ် ရ။ ညး လဵု မွဲ ဟွံဟီု မာန် ပါလုပ် ချူ ဇန် ကေုာံ ပလေဝ် ပလေတ် လိက်ပရေၚ် တအ် ဏအ် ညံၚ် ဂွံ စိုပ် ကဆံၚ် ခိုဟ် အိုတ် မာန် ရ။ == ၁။ သဇိုၚ် သိပ္ပံ ရုပ် (Basics of Physical Sciences) == စရင် လိက်ပရေၚ် မဆေၚ်စပ် ကု ကဏ္ဍ ပညာ အဓိက မလ္ၚတ် ပရူ သဘာဝ ကေုာံ စက္ကဝါ- * {{ill|သိပ္ပံ|en|Science}} (Science) * {{ill|ရူပဗေဒ|en|Physics}} (Physics) * {{ill|ဓါတုဗေဒ|en|Chemistry}} (Chemistry) * {{ill|နက္ခတ္တဗေဒ|en|Astronomy}} (Astronomy) * {{ill|သိပ္ပံ ဂၠးတိ|en|Earth science}} (Earth science) == ၂။ ရူပဗေဒ ကေုာံ ဒြဟတ် (Physics and Forces) == စရင် လိက်ပရေၚ် မဆေၚ်စပ် ကု သဘာဝ ဒြပ်၊ ဒြဟတ်၊ လျး ကေုာံ ပရေၚ် ပြံၚ်လှာဲ- * {{ill|ဒြပ်|en|Matter}} (Matter) * {{ill|ဒြဟတ်|en|Energy}} (Energy) * {{ill|ဒြပ်ထု|en|Mass}} (Mass) * {{ill|ဒြဟတ် အသိၚ်|en|Force}} (Force) * {{ill|ဒြဟတ် ဓရောတ်|en|Gravity}} (Gravity) * [[wikt:mnw:လျး|လျး]] (Light) * [[wikt:mnw:ရမျာၚ်|ရမျာၚ်]] (Sound) * {{ill|လလဳ|en|Electricity}} (Electricity) * {{ill|သံလိုက်|en|Magnetism}} (Magnetism) * {{ill|အလျိုၚ် လျး|en|Speed of light}} (Speed of light) * {{ill|ကွမ်တမ် မက်ကဲနစ်|en|Quantum mechanics}} (Quantum mechanics) == ၃။ ဓါတုဗေဒ ကေုာံ ဓါတ်ဂမၠိုၚ် (Chemistry and Elements) == စရင် လိက်ပရေၚ် မဆေၚ်စပ် ကု လဒက်ပ္တန် အာတ်တမ်၊ ဓါတ် သဇိုၚ် ကေုာံ ပရေၚ် က္တဵုဒှ် ဓါတု- * {{ill|အာတ်တမ်|en|Atom}} (Atom) * {{ill|မဝ်လဳကျူး|en|Molecule}} (Molecule) * {{ill|ဓါတ် သဇိုၚ်|en|Chemical element}} (Chemical element) * {{ill|ဇယား ဒြပ်စင်|en|Periodic table}} (Periodic table) * {{ill|အံက်သဳဂျေန်|en|Oxygen}} (Oxygen) * {{ill|ဟာ်ဒရဝ်ဂျေန်|en|Hydrogen}} (Hydrogen) * {{ill|ကာဗောန်|en|Carbon}} (Carbon) * {{ill|ထဝ်|en|Gold}} (Gold) * {{ill|ပသဲ|en|Iron}} (Iron / Metal) * {{ill|ဍာ် ၜိုဟ်|en|Acid}} (Acid) * {{ill|ဓါတ် ပရေၚ် က္တဵုဒှ်|en|Chemical reaction}} (Chemical reaction) == ၄။ နက္ခတ္တဗေဒ ကေုာံ အာကာသ (Astronomy and Space) == စရင် လိက်ပရေၚ် မဆေၚ်စပ် ကု စက္ကဝါ၊ သၞံၚ်၊ ဂြိုဟ် ကေုာံ သၞောတ်ဝ် တ္ၚဲ- * {{ill|စက္ကဝါ|en|Universe}} (Universe) * {{ill|ဂလက်သဳ|en|Galaxy}} (Galaxy) * {{ill|သၞောတ်ဝ် တ္ၚဲ|en|Solar System}} (Solar System) * [[wikt:mnw:တ္ၚဲ|တ္ၚဲ]] (Sun) * [[wikt:mnw:ဂိတု|ဂိတု]] (Moon) * [[wikt:mnw:သၞံၚ်|သၞံၚ်]] (Star) * {{ill|ဂြိုဟ်|en|Planet}} (Planet) * {{ill|တွိုၚ် အာကာသ|en|Outer space}} (Outer space) * {{ill|ခလံက် လမ္စံက်|en|Black hole}} (Black hole) == ၅။ ဂၠးတိ ကေုာံ ပထဝဳ သဘာဝ (Earth and Physical Sciences) == စရင် လိက်ပရေၚ် မဆေၚ်စပ် ကု သိပ္ပံ ဂၠးတိ၊ လဒက်ပ္တန် တၟအ် ကေုာံ ပရေၚ် ပြံၚ်လှာဲ တိဍာ်- * {{ill|ပထဝဳဗေဒ|en|Geology}} (Geology) * [[wikt:mnw:တၟအ်|တၟအ်]] (Rock) * {{ill|သတ္တု|en|Mineral}} (Mineral) * {{ill|ကသဳတိ|en|Earthquake}} (Earthquake) * {{ill|ဒဵု ပၟတ်|en|Volcano}} (Volcano) * {{ill|လဒက်ပ္တန် တိ|en|Plate tectonics}} (Plate tectonics) * {{ill|ကျာ သဘာဝ|en|Atmosphere}} (Atmosphere) == မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် == * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်]] (Vital articles main page) * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ဇဳဝဗေဒ]] (Vital articles/Biology and Health) * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/သင်္ချာ]] (Vital articles/Mathematics) * [[:Category:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] [[Category:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ|Physics and Chemistry]] [[Category:မုက်လိက် ပညုင်ဂၠံင် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] [[Category:ရူပဗေဒ]] [[Category:ဓါတုဗေဒ]] m6pndt8cyesh9sabit9tjg1pd8ohx3j 4 11001 54731 2026-05-09T12:34:45Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Shortcut|WP:VA/Math}} '''လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ / သင်္ချာ''' (Vital articles/Mathematics) ဝွံ ဍေံ ဒှ် ကဏ္ဍ မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲ [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်|စရင် လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် အဓိက]] သွက် ဝ..." 54731 wikitext text/x-wiki {{Shortcut|WP:VA/Math}} '''လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ / သင်္ချာ''' (Vital articles/Mathematics) ဝွံ ဍေံ ဒှ် ကဏ္ဍ မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲ [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်|စရင် လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် အဓိက]] သွက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ သီုဖအိုတ် ရ။ မုက်လိက် ဏအ် ဍေံ ပကောံ ထ္ၜး လဝ် စရင် လိက်ပရေၚ် မဆေၚ်စပ် ကု သဇိုၚ် ဂၞန်၊ သင်္ချာ၊ အက္ခရသင်္ချာ၊ ဂျဳဩမေတြဳ၊ ကေုာံ စရင်အၚ် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ စရင် ဗွဲသၟဝ် ဝွံ ဍေံ ပါ် ခြာ လဝ် အတိုၚ် ကဏ္ဍ မပ္တံကဵု သဇိုၚ် ပွမတော် ဂၞန်၊ လဒက်ပ္တန် ဗီုပြၚ်၊ ကေုာံ သင်္ချာ ကဆံၚ် သၠုၚ် တအ် ရ။ ညး လဵု မွဲ ဟွံဟီု မာန် ပါလုပ် ချူ ဇန် ကေုာံ ပလေဝ် ပလေတ် လိက်ပရေၚ် တအ် ဏအ် ညံၚ် ဂွံ စိုပ် ကဆံၚ် ခိုဟ် အိုတ် မာန် ရ။ == ၁။ သဇိုၚ် သင်္ချာ ကေုာံ ဂၞန် (Basics of Mathematics and Numbers) == စရင် လိက်ပရေၚ် မဆေၚ်စပ် ကု လဒက်ပ္တန် ဂၞန် သဇိုၚ် ကေုာံ ပွမတော် သဇိုၚ်- * {{ill|သင်္ချာ|en|Mathematics}} (Mathematics) * {{ill|ဂၞန်|en|Number}} (Number) * {{ill|ဂၞန် သုည|en|0}} (Zero) * {{ill|ဂၞန် ပိ|en|Pi}} (Pi) * {{ill|ဂၞန် အနန္တ|en|Infinity}} (Infinity) * {{ill|ဂၞန် ကိန်းပြည့်|en|Integer}} (Integer) * {{ill|ဂၞန် ကိန်းစစ်|en|Real number}} (Real number) * {{ill|ပွမပေါင်း|en|Addition}} (Addition) * {{ill|ပွမနုတ်|en|Subtraction}} (Subtraction) * {{ill|ပွမမြှောက်|en|Multiplication}} (Multiplication) * {{ill|ပွမစား|en|Division (mathematics)}} (Division) * {{ill|ဂၞန် အပိုင်းအစ|en|Fraction (mathematics)}} (Fraction) == ၂။ အက္ခရသင်္ချာ (Algebra) == စရင် လိက်ပရေၚ် မဆေၚ်စပ် ကု သင်္ချာ မစကာ အက္ခရ် သွက်ဂွံ ဂၠာဲ တန်ဖိုး မဟွံတီ ဏီ- * {{ill|အက္ခရသင်္ချာ|en|Algebra}} (Algebra) * {{ill|ညီမျှခြင်း|en|Equation}} (Equation) * {{ill|ကိန်းရှင်|en|Variable (mathematics)}} (Variable) * {{ill|ဖန်သှေန်|en|Function (mathematics)}} (Function) * {{ill|မက်ထရစ်|en|Matrix (mathematics)}} (Matrix) * {{ill|လဝ်ဂရစ်သမ်|en|Logarithm}} (Logarithm) == ၃။ ဂျဳဩမေတြဳ ကေုာံ တြဳဂိုနဝ်မေတြဳ (Geometry and Trigonometry) == စရင် လိက်ပရေၚ် မဆေၚ်စပ် ကု လဒက်ပ္တန် ဗီုပြၚ်၊ ဇမၞော် တိဍာ် ကေုာံ ဒေါင့်- * {{ill|ဂျဳဩမေတြဳ|en|Geometry}} (Geometry) * {{ill|တြဳဂိုနဝ်မေတြဳ|en|Trigonometry}} (Trigonometry) * {{ill|ဗီုပြင်|en|Shape}} (Shape) * {{ill|ပွမတပ်|en|Line (geometry)}} (Line) * {{ill|စက်ဝိုင်း|en|Circle}} (Circle) * {{ill|တြိဂံ|en|Triangle}} (Triangle) * {{ill|စတုရန်း|en|Square}} (Square) * {{ill|ဒေါင့်|en|Angle}} (Angle) * {{ill|ဧရိယာ|en|Area}} (Area) * {{ill|ထုထည်|en|Volume}} (Volume) * {{ill|သီအိုရမ် ပဳသာဂဝ်ရတ်သ်|en|Pythagorean theorem}} (Pythagorean theorem) == ၄။ ကဲကုလတ် ကေုာံ အန်နာလစ်သစ် (Calculus and Analysis) == စရင် လိက်ပရေၚ် မဆေၚ်စပ် ကု သင်္ချာ မလ္ၚတ် ပရူ ပရေၚ် ပြံၚ်လှာဲ ကေုာံ ဒြဟတ်- * {{ill|ကဲကုလတ်|en|Calculus}} (Calculus) * {{ill|လစ်မစ်|en|Limit (mathematics)}} (Limit) * {{ill|ဒရစ်ဗေးတစ်|en|Derivative}} (Derivative) * {{ill|အင်တီဂရယ်|en|Integral}} (Integral) * {{ill|သင်္ချာ အန်နာလစ်သစ်|en|Mathematical analysis}} (Mathematical analysis) == ၅။ စရင်အၚ် ကေုာံ ဖြစ်တန်စွမ်း (Statistics and Probability) == စရင် လိက်ပရေၚ် မဆေၚ်စပ် ကု ပွမပကောံ ဒေတာ ကေုာံ ပရေၚ် ခယျ တော် မာန်- * {{ill|စရင်အၚ်|en|Statistics}} (Statistics) * {{ill|ဖြစ်တန်စွမ်း|en|Probability}} (Probability) * {{ill|ဒေတာ|en|Data}} (Data) * {{ill|ပျမ်းမျှ|en|Mean}} (Mean / Average) * {{ill|ပွမပါ် ပရအ် ပုံမှန်|en|Normal distribution}} (Normal distribution) == မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် == * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်]] (Vital articles main page) * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ရူပဗေဒ ကေုာံ ဓါတုဗေဒ]] (Vital articles/Physics and Chemistry) * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/နဲပညာ]] (Vital articles/Technology and Engineering) * [[:Category:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] [[Category:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ|Mathematics]] [[Category:မုက်လိက် ပညုင်ဂၠံင် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] [[Category:သင်္ချာ]] jcmepc55goiq28zg8p8lfpj7aeys4lf 4 11002 54732 2026-05-09T12:36:08Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Shortcut|WP:VA/Tech}} '''လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ / နဲပညာ ကေုာံ အေန်ဂျေန်နဳယာ''' (Vital articles/Technology and Engineering) ဝွံ ဍေံ ဒှ် ကဏ္ဍ မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်|စရင် လိက်..." 54732 wikitext text/x-wiki {{Shortcut|WP:VA/Tech}} '''လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ / နဲပညာ ကေုာံ အေန်ဂျေန်နဳယာ''' (Vital articles/Technology and Engineering) ဝွံ ဍေံ ဒှ် ကဏ္ဍ မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲ [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်|စရင် လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် အဓိက]] သွက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ သီုဖအိုတ် ရ။ မုက်လိက် ဏအ် ဍေံ ပကောံ ထ္ၜး လဝ် စရင် လိက်ပရေၚ် မဆေၚ်စပ် ကု နဲပညာ၊ ကွန်ပျူတာ၊ ပရေၚ် ဆက်စၠောအ်၊ ပရေၚ် ပလံၚ် ဗစိုပ်၊ ကေုာံ ကွတ် အေန်ဂျေန်နဳယာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ စရင် ဗွဲသၟဝ် ဝွံ ဍေံ ပါ် ခြာ လဝ် အတိုၚ် ကဏ္ဍ မပ္တံကဵု သဇိုၚ် နဲပညာ၊ ပရေၚ် ပလံၚ် ဗစိုပ်၊ ကေုာံ အေန်တာနဲ တအ် ရ။ ညး လဵု မွဲ ဟွံဟီု မာန် ပါလုပ် ချူ ဇန် ကေုာံ ပလေဝ် ပလေတ် လိက်ပရေၚ် တအ် ဏအ် ညံၚ် ဂွံ စိုပ် ကဆံၚ် ခိုဟ် အိုတ် မာန် ရ။ == ၁။ သဇိုၚ် နဲပညာ ကေုာံ အေန်ဂျေန်နဳယာ (Basics of Technology and Engineering) == စရင် လိက်ပရေၚ် မဆေၚ်စပ် ကု လဒက်ပ္တန် ကေုာံ ကဏ္ဍ အဓိက သွက် ကွတ် နဲပညာ- * {{ill|နဲပညာ|en|Technology}} (Technology) * {{ill|အေန်ဂျေန်နဳယာ|en|Engineering}} (Engineering) * {{ill|စက်|en|Machine}} (Machine) * {{ill|ပရေၚ် ခၞံဗဒှ် တၟိ|en|Invention}} (Invention) * {{ill|ကိရိယာ|en|Tool}} (Tool) * {{ill|စက် ရုပ်|en|Robot}} (Robot) * {{ill|နဲပညာ နာနဝ်|en|Nanotechnology}} (Nanotechnology) == ၂။ ပရေၚ် ဆက်စၠောအ် ကေုာံ အေန်ဖဝ်မေးရှေန် (Communication and Information) == စရင် လိက်ပရေၚ် မဆေၚ်စပ် ကု ပရေၚ် ပလံၚ် ပရိုၚ် ကေုာံ နဲပညာ အေန်ဖဝ်မေးရှေန်- * {{ill|ပရေၚ် ဆက်စၠောအ်|en|Communication}} (Communication) * {{ill|စက္ကူ|en|Paper}} (Paper) * {{ill|စက် ပတိတ် လိက်|en|Printing press}} (Printing press) * {{ill|တဳလဳဖုၚ်|en|Telephone}} (Telephone) * {{ill|ရေဒဳယဝ်|en|Radio}} (Radio) * {{ill|တဳဗဳ|en|Television}} (Television) * {{ill|မဝ်ဘိုင်း ဖုၚ်|en|Mobile phone}} (Mobile phone) == ၃။ ကွန်ပျူတာ ကေုာံ အေန်တာနဲ (Computers and Internet) == စရင် လိက်ပရေၚ် မဆေၚ်စပ် ကု စက် တော် ဂၞန် ကေုာံ ကွန်ရက် အလုံ ဂၠးတိ- * {{ill|ကွန်ပျူတာ|en|Computer}} (Computer) * {{ill|အေန်တာနဲ|en|Internet}} (Internet) * {{ill|ဝေါလ်ဝိုက်ဝက်|en|World Wide Web}} (World Wide Web) * {{ill|ဆော့ဖ်ဝဲလ်|en|Software}} (Software) * {{ill|သၞောတ်ဝ် အုပ်ဓုပ် ကွန်ပျူတာ|en|Operating system}} (Operating system) * {{ill|ဉာဏ်ပညာ စက်|en|Artificial intelligence}} (Artificial intelligence) * {{ill|ပရေၚ် ချူ ကောဒ်|en|Computer programming}} (Computer programming) == ၄။ ပရေၚ် ပလံၚ် ဗစိုပ် ကေုာံ ကွဳစက် (Transportation and Vehicles) == စရင် လိက်ပရေၚ် မဆေၚ်စပ် ကု ပရေၚ် ကွာ် တရဴ ကေုာံ စက် ယန္တရား- * {{ill|ပရေၚ် ပလံၚ် ဗစိုပ်|en|Transport}} (Transport) * {{ill|ကွဳစက်|en|Car}} (Car / Automobile) * {{ill|က္ၜၚ် လတူ ဍာ်|en|Ship}} (Ship) * {{ill|က္ၜၚ် ကျာ|en|Airplane}} (Airplane) * {{ill|ကွဳပၟတ်|en|Train}} (Train) * {{ill|စက် ဘီး|en|Bicycle}} (Bicycle) * {{ill|တေန်|en|Wheel}} (Wheel) * {{ill|အေန်ဂျေန်|en|Engine}} (Engine) == ၅။ စွမ်းအင် ကေုာံ ကပေါတ် သဇိုၚ် (Energy and Materials) == စရင် လိက်ပရေၚ် မဆေၚ်စပ် ကု ပရေၚ် ပတိတ် ဒြဟတ် ကေုာံ သယံဇာတ- * {{ill|ပၟတ် လလဳ|en|Electricity}} (Electricity) * {{ill|လလဳ နူ တ္ၚဲ|en|Solar energy}} (Solar energy) * {{ill|လလဳ နျူကလဳယျာ|en|Nuclear power}} (Nuclear power) * {{ill|ကၠေၚ် ဍာ်|en|Petroleum}} (Petroleum) * {{ill|ပလာသတိတ်|en|Plastic}} (Plastic) * {{ill|ဒ္ၚောဝ်|en|Glass}} (Glass) * {{ill|ပသဲ ဓရောတ်|en|Steel}} (Steel) * {{ill|သတ္တု|en|Metal}} (Metal) == မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် == * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်]] (Vital articles main page) * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/သင်္ချာ]] (Vital articles/Mathematics) * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ရူပဗေဒ ကေုာံ ဓါတုဗေဒ]] (Vital articles/Physics and Chemistry) * [[:Category:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] [[Category:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ|Technology]] [[Category:မုက်လိက် ပညုင်ဂၠံင် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] [[Category:နဲပညာ]] [[Category:အေန်ဂျေန်နဳယာ]] 8z8ffnsdvyu1f8db7p5m6jz97k2gpjd 4 11003 54733 2026-05-09T12:37:51Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Shortcut|WP:VA1}} '''လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ / ကဆံၚ် ၁''' (Vital articles/Level 1) ဝွံ ဍေံ ဒှ် ကဏ္ဍ မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲ [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်|စရင် လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် အဓိက]] သွက် ဝဳကဳ..." 54733 wikitext text/x-wiki {{Shortcut|WP:VA1}} '''လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ / ကဆံၚ် ၁''' (Vital articles/Level 1) ဝွံ ဍေံ ဒှ် ကဏ္ဍ မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲ [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်|စရင် လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် အဓိက]] သွက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ သီုဖအိုတ် ရ။ မုက်လိက် ဏအ် ဍေံ ပကောံ ထ္ၜး လဝ် စရင် လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ၁၀ ပရူ (Top 10 Vital Articles) မဒး နွံ ပ္ဍဲ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ အရေဝ် ဘာသာ သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ လိက်ပရေၚ် ၁၀ ပရူ ဏအ် ဍေံ ဒှ် သဇိုၚ် အဓိက အိုတ် သွက် လညာတ် ပညာ ကောန်မၞိဟ် တုဲ၊ ညး ပါလုပ် ချူ ဇန် တအ် သ္ဒး ဂစာန် ချူ ကေုာံ ပလေဝ် ပလေတ် လိက်ပရေၚ် တအ် ဏအ် ညံၚ် ဂွံ စိုပ် ကဆံၚ် ခိုဟ် အိုတ် ကိုပ်ကၠာ ရ။ == လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ၁၀ ပရူ (10 Vital Articles) == # [[ဂၠးတိ]] (Earth) — ဂၠးတိ ဂှ် ဍေံ ဒှ် ဂြိုဟ် မရနုက်ကဵု ပိ ပ္ဍဲ သၞောတ်ဝ် တ္ၚဲ တုဲ ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ ဌာန် သွက် သတ္တဝါ တအ် ဂွံ ဂျိုၚ် လမျီု ရ။ # {{ill|လမျီု|en|Life}} (Life) — လမျီု ဂှ် ဍေံ ဒှ် သဘာဝ ကေုာံ အကာဲအရာ မတၞဟ်ခြာ အကြာ သတ် မၞုံ ကု လမျီု (Organisms) ကေုာံ ကပေါတ် မဟွံမွဲ ကု လမျီု ရ။ # [[wikt:mnw:မၞိဟ်|မၞိဟ်]] (Human) — မၞိဟ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ကောန်မၞိဟ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ဂကူ သတ် မၞုံ ကု ဉာဏ် ပညာ မဇၞော်မောဝ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ # [[wikt:mnw:ဝင်|ဝင်]] (History) — ဝင် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ပွမလ္ၚတ် ပရူ ပရေၚ် က္တဵုဒှ် မကေၚ် က္တဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ အတိတ် ဗွဲတၟေၚ် ပရူ ကောန်မၞိဟ် ရ။ # {{ill|ယေန်သၞာၚ်|en|Culture}} (Culture) — ယေန်သၞာၚ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် အခိုက်အလိုက်، ပရေၚ် ပတှ်ေ، အနုသုခုမ ကေုာံ လညာတ် သွက် ဂကောံ မၞိဟ် မွဲမွဲ ရ။ # {{ill|အရေဝ် ဘာသာ|en|Language}} (Language) — အရေဝ် ဘာသာ ဂှ် ဍေံ ဒှ် သၞောတ်ဝ် ပရေၚ် ဆက်စၠောအ် သွက် ကောန်မၞိဟ် မစကာ ရမျာၚ် ကေုာံ မလိက် ရ။ # {{ill|အနုသုခုမ|en|Art}} (Art) — အနုသုခုမ ဂှ် ဍေံ ဒှ် ပွမဖန်ဗဒှ် ကေုာံ ထ္ၜး ပျး လညာတ် အစောမ် စိုတ် နကဵု ဗီုပြၚ် ရုပ်، ရမျာၚ် ကေုာံ လိက်ပတ် ရ။ # {{ill|သိပ္ပံ|en|Science}} (Science) — သိပ္ပံ ဂှ် ဍေံ ဒှ် ပွမလ္ၚတ် ပရူ သဘာဝ ကေုာံ စက္ကဝါ နကဵု နဲကဲ မစှ်ေ သၞောတ် ကေုာံ ပွမစမ်ၜတ် ရ။ # {{ill|သင်္ချာ|en|Mathematics}} (Mathematics) — သင်္ချာ ဂှ် ဍေံ ဒှ် ပွမလ္ၚတ် ပရူ ဂၞန်၊ လဒက်ပ္တန် ဗီုပြၚ်၊ ဇမၞော် တိဍာ် ကေုာံ ပရေၚ် ပြံၚ်လှာဲ ရ။ # {{ill|နဲပညာ|en|Technology}} (Technology) — နဲပညာ ဂှ် ဍေံ ဒှ် ပွမစကာ ကွတ် သိပ္ပံ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ကိရိယာ၊ နဲကဲ ကေုာံ စက် ယန္တရား သွက် ဂကောံ မၞိဟ် ရ။ == မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် == * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်]] (Vital articles main page) * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၂]] (Vital articles/Level 2 - 100 articles) * [[:Category:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] [[Category:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ|Level 1]] [[Category:မုက်လိက် ပညုင်ဂၠံင် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] 3zollnihepvbwzjsfe3pwyd04s6k9vv 4 11004 54734 2026-05-09T12:39:31Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Shortcut|WP:VA2}} '''လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ / ကဆံၚ် ၂''' (Vital articles/Level 2) ဝွံ ဍေံ ဒှ် ကဏ္ဍ မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲ [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်|စရင် လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် အဓိက]] သွက် ဝဳကဳ..." 54734 wikitext text/x-wiki {{Shortcut|WP:VA2}} '''လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ / ကဆံၚ် ၂''' (Vital articles/Level 2) ဝွံ ဍေံ ဒှ် ကဏ္ဍ မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲ [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်|စရင် လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် အဓိက]] သွက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ သီုဖအိုတ် ရ။ မုက်လိက် ဏအ် ဍေံ ပကောံ ထ္ၜး လဝ် စရင် လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ၁၀၀ ပရူ (100 Vital Articles) မဒှ် သဇိုၚ် လညာတ် ပညာ အလုံ ဂၠးတိ ရ။ လိက်ပရေၚ် တအ် ဏအ် ဍေံ ဒှ် လိက်ပရေၚ် မဒး နွံ ပ္ဍဲ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ အရေဝ် ဘာသာ သီုဖအိုတ် ရ။ ညး ပါလုပ် ချူ ဇန် တအ် သ္ဒး ဂစာန် ချူ ကေုာံ ပလေဝ် ပလေတ် လိက်ပရေၚ် တအ် ဏအ် ညံၚ် ဂွံ စိုပ် ကဆံၚ် ခိုဟ် အိုတ် မာန် ရ။ စရင် ဗွဲသၟဝ် ဝွံ ဍေံ ပါ် ခြာ လဝ် အတိုၚ် ကဏ္ဍ ပရူပရာ အဓိကဂမၠိုၚ် ရ။ == ၁။ ပူဂိုလ် (People - ၁၀ ပရူ) == * [[အာလေက်ဇြာန်ဒါ မဇၞော်|အာလေက်ဇြာန်ဒါ မဇၞော် (Alexander the Great)]] * [[ကျာ်တြဲဂေါတမ|ကျာ်တြဲ ဂေါတမ (Gautama Buddha)]] * [[ယေရှု|ယေရှု (Jesus)]] * [[မဝ်ဟာမေတ်|မဝ်ဟာမေတ် (Muhammad)]] * {{ill|နပဝ်လဳယောန် ဘဝ်နာပါတ်|en|Napoleon}} (Napoleon Bonaparte) * {{ill|အာရစ်သတဝ်တယ်|en|Aristotle}} (Aristotle) * {{ill|ပလေတဝ်|en|Plato}} (Plato) * {{ill|အိုက်ဆက် နယူတန်|en|Isaac Newton}} (Isaac Newton) * [[အာလ်ဗာတ် အာၚ်သတာၚ်|အာလ်ဗာတ် အာၚ်သတာၚ် (Albert Einstein)]] * {{ill|လီယိုနာဒို ဒါဗင်ချီ|en|Leonardo da Vinci}} (Leonardo da Vinci) == ၂။ ဝင် (History - ၁၀ ပရူ) == * [[wikt:mnw:ဝင်|ဝင်]] (History) * {{ill|ဝင် ဂၠးတိ|en|Human history}} (History of the world) * {{ill|ပရေၚ် ပုန်တဝ်စၞေဟ် စက်မှု|en|Industrial Revolution}} (Industrial Revolution) * {{ill|ပၞာန် ဂၠးတိ မရနုက်ကဵု မွဲ|en|World War I}} (World War I) * {{ill|ပၞာန် ဂၠးတိ မရနုက်ကဵု ၜါ|en|World War II}} (World War II) * {{ill|အေန်ပါယာ ရဝ်မ|en|Roman Empire}} (Roman Empire) * {{ill|အေန်ပါယာ ဗြိတိန်|en|British Empire}} (British Empire) * {{ill|ခေတ် ကလေၚ် ဂျိုၚ်|en|Renaissance}} (Renaissance) * {{ill|ပရေၚ် ပုန်တဝ်စၞေဟ် ပြၚ်သေတ်|en|French Revolution}} (French Revolution) * {{ill|ပၞာန် လၜိုဟ်|en|Cold War}} (Cold War) == ၃။ ပထဝဳ (Geography - ၁၀ ပရူ) == * [[ဂၠးတိ]] (Earth) * {{ill|ပထဝဳ|en|Geography}} (Geography) * [[wikt:mnw:ဍုၚ်|ဍုၚ်]] (City) * [[အာဖရိက]] (Africa) * [[အာရှ]] (Asia) * {{ill|ယူရောပ်|en|Europe}} (Europe) * {{ill|အမေရိက သၟဝ်ကျာ|en|North America}} (North America) * {{ill|အမေရိက သၠုၚ်ကျာ|en|South America}} (South America) * {{ill|ၜဳ ဇၞော် ပစိဖိတ်|en|Pacific Ocean}} (Pacific Ocean) * {{ill|ၜဳ ဇၞော် အတ္တလာန်တိတ်|en|Atlantic Ocean}} (Atlantic Ocean) == ၄။ ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ အနုသုခုမ (Arts and Culture - ၁၀ ပရူ) == * {{ill|ယေန်သၞာၚ်|en|Culture}} (Culture) * {{ill|အနုသုခုမ|en|Art}} (Art) * {{ill|လိက်ပတ်|en|Literature}} (Literature) * {{ill|ဂီတ|en|Music}} (Music) * {{ill|ဗိသုကာ|en|Architecture}} (Architecture) * {{ill|အရေဝ် ဘာသာ|en|Language}} (Language) * {{ill|ဝတ္ထု|en|Novel}} (Novel) * {{ill|ပြဇာတ်|en|Theatre}} (Theatre) * [[wikt:mnw:ရုပ်ရှင်|ရုပ်ရှင်]] (Film) * {{ill|ပရေၚ် ဝေၚ် ဇြဟတ်|en|Sport}} (Sport) == ၅။ ဒဿန ကေုာံ ဘာသာ (Philosophy and Religion - ၁၀ ပရူ) == * {{ill|ဒဿနိကဗေဒ|en|Philosophy}} (Philosophy) * [[wikt:mnw:ဘာသာ|ဘာသာ သာသနာ]] (Religion) * {{ill|ကျာ်|en|God}} (God) * {{ill|ဘာသာ ဗုဒ္ဓ|en|Buddhism}} (Buddhism) * {{ill|ဘာသာ ခရေတ်ယာန်|en|Christianity}} (Christianity) * {{ill|ဘာသာ အေတ်သလာမ်|en|Islam}} (Islam) * {{ill|ဘာသာ ဟိန္ဒူ|en|Hinduism}} (Hinduism) * {{ill|ဘာသာ ယဟုဒီ|en|Judaism}} (Judaism) * {{ill|ဒ္ဂေတ် လၟေတ်|en|Ethics}} (Ethics) * {{ill|မေတာဖဳဇြေတ်|en|Metaphysics}} (Metaphysics) == ၆။ ပရေၚ် မၞိဟ် ကေုာံ ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန် (Society and Politics - ၁၀ ပရူ) == * {{ill|ဂကောံ မၞိဟ်|en|Society}} (Society) * [[wikt:mnw:မၞိဟ်|မၞိဟ်]] (Human) * {{ill|ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန်|en|Politics}} (Politics) * {{ill|အလဵုအသဳ|en|Government}} (Government) * {{ill|ရးနိဂီု|en|State (polity)}} (State) * {{ill|ပိုန်ဒြပ် ဗေဒ|en|Economics}} (Economics) * {{ill|သၞောဝ်|en|Law}} (Law) * {{ill|ဒဳမဝ်ကရေသဳ|en|Democracy}} (Democracy) * {{ill|ပရေၚ် ပညာ|en|Education}} (Education) * {{ill|ပၞာန်|en|War}} (War) == ၇။ ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ ပရေၚ် ထတ်ယုက် (Biology and Health - ၁၀ ပရူ) == * {{ill|ဇဳဝဗေဒ|en|Biology}} (Biology) * {{ill|လမျီု|en|Life}} (Life) * [[wikt:mnw:တိရစ္ဆာန်|တိရစ္ဆာန်]] (Animal) * {{ill|တၞံ|en|Plant}} (Plant) * {{ill|ကလာပ်ရုပ်|en|Cell (biology)}} (Cell) * {{ill|ပရေၚ် ပြံၚ်လှာဲ မတိုန် ကဆံၚ်|en|Evolution}} (Evolution) * {{ill|ပရေၚ် ထတ်ယုက်|en|Health}} (Health) * {{ill|ဂဥုဲ (Medicine)|en|Medicine}} (Medicine) * {{ill|ယဲ|en|Disease}} (Disease) * {{ill|စၞစ|en|Food}} (Food) == ၈။ ရူပဗေဒ ကေုာံ ဓါတုဗေဒ (Physics and Chemistry - ၁၀ ပရူ) == * {{ill|သိပ္ပံ|en|Science}} (Science) * {{ill|ရူပဗေဒ|en|Physics}} (Physics) * {{ill|ဓါတုဗေဒ|en|Chemistry}} (Chemistry) * {{ill|နက္ခတ္တဗေဒ|en|Astronomy}} (Astronomy) * {{ill|စက္ကဝါ|en|Universe}} (Universe) * {{ill|ဒြပ်|en|Matter}} (Matter) * {{ill|ဒြဟတ်|en|Energy}} (Energy) * {{ill|အာတ်တမ်|en|Atom}} (Atom) * {{ill|ဓါတ် သဇိုၚ်|en|Chemical element}} (Chemical element) * {{ill|ဇယား ဒြပ်စင်|en|Periodic table}} (Periodic table) == ၉။ သင်္ချာ (Mathematics - ၁၀ ပရူ) == * {{ill|သင်္ချာ|en|Mathematics}} (Mathematics) * {{ill|ဂၞန်|en|Number}} (Number) * {{ill|အက္ခရသင်္ချာ|en|Algebra}} (Algebra) * {{ill|ဂျဳဩမေတြဳ|en|Geometry}} (Geometry) * {{ill|ကဲကုလတ်|en|Calculus}} (Calculus) * {{ill|စရင်အၚ်|en|Statistics}} (Statistics) * {{ill|ဖြစ်တန်စွမ်း|en|Probability}} (Probability) * {{ill|ပွမပေါင်း|en|Addition}} (Addition) * {{ill|ဖန်သှေန်|en|Function (mathematics)}} (Function) * {{ill|ဂၞန် ပိ|en|Pi}} (Pi) == ၁၀။ နဲပညာ ကေုာံ အေန်ဂျေန်နဳယာ (Technology and Engineering - ၁၀ ပရူ) == * {{ill|နဲပညာ|en|Technology}} (Technology) * {{ill|အေန်ဂျေန်နဳယာ|en|Engineering}} (Engineering) * {{ill|ကွန်ပျူတာ|en|Computer}} (Computer) * {{ill|အေန်တာနဲ|en|Internet}} (Internet) * {{ill|ပရေၚ် ဆက်စၠောအ်|en|Communication}} (Communication) * {{ill|ပရေၚ် ပလံၚ် ဗစိုပ်|en|Transport}} (Transport) * {{ill|စက်|en|Machine}} (Machine) * {{ill|ကွဳစက်|en|Car}} (Car) * {{ill|ပၟတ် လလဳ|en|Electricity}} (Electricity) * {{ill|ပရေၚ် တဵုလွဳ|en|Agriculture}} (Agriculture) == မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် == * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်]] (Vital articles main page) * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၁]] (Vital articles/Level 1 - 10 articles) * [[:Category:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] [[Category:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ|Level 2]] [[Category:မုက်လိက် ပညုင်ဂၠံင် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] e0kpio2wutbzv5m9zjpa3p67conp19o 4 11005 54735 2026-05-09T12:40:58Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Shortcut|WP:VA3}} '''လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ / ကဆံၚ် ၃''' (Vital articles/Level 3) ဝွံ ဍေံ ဒှ် ကဏ္ဍ မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲ [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်|စရင် လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် အဓိက]] သွက် ဝဳကဳ..." 54735 wikitext text/x-wiki {{Shortcut|WP:VA3}} '''လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ / ကဆံၚ် ၃''' (Vital articles/Level 3) ဝွံ ဍေံ ဒှ် ကဏ္ဍ မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲ [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်|စရင် လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် အဓိက]] သွက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ သီုဖအိုတ် ရ။ မုက်လိက် ဏအ် ဍေံ ပကောံ ထ္ၜး လဝ် စရင် လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ၁,၀၀၀ ပရူ (1,000 Vital Articles) ရ။ လိက်ပရေၚ် တအ် ဏအ် ဍေံ ဒှ် သဇိုၚ် လညာတ် ပညာ အလုံ ဂၠးတိ ကေုာံ အလုံ ယေန်သၞာၚ် မၞိဟ် မဒး နွံ ပ္ဍဲ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ အရေဝ် ဘာသာ သီုဖအိုတ် ရ။ ညး ပါလုပ် ချူ ဇန် တအ် သ္ဒး ဂစာန် ချူ ကေုာံ ပလေဝ် ပလေတ် လိက်ပရေၚ် တအ် ဏအ် ညံၚ် ဂွံ စိုပ် ကဆံၚ် ခိုဟ် အိုတ် မာန် ရ။ စရင် ဗွဲသၟဝ် ဝွံ ဍေံ ပါ် ခြာ လဝ် အတိုၚ် ကဏ္ဍ ပရူပရာ အဓိက ၁၀ သာ် ကေုာံ ဍေံ ထ္ၜး ပျး လဝ် လိက်ပရေၚ် ဥပမာ သွက် ဇၟာပ် ကဏ္ဍ ရ။ == ၁။ ပူဂိုလ် (People - ၜိုတ် ၂၀၀ ပရူ) == စရင် ပူဂိုလ် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင်၊ သိပ္ပံ၊ အနုသုခုမ ကေုာံ ဘာသာ- * {{ill|ကလဳအဝ်ပါတ်ထရာ|en|Cleopatra}} (Cleopatra) * {{ill|ဂျေန်ဂေတ် ခါန်|en|Genghis Khan}} (Genghis Khan) * {{ill|ဂျော့ချ် ဝါရှင်တန်|en|George Washington}} (George Washington) * {{ill|မဝ်သေ|en|Moses}} (Moses) * [[wikt:mnw:ကောန်ဖျူရှေတ်|ကောန်ဖျူရှေတ် (Confucius)]] * {{ill|မာရီ ကျူရီ|en|Marie Curie}} (Marie Curie) * {{ill|ချားလ် ဒါဝင်|en|Charles Darwin}} (Charles Darwin) * {{ill|ဝီလျံ ရှိတ်စပီးယား|en|William Shakespeare}} (William Shakespeare) * {{ill|မိုးဇတ်|en|Wolfgang Amadeus Mozart}} (Wolfgang Amadeus Mozart) * {{ill|နေလ်ဆင် မန်ဒဲလာ|en|Nelson Mandela}} (Nelson Mandela) == ၂။ ဝင် (History - ၜိုတ် ၁၀၀ ပရူ) == စရင် ဝင် ခေတ် ကာလ၊ အေန်ပါယာ ကေုာံ ပရေၚ် က္တဵုဒှ် အဓိက- * {{ill|ဝင် ခေတ် တြေံ|en|Ancient history}} (Ancient history) * {{ill|ခေတ် အလယ်ပိုင်း|en|Middle Ages}} (Middle Ages) * {{ill|အဳဂျေပ် ခေတ် တြေံ|en|Ancient Egypt}} (Ancient Egypt) * {{ill|ယေန်သၞာၚ် ဇရေၚ် ၜဳ အေန်ဒတ်|en|Indus Valley civilisation}} (Indus Valley Civilization) * {{ill|အေန်ပါယာ မောန်ဂေါလ်|en|Mongol Empire}} (Mongol Empire) * {{ill|ပရေၚ် ပုန်တဝ်စၞေဟ် သိပ္ပံ|en|Scientific Revolution}} (Scientific Revolution) * {{ill|ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုၚ် အမေရိကာန်|en|American Civil War}} (American Civil War) * {{ill|ပွမပလီုပလာ် ဂကူ ယဟုဒီ|en|The Holocaust}} (The Holocaust) * {{ill|ပၞာန် ဗဳယေတ်နာမ်|en|Vietnam War}} (Vietnam War) * {{ill|ပရေၚ် ဖျေဟ် ကဝ်လဝ်နဳ|en|Decolonization}} (Decolonization) == ၃။ ပထဝဳ (Geography - ၜိုတ် ၁၅၀ ပရူ) == စရင် ဍုၚ် အဓိက၊ ၜဳ ဇၞော်၊ ဒဵု ကေုာံ ဍုၚ် ဇၞော်ဂမၠိုၚ်- * [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] (United States) * [[ကြုက်]] (China) * [[အိန္ဒိယ]] (India) * {{ill|ရုရှား|en|Russia}} (Russia) * [[ဂျပါန်]] (Japan) * {{ill|ပြၚ်သေတ်|en|France}} (France) * {{ill|ပါရဳ|en|Paris}} (Paris) * {{ill|လန်ဒန်|en|London}} (London) * {{ill|ဒဵု ဟိမဝန္တာ|en|Himalayas}} (Himalayas) * [[သဟ်ရာ]] (Sahara) == ၄။ ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ အနုသုခုမ (Arts and Culture - ၜိုတ် ၁၅၀ ပရူ) == စရင် ဗိသုကာ၊ လိက်ပတ်၊ ဂီတ ကေုာံ ပရေၚ် ဝေၚ် ဇြဟတ်- * {{ill|ပဳရာမေတ်|en|Pyramid}} (Pyramid) * {{ill|တာတ် မဟာ|en|Taj Mahal}} (Taj Mahal) * {{ill|ကဗျ|en|Poetry}} (Poetry) * {{ill|ပွမကၠာဲ ဘာသာ|en|Translation}} (Translation) * {{ill|ကသူ|en|Painting}} (Painting) * {{ill|ပွမတက် ရုပ်|en|Photography}} (Photography) * {{ill|တူရိယာ|en|Musical instrument}} (Musical instrument) * {{ill|ဂီတ ခေတ် တြေံ|en|Classical music}} (Classical music) * {{ill|သဘၚ် ဝေၚ် ဇြဟတ် အဝ်လေမ်ပေတ်|en|Olympic Games}} (Olympic Games) * {{ill|ဗဝ် ကောန် ဇိုၚ်|en|Association football}} (Football) == ၅။ ဒဿန ကေုာံ ဘာသာ (Philosophy and Religion - ၜိုတ် ၅၀ ပရူ) == * {{ill|တက္ကဗေဒ|en|Logic}} (Logic) * [[wikt:mnw:ဗဗွဲဓဝ်|ဗဗွဲဓဝ်]] (Justice) * {{ill|ပရေၚ် တုပ်သၟဟ်|en|Egalitarianism}} (Equality) * {{ill|ဘာသာ ယဟုဒီ|en|Judaism}} (Judaism) * {{ill|ဘာသာ ဟိန္ဒူ|en|Hinduism}} (Hinduism) * {{ill|ဘာသာ တာအို|en|Taoism}} (Taoism) * {{ill|ပရေၚ် ပတှ်ေ ကျာ် ဗွဲမဂၠိုၚ်|en|Polytheism}} (Polytheism) * {{ill|ဒဏ္ဍာရဳ|en|Mythology}} (Mythology) * [[wikt:mnw:ပိဋကတ်|ပိဋကတ် ပိ]] (Tripitaka) * {{ill|သမ္မာကျမ်းစာ|en|Bible}} (Bible) == ၆။ ပရေၚ် မၞိဟ် ကေုာံ ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန် (Society and Politics - ၜိုတ် ၁၀၀ ပရူ) == * {{ill|ပရေၚ် မၞိဟ် ဗေဒ|en|Sociology}} (Sociology) * {{ill|စိတ္တဗေဒ|en|Psychology}} (Psychology) * [[wikt:mnw:သ္ၚိကၟိန်|သ္ၚိကၟိန်]] (Family) * {{ill|သၞောတ်ဝ် တေၚ်ဂြတ်|en|Dictatorship}} (Dictatorship) * {{ill|သဘၚ် ရုဲမာဲ|en|Election}} (Election) * {{ill|သၞောတ်ဝ် ကပ္ပဳတလစ်|en|Capitalism}} (Capitalism) * {{ill|သၞောတ်ဝ် သဝ်ယှေဝ်လစ်|en|Socialism}} (Socialism) * {{ill|ဘဏ်|en|Bank}} (Bank) * {{ill|အခေါၚ်အရာ မၞိဟ်|en|Human rights}} (Human rights) * [[wikt:mnw:ကုလသမဂ္ဂ|ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations) == ၇။ ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ ပရေၚ် ထတ်ယုက် (Biology and Health - ၜိုတ် ၁၀၀ ပရူ) == * {{ill|ဒဳအေန်အေ|en|DNA}} (DNA) * {{ill|ဇဳဝ နာနာ သာ်|en|Biodiversity}} (Biodiversity) * {{ill|ဝှာဲရတ်|en|Virus}} (Virus) * [[wikt:mnw:ဂစေမ်|ဂစေမ်]] (Bird) * {{ill|သတ် မကဵု တှ်|en|Mammal}} (Mammal) * {{ill|က္ဍဟ်|en|Brain}} (Brain) * {{ill|ဆီ|en|Blood}} (Blood) * {{ill|ယဲ ကေန်သာ|en|Cancer}} (Cancer) * {{ill|ဂဥုဲ စဵုဒၞာ|en|Vaccine}} (Vaccine) * {{ill|အာဟာရ|en|Nutrition}} (Nutrition) == ၈။ ရူပဗေဒ ကေုာံ ဓါတုဗေဒ (Physical Sciences - ၜိုတ် ၁၀၀ ပရူ) == * {{ill|ဒြဟတ် အသိၚ်|en|Force}} (Force) * {{ill|ဒြဟတ် ဓရောတ်|en|Gravity}} (Gravity) * [[wikt:mnw:လျး|လျး]] (Light) * {{ill|လလဳ|en|Electricity}} (Electricity) * {{ill|မဝ်လဳကျူး|en|Molecule}} (Molecule) * {{ill|အံက်သဳဂျေန်|en|Oxygen}} (Oxygen) * {{ill|ပသဲ|en|Iron}} (Iron) * {{ill|သၞောတ်ဝ် တ္ၚဲ|en|Solar System}} (Solar System) * [[wikt:mnw:တ္ၚဲ|တ္ၚဲ]] (Sun) * {{ill|ကသဳတိ|en|Earthquake}} (Earthquake) == ၉။ သင်္ချာ (Mathematics - ၜိုတ် ၂၅ ပရူ) == * {{ill|ဂၞန် သုည|en|0}} (Zero) * {{ill|ဂၞန် အနန္တ|en|Infinity}} (Infinity) * {{ill|အက္ခရသင်္ချာ|en|Algebra}} (Algebra) * {{ill|ဂျဳဩမေတြဳ|en|Geometry}} (Geometry) * {{ill|စက်ဝိုင်း|en|Circle}} (Circle) * {{ill|တြိဂံ|en|Triangle}} (Triangle) * {{ill|ကဲကုလတ်|en|Calculus}} (Calculus) * {{ill|စရင်အၚ်|en|Statistics}} (Statistics) * {{ill|ဖြစ်တန်စွမ်း|en|Probability}} (Probability) * {{ill|ဒေတာ|en|Data}} (Data) == ၁၀။ နဲပညာ ကေုာံ အေန်ဂျေန်နဳယာ (Technology - ၜိုတ် ၂၅ ပရူ) == * {{ill|အေန်ဂျေန်နဳယာ|en|Engineering}} (Engineering) * {{ill|စက် ရုပ်|en|Robot}} (Robot) * {{ill|စက် ပတိတ် လိက်|en|Printing press}} (Printing press) * {{ill|တဳလဳဖုၚ်|en|Telephone}} (Telephone) * {{ill|အေန်တာနဲ|en|Internet}} (Internet) * {{ill|ဉာဏ်ပညာ စက်|en|Artificial intelligence}} (Artificial intelligence) * {{ill|က္ၜၚ် ကျာ|en|Airplane}} (Airplane) * {{ill|ပၟတ် လလဳ|en|Electricity}} (Electricity) * {{ill|လလဳ နူ တ္ၚဲ|en|Solar energy}} (Solar energy) * {{ill|ပလာသတိတ်|en|Plastic}} (Plastic) == မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် == * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်]] (Vital articles main page) * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၂]] (Vital articles/Level 2 - 100 articles) * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၄]] (Vital articles/Level 4 - 10,000 articles) * [[:Category:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] [[Category:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ|Level 3]] [[Category:မုက်လိက် ပညုင်ဂၠံင် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] ll2hq6gyno0pwynvn3dy9xrnfxwb5ha 4 11006 54736 2026-05-09T12:42:05Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Shortcut|WP:VA4}} '''လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ / ကဆံၚ် ၄''' (Vital articles/Level 4) ဝွံ ဍေံ ဒှ် ကဏ္ဍ မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲ [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်|စရင် လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် အဓိက]] သွက် ဝဳကဳ..." 54736 wikitext text/x-wiki {{Shortcut|WP:VA4}} '''လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ / ကဆံၚ် ၄''' (Vital articles/Level 4) ဝွံ ဍေံ ဒှ် ကဏ္ဍ မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲ [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်|စရင် လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် အဓိက]] သွက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ သီုဖအိုတ် ရ။ မုက်လိက် ဏအ် ဍေံ ပကောံ ထ္ၜး လဝ် စရင် လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ၁၀,၀၀၀ ပရူ (10,000 Vital Articles) ရ။ လိက်ပရေၚ် ၁၀,၀၀၀ ပရူ ဏအ် ဍေံ ဒှ် သဇိုၚ် လညာတ် ပညာ ဗွဲမလှဲလး အလုံ ဂၠးတိ ရ။ ဟိုတ်နူ လၟိဟ် လိက်ပရေၚ် နွံ ဂၠိုၚ် ဗွဲမလောန် တုဲ၊ စရင် ဝွံ ဍေံ ပါ် ခြာ လဝ် အတိုၚ် ကဏ္ဍ ဇၞော် ၁၁ သာ် ကေုာံ မုက်လိက် ဒေအ် နာနာ သာ် ရ။ ညး လဵု မွဲ ဟွံဟီု မာန် ပါလုပ် ချူ ဇန် ကေုာံ ပလေဝ် ပလေတ် လိက်ပရေၚ် တအ် ဏအ် ညံၚ် ဂွံ စိုပ် ကဆံၚ် ခိုဟ် အိုတ် မာန် ရ။ == လၟေၚ် ကဏ္ဍ အဓိကဂမၠိုၚ် (Main Categories) == သွက်ဂွံ ဗဵု ကေတ် စရင် လိက်ပရေၚ် အလုံ အိုတ်သီု မ္ဂး၊ ဍဵု ပ္ဍဲ လေန် ကဏ္ဍ အဓိက ဗွဲသၟဝ် ဝွံ ညိ- === ၁။ ပူဂိုလ် (People) === စရင် ပူဂိုလ် မပြာကတ် ပြၚ် ၂,၀၀၀ တၠ ပ္ဍဲ ဝင် ကောန်မၞိဟ်- * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၄/ပူဂိုလ်/သၟိၚ် ဨကရာဇ် ကေုာံ တၠအဝဵု|သၟိၚ် ဨကရာဇ် ကေုာံ တၠအဝဵု (Leaders & Politicians)]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၄/ပူဂိုလ်/သိပ္ပံ ကေုာံ အေန်ဂျေန်နဳယာ|သိပ္ပံ ကေုာံ အေန်ဂျေန်နဳယာ (Scientists & Engineers)]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၄/ပူဂိုလ်/အနုသုခုမ ကေုာံ လိက်ပတ်|အနုသုခုမ ကေုာံ လိက်ပတ် (Artists & Writers)]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၄/ပူဂိုလ်/ပရေၚ် ဝေၚ် ဇြဟတ်|သၟာ ဝေၚ် ဇြဟတ် (Sports figures)]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၄/ပူဂိုလ်/ဘာသာ ကေုာံ ဒဿန|တၠပညာ ဘာသာ ကေုာံ ဒဿန (Philosophers & Religious figures)]] === ၂။ ဝင် (History) === စရင် ဝင် ဂၠးတိ၊ ခေတ် ကာလ၊ ကေုာံ ပရေၚ် က္တဵုဒှ်- * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၄/ဝင်/ခေတ် တြေံ ကေုာံ အလယ်ပိုင်း|ခေတ် တြေံ ကေုာံ အလယ်ပိုင်း (Ancient & Medieval History)]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၄/ဝင်/ခေတ် လၟုဟ်|ခေတ် လၟုဟ် (Modern History)]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၄/ဝင်/အေန်ပါယာ ကေုာံ ယေန်သၞာၚ်|အေန်ပါယာ ကေုာံ ယေန်သၞာၚ် (Empires & Civilizations)]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၄/ဝင်/ပၞာန် ကေုာံ ပရေၚ် တဝ်စၞေဟ်|ပၞာန် ကေုာံ ပရေၚ် တဝ်စၞေဟ် (Wars & Conflicts)]] === ၃။ ပထဝဳ (Geography) === စရင် ဍုၚ်၊ ဍုၚ် ဇၞော်၊ ကေုာံ ဒေသ သဘာဝ ပြၚ် ၁,၅၀၀ ပရူ- * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၄/ပထဝဳ/ဍုၚ်ဂမၠိုၚ်|ဍုၚ် အဝဵု စၟိန်ပြမာန် ဍိုက်ပေၚ်ဂမၠိုၚ် (All Sovereign States)]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၄/ပထဝဳ/ဍုၚ် ဇၞော် ကေုာံ ဒေသ|ဍုၚ် ဇၞော် ကေုာံ ဒေသ မကိစ္စဇၞော် (Cities & Regions)]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၄/ပထဝဳ/ပထဝဳ သဘာဝ|ပထဝဳ သဘာဝ (Physical Geography)]] === ၄။ ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ အနုသုခုမ (Arts and Culture) === * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၄/ယေန်သၞာၚ်/ဗိသုကာ|ဗိသုကာ ကေုာံ သ္ၚိ ဌာန် (Architecture)]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၄/ယေန်သၞာၚ်/လိက်ပတ်|လိက်ပတ် ကေုာံ ကဗျ (Literature)]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၄/ယေန်သၞာၚ်/ဂီတ ကေုာံ ရုပ်ရှင်|ဂီတ ကေုာံ ရုပ်ရှင် (Music & Film)]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၄/ယေန်သၞာၚ်/ပရေၚ် ဝေၚ် ဇြဟတ်|ပရေၚ် ဝေၚ် ဇြဟတ် ကေုာံ လဟိၚ် စိုတ် (Sports & Entertainment)]] === ၅။ ဒဿန ကေုာံ ဘာသာ (Philosophy and Religion) === * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၄/ဒဿန ကေုာံ ဘာသာ/ဒဿနိကဗေဒ|သဇိုၚ် ဒဿနိကဗေဒ (Philosophy)]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၄/ဒဿန ကေုာံ ဘာသာ/ဘာသာ သာသနာ|ဘာသာ သာသနာ ကေုာံ ဒဏ္ဍာရဳ (Religions & Mythology)]] === ၆။ ပရေၚ် မၞိဟ် ကေုာံ ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန် (Society and Politics) === * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၄/ပရေၚ် မၞိဟ်/ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ|ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ (Politics & Government)]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၄/ပရေၚ် မၞိဟ်/ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ စီးပွားရေး|ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ စီးပွားရေး (Economics & Business)]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၄/ပရေၚ် မၞိဟ်/သၞောဝ် ကေုာံ ဂကောံ မၞိဟ်|သၞောဝ် ဥပဒေ ကေုာံ ဂကောံ မၞိဟ် (Law & Society)]] === ၇။ ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ ပရေၚ် ထတ်ယုက် (Biology and Health) === * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၄/ဇဳဝဗေဒ/သတ် မၞုံ ကု လမျီု|သတ် မၞုံ ကု လမျီု ကေုာံ တၞံ (Organisms & Plants)]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၄/ဇဳဝဗေဒ/ခန္ဓဗေဒ|ခန္ဓဗေဒ ကေုာံ ကာယဗေဒ မၞိဟ် (Human Anatomy)]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၄/ဇဳဝဗေဒ/ပရေၚ် ထတ်ယုက် ကေုာံ ဂဥုဲ|ပရေၚ် ထတ်ယုက် ကေုာံ ဂဥုဲ (Health & Medicine)]] === ၈။ ရူပဗေဒ ကေုာံ ဓါတုဗေဒ (Physics and Chemistry) === * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၄/ရူပဗေဒ ကေုာံ ဓါတုဗေဒ/ရူပဗေဒ|ရူပဗေဒ ကေုာံ ဒြဟတ် (Physics)]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၄/ရူပဗေဒ ကေုာံ ဓါတုဗေဒ/ဓါတုဗေဒ|ဓါတုဗေဒ ကေုာံ ဓါတ်ဂမၠိုၚ် (Chemistry & Elements)]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၄/ရူပဗေဒ ကေုာံ ဓါတုဗေဒ/နက္ခတ္တဗေဒ|နက္ခတ္တဗေဒ ကေုာံ အာကာသ (Astronomy)]] === ၉။ သင်္ချာ (Mathematics) === * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၄/သင်္ချာ|သဇိုၚ် ဂၞန် ကေုာံ သင်္ချာ (Mathematics)]] === ၁၀။ နဲပညာ ကေုာံ အေန်ဂျေန်နဳယာ (Technology and Engineering) === * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၄/နဲပညာ/ကွန်ပျူတာ ကေုာံ အေန်တာနဲ|ကွန်ပျူတာ ကေုာံ အေန်တာနဲ (Computers & Internet)]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၄/နဲပညာ/ပရေၚ် ပလံၚ် ဗစိုပ်|ပရေၚ် ပလံၚ် ဗစိုပ် ကေုာံ ကွဳစက် (Transport & Vehicles)]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၄/နဲပညာ/သယံဇာတ ကေုာံ စွမ်းအင်|သယံဇာတ ကေုာံ ဒြဟတ် (Energy & Materials)]] == မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် == * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်]] (Vital articles main page) * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၃]] (Vital articles/Level 3 - 1,000 articles) * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅]] (Vital articles/Level 5 - 50,000 articles) * [[:Category:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] [[Category:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ|Level 4]] [[Category:မုက်လိက် ပညုင်ဂၠံင် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] 48yswn3ye591oxi8ah7lxuw3b8wa52b 4 11007 54737 2026-05-09T12:43:22Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Shortcut|WP:VA5}} '''လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ / ကဆံၚ် ၅''' (Vital articles/Level 5) ဝွံ ဍေံ ဒှ် ကဏ္ဍ မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲ [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်|စရင် လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် အဓိက]] သွက် ဝဳကဳ..." 54737 wikitext text/x-wiki {{Shortcut|WP:VA5}} '''လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ / ကဆံၚ် ၅''' (Vital articles/Level 5) ဝွံ ဍေံ ဒှ် ကဏ္ဍ မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲ [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်|စရင် လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် အဓိက]] သွက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ သီုဖအိုတ် ရ။ မုက်လိက် ဏအ် ဍေံ ပကောံ ထ္ၜး လဝ် စရင် လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ၅၀,၀၀၀ ပရူ (50,000 Vital Articles) ရ။ လိက်ပရေၚ် ၅၀,၀၀၀ ပရူ ဏအ် ဍေံ ဒှ် စရင် မဇၞော် အိုတ် ကေုာံ မလှဲလး အိုတ် ပ္ဍဲ ပရေၚ် ကမၠောန် လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဏအ် ရ။ ဟိုတ်နူ လၟိဟ် လိက်ပရေၚ် နွံ ဂၠိုၚ် ဗွဲမလောန် တုဲ၊ စရင် ဝွံ ဍေံ ပါ် ခြာ လဝ် အတိုၚ် ကဏ္ဍ ဇၞော် ၁၁ သာ် ကေုာံ မုက်လိက် ဒေအ် နာနာ သာ် ရ။ ညး လဵု မွဲ ဟွံဟီု မာန် ပါလုပ် ချူ ဇန် ကေုာံ ပလေဝ် ပလေတ် လိက်ပရေၚ် တအ် ဏအ် ညံၚ် ဂွံ စိုပ် ကဆံၚ် ခိုဟ် အိုတ် မာန် ရ။ == လၟေၚ် ကဏ္ဍ အဓိကဂမၠိုၚ် (Main Categories) == သွက်ဂွံ ဗဵု ကေတ် စရင် လိက်ပရေၚ် အလုံ အိုတ်သီု မ္ဂး၊ ဍဵု ပ္ဍဲ လေန် ကဏ္ဍ အဓိက ဗွဲသၟဝ် ဝွံ ညိ- === ၁။ ပူဂိုလ် (People) === စရင် ပူဂိုလ် မပြာကတ် ပြၚ် ၁၀,၀၀၀ တၠ ပ္ဍဲ ဝင် ကောန်မၞိဟ်- * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/ပူဂိုလ်/သၟိၚ် ဨကရာဇ် ကေုာံ တၠအဝဵု|သၟိၚ် ဨကရာဇ် ကေုာံ တၠအဝဵု (Leaders & Politicians)]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/ပူဂိုလ်/သိပ္ပံ ကေုာံ အေန်ဂျေန်နဳယာ|သိပ္ပံ ကေုာံ အေန်ဂျေန်နဳယာ (Scientists & Engineers)]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/ပူဂိုလ်/အနုသုခုမ ကေုာံ လိက်ပတ်|အနုသုခုမ ကေုာံ လိက်ပတ် (Artists & Writers)]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/ပူဂိုလ်/ပရေၚ် ဝေၚ် ဇြဟတ်|သၟာ ဝေၚ် ဇြဟတ် (Sports figures)]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/ပူဂိုလ်/ဘာသာ ကေုာံ ဒဿန|တၠပညာ ဘာသာ ကေုာံ ဒဿန (Philosophers & Religious figures)]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/ပူဂိုလ်/ပရေၚ် လဟိၚ် စိုတ်|သၟာ ရုပ်ရှင် ကေုာံ ဂီတ (Entertainers & Musicians)]] === ၂။ ဝင် (History) === စရင် ဝင် ဂၠးတိ ကေုာံ ပရေၚ် က္တဵုဒှ် အလုံ ဒေသဂမၠိုၚ်- * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/ဝင်/ခေတ် တြေံ ကေုာံ အလယ်ပိုင်း|ခေတ် တြေံ ကေုာံ အလယ်ပိုင်း (Ancient & Medieval History)]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/ဝင်/ခေတ် လၟုဟ်|ခေတ် လၟုဟ် (Modern History)]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/ဝင်/အေန်ပါယာ ကေုာံ ယေန်သၞာၚ်|အေန်ပါယာ ကေုာံ ယေန်သၞာၚ် (Empires & Civilizations)]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/ဝင်/ပၞာန် ကေုာံ ပရေၚ် တဝ်စၞေဟ်|ပၞာန် ကေုာံ ပရေၚ် တဝ်စၞေဟ် (Wars & Conflicts)]] === ၃။ ပထဝဳ (Geography) === စရင် ဍုၚ်၊ ဍုၚ် ဇၞော်၊ ဒေသ ကေုာံ ဒၞာဲ သဘာဝ ပြၚ် ၈,၀၀၀ ပရူ- * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/ပထဝဳ/ဍုၚ်ဂမၠိုၚ်|ဍုၚ်ဂမၠိုၚ် ကေုာံ တိဍာ် (Countries & Territories)]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/ပထဝဳ/ဍုၚ် ဇၞော် ကေုာံ ဒေသ|ဍုၚ် ဇၞော် ကေုာံ ဒေသ အလုံ ဂၠးတိ (Cities & Regions)]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/ပထဝဳ/ပထဝဳ သဘာဝ|ပထဝဳ သဘာဝ ကေုာံ ဍာ် ၜဳ (Physical Geography & Bodies of Water)]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/ပထဝဳ/ကၠအ် ပွဳပွူ သဘာဝ|ကၠအ် ပွဳပွူ သဘာဝ ကေုာံ ဒဵု (National Parks & Mountains)]] === ၄။ ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ အနုသုခုမ (Arts and Culture) === * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/ယေန်သၞာၚ်/ဗိသုကာ|ဗိသုကာ ကေုာံ သ္ၚိ ဌာန် (Architecture)]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/ယေန်သၞာၚ်/လိက်ပတ်|လိက်ပတ် ကေုာံ ကဗျ (Literature)]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/ယေန်သၞာၚ်/ဂီတ ကေုာံ ရုပ်ရှင်|ဂီတ ကေုာံ ရုပ်ရှင် (Music & Film)]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/ယေန်သၞာၚ်/ပရေၚ် ဝေၚ် ဇြဟတ်|ပရေၚ် ဝေၚ် ဇြဟတ် ကေုာံ လဟိၚ် စိုတ် (Sports & Entertainment)]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/ယေန်သၞာၚ်/စၞစ ကေုာံ အာဟာရ|စၞစ ကေုာံ အာဟာရ ဒေသဂမၠိုၚ် (Food & Drink)]] === ၅။ ဒဿန ကေုာံ ဘာသာ (Philosophy and Religion) === * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/ဒဿန ကေုာံ ဘာသာ/ဒဿနိကဗေဒ|ဒဿနိကဗေဒ (Philosophy)]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/ဒဿန ကေုာံ ဘာသာ/ဘာသာ သာသနာ|ဘာသာ သာသနာ ကေုာံ ဒဏ္ဍာရဳ (Religions & Mythology)]] === ၆။ ပရေၚ် မၞိဟ် ကေုာံ ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန် (Society and Politics) === * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/ပရေၚ် မၞိဟ်/ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ|ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ (Politics & Government)]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/ပရေၚ် မၞိဟ်/ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ စီးပွားရေး|ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ စီးပွားရေး (Economics & Business)]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/ပရေၚ် မၞိဟ်/သၞောဝ် ကေုာံ ဂကောံ မၞိဟ်|သၞောဝ် ဥပဒေ ကေုာံ ဂကောံ မၞိဟ် (Law & Society)]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/ပရေၚ် မၞိဟ်/ပရေၚ် ပညာ|ပရေၚ် ပညာ ကေုာံ တက္ကသိုလ်ဂမၠိုၚ် (Education & Universities)]] === ၇။ ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ ပရေၚ် ထတ်ယုက် (Biology and Health) === * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/ဇဳဝဗေဒ/သတ် မၞုံ ကု လမျီု|သတ် မၞုံ ကု လမျီု ကေုာံ တၞံ (Organisms & Plants)]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/ဇဳဝဗေဒ/ခန္ဓဗေဒ|ခန္ဓဗေဒ ကေုာံ ကာယဗေဒ မၞိဟ် (Human Anatomy)]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/ဇဳဝဗေဒ/ပရေၚ် ထတ်ယုက် ကေုာံ ဂဥုဲ|ပရေၚ် ထတ်ယုက်၊ ယဲ ဘဲ ကေုာံ ဂဥုဲ (Health, Diseases & Medicine)]] === ၈။ ရူပဗေဒ ကေုာံ ဓါတုဗေဒ (Physics and Chemistry) === * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/ရူပဗေဒ ကေုာံ ဓါတုဗေဒ/ရူပဗေဒ|ရူပဗေဒ ကေုာံ ဒြဟတ် (Physics)]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/ရူပဗေဒ ကေုာံ ဓါတုဗေဒ/ဓါတုဗေဒ|ဓါတုဗေဒ ကေုာံ ဓါတ်ဂမၠိုၚ် (Chemistry & Elements)]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/ရူပဗေဒ ကေုာံ ဓါတုဗေဒ/နက္ခတ္တဗေဒ|နက္ခတ္တဗေဒ ကေုာံ အာကာသ (Astronomy)]] === ၉။ သင်္ချာ (Mathematics) === * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/သင်္ချာ|ဂၞန်၊ ဂျဳဩမေတြဳ ကေုာံ သင်္ချာ (Mathematics)]] === ၁၀။ နဲပညာ ကေုာံ အေန်ဂျေန်နဳယာ (Technology and Engineering) === * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/နဲပညာ/ကွန်ပျူတာ ကေုာံ အေန်တာနဲ|ကွန်ပျူတာ ကေုာံ အေန်တာနဲ (Computers & Internet)]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/နဲပညာ/ပရေၚ် ပလံၚ် ဗစိုပ်|ပရေၚ် ပလံၚ် ဗစိုပ် ကေုာံ ကွဳစက် (Transport & Vehicles)]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/နဲပညာ/သယံဇာတ ကေုာံ စွမ်းအင်|သယံဇာတ ကေုာံ ဒြဟတ် (Energy & Materials)]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/နဲပညာ/ကွတ် အေန်ဂျေန်နဳယာ|ကွတ် အေန်ဂျေန်နဳယာ နာနာ သာ် (Engineering)]] == မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် == * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်]] (Vital articles main page) * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၄]] (Vital articles/Level 4 - 10,000 articles) * [[:Category:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] [[Category:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ|Level 5]] [[Category:မုက်လိက် ပညုင်ဂၠံင် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] ng23kbm92cbu20n0gyqm8vrdqxh7h2o 54738 54737 2026-05-09T12:45:40Z Aue Nai 24 54738 wikitext text/x-wiki {{Shortcut|WP:VA5}} '''လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ / ကဆံၚ် ၅''' (Vital articles/Level 5) ဝွံ ဍေံ ဒှ် ကဏ္ဍ မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲ [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်|စရင် လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် အဓိက]] သွက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ သီုဖအိုတ် ရ။ မုက်လိက် ဏအ် ဍေံ ပကောံ ထ္ၜး လဝ် စရင် လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ၅၀,၀၀၀ ပရူ (50,000 Vital Articles) ရ။ လိက်ပရေၚ် ၅၀,၀၀၀ ပရူ ဏအ် ဍေံ ဒှ် စရင် မဇၞော် အိုတ် ကေုာံ မလှဲလး အိုတ် ပ္ဍဲ ပရေၚ် ကမၠောန် လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဏအ် ရ။ ဟိုတ်နူ လၟိဟ် လိက်ပရေၚ် နွံ ဂၠိုၚ် ဗွဲမလောန် တုဲ၊ စရင် ဝွံ ဍေံ ပါ် ခြာ လဝ် အတိုၚ် ကဏ္ဍ ဇၞော် ၁၁ သာ် ကေုာံ မုက်လိက် ဒေအ် နာနာ သာ် ရ။ ညး လဵု မွဲ ဟွံဟီု မာန် ပါလုပ် ချူ ဇန် ကေုာံ ပလေဝ် ပလေတ် လိက်ပရေၚ် တအ် ဏအ် ညံၚ် ဂွံ စိုပ် ကဆံၚ် ခိုဟ် အိုတ် မာန် ရ။ == လၟေၚ် ကဏ္ဍ အဓိကဂမၠိုၚ် (Main Categories) == သွက်ဂွံ ဗဵု ကေတ် စရင် လိက်ပရေၚ် အလုံ အိုတ်သီု မ္ဂး၊ ဍဵု ပ္ဍဲ လေန် ကဏ္ဍ အဓိက ဗွဲသၟဝ် ဝွံ ညိ- === ၁။ ပူဂိုလ် (People) === စရင် ပူဂိုလ် မပြာကတ် ပြၚ် ၁၀,၀၀၀ တၠ ပ္ဍဲ ဝင် ကောန်မၞိဟ်- * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/ပူဂိုလ်/သၟိၚ် ဨကရာဇ် ကေုာံ တၠအဝဵု|သၟိၚ် ဨကရာဇ် ကေုာံ တၠအဝဵု (Leaders & Politicians)]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/ပူဂိုလ်/သိပ္ပံ ကေုာံ အေန်ဂျေန်နဳယာ|သိပ္ပံ ကေုာံ အေန်ဂျေန်နဳယာ (Scientists & Engineers)]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/ပူဂိုလ်/အနုသုခုမ ကေုာံ လိက်ပတ်|အနုသုခုမ ကေုာံ လိက်ပတ် (Artists & Writers)]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/ပူဂိုလ်/ပရေၚ် ဝေၚ် ဇြဟတ်|သၟာ ဝေၚ် ဇြဟတ် (Sports figures)]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/ပူဂိုလ်/ဘာသာ ကေုာံ ဒဿန|တၠပညာ ဘာသာ ကေုာံ ဒဿန (Philosophers & Religious figures)]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/ပူဂိုလ်/ပရေၚ် လဟိၚ် စိုတ်|သၟာ ရုင်ဒမျိုင် ကေုာံ ဂဳတ (Entertainers & Musicians)]] === ၂။ ဝင် (History) === စရင် ဝင် ဂၠးတိ ကေုာံ ပရေၚ် က္တဵုဒှ် အလုံ ဒေသဂမၠိုၚ်- * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/ဝင်/ခေတ် တြေံ ကေုာံ အလယ်ပိုင်း|ခေတ် တြေံ ကေုာံ အလယ်ပိုင်း (Ancient & Medieval History)]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/ဝင်/ခေတ် လၟုဟ်|ခေတ် လၟုဟ် (Modern History)]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/ဝင်/အေန်ပါယာ ကေုာံ ယေန်သၞာၚ်|အေန်ပါယာ ကေုာံ ယေန်သၞာၚ် (Empires & Civilizations)]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/ဝင်/ပၞာန် ကေုာံ ပရေၚ် တဝ်စၞေဟ်|ပၞာန် ကေုာံ ပရေၚ် တဝ်စၞေဟ် (Wars & Conflicts)]] === ၃။ ပထဝဳ (Geography) === စရင် ဍုၚ်၊ ဍုၚ် ဇၞော်၊ ဒေသ ကေုာံ ဒၞာဲ သဘာဝ ပြၚ် ၈,၀၀၀ ပရူ- * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/ပထဝဳ/ဍုၚ်ဂမၠိုၚ်|ဍုၚ်ဂမၠိုၚ် ကေုာံ တိဍာ် (Countries & Territories)]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/ပထဝဳ/ဍုၚ် ဇၞော် ကေုာံ ဒေသ|ဍုၚ် ဇၞော် ကေုာံ ဒေသ အလုံ ဂၠးတိ (Cities & Regions)]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/ပထဝဳ/ပထဝဳ သဘာဝ|ပထဝဳ သဘာဝ ကေုာံ ဍာ် ၜဳ (Physical Geography & Bodies of Water)]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/ပထဝဳ/ကၠအ် ပွဳပွူ သဘာဝ|ကၠအ် ပွဳပွူ သဘာဝ ကေုာံ ဒဵု (National Parks & Mountains)]] === ၄။ ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ အနုသုခုမ (Arts and Culture) === * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/ယေန်သၞာၚ်/ဗိသုကာ|ဗိသုကာ ကေုာံ သ္ၚိ ဌာန် (Architecture)]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/ယေန်သၞာၚ်/လိက်ပတ်|လိက်ပတ် ကေုာံ ကဗျ (Literature)]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/ယေန်သၞာၚ်/ဂဳတ ကေုာံ ရုင်ဒမျိုင်|ဂဳတ ကေုာံ ရုင်ဒမျိုင် (Music & Film)]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/ယေန်သၞာၚ်/ပရေၚ် ဝေၚ် ဇြဟတ်|ပရေၚ် ဝေၚ် ဇြဟတ် ကေုာံ လဟိၚ် စိုတ် (Sports & Entertainment)]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/ယေန်သၞာၚ်/စၞစ ကေုာံ အာဟာရ|စၞစ ကေုာံ အာဟာရ ဒေသဂမၠိုၚ် (Food & Drink)]] === ၅။ ဒဿန ကေုာံ ဘာသာ (Philosophy and Religion) === * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/ဒဿန ကေုာံ ဘာသာ/ဒဿနိကဗေဒ|ဒဿနိကဗေဒ (Philosophy)]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/ဒဿန ကေုာံ ဘာသာ/ဘာသာ သာသနာ|ဘာသာ သာသနာ ကေုာံ ဒဏ္ဍာရဳ (Religions & Mythology)]] === ၆။ ပရေၚ် မၞိဟ် ကေုာံ ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန် (Society and Politics) === * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/ပရေၚ် မၞိဟ်/ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ|ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ (Politics & Government)]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/ပရေၚ် မၞိဟ်/ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ စီးပွားရေး|ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ စီးပွားရေး (Economics & Business)]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/ပရေၚ် မၞိဟ်/သၞောဝ် ကေုာံ ဂကောံ မၞိဟ်|သၞောဝ် ဥပဒေ ကေုာံ ဂကောံ မၞိဟ် (Law & Society)]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/ပရေၚ် မၞိဟ်/ပရေၚ် ပညာ|ပရေၚ် ပညာ ကေုာံ တက္ကသိုလ်ဂမၠိုၚ် (Education & Universities)]] === ၇။ ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ ပရေၚ် ထတ်ယုက် (Biology and Health) === * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/ဇဳဝဗေဒ/သတ် မၞုံ ကု လမျီု|သတ် မၞုံ ကု လမျီု ကေုာံ တၞံ (Organisms & Plants)]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/ဇဳဝဗေဒ/ခန္ဓဗေဒ|ခန္ဓဗေဒ ကေုာံ ကာယဗေဒ မၞိဟ် (Human Anatomy)]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/ဇဳဝဗေဒ/ပရေၚ် ထတ်ယုက် ကေုာံ ဂဥုဲ|ပရေၚ် ထတ်ယုက်၊ ယဲ ဘဲ ကေုာံ ဂဥုဲ (Health, Diseases & Medicine)]] === ၈။ ရူပဗေဒ ကေုာံ ဓါတုဗေဒ (Physics and Chemistry) === * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/ရူပဗေဒ ကေုာံ ဓါတုဗေဒ/ရူပဗေဒ|ရူပဗေဒ ကေုာံ ဒြဟတ် (Physics)]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/ရူပဗေဒ ကေုာံ ဓါတုဗေဒ/ဓါတုဗေဒ|ဓါတုဗေဒ ကေုာံ ဓါတ်ဂမၠိုၚ် (Chemistry & Elements)]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/ရူပဗေဒ ကေုာံ ဓါတုဗေဒ/နက္ခတ္တဗေဒ|နက္ခတ္တဗေဒ ကေုာံ အာကာသ (Astronomy)]] === ၉။ သင်္ချာ (Mathematics) === * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/သင်္ချာ|ဂၞန်၊ ဂျဳဩမေတြဳ ကေုာံ သင်္ချာ (Mathematics)]] === ၁၀။ နဲပညာ ကေုာံ အေန်ဂျေန်နဳယာ (Technology and Engineering) === * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/နဲပညာ/ကွန်ပျူတာ ကေုာံ အေန်တာနဲ|ကွန်ပျူတာ ကေုာံ အေန်တာနဲ (Computers & Internet)]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/နဲပညာ/ပရေၚ် ပလံၚ် ဗစိုပ်|ပရေၚ် ပလံၚ် ဗစိုပ် ကေုာံ ကွဳစက် (Transport & Vehicles)]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/နဲပညာ/သယံဇာတ ကေုာံ စွမ်းအင်|သယံဇာတ ကေုာံ ဒြဟတ် (Energy & Materials)]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/နဲပညာ/ကွတ် အေန်ဂျေန်နဳယာ|ကွတ် အေန်ဂျေန်နဳယာ နာနာ သာ် (Engineering)]] == မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် == * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်]] (Vital articles main page) * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၄]] (Vital articles/Level 4 - 10,000 articles) * [[:Category:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] [[Category:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ|Level 5]] [[Category:မုက်လိက် ပညုင်ဂၠံင် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] m8ijsrjlmwd9qebz8hpkt3rf59j1b4s 4 11008 54739 2026-05-09T12:47:31Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Shortcut|WP:VA5/Countries}} '''လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ / ကဆံၚ် ၅ / ပထဝဳ / ဍုၚ်ဂမၠိုၚ်''' (Vital articles/Level 5/Geography/Countries) ဝွံ ဍေံ ဒှ် ကဏ္ဍ မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅|..." 