ဝဳကဳပဳဒဳယာ mnwwiki https://mnw.wikipedia.org/wiki/%E1%80%99%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%99%E1%80%BA MediaWiki 1.47.0-wmf.1 first-letter မဳဒဳယာ တၟေင် ဓရီုကျာ ညးလွပ် ညးလွပ် ဓရီုကျာ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဓရီုကျာ ဝှာင် ဝှာင် ဓရီုကျာ မဳဒဳယာဝဳကဳ မဳဒဳယာဝဳကဳ ဓရီုကျာ ထာမ်ပလိက် ထာမ်ပလိက် ဓရီုကျာ ရီု ရီု ဓရီုကျာ ကဏ္ဍ ကဏ္ဍ ဓရီုကျာ ပါင်မုက် ပါင်မုက် ဓရီုကျာ TimedText TimedText talk မဝ်ဂျူ မဝ်ဂျူ ဓရီုကျာ Event Event talk 0 1761 54818 54534 2026-05-11T00:37:23Z InternetArchiveBot 1698 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 54818 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | name = သကတ်လာန်<br>Scotland | native_name = Alba | image_flag = Flag of Scotland.svg | image_coat = Royal Standard of Scotland.svg{{!}}border | symbol_width = 125px | symbol_type = [[Royal Banner of Scotland|Royal Banner]] | national_motto = "In my defence God me defend" | national_anthem = [[National anthem of Scotland|Various]]{{ref label|footnote_b|b}}<br /> Predominantly "[[Flower of Scotland]]" | status = [[Countries of the United Kingdom|Country]] | image_map = Europe location SCO2.png | capital = [[Edinburgh]]<br />{{smaller|{{coord|55|57|11|N|3|11|20|W|display=inline}}}} | largest_city = [[Glasgow]] | languages_type = Languages | languages = [[ဘာသာအင်္ဂလိက်|အင်္ဂလိက်]] | languages2_type = Recognised languages{{ref label|footnote_c|c}} | languages2 = {{unbulleted list|style=white-space:nowrap; | [[Scottish Gaelic]] | [[Scots language|Scots]] | [[British Sign Language]] }} | languages2_sub = yes | ethnic_groups = {{unbulleted list |style=white-space:nowrap; | 96.0% White | 2.7% Asian | 0.7% Black | 0.4% Mixed | 0.2% Arab | 0.1% other<ref name="ethnicity"/> }} | ethnic_groups_year = 2011 | religion = [[Church of Scotland]]<br>[[Catholic Church in Scotland|Roman Catholic]]<br>[[Religion_in_Scotland#Christianity|Other Christian]]<br>[[Islam]]<br>[[Hinduism]]<br>[[Buddhism]]<br>[[Sikhism]]<br>[[Judaism]]<br>[[Religion_in_Scotland|Other]]<br>[[Irreligion in the United Kingdom|No religion]]<ref> Other religion{{Cite web|url=https://www.gov.scot/publications/analysis-religion-2001-census/pages/2/|title=Analysis of Religion in the 2001 Census - gov.scot|website=www.gov.scot|access-date=2019-10-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.scotlandscensus.gov.uk/documents/censusresults/release2a/scotland/KS209SCb.pdf|title=Scotland's Census 2011 – National Records of Scotland|last=Scotland's Census|date=2011-03-27|website=Scotland's Census|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2019-10-08}}</ref> | demonym = {{hlist |[[Scottish people|Scottish]] |Scots{{ref label|footnote_d|d}}}} | type = | legal_jurisdiction = [[Scots law|Scotland]] | government_type = [[Scottish devolution|Devolved]] [[Parliament|parliamentary legislature]] within a [[constitutional monarchy]]{{ref label|footnote_e|e}} | monarch = [[Elizabeth II]]<!--The name of the current monarch remains "Elizabeth II". A consensus on this has been reached NUMEROUS times on the discussion page; please take any disagreement there. DO ''not'' EDITWAR.