54739 wikitext text/x-wiki {{Shortcut|WP:VA5/Countries}} '''လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ / ကဆံၚ် ၅ / ပထဝဳ / ဍုၚ်ဂမၠိုၚ်''' (Vital articles/Level 5/Geography/Countries) ဝွံ ဍေံ ဒှ် ကဏ္ဍ မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲ [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅|စရင် လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ကဆံၚ် ၅]] သွက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ သီုဖအိုတ် ရ။ မုက်လိက် ဏအ် ဍေံ ပကောံ ထ္ၜး လဝ် စရင် လိက်ပရေၚ် မဆေၚ်စပ် ကု '''ဍုၚ် အဝဵု စၟိန်ပြမာန် ဍိုက်ပေၚ်ဂမၠိုၚ်''' (Sovereign states) ကေုာံ တိဍာ် ဒေသဂမၠိုၚ် (Territories) မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ရ။ စရင် ဗွဲသၟဝ် ဝွံ ဍေံ ပါ် ခြာ လဝ် အတိုၚ် တိုက် (Continents) မၞုံ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ညး လဵု မွဲ ဟွံဟီု မာန် ပါလုပ် ချူ ဇန် ကေုာံ ပလေဝ် ပလေတ် လိက်ပရေၚ် တအ် ဏအ် ညံၚ် ဂွံ စိုပ် ကဆံၚ် ခိုဟ် အိုတ် မာန် ရ။ == ၁။ အာရှ (Asia) == * [[အာဖဂါန်နစ္စတာန်]] (Afghanistan) * {{ill|အာမေးနီးယား|en|Armenia}} (Armenia) * {{ill|အဇာဘိုင်ဂျန်|en|Azerbaijan}} (Azerbaijan) * {{ill|ဘာရိန်း|en|Bahrain}} (Bahrain) * {{ill|ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်|en|Bangladesh}} (Bangladesh) * {{ill|ဘူတန်|en|Bhutan}} (Bhutan) * {{ill|ဘရူနိုင်း|en|Brunei}} (Brunei) * [[ကမ္ဗောဒဳယျာ]] (Cambodia) * [[ကြုက်]] (China) * {{ill|ဆိုက်ပရပ်စ်|en|Cyprus}} (Cyprus) * {{ill|အရှေ့တီမော|en|East Timor}} (East Timor) * {{ill|ဂျော်ဂျီယာ|en|Georgia (country)}} (Georgia) * [[အိန္ဒိယ]] (India) * [[အေန်ဒဝ်နဳရှာ]] (Indonesia) * {{ill|အီရန်|en|Iran}} (Iran) * {{ill|အီရတ်|en|Iraq}} (Iraq) * {{ill|အစ္စရေး|en|Israel}} (Israel) * [[ဂျပါန်]] (Japan) * {{ill|ဂျော်ဒန်|en|Jordan}} (Jordan) * {{ill|ကာဇက်စတန်|en|Kazakhstan}} (Kazakhstan) * {{ill|ကူဝိတ်|en|Kuwait}} (Kuwait) * {{ill|ကာဂျစ္စတန်|en|Kyrgyzstan}} (Kyrgyzstan) * [[လာအို]] (Laos) * {{ill|လက်ဘနွန်|en|Lebanon}} (Lebanon) * [[မာလေရှာ]] (Malaysia) * {{ill|မော်လ်ဒိုက်|en|Maldives}} (Maldives) * {{ill|မွန်ဂိုးလီးယား|en|Mongolia}} (Mongolia) * [[ဍုၚ်ဗၟာ]] (Myanmar) * {{ill|နီပေါ|en|Nepal}} (Nepal) * {{ill|မြောက်ကိုရီးယား|en|North Korea}} (North Korea) * {{ill|အိုမန်|en|Oman}} (Oman) * {{ill|ပါကစ္စတန်|en|Pakistan}} (Pakistan) * {{ill|ပါလက်စတိုင်း|en|State of Palestine}} (Palestine) * [[ဖဳလိပ်ပေန်]] (Philippines) * {{ill|ကာတာ|en|Qatar}} (Qatar) * {{ill|ဆော်ဒီအာရေးဘီးယား|en|Saudi Arabia}} (Saudi Arabia) * [[သေၚ်ကာပူ]] (Singapore) * {{ill|တောင်ကိုရီးယား|en|South Korea}} (South Korea) * {{ill|သီရိလင်္ကာ|en|Sri Lanka}} (Sri Lanka) * {{ill|ဆီးရီးယား|en|Syria}} (Syria) * {{ill|တာဂျစ်ကစ္စတန်|en|Tajikistan}} (Tajikistan) * [[သေံ]] (Thailand) * {{ill|တူရကီ|en|Turkey}} (Turkey) * {{ill|တာ့ခ်မင်နစ္စတန်|en|Turkmenistan}} (Turkmenistan) * {{ill|အာရပ်စော်ဘွားများပြည်ထောင်စု|en|United Arab Emirates}} (United Arab Emirates) * {{ill|ဥဇဘက်ကစ္စတန်|en|Uzbekistan}} (Uzbekistan) * [[ဗဳယေတ်နာမ်]] (Vietnam) * {{ill|ယီမင်|en|Yemen}} (Yemen) == ၂။ အာဖရိက (Africa) == * {{ill|အယ်ဂျီးရီးယား|en|Algeria}} (Algeria) * [[အၚ်ဂဝ်လာ]] (Angola) * {{ill|ဘီနင်|en|Benin}} (Benin) * {{ill|ဘော့ဆွာနာ|en|Botswana}} (Botswana) * {{ill|ဘူကီးနားဖားဆို|en|Burkina Faso}} (Burkina Faso) * {{ill|ဘူရွန်ဒီ|en|Burundi}} (Burundi) * [[ခါမ်ရုန်]] (Cameroon) * {{ill|ကိတ်ဗာဒီ|en|Cape Verde}} (Cape Verde) * [[သေန်ထရေဝ် အာဖရိက]] (Central African Republic) * [[ချာတ်]] (Chad) * {{ill|ကိုမိုရို|en|Comoros}} (Comoros) * [[ကွန်ဂို ဒဳမဝ်ကရေတ်တိစ်]] (Democratic Republic of the Congo) * [[ကွန်ဂို|ကွန်ဂို သမ္မတ]] (Republic of the Congo) * {{ill|ဂျီဘူတီ|en|Djibouti}} (Djibouti) * [[အဳဂျေပ်]] (Egypt) * [[အဳကွေတာ ဂဳနဳ]] (Equatorial Guinea) * {{ill|အီရီထရီးယား|en|Eritrea}} (Eritrea) * {{ill|အက်စ်ဝါတီးနီ|en|Eswatini}} (Eswatini) * {{ill|အီသီယိုးပီးယား|en|Ethiopia}} (Ethiopia) * [[ဂါဗောန်]] (Gabon) * {{ill|ဂမ်ဘီယာ|en|The Gambia}} (Gambia) * {{ill|ဂါနာ|en|Ghana}} (Ghana) * {{ill|ဂီနီ|en|Guinea}} (Guinea) * {{ill|ဂီနီ-ဘီစော|en|Guinea-Bissau}} (Guinea-Bissau) * {{ill|အိုင်ဗရီကို့စ်|en|Ivory Coast}} (Ivory Coast) * {{ill|ကင်ညာ|en|Kenya}} (Kenya) * {{ill|လီဆိုသို|en|Lesotho}} (Lesotho) * {{ill|လိုက်ဘေးရီးယား|en|Liberia}} (Liberia) * {{ill|လစ်ဗျား|en|Libya}} (Libya) * {{ill|မာဒါဂတ်စကား|en|Madagascar}} (Madagascar) * {{ill|မာလာဝီ|en|Malawi}} (Malawi) * {{ill|မာလီ|en|Mali}} (Mali) * {{ill|မော်ရီတေးနီးယား|en|Mauritania}} (Mauritania) * {{ill|မောရစ်ရှ|en|Mauritius}} (Mauritius) * {{ill|မော်ရိုကို|en|Morocco}} (Morocco) * {{ill|မိုဇမ်ဘစ်|en|Mozambique}} (Mozambique) * {{ill|နမီးဘီးယား|en|Namibia}} (Namibia) * {{ill|နိုင်ဂျာ|en|Niger}} (Niger) * [[နိုင်ဂျဳရဳယျာ]] (Nigeria) * {{ill|ရဝမ်ဒါ|en|Rwanda}} (Rwanda) * [[ဆဝ်တဝ်မေ ကေုာံ ပရိန်သဳပေ]] (São Tomé and Príncipe) * {{ill|ဆီနီဂေါ|en|Senegal}} (Senegal) * {{ill|ဆေးရှဲ|en|Seychelles}} (Seychelles) * {{ill|ဆီရာလီယွန်|en|Sierra Leone}} (Sierra Leone) * {{ill|ဆိုမာလီယာ|en|Somalia}} (Somalia) * [[အာဖရိက သၠုၚ်ကျာ]] (South Africa) * {{ill|တောင်ဆူဒန်|en|South Sudan}} (South Sudan) * [[သုဒါန်]] (Sudan) * {{ill|တန်ဇန်းနီးယား|en|Tanzania}} (Tanzania) * {{ill|တိုဂို|en|Togo}} (Togo) * {{ill|တူနီးရှား|en|Tunisia}} (Tunisia) * {{ill|ယူဂန်းဒါး|en|Uganda}} (Uganda) * {{ill|ဇမ်ဘီယာ|en|Zambia}} (Zambia) * {{ill|ဇင်ဘာဘွေ|en|Zimbabwe}} (Zimbabwe) == ၃။ ယူရောပ် (Europe) == * {{ill|အယ်လ်ဘေးနီးယား|en|Albania}} (Albania) * {{ill|အင်ဒိုရာ|en|Andorra}} (Andorra) * {{ill|ဩစတြီးယား|en|Austria}} (Austria) * {{ill|ဘီလာရုစ်|en|Belarus}} (Belarus) * {{ill|ဘယ်လ်ဂျီယမ်|en|Belgium}} (Belgium) * {{ill|ဘော့စနီးယားနှင့် ဟာဇီဂိုဗီးနား|en|Bosnia and Herzegovina}} (Bosnia and Herzegovina) * {{ill|ဘူလ်ဂေးရီးယား|en|Bulgaria}} (Bulgaria) * {{ill|ခရိုအေးရှား|en|Croatia}} (Croatia) * {{ill|ချက်|en|Czech Republic}} (Czech Republic) * {{ill|ဒိန်းမတ်|en|Denmark}} (Denmark) * {{ill|အက်စ်တိုးနီးယား|en|Estonia}} (Estonia) * {{ill|ဖင်လန်|en|Finland}} (Finland) * {{ill|ပြၚ်သေတ်|en|France}} (France) * {{ill|ဂျာမနဳ|en|Germany}} (Germany) * {{ill|ဂရိ|en|Greece}} (Greece) * {{ill|ဟန်ဂေရီ|en|Hungary}} (Hungary) * {{ill|အိုက်စလန်|en|Iceland}} (Iceland) * {{ill|အိုင်ယာလန်|en|Republic of Ireland}} (Ireland) * {{ill|အီတလီ|en|Italy}} (Italy) * {{ill|ကိုဆိုဗို|en|Kosovo}} (Kosovo) * {{ill|လတ်ဗီးယား|en|Latvia}} (Latvia) * {{ill|လစ်တန်စတိန်း|en|Liechtenstein}} (Liechtenstein) * {{ill|လစ်သူယေးနီးယား|en|Lithuania}} (Lithuania) * {{ill|လူဇင်ဘတ်|en|Luxembourg}} (Luxembourg) * {{ill|မော်လတာ|en|Malta}} (Malta) * {{ill|မော်လ်ဒိုဗာ|en|Moldova}} (Moldova) * {{ill|မိုနာကို|en|Monaco}} (Monaco) * {{ill|မွန်တီနီဂရိုး|en|Montenegro}} (Montenegro) * {{ill|နယ်သာလန်|en|Netherlands}} (Netherlands) * {{ill|မြောက်မက်ဆီဒိုးနီးယား|en|North Macedonia}} (North Macedonia) * {{ill|နော်ဝေ|en|Norway}} (Norway) * {{ill|ပိုလန်|en|Poland}} (Poland) * {{ill|ပေါ်တူဂီ|en|Portugal}} (Portugal) * {{ill|ရိုမေးနီးယား|en|Romania}} (Romania) * {{ill|ရုရှား|en|Russia}} (Russia) * {{ill|ဆန်မာရီနို|en|San Marino}} (San Marino) * {{ill|ဆားဘီးယား|en|Serbia}} (Serbia) * {{ill|ဆလိုဗက်ကီးယား|en|Slovakia}} (Slovakia) * {{ill|ဆလိုဗေးနီးယား|en|Slovenia}} (Slovenia) * {{ill|စပိန်|en|Spain}} (Spain) * {{ill|ဆွီဒင်|en|Sweden}} (Sweden) * {{ill|ဆွစ်ဇာလန်|en|Switzerland}} (Switzerland) * {{ill|ယူကရိန်း|en|Ukraine}} (Ukraine) * {{ill|ကၟိန်ဍုၚ် ဨကရာဇ် ဗြိတိန်|en|United Kingdom}} (United Kingdom) * {{ill|ဗာတီကန်|en|Vatican City}} (Vatican City) == ၄။ အမေရိက သၟဝ်ကျာ (North America) == * {{ill|အင်တီဂွါနှင့် ဘာဘူဒါ|en|Antigua and Barbuda}} (Antigua and Barbuda) * {{ill|ဘဟားမား|en|The Bahamas}} (Bahamas) * {{ill|ဘာဘေးဒိုးစ်|en|Barbados}} (Barbados) * {{ill|ဘလိဇ်|en|Belize}} (Belize) * {{ill|ကနေဒါ|en|Canada}} (Canada) * {{ill|ကော့စတာရီကာ|en|Costa Rica}} (Costa Rica) * {{ill|ကျူးဘား|en|Cuba}} (Cuba) * {{ill|ဒိုမီနီကာ|en|Dominica}} (Dominica) * {{ill|ဒိုမီနီကန်|en|Dominican Republic}} (Dominican Republic) * {{ill|အယ်ဆာဗေးဒေါ|en|El Salvador}} (El Salvador) * {{ill|ဂရီနေဒါ|en|Grenada}} (Grenada) * {{ill|ဂွါတီမာလာ|en|Guatemala}} (Guatemala) * {{ill|ဟေတီ|en|Haiti}} (Haiti) * {{ill|ဟွန်ဒူးရပ်စ်|en|Honduras}} (Honduras) * {{ill|ဂျမေကာ|en|Jamaica}} (Jamaica) * {{ill|မက်သဳကဝ်|en|Mexico}} (Mexico) * {{ill|နီကာရာဂွါ|en|Nicaragua}} (Nicaragua) * {{ill|ပနားမား|en|Panama}} (Panama) * {{ill|စိန့်ကစ်နှင့် နီးဗစ်|en|Saint Kitts and Nevis}} (Saint Kitts and Nevis) * {{ill|စိန့်လူစီယာ|en|Saint Lucia}} (Saint Lucia) * {{ill|စိန့်ဗင်းဆင့်နှင့် ဂရီနာဒိုင်|en|Saint Vincent and the Grenadines}} (Saint Vincent and the Grenadines) * [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] (United States) == ၅။ အမေရိက သၠုၚ်ကျာ (South America) == * {{ill|အာဂျေန်တဳနာ|en|Argentina}} (Argentina) * {{ill|ဘိုလီးဗီးယား|en|Bolivia}} (Bolivia) * {{ill|ဗြာဇြိလ်|en|Brazil}} (Brazil) * {{ill|ချီလီ|en|Chile}} (Chile) * {{ill|ကိုလံဘီယာ|en|Colombia}} (Colombia) * {{ill|အီကွေဒေါ|en|Ecuador}} (Ecuador) * {{ill|ဂိုင်ယာနာ|en|Guyana}} (Guyana) * {{ill|ပါရာဂွေး|en|Paraguay}} (Paraguay) * {{ill|ပီရူး|en|Peru}} (Peru) * {{ill|ဆူရီနမ်|en|Suriname}} (Suriname) * {{ill|ဥရုဂွေး|en|Uruguay}} (Uruguay) * {{ill|ဗင်နီဇွဲလား|en|Venezuela}} (Venezuela) == ၆။ အဝ်ရှေနဳယျာ (Oceania) == * {{ill|အဝ်သတြေလျာ|en|Australia}} (Australia) * {{ill|ဖီဂျီ|en|Fiji}} (Fiji) * {{ill|ကီရီဘတ်စ်|en|Kiribati}} (Kiribati) * {{ill|မာရှယ်အိုင်းလန်း|en|Marshall Islands}} (Marshall Islands) * {{ill|မိုက်ခရိုနီးရှား|en|Micronesia}} (Micronesia) * {{ill|နော်ရူး|en|Nauru}} (Nauru) * {{ill|နယူးဇြဳလာန်|en|New Zealand}} (New Zealand) * {{ill|ပလောင်း|en|Palau}} (Palau) * {{ill|ပါပူအာနယူးဂီနီ|en|Papua New Guinea}} (Papua New Guinea) * {{ill|ဆမိုးအား|en|Samoa}} (Samoa) * {{ill|ဆော်လမွန်အိုင်းလန်း|en|Solomon Islands}} (Solomon Islands) * {{ill|တုံဂါ|en|Tonga}} (Tonga) * {{ill|တူဗားလူ|en|Tuvalu}} (Tuvalu) * {{ill|ဗနွားတူ|en|Vanuatu}} (Vanuatu) == မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် == * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/ပထဝဳ/ဍုၚ် ဇၞော် ကေုာံ ဒေသ]] (Cities and Regions) * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅]] (Vital articles/Level 5 main page) * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်]] (Vital articles main page) * [[:Category:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] [[Category:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ|Level 5]] [[Category:မုက်လိက် ပညုင်ဂၠံင် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] [[Category:စရင် ဍုၚ်ဂမၠိုၚ်]] tp7yznn14dqxrda6trb7qunl3pzdzgl 54740 54739 2026-05-09T12:48:30Z Aue Nai 24 /* ၁။ အာရှ (Asia) */ 54740 wikitext text/x-wiki {{Shortcut|WP:VA5/Countries}} '''လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ / ကဆံၚ် ၅ / ပထဝဳ / ဍုၚ်ဂမၠိုၚ်''' (Vital articles/Level 5/Geography/Countries) ဝွံ ဍေံ ဒှ် ကဏ္ဍ မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲ [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅|စရင် လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ကဆံၚ် ၅]] သွက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ သီုဖအိုတ် ရ။ မုက်လိက် ဏအ် ဍေံ ပကောံ ထ္ၜး လဝ် စရင် လိက်ပရေၚ် မဆေၚ်စပ် ကု '''ဍုၚ် အဝဵု စၟိန်ပြမာန် ဍိုက်ပေၚ်ဂမၠိုၚ်''' (Sovereign states) ကေုာံ တိဍာ် ဒေသဂမၠိုၚ် (Territories) မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ရ။ စရင် ဗွဲသၟဝ် ဝွံ ဍေံ ပါ် ခြာ လဝ် အတိုၚ် တိုက် (Continents) မၞုံ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ညး လဵု မွဲ ဟွံဟီု မာန် ပါလုပ် ချူ ဇန် ကေုာံ ပလေဝ် ပလေတ် လိက်ပရေၚ် တအ် ဏအ် ညံၚ် ဂွံ စိုပ် ကဆံၚ် ခိုဟ် အိုတ် မာန် ရ။ == ၁။ အာရှ (Asia) == * [[အာဖဂါန်နစ္စတာန်]] (Afghanistan) * {{ill|အာမေနဳယာ|en|Armenia}} (Armenia) * {{ill|အဇာဘိုင်ဂျန်|en|Azerbaijan}} (Azerbaijan) * {{ill|ဘာရိန်း|en|Bahrain}} (Bahrain) * {{ill|ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်|en|Bangladesh}} (Bangladesh) * {{ill|ဘူတန်|en|Bhutan}} (Bhutan) * {{ill|ဘရူနိုင်း|en|Brunei}} (Brunei) * [[ကမ္ဗောဒဳယျာ]] (Cambodia) * [[ကြုက်]] (China) * {{ill|ဆိုက်ပရပ်စ်|en|Cyprus}} (Cyprus) * {{ill|အရှေ့တီမော|en|East Timor}} (East Timor) * {{ill|ဂျော်ဂျီယာ|en|Georgia (country)}} (Georgia) * [[အိန္ဒိယ]] (India) * [[အေန်ဒဝ်နဳရှာ]] (Indonesia) * {{ill|အီရန်|en|Iran}} (Iran) * {{ill|အီရတ်|en|Iraq}} (Iraq) * {{ill|အစ္စရေး|en|Israel}} (Israel) * [[ဂျပါန်]] (Japan) * {{ill|ဂျော်ဒန်|en|Jordan}} (Jordan) * {{ill|ကာဇက်စတန်|en|Kazakhstan}} (Kazakhstan) * {{ill|ကူဝိတ်|en|Kuwait}} (Kuwait) * {{ill|ကာဂျစ္စတန်|en|Kyrgyzstan}} (Kyrgyzstan) * [[လာအို]] (Laos) * {{ill|လက်ဘနွန်|en|Lebanon}} (Lebanon) * [[မာလေရှာ]] (Malaysia) * {{ill|မော်လ်ဒိုက်|en|Maldives}} (Maldives) * {{ill|မွန်ဂိုးလီးယား|en|Mongolia}} (Mongolia) * [[ဍုၚ်ဗၟာ]] (Myanmar) * {{ill|နီပေါ|en|Nepal}} (Nepal) * {{ill|မြောက်ကိုရီးယား|en|North Korea}} (North Korea) * {{ill|အိုမန်|en|Oman}} (Oman) * {{ill|ပါကစ္စတန်|en|Pakistan}} (Pakistan) * {{ill|ပါလက်စတိုင်း|en|State of Palestine}} (Palestine) * [[ဖဳလိပ်ပေန်]] (Philippines) * {{ill|ကာတာ|en|Qatar}} (Qatar) * {{ill|ဆော်ဒီအာရေးဘီးယား|en|Saudi Arabia}} (Saudi Arabia) * [[သေၚ်ကာပူ]] (Singapore) * {{ill|တောင်ကိုရီးယား|en|South Korea}} (South Korea) * {{ill|သီရိလင်္ကာ|en|Sri Lanka}} (Sri Lanka) * {{ill|ဆီးရီးယား|en|Syria}} (Syria) * {{ill|တာဂျစ်ကစ္စတန်|en|Tajikistan}} (Tajikistan) * [[သေံ]] (Thailand) * {{ill|တူရကီ|en|Turkey}} (Turkey) * {{ill|တာ့ခ်မင်နစ္စတန်|en|Turkmenistan}} (Turkmenistan) * {{ill|အာရပ်စော်ဘွားများပြည်ထောင်စု|en|United Arab Emirates}} (United Arab Emirates) * {{ill|ဥဇဘက်ကစ္စတန်|en|Uzbekistan}} (Uzbekistan) * [[ဗဳယေတ်နာမ်]] (Vietnam) * {{ill|ယီမင်|en|Yemen}} (Yemen) == ၂။ အာဖရိက (Africa) == * {{ill|အယ်ဂျီးရီးယား|en|Algeria}} (Algeria) * [[အၚ်ဂဝ်လာ]] (Angola) * {{ill|ဘီနင်|en|Benin}} (Benin) * {{ill|ဘော့ဆွာနာ|en|Botswana}} (Botswana) * {{ill|ဘူကီးနားဖားဆို|en|Burkina Faso}} (Burkina Faso) * {{ill|ဘူရွန်ဒီ|en|Burundi}} (Burundi) * [[ခါမ်ရုန်]] (Cameroon) * {{ill|ကိတ်ဗာဒီ|en|Cape Verde}} (Cape Verde) * [[သေန်ထရေဝ် အာဖရိက]] (Central African Republic) * [[ချာတ်]] (Chad) * {{ill|ကိုမိုရို|en|Comoros}} (Comoros) * [[ကွန်ဂို ဒဳမဝ်ကရေတ်တိစ်]] (Democratic Republic of the Congo) * [[ကွန်ဂို|ကွန်ဂို သမ္မတ]] (Republic of the Congo) * {{ill|ဂျီဘူတီ|en|Djibouti}} (Djibouti) * [[အဳဂျေပ်]] (Egypt) * [[အဳကွေတာ ဂဳနဳ]] (Equatorial Guinea) * {{ill|အီရီထရီးယား|en|Eritrea}} (Eritrea) * {{ill|အက်စ်ဝါတီးနီ|en|Eswatini}} (Eswatini) * {{ill|အီသီယိုးပီးယား|en|Ethiopia}} (Ethiopia) * [[ဂါဗောန်]] (Gabon) * {{ill|ဂမ်ဘီယာ|en|The Gambia}} (Gambia) * {{ill|ဂါနာ|en|Ghana}} (Ghana) * {{ill|ဂီနီ|en|Guinea}} (Guinea) * {{ill|ဂီနီ-ဘီစော|en|Guinea-Bissau}} (Guinea-Bissau) * {{ill|အိုင်ဗရီကို့စ်|en|Ivory Coast}} (Ivory Coast) * {{ill|ကင်ညာ|en|Kenya}} (Kenya) * {{ill|လီဆိုသို|en|Lesotho}} (Lesotho) * {{ill|လိုက်ဘေးရီးယား|en|Liberia}} (Liberia) * {{ill|လစ်ဗျား|en|Libya}} (Libya) * {{ill|မာဒါဂတ်စကား|en|Madagascar}} (Madagascar) * {{ill|မာလာဝီ|en|Malawi}} (Malawi) * {{ill|မာလီ|en|Mali}} (Mali) * {{ill|မော်ရီတေးနီးယား|en|Mauritania}} (Mauritania) * {{ill|မောရစ်ရှ|en|Mauritius}} (Mauritius) * {{ill|မော်ရိုကို|en|Morocco}} (Morocco) * {{ill|မိုဇမ်ဘစ်|en|Mozambique}} (Mozambique) * {{ill|နမီးဘီးယား|en|Namibia}} (Namibia) * {{ill|နိုင်ဂျာ|en|Niger}} (Niger) * [[နိုင်ဂျဳရဳယျာ]] (Nigeria) * {{ill|ရဝမ်ဒါ|en|Rwanda}} (Rwanda) * [[ဆဝ်တဝ်မေ ကေုာံ ပရိန်သဳပေ]] (São Tomé and Príncipe) * {{ill|ဆီနီဂေါ|en|Senegal}} (Senegal) * {{ill|ဆေးရှဲ|en|Seychelles}} (Seychelles) * {{ill|ဆီရာလီယွန်|en|Sierra Leone}} (Sierra Leone) * {{ill|ဆိုမာလီယာ|en|Somalia}} (Somalia) * [[အာဖရိက သၠုၚ်ကျာ]] (South Africa) * {{ill|တောင်ဆူဒန်|en|South Sudan}} (South Sudan) * [[သုဒါန်]] (Sudan) * {{ill|တန်ဇန်းနီးယား|en|Tanzania}} (Tanzania) * {{ill|တိုဂို|en|Togo}} (Togo) * {{ill|တူနီးရှား|en|Tunisia}} (Tunisia) * {{ill|ယူဂန်းဒါး|en|Uganda}} (Uganda) * {{ill|ဇမ်ဘီယာ|en|Zambia}} (Zambia) * {{ill|ဇင်ဘာဘွေ|en|Zimbabwe}} (Zimbabwe) == ၃။ ယူရောပ် (Europe) == * {{ill|အယ်လ်ဘေးနီးယား|en|Albania}} (Albania) * {{ill|အင်ဒိုရာ|en|Andorra}} (Andorra) * {{ill|ဩစတြီးယား|en|Austria}} (Austria) * {{ill|ဘီလာရုစ်|en|Belarus}} (Belarus) * {{ill|ဘယ်လ်ဂျီယမ်|en|Belgium}} (Belgium) * {{ill|ဘော့စနီးယားနှင့် ဟာဇီဂိုဗီးနား|en|Bosnia and Herzegovina}} (Bosnia and Herzegovina) * {{ill|ဘူလ်ဂေးရီးယား|en|Bulgaria}} (Bulgaria) * {{ill|ခရိုအေးရှား|en|Croatia}} (Croatia) * {{ill|ချက်|en|Czech Republic}} (Czech Republic) * {{ill|ဒိန်းမတ်|en|Denmark}} (Denmark) * {{ill|အက်စ်တိုးနီးယား|en|Estonia}} (Estonia) * {{ill|ဖင်လန်|en|Finland}} (Finland) * {{ill|ပြၚ်သေတ်|en|France}} (France) * {{ill|ဂျာမနဳ|en|Germany}} (Germany) * {{ill|ဂရိ|en|Greece}} (Greece) * {{ill|ဟန်ဂေရီ|en|Hungary}} (Hungary) * {{ill|အိုက်စလန်|en|Iceland}} (Iceland) * {{ill|အိုင်ယာလန်|en|Republic of Ireland}} (Ireland) * {{ill|အီတလီ|en|Italy}} (Italy) * {{ill|ကိုဆိုဗို|en|Kosovo}} (Kosovo) * {{ill|လတ်ဗီးယား|en|Latvia}} (Latvia) * {{ill|လစ်တန်စတိန်း|en|Liechtenstein}} (Liechtenstein) * {{ill|လစ်သူယေးနီးယား|en|Lithuania}} (Lithuania) * {{ill|လူဇင်ဘတ်|en|Luxembourg}} (Luxembourg) * {{ill|မော်လတာ|en|Malta}} (Malta) * {{ill|မော်လ်ဒိုဗာ|en|Moldova}} (Moldova) * {{ill|မိုနာကို|en|Monaco}} (Monaco) * {{ill|မွန်တီနီဂရိုး|en|Montenegro}} (Montenegro) * {{ill|နယ်သာလန်|en|Netherlands}} (Netherlands) * {{ill|မြောက်မက်ဆီဒိုးနီးယား|en|North Macedonia}} (North Macedonia) * {{ill|နော်ဝေ|en|Norway}} (Norway) * {{ill|ပိုလန်|en|Poland}} (Poland) * {{ill|ပေါ်တူဂီ|en|Portugal}} (Portugal) * {{ill|ရိုမေးနီးယား|en|Romania}} (Romania) * {{ill|ရုရှား|en|Russia}} (Russia) * {{ill|ဆန်မာရီနို|en|San Marino}} (San Marino) * {{ill|ဆားဘီးယား|en|Serbia}} (Serbia) * {{ill|ဆလိုဗက်ကီးယား|en|Slovakia}} (Slovakia) * {{ill|ဆလိုဗေးနီးယား|en|Slovenia}} (Slovenia) * {{ill|စပိန်|en|Spain}} (Spain) * {{ill|ဆွီဒင်|en|Sweden}} (Sweden) * {{ill|ဆွစ်ဇာလန်|en|Switzerland}} (Switzerland) * {{ill|ယူကရိန်း|en|Ukraine}} (Ukraine) * {{ill|ကၟိန်ဍုၚ် ဨကရာဇ် ဗြိတိန်|en|United Kingdom}} (United Kingdom) * {{ill|ဗာတီကန်|en|Vatican City}} (Vatican City) == ၄။ အမေရိက သၟဝ်ကျာ (North America) == * {{ill|အင်တီဂွါနှင့် ဘာဘူဒါ|en|Antigua and Barbuda}} (Antigua and Barbuda) * {{ill|ဘဟားမား|en|The Bahamas}} (Bahamas) * {{ill|ဘာဘေးဒိုးစ်|en|Barbados}} (Barbados) * {{ill|ဘလိဇ်|en|Belize}} (Belize) * {{ill|ကနေဒါ|en|Canada}} (Canada) * {{ill|ကော့စတာရီကာ|en|Costa Rica}} (Costa Rica) * {{ill|ကျူးဘား|en|Cuba}} (Cuba) * {{ill|ဒိုမီနီကာ|en|Dominica}} (Dominica) * {{ill|ဒိုမီနီကန်|en|Dominican Republic}} (Dominican Republic) * {{ill|အယ်ဆာဗေးဒေါ|en|El Salvador}} (El Salvador) * {{ill|ဂရီနေဒါ|en|Grenada}} (Grenada) * {{ill|ဂွါတီမာလာ|en|Guatemala}} (Guatemala) * {{ill|ဟေတီ|en|Haiti}} (Haiti) * {{ill|ဟွန်ဒူးရပ်စ်|en|Honduras}} (Honduras) * {{ill|ဂျမေကာ|en|Jamaica}} (Jamaica) * {{ill|မက်သဳကဝ်|en|Mexico}} (Mexico) * {{ill|နီကာရာဂွါ|en|Nicaragua}} (Nicaragua) * {{ill|ပနားမား|en|Panama}} (Panama) * {{ill|စိန့်ကစ်နှင့် နီးဗစ်|en|Saint Kitts and Nevis}} (Saint Kitts and Nevis) * {{ill|စိန့်လူစီယာ|en|Saint Lucia}} (Saint Lucia) * {{ill|စိန့်ဗင်းဆင့်နှင့် ဂရီနာဒိုင်|en|Saint Vincent and the Grenadines}} (Saint Vincent and the Grenadines) * [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] (United States) == ၅။ အမေရိက သၠုၚ်ကျာ (South America) == * {{ill|အာဂျေန်တဳနာ|en|Argentina}} (Argentina) * {{ill|ဘိုလီးဗီးယား|en|Bolivia}} (Bolivia) * {{ill|ဗြာဇြိလ်|en|Brazil}} (Brazil) * {{ill|ချီလီ|en|Chile}} (Chile) * {{ill|ကိုလံဘီယာ|en|Colombia}} (Colombia) * {{ill|အီကွေဒေါ|en|Ecuador}} (Ecuador) * {{ill|ဂိုင်ယာနာ|en|Guyana}} (Guyana) * {{ill|ပါရာဂွေး|en|Paraguay}} (Paraguay) * {{ill|ပီရူး|en|Peru}} (Peru) * {{ill|ဆူရီနမ်|en|Suriname}} (Suriname) * {{ill|ဥရုဂွေး|en|Uruguay}} (Uruguay) * {{ill|ဗင်နီဇွဲလား|en|Venezuela}} (Venezuela) == ၆။ အဝ်ရှေနဳယျာ (Oceania) == * {{ill|အဝ်သတြေလျာ|en|Australia}} (Australia) * {{ill|ဖီဂျီ|en|Fiji}} (Fiji) * {{ill|ကီရီဘတ်စ်|en|Kiribati}} (Kiribati) * {{ill|မာရှယ်အိုင်းလန်း|en|Marshall Islands}} (Marshall Islands) * {{ill|မိုက်ခရိုနီးရှား|en|Micronesia}} (Micronesia) * {{ill|နော်ရူး|en|Nauru}} (Nauru) * {{ill|နယူးဇြဳလာန်|en|New Zealand}} (New Zealand) * {{ill|ပလောင်း|en|Palau}} (Palau) * {{ill|ပါပူအာနယူးဂီနီ|en|Papua New Guinea}} (Papua New Guinea) * {{ill|ဆမိုးအား|en|Samoa}} (Samoa) * {{ill|ဆော်လမွန်အိုင်းလန်း|en|Solomon Islands}} (Solomon Islands) * {{ill|တုံဂါ|en|Tonga}} (Tonga) * {{ill|တူဗားလူ|en|Tuvalu}} (Tuvalu) * {{ill|ဗနွားတူ|en|Vanuatu}} (Vanuatu) == မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် == * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/ပထဝဳ/ဍုၚ် ဇၞော် ကေုာံ ဒေသ]] (Cities and Regions) * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅]] (Vital articles/Level 5 main page) * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်]] (Vital articles main page) * [[:Category:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] [[Category:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ|Level 5]] [[Category:မုက်လိက် ပညုင်ဂၠံင် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] [[Category:စရင် ဍုၚ်ဂမၠိုၚ်]] kgk0kyl90hvx9p1feo0qxhn568akj1v 54741 54740 2026-05-09T12:48:43Z Aue Nai 24 /* ၁။ အာရှ (Asia) */ 54741 wikitext text/x-wiki {{Shortcut|WP:VA5/Countries}} '''လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ / ကဆံၚ် ၅ / ပထဝဳ / ဍုၚ်ဂမၠိုၚ်''' (Vital articles/Level 5/Geography/Countries) ဝွံ ဍေံ ဒှ် ကဏ္ဍ မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲ [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅|စရင် လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ကဆံၚ် ၅]] သွက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ သီုဖအိုတ် ရ။ မုက်လိက် ဏအ် ဍေံ ပကောံ ထ္ၜး လဝ် စရင် လိက်ပရေၚ် မဆေၚ်စပ် ကု '''ဍုၚ် အဝဵု စၟိန်ပြမာန် ဍိုက်ပေၚ်ဂမၠိုၚ်''' (Sovereign states) ကေုာံ တိဍာ် ဒေသဂမၠိုၚ် (Territories) မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ရ။ စရင် ဗွဲသၟဝ် ဝွံ ဍေံ ပါ် ခြာ လဝ် အတိုၚ် တိုက် (Continents) မၞုံ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ညး လဵု မွဲ ဟွံဟီု မာန် ပါလုပ် ချူ ဇန် ကေုာံ ပလေဝ် ပလေတ် လိက်ပရေၚ် တအ် ဏအ် ညံၚ် ဂွံ စိုပ် ကဆံၚ် ခိုဟ် အိုတ် မာန် ရ။ == ၁။ အာရှ (Asia) == * [[အာဖဂါန်နစ္စတာန်]] (Afghanistan) * {{ill|အာမေနဳယျာ|en|Armenia}} (Armenia) * {{ill|အဇာဘိုင်ဂျန်|en|Azerbaijan}} (Azerbaijan) * {{ill|ဘာရိန်း|en|Bahrain}} (Bahrain) * {{ill|ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်|en|Bangladesh}} (Bangladesh) * {{ill|ဘူတန်|en|Bhutan}} (Bhutan) * {{ill|ဘရူနိုင်း|en|Brunei}} (Brunei) * [[ကမ္ဗောဒဳယျာ]] (Cambodia) * [[ကြုက်]] (China) * {{ill|ဆိုက်ပရပ်စ်|en|Cyprus}} (Cyprus) * {{ill|အရှေ့တီမော|en|East Timor}} (East Timor) * {{ill|ဂျော်ဂျီယာ|en|Georgia (country)}} (Georgia) * [[အိန္ဒိယ]] (India) * [[အေန်ဒဝ်နဳရှာ]] (Indonesia) * {{ill|အီရန်|en|Iran}} (Iran) * {{ill|အီရတ်|en|Iraq}} (Iraq) * {{ill|အစ္စရေး|en|Israel}} (Israel) * [[ဂျပါန်]] (Japan) * {{ill|ဂျော်ဒန်|en|Jordan}} (Jordan) * {{ill|ကာဇက်စတန်|en|Kazakhstan}} (Kazakhstan) * {{ill|ကူဝိတ်|en|Kuwait}} (Kuwait) * {{ill|ကာဂျစ္စတန်|en|Kyrgyzstan}} (Kyrgyzstan) * [[လာအို]] (Laos) * {{ill|လက်ဘနွန်|en|Lebanon}} (Lebanon) * [[မာလေရှာ]] (Malaysia) * {{ill|မော်လ်ဒိုက်|en|Maldives}} (Maldives) * {{ill|မွန်ဂိုးလီးယား|en|Mongolia}} (Mongolia) * [[ဍုၚ်ဗၟာ]] (Myanmar) * {{ill|နီပေါ|en|Nepal}} (Nepal) * {{ill|မြောက်ကိုရီးယား|en|North Korea}} (North Korea) * {{ill|အိုမန်|en|Oman}} (Oman) * {{ill|ပါကစ္စတန်|en|Pakistan}} (Pakistan) * {{ill|ပါလက်စတိုင်း|en|State of Palestine}} (Palestine) * [[ဖဳလိပ်ပေန်]] (Philippines) * {{ill|ကာတာ|en|Qatar}} (Qatar) * {{ill|ဆော်ဒီအာရေးဘီးယား|en|Saudi Arabia}} (Saudi Arabia) * [[သေၚ်ကာပူ]] (Singapore) * {{ill|တောင်ကိုရီးယား|en|South Korea}} (South Korea) * {{ill|သီရိလင်္ကာ|en|Sri Lanka}} (Sri Lanka) * {{ill|ဆီးရီးယား|en|Syria}} (Syria) * {{ill|တာဂျစ်ကစ္စတန်|en|Tajikistan}} (Tajikistan) * [[သေံ]] (Thailand) * {{ill|တူရကီ|en|Turkey}} (Turkey) * {{ill|တာ့ခ်မင်နစ္စတန်|en|Turkmenistan}} (Turkmenistan) * {{ill|အာရပ်စော်ဘွားများပြည်ထောင်စု|en|United Arab Emirates}} (United Arab Emirates) * {{ill|ဥဇဘက်ကစ္စတန်|en|Uzbekistan}} (Uzbekistan) * [[ဗဳယေတ်နာမ်]] (Vietnam) * {{ill|ယီမင်|en|Yemen}} (Yemen) == ၂။ အာဖရိက (Africa) == * {{ill|အယ်ဂျီးရီးယား|en|Algeria}} (Algeria) * [[အၚ်ဂဝ်လာ]] (Angola) * {{ill|ဘီနင်|en|Benin}} (Benin) * {{ill|ဘော့ဆွာနာ|en|Botswana}} (Botswana) * {{ill|ဘူကီးနားဖားဆို|en|Burkina Faso}} (Burkina Faso) * {{ill|ဘူရွန်ဒီ|en|Burundi}} (Burundi) * [[ခါမ်ရုန်]] (Cameroon) * {{ill|ကိတ်ဗာဒီ|en|Cape Verde}} (Cape Verde) * [[သေန်ထရေဝ် အာဖရိက]] (Central African Republic) * [[ချာတ်]] (Chad) * {{ill|ကိုမိုရို|en|Comoros}} (Comoros) * [[ကွန်ဂို ဒဳမဝ်ကရေတ်တိစ်]] (Democratic Republic of the Congo) * [[ကွန်ဂို|ကွန်ဂို သမ္မတ]] (Republic of the Congo) * {{ill|ဂျီဘူတီ|en|Djibouti}} (Djibouti) * [[အဳဂျေပ်]] (Egypt) * [[အဳကွေတာ ဂဳနဳ]] (Equatorial Guinea) * {{ill|အီရီထရီးယား|en|Eritrea}} (Eritrea) * {{ill|အက်စ်ဝါတီးနီ|en|Eswatini}} (Eswatini) * {{ill|အီသီယိုးပီးယား|en|Ethiopia}} (Ethiopia) * [[ဂါဗောန်]] (Gabon) * {{ill|ဂမ်ဘီယာ|en|The Gambia}} (Gambia) * {{ill|ဂါနာ|en|Ghana}} (Ghana) * {{ill|ဂီနီ|en|Guinea}} (Guinea) * {{ill|ဂီနီ-ဘီစော|en|Guinea-Bissau}} (Guinea-Bissau) * {{ill|အိုင်ဗရီကို့စ်|en|Ivory Coast}} (Ivory Coast) * {{ill|ကင်ညာ|en|Kenya}} (Kenya) * {{ill|လီဆိုသို|en|Lesotho}} (Lesotho) * {{ill|လိုက်ဘေးရီးယား|en|Liberia}} (Liberia) * {{ill|လစ်ဗျား|en|Libya}} (Libya) * {{ill|မာဒါဂတ်စကား|en|Madagascar}} (Madagascar) * {{ill|မာလာဝီ|en|Malawi}} (Malawi) * {{ill|မာလီ|en|Mali}} (Mali) * {{ill|မော်ရီတေးနီးယား|en|Mauritania}} (Mauritania) * {{ill|မောရစ်ရှ|en|Mauritius}} (Mauritius) * {{ill|မော်ရိုကို|en|Morocco}} (Morocco) * {{ill|မိုဇမ်ဘစ်|en|Mozambique}} (Mozambique) * {{ill|နမီးဘီးယား|en|Namibia}} (Namibia) * {{ill|နိုင်ဂျာ|en|Niger}} (Niger) * [[နိုင်ဂျဳရဳယျာ]] (Nigeria) * {{ill|ရဝမ်ဒါ|en|Rwanda}} (Rwanda) * [[ဆဝ်တဝ်မေ ကေုာံ ပရိန်သဳပေ]] (São Tomé and Príncipe) * {{ill|ဆီနီဂေါ|en|Senegal}} (Senegal) * {{ill|ဆေးရှဲ|en|Seychelles}} (Seychelles) * {{ill|ဆီရာလီယွန်|en|Sierra Leone}} (Sierra Leone) * {{ill|ဆိုမာလီယာ|en|Somalia}} (Somalia) * [[အာဖရိက သၠုၚ်ကျာ]] (South Africa) * {{ill|တောင်ဆူဒန်|en|South Sudan}} (South Sudan) * [[သုဒါန်]] (Sudan) * {{ill|တန်ဇန်းနီးယား|en|Tanzania}} (Tanzania) * {{ill|တိုဂို|en|Togo}} (Togo) * {{ill|တူနီးရှား|en|Tunisia}} (Tunisia) * {{ill|ယူဂန်းဒါး|en|Uganda}} (Uganda) * {{ill|ဇမ်ဘီယာ|en|Zambia}} (Zambia) * {{ill|ဇင်ဘာဘွေ|en|Zimbabwe}} (Zimbabwe) == ၃။ ယူရောပ် (Europe) == * {{ill|အယ်လ်ဘေးနီးယား|en|Albania}} (Albania) * {{ill|အင်ဒိုရာ|en|Andorra}} (Andorra) * {{ill|ဩစတြီးယား|en|Austria}} (Austria) * {{ill|ဘီလာရုစ်|en|Belarus}} (Belarus) * {{ill|ဘယ်လ်ဂျီယမ်|en|Belgium}} (Belgium) * {{ill|ဘော့စနီးယားနှင့် ဟာဇီဂိုဗီးနား|en|Bosnia and Herzegovina}} (Bosnia and Herzegovina) * {{ill|ဘူလ်ဂေးရီးယား|en|Bulgaria}} (Bulgaria) * {{ill|ခရိုအေးရှား|en|Croatia}} (Croatia) * {{ill|ချက်|en|Czech Republic}} (Czech Republic) * {{ill|ဒိန်းမတ်|en|Denmark}} (Denmark) * {{ill|အက်စ်တိုးနီးယား|en|Estonia}} (Estonia) * {{ill|ဖင်လန်|en|Finland}} (Finland) * {{ill|ပြၚ်သေတ်|en|France}} (France) * {{ill|ဂျာမနဳ|en|Germany}} (Germany) * {{ill|ဂရိ|en|Greece}} (Greece) * {{ill|ဟန်ဂေရီ|en|Hungary}} (Hungary) * {{ill|အိုက်စလန်|en|Iceland}} (Iceland) * {{ill|အိုင်ယာလန်|en|Republic of Ireland}} (Ireland) * {{ill|အီတလီ|en|Italy}} (Italy) * {{ill|ကိုဆိုဗို|en|Kosovo}} (Kosovo) * {{ill|လတ်ဗီးယား|en|Latvia}} (Latvia) * {{ill|လစ်တန်စတိန်း|en|Liechtenstein}} (Liechtenstein) * {{ill|လစ်သူယေးနီးယား|en|Lithuania}} (Lithuania) * {{ill|လူဇင်ဘတ်|en|Luxembourg}} (Luxembourg) * {{ill|မော်လတာ|en|Malta}} (Malta) * {{ill|မော်လ်ဒိုဗာ|en|Moldova}} (Moldova) * {{ill|မိုနာကို|en|Monaco}} (Monaco) * {{ill|မွန်တီနီဂရိုး|en|Montenegro}} (Montenegro) * {{ill|နယ်သာလန်|en|Netherlands}} (Netherlands) * {{ill|မြောက်မက်ဆီဒိုးနီးယား|en|North Macedonia}} (North Macedonia) * {{ill|နော်ဝေ|en|Norway}} (Norway) * {{ill|ပိုလန်|en|Poland}} (Poland) * {{ill|ပေါ်တူဂီ|en|Portugal}} (Portugal) * {{ill|ရိုမေးနီးယား|en|Romania}} (Romania) * {{ill|ရုရှား|en|Russia}} (Russia) * {{ill|ဆန်မာရီနို|en|San Marino}} (San Marino) * {{ill|ဆားဘီးယား|en|Serbia}} (Serbia) * {{ill|ဆလိုဗက်ကီးယား|en|Slovakia}} (Slovakia) * {{ill|ဆလိုဗေးနီးယား|en|Slovenia}} (Slovenia) * {{ill|စပိန်|en|Spain}} (Spain) * {{ill|ဆွီဒင်|en|Sweden}} (Sweden) * {{ill|ဆွစ်ဇာလန်|en|Switzerland}} (Switzerland) * {{ill|ယူကရိန်း|en|Ukraine}} (Ukraine) * {{ill|ကၟိန်ဍုၚ် ဨကရာဇ် ဗြိတိန်|en|United Kingdom}} (United Kingdom) * {{ill|ဗာတီကန်|en|Vatican City}} (Vatican City) == ၄။ အမေရိက သၟဝ်ကျာ (North America) == * {{ill|အင်တီဂွါနှင့် ဘာဘူဒါ|en|Antigua and Barbuda}} (Antigua and Barbuda) * {{ill|ဘဟားမား|en|The Bahamas}} (Bahamas) * {{ill|ဘာဘေးဒိုးစ်|en|Barbados}} (Barbados) * {{ill|ဘလိဇ်|en|Belize}} (Belize) * {{ill|ကနေဒါ|en|Canada}} (Canada) * {{ill|ကော့စတာရီကာ|en|Costa Rica}} (Costa Rica) * {{ill|ကျူးဘား|en|Cuba}} (Cuba) * {{ill|ဒိုမီနီကာ|en|Dominica}} (Dominica) * {{ill|ဒိုမီနီကန်|en|Dominican Republic}} (Dominican Republic) * {{ill|အယ်ဆာဗေးဒေါ|en|El Salvador}} (El Salvador) * {{ill|ဂရီနေဒါ|en|Grenada}} (Grenada) * {{ill|ဂွါတီမာလာ|en|Guatemala}} (Guatemala) * {{ill|ဟေတီ|en|Haiti}} (Haiti) * {{ill|ဟွန်ဒူးရပ်စ်|en|Honduras}} (Honduras) * {{ill|ဂျမေကာ|en|Jamaica}} (Jamaica) * {{ill|မက်သဳကဝ်|en|Mexico}} (Mexico) * {{ill|နီကာရာဂွါ|en|Nicaragua}} (Nicaragua) * {{ill|ပနားမား|en|Panama}} (Panama) * {{ill|စိန့်ကစ်နှင့် နီးဗစ်|en|Saint Kitts and Nevis}} (Saint Kitts and Nevis) * {{ill|စိန့်လူစီယာ|en|Saint Lucia}} (Saint Lucia) * {{ill|စိန့်ဗင်းဆင့်နှင့် ဂရီနာဒိုင်|en|Saint Vincent and the Grenadines}} (Saint Vincent and the Grenadines) * [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] (United States) == ၅။ အမေရိက သၠုၚ်ကျာ (South America) == * {{ill|အာဂျေန်တဳနာ|en|Argentina}} (Argentina) * {{ill|ဘိုလီးဗီးယား|en|Bolivia}} (Bolivia) * {{ill|ဗြာဇြိလ်|en|Brazil}} (Brazil) * {{ill|ချီလီ|en|Chile}} (Chile) * {{ill|ကိုလံဘီယာ|en|Colombia}} (Colombia) * {{ill|အီကွေဒေါ|en|Ecuador}} (Ecuador) * {{ill|ဂိုင်ယာနာ|en|Guyana}} (Guyana) * {{ill|ပါရာဂွေး|en|Paraguay}} (Paraguay) * {{ill|ပီရူး|en|Peru}} (Peru) * {{ill|ဆူရီနမ်|en|Suriname}} (Suriname) * {{ill|ဥရုဂွေး|en|Uruguay}} (Uruguay) * {{ill|ဗင်နီဇွဲလား|en|Venezuela}} (Venezuela) == ၆။ အဝ်ရှေနဳယျာ (Oceania) == * {{ill|အဝ်သတြေလျာ|en|Australia}} (Australia) * {{ill|ဖီဂျီ|en|Fiji}} (Fiji) * {{ill|ကီရီဘတ်စ်|en|Kiribati}} (Kiribati) * {{ill|မာရှယ်အိုင်းလန်း|en|Marshall Islands}} (Marshall Islands) * {{ill|မိုက်ခရိုနီးရှား|en|Micronesia}} (Micronesia) * {{ill|နော်ရူး|en|Nauru}} (Nauru) * {{ill|နယူးဇြဳလာန်|en|New Zealand}} (New Zealand) * {{ill|ပလောင်း|en|Palau}} (Palau) * {{ill|ပါပူအာနယူးဂီနီ|en|Papua New Guinea}} (Papua New Guinea) * {{ill|ဆမိုးအား|en|Samoa}} (Samoa) * {{ill|ဆော်လမွန်အိုင်းလန်း|en|Solomon Islands}} (Solomon Islands) * {{ill|တုံဂါ|en|Tonga}} (Tonga) * {{ill|တူဗားလူ|en|Tuvalu}} (Tuvalu) * {{ill|ဗနွားတူ|en|Vanuatu}} (Vanuatu) == မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် == * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅/ပထဝဳ/ဍုၚ် ဇၞော် ကေုာံ ဒေသ]] (Cities and Regions) * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၅]] (Vital articles/Level 5 main page) * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်]] (Vital articles main page) * [[:Category:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] [[Category:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ|Level 5]] [[Category:မုက်လိက် ပညုင်ဂၠံင် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] [[Category:စရင် ဍုၚ်ဂမၠိုၚ်]] tjl6i0p70gzrexduhzpeq63e4aouvcv 0 11009 54743 2026-05-09T12:58:01Z Aue Nai 24 Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[အဖဂါန္နိသတာန်]] ဇရေင် [[အဖဂါန်နိသတာန်]] 54743 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[အဖဂါန်နိသတာန်]] tvzr0wwyle3d6eu57tzrhfydoe48k8r 4 11010 54744 2026-05-09T13:00:55Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Shortcut|WP:1000|WP:CORE}} '''၁၀၀၀ လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဇၟာပ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ သ္ဒးနွံ''' (List of 1000 articles every Wikipedia should have) ဝွံ ဍေံ ဒှ် စရင် မပကောံ လဝ် လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ၁,၀၀၀ ပရူ ရ။ ဂ..." 54744 wikitext text/x-wiki {{Shortcut|WP:1000|WP:CORE}} '''၁၀၀၀ လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဇၟာပ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ သ္ဒးနွံ''' (List of 1000 articles every Wikipedia should have) ဝွံ ဍေံ ဒှ် စရင် မပကောံ လဝ် လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ၁,၀၀၀ ပရူ ရ။ ဂကောံ ဝဳကဳမဳဒဳယာ (Wikimedia Meta-Wiki) ညးတအ် ခၞံဗဒှ် လဝ် စရင် ဝွံ သွက်ဂွံ ကဵု ပညုင်ဂၠံင် ကု ဝဳကဳပဳဒဳယာ အရေဝ် ဘာသာ တၟိ ကေုာံ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မဇၞော်မောဝ် ဒၟံၚ် တအ် သီုဖအိုတ် ရ။ တၚ် ရန်တၟအ် အဓိက သွက် မုက်လိက် ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် သွက်ဂွံ ဖန် ညံၚ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ သီုဖအိုတ် ဂွံ ကလိဂွံ လိက်ပရေၚ် မဍိုက်ပေၚ် ကု ဗဟုသုတ သဇိုၚ် သွက် ကောန်မၞိဟ် ရ။ လိက်ပရေၚ် တအ် ဏအ် ဍေံ တုပ် သၟဟ် ကု [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၃|စရင် လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ကဆံၚ် ၃]] ရ။ == လၟေၚ် ကဏ္ဍ အဓိကဂမၠိုၚ် (Main Categories) == စရင် ဝွံ ဍေံ ပါ် ခြာ လဝ် အတိုၚ် ကဏ္ဍ ပရူပရာ အဓိက ၁၁ သာ် ရ- === ၁။ ပူဂိုလ် (People) === စရင် ပူဂိုလ် မကၠောန် ဗဒှ် လဝ် ပရေၚ် ပြံၚ်လှာဲ ပ္ဍဲ ဝင် ကောန်မၞိဟ် (ၜိုတ် ၂၀၀ ပရူ)- * [[အာလေက်ဇြာန်ဒါ မဇၞော်|အာလေက်ဇြာန်ဒါ မဇၞော် (Alexander the Great)]] * [[ကျာ်တြဲဂေါတမ|ကျာ်တြဲ ဂေါတမ (Gautama Buddha)]] * [[ယေရှု|ယေရှု (Jesus)]] * [[မဝ်ဟာမေတ်|မဝ်ဟာမေတ် (Muhammad)]] * [[wikt:mnw:ကောန်ဖျူရှေတ်|ကောန်ဖျူရှေတ် (Confucius)]] * {{ill|ဂျော့ချ် ဝါရှင်တန်|en|George Washington}} (George Washington) * {{ill|အေဗရာဟမ် လင်ကွန်း|en|Abraham Lincoln}} (Abraham Lincoln) * {{ill|မာဟတ္တမ ဂန္ဒီ|en|Mahatma Gandhi}} (Mahatma Gandhi) * {{ill|မာရီ ကျူရီ|en|Marie Curie}} (Marie Curie) * [[အာလ်ဗာတ် အာၚ်သတာၚ်|အာလ်ဗာတ် အာၚ်သတာၚ် (Albert Einstein)]] * {{ill|ဝီလျံ ရှိတ်စပီးယား|en|William Shakespeare}} (William Shakespeare) === ၂။ ဝင် (History) === စရင် ဝင် ဂၠးတိ၊ ခေတ် ကာလ ကေုာံ ပရေၚ် က္တဵုဒှ် (ၜိုတ် ၇၅ ပရူ)- * [[wikt:mnw:ဝင်|ဝင်]] (History) * {{ill|ဝင် ခေတ် တြေံ|en|Ancient history}} (Ancient history) * {{ill|ခေတ် အလယ်ပိုင်း|en|Middle Ages}} (Middle Ages) * {{ill|အဳဂျေပ် ခေတ် တြေံ|en|Ancient Egypt}} (Ancient Egypt) * {{ill|အေန်ပါယာ ရဝ်မ|en|Roman Empire}} (Roman Empire) * {{ill|ပၞာန် ဂၠးတိ မရနုက်ကဵု မွဲ|en|World War I}} (World War I) * {{ill|ပၞာန် ဂၠးတိ မရနုက်ကဵု ၜါ|en|World War II}} (World War II) * {{ill|ပၞာန် လၜိုဟ်|en|Cold War}} (Cold War) === ၃။ ပထဝဳ (Geography) === စရင် ဍုၚ်၊ ဍုၚ် ဇၞော်၊ တိုက် ကေုာံ ပထဝဳ သဘာဝ (ၜိုတ် ၁၅၀ ပရူ)- * [[ဂၠးတိ]] (Earth) * [[အာဖရိက]] (Africa) * [[အာရှ]] (Asia) * {{ill|ယူရောပ်|en|Europe}} (Europe) * [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] (United States) * [[ကြုက်]] (China) * [[အိန္ဒိယ]] (India) * [[ဂျပါန်]] (Japan) * {{ill|ပါရဳ|en|Paris}} (Paris) * {{ill|လန်ဒန်|en|London}} (London) * {{ill|ၜဳ ဇၞော် ပစိဖိတ်|en|Pacific Ocean}} (Pacific Ocean) * [[သဟ်ရာ]] (Sahara Desert) === ၄။ ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ အနုသုခုမ (Arts and Culture) === စရင် ဗိသုကာ၊ ဂီတ၊ ရုပ်ရှင် ကေုာံ ပရေၚ် ဝေၚ် ဇြဟတ် (ၜိုတ် ၁၀၀ ပရူ)- * {{ill|ယေန်သၞာၚ်|en|Culture}} (Culture) * {{ill|အနုသုခုမ|en|Art}} (Art) * {{ill|ဗိသုကာ|en|Architecture}} (Architecture) * {{ill|ပဳရာမေတ်|en|Pyramid}} (Pyramid) * {{ill|လိက်ပတ်|en|Literature}} (Literature) * {{ill|ဂီတ|en|Music}} (Music) * [[wikt:mnw:ရုပ်ရှင်|ရုပ်ရှင်]] (Film) * {{ill|ပရေၚ် ဝေၚ် ဇြဟတ်|en|Sport}} (Sport) * {{ill|သဘၚ် ဝေၚ် ဇြဟတ် အဝ်လေမ်ပေတ်|en|Olympic Games}} (Olympic Games) === ၅။ ဒဿန ကေုာံ ဘာသာ (Philosophy and Religion) === စရင် ဒဿနိကဗေဒ၊ ဘာသာ သာသနာ ကေုာံ ပရေၚ် ပတှ်ေ (ၜိုတ် ၅၀ ပရူ)- * {{ill|ဒဿနိကဗေဒ|en|Philosophy}} (Philosophy) * [[wikt:mnw:ဘာသာ|ဘာသာ သာသနာ]] (Religion) * {{ill|ကျာ်|en|God}} (God) * {{ill|ဘာသာ ဗုဒ္ဓ|en|Buddhism}} (Buddhism) * {{ill|ဘာသာ ခရေတ်ယာန်|en|Christianity}} (Christianity) * {{ill|ဘာသာ အေတ်သလာမ်|en|Islam}} (Islam) * {{ill|ဘာသာ ဟိန္ဒူ|en|Hinduism}} (Hinduism) * {{ill|ဒ္ဂေတ် လၟေတ်|en|Ethics}} (Ethics) === ၆။ မနုဿဗေဒ ကေုာံ ဘဝ လၟေၚ် တ္ၚဲ (Everyday Life) === စရင် အခိုက်အလိုက်، ပရေၚ် ဆက်ဆောံ ကေုာံ စၞစ (ၜိုတ် ၅၀ ပရူ)- * [[wikt:mnw:သ္ၚိကၟိန်|သ္ၚိကၟိန်]] (Family) * {{ill|မၞိဟ် ဇၞော်|en|Adult}} (Adult) * {{ill|ကောန်ၚာ်|en|Child}} (Child) * {{ill|စၞစ|en|Food}} (Food) * {{ill|ဍာ် တှ်|en|Milk}} (Milk) * [[wikt:mnw:ပုၚ်|ပုၚ်]] ဟွံသေၚ်မ္ဂး {{ill|သြောံ|en|Rice}} (Rice) * {{ill|ကယျိုၚ် ကယျဝ်|en|Clothing}} (Clothing) === ၇။ ပရေၚ် မၞိဟ် ကေုာံ ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန် (Society and Social Sciences) === စရင် လဒက်ပ္တန် ဂကောံ မၞိဟ်၊ ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ အလဵုအသဳ (ၜိုတ် ၇၅ ပရူ)- * {{ill|ဂကောံ မၞိဟ်|en|Society}} (Society) * {{ill|အလဵုအသဳ|en|Government}} (Government) * {{ill|ဒဳမဝ်ကရေသဳ|en|Democracy}} (Democracy) * {{ill|သၞောဝ်|en|Law}} (Law) * {{ill|ပိုန်ဒြပ် ဗေဒ|en|Economics}} (Economics) * {{ill|သြန်|en|Money}} (Money) * [[wikt:mnw:ကုလသမဂ္ဂ|ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations) * {{ill|ပရေၚ် ပညာ|en|Education}} (Education) * {{ill|ပၞာန်|en|War}} (War) * {{ill|ၜိုဟ်သြိုဟ်|en|Peace}} (Peace) === ၈။ ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ ပရေၚ် ထတ်ယုက် (Biology and Health) === စရင် သတ် မၞုံ ကု လမျီု၊ ခန္ဓဗေဒ ကေုာံ ဂဥုဲ (ၜိုတ် ၁၀၀ ပရူ)- * {{ill|ဇဳဝဗေဒ|en|Biology}} (Biology) * {{ill|လမျီု|en|Life}} (Life) * [[wikt:mnw:မၞိဟ်|မၞိဟ်]] (Human) * [[wikt:mnw:တိရစ္ဆာန်|တိရစ္ဆာန်]] (Animal) * {{ill|တၞံ|en|Plant}} (Plant) * {{ill|ခန္ဓကာယ မၞိဟ်|en|Human body}} (Human body) * {{ill|က္ဍဟ်|en|Brain}} (Brain) * {{ill|ပရေၚ် ထတ်ယုက်|en|Health}} (Health) * {{ill|ဂဥုဲ (Medicine)|en|Medicine}} (Medicine) * {{ill|ယဲ|en|Disease}} (Disease) === ၉။ သိပ္ပံ ရုပ် (Physical Sciences) === စရင် ရူပဗေဒ၊ ဓါတုဗေဒ၊ နက္ခတ္တဗေဒ (ၜိုတ် ၁၀၀ ပရူ)- * {{ill|သိပ္ပံ|en|Science}} (Science) * {{ill|ရူပဗေဒ|en|Physics}} (Physics) * {{ill|ဓါတုဗေဒ|en|Chemistry}} (Chemistry) * {{ill|နက္ခတ္တဗေဒ|en|Astronomy}} (Astronomy) * {{ill|စက္ကဝါ|en|Universe}} (Universe) * {{ill|ဒြဟတ်|en|Energy}} (Energy) * {{ill|အာတ်တမ်|en|Atom}} (Atom) * {{ill|အံက်သဳဂျေန်|en|Oxygen}} (Oxygen) * {{ill|ပသဲ|en|Iron}} (Iron) === ၁၀။ နဲပညာ (Technology) === စရင် စက်၊ ကွန်ပျူတာ ကေုာံ ပရေၚ် ဆက်စၠောအ် (ၜိုတ် ၇၅ ပရူ)- * {{ill|နဲပညာ|en|Technology}} (Technology) * {{ill|ကွန်ပျူတာ|en|Computer}} (Computer) * {{ill|အေန်တာနဲ|en|Internet}} (Internet) * {{ill|စက်|en|Machine}} (Machine) * {{ill|ပၟတ် လလဳ|en|Electricity}} (Electricity) * {{ill|ကွဳစက်|en|Car}} (Car) * {{ill|က္ၜၚ် ကျာ|en|Airplane}} (Airplane) * {{ill|တဳလဳဖုၚ်|en|Telephone}} (Telephone) === ၁၁။ သင်္ချာ (Mathematics) === စရင် သဇိုၚ် ဂၞန်၊ ဂျဳဩမေတြဳ ကေုာံ စရင်အၚ် (ၜိုတ် ၂၅ ပရူ)- * {{ill|သင်္ချာ|en|Mathematics}} (Mathematics) * {{ill|ဂၞန်|en|Number}} (Number) * {{ill|ဂၞန် သုည|en|0}} (Zero) * {{ill|အက္ခရသင်္ချာ|en|Algebra}} (Algebra) * {{ill|ဂျဳဩမေတြဳ|en|Geometry}} (Geometry) * {{ill|စက်ဝိုင်း|en|Circle}} (Circle) * {{ill|ကဲကုလတ်|en|Calculus}} (Calculus) == မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် == * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်]] (Vital articles main page) * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၁]] (Vital articles/Level 1 - Top 10 articles) * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၂]] (Vital articles/Level 2 - Top 100 articles) * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၃]] (Vital articles/Level 3 - Top 1000 articles) * [[:Category:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] [[Category:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ|*1000]] [[Category:မုက်လိက် ပညုင်ဂၠံင် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] 9lvf7n0qi4j9rxe0i4ik13xqcubh25r 54753 54744 2026-05-09T13:42:29Z Aue Nai 24 /* လၟေၚ် ကဏ္ဍ အဓိကဂမၠိုၚ် (Main Categories) */ 54753 wikitext text/x-wiki {{Shortcut|WP:1000|WP:CORE}} '''၁၀၀၀ လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဇၟာပ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ သ္ဒးနွံ''' (List of 1000 articles every Wikipedia should have) ဝွံ ဍေံ ဒှ် စရင် မပကောံ လဝ် လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ၁,၀၀၀ ပရူ ရ။ ဂကောံ ဝဳကဳမဳဒဳယာ (Wikimedia Meta-Wiki) ညးတအ် ခၞံဗဒှ် လဝ် စရင် ဝွံ သွက်ဂွံ ကဵု ပညုင်ဂၠံင် ကု ဝဳကဳပဳဒဳယာ အရေဝ် ဘာသာ တၟိ ကေုာံ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မဇၞော်မောဝ် ဒၟံၚ် တအ် သီုဖအိုတ် ရ။ တၚ် ရန်တၟအ် အဓိက သွက် မုက်လိက် ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် သွက်ဂွံ ဖန် ညံၚ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ သီုဖအိုတ် ဂွံ ကလိဂွံ လိက်ပရေၚ် မဍိုက်ပေၚ် ကု ဗဟုသုတ သဇိုၚ် သွက် ကောန်မၞိဟ် ရ။ လိက်ပရေၚ် တအ် ဏအ် ဍေံ တုပ် သၟဟ် ကု [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၃|စရင် လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ကဆံၚ် ၃]] ရ။ == လၟေၚ် ကဏ္ဍ အဓိကဂမၠိုၚ် (Main Categories) == စရင် ဝွံ ဍေံ ပါ် ခြာ လဝ် အတိုၚ် ကဏ္ဍ ပရူပရာ အဓိက ၁၁ သာ် ရ- === ၁။ ပူဂိုလ် (People) === စရင် ပူဂိုလ် မကၠောန် ဗဒှ် လဝ် ပရေၚ် ပြံၚ်လှာဲ ပ္ဍဲ ဝင် ကောန်မၞိဟ် (ၜိုတ် ၂၀၀ ပရူ)- * [[အာလေက်ဇြာန်ဒါ မဇၞော်|အာလေက်ဇြာန်ဒါ မဇၞော် (Alexander the Great)]] * [[ကျာ်တြဲဂေါတမ|ကျာ်တြဲ ဂေါတမ (Gautama Buddha)]] * [[ယေရှု|ယေရှု (Jesus)]] * [[မဝ်ဟာမေတ်|မဝ်ဟာမေတ် (Muhammad)]] * [[wikt:mnw:ကောန်ဖျူရှေတ်|ကောန်ဖျူရှေတ် (Confucius)]] * {{ill|ဂျောချ် ဝါယှေန်တာန်|en|George Washington}} (George Washington) * {{ill|အေဗရာဟမ် လေန်ကောန်|en|Abraham Lincoln}} (Abraham Lincoln) * {{ill|မာဟတ္တမ ဂန္ဒဳ|en|Mahatma Gandhi}} (Mahatma Gandhi) * {{ill|မာရဳ ကျူရဳ|en|Marie Curie}} (Marie Curie) * [[အာလ်ဗာတ် အာၚ်သတာၚ်|အာလ်ဗာတ် အာၚ်သတာၚ် (Albert Einstein)]] * {{ill|ဝဳလျာန် ယှိုက်သပဳယျာ|en|William Shakespeare}} (William Shakespeare) === ၂။ ဝင် (History) === စရင် ဝင် ဂၠးတိ၊ ခေတ် ကာလ ကေုာံ ပရေၚ် က္တဵုဒှ် (ၜိုတ် ၇၅ ပရူ)- * [[wikt:mnw:ဝင်|ဝင်]] (History) * {{ill|ဝင် ခေတ် တြေံ|en|Ancient history}} (Ancient history) * {{ill|ခေတ် လဒေါဝ်|en|Middle Ages}} (Middle Ages) * {{ill|အဳဂျေပ် ခေတ် တြေံ|en|Ancient Egypt}} (Ancient Egypt) * {{ill|အေန်ပါယာ ရဝ်မ|en|Roman Empire}} (Roman Empire) * {{ill|ပၞာန် ဂၠးတိ မရနုက်ကဵု မွဲ|en|World War I}} (World War I) * {{ill|ပၞာန် ဂၠးတိ မရနုက်ကဵု ၜါ|en|World War II}} (World War II) * {{ill|ပၞာန် လၜိုဟ်|en|Cold War}} (Cold War) === ၃။ ပထဝဳ (Geography) === စရင် ဍုၚ်၊ ဍုၚ် ဇၞော်၊ တိုက် ကေုာံ ပထဝဳ သဘာဝ (ၜိုတ် ၁၅၀ ပရူ)- * [[ဂၠးတိ]] (Earth) * [[အာဖရိက]] (Africa) * [[အာယှ]] (Asia) * {{ill|ယူရောပ်|en|Europe}} (Europe) * [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] (United States) * [[ကြုက်]] (China) * [[အိန္ဒိယ]] (India) * [[ဂျပါန်]] (Japan) * {{ill|ပါရဳ|en|Paris}} (Paris) * {{ill|လန်ဒန်|en|London}} (London) * {{ill|ၜဳ ဇၞော် ပသိဖိတ်|en|Pacific Ocean}} (Pacific Ocean) * [[သဟ်ရာ]] (Sahara Desert) === ၄။ ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ အနုသုခုမ (Arts and Culture) === စရင် ဗိသုကာ၊ ဂဳတ၊ ရုပ်ရှင် ကေုာံ ပရေၚ် ဝေၚ် ဇြဟတ် (ၜိုတ် ၁၀၀ ပရူ)- * {{ill|ယေန်သၞာၚ်|en|Culture}} (Culture) * {{ill|အနုသုခုမ|en|Art}} (Art) * {{ill|ဗိသုကာ|en|Architecture}} (Architecture) * {{ill|ပဳရာမေတ်|en|Pyramid}} (Pyramid) * {{ill|လိက်ပတ်|en|Literature}} (Literature) * {{ill|ဂဳတ|en|Music}} (Music) * [[wikt:mnw:ရုပ်ရှင်|ရုပ်ရှင်]] (Film) * {{ill|ပရေၚ် ဝေၚ် ဇြဟတ်|en|Sport}} (Sport) * {{ill|သဘၚ် ဝေၚ် ဇြဟတ် အဝ်လေမ်ပေတ်|en|Olympic Games}} (Olympic Games) === ၅။ ဒဿန ကေုာံ ဘာသာ (Philosophy and Religion) === စရင် ဒဿနိကဗေဒ၊ ဘာသာ သာသနာ ကေုာံ ပရေၚ် ပတှ်ေ (ၜိုတ် ၅၀ ပရူ)- * {{ill|ဒဿနိကဗေဒ|en|Philosophy}} (Philosophy) * [[wikt:mnw:ဘာသာ|ဘာသာ သာသနာ]] (Religion) * {{ill|ကျာ်|en|God}} (God) * {{ill|ဘာသာ ဗုဒ္ဓ|en|Buddhism}} (Buddhism) * {{ill|ဘာသာ ခရေတ်ယာန်|en|Christianity}} (Christianity) * {{ill|ဘာသာ အေတ်သလာမ်|en|Islam}} (Islam) * {{ill|ဘာသာ ဟိန္ဒူ|en|Hinduism}} (Hinduism) * {{ill|ဒ္ဂေတ် လၟေတ်|en|Ethics}} (Ethics) === ၆။ မနုဿဗေဒ ကေုာံ ဘဝ လၟေၚ် တ္ၚဲ (Everyday Life) === စရင် အခိုက်အလိုက်، ပရေၚ် ဆက်ဆောံ ကေုာံ စၞစ (ၜိုတ် ၅၀ ပရူ)- * [[wikt:mnw:သ္ၚိကၟိန်|သ္ၚိကၟိန်]] (Family) * {{ill|မၞိဟ် ဇၞော်|en|Adult}} (Adult) * {{ill|ကောန်ၚာ်|en|Child}} (Child) * {{ill|စၞစ|en|Food}} (Food) * {{ill|ဍာ် တှ်|en|Milk}} (Milk) * [[wikt:mnw:ပုၚ်|ပုၚ်]] ဟွံသေၚ်မ္ဂး {{ill|သြောံ|en|Rice}} (Rice) * {{ill|ကယျိုၚ် ကယျဝ်|en|Clothing}} (Clothing) === ၇။ ပရေၚ် မၞိဟ် ကေုာံ ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန် (Society and Social Sciences) === စရင် လဒက်ပ္တန် ဂကောံ မၞိဟ်၊ ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ အလဵုအသဳ (ၜိုတ် ၇၅ ပရူ)- * {{ill|ဂကောံ မၞိဟ်|en|Society}} (Society) * {{ill|အလဵုအသဳ|en|Government}} (Government) * {{ill|ဒဳမဝ်ကရေသဳ|en|Democracy}} (Democracy) * {{ill|သၞောဝ်|en|Law}} (Law) * {{ill|ပိုန်ဒြပ် ဗေဒ|en|Economics}} (Economics) * {{ill|သြန်|en|Money}} (Money) * [[wikt:mnw:ကုလသမဂ္ဂ|ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations) * {{ill|ပရေၚ် ပညာ|en|Education}} (Education) * {{ill|ပၞာန်|en|War}} (War) * {{ill|ၜိုဟ်သြိုဟ်|en|Peace}} (Peace) === ၈။ ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ ပရေၚ် ထတ်ယုက် (Biology and Health) === စရင် သတ် မၞုံ ကု လမျီု၊ ခန္ဓဗေဒ ကေုာံ ဂဥုဲ (ၜိုတ် ၁၀၀ ပရူ)- * {{ill|ဇဳဝဗေဒ|en|Biology}} (Biology) * {{ill|လမျီု|en|Life}} (Life) * [[wikt:mnw:မၞိဟ်|မၞိဟ်]] (Human) * [[wikt:mnw:တိရစ္ဆာန်|တိရစ္ဆာန်]] (Animal) * {{ill|တၞံ|en|Plant}} (Plant) * {{ill|ခန္ဓကာယ မၞိဟ်|en|Human body}} (Human body) * {{ill|က္ဍဟ်|en|Brain}} (Brain) * {{ill|ပရေၚ် ထတ်ယုက်|en|Health}} (Health) * {{ill|ဂဥုဲ (Medicine)|en|Medicine}} (Medicine) * {{ill|ယဲ|en|Disease}} (Disease) === ၉။ သိပ္ပံ ရုပ် (Physical Sciences) === စရင် ရူပဗေဒ၊ ဓါတုဗေဒ၊ နက္ခတ္တဗေဒ (ၜိုတ် ၁၀၀ ပရူ)- * {{ill|သိပ္ပံ|en|Science}} (Science) * {{ill|ရူပဗေဒ|en|Physics}} (Physics) * {{ill|ဓါတုဗေဒ|en|Chemistry}} (Chemistry) * {{ill|နက္ခတ္တဗေဒ|en|Astronomy}} (Astronomy) * {{ill|စက္ကဝါ|en|Universe}} (Universe) * {{ill|ဒြဟတ်|en|Energy}} (Energy) * {{ill|အာတ်တမ်|en|Atom}} (Atom) * {{ill|အံက်သဳဂျေန်|en|Oxygen}} (Oxygen) * {{ill|ပသဲ|en|Iron}} (Iron) === ၁၀။ နဲပညာ (Technology) === စရင် စက်၊ ကွန်ပျူတာ ကေုာံ ပရေၚ် ဆက်စၠောအ် (ၜိုတ် ၇၅ ပရူ)- * {{ill|နဲပညာ|en|Technology}} (Technology) * {{ill|ကွန်ပျူတာ|en|Computer}} (Computer) * {{ill|အေန်တာနဲ|en|Internet}} (Internet) * {{ill|စက်|en|Machine}} (Machine) * {{ill|ပၟတ် လလဳ|en|Electricity}} (Electricity) * {{ill|ကွဳစက်|en|Car}} (Car) * {{ill|က္ၜၚ် ကျာ|en|Airplane}} (Airplane) * {{ill|တဳလဳဖုၚ်|en|Telephone}} (Telephone) === ၁၁။ သင်္ချာ (Mathematics) === စရင် သဇိုၚ် ဂၞန်၊ ဂျဳဩမေတြဳ ကေုာံ စရင်အၚ် (ၜိုတ် ၂၅ ပရူ)- * {{ill|သင်္ချာ|en|Mathematics}} (Mathematics) * {{ill|ဂၞန်|en|Number}} (Number) * {{ill|ဂၞန် သုည|en|0}} (Zero) * {{ill|အက္ခရသင်္ချာ|en|Algebra}} (Algebra) * {{ill|ဂျဳဩမေတြဳ|en|Geometry}} (Geometry) * {{ill|စက်ဝဏ်|en|Circle}} (Circle) * {{ill|တၟော်|en|Calculus}} (Calculus) == မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် == * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်]] (Vital articles main page) * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၁]] (Vital articles/Level 1 - Top 10 articles) * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၂]] (Vital articles/Level 2 - Top 100 articles) * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် ၃]] (Vital articles/Level 3 - Top 1000 articles) * [[:Category:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] [[Category:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ|*1000]] [[Category:မုက်လိက် ပညုင်ဂၠံင် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] rqxjjja626f9m5bz9m5czidh88p6rvl 10 11011 54745 2026-05-09T13:02:59Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{| class="tmbox tmbox-notice" style="width: 100%; margin: 0 auto 1em auto; border: 1px solid #c0c090; background-color: #f8eaba;" |- | style="width: 60px; padding: 5px; text-align: center;" | [[File:Wikipedia-logo-v2.svg|50px|link=ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်|လက်သဏ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] | style="padding: 0.25em 0.5em;" | '''လိက်ပရေ..." 54745 wikitext text/x-wiki {| class="tmbox tmbox-notice" style="width: 100%; margin: 0 auto 1em auto; border: 1px solid #c0c090; background-color: #f8eaba;" |- | style="width: 60px; padding: 5px; text-align: center;" | [[File:Wikipedia-logo-v2.svg|50px|link=ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်|လက်သဏ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] | style="padding: 0.25em 0.5em;" | '''လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ (Wikipedia Vital Article)'''<br/> လိက်ပရေၚ် ဝွံ ဍေံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ စရင် [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်|လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်]] မဒှ် လိက်ပရေၚ် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက် ဇၟာပ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ သီုဖအိုတ် ရ။ ယဝ်ရ နာဲ မိက်ဂွံ ပါလုပ် ရီုဗၚ် မ္ဂး، မာန် လုပ် ပလေဝ် ပလေတ် လိက်ပရေၚ် ဏအ် ညံၚ် ဂွံ စိုပ် ကဆံၚ် ခိုဟ် အိုတ် မာန် ရ။ * '''ကဆံၚ် လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်:''' {{#if:{{{level|}}}|[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ်/ကဆံၚ် {{{level}}}|ကဆံၚ် {{{level}}}]]|ဟွံစၟတ်သမ္တီ လဝ် ဏီ}} * '''ကဆံၚ် အရည်အသွေး:''' {{#if:{{{class|}}}|'''{{{class}}}'''|ဟွံစၟတ်သမ္တီ လဝ် ဏီ}} |} <includeonly> {{#if:{{{level|}}}|[[Category:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ကဆံၚ် {{{level}}}]]}} {{#if:{{{class|}}}|[[Category:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ကဆံၚ် {{{class}}}]]}} </includeonly><noinclude> {{Documentation}} </noinclude> pqdzcaecsgte1ke5dk0ggwno7yloevm 0 11012 54746 2026-05-09T13:07:58Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Short description|သၟိၚ် ဨကရာဇ် မာသဳဒဝ်နဳယျာ ကေုာံ တၠအဝဵု ပၞာန် (၃၅၆ - ၃၂၃ ဘဳသဳ)}} {{Infobox royalty | name = အာလေက်ဇြာန်ဒါ မဇၞော် | image = AlexanderTheGreat Bust.jpg | caption = ရုပ် တၟအ် က္ဍိုပ် အာလေက်ဇြာန်ဒါ မဇၞော..." 54746 wikitext text/x-wiki {{Short description|သၟိၚ် ဨကရာဇ် မာသဳဒဝ်နဳယျာ ကေုာံ တၠအဝဵု ပၞာန် (၃၅၆ - ၃၂၃ ဘဳသဳ)}} {{Infobox royalty | name = အာလေက်ဇြာန်ဒါ မဇၞော် | image = AlexanderTheGreat Bust.jpg | caption = ရုပ် တၟအ် က္ဍိုပ် အာလေက်ဇြာန်ဒါ မဇၞော် (ခေတ် ဟေလင်နစ်စတစ်) | title = [[wikt:mnw:သၟိၚ်|သၟိၚ်]] မာသဳဒဝ်နဳယျာ၊ ဖာရော အဳဂျေပ်၊ သၟိၚ် ဇၞော် အာရှ، သျှာ ပါသျှာ | succession = သၟိၚ် မာသဳဒဝ်နဳယျာ | reign = ၃၃၆ ဘဳသဳ – ၃၂၃ ဘဳသဳ | predecessor = {{ill|ဖဳလိပ် မရနုက်ကဵု ၜါ|en|Philip II of Macedon}} | successor = {{ill|အာလေက်ဇြာန်ဒါ မရနုက်ကဵု ပန်|en|Alexander IV of Macedon}} | birth_date = ၂၀ ဇူလိုင် ၃၅၆ ဘဳသဳ | birth_place = ဍုၚ် ပဲလာ (Pella)၊ {{ill|မာသဳဒဝ်နဳယျာ|en|Macedonia (ancient kingdom)}} | death_date = ၁၀ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ၁၁ ဇွန် ၃၂၃ ဘဳသဳ (အာယုက် ၃၂) | death_place = ဍုၚ် ဗာဗဳလုံ (Babylon)၊ အေန်ပါယာ မာသဳဒဝ်နဳယျာ | burial_place = {{ill|သင်္ချိုင်း အာလေက်ဇြာန်ဒါ|en|Tomb of Alexander the Great}}၊ အလက်ဇြာန္ဒရဳယာ၊ အဳဂျေပ် | spouse = {{ill|ရဝ်ခ်ဇာနာ|en|Roxana}} <br> {{ill|သတေတ်တဳရာ|en|Stateira II}} <br> {{ill|ပါရဳသာတေတ်|en|Parysatis II}} | issue = အာလေက်ဇြာန်ဒါ မရနုက်ကဵု ပန် | dynasty = {{ill|အာဂဳယာတ်|en|Argead dynasty}} | father = ဖဳလိပ် မရနုက်ကဵု ၜါ | mother = {{ill|အဝ်လေမ်ပဳယတ်သ်|en|Olympias}} | religion = ဘာသာ ဂရိတ် တြေံ }} '''အာလေက်ဇြာန်ဒါ မရနုက်ကဵု ပိ (Alexander III of Macedon)''' မပြာကတ် နကဵု ယၟု '''အာလေက်ဇြာန်ဒါ မဇၞော်''' ({{lang-en|Alexander the Great}}؛ {{lang-grc|Ἀλέξανδρος ὁ Μέγας}}) ဝွံ ဍေံ ဒှ် သၟိၚ် ဨကရာဇ် မွဲ ပ္ဍဲ ဍုၚ် ဂရိတ် တြေံ မၞုံ ယၟု {{ill|မာသဳဒဝ်နဳယျာ|en|Macedonia (ancient kingdom)}} ရ။ ညး ဝွံ ဍေံ က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၃၅၆ ဘဳသဳ ပ္ဍဲ ဍုၚ် ပဲလာ တုဲ ညး မာန် တိုန် နန် အုပ်ဓုပ် ဍုၚ် ပ္ဍဲ အခိၚ် ညး နွံ အာယုက် ၂၀ သၞာံ ကြဴနူ မအံက် ညး {{ill|ဖဳလိပ် မရနုက်ကဵု ၜါ|en|Philip II of Macedon}} ဒး ဒုၚ် ဂစိုတ် ရ။ အာလေက်ဇြာန်ဒါ ဝွံ ဍေံ စကာ အခိၚ် အာယုက် ညး သီုဖအိုတ် သွက်ဂွံ ကၠောန် ပၞာန် ကေုာံ သွက်ဂွံ လုပ် သီ တိဍာ် ပ္ဍဲ အာရှ ကေုာံ အာဖရိက သၟဝ်ကျာ ရ။ ကိုပ်ကၠာ ညး ဟွံဂွံ စိုပ် အာယုက် ၃၀ သၞာံ، ညး ဍေံ မာန် သြိုၚ် ပ္တန် အေန်ပါယာ မဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဝင် ဂၠးတိ မစတမ် နူ ဍုၚ် ဂရိတ် စဵုကဵု စိုပ် ဍုၚ် [[အိန္ဒိယ]] လပါ် သၟဝ်ကျာ ရ။ ဟိုတ်နူ ညး ဟွံကေၚ် ကျ လဝ် ပၞာန် မွဲ ဝါ ဏီ ပ္ဍဲ ဝင် တုဲ، သၟာ ဝင် တအ် ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ညး နဒဒှ် သ္ကိုပ် ပၞာန် မစောန် အိုတ် ကေုာံ မအံၚ်ဇၞး အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဝင် ကောန်မၞိဟ် ရ။<ref>Bosworth, A. B. (1988). ''Conquest and Empire: The Reign of Alexander the Great''. Cambridge University Press.</ref> == ၁။ ပထမ အဝဲ ကေုာံ ပရေၚ် ပညာ (Early Life and Education) == အာလေက်ဇြာန်ဒါ ဝွံ ဍေံ က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ၂၀ ဇူလိုင် ၃၅၆ ဘဳသဳ ပ္ဍဲ ဍုၚ် ပဲလာ (Pella) မဒှ် ဍုၚ် ဇၞော် သွက် အေန်ပါယာ မာသဳဒဝ်နဳယျာ ရ။ * '''သ္ၚိကၟိန်:''' မအံက် ညး ဂှ် ဍေံ ဒှ် သၟိၚ် ဖဳလိပ် မရနုက်ကဵု ၜါ တုဲ မိအံက် ညး ဂှ် ဍေံ ဒှ် ဂၞကျာ် {{ill|အဝ်လေမ်ပဳယတ်သ်|en|Olympias}} (Olympias) မဒှ် ကောန် ဝုတ် သၟိၚ် ဍုၚ် အဳပဳရတ်သ် (Epirus) ရ။ အာလေက်ဇြာန်ဒါ ဍေံ ဇၞော်မောဝ် ကၠုၚ် ပ္ဍဲ နန် မာသဳဒဝ်နဳယျာ နကဵု ပရေၚ် လွဳလွတ် မခိုဟ် အိုတ် ရ။ * '''ပရေၚ် ဗတောန် ပညာ:''' ပ္ဍဲ အခိၚ် ညး နွံ အာယုက် ၁၃ သၞာံ၊ မအံက် ညး ဍေံ ကော် နၚ် တၠပညာ ဂရိတ် မပြာကတ် အိုတ် မၞုံ ယၟု {{ill|အာရစ်သတဝ်တယ်|en|Aristotle}} (Aristotle) သွက်ဂွံ ဗတောန် ပညာ ကု အာလေက်ဇြာန်ဒါ ရ။ အာရစ်သတဝ်တယ် ညး ဗတောန် ကဵု ပညာ နာနာ သာ် မပ္တံကဵု ဒဿနိကဗေဒ، သၞောဝ် လောက၊ သိပ္ပံ ကေုာံ လိက်ပတ် ပြကိုဟ် {{ill|အဳလဳယေတ်|en|Iliad}} (Iliad) ညံၚ် ဂွံ စိုပ် ကဆံၚ် သၠုၚ် ရ။ * '''ချေတ် ဗျူးသဲဖာလတ်သ် (Bucephalus):''' ပ္ဍဲ အခိၚ် ညး နွံ အာယုက် ၁၀ သၞာံ၊ ညး မာန် ဖျောန် လွဳ ချေတ် အရိုၚ် မွဲ မၞုံ ယၟု ဗျူးသဲဖာလတ်သ် ရ။ ချေတ် ဏအ် ဍေံ ဒှ် ချေတ် မဆာန် အိုတ် သွက် ညး တုဲ ဍေံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပၞာန် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဒၞာဲ မွဲ စွံ ကု ညး ရ။<ref>Fox, R. L. (1973). ''Alexander the Great''. Penguin Books.</ref> == ၂။ အာဲကၟာဲ နန် ကေုာံ ပွမတိုန် နန် (Heir to the Throne and Accession) == ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ တိုန် နန်၊ အာလေက်ဇြာန်ဒါ ဍေံ ဒး ဆဵု ဂဗ ကု ပြသၞာ ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။ * '''ပၞာန် ချာရဝ်နဳယျာ (Battle of Chaeronea):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၃၃၈ ဘဳသဳ၊ အာလေက်ဇြာန်ဒါ (အာယုက် ၁၈ သၞာံ) ညး အုပ်ဓုပ် ဒပ် က္ဍိုပ် (Cavalry) တုဲ ညး မာန် ဗတိုက် သီ ကေတ် ဍုၚ် အေသင် (Athens) ကေုာံ သဳဗစ် (Thebes) မွဲ စွံ ကု မအံက် ညး ရ။ * '''ပရေၚ် ဂစိုတ် သၟိၚ် ဖဳလိပ်:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၃၃၆ ဘဳသဳ၊ သၟိၚ် ဖဳလိပ် ဍေံ ဒး ဒုၚ် ဂစိုတ် နကဵု မၞိဟ် မၚ် နန် မွဲ မၞုံ ယၟု ပဝ်သာနဳယတ်သ် (Pausanias) ပ္ဍဲ သဘၚ် မွဲ ရ။ * '''ပွမတိုန် နန်:''' ကြဴနူ မအံက် ညး ချိုတ် အာ တုဲ၊ ဒပ် ပၞာန် တအ် ညးတအ် ပတိုန် အာလေက်ဇြာန်ဒါ ညံၚ် ဂွံ ဒှ် သၟိၚ် တၟိ ရ။ ညး ဍေံ ဂစိုတ် ပလီုပလာ် မၞိဟ် မဒစဵုဒစး ညး သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ နန် သွက်ဂွံ ထိၚ် ဒဝ် အဝဵု စၟိန်ပြမာန် ရ။ == ၃။ ပၞာန် ပ္ဍဲ ဒေသ ဗော်ကန် (Balkan Campaigns) == ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ တိတ် အာ ဗတိုက် အာရှ၊ အာလေက်ဇြာန်ဒါ သ္ဒး ဖအောန် ဖျေဟ် ပရေၚ် ပုန်တဝ်စၞေဟ် ပ္ဍဲ ဒေသ ဂရိတ် ကိုပ်ကၠာ ရ။ * '''ပၞာန် ဒေသ သၟဝ်ကျာ:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၃၃၅ ဘဳသဳ၊ ညး ကွာ် ပၞာန် အာ လပါ် သၟဝ်ကျာ သွက်ဂွံ ဗတိုက် ဂကူ ထရေ့စ် (Thracians) ကေုာံ ဂကူ အဳလဳရဳယျာန် (Illyrians) မၞုံ ပ္ဍဲ ဒေသ ဗော်ကန် (Balkans) ရ။ ညး ဍေံ အံၚ်ဇၞး ပၞာန် ဏအ် ဗွဲမပြဟ် ရ။ * '''ပွမပလီုပလာ် ဍုၚ် သဳဗစ် (Destruction of Thebes):''' ပ္ဍဲ အခိၚ် ညး နွံ ပ္ဍဲ ဒေသ သၟဝ်ကျာ၊ ဍုၚ် သဳဗစ် ဍေံ ကလေၚ် ပုန်တဝ်စၞေဟ် လတူ အဝဵု မာသဳဒဝ်နဳယျာ ရ။ အာလေက်ဇြာန်ဒါ ညး ကလေၚ် ကၠုၚ် ဗွဲမပြဟ် တုဲ ညး ဍေံ ပလီုပလာ် ဍုၚ် သဳဗစ် သီုဖအိုတ် ရ။ ညး ဍေံ သွံ ရာန် ညးဍုၚ်ကွာန် သဳဗစ် နဒဒှ် ဍိက် သွက်ဂွံ ကဵု သတိ ကု ဍုၚ် ဂရိတ် တၞဟ် တအ် လ္ပ ဂွံ ပုန်တဝ်စၞေဟ် ညိ ရ။<ref>Green, P. (1991). ''Alexander of Macedon, 356–323 B.C.: A Historical Biography''. University of California Press.</ref> == ၄။ ပရေၚ် လုပ် သီ အေန်ပါယာ ပါသျှာ (Conquest of the Persian Empire) == တၚ် ရန်တၟအ် အဓိက သွက် အာလေက်ဇြာန်ဒါ ဂှ် ဍေံ ဒှ် သွက်ဂွံ လုပ် သီ အေန်ပါယာ ပါသျှာ (Achaemenid Empire) မဒှ် အေန်ပါယာ မဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ အခိၚ် ဂှ် ရ။ * '''ပွမကၠောံ ၜဳ:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၃၃၄ ဘဳသဳ၊ ညး တိတ် ကၠုၚ် နူ မာသဳဒဝ်နဳယျာ မွဲ စွံ ကု ဒပ် ပၞာန် ၜိုတ် ၄၈,၀၀၀ တၠ တုဲ ညး ဍေံ ကၠောံ အာ ၜဳ ဟဲလေတ်သပေါန် (Hellespont) သွက်ဂွံ စိုပ် အာရှ ရ။ * '''ပၞာန် ဂရန်နဳကတ်သ် (Battle of the Granicus):''' ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ပၞာန် ဇၞော် အိုတ် မရနုက်ကဵု မွဲ အကြာ အာလေက်ဇြာန်ဒါ ကေုာံ ဒပ် ပၞာန် ပါသျှာ ရ။ ညး ဍေံ မာန် အံၚ်ဇၞး တုဲ ညး ကလိဂွံ အဝဵု လတူ ဒေသ အာရှ ဍောတ် (Asia Minor) ရ။ * '''ပၞာန် အဳသတ်သ် (Battle of Issus):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၃၃၃ ဘဳသဳ၊ အာလေက်ဇြာန်ဒါ ညး ဗတိုက် ကု သၟိၚ် ဇၞော် ပါသျှာ မၞုံ ယၟု {{ill|ဒါရိယတ်သ် မရနုက်ကဵု ပိ|en|Darius III}} (Darius III) ဍာံဍာံပြပြ ရ။ ၜိုန်ရ ဒပ် ပါသျှာ နွံ ဂၠိုၚ် ကီု လေဝ်၊ အာလေက်ဇြာန်ဒါ ဍေံ အံၚ်ဇၞး တုဲ သၟိၚ် ဒါရိယတ်သ် ဍေံ ဒး ဒြေပ် ဒဴ အာ ရ။ အာလေက်ဇြာန်ဒါ ညး မာန် ရပ် ကေတ် သမ္ဘာ ကေုာံ ကောန် ဇာတ် ဒါရိယတ်သ် ရ။ == ၅။ ပၞာန် ပ္ဍဲ ဒေသ အဳဂျေပ် ကေုာံ လေဗာန် (Campaigns in the Levant and Egypt) == ကြဴနူ အံၚ်ဇၞး ပ္ဍဲ အဳသတ်သ် တုဲ၊ ညး ဟွံဗက် လက်ကရဴ ဒါရိယတ်သ် ဏီ ပုဟ်၊ ညး ဆက် ကွာ် အာ လပါ် သၠုၚ်ကျာ ရ။ * '''ပွမပွိုၚ် ဍုၚ် တာယာ (Siege of Tyre):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၃၃၂ ဘဳသဳ၊ ညး ဒး ပွိုၚ် ဗတိုက် ဍုၚ် တကအ် တာယာ (Tyre) ပွိုၚ် ၇ ဂိတု တုဲ ဖန်ဗဒှ် တရဴ တိ သွက်ဂွံ လုပ် သီ တကအ် ဏအ် ရ။ * '''ပွမလုပ် ဍုၚ် အဳဂျေပ်:''' ကြဴနူ ဂှ်၊ ညး ဆက် အာ လပါ် အဳဂျေပ် (Egypt) ရ။ ညးဍုၚ်ကွာန် အဳဂျေပ် တအ် ညးတအ် ဒုၚ် တဲ ညး နဒဒှ် မၞိဟ် မဗလး ကဵု ဍုၚ် တုဲ ညးတအ် ပတိုန် ညး ညံၚ် ဂွံ ဒှ် ဖာရော (Pharaoh) ရ။ * '''ဍုၚ် အလက်ဇြာန္ဒရဳယာ:''' ပ္ဍဲ အဳဂျေပ် ဂှ်၊ ညး သြိုၚ် ပ္တန် ဍုၚ် တၟိ မွဲ မၞုံ ယၟု အလက်ဇြာန္ဒရဳယာ (Alexandria) မဒှ် ဍုၚ် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ခေတ် ဂရိတ် သွက် ပရေၚ် ပညာ ကေုာံ ပရေၚ် ဗၞိက် ရ။ ညး သီု အာ ဇရေၚ် ကျာ် သဳဝါ (Oracle of Siwa) တုဲ ကျာ် ဏအ် ဍေံ ဟီု ဒဒှ်ရ ညး ဍေံ ဒှ် ကောန် ကျာ် ဇဳယတ်သ် (Zeus) ရ။<ref>Heckel, W. (2012). ''The Conquests of Alexander the Great''. Cambridge University Press.</ref> == ၆။ လိက် ကသုက် ကေုာံ ပရေၚ် အုပ်ဓုပ် အာရှ (Administration of Asia and Persian Integration) == အာလေက်ဇြာန်ဒါ ညး ဆက် အာ လပါ် ဗမံက် သွက်ဂွံ ပလီု အေန်ပါယာ ပါသျှာ သီုဖအိုတ် ရ။ * '''ပၞာန် ဂေါဂါမဲလာ (Battle of Gaugamela):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၃၃၁ ဘဳသဳ၊ ညး ဆဵု ဂဗ ကု ဒါရိယတ်သ် မွဲ ဝါ ပၠန် ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ပၞာန် မဇၞော် အိုတ် ကေုာံ မအံၚ်ဇၞး အိုတ် သွက် ညး ရ။ ဒါရိယတ်သ် ဍေံ ဒြေပ် ဒဴ အာ ပၠန် တုဲ လက္ကရဴ ဂှ် ညး ဒး ဒုၚ် ဂစိုတ် နကဵု သ္ကိုပ် ပၞာန် ညး အရေၚ် မၞုံ ယၟု ဗေသတ်သ် (Bessus) ရ။ * '''ဍုၚ် ဗာဗဳလုံ ကေုာံ ပါသဳပိုလစ်:''' အာလေက်ဇြာန်ဒါ ညး လုပ် သီ ကေတ် ဍုၚ် ဗာဗဳလုံ (Babylon)၊ သူသာ (Susa) ကေုာံ ပါသဳပိုလစ် (Persepolis) မဒှ် ဍုၚ် ဇၞော် အိုတ် သွက် ပါသျှာ ရ။ ညး ဍေံ စံၚ် ပလီု နန် ပါသဳပိုလစ် သွက်ဂွံ ကလေၚ် ပလန် စ လတူ ပၞာန် တြေံ ရ။ * '''ပွမနှဴရဴ ယေန်သၞာၚ်:''' အာလေက်ဇြာန်ဒါ ညး မိက်ဂွံ ဖန် ညံၚ် ဂကူ ဂရိတ် ကေုာံ ဂကူ ပါသျှာ ဂွံ ပံၚ်ကောံ ညးသကအ် ရ။ ညး လွဳ စ အခိုက်အလိုက် ပါသျှာ မပ္တံကဵု ပွမလ္ၚောဝ် (Proskynesis) ကေုာံ ညး သမ္ဘာ ကု သၟတ် ဗြဴ ဂကူ အာရှ မၞုံ ယၟု {{ill|ရဝ်ခ်ဇာနာ|en|Roxana}} (Roxana) ရ။ ဆဂး ကမၠောန် ဏအ် ဍေံ ဖန် ညံၚ် သ္ကိုပ် ပၞာန် မာသဳဒဝ်နဳယျာ တအ် ဂွံ ဟွံပေၚ် စိုတ် ဗွဲမလောန် ရ။ {| class="wikitable sortable" |+ ဇယား ထ္ၜးပျး ပၞာန် အဓိကဂမၠိုၚ် သွက် အာလေက်ဇြာန်ဒါ မဇၞော် |- ! ယၟု ပၞာန် !! သၞာံ (ဘဳသဳ) !! ဒေသ လၟုဟ် !! သၞ ပြိုၚ်ပကာန် !! သွဟ် ပၞာန် |- | ပၞာန် ချာရဝ်နဳယျာ || ၃၃၈ || ဂရိတ် || အေသင် ကေုာံ သဳဗစ် || အံၚ်ဇၞး (အာလေက်ဇြာန်ဒါ က္ဍိုက်ပ် လပါ် သၟဝ်) |- | ပၞာန် ဂရန်နဳကတ်သ် || ၃၃၄ || တူရကဳ (Turkey) || အေန်ပါယာ ပါသျှာ || အံၚ်ဇၞး ကေုာံ လွိုက် ဂွံ အာရှ ဍောတ် |- | ပၞာန် အဳသတ်သ် || ၃၃၃ || တူရကဳ || ဒါရိယတ်သ် မရနုက်ကဵု ပိ || အံၚ်ဇၞး ကေုာံ ရပ် ဂွံ သ္ၚိကၟိန် ဒါရိယတ်သ် |- | ပွမပွိုၚ် တာယာ || ၃၃၂ || လေဗနောန် (Lebanon) || ဍုၚ် တကအ် တာယာ || အံၚ်ဇၞး ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် တရဴ တိ သွက်ဂွံ လုပ် ဍုၚ် |- | ပၞာန် ဂေါဂါမဲလာ || ၃၃၁ || အဳရတ် (Iraq) || ဒါရိယတ်သ် မရနုက်ကဵု ပိ || အံၚ်ဇၞး အဓိက ကေုာံ သီ ဂွံ အေန်ပါယာ ပါသျှာ သီုဖအိုတ် |- | ပၞာန် ဟိုက်ဒါတ်သပဲသ် || ၃၂၆ || ပါကစ္စတန် (Pakistan) || သၟိၚ် ပဝ်ရတ်သ် (Porus) || အံၚ်ဇၞး ဆဂး ကလိဂွံ ပရေၚ် ဝါတ်ဂါတ် ဗွဲမလောန် |} == ၇။ ပၞာန် ပ္ဍဲ ဒေသ အိန္ဒိယ (Indian Campaign) == ကြဴနူ အေန်ပါယာ ပါသျှာ လီုလာ် အာ တုဲ၊ ညး မိက်ဂွံ စိုပ် "ကၞောတ် ဂၠးတိ" (Ends of the world) မၞုံ ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ ရ။ * '''ပၞာန် ဟိုက်ဒါတ်သပဲသ် (Battle of the Hydaspes):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၃၂၆ ဘဳသဳ၊ ညး လုပ် ဗတိုက် ဍုၚ် အိန္ဒိယ ကေုာံ ညး ဆဵု ဂဗ ကု သၟိၚ် ပဝ်ရတ်သ် (King Porus) ဇရေၚ် ၜဳ သေန္ဓု ร။ ဒပ် ပၞာန် အိန္ဒိယ ညးတအ် စကာ စိၚ် ပၞာန် မဂၠိုၚ် တုဲ ဍေံ ဒှ် ပၞာန် မကြံၚ်မ္ၚုဟ် အိုတ် သွက် အာလေက်ဇြာန်ဒါ ရ။ ဆဂး ညး ဍေံ အံၚ်ဇၞး ပၠန် ရ။ ညး သ္ဍိုက်မၠိုက် ဂုဏ်သတ္တိ သၟိၚ် ပဝ်ရတ်သ် တုဲ ညး ကလေၚ် ကဵု အဝဵု ဍုၚ် ကု သၟိၚ် ပဝ်ရတ်သ် ရ။ * '''ပရေၚ် ပုန်တဝ်စၞေဟ် ဟိုက်ဖာသစ် (Mutiny at Hyphasis):''' ၜိုန်ရ ညး မိက်ဂွံ ဆက် အာ လပါ် ဗမံက် ကီု လေဝ်၊ ဒပ် ပၞာန် ညး ညးတအ် ဍောၚ်ၜိုတ် ဗွဲမလောန် ကေုာံ ညးတအ် ဖေက် ဒပ် ပၞာန် အေန်ပါယာ နန္ဒ (Nanda Empire) မၞုံ ကု စိၚ် မဂၠိုၚ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ညးတအ် ပုန်တဝ်စၞေဟ် ဟွံဆက် အာ တုဲ အာလေက်ဇြာန်ဒါ သ္ဒး ဒုၚ် တဲ သွက်ဂွံ ကလေၚ် စဴ ဍုၚ် ရ။<ref>Worthington, I. (2014). ''By the Spear: Philip II, Alexander the Great, and the Rise and Fall of the Macedonian Empire''. Oxford University Press.</ref> == ၈။ စၟတ် တ္ၚဲ ကၞောတ် ကေုာံ ပွမစုတိ (Final Years and Death) == ပရေၚ် ကလေၚ် စဴ ဍုၚ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် အခက်အခုဲ ဗွဲမလောန် ရ။ * '''ဝါ ဗ္တဳ ဂေတ်ဒရဝ်ရှာ (Gedrosian Desert):''' ညး ရုဲစှ် တရဴ မကွာ် လပါ် သၠုၚ်ကျာ မတက် ကၠောံ ဝါ ဗ္တဳ ဂေတ်ဒရဝ်ရှာ ရ။ ဟိုတ်နူ ဍာ် ကေုာံ စၞ ဟွံပေၚ် တုဲ، ဒပ် ပၞာန် ညး ပြၚ် ကဝက် ဍေံ ဒး ချိုတ် အာ ပ္ဍဲ ဝါ ဗ္တဳ ဏအ် ရ။ * '''ပွမစုတိ (Death):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၃၂၃ ဘဳသဳ၊ ညး ကလေၚ် စိုပ် ဍုၚ် ဗာဗဳလုံ ရ။ ညး ဍေံ ဖန်ဇန် ဒၟံၚ် သွက်ဂွံ ဗတိုက် ဍုၚ် အာရေဗဳယျာ (Arabia) တၟိ ဏီ ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ၁၀ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ၁၁ ဂိတု ဇွန် ၃၂၃ ဘဳသဳ، ညး ဒး ဒုၚ် ယဲ သကာတ်မြဟ် တုဲ ညး စုတိ အာ ပ္ဍဲ အာယုက် ၃၂ သၞာံ ဓဝ် ရ။ * '''ဟိုတ် မစုတိ:''' စဵုကဵု လၟုဟ်၊ သၟာ ဝင် တအ် ဟွံတီ ချိုတ်တ် ပၠိုတ်တ် ဒဒှ်ရ ညး ချိုတ် အာ ဟိုတ်နူ မု ရော ရ။ လ္ၚဵု ဟီု ညး ချိုတ် အာ ဟိုတ်နူ ယဲ ဇွဟ် က္တဴ (Malaria) ဟွံသေၚ်မ္ဂး တိုက်ဖိုက် (Typhoid) ရ။ လ္ၚဵု ဟီု ညး ဒး ဒုၚ် စုတ် ဂျိ နကဵု မၞိဟ် မဒစဵုဒစး ညး ရ။<ref>Renault, M. (2001). ''The Nature of Alexander''. Penguin Books.</ref> <gallery mode="packed" heights="150"> File:Alexander and Bucephalus - Battle of Issus mosaic - Museo Archeologico Nazionale - Naples 2013-05-16.jpg | ရုပ် မဝ်ဇိတ် (Mosaic) ထ္ၜး ပျး အာလေက်ဇြာန်ဒါ မဇၞော် က္ဍိုက် ချေတ် ဗျူးသဲဖာလတ်သ် ပ္ဍဲ ပၞာန် အဳသတ်သ် File:Map Macedonia 336 BC-en.svg | အေန်ပါယာ မာသဳဒဝ်နဳယျာ ကိုပ်ကၠာ အာလေက်ဇြာန်ဒါ ဟွံဂွံ တိုန် နန် (၃၃၆ ဘဳသဳ) File:MacedonEmpire.jpg | ဇမၞော် အေန်ပါယာ မာသဳဒဝ်နဳယျာ ပ္ဍဲ အခိၚ် အာလေက်ဇြာန်ဒါ စုတိ (၃၂၃ ဘဳသဳ) မဒှ် အေန်ပါယာ မဇၞော် အိုတ် </gallery> == ၉။ ပရေၚ် ဇၞော်မောဝ် ယေန်သၞာၚ် ဟေလင်နစ်စတစ် (Hellenistic Cultural Legacy) == ၜိုန်ရ အာလေက်ဇြာန်ဒါ ညး အုပ်ဓုပ် ဍုၚ် ဂွံ ဆ ၁၃ သၞာံ ကီု လေဝ်، အာဲကၟာဲ ညး ဍေံ ပြံၚ်လှာဲ လဝ် ဂၠးတိ ဗွဲမလောန် ရ။ * '''ခေတ် ဟေလင်နစ်စတစ် (Hellenistic Period):''' ကြဴနူ ညး စုတိ အာ တုဲ، အေန်ပါယာ ညး ဍေံ ပါ် လီု အာ နကဵု သ္ကိုပ် ပၞာန် ညး တအ် ရ (မကော်စ Diadochi)။ ဆဂး ပရေၚ် ပြး ဇး ယေန်သၞာၚ် ဂရိတ် (Hellenization) ဍေံ ဆက် က္တဵုဒှ် ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ အာရှ ကေုာံ အဳဂျေပ် ရ။ ဘာသာ ဂရိတ် ဍေံ ဒှ် ဘာသာ အဓိက သွက် ပရေၚ် ဗၞိက် အလုံ ဒေသ ရ။ * '''ဍုၚ် အလက်ဇြာန္ဒရဳယာ ဂမၠိုၚ်:''' ညး သြိုၚ် ပ္တန် ဍုၚ် တၟိ ပြၚ် ၂၀ ဍုၚ် မၞုံ ယၟု အလက်ဇြာန္ဒရဳယာ ရ။ ဍုၚ် မၞုံ ပ္ဍဲ အဳဂျေပ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ ဗဟဵု သွက် သိပ္ပံ၊ လိက်ပတ် ကေုာံ ပရေၚ် ဗၞိက် ပ္ဍဲ ခေတ် တြေံ (ဥပမာ - ရုၚ် လိက် အလက်ဇြာန္ဒရဳယာ) ရ။ * '''ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ ဂရိတ် (Greco-Buddhism):''' ပ္ဍဲ ဒေသ အိန္ဒိယ လပါ် သၟဝ်ကျာ (ဒေသ ဂန္ဓာရ)، ယေန်သၞာၚ် ဂရိတ် ဍေံ ပံၚ်ကောံ ကု ဗုဒ္ဓဘာသာ တုဲ ဍေံ က္တဵုဗဒှ် အနုသုခုမ တၟိ မွဲ မကော်စ ဂရိတ်-ဗုဒ္ဓ (Greco-Buddhism) ရ။ ဗီု ကျာ်ပဋိမာရုပ် မၞုံ ကု ကယျိုၚ် ဂရိတ် တအ် ဍေံ စ က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် နူ ဒေသ ဏအ် ရ။ == ၁၀။ တၚ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဝင် ကေုာံ ဂုဏ်သိက္ခာ (Historical Assessment and Legacy) == အာလေက်ဇြာန်ဒါ မဇၞော် ဝွံ ဍေံ ဒှ် ပူဂိုလ် မကလိဂွံ ပရေၚ် ထိုၚ်သး ကေုာံ ပရေၚ် ဒစဵုဒစး သီု ၜါ သာ် ပ္ဍဲ ဝင် ရ။ * '''သ္ကိုပ် ပၞာန် မစောန် အိုတ်:''' ညး ဍေံ ဒှ် သ္ကိုပ် ပၞာန် မဟွံကေၚ် ကျ လဝ် ပၞာန် မွဲ ဝါ ဏီ ရ။ သ္ကိုပ် ပၞာန် မပြာကတ် ပ္ဍဲ အနာဂတ် မပ္တံကဵု ဟာန်နဳဘောလ် (Hannibal)، ဂျူလဳယက် သဳဇာ (Julius Caesar) ကေုာံ နပဝ်လဳယောန် (Napoleon) တအ် ညးတအ် လ္ၚတ် ကေတ် နဲကဲ ဗတိုက် ပၞာန် နူကဵု အာလေက်ဇြာန်ဒါ ရ။ * '''ဒဏ္ဍာရဳ ကေုာံ ဝတ္ထု (Romances):''' ဝင် ညး ဍေံ ဒှ် အာ ဒဏ္ဍာရဳ မဇၞော် မွဲ ပ္ဍဲ လိက်ပတ် အာရပ်၊ ပါသျှာ ကေုာံ ယူရောပ် ရ။ ပ္ဍဲ လိက် ကုရ်အာန် (Quran)، မၞိဟ် လ္ၚဵု ပတှ်ေ ဒဒှ်ရ ပူဂိုလ် မၞုံ ယၟု ဇူလ်ကရ်နိုင်း (Dhul-Qarnayn) ဂှ် ဍေံ ဒှ် အာလေက်ဇြာန်ဒါ ရ။ * '''တၚ် ပါ်ပါဲ (Criticism):''' ၜိုန်ရ ညး အံၚ်ဇၞး ကီု လေဝ်، သၟာ ဝင် ခေတ် လၟုဟ် တအ် ညးတအ် ပါ်ပါဲ လတူ ပရေၚ် သကာတ်မြဟ် ညး မပ္တံကဵု ပွမဂစိုတ် ပလီု ညးဍုၚ်ကွာန် သဳဗစ် ကေုာံ ပွမစံၚ် ပလီု ပါသဳပိုလစ် တအ် ရ။ ညး ဍေံ ဒှ် မၞိဟ် မဆာန် သၠုၚ် အဝဵု ကေုာံ မၞုံ ကု လညာတ် သ္ဇိုဟ်နက် မွဲ ပ္ဍဲ ဝင် ကောန်မၞိဟ် ရ။<ref>Stoneman, R. (2004). ''Alexander the Great''. Routledge.</ref> > 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဗဵု ဗီုလဵု အာလေက်ဇြာန်ဒါ မဇၞော် လုပ် သီ ကေတ် အေန်ပါယာ ပါသျှာ နကဵု ဗီုပြၚ် မြေပုံ မချဳဒရာၚ် (Animated Map) လောဲလောဲ မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=K_KuvHKe1H8|title=Alexander the Great: All Parts}} == မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် == * [[wikt:mnw:သၟိၚ်|သၟိၚ်]] * {{ill|မာသဳဒဝ်နဳယျာ|en|Macedonia (ancient kingdom)}} (Macedonia) * {{ill|ဖဳလိပ် မရနုက်ကဵု ၜါ|en|Philip II of Macedon}} (Philip II) * {{ill|အာရစ်သတဝ်တယ်|en|Aristotle}} (Aristotle) * {{ill|အေန်ပါယာ ပါသျှာ|en|Achaemenid Empire}} (Achaemenid Empire) * {{ill|ဒါရိယတ်သ် မရနုက်ကဵု ပိ|en|Darius III}} (Darius III) * [[wikt:mnw:ဝင်|ဝင်]] == နိဿဲ == {{Reflist|2}} * Bosworth, A. B. (1988). ''Conquest and Empire: The Reign of Alexander the Great''. Cambridge University Press. ISBN 978-0521313176. * Fox, Robin Lane. (1973). ''Alexander the Great''. Penguin Books. ISBN 978-0140088786. * Green, Peter. (1991). ''Alexander of Macedon, 356–323 B.C.: A Historical Biography''. University of California Press. ISBN 978-0520071667. * Heckel, Waldemar. (2012). ''The Conquests of Alexander the Great''. Cambridge University Press. ISBN 978-1107645394. * Worthington, Ian. (2014). ''By the Spear: Philip II, Alexander the Great, and the Rise and Fall of the Macedonian Empire''. Oxford University Press. ISBN 978-0199929863. * Renault, Mary. (2001). ''The Nature of Alexander''. Penguin Books. ISBN 978-0141390765. * Stoneman, Richard. (2004). ''Alexander the Great''. Routledge. ISBN 978-0415319324. * Arrian. (1976). ''The Campaigns of Alexander''. (Translated by Aubrey de Sélincourt). Penguin Classics. ISBN 978-0140442533. * Plutarch. (1973). ''The Age of Alexander: Nine Greek Lives''. (Translated by Ian Scott-Kilvert). Penguin Classics. ISBN 978-0140442861. * [https://en.wikipedia.org/wiki/Alexander_the_Great Alexander the Great]. English Wikipedia. Retrieved May 9, 2026. {{DEFAULTSORT:အာလေက်ဇြာန်ဒါ မဇၞော်}} [[Category:ပူဂိုလ်ဂမၠိုၚ်]] [[Category:သၟိၚ်ဂမၠိုၚ်]] [[Category:ဝင် ခေတ် တြေံ]] [[Category:မာသဳဒဝ်နဳယျာ]] [[Category:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] [[Category:၃၅၆ ဘဳသဳ]] [[Category:၃၂၃ ဘဳသဳ]] k4dctk5v4fqcgivntj26ymnxprvzbxq 10 11013 54747 2026-05-09T13:09:54Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Navbox | name = သၟိၚ် ဨကရာဇ် မာသဳဒဝ်နဳယျာ | title = [[wikt:mnw:သၟိၚ်|သၟိၚ် ဨကရာဇ်ဂမၠိုၚ်]] မၞုံ ပ္ဍဲ {{ill|မာသဳဒဝ်နဳယျာ|en|Macedonia (ancient kingdom)}} (Kings of Macedon) | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | image = File:Vergina Sun - flag.svg|80px|လက်သ..." 54747 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = သၟိၚ် ဨကရာဇ် မာသဳဒဝ်နဳယျာ | title = [[wikt:mnw:သၟိၚ်|သၟိၚ် ဨကရာဇ်ဂမၠိုၚ်]] မၞုံ ပ္ဍဲ {{ill|မာသဳဒဝ်နဳယျာ|en|Macedonia (ancient kingdom)}} (Kings of Macedon) | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | image = [[File:Vergina Sun - flag.svg|80px|လက်သဏ် တ္ၚဲ ဗာဂဳနာ (Vergina Sun)]] | group1 = {{ill|အာဂဳယာတ်|en|Argead dynasty}} (Argead Dynasty) | list1 = * {{ill|အာမေန်တတ်သ် မရနုက်ကဵု ၃|en|Amyntas III of Macedon}} * {{ill|အာလေက်ဇြာန်ဒါ မရနုက်ကဵု ၂|en|Alexander II of Macedon}} * {{ill|ပာဒဳကတ်သ် မရနုက်ကဵု ၃|en|Perdiccas III of Macedon}} * {{ill|ဖဳလိပ် မရနုက်ကဵု ၜါ|en|Philip II of Macedon}} * '''[[အာလေက်ဇြာန်ဒါ မဇၞော်|အာလေက်ဇြာန်ဒါ မရနုက်ကဵု ပိ (မဇၞော်)]]''' * {{ill|ဖဳလိပ် မရနုက်ကဵု ၃|en|Philip III of Macedon}} * {{ill|အာလေက်ဇြာန်ဒါ မရနုက်ကဵု ပန်|en|Alexander IV of Macedon}} | group2 = မဆက်စပ်ဂမၠိုၚ် (Related) | list2 = * {{ill|အေန်ပါယာ မာသဳဒဝ်နဳယျာ|en|Macedonia (ancient kingdom)}} * {{ill|ခေတ် ဟေလင်နစ်စတစ်|en|Hellenistic period}} * [[အာလေက်ဇြာန်ဒါ မဇၞော်]] | below = * '''[[:Category:သၟိၚ်ဂမၠိုၚ်|ကဏ္ဍ: သၟိၚ်ဂမၠိုၚ်]]''' * '''[[:Category:မာသဳဒဝ်နဳယျာ|ကဏ္ဍ: မာသဳဒဝ်နဳယျာ]]''' }} <noinclude> {{Documentation}} </noinclude> gq55sqb5yhye0bkqurg01taplwxsg8g 0 11014 54748 2026-05-09T13:23:37Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Short description|တၠပညာ ပရေၚ် ဘာသာ ဂကူ ယဟုဒဳ ကေုာံ မၞိဟ် အဓိက ပ္ဍဲ ဘာသာ ခရေတ်ယာန်}} {{Infobox religious biography | name = ယေရှု (Jesus) | image = Spas vsederzhitel sinay.jpg | image_size = 250px | alt = ဗီုရုပ် ယေရှု ပ္ဍဲ အနုသုခုမ တြေံ | caption..." 54748 wikitext text/x-wiki {{Short description|တၠပညာ ပရေၚ် ဘာသာ ဂကူ ယဟုဒဳ ကေုာံ မၞိဟ် အဓိက ပ္ဍဲ ဘာသာ ခရေတ်ယာန်}} {{Infobox religious biography | name = ယေရှု (Jesus) | image = Spas vsederzhitel sinay.jpg | image_size = 250px | alt = ဗီုရုပ် ယေရှု ပ္ဍဲ အနုသုခုမ တြေံ | caption = ဗီုရုပ် ခရစ်တော် အနန္တတန်ခိုးရှင် (Christ Pantocrator) မကၠောန် လဝ် ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ မရနုက်ကဵု ၆ ပ္ဍဲ ဒဵု သိုင်းနိုင်း | birth_date = ၜိုတ် ၄ ဘဳသဳ (BC) | birth_place = {{ill|ဘက်ថ្លေဟမ်|en|Bethlehem}}၊ ယုဒပြည် (Judea)၊ {{ill|အေန်ပါယာ ရဝ်မ|en|Roman Empire}} | death_date = ၜိုတ် ၃၀ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ၃၃ အေဒဳ (AD) | death_place = {{ill|ဂျေရုဆလင်|en|Jerusalem}}၊ ယုဒပြည် (Judea)၊ အေန်ပါယာ ရဝ်မ | cause_of_death = {{ill|ပွမတက် သၞေက် လတူ တိုၚ်|en|Crucifixion}} (Crucifixion) | religion = {{ill|ယဟုဒဳ|en|Judaism}} | father = {{ill|ယောသပ်|en|Saint Joseph}} (Joseph) | mother = {{ill|မာရိ|en|Mary, mother of Jesus}} (Mary) | titles = ခရစ်တော် (Christ)၊ သားတော် (Son of God)၊ မေရှိယ (Messiah) }} '''ယေရှု''' ({{lang-en|Jesus}}) ဟွံသေၚ်မ္ဂး '''ယေရှု ခရစ်''' (Jesus Christ) ဝွံ ဍေံ ဒှ် တၠပညာ ပရေၚ် ဘာသာ ဂကူ {{ill|ယဟုဒဳ|en|Jews}} မွဲ မက္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ မရနုက်ကဵု မွဲ ရ။ ညး ဝွံ ဍေံ ဒှ် မၞိဟ် အဓိက အိုတ် ကေုာံ မၞိဟ် သဇိုၚ် ပ္ဍဲ {{ill|ဘာသာ ခရေတ်ယာန်|en|Christianity}} (Christianity) မဒှ် [[wikt:mnw:ဘာသာ|ဘာသာ သာသနာ]] မၞုံ ကု လၟိဟ် မၞိဟ် ရှ်ေသှ်ေ ဂၠိုၚ် အိုတ် ပ္ဍဲ [[ဂၠးတိ]] ရ။ ညး မရှ်ေသှ်ေ ဘာသာ ခရေတ်ယာန် တအ် ညးတအ် ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ ယေရှု ဂှ် ဍေံ ဒှ် ကောန် ကျာ် (Son of God) ကေုာံ ညး စၞး ကျာ် မကော်စ မေရှိယ (Messiah) မဟီု လဝ် ပ္ဍဲ လိက် ပြကိုဟ် တြေံ (Old Testament) ရ။<ref>Sanders, E. P. (1993). ''The Historical Figure of Jesus''. Penguin Books.</ref> အတိုၚ် လိက် {{ill|ဓမ္မသစ်ကျမ်း|en|New Testament}} (New Testament) မ္ဂး၊ ယေရှု ဝွံ ဍေံ က္တဵုဒှ် မၞိဟ် နူကဵု မိနော် မာရိ မဒှ် ဝုတ် ကညာ မွဲ သီု ဟွံမွဲ ကု တြုံ တၠသ္ၚိ ရ။ ညး ဇၞော်မောဝ် ကၠုၚ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် နာဇရက် (Nazareth) ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ် ညး နွံ အာယုက် ၜိုတ် ၃၀ သၞာံ، ညး စ ဟီု တွံ ဓရ် ကေုာံ ကၠောန် ကမၠောန် သာသနာ ပွိုၚ် ၃ သၞာံ ရ။ ညး တွံ ဓရ် ပရူ ပွမဆာန် ညးသကအ်၊ ပွမကၠောန် ခိုဟ် ကု ကောန်မၞိဟ်၊ ကေုာံ ပရူ ဍုၚ် သွဝ် ကျာ် (Kingdom of God) ရ။ ဟိုတ်နူ လညာတ် ညး မတၞဟ်ခြာ ကေုာံ ညးဍုၚ်ကွာန် တအ် ထံက်ပၚ် ညး ဂၠိုၚ် ကၠုၚ် တုဲ، အလဵုအသဳ ရဝ်မ ကေုာံ ဂကောံ ယဟုဒဳ တအ် ညးတအ် ဖျေဟ် အမိၚ် ဂစိုတ် ကု ယေရှု နကဵု {{ill|ပွမတက် သၞေက် လတူ တိုၚ်|en|Crucifixion}} (Crucifixion) ရ။ ဆဂး ညး မပတှ်ေ တအ် ညးတအ် ဟီု ဒဒှ်ရ ကြဴနူ ယေရှု ချိုတ် အာ ပိ တ္ၚဲ တုဲ ညး ကလေၚ် ဂျိုၚ် တိုန် (Resurrection) ကၠုၚ် မွဲ ဝါ ပၠန် ရ။<ref>Ehrman, B. D. (2014). ''How Jesus Became God''. HarperOne.</ref> == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ဝင် သာသနာ (Introduction and Religious Background) == ပ္ဍဲ အခိၚ် ယေရှု မက္တဵုဒှ် မၞိဟ် ဂှ်၊ ဒေသ ယုဒပြည် (Judea) ဝွံ ဍေံ နွံ သၟဝ် တဲ အုပ်ဓုပ် အေန်ပါယာ ရဝ်မ ရ။ * '''အကာဲအရာ ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန်:''' ဂကူ ယဟုဒဳ တအ် ညးတအ် ဒး ဒုၚ် ကဵု အခေါန် ဇြိုၚ်ၚ် ကု သၟိၚ် ရဝ်မ တုဲ ညးတအ် ဟွံမွဲ ကု အခေါၚ် သၠးပွး ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးတအ် စၟဳ ဒၟံၚ် မၞိဟ် မကော်စ "မေရှိယ" မဒှ် သၟိၚ် မွဲ သွက်ဂွံ ကၠုၚ် ဗလး ကဵု ညးတအ် နူ သၟဝ် တဲ ရဝ်မ ရ။ * '''ဂကောံ ဘာသာ ပ္ဍဲ ခေတ် ဂှ်:''' ပ္ဍဲ ဘာသာ ယဟုဒဳ ဂှ် ဍေံ နွံ ကု ဂကောံ ပါ် ခြာ နာနာ သာ် ဗီုကဵု ဖာရိရှဲ (Pharisees) މသဒ္ဒုကဲ (Sadducees) ကေုာံ အက်ဆင်း (Essenes) ရ။ ယေရှု ညး တဝ်စၞေဟ် ကု လညာတ် ဖာရိရှဲ တအ် မစွံ အဓိက လတူ သၞောဝ် ထဗိုၚ် လောန် က္ဍၚ် အာ ရ။<ref>Crossan, J. D. (1991). ''The Historical Jesus: The Life of a Mediterranean Jewish Peasant''. HarperSanFrancisco.</ref> == ၂။ ဘဝ အစ ကေုာံ ပွမဒှ် မၞိဟ် (Early Life and Nativity) == ဝင် ပရူ ပွမဒှ် မၞိဟ် ယေရှု ဂှ် ဍေံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ လိက် ခရစ်ဝင် မဿဲ (Matthew) ကေုာံ လုကာ (Luke) ရ။ * '''ပွမဒှ် မၞိဟ် (Nativity):''' ယေရှု က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် ဘက်ថ្លေဟမ် (Bethlehem) ရ။ မိမ ညး ဂှ် ဍေံ ဒှ် မာရိ (Mary) ကေုာံ ယောသပ် (Joseph) ရ။ ညး မပတှ်ေ တအ် ညးတအ် ဟီု ဒဒှ်ရ မာရိ ဍေံ တန် ဂဝ်ဂၞဴ နကဵု ဒြဟတ် ဝိညာဉ်တော် (Holy Spirit) ရ။ * '''ပွမဇၞော်မောဝ်:''' ၜိုန်ရ ညး က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဘက်ថ្លေဟမ် ကီု လေဝ်၊ ယေရှု ညး ဇၞော်မောဝ် ကၠုၚ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် နာဇရက် မၞုံ ပ္ဍဲ ဒေသ ဂါလိလဲ (Galilee) ရ။ ညး ကၠောန် ကမၠောန် သၟာ လက်သမာန် (Carpenter) မွဲ စွံ ကု မအံက် ညး ရ။<ref>Meier, J. P. (1991). ''A Marginal Jew: Rethinking the Historical Jesus''. Doubleday.</ref> == ၃။ ပရေၚ် ဟီု တွံ ကေုာံ ကမၠောန် သာသနာ (Ministry and Teachings) == အာယုက် ကမၠောန် သာသနာ ယေရှု ဂှ် ဍေံ စ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ အခိၚ် ညး ဒး ဒုၚ် ဗလိုပ် ဍာ် ရ။ * '''ပွမဒုၚ် ဗလိုပ် ဍာ် (Baptism):''' ယေရှု ညး အာ ဒုၚ် ဗလိုပ် ဍာ် ဇရေၚ် {{ill|ယောဟန် ဗတ္တိဇံ|en|John the Baptist}} ပ္ဍဲ က္ၜဳ ဂျော်ဒန် ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် တၚ် စက္တဵုဒှ် သွက် ကမၠောန် ညး ရ။ * '''ကွး ၁၂ တၠ (Twelve Apostles):''' ယေရှု ညး ရုဲစှ် ကေတ် ကွး ၁၂ တၠ သွက်ဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် သာသနာ ညး ရ။ ကွး တအ် ဏအ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ဂှ် ညးတအ် ဒှ် သၟာ တမ္ၚာ ကေုာံ မၞိဟ် သာမည တအ် ရ။ * '''ပရေၚ် ကၠောန် ဣဒ္ဓိ (Miracles):''' အတိုၚ် လိက် ဓမ္မသစ် မ္ဂး၊ ယေရှု ညး ကၠောန် ဣဒ္ဓိ နာနာ သာ် ဗီုကဵု ပွမလွဳ ယဲ မၞိဟ် ကၠက်၊ မၞိဟ် က္ဍိုၚ် ကေုာံ ပွမကဵု စၞစ ကု မၞိဟ် ၅,၀၀၀ နကဵု က ကဵု ကွာၚ် ညိည ရ။ {| class="wikitable sortable" |+ ဇယား ထ္ၜးပျး လိက် ခရစ်ဝင် ၄ သာ် (The Four Gospels) |- ! ယၟု လိက် !! သင်္ကေတ (Symbol) !! တၚ် ရန်တၟအ် အဓိက |- | မဿဲ (Matthew) || မၞိဟ် ကောန်ၚာ် || ထ္ၜး ပျး ယေရှု နဒဒှ် ညး စၞး သၟိၚ် ဒါဝိဒ် |- | မာကု (Mark) || ဇာဒိသိုၚ် || ထ္ၜး ပျး ယေရှု နဒဒှ် ကောန် ကျာ် မဒး ဒုၚ် ဝါတ်ဂါတ် |- | လုကာ (Luke) || ဂၠဴ || ထ္ၜး ပျး ယေရှု နဒဒှ် ညး မရီုဗၚ် မၞိဟ် ဍိုန်လျ |- | ယောဟန် (John) || အသိတ္တိ || ထ္ၜး ပျး ယေရှု နဒဒှ် ဝေါဟာရ ကျာ် (Word of God) |} == ၄။ ဒ္ဂေတ် လၟေတ် ကေုာံ လညာတ် သဇိုၚ် (Ethics and Core Philosophy) == ဓရ် ယေရှု ဝွံ ဍေံ စွံ အဓိက လတူ ပွမဆာန် ကေုာံ ပွမခိုဟ် စိုတ် လတူ ညး တၞဟ် ရ။ * '''ဓရ် လတူ ဒဵု (Sermon on the Mount):''' ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ပရေၚ် ဟီု တွံ မပြာကတ် အိုတ် သွက် ယေရှု ရ။ ညး တွံ လဝ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ် မဍိုန်လျ، မၞိဟ် မစွံ ဓရ် ၜိုဟ်သြိုဟ် တအ် ဂှ် ညးတအ် ကလိဂွံ ပရဲ ခိုဟ် ရ။ * '''ပွမဆာန် သတြု (Love your enemies):''' ယေရှု ညး ဗတောန် လဝ် ညံၚ် ဂွံ ဆာန် မၞိဟ် မကၠောန် ပရေံ လတူ ပိုဲ ကေုာံ ညံၚ် ဂွံ ကဵု အခေါၚ် အပြစ် ရ။ * '''ပုံ ဝတ္ထု သာဓက (Parables):''' ညး တွံ ဓရ် နကဵု ပုံ ဝတ္ထု ဥပမာ ဂၠိုၚ် ရ။ ဥပမာ - ပုံ {{ill|ကောန် မလေၚ် အာ|en|Parable of the Prodigal Son}} (Prodigal Son) ကေုာံ ပုံ {{ill|မၞိဟ် ရှမာရိ မခိုဟ်|en|Parable of the Good Samaritan}} (Good Samaritan) တအ် ဍေံ ထ္ၜး ပျး ပရူ ဓရ် ဆာန် ကေုာံ ဓရ် ကရုဏာ ရ။<ref>Allison, D. C. (2010). ''Constructing Jesus: Memory, Imagination, and History''. Baker Academic.</ref> == ၅။ ပရေၚ် ဖျေဟ် အမိၚ် ဂစိုတ် ကေုာံ ပွမချိုတ် (Crucifixion and Death) == ကမၠောန် သာသနာ ယေရှု ဝွံ ဍေံ အာ စိုပ် ဒတုဲ ပ္ဍဲ ဍုၚ် ဂျေရုဆလင် ရ။ * '''ပွမလုပ် ဍုၚ် ဂျေရုဆလင်:''' ယေရှု ညး ဍိုက် ချေတ် အဿထဵု တုဲ လုပ် အာ ဍုၚ် ဂျေရုဆလင် ပ္ဍဲ အခိၚ် သဘၚ် ပသခါ (Passover) ရ။ ညးဍုၚ်ကွာန် တအ် ညးတအ် ဒုၚ် တဲ ညး ဗီု သၟိၚ် မွဲ ရ။ * '''ပုၚ် သဝ်တ္ၚဲ လက္ကရဴ အိုတ် (Last Supper):''' ယေရှု ညး စ ပုၚ် မွဲ စွံ ကု ကွး ညး တုဲ ညး ဟီု လဴ ဒဒှ်ရ ညး သ္ဒး ဒး ဒုၚ် သစ္စာ ဖံက် ရ။ ညး ဖန်ဗဒှ် သၞောတ်ဝ် မဟာမိတ် တၟိ နကဵု ကွာၚ် ကေုာံ ဍာ် ဇဗျေတ် ရ။ * '''ပွမဖျေဟ် အမိၚ် ကေုာံ ချိုတ်:''' ကွး ညး ယုဒ (Judas) ညး ဖံက် သစ္စာ တုဲ ကဵု ဏာ ယေရှု ကု ဂကောံ ယဟုဒဳ တအ် ရ။ သ္ကိုပ် ရဝ်မ ပုန္တိပိလတ် (Pontius Pilate) ညး ဖျေဟ် အမိၚ် ညံၚ် ဂွံ ဂစိုတ် ယေရှု နကဵု ပွမတက် သၞေက် လတူ တိုၚ် (Crucifixion) ပ္ဍဲ ဒဵု ဂေါလဂေါသ (Golgotha) ရ။ ယေရှု ချိုတ် အာ ပ္ဍဲ တ္ၚဲ သိုက် ရ။ == ၆။ ပွမကလေၚ် ဂျိုၚ် တိုန် (Resurrection and Ascension) == ပရေၚ် ကလေၚ် ဂျိုၚ် တိုန် ဂှ် ဍေံ ဒှ် တၚ် ပတှ်ေ သဇိုၚ် အိုတ် သွက် ဘာသာ ခရေတ်ယာန် ရ။ * '''ဂိုဟ် သလး (Empty Tomb):''' ကြဴနူ ယေရှု ချိုတ် အာ ပိ တ္ၚဲ (ပ္ဍဲ တ္ၚဲ အဒိုက်)، မၞိဟ် ဗြဴ မာရိ မာဂဒလန် (Mary Magdalene) ညး အာ ရံၚ် ဂိုဟ် တုဲ ညး ဆဵု ဒဒှ်ရ ဇုတ် ယေရှု ဟွံမွဲ ပ္ဍဲ ဂိုဟ် တေံ ရ။ * '''ပွမထ္ၜး ရုပ် (Appearances):''' ယေရှု ညး ကလေၚ် ဂျိုၚ် တိုန် တုဲ ညး ထ္ၜး ရုပ် ကု ကွး ညး ဗွဲမဂၠိုၚ် ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ တိုန် အာ ဍုၚ် သွဝ် ရ။ * '''ပွမတိုန် ဍုၚ် သွဝ် (Ascension):''' ကြဴနူ ၄၀ တ္ၚဲ တုဲ، ယေရှု ညး တိုန် အာ ဍုၚ် သွဝ် ဇရေၚ် မအံက် ကျာ် (God the Father) ရ။ ညး မပတှ်ေ တအ် ညးတအ် ပတှ်ေ ဒဒှ်ရ ယေရှု သ္ဂောံ ကလေၚ် ကၠုၚ် မွဲ ဝါ ပၠန် ပ္ဍဲ တ္ၚဲ လက္ကရဴ အိုတ် သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ကု လမျီု ကေုာံ ဇုတ် သီုဖအိုတ် ရ။<ref>Dunn, J. D. G. (2003). ''Jesus Remembered''. Eerdmans.</ref> == ၇။ ဝင် ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန် ပ္ဍဲ ခေတ် ရဝ်မ (Historical and Political Context of the Roman Era) == သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် ဝင် ယေရှု ဍာံဍာံ မ္ဂး، ပိုဲ သ္ဒး လ္ၚတ် ပရူ အေန်ပါယာ ရဝ်မ ရ။ * '''အဝဵု ရဝ်မ:''' ရဝ်မ ညးတအ် အုပ်ဓုပ် ယုဒပြည် နကဵု ဒြဟတ် ပၞာန် ရ။ ညးတအ် ဟွံဒး စိုတ် မၞိဟ် လဵု မွဲ မဟီု တွံ ပရူ ဍုၚ် တၟိ ဟွံသေၚ်မ္ဂး သၟိၚ် တၟိ ပုဟ်။ ယေရှု ညး တွံ ပရူ "ဍုၚ် သွဝ် ကျာ်" (Kingdom of God) တုဲ အလဵုအသဳ ရဝ်မ တအ် ညးတအ် ညာတ် ဒဒှ်ရ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ပရေၚ် တဝ်စၞေဟ် ကု သၟိၚ် ရဝ်မ ရ။ * '''ပွမတက် သၞေက် (Crucifixion):''' နဲကဲ ပွမဂစိုတ် နကဵု တိုၚ် ဏအ် ဍေံ ဒှ် နဲကဲ မဖေက်လွိၚ် မစကာ လဝ် သွက် သပုန် ကေုာံ ဍိက် မဒြေပ် ဒဴ တအ် သၟး ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ထ္ၜး ပျး ဒဒှ်ရ ရဝ်မ ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ယေရှု နဒဒှ် သပုန် ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန် မွဲ ရ။ <gallery mode="packed" heights="150"> File:Bloch-SermonOnTheMount.jpg | ယေရှု တွံ ဓရ် လတူ ဒဵု (Sermon on the Mount) နကဵု အနုသုခုမ ကသူ File:Crucifixion of Jesus Christ.jpg | ယေရှု ဒး ဒုၚ် တက် သၞေက် လတူ တိုၚ် ဇရေၚ် ဂျေရုဆလင် File:Leonardo da Vinci - Ultima cena - Google Art Project.jpg | ပုၚ် သဝ်တ္ၚဲ လက္ကရဴ အိုတ် မကသူ လဝ် နကဵု လီယိုနာဒို ဒါဗင်ချီ </gallery> == ၈။ လညာတ် နူကဵု ဘာသာ တၞဟ်ဂမၠိုၚ် (Perspectives from Other Religions) == ဘာသာ သာသနာ တၞဟ် တအ် ညးတအ် နွံ ကု လညာတ် မတၞဟ်ခြာ လတူ ယေရှု ရ။ * '''ဘာသာ အေတ်သလာမ် (Islam):''' ပ္ဍဲ ဘာသာ အေတ်သလာမ်، ယေရှု (မကော်စ အိသ - Isa) ဂှ် ဍေံ ဒှ် ပရောဖက် (Prophet) မကိစ္စဇၞော် မွဲ မကၠုၚ် ကၠာ မဝ်ဟာမေတ် ရ။ ညးတအ် ပတှ်ေ ဒဒှ်ရ ယေရှု က္တဵုဒှ် မၞိဟ် နူ ဝုတ် ကညာ ကီု လေဝ်، ညး ဟွံသေၚ် ကောန် ကျာ် ပုဟ်။ တုဲပၠန် ညးတအ် ပတှ်ေ ဒဒှ်ရ ယေရှု ဟွံချိုတ် လတူ တိုၚ် ပုဟ်၊ ကျာ် ယိုက် ကေတ် ညး ဏာ ဍုၚ် သွဝ် သၟး ရ။ * '''ဘာသာ ယဟုဒဳ (Judaism):''' ဘာသာ ယဟုဒဳ ညးတအ် ဟွံဒုၚ် တဲ ယေရှု နဒဒှ် မေရှိယ (Messiah) ပုဟ်။ ညးတအ် ညာတ် ဒဒှ်ရ ယေရှု ဟွံမာန် ဍိုက်ပေၚ် အတိုၚ် တၚ် စၟဳ သွက် မေရှိယ မဟီု လဝ် ပ္ဍဲ လိက် ပြကိုဟ် ညးတအ် ရ။ * '''ဘာသာ ဗာဟာအဳ (Bahá'í):''' ဘာသာ ဏအ် ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ ယေရှု နဒဒှ် ညး စၞး ကျာ် မွဲ မတုပ် ကု ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ကေုာံ မဝ်ဟာမေတ် ရ။<ref>Khalidi, T. (2001). ''The Muslim Jesus: Sayings and Stories in Islamic Literature''. Harvard University Press.</ref> == ၉။ အနုသုခုမ ကေုာံ ယေန်သၞာၚ် (Art, Culture, and Depictions) == ယေရှု ဝွံ ဍေံ ဒှ် မၞိဟ် မကလိဂွံ ပရေၚ် ခၞံဗဒှ် ဗီုရုပ် ဂၠိုၚ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ယေန်သၞာၚ် ပလိုတ် ရ။ * '''အနုသုခုမ ရုပ်:''' ပ္ဍဲ ခေတ် ကိုပ်ကၠာ، ညးတအ် စကာ လက်သဏ် တၞဟ် ဗီုကဵု ရုပ် က (Ichthys) သွက်ဂွံ စၞး ယေရှု ရ။ ကြဴနူ ရဝ်မ ဒုၚ် တဲ ဘာသာ ခရေတ်ယာန် တုဲ، ညးတအ် စ ကသူ ဗီုရုပ် ယေရှု မၞုံ ကု သော် ဂၠိၚ်ၚ် ကေုာံ မၞုံ ကု လျး လတူ က္ဍိုပ် (Halo) ။ ဗီုရုပ် လတူ တိုၚ် (Crucifix) ဂှ် ဍေံ ဒှ် လက်သဏ် အဓိက သွက် ဘာသာ ခရေတ်ယာန် ရ။ * '''ရုပ်ဒမျိုင် ကေုာံ လိက်ပတ်:''' ဝင် ယေရှု ဂှ် ဍေံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ရုပ်ရှင် ပြာကတ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ဥပမာ - ''The Passion of the Christ'' ကေုာံ ''Jesus of Nazareth'' တအ် ရ။ ယေန်သၞာၚ် ဂၠးတိ ဍေံ ပြံၚ်လှာဲ အာ ဟိုတ်နူ ဓရ် ကေုာံ ပုံ ဝတ္ထု ညး ရ။ == ၁၀။ ပြကိုဟ် ဝင် ကေုာံ တၚ် နိဿဲ ခေတ် လၟုဟ် (Historical Sources and Modern Scholarship) == တၠပညာ ဝင် တအ် ညးတအ် လ္ၚတ် ပရူ ယေရှု နကဵု သက်သဳ ဝင် မဍာံပြ ရ။ * '''သက်သဳ ခရေတ်ယာန်:''' လိက်ဝင် ခရေတ် ၄ သာ် ကေုာံ လိက် တၞး ပေါလု (Pauline epistles) ဂှ် ဍေံ ဒှ် သက်သဳ သဇိုၚ် အိုတ် သွက် ဝင် ယေရှု ရ။ * '''သက်သဳ မဟွံသေၚ် ကု ခရေတ်ယာန်:''' တၠပညာ ဝင် ဂကူ ရဝ်မ မကော်စ တာစီတပ်စ် (Tacitus) ကေုာံ ဂကူ ယဟုဒဳ မကော်စ ဂျိုသဳဖပ်စ် (Josephus) တအ် ညးတအ် ချူ လဝ် ပရူ ယေရှု ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ မရနုက်ကဵု မွဲ ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ထ္ၜး ပျး ဒဒှ်ရ ယေရှု ဂှ် ဍေံ ကေၚ် နွံ ဍာံဍာံ ပ္ဍဲ ဝင် ရ။ * '''လညာတ် ခေတ် လၟုဟ်:''' တၠပညာ ဝင် ဗွဲမဂၠိုၚ် ညးတအ် ဒုၚ် တဲ ဒဒှ်ရ ယေရှု ဂှ် ဍေံ ဒှ် မၞိဟ် ဂကူ ယဟုဒဳ မွဲ မကေၚ် ဒး ဒုၚ် ဗလိုပ် ဍာ် ကု ယောဟန် ကေုာံ မကေၚ် ဒး ဒုၚ် ဂစိုတ် နကဵု သၟိၚ် ရဝ်မ ပုန္တိပိလတ် ရ။ ဆဂး ပရူ ဣဒ္ဓိ ကေုာံ ပွမကလေၚ် ဂျိုၚ် တိုန် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ပရေၚ် ပတှ်ေ ဘာသာ သၟး ရ။<ref>Van Voorst, R. E. (2000). ''Jesus Outside the New Testament: An Introduction to the Ancient Evidence''. Eerdmans.</ref> > 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဗဵု ပရူ ဝင် ယေရှု ကေုာံ အကာဲအရာ ခေတ် ရဝ်မ လောဲလောဲ မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် ဝင် နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=8bMBHAhR2qk|title=The Historical Jesus - Documentary}} {{ဘာသာ ခရေတ်ယာန်}} == မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် == * [[wikt:mnw:ကျာ်|ကျာ်]] (God) * [[wikt:mnw:မၞိဟ်|မၞိဟ်]] (Human) * [[wikt:mnw:ဘာသာ|ဘာသာ သာသနာ]] (Religion) * {{ill|ဘာသာ ခရေတ်ယာန်|en|Christianity}} (Christianity) * {{ill|ပြကိုဟ်ဓမ္မတၟိ|en|New Testament}} (New Testament) * {{ill|ဂျေရုဆလင်|en|Jerusalem}} (Jerusalem) * {{ill|မာရိ|en|Mary, mother of Jesus}} (Mary) == နိဿဲ == {{Reflist|2}} * Sanders, E. P. (1993). ''The Historical Figure of Jesus''. Penguin Books. ISBN 978-0140144994. * Ehrman, Bart D. (2014). ''How Jesus Became God: The Exaltation of a Jewish Preacher from Galilee''. HarperOne. ISBN 978-0061778186. * Crossan, John Dominic. (1991). ''The Historical Jesus: The Life of a Mediterranean Jewish Peasant''. HarperSanFrancisco. ISBN 978-0060616298. * Meier, John P. (1991). ''A Marginal Jew: Rethinking the Historical Jesus''. Doubleday. ISBN 978-0385264259. * Allison, Dale C. (2010). ''Constructing Jesus: Memory, Imagination, and History''. Baker Academic. ISBN 978-0801035852. * Dunn, James D. G. (2003). ''Jesus Remembered: Christianity in the Making, Volume 1''. Eerdmans. ISBN 978-0802839312. * Khalidi, Tarif. (2001). ''The Muslim Jesus: Sayings and Stories in Islamic Literature''. Harvard University Press. ISBN 978-0674004771. * Van Voorst, Robert E. (2000). ''Jesus Outside the New Testament: An Introduction to the Ancient Evidence''. Eerdmans. ISBN 978-0802843685. * Vermes, Geza. (1973). ''Jesus the Jew: A Historian's Reading of the Gospels''. Macmillan. ISBN 978-0800614430. * [https://en.wikipedia.org/wiki/Jesus Jesus]. English Wikipedia. Retrieved May 9, 2026. {{DEFAULTSORT:ယေရှု}} [[Category:ယေရှု]] [[Category:ဘာသာ ခရေတ်ယာန်]] [[Category:ပူဂိုလ်ဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲ လိက် ဓမ္မတၟိ]] [[Category:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] [[Category:ပူဂိုလ်ဂမၠိုၚ်]] q4m4s6oljd00lt2dainenzl4roo5fi2 54749 54748 2026-05-09T13:26:53Z Aue Nai 24 54749 wikitext text/x-wiki {{Short description|တၠပညာ ပရေၚ် ဘာသာ ဂကူ ယဟုဒဳ ကေုာံ မၞိဟ် အဓိက ပ္ဍဲ ဘာသာ ခရေတ်ယာန်}} {{Infobox religious biography | name = ယေရှု (Jesus) | image = Spas vsederzhitel sinay.jpg | image_size = 250px | alt = ဗီုရုပ် ယေရှု ပ္ဍဲ အနုသုခုမ တြေံ | caption = ဗီုရုပ် တၠခရေတ် တၠဣဒ္ဓိအနန္တ (Christ Pantocrator) မကၠောန် လဝ် ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ မရနုက်ကဵု ၆ ပ္ဍဲ ဒဵု သိုင်နိုင် | birth_date = ၜိုတ် ၄ ဘဳသဳ (BC) | birth_place = {{ill|ဘက်ថ្លေဟ|en|Bethlehem}}၊ ယုဒပြည် (Judea)၊ {{ill|အေန်ပါယာ ရဝ်မ|en|Roman Empire}} | death_date = ၜိုတ် ၃၀ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ၃၃ အေဒဳ (AD) | death_place = {{ill|ဂျေရုဆလင်|en|Jerusalem}}၊ ယုဒပြည် (Judea)၊ အေန်ပါယာ ရဝ်မ | cause_of_death = {{ill|ပွမတက် သၞေက် လတူ တိုၚ်|en|Crucifixion}} (Crucifixion) | religion = {{ill|ယဟုဒဳ|en|Judaism}} | father = {{ill|ယောသပ်|en|Saint Joseph}} (Joseph) | mother = {{ill|မာရိ|en|Mary, mother of Jesus}} (Mary) | titles = ခရေတ် (Christ)၊ ကောန်ကျာ် (Son of God)၊ မေရှိယ (Messiah) }} '''ယေရှု''' ({{lang-en|Jesus}}) ဟွံသေၚ်မ္ဂး '''ယေရှု ခရေတ်''' (Jesus Christ) ဝွံ ဍေံ ဒှ် တၠပညာ ပရေၚ် ဘာသာ ဂကူ {{ill|ယဟုဒဳ|en|Jews}} မွဲ မက္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ မရနုက်ကဵု မွဲ ရ။ ညး ဝွံ ဍေံ ဒှ် မၞိဟ် အဓိက အိုတ် ကေုာံ မၞိဟ် သဇိုၚ် ပ္ဍဲ {{ill|ဘာသာ ခရေတ်ယာန်|en|Christianity}} (Christianity) မဒှ် [[wikt:mnw:ဘာသာ|ဘာသာ သာသနာ]] မၞုံ ကု လၟိဟ် မၞိဟ် ရှ်ေသှ်ေ ဂၠိုၚ် အိုတ် ပ္ဍဲ [[ဂၠးတိ]] ရ။ ညး မရှ်ေသှ်ေ ဘာသာ ခရေတ်ယာန် တအ် ညးတအ် ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ ယေရှု ဂှ် ဍေံ ဒှ် ကောန် ကျာ် (Son of God) ကေုာံ ညး စၞး ကျာ် မကော်စ မေရှိယ (Messiah) မဟီု လဝ် ပ္ဍဲ လိက် ပြကိုဟ် တြေံ (Old Testament) ရ။<ref>Sanders, E. P. (1993). ''The Historical Figure of Jesus''. Penguin Books.</ref> အတိုၚ် လိက် {{ill|ပြကိုဟ် ဓမ္မတၟိ|en|New Testament}} (New Testament) မ္ဂး၊ ယေရှု ဝွံ ဍေံ က္တဵုဒှ် မၞိဟ် နူကဵု မိနော် မာရိ မဒှ် ဝုတ် ကညာ မွဲ သီု ဟွံမွဲ ကု တြုံ တၠသ္ၚိ ရ။ ညး ဇၞော်မောဝ် ကၠုၚ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် နာဇရက် (Nazareth) ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ် ညး နွံ အာယုက် ၜိုတ် ၃၀ သၞာံ، ညး စ ဟီု တွံ ဓရ် ကေုာံ ကၠောန် ကမၠောန် သာသနာ ပွိုၚ် ၃ သၞာံ ရ။ ညး တွံ ဓရ် ပရူ ပွမဆာန် ညးသကအ်၊ ပွမကၠောန် ခိုဟ် ကု ကောန်မၞိဟ်၊ ကေုာံ ပရူ ဍုၚ် သွဝ် ကျာ် (Kingdom of God) ရ။ ဟိုတ်နူ လညာတ် ညး မတၞဟ်ခြာ ကေုာံ ညးဍုၚ်ကွာန် တအ် ထံက်ပၚ် ညး ဂၠိုၚ် ကၠုၚ် တုဲ، အလဵုအသဳ ရဝ်မ ကေုာံ ဂကောံ ယဟုဒဳ တအ် ညးတအ် ဖျေဟ် အမိၚ် ဂစိုတ် ကု ယေရှု နကဵု {{ill|ပွမတက် သၞေက် လတူ တိုၚ်|en|Crucifixion}} (Crucifixion) ရ။ ဆဂး ညး မပတှ်ေ တအ် ညးတအ် ဟီု ဒဒှ်ရ ကြဴနူ ယေရှု ချိုတ် အာ ပိ တ္ၚဲ တုဲ ညး ကလေၚ် ဂျိုၚ် တိုန် (Resurrection) ကၠုၚ် မွဲ ဝါ ပၠန် ရ။<ref>Ehrman, B. D. (2014). ''How Jesus Became God''. HarperOne.</ref> == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ဝင် သာသနာ (Introduction and Religious Background) == ပ္ဍဲ အခိၚ် ယေရှု မက္တဵုဒှ် မၞိဟ် ဂှ်၊ ဒေသ ယုဒပြည် (Judea) ဝွံ ဍေံ နွံ သၟဝ် တဲ အုပ်ဓုပ် အေန်ပါယာ ရဝ်မ ရ။ * '''အကာဲအရာ ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန်:''' ဂကူ ယဟုဒဳ တအ် ညးတအ် ဒး ဒုၚ် ကဵု အခေါန် ဇြိုၚ်ၚ် ကု သၟိၚ် ရဝ်မ တုဲ ညးတအ် ဟွံမွဲ ကု အခေါၚ် သၠးပွး ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးတအ် စၟဳ ဒၟံၚ် မၞိဟ် မကော်စ "မေရှိယ" မဒှ် သၟိၚ် မွဲ သွက်ဂွံ ကၠုၚ် ဗလး ကဵု ညးတအ် နူ သၟဝ် တဲ ရဝ်မ ရ။ * '''ဂကောံ ဘာသာ ပ္ဍဲ ခေတ် ဂှ်:''' ပ္ဍဲ ဘာသာ ယဟုဒဳ ဂှ် ဍေံ နွံ ကု ဂကောံ ပါ် ခြာ နာနာ သာ် ဗီုကဵု ဖာရိရှဲ (Pharisees) މသဒ္ဒုကဲ (Sadducees) ကေုာံ အက်ဆင်း (Essenes) ရ။ ယေရှု ညး တဝ်စၞေဟ် ကု လညာတ် ဖာရိရှဲ တအ် မစွံ အဓိက လတူ သၞောဝ် ထဗိုၚ် လောန် က္ဍၚ် အာ ရ။<ref>Crossan, J. D. (1991). ''The Historical Jesus: The Life of a Mediterranean Jewish Peasant''. HarperSanFrancisco.</ref> == ၂။ ဘဝ အစ ကေုာံ ပွမဒှ် မၞိဟ် (Early Life and Nativity) == ဝင် ပရူ ပွမဒှ် မၞိဟ် ယေရှု ဂှ် ဍေံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ လိက် ခရစ်ဝင် မဿဲ (Matthew) ကေုာံ လုကာ (Luke) ရ။ * '''ပွမဒှ် မၞိဟ် (Nativity):''' ယေရှု က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် ဘက်ថ្លေဟမ် (Bethlehem) ရ။ မိမ ညး ဂှ် ဍေံ ဒှ် မာရိ (Mary) ကေုာံ ယောသပ် (Joseph) ရ။ ညး မပတှ်ေ တအ် ညးတအ် ဟီု ဒဒှ်ရ မာရိ ဍေံ တန် ဂဝ်ဂၞဴ နကဵု ဒြဟတ် ဝိညာဉ်တော် (Holy Spirit) ရ။ * '''ပွမဇၞော်မောဝ်:''' ၜိုန်ရ ညး က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဘက်ថ្លေဟမ် ကီု လေဝ်၊ ယေရှု ညး ဇၞော်မောဝ် ကၠုၚ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် နာဇရက် မၞုံ ပ္ဍဲ ဒေသ ဂါလိလဲ (Galilee) ရ။ ညး ကၠောန် ကမၠောန် သၟာ လက်သမာန် (Carpenter) မွဲ စွံ ကု မအံက် ညး ရ။<ref>Meier, J. P. (1991). ''A Marginal Jew: Rethinking the Historical Jesus''. Doubleday.</ref> == ၃။ ပရေၚ် ဟီု တွံ ကေုာံ ကမၠောန် သာသနာ (Ministry and Teachings) == အာယုက် ကမၠောန် သာသနာ ယေရှု ဂှ် ဍေံ စ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ အခိၚ် ညး ဒး ဒုၚ် ဗလိုပ် ဍာ် ရ။ * '''ပွမဒုၚ် ဗလိုပ် ဍာ် (Baptism):''' ယေရှု ညး အာ ဒုၚ် ဗလိုပ် ဍာ် ဇရေၚ် {{ill|ယောဟန် ဗတ္တိဇံ|en|John the Baptist}} ပ္ဍဲ က္ၜဳ ဂျော်ဒန် ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် တၚ် စက္တဵုဒှ် သွက် ကမၠောန် ညး ရ။ * '''ကွး ၁၂ တၠ (Twelve Apostles):''' ယေရှု ညး ရုဲစှ် ကေတ် ကွး ၁၂ တၠ သွက်ဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် သာသနာ ညး ရ။ ကွး တအ် ဏအ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ဂှ် ညးတအ် ဒှ် သၟာ တမ္ၚာ ကေုာံ မၞိဟ် သာမည တအ် ရ။ * '''ပရေၚ် ကၠောန် ဣဒ္ဓိ (Miracles):''' အတိုၚ် လိက် ဓမ္မသစ် မ္ဂး၊ ယေရှု ညး ကၠောန် ဣဒ္ဓိ နာနာ သာ် ဗီုကဵု ပွမလွဳ ယဲ မၞိဟ် ကၠက်၊ မၞိဟ် က္ဍိုၚ် ကေုာံ ပွမကဵု စၞစ ကု မၞိဟ် ၅,၀၀၀ နကဵု က ကဵု ကွာၚ် ညိည ရ။ {| class="wikitable sortable" |+ ဇယား ထ္ၜးပျး လိက် ခရစ်ဝင် ၄ သာ် (The Four Gospels) |- ! ယၟု လိက် !! သင်္ကေတ (Symbol) !! တၚ် ရန်တၟအ် အဓိက |- | မဿဲ (Matthew) || မၞိဟ် ကောန်ၚာ် || ထ္ၜး ပျး ယေရှု နဒဒှ် ညး စၞး သၟိၚ် ဒါဝိဒ် |- | မာကု (Mark) || ဇာဒိသိုၚ် || ထ္ၜး ပျး ယေရှု နဒဒှ် ကောန် ကျာ် မဒး ဒုၚ် ဝါတ်ဂါတ် |- | လုကာ (Luke) || ဂၠဴ || ထ္ၜး ပျး ယေရှု နဒဒှ် ညး မရီုဗၚ် မၞိဟ် ဍိုန်လျ |- | ယောဟန် (John) || အသိတ္တိ || ထ္ၜး ပျး ယေရှု နဒဒှ် ဝေါဟာရ ကျာ် (Word of God) |} == ၄။ ဒ္ဂေတ် လၟေတ် ကေုာံ လညာတ် သဇိုၚ် (Ethics and Core Philosophy) == ဓရ် ယေရှု ဝွံ ဍေံ စွံ အဓိက လတူ ပွမဆာန် ကေုာံ ပွမခိုဟ် စိုတ် လတူ ညး တၞဟ် ရ။ * '''ဓရ် လတူ ဒဵု (Sermon on the Mount):''' ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ပရေၚ် ဟီု တွံ မပြာကတ် အိုတ် သွက် ယေရှု ရ။ ညး တွံ လဝ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ် မဍိုန်လျ، မၞိဟ် မစွံ ဓရ် ၜိုဟ်သြိုဟ် တအ် ဂှ် ညးတအ် ကလိဂွံ ပရဲ ခိုဟ် ရ။ * '''ပွမဆာန် သတြု (Love your enemies):''' ယေရှု ညး ဗတောန် လဝ် ညံၚ် ဂွံ ဆာန် မၞိဟ် မကၠောန် ပရေံ လတူ ပိုဲ ကေုာံ ညံၚ် ဂွံ ကဵု အခေါၚ် အပြစ် ရ။ * '''ပုံ ဝတ္ထု သာဓက (Parables):''' ညး တွံ ဓရ် နကဵု ပုံ ဝတ္ထု ဥပမာ ဂၠိုၚ် ရ။ ဥပမာ - ပုံ {{ill|ကောန် မလေၚ် အာ|en|Parable of the Prodigal Son}} (Prodigal Son) ကေုာံ ပုံ {{ill|မၞိဟ် ရှမာရိ မခိုဟ်|en|Parable of the Good Samaritan}} (Good Samaritan) တအ် ဍေံ ထ္ၜး ပျး ပရူ ဓရ် ဆာန် ကေုာံ ဓရ် ကရုဏာ ရ။<ref>Allison, D. C. (2010). ''Constructing Jesus: Memory, Imagination, and History''. Baker Academic.</ref> == ၅။ ပရေၚ် ဖျေဟ် အမိၚ် ဂစိုတ် ကေုာံ ပွမချိုတ် (Crucifixion and Death) == ကမၠောန် သာသနာ ယေရှု ဝွံ ဍေံ အာ စိုပ် ဒတုဲ ပ္ဍဲ ဍုၚ် ဂျေရုဆလင် ရ။ * '''ပွမလုပ် ဍုၚ် ဂျေရုဆလင်:''' ယေရှု ညး ဍိုက် ချေတ် အဿထဵု တုဲ လုပ် အာ ဍုၚ် ဂျေရုဆလင် ပ္ဍဲ အခိၚ် သဘၚ် ပသခါ (Passover) ရ။ ညးဍုၚ်ကွာန် တအ် ညးတအ် ဒုၚ် တဲ ညး ဗီု သၟိၚ် မွဲ ရ။ * '''ပုၚ် သဝ်တ္ၚဲ လက္ကရဴ အိုတ် (Last Supper):''' ယေရှု ညး စ ပုၚ် မွဲ စွံ ကု ကွး ညး တုဲ ညး ဟီု လဴ ဒဒှ်ရ ညး သ္ဒး ဒး ဒုၚ် သစ္စာ ဖံက် ရ။ ညး ဖန်ဗဒှ် သၞောတ်ဝ် မဟာမိတ် တၟိ နကဵု ကွာၚ် ကေုာံ ဍာ် ဇဗျေတ် ရ။ * '''ပွမဖျေဟ် အမိၚ် ကေုာံ ချိုတ်:''' ကွး ညး ယုဒ (Judas) ညး ဖံက် သစ္စာ တုဲ ကဵု ဏာ ယေရှု ကု ဂကောံ ယဟုဒဳ တအ် ရ။ သ္ကိုပ် ရဝ်မ ပုန္တိပိလတ် (Pontius Pilate) ညး ဖျေဟ် အမိၚ် ညံၚ် ဂွံ ဂစိုတ် ယေရှု နကဵု ပွမတက် သၞေက် လတူ တိုၚ် (Crucifixion) ပ္ဍဲ ဒဵု ဂေါလဂေါသ (Golgotha) ရ။ ယေရှု ချိုတ် အာ ပ္ဍဲ တ္ၚဲ သိုက် ရ။ == ၆။ ပွမကလေၚ် ဂျိုၚ် တိုန် (Resurrection and Ascension) == ပရေၚ် ကလေၚ် ဂျိုၚ် တိုန် ဂှ် ဍေံ ဒှ် တၚ် ပတှ်ေ သဇိုၚ် အိုတ် သွက် ဘာသာ ခရေတ်ယာန် ရ။ * '''ဂိုဟ် သလး (Empty Tomb):''' ကြဴနူ ယေရှု ချိုတ် အာ ပိ တ္ၚဲ (ပ္ဍဲ တ္ၚဲ အဒိုက်)، မၞိဟ် ဗြဴ မာရိ မာဂဒလန် (Mary Magdalene) ညး အာ ရံၚ် ဂိုဟ် တုဲ ညး ဆဵု ဒဒှ်ရ ဇုတ် ယေရှု ဟွံမွဲ ပ္ဍဲ ဂိုဟ် တေံ ရ။ * '''ပွမထ္ၜး ရုပ် (Appearances):''' ယေရှု ညး ကလေၚ် ဂျိုၚ် တိုန် တုဲ ညး ထ္ၜး ရုပ် ကု ကွး ညး ဗွဲမဂၠိုၚ် ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ တိုန် အာ ဍုၚ် သွဝ် ရ။ * '''ပွမတိုန် ဍုၚ် သွဝ် (Ascension):''' ကြဴနူ ၄၀ တ္ၚဲ တုဲ، ယေရှု ညး တိုန် အာ ဍုၚ် သွဝ် ဇရေၚ် မအံက် ကျာ် (God the Father) ရ။ ညး မပတှ်ေ တအ် ညးတအ် ပတှ်ေ ဒဒှ်ရ ယေရှု သ္ဂောံ ကလေၚ် ကၠုၚ် မွဲ ဝါ ပၠန် ပ္ဍဲ တ္ၚဲ လက္ကရဴ အိုတ် သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ကု လမျီု ကေုာံ ဇုတ် သီုဖအိုတ် ရ။<ref>Dunn, J. D. G. (2003). ''Jesus Remembered''. Eerdmans.</ref> == ၇။ ဝင် ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန် ပ္ဍဲ ခေတ် ရဝ်မ (Historical and Political Context of the Roman Era) == သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် ဝင် ယေရှု ဍာံဍာံ မ္ဂး، ပိုဲ သ္ဒး လ္ၚတ် ပရူ အေန်ပါယာ ရဝ်မ ရ။ * '''အဝဵု ရဝ်မ:''' ရဝ်မ ညးတအ် အုပ်ဓုပ် ယုဒပြည် နကဵု ဒြဟတ် ပၞာန် ရ။ ညးတအ် ဟွံဒး စိုတ် မၞိဟ် လဵု မွဲ မဟီု တွံ ပရူ ဍုၚ် တၟိ ဟွံသေၚ်မ္ဂး သၟိၚ် တၟိ ပုဟ်။ ယေရှု ညး တွံ ပရူ "ဍုၚ် သွဝ် ကျာ်" (Kingdom of God) တုဲ အလဵုအသဳ ရဝ်မ တအ် ညးတအ် ညာတ် ဒဒှ်ရ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ပရေၚ် တဝ်စၞေဟ် ကု သၟိၚ် ရဝ်မ ရ။ * '''ပွမတက် သၞေက် (Crucifixion):''' နဲကဲ ပွမဂစိုတ် နကဵု တိုၚ် ဏအ် ဍေံ ဒှ် နဲကဲ မဖေက်လွိၚ် မစကာ လဝ် သွက် သပုန် ကေုာံ ဍိက် မဒြေပ် ဒဴ တအ် သၟး ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ထ္ၜး ပျး ဒဒှ်ရ ရဝ်မ ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ယေရှု နဒဒှ် သပုန် ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန် မွဲ ရ။ <gallery mode="packed" heights="150"> File:Bloch-SermonOnTheMount.jpg | ယေရှု တွံ ဓရ် လတူ ဒဵု (Sermon on the Mount) နကဵု အနုသုခုမ ကသူ File:Crucifixion of Jesus Christ.jpg | ယေရှု ဒး ဒုၚ် တက် သၞေက် လတူ တိုၚ် ဇရေၚ် ဂျေရုဆလင် File:Leonardo da Vinci - Ultima cena - Google Art Project.jpg | ပုၚ် သဝ်တ္ၚဲ လက္ကရဴ အိုတ် မကသူ လဝ် နကဵု လီယိုနာဒို ဒါဗင်ချီ </gallery> == ၈။ လညာတ် နူကဵု ဘာသာ တၞဟ်ဂမၠိုၚ် (Perspectives from Other Religions) == ဘာသာ သာသနာ တၞဟ် တအ် ညးတအ် နွံ ကု လညာတ် မတၞဟ်ခြာ လတူ ယေရှု ရ။ * '''ဘာသာ အေတ်သလာမ် (Islam):''' ပ္ဍဲ ဘာသာ အေတ်သလာမ်، ယေရှု (မကော်စ အိသ - Isa) ဂှ် ဍေံ ဒှ် ပရောဖက် (Prophet) မကိစ္စဇၞော် မွဲ မကၠုၚ် ကၠာ မဝ်ဟာမေတ် ရ။ ညးတအ် ပတှ်ေ ဒဒှ်ရ ယေရှု က္တဵုဒှ် မၞိဟ် နူ ဝုတ် ကညာ ကီု လေဝ်، ညး ဟွံသေၚ် ကောန် ကျာ် ပုဟ်။ တုဲပၠန် ညးတအ် ပတှ်ေ ဒဒှ်ရ ယေရှု ဟွံချိုတ် လတူ တိုၚ် ပုဟ်၊ ကျာ် ယိုက် ကေတ် ညး ဏာ ဍုၚ် သွဝ် သၟး ရ။ * '''ဘာသာ ယဟုဒဳ (Judaism):''' ဘာသာ ယဟုဒဳ ညးတအ် ဟွံဒုၚ် တဲ ယေရှု နဒဒှ် မေရှိယ (Messiah) ပုဟ်။ ညးတအ် ညာတ် ဒဒှ်ရ ယေရှု ဟွံမာန် ဍိုက်ပေၚ် အတိုၚ် တၚ် စၟဳ သွက် မေရှိယ မဟီု လဝ် ပ္ဍဲ လိက် ပြကိုဟ် ညးတအ် ရ။ * '''ဘာသာ ဗာဟာအဳ (Bahá'í):''' ဘာသာ ဏအ် ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ ယေရှု နဒဒှ် ညး စၞး ကျာ် မွဲ မတုပ် ကု ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ကေုာံ မဝ်ဟာမေတ် ရ။<ref>Khalidi, T. (2001). ''The Muslim Jesus: Sayings and Stories in Islamic Literature''. Harvard University Press.</ref> == ၉။ အနုသုခုမ ကေုာံ ယေန်သၞာၚ် (Art, Culture, and Depictions) == ယေရှု ဝွံ ဍေံ ဒှ် မၞိဟ် မကလိဂွံ ပရေၚ် ခၞံဗဒှ် ဗီုရုပ် ဂၠိုၚ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ယေန်သၞာၚ် ပလိုတ် ရ။ * '''အနုသုခုမ ရုပ်:''' ပ္ဍဲ ခေတ် ကိုပ်ကၠာ، ညးတအ် စကာ လက်သဏ် တၞဟ် ဗီုကဵု ရုပ် က (Ichthys) သွက်ဂွံ စၞး ယေရှု ရ။ ကြဴနူ ရဝ်မ ဒုၚ် တဲ ဘာသာ ခရေတ်ယာန် တုဲ، ညးတအ် စ ကသူ ဗီုရုပ် ယေရှု မၞုံ ကု သော် ဂၠိၚ်ၚ် ကေုာံ မၞုံ ကု လျး လတူ က္ဍိုပ် (Halo) ။ ဗီုရုပ် လတူ တိုၚ် (Crucifix) ဂှ် ဍေံ ဒှ် လက်သဏ် အဓိက သွက် ဘာသာ ခရေတ်ယာန် ရ။ * '''ရုပ်ဒမျိုင် ကေုာံ လိက်ပတ်:''' ဝင် ယေရှု ဂှ် ဍေံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ရုပ်ရှင် ပြာကတ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ဥပမာ - ''The Passion of the Christ'' ကေုာံ ''Jesus of Nazareth'' တအ် ရ။ ယေန်သၞာၚ် ဂၠးတိ ဍေံ ပြံၚ်လှာဲ အာ ဟိုတ်နူ ဓရ် ကေုာံ ပုံ ဝတ္ထု ညး ရ။ == ၁၀။ ပြကိုဟ် ဝင် ကေုာံ တၚ် နိဿဲ ခေတ် လၟုဟ် (Historical Sources and Modern Scholarship) == တၠပညာ ဝင် တအ် ညးတအ် လ္ၚတ် ပရူ ယေရှု နကဵု သက်သဳ ဝင် မဍာံပြ ရ။ * '''သက်သဳ ခရေတ်ယာန်:''' လိက်ဝင် ခရေတ် ၄ သာ် ကေုာံ လိက် တၞး ပေါလု (Pauline epistles) ဂှ် ဍေံ ဒှ် သက်သဳ သဇိုၚ် အိုတ် သွက် ဝင် ယေရှု ရ။ * '''သက်သဳ မဟွံသေၚ် ကု ခရေတ်ယာန်:''' တၠပညာ ဝင် ဂကူ ရဝ်မ မကော်စ တာစီတပ်စ် (Tacitus) ကေုာံ ဂကူ ယဟုဒဳ မကော်စ ဂျိုသဳဖပ်စ် (Josephus) တအ် ညးတအ် ချူ လဝ် ပရူ ယေရှု ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ မရနုက်ကဵု မွဲ ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ထ္ၜး ပျး ဒဒှ်ရ ယေရှု ဂှ် ဍေံ ကေၚ် နွံ ဍာံဍာံ ပ္ဍဲ ဝင် ရ။ * '''လညာတ် ခေတ် လၟုဟ်:''' တၠပညာ ဝင် ဗွဲမဂၠိုၚ် ညးတအ် ဒုၚ် တဲ ဒဒှ်ရ ယေရှု ဂှ် ဍေံ ဒှ် မၞိဟ် ဂကူ ယဟုဒဳ မွဲ မကေၚ် ဒး ဒုၚ် ဗလိုပ် ဍာ် ကု ယောဟန် ကေုာံ မကေၚ် ဒး ဒုၚ် ဂစိုတ် နကဵု သၟိၚ် ရဝ်မ ပုန္တိပိလတ် ရ။ ဆဂး ပရူ ဣဒ္ဓိ ကေုာံ ပွမကလေၚ် ဂျိုၚ် တိုန် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ပရေၚ် ပတှ်ေ ဘာသာ သၟး ရ။<ref>Van Voorst, R. E. (2000). ''Jesus Outside the New Testament: An Introduction to the Ancient Evidence''. Eerdmans.</ref> > 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဗဵု ပရူ ဝင် ယေရှု ကေုာံ အကာဲအရာ ခေတ် ရဝ်မ လောဲလောဲ မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် ဝင် နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=8bMBHAhR2qk|title=The Historical Jesus - Documentary}} {{ဘာသာ ခရေတ်ယာန်}} == မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် == * [[wikt:mnw:ကျာ်|ကျာ်]] (God) * [[wikt:mnw:မၞိဟ်|မၞိဟ်]] (Human) * [[wikt:mnw:ဘာသာ|ဘာသာ သာသနာ]] (Religion) * {{ill|ဘာသာ ခရေတ်ယာန်|en|Christianity}} (Christianity) * {{ill|ပြကိုဟ်ဓမ္မတၟိ|en|New Testament}} (New Testament) * {{ill|ဂျေရုဆလင်|en|Jerusalem}} (Jerusalem) * {{ill|မာရိ|en|Mary, mother of Jesus}} (Mary) == နိဿဲ == {{Reflist|2}} * Sanders, E. P. (1993). ''The Historical Figure of Jesus''. Penguin Books. ISBN 978-0140144994. * Ehrman, Bart D. (2014). ''How Jesus Became God: The Exaltation of a Jewish Preacher from Galilee''. HarperOne. ISBN 978-0061778186. * Crossan, John Dominic. (1991). ''The Historical Jesus: The Life of a Mediterranean Jewish Peasant''. HarperSanFrancisco. ISBN 978-0060616298. * Meier, John P. (1991). ''A Marginal Jew: Rethinking the Historical Jesus''. Doubleday. ISBN 978-0385264259. * Allison, Dale C. (2010). ''Constructing Jesus: Memory, Imagination, and History''. Baker Academic. ISBN 978-0801035852. * Dunn, James D. G. (2003). ''Jesus Remembered: Christianity in the Making, Volume 1''. Eerdmans. ISBN 978-0802839312. * Khalidi, Tarif. (2001). ''The Muslim Jesus: Sayings and Stories in Islamic Literature''. Harvard University Press. ISBN 978-0674004771. * Van Voorst, Robert E. (2000). ''Jesus Outside the New Testament: An Introduction to the Ancient Evidence''. Eerdmans. ISBN 978-0802843685. * Vermes, Geza. (1973). ''Jesus the Jew: A Historian's Reading of the Gospels''. Macmillan. ISBN 978-0800614430. * [https://en.wikipedia.org/wiki/Jesus Jesus]. English Wikipedia. Retrieved May 9, 2026. {{DEFAULTSORT:ယေရှု}} [[Category:ယေရှု]] [[Category:ဘာသာ ခရေတ်ယာန်]] [[Category:ပူဂိုလ်ဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲ လိက် ဓမ္မတၟိ]] [[Category:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] [[Category:ပူဂိုလ်ဂမၠိုၚ်]] pss4a9e11yll3ch69htijahrj90gwvo 10 11015 54750 2026-05-09T13:32:35Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Navbox | name = ဘာသာ ခရေတ်ယာန် | title = [[ဘာသာ ခရေတ်ယာန်]] (Christianity) | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | image = [[File:Christian cross.svg|60px|လက်သဏ် ဘာသာ ခရေတ်ယာန်]] | group1 = သဇိုၚ် ပရေၚ် ပတှ်ေ | list1 = * [[ယေရှု]] (Jesus) * {{ill|ကျာ်|en|God..." 54750 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = ဘာသာ ခရေတ်ယာန် | title = [[ဘာသာ ခရေတ်ယာန်]] (Christianity) | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | image = [[File:Christian cross.svg|60px|လက်သဏ် ဘာသာ ခရေတ်ယာန်]] | group1 = သဇိုၚ် ပရေၚ် ပတှ်ေ | list1 = * [[ယေရှု]] (Jesus) * {{ill|ကျာ်|en|God in Christianity}} (God) * {{ill|ဝိဉာဏ်|en|Holy Spirit in Christianity}} (Holy Spirit) * {{ill|ပွမတက် သၞေက် လတူ တိုၚ်|en|Crucifixion of Jesus}} (Crucifixion) * {{ill|ပွမကလေၚ် ဂျိုၚ် တိုန်|en|Resurrection of Jesus}} (Resurrection) * {{ill|ဍုၚ် သွဝ်|en|Heaven in Christianity}} (Heaven) | group2 = လိက် ပြကိုဟ် ကေုာံ ဝင် | list2 = * {{ill|ပြကိုဟ် သမ္မာ|en|Bible}} (Bible) * {{ill|လိက် ဓမ္မတြေံ|en|Old Testament}} (Old Testament) * {{ill|လိက် ဓမ္မတၟိ|en|New Testament}} (New Testament) * {{ill|ဝင်ခရေတ်|en|Gospel}} (Gospels) * {{ill|ပရောဖက်|en|Prophet}} (Prophets) * {{ill|သၞောဝ် စှ် သာ်|en|Ten Commandments}} (Ten Commandments) | group3 = ပူဂိုလ် အဓိကဂမၠိုၚ် | list3 = * {{ill|မာရိ|en|Mary, mother of Jesus}} (Mary) * {{ill|ယောသပ်|en|Saint Joseph}} (Joseph) * {{ill|ပေတရု|en|Saint Peter}} (Peter) * {{ill|ပေါလု|en|Paul the Apostle}} (Paul) * {{ill|ယောဟန် ဗတ္တိဇံ|en|John the Baptist}} (John the Baptist) | group4 = ဂိုဏ် သာသနာ အဓိက | list4 = * {{ill|ကာတ်တလေတ်|en|Catholic Church}} (Catholic) * {{ill|ပရဝ်တက်သတေန်|en|Protestantism}} (Protestant) * {{ill|အဝ်ဒဝ်ဒံက်|en|Eastern Orthodox Church}} (Orthodox) | below = * '''[[:Category:ဘာသာ ခရေတ်ယာန်|ကဏ္ဍ: ဘာသာ ခရေတ်ယာန်]]''' * '''[[:Category:ယေရှု|ကဏ္ဍ: ယေရှု]]''' }} <noinclude> {{Documentation}} </noinclude> jq4oe4ie3ziule63fl3mf6dqpth1whb 0 11016 54751 2026-05-09T13:37:52Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Short description|တၠပညာ ပရေၚ် ဘာသာ ဂကူ အာရပ် ကေုာံ ပရောဖက် မခၞံဗဒှ် ဘာသာ အေတ်သလာမ်}} {{Infobox religious biography | name = မဝ်ဟာမေတ် (Muhammad) | image = Muhammad_calligraphy.svg | image_size = 200px | alt = မလိက် ကာလီဂရပ်ဖီ မဝ်ဟာမေတ် နက..." 54751 wikitext text/x-wiki {{Short description|တၠပညာ ပရေၚ် ဘာသာ ဂကူ အာရပ် ကေုာံ ပရောဖက် မခၞံဗဒှ် ဘာသာ အေတ်သလာမ်}} {{Infobox religious biography | name = မဝ်ဟာမေတ် (Muhammad) | image = Muhammad_calligraphy.svg | image_size = 200px | alt = မလိက် ကာလီဂရပ်ဖီ မဝ်ဟာမေတ် နကဵု ဘာသာ အာရပ် | caption = ယၟု မဝ်ဟာမေတ် နကဵု မလိက် အနုသုခုမ အာရပ် | birth_date = ၜိုတ် ၅၇၀ အေဒဳ (CE) | birth_place = {{ill|မက်ကာ|en|Mecca}}၊ ဟီဂျာဇ် (Hejaz)၊ အာရေးဘီးယား | death_date = တ္ၚဲ ၈ ဇွန် ၆၃၂ အေဒဳ (အာယုက် ၆၂–၆၃) | death_place = {{ill|မဒဳနာ|en|Medina}}၊ ဟီဂျာဇ်၊ အာရေးဘီးယား | resting_place = {{ill|ဘာကျာ် ပရောဖက်|en|Al-Masjid an-Nabawi}} (Al-Masjid an-Nabawi) | religion = {{ill|ဘာသာ အေတ်သလာမ်|en|Islam}} | father = {{ill|အဗ္ဗဒူလာ|en|Abdullah ibn Abd al-Muttalib}} (Abdullah) | mother = {{ill|အာမိနာ|en|Aminah bint Wahb}} (Aminah) | spouse = {{ill|ခါဒီဂျာ|en|Khadija bint Khuwaylid}} (Khadija) ကေုာံ ညး တၞဟ်ဂမၠိုၚ် | titles = ပရောဖက် (Prophet)၊ တမန်တော် (Messenger of God) }} '''မဝ်ဟာမေတ်''' ({{lang-en|Muhammad}}) ဝွံ ဍေံ ဒှ် တၠပညာ ပရေၚ် [[wikt:mnw:ဘာသာ|ဘာသာ]]၊ တၠအဝဵု ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ သ္ကိုပ် ပၞာန် ဂကူ {{ill|အာရပ်|en|Arabs}} မွဲ မခၞံဗဒှ် လဝ် {{ill|ဘာသာ အေတ်သလာမ်|en|Islam}} ရ။ ညး ဝွံ ဍေံ ဒှ် ပရောဖက် (Prophet) မရနုက်ကဵု လက္ကရဴ အိုတ် မဟီု တွံ လဝ် ပရူ ပွမပတှ်ေ ကျာ် မွဲ ဓဝ် (Monotheism) အတိုၚ် လညာတ် ဝင် ပရောဖက် တြေံ မပ္တံကဵု {{ill|အာဗြဟံ|en|Abraham}}၊ {{ill|မဝ်သေ|en|Moses}} ကေုာံ [[ယေရှု]] တအ် ရ။ ပ္ဍဲ သာသနာ အေတ်သလာမ် ဂှ်، မဝ်ဟာမေတ် ဝွံ ညး ဟွံသေၚ် ကောန် ကျာ် ပုဟ်၊ ဆဂး ညး ဒှ် တမန်တော် မဒး ဒုၚ် ရုဲစှ် သွက်ဂွံ ပလံၚ် ဗစိုပ် လိက် ပြကိုဟ် {{ill|ကူရအာန်|en|Quran}} (Quran) ကု ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ရ။<ref>Watt, W. M. (1956). ''Muhammad at Medina''. Oxford University Press.