--> | prime_minister = [[Theresa May]] | first_minister = [[Nicola Sturgeon]] | deputy_first_minister = [[John Swinney]] | secretary_of_state = [[Alister Jack]] | number_of_mps = 59 | legislature = [[Scottish Parliament]] | sovereignty_type = Formation | established_event1 = [[Origins of the Kingdom of Alba|Established]] | established_date1 = 9th century {{smaller|([[National myth|traditionally]]&nbsp;843)}} | established_event2 = [[Acts of Union 1707|Union with England]] | established_date2 = 1 May 1707 | established_event3 = [[Scotland Act 1998|Devolution]] | established_date3 = 19 November 1998 | area_rank = | area_km2 = 77933 | area_sq_mi = 30090 | area_footnote = <ref name=ONSCOUNTRYPROFILES>[http://www.ons.gov.uk/ons/publications/re-reference-tables.html?edition=tcm%3A77-325257 Region and Country Profiles, Key Statistics and Profiles, October 2013] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924095611/http://www.ons.gov.uk/ons/publications/re-reference-tables.html?edition=tcm%3A77-325257 |date=2015-09-24 }}, ONS. Retrieved 9 August 2015.</ref> | area_label = Land | percent_water = 3.00% | population_rank = | population_estimate = {{increase}} 5,424,800<ref name="ONS-pop-ests-June2018"/> | population_estimate_year = 2017 | population_census = 5,313,600<ref name=autogenerated3>{{cite web|url=http://www.gro-gov.scot/statistics/theme/population/estimates/mid-year/2012/index.html|title= Population estimates by sex, age and administrative area, Scotland, 2011 and 2012 |date=8 August 2013 |publisher=National Records of Scotland |accessdate=8 August 2013}}</ref> | population_census_year = 2011 | population_density_km2 = 67.5 | population_density_sq_mi = 174.1 | population_density_rank = | GDP_nominal_per_capita_rank = | GVA = £138 billion<ref name=GVA>{{cite web |title=Regional gross value added (income approach), UK: 1997 to 2017, December 2015 |url=https://www.ons.gov.uk/economy/grossvalueaddedgva/bulletins/regionalgrossvalueaddedbalanceduk/1998to2017/pdf|author=Office for National Statistics |accessdate=24 April 2017}}</ref> | GVA_rank = | GVA_year = 2017 | GVA_per_capita = £25,500<ref name=GVA/> | Gini_year = | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini = <!--number only--> | Gini_ref = | Gini_rank = | HDI_year = 2017 | HDI_change = <!--increase/decrease/steady--> | HDI = 0.901<!--number only--> | HDI_ref = <ref>{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=13 September 2018}}</ref> | HDI_rank = | cctld = [[.scot]] {{ref label|footnote_f|f}} | patron_saints = {{unbulleted list |style=white-space:nowrap; | [[Saint Andrew]]<ref>{{cite web|url=http://www.scotland.org/about/history-tradition-and-roots/features/culture/st-andrews.html |title=''St Andrew—Quick Facts'' |website=Scotland. org—The Official Online Gateway |accessdate=2 December 2007 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071111134544/http://scotland.org/about/history-tradition-and-roots/features/culture/st-andrews.html |archivedate=11 November 2007 }}</ref><ref>{{cite web |website=Catholic Online |title=St Andrew |url=http://www.catholic.org/saints/saint.php?saint_id=109 |accessdate=15 November 2011}}</ref> | [[Saint Margaret of Scotland|Saint Margaret]]<ref>{{cite