</ref> မဝ်ဟာမေတ် ညး က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ၜိုတ် သၞာံ ၅၇၀ အေဒဳ ပ္ဍဲ ဍုၚ် မက်ကာ (Mecca) ရ။ ညး ဒှ် ကောန် ကၠၚ် ကိုပ်ကၠာ အာယုက် ဟွံဂွံ ဇၞော် တုဲ ညး ဇၞော်မောဝ် ကၠုၚ် သၟဝ် တဲ လွဳလွတ် ညး မဒှ် အပါနော် ကေုာံ အမူ ညး ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ် ညး နွံ အာယုက် ၄၀ သၞာံ၊ ညး ကလိဂွံ ဓရ် နူ ကျာ် နကဵု အလဵု ကလုတ် သွဝ် ဂါဗရီယေလ် (Gabriel) ပ္ဍဲ ထီု ဟီရာ (Cave of Hira) ရ။ ကြဴနူ ဂှ်، ညး စ ဟီု တွံ ပရူ အေတ်သလာမ် ပ္ဍဲ မက်ကာ ရ။ ဟိုတ်နူ ဂကောံ သ္ကိုပ် ဍုၚ် တအ် ညးတအ် ပ္ဍဵုပ္ဍိုက် ကွေံကွေံ တုဲ، မဝ်ဟာမေတ် ကေုာံ ကွး ညး တအ် ညးတအ် ပြံၚ် ဒေသ ဏာ ဍုၚ် မဒဳနာ (Medina) ပ္ဍဲ သၞာံ ၆၂၂ အေဒဳ ရ။ ပရေၚ် ပြံၚ် ဒေသ ဏအ် မကော်စ "ဟဳဂျရဟ်" (Hijrah) ဂှ် ဍေံ ဒှ် တၚ် စက္တဵုဒှ် ပြက္ခဒိန် အေတ်သလာမ် ရ။ လက္ကရဴ ဂှ်၊ ညး လုပ် သီ ကေတ် ဍုၚ် မက်ကာ ကေုာံ ညး ပံၚ်ကောံ တိုက် အာရေးဘီးယား သီုဖအိုတ် သၟဝ် အလဵုအသဳ အေတ်သလာမ် မွဲ ဓဝ် ရ။<ref>Armstrong, K. (2006). ''Muhammad: A Prophet for Our Time''. HarperCollins.</ref> == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ အကာဲအရာ ကိုပ်ကၠာ အေတ်သလာမ် (Pre-Islamic Arabia) == ကိုပ်ကၠာ မဝ်ဟာမေတ် ဟွံဂွံ က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ဏီ ဂှ်، တိုက် အာရေးဘီးယား ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ မဟွံမွဲ ကု အလဵုအသဳ ဗဟဵု မွဲ ဓဝ် ရ။ * '''ဂကောံ ကွာန် ကေုာံ တၞောဝ် (Tribal Society):''' မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ပ္ဍဲ အာရေးဘီးယား ညးတအ် ဒှ် မၞိဟ် မပြံၚ် ဒေသ မံၚ် (Bedouins) မလွဳ တိရစ္ဆာန် ကေုာံ မသွံ ရာန် ဗၞိက် ရ။ ညးတအ် မံၚ် အတိုၚ် တၞောဝ် ဂကူ (Tribes) တုဲ ပရေၚ် သစ္စာ လတူ တၞောဝ် ဂှ် ဍေံ ကိစ္စဇၞော် အိုတ် ရ။ * '''ပရေၚ် ပတှ်ေ ကျာ် ဗွဲမဂၠိုၚ် (Polytheism):''' ပ္ဍဲ ခေတ် ဂှ်၊ ဂကူ အာရပ် တအ် ညးတအ် ရှ်ေသှ်ေ ကျာ် ကေုာံ နတ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။ ဍုၚ် {{ill|မက်ကာ|en|Mecca}} ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဍုၚ် ဒတန် ဘာသာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ဟိုတ်နူ ဍေံ နွံ ကု ဘာကျာ် {{ill|ကာအ်ဗာ|en|Kaaba}} (Kaaba) မဒှ် ဒၞာဲ မပကောံ လဝ် ရုပ် ကျာ် ၃၆၀ ပြၚ် ရ။ * '''ပရေၚ် စီးပွားရေး:''' မက်ကာ ဂှ် ဍေံ သီု ဒှ် ဒၞာဲ ပရေၚ် ဗၞိက် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဂၠံၚ် တရဴ အကြာ ဍုၚ် ယီမင် (Yemen) ကေုာံ သီးရီးယား (Syria) ရ။ ဂကူ ကိုရိုက်ရှ် (Quraysh) ဂှ် ဍေံ ဒှ် ဂကူ မပိုၚ်ပြဳ လဝ် အဝဵု ကေုာံ ပိုန်ဒြပ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် ဂှ် ရ။<ref>Lings, M. (1983). ''Muhammad: His Life Based on the Earliest Sources''. Inner Traditions.</ref> == ၂။ ဘဝ အစ ကေုာံ ပွမဒှ် မၞိဟ် (Early Life and Birth) == မဝ်ဟာမေတ် ညး က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံ သ္ၚိကၟိန် ဟာရှီမ် (Banu Hashim) မဒှ် ကၞာတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂကူ ကိုရိုက်ရှ် ရ။ * '''မိမ ကေုာံ အပါနော်:''' မအံက် ညး မၞုံ ယၟု အဗ္ဗဒူလာ ဂှ် ညး စုတိ အာ ကိုပ်ကၠာ မဝ်ဟာမေတ် ဟွံဂွံ က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ရ။ မိအံက် ညး မၞုံ ယၟု အာမိနာ လေဝ် ညး စုတိ အာ ပ္ဍဲ အခိၚ် မဝ်ဟာမေတ် နွံ အာယုက် ၆ သၞာံ သၟး ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညး ဒး ဒုၚ် လွဳလွတ် နကဵု အပါနော် အဗ္ဗဒူလ်-မူတာလစ် တုဲ လက္ကရဴ ဂှ် နကဵု အမူ ညး မၞုံ ယၟု အဘူ တာလစ် (Abu Talib) ရ။ * '''ဘဝ သၟာ ဗၞိက်:''' အခိၚ် ညး ဒှ် မၞိဟ် သၟတ်၊ ညး ကၠောန် ကမၠောန် နဒဒှ် မၞိဟ် လွဳ သဵု ကေုာံ မၞိဟ် ပလံၚ် ဗစိုပ် ဗၞိက် ရ။ ညး ကလိဂွံ ယၟု "အယ်လ်-အာမင်" (Al-Amin) မဂွံ အဓိပ္ပါယ် "ညး မနွံ ကု သစ္စာ" ဟိုတ်နူ ညး စှ်ေ သၞောတ် ပ္ဍဲ ပရေၚ် စီးပွားရေး ရ။ * '''ပွမစှ်ေ ဒၞာဲ:''' ပ္ဍဲ အာယုက် ၂၅ သၞာံ၊ ညး စှ်ေ ဒၞာဲ ကု {{ill|ခါဒီဂျာ|en|Khadija bint Khuwaylid}} မဒှ် မိ မုတ် ဗြဴ သၟာ ဗၞိက် မသိုက်လှေ် မွဲ ရ။ ညးတအ် နွံ ကု ကောန် ၆ တၠ၊ ဆဂး ကောန် တြုံ တအ် ညးတအ် ချိုတ် အာ ပ္ဍဲ အခိၚ် ကောန်ၚာ် သီုဖအိုတ် ရ။ == ၃။ ပွမစ ကလိဂွံ ဓရ် ကေုာံ ပရေၚ် ဟီု တွံ ပ္ဍဲ မက်ကာ (First Revelations) == မဝ်ဟာမေတ် ညး မလေပ် အာ ပစောဲ ဓရ် ကေုာံ ဇူ စိုတ် ပ္ဍဲ ထီု ဟီရာ (Hira) မၞုံ လတူ ဒဵု မွဲ ဇရေၚ် မက်ကာ ရ။ * '''ဗီု ဓရ် စ စှ်ေ (First Revelation):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၆၁၀ အေဒဳ၊ ပ္ဍဲ ဂိတု ရမ်မဒန် (Ramadan)၊ ကလုတ် သွဝ် ဂျီဘရီလ် (Jibril/Gabriel) ညး ပြာကတ် ကၠုၚ် တုဲ ညး ကဵု အမိၚ် ကု မဝ်ဟာမေတ် သွက်ဂွံ ဖတ် လိက် နူ ကျာ် ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် အစ သွက် လိက် {{ill|ကူရအာန်|en|Quran}} ရ။ * '''ပရေၚ် ဟီု တွံ:''' ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ညး ဟီု တွံ ပရူ ဓရ် ကျာ် ကု မၞိဟ် ပ္ဍဲ သ္ၚိကၟိန် ညး သၟး ရ။ လက္ကရဴ ပိ သၞာံ ဂှ်، ညး စ ဟီု တွံ ကု ညးဍုၚ်ကွာန် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ မက်ကာ ရ။ * '''တၚ် အဓိက သွက် ဓရ်:''' ညး တွံ လဝ် ဒဒှ်ရ ကျာ် ဂှ် ဍေံ နွံ ဆ မွဲ ဓဝ် (Allah)၊ မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ဍေံ တုပ် သၟဟ် ညးသကအ်၊ ကေုာံ မၞိဟ် တအ် သ္ဒး ဒး ဒုၚ် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ပ္ဍဲ တ္ၚဲ လက္ကရဴ အိုတ် (Day of Judgment) ရ။ ညး ဒစဵုဒစး ပရေၚ် ရှ်ေသှ်ေ ရုပ် ကျာ် တအ် ရ။<ref>Ramadan, T. (2007). ''In the Footsteps of the Prophet''. Oxford University Press.</ref> == ၄။ ပရေၚ် တဝ်စၞေဟ် ကေုာံ ပွမပြံၚ် ဒေသ (Opposition and the Hijrah) == ဓရ် မဝ်ဟာမေတ် ဏအ် ဍေံ ဒှ် ဘဲ အန္တရာယ် သွက် ပရေၚ် စီးပွားရေး ကေုာံ အဝဵု သ္ကိုပ် ဍုၚ် မက်ကာ တအ် ရ။ * '''ပရေၚ် ပ္ဍဵုပ္ဍိုက် (Persecution):''' ဂကူ ကိုရိုက်ရှ် တအ် ညးတအ် ပ္ဍဵုပ္ဍိုက်၊ ၜုၚ် တက် ကေုာံ ပလီုပလာ် ကွး မဝ်ဟာမေတ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။ ကွး လ္ၚဵု တအ် ညးတအ် ဒြေပ် ဒဴ အာ ဍုၚ် အီသီယိုးပီးယား (Ethiopia) သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ဒၞာဲ ၜိုဟ်သြိုဟ် ရ။ * '''သၞာံ စိုတ် ဟွံမိပ် (Year of Sorrow):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၆၁၉ အေဒဳ၊ သမ္ဘာ ညး ခါဒီဂျာ ကေုာံ အမူ ညး အဘူ တာလစ် ညးတအ် စုတိ အာ ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ပကဵု ညံၚ် မဝ်ဟာမေတ် ဟွံမွဲ ကု ပရေၚ် စဵုဒၞာ နူ ဂကူ ညး ရ။ * '''ဟဳဂျရဟ် (The Hijrah):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၆၂၂ အေဒဳ၊ မၞိဟ် နူ ဍုၚ် ယာသရစ် (Yathrib) ညးတအ် ကော် ဘိက် မဝ်ဟာမေတ် သွက်ဂွံ ကၠုၚ် ဒှ် သ္ကိုပ် ဍုၚ် ကေုာံ မၞိဟ် ဖြန် ပြသၞာ ရ။ မဝ်ဟာမေတ် ကေုာံ ကွး ညး တအ် ညးတအ် ပြံၚ် ဏာ ဍုၚ် ယာသရစ် မဒှ် ဍုၚ် မပြံၚ် ယၟု နဒဒှ် {{ill|မဒဳနာ|en|Medina}} (Medina) ร။ ပရေၚ် ပြံၚ် ဒေသ ဏအ် ဍေံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် တုဲ ဍေံ ဒှ် သၞာံ အစ သွက် ပြက္ခဒိန် အေတ်သလာမ် (Hijri calendar) ရ။ {| class="wikitable sortable" |+ ဇယား ဝင် က္တဵုဒှ် အဓိက ပ္ဍဲ ဘဝ မဝ်ဟာမေတ် |- ! သၞာံ (အေဒဳ) !! ပရေၚ် က္တဵုဒှ် (Event) !! တၚ်စၟတ် |- | ၅၇၀ || ပွမဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ မက်ကာ || သၞာံ မကော်စ သၞာံ စိၚ် (Year of the Elephant) |- | ၆၁၀ || စ ကလိဂွံ ဓရ် ကူရအာန် || ပ္ဍဲ ထီု ဟီရာ |- | ၆၂၂ || ပွမပြံၚ် ဒေသ ဟဳဂျရဟ် (Hijrah) || ပြံၚ် နူ မက်ကာ ဏာ မဒဳနာ |- | ၆၃၀ || ပွမလုပ် သီ ကေတ် မက်ကာ || အာ စိုပ် ဒတုဲ နကဵု ၜိုဟ်သြိုဟ် |- | ၆၃၂ || ပွမစုတိ ပ္ဍဲ မဒဳနာ || ကြဴနူ ပရေၚ် အာ ဘာသာ လက္ကရဴ အိုတ် |} == ၅။ လဒက်ပ္တန် ဍုၚ် မဒဳနာ ကေုာံ သၞောဝ် (Establishment of Medina) == ပ္ဍဲ မဒဳနာ၊ မဝ်ဟာမေတ် ညး ဒှ် ကၠုၚ် သ္ကိုပ် ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန် သီု ကဵု သ္ကိုပ် ဘာသာ ရ။ * '''သၞောဝ် ဥပဒေသဇိုၚ် မဒဳနာ (Constitution of Medina):''' ညး ခၞံဗဒှ် လိက် ကသုက် ဏအ် သွက်ဂွံ ပံၚ်ကောံ ဂကူ အာရပ် ကေုာံ ဂကူ ယဟုဒီ သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ မဒဳနာ ညံၚ် ဂွံ ဒှ် ဂကောံ မွဲ ဓဝ် (Ummah) ရ။ ဍေံ ဇိုၚ် ကဵု အခေါၚ် သၠးပွး ဘာသာ ကု ညး မဟွံသေၚ် ကု အေတ်သလာမ် တအ် ရ။ * '''သ္ၚိ ကျာ် ကိုပ်ကၠာ (First Mosque):''' ညး သြိုၚ် ပ္တန် လဝ် ဘာကျာ် မကော်စ "မတ်စဂျစ် အန်-နာဘာဝီ" (Al-Masjid an-Nabawi) မဒှ် ဒၞာဲ သွက်ဂွံ ရှ်ေသှ်ေ ကေုာံ ဒၞာဲ သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် အလဵုအသဳ ရ။ * '''ပရေၚ် ပြံၚ်လှာဲ ဂကောံ မၞိဟ်:''' ညး ပလီု လဝ် သၞောဝ် မရိုဟ် ပ္ဍဲ ဍိက် ကေုာံ ညး ဇိုၚ် ကဵု အခေါၚ်အရာ ကု မၞိဟ် ဗြဴ မပ္တံကဵု အခေါၚ် ကလိဂွံ အာဲကၟာဲ (Inheritance) ကေုာံ အခေါၚ် ပရေၚ် စှ်ေ ဒၞာဲ ร။<ref>Nasr, S. H. (2002). ''The Heart of Islam: Enduring Values for Humanity''. HarperOne.</ref> == ၆။ ပၞာန် အဓိက ကေုာံ ပရေၚ် ကာကွယ် သာသနာ (Major Battles) == ဂကူ ကိုရိုက်ရှ် နူ မက်ကာ ညးတအ် ဟွံစွံ လဝ် မဝ်ဟာမေတ် နကဵု ၜိုဟ်သြိုဟ် တုဲ ညးတအ် ဗတိုက် ကၠုၚ် မဒဳနာ ဂၠိုၚ် ကဵု ဝါ ရ။ * '''ပၞာန် ဘာဒါ (Battle of Badr - 624 CE):''' ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ပၞာန် ဇၞော် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။ ၜိုန်ရ ဒပ် ပၞာန် အေတ်သလာမ် တအ် နွံ အောန် ကီု လေဝ်၊ ညးတအ် ကလိဂွံ ဇမၞး လတူ ဒပ် ကိုရိုက်ရှ် ရ။ * '''ပၞာန် အူဟုဒ် (Battle of Uhud - 625 CE):''' ကိုရိုက်ရှ် တအ် ညးတအ် ကလေၚ် ဗတိုက် သွက်ဂွံ ကလေၚ် ကေတ် တဲ ရ။ ပ္ဍဲ ပၞာန် ဏအ်၊ ဒပ် အေတ်သလာမ် ညးတအ် ကျ အာ တုဲ မဝ်ဟာမေတ် အလဵု ဇကု ညး ဒး လဝ် ဝပ် ရ။ * '''ပၞာန် ကတိုၚ် (Battle of the Trench - 627 CE):''' ဒပ် ပံၚ်ကောံ နူ မက်ကာ ပြၚ် ၁၀,၀၀၀ တၠ ညးတအ် လုပ် ဗိုၚ် ဍုၚ် မဒဳနာ ရ။ မဝ်ဟာမေတ် ညး ခါဲ လဝ် ကတိုၚ် ဇၞော် (Trench) ပွဳ ဗိုၚ် ဍုၚ် တုဲ ညးတအ် စဵုဒၞာ မာန် လဝ် ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ပရေၚ် ဇမၞး မကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက် အေတ်သလာမ် ရ။ == ၇။ ပွမလုပ် သီ ကေတ် မက်ကာ (Conquest of Mecca) == ကြဴနူ ဒြဟတ် အေတ်သလာမ် ဇၞော်မောဝ် ကၠုၚ် တုဲ၊ မဝ်ဟာမေတ် ညး ဖန် ညံၚ် ဂွံ ကလေၚ် ကေတ် မက်ကာ နကဵု ၜိုဟ်သြိုဟ် ရ။ * '''လိက် ကသုက် ဟူဒိုင်ဘီယာ (Treaty of Hudaybiyyah):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၆၂၈ အေဒဳ၊ ညး ချုက် လိက် ကသုက် ၜိုဟ်သြိုဟ် ကု ကိုရိုက်ရှ် တအ် ရ။ လိက် ဏအ် ဍေံ ကဵု အခေါၚ် ကု မဝ်ဟာမေတ် ညံၚ် ဂွံ ကၠုၚ် မက်ကာ သွက်ဂွံ ကၠောန် ပရေၚ် ဘာသာ ပ္ဍဲ သၞာံ ဂတ ဂှ် ရ။ * '''ပွမလုပ် ဍုၚ်:''' ဟိုတ်နူ ဂကောံ မက်ကာ တအ် ညးတအ် ဖံက် သစ္စာ လိက် ကသုက် တုဲ၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၆၃၀ အေဒဳ، မဝ်ဟာမေတ် ကေုာံ ဒပ် ပၞာန် ၁၀,၀၀၀ တၠ ညးတအ် လုပ် စိုပ် မက်ကာ သီု ဟွံမွဲ ကု ပရေၚ် ဆီ ပါ် ဍာ် ဇွောဝ် (Bloodless conquest) ရ။ * '''ပွမပလီု ရုပ် ကျာ်:''' ညး လုပ် အာ ပ္ဍဲ ကာအ်ဗာ (Kaaba) တုဲ ညး ပလီု ထောံ ရုပ် ကျာ် ၃၆၀ သီုဖအိုတ် ရ။ ညး ကဵု လဝ် အခေါၚ် အပြစ် ကု ညး ဍုၚ် မက်ကာ ဗွဲမဂၠိုၚ် တုဲ မၞိဟ် ဂၠိုၚ် ညးတအ် ပြံၚ် လုပ် ရှ်ေသှ်ေ အေတ်သလာမ် ရ။ <gallery mode="packed" heights="150"> File:Kaaba mirror edit.jpg | ဘာကျာ် ကာအ်ဗာ (Kaaba) ပ္ဍဲ ဍုၚ် မက်ကာ မဒှ် ဒၞာဲ ပရဲ အိုတ် File:Masjid al-Nabawi, Medina, Saudi Arabia.jpg | ဘာကျာ် ပရောဖက် (Al-Masjid an-Nabawi) မၞုံ ပ္ဍဲ ဍုၚ် မဒဳနာ File:Jabal al-Nour.JPG | ဒဵု ဂျာဘယ် အယ်-နောရ် (Jabal al-Nour) မၞုံ ကု ထီု ဟီရာ </gallery> == ၈။ ဘဝ လက္ကရဴ အိုတ် ကေုာံ ပွမစုတိ (Final Years and Death) == ပ္ဍဲ သၞာံ လက္ကရဴ အိုတ် ညး၊ အလုံ တိုက် အာရေးဘီးယား ဍေံ ပံၚ်ကောံ အာ သၟဝ် အလဵုအသဳ အေတ်သလာမ် ရ။ * '''ပရေၚ် အာ ဘာသာ လက္ကရဴ အိုတ် (Farewell Pilgrimage):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၆၃၂ အေဒဳ၊ မဝ်ဟာမေတ် ညး အာ ဍုၚ် မက်ကာ သွက်ဂွံ ကၠောန် သဘၚ် ဟဂ်ဂျ် (Hajj) ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ကေုာံ လက္ကရဴ အိုတ် ရ။ ညး ဟီု လဴ ဓရ် လက္ကရဴ (Farewell Sermon) ဇရေၚ် ဒဵု အာရာဖတ် (Mount Arafat) မဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ ဂကူ အာရပ် တအ် ဟွံသၠုၚ် နူ ဂကူ တၞဟ် တုဲ သီုဖအိုတ် တုပ် သၟဟ် ရ။ * '''ပွမစုတိ:''' ကြဴနူ ကလေၚ် စိုပ် မဒဳနာ ဂှ် ညး ယဲ တိုန် ရ။ ညး စုတိ အာ ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ၈ ဇွန် ၆၃၂ အေဒဳ (အာယုက် ၆၂-၆၃ သၞာံ) ပ္ဍဲ သ္ၚိ သမ္ဘာ ညး မၞုံ ယၟု အာအီရှာ (Aisha) ရ။ ညး ဒး ဒုၚ် တိုပ် လဝ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဂှ် မဒှ် ဒၞာဲ လၟုဟ် မၞုံ ပ္ဍဲ အပ္ဍဲ ဘာကျာ် ပရောဖက် (Al-Masjid an-Nabawi) ရ။<ref>Haykal, M. H. (1976). ''The Life of Muhammad''. Islamic Book Trust.</ref> == ၉။ လညာတ် ကေုာံ ယေန်သၞာၚ် အေတ်သလာမ် (Islamic Perspective and Legacy) == ပ္ဍဲ ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ ပရေၚ် ပတှ်ေ အေတ်သလာမ်، မဝ်ဟာမေတ် ဂှ် ဍေံ နွံ ကု ဒၞာဲ မသၠုၚ် အိုတ် ရ။ * '''တဆိပ် သွက် ပရောဖက်ဂမၠိုၚ် (Seal of the Prophets):''' ကူရအာန် ဍေံ စၟတ်သမ္တီ လဝ် မဝ်ဟာမေတ် နဒဒှ် ပရောဖက် လက္ကရဴ အိုတ် (Khatam an-Nabiyyin) မဒး ပလံၚ် ဗစိုပ် ဓရ် ကျာ် ဍိုက်က်ပေၚ်ၚ် ร။ * '''ကူရအာန် ကေုာံ ဆွန်နာဟ် (Quran and Sunnah):''' လိက် ကူရအာန် ဂှ် ဍေံ ဒှ် လိက် ကျာ် မစှ်ေ ကၠုၚ် လတူ မဝ်ဟာမေတ် ရ။ ဆွန်နာဟ် (Sunnah) ဂှ် ဍေံ ဒှ် ဒ္ဂေတ် လၟေတ်၊ အရေဝ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ညး မပကောံ လဝ် နကဵု လိက် ဟာဒစ် (Hadith) ရ။ လိက် ၜါ ဏအ် ဍေံ ဒှ် သဇိုၚ် သွက် သၞောဝ် အေတ်သလာမ် (Sharia) ရ။ * '''ပွမရှ်ေသှ်ေ လတူ ညး:''' ဂကောံ အေတ်သလာမ် တအ် ညးတအ် စွံ ဓဝ် ရှ်ေသှ်ေ လတူ ညး ဗွဲမလောန် ရ။ ဇၟာပ် ဝါ ညးတအ် ဟီု ယၟု ညး မ္ဂး၊ ညးတအ် မလေပ် ဟီု စ "ငြိမ်းချမ်းရေးသည် သူ၏အပေါ်၌ ရှိပါစေ" (Peace be upon him - PBUH) ရ။ အနုသုခုမ အေတ်သလာမ် ဍေံ ဟွံကသူ ဗီုရုပ် မဝ်ဟာမေတ် ပုဟ် သွက်ဂွံ ဝေၚ်ပါဲ ပွမရှ်ေသှ်ေ ရုပ် (Idolatry) ရ။ == ၁၀။ ဝင် ကေုာံ တၚ် နိဿဲ ခေတ် လၟုဟ် (Historical Sources) == တၠပညာ ဝင် တအ် ညးတအ် လ္ၚတ် ပရူ မဝ်ဟာမေတ် နကဵု လိက် ပြကိုဟ် တြေံ ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။ * '''သက်သဳ အေတ်သလာမ်:''' လိက် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် လိက် ကူရအာန် မဒှ် လိက် မချူ လဝ် ပ္ဍဲ အခိၚ် ညး ဂျိုၚ် ဒၟံၚ် ရ။ လိက် ဝင် ညး မကော်စ "ဆီရာဟ်" (Sirah) မချူ လဝ် နကဵု အစာ အစ်ဘင် အီရှက် (Ibn Ishaq) ဂှ် ဍေံ ဒှ် လိက် ဝင် အစ အိုတ် ရ။ * '''သက်သဳ မဟွံသေၚ် ကု အေတ်သလာမ်:''' နွံ သက်သဳ နူ ဂကူ ခရေတ်ယာန် ကေုာံ ရဝ်မ မချူ လဝ် ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ မရနုက်ကဵု ၇ မဟီု လဝ် ပရူ သ္ကိုပ် အာရပ် မဟီု တွံ ဓရ် ကျာ် မွဲ ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ထ္ၜး ပျး ဒဒှ်ရ ဝင် ညး ဂှ် ဍေံ ဒှ် ဝင် ဍာံပြ မွဲ ရ။ * '''အေန်ပါယာ ဇၞော်မောဝ်:''' ကြဴနူ ညး စုတိ အာ တုဲ، ကွး ညး တအ် (Caliphs) ညးတအ် ဆက် ဇၞော်မောဝ် ဏာ အေန်ပါယာ အေတ်သလာမ် စဵုကဵု စိုပ် ဍုၚ် စပိန် ကေုာံ ဍုၚ် အိန္ဒိယ ပ္ဍဲ ပွိုၚ် ၁၀၀ သၞာံ ဓဝ် ရ။<ref>Donner, F. M. (2010). ''Muhammad and the Believers: At the Origins of Islam''. Harvard University Press.</ref> > 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဗဵု ပရူ ဝင် ကေုာံ ပရေၚ် ဇၞော်မောဝ် အေတ်သလာမ် လောဲလောဲ မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် ဝင် နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=TpcbfxtsIqU|title=History of Islam and Muhammad Explained}} {{ဘာသာ အေတ်သလာမ်}} == မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် == * [[wikt:mnw:ကျာ်|ကျာ်]] (God / Allah) * {{ill|ဘာသာ အေတ်သလာမ်|en|Islam}} (Islam) * {{ill|ကူရအာန်|en|Quran}} (Quran) * {{ill|မက်ကာ|en|Mecca}} (Mecca) * {{ill|မဒဳနာ|en|Medina}} (Medina) * [[ယေရှု]] (Jesus in Islam) * {{ill|ပရောဖက်|en|Prophet}} (Prophet) == နိဿဲ == {{Reflist|2}} * Watt, William Montgomery. (1956). ''Muhammad at Medina''. Oxford University Press. ISBN 978-0195773071. * Armstrong, Karen. (2006). ''Muhammad: A Prophet for Our Time''. HarperCollins. ISBN 978-0061155772. * Lings, Martin. (1983). ''Muhammad: His Life Based on the Earliest Sources''. Inner Traditions. ISBN 978-1594771538. * Ramadan, Tariq. (2007). ''In the Footsteps of the Prophet: Lessons from the Life of Muhammad''. Oxford University Press. ISBN 978-0195308808. * Nasr, Seyyed Hossein. (2002). ''The Heart of Islam: Enduring Values for Humanity''. HarperOne. ISBN 978-0060099244. * Haykal, Muhammad Husayn. (1976). ''The Life of Muhammad''. Islamic Book Trust. ISBN 978-9839154177. * Donner, Fred M. (2010). ''Muhammad and the Believers: At the Origins of Islam''. Harvard University Press. ISBN 978-0674050976. * Esposito, John L. (1998). ''Islam: The Straight Path''. Oxford University Press. ISBN 978-0195112344. * Peters, F. E. (1994). ''Muhammad and the Origins of Islam''. SUNY Press. ISBN 978-0791418758. * [https://en.wikipedia.org/wiki/Muhammad Muhammad]. English Wikipedia. Retrieved May 9, 2026. {{DEFAULTSORT:မဝ်ဟာမေတ်}} [[Category:မဝ်ဟာမေတ်]] [[Category:ဘာသာ အေတ်သလာမ်]] [[Category:ပရောဖက် အေတ်သလာမ်ဂမၠိုၚ်]] [[Category:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] [[Category:ပူဂိုလ်ဂမၠိုၚ်]] 8douk28jvjbkghsgfyvf5t95lfdwgeg 10 11017 54752 2026-05-09T13:38:20Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Navbox | name = ဘာသာ အေတ်သလာမ် | title = [[ဘာသာ အေတ်သလာမ်]] (Islam) | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | image = [[File:Star and Crescent.svg|60px|လက်သဏ် အေတ်သလာမ်]] | group1 = သဇိုၚ် ပရေၚ် ပတှ်ေ | list1 = * {{ill|အလ္လာဟ်|en|Allah}} (Allah/God) * မဝ်ဟာမ..." 54752 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = ဘာသာ အေတ်သလာမ် | title = [[ဘာသာ အေတ်သလာမ်]] (Islam) | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | image = [[File:Star and Crescent.svg|60px|လက်သဏ် အေတ်သလာမ်]] | group1 = သဇိုၚ် ပရေၚ် ပတှ်ေ | list1 = * {{ill|အလ္လာဟ်|en|Allah}} (Allah/God) * [[မဝ်ဟာမေတ်]] (Muhammad) * {{ill|တိုင်ထိပ် ၅ သာ်|en|Five Pillars of Islam}} (Five Pillars) * {{ill|ပရောဖက်ဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲ အေတ်သလာမ်|en|Prophets and messengers in Islam}} (Prophets) * {{ill|တ္ၚဲ လက္ကရဴ အိုတ်|en|Islamic eschatology}} (Day of Judgment) | group2 = လိက် ပြကိုဟ် ကေုာံ သၞောဝ် | list2 = * {{ill|ကူရအာန်|en|Quran}} (Quran) * {{ill|ဟာဒစ်|en|Hadith}} (Hadith) * {{ill|ဆွန်နာဟ်|en|Sunnah}} (Sunnah) * {{ill|ရှာရီယာ|en|Sharia}} (Sharia Law) | group3 = ဍုၚ် ပရဲ ကေုာံ သ္ၚိ ကျာ် | list3 = * {{ill|မက်ကာ|en|Mecca}} (Mecca) * {{ill|မဒဳနာ|en|Medina}} (Medina) * {{ill|ဂျေရုဆလင်|en|Jerusalem}} (Jerusalem) * {{ill|ကာအ်ဗာ|en|Kaaba}} (Kaaba) * {{ill|ဘာကျာ်|en|Mosque}} (Mosque) | group4 = ဂိုဏ် သာသနာ အဓိက | list4 = * {{ill|ဆွန်နီ|en|Sunni Islam}} (Sunni) * {{ill|ရှီးအိုက်|en|Shia Islam}} (Shia) * {{ill|ဆူဖီ|en|Sufism}} (Sufism) | below = * '''[[:Category:ဘာသာ အေတ်သလာမ်|ကဏ္ဍ: ဘာသာ အေတ်သလာမ်]]''' * '''[[:Category:မဝ်ဟာမေတ်|ကဏ္ဍ: မဝ်ဟာမေတ်]]''' }} <noinclude> {{Documentation}} </noinclude> epz54pg9igfxy99etm7b2rbaq4lgpix 0 11018 54754 2026-05-09T13:49:29Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Short description|သမ္မတ ကိုပ်ကၠာ အိုတ် သွက် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ကေုာံ သ္ကိုပ် ပၞာန် ဇၞော် ပ္ဍဲ ပၞာန် ပုန်တဝ်စၞေဟ်}} {{Infobox officeholder | name = ဂျောချ် ဝါယှေန်တာန်<br>(George Washington) | image..." 54754 wikitext text/x-wiki {{Short description|သမ္မတ ကိုပ်ကၠာ အိုတ် သွက် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ကေုာံ သ္ကိုပ် ပၞာန် ဇၞော် ပ္ဍဲ ပၞာန် ပုန်တဝ်စၞေဟ်}} {{Infobox officeholder | name = ဂျောချ် ဝါယှေန်တာန်<br>(George Washington) | image = Gilbert Stuart Williamstown Portrait of George Washington.jpg | caption = ဗီုရုပ် ဂျောချ် ဝါယှေန်တာန် မကသူ လဝ် နကဵု {{ill|ဂျေလ်ဘာတ် သတူဝပ်|en|Gilbert Stuart}} ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၉၆ | office = သမ္မတ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် မရနုက်ကဵု ၁ | vicepresident = {{ill|ဂျောန် အာဒမ်|en|John Adams}} (John Adams) | term_start = ၃၀ ဧပြဳ ၁၇၈၉ | term_end = ၄ မတ် ၁၇၉၇ | predecessor = (စတင် တာဝန်) | successor = ဂျောန် အာဒမ် | birth_date = ၂၂ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၇၃၂ | birth_place = {{ill|ဝက်မဝ်လန် ကောင်တီ|en|Westmoreland County, Virginia}}، [[ဗာဂျီးနီးယား]]၊ အမေရိက ဗြိတိန် | death_date = ၁၄ ဒီဇင်ဘာ ၁၇၉၉ (အာယုက် ၆၇) | death_place = {{ill|မောင့်ဗာနွန်|en|Mount Vernon}}၊ ဗာဂျဳနဳယျာ၊ [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] | resting_place = ဂိုဟ် မောင့်ဗာနွန် | spouse = {{ill|မာသာ ဝါယှေန်တာန်|en|Martha Washington}} (Martha Dandridge) | parents = {{ill|ဩဂတ်သတေန် ဝါယှေန်တာန်|en|Augustine Washington}} <br> {{ill|မေရဳ ဘောလ် ဝါယှေန်တာန်|en|Mary Ball Washington}} | profession = သၟာ ဗ္ၚ၊ သ္ကိုပ် ပၞာန်၊ တၠပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်၊ {{ill|သၟာ တော် တိ|en|Surveying}} | religion = {{ill|ဘာသာ အင်ဂလဳကန်|en|Anglicanism}} | signature = George Washington signature.svg }} '''ဂျောချ် ဝါယှေန်တာန်''' ({{lang-en|George Washington}}؛ ၂၂ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၇၃၂ – ၁၄ ဒဳဇြေန်ဗာ ၁၇၉၉) ဝွံ ဍေံ ဒှ် သ္ကိုပ် ပၞာန် ကေုာံ တၠပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် အမေရိကာန် မွဲ ရ။ ညး ဝွံ ဍေံ ဒှ် [[wikt:mnw:သမ္မတ|သမ္မတ]] ကိုပ်ကၠာ အိုတ် သွက် [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] (United States of America) နူ သၞာံ ၁၇၈၉ စဵုကဵု သၞာံ ၁၇၉၇ ရ။ ညး ဝွံ ဍေံ ဒှ် "မအံက် ဍုၚ်" (Father of his Country) မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ {{ill|မအံက် သြိုၚ် ပ္တန် ဍုၚ်|en|Founding Fathers of the United States}} (Founding Fathers) သွက် ဍုၚ် အမေရိကာန် ရ။ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဒှ် သမ္မတ، ညး အုပ်ဓုပ် လဝ် ဒပ် ပၞာန် အမေရိကာန် (Continental Army) နဒဒှ် သ္ကိုပ် ပၞာန် ဇၞော် (Commander in Chief) ပ္ဍဲ အခိၚ် ပၞာန် ပုန်တဝ်စၞေဟ် အမေရိကာန် (American Revolutionary War) တုဲ ညး ဇၞး ကေတ် ပၞာန် လတူ အေန်ပါယာ ဗြိတိန် ရ။<ref>Chernow, R. (2010). ''Washington: A Life''. Penguin Press.</ref> ဝါယှေန်တာန် ညး က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ သ္ၚိကၟိန် သၟာ တဵုလွဳ မၞုံ ကု ပရေၚ် ပိုန်ဒြပ် ခိုဟ် ပ္ဍဲ တွဵုရး ဗာဂျဳနဳယျာရ။ ညး စ ကၠောန် ကမၠောန် နဒဒှ် သၟာ တော် တိ (Surveyor) တုဲ လက္ကရဴ ဂှ် ညး ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဒပ် ပၞာန် ဗြိတိန် သွက်ဂွံ ဗတိုက် ပ္ဍဲ ပၞာန် ပြၚ်သေတ် ကေုာံ အိန္ဒိယ (French and Indian War) ရ။ ကြဴနူ ပၞာန် အာ စိုပ် ဒတုဲ، ညး ကလေၚ် စဴ အာ ဌာန် ဒတန် ညး မၞုံ ယၟု မောင့်ဗာနွန် (Mount Vernon) တုဲ ညး ကၠောန် ကမၠောန် တဵုလွဳ ကေုာံ ပွမလွဳ ဍိက် (Slavery) ရ။ ၜိုန်ရ ညး နွံ ကု ဍိက် ဗွဲမဂၠိုၚ် ကီု လေဝ်، ပ္ဍဲ လိက် အာဲကၟာဲ ညး (Will) ဂှ် ညး ဖျေဟ် အမိၚ် ညံၚ် ဂွံ ဗလး ကဵု ဍိက် ညး သီုဖအိုတ် ကြဴနူ သမ္ဘာ ညး စုတိ အာ ရ။<ref>Ferling, J. E. (2009). ''The Ascent of George Washington''. Oxford University Press.</ref> ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၇၅، ကောန်ဂရက် အမေရိကာန် ညးတအ် ခပ္တိုန် လဝ် ညး ညံၚ် ဂွံ ဒှ် သ္ကိုပ် ပၞာန် ဇၞော် သွက်ဂွံ ဗတိုက် တဝ်စၞေဟ် ကု ဒပ် ပၞာန် ဗြိတိန် ရ။ ညး အုပ်ဓုပ် ဒပ် ပၞာန် အမေရိကာန် ပွိုၚ် ၈ သၞာံ တုဲ ညး ကလိဂွံ ပရေၚ် အံၚ်ဇၞး မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ပၞာန် ယော့ခ်တောင်း (Siege of Yorktown) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၈၁ ရ။ ကြဴနူ ကလိဂွံ ပရေၚ် သၠးပွး တုဲ၊ ညး နုတ် တိတ် နူ ကမၠောန် ပၞာန် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၈၇၊ ညး ကလေၚ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန် ပၠန် တုဲ ညး ဒှ် ဥက္ကဋ္ဌ သွက် သဘၚ် သြိုၚ် ပ္တန် သၞောဝ် ဥပဒေသဇိုၚ် (Constitutional Convention) ရ။ ညးဍုၚ်ကွာန် တအ် ညးတအ် ရုဲစှ် ညး ညံၚ် ဂွံ ဒှ် သမ္မတ ကိုပ်ကၠာ အိုတ် နကဵု မာဲ ဍိုက်ပေၚ် (Unanimous vote) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၈၉ ရ။ == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ဘဝ အစ (Introduction and Early Life) == ဂျောချ် ဝါယှေန်တာန် ညး က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ၂၂ ဖေဖဝ်ဝါရဳ သၞာံ ၁၇၃၂ ပ္ဍဲ သ္ၚိကၟိန် မၞုံ ကု တိဍာ် ကေုာံ ဍိက် ပ္ဍဲ ဝက်မဝ်လန် ကောင်တီ၊ တွဵုရး ဗာဂျဳနဳယျာရ။ * '''သ္ၚိကၟိန်:''' မအံက် ညး ဂှ် ဍေံ ဒှ် ဩဂတ်စတင်း ဝါယှေန်တာန် တုဲ မိနော် ညး ဂှ် ဍေံ ဒှ် မေရီ ဘောလ် ဝါယှေန်တာန် ရ။ ဂျောချ် ညး ဒှ် ကောန် မရနုက်ကဵု မွဲ ပ္ဍဲ အကြာ ကောန် ၆ တၠ သွက် မိနော် မေရီ ရ။ မအံက် ညး စုတိ အာ ပ္ဍဲ အခိၚ် ဂျောချ် နွံ အာယုက် ၁၁ သၞာံ ရ။ * '''ပရေၚ် ပညာ:''' ဂျောချ် ညး ဟွံကလိဂွံ ပရေၚ် ပညာ ကဆံၚ် သၠုၚ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် အေန်ဂလာန် (England) ဗီု ကောဇၞော် ညး လောရင့် (Lawrence Washington) ပုဟ်။ ညး လ္ၚတ် ကေတ် ပညာ သဇိုၚ် မပ္တံကဵု ပညာ သင်္ချာ ကေုာံ ပွမတော် တိ နူကဵု အစာ ပ္ဍဲ ဒေသ ညး ရ။ * '''ကမၠောန် ကိုပ်ကၠာ:''' ပ္ဍဲ အာယုက် ၁၇ သၞာံ၊ ညး ကလိဂွံ ကမၠောန် တရားဝင် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် နဒဒှ် သၟာ တော် တိ (Surveyor) သွက် ကောင်တီ ကာလ်ပက်ပါ (Culpeper County) ရ။ ကမၠောန် ဏအ် ဍေံ ကဵု အရီုအဗၚ် ကု ညး ညံၚ် ဂွံ တီ ညာတ် ပရူ ပထဝဳ သဘာဝ ကေုာံ ညံၚ် ဂွံ ကလိဂွံ တိဍာ် တၟိ ပ္ဍဲ ဒေသ လပါ် ပလိုတ် ရ။<ref>Flexner, J. T. (1974). ''Washington: The Indispensable Man''. Little, Brown and Company.</ref> == ၂။ ပရေၚ် ပၞာန် ပြၚ်သေတ် ကေုာံ အိန္ဒိယ (French and Indian War) == ဘဝ သ္ကိုပ် ပၞာန် သွက် ဝါယှေန်တာန် ဂှ် ဍေံ စ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ အခိၚ် ညး ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဒပ် ပၞာန် ပြည်သူ (Militia) သွက် ဗာဂျဳနဳယျာရ။ * '''ပွမစ က္တဵုဒှ် ပၞာန်:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၅၃، အလဵုအသဳ ဗြိတိန် ညးတအ် ဗလး ဏာ ညး ညံၚ် ဂွံ အာ ဟီု ဓရီုကျာ ကု ဒပ် ပၞာန် ပြၚ်သေတ် မၞုံ ပ္ဍဲ ဇရေၚ် က္ၜဳ အိုဟိုင်းရိုး (Ohio River) သွက်ဂွံ အာတ်မိက် ညံၚ် ပြၚ်သေတ် တအ် ဂွံ ဆုတ် တိတ် အာ ရ။ ဆဂး ပြၚ်သေတ် ညးတအ် ဟွံဆုတ် တုဲ ဍေံ ဗဒှ် ကဵု ပၞာန် ရ။ * '''ပၞာန် ဇရေၚ် ဖို့တ် နက်ဆက်စတီ (Fort Necessity):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၅၄، ဝါယှေန်တာန် ညး အုပ်ဓုပ် ဒပ် ပၞာန် တုဲ ညး ဗတိုက် ကု ပြၚ်သေတ် ရ။ ဆဂး ညး ဒး ဒုၚ် ကျ အာ တုဲ ညး သ္ဒး ဖျေဟ် လွဟ် (Surrender) ပ္ဍဲ ဖို့တ် နက်ဆက်စတီ ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ပရေၚ် ကျ ပၞာန် မွဲ ဓဝ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဘဝ ညး ရ။ * '''ကမၠောန် သ္ကိုပ် ပၞာန်:''' ၜိုန်ရ ညး ကျ ပၞာန် ကီု လေဝ်၊ ညး ကလိဂွံ ပရေၚ် ဆဵု ဂဗ (Experience) ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။ လက္ကရဴ ဂှ် ညး ဒှ် သ္ကိုပ် ပၞာန် သွက် တပ်ရင်း ဗာဂျဳနဳယျာ(Virginia Regiment) တုဲ ညး စဵုဒၞာ လဝ် ပယျဵု နူကဵု ပရေၚ် လုပ် ဗတိုက် သၟာ ဂြိုပ် ကောန် ရး သဘာဝ (Native Americans) ရ။ == ၃။ ပွမသၞက်ကရောဲ ကေုာံ ဘဝ သ္ၚိကၟိန် (Marriage and Family Life at Mount Vernon) == ကြဴနူ ပၞာန် ပြၚ်သေတ် အာ စိုပ် ဒတုဲ، ဝါယှေန်တာန် ညး ကလေၚ် စဴ အာ ဘဝ ညးဍုၚ်ကွာန် သာမည ပၠန် ရ။ * '''မာသာ ဝါယှေန်တာန်:''' ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ၆ ဇန်နဝါရဳ သၞာံ ၁၇၅၉، ညး သၞက်ကရောဲ ကု မာသာ ဒန်ဒရစ်ချ် ကပ်စတစ် (Martha Dandridge Custis) မဒှ် မိမ่าย သိုက်လှိုက် မွဲ ရ။ ပွမသၞက်ကရောဲ ဏအ် ဍေံ ပကဵု ညံၚ် ဝါယှေန်တာန် ဂွံ ဒှ် မၞိဟ် သိုက်လှိုက် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဗာဂျဳနဳယျာရ။ ညးတအ် ဟွံမွဲ ကု ကောန် ဇကု ပုဟ်၊ ဆဂး ညး လွဳလွတ် လဝ် ကောန် မာသာ ၜါ တၠ ရ။ * '''မောင့်ဗာနွန် (Mount Vernon):''' ဝါယှေန်တာန် ညး ပလေဝ် ပလေတ် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် ပတိုန် ဌာန် ဒတန် မောင့်ဗာနွန် ညး ညံၚ် ဂွံ ကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ ဇၞော် လှဲလး ရ။ ညး တဵုလွဳ တၞံ သြောံ၊ ဘုံ၊ ကေုာံ ခဗိုတ် (Tobacco) ရ။ * '''ပွမလွဳ ဍိက် (Slavery):''' ပ္ဍဲ အခိၚ် ညး စုတိ၊ ပ္ဍဲ မောင့်ဗာနွန် ဂှ် ဍေံ နွံ ကု ဍိက် (Enslaved people) ၜိုတ် ၃၁၇ တၠ ရ။ ၜိုန်ရ ညး ဟွံဒး စိုတ် သၞောတ်ဝ် ဍိက် ပ္ဍဲ စိုတ် ညး ကီု လေဝ်، ညး ဟွံဟီု တွံ ဒစဵုဒစး ပ္ဍဲ သ္ၚိကၟိန် ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန် ဟိုတ်နူ ညး ဖေက် ဍုၚ် လီုလာ် အာ ရ။ ဆဂး ညး ဖျေဟ် လဝ် လိက် အာဲကၟာဲ ညံၚ် ဂွံ ဗလး ဍိက် ညး သီုဖအိုတ် ရ။<ref>Ellis, J. J. (2004). ''His Excellency: George Washington''. Knopf.</ref> == ၄။ ပရေၚ် ပုန်တဝ်စၞေဟ် အမေရိကာန် (American Revolution) == ပ္ဍဲ အကြာ သၞာံ ၁၇၆၀ ကေုာံ ၁၇၇၀ တအ် ဂှ်၊ ပရေၚ် ဟွံပေၚ် စိုတ် လတူ အလဵုအသဳ ဗြိတိန် ဍေံ ဇၞော် က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် ပ္ဍဲ အမေရိက ရ။ * '''ပရေၚ် ဒစဵုဒစး အခေါန် (Opposition to Taxes):''' အလဵုအသဳ ဗြိတိန် ညးတအ် စုတ် အခေါန် တၟိ ဗီုကဵု သၞောဝ် တဆိပ် (Stamp Act) ကေုာံ သၞောဝ် တောင်းရှန် (Townshend Acts) လတူ ညးဍုၚ်ကွာန် အမေရိကာန် တအ် သီု ဟွံမွဲ ကု ညး စၞး ပ္ဍဲ ပါလဳမာန် ဗြိတိန် ရ။ ဝါယှေန်တာန် ညး ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေၚ် ဒစဵုဒစး ဏအ် ကေုာံ ညး ကော် သဘၚ် ဓရီုကျာ သွက်ဂွံ ဝေၚ်ပါဲ ကပေါတ် နူ ဗြိတိန် (Boycott) ရ။ * '''ကောန်ဂရက် ပထမ (First Continental Congress):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၇၄، ဝါယှေန်တာန် ညး ဒှ် ညး စၞး သွက် ဗာဂျဳနဳယျာသွက်ဂွံ တိုန် စိုပ် သဘၚ် ကောန်ဂရက် ပထမ မၞုံ ပ္ဍဲ ဍုၚ် ဖီလာဒဲဖီးယား (Philadelphia) ရ။ ညး ထံက်ပၚ် လညာတ် ညံၚ် ဂွံ လွပ် လွဟ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အခေါၚ်အရာ အမေရိကာန် ရ။ == ၅။ ကမၠောန် သ္ကိုပ် ပၞာန် ဇၞော် (Role as Commander in Chief) == ပ္ဍဲ လိက် ဂိတု ဂျောန် သၞာံ ၁၇၇၅၊ ကောန်ဂရက် မရနုက်ကဵု ၜါ ညးတအ် ခပ္တိုန် ဝါယှေန်တာန် ညံၚ် ဂွံ ဒှ် သ္ကိုပ် ပၞာန် ဇၞော် သွက် ဒပ် ပၞာန် အမေရိကာန် (Continental Army) ရ။ * '''ပရေၚ် ဝိုၚ် ဗုံ ဘော့စတွန် (Siege of Boston):''' ဝါယှေန်တာန် ညး အုပ်ဓုပ် ဒပ် ပၞာန် တုဲ ညး ဝိုၚ် ဗုံ လဝ် ဒပ် ပၞာန် ဗြိတိန် ပ္ဍဲ ဍုၚ် ဘော့စတွန် ရ။ ပ္ဍဲ မတ် ၁၇၇၆، ဒပ် ဗြိတိန် တအ် ညးတအ် သ္ဒး ဆုတ် တိတ် အာ နူ ဍုၚ် ရ။ * '''ပွမကၠောံ က္ၜဳ ဒယ်လာဝဲ (Crossing the Delaware):''' ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ခရေတ်စမတ် သၞာံ ၁၇၇၆، ၜိုန်ရ ဒပ် ပၞာန် ညး ဒး ဆဵု ဂဗ ကု ပရေၚ် ကျ ပၞာန် ဗွဲမဂၠိုၚ် ကီု လေဝ်၊ ဝါယှေန်တာန် ညး ဖန် ညံၚ် ဒပ် ပၞာန် ညး ဂွံ ကၠောံ က္ၜဳ ဒယ်လာဝဲ ပ္ဍဲ အခိၚ် ဗတံ မဂံက် သကာတ်မြဟ် တုဲ ညး လုပ် ဗတိုက် ညး သတြု ပ္ဍဲ ဍုၚ် ထရန်တွန် (Trenton) ရ။ ပရေၚ် အံၚ်ဇၞး ဏအ် ဍေံ ကဵု ဒြဟတ် စိုတ် ဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက် ညးဍုၚ်ကွာန် တအ် ရ။ * '''ပၞာန် ယောခ်တောင်း (Siege of Yorktown):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၈၁၊ နကဵု အရီုအဗၚ် နူ ဒပ် ပၞာန် ပြၚ်သေတ်، ဝါယှေန်တာန် ညး ဝိုၚ် ဗုံ ကေုာံ ဇၞး ကေတ် ဒပ် ပၞာန် ဗြိတိန် မအုပ်ဓုပ် နကဵု သ္ကိုပ် ပၞာန် ကွန်းဝေါလစ် (Cornwallis) ပ္ဍဲ ယော့ခ်တောင်း ။ ပရေၚ် အံၚ်ဇၞး ဏအ် ဍေံ ဒှ် တၚ် သ္ဂုတ်သွာတ် မအာ စိုပ် ဒတုဲ သွက် ပၞာန် ပုန်တဝ်စၞေဟ် ဏအ် ရ။<ref>Lengel, E. G. (2005). ''General George Washington: A Military Life''. Random House.</ref> == ၆။ ပရေၚ် ခၞံဗဒှ် သၞောဝ် ဥပဒေသဇိုၚ် (Constitutional Convention) == ကြဴနူ ပၞာန် အာ စိုပ် ဒတုဲ، ဝါယှေန်တာန် ညး ကၠောန် ကမၠောန် မပြာကတ် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဝင် ဂၠးတိ ရ။ * '''ပွမနုတ် တိတ် နူ အဝဵု (Resignation):''' ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ၂၃ ဒီဇင်ဘာ သၞာံ ၁၇၈၃၊ ဝါယှေန်တာန် ညး အာ ဇရေၚ် ကောန်ဂရက် တုဲ ညး ကလေၚ် အပ် ပြဒါတ် ကဵု အဝဵု သ္ကိုပ် ပၞာန် ဇၞော် ညး သီုဖအိုတ် ရ။ ညး ဟွံသီ ကေတ် အဝဵု သၟိၚ် ဨကရာဇ် ပုဟ်။ ပရေၚ် ကမၠောန် ဏအ် ဍေံ ဒှ် တၚ် သဇိုၚ် သွက် ပွမအုပ်ဓုပ် နကဵု ညးဍုၚ်ကွာန် (Civilian control of the military) ပ္ဍဲ အမေရိက ရ။ * '''သဘၚ် သြိုၚ် ပ္တန် သၞောဝ် ဥပဒေသဇိုၚ် (1787):''' ဟိုတ်နူ သၞောတ်ဝ် အလဵုအသဳ တြေံ (Articles of Confederation) ဍေံ ဍိုန်လျ လောန် က္ဍၚ် အာ တုဲ၊ ဝါယှေန်တာန် ညး သ္ဒး ကလေၚ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန် ပၠန် ရ။ ညး ဒှ် ဥက္ကဋ္ဌ သွက် သဘၚ် ဓရီုကျာ မခၞံဗဒှ် [[wikt:mnw:သၞောဝ်|သၞောဝ် ဥပဒေသဇိုၚ်]] တၟိ သွက် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ရ။ တိုၚ် ပ္ကဴ ညး ဂှ် ဍေံ ဒှ် ညံၚ် ဂွံ ကလိဂွံ အလဵုအသဳ လဒေါဝ် မၞုံ ကု ဒြဟတ် ရ။ {| class="wikitable" |+ ဇယား ထ္ၜးပျး ဂကောံ အမာတ် (Cabinet) သမ္မတ ဂျောချ် ဝါယှေန်တာန် (၁၇၈၉) |- ! တာလျိုၚ် (Office) !! ယၟု မၞိဟ် (Name) !! လညာတ် ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန် |- | သ္ကိုပ် ဝန်ဇၞော် ဍုၚ် သအာၚ် (Secretary of State) || {{ill|တောမတ်စ် ဂျက်ဖာဆန်|en|Thomas Jefferson}} (Thomas Jefferson) || ဒစဵုဒစး အလဵုအသဳ လဒေါဝ် ဇၞော် |- | သ္ကိုပ် ဝန်ဇၞော် ဘဏ္ဍာရေး (Secretary of the Treasury) || {{ill|အလက်ဇန္ဒား ဟာမေလ်တန်|en|Alexander Hamilton}} (Alexander Hamilton) || ထံက်ပၚ် အလဵုအသဳ လဒေါဝ် ဇၞော် |- | သ္ကိုပ် ဝန်ဇၞော် ပၞာန် (Secretary of War) || {{ill|ဟင်နရီ နော့ခ်|en|Henry Knox}} (Henry Knox) || ကြပ်ပြဲ ကု ဝါယှေန်တာန် |- | သ္ကိုပ်သၟာ သၞောဝ် (Attorney General) || {{ill|အက်ဒ်မန် ရန်ဒေါ့ဖ်|en|Edmund Randolph}} (Edmund Randolph) || ညး လဒေါဝ် |} == ၇။ ပရေၚ် အုပ်ဓုပ် သမ္မတ ကဆံၚ် ကိုပ်ကၠာ (First Presidential Term: 1789-1793) == ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၈၉، ကောန်ဂရက် ရုဲမာဲ (Electoral College) ညးတအ် ရုဲစှ် ဝါယှေန်တာန် ညံၚ် ဂွံ ဒှ် သမ္မတ နကဵု မာဲ သီုဖအိုတ် ရ။ * '''ပရေၚ် ဒက်ပ္တန် အလဵုအသဳ:''' ဝါယှေန်တာန် ညး ဒး ခၞံဗဒှ် သၞောတ်ဝ် ကမၠောန် သီုဖအိုတ် တၟိ တၟိ ဟိုတ်နူ ညး ဒှ် သမ္မတ ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။ ညး ဂစာန် ဖန် ညံၚ် တာလျိုၚ် သမ္မတ ဂွံ နွံ ကု စရာဲ (Dignity) ဆဂး ညံၚ် ဟွံဂွံ တုပ် ကု သၟိၚ် ဨကရာဇ် ရ။ ညး ဒုၚ် ကော် ယၟု "Mr. President" ရ။ * '''ပြသၞာ အပ္ဍဲ ဂကောံ အမာတ်:''' ပ္ဍဲ အလဵုအသဳ ညး၊ ဍေံ နွံ ကု ပြသၞာ လညာတ် တၞဟ်ခြာ အကြာ ဟာမေလ်တန် ကေုာံ ဂျက်ဖာဆန် ရ။ ဟာမေလ်တန် ညး မိက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် ဘဏ် ဍုၚ် ကေုာံ စနစ် ဘဏ္ဍာရေး မခိုၚ်ကၠိုက် ရ။ ဂျက်ဖာဆန် ညး ဒစဵုဒစး လညာတ် ဏအ် ရ။ ဝါယှေန်တာန် ညး ထံက်ပၚ် လညာတ် ဟာမေလ်တန် ဂၠိုၚ် ရ သွက်ဂွံ ပခိုဟ် ပတိုန် ပရေၚ် ပိုန်ဒြပ် ဍုၚ် ရ။<ref>McDonald, F. (1974). ''The Presidency of George Washington''. University Press of Kansas.</ref> == ၈။ ပရေၚ် အုပ်ဓုပ် သမ္မတ ကဆံၚ် မရနုက်ကဵု ၜါ (Second Presidential Term: 1793-1797) == ဝါယှေန်တာန် ညး ဒး ဆက် ဒှ် သမ္မတ သွက် ကဆံၚ် မရနုက်ကဵု ၜါ ဟိုတ်နူ ညးဍုၚ်ကွာန် တအ် အာတ်မိက် ရ။ * '''ပရေၚ် ပၞာန် ပြၚ်သေတ် ကေုာံ ပွမမံၚ် လဒေါဝ် (French Revolution & Neutrality):''' ပ္ဍဲ အခိၚ် ဏအ်، ပၞာန် ပြၚ်သေတ် ဍေံ က္တဵုဒှ် လဝ် တုဲ ပြၚ်သေတ် ကေုာံ ဗြိတိန် ညးတအ် ဗတိုက် ညးသကအ် ရ။ ၜိုန်ရ ဂျက်ဖာဆန် မိက်ဂွံ ထံက်ပၚ် ပြၚ်သေတ် ကီု လေဝ်၊ ဝါယှေန်တာန် ညး ပတိတ် အမိၚ် မံၚ် လဒေါဝ် (Proclamation of Neutrality) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၉၃ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အမေရိက နူ ပၞာန် ယူရောပ် ရ။ * '''ပရေၚ် ပုန်တဝ်စၞေဟ် ဝစ္စကီ (Whiskey Rebellion):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၉၄، သၟာ ဗ္ၚ ပ္ဍဲ ပန်ဆယ်ဗေးနီးယား ညးတအ် ပုန်တဝ်စၞေဟ် လတူ အခေါန် အရက် ဝစ္စကီ ရ။ ဝါယှေန်တာန် ညး အုပ်ဓုပ် ဒပ် ပၞာန် ပြည်သူ ၁၃,၀၀၀ တၠ တုဲ ညး အာ နှိမ်နှင်း ပရေၚ် ပုန် ဏအ် သီု ဟွံမွဲ ကု ပရေၚ် ဆီ ပါ် ဍာ် ဇွောဝ် ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ထ္ၜး ပျး ဒြဟတ် အလဵုအသဳ လဒေါဝ် ရ။ * '''မိန့်ခွန်း နှုတ်ဆက် (Farewell Address):''' ကိုပ်ကၠာ ညး ဟွံနုတ် တိတ် နူ တာလျိုၚ်، ညး ချူ လိက် မိန့်ခွန်း မပြာကတ် အိုတ် မွဲ ရ။ ပ္ဍဲ လိက် ဂှ် ညး ကဵု သတိ ကု ညးဍုၚ်ကွာန် တအ် ညံၚ် ဟွံဂွံ ပါ် ခြာ ဂကောံ ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန် (Political parties) ကေုာံ ညံၚ် ဟွံဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေၚ် မဟာမိတ် လၟိုန် (Permanent alliances) ကု ဍုၚ် သအာၚ် ရ။ == ၉။ ဘဝ လက္ကရဴ ကေုာံ ပွမစုတိ (Retirement and Death) == ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၉၇၊ ဝါယှေန်တာန် ညး နုတ် တိတ် နူ အဝဵု သမ္မတ ကေုာံ ညး ကလေၚ် စဴ အာ မောင့်ဗာနွန် ရ။ * '''ပွမနုတ် တိတ်:''' ပွမနုတ် တိတ် ညး ကြဴနူ ၂ ကဆံၚ် ဏအ် ဍေံ ဒှ် အခိုက်အလိုက် (Precedent) မခိုဟ် အိုတ် မွဲ သွက် သမ္မတ အမေရိကာန် သီုဖအိုတ် စဵုကဵု စိုပ် ခေတ် သမ္မတ ဖရန်ကလင် ရုစဗဲ့ (FDR) ရ။ * '''ကမၠောန် လက္ကရဴ:''' ညး သၠုၚ် ပတိုန် ပရေၚ် တဵုလွဳ ကေုာံ ပွမကၠောန် အရက် ဝစ္စကီ ပ္ဍဲ ဒေသ ညး ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၉၈، သမ္မတ ဂျောန် အာဒမ် ညး ခပ္တိုန် ဝါယှေန်တာန် ညံၚ် ဂွံ ဒှ် သ္ကိုပ် ပၞာန် ဇၞော် ပၠန် သွက်ဂွံ ပြၚ်ဆၚ် ပၞာန် ကု ပြၚ်သေတ် (Quasi-War) ဆဂး ဝါယှေန်တာန် ညး ဟွံဒး အာ ဗတိုက် ပၞာန် ဍာံဍာံ ပုဟ်။ * '''ပွမစုတိ:''' ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ၁၂ ဒီဇင်ဘာ သၞာံ ၁၇၉၉၊ ဝါယှေန်တာန် ညး ဍိုက် ချေတ် ရံၚ် ကၠအ် ညး ပ္ဍဲ အခိၚ် ဗြဲ ကေုာံ မလ္ၚံက် ဂံက်ဂံက် ရ။ တ္ၚဲ ယး ဂှ် ညး ယဲ က္တၚ် (Epiglottitis) သကာတ်မြဟ် ရ။ အစာ သဝ် တအ် ညးတအ် လွဳ ညး နကဵု နဲကဲ ဖေါက် ပ္တိတ် ဆီ (Bloodletting) ၜိုတ် ၄၀ ရာခိုင်နှုန်း နူ ခန္ဓကာယ ညး ရ။ ဟိုတ်နူ ယဲ ကေုာံ ပရေၚ် လွဳ မဗၠေတ် အာ တုဲ၊ ညး စုတိ အာ ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ၁၄ ဒီဇင်ဘာ သၞာံ ၁၇၉၉ ပ္ဍဲ အာယုက် ၆၇ သၞာံ ရ။ <gallery mode="packed" heights="150"> File:Emanuel Leutze (American, Schwäbisch Gmünd 1816–1868 Washington, D.C.) - Washington Crossing the Delaware - Google Art Project.jpg | ဝါယှေန်တာန် ကၠောံ က္ၜဳ ဒယ်လာဝဲ (Crossing the Delaware) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၇၆ File:Mount Vernon Front View.jpg | သ္ၚိ မောင့်ဗာနွန် (Mount Vernon) မဒှ် ဌာန် ဒတန် ဝါယှေန်တာန် File:United_States_one_dollar_bill,_obverse.jpg | ဗီုရုပ် ဝါယှေန်တာန် လတူ သြန် မွဲ ဒေါ်လာ အမေရိကာန် </gallery> == ၁၀။ အာဲကၟာဲ ဝင် ကေုာံ တၚ် သမ္တီ (Historical Legacy and Memorials) == ဂျောချ် ဝါယှေန်တာန် ဝွံ ဍေံ ဒှ် ပူဂိုလ် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဝင် အမေရိကာန် ရ။ * '''မအံက် ဍုၚ် (Father of his Country):''' ဟင်နရီ လီ (Henry Lee) ညး ဟီု ထိုၚ်သး လဝ် ဝါယှေန်တာန် ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ဖျေဟ် ကမ္မဌာန်း ဒဒှ်ရ "ညး ဒှ် မၞိဟ် ပထမ အိုတ် ပ္ဍဲ ပၞာန်၊ ပထမ အိုတ် ပ္ဍဲ ၜိုဟ်သြိုဟ်၊ ကေုာံ ပထမ အိုတ် ပ္ဍဲ ဂြိုဟ် ညးဍုၚ်ကွာန် ညး သီုဖအိုတ်" ရ။ ညး ဒှ် လက်သဏ် သွက် ပရေၚ် သၠးပွး ကေုာံ အလဵုအသဳ ညးဍုၚ်ကွာန် ရ။ * '''ပွမစၟတ်သမ္တီ (Memorials):''' ဍုၚ် ဇၞော် အမေရိကာန် {{ill|ဝါရှင်တန် ဒီစီ|en|Washington, D.C.}} ကေုာံ တွဵုရး {{ill|ဝါရှင်တန် တွဵုရး|en|Washington (state)}} ဂှ် ဍေံ ကလိဂွံ ယၟု နူကဵု ညး ရ။ တုဲပၠန် တိုၚ် စၟတ်သမ္တီ ဝါယှေန်တာန် (Washington Monument) ပ္ဍဲ ဒီစီ ကေုာံ ရုပ် ညး လတူ ဒဵု ရပ်ရှ်မော (Mount Rushmore) ဂှ် ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ မပြာကတ် အိုတ် သွက်ဂွံ ရှ်ေသှ်ေ ညး ရ။ ဗီုရုပ် ညး ဍေံ နွံ လတူ သြန် မွဲ ဒေါ်လာ ကေုာံ သြန် ကွက် (Quarter coin) ရ။<ref>Grizzard, F. E. (2002). ''George Washington: A Biographical Companion''. ABC-CLIO.</ref> > 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဗဵု ပရူ ဝင် ဂျောချ် ဝါယှေန်တာန် ကေုာံ ပၞာန် ပုန်တဝ်စၞေဟ် အမေရိကာန် လောဲလောဲ မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=hvDqIP1H1U0|title=George Washington - First President of the United States Documentary}} {{ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်}} == မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် == * [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] (United States) * [[wikt:mnw:သမ္မတ|သမ္မတ]] (President) * [[wikt:mnw:ဝင်|ဝင်]] (History) * {{ill|ပရေၚ် ပုန်တဝ်စၞေဟ် အမေရိကာန်|en|American Revolution}} (American Revolution) * {{ill|သၞောဝ် ဥပဒေသဇိုၚ် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်|en|Constitution of the United States}} (US Constitution) * {{ill|ဂျောန် အာဒမ်|en|John Adams}} (John Adams) * {{ill|တောမတ်စ် ဂျက်ဖာဆန်|en|Thomas Jefferson}} (Thomas Jefferson) == နိဿဲ == {{Reflist|2}} * Chernow, Ron. (2010). ''Washington: A Life''. Penguin Press. ISBN 978-1594202667. * Flexner, James Thomas. (1974). ''Washington: The Indispensable Man''. Little, Brown and Company. ISBN 978-0316286169. * Ferling, John E. (2009). ''The Ascent of George Washington: The Hidden Political Genius of an American Icon''. Oxford University Press. ISBN 978-0195366898. * Ellis, Joseph J. (2004). ''His Excellency: George Washington''. Alfred A. Knopf. ISBN 978-1400040315. * McDonald, Forrest. (1974). ''The Presidency of George Washington''. University Press of Kansas. ISBN 978-0700601103. * Lengel, Edward G. (2005). ''General George Washington: A Military Life''. Random House. ISBN 978-1400060818. * Grizzard, Frank E. (2002). ''George Washington: A Biographical Companion''. ABC-CLIO. ISBN 978-1576070826. * Alden, John R. (1984). ''George Washington: A Biography''. Louisiana State University Press. ISBN 978-0807111536. * Wiencek, Henry. (2003). ''An Imperfect God: George Washington, His Slaves, and the Creation of America''. Farrar, Straus and Giroux. ISBN 978-0374175269. * [https://en.wikipedia.org/wiki/George_Washington George Washington]. English Wikipedia. Retrieved May 9, 2026. {{DEFAULTSORT:ဝါယှေန်တာန် ဂျောချ်}} [[Category:ဂျောချ် ဝါယှေန်တာန်]] [[Category:သမ္မတ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်ဂမၠိုၚ်]] [[Category:ပူဂိုလ် နူ ဗာဂျဳနဳယျာ]] [[Category:သ္ကိုပ် ပၞာန် အမေရိကာန်ဂမၠိုၚ်]] [[Category:မအံက် သြိုၚ် ပ္တန် ဍုၚ် အမေရိကာန်]] [[Category:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] k9d19fanlvd2upe3tthoxk77ck3casu 10 11019 54755 2026-05-09T13:50:06Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Navbox | name = သမ္မတ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်ဂမၠိုၚ် | title = [[wikt:mnw:သမ္မတ|သမ္မတဂမၠိုၚ်]] သွက် [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] (Presidents of the United States) | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | image = File:Seal of the President of the United States.svg|80px|တ..." 54755 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = သမ္မတ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်ဂမၠိုၚ် | title = [[wikt:mnw:သမ္မတ|သမ္မတဂမၠိုၚ်]] သွက် [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] (Presidents of the United States) | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | image = [[File:Seal of the President of the United States.svg|80px|တဆိပ် သမ္မတ အမေရိကာန်]] | list1 = * [[ဂျောချ် ဝါယှေန်တာန်]] (၁) * {{ill|ဂျောန် အာဒမ်|en|John Adams}} (၂) * {{ill|တောမတ်စ် ဂျက်ဖာဆန်|en|Thomas Jefferson}} (၃) * {{ill|ဂျိမ်းစ် မဒီဆင်|en|James Madison}} (၄) * {{ill|ဂျိမ်းစ် မွန်ရိုး|en|James Monroe}} (၅) * {{ill|ဂျွန် ကွင်စီ အဒမ်စ်|en|John Quincy Adams}} (၆) * {{ill|အင်ဒရူး ဂျက်ဆန်|en|Andrew Jackson}} (၇) * ''(ဆက်ဗှ် စရင် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အၚ်္ဂလိက်...)'' * {{ill|အေဗရာဟမ် လင်ကွန်း|en|Abraham Lincoln}} (၁၆) * {{ill|ရုစဗဲ့|en|Franklin D. Roosevelt}} (၃၂) * {{ill|ဂျွန် အက်ဖ် ကနေဒီ|en|John F. Kennedy}} (၃၅) * {{ill|ဘရက် အိုဘားမား|en|Barack Obama}} (၄၄) * {{ill|ဒေါ်နယ် ထရန့်|en|Donald Trump}} (၄၅) * {{ill|ဂျိုး ဘိုင်ဒင်|en|Joe Biden}} (၄၆) | below = * '''[[:Category:သမ္မတ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်ဂမၠိုၚ်|ကဏ္ဍ: သမ္မတ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်ဂမၠိုၚ်]]''' }} <noinclude> {{Documentation}} </noinclude> l0e37i22p13ghv5995wghkoxhvlbbpt 0 11020 54756 2026-05-09T13:57:59Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Short description|သမ္မတ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် မရနုက်ကဵု ၁၆}} {{Infobox officeholder | name = အေဗရာဟမ် လေန်ကောန်<br>(Abraham Lincoln) | image = Abraham Lincoln O-77 matte collodion print.jpg | alt = ဗီုရုပ် အေဗရာဟမ် လေန်ကောန် | caption = ဗီုရုပ် အေဗရ..." 54756 wikitext text/x-wiki {{Short description|သမ္မတ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် မရနုက်ကဵု ၁၆}} {{Infobox officeholder | name = အေဗရာဟမ် လေန်ကောန်<br>(Abraham Lincoln) | image = Abraham Lincoln O-77 matte collodion print.jpg | alt = ဗီုရုပ် အေဗရာဟမ် လေန်ကောန် | caption = ဗီုရုပ် အေဗရာဟမ် လေန်ကောန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၆၃ | office = {{ill|သမ္မတ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်|en|President of the United States}} မရနုက်ကဵု ၁၆ | term_start = မာတ် ၄، ၁၈၆၁ | term_end = ဨပြဳ ၁၅၊ ၁၈၆၅ | vicepresident = {{ill|ဟာန်နဳဘေဝ် ဟမ်လိန်|en|Hannibal Hamlin}} (၁၈၆၁–၁၈၆၅)<br>{{ill|အေန်ဒရူး ဂျွန်ဆင်|en|Andrew Johnson}} (၁၈၆၅) | predecessor = {{ill|ဂျိမ်းစ် ဘွတ်ခါနန်|en|James Buchanan}} | successor = အေန်ဒရူး ဂျွန်ဆင် | birth_date = ဖေဖော်ဝါရီ ၁၂၊ ၁၈၀၉ | birth_place = {{ill|ဟော့ဂျ်ဗီးလ်|en|Hodgenville, Kentucky}}၊ ကေန်တပ်ကဳ၊ [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] | death_date = ဨပြဳ ၁၅၊ ၁၈၆၅ (အာယုက် ၅၆) | death_place = {{ill|ဝါရှင်တန် ဒီစီ|en|Washington, D.C.}}၊ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် | cause_of_death = {{ill|ပွမဒး ဒုၚ် ပန် ဂစိုတ်|en|Assassination of Abraham Lincoln}} | resting_place = {{ill|ဂိုဟ် လေန်ကောန်|en|Lincoln Tomb}}၊ သပရင်းဖီးလ်၊ အဳလဳနွိုက် | party = {{ill|ဗော် ရဳပတ်ဗလဳကာန်|en|Republican Party (United States)}} | spouse = {{ill|မာရီ တော့ဒ် လေန်ကောန်|en|Mary Todd Lincoln}} (ထပ်တဲ ၁၈၄၂) | children = {{ill|ရောဘတ် တာ့ဒ် လေန်ကောန်|en|Robert Todd Lincoln}}<br>{{ill|အက်ဒဝပ် လေန်ကောန်|en|Edward Baker Lincoln}}<br>{{ill|ဝဳလဳ လေန်ကောန်|en|Willie Lincoln}}<br>{{ill|တက်ဒ် လေန်ကောန်|en|Tad Lincoln}} | profession = သၟာ သၞောဝ် ဥပဒေ، သၟာ ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန် | signature = Abraham Lincoln signature.svg }} '''အေဗရာဟမ် လေန်ကောန်''' ({{lang-en|Abraham Lincoln}}؛ / ˈlɪŋkən /) ဝွံ ဍေံ ဒှ် သၟာ ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန်၊ သၟာ သၞောဝ် ဥပဒေ ကေုာံ {{ill|သမ္မတ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်|en|President of the United States}} မရနုက်ကဵု ၁၆ ရ။ ညး ဝွံ ဍေံ ယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ် နူ သၞာံ ၁၈၆၁ စဵုကဵု အခိၚ် ညး ဒး ဒုၚ် ပန် ဂစိုတ် ပ္ဍဲ ဨပြဳ သၞာံ ၁၈၆၅ ရ။ လေန်ကောန် ဝွံ ဍေံ ဒှ် မၞိဟ် မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကဵု ဍုၚ် အမေရိကာန် ပ္ဍဲ အခိၚ် ဍုၚ် ဏအ် မဒး ဆဵု ဂဗ ကု ပြသၞာ မဇၞော် အိုတ် မကော်စ {{ill|ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုၚ် အမေရိကာန်|en|American Civil War}} (American Civil War) ရ။ ညး ဝွံ ဍေံ ကၠောန် သ္ပ ညံၚ် ဂွံ စဵုဒၞာ လဒက်ပ္တန် ကၟိန်ဍုၚ် (Union)၊ ညး ပလီုပလာ် သၞောတ်ဝ် ဍိက် (Slavery)၊ ညး ကဵု ဒြဟတ် ကု အလဵုအသဳ လဒေါဝ် ကေုာံ ညး ဇၞော်မောဝ် ပရေၚ် စီးပွားရေး အလုံ ဍုၚ် ရ။<ref>Donald, D. H. (1995). ''Lincoln''. Simon & Schuster.</ref> လေန်ကောန် ဝွံ ဍေံ က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ သ္ၚိ တဲ ဆု မဒး ဝါတ်ဂါတ် မွဲ ပ္ဍဲ တွဵုရး ကေန်တပ်ကဳ (Kentucky) ရ။ ညး ဇၞော်မောဝ် ကၠုၚ် ပ္ဍဲ တွဵုရး အင်ဒီယားနား (Indiana) ကေုာံ အဳလဳနွိုက် (Illinois) រ။ ညး လ္ၚတ် ကေတ် ပညာ နကဵု အလဵု ဇကု တုဲ ညး တိုန် ဒှ် သၟာ သၞောဝ် ဥပဒေ မပြာကတ် မွဲ ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၄၆ ဂှ် ညး လုပ် ရုဲမာဲ သွက်ဂွံ ဒှ် ကောန် ဂကောံ ပါလဳမာန် ကၟိန်ဍုၚ် (U.S. House of Representatives) ရ။ ကြဴနူ ဂှ် ညး ဒုၚ် ဒေါံ နူ ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန် မွဲ လစုတ် တုဲ ညး ကလေၚ် လုပ် ကၠုၚ် ပၠန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၅၄ ဟိုတ်နူ သၞောဝ် ကန်ဆပ်-နီဘရာစကာ (Kansas–Nebraska Act) မကဵု အခေါၚ် သွက်ဂွံ ချာဲ လး သၞောတ်ဝ် ဍိက် ရ။ ညး ဒှ် လညာတ် မတဝ်စၞေဟ် ကု သၞောတ်ဝ် ဍိက် တုဲ ညး တိုန် ဒှ် က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် အဓိက သွက် {{ill|ဗော် ရဳပတ်ဗလဳကာန်|en|Republican Party (United States)}} တၟိ ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၆၀၊ ညး ဇၞး သဘၚ် ရုဲမာဲ သမ္မတ တုဲ၊ တွဵုရး လပါ် သၠုၚ်ကျာ ဗွဲမဂၠိုၚ် ညးတအ် ပါ် တိတ် နူ ကၟိန်ဍုၚ် တုဲ ခၞံဗဒှ် လဝ် ဂကောံ မကော်စ ကွန်ဖက်ဒရိတ် (Confederacy) ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဗဒှ် ကဵု ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုၚ် အမေရိကာန် ရ။<ref>Goodwin, D. K. (2005). ''Team of Rivals: The Political Genius of Abraham Lincoln''. Simon & Schuster.</ref> == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ အက္ခရ် ဝင် (Introduction and Background) == အေဗရာဟမ် လေန်ကောန် ဝွံ ဍေံ ဒှ် မၞိဟ် မပြံၚ်လှာဲ ဝင် ဍုၚ် အမေရိကာန် အဓိက အိုတ် ရ။ အခိၚ် ညး မတိုန် ဒှ် သမ္မတ ဂှ်၊ ကၟိန်ဍုၚ် အမေရိကာန် ဝွံ ဍေံ ပါ် ခြာ ဒၟံၚ် လပါ် ၜါ ရ။ * '''လပါ် သၟဝ်ကျာ (North):''' ဍေံ နွံ ကု ပရေၚ် ဇၞော်မောဝ် စက်မှု ကေုာံ ဍေံ တဝ်စၞေဟ် ကု သၞောတ်ဝ် ဍိက် ရ။ * '''လပါ် သၠုၚ်ကျာ (South):''' ဍေံ နွံ ကု ပရေၚ် တဵုလွဳ (ဗွဲတၟေၚ် တောဝ်) ကေုာံ ဍေံ လွဳလွတ် စကာ သၞောတ်ဝ် ဍိက် မဒှ် မၞိဟ် လမ္စံက် နူ အာဖရိက ရ။ လေန်ကောန် ညး စွံ အဓိက လတူ ပွမစဵုဒၞာ လဒက်ပ္တန် ဍုၚ် ညံၚ် ဟွံဂွံ ပြး ဇး အာ ရ။ ၜိုန်ရ ညး ဟွံမွဲ ကု တၚ် ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ပလီုပလာ် သၞောတ်ဝ် ဍိက် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ အစ ပၞာန် ကီု လေဝ်၊ ကြဴနူ ပၞာန် ဇၞော် ကၠုၚ် တုဲ ညး ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ပွမပလီု သၞောတ်ဝ် ဍိက် ဂှ် ဍေံ ဒှ် နဲကဲ အဓိက သွက်ဂွံ ဇၞး ပၞာန် ကေုာံ သွက်ဂွံ ကလေၚ် သြိုၚ် ပ္တန် ဍုၚ် ရ။<ref>Foner, E. (2010). ''The Fiery Trial: Abraham Lincoln and American Slavery''. W. W. Norton & Company.</ref> == ၂။ ဘဝ အစ ကေုာံ ပရေၚ် ပညာ (Early Life and Education) == လေန်ကောန် ညး က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၂၊ ၁၈၀၉ ပ္ဍဲ တွဵုရး ကေန်တပ်ကဳ ရ။ * '''သ္ၚိကၟိန် ဝါတ်ဂါတ်:''' မိမ ညး ဂှ် ဍေံ ဒှ် တောမတ် လေန်ကောန် (Thomas Lincoln) ကေုာံ နန်စီ ဟန့်က် (Nancy Hanks) ရ။ ညးတအ် မံၚ် ပ္ဍဲ သ္ၚိ တဲ ဆု မွဲ မဟွံမွဲ ကု ပရေၚ် ပြေပြိုၚ် ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ် ညး နွံ အာယုက် ၉ သၞာံ၊ မိ ညး ဍေံ ချိုတ် အာ ဟိုတ်နူ ယဲ ရ။ လက္ကရဴ ဂှ် မအံက် ညး ထပ် တဲ ကု သာရာ ဘုရှ် ဂျွန်ဆင် (Sarah Bush Johnston) မဒှ် မိထပ် မဆာန် ဍူ လေန်ကောန် ဗွဲမလောန် ရ။ * '''ပရေၚ် ပညာ:''' လေန်ကောန် ညး ဟွံဂွံ တိုန် ဘာ ပညာ စှ်ေ သၞောတ် ပုဟ်။ ညး တိုန် လဝ် ဘာ ၜိုတ် မွဲ သၞာံ ဓဝ် ရ။ ဆဂး ညး ဒှ် မၞိဟ် မဆာန် ပွမဗှ် လိက် ဗွဲမလောန် ရ။ ညး ကွာ် အာ ဂၠံၚ် ဇမ္ၚောဲ သွက်ဂွံ ကလေတ် လိက် နူ ညး တၞဟ် ရ။ လိက် မညး ဒး စိုတ် အိုတ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် သမ္မာကျမ်းစာ (Bible) ကေုာံ ပြကိုဟ် ဝင် နာနာ သာ် ရ။ * '''ကမၠောန် အစ:''' ပ္ဍဲ အခိၚ် ညး ဇၞော် တိုန်، ညး ကၠောန် ကမၠောန် ဇြိုၚ်ၚ် ဗီုကဵု ပွမပါ် ဆု، ပွမဗဂေတ် က္ၜၚ် လတူ ဍာ်၊ ကေုာံ ပွမကၠောန် ဗၞိက် ညိည ရ။ == ၃။ ကမၠောန် သၞောဝ် ဥပဒေ ကေုာံ ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန် အစ (Early Law Career and Politics) == လေန်ကောန် ညး စ လုပ် ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန် ပ္ဍဲ တွဵုရး အီလီနွိုက် ရ။ * '''သၟာ သၞောဝ်:''' ညး လ္ၚတ် ကေတ် သၞောဝ် ဥပဒေ နကဵု အလဵု ဇကု တုဲ ညး ဂွံ အံၚ် ဇၞး စၟဳစၟတ် သၞောဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၃၆ ရ။ ညး တိုန် ဒှ် သၟာ သၞောဝ် ဥပဒေ မစိုန်သကီု မွဲ ပ္ဍဲ ဍုၚ် သပရင်းဖီးလ် (Springfield) ရ။ ညး ဟီု ဂလာန် ခိုဟ် ကေုာံ ညး လဴ ပုံ ဝတ္ထု တီု တီု မာန် တုဲ ညးဍုၚ်ကွာန် တအ် ညးတအ် ဒး စိုတ် ညး ဗွဲမလောန် ရ။ * '''ဂကောံ ပါလဳမာန်:''' ညး လုပ် ရုဲမာဲ ကေုာံ ဂွံ ဒှ် ကောန် ဂကောံ ပါလဳမာန် တွဵုရး အီလီနွိုက် နူ ဗော် ဝစ်ဂ် (Whig Party) ပွိုၚ် ၄ ဝါ ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၄၆ ညး ဂွံ တိုန် ဒှ် ကောန် ဂကောံ ပါလဳမာန် ကၟိန်ဍုၚ် (U.S. House) မွဲ အလန် ရ။ ညး တဝ်စၞေဟ် ကု ပၞာန် မက်သဳကဝ်-အမေရိကာန် (Mexican–American War) တုဲ ညး ဟွံကလိဂွံ ပရေၚ် ထံက်ပၚ် နူ ညးဍုၚ်ကွာန် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။<ref>Burlingame, M. (2008). ''Abraham Lincoln: A Life''. Johns Hopkins University Press.</ref> == ၄။ ပွမတိုန် ဒှ် သမ္မတ ကေုာံ သဘၚ် ရုဲမာဲ သၞာံ ၁၈၆၀ (Rise to Presidency and 1860 Election) == ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန် လေန်ကောန် ဝွံ ဍေံ ကလေၚ် စိုပ် ကဆံၚ် သၠုၚ် အိုတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၅၀ ဂမၠိုၚ် ရ။ * '''သၞောဝ် ကန်ဆပ်-နီဘရာစကာ:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၅၄၊ သၞောဝ် ဏအ် ဍေံ ကဵု အခေါၚ် သွက်ဂွံ ချာဲ လး သၞောတ်ဝ် ဍိက် ပ္ဍဲ ဒေသ တၟိ တအ် ရ။ လေန်ကောန် ညး ထေဲ လောန် တုဲ ညး ကလေၚ် လုပ် ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန် ပၠန် ရ။ ညး ဟီု တွံ ဒဒှ်ရ သၞောတ်ဝ် ဍိက် ဂှ် ဍေံ ဒှ် အရာ မဟွံမွဲ ကု ဗဗွဲဓဝ် ရ။ * '''ဗော် ရဳပတ်ဗလဳကာန် တၟိ:''' ညး လုပ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဗော် ရဳပတ်ဗလဳကာန် တၟိ မဒှ် ဗော် မတဝ်စၞေဟ် ကု သၞောတ်ဝ် ဍိက် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၅၈၊ ညး ပြိုၚ်ပကာန် ကု သတီဖန် ဒေါက်ဂလက် (Stephen A. Douglas) သွက် ဒၞာဲ ဆီးနိတ် (Senate) ရ။ ၜိုန်ရ ညး ကျ အာ သဘၚ် ရုဲမာဲ ဂှ် ကီု လေဝ်၊ ပရေၚ် ဓရီုကျာ မကော်စ (Lincoln–Douglas debates) ဏအ် ဍေံ ပကဵု ညံၚ် လေန်ကောန် ဂွံ ပြာကတ် အလုံ ဍုၚ် ရ။ * '''သဘၚ် ရုဲမာဲ ၁၈၆၀:''' ဗော် ရဳပတ်ဗလဳကာန် ညးတအ် ရုဲစှ် လေန်ကောန် နဒဒှ် ညး စၞး သွက် သမ္မတ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၆၀ ရ။ ဟိုတ်နူ ဗော် ဒဳမဝ်ကရက် (Democratic Party) တအ် ညးတအ် ပါ် ခြာ အာ ၂ ဂကောံ တုဲ، လေန်ကောန် ညး ဇၞး အာ သဘၚ် ရုဲမာဲ ဏအ် သီု ဟွံကလိဂွံ မဲ နူ တွဵုရး လပါ် သၠုၚ်ကျာ မွဲ ဓဝ် ရ။ {| class="wikitable" |+ ဇယား ထ္ၜးပျး သဘၚ် ရုဲမာဲ သမ္မတ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် သၞာံ ၁၈၆၀ |- ! ညး စၞး (Candidate) !! ဗော် (Party) !! မဲ Electoral !! မဲ ညးဍုၚ်ကွာန် (Popular Vote) |- | '''အေဗရာဟမ် လေန်ကောန်''' || ဗော် ရဳပတ်ဗလဳကာန် || '''၁၈၀''' || '''၁,၈၆၅,၉၀၈ (၃၉.၈%)''' |- | ဂျွန် ဘရက်ကင်ရစ်ဂျ် || ဗော် ဒဳမဝ်ကရက် (သၠုၚ်ကျာ) || ၇၂ || ၈၄၈,၀၁၉ (၁၈.၁%) |- | ဂျွန် ဘဲလ် || ဗော် ကွန်စတီကျူးရှင်းနယ် ယူနီယံ || ၃၉ || ၅၉၀,၉၀၁ (၁၂.၆%) |- | သတီဖန် ဒေါက်ဂလက် || ဗော် ဒဳမဝ်ကရက် (သၟဝ်ကျာ) || ၁၂ || ၁,၃၈၀,၂၀၂ (၂၉.၅%) |} == ၅။ ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုၚ် အမေရိကာန် ကေုာံ ပရေၚ် အုပ်ဓုပ် (American Civil War and Administration) == အခိၚ် လေန်ကောန် တိုန် ဒှ် သမ္မတ ဂှ်၊ ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုၚ် ဂှ် ဍေံ စ က္တဵုဒှ် အာ ယျ ရ။ * '''ပွမပါ် တိတ် (Secession):''' ကြဴနူ လေန်ကောန် ဇၞး မဲ တုဲ၊ တွဵုရး လပါ် သၠုၚ်ကျာ ၇ တွဵုရး ညးတအ် ပါ် တိတ် နူ ကၟိန်ဍုၚ် ကေုာံ ခၞံဗဒှ် လဝ် ဍုၚ် ကွန်ဖက်ဒရိတ် အမေရိကာန် (Confederate States of America) ရ။ လက္ကရဴ ဂှ် ထပ် ပါလုပ် ၄ တွဵုရး ပၠန် ရ။ * '''အစ ပၞာန်:''' ပၞာန် ဂှ် ဍေံ စ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဨပြဳ ၁၂၊ ၁၈၆၁ အခိၚ် ဒပ် ကွန်ဖက်ဒရိတ် ညးတအ် ပန် ပၟတ် လတူ ရဲတိုက် ပေါ့တ် ဆမ်းတား (Fort Sumter) ရ။ လေန်ကောန် ညး ကော် ပကောံ ကောန် ပၞာန် ၇၅,၀၀၀ သွက်ဂွံ ပလီုပလာ် ပရေၚ် သပုန် ဏအ် ရ။ * '''သ္ကိုပ် စစ်သေနာပတိ (Commander in Chief):''' လေန်ကောန် ညး ဟွံမွဲ ကု ပရေၚ် ဆဵုဂဗ ပၞာန် ဗွဲမဂၠိုၚ် ကီု လေဝ်၊ ညး လ္ၚတ် ကေတ် ပြကိုဟ် ပၞာန် တုဲ ညး အုပ်ဓုပ် လဝ် ပရေၚ် ပၞာန် နကဵု အလဵု ဇကု ရ။ ညး ပြံၚ်လှာဲ သ္ကိုပ် ပၞာန် ဗွဲမဂၠိုၚ် စဵုကဵု ညး ဆဵု ဂဗ ယူလစ်ဆီးစ် ဂရန့် (Ulysses S. Grant) မဒှ် သ္ကိုပ် ပၞာန် မဇၞး ပၞာန် အဓိက ရ။<ref>McPherson, J. M. (2008). ''Tried by War: Abraham Lincoln as Commander in Chief''. Penguin Press.</ref> == ၆။ လိက် လလောၚ် တြး သၠး ပွး ဍိက် (Emancipation Proclamation) == ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ပရေၚ် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက် လေန်ကောန် ရ။ * '''တၚ် ရန်တၟအ်:''' ပ္ဍဲ အစ ပၞာန်، လေန်ကောန် ညး ဟီု ဒဒှ်ရ ပၞာန် ဏအ် ဍေံ ဒှ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ကၟိန်ဍုၚ် သၟး ရ။ ဆဂး ကြဴနူ ပၞာန် ဇၞော် ကၠုၚ် တုဲ ညး ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ သၞောတ်ဝ် ဍိက် ဂှ် ဍေံ ဒှ် တမ်ရိုဟ် ပြသၞာ သီုဖအိုတ် ရ။ * '''ပွမလလောၚ် တြး:''' ကြဴနူ ဇၞး ပၞာန် အန်တီတမ် (Battle of Antietam) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၆၂၊ လေန်ကောန် ညး လလောၚ် တြး လိက် အမိၚ် ဏအ် ရ။ လိက် ဏအ် ဍေံ ဟီု ဒဒှ်ရ စတမ် နူ ဇန်နဝါရဳ ၁၊ ၁၈၆၃ တေံ၊ ဍိက် သီုဖအိုတ် မၞုံ ပ္ဍဲ တွဵုရး သပုန် တအ် ဂှ် ညးတအ် ဂွံ အခေါၚ် သၠးပွး ရ။ * '''ဖဵု အဆက်:''' လိက် ဏအ် ဍေံ ဟွံဗၠး ကဵု ဍိက် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ မွဲ ခဏ ဓဝ် ကီု လေဝ်၊ ဍေံ ပြံၚ်လှာဲ တၚ် ရန်တၟအ် ပၞာန် ဏအ် ညံၚ် ဂွံ ဒှ် ပၞာန် သွက် အခေါၚ် သၠးပွး ကောန်မၞိဟ် ရ။ တုဲပၠန် ဍေံ ကဵု အခေါၚ် ကု မၞိဟ် လမ္စံက် တအ် သွက်ဂွံ လုပ် ယိုက်ဂၠေၚ် ပ္ဍဲ ဒပ် ပၞာန် ကၟိန်ဍုၚ် (Union Army) ပြၚ် ၂၀၀,၀၀၀ တၠ ရ။<ref>Guelzo, A. C. (1999). ''Abraham Lincoln: Redeemer President''. Wm. B. Eerdmans Publishing.</ref> == ၇။ မိန့်ခွန်း ဂေတ်တဳဗတ် ကေုာံ ပရေၚ် ကလေၚ် ရုဲစှ် (Gettysburg Address and Re-election) == ပရေၚ် ဟီု ဂလာန် လေန်ကောန် ဍေံ ဒှ် လိက်ပတ် မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် အမေရိကာန် ရ။ * '''ပၞာန် ဂေတ်တဳဗတ် (Battle of Gettysburg):''' ပၞာန် ဏအ် ဍေံ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် သၞာံ ၁၈၆၃ တုဲ ဍေံ ဒှ် ပၞာန် မဆီ ပါ် အိုတ် ကေုာံ မဒှ် တၚ် ပြံၚ်လှာဲ အဓိက သွက် ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုၚ် ဏအ် ရ။ ဒပ် ကၟိန်ဍုၚ် ညးတအ် ဂွံ ဇၞး အာ ရ။ * '''မိန့်ခွန်း ဂေတ်တဳဗတ်:''' ပ္ဍဲ နဝ်ဝေမ်ဗါ ၁၈၆၃၊ လေန်ကောန် ညး အာ တွံ ဓရ် ပ္ဍဲ သုသာန် ကောန် ပၞာန် ပ္ဍဲ ဂေတ်တဳဗတ် ရ။ မိန့်ခွန်း ညး ဍေံ ဂၠေံ ဗွဲမလောန် (ၜိုတ် ၂၇၂ မလိက် ဓဝ်) ကီု လေဝ်، ဍေံ နွံ ကု အဓိပ္ပါယ် မဇြိုဟ်နက် ရ။ ညး ဟီု ဒဒှ်ရ ဍုၚ် အမေရိကာန် ဝွံ ဍေံ က္တဵုဒှ် လဝ် နကဵု တၚ် ပတှ်ေ ဒဒှ်ရ "မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ဍေံ က္တဵုဒှ် မၞိဟ် နကဵု အခေါၚ် တုပ်သၟဟ်" တုဲ ပၞာန် ဏအ် ဍေံ ဒှ် ပွမစမ်ၜတ် ဒဒှ်ရ ဍုၚ် ဗီု ဏအ် မာန် တန်တဴ အာ မာန် ဟွံမာန် ရ။ * '''သဘၚ် ရုဲမာဲ ၁၈၆၄:''' ၜိုန်ရ ပၞာန် ဂှ် ဍေံ ဒး ဒုၚ် ဝါတ်ဂါတ် ကီု လေဝ်၊ လေန်ကောန် ညး ကလေၚ် ဇၞး အာ သဘၚ် ရုဲမာဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၆၄ ဟိုတ်နူ ပရေၚ် ဇၞး ပၞာန် ပ္ဍဲ အတ္တလာန်တာ (Atlanta) ရ။ <gallery mode="packed" heights="150"> File:Abraham Lincoln head on shoulders photo portrait.jpg | လေန်ကောန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၆၅ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဒး ဒုၚ် ဂစိုတ် File:Emancipation Proclamation.jpg | လိက် လလောၚ် တြး သၠး ပွး ဍိက် မချူ လဝ် နကဵု တဲ လေန်ကောန် File:Gettysburg Address.jpg | မိန့်ခွန်း ဂေတ်တဳဗတ် သွက် သုသာန် ကောန် ပၞာန် </gallery> == ၈။ ပွမဒး ဒုၚ် ဂစိုတ် ပ္ဍဲ ဇာတ်ရုံ (Assassination at Ford's Theatre) == ကြဴနူ ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုၚ် ဍေံ အာ စိုပ် ဒတုဲ တုဲ ညိ ဓဝ်၊ လေန်ကောန် ညး ဒး ဒုၚ် ဂစိုတ် ရ။ * '''ဒပ် ကွန်ဖက်ဒရိတ် ဒုၚ် ကျ (Surrender):''' ပ္ဍဲ ဨပြဳ ၉၊ ၁၈၆၅၊ သ္ကိုပ် ပၞာန် ရောဘတ် လီ (Robert E. Lee) ညး ဒုၚ် ကျ ကု ယူလစ်ဆီးစ် ဂရန့် တုဲ ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုၚ် ဍေံ အာ စိုပ် ဒတုဲ ရ။ * '''ပွမပန် ဂစိုတ်:''' ပ္ဍဲ ဨပြဳ ၁၄၊ ၁၈၆၅ (တ္ၚဲ သိုက် မခိုဟ် - Good Friday)، လေန်ကောန် ကေုာံ သမ္မတ ဗြဴ မာရီ ညးတအ် အာ ဗဵု ပြဇာတ် ပ္ဍဲ {{ill|ဇာတ်ရုံ ဖို့ဒ်|en|Ford's Theatre}} (Ford's Theatre) ပ္ဍဲ ဝါရှင်တန် ဒီစီ ရ။ သၟာ လှ်ေ ပြဇာတ် မၞုံ ယၟု ဂျွန် ဝီကစ် ဘုသ် (John Wilkes Booth) မဒှ် မၞိဟ် မထံက်ပၚ် သၠုၚ်ကျာ ညး လုပ် အာ ပ္ဍဲ ခန် လေန်ကောန် တုဲ ညး ပန် က္ဍဟ် လေန်ကောန် နကဵု သေနာတ် ရ။ * '''ပွမချိုတ် (Death):''' လေန်ကောန် ညး ဒး ဒုၚ် ဝပ် ဇြိုၚ်ၚ် တုဲ ညး ဟွံကလေၚ် သတိ မွဲ ဝါ ဏီ ရ။ ညး ချိုတ် အာ ပ္ဍဲ ဂယး ယး တ္ၚဲ ဨပြဳ ၁၅၊ ၁၈၆၅ ရ။ ညး ဒှ် သမ္မတ အမေရိကာန် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် မဒး ဒုၚ် ပန် ဂစိုတ် ရ။ ညးဍုၚ်ကွာန် အလုံ ဍုၚ် ညးတအ် ယာံ သောက ဗွဲမလောန် ရ။<ref>White, R. C. (2009). ''A. Lincoln: A Biography''. Random House.</ref> == ၉။ လညာတ် ဘာသာ ကေုာံ ဒ္ဂေတ် လၟေတ် (Religious Views and Ethics) == လညာတ် ပရေၚ် ဘာသာ လေန်ကောန် ဝွံ ဍေံ ဒှ် အရာ မဆန် ကျုံ ဗွဲမလောန် ရ။ * '''ပရေၚ် ပတှ်ေ (Beliefs):''' ညး ဟွံကေၚ် လုပ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဘာသာ လဵု မွဲ ပုဟ်။ ပ္ဍဲ အခိၚ် ညး ဍောတ်တ်، ညး ဟွံပတှ်ေ ကျာ် (Skeptic) ရ။ ဆဂး ကြဴနူ ညး ဇၞော် တိုန် ကေုာံ ဒး ဆဵု ဂဗ ကု ပရေၚ် ချိုတ် ကောန် ညး ကေုာံ ပၞာန် ဇၞော် တုဲ، ညး စ စကာ ဝေါဟာရ ကျာ် ကေုာံ ပရေၚ် ဖန်ဖက် ကျာ် (Providence) ဂၠိုၚ် ကၠုၚ် ပ္ဍဲ မိန့်ခွန်း ညး ရ။ * '''ဒ္ဂေတ် လၟေတ် (Ethics):''' လေန်ကောန် ညး ပြာကတ် ဟိုတ်နူ ပရေၚ် ဍာံစၟတ် (Honesty) ရ။ မၞိဟ် တအ် ညးတအ် ကော်စ ညး "Honest Abe" ရ။ ညး စွံ အဓိက လတူ ဗဗွဲဓဝ် ကေုာံ အခေါၚ်အရာ မၞိဟ် မတုပ်သၟဟ် အတိုၚ် လိက် လလောၚ် တြး သၠး ပွး အမေရိကာန် (Declaration of Independence) ရ။<ref>Carwardine, R. (2003). ''Lincoln''. Pearson Education.</ref> == ၁၀။ ဒြပ် အာဲကၟာဲ ကေုာံ ဝင် လက္ကရဴ (Legacy and Historical Impact) == အေဗရာဟမ် လေန်ကောန် ဝွံ ဍေံ ဒှ် သမ္မတ မခိုဟ် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဝင် ဍုၚ် အမေရိကာန် အတိုၚ် တၠပညာ ဝင် တအ် မစၟတ်သမ္တီ လဝ် ရ။ * '''ပွမစဵုဒၞာ ကၟိန်ဍုၚ်:''' ပရေၚ် ကမၠောန် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ညး ဂှ် ဍေံ ဒှ် ပွမစဵုဒၞာ ဍုၚ် အမေရိကာန် ညံၚ် ဟွံဂွံ ပြး ဇး အာ ပ္ဍဲ အခိၚ် ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုၚ် ရ။ * '''ပွမပလီု သၞောတ်ဝ် ဍိက်:''' လိက် လလောၚ် တြး သၠး ပွး ဍိက် ညး ဂှ် ဍေံ ဒှ် ဂၠံၚ် တရဴ သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် သၞောဝ် ပလေဝ် ပြံၚ် မရနုက်ကဵု ၁၃ (13th Amendment) မပလီုပလာ် သၞောတ်ဝ် ဍိက် အလုံ ကၟိန်ဍုၚ် ဍာံဍာံပြပြ ရ။ * '''စၟတ်သမ္တီ (Memorials):''' ဗီုရုပ် လေန်ကောန် ဍေံ နွံ ပ္ဍဲ သြန် လှာ် ၅ ဒဝ်လာ (Five-dollar bill) ကေုာံ သြန် မွဲ ပြား (Penny) ရ။ {{ill|တိုက် စၟတ်သမ္တီ လေန်ကောန်|en|Lincoln Memorial}} (Lincoln Memorial) မၞုံ ပ္ဍဲ ဝါရှင်တန် ဒီစီ ဂှ် ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ စၟတ်သမ္တီ မပြာကတ် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ညး ဝွံ ဍေံ ဒှ် လက်သဏ် သွက် အခေါၚ် သၠးပွး ကေုာံ ဒဳမဝ်ကရေသဳ သွက် ညးဍုၚ်ကွာန် သီုဖအိုတ် ရ။<ref>McGovern, G. S. (2008). ''Abraham Lincoln''. Times Books.</ref> > 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဗဵု ပရူ ဝင် အေဗရာဟမ် လေန်ကောန်၊ ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုၚ် ကေုာံ မိန့်ခွန်း ညး လောဲလောဲ မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် ဝင် နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=aJQvwE117Oo|title=Abraham Lincoln Documentary - Biography of the 16th President}} {{သမ္မတ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်}} == မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် == * [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] (United States) * {{ill|သမ္မတ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်|en|President of the United States}} (President of the United States) * {{ill|ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုၚ် အမေရိကာန်|en|American Civil War}} (American Civil War) * [[wikt:mnw:ဍိက်|ဍိက်]] (Slave) * {{ill|ဂျော့ချ် ဝါရှင်တန်|en|George Washington}} (George Washington) == နိဿဲ == {{Reflist|2|refs= <ref name="Donald1995">Donald, David Herbert. (1995). ''Lincoln''. Simon & Schuster. ISBN 978-0684808468.</ref> <ref name="Goodwin2005">Goodwin, Doris Kearns. (2005). ''Team of Rivals: The Political Genius of Abraham Lincoln''. Simon & Schuster. ISBN 978-0684824901.</ref> <ref name="Foner2010">Foner, Eric. (2010). ''The Fiery Trial: Abraham Lincoln and American Slavery''. W. W. Norton & Company. ISBN 978-0393066180.</ref> <ref name="McPherson2008">McPherson, James M. (2008). ''Tried by War: Abraham Lincoln as Commander in Chief''. Penguin Press. ISBN 978-1594201912.</ref> <ref name="Burlingame2008">Burlingame, Michael. (2008). ''Abraham Lincoln: A Life''. Johns Hopkins University Press. ISBN 978-0801889936.</ref> <ref name="Guelzo1999">Guelzo, Allen C. (1999). ''Abraham Lincoln: Redeemer President''. Wm. B. Eerdmans Publishing. ISBN 978-0802838728.</ref> <ref name="White2009">White, Ronald C. (2009). ''A. Lincoln: A Biography''. Random House. ISBN 978-1400064991.</ref> <ref name="Carwardine2003">Carwardine, Richard. (2003). ''Lincoln''. Pearson Education. ISBN 978-0582032738.</ref> <ref name="Vorenberg2001">Vorenberg, Michael. (2001). ''Final Freedom: The Civil War, the Abolition of Slavery, and the Thirteenth Amendment''. Cambridge University Press. ISBN 978-0521652674.</ref> <ref name="McGovern2008">McGovern, George S. (2008). ''Abraham Lincoln''. Times Books. ISBN 978-0805083453.</ref> }} {{DEFAULTSORT:လေန်ကောန်, အေဗရာဟမ်}} [[Category:အေဗရာဟမ် လေန်ကောန်]] [[Category:သမ္မတ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] [[Category:ပူဂိုလ်ဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲ ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုၚ် အမေရိကာန်]] [[Category:ပူဂိုလ် မဒး ဒုၚ် ပန် ဂစိုတ်]] [[Category:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] [[Category:ပူဂိုလ်ဂမၠိုၚ်]] t5vc7zkcojdtlkche3jicnc7x89fz25 54761 54756 2026-05-09T14:15:31Z Aue Nai 24 54761 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width: 22em; border: 1px solid #a2a9b1; background-color: #f8f9fa; color: black; float: right; margin: 0.5em 0 0.5em 1em; padding: 0.2em; clear: right; font-size: 88%; line-height: 1.5em;" |+ style="font-size: 125%; font-weight: bold; background-color: #lavender; padding: 0.2em;" | အေဗရာဟမ် လေန်ကောန်<br>Abraham Lincoln |- | colspan="2" style="text-align: center; padding-bottom: 0.5em;" | [[File:Abraham Lincoln O-77 matte collodion print.jpg|220px]]<br>''သမ္မတ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် မရနုက်ကဵု ၁၆'' |- ! style="text-align: left; vertical-align: top; padding: 0.2em;" | က္တဵုဒှ် မၞိဟ် | style="vertical-align: top; padding: 0.2em;" | ဖေဖော်ဝါရီ ၁၂၊ ၁၈၀၉<br>ကေန်တပ်ကဳ၊ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် |- ! style="text-align: left; vertical-align: top; padding: 0.2em;" | စုတိ | style="vertical-align: top; padding: 0.2em;" | ဧပြီ ၁၅၊ ၁၈၆၅<br>ဝါရှင်တန် ဒီစီ |- ! style="text-align: left; vertical-align: top; padding: 0.2em;" | ဗော် ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန် | style="vertical-align: top; padding: 0.2em;" | ဗော် ရဳပတ်ဗလဳကာန် |- ! style="text-align: left; vertical-align: top; padding: 0.2em;" | တာလျိုၚ် | style="vertical-align: top; padding: 0.2em;" | သမ္မတ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်<br>(၁၈၆၁ – ၁၈၆၅) |} '''အေဗရာဟမ် လေန်ကောန်''' ({{lang-en|Abraham Lincoln}}؛ / ˈlɪŋkən /) ဝွံ ဍေံ ဒှ် သၟာ ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန်၊ သၟာ သၞောဝ် ဥပဒေ ကေုာံ {{ill|သမ္မတ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်|en|President of the United States}} မရနုက်ကဵု ၁၆ ရ။ ညး ဝွံ ဍေံ ယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ် နူ သၞာံ ၁၈၆၁ စဵုကဵု အခိၚ် ညး ဒး ဒုၚ် ပန် ဂစိုတ် ပ္ဍဲ ဨပြဳ သၞာံ ၁၈၆၅ ရ။ လေန်ကောန် ဝွံ ဍေံ ဒှ် မၞိဟ် မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကဵု ဍုၚ် အမေရိကာန် ပ္ဍဲ အခိၚ် ဍုၚ် ဏအ် မဒး ဆဵု ဂဗ ကု ပြသၞာ မဇၞော် အိုတ် မကော်စ {{ill|ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုၚ် အမေရိကာန်|en|American Civil War}} (American Civil War) ရ။ ညး ဝွံ ဍေံ ကၠောန် သ္ပ ညံၚ် ဂွံ စဵုဒၞာ လဒက်ပ္တန် ကၟိန်ဍုၚ် (Union)၊ ညး ပလီုပလာ် သၞောတ်ဝ် ဍိက် (Slavery)၊ ညး ကဵု ဒြဟတ် ကု အလဵုအသဳ လဒေါဝ် ကေုာံ ညး ဇၞော်မောဝ် ပရေၚ် စီးပွားရေး အလုံ ဍုၚ် ရ။<ref>Donald, D. H. (1995). ''Lincoln''. Simon & Schuster.</ref> လေန်ကောန် ဝွံ ဍေံ က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ သ္ၚိ တဲ ဆု မဒး ဝါတ်ဂါတ် မွဲ ပ္ဍဲ တွဵုရး ကေန်တပ်ကဳ (Kentucky) ရ။ ညး ဇၞော်မောဝ် ကၠုၚ် ပ္ဍဲ တွဵုရး အင်ဒီယားနား (Indiana) ကေုာံ အဳလဳနွိုက် (Illinois) រ။ ညး လ္ၚတ် ကေတ် ပညာ နကဵု အလဵု ဇကု တုဲ ညး တိုန် ဒှ် သၟာ သၞောဝ် ဥပဒေ မပြာကတ် မွဲ ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၄၆ ဂှ် ညး လုပ် ရုဲမာဲ သွက်ဂွံ ဒှ် ကောန် ဂကောံ ပါလဳမာန် ကၟိန်ဍုၚ် (U.S. House of Representatives) ရ။ ကြဴနူ ဂှ် ညး ဒုၚ် ဒေါံ နူ ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန် မွဲ လစုတ် တုဲ ညး ကလေၚ် လုပ် ကၠုၚ် ပၠန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၅၄ ဟိုတ်နူ သၞောဝ် ကန်ဆပ်-နီဘရာစကာ (Kansas–Nebraska Act) မကဵု အခေါၚ် သွက်ဂွံ ချာဲ လး သၞောတ်ဝ် ဍိက် ရ။ ညး ဒှ် လညာတ် မတဝ်စၞေဟ် ကု သၞောတ်ဝ် ဍိက် တုဲ ညး တိုန် ဒှ် က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် အဓိက သွက် {{ill|ဗော် ရဳပတ်ဗလဳကာန်|en|Republican Party (United States)}} တၟိ ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၆၀၊ ညး ဇၞး သဘၚ် ရုဲမာဲ သမ္မတ တုဲ၊ တွဵုရး လပါ် သၠုၚ်ကျာ ဗွဲမဂၠိုၚ် ညးတအ် ပါ် တိတ် နူ ကၟိန်ဍုၚ် တုဲ ခၞံဗဒှ် လဝ် ဂကောံ မကော်စ ကွန်ဖက်ဒရိတ် (Confederacy) ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဗဒှ် ကဵု ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုၚ် အမေရိကာန် ရ။<ref>Goodwin, D. K. (2005). ''Team of Rivals: The Political Genius of Abraham Lincoln''. Simon & Schuster.</ref> == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ အက္ခရ် ဝင် (Introduction and Background) == အေဗရာဟမ် လေန်ကောန် ဝွံ ဍေံ ဒှ် မၞိဟ် မပြံၚ်လှာဲ ဝင် ဍုၚ် အမေရိကာန် အဓိက အိုတ် ရ။ အခိၚ် ညး မတိုန် ဒှ် သမ္မတ ဂှ်၊ ကၟိန်ဍုၚ် အမေရိကာန် ဝွံ ဍေံ ပါ် ခြာ ဒၟံၚ် လပါ် ၜါ ရ။ * '''လပါ် သၟဝ်ကျာ (North):''' ဍေံ နွံ ကု ပရေၚ် ဇၞော်မောဝ် စက်မှု ကေုာံ ဍေံ တဝ်စၞေဟ် ကု သၞောတ်ဝ် ဍိက် ရ။ * '''လပါ် သၠုၚ်ကျာ (South):''' ဍေံ နွံ ကု ပရေၚ် တဵုလွဳ (ဗွဲတၟေၚ် တောဝ်) ကေုာံ ဍေံ လွဳလွတ် စကာ သၞောတ်ဝ် ဍိက် မဒှ် မၞိဟ် လမ္စံက် နူ အာဖရိက ရ။ လေန်ကောန် ညး စွံ အဓိက လတူ ပွမစဵုဒၞာ လဒက်ပ္တန် ဍုၚ် ညံၚ် ဟွံဂွံ ပြး ဇး အာ ရ။ ၜိုန်ရ ညး ဟွံမွဲ ကု တၚ် ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ပလီုပလာ် သၞောတ်ဝ် ဍိက် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ အစ ပၞာန် ကီု လေဝ်၊ ကြဴနူ ပၞာန် ဇၞော် ကၠုၚ် တုဲ ညး ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ပွမပလီု သၞောတ်ဝ် ဍိက် ဂှ် ဍေံ ဒှ် နဲကဲ အဓိက သွက်ဂွံ ဇၞး ပၞာန် ကေုာံ သွက်ဂွံ ကလေၚ် သြိုၚ် ပ္တန် ဍုၚ် ရ။<ref>Foner, E. (2010). ''The Fiery Trial: Abraham Lincoln and American Slavery''. W. W. Norton & Company.</ref> == ၂။ ဘဝ အစ ကေုာံ ပရေၚ် ပညာ (Early Life and Education) == လေန်ကောန် ညး က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၂၊ ၁၈၀၉ ပ္ဍဲ တွဵုရး ကေန်တပ်ကဳ ရ။ * '''သ္ၚိကၟိန် ဝါတ်ဂါတ်:''' မိမ ညး ဂှ် ဍေံ ဒှ် တောမတ် လေန်ကောန် (Thomas Lincoln) ကေုာံ နန်စီ ဟန့်က် (Nancy Hanks) ရ။ ညးတအ် မံၚ် ပ္ဍဲ သ္ၚိ တဲ ဆု မွဲ မဟွံမွဲ ကု ပရေၚ် ပြေပြိုၚ် ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ် ညး နွံ အာယုက် ၉ သၞာံ၊ မိ ညး ဍေံ ချိုတ် အာ ဟိုတ်နူ ယဲ ရ။ လက္ကရဴ ဂှ် မအံက် ညး ထပ် တဲ ကု သာရာ ဘုရှ် ဂျွန်ဆင် (Sarah Bush Johnston) မဒှ် မိထပ် မဆာန် ဍူ လေန်ကောန် ဗွဲမလောန် ရ။ * '''ပရေၚ် ပညာ:''' လေန်ကောန် ညး ဟွံဂွံ တိုန် ဘာ ပညာ စှ်ေ သၞောတ် ပုဟ်။ ညး တိုန် လဝ် ဘာ ၜိုတ် မွဲ သၞာံ ဓဝ် ရ။ ဆဂး ညး ဒှ် မၞိဟ် မဆာန် ပွမဗှ် လိက် ဗွဲမလောန် ရ။ ညး ကွာ် အာ ဂၠံၚ် ဇမ္ၚောဲ သွက်ဂွံ ကလေတ် လိက် နူ ညး တၞဟ် ရ။ လိက် မညး ဒး စိုတ် အိုတ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် သမ္မာကျမ်းစာ (Bible) ကေုာံ ပြကိုဟ် ဝင် နာနာ သာ် ရ။ * '''ကမၠောန် အစ:''' ပ္ဍဲ အခိၚ် ညး ဇၞော် တိုန်، ညး ကၠောန် ကမၠောန် ဇြိုၚ်ၚ် ဗီုကဵု ပွမပါ် ဆု، ပွမဗဂေတ် က္ၜၚ် လတူ ဍာ်၊ ကေုာံ ပွမကၠောန် ဗၞိက် ညိည ရ။ == ၃။ ကမၠောန် သၞောဝ် ဥပဒေ ကေုာံ ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန် အစ (Early Law Career and Politics) == လေန်ကောန် ညး စ လုပ် ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန် ပ္ဍဲ တွဵုရး အီလီနွိုက် ရ။ * '''သၟာ သၞောဝ်:''' ညး လ္ၚတ် ကေတ် သၞောဝ် ဥပဒေ နကဵု အလဵု ဇကု တုဲ ညး ဂွံ အံၚ် ဇၞး စၟဳစၟတ် သၞောဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၃၆ ရ။ ညး တိုန် ဒှ် သၟာ သၞောဝ် ဥပဒေ မစိုန်သကီု မွဲ ပ္ဍဲ ဍုၚ် သပရင်းဖီးလ် (Springfield) ရ။ ညး ဟီု ဂလာန် ခိုဟ် ကေုာံ ညး လဴ ပုံ ဝတ္ထု တီု တီု မာန် တုဲ ညးဍုၚ်ကွာန် တအ် ညးတအ် ဒး စိုတ် ညး ဗွဲမလောန် ရ။ * '''ဂကောံ ပါလဳမာန်:''' ညး လုပ် ရုဲမာဲ ကေုာံ ဂွံ ဒှ် ကောန် ဂကောံ ပါလဳမာန် တွဵုရး အီလီနွိုက် နူ ဗော် ဝစ်ဂ် (Whig Party) ပွိုၚ် ၄ ဝါ ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၄၆ ညး ဂွံ တိုန် ဒှ် ကောန် ဂကောံ ပါလဳမာန် ကၟိန်ဍုၚ် (U.S. House) မွဲ အလန် ရ။ ညး တဝ်စၞေဟ် ကု ပၞာန် မက်သဳကဝ်-အမေရိကာန် (Mexican–American War) တုဲ ညး ဟွံကလိဂွံ ပရေၚ် ထံက်ပၚ် နူ ညးဍုၚ်ကွာန် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။<ref>Burlingame, M. (2008). ''Abraham Lincoln: A Life''. Johns Hopkins University Press.</ref> == ၄။ ပွမတိုန် ဒှ် သမ္မတ ကေုာံ သဘၚ် ရုဲမာဲ သၞာံ ၁၈၆၀ (Rise to Presidency and 1860 Election) == ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန် လေန်ကောန် ဝွံ ဍေံ ကလေၚ် စိုပ် ကဆံၚ် သၠုၚ် အိုတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၅၀ ဂမၠိုၚ် ရ။ * '''သၞောဝ် ကန်ဆပ်-နီဘရာစကာ:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၅၄၊ သၞောဝ် ဏအ် ဍေံ ကဵု အခေါၚ် သွက်ဂွံ ချာဲ လး သၞောတ်ဝ် ဍိက် ပ္ဍဲ ဒေသ တၟိ တအ် ရ။ လေန်ကောန် ညး ထေဲ လောန် တုဲ ညး ကလေၚ် လုပ် ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန် ပၠန် ရ။ ညး ဟီု တွံ ဒဒှ်ရ သၞောတ်ဝ် ဍိက် ဂှ် ဍေံ ဒှ် အရာ မဟွံမွဲ ကု ဗဗွဲဓဝ် ရ။ * '''ဗော် ရဳပတ်ဗလဳကာန် တၟိ:''' ညး လုပ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဗော် ရဳပတ်ဗလဳကာန် တၟိ မဒှ် ဗော် မတဝ်စၞေဟ် ကု သၞောတ်ဝ် ဍိက် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၅၈၊ ညး ပြိုၚ်ပကာန် ကု သတီဖန် ဒေါက်ဂလက် (Stephen A. Douglas) သွက် ဒၞာဲ ဆီးနိတ် (Senate) ရ။ ၜိုန်ရ ညး ကျ အာ သဘၚ် ရုဲမာဲ ဂှ် ကီု လေဝ်၊ ပရေၚ် ဓရီုကျာ မကော်စ (Lincoln–Douglas debates) ဏအ် ဍေံ ပကဵု ညံၚ် လေန်ကောန် ဂွံ ပြာကတ် အလုံ ဍုၚ် ရ။ * '''သဘၚ် ရုဲမာဲ ၁၈၆၀:''' ဗော် ရဳပတ်ဗလဳကာန် ညးတအ် ရုဲစှ် လေန်ကောန် နဒဒှ် ညး စၞး သွက် သမ္မတ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၆၀ ရ။ ဟိုတ်နူ ဗော် ဒဳမဝ်ကရက် (Democratic Party) တအ် ညးတအ် ပါ် ခြာ အာ ၂ ဂကောံ တုဲ، လေန်ကောန် ညး ဇၞး အာ သဘၚ် ရုဲမာဲ ဏအ် သီု ဟွံကလိဂွံ မဲ နူ တွဵုရး လပါ် သၠုၚ်ကျာ မွဲ ဓဝ် ရ။ {| class="wikitable" |+ ဇယား ထ္ၜးပျး သဘၚ် ရုဲမာဲ သမ္မတ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် သၞာံ ၁၈၆၀ |- ! ညး စၞး (Candidate) !! ဗော် (Party) !! မဲ Electoral !! မဲ ညးဍုၚ်ကွာန် (Popular Vote) |- | '''အေဗရာဟမ် လေန်ကောန်''' || ဗော် ရဳပတ်ဗလဳကာန် || '''၁၈၀''' || '''၁,၈၆၅,၉၀၈ (၃၉.၈%)''' |- | ဂျွန် ဘရက်ကင်ရစ်ဂျ် || ဗော် ဒဳမဝ်ကရက် (သၠုၚ်ကျာ) || ၇၂ || ၈၄၈,၀၁၉ (၁၈.၁%) |- | ဂျွန် ဘဲလ် || ဗော် ကွန်စတီကျူးရှင်းနယ် ယူနီယံ || ၃၉ || ၅၉၀,၉၀၁ (၁၂.၆%) |- | သတီဖန် ဒေါက်ဂလက် || ဗော် ဒဳမဝ်ကရက် (သၟဝ်ကျာ) || ၁၂ || ၁,၃၈၀,၂၀၂ (၂၉.၅%) |} == ၅။ ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုၚ် အမေရိကာန် ကေုာံ ပရေၚ် အုပ်ဓုပ် (American Civil War and Administration) == အခိၚ် လေန်ကောန် တိုန် ဒှ် သမ္မတ ဂှ်၊ ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုၚ် ဂှ် ဍေံ စ က္တဵုဒှ် အာ ယျ ရ။ * '''ပွမပါ် တိတ် (Secession):''' ကြဴနူ လေန်ကောန် ဇၞး မဲ တုဲ၊ တွဵုရး လပါ် သၠုၚ်ကျာ ၇ တွဵုရး ညးတအ် ပါ် တိတ် နူ ကၟိန်ဍုၚ် ကေုာံ ခၞံဗဒှ် လဝ် ဍုၚ် ကွန်ဖက်ဒရိတ် အမေရိကာန် (Confederate States of America) ရ။ လက္ကရဴ ဂှ် ထပ် ပါလုပ် ၄ တွဵုရး ပၠန် ရ။ * '''အစ ပၞာန်:''' ပၞာန် ဂှ် ဍေံ စ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဨပြဳ ၁၂၊ ၁၈၆၁ အခိၚ် ဒပ် ကွန်ဖက်ဒရိတ် ညးတအ် ပန် ပၟတ် လတူ ရဲတိုက် ပေါ့တ် ဆမ်းတား (Fort Sumter) ရ။ လေန်ကောန် ညး ကော် ပကောံ ကောန် ပၞာန် ၇၅,၀၀၀ သွက်ဂွံ ပလီုပလာ် ပရေၚ် သပုန် ဏအ် ရ။ * '''သ္ကိုပ် စစ်သေနာပတိ (Commander in Chief):''' လေန်ကောန် ညး ဟွံမွဲ ကု ပရေၚ် ဆဵုဂဗ ပၞာန် ဗွဲမဂၠိုၚ် ကီု လေဝ်၊ ညး လ္ၚတ် ကေတ် ပြကိုဟ် ပၞာန် တုဲ ညး အုပ်ဓုပ် လဝ် ပရေၚ် ပၞာန် နကဵု အလဵု ဇကု ရ။ ညး ပြံၚ်လှာဲ သ္ကိုပ် ပၞာန် ဗွဲမဂၠိုၚ် စဵုကဵု ညး ဆဵု ဂဗ ယူလစ်ဆီးစ် ဂရန့် (Ulysses S. Grant) မဒှ် သ္ကိုပ် ပၞာန် မဇၞး ပၞာန် အဓိက ရ။<ref>McPherson, J. M. (2008). ''Tried by War: Abraham Lincoln as Commander in Chief''. Penguin Press.</ref> == ၆။ လိက် လလောၚ် တြး သၠး ပွး ဍိက် (Emancipation Proclamation) == ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ပရေၚ် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက် လေန်ကောန် ရ။ * '''တၚ် ရန်တၟအ်:''' ပ္ဍဲ အစ ပၞာန်، လေန်ကောန် ညး ဟီု ဒဒှ်ရ ပၞာန် ဏအ် ဍေံ ဒှ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ကၟိန်ဍုၚ် သၟး ရ။ ဆဂး ကြဴနူ ပၞာန် ဇၞော် ကၠုၚ် တုဲ ညး ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ သၞောတ်ဝ် ဍိက် ဂှ် ဍေံ ဒှ် တမ်ရိုဟ် ပြသၞာ သီုဖအိုတ် ရ။ * '''ပွမလလောၚ် တြး:''' ကြဴနူ ဇၞး ပၞာန် အန်တီတမ် (Battle of Antietam) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၆၂၊ လေန်ကောန် ညး လလောၚ် တြး လိက် အမိၚ် ဏအ် ရ။ လိက် ဏအ် ဍေံ ဟီု ဒဒှ်ရ စတမ် နူ ဇန်နဝါရဳ ၁၊ ၁၈၆၃ တေံ၊ ဍိက် သီုဖအိုတ် မၞုံ ပ္ဍဲ တွဵုရး သပုန် တအ် ဂှ် ညးတအ် ဂွံ အခေါၚ် သၠးပွး ရ။ * '''ဖဵု အဆက်:''' လိက် ဏအ် ဍေံ ဟွံဗၠး ကဵု ဍိက် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ မွဲ ခဏ ဓဝ် ကီု လေဝ်၊ ဍေံ ပြံၚ်လှာဲ တၚ် ရန်တၟအ် ပၞာန် ဏအ် ညံၚ် ဂွံ ဒှ် ပၞာန် သွက် အခေါၚ် သၠးပွး ကောန်မၞိဟ် ရ။ တုဲပၠန် ဍေံ ကဵု အခေါၚ် ကု မၞိဟ် လမ္စံက် တအ် သွက်ဂွံ လုပ် ယိုက်ဂၠေၚ် ပ္ဍဲ ဒပ် ပၞာန် ကၟိန်ဍုၚ် (Union Army) ပြၚ် ၂၀၀,၀၀၀ တၠ ရ။<ref>Guelzo, A. C. (1999). ''Abraham Lincoln: Redeemer President''. Wm. B. Eerdmans Publishing.</ref> == ၇။ မိန့်ခွန်း ဂေတ်တဳဗတ် ကေုာံ ပရေၚ် ကလေၚ် ရုဲစှ် (Gettysburg Address and Re-election) == ပရေၚ် ဟီု ဂလာန် လေန်ကောန် ဍေံ ဒှ် လိက်ပတ် မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် အမေရိကာန် ရ။ * '''ပၞာန် ဂေတ်တဳဗတ် (Battle of Gettysburg):''' ပၞာန် ဏအ် ဍေံ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် သၞာံ ၁၈၆၃ တုဲ ဍေံ ဒှ် ပၞာန် မဆီ ပါ် အိုတ် ကေုာံ မဒှ် တၚ် ပြံၚ်လှာဲ အဓိက သွက် ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုၚ် ဏအ် ရ။ ဒပ် ကၟိန်ဍုၚ် ညးတအ် ဂွံ ဇၞး အာ ရ။ * '''မိန့်ခွန်း ဂေတ်တဳဗတ်:''' ပ္ဍဲ နဝ်ဝေမ်ဗါ ၁၈၆၃၊ လေန်ကောန် ညး အာ တွံ ဓရ် ပ္ဍဲ သုသာန် ကောန် ပၞာန် ပ္ဍဲ ဂေတ်တဳဗတ် ရ။ မိန့်ခွန်း ညး ဍေံ ဂၠေံ ဗွဲမလောန် (ၜိုတ် ၂၇၂ မလိက် ဓဝ်) ကီု လေဝ်، ဍေံ နွံ ကု အဓိပ္ပါယ် မဇြိုဟ်နက် ရ။ ညး ဟီု ဒဒှ်ရ ဍုၚ် အမေရိကာန် ဝွံ ဍေံ က္တဵုဒှ် လဝ် နကဵု တၚ် ပတှ်ေ ဒဒှ်ရ "မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ဍေံ က္တဵုဒှ် မၞိဟ် နကဵု အခေါၚ် တုပ်သၟဟ်" တုဲ ပၞာန် ဏအ် ဍေံ ဒှ် ပွမစမ်ၜတ် ဒဒှ်ရ ဍုၚ် ဗီု ဏအ် မာန် တန်တဴ အာ မာန် ဟွံမာန် ရ။ * '''သဘၚ် ရုဲမာဲ ၁၈၆၄:''' ၜိုန်ရ ပၞာန် ဂှ် ဍေံ ဒး ဒုၚ် ဝါတ်ဂါတ် ကီု လေဝ်၊ လေန်ကောန် ညး ကလေၚ် ဇၞး အာ သဘၚ် ရုဲမာဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၆၄ ဟိုတ်နူ ပရေၚ် ဇၞး ပၞာန် ပ္ဍဲ အတ္တလာန်တာ (Atlanta) ရ။ <gallery mode="packed" heights="150"> File:Abraham Lincoln head on shoulders photo portrait.jpg | လေန်ကောန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၆၅ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဒး ဒုၚ် ဂစိုတ် File:Emancipation Proclamation.jpg | လိက် လလောၚ် တြး သၠး ပွး ဍိက် မချူ လဝ် နကဵု တဲ လေန်ကောန် File:Gettysburg Address.jpg | မိန့်ခွန်း ဂေတ်တဳဗတ် သွက် သုသာန် ကောန် ပၞာန် </gallery> == ၈။ ပွမဒး ဒုၚ် ဂစိုတ် ပ္ဍဲ ဇာတ်ရုံ (Assassination at Ford's Theatre) == ကြဴနူ ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုၚ် ဍေံ အာ စိုပ် ဒတုဲ တုဲ ညိ ဓဝ်၊ လေန်ကောန် ညး ဒး ဒုၚ် ဂစိုတ် ရ။ * '''ဒပ် ကွန်ဖက်ဒရိတ် ဒုၚ် ကျ (Surrender):''' ပ္ဍဲ ဨပြဳ ၉၊ ၁၈၆၅၊ သ္ကိုပ် ပၞာန် ရောဘတ် လီ (Robert E. Lee) ညး ဒုၚ် ကျ ကု ယူလစ်ဆီးစ် ဂရန့် တုဲ ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုၚ် ဍေံ အာ စိုပ် ဒတုဲ ရ။ * '''ပွမပန် ဂစိုတ်:''' ပ္ဍဲ ဨပြဳ ၁၄၊ ၁၈၆၅ (တ္ၚဲ သိုက် မခိုဟ် - Good Friday)، လေန်ကောန် ကေုာံ သမ္မတ ဗြဴ မာရီ ညးတအ် အာ ဗဵု ပြဇာတ် ပ္ဍဲ {{ill|ဇာတ်ရုံ ဖို့ဒ်|en|Ford's Theatre}} (Ford's Theatre) ပ္ဍဲ ဝါရှင်တန် ဒီစီ ရ။ သၟာ လှ်ေ ပြဇာတ် မၞုံ ယၟု ဂျွန် ဝီကစ် ဘုသ် (John Wilkes Booth) မဒှ် မၞိဟ် မထံက်ပၚ် သၠုၚ်ကျာ ညး လုပ် အာ ပ္ဍဲ ခန် လေန်ကောန် တုဲ ညး ပန် က္ဍဟ် လေန်ကောန် နကဵု သေနာတ် ရ။ * '''ပွမချိုတ် (Death):''' လေန်ကောန် ညး ဒး ဒုၚ် ဝပ် ဇြိုၚ်ၚ် တုဲ ညး ဟွံကလေၚ် သတိ မွဲ ဝါ ဏီ ရ။ ညး ချိုတ် အာ ပ္ဍဲ ဂယး ယး တ္ၚဲ ဨပြဳ ၁၅၊ ၁၈၆၅ ရ။ ညး ဒှ် သမ္မတ အမေရိကာန် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် မဒး ဒုၚ် ပန် ဂစိုတ် ရ။ ညးဍုၚ်ကွာန် အလုံ ဍုၚ် ညးတအ် ယာံ သောက ဗွဲမလောန် ရ။<ref>White, R. C. (2009). ''A. Lincoln: A Biography''. Random House.</ref> == ၉။ လညာတ် ဘာသာ ကေုာံ ဒ္ဂေတ် လၟေတ် (Religious Views and Ethics) == လညာတ် ပရေၚ် ဘာသာ လေန်ကောန် ဝွံ ဍေံ ဒှ် အရာ မဆန် ကျုံ ဗွဲမလောန် ရ။ * '''ပရေၚ် ပတှ်ေ (Beliefs):''' ညး ဟွံကေၚ် လုပ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဘာသာ လဵု မွဲ ပုဟ်။ ပ္ဍဲ အခိၚ် ညး ဍောတ်တ်، ညး ဟွံပတှ်ေ ကျာ် (Skeptic) ရ။ ဆဂး ကြဴနူ ညး ဇၞော် တိုန် ကေုာံ ဒး ဆဵု ဂဗ ကု ပရေၚ် ချိုတ် ကောန် ညး ကေုာံ ပၞာန် ဇၞော် တုဲ، ညး စ စကာ ဝေါဟာရ ကျာ် ကေုာံ ပရေၚ် ဖန်ဖက် ကျာ် (Providence) ဂၠိုၚ် ကၠုၚ် ပ္ဍဲ မိန့်ခွန်း ညး ရ။ * '''ဒ္ဂေတ် လၟေတ် (Ethics):''' လေန်ကောန် ညး ပြာကတ် ဟိုတ်နူ ပရေၚ် ဍာံစၟတ် (Honesty) ရ။ မၞိဟ် တအ် ညးတအ် ကော်စ ညး "Honest Abe" ရ။ ညး စွံ အဓိက လတူ ဗဗွဲဓဝ် ကေုာံ အခေါၚ်အရာ မၞိဟ် မတုပ်သၟဟ် အတိုၚ် လိက် လလောၚ် တြး သၠး ပွး အမေရိကာန် (Declaration of Independence) ရ။<ref>Carwardine, R. (2003). ''Lincoln''. Pearson Education.</ref> == ၁၀။ ဒြပ် အာဲကၟာဲ ကေုာံ ဝင် လက္ကရဴ (Legacy and Historical Impact) == အေဗရာဟမ် လေန်ကောန် ဝွံ ဍေံ ဒှ် သမ္မတ မခိုဟ် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဝင် ဍုၚ် အမေရိကာန် အတိုၚ် တၠပညာ ဝင် တအ် မစၟတ်သမ္တီ လဝ် ရ။ * '''ပွမစဵုဒၞာ ကၟိန်ဍုၚ်:''' ပရေၚ် ကမၠောန် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ညး ဂှ် ဍေံ ဒှ် ပွမစဵုဒၞာ ဍုၚ် အမေရိကာန် ညံၚ် ဟွံဂွံ ပြး ဇး အာ ပ္ဍဲ အခိၚ် ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုၚ် ရ။ * '''ပွမပလီု သၞောတ်ဝ် ဍိက်:''' လိက် လလောၚ် တြး သၠး ပွး ဍိက် ညး ဂှ် ဍေံ ဒှ် ဂၠံၚ် တရဴ သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် သၞောဝ် ပလေဝ် ပြံၚ် မရနုက်ကဵု ၁၃ (13th Amendment) မပလီုပလာ် သၞောတ်ဝ် ဍိက် အလုံ ကၟိန်ဍုၚ် ဍာံဍာံပြပြ ရ။ * '''စၟတ်သမ္တီ (Memorials):''' ဗီုရုပ် လေန်ကောန် ဍေံ နွံ ပ္ဍဲ သြန် လှာ် ၅ ဒဝ်လာ (Five-dollar bill) ကေုာံ သြန် မွဲ ပြား (Penny) ရ။ {{ill|တိုက် စၟတ်သမ္တီ လေန်ကောန်|en|Lincoln Memorial}} (Lincoln Memorial) မၞုံ ပ္ဍဲ ဝါရှင်တန် ဒီစီ ဂှ် ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ စၟတ်သမ္တီ မပြာကတ် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ညး ဝွံ ဍေံ ဒှ် လက်သဏ် သွက် အခေါၚ် သၠးပွး ကေုာံ ဒဳမဝ်ကရေသဳ သွက် ညးဍုၚ်ကွာန် သီုဖအိုတ် ရ။<ref>McGovern, G. S. (2008). ''Abraham Lincoln''. Times Books.</ref> > 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဗဵု ပရူ ဝင် အေဗရာဟမ် လေန်ကောန်၊ ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုၚ် ကေုာံ မိန့်ခွန်း ညး လောဲလောဲ မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် ဝင် နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=aJQvwE117Oo|title=Abraham Lincoln Documentary - Biography of the 16th President}} {{သမ္မတ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်}} == မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် == * [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] (United States) * {{ill|သမ္မတ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်|en|President of the United States}} (President of the United States) * {{ill|ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုၚ် အမေရိကာန်|en|American Civil War}} (American Civil War) * [[wikt:mnw:ဍိက်|ဍိက်]] (Slave) * {{ill|ဂျော့ချ် ဝါရှင်တန်|en|George Washington}} (George Washington) == နိဿဲ == {{Reflist|2|refs= <ref name="Donald1995">Donald, David Herbert. (1995). ''Lincoln''. Simon & Schuster. ISBN 978-0684808468.</ref> <ref name="Goodwin2005">Goodwin, Doris Kearns. (2005). ''Team of Rivals: The Political Genius of Abraham Lincoln''. Simon & Schuster. ISBN 978-0684824901.</ref> <ref name="Foner2010">Foner, Eric. (2010). ''The Fiery Trial: Abraham Lincoln and American Slavery''. W. W. Norton & Company. ISBN 978-0393066180.</ref> <ref name="McPherson2008">McPherson, James M. (2008). ''Tried by War: Abraham Lincoln as Commander in Chief''. Penguin Press. ISBN 978-1594201912.</ref> <ref name="Burlingame2008">Burlingame, Michael. (2008). ''Abraham Lincoln: A Life''. Johns Hopkins University Press. ISBN 978-0801889936.</ref> <ref name="Guelzo1999">Guelzo, Allen C. (1999). ''Abraham Lincoln: Redeemer President''. Wm. B. Eerdmans Publishing. ISBN 978-0802838728.</ref> <ref name="White2009">White, Ronald C. (2009). ''A. Lincoln: A Biography''. Random House. ISBN 978-1400064991.</ref> <ref name="Carwardine2003">Carwardine, Richard. (2003). ''Lincoln''. Pearson Education. ISBN 978-0582032738.</ref> <ref name="Vorenberg2001">Vorenberg, Michael. (2001). ''Final Freedom: The Civil War, the Abolition of Slavery, and the Thirteenth Amendment''. Cambridge University Press. ISBN 978-0521652674.</ref> <ref name="McGovern2008">McGovern, George S. (2008). ''Abraham Lincoln''. Times Books. ISBN 978-0805083453.</ref> }} {{DEFAULTSORT:လေန်ကောန်, အေဗရာဟမ်}} [[Category:အေဗရာဟမ် လေန်ကောန်]] [[Category:သမ္မတ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] [[Category:ပူဂိုလ်ဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲ ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုၚ် အမေရိကာန်]] [[Category:ပူဂိုလ် မဒး ဒုၚ် ပန် ဂစိုတ်]] [[Category:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] [[Category:ပူဂိုလ်ဂမၠိုၚ်]] 98656csv0wuqg0ei7emn1nyh3eq51m7 10 11021 54757 2026-05-09T13:58:58Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Navbox | name = သမ္မတ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် | title = [[File:Seal of the President of the United States.svg|20px]] {{ill|သမ္မတ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်ဂမၠိုၚ်|en|List of presidents of the United States}} | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | list1 = * {{ill|ဝါရှင်တန်|en|George Wash..." 54757 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = သမ္မတ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် | title = [[File:Seal of the President of the United States.svg|20px]] {{ill|သမ္မတ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်ဂမၠိုၚ်|en|List of presidents of the United States}} | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | list1 = * {{ill|ဝါရှင်တန်|en|George Washington}} * {{ill|ဂျွန် အက်ဒမ်|en|John Adams}} * {{ill|ဂျက်ဖာဆင်|en|Thomas Jefferson}} * {{ill|မဒီဆင်|en|James Madison}} * {{ill|မွန်ရိုး|en|James Monroe}} * {{ill|ဂျွန် ကွင်စီ အက်ဒမ်|en|John Quincy Adams}} * {{ill|ဂျက်ဆန်|en|Andrew Jackson}} * {{ill|ဗန် ဗျူရင်|en|Martin Van Buren}} * {{ill|ဟယ်ရီဆင်|en|William Henry Harrison}} * {{ill|တိုင်လာ|en|John Tyler}} * {{ill|ပို့က်|en|James K. Polk}} * {{ill|တေလာ|en|Zachary Taylor}} * {{ill|ဖေးမိုး|en|Millard Fillmore}} * {{ill|ပီးယားစ်|en|Franklin Pierce}} * {{ill|ဘွတ်ခါနန်|en|James Buchanan}} * '''[[အေဗရာဟမ် လေန်ကောန်|လေန်ကောန်]]''' * {{ill|အေန်ဒရူး ဂျွန်ဆင်|en|Andrew Johnson}} * {{ill|ဂရန့်|en|Ulysses S. Grant}} * {{ill|ဟေးစ်|en|Rutherford B. Hayes}} * {{ill|ဂါဖီး|en|James A. Garfield}} * {{ill|အာသာ|en|Chester A. Arthur}} * {{ill|ကလိဗ်လန်|en|Grover Cleveland}} * {{ill|ဘင်ဂျမင် ဟယ်ရီဆင်|en|Benjamin Harrison}} * {{ill|ကလိဗ်လန်|en|Grover Cleveland}} * {{ill|မက်ကင်လီ|en|William McKinley}} * {{ill|သီအိုဒို ရုစဗဲ့|en|Theodore Roosevelt}} * {{ill|တပ်ဖ်|en|William Howard Taft}} * {{ill|ဝီလ်ဆင်|en|Woodrow Wilson}} * {{ill|ဟာဒင်|en|Warren G. Harding}} * {{ill|ကူးလစ်ချ်|en|Calvin Coolidge}} * {{ill|ဟူးဗား|en|Herbert Hoover}} * {{ill|ဖရန်ကလင် ရုစဗဲ့|en|Franklin D. Roosevelt}} * {{ill|ထရူးမန်း|en|Harry S. Truman}} * {{ill|အိုင်ဆင်ဟောင်ဝါ|en|Dwight D. Eisenhower}} * {{ill|ကနေဒီ|en|John F. Kennedy}} * {{ill|လင်ဒန် ဂျွန်ဆင်|en|Lyndon B. Johnson}} * {{ill|နစ်ဆင်|en|Richard Nixon}} * {{ill|ဖိုဒ်|en|Gerald Ford}} * {{ill|ကာတာ|en|Jimmy Carter}} * {{ill|ရေဂင်|en|Ronald Reagan}} * {{ill|ဂျော့ချ် အိတ်ချ် ဒဗလျူ ဘုရှ်|en|George H. W. Bush}} * {{ill|ကလင်တန်|en|Bill Clinton}} * {{ill|ဂျော့ချ် ဒဗလျူ ဘုရှ်|en|George W. Bush}} * {{ill|အိုဘားမား|en|Barack Obama}} * {{ill|ထရမ့်|en|Donald Trump}} * {{ill|ဘိုင်ဒင်|en|Joe Biden}} | below = * '''[[:Category:သမ္မတ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်|ကဏ္ဍ: သမ္မတ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]]''' }} <noinclude> {{Documentation}} </noinclude> 92ziaxdxabpl3nc0pjy3hnsuu89jcwx 10 11025 54767 2026-05-09T14:29:57Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Navbox | name = က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် အိန္ဒိယဂမၠိုၚ် | title = [[File:Flag of India.svg|25px]] က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် အဓိက သွက် ပရေၚ် သၠးပွး [[အိန္ဒိယ]] (Indian Independence Movement Leaders) | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | list1 = * '''မာဟတ္တမ ဂန္..." 54767 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် အိန္ဒိယဂမၠိုၚ် | title = [[File:Flag of India.svg|25px]] က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် အဓိက သွက် ပရေၚ် သၠးပွး [[အိန္ဒိယ]] (Indian Independence Movement Leaders) | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | list1 = * '''[[မာဟတ္တမ ဂန္ဒဳ]]''' * {{ill|ဂျဝါဟာလာ နေရူး|en|Jawaharlal Nehru}} * {{ill|သာဒါ ပါတဲ|en|Vallabhbhai Patel}} * {{ill|သုဘတ် ချန်ဒရာ ဘို့စ်|en|Subhas Chandra Bose}} * {{ill|ဘဂတ် သေန်|en|Bhagat Singh}} * {{ill|ဘီ အာ အမ်ဘေဒကာ|en|B. R. Ambedkar}} * {{ill|အဗဒူ ကလမ် အာဇတ်|en|Abul Kalam Azad}} * {{ill|ရာဂျေန်ဒရာ ပရာဆတ်|en|Rajendra Prasad}} * {{ill|လာလာ လာချ်ပတ် ရွိုင်း|en|Lala Lajpat Rai}} * {{ill|ဗာလ် ဂန်ဂါဒါ တီလတ်|en|Bal Gangadhar Tilak}} * {{ill|ဘီပိန် ချန်ဒရာ ပေါလ်|en|Bipin Chandra Pal}} * {{ill|ဆာရိုဂျီနီ နာအီဒူ|en|Sarojini Naidu}} | below = * '''[[:Category:အိန္ဒိယ|ကဏ္ဍ: အိန္ဒိယ]]''' * '''[[:Category:ပူဂိုလ်ဂမၠိုၚ်|ကဏ္ဍ: ပူဂိုလ်ဂမၠိုၚ်]]''' }} <noinclude> {{Documentation}} </noinclude> ltnlpmu3hv5qvwhu5s3h903d5vkodb8 0 11026 54770 2026-05-09T14:38:57Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Short description|က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ပရေၚ် သၠးပွး အိန္ဒိယ ကေုာံ သၟာ ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန်}} {{Infobox person | name = မာဟတ္တမ ဂန္ဒဳ<br>(Mahatma Gandhi) | image = Portrait Gandhi.jpg | alt = ဗီုရုပ် မာဟတ္တမ ဂန္ဒဳ မၞုံ ကု နှာခေါင်း..." 54770 wikitext text/x-wiki {{Short description|က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ပရေၚ် သၠးပွး အိန္ဒိယ ကေုာံ သၟာ ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန်}} {{Infobox person | name = မာဟတ္တမ ဂန္ဒဳ<br>(Mahatma Gandhi) | image = Portrait Gandhi.jpg | alt = ဗီုရုပ် မာဟတ္တမ ဂန္ဒဳ မၞုံ ကု နှာခေါင်းစွပ် ကေုာံ ကယျိုၚ် သ္ၚာ | caption = မာဟတ္တမ ဂန္ဒဳ ပ္ဍဲ လန်ဒန် သၞာံ ၁၉၃၁ | birth_name = မဝ်ဟန်ဒါတ် ကရမ်ချန် ဂန္ဒဳ (Mohandas Karamchand Gandhi) | birth_date = အံက်တဝ်ဘာ ၂၊ ၁၈၆၉ | birth_place = {{ill|ပိုရ်ဘန်ဒါ|en|Porbandar}}၊ [[အိန္ဒိယ]] ဗြိတိန် (British India) | death_date = ဇန်နဝါရဳ ၃၀၊ ၁၉၄၈ (အာယုက် ၇၈) | death_place = {{ill|နယူးဒေလီ|en|New Delhi}}၊ ကၟိန်ဍုၚ် အိန္ဒိယ | cause_of_death = {{ill|ပွမဒး ဒုၚ် ပန် ဂစိုတ်|en|Assassination of Mahatma Gandhi}} | monuments = {{ill|ရက်ဂျ်ဂတ်|en|Raj Ghat}} (Raj Ghat) | nationality = အိန္ဒိယ | education = {{ill|တက္ကသိုလ် ကောလိပ် လန်ဒန်|en|University College London}} (UCL) | occupation = သၟာ သၞောဝ် ဥပဒေ، သၟာ [[wikt:mnw:ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန်|ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန်]]، က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် | known_for = ပရေၚ် တဝ်စၞေဟ် ဟွံစကာ ဒြဟတ် အသိၚ် (Ahimsa)၊ ပရေၚ် သၠးပွး အိန္ဒိယ | title = မာဟတ္တမ (Mahatma - လမျီု ဇၞော်)၊ မအံက် ဍုၚ် (Father of the Nation) | spouse = {{ill|ကတ်သတူရဘာ ဂန္ဒဳ|en|Kasturba Gandhi}} (ထပ်တဲ ၁၈၈၃) | children = ၄ တၠ | signature = Mahatma Gandhi signature.svg }} '''မဝ်ဟန်ဒါတ် ကရမ်ချန် ဂန္ဒဳ''' ({{lang-en|Mohandas Karamchand Gandhi}}) မပြာကတ် နကဵု ယၟု '''မာဟတ္တမ ဂန္ဒဳ''' ဝွံ ဍေံ ဒှ် သၟာ သၞောဝ် ဥပဒေ ဂကူ အိန္ဒိယ، သၟာ ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် အဓိက သွက် ပရေၚ် တဝ်စၞေဟ် [[wikt:mnw:သၠးပွး|သၠးပွး]] အိန္ဒိယ မတဝ်စၞေဟ် ကု အေန်ပါယာ ဗြိတိန် ရ။ ညး ဝွံ ဍေံ ဒှ် မၞိဟ် မဖန်ဗဒှ် ကေုာံ မစကာ နဲကဲ ပရေၚ် တဝ်စၞေဟ် ဟွံစကာ ဒြဟတ် အသိၚ် (Nonviolent resistance) မကော်စ {{ill|သာယာဂရဟ|en|Satyagraha}} (Satyagraha) မကဵု လဝ် စိုတ် ဓါတ် ကု ပရေၚ် အခေါၚ်အရာ ညးဍုၚ်ကွာန် အလုံ ဂၠးတိ ရ။<ref>Guha, R. (2013). ''Gandhi Before India''. Knopf.</ref> ဂန္ဒဳ ညး က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံ သ္ၚိကၟိန် ဟိန္ဒူ မွဲ ပ္ဍဲ တွဵုရး ဂူဂျရတ် (Gujarat) တုဲ ညး လ္ၚတ် ကေတ် ပညာ သၞောဝ် ဥပဒေ ပ္ဍဲ ဍုၚ် လန်ဒန် ရ။ ကြဴနူ ညး စိုပ် ဍုၚ် အာဖရိက သၠုၚ်ကျာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၉၃ သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် သၟာ သၞောဝ် ဂှ်، ညး ဒး ဆဵု ဂဗ ကု ပရေၚ် ပါ်ခြာ ဂကူ (Racism) ဗွဲမဇၞော်ကၠေၚ် တုဲ ညး စ ကၠောန် ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန် သွက် အခေါၚ်အရာ ဂကူ အိန္ဒိယ တအ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၅ ဂှ် ညး ကလေၚ် စိုပ် ဍုၚ် အိန္ဒိယ တုဲ ညး က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ပရေၚ် ကမၠောန် ညးဍုၚ်ကွာန် ဗွဲမဂၠိုၚ် သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သၞောတ်ဝ် အခေါန် ဇြိုၚ်ၚ် ကေုာံ ပွမပါ် ခြာ ဂကူ ဇာတ် (Caste system) တအ် ရ။ ညး က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ပရေၚ် ကမၠောန် သဘၚ် ကွာ် တရဴ ၜဵု (Salt March) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၀ ကေုာံ ပရေၚ် ကမၠောန် တိတ် နူ အိန္ဒိယ (Quit India) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၂ တအ် ရ။<ref>Brown, J. M. (1989). ''Gandhi: Prisoner of Hope''. Yale University Press.</ref> == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ဝင် အစ (Introduction and Early Life) == မာဟတ္တမ ဂန္ဒဳ ညး က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ အံက်တဝ်ဘာ ၂၊ ၁၈၆၉ ပ္ဍဲ ဍုၚ် ပိုရ်ဘန်ဒါ မၞုံ ပ္ဍဲ ဒေသ ကာသီယာဝါ (Kathiawar) မဒှ် ဒေသ တွဵုရး ဂူဂျရတ် ခေတ် လၟုဟ် ရ။ * '''သ္ၚိကၟိန် ကေုာံ ဘာသာ:''' မိမ ညး ဂှ် ဍေံ ဒှ် ကရမ်ချန် ဂန္ဒဳ ကေုာံ ပူတလဳဘိုင်း (Putlibai) ရ။ မအံက် ညး ဂှ် ဍေံ ဒှ် ဝန်ဇၞော် (Diwan) သွက် ဍုၚ် စၟိန်ပြမာန် ဍောတ်တ် မွဲ ရ။ မိ ညး ဂှ် ဍေံ ဒှ် မၞိဟ် မရှ်ေသှ်ေ ဘာသာ ဟိန္ဒူ ဗွဲမဇြိုဟ်နက် မွဲ တုဲ ဍေံ ဗတောန် ကဵု ဂန္ဒဳ ပရူ ဓဝ် ဆာန်၊ ပွမဟွံစိ စၞ ဖျုန် (Vegetarianism) ကေုာံ ပွမကၠောန် ဥပုသ် ရ။ * '''ပရေၚ် ပညာ:''' ပ္ဍဲ အခိၚ် ညး နွံ အာယုက် ၁၃ သၞာံ၊ ညး ထပ် တဲ ကု ကတ်သတူရဘာ အတိုၚ် အခိုက်အလိုက် အိန္ဒိယ ခေတ် တြေံ ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၈၈၊ ညး အာ ကတ် လ္ၚတ် ပညာ သၞောဝ် ဥပဒေ ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ကောလိပ် လန်ဒန် (UCL) ပ္ဍဲ ဍုၚ် အၚ်္ဂလာန် ရ။ ပ္ဍဲ လန်ဒန် গှ် ညး လ္ၚတ် လိက် သာသနာ နာနာ သာ် ကေုာံ ညး လုပ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဟွံစိ ဖျုန် (Vegetarian Society) ရ။<ref>Gandhi, M. K. (1927). ''The Story of My Experiments with Truth''. Navajivan Trust.</ref> == ၂။ ဘဝ ပ္ဍဲ အာဖရိက သၠုၚ်ကျာ (Life in South Africa) == ကြဴနူ ညး ကလေၚ် စိုပ် အိန္ဒိယ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၉၁ တုဲ ညး ဟွံအံၚ် ဇၞး ပ္ဍဲ ကမၠောန် သၟာ သၞောဝ် ပုဟ်။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၉၃၊ ညး ဒုၚ် တဲ ကမၠောန် ပ္ဍဲ ဍုၚ် [[အာဖရိက သၠုၚ်ကျာ]] ရ။ ဒၞာဲ ဏအ် ဍေံ ပြံၚ်လှာဲ ဘဝ ညး အလုံ အိုတ်သီု ရ။ * '''ပရေၚ် ဆဵုဂဗ ကွဳပၟတ် (The Train Incident):''' ပ္ဍဲ ဍုၚ် ပီတာမာရစ်ဘတ် (Pietermaritzburg)، ညး ဒး ဒုၚ် ဍိုက် ပတိတ် နူ ခန် ကွဳပၟတ် ကဆံၚ် ပထမ ၜိုန်ရ ညး နွံ ကု လက်မှတ် ကီု လေဝ် ဟိုတ်နူ ညး ဒှ် ဂကူ လမ္စံက် (Indian) ရ။ ပရေၚ် ဏအ် ဍေံ ကဵု စိုတ် ဓါတ် ကု ညး ညံၚ် ဂွံ တဝ်စၞေဟ် ကု ပရေၚ် ဟွံမွဲ ကု ဗဗွဲဓဝ် ရ။ * '''ဂကောံ ကောန်ဂရေတ် နေတဲ (Natal Indian Congress):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၉၄، ညး ခၞံဗဒှ် ဂကောံ ဏအ် သွက်ဂွံ ပံၚ်ကောံ ဂကူ အိန္ဒိယ တအ် ပ္ဍဲ အာဖရိက သၠုၚ်ကျာ ရ။ * '''ပွမစကာ သာယာဂရဟ:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၀၆၊ အလဵုအသဳ အာဖရိက သၠုၚ်ကျာ ညးတအ် ပတိတ် သၞောဝ် မကဵု ဒး စၟတ်သမ္တီ ယၟု ဂကူ အာရှ သီုဖအိုတ် ရ။ ဂန္ဒဳ ညး ဖန်ဗဒှ် ပရေၚ် တဝ်စၞေဟ် ဟွံစကာ ဒြဟတ် အသိၚ် မကော်စ "သာယာဂရဟ" (Satyagraha) မဒှ် နဲကဲ ပွမဒုၚ် ဒုဟ် သီု ဟွံကလေၚ် တက် ရ။<ref>Lelyveld, J. (2011). ''Great Soul: Mahatma Gandhi and His Struggle with India''. Knopf.</ref> == ၃။ ပွမကလေၚ် စိုပ် အိန္ဒိယ ကေုာံ ပရေၚ် တဝ်စၞေဟ် ကိုပ်ကၠာ (Return to India and Early Campaigns) == ဂန္ဒဳ ညး ကလေၚ် စိုပ် အိန္ဒိယ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၅ နဒဒှ် က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် မပြာကတ် မွဲ ရ။ * '''ပရေၚ် ချမ်ပါရန် (Champaran Satyagraha):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၇၊ သၟာ ဗ္ၚ ပ္ဍဲ ဒေသ ချမ်ပါရန် တအ် ညးတအ် ဒး ဒုၚ် ဍဵု ဍိုက် ညံၚ် ဂွံ တဵု မေလံၚ် (Indigo) သွက် သၟာ ဗၞိက် ဗြိတိန် ရ။ ဂန္ဒဳ ညး အာ ဇရေၚ် ဂှ် တုဲ ညး က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ပရေၚ် ဆန္ဒ ထ္ၜး သီု ဟွံစကာ လွဟ် တုဲ ညး ကလိဂွံ ပရေၚ် အံၚ် ဇၞး ရ။ * '''ပရေၚ် ခေဒါ (Kheda Satyagraha):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၈၊ ဒေသ ခေဒါ ဍေံ ဒး ဆဵု ဂဗ ကု ကပ် ကာလ ဗြဲ ဟွံဂူ ရ။ ဆဂး အလဵုအသဳ ဗြိတိန် ညးတအ် ကံက် အခေါန် အတိုၚ် တြေံ ရ။ ဂန္ဒဳ ကေုာံ သာဒါ ပါတဲ (Sardar Patel) တအ် ညးတအ် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် သၟာ ဗ္ၚ ညံၚ် ဟွံဂွံ ကဵု အခေါန် တုဲ ဗြိတိန် တအ် ညးတအ် ဒး ဖျေဟ် ကဵု အခေါန် ရ။<ref>Fischer, L. (1950). ''The Life of Mahatma Gandhi''. Harper & Brothers.</ref> {| class="wikitable sortable" |+ ဇယား ထ္ၜးပျး ပရေၚ် တဝ်စၞေဟ် အဓိကဂမၠိုၚ် သွက် မာဟတ္တမ ဂန္ဒဳ |- ! သၞာံ (Year) !! ပရေၚ် က္တဵုဒှ် (Event) !! ဒၞာဲ (Location) !! တၚ် အံၚ် ဇၞး (Outcome) |- | ၁၈၉၃ - ၁၉၁၄ || ပရေၚ် အခေါၚ်အရာ ပ္ဍဲ အာဖရိက သၠုၚ်ကျာ || အာဖရိက သၠုၚ်ကျာ || ခၞံဗဒှ် နဲကဲ သာယာဂရဟ |- | ၁၉၁၇ || ပရေၚ် တဝ်စၞေဟ် ချမ်ပါရန် || ဘီဟာ၊ အိန္ဒိယ || ရီုဗၚ် သၟာ ဗ္ၚ တဵု မေလံၚ် |- | ၁၉၂၀ - ၁၉၂၂ || ပရေၚ် ဟွံပံၚ်ကောံ (Non-cooperation) || အလုံ အိန္ဒိယ || ပကဵု ညံၚ် ညးဍုၚ်ကွာန် ဂွံ စိုတ် ထတ် |- | ၁၉၃၀ || သဘၚ် ကွာ် တရဴ ၜဵု (Salt March) || ဂူဂျရတ် || ကလိဂွံ စိုတ် ဓါတ် နူ ဂၠးတိ |- | ၁၉၄၂ || ပရေၚ် တိတ် နူ အိန္ဒိယ (Quit India) || အလုံ အိန္ဒိယ || ဗြိတိန် တအ် ဒး ဒုၚ် တေၚ် ဂြတ် |} == ၄။ ပရေၚ် ဟွံပံၚ်ကောံ ကေုာံ ပွမဒုၚ် ဒေါံ (Non-cooperation Movement and Hiatus) == ကြဴနူ ပၞာန် ဂၠးတိ မရနုက်ကဵု မွဲ တုဲ၊ အိန္ဒိယ တအ် ညးတအ် မျှော်လင့် ပရေၚ် အုပ်ဓုပ် အလဵု ဇကု ကီု လေဝ် ဗြိတိန် တအ် ညးတအ် ကဵု သၞောဝ် ရောလက် (Rowlatt Act) မတေၚ် ဂြတ် ရ။ * '''ပွမဂစိုတ် ပ္ဍဲ ဂျလဳယန်ဝါလာ ဘတ် (Jallianwala Bagh massacre):''' ပ္ဍဲ ဧပြီ ၁၉၁၉၊ ပၞာန် ဗြိတိန် ညးတအ် ပန် ဂစိုတ် ညးဍုၚ်ကွာန် မဟွံမွဲ ကု လွဟ် ပြၚ် ၄၀၀ တၠ ပ္ဍဲ ဍုၚ် အမ်ရစ်ဆာ (Amritsar) ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ပကဵု ညံၚ် ဂန္ဒဳ ဂွံ ဒေါသ ဗွဲမလောန် ရ။ * '''ပရေၚ် ဟွံပံၚ်ကောံ (Non-cooperation):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၀၊ ဂန္ဒဳ ညး က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ပရေၚ် ကမၠောန် ဏအ် ရ။ ညး ကဵု သတိ ညံၚ် ညးဍုၚ်ကွာန် တအ် ဂွံ ဒေါံ စကာ ကပေါတ် နူ ဗြိတိန်၊ ဂွံ ဒေါံ တိုန် ဘာ ဗြိတိန် ကေုာံ ဂွံ ဒေါံ ကၠောန် ကမၠောန် အလဵုအသဳ ရ။ ညး ကဵု ဒြဟတ် သွက်ဂွံ စကာ ကပေါတ် မကၠောန် ပ္ဍဲ ဍုၚ် (Swadeshi) ဗီုကဵု တောဝ် ဍောတ်တ် (Khadi) ရ။ * '''ပွမဒေါံ လဇုဲ:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၂၊ ပ္ဍဲ ကွာန် ချောရီ ချောရာ (Chauri Chaura)၊ မၞိဟ် ဆန္ဒ ထ္ၜး တအ် ညးတအ် စံၚ် ရုၚ် ဗၠာဲ ရီု တုဲ ဗၠာဲ ရီု ၂၂ တၠ ချိုတ် အာ ရ။ ဟိုတ်နူ စကာ လဝ် ဒြဟတ် အသိၚ် တုဲ، ဂန္ဒဳ ညး ဒေါံ ထောံ ပရေၚ် ကမၠောန် ဏအ် သီုဖအိုတ် ရ။ ညး ဒး ဒုၚ် ဖျေဟ် ထံၚ် ပွိုၚ် ၆ သၞာံ ကီု လေဝ် ညး ဗၠး တိတ် ကၠုၚ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၄ ရ။<ref>Dalton, D. (1993). ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action''. Columbia University Press.</ref> == ၅။ သဘၚ် ကွာ် တရဴ ၜဵု ကေုာံ ပရေၚ် တဝ်စၞေဟ် ညးဍုၚ်ကွာန် (Salt March and Civil Disobedience) == ပရေၚ် တဝ်စၞေဟ် မပြာကတ် အိုတ် သွက် ဂန္ဒဳ ဂှ် ဍေံ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၀ ရ။ * '''အခေါန် ၜဵု:''' အလဵုအသဳ ဗြိတိန် ညးတအ် ကံက် အခေါန် လတူ ၜဵု မဒှ် ကပေါတ် သဇိုၚ် သွက် ညးဍုၚ်ကွာန် သီုဖအိုတ် ရ။ ဂန္ဒဳ ညး ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ပရေၚ် ဍဵု ဍိုက် မပရေံ အိုတ် ရ။ * '''သဘၚ် ကွာ် တရဴ (Dandi March):''' ပ္ဍဲ မာတ် ၁၂၊ ၁၉၃၀၊ ဂန္ဒဳ ကေုာံ ကွး ညး ၇၈ တၠ ညးတအ် ကွာ် တရဴ ဇမ္ၚောဲ ၃၈၈ ကဳလဝ်မဳတာ နူ ဍုၚ် အာမက်ဒါဘတ် (Ahmedabad) စဵုကဵု ဇရေၚ် ၜဳ ဒန်ဒဳ (Dandi) ရ။ ပ္ဍဲ ဧပြီ ၆၊ ညး ကံက် ကေတ် ၜဵု ညိည နူ ဇရေၚ် ၜဳ တုဲ ညး ဖံက်ပလီု သၞောဝ် ၜဵု ဗြိတိန် ရ။ * '''ဖဵု အဆက်:''' ပရေၚ် ဏအ် ဍေံ ကလိဂွံ လညာတ် နူ ပရိုၚ် အလုံ ဂၠးတိ ရ။ ညးဍုၚ်ကွာန် ပြၚ် ၆၀,၀၀၀ တၠ ဒး ဒုၚ် ရပ် စုတ် ထံၚ် သီု ကု ဂန္ဒဳ ရ။ ဆဂး ဍေံ ပကဵု ညံၚ် ဗြိတိန် တအ် ညးတအ် ဒး ကော် ဓရီုကျာ ကု ဂန္ဒဳ (Gandhi-Irwin Pact) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၁ ရ။ <gallery mode="packed" heights="150"> File:Gandhi during the Salt March.jpg | ဂန္ဒဳ ကွာ် တရဴ ပ္ဍဲ သဘၚ် ကွာ် တရဴ ၜဵု သၞာံ ၁၉၃၀ File:Gandhi in London 1931.jpg | ဂန္ဒဳ ပ္ဍဲ ဍုၚ် လန်ဒန် သွက် သဘၚ် သဳကၠဳ စက်ဝိုင်း (Round Table Conference) File:Gandhi spinning.jpg | ဂန္ဒဳ ဗဂေတ် ဒၟံၚ် စက် တောဝ် သွက် ပရေၚ် စကာ ကပေါတ် အပ္ဍဲ ဍုၚ် </gallery> == ၆။ ပရေၚ် ကမၠောန် တိတ် နူ အိန္ဒိယ (Quit India Movement) == ပ္ဍဲ အခိၚ် ပၞာန် ဂၠးတိ မရနုက်ကဵု ၜါ၊ ဂန္ဒဳ ညး ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ အိန္ဒိယ ဟွံထေက် ကု ပွမပါလုပ် ပ္ဍဲ ပၞာန် ယဝ်ရ အိန္ဒိယ ဟွံကလိဂွံ သၠးပွး မ္ဂး ရ။ * '''မိန့်ခွန်း "ကၠောန် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ချိုတ်" (Do or Die):''' ပ္ဍဲ ဩဂုတ် ၈၊ ၁၉၄၂၊ ဂန္ဒဳ ညး ကဵု မိန့်ခွန်း ဏအ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် ဘုံဘေ (Bombay) ရ။ ညး အာတ်မိက် အလဵုအသဳ ဗြိတိန် ညံၚ် ဂွံ တိတ် အာ နူ အိန္ဒိယ ဍာံဍာံပြပြ ရ။ * '''ပွမရပ် စုတ် ထံၚ်:''' အလဵုအသဳ ဗြိတိန် ညးတအ် ရပ် စုတ် ဂန္ဒဳ ကေုာံ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ကောန်ဂရေတ် (Congress) သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ယး ဂှ် ဓဝ် ရ။ ဂန္ဒဳ ညး ဒး ဒုၚ် ဖျေဟ် ထံၚ် ပ္ဍဲ နန် အာဂါ ခါန် (Aga Khan Palace) ပွိုၚ် ၂ သၞာံ ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ် ဏအ် သမ္မတ ဗြဴ ညး ကတ်သတူရဘာ ဍေံ ချိုတ် အာ ပ္ဍဲ ထံၚ် ရ။ * '''ပရေၚ် တဝ်စၞေဟ် လတူ ဂၠံၚ်:''' ၜိုန်ရ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် တအ် ဟွံမွဲ ကီု လေဝ်၊ ညးဍုၚ်ကွာန် တအ် ညးတအ် တဝ်စၞေဟ် ဗွဲမဇၞော်ကၠေၚ် တုဲ ဗြိတိန် တအ် ညးတအ် တီ ကၠိုဟ် အာ ဒဒှ်ရ ညးတအ် ဟွံမာန် အုပ်ဓုပ် အိန္ဒိယ လအ် အာ နူ ဏအ် ရ။<ref>Hutchins, F. G. (1973). ''India's Revolution: Gandhi and the Quit India Movement''. Harvard University Press.</ref> == ၇။ သၠးပွး ကေုာံ ပွမပါ် ဍုၚ် (Independence and Partition) == ကြဴနူ ပၞာန် ဂၠးတိ အာ စိုပ် ဒတုဲ တုဲ، ဗြိတိန် ညးတအ် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဂွံ ကဵု သၠးပွး ကု အိန္ဒိယ ရ။ ဆဂး ပြသၞာ အကြာ ဂကူ ဟိန္ဒူ ကေုာံ မူသလင် ဍေံ ဇၞော် ကၠုၚ် ရ။ * '''ပွမပါ် ဍုၚ် (Partition):''' မိုဟာမက် အလီ ဂျင်နား (Muhammad Ali Jinnah) ကေုာံ ဂကောံ လိဂ် မူသလင် (Muslim League) ညးတအ် အာတ်မိက် ဍုၚ် တၞဟ်ခြာ သွက် မူသလင် မကော်စ ပါကစ္စတန် ရ။ ဂန္ဒဳ ညး တဝ်စၞေဟ် လတူ ပရေၚ် ပါ် ဍုၚ် ဏအ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် တုဲ ညး ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ အိန္ဒိယ သ္ဒး ဒှ် ဍုၚ် မွဲ ဓဝ် မၞုံ ကု ဘာသာ နာနာ သာ် ရ။ * '''ပရေၚ် ပဋိပက္ခ ကေုာံ ပွမဒုၚ် အေၚ် စၞ:''' ၜိုန်ရ ဂန္ဒဳ တဝ်စၞေဟ် ကီု လေဝ်، အိန္ဒိယ ကေုာံ ပါကစ္စတန် ဍေံ ပါ် ခြာ အာ ပ္ဍဲ ဩဂုတ် ၁၉၄၇ ရ။ ပရေၚ် ဂစိုတ် ညးသကအ် အကြာ ဘာသာ ၜါ ဏအ် ဍေံ က္တဵုဒှ် ဗွဲမလောန် ရ။ ဂန္ဒဳ ညး ဟွံပါလုပ် ပ္ဍဲ သဘၚ် သၠးပွး ပ္ဍဲ ဒေလဳ ပုဟ်၊ ညး အာ ဇရေၚ် ဍုၚ် ကာလကတ္တား (Calcutta) တုဲ ညး ကၠောန် ပရေၚ် အေၚ် စၞ (Fast unto death) သွက်ဂွံ ဒေါံ ကၠေံ ပရေၚ် ပဋိပက္ခ တအ် ရ။ == ၈။ ပွမဒး ဒုၚ် ဂစိုတ် (Assassination) == ပရေၚ် ၜိုဟ်သြိုဟ် ညး ဂှ် ဍေံ ဟွံဒး စိုတ် သွက် ဂကောံ ဝါဒ သၠုၚ် ဟိန္ဒူ တအ် ရ။ * '''ပွမပန် ဂစိုတ်:''' ပ္ဍဲ ဇန်နဝါရဳ ၃၀၊ ၁၉၄၈၊ ပ္ဍဲ အခိၚ် လက္ကရဴ ဂန္ဒဳ ညး ကွာ် အာ သွက်ဂွံ ဖ္ဍောတ် ဓရ် ပ္ဍဲ သ္ၚိ ဘီလာ (Birla House) ပ္ဍဲ နယူးဒေလီ ဂှ်၊ မၞိဟ် ဂကူ ဟိန္ဒူ ဝါဒ သၠုၚ် မၞုံ ယၟု နာထူရမ် ဂေါ့တ်သေ (Nathuram Godse) ညး ပန် ဂစိုတ် ဂန္ဒဳ ၃ မ ပ္ဍဲ သြိုဟ် ရ။ * '''ဟေ ရာမ် (Hey Ram):''' အတိုၚ် ဝင် မ္ဂး၊ မလိက် လက္ကရဴ အိုတ် ဂန္ဒဳ မဟီု တွံ ဂှ် ဍေံ ဒှ် "ဟေ ရာမ်" မဒှ် မလိက် မကော် ယၟု ကျာ် ဟိန္ဒူ ရ။ * '''ဖဵု လက္ကရဴ:''' ပရေၚ် ချိုတ် ဂန္ဒဳ ဏအ် ဍေံ ပကဵု ညံၚ် ညးဍုၚ်ကွာန် အလုံ ဂၠးတိ ဂွံ ယာံ သောက ဗွဲမလောန် ရ။ ဝန်ဇၞော် အိန္ဒိယ ဂျဝါဟာလာ နေရူး (Jawaharlal Nehru) ညး ဟီု တွံ ပ္ဍဲ ရေဒဳယဝ် ဒဒှ်ရ "လျး မၞုံ ပ္ဍဲ ဘဝ ပိုဲ ဍေံ ပၠိုတ် အာ ယျ" ရ။ == ၉။ ဒဿန ကေုာံ လညာတ် သဇိုၚ် (Philosophy and Core Beliefs) == ဂန္ဒဳ ညး ဟွံသေၚ် ဆ သၟာ ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန် မွဲ ဓဝ် ပုဟ်၊ ညး ဒှ် တၠပညာ ဒဿန မွဲ ကီု ရ။ * '''သာယာဂရဟ (Satyagraha):''' မလိက် ဏအ် ဍေံ ဂွံ အဓိပ္ပါယ် "ဒြဟတ် သစ္စာ" ဟွံသေၚ်မ္ဂး "ဒြဟတ် ဍာံစၟတ်" ရ။ ဍေံ ဒှ် နဲကဲ ပွမတဝ်စၞေဟ် ကု ညး မဍဵု ဍိုက် သီု ဟွံစကာ လွဟ် ကေုာံ သီု ဟွံမွဲ ကု စိုတ် ထေဲ ပၞတ် ရ။ * '''အဟိံသ (Ahimsa):''' ဍေံ ဒှ် ပရေၚ် ဟွံစကာ ဒြဟတ် အသိၚ် ကေုာံ ပွမဆာန် သတြု ร။ ဂန္ဒဳ ညး ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ အဟိံသ ဂှ် ဍေံ ဒှ် လွဟ် မဇၞော် အိုတ် သွက် ကောန်မၞိဟ် ရ။ * '''သွာရတ် ကေုာံ သွာဒေရှဳ (Swaraj and Swadeshi):''' သွာရတ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ပွမအုပ်ဓုပ် အလဵု ဇကု (Self-rule) မဟွံသေၚ် ဆ ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန် သၟး၊ ဍေံ ပါလုပ် သီု ပွမထိၚ်ဒဝ် စိုတ် ဇကု ရ။ သွာဒေရှဳ ဂှ် ဍေံ ဒှ် ပရေၚ် စကာ ကပေါတ် မကၠောန် ပ္ဍဲ ဍုၚ် ဇကု သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပိုန်ဒြပ် ညး ဝါတ်ဂါတ် တအ် ရ။<ref>Parekh, B. (1997). ''Gandhi: A Very Short Introduction''. Oxford University Press.</ref> == ၁၀။ ဒြပ် အာဲကၟာဲ ကေုာံ ဝင် လက္ကရဴ (Legacy and Historical Impact) == မာဟတ္တမ ဂန္ဒဳ ဝွံ ဍေံ ကလိဂွံ စၟတ်သမ္တီ အလုံ ဂၠးတိ နဒဒှ် လက်သဏ် သွက် ၜိုဟ်သြိုဟ် ရ။ * '''မအံက် ဍုၚ် (Father of the Nation):''' ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ၊ ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ ဂန္ဒဳ နဒဒှ် မအံက် ဍုၚ် ရ။ တ္ၚဲ ဒှ် မၞိဟ် ညး (အံက်တဝ်ဘာ ၂) ဂှ် ဍေံ ဒှ် တ္ၚဲ သဘၚ် ကၟိန်ဍုၚ် မကော်စ ဂန္ဒဳ ဂျယန္တဳ (Gandhi Jayanti) ရ။ * '''အလုံ ဂၠးတိ:''' ကုလသမဂ္ဂ ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် အံက်တဝ်ဘာ ၂ နဒဒှ် "တ္ၚဲ ဟွံစကာ ဒြဟတ် အသိၚ် အလုံ ဂၠးတိ" (International Day of Non-Violence) ရ။ * '''ပရေၚ် ဇီုကပိုက်:''' ဒဿန ဂန္ဒဳ ဏအ် ဍေံ ကဵု လဝ် ဒြဟတ် ကု က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် အခေါၚ်အရာ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ဗီုကဵု မာတင် လူသာ ကင်း ဂျူနီယာ (Martin Luther King Jr.) ပ္ဍဲ အမေရိကာန် ကေုာံ {{ill|နေလ်ဆင် မန်ဒဲလာ|en|Nelson Mandela}} (Nelson Mandela) ပ္ဍဲ အာဖရိက သၠုၚ်ကျာ ရ။ > 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဗဵု ပရူ ဝင် မာဟတ္တမ ဂန္ဒဳ ကေုာံ ပရေၚ် တဝ်စၞေဟ် ညး လောဲလောဲ မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် ဝင် နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=dpjuK6k31oQ|title=Mahatma Gandhi - The Father of India Documentary}} {{က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် အိန္ဒိယဂမၠိုၚ်}} == မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် == * [[အိန္ဒိယ]] (India) * [[wikt:mnw:သၠးပွး|သၠးပွး]] (Independence) * {{ill|ဂျဝါဟာလာ နေရူး|en|Jawaharlal Nehru}} (Jawaharlal Nehru) * {{ill|သာဒါ ပါတဲ|en|Vallabhbhai Patel}} (Sardar Patel) * {{ill|ဗော် ကောန်ဂရေတ် အိန္ဒိယ|en|Indian National Congress}} (Indian National Congress) == နိဿဲ == {{Reflist|2|refs= <ref name="Guha2013">Guha, Ramachandra. (2013). ''Gandhi Before India''. Knopf. ISBN 978-0385532297.</ref> <ref name="Brown1989">Brown, Judith M. (1989). ''Gandhi: Prisoner of Hope''. Yale University Press. ISBN 978-0300051254.</ref> <ref name="Gandhi1927">Gandhi, M. K. (1927). ''The Story of My Experiments with Truth''. Navajivan Trust. ISBN 978-0807059098.</ref> <ref name="Lelyveld2011">Lelyveld, Joseph. (2011). ''Great Soul: Mahatma Gandhi and His Struggle with India''. Knopf. ISBN 978-0307269584.</ref> <ref name="Fischer1950">Fischer, Louis. (1950). ''The Life of Mahatma Gandhi''. Harper & Brothers. ISBN 978-0060910389.</ref> <ref name="Dalton1993">Dalton, Dennis. (1993). ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action''. Columbia University Press. ISBN 978-0231122378.</ref> <ref name="Hutchins1973">Hutchins, Francis G. (1973). ''India's Revolution: Gandhi and the Quit India Movement''. Harvard University Press. ISBN 978-0674450256.</ref> <ref name="Parekh1997">Parekh, Bhikhu. (1997). ''Gandhi: A Very Short Introduction''. Oxford University Press. ISBN 978-0192854575.</ref> <ref name="Hardiman2003">Hardiman, David. (2003). ''Gandhi in His Time and Ours''. Columbia University Press. ISBN 978-0231131148.</ref> <ref name="Tidrick2006">Tidrick, Kathryn. (2006). ''Gandhi: A Political and Spiritual Life''. I.B.Tauris. ISBN 978-1845111663.</ref> }} {{DEFAULTSORT:ဂန္ဒဳ, မာဟတ္တမ}} [[Category:မာဟတ္တမ ဂန္ဒဳ]] [[Category:က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် အိန္ဒိယဂမၠိုၚ်]] [[Category:ပူဂိုလ် မဒး ဒုၚ် ပန် ဂစိုတ်]] [[Category:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] [[Category:ပူဂိုလ်ဂမၠိုၚ်]] a8tqr0k1334juifddc469u9ita6nomu 54774 54770 2026-05-09T14:48:44Z Aue Nai 24 54774 wikitext text/x-wiki {{Short description|က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ပရေင်သၠးပွး အိန္ဒိယ ကေုာံ သၟာပရေင်ဍုင်ကွာန်}} {{Infobox person | name = မာဟတ္တမ ဂန္ဒဳ<br>(Mahatma Gandhi) | image = Portrait Gandhi.jpg | alt = ဗီုရုပ် မာဟတ္တမ ဂန္ဒဳ မၞုံကု နှာခေါင်းစွပ် ကေုာံ ကယျိုင်သ္ၚာ | caption = မာဟတ္တမ ဂန္ဒဳ ပ္ဍဲ လန်ဒန် သၞာံ ၁၉၃၁ | birth_name = မဝ်ဟန်ဒါတ် ကရမ်ချန် ဂန္ဒဳ (Mohandas Karamchand Gandhi) | birth_date = ၂ အံက်တဝ်ဗါ ၁၈၆၉ | birth_place = [[ပိုရ်ဘန်ဒါ]]၊ [[အိန္ဒိယ]] ဗြိတိန် (British India) | death_date = ၃၀ ဇာန်နဝါရဳ ၁၉၄၈ (အာယုက် ၇၈) | death_place = [[နယူးဒေလီ]]၊ ကၟိန်ဍုင်အိန္ဒိယ | death_cause = [[ပွမဒးဒုင်ပန်ဂစိုတ်]] | resting_place = [[ရက်ဂျ်ဂတ်]] (Raj Ghat) | nationality = [[အိန္ဒိယ]] | education = [[တက္ကသိုလ်ကောလိပ် လန်ဒန်]] (UCL) | occupation = [[သၟာသၞောဝ်]]၊ [[သၟာပရေင်ဍုင်ကွာန်]]၊ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် | known_for = ပွမတဝ်စၞေဟ် ဟွံစကာ ဒြဟတ်အသိင် (Ahimsa)၊ ပွမသၠးပွး အိန္ဒိယ | title = မာဟတ္တမ (Mahatma – "လမျီုဇၞော်")၊ မအံက်ဍုင် (Father of the Nation) | spouse = [[ကတ်သတူရဘာ ဂန္ဒဳ]] (ထပ်တဲ ၁၈၈၃) | children = ၄ တၠ | signature = Mahatma Gandhi signature.svg }} '''မဝ်ဟန်ဒါတ် ကရမ်ချန် ဂန္ဒဳ''' ({{lang-en|Mohandas Karamchand Gandhi}}) မပြာကတ် နကဵု ယၟု '''မာဟတ္တမ ဂန္ဒဳ''' ဝွံ ဍေံ ဒှ် သၟာ သၞောဝ် ဥပဒေ ဂကူ အိန္ဒိယ، သၟာ ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် အဓိက သွက် ပရေၚ် တဝ်စၞေဟ် [[wikt:mnw:သၠးပွး|သၠးပွး]] အိန္ဒိယ မတဝ်စၞေဟ် ကု အေန်ပါယာ ဗြိတိန် ရ။ ညး ဝွံ ဍေံ ဒှ် မၞိဟ် မဖန်ဗဒှ် ကေုာံ မစကာ နဲကဲ ပရေၚ် တဝ်စၞေဟ် ဟွံစကာ ဒြဟတ် အသိၚ် (Nonviolent resistance) မကော်စ {{ill|သာယာဂရဟ|en|Satyagraha}} (Satyagraha) မကဵု လဝ် စိုတ် ဓါတ် ကု ပရေၚ် အခေါၚ်အရာ ညးဍုၚ်ကွာန် အလုံ ဂၠးတိ ရ။<ref>Guha, R. (2013). ''Gandhi Before India''. Knopf.</ref> ဂန္ဒဳ ညး က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံ သ္ၚိကၟိန် ဟိန္ဒူ မွဲ ပ္ဍဲ တွဵုရး ဂူဂျရတ် (Gujarat) တုဲ ညး လ္ၚတ် ကေတ် ပညာ သၞောဝ် ဥပဒေ ပ္ဍဲ ဍုၚ် လန်ဒန် ရ။ ကြဴနူ ညး စိုပ် ဍုၚ် အာဖရိက သၠုၚ်ကျာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၉၃ သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် သၟာ သၞောဝ် ဂှ်، ညး ဒး ဆဵု ဂဗ ကု ပရေၚ် ပါ်ခြာ ဂကူ (Racism) ဗွဲမဇၞော်ကၠေၚ် တုဲ ညး စ ကၠောန် ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန် သွက် အခေါၚ်အရာ ဂကူ အိန္ဒိယ တအ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၅ ဂှ် ညး ကလေၚ် စိုပ် ဍုၚ် အိန္ဒိယ တုဲ ညး က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ပရေၚ် ကမၠောန် ညးဍုၚ်ကွာန် ဗွဲမဂၠိုၚ် သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သၞောတ်ဝ် အခေါန် ဇြိုၚ်ၚ် ကေုာံ ပွမပါ် ခြာ ဂကူ ဇာတ် (Caste system) တအ် ရ။ ညး က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ပရေၚ် ကမၠောန် သဘၚ် ကွာ် တရဴ ၜဵု (Salt March) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၀ ကေုာံ ပရေၚ် ကမၠောန် တိတ် နူ အိန္ဒိယ (Quit India) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၂ တအ် ရ။<ref>Brown, J. M. (1989). ''Gandhi: Prisoner of Hope''. Yale University Press.</ref> == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ဝင် အစ (Introduction and Early Life) == မာဟတ္တမ ဂန္ဒဳ ညး က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ အံက်တဝ်ဘာ ၂၊ ၁၈၆၉ ပ္ဍဲ ဍုၚ် ပိုရ်ဘန်ဒါ မၞုံ ပ္ဍဲ ဒေသ ကာသီယာဝါ (Kathiawar) မဒှ် ဒေသ တွဵုရး ဂူဂျရတ် ခေတ် လၟုဟ် ရ။ * '''သ္ၚိကၟိန် ကေုာံ ဘာသာ:''' မိမ ညး ဂှ် ဍေံ ဒှ် ကရမ်ချန် ဂန္ဒဳ ကေုာံ ပူတလဳဘိုင်း (Putlibai) ရ။ မအံက် ညး ဂှ် ဍေံ ဒှ် ဝန်ဇၞော် (Diwan) သွက် ဍုၚ် စၟိန်ပြမာန် ဍောတ်တ် မွဲ ရ။ မိ ညး ဂှ် ဍေံ ဒှ် မၞိဟ် မရှ်ေသှ်ေ ဘာသာ ဟိန္ဒူ ဗွဲမဇြိုဟ်နက် မွဲ တုဲ ဍေံ ဗတောန် ကဵု ဂန္ဒဳ ပရူ ဓဝ် ဆာန်၊ ပွမဟွံစိ စၞ ဖျုန် (Vegetarianism) ကေုာံ ပွမကၠောန် ဥပုသ် ရ။ * '''ပရေၚ် ပညာ:''' ပ္ဍဲ အခိၚ် ညး နွံ အာယုက် ၁၃ သၞာံ၊ ညး ထပ် တဲ ကု ကတ်သတူရဘာ အတိုၚ် အခိုက်အလိုက် အိန္ဒိယ ခေတ် တြေံ ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၈၈၊ ညး အာ ကတ် လ္ၚတ် ပညာ သၞောဝ် ဥပဒေ ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ကောလိပ် လန်ဒန် (UCL) ပ္ဍဲ ဍုၚ် အၚ်္ဂလာန် ရ။ ပ္ဍဲ လန်ဒန် গှ် ညး လ္ၚတ် လိက် သာသနာ နာနာ သာ် ကေုာံ ညး လုပ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဟွံစိ ဖျုန် (Vegetarian Society) ရ။<ref>Gandhi, M. K. (1927). ''The Story of My Experiments with Truth''. Navajivan Trust.</ref> == ၂။ ဘဝ ပ္ဍဲ အာဖရိက သၠုၚ်ကျာ (Life in South Africa) == ကြဴနူ ညး ကလေၚ် စိုပ် အိန္ဒိယ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၉၁ တုဲ ညး ဟွံအံၚ် ဇၞး ပ္ဍဲ ကမၠောန် သၟာ သၞောဝ် ပုဟ်။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၉၃၊ ညး ဒုၚ် တဲ ကမၠောန် ပ္ဍဲ ဍုၚ် [[အာဖရိက သၠုၚ်ကျာ]] ရ။ ဒၞာဲ ဏအ် ဍေံ ပြံၚ်လှာဲ ဘဝ ညး အလုံ အိုတ်သီု ရ။ * '''ပရေၚ် ဆဵုဂဗ ကွဳပၟတ် (The Train Incident):''' ပ္ဍဲ ဍုၚ် ပီတာမာရစ်ဘတ် (Pietermaritzburg)، ညး ဒး ဒုၚ် ဍိုက် ပတိတ် နူ ခန် ကွဳပၟတ် ကဆံၚ် ပထမ ၜိုန်ရ ညး နွံ ကု လက်မှတ် ကီု လေဝ် ဟိုတ်နူ ညး ဒှ် ဂကူ လမ္စံက် (Indian) ရ။ ပရေၚ် ဏအ် ဍေံ ကဵု စိုတ် ဓါတ် ကု ညး ညံၚ် ဂွံ တဝ်စၞေဟ် ကု ပရေၚ် ဟွံမွဲ ကု ဗဗွဲဓဝ် ရ။ * '''ဂကောံ ကောန်ဂရေတ် နေတဲ (Natal Indian Congress):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၉၄، ညး ခၞံဗဒှ် ဂကောံ ဏအ် သွက်ဂွံ ပံၚ်ကောံ ဂကူ အိန္ဒိယ တအ် ပ္ဍဲ အာဖရိက သၠုၚ်ကျာ ရ။ * '''ပွမစကာ သာယာဂရဟ:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၀၆၊ အလဵုအသဳ အာဖရိက သၠုၚ်ကျာ ညးတအ် ပတိတ် သၞောဝ် မကဵု ဒး စၟတ်သမ္တီ ယၟု ဂကူ အာရှ သီုဖအိုတ် ရ။ ဂန္ဒဳ ညး ဖန်ဗဒှ် ပရေၚ် တဝ်စၞေဟ် ဟွံစကာ ဒြဟတ် အသိၚ် မကော်စ "သာယာဂရဟ" (Satyagraha) မဒှ် နဲကဲ ပွမဒုၚ် ဒုဟ် သီု ဟွံကလေၚ် တက် ရ။<ref>Lelyveld, J. (2011). ''Great Soul: Mahatma Gandhi and His Struggle with India''. Knopf.</ref> == ၃။ ပွမကလေၚ် စိုပ် အိန္ဒိယ ကေုာံ ပရေၚ် တဝ်စၞေဟ် ကိုပ်ကၠာ (Return to India and Early Campaigns) == ဂန္ဒဳ ညး ကလေၚ် စိုပ် အိန္ဒိယ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၅ နဒဒှ် က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် မပြာကတ် မွဲ ရ။ * '''ပရေၚ် ချမ်ပါရန် (Champaran Satyagraha):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၇၊ သၟာ ဗ္ၚ ပ္ဍဲ ဒေသ ချမ်ပါရန် တအ် ညးတအ် ဒး ဒုၚ် ဍဵု ဍိုက် ညံၚ် ဂွံ တဵု မေလံၚ် (Indigo) သွက် သၟာ ဗၞိက် ဗြိတိန် ရ။ ဂန္ဒဳ ညး အာ ဇရေၚ် ဂှ် တုဲ ညး က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ပရေၚ် ဆန္ဒ ထ္ၜး သီု ဟွံစကာ လွဟ် တုဲ ညး ကလိဂွံ ပရေၚ် အံၚ် ဇၞး ရ။ * '''ပရေၚ် ခေဒါ (Kheda Satyagraha):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၈၊ ဒေသ ခေဒါ ဍေံ ဒး ဆဵု ဂဗ ကု ကပ် ကာလ ဗြဲ ဟွံဂူ ရ။ ဆဂး အလဵုအသဳ ဗြိတိန် ညးတအ် ကံက် အခေါန် အတိုၚ် တြေံ ရ။ ဂန္ဒဳ ကေုာံ သာဒါ ပါတဲ (Sardar Patel) တအ် ညးတအ် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် သၟာ ဗ္ၚ ညံၚ် ဟွံဂွံ ကဵု အခေါန် တုဲ ဗြိတိန် တအ် ညးတအ် ဒး ဖျေဟ် ကဵု အခေါန် ရ။<ref>Fischer, L. (1950). ''The Life of Mahatma Gandhi''. Harper & Brothers.</ref> {| class="wikitable sortable" |+ ဇယား ထ္ၜးပျး ပရေၚ် တဝ်စၞေဟ် အဓိကဂမၠိုၚ် သွက် မာဟတ္တမ ဂန္ဒဳ |- ! သၞာံ (Year) !! ပရေၚ် က္တဵုဒှ် (Event) !! ဒၞာဲ (Location) !! တၚ် အံၚ် ဇၞး (Outcome) |- | ၁၈၉၃ - ၁၉၁၄ || ပရေၚ် အခေါၚ်အရာ ပ္ဍဲ အာဖရိက သၠုၚ်ကျာ || အာဖရိက သၠုၚ်ကျာ || ခၞံဗဒှ် နဲကဲ သာယာဂရဟ |- | ၁၉၁၇ || ပရေၚ် တဝ်စၞေဟ် ချမ်ပါရန် || ဘီဟာ၊ အိန္ဒိယ || ရီုဗၚ် သၟာ ဗ္ၚ တဵု မေလံၚ် |- | ၁၉၂၀ - ၁၉၂၂ || ပရေၚ် ဟွံပံၚ်ကောံ (Non-cooperation) || အလုံ အိန္ဒိယ || ပကဵု ညံၚ် ညးဍုၚ်ကွာန် ဂွံ စိုတ် ထတ် |- | ၁၉၃၀ || သဘၚ် ကွာ် တရဴ ၜဵု (Salt March) || ဂူဂျရတ် || ကလိဂွံ စိုတ် ဓါတ် နူ ဂၠးတိ |- | ၁၉၄၂ || ပရေၚ် တိတ် နူ အိန္ဒိယ (Quit India) || အလုံ အိန္ဒိယ || ဗြိတိန် တအ် ဒး ဒုၚ် တေၚ် ဂြတ် |} == ၄။ ပရေၚ် ဟွံပံၚ်ကောံ ကေုာံ ပွမဒုၚ် ဒေါံ (Non-cooperation Movement and Hiatus) == ကြဴနူ ပၞာန် ဂၠးတိ မရနုက်ကဵု မွဲ တုဲ၊ အိန္ဒိယ တအ် ညးတအ် မျှော်လင့် ပရေၚ် အုပ်ဓုပ် အလဵု ဇကု ကီု လေဝ် ဗြိတိန် တအ် ညးတအ် ကဵု သၞောဝ် ရောလက် (Rowlatt Act) မတေၚ် ဂြတ် ရ။ * '''ပွမဂစိုတ် ပ္ဍဲ ဂျလဳယန်ဝါလာ ဘတ် (Jallianwala Bagh massacre):''' ပ္ဍဲ ဧပြီ ၁၉၁၉၊ ပၞာန် ဗြိတိန် ညးတအ် ပန် ဂစိုတ် ညးဍုၚ်ကွာန် မဟွံမွဲ ကု လွဟ် ပြၚ် ၄၀၀ တၠ ပ္ဍဲ ဍုၚ် အမ်ရစ်ဆာ (Amritsar) ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ပကဵု ညံၚ် ဂန္ဒဳ ဂွံ ဒေါသ ဗွဲမလောန် ရ။ * '''ပရေၚ် ဟွံပံၚ်ကောံ (Non-cooperation):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၀၊ ဂန္ဒဳ ညး က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ပရေၚ် ကမၠောန် ဏအ် ရ။ ညး ကဵု သတိ ညံၚ် ညးဍုၚ်ကွာန် တအ် ဂွံ ဒေါံ စကာ ကပေါတ် နူ ဗြိတိန်၊ ဂွံ ဒေါံ တိုန် ဘာ ဗြိတိန် ကေုာံ ဂွံ ဒေါံ ကၠောန် ကမၠောန် အလဵုအသဳ ရ။ ညး ကဵု ဒြဟတ် သွက်ဂွံ စကာ ကပေါတ် မကၠောန် ပ္ဍဲ ဍုၚ် (Swadeshi) ဗီုကဵု တောဝ် ဍောတ်တ် (Khadi) ရ။ * '''ပွမဒေါံ လဇုဲ:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၂၊ ပ္ဍဲ ကွာန် ချောရီ ချောရာ (Chauri Chaura)၊ မၞိဟ် ဆန္ဒ ထ္ၜး တအ် ညးတအ် စံၚ် ရုၚ် ဗၠာဲ ရီု တုဲ ဗၠာဲ ရီု ၂၂ တၠ ချိုတ် အာ ရ။ ဟိုတ်နူ စကာ လဝ် ဒြဟတ် အသိၚ် တုဲ، ဂန္ဒဳ ညး ဒေါံ ထောံ ပရေၚ် ကမၠောန် ဏအ် သီုဖအိုတ် ရ။ ညး ဒး ဒုၚ် ဖျေဟ် ထံၚ် ပွိုၚ် ၆ သၞာံ ကီု လေဝ် ညး ဗၠး တိတ် ကၠုၚ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၄ ရ။<ref>Dalton, D. (1993). ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action''. Columbia University Press.</ref> == ၅။ သဘၚ် ကွာ် တရဴ ၜဵု ကေုာံ ပရေၚ် တဝ်စၞေဟ် ညးဍုၚ်ကွာန် (Salt March and Civil Disobedience) == ပရေၚ် တဝ်စၞေဟ် မပြာကတ် အိုတ် သွက် ဂန္ဒဳ ဂှ် ဍေံ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၀ ရ။ * '''အခေါန် ၜဵု:''' အလဵုအသဳ ဗြိတိန် ညးတအ် ကံက် အခေါန် လတူ ၜဵု မဒှ် ကပေါတ် သဇိုၚ် သွက် ညးဍုၚ်ကွာန် သီုဖအိုတ် ရ။ ဂန္ဒဳ ညး ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ပရေၚ် ဍဵု ဍိုက် မပရေံ အိုတ် ရ။ * '''သဘၚ် ကွာ် တရဴ (Dandi March):''' ပ္ဍဲ မာတ် ၁၂၊ ၁၉၃၀၊ ဂန္ဒဳ ကေုာံ ကွး ညး ၇၈ တၠ ညးတအ် ကွာ် တရဴ ဇမ္ၚောဲ ၃၈၈ ကဳလဝ်မဳတာ နူ ဍုၚ် အာမက်ဒါဘတ် (Ahmedabad) စဵုကဵု ဇရေၚ် ၜဳ ဒန်ဒဳ (Dandi) ရ။ ပ္ဍဲ ဧပြီ ၆၊ ညး ကံက် ကေတ် ၜဵု ညိည နူ ဇရေၚ် ၜဳ တုဲ ညး ဖံက်ပလီု သၞောဝ် ၜဵု ဗြိတိန် ရ။ * '''ဖဵု အဆက်:''' ပရေၚ် ဏအ် ဍေံ ကလိဂွံ လညာတ် နူ ပရိုၚ် အလုံ ဂၠးတိ ရ။ ညးဍုၚ်ကွာန် ပြၚ် ၆၀,၀၀၀ တၠ ဒး ဒုၚ် ရပ် စုတ် ထံၚ် သီု ကု ဂန္ဒဳ ရ။ ဆဂး ဍေံ ပကဵု ညံၚ် ဗြိတိန် တအ် ညးတအ် ဒး ကော် ဓရီုကျာ ကု ဂန္ဒဳ (Gandhi-Irwin Pact) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၁ ရ။ <gallery mode="packed" heights="150"> File:Gandhi during the Salt March.jpg | ဂန္ဒဳ ကွာ် တရဴ ပ္ဍဲ သဘၚ် ကွာ် တရဴ ၜဵု သၞာံ ၁၉၃၀ File:Gandhi in London 1931.jpg | ဂန္ဒဳ ပ္ဍဲ ဍုၚ် လန်ဒန် သွက် သဘၚ် သဳကၠဳ စက်ဝိုင်း (Round Table Conference) File:Gandhi spinning.jpg | ဂန္ဒဳ ဗဂေတ် ဒၟံၚ် စက် တောဝ် သွက် ပရေၚ် စကာ ကပေါတ် အပ္ဍဲ ဍုၚ် </gallery> == ၆။ ပရေၚ် ကမၠောန် တိတ် နူ အိန္ဒိယ (Quit India Movement) == ပ္ဍဲ အခိၚ် ပၞာန် ဂၠးတိ မရနုက်ကဵု ၜါ၊ ဂန္ဒဳ ညး ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ အိန္ဒိယ ဟွံထေက် ကု ပွမပါလုပ် ပ္ဍဲ ပၞာန် ယဝ်ရ အိန္ဒိယ ဟွံကလိဂွံ သၠးပွး မ္ဂး ရ။ * '''မိန့်ခွန်း "ကၠောန် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ချိုတ်" (Do or Die):''' ပ္ဍဲ ဩဂုတ် ၈၊ ၁၉၄၂၊ ဂန္ဒဳ ညး ကဵု မိန့်ခွန်း ဏအ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် ဘုံဘေ (Bombay) ရ။ ညး အာတ်မိက် အလဵုအသဳ ဗြိတိန် ညံၚ် ဂွံ တိတ် အာ နူ အိန္ဒိယ ဍာံဍာံပြပြ ရ။ * '''ပွမရပ် စုတ် ထံၚ်:''' အလဵုအသဳ ဗြိတိန် ညးတအ် ရပ် စုတ် ဂန္ဒဳ ကေုာံ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ကောန်ဂရေတ် (Congress) သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ယး ဂှ် ဓဝ် ရ။ ဂန္ဒဳ ညး ဒး ဒုၚ် ဖျေဟ် ထံၚ် ပ္ဍဲ နန် အာဂါ ခါန် (Aga Khan Palace) ပွိုၚ် ၂ သၞာံ ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ် ဏအ် သမ္မတ ဗြဴ ညး ကတ်သတူရဘာ ဍေံ ချိုတ် အာ ပ္ဍဲ ထံၚ် ရ။ * '''ပရေၚ် တဝ်စၞေဟ် လတူ ဂၠံၚ်:''' ၜိုန်ရ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် တအ် ဟွံမွဲ ကီု လေဝ်၊ ညးဍုၚ်ကွာန် တအ် ညးတအ် တဝ်စၞေဟ် ဗွဲမဇၞော်ကၠေၚ် တုဲ ဗြိတိန် တအ် ညးတအ် တီ ကၠိုဟ် အာ ဒဒှ်ရ ညးတအ် ဟွံမာန် အုပ်ဓုပ် အိန္ဒိယ လအ် အာ နူ ဏအ် ရ။<ref>Hutchins, F. G. (1973). ''India's Revolution: Gandhi and the Quit India Movement''. Harvard University Press.</ref> == ၇။ သၠးပွး ကေုာံ ပွမပါ် ဍုၚ် (Independence and Partition) == ကြဴနူ ပၞာန် ဂၠးတိ အာ စိုပ် ဒတုဲ တုဲ، ဗြိတိန် ညးတအ် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဂွံ ကဵု သၠးပွး ကု အိန္ဒိယ ရ။ ဆဂး ပြသၞာ အကြာ ဂကူ ဟိန္ဒူ ကေုာံ မူသလင် ဍေံ ဇၞော် ကၠုၚ် ရ။ * '''ပွမပါ် ဍုၚ် (Partition):''' မိုဟာမက် အလီ ဂျင်နား (Muhammad Ali Jinnah) ကေုာံ ဂကောံ လိဂ် မူသလင် (Muslim League) ညးတအ် အာတ်မိက် ဍုၚ် တၞဟ်ခြာ သွက် မူသလင် မကော်စ ပါကစ္စတန် ရ။ ဂန္ဒဳ ညး တဝ်စၞေဟ် လတူ ပရေၚ် ပါ် ဍုၚ် ဏအ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် တုဲ ညး ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ အိန္ဒိယ သ္ဒး ဒှ် ဍုၚ် မွဲ ဓဝ် မၞုံ ကု ဘာသာ နာနာ သာ် ရ။ * '''ပရေၚ် ပဋိပက္ခ ကေုာံ ပွမဒုၚ် အေၚ် စၞ:''' ၜိုန်ရ ဂန္ဒဳ တဝ်စၞေဟ် ကီု လေဝ်، အိန္ဒိယ ကေုာံ ပါကစ္စတန် ဍေံ ပါ် ခြာ အာ ပ္ဍဲ ဩဂုတ် ၁၉၄၇ ရ။ ပရေၚ် ဂစိုတ် ညးသကအ် အကြာ ဘာသာ ၜါ ဏအ် ဍေံ က္တဵုဒှ် ဗွဲမလောန် ရ။ ဂန္ဒဳ ညး ဟွံပါလုပ် ပ္ဍဲ သဘၚ် သၠးပွး ပ္ဍဲ ဒေလဳ ပုဟ်၊ ညး အာ ဇရေၚ် ဍုၚ် ကာလကတ္တား (Calcutta) တုဲ ညး ကၠောန် ပရေၚ် အေၚ် စၞ (Fast unto death) သွက်ဂွံ ဒေါံ ကၠေံ ပရေၚ် ပဋိပက္ခ တအ် ရ။ == ၈။ ပွမဒး ဒုၚ် ဂစိုတ် (Assassination) == ပရေၚ် ၜိုဟ်သြိုဟ် ညး ဂှ် ဍေံ ဟွံဒး စိုတ် သွက် ဂကောံ ဝါဒ သၠုၚ် ဟိန္ဒူ တအ် ရ။ * '''ပွမပန် ဂစိုတ်:''' ပ္ဍဲ ဇန်နဝါရဳ ၃၀၊ ၁၉၄၈၊ ပ္ဍဲ အခိၚ် လက္ကရဴ ဂန္ဒဳ ညး ကွာ် အာ သွက်ဂွံ ဖ္ဍောတ် ဓရ် ပ္ဍဲ သ္ၚိ ဘီလာ (Birla House) ပ္ဍဲ နယူးဒေလီ ဂှ်၊ မၞိဟ် ဂကူ ဟိန္ဒူ ဝါဒ သၠုၚ် မၞုံ ယၟု နာထူရမ် ဂေါ့တ်သေ (Nathuram Godse) ညး ပန် ဂစိုတ် ဂန္ဒဳ ၃ မ ပ္ဍဲ သြိုဟ် ရ။ * '''ဟေ ရာမ် (Hey Ram):''' အတိုၚ် ဝင် မ္ဂး၊ မလိက် လက္ကရဴ အိုတ် ဂန္ဒဳ မဟီု တွံ ဂှ် ဍေံ ဒှ် "ဟေ ရာမ်" မဒှ် မလိက် မကော် ယၟု ကျာ် ဟိန္ဒူ ရ။ * '''ဖဵု လက္ကရဴ:''' ပရေၚ် ချိုတ် ဂန္ဒဳ ဏအ် ဍေံ ပကဵု ညံၚ် ညးဍုၚ်ကွာန် အလုံ ဂၠးတိ ဂွံ ယာံ သောက ဗွဲမလောန် ရ။ ဝန်ဇၞော် အိန္ဒိယ ဂျဝါဟာလာ နေရူး (Jawaharlal Nehru) ညး ဟီု တွံ ပ္ဍဲ ရေဒဳယဝ် ဒဒှ်ရ "လျး မၞုံ ပ္ဍဲ ဘဝ ပိုဲ ဍေံ ပၠိုတ် အာ ယျ" ရ။ == ၉။ ဒဿန ကေုာံ လညာတ် သဇိုၚ် (Philosophy and Core Beliefs) == ဂန္ဒဳ ညး ဟွံသေၚ် ဆ သၟာ ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန် မွဲ ဓဝ် ပုဟ်၊ ညး ဒှ် တၠပညာ ဒဿန မွဲ ကီု ရ။ * '''သာယာဂရဟ (Satyagraha):''' မလိက် ဏအ် ဍေံ ဂွံ အဓိပ္ပါယ် "ဒြဟတ် သစ္စာ" ဟွံသေၚ်မ္ဂး "ဒြဟတ် ဍာံစၟတ်" ရ။ ဍေံ ဒှ် နဲကဲ ပွမတဝ်စၞေဟ် ကု ညး မဍဵု ဍိုက် သီု ဟွံစကာ လွဟ် ကေုာံ သီု ဟွံမွဲ ကု စိုတ် ထေဲ ပၞတ် ရ။ * '''အဟိံသ (Ahimsa):''' ဍေံ ဒှ် ပရေၚ် ဟွံစကာ ဒြဟတ် အသိၚ် ကေုာံ ပွမဆာန် သတြု ร။ ဂန္ဒဳ ညး ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ အဟိံသ ဂှ် ဍေံ ဒှ် လွဟ် မဇၞော် အိုတ် သွက် ကောန်မၞိဟ် ရ။ * '''သွာရတ် ကေုာံ သွာဒေရှဳ (Swaraj and Swadeshi):''' သွာရတ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ပွမအုပ်ဓုပ် အလဵု ဇကု (Self-rule) မဟွံသေၚ် ဆ ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန် သၟး၊ ဍေံ ပါလုပ် သီု ပွမထိၚ်ဒဝ် စိုတ် ဇကု ရ။ သွာဒေရှဳ ဂှ် ဍေံ ဒှ် ပရေၚ် စကာ ကပေါတ် မကၠောန် ပ္ဍဲ ဍုၚ် ဇကု သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပိုန်ဒြပ် ညး ဝါတ်ဂါတ် တအ် ရ။<ref>Parekh, B. (1997). ''Gandhi: A Very Short Introduction''. Oxford University Press.</ref> == ၁၀။ ဒြပ် အာဲကၟာဲ ကေုာံ ဝင် လက္ကရဴ (Legacy and Historical Impact) == မာဟတ္တမ ဂန္ဒဳ ဝွံ ဍေံ ကလိဂွံ စၟတ်သမ္တီ အလုံ ဂၠးတိ နဒဒှ် လက်သဏ် သွက် ၜိုဟ်သြိုဟ် ရ။ * '''မအံက် ဍုၚ် (Father of the Nation):''' ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ၊ ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ ဂန္ဒဳ နဒဒှ် မအံက် ဍုၚ် ရ။ တ္ၚဲ ဒှ် မၞိဟ် ညး (အံက်တဝ်ဘာ ၂) ဂှ် ဍေံ ဒှ် တ္ၚဲ သဘၚ် ကၟိန်ဍုၚ် မကော်စ ဂန္ဒဳ ဂျယန္တဳ (Gandhi Jayanti) ရ။ * '''အလုံ ဂၠးတိ:''' ကုလသမဂ္ဂ ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် အံက်တဝ်ဘာ ၂ နဒဒှ် "တ္ၚဲ ဟွံစကာ ဒြဟတ် အသိၚ် အလုံ ဂၠးတိ" (International Day of Non-Violence) ရ။ * '''ပရေၚ် ဇီုကပိုက်:''' ဒဿန ဂန္ဒဳ ဏအ် ဍေံ ကဵု လဝ် ဒြဟတ် ကု က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် အခေါၚ်အရာ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ဗီုကဵု မာတင် လူသာ ကင်း ဂျူနီယာ (Martin Luther King Jr.) ပ္ဍဲ အမေရိကာန် ကေုာံ {{ill|နေလ်ဆင် မန်ဒဲလာ|en|Nelson Mandela}} (Nelson Mandela) ပ္ဍဲ အာဖရိက သၠုၚ်ကျာ ရ။ > 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဗဵု ပရူ ဝင် မာဟတ္တမ ဂန္ဒဳ ကေုာံ ပရေၚ် တဝ်စၞေဟ် ညး လောဲလောဲ မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် ဝင် နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=dpjuK6k31oQ|title=Mahatma Gandhi - The Father of India Documentary}} {{က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် အိန္ဒိယဂမၠိုၚ်}} == မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် == * [[အိန္ဒိယ]] (India) * [[wikt:mnw:သၠးပွး|သၠးပွး]] (Independence) * {{ill|ဂျဝါဟာလာ နေရူး|en|Jawaharlal Nehru}} (Jawaharlal Nehru) * {{ill|သာဒါ ပါတဲ|en|Vallabhbhai Patel}} (Sardar Patel) * {{ill|ဗော် ကောန်ဂရေတ် အိန္ဒိယ|en|Indian National Congress}} (Indian National Congress) == နိဿဲ == {{Reflist|2|refs= <ref name="Guha2013">Guha, Ramachandra. (2013). ''Gandhi Before India''. Knopf. ISBN 978-0385532297.</ref> <ref name="Brown1989">Brown, Judith M. (1989). ''Gandhi: Prisoner of Hope''. Yale University Press. ISBN 978-0300051254.</ref> <ref name="Gandhi1927">Gandhi, M. K. (1927). ''The Story of My Experiments with Truth''. Navajivan Trust. ISBN 978-0807059098.</ref> <ref name="Lelyveld2011">Lelyveld, Joseph. (2011). ''Great Soul: Mahatma Gandhi and His Struggle with India''. Knopf. ISBN 978-0307269584.</ref> <ref name="Fischer1950">Fischer, Louis. (1950). ''The Life of Mahatma Gandhi''. Harper & Brothers. ISBN 978-0060910389.</ref> <ref name="Dalton1993">Dalton, Dennis. (1993). ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action''. Columbia University Press. ISBN 978-0231122378.</ref> <ref name="Hutchins1973">Hutchins, Francis G. (1973). ''India's Revolution: Gandhi and the Quit India Movement''. Harvard University Press. ISBN 978-0674450256.</ref> <ref name="Parekh1997">Parekh, Bhikhu. (1997). ''Gandhi: A Very Short Introduction''. Oxford University Press. ISBN 978-0192854575.</ref> <ref name="Hardiman2003">Hardiman, David. (2003). ''Gandhi in His Time and Ours''. Columbia University Press. ISBN 978-0231131148.</ref> <ref name="Tidrick2006">Tidrick, Kathryn. (2006). ''Gandhi: A Political and Spiritual Life''. I.B.Tauris. ISBN 978-1845111663.</ref> }} {{DEFAULTSORT:ဂန္ဒဳ, မာဟတ္တမ}} [[Category:မာဟတ္တမ ဂန္ဒဳ]] [[Category:က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် အိန္ဒိယဂမၠိုၚ်]] [[Category:ပူဂိုလ် မဒး ဒုၚ် ပန် ဂစိုတ်]] [[Category:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] [[Category:ပူဂိုလ်ဂမၠိုၚ်]] 2mdsv7pzlk2hbv6vfap4zfe7sh7936i 54775 54774 2026-05-09T14:49:07Z Aue Nai 24 54775 wikitext text/x-wiki {{Short description|က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ပရေၚ် သၠးပွး အိန္ဒိယ ကေုာံ သၟာ ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန်}} {{Infobox person | name = မာဟတ္တမ ဂန္ဒဳ<br>(Mahatma Gandhi) | image = Portrait Gandhi.jpg | alt = ဗီုရုပ် မာဟတ္တမ ဂန္ဒဳ မၞုံ ကု နှာခေါင်းစွပ် ကေုာံ ကယျိုၚ် သ္ၚာ | caption = မာဟတ္တမ ဂန္ဒဳ ပ္ဍဲ လန်ဒန် သၞာံ ၁၉၃၁ | birth_name = မဝ်ဟန်ဒါတ် ကရမ်ချန် ဂန္ဒဳ (Mohandas Karamchand Gandhi) | birth_date = အံက်တဝ်ဘာ ၂၊ ၁၈၆၉ | birth_place = {{ill|ပိုရ်ဘန်ဒါ|en|Porbandar}}၊ [[အိန္ဒိယ]] ဗြိတိန် (British India) | death_date = ဇန်နဝါရဳ ၃၀၊ ၁၉၄၈ (အာယုက် ၇၈) | death_place = {{ill|နယူးဒေလီ|en|New Delhi}}၊ ကၟိန်ဍုၚ် အိန္ဒိယ | cause_of_death = {{ill|ပွမဒး ဒုၚ် ပန် ဂစိုတ်|en|Assassination of Mahatma Gandhi}} | monuments = {{ill|ရက်ဂျ်ဂတ်|en|Raj Ghat}} (Raj Ghat) | nationality = အိန္ဒိယ | education = {{ill|တက္ကသိုလ် ကောလိပ် လန်ဒန်|en|University College London}} (UCL) | occupation = သၟာ သၞောဝ် ဥပဒေ، သၟာ [[wikt:mnw:ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန်|ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန်]]، က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် | known_for = ပရေၚ် တဝ်စၞေဟ် ဟွံစကာ ဒြဟတ် အသိၚ် (Ahimsa)၊ ပရေၚ် သၠးပွး အိန္ဒိယ | title = မာဟတ္တမ (Mahatma - လမျီု ဇၞော်)၊ မအံက် ဍုၚ် (Father of the Nation) | spouse = {{ill|ကတ်သတူရဘာ ဂန္ဒဳ|en|Kasturba Gandhi}} (ထပ်တဲ ၁၈၈၃) | children = ၄ တၠ | signature = Mahatma Gandhi signature.svg }} '''မဝ်ဟန်ဒါတ် ကရမ်ချန် ဂန္ဒဳ''' ({{lang-en|Mohandas Karamchand Gandhi}}) မပြာကတ် နကဵု ယၟု '''မာဟတ္တမ ဂန္ဒဳ''' ဝွံ ဍေံ ဒှ် သၟာ သၞောဝ် ဥပဒေ ဂကူ အိန္ဒိယ، သၟာ ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် အဓိက သွက် ပရေၚ် တဝ်စၞေဟ် [[wikt:mnw:သၠးပွး|သၠးပွး]] အိန္ဒိယ မတဝ်စၞေဟ် ကု အေန်ပါယာ ဗြိတိန် ရ။ ညး ဝွံ ဍေံ ဒှ် မၞိဟ် မဖန်ဗဒှ် ကေုာံ မစကာ နဲကဲ ပရေၚ် တဝ်စၞေဟ် ဟွံစကာ ဒြဟတ် အသိၚ် (Nonviolent resistance) မကော်စ {{ill|သာယာဂရဟ|en|Satyagraha}} (Satyagraha) မကဵု လဝ် စိုတ် ဓါတ် ကု ပရေၚ် အခေါၚ်အရာ ညးဍုၚ်ကွာန် အလုံ ဂၠးတိ ရ။<ref>Guha, R. (2013). ''Gandhi Before India''. Knopf.</ref> ဂန္ဒဳ ညး က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံ သ္ၚိကၟိန် ဟိန္ဒူ မွဲ ပ္ဍဲ တွဵုရး ဂူဂျရတ် (Gujarat) တုဲ ညး လ္ၚတ် ကေတ် ပညာ သၞောဝ် ဥပဒေ ပ္ဍဲ ဍုၚ် လန်ဒန် ရ။ ကြဴနူ ညး စိုပ် ဍုၚ် အာဖရိက သၠုၚ်ကျာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၉၃ သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် သၟာ သၞောဝ် ဂှ်، ညး ဒး ဆဵု ဂဗ ကု ပရေၚ် ပါ်ခြာ ဂကူ (Racism) ဗွဲမဇၞော်ကၠေၚ် တုဲ ညး စ ကၠောန် ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန် သွက် အခေါၚ်အရာ ဂကူ အိန္ဒိယ တအ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၅ ဂှ် ညး ကလေၚ် စိုပ် ဍုၚ် အိန္ဒိယ တုဲ ညး က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ပရေၚ် ကမၠောန် ညးဍုၚ်ကွာန် ဗွဲမဂၠိုၚ် သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သၞောတ်ဝ် အခေါန် ဇြိုၚ်ၚ် ကေုာံ ပွမပါ် ခြာ ဂကူ ဇာတ် (Caste system) တအ် ရ။ ညး က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ပရေၚ် ကမၠောန် သဘၚ် ကွာ် တရဴ ၜဵု (Salt March) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၀ ကေုာံ ပရေၚ် ကမၠောန် တိတ် နူ အိန္ဒိယ (Quit India) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၂ တအ် ရ။<ref>Brown, J. M. (1989). ''Gandhi: Prisoner of Hope''. Yale University Press.</ref> == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ဝင် အစ (Introduction and Early Life) == မာဟတ္တမ ဂန္ဒဳ ညး က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ အံက်တဝ်ဘာ ၂၊ ၁၈၆၉ ပ္ဍဲ ဍုၚ် ပိုရ်ဘန်ဒါ မၞုံ ပ္ဍဲ ဒေသ ကာသီယာဝါ (Kathiawar) မဒှ် ဒေသ တွဵုရး ဂူဂျရတ် ခေတ် လၟုဟ် ရ။ * '''သ္ၚိကၟိန် ကေုာံ ဘာသာ:''' မိမ ညး ဂှ် ဍေံ ဒှ် ကရမ်ချန် ဂန္ဒဳ ကေုာံ ပူတလဳဘိုင်း (Putlibai) ရ။ မအံက် ညး ဂှ် ဍေံ ဒှ် ဝန်ဇၞော် (Diwan) သွက် ဍုၚ် စၟိန်ပြမာန် ဍောတ်တ် မွဲ ရ။ မိ ညး ဂှ် ဍေံ ဒှ် မၞိဟ် မရှ်ေသှ်ေ ဘာသာ ဟိန္ဒူ ဗွဲမဇြိုဟ်နက် မွဲ တုဲ ဍေံ ဗတောန် ကဵု ဂန္ဒဳ ပရူ ဓဝ် ဆာန်၊ ပွမဟွံစိ စၞ ဖျုန် (Vegetarianism) ကေုာံ ပွမကၠောန် ဥပုသ် ရ။ * '''ပရေၚ် ပညာ:''' ပ္ဍဲ အခိၚ် ညး နွံ အာယုက် ၁၃ သၞာံ၊ ညး ထပ် တဲ ကု ကတ်သတူရဘာ အတိုၚ် အခိုက်အလိုက် အိန္ဒိယ ခေတ် တြေံ ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၈၈၊ ညး အာ ကတ် လ္ၚတ် ပညာ သၞောဝ် ဥပဒေ ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ကောလိပ် လန်ဒန် (UCL) ပ္ဍဲ ဍုၚ် အၚ်္ဂလာန် ရ။ ပ္ဍဲ လန်ဒန် গှ် ညး လ္ၚတ် လိက် သာသနာ နာနာ သာ် ကေုာံ ညး လုပ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဟွံစိ ဖျုန် (Vegetarian Society) ရ။<ref>Gandhi, M. K. (1927). ''The Story of My Experiments with Truth''. Navajivan Trust.</ref> == ၂။ ဘဝ ပ္ဍဲ အာဖရိက သၠုၚ်ကျာ (Life in South Africa) == ကြဴနူ ညး ကလေၚ် စိုပ် အိန္ဒိယ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၉၁ တုဲ ညး ဟွံအံၚ် ဇၞး ပ္ဍဲ ကမၠောန် သၟာ သၞောဝ် ပုဟ်။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၉၃၊ ညး ဒုၚ် တဲ ကမၠောန် ပ္ဍဲ ဍုၚ် [[အာဖရိက သၠုၚ်ကျာ]] ရ။ ဒၞာဲ ဏအ် ဍေံ ပြံၚ်လှာဲ ဘဝ ညး အလုံ အိုတ်သီု ရ။ * '''ပရေၚ် ဆဵုဂဗ ကွဳပၟတ် (The Train Incident):''' ပ္ဍဲ ဍုၚ် ပီတာမာရစ်ဘတ် (Pietermaritzburg)، ညး ဒး ဒုၚ် ဍိုက် ပတိတ် နူ ခန် ကွဳပၟတ် ကဆံၚ် ပထမ ၜိုန်ရ ညး နွံ ကု လက်မှတ် ကီု လေဝ် ဟိုတ်နူ ညး ဒှ် ဂကူ လမ္စံက် (Indian) ရ။ ပရေၚ် ဏအ် ဍေံ ကဵု စိုတ် ဓါတ် ကု ညး ညံၚ် ဂွံ တဝ်စၞေဟ် ကု ပရေၚ် ဟွံမွဲ ကု ဗဗွဲဓဝ် ရ။ * '''ဂကောံ ကောန်ဂရေတ် နေတဲ (Natal Indian Congress):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၉၄، ညး ခၞံဗဒှ် ဂကောံ ဏအ် သွက်ဂွံ ပံၚ်ကောံ ဂကူ အိန္ဒိယ တအ် ပ္ဍဲ အာဖရိက သၠုၚ်ကျာ ရ။ * '''ပွမစကာ သာယာဂရဟ:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၀၆၊ အလဵုအသဳ အာဖရိက သၠုၚ်ကျာ ညးတအ် ပတိတ် သၞောဝ် မကဵု ဒး စၟတ်သမ္တီ ယၟု ဂကူ အာရှ သီုဖအိုတ် ရ။ ဂန္ဒဳ ညး ဖန်ဗဒှ် ပရေၚ် တဝ်စၞေဟ် ဟွံစကာ ဒြဟတ် အသိၚ် မကော်စ "သာယာဂရဟ" (Satyagraha) မဒှ် နဲကဲ ပွမဒုၚ် ဒုဟ် သီု ဟွံကလေၚ် တက် ရ။<ref>Lelyveld, J. (2011). ''Great Soul: Mahatma Gandhi and His Struggle with India''. Knopf.</ref> == ၃။ ပွမကလေၚ် စိုပ် အိန္ဒိယ ကေုာံ ပရေၚ် တဝ်စၞေဟ် ကိုပ်ကၠာ (Return to India and Early Campaigns) == ဂန္ဒဳ ညး ကလေၚ် စိုပ် အိန္ဒိယ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၅ နဒဒှ် က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် မပြာကတ် မွဲ ရ။ * '''ပရေၚ် ချမ်ပါရန် (Champaran Satyagraha):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၇၊ သၟာ ဗ္ၚ ပ္ဍဲ ဒေသ ချမ်ပါရန် တအ် ညးတအ် ဒး ဒုၚ် ဍဵု ဍိုက် ညံၚ် ဂွံ တဵု မေလံၚ် (Indigo) သွက် သၟာ ဗၞိက် ဗြိတိန် ရ။ ဂန္ဒဳ ညး အာ ဇရေၚ် ဂှ် တုဲ ညး က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ပရေၚ် ဆန္ဒ ထ္ၜး သီု ဟွံစကာ လွဟ် တုဲ ညး ကလိဂွံ ပရေၚ် အံၚ် ဇၞး ရ။ * '''ပရေၚ် ခေဒါ (Kheda Satyagraha):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၈၊ ဒေသ ခေဒါ ဍေံ ဒး ဆဵု ဂဗ ကု ကပ် ကာလ ဗြဲ ဟွံဂူ ရ။ ဆဂး အလဵုအသဳ ဗြိတိန် ညးတအ် ကံက် အခေါန် အတိုၚ် တြေံ ရ။ ဂန္ဒဳ ကေုာံ သာဒါ ပါတဲ (Sardar Patel) တအ် ညးတအ် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် သၟာ ဗ္ၚ ညံၚ် ဟွံဂွံ ကဵု အခေါန် တုဲ ဗြိတိန် တအ် ညးတအ် ဒး ဖျေဟ် ကဵု အခေါန် ရ။<ref>Fischer, L. (1950). ''The Life of Mahatma Gandhi''. Harper & Brothers.</ref> {| class="wikitable sortable" |+ ဇယား ထ္ၜးပျး ပရေၚ် တဝ်စၞေဟ် အဓိကဂမၠိုၚ် သွက် မာဟတ္တမ ဂန္ဒဳ |- ! သၞာံ (Year) !! ပရေၚ် က္တဵုဒှ် (Event) !! ဒၞာဲ (Location) !! တၚ် အံၚ် ဇၞး (Outcome) |- | ၁၈၉၃ - ၁၉၁၄ || ပရေၚ် အခေါၚ်အရာ ပ္ဍဲ အာဖရိက သၠုၚ်ကျာ || အာဖရိက သၠုၚ်ကျာ || ခၞံဗဒှ် နဲကဲ သာယာဂရဟ |- | ၁၉၁၇ || ပရေၚ် တဝ်စၞေဟ် ချမ်ပါရန် || ဘီဟာ၊ အိန္ဒိယ || ရီုဗၚ် သၟာ ဗ္ၚ တဵု မေလံၚ် |- | ၁၉၂၀ - ၁၉၂၂ || ပရေၚ် ဟွံပံၚ်ကောံ (Non-cooperation) || အလုံ အိန္ဒိယ || ပကဵု ညံၚ် ညးဍုၚ်ကွာန် ဂွံ စိုတ် ထတ် |- | ၁၉၃၀ || သဘၚ် ကွာ် တရဴ ၜဵု (Salt March) || ဂူဂျရတ် || ကလိဂွံ စိုတ် ဓါတ် နူ ဂၠးတိ |- | ၁၉၄၂ || ပရေၚ် တိတ် နူ အိန္ဒိယ (Quit India) || အလုံ အိန္ဒိယ || ဗြိတိန် တအ် ဒး ဒုၚ် တေၚ် ဂြတ် |} == ၄။ ပရေၚ် ဟွံပံၚ်ကောံ ကေုာံ ပွမဒုၚ် ဒေါံ (Non-cooperation Movement and Hiatus) == ကြဴနူ ပၞာန် ဂၠးတိ မရနုက်ကဵု မွဲ တုဲ၊ အိန္ဒိယ တအ် ညးတအ် မျှော်လင့် ပရေၚ် အုပ်ဓုပ် အလဵု ဇကု ကီု လေဝ် ဗြိတိန် တအ် ညးတအ် ကဵု သၞောဝ် ရောလက် (Rowlatt Act) မတေၚ် ဂြတ် ရ။ * '''ပွမဂစိုတ် ပ္ဍဲ ဂျလဳယန်ဝါလာ ဘတ် (Jallianwala Bagh massacre):''' ပ္ဍဲ ဧပြီ ၁၉၁၉၊ ပၞာန် ဗြိတိန် ညးတအ် ပန် ဂစိုတ် ညးဍုၚ်ကွာန် မဟွံမွဲ ကု လွဟ် ပြၚ် ၄၀၀ တၠ ပ္ဍဲ ဍုၚ် အမ်ရစ်ဆာ (Amritsar) ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ပကဵု ညံၚ် ဂန္ဒဳ ဂွံ ဒေါသ ဗွဲမလောန် ရ။ * '''ပရေၚ် ဟွံပံၚ်ကောံ (Non-cooperation):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၀၊ ဂန္ဒဳ ညး က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ပရေၚ် ကမၠောန် ဏအ် ရ။ ညး ကဵု သတိ ညံၚ် ညးဍုၚ်ကွာန် တအ် ဂွံ ဒေါံ စကာ ကပေါတ် နူ ဗြိတိန်၊ ဂွံ ဒေါံ တိုန် ဘာ ဗြိတိန် ကေုာံ ဂွံ ဒေါံ ကၠောန် ကမၠောန် အလဵုအသဳ ရ။ ညး ကဵု ဒြဟတ် သွက်ဂွံ စကာ ကပေါတ် မကၠောန် ပ္ဍဲ ဍုၚ် (Swadeshi) ဗီုကဵု တောဝ် ဍောတ်တ် (Khadi) ရ။ * '''ပွမဒေါံ လဇုဲ:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၂၊ ပ္ဍဲ ကွာန် ချောရီ ချောရာ (Chauri Chaura)၊ မၞိဟ် ဆန္ဒ ထ္ၜး တအ် ညးတအ် စံၚ် ရုၚ် ဗၠာဲ ရီု တုဲ ဗၠာဲ ရီု ၂၂ တၠ ချိုတ် အာ ရ။ ဟိုတ်နူ စကာ လဝ် ဒြဟတ် အသိၚ် တုဲ، ဂန္ဒဳ ညး ဒေါံ ထောံ ပရေၚ် ကမၠောန် ဏအ် သီုဖအိုတ် ရ။ ညး ဒး ဒုၚ် ဖျေဟ် ထံၚ် ပွိုၚ် ၆ သၞာံ ကီု လေဝ် ညး ဗၠး တိတ် ကၠုၚ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၄ ရ။<ref>Dalton, D. (1993). ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action''. Columbia University Press.</ref> == ၅။ သဘၚ် ကွာ် တရဴ ၜဵု ကေုာံ ပရေၚ် တဝ်စၞေဟ် ညးဍုၚ်ကွာန် (Salt March and Civil Disobedience) == ပရေၚ် တဝ်စၞေဟ် မပြာကတ် အိုတ် သွက် ဂန္ဒဳ ဂှ် ဍေံ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၀ ရ။ * '''အခေါန် ၜဵု:''' အလဵုအသဳ ဗြိတိန် ညးတအ် ကံက် အခေါန် လတူ ၜဵု မဒှ် ကပေါတ် သဇိုၚ် သွက် ညးဍုၚ်ကွာန် သီုဖအိုတ် ရ။ ဂန္ဒဳ ညး ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ပရေၚ် ဍဵု ဍိုက် မပရေံ အိုတ် ရ။ * '''သဘၚ် ကွာ် တရဴ (Dandi March):''' ပ္ဍဲ မာတ် ၁၂၊ ၁၉၃၀၊ ဂန္ဒဳ ကေုာံ ကွး ညး ၇၈ တၠ ညးတအ် ကွာ် တရဴ ဇမ္ၚောဲ ၃၈၈ ကဳလဝ်မဳတာ နူ ဍုၚ် အာမက်ဒါဘတ် (Ahmedabad) စဵုကဵု ဇရေၚ် ၜဳ ဒန်ဒဳ (Dandi) ရ။ ပ္ဍဲ ဧပြီ ၆၊ ညး ကံက် ကေတ် ၜဵု ညိည နူ ဇရေၚ် ၜဳ တုဲ ညး ဖံက်ပလီု သၞောဝ် ၜဵု ဗြိတိန် ရ။ * '''ဖဵု အဆက်:''' ပရေၚ် ဏအ် ဍေံ ကလိဂွံ လညာတ် နူ ပရိုၚ် အလုံ ဂၠးတိ ရ။ ညးဍုၚ်ကွာန် ပြၚ် ၆၀,၀၀၀ တၠ ဒး ဒုၚ် ရပ် စုတ် ထံၚ် သီု ကု ဂန္ဒဳ ရ။ ဆဂး ဍေံ ပကဵု ညံၚ် ဗြိတိန် တအ် ညးတအ် ဒး ကော် ဓရီုကျာ ကု ဂန္ဒဳ (Gandhi-Irwin Pact) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၁ ရ။ <gallery mode="packed" heights="150"> File:Gandhi during the Salt March.jpg | ဂန္ဒဳ ကွာ် တရဴ ပ္ဍဲ သဘၚ် ကွာ် တရဴ ၜဵု သၞာံ ၁၉၃၀ File:Gandhi in London 1931.jpg | ဂန္ဒဳ ပ္ဍဲ ဍုၚ် လန်ဒန် သွက် သဘၚ် သဳကၠဳ စက်ဝိုင်း (Round Table Conference) File:Gandhi spinning.jpg | ဂန္ဒဳ ဗဂေတ် ဒၟံၚ် စက် တောဝ် သွက် ပရေၚ် စကာ ကပေါတ် အပ္ဍဲ ဍုၚ် </gallery> == ၆။ ပရေၚ် ကမၠောန် တိတ် နူ အိန္ဒိယ (Quit India Movement) == ပ္ဍဲ အခိၚ် ပၞာန် ဂၠးတိ မရနုက်ကဵု ၜါ၊ ဂန္ဒဳ ညး ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ အိန္ဒိယ ဟွံထေက် ကု ပွမပါလုပ် ပ္ဍဲ ပၞာန် ယဝ်ရ အိန္ဒိယ ဟွံကလိဂွံ သၠးပွး မ္ဂး ရ။ * '''မိန့်ခွန်း "ကၠောန် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ချိုတ်" (Do or Die):''' ပ္ဍဲ ဩဂုတ် ၈၊ ၁၉၄၂၊ ဂန္ဒဳ ညး ကဵု မိန့်ခွန်း ဏအ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် ဘုံဘေ (Bombay) ရ။ ညး အာတ်မိက် အလဵုအသဳ ဗြိတိန် ညံၚ် ဂွံ တိတ် အာ နူ အိန္ဒိယ ဍာံဍာံပြပြ ရ။ * '''ပွမရပ် စုတ် ထံၚ်:''' အလဵုအသဳ ဗြိတိန် ညးတအ် ရပ် စုတ် ဂန္ဒဳ ကေုာံ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ကောန်ဂရေတ် (Congress) သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ယး ဂှ် ဓဝ် ရ။ ဂန္ဒဳ ညး ဒး ဒုၚ် ဖျေဟ် ထံၚ် ပ္ဍဲ နန် အာဂါ ခါန် (Aga Khan Palace) ပွိုၚ် ၂ သၞာံ ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ် ဏအ် သမ္မတ ဗြဴ ညး ကတ်သတူရဘာ ဍေံ ချိုတ် အာ ပ္ဍဲ ထံၚ် ရ။ * '''ပရေၚ် တဝ်စၞေဟ် လတူ ဂၠံၚ်:''' ၜိုန်ရ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် တအ် ဟွံမွဲ ကီု လေဝ်၊ ညးဍုၚ်ကွာန် တအ် ညးတအ် တဝ်စၞေဟ် ဗွဲမဇၞော်ကၠေၚ် တုဲ ဗြိတိန် တအ် ညးတအ် တီ ကၠိုဟ် အာ ဒဒှ်ရ ညးတအ် ဟွံမာန် အုပ်ဓုပ် အိန္ဒိယ လအ် အာ နူ ဏအ် ရ။<ref>Hutchins, F. G. (1973). ''India's Revolution: Gandhi and the Quit India Movement''. Harvard University Press.</ref> == ၇။ သၠးပွး ကေုာံ ပွမပါ် ဍုၚ် (Independence and Partition) == ကြဴနူ ပၞာန် ဂၠးတိ အာ စိုပ် ဒတုဲ တုဲ، ဗြိတိန် ညးတအ် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဂွံ ကဵု သၠးပွး ကု အိန္ဒိယ ရ။ ဆဂး ပြသၞာ အကြာ ဂကူ ဟိန္ဒူ ကေုာံ မူသလင် ဍေံ ဇၞော် ကၠုၚ် ရ။ * '''ပွမပါ် ဍုၚ် (Partition):''' မိုဟာမက် အလီ ဂျင်နား (Muhammad Ali Jinnah) ကေုာံ ဂကောံ လိဂ် မူသလင် (Muslim League) ညးတအ် အာတ်မိက် ဍုၚ် တၞဟ်ခြာ သွက် မူသလင် မကော်စ ပါကစ္စတန် ရ။ ဂန္ဒဳ ညး တဝ်စၞေဟ် လတူ ပရေၚ် ပါ် ဍုၚ် ဏအ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် တုဲ ညး ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ အိန္ဒိယ သ္ဒး ဒှ် ဍုၚ် မွဲ ဓဝ် မၞုံ ကု ဘာသာ နာနာ သာ် ရ။ * '''ပရေၚ် ပဋိပက္ခ ကေုာံ ပွမဒုၚ် အေၚ် စၞ:''' ၜိုန်ရ ဂန္ဒဳ တဝ်စၞေဟ် ကီု လေဝ်، အိန္ဒိယ ကေုာံ ပါကစ္စတန် ဍေံ ပါ် ခြာ အာ ပ္ဍဲ ဩဂုတ် ၁၉၄၇ ရ။ ပရေၚ် ဂစိုတ် ညးသကအ် အကြာ ဘာသာ ၜါ ဏအ် ဍေံ က္တဵုဒှ် ဗွဲမလောန် ရ။ ဂန္ဒဳ ညး ဟွံပါလုပ် ပ္ဍဲ သဘၚ် သၠးပွး ပ္ဍဲ ဒေလဳ ပုဟ်၊ ညး အာ ဇရေၚ် ဍုၚ် ကာလကတ္တား (Calcutta) တုဲ ညး ကၠောန် ပရေၚ် အေၚ် စၞ (Fast unto death) သွက်ဂွံ ဒေါံ ကၠေံ ပရေၚ် ပဋိပက္ခ တအ် ရ။ == ၈။ ပွမဒး ဒုၚ် ဂစိုတ် (Assassination) == ပရေၚ် ၜိုဟ်သြိုဟ် ညး ဂှ် ဍေံ ဟွံဒး စိုတ် သွက် ဂကောံ ဝါဒ သၠုၚ် ဟိန္ဒူ တအ် ရ။ * '''ပွမပန် ဂစိုတ်:''' ပ္ဍဲ ဇန်နဝါရဳ ၃၀၊ ၁၉၄၈၊ ပ္ဍဲ အခိၚ် လက္ကရဴ ဂန္ဒဳ ညး ကွာ် အာ သွက်ဂွံ ဖ္ဍောတ် ဓရ် ပ္ဍဲ သ္ၚိ ဘီလာ (Birla House) ပ္ဍဲ နယူးဒေလီ ဂှ်၊ မၞိဟ် ဂကူ ဟိန္ဒူ ဝါဒ သၠုၚ် မၞုံ ယၟု နာထူရမ် ဂေါ့တ်သေ (Nathuram Godse) ညး ပန် ဂစိုတ် ဂန္ဒဳ ၃ မ ပ္ဍဲ သြိုဟ် ရ။ * '''ဟေ ရာမ် (Hey Ram):''' အတိုၚ် ဝင် မ္ဂး၊ မလိက် လက္ကရဴ အိုတ် ဂန္ဒဳ မဟီု တွံ ဂှ် ဍေံ ဒှ် "ဟေ ရာမ်" မဒှ် မလိက် မကော် ယၟု ကျာ် ဟိန္ဒူ ရ။ * '''ဖဵု လက္ကရဴ:''' ပရေၚ် ချိုတ် ဂန္ဒဳ ဏအ် ဍေံ ပကဵု ညံၚ် ညးဍုၚ်ကွာန် အလုံ ဂၠးတိ ဂွံ ယာံ သောက ဗွဲမလောန် ရ။ ဝန်ဇၞော် အိန္ဒိယ ဂျဝါဟာလာ နေရူး (Jawaharlal Nehru) ညး ဟီု တွံ ပ္ဍဲ ရေဒဳယဝ် ဒဒှ်ရ "လျး မၞုံ ပ္ဍဲ ဘဝ ပိုဲ ဍေံ ပၠိုတ် အာ ယျ" ရ။ == ၉။ ဒဿန ကေုာံ လညာတ် သဇိုၚ် (Philosophy and Core Beliefs) == ဂန္ဒဳ ညး ဟွံသေၚ် ဆ သၟာ ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန် မွဲ ဓဝ် ပုဟ်၊ ညး ဒှ် တၠပညာ ဒဿန မွဲ ကီု ရ။ * '''သာယာဂရဟ (Satyagraha):''' မလိက် ဏအ် ဍေံ ဂွံ အဓိပ္ပါယ် "ဒြဟတ် သစ္စာ" ဟွံသေၚ်မ္ဂး "ဒြဟတ် ဍာံစၟတ်" ရ။ ဍေံ ဒှ် နဲကဲ ပွမတဝ်စၞေဟ် ကု ညး မဍဵု ဍိုက် သီု ဟွံစကာ လွဟ် ကေုာံ သီု ဟွံမွဲ ကု စိုတ် ထေဲ ပၞတ် ရ။ * '''အဟိံသ (Ahimsa):''' ဍေံ ဒှ် ပရေၚ် ဟွံစကာ ဒြဟတ် အသိၚ် ကေုာံ ပွမဆာန် သတြု ร။ ဂန္ဒဳ ညး ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ အဟိံသ ဂှ် ဍေံ ဒှ် လွဟ် မဇၞော် အိုတ် သွက် ကောန်မၞိဟ် ရ။ * '''သွာရတ် ကေုာံ သွာဒေရှဳ (Swaraj and Swadeshi):''' သွာရတ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ပွမအုပ်ဓုပ် အလဵု ဇကု (Self-rule) မဟွံသေၚ် ဆ ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန် သၟး၊ ဍေံ ပါလုပ် သီု ပွမထိၚ်ဒဝ် စိုတ် ဇကု ရ။ သွာဒေရှဳ ဂှ် ဍေံ ဒှ် ပရေၚ် စကာ ကပေါတ် မကၠောန် ပ္ဍဲ ဍုၚ် ဇကု သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပိုန်ဒြပ် ညး ဝါတ်ဂါတ် တအ် ရ။<ref>Parekh, B. (1997). ''Gandhi: A Very Short Introduction''. Oxford University Press.</ref> == ၁၀။ ဒြပ် အာဲကၟာဲ ကေုာံ ဝင် လက္ကရဴ (Legacy and Historical Impact) == မာဟတ္တမ ဂန္ဒဳ ဝွံ ဍေံ ကလိဂွံ စၟတ်သမ္တီ အလုံ ဂၠးတိ နဒဒှ် လက်သဏ် သွက် ၜိုဟ်သြိုဟ် ရ။ * '''မအံက် ဍုၚ် (Father of the Nation):''' ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ၊ ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ ဂန္ဒဳ နဒဒှ် မအံက် ဍုၚ် ရ။ တ္ၚဲ ဒှ် မၞိဟ် ညး (အံက်တဝ်ဘာ ၂) ဂှ် ဍေံ ဒှ် တ္ၚဲ သဘၚ် ကၟိန်ဍုၚ် မကော်စ ဂန္ဒဳ ဂျယန္တဳ (Gandhi Jayanti) ရ။ * '''အလုံ ဂၠးတိ:''' ကုလသမဂ္ဂ ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် အံက်တဝ်ဘာ ၂ နဒဒှ် "တ္ၚဲ ဟွံစကာ ဒြဟတ် အသိၚ် အလုံ ဂၠးတိ" (International Day of Non-Violence) ရ။ * '''ပရေၚ် ဇီုကပိုက်:''' ဒဿန ဂန္ဒဳ ဏအ် ဍေံ ကဵု လဝ် ဒြဟတ် ကု က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် အခေါၚ်အရာ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ဗီုကဵု မာတင် လူသာ ကင်း ဂျူနီယာ (Martin Luther King Jr.) ပ္ဍဲ အမေရိကာန် ကေုာံ {{ill|နေလ်ဆင် မန်ဒဲလာ|en|Nelson Mandela}} (Nelson Mandela) ပ္ဍဲ အာဖရိက သၠုၚ်ကျာ ရ။ > 💡 '''လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်:''' သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဗဵု ပရူ ဝင် မာဟတ္တမ ဂန္ဒဳ ကေုာံ ပရေၚ် တဝ်စၞေဟ် ညး လောဲလောဲ မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် ဝင် နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - {{YouTube|id=dpjuK6k31oQ|title=Mahatma Gandhi - The Father of India Documentary}} {{က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် အိန္ဒိယဂမၠိုၚ်}} == မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် == * [[အိန္ဒိယ]] (India) * [[wikt:mnw:သၠးပွး|သၠးပွး]] (Independence) * {{ill|ဂျဝါဟာလာ နေရူး|en|Jawaharlal Nehru}} (Jawaharlal Nehru) * {{ill|သာဒါ ပါတဲ|en|Vallabhbhai Patel}} (Sardar Patel) * {{ill|ဗော် ကောန်ဂရေတ် အိန္ဒိယ|en|Indian National Congress}} (Indian National Congress) == နိဿဲ == {{Reflist|2|refs= <ref name="Guha2013">Guha, Ramachandra. (2013). ''Gandhi Before India''. Knopf. ISBN 978-0385532297.</ref> <ref name="Brown1989">Brown, Judith M. (1989). ''Gandhi: Prisoner of Hope''. Yale University Press. ISBN 978-0300051254.</ref> <ref name="Gandhi1927">Gandhi, M. K. (1927). ''The Story of My Experiments with Truth''. Navajivan Trust. ISBN 978-0807059098.</ref> <ref name="Lelyveld2011">Lelyveld, Joseph. (2011). ''Great Soul: Mahatma Gandhi and His Struggle with India''. Knopf. ISBN 978-0307269584.</ref> <ref name="Fischer1950">Fischer, Louis. (1950). ''The Life of Mahatma Gandhi''. Harper & Brothers. ISBN 978-0060910389.</ref> <ref name="Dalton1993">Dalton, Dennis. (1993). ''Mahatma Gandhi: Nonviolent Power in Action''. Columbia University Press. ISBN 978-0231122378.</ref> <ref name="Hutchins1973">Hutchins, Francis G. (1973). ''India's Revolution: Gandhi and the Quit India Movement''. Harvard University Press. ISBN 978-0674450256.</ref> <ref name="Parekh1997">Parekh, Bhikhu. (1997). ''Gandhi: A Very Short Introduction''. Oxford University Press. ISBN 978-0192854575.</ref> <ref name="Hardiman2003">Hardiman, David. (2003). ''Gandhi in His Time and Ours''. Columbia University Press. ISBN 978-0231131148.</ref> <ref name="Tidrick2006">Tidrick, Kathryn. (2006). ''Gandhi: A Political and Spiritual Life''. I.B.Tauris. ISBN 978-1845111663.</ref> }} {{DEFAULTSORT:ဂန္ဒဳ, မာဟတ္တမ}} [[Category:မာဟတ္တမ ဂန္ဒဳ]] [[Category:က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် အိန္ဒိယဂမၠိုၚ်]] [[Category:ပူဂိုလ် မဒး ဒုၚ် ပန် ဂစိုတ်]] [[Category:လိက်ပရေၚ် သဇိုၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] [[Category:ပူဂိုလ်ဂမၠိုၚ်]] a8tqr0k1334juifddc469u9ita6nomu 828 11027 54771 2026-05-09T14:44:15Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "-- Module:Infobox -- Core infobox module for Mon Wikipedia / Mon Wiktionary local p = {} local function getImage(frame, image, size) if not image or image == '' then return '' end local args = { image = image, size = size or '220x200px', sizedefault = '220x200px' } return frame:expandTemplate{ title = 'ထာမ်ပလိက်:InfoboxImage', args = arg..." 54771 Scribunto text/plain -- Module:Infobox -- Core infobox module for Mon Wikipedia / Mon Wiktionary local p = {} local function getImage(frame, image, size) if not image or image == '' then return '' end local args = { image = image, size = size or '220x200px', sizedefault = '220x200px' } return frame:expandTemplate{ title = 'ထာမ်ပလိက်:InfoboxImage', args = args } end function p.infobox(frame) local args = frame.args local title = args.title or args.name or frame:getParent():getTitle() local image = args.image or '' local image_size = args.image_size or '220x200px' local caption = args.caption or '' local headerstyle = args.headerstyle or 'background: #2c3e50; color: white; font-size: 120%;' local labelstyle = args.labelstyle or 'background: #e6f0fa; width: 35%;' local root = mw.html.create('table') root:addClass('infobox') root:css('width', '22em') root:css('float', 'right') root:css('clear', 'right') root:css('margin', '0 0 1em 1em') root:css('background', '#f8f9fa') root:css('border', '1px solid #a2a9b1') root:css('font-size', '88%') -- Caption / Title local captionElem = root:tag('caption') captionElem:css('font-size', '125%') captionElem:css('font-weight', 'bold') captionElem:css('padding', '0.2em') captionElem:css('background', '#2c3e50') captionElem:css('color', 'white') captionElem:wikitext(title) -- Image if image and image ~= '' then local imgRow = root:tag('tr') local imgCell = imgRow:tag('td') imgCell:attr('colspan', '2') imgCell:css('text-align', 'center') imgCell:wikitext(getImage(frame, image, image_size)) if caption and caption ~= '' then local capRow = root:tag('tr') local capCell = capRow:tag('td') capCell:attr('colspan', '2') capCell:css('text-align', 'center') capCell:css('font-size', '90%') capCell:wikitext(caption) end end -- Process other parameters as rows for k, v in pairs(args) do -- Skip handled parameters if k ~= 'title' and k ~= 'name' and k ~= 'image' and k ~= 'image_size' and k ~= 'caption' and k ~= 'headerstyle' and k ~= 'labelstyle' and type(k) == 'string' and not k:match('^%d+$') then if v and v ~= '' then local row = root:tag('tr') local label = row:tag('th') label:css('background', '#e6f0fa') label:css('width', '35%') label:css('vertical-align', 'top') label:css('padding', '0.2em 0.4em') label:wikitext(k) local data = row:tag('td') data:css('vertical-align', 'top') data:css('padding', '0.2em 0.4em') data:wikitext(v) end end end return tostring(root) end function p.infoboxTemplate(frame) return p.infobox(frame) end return p sds90ipki0b4wvwpgn7n4r7a7k0s29f 10 11028 54772 2026-05-09T14:46:06Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "<includeonly>{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{size|{{{image_size|{{{sizedefault|}}}}}}}}}|alt={{{alt|}}}}}</includeonly><noinclude> {{Documentation}} </noinclude>" 54772 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{size|{{{image_size|{{{sizedefault|}}}}}}}}}|alt={{{alt|}}}}}</includeonly><noinclude> {{Documentation}} </noinclude> 4myte9spimijn1khpb0hefp1w51aakp 828 11029 54773 2026-05-09T14:46:57Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု ".infobox { float: right; clear: right; margin: 0 0 1em 1em; padding: 0.2em; border: 1px solid #a2a9b1; background-color: #f8f9fa; font-size: 88%; line-height: 1.5em; width: 22em; } .infobox caption { font-size: 125%; font-weight: bold; padding: 0.2em; background-color: #2c3e50; color: white; } .infobox th, .infobox td { vertical-align: top; text-align:..." 54773 sanitized-css text/css .infobox { float: right; clear: right; margin: 0 0 1em 1em; padding: 0.2em; border: 1px solid #a2a9b1; background-color: #f8f9fa; font-size: 88%; line-height: 1.5em; width: 22em; } .infobox caption { font-size: 125%; font-weight: bold; padding: 0.2em; background-color: #2c3e50; color: white; } .infobox th, .infobox td { vertical-align: top; text-align: left; padding: 0.2em 0.4em; } .infobox th { background-color: #e6f0fa; width: 35%; } cri69ys3bmhyqi0a0lk2n517qqg6vz1 100 11030 54780 2026-05-10T08:59:01Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "__NOTOC__ __NOEDITSECTION__ {| width="100%" cellpadding="5" cellspacing="10" style="background: #f9f9f9; border: 1px solid #aaaaaa;" |- | colspan="2" style="background: #e6f2ff; text-align: center; border: 1px solid #aaaaaa; padding: 15px;" | <div style="font-size: 160%; font-weight: bold;">ပါၚ်မုက် ပူဂိုလ် ညးမပြာကတ်ဂမၠိုၚ်</div> <div style="font-size: 110%..." 54780 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ __NOEDITSECTION__ {| width="100%" cellpadding="5" cellspacing="10" style="background: #f9f9f9; border: 1px solid #aaaaaa;" |- | colspan="2" style="background: #e6f2ff; text-align: center; border: 1px solid #aaaaaa; padding: 15px;" | <div style="font-size: 160%; font-weight: bold;">ပါၚ်မုက် ပူဂိုလ် ညးမပြာကတ်ဂမၠိုၚ်</div> <div style="font-size: 110%; margin-top: 5px;">''ဒၞာဲ မကောံကလောအ် လဝ် ပရူပရာ ဝၚ်ပူဂိုလ် ညးမပြာကတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ကေုာံ ပရေၚ်ဝၚ်ဂမၠိုၚ်''</div> |- | width="60%" valign="top" style="background: #ffffff; border: 1px solid #aaaaaa; padding: 15px;" | <div style="background: #cce6ff; padding: 5px 10px; font-weight: bold; font-size: 120%; border-bottom: 2px solid #3366cc;">ပရေၚ် ပူဂိုလ် ရုဲစှ်</div> [[ဗီုရုပ်:Replace_this_image.jpg|left|100px|thumb]] '''ယၟု ပူဂိုလ်''' ဝွံ ဍေံ ဒှ်... (ဒၞာဲ ဏအ် စုတ် ပရေၚ် ပူဂိုလ် မရုဲစှ် လဝ် သွက် ဂိတု ဏအ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး သတ္တဟ ဏအ် မာန် ရ။ ချူ ဗွဲခမၞောန် ညိ။) <div style="text-align: right; margin-top: 10px;">'''[[ပါၚ်မုက်:ပူဂိုလ်/ပရေၚ် ရုဲစှ်|ဆက် ဗှ်...]]'''</div> <div style="background: #cce6ff; padding: 5px 10px; font-weight: bold; font-size: 120%; border-bottom: 2px solid #3366cc; margin-top: 20px;">နာဲ တီ လဝ် ဟာ...</div> * ... ယၟု ပူဂိုလ် ဏအ် ဝွံ... * ... ညး ဝွံ ကလိဂွံ လဝ် လာပ်... * ... ပ္ဍဲ သၞာံ... <div style="text-align: right; margin-top: 10px;">'''[[ပါၚ်မုက်:ပူဂိုလ်/နာဲ တီ လဝ် ဟာ|ဆက် ဗှ်...]]'''</div> | width="40%" valign="top" style="background: #ffffff; border: 1px solid #aaaaaa; padding: 15px;" | <div style="background: #cce6ff; padding: 5px 10px; font-weight: bold; font-size: 120%; border-bottom: 2px solid #3366cc;">ဗီုရုပ် ရုဲစှ်</div> <div style="text-align: center; margin-top: 10px;"> [[ဗီုရုပ်:Replace_this_image.jpg|250px|center]] <small>''စၞောန်ထ္ၜး ဗီုရုပ်''</small> </div> <div style="text-align: right; margin-top: 10px;">'''[[ပါၚ်မုက်:ပူဂိုလ်/ဗီုရုပ် ရုဲစှ်|ဆက် ဗှ်...]]'''</div> <div style="background: #cce6ff; padding: 5px 10px; font-weight: bold; font-size: 120%; border-bottom: 2px solid #3366cc; margin-top: 20px;">ကဏ္ဍဂမၠိုၚ်</div> * [[:ကဏ္ဍ:ပူဂိုလ်|ပူဂိုလ်]] ** [[:ကဏ္ဍ:သၟိၚ်ဂမၠိုၚ်|သၟိၚ်ဂမၠိုၚ်]] ** [[:ကဏ္ဍ:အစာချူလိက်ဂမၠိုၚ်|အစာချူလိက်ဂမၠိုၚ်]] ** [[:ကဏ္ဍ:အစာသုတေသနဂမၠိုၚ်|အစာသုတေသနဂမၠိုၚ်]] ** [[:ကဏ္ဍ:ပူဂိုလ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်|ပူဂိုလ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်]] ** [[:ကဏ္ဍ:အစာဘာဂမၠိုၚ်|အစာဘာဂမၠိုၚ်]] <div style="background: #cce6ff; padding: 5px 10px; font-weight: bold; font-size: 120%; border-bottom: 2px solid #3366cc; margin-top: 20px;">ပါၚ်မုက် မဆက်စပ်</div> * [[ပါၚ်မုက်:ဝၚ်|ဝၚ်]] * [[ပါၚ်မုက်:ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်|ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်]] * [[ပါၚ်မုက်:ဘာသာ|ဘာသာ]] |} stv5urxm6m3woypvi54oaeg8l0g4ybv 54787 54780 2026-05-10T09:33:15Z Aue Nai 24 54787 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ __NOEDITSECTION__ {| width="100%" cellpadding="5" cellspacing="10" style="background: #f9f9f9; border: 1px solid #aaaaaa;" |- | colspan="2" style="background: #e6f2ff; text-align: center; border: 1px solid #aaaaaa; padding: 15px;" | <div style="font-size: 160%; font-weight: bold;">ပါၚ်မုက် ပူဂိုလ် ညးမပြာကတ်ဂမၠိုၚ်</div> <div style="font-size: 110%; margin-top: 5px;">''ဒၞာဲ မကောံကလောအ် လဝ် ပရူပရာ ဝၚ်ပူဂိုလ် ညးမပြာကတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ကေုာံ ပရေၚ်ဝၚ်ဂမၠိုၚ်''</div> |- | width="60%" valign="top" style="background: #ffffff; border: 1px solid #aaaaaa; padding: 15px;" | <div style="background: #cce6ff; padding: 5px 10px; font-weight: bold; font-size: 120%; border-bottom: 2px solid #3366cc;">ပရေၚ် ပူဂိုလ် ရုဲစှ်</div> [[ဗီုရုပ်:Replace_this_image.jpg|left|100px|thumb]] '''ယၟု ပူဂိုလ်''' ဝွံ ဍေံ ဒှ်... (ဒၞာဲ ဏအ် စုတ် ပရေၚ် ပူဂိုလ် မရုဲစှ် လဝ် သွက် ဂိတု ဏအ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး သတ္တဟ ဏအ် မာန် ရ။ ချူ ဗွဲခမၞောန် ညိ။) <div style="text-align: right; margin-top: 10px;">'''[[ပါၚ်မုက်:ပူဂိုလ်/ပရေၚ် ရုဲစှ်|ဆက် ဗှ်...]]'''</div> <div style="background: #cce6ff; padding: 5px 10px; font-weight: bold; font-size: 120%; border-bottom: 2px solid #3366cc; margin-top: 20px;">နာဲ တီ လဝ် ဟာ...</div> * ... ယၟု ပူဂိုလ် ဏအ် ဝွံ... * ... ညး ဝွံ ကလိဂွံ လဝ် လာပ်... * ... ပ္ဍဲ သၞာံ... <div style="text-align: right; margin-top: 10px;">'''[[ပါၚ်မုက်:ပူဂိုလ်/နာဲ တီ လဝ် ဟာ|ဆက် ဗှ်...]]'''</div> | width="40%" valign="top" style="background: #ffffff; border: 1px solid #aaaaaa; padding: 15px;" | <div style="background: #cce6ff; padding: 5px 10px; font-weight: bold; font-size: 120%; border-bottom: 2px solid #3366cc;">ဗီုရုပ် ရုဲစှ်</div> <div style="text-align: center; margin-top: 10px;"> [[ဗီုရုပ်:Replace_this_image.jpg|250px|center]] <small>''စၞောန်ထ္ၜး ဗီုရုပ်''</small> </div> <div style="text-align: right; margin-top: 10px;">'''[[ပါၚ်မုက်:ပူဂိုလ်/ဗီုရုပ် ရုဲစှ်|ဆက် ဗှ်...]]'''</div> <div style="background: #cce6ff; padding: 5px 10px; font-weight: bold; font-size: 120%; border-bottom: 2px solid #3366cc; margin-top: 20px;">ကဏ္ဍဂမၠိုၚ်</div> * [[:ကဏ္ဍ:ပူဂိုလ်|ပူဂိုလ်]] ** [[:ကဏ္ဍ:သၟိၚ်ဂမၠိုၚ်|သၟိၚ်ဂမၠိုၚ်]] ** [[:ကဏ္ဍ:အစာချူလိက်ဂမၠိုၚ်|အစာချူလိက်ဂမၠိုၚ်]] ** [[:ကဏ္ဍ:အစာသုတေသနဂမၠိုၚ်|အစာသုတေသနဂမၠိုၚ်]] ** [[:ကဏ္ဍ:ပူဂိုလ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်|ပူဂိုလ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်]] ** [[:ကဏ္ဍ:အစာဘာဂမၠိုၚ်|အစာဘာဂမၠိုၚ်]] <div style="background: #cce6ff; padding: 5px 10px; font-weight: bold; font-size: 120%; border-bottom: 2px solid #3366cc; margin-top: 20px;">ပါၚ်မုက် မဆက်စပ်</div> * [[ပါၚ်မုက်:ဝၚ်|ဝၚ်]] * [[ပါၚ်မုက်:ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်|ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်]] * [[ပါၚ်မုက်:ဘာသာ|ဘာသာ]] |} [[ကဏ္ဍ:ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] lk6aze855u4equ1u43lax6ejamll4h7 14 11031 54781 2026-05-10T09:04:18Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "ကဏ္ဍ ဏအ် ဝွံ ဒှ် ကဏ္ဍ မပကောံကလောအ် လဝ် ပရေၚ်ဂမၠိုၚ် မဆေၚ်စပ် ကု ပူဂိုလ် တၞဟ်ဟ်၊ ပရေၚ်ဝၚ်ပူဂိုလ် ကေုာံ မၞိဟ် ညးမပြာကတ် တအ် ရ။ {{Commons category|People}} [[ကဏ္ဍ:မၞိဟ်]] ကဏ္ဍ:ပ..." 54781 wikitext text/x-wiki ကဏ္ဍ ဏအ် ဝွံ ဒှ် ကဏ္ဍ မပကောံကလောအ် လဝ် ပရေၚ်ဂမၠိုၚ် မဆေၚ်စပ် ကု ပူဂိုလ် တၞဟ်ဟ်၊ ပရေၚ်ဝၚ်ပူဂိုလ် ကေုာံ မၞိဟ် ညးမပြာကတ် တအ် ရ။ {{Commons category|People}} [[ကဏ္ဍ:မၞိဟ်]] [[ကဏ္ဍ:ပရေၚ်မၞိဟ်]] dlioqbw6zzwxljd29akn76ejcn4792d 54783 54781 2026-05-10T09:13:49Z Aue Nai 24 54783 wikitext text/x-wiki ကဏ္ဍ ဏအ် ဝွံ ဒှ် ကဏ္ဍ မပကောံကလောအ် လဝ် ပရေၚ်ဂမၠိုၚ် မဆေၚ်စပ် ကု ပူဂိုလ် တၞဟ်ဟ်၊ ပရေၚ်ဝၚ်ပူဂိုလ် ကေုာံ မၞိဟ် ညးမပြာကတ် တအ် ရ။ {{Commons category|People}} [[ကဏ္ဍ:မၞိဟ်]] [[ကဏ္ဍ:ပရေၚ်မၞိဟ်]] [[ကဏ္ဍ:ပူဂိုလ်]] 84b0ftsvmkxqo420wc6uhhbin0aaoay 0 11032 54782 2026-05-10T09:11:48Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox royalty | name = သၟိၚ် အသောက ဇၞော် | image = Lion Capital of Ashoka from Sarnath.jpg | caption = က္ဍိုပ် ဇာဒိသိုၚ် သၟိၚ်အသောက (Lion Capital of Ashoka)၊ မကေတ် နူ ဒၞာဲ သာရနာထ။ လၟုဟ် ဒှ် သင်္ကေတ အလဵုအသဳ အိန္ဒိယ။ | succession = သၟ..." 54782 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = သၟိၚ် အသောက ဇၞော် | image = Lion Capital of Ashoka from Sarnath.jpg | caption = က္ဍိုပ် ဇာဒိသိုၚ် သၟိၚ်အသောက (Lion Capital of Ashoka)၊ မကေတ် နူ ဒၞာဲ သာရနာထ။ လၟုဟ် ဒှ် သင်္ကေတ အလဵုအသဳ အိန္ဒိယ။ | succession = သၟိၚ်အေကရာဇ် မောရိယ | reign = c. 268 – 232 BCE | coronation = c. 268 BCE | predecessor = [[ဗိန္ဒုသာရ]] | successor = [[ဒသရထ မောရိယ]] | spouse = [[အသန္ဓိမိတ္တာ]]<br>[[ကရုဝကိ]]<br>[[ပဒ္မဝတဳ]]<br>[[တိဿရက္ခာ]] | issue = [[မဟိန္ဒ]]<br>[[သၚ်္ဃမိတ္တာ]]<br>[[ကုဏာလ]]<br>[[ဇလောက]] | house = [[မောရိယ]] | father = [[ဗိန္ဒုသာရ]] | mother = [[သုဘဒြာၚ်္ဂဳ]] | religion = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] }} '''သၟိၚ် အသောက''' (အၚ်္ဂလိက်: Ashoka the Great; c. 304 – 232 BCE) ဝွံ ဒှ် သၟိၚ်အေကရာဇ် အိန္ဒိယ မၞုံ ပ္ဍဲ တၞောဝ်သၟိၚ် [[မောရိယ]] တုဲ၊ ညး ဝွံ အုပ်ဓုပ် လဝ် ဍုၚ် အလုံ မွဲ ဇိုၚ်တိုက် အိန္ဒိယ နူကဵု သၞာံ ၜိုတ် ၂၆၈ ဒဵုကဵု ၂၃၂ ကိုပ်ကၠာ ခရေတ် (BCE) ရ။<ref>Thapar, Romila (1997). ''Aśoka and the Decline of the Mauryas''. Oxford University Press. p. 20.</ref> သၟိၚ် အသောက ဂှ် ဒှ် ကောန်စဴ သၟိၚ် [[စန္ဒြဂုတ္တ မောရိယ]] (Chandragupta Maurya) မဒှ် ညးမစဒက်ပ္တန် အေန်ပါယာ မောရိယ တုဲ၊ ညး ဝွံ ဒှ် ညးမပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ အေန်ပါယာ ဏအ် သီုကဵု မဒှ် သၟိၚ် မစကာ ဒြဟတ် သာသနာ ကေုာံ ဓမ္မ သွက်ဂွံ လဒက်ပ္တန် ပရေၚ်ၜိုဟ်သြိုဟ် ရ။ __TOC__ == ၁. နိဒါန် ကေုာံ ပထမအဝဲ == သၟိၚ် အသောက ဝွံ ကတဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် ပါဋလိပုတ် (Pataliputra) မဒှ် ဒၞာဲ ဍုၚ် ပတ္တနာ (Patna) လၟုဟ် ရ။ မအံက် ညး ဂှ် ဒှ် သၟိၚ် [[ဗိန္ဒုသာရ]] (Bindusara) တုဲ မိအံက် ညး ဂှ် ဒှ် ဂၞကျာ် [[သုဘဒြာၚ်္ဂဳ]] (Subhadrangi) မဒှ် သမၠီု ဗေဒၚ် မွဲ ရ။<ref>Strong, John S. (1989). ''The Legend of King Aśoka: A Study and Translation of the Aśokāvadāna''. Motilal Banarsidass Publ. p. 204.</ref> အခိၚ် ကာလ ညး သၟတ် တေအ်၊ အသောက ဂှ် ဒှ် ကောန်သၟိၚ် မၞုံ ကု ဒြဟတ် ကေုာံ ပရေၚ် စဳကၠး ပ္ဍဲ ပရေၚ် ပၞာန် တုဲ၊ ညး ဒးဒုၚ် စကာ ညံၚ်ဂွံ အာ ပသေက်ပသဝ် ပရေၚ် ကလိုက်ကမဵု ပ္ဍဲ ဒေသ [[တက္ကသဳလာ]] (Taxila) ကေုာံ ဥဇ္ဇေနဳ (Ujjain) ရ။ ပ္ဍဲ ဒေသ ဥဇ္ဇေနဳ ဏအ် ဟေၚ် ညး ဆဵုဂဗ ကု မိ ဒေဝဳ မဒှ် မိအံက် ကောန် သၟိၚ် မဟိန္ဒ ကေုာံ သၚ်္ဃမိတ္တာ ရ။<ref>Allen, Charles (2012). ''Ashoka: The Search for India's Lost Emperor''. Hachette UK. p. 82.</ref> == ၂. ပွမတိုန်နန် ကေုာံ ပရေၚ်ပြိုၚ်ပကာန် == ကာလ သၟိၚ် ဗိန္ဒုသာရ စုတိ အာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၇၂ BCE ဂှ်၊ ပရေၚ် ပြိုၚ်ပကာန် လလုဲ အဝဵု ကတဵုဒှ် အကြာ ကောန်သၟိၚ်ဂမၠိုၚ် ရ။ အတိုၚ် လိက် ဝၚ် ဗုဒ္ဓဘာသာ (သဳဟိုဠ်) မ္ဂး၊ သၟိၚ် အသောက ဝွံ ဂစိုတ် ထောအ် ကောဒေအ် ဇကု ၉၉ တၠ (ပါဲနူ သုသဳမ ကေုာံ တိဿ) သွက်ဂွံ ကလိဂွံ နန် ရ။<ref>Keay, John (2000). ''India: A History''. Grove Press. p. 90.</ref> ဟိုတ်နူ ပရေၚ် ပၞာန် အပ္ဍဲ ဏအ်၊ အခိၚ် စဝ် ဘိသေက် ပတိုန် နန် ဇေတ်တ် ဂှ် ဒး ကေတ် အခိၚ် ၄ သၞာံ တုဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၆၈ BCE ဟေၚ် ညး ဂွံ တိုန် နန် နဒဒှ် သၟိၚ်အေကရာဇ် မောရိယ ရ။ == ၃. ပၞာန် ကလိၚ်္ဂ ကေုာံ အကာဲအရာ လက္ကရဴ == [[File:Ashoka_Empire_Map.svg|thumb|300px|ပလိုတ် ကေုာံ ဇမၞော် အေန်ပါယာ သၟိၚ် အသောက]] ပ္ဍဲ သၞာံ မရနုက် ကု ဒစာံ မပတိုန် နန် (c. 260 BCE) ဂှ်၊ သၟိၚ် အသောက ဇက် ပၞာန် အာ ဇိုတ် ပလီု ဍုၚ် [[ကလိၚ်္ဂ]] (Kalinga) မဒှ် ဒေသ တွဵုရး ဩရိဿ (Odisha) လၟုဟ် ရ။ ပၞာန် ဏအ် ဝွံ ဒှ် ပၞာန် မဟိၚ်္သာ ကွေံကွေံ တုဲ၊ မၞိဟ် ၜိုတ် မွဲ ကိုဋ် ဒး ချိုတ် အာ တုဲ၊ မၞိဟ် မွဲကိုဋ်မသုန်လက် ဒးဒုၚ် ရပ် ဏာ နဒဒှ် ဍိက် ရ။<ref>Kulke, Hermann; Rothermund, Dietmar (2004). ''A History of India''. Routledge. p. 67.</ref> ကာလ သၟိၚ် အသောက ညာတ် ကေတ် ဆီ ကေုာံ ခန္ဓကာယ မဒး ချိုတ် အာ ပ္ဍဲ ဗလး ဝိုၚ် ပၞာန် ဂှ်၊ စိုတ် ညး ကတဵုဒှ် လၞီ သောက ဇၞော်ကဵုဒြဟတ် တုဲ၊ ညး ဖျေဟ် သ္ဂုတ်တ် ဒဒှ်ရ မွဲလှ်ေလေဝ် ဟွံ ဇက် ပၞာန် နကဵု လွဟ် မွဲ ဝါ ပၠန် ရ။ == ၄. ပွမပြံၚ်လှာဲ ရှ်ေသှ်ေ ဗုဒ္ဓဘာသာ == ဟိုတ်နူ ပရေၚ် ကလိၚ်္ဂ ဝွံ၊ သၟိၚ် အသောက စ လ္ၚတ် ကေတ် ဓရ် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ရ။ ညး ဒုၚ် ကေတ် လျိုၚ်သဇုၚ် ကေုာံ ဒ္ဂေတ် လ္ၚတ် ပရေၚ် ဟွံ ပကတဵု ပရိုက် (Ahimsa) ရ။ အတိုၚ် ဝၚ် မ္ဂး ညး ဝွံ ဒှ် ကွး ခမဳ [[ဥပဂုတ္တ]] (Upagupta) ဟွံသေၚ်မ္ဂး [[မောဂ္ဂလိပုတ္တ တိဿ]] (Moggaliputta Tissa) ရ။<ref>Gombrich, Richard (1988). ''Theravada Buddhism: A Social History from Ancient Benares to Modern Colombo''. Routledge. p. 129.</ref> ညး ထံက်ပၚ် ကဵု သာသနာ ဗုဒ္ဓ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ် တုဲ၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၜိုတ် ၂၅၀ BCE ဂှ် ညး ကော် ပကောံ သၚ်္ဂါယန မရနုက် ကု ပိ (Third Buddhist Council) ပ္ဍဲ ဍုၚ် ပါဋလိပုတ် ရ။ == ၅. ဓမ္မ ကေုာံ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် == သၟိၚ် အသောက ခၞံဗဒှ် လညာတ် "ဓမ္မ" (Dhamma/Dharma) သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ဍုၚ် ရ။ ဓမ္မ ညး ဏအ် ဝွံ ဟွံသေၚ် သွက် ဗုဒ္ဓဘာသာ မွဲ ဓဝ်၊ ဍေံ ဒှ် သဘဴဓဝ် လောကဳ မပ္တံ ကု ပွမရဴဂဴ မိမ၊ သၞေဟ်သၞဴ ကု မၞိဟ် ဇၞော်၊ ပွမဆာန်ဍူ တိရစ္ဆာန် ကေုာံ ပွမကဵု ဒါန် ရ။ ညး ခပတိုန် မၞိဟ် ဇၞော် မဟိမု "ဓမ္မ မဟာမတ္တ" (Dhamma Mahamatras) သွက်ဂွံ မၚ်မဲ ကေုာံ ပရး ဓမ္မ ပ္ဍဲ အလုံ အေန်ပါယာ ရ။<ref>Lahiri, Nayanjot (2015). ''Ashoka in Ancient India''. Harvard University Press. p. 145.</ref> == ၆. အမိၚ်လိက်တၟအ် သၟိၚ်အသောက == [[File:Ashoka_Rock_Edict_at_Junagadh.jpg|thumb|right|200px|အမိၚ်လိက်တၟအ် ဇၞော် သၟိၚ်အသောက ပ္ဍဲ ဂျူနာဂါဒ်]] သၟိၚ် အသောက တက် စုတ် အမိၚ် ကေုာံ သဘဴဓဝ် ညး ပ္ဍဲ လိက်တၟအ် (Rock Edicts) ကေုာံ တိုၚ်တၟအ် (Pillar Edicts) အလုံ အေန်ပါယာ ရ။ လိက် ဏအ် ဂှ် ချူ လဝ် နကဵု ဘာသာ ပြကြိုတ် (Prakrit) တုဲ စကာ လဝ် မလိက် [[ဗြာဟ္မဳ]] (Brahmi) ကေုာံ [[ခရောသ္ထဳ]] (Kharosthi) ရ။ ဗွဲလက္ကရဴ ဏအ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၃၇ ဂှ် တၠပညာ အၚ်္ဂလိက် [[เจမ်း ပရင်ဆက်]] (James Prinsep) ဟေၚ် ဗှ် တိတ် အဓိပ္ပါယ် ဍေံ မာန် ရ။<ref>Prinsep, James (1837). "Interpretation of the most ancient of inscriptions on the pillar at Delhi". ''Journal of the Asiatic Society of Bengal''. 6: 566-609.</ref> {| class="wikitable sortable" |+ စရၚ် အမိၚ်လိက်တၟအ် ဇၞော် (Major Rock Edicts) မပြာကတ်ဂမၠိုၚ် |- ! လၟေၚ် !! ပရူပရာ အဓိက !! ဒၞာဲ မဆဵု |- | ၁ || ပွမစဵုဒၞာ မဂစိုတ် တိရစ္ဆာန် သွက် ယဇ် || ဂေရ်နာ (Girnar) |- | ၂ || ပွမစဳရေၚ် ဖန်ဇန် လွဳယဲ သွက် မၞိဟ် ကေုာံ တိရစ္ဆာန် || သာဘဇ်ဂါရဳ (Shahbazgarhi) |- | ၄ || ဓရ် သၞေဟ်သၞဴ ကေုာံ လညာတ် ဓမ္မ || ကလ်သဳ (Kalsi) |- | ၁၃ || ဒဒိုခ် ပၞာန် ကလိၚ်္ဂ ကေုာံ ပွမအုပ်ဓုပ် နကဵု ဓမ္မ || ယေရရဂူဒိ (Yerragudi) |} == ၇. ပရေၚ်သိုၚ်ခၞံ ကေုာံ အနုသုခုမ == ပ္ဍဲ ခေတ် သၟိၚ် အသောက ဂှ်၊ ပရေၚ် သိုၚ်ခၞံ နကဵု တၟအ် ကတဵုဒှ် ပြာကတ် ကၠုၚ် ရ။ ညး သိုၚ် ခၞံ လဝ် စေတဳ ဂမၠိုၚ် မပ္တံ ကု [[စေတဳ သာန်ချဳ]] (Sanchi Stupa) ကေုာံ ဒၞာဲ ကျာ် မဒှ် မပ္တံ ကု လုမ္ဗိနဳ၊ ဗောဓဂယာ၊ သာရနာထ ကေုာံ ကုသိနာရ ရ။ တိုၚ်တၟအ် အသောက ပ္ဍဲ သာရနာထ ဂှ် ညာတ် ကေတ် ဇာဒိသိုၚ် ပန် မၚ် မုက် ပန် ဒိုဟ် (Lion Capital) တုဲ ဍေံ ဂှ် လၟုဟ် ဒှ် သင်္ကေတ အလဵုအသဳ ဍုၚ် အိန္ဒိယ ရ။ "အသောက စက္က" (Ashoka Chakra) မၞုံ ကု ခ္ဍောၚ် ၂၄ တၞုၚ် ဂှ် လေဝ် စုတ် လဝ် ပ္ဍဲ အလာံ ဍုၚ် အိန္ဒိယ ရ။<ref>Huntington, Susan L. (1985). ''The Art of Ancient India: Buddhist, Hindu, Jain''. Weatherhill. p. 43.</ref> == ၈. ပရေၚ်ဆက်ဆောံ မ္ၚးဍုၚ် ကေုာံ ပွမပလံၚ်သာသနာ == သၟိၚ် အသောက ဝွံ ဟွံသေၚ် ဆ ပရး သာသနာ ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ ဓဝ်၊ ညး ပလံၚ် ဏာ ဓမ္မဒူတ ဇရေၚ် ဍုၚ် မ္ၚး ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။ ကောန် ညး မဟိန္ဒ ကေုာံ သၚ်္ဃမိတ္တာ ဂှ် ပလံၚ် ဏာ သာသနာ ဇရေၚ် ဍုၚ် [[သဳဟိုဠ်]] (Sri Lanka) ရ။ ညး သီု ပလံၚ် ဏာ ဂမဳ သောဏ ကေုာံ ဥတ္တရ ဇရေၚ် [[သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ]] (Suvannabhumi) ကေုာံ ဇရေၚ် ဍုၚ် ဂရိတ် (Hellenistic) ဂမၠိုၚ် မပ္တံ ကု အဳဂျေပ်၊ သဳရဳယျာ ကေုာံ မက်သဳဒဝ်နဳယျာ ရ။<ref>Guruge, Ananda W. P. (1993). ''Asoka, the Righteous: A Definitive Biography''. Central Cultural Fund. p. 302.</ref> == ၉. လက္ကရဴဘဝ ကေုာံ ပွမစုတိ == ဗွဲလက္ကရဴ ပ္ဍဲ လအိတ် ဘဝ ညး၊ အဝဵု အေန်ပါယာ မောရိယ စ ဍိုန်လျ စှ်ေ ကၠုၚ် ရ။ အတိုၚ် လိက် ဝၚ် လ္ၚဵု မ္ဂး၊ ညး ကဵု ဒါန် ဒြပ်ရတ် တအ် ဇရေၚ် သၚ်ဂမၠိုၚ် ဂၠိုၚ် လောန် အာ တုဲ၊ ဂအုပ် ပၞာန် ကေုာံ ကောန်စဴ ညး ဂမၠိုၚ် ဒး တးပါဲ အဝဵု ညး ရ။<ref>Basham, A. L. (1954). ''The Wonder That Was India''. Sidgwick & Jackson. p. 55.</ref> သၟိၚ် အသောက ဝွံ စုတိ အာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၜိုတ် ၂၃၂ BCE ရ။ ကြဴနူ ညး စုတိ တုဲ လအ် ဂွံ ၅၀ သၞာံ ဓဝ်၊ အေန်ပါယာ မောရိယ ဇၞော် ဂှ် ပြိုဟ်လီု တုဲ လီုလာ် အာ ရ။ == ၁၀. အာဲကၟာဲ ကေုာံ ပွမစၟတ်သမ္တီ ပ္ဍဲဝၚ် == သၟိၚ် အသောက ဝွံ ဒှ် သၟိၚ် မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝၚ် ဂၠးတိ ရ။ အာဲကၟာဲ ညး ၜိုတ် မသှ်ေၜတ် ဒၟံၚ် တအ် ဝွံ ဒှ် အရာ မကဵု ခွန်အား သွက် ညး ဂၠးတိ အလုံ မွဲ ရ။ ညးချူလိက် ဝၚ် အၚ်္ဂလိက် [[အိတ်ချ် ဂျဳ ဝဲလ်]] (H. G. Wells) ဝွံ ဟီု ထိုၚ်သး လဝ် သၟိၚ် အသောက မ္ဂး- "ပ္ဍဲ အကြာ သၟိၚ် ဨကရာဇ် မဂၠိုၚ်ကဵု လ္ၚီ မၞုံ ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ ဝၚ် ဂမၠိုၚ် ဂှ်၊ ယၟု သၟိၚ် အသောက မွဲ ဟေၚ် ဍေံ တၟး လျး ဒၟံၚ် ညံၚ်ရဴ သၞံၚ် မွဲ ရ။"<ref>Wells, H. G. (1920). ''The Outline of History''. Newnes. p. 212.</ref> လၟုဟ် ဝွံ အိန္ဒိယ ခေတ်တၟိ စၟတ်သမ္တီ လဝ် ညး နဒဒှ် တၠဓမ္မ မွဲ တုဲ စကာ လဝ် သင်္ကေတ ညး အလုံ ဍုၚ် ရ။ == နိဿဲ == <references /> == လေန် မ္ၚး == * [https://www.youtube.com/watch?v=8b2BqE-ZgQo YouTube: ဝၚ် သၟိၚ် အသောက (Documentary in English)] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Ashoka Wikimedia Commons: ဗီုရုပ် မဆေၚ်စပ် ကု သၟိၚ် အသောက] {{ဒက်ပ္တန် သၟိၚ်ဂမၠိုၚ် အိန္ဒိယ}} [[ကဏ္ဍ:သၟိၚ်မောရိယဂမၠိုၚ်]] [[ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ]] [[ကဏ္ဍ:ပူဂိုလ်ဂမၠိုၚ်]] [[ကဏ္ဍ:ဝၚ် အိန္ဒိယ တြေံ]] 8e58doe7z2drcsddzfxwbz9sugz0r3z 0 11033 54784 2026-05-10T09:21:54Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Use dmy dates|date=May 2026}}{{Infobox|title=လမျီု (Life)|image=[[File:Animal diversity.png|250px|center|လမျီုဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ]]|caption=ဂကောံ သတ်မၞုံကဵုလမျီု တၞဟ်ဟ်သာ် မၞုံ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ|label1=ကဏ္ဍ သိပ္ပံ|data1=[[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)|label2=သဇိ..." 54784 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=May 2026}}{{Infobox|title=လမျီု (Life)|image=[[File:Animal diversity.png|250px|center|လမျီုဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ]]|caption=ဂကောံ သတ်မၞုံကဵုလမျီု တၞဟ်ဟ်သာ် မၞုံ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ|label1=ကဏ္ဍ သိပ္ပံ|data1=[[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)|label2=သဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက်|data2=သၞာံ ၜိုတ် ၃.၅ - ၄.၂ ဗဳလဳယာန် မတုဲကၠုၚ်<ref>Schopf, J. W. (2006). Fossil evidence of Archaean life. Philosophical Transactions of the Royal Society B, 361(1470), 869-885.</ref>|label3=ဂကူ တၞောဝ်|data3=[[Archaea]], [[Bacteria]], [[Eukarya]]}}'''လမျီု''' ({{lang-en|Life}}) ဝွံ ဒှ် အၚ်္ဂလက်သန် မစၟတ်သမ္တီ ပါ်ခြာ ကဵု ဂကောံရုပ်ဝတ္ထု မၞုံ ကု [[ဇဳဝကမ္မ]] (Metabolism)၊ ပွမဇၞော်မောဝ်၊ ပွမကလေၚ်မောဝ်ပတိုန်၊ ကေုာံ ပွမကလေၚ်ပၠန် ကု ပွဳပွူသဘာဝ တအ် နူကဵု ဂကောံရုပ်ဝတ္ထု မဟွံမွဲ ကု အၚ်္ဂလက်သန် တအ် ဏအ် ရ။ လမျီု ဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍ သဇိုၚ် တမ်မူလ ပ္ဍဲ ပရေၚ်လ္ၚတ် [[ဇဳဝဗေဒ]] တုဲ၊ သတ်မၞုံကဵုလမျီု သီုဖအိုတ် ဂှ် ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု [[သေဝ်]] (Cell) ဂမၠိုၚ် ရ။ သတ်မၞုံကဵုလမျီု ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဝွံ ဍိုက်ပေၚ် တဴ နကဵု ဓါတ် [[ကာဗောန်]] ကေုာံ ဍာ် တုဲ ဍေံတအ် စကာ [[ဒဳအေန်အေ]] (DNA) သွက်ဂွံ ဂိုၚ်သိပ် တၚ်နၚ် ဗဳဇ ရ။ == ၁. နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် လမျီု == လမျီု ဝွံ ဒှ် ပရူပရာ မဇြိုဟ်နက် ကေုာံ မၞုံ ကု အဓိပ္ပါယ် တၞဟ်ဟ်သာ် အတိုၚ် မပါ်ခြာ လ္ၚတ် လဝ် နကဵု ပရေၚ် သိပ္ပံ၊ ဒဿန ကေုာံ ဘာသာ တအ် ရ။ ပ္ဍဲ ပရေၚ် သိပ္ပံ [[ဇဳဝဗေဒ]] မ္ဂး၊ လမျီု ဂှ် ဒှ် လဒက်ပ္တန် ဇဳဝ မၞုံ ကု အစောံစရာဲ သွက်ဂွံ မၚ်မဲ ဓါတ်အပ္ဍဲ (Homeostasis)၊ ပွမဒက်ပ္တန် ကလာပ်ရုပ်၊ ကေုာံ ပွမဇၞော်မောဝ် မာန် ရ။ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် လမျီု မချိုတ်ပၠိုတ် မွဲ ဂှ် ဟွံမွဲ ကၠးကၠး ဏီ သ္ၚာဲ၊ ဆဂး တၠပညာ တအ် ဒုၚ်တဲ လဝ် ဒဒှ်ရ လမျီု ဝွံ ဒှ် သၞောတ် မဆက်စပ် ကု ဓါတုဗေဒ မဖန်ဗဒှ် ဇကုအလဵုဇကု မာန် တုဲ မပြံၚ်လှာဲ တိုန် နကဵု သဘာဝ (Darwinian evolution) ရ။ စပ် ကု ဝေါဟာရ [[wikt:mnw:လမျီု|လမျီု]] ဏအ် ဂှ် ပ္ဍဲ တၠပညာ ရူပဗေဒ တအ် မ္ဂး ညးတအ် ပံက် လဝ် အဓိပ္ပါယ် နကဵု လဒက်ပ္တန် မဖအောန် ဖျေဟ် ဓါတ် အေန်ထရဝ်ပဳ (Entropy) ရ။ ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ လမျီု ဝွံ ဒှ် သၞောတ် မတံၚ်ကေတ် ဒြဟတ် နူ ပွဳပွူသဘာဝ သွက်ဂွံ မၚ်မဲ လဒက်ပ္တန် ဇကု ညံၚ် ဟွံဂွံ လီုလာ် အာ ရ။<ref>Schrödinger, E. (1944). What is Life? The Physical Aspect of the Living Cell. Cambridge University Press.</ref> == ၂. အၚ်္ဂလက်သန် လမျီုဂမၠိုၚ် (Characteristics of Life) == သတ်မၞုံကဵုလမျီု သီုဖအိုတ် ဂှ် ဍိုက်ပေၚ် တဴ နကဵု အၚ်္ဂလက်သန် သဇိုၚ် ၇ သာ် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ- {| class="wikitable" |+အၚ်္ဂလက်သန် သဇိုၚ် သတ်မၞုံကဵုလမျီု !လၟေၚ် !အၚ်္ဂလက်သန် !ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ ဥပမာ |- |၁ |ပွမမၚ်မဲ ဓါတ်အပ္ဍဲ (Homeostasis) |ပွမထိၚ်ဒဝ် ပွဳပွူ အပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ညံၚ်ဂွံ ညိၚ်ဝတ်။ (ဥပမာ - ပွမထိၚ် ဓါတ်ဂမ္တဴ ခန္ဓကာယ မၞိဟ်) |- |၂ |လဒက်ပ္တန် (Organization) |ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု သေဝ် မွဲ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဂၠိုၚ်နူ မွဲ။ |- |၃ |ဇဳဝကမ္မ (Metabolism) |ပွမပြံၚ်လှာဲ ဒြဟတ် ကေုာံ ဓါတု ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ။ (ဥပမာ - ပွမစၞောန် အဟာရ) |- |၄ |ဇမၞော်မၟောဝ် (Growth) |ပွမဇၞော်တိုန် လၟိဟ် ကေုာံ ဗၞတ်ဗ္ၜတ် သေဝ် အပ္ဍဲ။ |- |၅ |ပွမကလေၚ်ပၠန် (Response to stimuli) |ပွမချဳဒရာၚ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ကလေၚ်ပၠန် ကု အာရီု မ္ၚး။ |- |၆ |ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ (Adaptation) |ပွမပြံၚ်လှာဲ အတိုၚ် ပွဳပွူသဘာဝ သွက်ဂွံ ဂျိုၚ်လမျီု မာန်။ |- |၇ |ပွမမောဝ်ပတိုန် (Reproduction) |ပွမဖန်ဗဒှ် တၞောဝ်ဒတောဝ် တၟိ နကဵု မထပ် ပတိတ် မသ။ |} == ၃. သဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက် လမျီု (Origin of Life) == [[ဝှာင်:Miller-Urey_experiment-en.svg|right|thumb|300x300px|စမ်ၜတ် မဳလာ-ယူရေ (Miller-Urey experiment) မထ္ၜး ကဵု ဗီုပြၚ် ဓါတု မဖန်ဗဒှ် လမျီု]] ပရေၚ် စူစောတ် လ္ၚတ် သဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက် လမျီု ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (Abiogenesis) ဝွံ ဒှ် ပရေၚ်လ္ၚတ် မဇၞော်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ သိပ္ပံ ရ။ အတိုၚ် သက်သဳ ဝၚ်တၟအ် မ္ဂး၊ လမျီု ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဝွံ စကတဵုဒှ် လဝ် နူကဵု ၜိုတ် ၃.၅ စဵုကဵု ၄.၂ ဗဳလဳယာန် သၞာံ မတုဲကၠုၚ် တေအ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၃ တေအ်၊ တၠပညာ သိပ္ပံ Stanley Miller ကေုာံ Harold Urey တအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် ပရေၚ်စမ်ၜတ် မွဲ (Miller-Urey experiment) တုဲ ညးတအ် ထ္ၜး ကဵု သက်သဳ ဒဒှ်ရ ဓါတ် အမဳနဝ် အေက်သေတ် (Amino acids) မဒှ် သဇိုၚ် သွက် သတ်မၞုံကဵုလမျီု တအ် ဂှ် ကတဵုဒှ် ကၠုၚ် နူကဵု ဓါတ်ဟွံမွဲကဵုလမျီု (Inorganic compounds) ပ္ဍဲ ပွဳပွူ ဂၠးတိ ကၠာတေအ် မာန် ရ။<ref>Miller, S. L. (1953). A production of amino acids under possible primitive earth conditions. Science, 117(3046), 528-529.</ref> == ၄. အလုံဂၠးတိ ကေုာံ ပွဳပွူသဘာဝ (Biosphere and Environment) == [[ဂၠးတိ]] (Earth) ဝွံ ဒှ် ဆမွဲတၟအ် ဂၠးတိ ပ္ဍဲ စက္ကဝါ ပိုဲ မတီ လဝ် ဒဒှ်ရ နွံ ကု လမျီု ရ။ ဂကောံ သတ်မၞုံကဵုလမျီု သီုဖအိုတ် မဂျိုၚ်ဒၟံၚ် လတူ ဂၠးတိ ဏအ် ဂှ် ပံၚ်ပကောံ တုဲ ညးကော် စ အလုံဂၠးတိလမျီု (Biosphere) ရ။ အလုံဂၠးတိလမျီု ဏအ် ဝွံ နွံ ပ္ဍဲ လတူ တိ၊ အပ္ဍဲ ဍာ်မှာသၟိတ်၊ လတူ ကျာ ကေုာံ အပ္ဍဲ တိ ဇြိုဟ်ဇြိုဟ် တအ် မာန် ရ။ လ္ၚဵု ဂှ် သတ်မၞုံကဵုလမျီု ဂကူ သၟတ် မပ္တံ ကု ဗေတ်တဳရဳယျာ (Bacteria) တအ် ဝွံ မာန် ဂျိုၚ် လမျီု ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ပွဳပွူ မသကာတ်မြဟ် လောန် (Extremophiles) မပ္တံ ကု ဒၞာဲ ဂမ္တဴ လောန်၊ ဒၞာဲ အေက်သေတ် ထတ်လောန် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဒၞာဲ ဟွံမွဲ ကု ဓါတ် အံက်သဳဂျေန် တအ် မာန် ရ။<ref>Madigan, M. T., & Marrs, B. L. (1997). Extremophiles. Scientific American, 276(4), 82-87.</ref> == ၅. ဂကူလမျီု ကေုာံ ပရေၚ်ပါ်ကဆံၚ် (Classification of Life) == [[ဝှာင်:Phylogenetic_tree.svg|left|thumb|300x300px|တၞောဝ် ဗဳဇ လမျီု ပိ ဂကူ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ]] သွက်ဂွံ လ္ၚတ် လောဲသွာ မ္ဂး၊ တၠပညာ ဇဳဝဗေဒ တအ် ပါ်ခြာ လဝ် ဂကူ လမျီုဂမၠိုၚ် (Taxonomy) အတိုၚ် စၟတ်သမ္တီ Carl Woese ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၀ မ္ဂး၊ လမျီု ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဝွံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု သၞောတ် တၞောဝ် ဇၞော် (Domains) ပိ သာ် ရ- * '''အာခဳယာ ([[Archaea]])''': သတ်မၞုံကဵုသေဝ်မွဲ (Single-celled) မဂျိုၚ် လမျီု ပ္ဍဲ ဒၞာဲ သကာတ်မြဟ်။ * '''ဗေတ်တဳရဳယျာ ([[Bacteria]])''': သတ်မၞုံကဵုသေဝ်မွဲ မၞုံ အလုံ ဒၞာဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ။ * '''ယူကာရဳယာ ([[Eukarya]])''': သတ် မၞုံ ကု နျူကလဳယပ် (Nucleus) ချိုတ်ပၠိုတ်၊ မပ္တံ ကု တၞံ၊ တိရစ္ဆာန် ကေုာံ မၞိဟ် တအ် ပါလုပ် ရ။<ref>Woese, C. R., Kandler, O., & Wheelis, M. L. (1990). Towards a natural system of organisms: proposal for the domains Archaea, Bacteria, and Eucarya. Proceedings of the National Academy of Sciences, 87(12), 4576-4579.</ref> == ၆. လမျီု ကေုာံ ဓါတုဗေဒ (Biochemistry of Life) == ဓါတုဗေဒ လမျီု (Biochemistry) ဝွံ လ္ၚတ် ပရူ ဓါတ် မဒက်ပ္တန် လဝ် သတ်မၞုံကဵုလမျီု ဂမၠိုၚ် ရ။ သတ်မၞုံကဵုလမျီု အလုံဂၠးတိ ဏအ် ဝွံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဓါတ် သဇိုၚ် ၆ သာ် မတွံဂး (CHONPS): Carbon (ကာဗောန်), Hydrogen (ဟိုက်ဒရဝ်ဂျေန်), Oxygen (အံက်သဳဂျေန်), Nitrogen (နိုက်ထရဝ်ဂျေန်), Phosphorus (ဖဝ်သဖောရတ်) ကေုာံ Sulfur (ဆာလဖာ) တအ် ရ။ ဓါတ် [[ဍာ်]] (Water) ဝွံ ဒှ် အရာ အဓိက သွက် လမျီု ရ။ ဍာ် ဂှ် ဒှ် ဓါတ် မဖှ် ကဵု ဓါတု ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ တုဲ မရၚ်တၠုၚ် ကဵု လဒက်ပ္တန် [[ဒဳအေန်အေ]] (DNA) ကေုာံ အာရ်အေန်အေ (RNA) တအ် ရ။ ဒဳအေန်အေ ဂှ် ဒှ် ဓါတ် မဂိုၚ်သိပ် လဝ် တၚ်နၚ် ဗဳဇ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် သတ်မၞုံကဵုလမျီု အဆက်ဆက် ရ။<ref>Watson, J. D., & Crick, F. H. (1953). Molecular structure of nucleic acids: a structure for deoxyribose nucleic acid. Nature, 171(4356), 737-738.</ref> == ၇. ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ကေုာံ ဇမၞော်မၟောဝ် (Evolution and Adaptation) == [[ဝှာင်:Darwin's_finches_by_Gould.jpg|right|thumb|250x250px|ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ဂစေံ ပ္ဍဲ တကအ် ဂါလာပါဂေါတ် မလ္ၚတ် လဝ် နကဵု ချာလ် ဒါဝေန်]] သတ်မၞုံကဵုလမျီု ဂမၠိုၚ် ဝွံ ပြံၚ်လှာဲ ကၠုၚ် အတိုၚ် အခိၚ် ကာလ နကဵု ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ (Evolution) ရ။ လညာတ် ဏအ် ဂှ် ပတိုန် ထ္ၜး လဝ် နကဵု တၠပညာ သိပ္ပံ [[ချာလ် ဒါဝေန်]] (Charles Darwin) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၅၉ ရ။ ညး ဟီု ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ သတ်မၞုံကဵုလမျီု ဂမၠိုၚ် ဝွံ ပြံၚ်လှာဲ တိုန် နကဵု နဲကဲ [[ပွမရုဲစှ် နကဵု သဘာဝ]] (Natural selection) ရ။ သတ် မၞုံ ကု အစောံစရာဲ ကိတ်ညဳ ကု ပွဳပွူသဘာဝ အိုတ် ဂှ် ဂျိုၚ် လမျီု မာန် တုဲ သတ် ဟွံမာန် တအ် ဂှ် လီုလာ် ကၠေအ်ကၠက် အာ ရ။ ဣဏအ် ဝွံ ဒှ် တမ်မူလ ဒဒှ်ရ သတ်မၞုံကဵုလမျီု သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ဝွံ မၞုံ ကု ရိုဟ်ကၞက် မွဲ ဓဝ် ပံၚ်စပ် ဒၟံၚ် ရ။<ref>Darwin, C. (1859). On the Origin of Species by Means of Natural Selection. John Murray.</ref> == ၈. လမျီု မ္ၚးဂၠးတိ (Extraterrestrial Life) == လမျီု မ္ၚးဂၠးတိ (Extraterrestrial Life) ဝွံ ဒှ် ပရေၚ်လ္ၚတ် သတ်မၞုံကဵုလမျီု မမ္ၚး ဂၠးတိ (Astrobiology) ရ။ လၟုဟ်ဝွံ ပိုဲ ဟွံဂွံ ဆဵု သက်သဳ ချိုတ်တ်ပၠိုတ်တ် ဏီ သ္ၚာဲ၊ ဆဂး တၠပညာ သိပ္ပံ တအ် ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ လမျီု ဍောတ်တ် သၟတ်တ် မပ္တံ ကု ဗေတ်တဳရဳယျာ တအ် မာန် ဂျိုၚ် လမျီု ပ္ဍဲ ဂၠးတိ မၞုံ ကု ဍာ် မပ္တံ ကု ဂြိုဟ် အၚ်္ဂါ (Mars) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဂိတု ယူရဝ်ပါ (Europa) မဒှ် ဂိတု ဂြိုဟ် ဗြဟ္မပတိ တအ် ရ။<ref>Chyba, C. F., & Hand, K. P. (2005). Astrobiology: the study of the living universe. Annual Review of Astronomy and Astrophysics, 43, 31-74.</ref> [https://www.youtube.com/watch?v=QOCaacO8wus လ္ၚတ်ရံၚ် ဒဒှ် လမျီု ပ္ဍဲ စက္ကဝါ (YouTube)] == ၉. ပရေၚ်ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ ဒဿန (Cultural and Philosophical Views) == ပ္ဍဲ ပရေၚ် ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ ဘာသာ တအ် မ္ဂး၊ "လမျီု" ဝွံ နွံ ကု အဓိပ္ပါယ် ဇြိုဟ်နက် လောန် ရ။ ဘာသာ ဂမၠိုၚ် မပ္တံ ကု [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ ဟိန္ဒူ ကေုာံ ခရေတ်ယာန် တအ် ဝွံ ပံက် လဝ် အဓိပ္ပါယ် လမျီု ကေုာံ ပရေၚ်ကတဵုဒှ် လမျီု မၞုံ ကု တၚ်ရန်တၟအ် ရ။ ပ္ဍဲ ဒဿန ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး၊ လမျီု ဝွံ ဒှ် သံသာ မကလေၚ် ဂေတ် ကတဵုဒှ် မွဲ တုဲ၊ ပွမကလိဂွံ လမျီု မၞိဟ် ဝွံ ဒှ် အခေါၚ် ခိုဟ် သွက်ဂွံ ကၠောန် ကုသိုလ် ကေုာံ လ္ၚတ် ဓရ် သွက်ဂွံ တိတ် ဗၠး နူ ဒဒိုက် သံသာ ရ။ တၠပညာ ဒဿနဂမၠိုၚ် လေဝ် ဂၠာဲ သ္ၚေဝ် လ္ၚတ် ဒၟံၚ် အဓိပ္ပါယ် ဇေတ်တ် သွက် မဂျိုၚ် လမျီု ဂှ် ရ။<ref>Gowans, C. (2003). Philosophy of the Buddha. Routledge.</ref> == ၁၀. လမျီုနဲပညာ ကေုာံ အနာဂတ် (Artificial Life and Future) == ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ဝွံ တၠပညာ တအ် လ္ၚတ် ဖန်ဗဒှ် လမျီု နဲပညာ (Artificial Life) ဟွံသေၚ်မ္ဂး လမျီု ကတဵုဒှ် နူ စက် ကေုာံ ပရဝ်ဂရာမ် တအ် ရ။ ဇဳဝဗေဒ မဖန်ဗဒှ် (Synthetic Biology) ဝွံ ဂစာန် ဒၟံၚ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် သေဝ် တၟိ နကဵု နဲကဲ စက် မာန် ရ။<ref>Benner, S. A., & Sismour, A. M. (2005). Synthetic biology. Nature Reviews Genetics, 6(7), 533-543.</ref> ပါဲ နူ ဏအ်၊ ကွတ်ပညာ [[ဉာဏ်ပညာ ကလုပ်]] (AI) မဇၞော်မောဝ် ကၠုၚ် ဏအ် ဝွံ လေဝ် ပကဵု ညံၚ် မၞိဟ် တအ် ဒး ကလေၚ် ချပ် ဂၠာဲ သ္ၚေဝ် သာ်လဵု ဂွံ ကော် စ "လမျီု" ဇေတ်တ် ဂှ် ရ။ အနာဂတ် လမျီု ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံၚ် ကု ပရေၚ် မၚ်မဲ သဘာဝ၊ ပရေၚ် ပြံၚ်လှာဲ ဥတု ကေုာံ ကွတ်ပညာ မဇၞော်မောဝ် တိုန် တအ် ရ။<ref>Bostrom, N. (2014). Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies. Oxford University Press.</ref> == မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ သက်သဳဂမၠိုၚ် (References) == <references /> == ဆက် လ္ၚတ် ရံၚ် (See also) == * [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology) * [[ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ သဘာဝ]] (Evolution) * [[ဒဳအေန်အေ]] (DNA) == လေန် မ္ၚး (External links) == * [[:en:Life|Life]] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အၚ်္ဂလိက် {{Navbox|name=လမျီု|title=[[လမျီု]] ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ သဇိုၚ်|listclass=hlist|state=uncollapsed|group1=သဇိုၚ် သတ်မၞုံကဵုလမျီု|list1=* [[သေဝ်]] * [[ဒဳအေန်အေ]] * [[ဇဳဝကမ္မ]] * [[ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ သဘာဝ|ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ]]|group2=ဂကူ လမျီု|list2=* [[တိရစ္ဆာန်]] * [[တၞံ]] * [[ဗေတ်တဳရဳယျာ]] * [[အာခဳယာ]] * [[မှိုအ်]]|group3=ကဏ္ဍ မဆက်စပ်|list3=* [[ဇဳဝဗေဒ]] * [[ဂၠးတိ]] * [[သဘာဝ]]}} e7os40hxvs9scwjrr9nvp9s4ib7dwk2 54785 54784 2026-05-10T09:23:36Z Aue Nai 24 /* လေန် မ္ၚး (External links) */ 54785 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=May 2026}}{{Infobox|title=လမျီု (Life)|image=[[File:Animal diversity.png|250px|center|လမျီုဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ]]|caption=ဂကောံ သတ်မၞုံကဵုလမျီု တၞဟ်ဟ်သာ် မၞုံ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ|label1=ကဏ္ဍ သိပ္ပံ|data1=[[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)|label2=သဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက်|data2=သၞာံ ၜိုတ် ၃.၅ - ၄.၂ ဗဳလဳယာန် မတုဲကၠုၚ်<ref>Schopf, J. W. (2006). Fossil evidence of Archaean life. Philosophical Transactions of the Royal Society B, 361(1470), 869-885.</ref>|label3=ဂကူ တၞောဝ်|data3=[[Archaea]], [[Bacteria]], [[Eukarya]]}}'''လမျီု''' ({{lang-en|Life}}) ဝွံ ဒှ် အၚ်္ဂလက်သန် မစၟတ်သမ္တီ ပါ်ခြာ ကဵု ဂကောံရုပ်ဝတ္ထု မၞုံ ကု [[ဇဳဝကမ္မ]] (Metabolism)၊ ပွမဇၞော်မောဝ်၊ ပွမကလေၚ်မောဝ်ပတိုန်၊ ကေုာံ ပွမကလေၚ်ပၠန် ကု ပွဳပွူသဘာဝ တအ် နူကဵု ဂကောံရုပ်ဝတ္ထု မဟွံမွဲ ကု အၚ်္ဂလက်သန် တအ် ဏအ် ရ။ လမျီု ဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍ သဇိုၚ် တမ်မူလ ပ္ဍဲ ပရေၚ်လ္ၚတ် [[ဇဳဝဗေဒ]] တုဲ၊ သတ်မၞုံကဵုလမျီု သီုဖအိုတ် ဂှ် ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု [[သေဝ်]] (Cell) ဂမၠိုၚ် ရ။ သတ်မၞုံကဵုလမျီု ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဝွံ ဍိုက်ပေၚ် တဴ နကဵု ဓါတ် [[ကာဗောန်]] ကေုာံ ဍာ် တုဲ ဍေံတအ် စကာ [[ဒဳအေန်အေ]] (DNA) သွက်ဂွံ ဂိုၚ်သိပ် တၚ်နၚ် ဗဳဇ ရ။ == ၁. နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် လမျီု == လမျီု ဝွံ ဒှ် ပရူပရာ မဇြိုဟ်နက် ကေုာံ မၞုံ ကု အဓိပ္ပါယ် တၞဟ်ဟ်သာ် အတိုၚ် မပါ်ခြာ လ္ၚတ် လဝ် နကဵု ပရေၚ် သိပ္ပံ၊ ဒဿန ကေုာံ ဘာသာ တအ် ရ။ ပ္ဍဲ ပရေၚ် သိပ္ပံ [[ဇဳဝဗေဒ]] မ္ဂး၊ လမျီု ဂှ် ဒှ် လဒက်ပ္တန် ဇဳဝ မၞုံ ကု အစောံစရာဲ သွက်ဂွံ မၚ်မဲ ဓါတ်အပ္ဍဲ (Homeostasis)၊ ပွမဒက်ပ္တန် ကလာပ်ရုပ်၊ ကေုာံ ပွမဇၞော်မောဝ် မာန် ရ။ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် လမျီု မချိုတ်ပၠိုတ် မွဲ ဂှ် ဟွံမွဲ ကၠးကၠး ဏီ သ္ၚာဲ၊ ဆဂး တၠပညာ တအ် ဒုၚ်တဲ လဝ် ဒဒှ်ရ လမျီု ဝွံ ဒှ် သၞောတ် မဆက်စပ် ကု ဓါတုဗေဒ မဖန်ဗဒှ် ဇကုအလဵုဇကု မာန် တုဲ မပြံၚ်လှာဲ တိုန် နကဵု သဘာဝ (Darwinian evolution) ရ။ စပ် ကု ဝေါဟာရ [[wikt:mnw:လမျီု|လမျီု]] ဏအ် ဂှ် ပ္ဍဲ တၠပညာ ရူပဗေဒ တအ် မ္ဂး ညးတအ် ပံက် လဝ် အဓိပ္ပါယ် နကဵု လဒက်ပ္တန် မဖအောန် ဖျေဟ် ဓါတ် အေန်ထရဝ်ပဳ (Entropy) ရ။ ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ လမျီု ဝွံ ဒှ် သၞောတ် မတံၚ်ကေတ် ဒြဟတ် နူ ပွဳပွူသဘာဝ သွက်ဂွံ မၚ်မဲ လဒက်ပ္တန် ဇကု ညံၚ် ဟွံဂွံ လီုလာ် အာ ရ။<ref>Schrödinger, E. (1944). What is Life? The Physical Aspect of the Living Cell. Cambridge University Press.</ref> == ၂. အၚ်္ဂလက်သန် လမျီုဂမၠိုၚ် (Characteristics of Life) == သတ်မၞုံကဵုလမျီု သီုဖအိုတ် ဂှ် ဍိုက်ပေၚ် တဴ နကဵု အၚ်္ဂလက်သန် သဇိုၚ် ၇ သာ် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ- {| class="wikitable" |+အၚ်္ဂလက်သန် သဇိုၚ် သတ်မၞုံကဵုလမျီု !လၟေၚ် !အၚ်္ဂလက်သန် !ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ ဥပမာ |- |၁ |ပွမမၚ်မဲ ဓါတ်အပ္ဍဲ (Homeostasis) |ပွမထိၚ်ဒဝ် ပွဳပွူ အပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ညံၚ်ဂွံ ညိၚ်ဝတ်။ (ဥပမာ - ပွမထိၚ် ဓါတ်ဂမ္တဴ ခန္ဓကာယ မၞိဟ်) |- |၂ |လဒက်ပ္တန် (Organization) |ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု သေဝ် မွဲ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဂၠိုၚ်နူ မွဲ။ |- |၃ |ဇဳဝကမ္မ (Metabolism) |ပွမပြံၚ်လှာဲ ဒြဟတ် ကေုာံ ဓါတု ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ။ (ဥပမာ - ပွမစၞောန် အဟာရ) |- |၄ |ဇမၞော်မၟောဝ် (Growth) |ပွမဇၞော်တိုန် လၟိဟ် ကေုာံ ဗၞတ်ဗ္ၜတ် သေဝ် အပ္ဍဲ။ |- |၅ |ပွမကလေၚ်ပၠန် (Response to stimuli) |ပွမချဳဒရာၚ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ကလေၚ်ပၠန် ကု အာရီု မ္ၚး။ |- |၆ |ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ (Adaptation) |ပွမပြံၚ်လှာဲ အတိုၚ် ပွဳပွူသဘာဝ သွက်ဂွံ ဂျိုၚ်လမျီု မာန်။ |- |၇ |ပွမမောဝ်ပတိုန် (Reproduction) |ပွမဖန်ဗဒှ် တၞောဝ်ဒတောဝ် တၟိ နကဵု မထပ် ပတိတ် မသ။ |} == ၃. သဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက် လမျီု (Origin of Life) == [[ဝှာင်:Miller-Urey_experiment-en.svg|right|thumb|300x300px|စမ်ၜတ် မဳလာ-ယူရေ (Miller-Urey experiment) မထ္ၜး ကဵု ဗီုပြၚ် ဓါတု မဖန်ဗဒှ် လမျီု]] ပရေၚ် စူစောတ် လ္ၚတ် သဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက် လမျီု ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (Abiogenesis) ဝွံ ဒှ် ပရေၚ်လ္ၚတ် မဇၞော်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ သိပ္ပံ ရ။ အတိုၚ် သက်သဳ ဝၚ်တၟအ် မ္ဂး၊ လမျီု ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဝွံ စကတဵုဒှ် လဝ် နူကဵု ၜိုတ် ၃.၅ စဵုကဵု ၄.၂ ဗဳလဳယာန် သၞာံ မတုဲကၠုၚ် တေအ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၃ တေအ်၊ တၠပညာ သိပ္ပံ Stanley Miller ကေုာံ Harold Urey တအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် ပရေၚ်စမ်ၜတ် မွဲ (Miller-Urey experiment) တုဲ ညးတအ် ထ္ၜး ကဵု သက်သဳ ဒဒှ်ရ ဓါတ် အမဳနဝ် အေက်သေတ် (Amino acids) မဒှ် သဇိုၚ် သွက် သတ်မၞုံကဵုလမျီု တအ် ဂှ် ကတဵုဒှ် ကၠုၚ် နူကဵု ဓါတ်ဟွံမွဲကဵုလမျီု (Inorganic compounds) ပ္ဍဲ ပွဳပွူ ဂၠးတိ ကၠာတေအ် မာန် ရ။<ref>Miller, S. L. (1953). A production of amino acids under possible primitive earth conditions. Science, 117(3046), 528-529.</ref> == ၄. အလုံဂၠးတိ ကေုာံ ပွဳပွူသဘာဝ (Biosphere and Environment) == [[ဂၠးတိ]] (Earth) ဝွံ ဒှ် ဆမွဲတၟအ် ဂၠးတိ ပ္ဍဲ စက္ကဝါ ပိုဲ မတီ လဝ် ဒဒှ်ရ နွံ ကု လမျီု ရ။ ဂကောံ သတ်မၞုံကဵုလမျီု သီုဖအိုတ် မဂျိုၚ်ဒၟံၚ် လတူ ဂၠးတိ ဏအ် ဂှ် ပံၚ်ပကောံ တုဲ ညးကော် စ အလုံဂၠးတိလမျီု (Biosphere) ရ။ အလုံဂၠးတိလမျီု ဏအ် ဝွံ နွံ ပ္ဍဲ လတူ တိ၊ အပ္ဍဲ ဍာ်မှာသၟိတ်၊ လတူ ကျာ ကေုာံ အပ္ဍဲ တိ ဇြိုဟ်ဇြိုဟ် တအ် မာန် ရ။ လ္ၚဵု ဂှ် သတ်မၞုံကဵုလမျီု ဂကူ သၟတ် မပ္တံ ကု ဗေတ်တဳရဳယျာ (Bacteria) တအ် ဝွံ မာန် ဂျိုၚ် လမျီု ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ပွဳပွူ မသကာတ်မြဟ် လောန် (Extremophiles) မပ္တံ ကု ဒၞာဲ ဂမ္တဴ လောန်၊ ဒၞာဲ အေက်သေတ် ထတ်လောန် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဒၞာဲ ဟွံမွဲ ကု ဓါတ် အံက်သဳဂျေန် တအ် မာန် ရ။<ref>Madigan, M. T., & Marrs, B. L. (1997). Extremophiles. Scientific American, 276(4), 82-87.</ref> == ၅. ဂကူလမျီု ကေုာံ ပရေၚ်ပါ်ကဆံၚ် (Classification of Life) == [[ဝှာင်:Phylogenetic_tree.svg|left|thumb|300x300px|တၞောဝ် ဗဳဇ လမျီု ပိ ဂကူ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ]] သွက်ဂွံ လ္ၚတ် လောဲသွာ မ္ဂး၊ တၠပညာ ဇဳဝဗေဒ တအ် ပါ်ခြာ လဝ် ဂကူ လမျီုဂမၠိုၚ် (Taxonomy) အတိုၚ် စၟတ်သမ္တီ Carl Woese ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၀ မ္ဂး၊ လမျီု ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဝွံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု သၞောတ် တၞောဝ် ဇၞော် (Domains) ပိ သာ် ရ- * '''အာခဳယာ ([[Archaea]])''': သတ်မၞုံကဵုသေဝ်မွဲ (Single-celled) မဂျိုၚ် လမျီု ပ္ဍဲ ဒၞာဲ သကာတ်မြဟ်။ * '''ဗေတ်တဳရဳယျာ ([[Bacteria]])''': သတ်မၞုံကဵုသေဝ်မွဲ မၞုံ အလုံ ဒၞာဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ။ * '''ယူကာရဳယာ ([[Eukarya]])''': သတ် မၞုံ ကု နျူကလဳယပ် (Nucleus) ချိုတ်ပၠိုတ်၊ မပ္တံ ကု တၞံ၊ တိရစ္ဆာန် ကေုာံ မၞိဟ် တအ် ပါလုပ် ရ။<ref>Woese, C. R., Kandler, O., & Wheelis, M. L. (1990). Towards a natural system of organisms: proposal for the domains Archaea, Bacteria, and Eucarya. Proceedings of the National Academy of Sciences, 87(12), 4576-4579.</ref> == ၆. လမျီု ကေုာံ ဓါတုဗေဒ (Biochemistry of Life) == ဓါတုဗေဒ လမျီု (Biochemistry) ဝွံ လ္ၚတ် ပရူ ဓါတ် မဒက်ပ္တန် လဝ် သတ်မၞုံကဵုလမျီု ဂမၠိုၚ် ရ။ သတ်မၞုံကဵုလမျီု အလုံဂၠးတိ ဏအ် ဝွံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဓါတ် သဇိုၚ် ၆ သာ် မတွံဂး (CHONPS): Carbon (ကာဗောန်), Hydrogen (ဟိုက်ဒရဝ်ဂျေန်), Oxygen (အံက်သဳဂျေန်), Nitrogen (နိုက်ထရဝ်ဂျေန်), Phosphorus (ဖဝ်သဖောရတ်) ကေုာံ Sulfur (ဆာလဖာ) တအ် ရ။ ဓါတ် [[ဍာ်]] (Water) ဝွံ ဒှ် အရာ အဓိက သွက် လမျီု ရ။ ဍာ် ဂှ် ဒှ် ဓါတ် မဖှ် ကဵု ဓါတု ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ တုဲ မရၚ်တၠုၚ် ကဵု လဒက်ပ္တန် [[ဒဳအေန်အေ]] (DNA) ကေုာံ အာရ်အေန်အေ (RNA) တအ် ရ။ ဒဳအေန်အေ ဂှ် ဒှ် ဓါတ် မဂိုၚ်သိပ် လဝ် တၚ်နၚ် ဗဳဇ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် သတ်မၞုံကဵုလမျီု အဆက်ဆက် ရ။<ref>Watson, J. D., & Crick, F. H. (1953). Molecular structure of nucleic acids: a structure for deoxyribose nucleic acid. Nature, 171(4356), 737-738.</ref> == ၇. ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ကေုာံ ဇမၞော်မၟောဝ် (Evolution and Adaptation) == [[ဝှာင်:Darwin's_finches_by_Gould.jpg|right|thumb|250x250px|ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ဂစေံ ပ္ဍဲ တကအ် ဂါလာပါဂေါတ် မလ္ၚတ် လဝ် နကဵု ချာလ် ဒါဝေန်]] သတ်မၞုံကဵုလမျီု ဂမၠိုၚ် ဝွံ ပြံၚ်လှာဲ ကၠုၚ် အတိုၚ် အခိၚ် ကာလ နကဵု ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ (Evolution) ရ။ လညာတ် ဏအ် ဂှ် ပတိုန် ထ္ၜး လဝ် နကဵု တၠပညာ သိပ္ပံ [[ချာလ် ဒါဝေန်]] (Charles Darwin) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၅၉ ရ။ ညး ဟီု ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ သတ်မၞုံကဵုလမျီု ဂမၠိုၚ် ဝွံ ပြံၚ်လှာဲ တိုန် နကဵု နဲကဲ [[ပွမရုဲစှ် နကဵု သဘာဝ]] (Natural selection) ရ။ သတ် မၞုံ ကု အစောံစရာဲ ကိတ်ညဳ ကု ပွဳပွူသဘာဝ အိုတ် ဂှ် ဂျိုၚ် လမျီု မာန် တုဲ သတ် ဟွံမာန် တအ် ဂှ် လီုလာ် ကၠေအ်ကၠက် အာ ရ။ ဣဏအ် ဝွံ ဒှ် တမ်မူလ ဒဒှ်ရ သတ်မၞုံကဵုလမျီု သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ဝွံ မၞုံ ကု ရိုဟ်ကၞက် မွဲ ဓဝ် ပံၚ်စပ် ဒၟံၚ် ရ။<ref>Darwin, C. (1859). On the Origin of Species by Means of Natural Selection. John Murray.</ref> == ၈. လမျီု မ္ၚးဂၠးတိ (Extraterrestrial Life) == လမျီု မ္ၚးဂၠးတိ (Extraterrestrial Life) ဝွံ ဒှ် ပရေၚ်လ္ၚတ် သတ်မၞုံကဵုလမျီု မမ္ၚး ဂၠးတိ (Astrobiology) ရ။ လၟုဟ်ဝွံ ပိုဲ ဟွံဂွံ ဆဵု သက်သဳ ချိုတ်တ်ပၠိုတ်တ် ဏီ သ္ၚာဲ၊ ဆဂး တၠပညာ သိပ္ပံ တအ် ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ လမျီု ဍောတ်တ် သၟတ်တ် မပ္တံ ကု ဗေတ်တဳရဳယျာ တအ် မာန် ဂျိုၚ် လမျီု ပ္ဍဲ ဂၠးတိ မၞုံ ကု ဍာ် မပ္တံ ကု ဂြိုဟ် အၚ်္ဂါ (Mars) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဂိတု ယူရဝ်ပါ (Europa) မဒှ် ဂိတု ဂြိုဟ် ဗြဟ္မပတိ တအ် ရ။<ref>Chyba, C. F., & Hand, K. P. (2005). Astrobiology: the study of the living universe. Annual Review of Astronomy and Astrophysics, 43, 31-74.</ref> [https://www.youtube.com/watch?v=QOCaacO8wus လ္ၚတ်ရံၚ် ဒဒှ် လမျီု ပ္ဍဲ စက္ကဝါ (YouTube)] == ၉. ပရေၚ်ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ ဒဿန (Cultural and Philosophical Views) == ပ္ဍဲ ပရေၚ် ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ ဘာသာ တအ် မ္ဂး၊ "လမျီု" ဝွံ နွံ ကု အဓိပ္ပါယ် ဇြိုဟ်နက် လောန် ရ။ ဘာသာ ဂမၠိုၚ် မပ္တံ ကု [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ ဟိန္ဒူ ကေုာံ ခရေတ်ယာန် တအ် ဝွံ ပံက် လဝ် အဓိပ္ပါယ် လမျီု ကေုာံ ပရေၚ်ကတဵုဒှ် လမျီု မၞုံ ကု တၚ်ရန်တၟအ် ရ။ ပ္ဍဲ ဒဿန ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး၊ လမျီု ဝွံ ဒှ် သံသာ မကလေၚ် ဂေတ် ကတဵုဒှ် မွဲ တုဲ၊ ပွမကလိဂွံ လမျီု မၞိဟ် ဝွံ ဒှ် အခေါၚ် ခိုဟ် သွက်ဂွံ ကၠောန် ကုသိုလ် ကေုာံ လ္ၚတ် ဓရ် သွက်ဂွံ တိတ် ဗၠး နူ ဒဒိုက် သံသာ ရ။ တၠပညာ ဒဿနဂမၠိုၚ် လေဝ် ဂၠာဲ သ္ၚေဝ် လ္ၚတ် ဒၟံၚ် အဓိပ္ပါယ် ဇေတ်တ် သွက် မဂျိုၚ် လမျီု ဂှ် ရ။<ref>Gowans, C. (2003). Philosophy of the Buddha. Routledge.</ref> == ၁၀. လမျီုနဲပညာ ကေုာံ အနာဂတ် (Artificial Life and Future) == ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ဝွံ တၠပညာ တအ် လ္ၚတ် ဖန်ဗဒှ် လမျီု နဲပညာ (Artificial Life) ဟွံသေၚ်မ္ဂး လမျီု ကတဵုဒှ် နူ စက် ကေုာံ ပရဝ်ဂရာမ် တအ် ရ။ ဇဳဝဗေဒ မဖန်ဗဒှ် (Synthetic Biology) ဝွံ ဂစာန် ဒၟံၚ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် သေဝ် တၟိ နကဵု နဲကဲ စက် မာန် ရ။<ref>Benner, S. A., & Sismour, A. M. (2005). Synthetic biology. Nature Reviews Genetics, 6(7), 533-543.</ref> ပါဲ နူ ဏအ်၊ ကွတ်ပညာ [[ဉာဏ်ပညာ ကလုပ်]] (AI) မဇၞော်မောဝ် ကၠုၚ် ဏအ် ဝွံ လေဝ် ပကဵု ညံၚ် မၞိဟ် တအ် ဒး ကလေၚ် ချပ် ဂၠာဲ သ္ၚေဝ် သာ်လဵု ဂွံ ကော် စ "လမျီု" ဇေတ်တ် ဂှ် ရ။ အနာဂတ် လမျီု ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံၚ် ကု ပရေၚ် မၚ်မဲ သဘာဝ၊ ပရေၚ် ပြံၚ်လှာဲ ဥတု ကေုာံ ကွတ်ပညာ မဇၞော်မောဝ် တိုန် တအ် ရ။<ref>Bostrom, N. (2014). Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies. Oxford University Press.</ref> == မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ သက်သဳဂမၠိုၚ် (References) == <references /> == ဆက် လ္ၚတ် ရံၚ် (See also) == * [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology) * [[ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ သဘာဝ]] (Evolution) * [[ဒဳအေန်အေ]] (DNA) == လေန် မ္ၚး (External links) == * [[:en:Life|Life]] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အၚ်္ဂလိက် {{Navbox|name=လမျီု|title=[[လမျီု]] ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ သဇိုၚ်|listclass=hlist|state=uncollapsed|group1=သဇိုၚ် သတ်မၞုံကဵုလမျီု|list1=* [[သေဝ်]] * [[ဒဳအေန်အေ]] * [[ဇဳဝကမ္မ]] * [[ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ သဘာဝ|ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ]]|group2=ဂကူ လမျီု|list2=* [[တိရစ္ဆာန်]] * [[တၞံ]] * [[ဗေတ်တဳရဳယျာ]] * [[အာခဳယာ]] * [[မှိုအ်]]|group3=ကဏ္ဍ မဆက်စပ်|list3=* [[ဇဳဝဗေဒ]] * [[ဂၠးတိ]] * [[သဘာဝ]]}} [[ကဏ္ဍ:လမျီု]] [[ကဏ္ဍ:ဇဳဝဗေဒ]] [[ကဏ္ဍ:သဘာဝ]] 05j776spzdbjscq9m0wcsnbg2poq6t7 14 11034 54790 2026-05-10T09:41:44Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "ကဏ္ဍ ဏအ် ဝွံ ဒှ် ကဏ္ဍ ဗဟဵု မပကောံကလောအ် လဝ် မုက်လိက် ပါၚ်မုက် (Portals) သီုဖအိုတ် မၞုံ ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ရ။ ပါၚ်မုက် ဂမၠိုၚ် ဝွံ ဒှ် မုက်လိက် မပကောံ လဝ် ပရေၚ်၊..." 54790 wikitext text/x-wiki ကဏ္ဍ ဏအ် ဝွံ ဒှ် ကဏ္ဍ ဗဟဵု မပကောံကလောအ် လဝ် မုက်လိက် ပါၚ်မုက် (Portals) သီုဖအိုတ် မၞုံ ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ရ။ ပါၚ်မုက် ဂမၠိုၚ် ဝွံ ဒှ် မုက်လိက် မပကောံ လဝ် ပရေၚ်၊ ဗီုရုပ် ကေုာံ ကဏ္ဍ မဆေၚ်စပ် ကု ပရူပရာ မွဲမွဲ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဂၠာဲ ဗှ် လောဲသွာ ရ။ {{Commons category|Portals}} [[ကဏ္ဍ:ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] nw584f4x4frlrkap2dmvne2v8g3ojg3 0 11035 54792 2026-05-10T09:50:20Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "<div style="float: right; margin-left: 15px;"> [[File:Replace_this_image.jpg|100px|center|ယၟု ပူဂိုလ်]] <div style="text-align:center; font-size:90%;">''ယၟု ပူဂိုလ်''</div> </div> * ... '''[[ယၟု ပူဂိုလ် ၁]]''' ဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မခၞံဗဒှ် လဝ် ပရေၚ်... ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ဟာ? * ... '''[..." 54792 wikitext text/x-wiki <div style="float: right; margin-left: 15px;"> [[File:Replace_this_image.jpg|100px|center|ယၟု ပူဂိုလ်]] <div style="text-align:center; font-size:90%;">''ယၟု ပူဂိုလ်''</div> </div> * ... '''[[ယၟု ပူဂိုလ် ၁]]''' ဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မခၞံဗဒှ် လဝ် ပရေၚ်... ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ဟာ? * ... '''[[ယၟု ပူဂိုလ် ၂]]''' ဝွံ ကလိဂွံ လဝ် လာပ် နဝ်ဗဴ ပ္ဍဲ သၞာံ... ဟာ? * ... ပ္ဍဲ အခိၚ် ကောန်ၚာ် တေအ် '''[[ယၟု ပူဂိုလ် ၃]]''' ဝွံ... ဟာ? <div style="text-align: right; margin-top: 10px; font-weight: bold; clear:both;"> [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:နာဲ တီ လဝ် ဟာ|စရၚ် အလုံအိုတ်သီု...]] </div> <noinclude> [[ကဏ္ဍ:ပါၚ်မုက် ပူဂိုလ်|နာဲ တီ လဝ် ဟာ]] </noinclude> npev8d8vn83x2rx0ivyt053w72ky3g1 0 11036 54795 2026-05-10T10:04:57Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Use dmy dates|date=May 2026}} {{Infobox country | native_name = ဝင်ဍုင်မန် | conventional_long_name = ပရေၚ်ဝၚ် ဂကူမန် ကေုာံ ဍုၚ်မန် | common_name = မန် (Mon) | image_flag = Flag of Mon State.svg | image_map = Hanthawaddy in red in the northwest, c. 1450.png | map_caption = အေန်ပါယာ ဍုၚ်ဟံသာဝတဳ ပ္..." 54795 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=May 2026}} {{Infobox country | native_name = ဝင်ဍုင်မန် | conventional_long_name = ပရေၚ်ဝၚ် ဂကူမန် ကေုာံ ဍုၚ်မန် | common_name = မန် (Mon) | image_flag = Flag of Mon State.svg | image_map = Hanthawaddy in red in the northwest, c. 1450.png | map_caption = အေန်ပါယာ ဍုၚ်ဟံသာဝတဳ ပ္ဍဲအခိၚ် ခေတ်ထဝ် (ၜိုတ် ခရေတ် ၁၄၅၀) | capital = [[သဓီု]]၊ [[မတ္တမ]]၊ [[ဗဂေါ]] | religion = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ]] | language = [[ဘာသာမန်]] | government_type = သမိုင်းဝင် ဘုရင်စနစ် (Historical Monarchy) | era = အခိၚ် ကၠာ ဝၚ် စဵုကဵု ခေတ် လၟုဟ် | year_start = ၆ ဗွဝ်ကၠံ (ခေတ် ဒွာရဝတဳ) | year_end = ၁၇၅၇ (အိုတ်သုတ် ဟံသာဝတဳ တၟိ) }} '''ဝၚ်ဍုၚ်မန်''' ({{lang-en|History of the Mon people}}) ဝွံ ဒှ် ပရေၚ်ဝၚ် မစိုန်သကီု ကေုာံ တြေံအိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ရးအာရှအဂၞဲ ရ။ [[:wikt:mnw:မန်|ဂကူမန်]] တအ် ဝွံ လုပ် လၟိဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံ အရေဝ်ဘာသာ သြသတြောအေရှတေတ် (Austroasiatic) တုဲ၊ ဒှ် ဂကူ တမ်မူလ မစိုပ် ကၠုၚ် ပ္ဍဲ ဒေသ ဍုၚ်ဗၟာ ကေုာံ ဍုၚ်သေံ ကၠာအိုတ် မွဲ ရ။ ဂကူမန် တအ် ဂှ် ဒှ် ညးမရၚ်တၠုၚ် ပတန် ဗဒှ် လဝ် သာသနာ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ]]၊ လိက်ပတ်၊ ကေုာံ ယေန်သၞာၚ် မပြဲပြဲ ပ္ဍဲ ဒေသ သုဝဏ္ဏဘူမိ ရ။ == ၁. နိဒါန် ကေုာံ တမ်မူလ ဂကူမန် == ဂကူမန် တအ် ဝွံ နွံ တမ်မူလ နူကဵု ဒေသ လဒေါဝ် အာရှ ကေုာံ ဍုၚ်ကြုက် လပါ် သၠုၚ်ကျာ တုဲ ပြံၚ်စိုပ် ကၠုၚ် ဇရေၚ် ဒေသ ၜဳမဲခေါၚ်၊ ၜဳစောဖယျာ ကေုာံ ၜဳသြၚ်လောန် (သံလွင်) နူကဵု သၞာံ မဂၠိုၚ် ကု လ္ၚီ တေအ် ရ။ ညးတအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် ဍုၚ် ကွာန် ကေုာံ ပရေၚ် ယေန်သၞာၚ် ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ရးအာရှအဂၞဲ တုဲ ကလိဂွံ လဝ် အဆက်အစပ် ယေန်သၞာၚ် ကု ဍုၚ်အိန္ဒိယ ဗွဲမဇၞော် ကဵု ဒြဟတ် ရ။<ref>Guillon, Emmanuel (1999). The Mons: A Civilization of Southeast Asia. Bangkok: Siam Society.</ref> == ၂. ခေတ် ဒွာရဝတဳ ကေုာံ ရးသေံ == [[File:Dvaravati wheel of law.jpg|thumb|right|250px|စက်ဓမ္မစက် ခေတ် ဒွာရဝတဳ၊ မဒှ် အာဲကၟာဲ အနုသုခုမ မန်]] ပ္ဍဲ အကြာ ၆ ဗွဝ်ကၠံ ကဵု ၁၁ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ် ဂကူမန် တအ် ပတန် လဝ် အေန်ပါယာ [[ဒွာရဝတဳ]] (Dvaravati) ပ္ဍဲ ဒေသ လဒေါဝ် ဍုၚ်သေံ (လၟုဟ်) ရ။ ဍုၚ် ဒွာရဝတဳ ဝွံ ဒှ် ဗဟဵု မဇၞော်မောဝ် သာသနာ ဗုဒ္ဓ ထေရဝါဒ ကေုာံ ပရေၚ် ဗၞိက် မဆက်စပ် ကု အိန္ဒိယ ရ။ လိက်တၟအ် မန် မဂွံ ဆဵု ကေတ် ပ္ဍဲ နခေါန်ပထောမ် (Nakhon Pathom) ဂှ် ဒှ် သက်သဳ ခိုၚ်ကၠိုက် မထ္ၜး ကဵု ဒဒှ်ရ ဂကူမန် တအ် အုပ်ဓုပ် လဝ် ဒေသ ဂှ် ရ။<ref>Bauer, Christian (1990). Language and ethnicity: The Mon in Burma and Thailand. Geotung.</ref> == ၃. ခေတ် ဟရိဘုဉ္ဇယ == ပါဲ နူ ဒွာရဝတဳ တုဲ၊ ဂကူမန် တအ် ပတန် လဝ် ဍုၚ် [[ဟရိဘုဉ္ဇယ]] (Hariphunchai) ပ္ဍဲ ဒေသ သၠုၚ်ကျာ ဍုၚ်သေံ (လၟုဟ် ဇၚ်မာဲ ကေုာံ လာမ်ဖောန်) ရ။ ဍုၚ် ဏအ် ဝွံ နွံ အာယုက် စဵုကဵု စိုပ် ၁၃ ဗွဝ်ကၠံ ကၠာ ဟွံဒး ဒုၚ် သီကေတ် နကဵု သၟိၚ် သေံ မၚ်ရာဲ (Mengrai) ရ။ ယေန်သၞာၚ် မန် ပ္ဍဲ ဟရိဘုဉ္ဇယ ဏအ် ဝွံ ပြးဇး လွှာဲ စိုပ် အာ အလုံ မွဲ ဒေသ ဍုၚ်သေံ သၠုၚ်ကျာ ရ။ == ၄. သုဝဏ္ဏဘူမိ ကေုာံ ပွမဒးဒုၚ်သီ ပ္ဍဲ ဍုၚ်သဓီု == ပ္ဍဲ ဒေသ ဍုၚ်ဗၟာ သၟဝ် ဂှ်၊ မန် တအ် ပတန် လဝ် ဍုၚ် [[သဓီု]] (Thaton) မဒှ် ဒၞာဲ ဗဟဵု သုဝဏ္ဏဘူမိ ရ။ ဍုၚ်သဓီု ဝွံ ဒှ် ဍုၚ် မဇၞော်မောဝ် တဴ နကဵု ပရေၚ် ဗၞိက် ၜဳမှာသၟိတ် ကေုာံ လိက်ပတ် သာသနာ ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ သၞာံ ခရေတ် ၁၀၅၇ ဂှ်၊ သၟိၚ် ဗၟာ [[အနဝ်ရထာ]] (Anawrahta) နူ ဍုၚ် ဗုကာံ လုပ် ဗတိုက် သီကေတ် ဍုၚ်သဓီု တုဲ ရပ် ကေတ် ဏာ သၟိၚ် မကုတ (King Manuha)၊ တၠပညာ ကေုာံ လိက်ပိဋကတ် ဂမၠိုၚ် ဇရေၚ် ဗုကာံ ရ။<ref>Aung-Thwin, Michael A. (2005). The Mists of Rāmañña: The Legend that was Lower Burma. Honolulu: University of Hawai'i Press.</ref> ၜိုန်ရ ဍုၚ် လီု အာ ကီု လေဝ်၊ ယေန်သၞာၚ် မန် ကေုာံ လိက်မန် ဂှ် လုပ် ဓလီုပ္ဍိုက် ကၠုၚ် ပ္ဍဲ နန် ဗုကာံ ဗွဲမဇၞော် ကဵု ဒြဟတ် ရ။ == ၅. ခေတ် ဟံသာဝတဳ ပထမ ကေုာံ ရာဇာဓိရာဇ် == [[File:Razadarit.jpg|thumb|left|200px|သၟိၚ် ရာဇာဓိရာဇ်၊ အာဇာနဲ ဝၚ်ဍုၚ်မန်]] ကြဴနူ ဗုကာံ လီုလာ် အာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၂၈၇ နကဵု ပၞာန် မောန်ဂေါ တအ် တုဲ၊ သၟိၚ် ဝါရဳရောဝ် (King Wareru) ကလေၚ် ပတန် ဗဒှ် ဍုၚ်မန် နကဵု ယၟု ရာမညဒေသ ပ္ဍဲ [[မတ္တမ]] ရ။ ဗွဲကြဴ ဍုၚ် ဗဟဵု ပြံၚ် အာ ဇရေၚ် [[ဗဂေါ]] (Hanthawaddy) ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် ဏအ်၊ သၟိၚ် မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် သၟိၚ် [[ရာဇာဓိရာဇ်]] (Razadarit) (အုပ်ဓုပ် ၁၃၈၄-၁၄၂၁) မဒှ် သၟိၚ် မစိုန်သကီု ပ္ဍဲ ပရေၚ် ပၞာန် ပန်စှော်သၞာံ (Forty Years' War) မဒစဵုဒစး ကု သၟိၚ် ဗၟာ အင်းဝ မေန်ခေါၚ် ကေုာံ မေန်ယေကျော်စွာ ရ။<ref>Pan Hla, Nai (1968). Razadarit Ayedawbon (8th printing ed.). Yangon: Armanthit Sarpay.</ref> == ၆. ခေတ်ထဝ် ဍုၚ်ဟံသာဝတဳ == ကြဴနူ ပၞာန် ပန်စှော်သၞာံ တုဲ၊ ဍုၚ်ဟံသာဝတဳ ဝွံ စိုပ် ကၠုၚ် ခေတ်ထဝ် ပ္ဍဲ အကြာ ၁၅ ဗွဝ်ကၠံ ကဵု ၁၆ ဗွဝ်ကၠံ လပါ် စ ရ။ ခေတ် ဏအ် ဝွံ နွံ သၟဝ် တဲ အုပ်ဓုပ် ဂၞကျာ် ဇၞော် [[မိစောဗု]] (Shin Sawbu) ကေုာံ သၟိၚ် [[ဓမ္မစေတဳ]] (Dhammazedi) တအ် ရ။ ဍုၚ်ဗဂေါ ဝွံ ဒှ် ကၠုၚ် ဗဟဵု ပရေၚ် ဗၞိက် ဂၠးကဝ် မၞုံ ကု ထဝ်၊ သြန် ကေုာံ ကပေါတ် နာနာသာ် ရ။ သၟိၚ် ဓမ္မစေတဳ ဖန်ဗဒှ် လဝ် လိက်တၟအ် ကလျာဏဳ မသ္အးဇ္ၚး သာသနာ ဗုဒ္ဓ ပ္ဍဲ ဒေသ အလုံ ရာမည ရ။<ref>Harvey, G.E. (1925). History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824. London: Frank Cass & Co. Ltd.</ref> == ၇. ခေတ် တံၚ်ငူ ကေုာံ ပွမစှ်ေအာ သြဇာ == ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၅၃၉ ဂှ်၊ သၟိၚ် တဗၚ်ရွှေထဳ ကေုာံ ဘုရၚ်နောၚ် နူ တံၚ်ငူ လုပ် ဗတိုက် သီကေတ် ဍုၚ် ဟံသာဝတဳ တုဲ ပၠံၚ် ကေတ် အဝဵု သြဇာ မန် ရ။ ၜိုန်ရ ဘုရၚ်နောၚ် စွံ လဝ် ဍုၚ် ဗဂေါ နဒဒှ် ဍုၚ် ဗဟဵု အေန်ပါယာ ဇၞော် ကီု လေဝ်၊ ဂကူမန် တအ် ဒး ကျ အာ အခေါၚ် အုပ်ဓုပ် ဇကု ရ။ အမာတ် ဇၞော် မန် [[ဗညာဒလ]] (Binnya Dala) ဝွံ ဒှ် ညး မကေတ် လဝ် တာလျိုၚ် အဓိက သွက် အေန်ပါယာ ဏအ် ကီု ရ။ == ၈. ခေတ် ဟံသာဝတဳ တၟိ (Restored Hanthawaddy) == ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၄၀ ဂှ် ဂကူမန် တအ် ကတဵု ပၠန်ဂတး ကု သၟိၚ် အင်းဝ တုဲ ကလေၚ် ပတန် ဍုၚ် ဟံသာဝတဳ တၟိ (Restored Hanthawaddy Kingdom) ရ။ သၟိၚ် သၟိန်ထော ဗုဒ္ဓကေတဳ ကေုာံ သၟိၚ် ဗညာဒလ တအ် အုပ်ဓုပ် လဝ် တုဲ၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၅၂ ဂှ် ဒပ် ပၞာန် မန် လုပ် သီ ကေတ် ဍုၚ် အင်းဝ လီုလာ် အာ ရ။ ဆဂး၊ သၟိၚ် အလံၚ်ဘုရား (Alaungpaya) ကတဵု ဒှ် ကၠုၚ် တုဲ ကလေၚ် ဗတိုက် သီကေတ် လ္ဂုၚ် ကေုာံ ဗဂေါ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၅၇ ရ။ ပရေၚ် ဏအ် ဝွံ ဖန် ကဵု ဍုၚ်မန် ဒး လီုလာ် အိုတ်သုတ် အာ တုဲ၊ ဂကူမန် မဂၠိုၚ် ကု ကိုဋ် ဒး ဒြေပ် ဒဴ အာ ဇရေၚ် ဍုၚ်သေံ ရ။<ref>Thaw Kaung, U (2010). Aspects of Myanmar History and Culture. Yangon: Gangaw Myaing.</ref> == ၉. ခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ ကေုာံ ပရေၚ်ချဳဒရာၚ် သၠးပွး == ပ္ဍဲ ခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ အေၚ်္ဂလိက် (၁၈၂၄-၁၉၄၈) ဂှ်၊ မန် တအ် ပါလုပ် အုပ်ဓုပ် သၟဝ် သၞောတ် အေၚ်္ဂလိက် ရ။ ကြဴနူ ဍုၚ်ဗၟာ ကလိဂွံ ဍုၚ် သၠးပွး ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၈ တုဲ၊ ဂကူမန် တအ် ဟွံ ကလိဂွံ အခေါၚ် တွဵုရး အတိုၚ် မအာတ်မိက် လဝ် တုဲ ကတဵု ဒှ် ကၠုၚ် ပရေၚ် ပၠန်ဂတး နကဵု လွဟ် ရ။ ဗော် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် မပ္တံ ကု ဗော်ဍုၚ်မန်တၟိ (NMSP) မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု နိုင်ရွှေကျင် တအ် ပတန် ကၠုၚ် တုဲ၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၄ ဂှ် အလဵုအသဳ ဗၟာ စၟတ်သမ္တီ ကဵု [[တွဵုရးဍုၚ်မန်]] (Mon State) ရ။<ref>South, Ashley (2003). Mon Nationalism and Civil War in Burma: The Golden Sheldrake. RoutledgeCurzon.</ref> == ၁၀. ယေန်သၞာၚ်၊ လိက်ပတ် ကေုာံ သာသနာ == ယေန်သၞာၚ် မန် ဝွံ ဒှ် အာဲကၟာဲ မဇၞော်မောဝ် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ အာရှအဂၞဲ ရ။ လိက်မန် ဝွံ ဒှ် တမ်မူလ သွက် လိက် ဗၟာ ကေုာံ လိက် သေံ လာန်နာ တအ် ရ။ ပါဲ နူ ဏအ်၊ ဗိသုကာ မန် မပ္တံ ကု ကျာ်စေတဳ ဂမၠိုၚ်၊ စၞစ မန်၊ ကေုာံ လိက်ပိဋကတ် တအ် ဝွံ ဆက် ဂျိုၚ် တန်တဴ ဒၟံၚ် စဵုကဵု လၟုဟ် ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုၚ်မန် ကေုာံ ဂကောံ မန် ပ္ဍဲ ဍုၚ်သေံ ရ။ === ဇယား လၟေၚ် အခိၚ် ဝၚ် ဍုၚ်မန် (Timeline) === {| class="wikitable" |+ မစၟတ်သမ္တီ ခေတ် အဓိက ပ္ဍဲ ဝၚ်ဍုၚ်မန် |- ! အခိၚ် (သၞာံ) !! ခေတ် အေန်ပါယာ !! တၚ်စၟတ် အဓိက |- | ၆-၁၁ ဗွဝ်ကၠံ || [[ဒွာရဝတဳ]] || အေန်ပါယာ မန် ဗဟဵု ဍုၚ်သေံ |- | ၉-၁၁ ဗွဝ်ကၠံ || [[သဓီု]] (သုဝဏ္ဏဘူမိ) || ဗဟဵု သာသနာ ကေုာံ ဗၞိက် |- | ၁၂၈၇ - ၁၅၃၉ || [[ဟံသာဝတဳ]] ပထမ || တမ်မူလ ရာမညဒေသ၊ သၟိၚ် ရာဇာဓိရာဇ် |- | ၁၇၄၀ - ၁၇၅၇ || ဟံသာဝတဳ တၟိ || အလန် လက္ကရဴအိုတ် မကလိဂွံ ဍုၚ် သၠးပွး |- | ၁၉၇၄ - လၟုဟ် || တွဵုရးဍုၚ်မန် || ဒေသ အုပ်ဓုပ် ဇကုအလဵုဇကု သၟဝ် ဍုၚ်ဗၟာ |} == မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ သက်သဳဂမၠိုၚ် (References) == <references /> * Hall, D.G.E. (1960). ''Burma''. Hutchinson University Library. * Lieberman, Victor B. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830''. Cambridge University Press. * Htin Aung, Maung (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press. == လေန် မ္ၚး (External Links) == * [https://www.youtube.com/watch?v=kYJjZ8k7Pqk ဝင်ဍုင်မန် ကေုာံ အာဲကၟာဲ (YouTube)] * [https://en.wikipedia.org/wiki/Mon_people Mon people] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အၚ်္ဂလိက် {{Navbox | name = ဝင်ဍုင်မန် | title = ဝၚ်ဍုၚ်မန် ကေုာံ ဍုၚ်မန် | listclass = hlist | state = uncollapsed | group1 = ခေတ် အေန်ပါယာ တြေံ | list1 = * [[ဒွာရဝတဳ]] * [[ဟရိဘုဉ္ဇယ]] * [[သဓီု]] * [[ဟံသာဝတဳ]] | group2 = သၟိၚ်တၠ ဂမၠိုၚ် | list2 = * သၟိၚ် မကုတ * [[ရာဇာဓိရာဇ်]] * [[မိစောဗု]] * [[ဓမ္မစေတဳ]] * [[ဗညာဒလ]] | group3 = ဒေသ ကေုာံ တွဵုရး | list3 = * [[ဗဂေါ]] * [[မတ္တမ]] * [[တွဵုရးဍုၚ်မန်]] }} [[ကဏ္ဍ:ဝၚ် ဍုၚ်မန်]] [[ကဏ္ဍ:ဂကူမန်]] [[ကဏ္ဍ:ရးအာရှအဂၞဲ]] d5spxvnlvwwyi25xr3zq71yfyousou3 0 11037 54796 2026-05-10T10:09:43Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Use dmy dates|date=May 2026}} {{Infobox historical event | name = တ္ၚဲကၟာဲမန် (Mon Widows' Day) | image = [[File:Pegu_in_the_18th_century.jpg|300px|center|ရုပ်ကသူ ဍုၚ်ဟံသာဝတဳ ပ္ဍဲ ခေတ် ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ]] | caption = ရုပ်ကသူ ဍုၚ်ဟံသာဝတဳ မဒှ် ဍုၚ်ဇၞော် မန် ကို..." 54796 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=May 2026}} {{Infobox historical event | name = တ္ၚဲကၟာဲမန် (Mon Widows' Day) | image = [[File:Pegu_in_the_18th_century.jpg|300px|center|ရုပ်ကသူ ဍုၚ်ဟံသာဝတဳ ပ္ဍဲ ခေတ် ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ]] | caption = ရုပ်ကသူ ဍုၚ်ဟံသာဝတဳ မဒှ် ဍုၚ်ဇၞော် မန် ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ လီုလာ် | date = သၞာံ ၁၇၅၇ (သက္ကရာဇ် ၁၁၁၉) | location = ဍုၚ်ဟံသာဝတဳ (ဗဂေါ)၊ ရးမည | participants = ဂကူမန်၊ ဒပ်ပၞာန် အံၚ်ဇေယျ | outcome = လီုလာ် ဍုၚ်ဟံသာဝတဳ၊ ဂကူမန် တအ် ဒးဒုၚ် ဂစိုတ်ပဠက်ဂကူ ကေုာံ ညးဗြဴမန် မဂၠိုၚ်ကဵု လ္ၚီ ကတဵုဒှ် အာ ဘဝ ကၟာဲ }} '''တ္ၚဲကၟာဲမန်''' ({{lang-en|Mon Widows' Day}}) ဝွံ ဒှ် တ္ၚဲစၟတ်သမ္တီ ပရေၚ်ဝၚ် မအောန်စိုတ် အိုတ် မွဲ သွက် ဂကူမန် တအ် တုဲ၊ ဍေံ မစၞောန်ထ္ၜး ကဵု အခိၚ်ကာလ ဍုၚ်ဇၞော် [[ဟံသာဝတဳ]] မလီုလာ် အာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၅၇ တေအ် ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ် ဂှ် ဒပ်ပၞာန် ဗၟာ သၟိၚ်အံၚ်ဇေယျ (Alaungpaya) လုပ် ဗတိုက် ပလီု ထောအ် ဍုၚ်ဇၞော် မန် တုဲ၊ မၞိဟ်တြုဟ် ကေုာံ ခမဳသၚ် မန် မဂၠိုၚ်ကဵု လ္က် ဒးဒုၚ် ဂစိုတ် ပဠက်ဂကူ (Genocide) ရ။ ဟိုတ်နူ ပရေၚ်ဂစိုတ်ပဠက်ဂကူ ဂှ်ရ၊ [[:wikt:mnw:ညးဗြဴ|ညးဗြဴ]] မန် မဂၠိုၚ်ကဵု လ္ၚီ သ္ဒး ကတဵုဒှ် အာ ဘဝ [[:wikt:mnw:ကၟာဲ|ကၟာဲ]] တုဲ တ္ၚဲ ဏအ် ဝွံ ဒှ် သင်္ကေတ သွက် ဒဒိုက် ကေုာံ ပရေၚ်လွဳပရာ ညးဗြဴ မန် တအ် ရ။ == ၁. နိဒါန် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် ပရေၚ်ဝၚ် == တ္ၚဲကၟာဲမန် ဝွံ ဟွံသေၚ် သၟး ဒှ် တ္ၚဲ မဗှ်ဗၞုဟ် ပရေၚ် ကျပၞာန် မွဲ၊ ဍေံ ဝွံ ဒှ် တ္ၚဲ မစၟတ်သမ္တီ ကဵု ပရေၚ် ဒးဒုၚ် ဍဵုဍိုက် ကေုာံ လမျီု မဒး လေၚ် အာ လဝ် သွက် ဂကူ မန် မွဲ ရ။ သၞာံ ၁၇၅၇ ဂှ် ဒှ် သၞာံ ဍုၚ်ဟံသာဝတဳ လီုလာ် အာ အလန် လက္ကရဴ အိုတ် တုဲ၊ ဍုၚ်မန် မၞုံ ကု ယေန်သၞာၚ် မဇၞော်မောဝ် တအ် ဒးဒုၚ် ပလီုပလာ် ထောအ် သီုဖအိုတ် ရ။ ကာလ ဒပ်ပၞာန် အံၚ်ဇေယျ လုပ် စိုပ် အပ္ဍဲ ဍုၚ် ဂှ်၊ ညးတအ် ရပ် ကေတ် မၞိဟ်တြုဟ် မန် သီုဖအိုတ် ကေုာံ ခမဳသၚ် တအ် တုဲ ပၠောပ် စုတ် ပ္ဍဲ ခရိုၚ် သ္ၚိ ဒက် ပၟတ် စံၚ် ဂစိုတ် ထောအ် ရ။ အခိၚ် ဂှ် ညးဗြဴ မန် တအ် ဒး ဆဵု ဂဗ လေၚ်ဒိုက် အပါ၊ တၠသ္ၚိ ကေုာံ ကောန်တြုဟ် ဇကု တုဲ ကတဵုဒှ် အာ ဘဝ ကၟာဲ မွဲတဲ ဓဝ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ တ္ၚဲ ဏအ် ဝွံ ညးကော် စ "တ္ၚဲကၟာဲမန်" မဒှ် တ္ၚဲ မစၞောန်ထ္ၜး ကဵု ဂၠံစိုတ် မလၞီ လောန် သွက် ညးဗြဴ ဂကူမန် တအ် ရ။<ref>South, Ashley (2003). ''Mon Nationalism and Civil War in Burma''. Routledge.</ref> == ၂. ဝၚ်အတိက် ကေုာံ ဟိုတ်ဖဵု (Historical Background) == [[File:Alaungpaya_Statue.jpg|thumb|right|200px|ရုပ်သၟိၚ်အံၚ်ဇေယျ မလုပ် ဗတိုက် ပလီု လဝ် ဟံသာဝတဳ]] ပ္ဍဲ ခေတ် ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ် ဍုၚ်ဟံသာဝတဳ (Hanthawaddy Kingdom) ဝွံ ကလေၚ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် အသစ် နကဵု ပရေၚ် အာသံက် သၟိၚ်တၠ [[ဗညာဒလ]] (Binnya Dala) ရ။ သၟိၚ်မန် တအ် လုပ် ဗတိုက် ဍုၚ် အၚ်ဝ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၅၂ တုဲ ဂွံ ဇၞး ကေတ် သၟိၚ် ဗၟာ တအ် ရ။ ဆဂး အံၚ်ဇေယျ (Alaungpaya) ကတဵု တိုန် နူ ကွာန် မုဆိုးဖို (Shwebo) တုဲ ကလေၚ် ပကောံ ဒပ် ပတိုက် ဒစဵုဒစး ကု ဒပ်မန် တအ် ရ။ ဟိုတ်နူ ပရေၚ် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ဟွံညဳသၟဟ် ကေုာံ လွဟ် ပၞာန် အောန် ဂှ်ရ၊ ဒပ်မန် တအ် ကျ သှ်ေ စှ်ေ အာ ကဆံၚ် ကဆံၚ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၅၅ ဂှ် အံၚ်ဇေယျ သီ ကေတ် ဍုၚ်လ္ဂုၚ် (ဒဂုၚ်) တုဲ ပြံၚ် လဝ် ယၟု ရန်ကုန် ရ။ နူ ဂှ် မွဲ ကဆံၚ် ညးတအ် တန် ပၞာန် ဗိုၚ် လဝ် ဍုၚ်ဟံသာဝတဳ ပွိုၚ် မဂၠိုၚ် ကု ဂိတု စဵုကဵု မၞိဟ် အပ္ဍဲ ဍုၚ် ဒး ကၠောဝ် ဗျဵု တုဲ ဍုၚ် လီုလာ် အာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၅၇ ရ။<ref>Harvey, G. E. (1925). ''History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824''. Frank Cass & Co. Ltd.</ref> == ၃. ပရေၚ်လီုလာ် ဟံသာဝတဳ (The Fall of Hanthawaddy) == ပ္ဍဲ ဂိတု မေ ၁၇၅၇ တေအ် ဂှ် ဒပ်ပၞာန် အံၚ်ဇေယျ ပါ် လုပ် စိုပ် အပ္ဍဲ ကၟာၚ် ဍုၚ် ဟံသာဝတဳ မာန် အာ ရ။ ကာလ စိုပ် အပ္ဍဲ ဂှ် ညးတအ် ပလီုပလာ် ထောအ် သ္ၚိ ဌာန်၊ ဘာလကျာ်၊ တိုက် လိက် ကေုာံ နန် ထဝ် တအ် သီုဖအိုတ် ရ။ သၟိၚ် ဗညာဒလ ဒးဒုၚ် ဖျေဟ် လဝ် သ္ၚိစိုတ် ကေုာံ ဗွဲလက္ကရဴ ဒးဒုၚ် ဂစိုတ် လဝ် ပ္ဍဲ ရန်ကုန် ရ။ ပရေၚ် ကျပၞာန် ဏအ် ဝွံ ဟွံသေၚ် သၟး ကျ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်၊ ဍေံ ဝွံ ဒှ် ပရေၚ် ကၠေအ်ကၠက် အာ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ကေုာံ ဒြဟတ် သ္ကေံ တဲ ဂကူ မန် သီုဖအိုတ် ရ။ ဟံသာဝတဳ မဒှ် လဝ် ဍုၚ်ဇၞော် မၞုံ ကု အရံၚ် ယေန်သၞာၚ် မပြဲပြဲ ဂှ် ဒး ကတဵုဒှ် အာ ချောံ ပၟတ် မွဲ ချိုန် ခဏ ရ။<ref>Lieberman, Victor B. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800-1830''. Cambridge University Press.</ref> == ၄. ပရေၚ်ဂစိုတ်ပဠက်ဂကူ (The Massacre and Genocide) == အတိုၚ် သက်သဳ ဝၚ် မ္ဂး၊ အံၚ်ဇေယျ ကဵု လဝ် အသံ ညံၚ်ဂွံ ဂစိုတ် ပဠက် ထောအ် ဂကူမန် သီုဖအိုတ် သွက် ဟွံဂွံ ကလေၚ် ဓလိုက် ကတဵု မာန် အလန် လက္ကရဴ ရ။ မၞိဟ်တြုဟ် မန် မၞုံ အပ္ဍဲ ဍုၚ် သီုဖအိုတ် ဂှ် ညးတအ် ပကောံ တုဲ ဂစိုတ် ထောအ် သီု လမျီု ရ။ {| class="wikitable" |+ စရၚ် ပရေၚ် ကျာတ်သြာဲ ပ္ဍဲ ပရေၚ် ဟံသာဝတဳ လီုလာ် |- ! လၟေၚ် !! အရာ မဒးဒုၚ် ပလီုပလာ် !! လၟိဟ် ကေုာံ အကာဲအရာ |- | ၁ || မၞိဟ်တြုဟ် မန် ကေုာံ ကောန်ပၞာန် || ၜိုတ် မဂၠိုၚ်ကဵု လက် ဒးဒုၚ် စံၚ် ဂစိုတ် ကေုာံ ၚာ် ပ္ဍဲ ဂြိုပ် |- | ၂ || ခမဳသၚ် မန် || ခမဳ လ္ၚီ ပြၚ် ဒးဒုၚ် ကၠေၚ် ကံ နကဵု စိၚ် ကေုာံ ဒးဒုၚ် စံၚ် |- | ၃ || လိက်ပတ် ကေုာံ တိုက်လိက် || တိုက်လိက် မန် ဇၞော် အိုတ် ၃ တိုက် ဒးဒုၚ် စံၚ် ပၠေၚ် |- | ၄ || ညးဗြဴ ကေုာံ ကောန်ၚာ် || ဒး ကတဵုဒှ် ကၟာဲ ကေုာံ ဒး ဍိုက် ဒြေပ် ဒဴ ဍုၚ် သေံ |} ခမဳသၚ် မန် တအ် မဒှ် ညး မမၚ်မဲ လိက်ပတ် ကေုာံ ယေန်သၞာၚ် တအ် လေဝ် ဒးဒုၚ် စံၚ် ဂစိုတ် ပ္ဍဲ အကြာ ကွာန် မုဟ်တၟအ် ကေုာံ ဗဂေါ ရ။ ပရေၚ် ဏအ် ဝွံ ပါ်ခြာ လဝ် နဒဒှ် ပရေၚ် ဂစိုတ်ပဠက်ဂကူ (Ethnic Cleansing) မဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဝၚ် အာရှ အဂၞဲ ရ။<ref>Aung-Thwin, Michael A. (2005). ''The Mists of Rāmañña: The Legend that was Lower Burma''. University of Hawaii Press.</ref> == ၅. ကတဵုဒှ် ကၟာဲ ကေုာံ ဒဒိုက်ညးဗြဴမန် (Creation of Widows and Suffering) == [[File:Mon_women_in_traditional_dress.jpg|thumb|left|250px|ညးဗြဴမန် တအ် ဍိုက်ပေၚ် တဴ နကဵု လွဳပရာ ကေုာံ ယေန်သၞာၚ်]] ဟိုတ်နူ တြုဟ် တအ် ဒးဒုၚ် ဂစိုတ် အိုတ် အာ ဂှ်ရ၊ ညးဗြဴ မန် တအ် ဒး ဆက် ဂျိုၚ် လမျီု ကေတ်တ် ပ္ဍဲ အကြာ ပရေၚ် ဘပဠ တအ် ရ။ ညးတအ် ဒး ထ္ၜၚ် ကေတ် ကောန်ၚာ် တုဲ ဍိုက် ဒြေပ် ဒဴ စိုပ် အာ ဍုၚ် သေံ (Thailand) နကဵု ဂၠံၚ် ကျာ်ပိ ကေုာံ ဂၠံၚ် တၞဟ်ဟ် ရ။ ညးဗြဴ မန် တအ် ဝွံ ဒး တေၚ် ကေတ် ဒြဟတ် စိုတ် မဇၞော် လောန် ရ။ ၜိုန်ရ ဒှ် အာ ဘဝ ကၟာဲ၊ ဟွံမွဲ ကဵု တၠသ္ၚိ ကီု လေဝ် ညးတအ် ဆက် မၚ်မဲ လဝ် လိက်ပတ်၊ အရေဝ် ကေုာံ ယေန်သၞာၚ် မန် ညံၚ် ဟွံဂွံ ကၠေအ်ကၠက် အာ ရ။ လွဳပရာ ညးဗြဴ ကၟာဲ မန် တအ် ဏအ် ဝွံ ဒှ် ဂၠံၚ်တရဴ လမျီု ဂကူ မန် စဵုကဵု တ္ၚဲ ဏအ် ရ။<ref>O'Connor, V. C. Scott (1904). ''The Silken East: A Record of Life and Travel in Burma''. Hutchinson & Co.</ref> == ၆. ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ သဘၚ် (Commemoration and Observance) == ပ္ဍဲ အခိၚ် လၟုဟ် ဝွံ ဂကူမန် တအ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် မန် ကေုာံ ဍုၚ် သမ္အာၚ် တအ် ကၠောန် သဘၚ် ဗှ်ဗၞုဟ် ပရေၚ် ဝၚ် ဟံသာဝတဳ လီု ကေုာံ တ္ၚဲ ကၟာဲ မန် ရ။ ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ဏအ် မ္ဂး ညးတအ် စုတ် ကယျာၚ် အရံၚ် လမ္စံက် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဗကေတ် သွက်ဂွံ ထ္ၜး သင်္ကေတ လၞီ ကေုာံ ဆီ မစောတ် လဝ် တအ် ရ။ ညးတအ် ပတုဲ ဒါန် သွက် လမျီု မကျာတ်သြာဲ အာ တအ် ကေုာံ လဴ ဟီု ပရူ ဝၚ် ဏအ် ကု ကောန်ၚာ် တၞောဝ် တၟိ တအ် ညံၚ်ဂွံ တီ ညာတ် ဝၚ် အတိက် ဇကု ရ။ ပရေၚ် ဏအ် ဝွံ ဒှ် ပရေၚ် ဓမံက် ပတိုန် စိုတ်ဓါတ် ဆာန် ဂကူ မဇၞော် အိုတ် မွဲ ရ။ [https://www.youtube.com/watch?v=XXXXXX လ္ၚတ်ရံၚ် ဝဳဒဳယော ပရူ ဝၚ် ဟံသာဝတဳ လီု ကေုာံ တ္ၚဲကၟာဲမန် (YouTube)] == ၇. ပရေၚ်ချဳဒရာၚ် ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ လိက်ပတ် (Cultural and Literary Movements) == ဝၚ် ကၟာဲ မန် ဏအ် ဝွံ ဓလီု ဖ္ဍိုက် လဝ် အပ္ဍဲ လိက်ပတ်၊ ကဗျ ကေုာံ ဒွက် မန် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။ အစာ ကဗျ မန် တအ် ချူ လဝ် ပရူ ဍာ်ရမတ် ညးဗြဴ မန် ကေုာံ ဟံသာဝတဳ မစံၚ် တူ လဝ် နကဵု ပၟတ် တအ် ရ။ "ဒွက် ကၟာဲ မန်" ကေုာံ "ဒွက် လၞီ ဟံသာ" တအ် ဝွံ ဒှ် ဒွက် မပြာကတ် အိုတ် မွဲ မစၞောန်ထ္ၜး ကဵု လၞီ အောန်စိုတ် ဏအ် ရ။ လိက်ပတ် တအ် ဏအ် ဝွံ ဒှ် သက်သဳ မဟွံချိုတ် သွက်ဂွံ သမ္တီ လဝ် ဒဒိုက် မန် တအ် တုဲ ဍေံ ဝွံ ဇီုကပိုက် လဝ် စိုတ်ဓါတ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် သွက် မၞိဟ် သၟတ် မန် အဆက်ဆက် ရ။<ref>Hall, D. G. E. (1960). ''A History of South-East Asia''. Macmillan.</ref> == ၈. လညာတ် သိပ္ပံ ကေုာံ ပရေၚ်စိတ္တဗေဒ (Sociological and Psychological Perspectives) == နူကဵု လညာတ် သိပ္ပံ စိတ္တဗေဒ (Psychology) မ္ဂး၊ ပရေၚ် ဟံသာဝတဳ လီု ကေုာံ တ္ၚဲ ကၟာဲ မန် ဏအ် ဝွံ ဒှ် ဒဏ် စိုတ် (Historical Trauma) မကၠောံ ဇက် ကၠုၚ် လဝ် စဵုကဵု တၞောဝ် လၟုဟ် ရ။ ညးဗြဴ မန် တအ် ဝွံ ၜိုန်ရ ဒး ဆဵု ဒဒိုက် ကီု လေဝ် ညးတအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် ပရေၚ် ဒက်ပ္တန် ဂကောံ မၞိဟ် (Social resilience) တၟိ မာန် ကၠုၚ် ရ။ ပ္ဍဲ ဂကောံ မၞိဟ် မန် တအ် ဂှ် မၞိဟ်ဗြဴ တအ် နွံ ကု ကဏ္ဍ အဓိက သွက်ဂွံ မၚ်မဲ လိက်ပတ် ကေုာံ ပရေၚ် ယေန်သၞာၚ် ရ။ ဣဏအ် ဝွံ ဒှ် ဖဵု သက်သဳ နူကဵု ပရေၚ် ညးဗြဴ ကၟာဲ တအ် မဒး ထ္ၜၚ် လဝ် ဂကူ ဇကု ပ္ဍဲ အခိၚ် မဟွံမွဲ ကု မၞိဟ်တြုဟ် တအ် ရ။<ref>Phayre, Lt. Gen. Sir Arthur P. (1883). ''History of Burma''. Susil Gupta.</ref> == ၉. အသိၚ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ခေတ်လၟုဟ် (Impact on Modern Politics) == တ္ၚဲကၟာဲမန် ကေုာံ ဝၚ် ဟံသာဝတဳ လီု ဝွံ ဒှ် တမ်မူလ ဒြဟတ် သွက် ပရေၚ် ကလိုက်ကမဵု ကေုာံ ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန် မန် ခေတ် လၟုဟ် ရ။ [[:wikt:mnw:ဗော်|ဗော်]] ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် မန် ဂမၠိုၚ် (ဥပမာ - [[ဗော်ဍုၚ်မန်တၟိ]]) တအ် စကာ လဝ် ဝၚ် ဏအ် သွက်ဂွံ ဓမံက် ပတိုန် လညာတ် ဒဒှ်ရ ဂကူ မန် တအ် သ္ဒး ကလိဂွံ အခေါၚ် သၠးပွး ကေုာံ ပရေၚ် အုပ်ဓုပ် ဇကု အလဵု ဇကု (Self-determination) ရ။ ပရေၚ်ဝၚ် ဏအ် ဂှ် ပကဵု ညံၚ် မၞိဟ် မန် တအ် ဒး စွံ သတိ တွဵု ဒဒှ်ရ ပရေၚ် ကျ ပၞာန် ဝွံ ပတိတ် ကဵု လေၚ်ဒိုက် မဇၞော် လောန် ကု ဂကူ သီုဖအိုတ် ရ။<ref>Guillon, Emmanuel (1999). ''The Mons: A Civilization of Southeast Asia''. Siam Society.</ref> == ၁၀. ဇမၞော်မၟောဝ် ကေုာံ အနာဂတ် (Future and Development) == သွက် အနာဂတ် မ္ဂး၊ ပရေၚ် ဗှ်ဗၞုဟ် တ္ၚဲ ကၟာဲ မန် ဝွံ ဒး ဆက် ထိၚ်ဒဝ် အာ သီု မစုတ် ပၠောပ် လညာတ် ပရေၚ် ၜိုဟ်သြိုဟ် (Peace-building) ကေုာံ အခေါၚ်အရာ မၞိဟ် (Human Rights) ရ။ သၟတ် မန် တအ် ညံၚ်ဂွံ လ္ၚတ် ဝၚ် ဏအ် နကဵု လညာတ် သိပ္ပံ ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် ကမၠောန် သုတေသန (Research) မဆေၚ်စပ် ကု လိက်ပတ် ကေုာံ ဝၚ် ဟံသာဝတဳ ဂှ် ဒှ် အရာ အဓိက ရ။ တ္ၚဲကၟာဲမန် ဝွံ ဟွံသေၚ် တ္ၚဲ သွက်ဂွံ ကလေၚ် ဒက် ဝဲ သတြု၊ ဆဂး ဍေံ ဝွံ ဒှ် တ္ၚဲ သွက်ဂွံ ပကောံ ဒြဟတ် ဂကူ၊ ထ္ၜး ကဵု လွဳပရာ ညးဗြဴ မန်၊ ကေုာံ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် အနာဂတ် ဂကူ မန် မၞုံ ကု ပရေၚ် သၠးပွး ကေုာံ ၜိုဟ်သြိုဟ် ရ။<ref>Taw Sein Ko (1913). ''Burmese Sketches''. British Burma Press.</ref> == မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ သက်သဳဂမၠိုၚ် (References) == <references /> == ဆက် လ္ၚတ် ရံၚ် (See also) == * [[ဝၚ်မန်]] * [[ဟံသာဝတဳ]] * [[သၟိၚ်ဗညာဒလ]] * [[ဗော်ဍုၚ်မန်တၟိ]] {{Navbox | name = ဝၚ်မန် | title = ပရေၚ်ဝၚ် ကေုာံ တ္ၚဲစၟတ်သမ္တီ ဂကူမန် | listclass = hlist | state = uncollapsed | group1 = ဍုၚ် ကေုာံ ခေတ် | list1 = * [[သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ]] * [[ဟံသာဝတဳ]] * [[မုတ္တမ]] * [[ဒွာရဝတဳ]] | group2 = တ္ၚဲစၟတ်သမ္တီ အဓိက | list2 = * [[တ္ၚဲကၟာဲမန်]] (ဟံသာဝတဳလီု) * [[တ္ၚဲကောန်ဂကူမန်]] * [[တ္ၚဲပၠန်ဂတးမန်]] | group3 = ကဏ္ဍ မဆက်စပ် | list3 = * [[လိက်ပတ်မန်]] * [[ယေန်သၞာၚ်မန်]] * [[ညးဗြဴမန်]] }} [[ကဏ္ဍ:ဝၚ်မန်]] [[ကဏ္ဍ:တ္ၚဲစၟတ်သမ္တီဂမၠိုၚ်]] [[ကဏ္ဍ:ဟံသာဝတဳ]] n15vybagx6gzdocsrc14gwxwdxtbc5d 0 11038 54797 2026-05-10T10:26:39Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Use dmy dates|date=May 2026}} {{Infobox monarchy | royal_title = သၟိင်ဨကရာဇ်မန် (Mon Monarchs) | realm = ဍုင်ဟံသာဝတဳ ကေုာံ ရးမည (Hanthawaddy & Ramanya) | image = File:Shwemawdaw_Pagoda_Bago.jpg|250px|center|ကျာ်မုဟ်တဴ ဍုင်ဗဂေါ၊ ဌာန်ဒတန် ဨကရာဇ်မန..." 54797 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=May 2026}} {{Infobox monarchy | royal_title = သၟိင်ဨကရာဇ်မန် (Mon Monarchs) | realm = ဍုင်ဟံသာဝတဳ ကေုာံ ရးမည (Hanthawaddy & Ramanya) | image = [[File:Shwemawdaw_Pagoda_Bago.jpg|250px|center|ကျာ်မုဟ်တဴ ဍုင်ဗဂေါ၊ ဌာန်ဒတန် ဨကရာဇ်မန်]] | caption = ကျာ်မုဟ်တဴ ဍုင်ဗဂေါ မဒှ် ဌာန်ဒတန် သမ္တီ သၟိင်ဨကရာဇ်မန် ဂမၠိုင် | first_monarch = [[သၟိင်ဝါရဳရောဝ်]] (Wareru) <small>(ခေတ် ဟံသာဝတဳ)</small> | last_monarch = [[တၠညးဗညာဒလာ]] (Banya Dala) <small>(ခေတ် ဟံသာဝတဳ ကလေင်ဂျိုင်)</small> | style = တၠညး (Lord of the Kingdom) | residence = နန် ဍုင်မတ္တမ၊ ဍုင်ဗဂေါ (Hanthawaddy Palace) | religion = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Theravada Buddhism) }} '''သၟိင်ဨကရာဇ်မန်''' ({{lang-en|Mon Monarchs / Kings of Hanthawaddy}}) ဝွံ ဒှ် ညးမပကင်ရင် လဝ် ဍုင် ကေုာံ အေန်ပါယာ မန် ပ္ဍဲ ရးမည (သကုတ် သၟဝ် ဍုင်ဗၟာ လၟုဟ်) ကေုာံ ဒေသ သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ နူကဵု ခေတ် ကိုပ်ကၠာ သၞာံခရေတ် စဵုကဵုစိုပ် ခေတ် ၜိုတ် အေဒဳ ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ ရ။ သၟိင်ဨကရာဇ် မန် တအ် ဝွံ နွံ ကု အစောံစရာဲ ပ္ဍဲ ပရေင် ပကင်ရင် ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်သာသနာ၊ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဗွဲမလောန် တုဲ သြဇာ ယေန်သၞာင် ညးတအ် ဝွံ ပြးဇး အာ အလုံ မွဲ ဒေသ အာရှအဂၞဲ ရ။ ပ္ဍဲ ဝင် ဂကူမန် မ္ဂး သၟိင်ဨကရာဇ် မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် သၟိင် မၞုံ ပ္ဍဲ ခေတ် ဍုင်ဟံသာဝတဳ မပ္တံ ကု [[ရာဇာဓိရာဇ်]]၊ တၠညး [[မိစောဗု]] ကေုာံ သၟိင် [[ဓမ္မစေတဳ]] တအ် ရ။ ဨကရာဇ် မန် တအ် ဝွံ ဒုင်သဇိုင် ကု သၞောဝ်ဓဝ် [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] တုဲ ပကင်ရင် ကၠုင် လဝ် ဍုင် နကဵု သၞောတ် "ဓမ္မရာဇာ" (Dhammaraja) မဒှ် သၟိင် မမင်မဲ ဓဝ်စှ်ပြကာ ရ။ == ၁. သဇိုင်ရိုဟ်ကၞက် ကေုာံ ခေတ်ကိုပ်ကၠာ (Origins and Early Kingdoms) == ဝင် သၟိင်ဨကရာဇ် မန် တအ် ဝွံ စကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ခေတ် တမၠာ တေအ် ရ။ ဒၞာဲ ဌာန်တမ်မူလ အဓိက ဂကူမန် တအ် မပဒတဴ ဂှ် ဒှ် ဒေသ ၜဳမဲနမ် (Chao Phraya basin) ကေုာံ ဒေသ သၟဝ် ၜဳဨရာဝတဳ (Irrawaddy delta) ရ။ ဍုင်ဨကရာဇ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် မစၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် ဍုင်မန် ဂှ် ဒှ် ဍုင် ဒွါရဝတဳ (Dvaravati) ကေုာံ ဍုင် ဟရိဘုဉ္ဇယ (Haripunjaya) မၞုံ ပ္ဍဲ ဍုင်သေံ လၟုဟ် ရ။ ပ္ဍဲ လပါ် ဍုင်ဗၟာ သၟဝ် မ္ဂး ဍုင်သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ (သဓီု) ဂှ် ဒှ် ဍုင်ဨကရာဇ် မန် မပြာကတ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။ သၟိင်ဨကရာဇ် ဍုင်သဓီု တအ် ဝွံ ဒုင်တဲ လဝ် သာသနာ ဗုဒ္ဓ နူကဵု တကအ်သိင်္ဃိုရ် (Sri Lanka) တုဲ ညးတအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် ယေန်သၞာင် မၞုံ ကု လိက်ပတ် ကေုာံ အနုသုခုမ မဇၞော်မောဝ် တဴ ဗွဲမလောန် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၀၅၇ ဂှ် သၟိင်အနဝ်ရထာ နူ ဍုင်ဗုကာံ (Bagan) ကၠုင် ဗတိုက် ပလီု ထောအ် ဍုင်သဓီု တုဲ သၟိင်မကုဋ (Manuha) မဒှ် သၟိင်မန် လက်ကရဴ အိုတ် ပ္ဍဲ သဓီု ဂှ် ဒးဒုင် ရပ်ဏာ ဇရေင် ဍုင်ဗုကာံ ရ。<ref>Harvey, G. E. (1925). History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824. London: Frank Cass & Co. Ltd.</ref> == ၂. လဒက်ပ္တန် ရာဇာဝံသ ကေုာံ ဍုင်ဟံသာဝတဳ (Dynastic Structure and Hanthawaddy Kingdom) == ကြဴနူ အေန်ပါယာ ဗုကာံ မလီုလာ် အာ ကြဴနူ ပၞာန် မောန်ဂေါ (Mongol invasions) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၂၈၇ တုဲ၊ သၟိင်ဨကရာဇ် မန် တအ် ကလေင် ဒက်ပ္တန် ဍုင်ဨကရာဇ် ညးတအ် ပၠန် ရ။ ပူဂိုလ် မစခၞံဗဒှ် တၞောဝ်ဝံသ တၟိ ဂှ် ဒှ် သၟိင်ဝါရဳရောဝ် ([[သၟိင်ဝါရဳရောဝ်|Wareru]]) မဒှ် မၞိဟ် မပကောံပကေဝ် ဒေသ မန် ပိ ရး (မတ္တမ၊ ဗဂေါ၊ ဖာသီ) ရ။ သၞောတ် လဒက်ပ္တန် အလဵုအသဳ ဨကရာဇ် မန် ဝွံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု သၞောတ် ဗဟဵု (Centralized administration) မၞုံ ကု သၟိင်စဍာ် (Uparaja / Crown Prince) ကေုာံ အမာတ် ဒကိုပ်ပၞာန် ဂမၠိုင် ရ။ ဨကရာဇ် ဝွံ ဒှ် တၠသြဇာ လတူ ကတိကဝတ် ဥပဒေ ကေုာံ ပရေင်သာသနာ ရ။ နကဵု လိက် ဓမ္မသတ် (Dhammathat) မကၠာဲ လဝ် နူ ခေတ် ဝါရဳရောဝ် ဂှ် သၟိင်ဨကရာဇ် တအ် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်တ် သၞောဝ်ဓဝ် ကု ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရ。<ref>South, A. (2003). Mon Nationalism and Civil War in Burma: The Golden Sheldrake. Routledge.</ref> == ၃. ဇယား သၟိင်ဨကရာဇ် မပြာကတ်ဂမၠိုင် (Table of Prominent Monarchs) == သၟိင်ဨကရာဇ် မန် မၞုံ ပ္ဍဲ ခေတ် ဟံသာဝတဳ ဝွံ နွံ ဂၠိုင် ကု တၠ ရ။ ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ဝွံ ဒှ် စရင် သၟိင်ဨကရာဇ် မပြာကတ် အိုတ် ကေုာံ လစွံ ကမၠောန် ညးတအ် ရ- {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ သၟိင်ဨကရာဇ် အဓိက ပ္ဍဲ ခေတ် ဟံသာဝတဳ |- ! ယၟု ဨကရာဇ် !! လၟေင် သၞာံ ပကင်ရင် !! ဌာန်ဒတန် နန် !! အရာ မပြာကတ် အိုတ် |- | [[သၟိင်ဝါရဳရောဝ်]] (Wareru) || ၁၂၈၇ - ၁၃၀၇ || မတ္တမ (Martaban) || ညးမခၞံဗဒှ် ခေတ် ဟံသာဝတဳ တုဲ ချူခၞံ ဓမ္မသတ် ဝါရဳရောဝ်။ |- | ဗညာဥူ (Binnya U) || ၁၃၄၈ - ၁၃၈၄ || မတ္တမ ကေုာံ ဗဂေါ || ပြံင် နန် နူ မတ္တမ သီု စပတန် ဍုင်ဗဂေါ နဒဒှ် ဍုင်ဇၞော်။ |- | [[ရာဇာဓိရာဇ်]] (Razadarit) || ၁၃၈၄ - ၁၄၂၁ || ဗဂေါ (Pegu) || တၠအစောန် ပရေင်ပၞာန်၊ မပါလုပ် ပ္ဍဲ ပၞာန် ပန်စှော်သၞာံ ကု ဍုင်အင်ဝ။ |- | [[မိစောဗု]] (Shin Sawbu) || ၁၄၅၃ - ၁၄၇၁ || ဗဂေါ || ဂၞကျာ် ဨကရာဇ် ဗြဴ အဓိက အိုတ် မဖန်ဗဒှ် ခေတ် ၜိုဟ်သြိုဟ် တုဲ လဟဵု ကျာ်လ္ဂုင်။ |- | [[ဓမ္မစေတဳ]] (Dhammazedi) || ၁၄၇၁ - ၁၄၉၂ || ဗဂေါ || အစာပညာ မဖန်ဗဒှ် ပရေင်သာသနာ သ္အးဇ္ၚး ကေုာံ ချူ လိက်တၟအ် ခလိုင်ကလျာဏဳ။ |- | [[တၠညးဗညာဒလာ]] (Banya Dala) || ၁၇၄၇ - ၁၇၅၇ || ဗဂေါ || သၟိင် လက်ကရဴ အိုတ် ပ္ဍဲ ခေတ် ဟံသာဝတဳ ကလေင်ဂျိုင် မဒးဒုင် ဗတိုက် ကု အလံင်ဘုရား။ |} == ၄. ခေတ် သၟိင်ဗညာဥူ ကေုာံ ရာဇာဓိရာဇ် (Era of Binnya U and Razadarit) == ပ္ဍဲ လက်ထက် သၟိင်ဗညာဥူ ဂှ် ဟိုတ်နူ ပရေင် ကလိုက်ကမဵု အပ္ဍဲ တုဲ ညး ပြံင် ဌာန်ဒတန် နန် နူ ဍုင်မတ္တမ ဇရေင် ဍုင်ဗဂေါ (ဟံသာဝတဳ) ရ။ ဆဂး အခိင် မပြာကတ် အိုတ် သွက် အေန်ပါယာ မန် ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ လက်ထက် ကောန် ညး မဟိမု ရာဇာဓိရာဇ် (Razadarit) ရ။ ရာဇာဓိရာဇ် ဝွံ ဒှ် တၠညး မၞုံ ကု ဍာ်ရိုဟ် ပရေင်ပၞာန် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဇၞော် အိုတ် မွဲ ရ။ ညး ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပေါဲဗတိုက် "ပၞာန် ပန်စှော်သၞာံ" (Forty Years' War) မဒှ် ပေါဲဗတိုက် အကြာ အေန်ပါယာ ဟံသာဝတဳ ကေုာံ ဍုင်အင်ဝ (Ava) ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ်ကျာ ဍုင်ဗၟာ ရ။ ပ္ဍဲ ပေါဲဗတိုက် ဏအ် ဂှ် ရာဇာဓိရာဇ် စကာ လဝ် နဲကဲ စက်ပၞာန် (Military tactics) မပ္တံ ကု ပၞာန်ဍာ် ကေုာံ ပၞာန်စိင် ဗွဲမစိစောန် ရ။ ညး အုပ်ဓလီု လဝ် ရးမည သီု ပိ ရး ပံင်ကောံ ညံင်ဂွံ ခိုင်ကၠိုက် တုဲ ဖန်ဗဒှ် အေန်ပါယာ မန် ညံင်ဂွံ ဗိုန်ဗတ် ရ。<ref>Lieberman, V. B. (2003). Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800-1830. Cambridge University Press.</ref> == ၅. ခေတ်ထဝ် မိစောဗု ကေုာံ ဓမ္မစေတဳ (Golden Age of Shin Sawbu and Dhammazedi) == ကြဴနူ ခေတ် ပၞာန် တုဲ၊ ဍုင်ဟံသာဝတဳ ဝွံ လုပ်စိုပ် ကၠုင် "ခေတ်ထဝ်" (Golden Age) ပ္ဍဲ လက်ထက် တၠညး မိစောဗု ကေုာံ သၟိင်ဓမ္မစေတဳ ရ။ တၠညး မိစောဗု ဝွံ ဒှ် ဨကရာဇ် ဗြဴ ဆမွဲတၠ ဓဝ် မပကင်ရင် လဝ် ဍုင်မန် တုဲ ညး ဝွံ နွံ သဒ္ဓါ လတူ ပရေင်သာသနာ ဗွဲမလောန် ရ။ ညး ဒုင်သၠး ကဵု ထဝ် လျိုင် ဇကု ညး သွက်ဂွံ ပလောတ် ကျာ်လ္ဂုင် (Shwedagon Pagoda) တုဲ ညး ဇၞော်မောဝ် ပတိုန် လဝ် ပရေင် ၜိုဟ်သြိုဟ် အလုံ ဍုင် ရ။ သၟိင်ဓမ္မစေတဳ မဒှ် ခမဳ တြေံ မွဲ ဂှ် ဒက်ပ္တန် ကၠုင် ပရေင်သာသနာ သ္အးဇ္ၚး ပ္ဍဲ ရးမည ရ။ ညး ဗလး ဏာ ခမဳ မန် တအ် ဇရေင် ဍုင်သိင်္ဃိုရ် သွက်ဂွံ ဒဂိုန် ကေတ် ဥပသမ္ပဒ တၟိ တုဲ ညး ဖန်ဗဒှ် လဝ် ခလိုင် သိမ် ကလျာဏဳ (Kalyani Ordination Hall) ပ္ဍဲ ဗဂေါ ရ။ လိက်တၟအ် ကလျာဏဳ မချူ လဝ် နကဵု လိက်မန် ကေုာံ ပါဠိ ဂှ် ဒှ် သက်သဳ ဝင် သာသနာ မဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ အာရှအဂၞဲ ရ。<ref>Aung-Thwin, M. A. (2017). Myanmar in the Fifteenth Century: A Tale of Two Kingdoms. University of Hawaii Press.</ref> == ၆. ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်မိတ်သဟာယ (Economy and Diplomacy) == ဍုင်ဨကရာဇ် မန် တအ် ဝွံ နွံ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဌာန် ဒေသ ၜဳ ဂမၠိုင် တုဲ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အဓိက ဂှ် ကၠုင် နူ ပရေင်ဗၞိက် ရေင် ဍာ် (Maritime trade) ရ။ ဂၠေင်သြေင် (Syriam)၊ မတ္တမ ကေုာံ ဗဂေါ တအ် ဂှ် ဒှ် သၞေဟ်က္ၜင် အဓိက မဆက်စပ် ကု ညးဗၞိက် ဂၠးတိ မပ္တံ ကု ညးဗၞိက် အာရပ်၊ အိန္ဒိယ ကေုာံ ပဝ်တူဂြဳ တအ် ရ။ ဨကရာဇ် မန် တအ် ဝွံ သီု ဆက်စပ် ပရေင်မိတ်သဟာယ (Diplomacy) ကု ဍုင်အယုဒ္ဓယ (Ayutthaya)၊ ဍုင်ကြုက် ခေတ် မေန် (Ming dynasty) ကေုာံ ဍုင်သိင်္ဃိုရ် ရ။ မန် တအ် ပလံင် ဏာ စိင်၊ သ္ၚာ၊ လိက်ပတ် ကေုာံ ကပေါတ် သဘာဝ တအ် သွက်ဂွံ လှာဲဂတး ကု ကပေါတ် နူ မ္ၚး ရ။ ဣဏအ် ဂှ် ပကဵု ညံင် ဍုင်ဟံသာဝတဳ ဂွံ ဒှ် ဍုင် မသိုက်လှိုက် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ အခိင် တေအ် ရ။ == ၇. ပရေင်သာသနာ ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Religion and Culture) == [wikt:mnw:သာသနာ|သာသနာ] ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဨကရာဇ် မန် ဝွံ ဒုင်သဇိုင် ကု ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ တုဲ မန် တအ် ဂှ် ဒှ် ညးမစၠောအ် ပ္တိတ် ပရေင်ပညာ သာသနာ သွက် ဂကူ တၞဟ်ဟ် ပ္ဍဲ ဒေသ ဏအ် ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် ဨကရာဇ် ဏအ်၊ အစာလိက်မန် ကေုာံ ခမဳသင် တအ် ချူခၞံ လဝ် လိက် ပြကိုဟ် ဂမၠိုင် မပ္တံ ကု ပိဋကတ်၊ လိက် ဇာတ် ကေုာံ ဝင် ဂမၠိုင် ရ။ ပြကိုဟ် ဝင် မပြာကတ် အိုတ် သွက် ဂကူမန် မတွံဂး ''နိဒါန ရာမဓိပတိ'' (Nidana Ramadhipati) ကေုာံ ''သၠပတ် ရာဇာဝင်'' (Slapat Rajawan) တအ် လေဝ် မံက်ဂတဝ် ကၠုင် ပ္ဍဲ ခေတ် တအ် ဏအ် ရ။ လဒက်ပ္တန် အနုသုခုမ မန် မပ္တံ ကု ဗီုပြင် စေတဳ၊ ရုပ်ပါန်ခဳ ကေုာံ ပါန်စှ် တအ် လေဝ် ဇၞော်မောဝ် တဴ ဗွဲမလောန် တုဲ သြဇာ ဍေံ ဂှ် ဆက်စိုပ် အာ စဵုကဵု သေံ ကေုာံ ဗၟာ လၟုဟ် ရ。<ref>Stadtner, D. M. (2008). Sacred Sites of Burma: Myth and Folklore in an Evolving Spiritual Realm. River Books.</ref> == ၈. ပရေင်စှ်ေစး ကေုာံ လီုလာ် အေန်ပါယာ (Military Conflicts and the Fall) == ပရေင် တန်တဴ အေန်ပါယာ မန် ဂှ် စိုပ် ကၠုင် ကၞောတ် ပ္ဍဲ ခေတ် ၁၆ ဗွဝ်ကၠံ၊ အခိင် ဍုင်တံင်ငူ (Toungoo) မဇၞော်မောဝ် ကၠုင် ဒြဟတ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၅၃၉ ဂှ် သၟိင် တဗင်ရွှေထီး (Tabinshwehti) ဗတိုက် သီ ကေတ် ဍုင်ဗဂေါ တုဲ သၟိင် သုရှင်တကာရွတ်ပိ (Takayutpi) မဒှ် ဨကရာဇ် မန် ဂှ် ဒး ကျဟောမ် အာ ရ။ ကြဴနူ ဂှ် ပ္ဍဲ လက်ထက် ဘုရင့်နောင် (Bayinnaung) လေဝ် ပကင်ရင် ဍုင်ဗဂေါ နဒဒှ် ဍုင်ဇၞော် အေန်ပါယာ ညး လဝ် ကီု ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၄၀ ဂှ် မန် တအ် ကလေင် ပုန်ကလိုက် တုဲ ဒက်ပ္တန် ဍုင်ဟံသာဝတဳ တၟိ (Restored Hanthawaddy) ရ။ တၠညး ဗညာဒလာ (Banya Dala) ဂှ် ဒှ် ဨကရာဇ် လက်ကရဴ အိုတ် တုဲ ညး သီ ကေတ် အင်ဝ မာန် လဝ် ကီု လေဝ်၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၅၇ ဂှ် သၟိင်အလံင်ဘုရား (Alaungpaya) ဗတိုက် ပလီု ထောအ် ဍုင်ဗဂေါ တုဲ ဍုင်ဨကရာဇ် မန် လေဝ် ဒး အုပ်နိဂီု အာ အလုံအိုတ်သီု ရ။<ref>Phayre, A. P. (1883). History of Burma. London: Trübner & Co.</ref> == ၉. အာဲကၟာဲ ကေုာံ ပရေင်သမ္တီ (Legacy and Remembrance) == ၜိုန်ရ ဍုင်ဨကရာဇ် မန် လီုလာ် အာ လဝ် တုဲ ကီု လေဝ်၊ အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဨကရာဇ် မန် တအ် ဝွံ သှ်ေၜိုတ် တန်တဴ ဒၟံင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ဏီ ရ။ ပရေင် လိက်ပတ်၊ အနုသုခုမ၊ ကေုာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ မန် တအ် ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ယေန်သၞာင် ဗၟာ ကေုာံ သေံ ဂမၠိုင် ရ။ တ္ၚဲဏအ် မ္ဂး ဂကူမန် တအ် ဝွံ ကလေင် သမ္တီ ကေုာံ ရံင်စံင် ဨကရာဇ် သၟိင်မန် တအ် နဒဒှ် သင်္ကေတ သွက် ပရေင် ပံင်ကောံ ကေုာံ ပရေင်ဆာန်ဂကူ (Mon identity) ရ။ ပရော ဝင် ဨကရာဇ် မပ္တံ ကု ရာဇာဓိရာဇ် ကေုာံ မိစောဗု တအ် ဂှ် ဒှ် ပရော မဟီုတွံ ပ္ဍဲ ကဝိ မန် ကေုာံ ဒွက် ဂမၠိုင် ညံင်ဂွံ ပကဵု ဇြဟတ်စိုတ် ကု တၞောဝ်ဒတောဝ် မန် တၟိ တအ် ရ။ == ၁၀. သက်သဳ ကေုာံ နိဿဲဂမၠိုင် (References and External Links) == <references /> '''လေန် ကေုာံ တင်နင် မ္ၚး (External Resources):''' * [https://www.youtube.com/watch?v=Mh5e10XW0qM ဝင် သၟိင်ဨကရာဇ်မန် ကေုာံ ဍုင်ဟံသာဝတဳ (YouTube)] - လ္ၚတ်ရံင် ပရူ ဝင် ခေတ် ဟံသာဝတဳ။ * [[:en:Hanthawaddy_Kingdom|Hanthawaddy Kingdom]] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်။ {{Navbox | name = သၟိင်ဨကရာဇ်မန် | title = [[သၟိင်ဨကရာဇ်မန်]] ကေုာံ အေန်ပါယာ ဝင် | listclass = hlist | state = uncollapsed | group1 = ဍုင် ကေုာံ ခေတ် | list1 = * [[သဓီု]] * [[ဒွါရဝတဳ]] * [[ဟရိဘုဉ္ဇယ]] * [[ဟံသာဝတဳ]] * [[မတ္တမ]] * [[ခေတ် ဟံသာဝတဳ ကလေင်ဂျိုင်]] | group2 = သၟိင်ဨကရာဇ် အဓိက | list2 = * [[သၟိင်ဝါရဳရောဝ်]] * [[ဗညာဥူ]] * [[ရာဇာဓိရာဇ်]] * [[မိစောဗု]] * [[ဓမ္မစေတဳ]] * [[သုရှင်တကာရွတ်ပိ]] * [[တၠညးဗညာဒလာ]] | group3 = ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဝင် | list3 = * [[ဓမ္မသတ် ဝါရဳရောဝ်]] * [[လိက်တၟအ် ကလျာဏဳ]] * [[နိဒါန ရာမဓိပတိ]] * [[ပၞာန် ပန်စှော်သၞာံ]] }} [[ကဏ္ဍ:သၟိင်ဨကရာဇ်မန်]] [[ကဏ္ဍ:ဝင်မန်]] [[ကဏ္ဍ:ဍုင်ဟံသာဝတဳ]] [[ကဏ္ဍ:မၞိဟ် မပြာကတ် ပ္ဍဲ ဝင်]] 5jfe22cvl0f1b95uuew6n12lumtrwgy 10 11039 54798 2026-05-10T10:27:43Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "<includeonly>{| class="infobox vcard" style="width: 22em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em;" |+ style="font-size: 125%; font-weight: bold; background-color: #e6e6fa; padding: 0.2em; text-align: center;" | <span class="fn org">{{{royal_title|{{{name|{{PAGENAME}}}}}}}}</span> |- {{#if:{{{realm|}}} | ! colspan="2" style="text-align: center; font-size: 110%; background-color: #f0f8ff;" {{!}} '''{{{real..." 54798 wikitext text/x-wiki <includeonly>{| class="infobox vcard" style="width: 22em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em;" |+ style="font-size: 125%; font-weight: bold; background-color: #e6e6fa; padding: 0.2em; text-align: center;" | <span class="fn org">{{{royal_title|{{{name|{{PAGENAME}}}}}}}}</span> |- {{#if:{{{realm|}}} | ! colspan="2" style="text-align: center; font-size: 110%; background-color: #f0f8ff;" {{!}} '''{{{realm}}}''' }} |- {{#if:{{{image|}}} | ! colspan="2" style="text-align: center; padding: 0.5em 0;" {{!}} {{{image}}}<br/><span style="font-size: 90%;">{{{caption|}}}</span> }} |- {{#if:{{{style|}}} | ! style="padding-right: 0.6em;" {{!}} ဗီုပြင် ကော်စ | {{{style}}} }} |- {{#if:{{{first_monarch|}}} | ! style="padding-right: 0.6em;" {{!}} သၟိင် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် | {{{first_monarch}}} }} |- {{#if:{{{last_monarch|}}} | ! style="padding-right: 0.6em;" {{!}} သၟိင် လက်ကရဴ အိုတ် | {{{last_monarch}}} }} |- {{#if:{{{formation|}}} | ! style="padding-right: 0.6em;" {{!}} သၞာံ စပတန် | {{{formation}}} }} |- {{#if:{{{abolition|}}} | ! style="padding-right: 0.6em;" {{!}} သၞာံ အုပ်နိဂီု | {{{abolition}}} }} |- {{#if:{{{residence|}}} | ! style="padding-right: 0.6em;" {{!}} ဌာန်ဒတန် | {{{residence}}} }} |- {{#if:{{{religion|}}} | ! style="padding-right: 0.6em;" {{!}} ဘာသာ | {{{religion}}} }} |- {{#if:{{{heir_apparent|}}} | ! style="padding-right: 0.6em;" {{!}} သၟိင်စဍာ် | {{{heir_apparent}}} }} |}</includeonly><noinclude> {{Documentation|content= == လဒက်ပ္တန် (Usage) == ထာမ်ပလိက် ဏအ် ဝွံ စကာ သွက်ဂွံ ထ္ၜး ပရူပရာ အခေါင်အရာ သၟိင်ဨကရာဇ် မွဲမွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဍုင်ဨကရာဇ် မွဲမွဲ ပ္ဍဲ လပါ် ပုင် မုက်လိက် (Infobox) ရ။ <pre> {{Infobox monarchy | royal_title = | realm = | image = | caption = | first_monarch = | last_monarch = | style = | formation = | abolition = | residence = | religion = | heir_apparent = }} </pre> [[ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက် အေန်ဖဝ်ဗံက်]] [[ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက် သၟိင်ဨကရာဇ်]] }} </noinclude> px9rz2xh5qlaq843aof968tus0v7ryd 0 11040 54799 2026-05-10T10:33:27Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Use dmy dates|date=May 2026}} {{Infobox military conflict | conflict = ပေါဲဗတိုက် ဍုင်မန် (Mon-Burmese Wars) | partof = ဝင် ပေါဲဗတိုက် အာရှအဂၞဲ | image = [[File:War elephants.jpg|250px|center|ပေါဲဗတိုက် စိင် ပ္ဍဲ အာရှအဂၞဲ ခေတ်တမၠာ]] | caption = ပေါဲ..." 54799 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=May 2026}} {{Infobox military conflict | conflict = ပေါဲဗတိုက် ဍုင်မန် (Mon-Burmese Wars) | partof = ဝင် ပေါဲဗတိုက် အာရှအဂၞဲ | image = [[File:War elephants.jpg|250px|center|ပေါဲဗတိုက် စိင် ပ္ဍဲ အာရှအဂၞဲ ခေတ်တမၠာ]] | caption = ပေါဲဗတိုက် စိင် ဇၞော် (War elephants) မဒှ် နဲကဲ စက်ပၞာန် အဓိက ပ္ဍဲ ပေါဲဗတိုက် ဍုင်မန် ကေုာံ ဗၟာ။ | date = ၜိုတ် ၁၀၅၇ – ၁၇၅၇ (စဵုကဵု ခေတ် ဟံသာဝတဳ ကလေင်ဂျိုင် အုပ်နိဂီု) | place = ရးမည (Lower Burma), ဍုင်အင်ဝ (Upper Burma), ဍုင်သေံ | result = အေန်ပါယာ မန် ဒးဒုင် အုပ်နိဂီု အလုံအိုတ်သီု ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၅၇ တုဲ ဍုင်ဗၟာ ကလေင် ပံင်ကောံ မွဲဓဝ်။ | combatant1 = '''အေန်ပါယာမန်''':<br/>• ဍုင်သဓီု<br/>• [[ဍုင်ဟံသာဝတဳ]]<br/>• ဍုင်မတ္တမ<br/>• ခေတ် ဟံသာဝတဳ ကလေင်ဂျိုင် | combatant2 = '''အေန်ပါယာဗၟာ''':<br/>• ဍုင်ဗုကာံ<br/>• ဍုင်အင်ဝ<br/>• ဍုင်တံင်ငူ<br/>• ဍုင်ကုန်းဘောင် | commander1 = • သၟိင်မကုဋ<br/>• [[ရာဇာဓိရာဇ်]]<br/>• ဗညာဒရံ<br/>• [[သုရှင်တကာရွတ်ပိ]]<br/>• [[တၠညးဗညာဒလာ]] | commander2 = • အနဝ်ရထာ<br/>• မင်းခေါင်<br/>• မင်းရဲကျော်စွာ<br/>• တဗင်ရွှေထီး<br/>• ဘုရင့်နောင်<br/>• အလံင်ဘုရား }} '''ပေါဲဗတိုက် ဍုင်မန်''' ({{lang-en|Mon-Burmese Wars / Battles of the Mon Kingdom}}) ဝွံ ဒှ် ပေါဲဗတိုက် အဆက်ဆက် မကတဵုဒှ် လဝ် အကြာ ဂကူမန် မပဒတဴ ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ် (ရးမည) ကေုာံ ဂကူဗၟာ မပဒတဴ ပ္ဍဲ လပါ် လတူ ဍုင်ဗၟာ လၟုဟ် နူကဵု ခေတ် ၁၁ ဗွဝ်ကၠံ စဵုကိုပ် ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ ရ။ ပေါဲဗတိုက် တအ် ဏအ် ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင် ပြိုင်ပကာန် သွက်ဂွံ သီ ကေတ် အဝဵု အုပ်ဓလီု လတူ ဒေသ ၜဳဨရာဝတဳ (Irrawaddy valley)၊ သၞေဟ်က္ၜင် ပရေင်ဗၞိက် ကေုာံ ကပေါတ် သဘာဝ ဂမၠိုင် ရ။ ပ္ဍဲ ဝင် ပေါဲဗတိုက် တအ် ဏအ် မ္ဂး ပေါဲဗတိုက် မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် '''ပေါဲဗတိုက် ပန်စှော်သၞာံ''' (၁၃၈၅–၁၄၂၄) အကြာ ဍုင်ဟံသာဝတဳ ကေုာံ ဍုင်အင်ဝ၊ ကေုာံ '''ပေါဲဗတိုက် ကုန်းဘောင်-ဟံသာဝတဳ''' (၁၇၅၂–၁၇၅၇) မဒှ် ပေါဲဗတိုက် လက်ကရဴ အိုတ် မပကဵု ညံင် အေန်ပါယာ မန် ဒး အုပ်နိဂီု အာ ရ။ == ၁. နိဒါန် ကေုာံ သဇိုင်ဝင် (Introduction & Historical Background) == ဝင် အာရှအဂၞဲ မ္ဂး၊ ဒေသ ရးမည မဒှ် ဒေသ ဌာန်တမ်မူလ ဂကူမန် တအ် ဝွံ နွံ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ သၞေဟ်က္ၜင် မဆက်စပ် ကု ပရေင်ဗၞိက် အကြာ အိန္ဒိယ ကေုာံ ကြုက် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ဍုင်မန် တအ် ဝွံ သိုက်လှိုက် တဴ နကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဗွဲမလောန် ရ။ ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ်ကျာ တေအ် ဂှ် ဂကူဗၟာ တအ် ဒက်ပ္တန် ကၠုင် ဍုင်ဗုကာံ (Bagan) တုဲ ညးတအ် နွံ ပၟိက် မိက်ဂွံ ဂွံ သၞေဟ်က္ၜင် ကေုာံ ဆက်စပ် ကု ဂၠးတိ မ္ၚး ရ။ ဟိုတ်နူ ပရေင် မၞုံ ပၟိက် လတူ အဝဵု ကေုာံ ဒြပ်ရတ် ဏအ် ရ ပေါဲဗတိုက် အကြာ မန် ကေုာံ ဗၟာ ဂှ် စကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။ ပေါဲဗတိုက် တအ် ဏအ် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပရေင်ပၞာန် ဓဝ်၊ ဍေံ ဒှ် သီု ပရေင် ပြိုင်ပကာန် ယေန်သၞာင် ကေုာံ လိက်ပတ် ကီု ရ။<ref>Harvey, G. E. (1925). History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824. London: Frank Cass & Co. Ltd.</ref> == ၂. ပေါဲဗတိုက် ခေတ်သဓီု ကေုာံ ဗုကာံ (Battles of Thaton and Bagan Era - 1057) == [[File:Manuha Temple, Bagan.jpg|thumb|right|300px|ဘုတ်ကျာ် မကုဋ (Manuha Temple) ပ္ဍဲ ဗုကာံ၊ သက်သဳ ပေါဲဗတိုက် သဓီု ကေုာံ ဗုကာံ]] ပေါဲဗတိုက် အဓိက ကိုပ်ကၠာ အိုတ် မကတဵုဒှ် လဝ် အကြာ မန် ကေုာံ ဗၟာ ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၀၅၇ လတူ ဍုင်သဓီု (Thaton) ရ။ အတိုင် ဝင် မ္ဂး၊ သၟိင်အနဝ်ရထာ (Anawrahta) နူ ဍုင်ဗုကာံ အာတ် သၠပတ် ပိဋကတ် နူ သၟိင်မကုဋ (Manuha) မဒှ် သၟိင်ဍုင်သဓီု ရ။ သၟိင်မကုဋ တးပါဲ ထောအ် တုဲ သၟိင်အနဝ်ရထာ စှ်ေ ဗတိုက် ပလီု ထောအ် ဍုင်သဓီု ရ။ ပ္ဍဲ ပေါဲဗတိုက် ဏအ် သဓီု ဒး ကျဟောမ် အာ တုဲ သၟိင်မကုဋ သီုကဵု ခမဳသင် မန်၊ အစာပါန်ခဳ၊ ကေုာံ သၠပတ် ပိဋကတ် ဂမၠိုင် ဒးဒုင် ရပ်ဏာ ဇရေင် ဍုင်ဗုကာံ ရ။ ၜိုန်ရ မန် တအ် ကျ အာ ပၞာန် ကီု လေဝ်၊ ယေန်သၞာင် လိက်ပတ် မန် ကေုာံ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝွံ လွှမ်းမိုး အာ လတူ ဍုင်ဗုကာံ ဗွဲမဇၞော် ကု ဒြဟတ် ရ。<ref>Aung-Thwin, M. (1985). Pagan: The Origins of Modern Burma. University of Hawaii Press.</ref> == ၃. ပေါဲဗတိုက် ပန်စှော်သၞာံ (The Forty Years' War: Ava vs Pegu - 1385–1424) == ကြဴနူ အေန်ပါယာ ဗုကာံ လီုလာ် အာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၂၈၇ တုဲ၊ မန် တအ် ကလေင် ဒက်ပ္တန် ဍုင်ဨကရာဇ် မန် တၟိ မကော် ဂး ဍုင်ဟံသာဝတဳ (Hanthawaddy) ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် တုပ်ပ် ဂှ် ဗၟာ တအ် လေဝ် ဒက်ပ္တန် ဍုင်အင်ဝ (Ava) ကီု ရ။ ပ္ဍဲ လက်ထက် သၟိင် [[ရာဇာဓိရာဇ်]] (Rajadarit) နူ ဍုင်ဗဂေါ ကေုာံ သၟိင်ဃံင် (မင်းခေါင်) (Minkhaung I) နူ ဍုင်အင်ဝ ဂှ် ကတဵုဒှ် "ပေါဲဗတိုက် ပန်စှော်သၞာံ" မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ရ။ ပေါဲဗတိုက် ဏအ် ဝွံ ဟွံသေင် ကု ပေါဲဗတိုက် ဇၞော် မွဲ အလန် ဓဝ်၊ ဍေံ ဒှ် ပေါဲဗတိုက် မဆက်စပ် ဒၟံင် ရာသဳ ဥတု ကသီု ကေုာံ ကညင် (Campaigns) မဂၠိုင် ကု အလန် ရ။ ရာဇာဓိရာဇ် ဝွံ စကာ နဲကဲ စက်ပၞာန် ဂၠုက် (Guerrilla tactics) ကေုာံ ပၞာန်ဍာ် ညံင်ဂွံ ဒစဵုဒစး ပၞာန်စိင် အင်ဝ ဗွဲမစိစောန် ရ။ အုပ်နိဂီု ပေါဲဗတိုက် ဏအ် ဂှ် လပါ် လဵု မွဲ လေဝ် ဟွံမာန် ကၠးကၠး တုဲ ဍုင်ဟံသာဝတဳ မင်မဲ အဝဵု ဇကု မာန် လဝ် အတိုင် တြေံ ရ。<ref>Fernquest, J. (2006). Crucible of War: Burma and the Ming in the Tai Frontier Zone (1382–1427). SOAS Bulletin of Burma Research.</ref> == ၄. နဲကဲစက်ပၞာန် ကေုာံ လွဟ်လက်ချာ (Military Tactics and Weaponry) == [[File:Ayutthaya_war_elephants.jpg|thumb|left|250px|ပၞာန်စိင် ကေုာံ လွဟ်လက်ချာ ခေတ် တမၠာ]] ပ္ဍဲ ပေါဲဗတိုက် ဍုင်မန် တအ် မ္ဂး [wikt:mnw:ပၞာန်|ပၞာန်] ဂှ် စကာ လဝ် နဲကဲ ကေုာံ လွဟ် တၞဟ်ဟ်သာ် ရ။ * '''ပၞာန်စိင် (War Elephants)''': စိင် ဝွံ ဒှ် ညံင်ရဴ ကွဳစက်ပၞာန် (Tanks) ခေတ် လၟုဟ် ကီု ရ။ ညးတအ် စကာ စိင် သွက်ဂွံ ပလီု ကၟာင် ဍုင် ကေုာံ ဗတိုက် အကြာ ဒပ်ပၞာန် သတြု ရ။ * '''ပၞာန်ဍာ် (Naval Fleet)''': ဟိုတ်နူ ရးမည ဝွံ ဍိုက်ပေင် တဴ နကဵု ၜဳ ဇၞော်ဂမၠိုင် တုဲ၊ ပၞာန်ဍာ် မန် တအ် ဂှ် နွံ အစောံစရာဲ ဇၞော် လောန် ရ။ က္ၜင်ပၞာန် (War boats) မန် တအ် ဝွံ ဗတိုက် ပ္ဍဲ ၜဳဨရာဝတဳ ကေုာံ ၜဳသတိုင် မာန် ဗွဲမခိုဟ် ရ။ * '''လွဟ် ပၟတ် (Firearms)''': စိုပ် ခေတ် ၁၆ ဗွဝ်ကၠံ မ္ဂး ဟိုတ်နူ ဆက်စပ် ကု ညးဗၞိက် ပဝ်တူဂြဳ (Portuguese) တုဲ မန် ကေုာံ ဗၟာ တအ် စကာ ကၠုင် သေနာတ် သၠေက် (Matchlocks) ကေုာံ အမၠံက် (Cannons) တအ် ပ္ဍဲ ပေါဲဗတိုက် ရ。<ref>Lieberman, Victor B. (2003). Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830, volume 1, Integration on the Mainland. Cambridge University Press.</ref> == ၅. ပေါဲဗတိုက် ခေတ်တံင်ငူ ကေုာံ ဟံသာဝတဳ (Toungoo-Hanthawaddy War - 1534–1541) == ကြဴနူ ခေတ်ထဝ် ဍုင်ဟံသာဝတဳ ပ္ဍဲ လက်ထက် တၠညး မိစောဗု ကေုာံ ဓမ္မစေတဳ တုဲ၊ အေန်ပါယာ မန် စဍိုန်လျ စှ်ေ ကၠုင် ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် တုပ်ပ် ဂှ် ပ္ဍဲ ဍုင်တံင်ငူ (Toungoo) တေအ် ဂှ် သၟိင် တဗင်ယှိုဲထဳ (Tabinshwehti) ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် ဒြဟတ် ရ။ သၞာံ ၁၅၃၄ စဵုကဵု ၁၅၄၁ ဂှ် ဒပ်ပၞာန် တံင်ငူ စှ်ေ ဗတိုက် ဍုင်ဟံသာဝတဳ မပကင်ရင် လဝ် နကဵု သၟိင် [[သုရှင်တကာရွတ်ပိ]] (Takayutpi) ရ။ ပ္ဍဲ ပေါဲဗတိုက် မၞုံ ယၟု "ပေါဲဗတိုက် နောင်ရိုး" (Battle of Naungyo) ဂှ် ဒပ်ပၞာန် ဗၟာ မအုပ်ကွပ် နကဵု ဘုရင့်နောင် (Bayinnaung) ဂှ် ဗတိုက် ဇၞး အာ ဒပ်ပၞာန် မန် မဇၞော် လောန် တုဲ သၟိင် မန် လေဝ် ဒး ကျဟောမ် အာ ရ။ ဍုင်ဗဂေါ ဒးဒုင် သီ ကေတ် တုဲ အေန်ပါယာ မန် ကိုပ်ကၠာ အလန် ဏအ် ဒး အုပ်နိဂီု အာ ရ။<ref>Phayre, Lt. Gen. Sir Arthur P. (1883). History of Burma (1967 ed.). London: Susil Gupta.</ref> == ၆. ပေါဲဗတိုက် ကလေင်ဂျိုင် ဟံသာဝတဳ ကေုာံ ကုန်းဘောင် (Konbaung-Hanthawaddy War - 1752–1757) == ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၄၀ ဂှ် မန် တအ် ကလေင် ပုန်ကလိုက် တုဲ ကလေင် ဒက်ပ္တန် ဍုင်ဟံသာဝတဳ တၟိ (Restored Hanthawaddy Kingdom) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၅၂ ဂှ် ဒပ်ပၞာန် မန် တအ် စိုပ် အာ အင်ဝ တုဲ သီ ကေတ် ဍုင်အင်ဝ မာန် လဝ် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ လမ (Shwebo) တေအ် ဂှ် သၟိင် အလံင်ဖရာ အံင်ဇေယျ (Alaungpaya) ခၞံဗဒှ် တၞောဝ် ကုန်ဘံင် (Konbaung) တုဲ ကလေင် ဒစဵုဒစး ဗတိုက် မန် တအ် ရ။ ပေါဲဗတိုက် ဏအ် ဂှ် ကြံင်မ္ၚိုဟ် လောန် တုဲ ဒပ်ပၞာန် ကုန်းဘောင် တအ် ထပက် စှ်ေ ကၠုင် လပါ် သၟဝ် စဵုကဵု စိုပ် ဗဂေါ ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၅၇ ဂှ် အလံင်ဘုရား သီ ကေတ် ဍုင်ဗဂေါ တုဲ သၟိင် [[တၠညးဗညာဒလာ]] လေဝ် ဒးဒုင် ရပ်ဏာ ရ။ ပေါဲဗတိုက် ဏအ် ဝွံ ဒှ် ပေါဲဗတိုက် မပလီုပလာ် ထောအ် ဂကူမန် ဗွဲမဇၞော် ကု ဒြဟတ် ရ。<ref>Myint-U, Thant (2006). The River of Lost Footsteps—Histories of Burma. Farrar, Straus and Giroux.</ref> == ၇. ပေါဲဗတိုက် ဒၞာဲအဓိကဂမၠိုင် (Major Battlegrounds/Key Sieges) == ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ဝွံ ဒှ် ဇယား ထ္ၜး ကဵု ပေါဲဗတိုက် အဓိက မကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဝင် ဍုင်မန် ကေုာံ ဗၟာ- {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ ပေါဲဗတိုက် အဓိက အကြာ မန် ကေုာံ ဗၟာ |- ! သၞာံ !! ယၟု ပေါဲဗတိုက် !! မၞိဟ် ပါလုပ် (Combatants) !! အကျိုးအဆက် (Result) |- | ၁၀၅၇ || ပေါဲဗတိုက် ဍုင်သဓီု || အနဝ်ရထာ vs. မကုဋ || ဍုင်သဓီု ကျ၊ ယေန်သၞာင် မန် စိုပ် ဗုကာံ။ |- | ၁၃၈၅–၁၄၂၄ || ပေါဲဗတိုက် ပန်စှော်သၞာံ || အင်ဝ vs. ဟံသာဝတဳ || သတိုင် (Stalemate)၊ ဟံသာဝတဳ မင်မဲ အဝဵု မာန်။ |- | ၁၅၃၈–၁၅၃၉ || ပေါဲဗတိုက် ဍုင်ဗဂေါ || တဗင်ယှိုဲထဳ vs. သုရှင်တကာရွတ်ပိ || ဗဂေါ ဒးဒုင် သီ ကေတ်၊ အေန်ပါယာ တံင်ငူ စတင်။ |- | ၁၅၃၉ || ပေါဲဗတိုက် နောင်ရိုး || ဘုရင့်နောင် vs. ဒပ်ပၞာန် မန် || မန် တအ် ကျဟောမ် အာ အဓိက။ |- | ၁၇၅၂ || ပေါဲဗတိုက် အင်ဝ || ဟံသာဝတဳ တၟိ vs. အင်ဝ || မန် တအ် သီ ကေတ် အင်ဝ မာန်။ |- | ၁၇၅၅ || ပေါဲဗတိုက် ဒဂုံ (လ္ဂုင်) || အလံင်ဘုရား vs. ဒပ်မန် || အလံင်ဘုရား သီ ကေတ် ဒဂုံ တုဲ ပြံင် ယၟု "ရန်ကုန်"။ |- | ၁၇၅၇ || ပေါဲဗတိုက် ပလီု ဍုင်ဗဂေါ || အလံင်ဘုရား vs. တၠညးဗညာဒလာ || ဗဂေါ လီုလာ်၊ အေန်ပါယာ မန် ဒး အုပ်နိဂီု သီုဖအိုတ်။ |} == ၈. အကျိုးသက်ရောက်မှု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Political and Economic Impact) == ပေါဲဗတိုက် တအ် ဏအ် ဝွံ ပြံင်လှာဲ ထောအ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် កេုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အလုံ မွဲ အာရှအဂၞဲ လပါ် ပလိုတ် ရ။ ကိုပ်ကၠာ တေအ် မ္ဂး ဍုင်မန် ပ္ဍဲ ရးမည ဝွံ ဒှ် ဗဟဵု ပရေင်ဗၞိက် ဍာ် (Maritime trade) မသိုက်လှိုက် အိုတ် ရ။ ဆဂး ကြဴနူ ပေါဲဗတိုက် ကုန်းဘောင်-ဟံသာဝတဳ တုဲ၊ သၞေဟ်က္ၜင် မပ္တံ ကု ဂၠေင်သြေင် (Syriam) ကေုာံ မတ္တမ တအ် ဒးဒုင် ပလီုပလာ် ထောအ် ရ။ အဝဵု ပကင်ရင် ဂှ် ပြံင်စၠောအ် အာ လပါ် သၟဝ်ကျာ (Upper Burma) တုဲ၊ ဂကူမန် ဂမၠိုင် ဒး ဒြေပ် ဒဴ လပါ် ဍုင်သေံ (Ayutthaya and Siam) ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ပရေင် ပြံင်လှာဲ မၞိဟ် (Demographic shift) ဏအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု လဒက်ပ္တန် ဍုင်ဗၟာ မတုပ် ညံင် ခေတ် လၟုဟ် ရ။<ref>Symes, M. (1800). An Account of an Embassy to the Kingdom of Ava. London: W. Bulmer and Co.</ref> == ၉. အာဲကၟာဲ ဝင် ကေုာံ ပရေင်သမ္တီ ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် (Historical Legacy and Modern Remembrance) == ၜိုန်ရ ပေါဲဗတိုက် ဍုင်မန် ဂှ် အုပ်နိဂီု အာ လဝ် ကၠာ တေအ် ကီု လေဝ်၊ အာဲကၟာဲ ဝင် ဏအ် ဂှ် ဆက် သှ်ေၜိုတ် တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ စိုတ်ဓာတ် ဂကူမန် ကေုာံ ဂကူဗၟာ တအ် ဏီ ရ။ ပရော ဝင် ပေါဲဗတိုက် အကြာ ရာဇာဓိရာဇ် ကေုာံ မင်းခေါင် ဂှ် ဒှ် ပရူ မဟီုတွံ စ ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ လိက်ပတ် ဝတ္ထု သီု ၜါ ဘာသာ ရ။ တ္ၚဲဏအ် မ္ဂး ဂကူမန် တအ် ဝွံ ကလေင် သမ္တီ တ္ၚဲ ဒးဒုင် ကျ ပၞာန် (Fall of Hanthawaddy) နဒဒှ် တ္ၚဲ ဍာ်ရမတ် (Mon Memorial Day) တုဲ ညးတအ် ဆက် လွဳပရာ ညံင် ယေန်သၞာင်၊ လိက်ပတ် ကေုာံ အခေါင်အရာ ဂကူမန် ဂွံ ကလေင် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ပၠန် ရ။<ref>South, A. (2003). Mon Nationalism and Civil War in Burma: The Golden Sheldrake. Routledge.</ref> == ၁၀. နိဿဲ ကေုာံ သက်သဳဂမၠိုင် (References & External Links) == <references /> '''လေန် ကေုာံ တင်နင် မ္ၚး (External Resources):''' * [https://www.youtube.com/watch?v=Mh5e10XW0qM ဝင် ပေါဲဗတိုက် ဟံသာဝတဳ ကေုာံ အင်ဝ (YouTube)] - လ္ၚတ်ရံင် ပရူ ဝင် ပၞာန် ပန်စှော်သၞာံ ကေုာံ ပရေင်စှ်ေစး။ * [[:en:Toungoo–Hanthawaddy_War|Toungoo-Hanthawaddy War]] ကေုာံ [[:en:Forty_Years'_War|Forty Years' War]] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်။ {{Navbox | name = ပေါဲဗတိုက်ဍုင်မန် | title = ပေါဲဗတိုက် ကေုာံ ဝင် အေန်ပါယာ မန် | listclass = hlist | state = uncollapsed | group1 = ပေါဲဗတိုက် အဓိက | list1 = * [[ပေါဲဗတိုက် ဍုင်သဓီု]] (၁၀၅၇) * [[ပေါဲဗတိုက် ပန်စှော်သၞာံ]] (၁၃၈၅–၁၄၂၄) * [[ပေါဲဗတိုက် တံင်ငူ-ဟံသာဝတဳ]] (၁၅၃၄–၁၅၄၁) * [[ပေါဲဗတိုက် ကုန်းဘောင်-ဟံသာဝတဳ]] (၁၇၅၂–၁၇၅၇) | group2 = ဍုင် ကေုာံ အေန်ပါယာ | list2 = * [[ဍုင်သဓီု]] * [[ဍုင်ဟံသာဝတဳ]] * [[ဍုင်အင်ဝ]] * [[ဍုင်တံင်ငူ]] | group3 = သၟိင်ဨကရာဇ် မပါလုပ် | list3 = * [[ရာဇာဓိရာဇ်]] * [[သုရှင်တကာရွတ်ပိ]] * [[တၠညးဗညာဒလာ]] * မင်းခေါင် * တဗင်ရွှေထီး * အလံင်ဘုရား }} [[ကဏ္ဍ:ပေါဲဗတိုက်ဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဝင်မန်]] [[ကဏ္ဍ:ဍုင်ဟံသာဝတဳ]] [[ကဏ္ဍ:ဝင် ဍုင်ဗၟာ]] jnly2ooaqerncz7b5b7gs1fll1osfz1 54800 54799 2026-05-10T10:34:15Z Aue Nai 24 /* ၅. ပေါဲဗတိုက် ခေတ်တံင်ငူ ကေုာံ ဟံသာဝတဳ (Toungoo-Hanthawaddy War - 1534–1541) */ 54800 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=May 2026}} {{Infobox military conflict | conflict = ပေါဲဗတိုက် ဍုင်မန် (Mon-Burmese Wars) | partof = ဝင် ပေါဲဗတိုက် အာရှအဂၞဲ | image = [[File:War elephants.jpg|250px|center|ပေါဲဗတိုက် စိင် ပ္ဍဲ အာရှအဂၞဲ ခေတ်တမၠာ]] | caption = ပေါဲဗတိုက် စိင် ဇၞော် (War elephants) မဒှ် နဲကဲ စက်ပၞာန် အဓိက ပ္ဍဲ ပေါဲဗတိုက် ဍုင်မန် ကေုာံ ဗၟာ။ | date = ၜိုတ် ၁၀၅၇ – ၁၇၅၇ (စဵုကဵု ခေတ် ဟံသာဝတဳ ကလေင်ဂျိုင် အုပ်နိဂီု) | place = ရးမည (Lower Burma), ဍုင်အင်ဝ (Upper Burma), ဍုင်သေံ | result = အေန်ပါယာ မန် ဒးဒုင် အုပ်နိဂီု အလုံအိုတ်သီု ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၅၇ တုဲ ဍုင်ဗၟာ ကလေင် ပံင်ကောံ မွဲဓဝ်။ | combatant1 = '''အေန်ပါယာမန်''':<br/>• ဍုင်သဓီု<br/>• [[ဍုင်ဟံသာဝတဳ]]<br/>• ဍုင်မတ္တမ<br/>• ခေတ် ဟံသာဝတဳ ကလေင်ဂျိုင် | combatant2 = '''အေန်ပါယာဗၟာ''':<br/>• ဍုင်ဗုကာံ<br/>• ဍုင်အင်ဝ<br/>• ဍုင်တံင်ငူ<br/>• ဍုင်ကုန်းဘောင် | commander1 = • သၟိင်မကုဋ<br/>• [[ရာဇာဓိရာဇ်]]<br/>• ဗညာဒရံ<br/>• [[သုရှင်တကာရွတ်ပိ]]<br/>• [[တၠညးဗညာဒလာ]] | commander2 = • အနဝ်ရထာ<br/>• မင်းခေါင်<br/>• မင်းရဲကျော်စွာ<br/>• တဗင်ရွှေထီး<br/>• ဘုရင့်နောင်<br/>• အလံင်ဘုရား }} '''ပေါဲဗတိုက် ဍုင်မန်''' ({{lang-en|Mon-Burmese Wars / Battles of the Mon Kingdom}}) ဝွံ ဒှ် ပေါဲဗတိုက် အဆက်ဆက် မကတဵုဒှ် လဝ် အကြာ ဂကူမန် မပဒတဴ ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ် (ရးမည) ကေုာံ ဂကူဗၟာ မပဒတဴ ပ္ဍဲ လပါ် လတူ ဍုင်ဗၟာ လၟုဟ် နူကဵု ခေတ် ၁၁ ဗွဝ်ကၠံ စဵုကိုပ် ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ ရ။ ပေါဲဗတိုက် တအ် ဏအ် ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင် ပြိုင်ပကာန် သွက်ဂွံ သီ ကေတ် အဝဵု အုပ်ဓလီု လတူ ဒေသ ၜဳဨရာဝတဳ (Irrawaddy valley)၊ သၞေဟ်က္ၜင် ပရေင်ဗၞိက် ကေုာံ ကပေါတ် သဘာဝ ဂမၠိုင် ရ။ ပ္ဍဲ ဝင် ပေါဲဗတိုက် တအ် ဏအ် မ္ဂး ပေါဲဗတိုက် မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် '''ပေါဲဗတိုက် ပန်စှော်သၞာံ''' (၁၃၈၅–၁၄၂၄) အကြာ ဍုင်ဟံသာဝတဳ ကေုာံ ဍုင်အင်ဝ၊ ကေုာံ '''ပေါဲဗတိုက် ကုန်းဘောင်-ဟံသာဝတဳ''' (၁၇၅၂–၁၇၅၇) မဒှ် ပေါဲဗတိုက် လက်ကရဴ အိုတ် မပကဵု ညံင် အေန်ပါယာ မန် ဒး အုပ်နိဂီု အာ ရ။ == ၁. နိဒါန် ကေုာံ သဇိုင်ဝင် (Introduction & Historical Background) == ဝင် အာရှအဂၞဲ မ္ဂး၊ ဒေသ ရးမည မဒှ် ဒေသ ဌာန်တမ်မူလ ဂကူမန် တအ် ဝွံ နွံ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ သၞေဟ်က္ၜင် မဆက်စပ် ကု ပရေင်ဗၞိက် အကြာ အိန္ဒိယ ကေုာံ ကြုက် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ဍုင်မန် တအ် ဝွံ သိုက်လှိုက် တဴ နကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဗွဲမလောန် ရ။ ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ်ကျာ တေအ် ဂှ် ဂကူဗၟာ တအ် ဒက်ပ္တန် ကၠုင် ဍုင်ဗုကာံ (Bagan) တုဲ ညးတအ် နွံ ပၟိက် မိက်ဂွံ ဂွံ သၞေဟ်က္ၜင် ကေုာံ ဆက်စပ် ကု ဂၠးတိ မ္ၚး ရ။ ဟိုတ်နူ ပရေင် မၞုံ ပၟိက် လတူ အဝဵု ကေုာံ ဒြပ်ရတ် ဏအ် ရ ပေါဲဗတိုက် အကြာ မန် ကေုာံ ဗၟာ ဂှ် စကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။ ပေါဲဗတိုက် တအ် ဏအ် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပရေင်ပၞာန် ဓဝ်၊ ဍေံ ဒှ် သီု ပရေင် ပြိုင်ပကာန် ယေန်သၞာင် ကေုာံ လိက်ပတ် ကီု ရ။<ref>Harvey, G. E. (1925). History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824. London: Frank Cass & Co. Ltd.</ref> == ၂. ပေါဲဗတိုက် ခေတ်သဓီု ကေုာံ ဗုကာံ (Battles of Thaton and Bagan Era - 1057) == [[File:Manuha Temple, Bagan.jpg|thumb|right|300px|ဘုတ်ကျာ် မကုဋ (Manuha Temple) ပ္ဍဲ ဗုကာံ၊ သက်သဳ ပေါဲဗတိုက် သဓီု ကေုာံ ဗုကာံ]] ပေါဲဗတိုက် အဓိက ကိုပ်ကၠာ အိုတ် မကတဵုဒှ် လဝ် အကြာ မန် ကေုာံ ဗၟာ ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၀၅၇ လတူ ဍုင်သဓီု (Thaton) ရ။ အတိုင် ဝင် မ္ဂး၊ သၟိင်အနဝ်ရထာ (Anawrahta) နူ ဍုင်ဗုကာံ အာတ် သၠပတ် ပိဋကတ် နူ သၟိင်မကုဋ (Manuha) မဒှ် သၟိင်ဍုင်သဓီု ရ။ သၟိင်မကုဋ တးပါဲ ထောအ် တုဲ သၟိင်အနဝ်ရထာ စှ်ေ ဗတိုက် ပလီု ထောအ် ဍုင်သဓီု ရ။ ပ္ဍဲ ပေါဲဗတိုက် ဏအ် သဓီု ဒး ကျဟောမ် အာ တုဲ သၟိင်မကုဋ သီုကဵု ခမဳသင် မန်၊ အစာပါန်ခဳ၊ ကေုာံ သၠပတ် ပိဋကတ် ဂမၠိုင် ဒးဒုင် ရပ်ဏာ ဇရေင် ဍုင်ဗုကာံ ရ။ ၜိုန်ရ မန် တအ် ကျ အာ ပၞာန် ကီု လေဝ်၊ ယေန်သၞာင် လိက်ပတ် မန် ကေုာံ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝွံ လွှမ်းမိုး အာ လတူ ဍုင်ဗုကာံ ဗွဲမဇၞော် ကု ဒြဟတ် ရ。<ref>Aung-Thwin, M. (1985). Pagan: The Origins of Modern Burma. University of Hawaii Press.</ref> == ၃. ပေါဲဗတိုက် ပန်စှော်သၞာံ (The Forty Years' War: Ava vs Pegu - 1385–1424) == ကြဴနူ အေန်ပါယာ ဗုကာံ လီုလာ် အာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၂၈၇ တုဲ၊ မန် တအ် ကလေင် ဒက်ပ္တန် ဍုင်ဨကရာဇ် မန် တၟိ မကော် ဂး ဍုင်ဟံသာဝတဳ (Hanthawaddy) ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် တုပ်ပ် ဂှ် ဗၟာ တအ် လေဝ် ဒက်ပ္တန် ဍုင်အင်ဝ (Ava) ကီု ရ။ ပ္ဍဲ လက်ထက် သၟိင် [[ရာဇာဓိရာဇ်]] (Rajadarit) နူ ဍုင်ဗဂေါ ကေုာံ သၟိင်ဃံင် (မင်းခေါင်) (Minkhaung I) နူ ဍုင်အင်ဝ ဂှ် ကတဵုဒှ် "ပေါဲဗတိုက် ပန်စှော်သၞာံ" မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ရ။ ပေါဲဗတိုက် ဏအ် ဝွံ ဟွံသေင် ကု ပေါဲဗတိုက် ဇၞော် မွဲ အလန် ဓဝ်၊ ဍေံ ဒှ် ပေါဲဗတိုက် မဆက်စပ် ဒၟံင် ရာသဳ ဥတု ကသီု ကေုာံ ကညင် (Campaigns) မဂၠိုင် ကု အလန် ရ။ ရာဇာဓိရာဇ် ဝွံ စကာ နဲကဲ စက်ပၞာန် ဂၠုက် (Guerrilla tactics) ကေုာံ ပၞာန်ဍာ် ညံင်ဂွံ ဒစဵုဒစး ပၞာန်စိင် အင်ဝ ဗွဲမစိစောန် ရ။ အုပ်နိဂီု ပေါဲဗတိုက် ဏအ် ဂှ် လပါ် လဵု မွဲ လေဝ် ဟွံမာန် ကၠးကၠး တုဲ ဍုင်ဟံသာဝတဳ မင်မဲ အဝဵု ဇကု မာန် လဝ် အတိုင် တြေံ ရ。<ref>Fernquest, J. (2006). Crucible of War: Burma and the Ming in the Tai Frontier Zone (1382–1427). SOAS Bulletin of Burma Research.</ref> == ၄. နဲကဲစက်ပၞာန် ကေုာံ လွဟ်လက်ချာ (Military Tactics and Weaponry) == [[File:Ayutthaya_war_elephants.jpg|thumb|left|250px|ပၞာန်စိင် ကေုာံ လွဟ်လက်ချာ ခေတ် တမၠာ]] ပ္ဍဲ ပေါဲဗတိုက် ဍုင်မန် တအ် မ္ဂး [wikt:mnw:ပၞာန်|ပၞာန်] ဂှ် စကာ လဝ် နဲကဲ ကေုာံ လွဟ် တၞဟ်ဟ်သာ် ရ။ * '''ပၞာန်စိင် (War Elephants)''': စိင် ဝွံ ဒှ် ညံင်ရဴ ကွဳစက်ပၞာန် (Tanks) ခေတ် လၟုဟ် ကီု ရ။ ညးတအ် စကာ စိင် သွက်ဂွံ ပလီု ကၟာင် ဍုင် ကေုာံ ဗတိုက် အကြာ ဒပ်ပၞာန် သတြု ရ။ * '''ပၞာန်ဍာ် (Naval Fleet)''': ဟိုတ်နူ ရးမည ဝွံ ဍိုက်ပေင် တဴ နကဵု ၜဳ ဇၞော်ဂမၠိုင် တုဲ၊ ပၞာန်ဍာ် မန် တအ် ဂှ် နွံ အစောံစရာဲ ဇၞော် လောန် ရ။ က္ၜင်ပၞာန် (War boats) မန် တအ် ဝွံ ဗတိုက် ပ္ဍဲ ၜဳဨရာဝတဳ ကေုာံ ၜဳသတိုင် မာန် ဗွဲမခိုဟ် ရ။ * '''လွဟ် ပၟတ် (Firearms)''': စိုပ် ခေတ် ၁၆ ဗွဝ်ကၠံ မ္ဂး ဟိုတ်နူ ဆက်စပ် ကု ညးဗၞိက် ပဝ်တူဂြဳ (Portuguese) တုဲ မန် ကေုာံ ဗၟာ တအ် စကာ ကၠုင် သေနာတ် သၠေက် (Matchlocks) ကေုာံ အမၠံက် (Cannons) တအ် ပ္ဍဲ ပေါဲဗတိုက် ရ。<ref>Lieberman, Victor B. (2003). Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830, volume 1, Integration on the Mainland. Cambridge University Press.</ref> == ၅. ပေါဲဗတိုက် ခေတ်တံင်ငူ ကေုာံ ဟံသာဝတဳ (Toungoo-Hanthawaddy War - 1534–1541) == ကြဴနူ ခေတ်ထဝ် ဍုင်ဟံသာဝတဳ ပ္ဍဲ လက်ထက် တၠညး မိစောဗု ကေုာံ ဓမ္မစေတဳ တုဲ၊ အေန်ပါယာ မန် စဍိုန်လျ စှ်ေ ကၠုင် ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် တုပ်ပ် ဂှ် ပ္ဍဲ ဍုင်တံင်ငူ (Toungoo) တေအ် ဂှ် သၟိင် တဗင်ယှိုဲထဳ (Tabinshwehti) ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် ဒြဟတ် ရ။ သၞာံ ၁၅၃၄ စဵုကဵု ၁၅၄၁ ဂှ် ဒပ်ပၞာန် တံင်ငူ စှ်ေ ဗတိုက် ဍုင်ဟံသာဝတဳ မပကင်ရင် လဝ် နကဵု သၟိင် [[သုရှင်တကာရွတ်ပိ|တၠညးဒကာရတ်ပိ]] (Takayutpi) ရ။ ပ္ဍဲ ပေါဲဗတိုက် မၞုံ ယၟု "ပေါဲဗတိုက် နောင်ရိုး" (Battle of Naungyo) ဂှ် ဒပ်ပၞာန် ဗၟာ မအုပ်ကွပ် နကဵု ဘုရင့်နောင် (Bayinnaung) ဂှ် ဗတိုက် ဇၞး အာ ဒပ်ပၞာန် မန် မဇၞော် လောန် တုဲ သၟိင် မန် လေဝ် ဒး ကျဟောမ် အာ ရ။ ဍုင်ဗဂေါ ဒးဒုင် သီ ကေတ် တုဲ အေန်ပါယာ မန် ကိုပ်ကၠာ အလန် ဏအ် ဒး အုပ်နိဂီု အာ ရ။<ref>Phayre, Lt. Gen. Sir Arthur P. (1883). History of Burma (1967 ed.). London: Susil Gupta.</ref> == ၆. ပေါဲဗတိုက် ကလေင်ဂျိုင် ဟံသာဝတဳ ကေုာံ ကုန်းဘောင် (Konbaung-Hanthawaddy War - 1752–1757) == ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၄၀ ဂှ် မန် တအ် ကလေင် ပုန်ကလိုက် တုဲ ကလေင် ဒက်ပ္တန် ဍုင်ဟံသာဝတဳ တၟိ (Restored Hanthawaddy Kingdom) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၅၂ ဂှ် ဒပ်ပၞာန် မန် တအ် စိုပ် အာ အင်ဝ တုဲ သီ ကေတ် ဍုင်အင်ဝ မာန် လဝ် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ လမ (Shwebo) တေအ် ဂှ် သၟိင် အလံင်ဖရာ အံင်ဇေယျ (Alaungpaya) ခၞံဗဒှ် တၞောဝ် ကုန်ဘံင် (Konbaung) တုဲ ကလေင် ဒစဵုဒစး ဗတိုက် မန် တအ် ရ။ ပေါဲဗတိုက် ဏအ် ဂှ် ကြံင်မ္ၚိုဟ် လောန် တုဲ ဒပ်ပၞာန် ကုန်းဘောင် တအ် ထပက် စှ်ေ ကၠုင် လပါ် သၟဝ် စဵုကဵု စိုပ် ဗဂေါ ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၅၇ ဂှ် အလံင်ဘုရား သီ ကေတ် ဍုင်ဗဂေါ တုဲ သၟိင် [[တၠညးဗညာဒလာ]] လေဝ် ဒးဒုင် ရပ်ဏာ ရ။ ပေါဲဗတိုက် ဏအ် ဝွံ ဒှ် ပေါဲဗတိုက် မပလီုပလာ် ထောအ် ဂကူမန် ဗွဲမဇၞော် ကု ဒြဟတ် ရ。<ref>Myint-U, Thant (2006). The River of Lost Footsteps—Histories of Burma. Farrar, Straus and Giroux.</ref> == ၇. ပေါဲဗတိုက် ဒၞာဲအဓိကဂမၠိုင် (Major Battlegrounds/Key Sieges) == ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ဝွံ ဒှ် ဇယား ထ္ၜး ကဵု ပေါဲဗတိုက် အဓိက မကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဝင် ဍုင်မန် ကေုာံ ဗၟာ- {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ ပေါဲဗတိုက် အဓိက အကြာ မန် ကေုာံ ဗၟာ |- ! သၞာံ !! ယၟု ပေါဲဗတိုက် !! မၞိဟ် ပါလုပ် (Combatants) !! အကျိုးအဆက် (Result) |- | ၁၀၅၇ || ပေါဲဗတိုက် ဍုင်သဓီု || အနဝ်ရထာ vs. မကုဋ || ဍုင်သဓီု ကျ၊ ယေန်သၞာင် မန် စိုပ် ဗုကာံ။ |- | ၁၃၈၅–၁၄၂၄ || ပေါဲဗတိုက် ပန်စှော်သၞာံ || အင်ဝ vs. ဟံသာဝတဳ || သတိုင် (Stalemate)၊ ဟံသာဝတဳ မင်မဲ အဝဵု မာန်။ |- | ၁၅၃၈–၁၅၃၉ || ပေါဲဗတိုက် ဍုင်ဗဂေါ || တဗင်ယှိုဲထဳ vs. သုရှင်တကာရွတ်ပိ || ဗဂေါ ဒးဒုင် သီ ကေတ်၊ အေန်ပါယာ တံင်ငူ စတင်။ |- | ၁၅၃၉ || ပေါဲဗတိုက် နောင်ရိုး || ဘုရင့်နောင် vs. ဒပ်ပၞာန် မန် || မန် တအ် ကျဟောမ် အာ အဓိက။ |- | ၁၇၅၂ || ပေါဲဗတိုက် အင်ဝ || ဟံသာဝတဳ တၟိ vs. အင်ဝ || မန် တအ် သီ ကေတ် အင်ဝ မာန်။ |- | ၁၇၅၅ || ပေါဲဗတိုက် ဒဂုံ (လ္ဂုင်) || အလံင်ဘုရား vs. ဒပ်မန် || အလံင်ဘုရား သီ ကေတ် ဒဂုံ တုဲ ပြံင် ယၟု "ရန်ကုန်"။ |- | ၁၇၅၇ || ပေါဲဗတိုက် ပလီု ဍုင်ဗဂေါ || အလံင်ဘုရား vs. တၠညးဗညာဒလာ || ဗဂေါ လီုလာ်၊ အေန်ပါယာ မန် ဒး အုပ်နိဂီု သီုဖအိုတ်။ |} == ၈. အကျိုးသက်ရောက်မှု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Political and Economic Impact) == ပေါဲဗတိုက် တအ် ဏအ် ဝွံ ပြံင်လှာဲ ထောအ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် កេုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အလုံ မွဲ အာရှအဂၞဲ လပါ် ပလိုတ် ရ။ ကိုပ်ကၠာ တေအ် မ္ဂး ဍုင်မန် ပ္ဍဲ ရးမည ဝွံ ဒှ် ဗဟဵု ပရေင်ဗၞိက် ဍာ် (Maritime trade) မသိုက်လှိုက် အိုတ် ရ။ ဆဂး ကြဴနူ ပေါဲဗတိုက် ကုန်းဘောင်-ဟံသာဝတဳ တုဲ၊ သၞေဟ်က္ၜင် မပ္တံ ကု ဂၠေင်သြေင် (Syriam) ကေုာံ မတ္တမ တအ် ဒးဒုင် ပလီုပလာ် ထောအ် ရ။ အဝဵု ပကင်ရင် ဂှ် ပြံင်စၠောအ် အာ လပါ် သၟဝ်ကျာ (Upper Burma) တုဲ၊ ဂကူမန် ဂမၠိုင် ဒး ဒြေပ် ဒဴ လပါ် ဍုင်သေံ (Ayutthaya and Siam) ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ပရေင် ပြံင်လှာဲ မၞိဟ် (Demographic shift) ဏအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု လဒက်ပ္တန် ဍုင်ဗၟာ မတုပ် ညံင် ခေတ် လၟုဟ် ရ။<ref>Symes, M. (1800). An Account of an Embassy to the Kingdom of Ava. London: W. Bulmer and Co.</ref> == ၉. အာဲကၟာဲ ဝင် ကေုာံ ပရေင်သမ္တီ ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် (Historical Legacy and Modern Remembrance) == ၜိုန်ရ ပေါဲဗတိုက် ဍုင်မန် ဂှ် အုပ်နိဂီု အာ လဝ် ကၠာ တေအ် ကီု လေဝ်၊ အာဲကၟာဲ ဝင် ဏအ် ဂှ် ဆက် သှ်ေၜိုတ် တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ စိုတ်ဓာတ် ဂကူမန် ကေုာံ ဂကူဗၟာ တအ် ဏီ ရ။ ပရော ဝင် ပေါဲဗတိုက် အကြာ ရာဇာဓိရာဇ် ကေုာံ မင်းခေါင် ဂှ် ဒှ် ပရူ မဟီုတွံ စ ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ လိက်ပတ် ဝတ္ထု သီု ၜါ ဘာသာ ရ။ တ္ၚဲဏအ် မ္ဂး ဂကူမန် တအ် ဝွံ ကလေင် သမ္တီ တ္ၚဲ ဒးဒုင် ကျ ပၞာန် (Fall of Hanthawaddy) နဒဒှ် တ္ၚဲ ဍာ်ရမတ် (Mon Memorial Day) တုဲ ညးတအ် ဆက် လွဳပရာ ညံင် ယေန်သၞာင်၊ လိက်ပတ် ကေုာံ အခေါင်အရာ ဂကူမန် ဂွံ ကလေင် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ပၠန် ရ။<ref>South, A. (2003). Mon Nationalism and Civil War in Burma: The Golden Sheldrake. Routledge.</ref> == ၁၀. နိဿဲ ကေုာံ သက်သဳဂမၠိုင် (References & External Links) == <references /> '''လေန် ကေုာံ တင်နင် မ္ၚး (External Resources):''' * [https://www.youtube.com/watch?v=Mh5e10XW0qM ဝင် ပေါဲဗတိုက် ဟံသာဝတဳ ကေုာံ အင်ဝ (YouTube)] - လ္ၚတ်ရံင် ပရူ ဝင် ပၞာန် ပန်စှော်သၞာံ ကေုာံ ပရေင်စှ်ေစး။ * [[:en:Toungoo–Hanthawaddy_War|Toungoo-Hanthawaddy War]] ကေုာံ [[:en:Forty_Years'_War|Forty Years' War]] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်။ {{Navbox | name = ပေါဲဗတိုက်ဍုင်မန် | title = ပေါဲဗတိုက် ကေုာံ ဝင် အေန်ပါယာ မန် | listclass = hlist | state = uncollapsed | group1 = ပေါဲဗတိုက် အဓိက | list1 = * [[ပေါဲဗတိုက် ဍုင်သဓီု]] (၁၀၅၇) * [[ပေါဲဗတိုက် ပန်စှော်သၞာံ]] (၁၃၈၅–၁၄၂၄) * [[ပေါဲဗတိုက် တံင်ငူ-ဟံသာဝတဳ]] (၁၅၃၄–၁၅၄၁) * [[ပေါဲဗတိုက် ကုန်းဘောင်-ဟံသာဝတဳ]] (၁၇၅၂–၁၇၅၇) | group2 = ဍုင် ကေုာံ အေန်ပါယာ | list2 = * [[ဍုင်သဓီု]] * [[ဍုင်ဟံသာဝတဳ]] * [[ဍုင်အင်ဝ]] * [[ဍုင်တံင်ငူ]] | group3 = သၟိင်ဨကရာဇ် မပါလုပ် | list3 = * [[ရာဇာဓိရာဇ်]] * [[သုရှင်တကာရွတ်ပိ]] * [[တၠညးဗညာဒလာ]] * မင်းခေါင် * တဗင်ရွှေထီး * အလံင်ဘုရား }} [[ကဏ္ဍ:ပေါဲဗတိုက်ဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဝင်မန်]] [[ကဏ္ဍ:ဍုင်ဟံသာဝတဳ]] [[ကဏ္ဍ:ဝင် ဍုင်ဗၟာ]] 5jo9juh2ak6toi04kmek811je7en7zi 54801 54800 2026-05-10T10:35:09Z Aue Nai 24 /* ၈. အကျိုးသက်ရောက်မှု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Political and Economic Impact) */ 54801 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=May 2026}} {{Infobox military conflict | conflict = ပေါဲဗတိုက် ဍုင်မန် (Mon-Burmese Wars) | partof = ဝင် ပေါဲဗတိုက် အာရှအဂၞဲ | image = [[File:War elephants.jpg|250px|center|ပေါဲဗတိုက် စိင် ပ္ဍဲ အာရှအဂၞဲ ခေတ်တမၠာ]] | caption = ပေါဲဗတိုက် စိင် ဇၞော် (War elephants) မဒှ် နဲကဲ စက်ပၞာန် အဓိက ပ္ဍဲ ပေါဲဗတိုက် ဍုင်မန် ကေုာံ ဗၟာ။ | date = ၜိုတ် ၁၀၅၇ – ၁၇၅၇ (စဵုကဵု ခေတ် ဟံသာဝတဳ ကလေင်ဂျိုင် အုပ်နိဂီု) | place = ရးမည (Lower Burma), ဍုင်အင်ဝ (Upper Burma), ဍုင်သေံ | result = အေန်ပါယာ မန် ဒးဒုင် အုပ်နိဂီု အလုံအိုတ်သီု ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၅၇ တုဲ ဍုင်ဗၟာ ကလေင် ပံင်ကောံ မွဲဓဝ်။ | combatant1 = '''အေန်ပါယာမန်''':<br/>• ဍုင်သဓီု<br/>• [[ဍုင်ဟံသာဝတဳ]]<br/>• ဍုင်မတ္တမ<br/>• ခေတ် ဟံသာဝတဳ ကလေင်ဂျိုင် | combatant2 = '''အေန်ပါယာဗၟာ''':<br/>• ဍုင်ဗုကာံ<br/>• ဍုင်အင်ဝ<br/>• ဍုင်တံင်ငူ<br/>• ဍုင်ကုန်းဘောင် | commander1 = • သၟိင်မကုဋ<br/>• [[ရာဇာဓိရာဇ်]]<br/>• ဗညာဒရံ<br/>• [[သုရှင်တကာရွတ်ပိ]]<br/>• [[တၠညးဗညာဒလာ]] | commander2 = • အနဝ်ရထာ<br/>• မင်းခေါင်<br/>• မင်းရဲကျော်စွာ<br/>• တဗင်ရွှေထီး<br/>• ဘုရင့်နောင်<br/>• အလံင်ဘုရား }} '''ပေါဲဗတိုက် ဍုင်မန်''' ({{lang-en|Mon-Burmese Wars / Battles of the Mon Kingdom}}) ဝွံ ဒှ် ပေါဲဗတိုက် အဆက်ဆက် မကတဵုဒှ် လဝ် အကြာ ဂကူမန် မပဒတဴ ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ် (ရးမည) ကေုာံ ဂကူဗၟာ မပဒတဴ ပ္ဍဲ လပါ် လတူ ဍုင်ဗၟာ လၟုဟ် နူကဵု ခေတ် ၁၁ ဗွဝ်ကၠံ စဵုကိုပ် ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ ရ။ ပေါဲဗတိုက် တအ် ဏအ် ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင် ပြိုင်ပကာန် သွက်ဂွံ သီ ကေတ် အဝဵု အုပ်ဓလီု လတူ ဒေသ ၜဳဨရာဝတဳ (Irrawaddy valley)၊ သၞေဟ်က္ၜင် ပရေင်ဗၞိက် ကေုာံ ကပေါတ် သဘာဝ ဂမၠိုင် ရ။ ပ္ဍဲ ဝင် ပေါဲဗတိုက် တအ် ဏအ် မ္ဂး ပေါဲဗတိုက် မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် '''ပေါဲဗတိုက် ပန်စှော်သၞာံ''' (၁၃၈၅–၁၄၂၄) အကြာ ဍုင်ဟံသာဝတဳ ကေုာံ ဍုင်အင်ဝ၊ ကေုာံ '''ပေါဲဗတိုက် ကုန်းဘောင်-ဟံသာဝတဳ''' (၁၇၅၂–၁၇၅၇) မဒှ် ပေါဲဗတိုက် လက်ကရဴ အိုတ် မပကဵု ညံင် အေန်ပါယာ မန် ဒး အုပ်နိဂီု အာ ရ။ == ၁. နိဒါန် ကေုာံ သဇိုင်ဝင် (Introduction & Historical Background) == ဝင် အာရှအဂၞဲ မ္ဂး၊ ဒေသ ရးမည မဒှ် ဒေသ ဌာန်တမ်မူလ ဂကူမန် တအ် ဝွံ နွံ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ သၞေဟ်က္ၜင် မဆက်စပ် ကု ပရေင်ဗၞိက် အကြာ အိန္ဒိယ ကေုာံ ကြုက် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ဍုင်မန် တအ် ဝွံ သိုက်လှိုက် တဴ နကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဗွဲမလောန် ရ။ ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ်ကျာ တေအ် ဂှ် ဂကူဗၟာ တအ် ဒက်ပ္တန် ကၠုင် ဍုင်ဗုကာံ (Bagan) တုဲ ညးတအ် နွံ ပၟိက် မိက်ဂွံ ဂွံ သၞေဟ်က္ၜင် ကေုာံ ဆက်စပ် ကု ဂၠးတိ မ္ၚး ရ။ ဟိုတ်နူ ပရေင် မၞုံ ပၟိက် လတူ အဝဵု ကေုာံ ဒြပ်ရတ် ဏအ် ရ ပေါဲဗတိုက် အကြာ မန် ကေုာံ ဗၟာ ဂှ် စကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။ ပေါဲဗတိုက် တအ် ဏအ် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပရေင်ပၞာန် ဓဝ်၊ ဍေံ ဒှ် သီု ပရေင် ပြိုင်ပကာန် ယေန်သၞာင် ကေုာံ လိက်ပတ် ကီု ရ။<ref>Harvey, G. E. (1925). History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824. London: Frank Cass & Co. Ltd.</ref> == ၂. ပေါဲဗတိုက် ခေတ်သဓီု ကေုာံ ဗုကာံ (Battles of Thaton and Bagan Era - 1057) == [[File:Manuha Temple, Bagan.jpg|thumb|right|300px|ဘုတ်ကျာ် မကုဋ (Manuha Temple) ပ္ဍဲ ဗုကာံ၊ သက်သဳ ပေါဲဗတိုက် သဓီု ကေုာံ ဗုကာံ]] ပေါဲဗတိုက် အဓိက ကိုပ်ကၠာ အိုတ် မကတဵုဒှ် လဝ် အကြာ မန် ကေုာံ ဗၟာ ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၀၅၇ လတူ ဍုင်သဓီု (Thaton) ရ။ အတိုင် ဝင် မ္ဂး၊ သၟိင်အနဝ်ရထာ (Anawrahta) နူ ဍုင်ဗုကာံ အာတ် သၠပတ် ပိဋကတ် နူ သၟိင်မကုဋ (Manuha) မဒှ် သၟိင်ဍုင်သဓီု ရ။ သၟိင်မကုဋ တးပါဲ ထောအ် တုဲ သၟိင်အနဝ်ရထာ စှ်ေ ဗတိုက် ပလီု ထောအ် ဍုင်သဓီု ရ။ ပ္ဍဲ ပေါဲဗတိုက် ဏအ် သဓီု ဒး ကျဟောမ် အာ တုဲ သၟိင်မကုဋ သီုကဵု ခမဳသင် မန်၊ အစာပါန်ခဳ၊ ကေုာံ သၠပတ် ပိဋကတ် ဂမၠိုင် ဒးဒုင် ရပ်ဏာ ဇရေင် ဍုင်ဗုကာံ ရ။ ၜိုန်ရ မန် တအ် ကျ အာ ပၞာန် ကီု လေဝ်၊ ယေန်သၞာင် လိက်ပတ် မန် ကေုာံ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝွံ လွှမ်းမိုး အာ လတူ ဍုင်ဗုကာံ ဗွဲမဇၞော် ကု ဒြဟတ် ရ。<ref>Aung-Thwin, M. (1985). Pagan: The Origins of Modern Burma. University of Hawaii Press.</ref> == ၃. ပေါဲဗတိုက် ပန်စှော်သၞာံ (The Forty Years' War: Ava vs Pegu - 1385–1424) == ကြဴနူ အေန်ပါယာ ဗုကာံ လီုလာ် အာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၂၈၇ တုဲ၊ မန် တအ် ကလေင် ဒက်ပ္တန် ဍုင်ဨကရာဇ် မန် တၟိ မကော် ဂး ဍုင်ဟံသာဝတဳ (Hanthawaddy) ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် တုပ်ပ် ဂှ် ဗၟာ တအ် လေဝ် ဒက်ပ္တန် ဍုင်အင်ဝ (Ava) ကီု ရ။ ပ္ဍဲ လက်ထက် သၟိင် [[ရာဇာဓိရာဇ်]] (Rajadarit) နူ ဍုင်ဗဂေါ ကေုာံ သၟိင်ဃံင် (မင်းခေါင်) (Minkhaung I) နူ ဍုင်အင်ဝ ဂှ် ကတဵုဒှ် "ပေါဲဗတိုက် ပန်စှော်သၞာံ" မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ရ။ ပေါဲဗတိုက် ဏအ် ဝွံ ဟွံသေင် ကု ပေါဲဗတိုက် ဇၞော် မွဲ အလန် ဓဝ်၊ ဍေံ ဒှ် ပေါဲဗတိုက် မဆက်စပ် ဒၟံင် ရာသဳ ဥတု ကသီု ကေုာံ ကညင် (Campaigns) မဂၠိုင် ကု အလန် ရ။ ရာဇာဓိရာဇ် ဝွံ စကာ နဲကဲ စက်ပၞာန် ဂၠုက် (Guerrilla tactics) ကေုာံ ပၞာန်ဍာ် ညံင်ဂွံ ဒစဵုဒစး ပၞာန်စိင် အင်ဝ ဗွဲမစိစောန် ရ။ အုပ်နိဂီု ပေါဲဗတိုက် ဏအ် ဂှ် လပါ် လဵု မွဲ လေဝ် ဟွံမာန် ကၠးကၠး တုဲ ဍုင်ဟံသာဝတဳ မင်မဲ အဝဵု ဇကု မာန် လဝ် အတိုင် တြေံ ရ。<ref>Fernquest, J. (2006). Crucible of War: Burma and the Ming in the Tai Frontier Zone (1382–1427). SOAS Bulletin of Burma Research.</ref> == ၄. နဲကဲစက်ပၞာန် ကေုာံ လွဟ်လက်ချာ (Military Tactics and Weaponry) == [[File:Ayutthaya_war_elephants.jpg|thumb|left|250px|ပၞာန်စိင် ကေုာံ လွဟ်လက်ချာ ခေတ် တမၠာ]] ပ္ဍဲ ပေါဲဗတိုက် ဍုင်မန် တအ် မ္ဂး [wikt:mnw:ပၞာန်|ပၞာန်] ဂှ် စကာ လဝ် နဲကဲ ကေုာံ လွဟ် တၞဟ်ဟ်သာ် ရ။ * '''ပၞာန်စိင် (War Elephants)''': စိင် ဝွံ ဒှ် ညံင်ရဴ ကွဳစက်ပၞာန် (Tanks) ခေတ် လၟုဟ် ကီု ရ။ ညးတအ် စကာ စိင် သွက်ဂွံ ပလီု ကၟာင် ဍုင် ကေုာံ ဗတိုက် အကြာ ဒပ်ပၞာန် သတြု ရ။ * '''ပၞာန်ဍာ် (Naval Fleet)''': ဟိုတ်နူ ရးမည ဝွံ ဍိုက်ပေင် တဴ နကဵု ၜဳ ဇၞော်ဂမၠိုင် တုဲ၊ ပၞာန်ဍာ် မန် တအ် ဂှ် နွံ အစောံစရာဲ ဇၞော် လောန် ရ။ က္ၜင်ပၞာန် (War boats) မန် တအ် ဝွံ ဗတိုက် ပ္ဍဲ ၜဳဨရာဝတဳ ကေုာံ ၜဳသတိုင် မာန် ဗွဲမခိုဟ် ရ။ * '''လွဟ် ပၟတ် (Firearms)''': စိုပ် ခေတ် ၁၆ ဗွဝ်ကၠံ မ္ဂး ဟိုတ်နူ ဆက်စပ် ကု ညးဗၞိက် ပဝ်တူဂြဳ (Portuguese) တုဲ မန် ကေုာံ ဗၟာ တအ် စကာ ကၠုင် သေနာတ် သၠေက် (Matchlocks) ကေုာံ အမၠံက် (Cannons) တအ် ပ္ဍဲ ပေါဲဗတိုက် ရ。<ref>Lieberman, Victor B. (2003). Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830, volume 1, Integration on the Mainland. Cambridge University Press.</ref> == ၅. ပေါဲဗတိုက် ခေတ်တံင်ငူ ကေုာံ ဟံသာဝတဳ (Toungoo-Hanthawaddy War - 1534–1541) == ကြဴနူ ခေတ်ထဝ် ဍုင်ဟံသာဝတဳ ပ္ဍဲ လက်ထက် တၠညး မိစောဗု ကေုာံ ဓမ္မစေတဳ တုဲ၊ အေန်ပါယာ မန် စဍိုန်လျ စှ်ေ ကၠုင် ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် တုပ်ပ် ဂှ် ပ္ဍဲ ဍုင်တံင်ငူ (Toungoo) တေအ် ဂှ် သၟိင် တဗင်ယှိုဲထဳ (Tabinshwehti) ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် ဒြဟတ် ရ။ သၞာံ ၁၅၃၄ စဵုကဵု ၁၅၄၁ ဂှ် ဒပ်ပၞာန် တံင်ငူ စှ်ေ ဗတိုက် ဍုင်ဟံသာဝတဳ မပကင်ရင် လဝ် နကဵု သၟိင် [[သုရှင်တကာရွတ်ပိ|တၠညးဒကာရတ်ပိ]] (Takayutpi) ရ။ ပ္ဍဲ ပေါဲဗတိုက် မၞုံ ယၟု "ပေါဲဗတိုက် နောင်ရိုး" (Battle of Naungyo) ဂှ် ဒပ်ပၞာန် ဗၟာ မအုပ်ကွပ် နကဵု ဘုရင့်နောင် (Bayinnaung) ဂှ် ဗတိုက် ဇၞး အာ ဒပ်ပၞာန် မန် မဇၞော် လောန် တုဲ သၟိင် မန် လေဝ် ဒး ကျဟောမ် အာ ရ။ ဍုင်ဗဂေါ ဒးဒုင် သီ ကေတ် တုဲ အေန်ပါယာ မန် ကိုပ်ကၠာ အလန် ဏအ် ဒး အုပ်နိဂီု အာ ရ။<ref>Phayre, Lt. Gen. Sir Arthur P. (1883). History of Burma (1967 ed.). London: Susil Gupta.</ref> == ၆. ပေါဲဗတိုက် ကလေင်ဂျိုင် ဟံသာဝတဳ ကေုာံ ကုန်းဘောင် (Konbaung-Hanthawaddy War - 1752–1757) == ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၄၀ ဂှ် မန် တအ် ကလေင် ပုန်ကလိုက် တုဲ ကလေင် ဒက်ပ္တန် ဍုင်ဟံသာဝတဳ တၟိ (Restored Hanthawaddy Kingdom) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၅၂ ဂှ် ဒပ်ပၞာန် မန် တအ် စိုပ် အာ အင်ဝ တုဲ သီ ကေတ် ဍုင်အင်ဝ မာန် လဝ် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ လမ (Shwebo) တေအ် ဂှ် သၟိင် အလံင်ဖရာ အံင်ဇေယျ (Alaungpaya) ခၞံဗဒှ် တၞောဝ် ကုန်ဘံင် (Konbaung) တုဲ ကလေင် ဒစဵုဒစး ဗတိုက် မန် တအ် ရ။ ပေါဲဗတိုက် ဏအ် ဂှ် ကြံင်မ္ၚိုဟ် လောန် တုဲ ဒပ်ပၞာန် ကုန်းဘောင် တအ် ထပက် စှ်ေ ကၠုင် လပါ် သၟဝ် စဵုကဵု စိုပ် ဗဂေါ ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၅၇ ဂှ် အလံင်ဘုရား သီ ကေတ် ဍုင်ဗဂေါ တုဲ သၟိင် [[တၠညးဗညာဒလာ]] လေဝ် ဒးဒုင် ရပ်ဏာ ရ။ ပေါဲဗတိုက် ဏအ် ဝွံ ဒှ် ပေါဲဗတိုက် မပလီုပလာ် ထောအ် ဂကူမန် ဗွဲမဇၞော် ကု ဒြဟတ် ရ。<ref>Myint-U, Thant (2006). The River of Lost Footsteps—Histories of Burma. Farrar, Straus and Giroux.</ref> == ၇. ပေါဲဗတိုက် ဒၞာဲအဓိကဂမၠိုင် (Major Battlegrounds/Key Sieges) == ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ဝွံ ဒှ် ဇယား ထ္ၜး ကဵု ပေါဲဗတိုက် အဓိက မကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဝင် ဍုင်မန် ကေုာံ ဗၟာ- {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ ပေါဲဗတိုက် အဓိက အကြာ မန် ကေုာံ ဗၟာ |- ! သၞာံ !! ယၟု ပေါဲဗတိုက် !! မၞိဟ် ပါလုပ် (Combatants) !! အကျိုးအဆက် (Result) |- | ၁၀၅၇ || ပေါဲဗတိုက် ဍုင်သဓီု || အနဝ်ရထာ vs. မကုဋ || ဍုင်သဓီု ကျ၊ ယေန်သၞာင် မန် စိုပ် ဗုကာံ။ |- | ၁၃၈၅–၁၄၂၄ || ပေါဲဗတိုက် ပန်စှော်သၞာံ || အင်ဝ vs. ဟံသာဝတဳ || သတိုင် (Stalemate)၊ ဟံသာဝတဳ မင်မဲ အဝဵု မာန်။ |- | ၁၅၃၈–၁၅၃၉ || ပေါဲဗတိုက် ဍုင်ဗဂေါ || တဗင်ယှိုဲထဳ vs. သုရှင်တကာရွတ်ပိ || ဗဂေါ ဒးဒုင် သီ ကေတ်၊ အေန်ပါယာ တံင်ငူ စတင်။ |- | ၁၅၃၉ || ပေါဲဗတိုက် နောင်ရိုး || ဘုရင့်နောင် vs. ဒပ်ပၞာန် မန် || မန် တအ် ကျဟောမ် အာ အဓိက။ |- | ၁၇၅၂ || ပေါဲဗတိုက် အင်ဝ || ဟံသာဝတဳ တၟိ vs. အင်ဝ || မန် တအ် သီ ကေတ် အင်ဝ မာန်။ |- | ၁၇၅၅ || ပေါဲဗတိုက် ဒဂုံ (လ္ဂုင်) || အလံင်ဘုရား vs. ဒပ်မန် || အလံင်ဘုရား သီ ကေတ် ဒဂုံ တုဲ ပြံင် ယၟု "ရန်ကုန်"။ |- | ၁၇၅၇ || ပေါဲဗတိုက် ပလီု ဍုင်ဗဂေါ || အလံင်ဘုရား vs. တၠညးဗညာဒလာ || ဗဂေါ လီုလာ်၊ အေန်ပါယာ မန် ဒး အုပ်နိဂီု သီုဖအိုတ်။ |} == ၈. ဖဵုအာစိုပ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Political and Economic Impact) == ပေါဲဗတိုက် တအ် ဏအ် ဝွံ ပြံင်လှာဲ ထောအ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် កេုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အလုံ မွဲ အာရှအဂၞဲ လပါ် ပလိုတ် ရ။ ကိုပ်ကၠာ တေအ် မ္ဂး ဍုင်မန် ပ္ဍဲ ရးမည ဝွံ ဒှ် ဗဟဵု ပရေင်ဗၞိက် ဍာ် (Maritime trade) မသိုက်လှိုက် အိုတ် ရ။ ဆဂး ကြဴနူ ပေါဲဗတိုက် ကုန်းဘောင်-ဟံသာဝတဳ တုဲ၊ သၞေဟ်က္ၜင် မပ္တံ ကု ဂၠေင်သြေင် (Syriam) ကေုာံ မတ္တမ တအ် ဒးဒုင် ပလီုပလာ် ထောအ် ရ။ အဝဵု ပကင်ရင် ဂှ် ပြံင်စၠောအ် အာ လပါ် သၟဝ်ကျာ (Upper Burma) တုဲ၊ ဂကူမန် ဂမၠိုင် ဒး ဒြေပ် ဒဴ လပါ် ဍုင်သေံ (Ayutthaya and Siam) ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ပရေင် ပြံင်လှာဲ မၞိဟ် (Demographic shift) ဏအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု လဒက်ပ္တန် ဍုင်ဗၟာ မတုပ် ညံင် ခေတ် လၟုဟ် ရ။<ref>Symes, M. (1800). An Account of an Embassy to the Kingdom of Ava. London: W. Bulmer and Co.</ref> == ၉. အာဲကၟာဲ ဝင် ကေုာံ ပရေင်သမ္တီ ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် (Historical Legacy and Modern Remembrance) == ၜိုန်ရ ပေါဲဗတိုက် ဍုင်မန် ဂှ် အုပ်နိဂီု အာ လဝ် ကၠာ တေအ် ကီု လေဝ်၊ အာဲကၟာဲ ဝင် ဏအ် ဂှ် ဆက် သှ်ေၜိုတ် တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ စိုတ်ဓာတ် ဂကူမန် ကေုာံ ဂကူဗၟာ တအ် ဏီ ရ။ ပရော ဝင် ပေါဲဗတိုက် အကြာ ရာဇာဓိရာဇ် ကေုာံ မင်းခေါင် ဂှ် ဒှ် ပရူ မဟီုတွံ စ ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ လိက်ပတ် ဝတ္ထု သီု ၜါ ဘာသာ ရ။ တ္ၚဲဏအ် မ္ဂး ဂကူမန် တအ် ဝွံ ကလေင် သမ္တီ တ္ၚဲ ဒးဒုင် ကျ ပၞာန် (Fall of Hanthawaddy) နဒဒှ် တ္ၚဲ ဍာ်ရမတ် (Mon Memorial Day) တုဲ ညးတအ် ဆက် လွဳပရာ ညံင် ယေန်သၞာင်၊ လိက်ပတ် ကေုာံ အခေါင်အရာ ဂကူမန် ဂွံ ကလေင် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ပၠန် ရ။<ref>South, A. (2003). Mon Nationalism and Civil War in Burma: The Golden Sheldrake. Routledge.</ref> == ၁၀. နိဿဲ ကေုာံ သက်သဳဂမၠိုင် (References & External Links) == <references /> '''လေန် ကေုာံ တင်နင် မ္ၚး (External Resources):''' * [https://www.youtube.com/watch?v=Mh5e10XW0qM ဝင် ပေါဲဗတိုက် ဟံသာဝတဳ ကေုာံ အင်ဝ (YouTube)] - လ္ၚတ်ရံင် ပရူ ဝင် ပၞာန် ပန်စှော်သၞာံ ကေုာံ ပရေင်စှ်ေစး။ * [[:en:Toungoo–Hanthawaddy_War|Toungoo-Hanthawaddy War]] ကေုာံ [[:en:Forty_Years'_War|Forty Years' War]] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်။ {{Navbox | name = ပေါဲဗတိုက်ဍုင်မန် | title = ပေါဲဗတိုက် ကေုာံ ဝင် အေန်ပါယာ မန် | listclass = hlist | state = uncollapsed | group1 = ပေါဲဗတိုက် အဓိက | list1 = * [[ပေါဲဗတိုက် ဍုင်သဓီု]] (၁၀၅၇) * [[ပေါဲဗတိုက် ပန်စှော်သၞာံ]] (၁၃၈၅–၁၄၂၄) * [[ပေါဲဗတိုက် တံင်ငူ-ဟံသာဝတဳ]] (၁၅၃၄–၁၅၄၁) * [[ပေါဲဗတိုက် ကုန်းဘောင်-ဟံသာဝတဳ]] (၁၇၅၂–၁၇၅၇) | group2 = ဍုင် ကေုာံ အေန်ပါယာ | list2 = * [[ဍုင်သဓီု]] * [[ဍုင်ဟံသာဝတဳ]] * [[ဍုင်အင်ဝ]] * [[ဍုင်တံင်ငူ]] | group3 = သၟိင်ဨကရာဇ် မပါလုပ် | list3 = * [[ရာဇာဓိရာဇ်]] * [[သုရှင်တကာရွတ်ပိ]] * [[တၠညးဗညာဒလာ]] * မင်းခေါင် * တဗင်ရွှေထီး * အလံင်ဘုရား }} [[ကဏ္ဍ:ပေါဲဗတိုက်ဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဝင်မန်]] [[ကဏ္ဍ:ဍုင်ဟံသာဝတဳ]] [[ကဏ္ဍ:ဝင် ဍုင်ဗၟာ]] qnjspa73qpum1yzmiitplvm072z2iip