web |website=Catholic Online |title=St Margaret of Scotland |url=http://www.catholic.org/saints/saint.php?saint_id=304 |accessdate=15 November 2011}}</ref><ref>{{cite web |website=Catholic Online |title=Patron saints |url=http://www.catholic.org/saints/patron.php?letter=S |accessdate=15 November 2011}}</ref> | [[Saint Columba]]<ref>{{cite web |website=Catholic Online |title=St Columba |url=http://www.catholic.org/saints/saint.php?saint_id=419 |accessdate=15 November 2011}}</ref> }} | footnote_a = {{note|footnote_a}} Often shown abbreviated as "In Defens". | footnote_b = {{note|footnote_b}} See [[National anthem of Scotland]]. | footnote_c = {{note|footnote_c}} Both Scots and Scottish Gaelic are officially recognised as [[regional language]]s under the [[European Charter for Regional or Minority Languages]].{{larger|<ref>{{cite web |url=http://www.gov.scot/Topics/ArtsCultureSport/gaelic/gaelic-english/17910/europeancharter |title=European Charter for Regional or Minority Languages |website=[[Scottish Government]] |accessdate=23 October 2011}}{{dead link|date=December 2016}}</ref>}} Under the [[Gaelic Language (Scotland) Act 2005]], [[Bòrd na Gàidhlig]] is tasked with securing Gaelic as an [[official language]] of Scotland.{{larger|<ref>Macleod, Angus [http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article384045.ece "Gaelic given official status"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100531171029/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article384045.ece |date=2010-05-31 }} (22 April 2005) ''[[The Times]]''. London. Retrieved 2 August 2007.</ref>}} British Sign Language is officially recognised under the British Sign Language (Scotland) Act 2015.{{larger|<ref name="British Sign Language">{{cite web|url=http://www.heraldscotland.com/news/13876863.Scotland_becomes_first_part_of_UK_to_recognise_signing_for_deaf_as_official_language/|title=Scotland becomes first part of UK to recognise signing for deaf as official language |publisher=Herald Scotland |year=2015|accessdate=17 January 2016}}</ref>}} | footnote_d = {{note|footnote_d}} Historically, the use of "[[Scotch (adjective)|Scotch]]" as an adjective comparable to "Scottish" or "Scots" was commonplace. Modern use of the term describes ''products'' of Scotland (usually food or drink-related). | footnote_e = {{note|footnote_e}} The head of state of the United Kingdom is the monarch (currently Queen Elizabeth II, since 1952). Scotland has limited self-government within the UK as well as representation in the UK Parliament. It is also [[Scotland (European Parliament constituency)|a UK electoral region]] for the [[European Parliament]]. Certain executive and legislative powers have been devolved to, respectively, the [[Scottish Government]] and the [[Scottish Parliament]]. | footnote_f = {{note|footnote_e}} .scot is not a [[ccTLD]], but a [[GeoTLD]], open to use by all people in Scotland and related to Scotland. [[.uk]] and [[.eu]], as part of the [[United Kingdom]] and [[European Union]], are also used. [[ISO 3166-1]] is [[Great Britain|GB]], but [[.gb]] is unused. }} '''သကတ်လာန်''' ({{lang-en|Scotland}}, Scottish Gaelic: Alba) ဂှ် ဒှ်ဍုင် မွဲစွံ ကုကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံ ဨကရာဇ် (United Kingdom) ဍုင်ဗြိတိန်ရ။ သကတ်လာန်ဂှ် ပ္ဍဲတကအ် ဂရိတ်ဗြိတိန် လပါ်သၟဝ်ကျာ ၜိုတ်ပိဂအုမ် မွဲဂအုမ်ဂှ် ဒှ်သမၠဲတိ သကတ်လာန်၊<ref name="Stats 1">{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/geography/beginner-s-guide/administrative/the-countries-of-the-uk/index.html|title=The Countries of the UK|publisher=[[Office for National Statistics]]|accessdate=24 June 2012|date=6 April 2010|archivedate=5 January 2016|archiveurl=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20160105160709/http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/geography/beginner-s-guide/administrative/the-countries-of-the-uk/index.html}}</ref><ref name="Country">{{cite web |url=http://www.number10.gov.uk/Page823 |title=Countries within a country |accessdate=24 August 2008 |website=10 Downing Street |quote=The United Kingdom is made up of four countries: England, Scotland, Wales and Northern Ireland|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100416083521/http://www.number10.gov.uk/Page823|archivedate=16 April 2010}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.iso.org/iso/newsletter_i-9.pdf |title=ISO 3166-2 Newsletter Date: 28 November 2007 No I-9. "Changes in the list of subdivision names and code elements" (Page 11) |accessdate=31 May 2008 |website=[[International Organization for Standardization]] codes for the representation of names of countries and their subdivisions – Part 2: Country subdivision codes |quote=SCT Scotland ''country''}}</ref> မဆက် ကုပယျဵု ဗွဲဒိုဟ်အဂၞဲ ဒးပယျဵု ကုဍုင်အေန်ဂလာန်၊ တုဲ မပူဗိုင်လဝ် နကဵုၜဳအတ်လာန်တိတ် ဗွဲဒိုဟ်သၟဝ်ကျာကီု သီုကဵု ဗွဲဒိုဟ်ပလိုတ်၊ ဗွဲဒိုဟ်ဨသာန်ဂှ် ဒးၜဳသၟဝ်ကျာ (North Sea)၊ ဗွဲဒိုဟ်သၠုင်ကျာဂှ် ဒးၜဳအာဲရေတ် (Irish Sea)တုဲ သီုဖအိုတ် နွံကဵု တကအ် ၇၉၀ ပြင်ရ။<ref name="Scottish Executive">{{cite web |title=Scottish Executive Resources |website=Scotland in Short |url=http://www.gov.scot/Resource/Doc/923/0010669.pdf |date=17 February 2007 |publisher=Scottish Executive |accessdate=14 September 2006}}</ref> ဍုင်ဨကရာဇ် သကတ်လာန်ဂှ် ကေင်ဒှ်လဝ် ဍုင်ဗၠးၜး မနွံကဵု အဝဵုကၞောတ်အထောတ် ပ္ဍဲကဵု ခေတ်လဒေါဝ် လပါ်စ ပ္ဍဲယူရောပ်တုဲ နဒဒှ် ဍုင်မဗၠးၜးဂှ် ဆက်တန်လဝ် စဵုကဵုစိုပ် သၞာံ ၁၇၀၇ ရ။ နမဒုင်ကေတ်အာဲတုဲ ဨကရာဇ်သကတ်လာန် ဂျောမ် ဆဋ္ဌမ (James VI of Scotland) ဂွံဒှ် ဨကရာဇ် ပ္ဍဲအေန်ဂလာန် ကေုာံ အာဲယျာလာန်၊ ဟိုတ်နူဂှ်တုဲ နကဵုပူဂိုလ်ဂှ် ပကောံထောအ် ဍုင်ဨကရာဇ်ပိ နဒဒှ် မွဲကၟိန်ဍုင်ရ။ နူဂှ်မွဲအဆက် သကတ်လာန်ဂှ် နကဵု ပရေင်ပံင်ကောံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် စပံင်ကဵု အေန်ဂလာန်ဂှ် ဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ ၁ မေ ၁၇၀၇ ပ္ဍဲအခိင်ကာလ မဒက်ပတန် ဍုင်ဨကရာဇ်တၟိ မကော်ဂး ဍုင်ဨကရာဇ် ဂရိတ်ဗြိတိန် (Kingdom of Great Britain)ရ။<ref name=Keay/><ref name=Mackie/> ပရေင်ပံင်ကောံဂှ် ပါလဳမာန်သကတ်လာန် ကဵု ပါလဳမာန်အေန်ဂလာန်ဂှ် ပလီုထောအ်တုဲ ဒက်ပ္တန်ပတိုန် ပါလဳမာန်တၟိ ပါလဳမာန် ဂရိတ်ဗြိတိန် (Parliament of Great Britain) ရ။ စိုပ်သၞာံ ၁၈၀၁ ဂရိတ်ဗြိတိန် ပံင်တောဲ ပရေင်ပဍုင်ကွာန် ကုအာဲယျာလာန်တုဲ ဒက်ပတန် "ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် ဂရိတ်ဗြိတိန် ကေုာံ အာဲယျာလာန် (United Kingdom of Great Britain and Ireland)။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၂ ဂှ် ဍုင်အာဲယျာလာင်ဂှ် ပါ်တိတ် နူကဵု ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ်ဂှ်တုဲ ကတဵုဒှ်အာ ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် ဂရိတ်ဗြိတိန် ကေုာံ အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ (the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) ရ။<ref>{{cite web |title=Parliament and Ireland|year= |publisher=The Houses of Parliament|url=http://www.parliament.uk/about/living-heritage/evolutionofparliament/legislativescrutiny/parliamentandireland/|location=London |accessdate=26 December 2016}}</ref> ==နိဿဲ== [[Category:BEHM]] [[Category:ရးနိဂီု]] [[Category:ဝင်ပထဝဳ]] [[Category:]] ajzxq6qnbs8lyyaue24187fman8l3ul 0 2361 54833 25006 2026-05-11T09:05:35Z Aue Nai 24 Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[ဝိနယပိဋက]] ဇရေင် [[ဝိနယ ပိဋကတ်]] 25006 wikitext text/x-wiki {{ပိဋကတ်ပိ}} # [[ပါရာဇိကပါဠိ]] # [[ပါစိတ္တယပါဠိ]] # [[မဟာဝဂ္ဂပါဠိ]] # [[စူဠဝဂ္ဂပါဠိ]] # [[ပရိဝါရပါဠိ]] ==နိဿဲ== [[ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ]] [[ကဏ္ဍ:ပိဋကတ် ၃]] {{DEFAULTSORT:ဝိနယပိဋက}} sdn79gc6fssq51j9nr048y6792ngsj3 54844 54833 2026-05-11T10:53:45Z Aue Nai 24 54844 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=May 2026}} {{Infobox religious text | name = ဝိနယ ပိဋကတ် (Vinaya Piṭaka) | native_name = ဝိနယပိဋက / วินัยปิฎก | image = [[File:Buddhist monks on alms round in Chiang Mai.jpg|250px|center|ခမဳ သံဃာ တအ် မင်မဲ ဒ္ဂေတ် ဝိနယ် ကေုာံ တိတ် ပိဏ္ဍပါတ်]] | caption = ဂကောံ ခမဳ သံဃာ ထေရဝါဒ တအ် တိတ် ပိဏ္ဍပါတ် အတိုင် ပညပ် သိက္ခာပိုဒ် ပ္ဍဲ ဝိနယ ပိဋကတ်။ | religion = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] | author = [[ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ]] (တမ်မူလ) | language = [[ပါဠိ]] (Pāli) | period = ၜိုတ် ၅ ဗွဝ်ကၠံ ကိုပ်ကၠာ သၞာံခရေတ် (First Buddhist Council) | sections = သုတ္တဝိဘင်္ဂ၊ ခန္ဓက၊ ပရိဝါရ | primary_topic = ဒ္ဂေတ် လၟေတ် ကေုာံ သၞောဝ် လဒက်ပ္တန် ဂကောံ [[wikt:mnw:သံဃာ|သံဃာ]] }} '''ဝိနယ ပိဋကတ်''' ({{lang-en|Vinaya Piṭaka}}, {{lang-pi|Vinaya Piṭaka}}) ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် မွဲ ပ္ဍဲ အကြာ [[ပိဋကတ်ပိ]] (Tipiṭaka) ဍုင် သာသနာ [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] မဒှ် ပြကိုဟ် မဆေင်စပ် ကု ဒ္ဂေတ် လၟေတ်၊ သၞောဝ် ဥပဒေ ကေုာံ သၞောတ် အုပ်ကွပ် အလုံ ဂကောံ ခမဳ ကေုာံ ခမဳဗြဴ (Bhikkhu and Bhikkhuni) တအ် ရ။ ဝေါဟာရ "ဝိနယ" ဏအ် ဝွံ မၞုံ အဓိပ္ပါယ် "ပွမက္ဍိုက်ပ် ဏာ (ဇရေင် ဂၠံင်တရဴ မဒးရး)" ဟွံသေင်မ္ဂး "ပွမပညဳပညပ် စိုတ် ကေုာံ ကာယ" ရ။<ref>Gombrich, Richard F. (2006). *Theravada Buddhism: A Social History from Ancient Benares to Modern Colombo*. Routledge, p. 89.</ref> ပြကိုဟ် ဝိနယ ပိဋကတ် ဝွံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ အဓိက ၃ သာ် မတွံဂး သုတ္တဝိဘင်္ဂ (Suttavibhaṅga)၊ ခန္ဓက (Khandhaka) ကေုာံ ပရိဝါရ (Parivāra) ရ။ ပ္ဍဲ ပြကိုဟ် ဏအ် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ တွံ ထ္ၜး လဝ် သၞောဝ် သိက္ခာပိုဒ် ၂၂၇ သာ် သွက် ခမဳ တအ် ဓဝ် ရ၊ ဍေံ သီု တွံ ထ္ၜး လဝ် ဝင် သာသနာ၊ ဟိုတ် မဂွံ ပညပ် သိက္ခာပိုဒ် တအ် ကေုာံ ပရေင် မံင်စံင် ဂကောံ သံဃာ (Sangha Community) ပ္ဍဲ အခိင် တမၠာ တေအ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ရ။ == ၁. နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Etymology) == ဝေါဟာရ ပါဠိ "ဝိနယ" (Vinaya) ဝွံ ကၠုင် နူ ရိုဟ် သဒ္ဒါ ''vi'' (ဗွဲမတၟေင်၊ အလုံအိုတ်သီု) ကေုာံ ''nī'' (ပွမက္ဍိုက်ပ် ဏာ၊ လွဳပရာ) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ "ဝိနယ" ဟွံသေင်မ္ဂး [[wikt:mnw:ဝိနယ်|ဝိနယ်]] မ္ဂး ဂှ် ဒှ် "ပွမလွဳပရာ စိုတ် ကေုာံ ကာယ ညံင် ဂွံ တိတ် ဗၠး နူ အကုသိုလ် ကေုာံ ကိလေသ" ရ။ "ပိဋက" (Piṭaka) ဂှ် မၞုံ အဓိပ္ပါယ် ထိုင် ဟွံသေင်မ္ဂး နိဓိ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဝိနယပိဋကတ် ဝွံ ဒှ် ထိုင် မပကောံပကေဝ် လဝ် ဒ္ဂေတ် လၟေတ် ဝိနယ် အလုံအိုတ်သီု ရ။ ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ဝွံ ပ္ဍဲ အခိင် ကိုပ်ကၠာ မပတန် သာသနာ ဂှ် ဟွံဂွံ ပညပ် လဝ် ဝိနယ် ဏီ ရ။ ဆဂး ကာလ လၟိဟ် သံဃာ ဂၠိုင် တိုန် ကၠုင် တုဲ ပြသၞာ ပရေင် ဒ္ဂေတ် မဟွံဗဗွဲ ဓရ် တအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် မ္ဂး၊ ကျာ်တြဲ ညး စ ပညပ် ကၠုင် သိက္ခာပိုဒ် မွဲ တုဲ မွဲ ညံင် သံဃာ တအ် ဂွံ ဒ္ဂေတ် ဗက် ရ။<ref>Harvey, Peter (2013). *An Introduction to Buddhism: Teachings, History and Practices*. Cambridge University Press, p. 287.</ref> == ၂. ဝင် ကေုာံ ပွမပကောံပကေဝ် ပ္ဍဲ သင်္ဂါယန (History and Compilation) == [[File:First Buddhist Council.jpg|thumb|right|300px|မဟာကဿပ မထေရ် ကေုာံ ဥပါလဳ မထေရ် မပကောံပကေဝ် လဝ် ဝိနယ် ပ္ဍဲ သင်္ဂါယန ပထမ။]] ကြဴနူ ကျာ်တြဲ ပပရိနိဗ္ဗာန် ဂွံ ပိ ဂိတု ဂှ်၊ ပ္ဍဲ ဍုင် ရာဇဂြိုဟ် (Rājagaha) ဂှ် မဟာကဿပ မထေရ် က္ဍိုက်ပ် တုဲ ကၠောန် ဗဒှ် သင်္ဂါယန ပထမ (First Buddhist Council) သွက်ဂွံ ပကောံပကေဝ် ဓရ် ကေုာံ ဝိနယ် ရ။ ပ္ဍဲ ပေါဲ သင်္ဂါယန ဏအ် ဂှ် ဥပါလဳ မထေရ် (Upāli) မဒှ် ညး မဍိုက်ပေင် ကု ဝိနယ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် ညး မဖ္ဍေါတ် တွံ ကဵု သိက္ခာပိုဒ် ဝိနယ် သီုဖအိုတ် ရ။ ဥပါလဳ မထေရ် ဝွံ ညး တွံ ထ္ၜး ကဵု (၁) ညးလဵု မကၠောန် ဒုဟ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ်၊ (၂) ပ္ဍဲ ဍုင် လဵု ကတဵုဒှ် လဝ်၊ (၃) မု ဟိုတ် ဂွံ ပညပ် လဝ် သိက္ခာပိုဒ် ဏအ် ရော ဂှ် ချိုတ်တ်ပၠိုတ်တ် ရ။ နူကဵု သင်္ဂါယန ဏအ် ဂှ် ဂကောံ သံဃာ တအ် မင်မဲ ကၠုင် ဝိနယပိဋကတ် နကဵု အဆက် နှုတ် (Oral tradition) စဵုကဵု စိုပ် ခေတ် ချူ ပတိုန် လတူ သၠရိုတ် ပ္ဍဲ တကအ် သိင်္ဃိုရ် ရ။<ref>Hinüber, Oskar von (1996). *A Handbook of Pāli Literature*. Walter de Gruyter, p. 10.</ref> == ၃. လဒက်ပ္တန် ပြကိုဟ် ဝိနယပိဋကတ် (Structure of the Vinaya Piṭaka) == ဝိနယ ပိဋကတ် ဝွံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ပြကိုဟ် အဓိက ၃ ကဏ္ဍ မတွံဂး: သုတ္တဝိဘင်္ဂ၊ ခန္ဓက ကေုာံ ပရိဝါရ ရ။ (ပ္ဍဲ ပြကိုဟ် မန်-ဗၟာ မ္ဂး ညး ပါ် လဝ် ပြကိုဟ် ၅ ကျာံ မတွံဂး ပါရာဇိကဏ်၊ ပါစိတျာဒိ၊ မဟာဝဂ်၊ စူဠဝဂ်၊ ပရိဝါ) ရ။ {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ ဇယား: လဒက်ပ္တန် အဓိက ပ္ဍဲ ဝိနယ ပိဋကတ် |- ! ကဏ္ဍ အဓိက (ပါဠိ) !! ပြကိုဟ် သၟဝ် (Sub-divisions) !! ပရူပရာ အဓိက (Content) |- | rowspan="2" | '''၁. သုတ္တဝိဘင်္ဂ'''<br>(Suttavibhaṅga) || မဟာဝိဘင်္ဂ (Mahāvibhaṅga) || သိက္ခာပိုဒ် ၂၂၇ သာ် သွက် [[wikt:mnw:ခမဳ|ခမဳ]] (Bhikkhu) တအ်။ |- | ဘိက္ခုနဳဝိဘင်္ဂ (Bhikkhunīvibhaṅga) || သိက္ခာပိုဒ် ၃၁၁ သာ် သွက် ထေရဳ / ခမဳဗြဴ (Bhikkhuni) တအ်။ |- | rowspan="2" | '''၂. ခန္ဓက'''<br>(Khandhaka) || မဟာဝဂ္ဂ (Mahāvagga) || ဝင် သာသနာ၊ ပွမပၠောပ် ဍုင်၊ ကိစ္စ အုပုသ်၊ ကေုာံ ဒဂိုန် ဝှ်။ |- | စူဠဝဂ္ဂ (Cūḷavagga) || ပြသၞာ သံဃာ ပါ်၊ ဝင် သင်္ဂါယန ကိုပ်ကၠာ၊ ကေုာံ ပညပ် သွက် ထေရဳ။ |- | '''၃. ပရိဝါရ'''<br>(Parivāra) || ပရိဝါ (Parivāra) || လိက် ကလေင် သရုပ် ဝိနယ် နကဵု ဗီုပြင် အမေတ် အသွဟ်။ |} == ၄. သုတ္တဝိဘင်္ဂ ကေုာံ ပါတိမောက္ခ (Suttavibhaṅga and Pātimokkha) == သုတ္တဝိဘင်္ဂ ဝွံ ဒှ် ကဏ္ဍ မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ထ္ၜး လဝ် သိက္ခာပိုဒ် (ပါတိမောက္ခ - Pātimokkha) ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ရ။ ပါတိမောက္ခ ဝွံ ဒှ် ဇၞောဝ် မင်မဲ ဒ္ဂေတ် လၟေတ် မဒး ဖ္ဍေါတ် ပ္ဍဲ တ္ၚဲ သဳ (Uposatha) ဇၟာပ် ၁၅ တ္ၚဲ မွဲ ဝါ ရ။ သွက် ခမဳ ဇၞော် တအ် မ္ဂး နွံ သိက္ခာပိုဒ် ၂၂၇ သာ် မပါ် လဝ် ၈ ကဏ္ဍ ရ- * '''ပါရာဇိက ၄ (Pārājika):''' ဒုဟ် မဇၞော် အိုတ် ၄ သာ် မတွံဂး သေပ်မေထုန်၊ ကၠတ် ဒြပ်၊ ဂစိုတ် မၞိဟ် ကေုာံ ဟီု ဂလာန် ဇၞော် လတူ ဉာဏ်။ ကၠောန် ဗၠေတ် အာ မ္ဂး ဒး ကျ အာ ဘဝ ခမဳ (Defeat) ရ။ * '''သံဃာဒိသေသ် ၁၃ (Saṅghādisesa):''' ဒုဟ် မဒး ဒုင် ကေတ် ဒဏ် (Manatta) တုဲ သံဃာ တအ် သ္ပ ကဵု ကံ (အဗ္ဘာန်) မ္ဂး ဂွံ ကလေင် သ္အးဇ္ၚး ရ။ * '''အနိယတ ၜါ (Aniyata):''' ပြသၞာ မဒှ် သံသယ ကု မၞိဟ်ဗြဴ။ * '''နိဿဂ္ဂိယ ပါစိတျ် ၃၀ (Nissaggiya Pācittiya):''' ဒုဟ် မဆေင် ကု ပွမရပ်စပ် သြန် ကေုာံ ပွမဂိုင် သိမ်း သ္ၚာ လောန် ခြာ မဒး သၠး ထောအ် ကပေါတ် ဂှ် တုဲ ဒက် ဒုဟ် ရ။ * '''ပါစိတျ် ၉၂ (Pācittiya):''' ဒုဟ် သာမည မပ္တံ ကု ပွမဟီု မုသာ၊ ပွမစ ပုင် ဗတံ တအ် ရ။ * '''ပါဋိဒေသနဳယ ၄ (Pāṭidesanīya):''' ဒုဟ် မဒး ဂရင် ဗ္တီ ဒုဟ် လတူ ညးတၞဟ်။ * '''သေခိယ ၇၅ (Sekhiya):''' ဒ္ဂေတ် လၟေတ် ကျေဝ်ဂေါဝ် ပ္ဍဲ အခိင် ကွာ်၊ အခိင် စ ပုင်၊ အခိင် တွံ ဓရ် ရ။ * '''အဓိကရဏသမထ ၇ (Adhikaraṇasamatha):''' နဲကဲ သွက်ဂွံ ပသောင် ပြသၞာ အကြာ သံဃာ ရ။<ref>Thanissaro Bhikkhu (2007). *The Buddhist Monastic Code, Volumes I & II*. Metta Forest Monastery.</ref> == ၅. ခန္ဓက: မဟာဝဂ္ဂ ကေုာံ စူဠဝဂ္ဂ (Khandhaka: Mahāvagga and Cūḷavagga) == ခန္ဓက ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် မတွံ ထ္ၜး လဝ် ဝင် သာသနာ ကေုာံ စည်းမျဉ်း အုပ်ကွပ် အလုံ ဂကောံ သံဃာ ရ။ * '''မဟာဝဂ္ဂ (Mahāvagga):''' စ ပ္တံ နူ ကျာ်တြဲ ကလိဂွံ သဗ္ဗညုတဉာဏ်၊ တွံ ဓရ် ကု ဓမ္မစက်၊ ကေုာံ ခပတိုန် သာရိပုတ္တရာ ကဵု မောဂ္ဂလာန် ရ။ ပ္ဍဲ ဏအ် သီု တွံ လဝ် နဲကဲ ပၠောပ် ဍုင် (Upasampada)၊ နဲကဲ ဖ္ဍေါတ် ပါတိမောက် ပ္ဍဲ တ္ၚဲ သဳ (Uposatha)၊ ကေုာံ နဲကဲ ဒဂိုန် ဝှ် (Vassa) ကေုာံ ပဝါရဏာ ရ။ * '''စူဠဝဂ္ဂ (Cūḷavagga):''' ဆက် တွံ ပရူ ဝင် ပြသၞာ သံဃာ မပ္တံ ကု ဒေဝဒတ် မပလီု သံဃာ ကေုာံ ဂစိုတ် ကျာ်တြဲ ရ။ လက္ကရဴ အိုတ် ဂှ် သီု တွံ ထ္ၜး လဝ် ပရူ သင်္ဂါယန ပထမ ကေုာံ ဒုတိယ ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ရ။<ref>Horner, I. B. (1938-1966). *The Book of the Discipline (Vinaya-Pitaka)*. Pali Text Society.</ref> == ၆. ပရိဝါရ (Parivāra: The Appendix) == ပရိဝါရ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရိဝါ ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် အဆက် (Appendix) လက္ကရဴ အိုတ် ပ္ဍဲ ဝိနယပိဋကတ် ရ။ ဍေံ ဝွံ ဒှ် လိက် ကလေင် သရုပ် ဝိနယ် သီုဖအိုတ် နကဵု ဗီုပြင် အမေတ် အသွဟ် ကေုာံ ကဗျ ညံင်ဂွံ လ္ၚတ် ကေုာံ စွံ သတိ လောဲသွာ ရ。 တၠပညာ ဝင် တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ ပရိဝါရ ဝွံ ဟွံသေင် မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ တုဲ၊ ဍေံ ဝွံ သံဃာ ပ္ဍဲ တကအ် သဳဟိုဠ် (သိင်္ဃိုရ်) တအ် ခၞံ ပတိုန် လဝ် ကြဴနူ ဂှ် သွက်ဂွံ ဒှ် လိက် ဗ္တောန် ဝိနယ် ရ။<ref>Norman, K. R. (1983). *Pali Literature*. Otto Harrassowitz, p. 26.</ref> == ၇. ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ခမဳ ကေုာံ ခမဳဗြဴ (Rules for Bhikkhu and Bhikkhuni) == ပ္ဍဲ ဝိနယ ပိဋကတ် မ္ဂး သၞောဝ် ဝိနယ် သွက် ခမဳ (Bhikkhu) ကေုာံ ထေရဳ / ခမဳဗြဴ (Bhikkhuni) တအ် နွံ တၞဟ်ခြာ ဒၟံင် ညိ ရ။ ခမဳ တအ် နွံ သိက္ခာပိုဒ် ၂၂၇ သာ် တုဲ၊ ထေရဳ တအ် နွံ သိက္ခာပိုဒ် ၃၁၁ သာ် ရ။ ဟိုတ် မဂွံ ဂၠိုင် ဒၟံင် သွက် ထေရဳ တအ် ဂှ် ဒှ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဘဝ ညးဗြဴ တအ် နူကဵု အန္တရာယ် ပရေင် မံင်စံင် ပ္ဍဲ အခိင် တမၠာ တေအ် ရ။ ပ္ဍဲ ဝိနယ် ဏအ် မ္ဂး ခမဳ တအ် ဒး ဂျိုင် လမျီု နကဵု ပစ္စယ် ၄ သာ် မတွံဂး- ပိဏ္ဍပါတ် (စ ပုင် မကလိဂွံ နူ ပွမအာတ်)၊ ပံင်သကူ (စကာ သ္ၚာ မကၠောန် နူ ယာတ် ကၠိုက်)၊ ရုက္ခမူ (မံင် ပ္ဍဲ သၟဝ် တၞံဆု) ကေုာံ ပူတိမုတ္တ (စကာ ဍာ် တင်မင် သွက် ဂဥုဲ) ရ။ ဒ္ဂေတ် ဏအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် သံဃာ တအ် ဂွံ သၠး ထောအ် လောဘ ကေုာံ ဒြပ်ရတ် တအ် အလုံအိုတ်သီု ရ။ == ၈. တန်ဖျူ ဝိနယ် ပ္ဍဲ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ (Importance of Vinaya) == ဝိနယ် ဝွံ ဒှ် တမ်ရိုဟ် သာသနာ ရ။ ကျာ်တြဲ ဟီု တွံ လဝ် ဒဒှ်ရ "ဝိနယော နာမ သာသနဿ အာယု" - ဝိနယ် ဝွံ ဒှ် လမျီု သာသနာ ရ။ ယဝ်ရ ဝိနယ် ဟွံမဲ မ္ဂး သံဃာ ဂွံ တန်တဴ ဟွံမာန် တုဲ သာသနာ လေဝ် ဒး လီုလာ် အာ မာန် ရ။ * '''ပရေင် ညိင်ဝတ်:''' ဝိနယ် ဏအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် သံဃာ ဂမၠိုင် မကၠုင် နူ ဇာတ်၊ ဂကူ ကေုာံ တၞောဝ် တၞဟ်ဟ် တအ် ဂွံ မံင်စံင် မွဲစွံ ညိင်ညိင်ဝတ်ဝတ် တုပ်သၟဟ် (Egalitarian society) ရ။ * '''ပရေင် ယုံကြည်:''' ဟိုတ်နူ သံဃာ တအ် မင်မဲ ဝိနယ် ချိုတ်ပၠိုတ် တုဲ၊ ညးဍုင်ကွာန် ဒါယကာ တအ် သ္ဇုင်သ္ဍိုက် တုဲ ကဵု ဒါန် ထံက်ပင် ပစ္စယ် ရ။<ref>Prebish, Charles S. (1996). *Buddhist Monastic Discipline*. Motilal Banarsidass.</ref> == ၉. ပွမလ္ၚတ် ဝိနယ် ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှအဂၞဲ ကေုာံ ဂကူမန် (Vinaya in Southeast Asia and Multiculturalism) == ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှအဂၞဲ မပ္တံ ကု သေံ၊ ဗၟာ ကေုာံ ဍုင်မန် မ္ဂး ဝိနယပိဋကတ် ဝွံ နွံ သြဇာ လတူ ပရေင် ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင် မံင်စံင် မၞိဟ် ဗွဲမဇၞော် ရ။ နာဲ တအ် မလ္ၚတ် ဒၟံင် ပညာ Multicultural Studies ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် မဟိဍောန် မ္ဂး နာဲ တအ် သ္ဂောံ ဆဵု ကေတ် ဒဒှ်ရ သၞောတ် ဝိနယ် ဏအ် ဝွံ ဍေံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု "Common Culture" ဟွံသေင်မ္ဂး ယေန်သၞာင် တုပ် မွဲ အကြာ ဂကူ မန်၊ သေံ ကေုာံ ဗၟာ တအ် ရ။ ဂကူမန် တအ် ဂှ် ဒှ် ဂကူ အဓိက မပတန် လဝ် သာသနာ ပ္ဍဲ ဒေသ သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ (Suvannabhumi) ကေုာံ ဒွါရဝတဳ (Dvaravati) တုဲ ညးတအ် ကၠာဲစၠောအ် လဝ် ဝိနယပိဋကတ် ပါဠိ ဇရေင် လိက်မန် နူကဵု ခေတ် တမၠာ တေအ် ရ။ လၟုဟ် ပ္ဍဲ ဍုင်သေံ (မပ္တံ ကု ပွဳပွူ သာလာယာ လေဝ် ပါ) မ္ဂး ဂကောံ ခမဳ နူကဵု ဂကူ တၞဟ်ဟ် မလေပ် ပံင်ကောံ တုဲ ပတိတ် ဇြဟတ် မင်မဲ ဒ္ဂေတ် ဝိနယ် မွဲစွံ နဒဒှ် သင်္ကေတ ပရေင် ညဳသာ ရ။<ref>Swearer, Donald K. (2010). *The Buddhist World of Southeast Asia*. State University of New York Press.</ref> == ၁၀. မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ သက်သဳဂမၠိုၚ် (References and External Links) == <references /> '''လေန် ကေုာံ တင်နင် မ္ၚး (External Resources):''' * [https://www.youtube.com/watch?v=J3-EEMD5cTQ Introduction to the Vinaya Pitaka (YouTube)] * [https://en.wikipedia.org/wiki/Vinaya_Pitaka Vinaya Piṭaka] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်။ * [https://suttacentral.net/pitaka/vinaya SuttaCentral: Vinaya Piṭaka] - လိက် ဝိနယ် ပါဠိ ကေုာံ ဘာသာ နာနာ အန်လာင်။ {{Navbox | name = ဝိနယ ပိဋကတ် | title = [[ဝိနယ ပိဋကတ်]] (Vinaya Piṭaka) | listclass = hlist | state = uncollapsed | group1 = ပြကိုဟ် အဓိက | list1 = * သုတ္တဝိဘင်္ဂ * မဟာဝဂ္ဂ * စူဠဝဂ္ဂ * ပရိဝါရ | group2 = ပါတိမောက္ခ ၈ ကဏ္ဍ | list2 = * ပါရာဇိက * သံဃာဒိသေသ် * အနိယတ * နိဿဂ္ဂိယ ပါစိတျ် * ပါစိတျ် * ပါဋိဒေသနဳယ * သေခိယ * အဓိကရဏသမထ | group3 = ကဏ္ဍ မဆက်စပ် | list3 = * [[ပိဋကတ်ပိ]] * [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] * [[သံဃာ]] * [[ခမဳ]] * [[ပါဠိ]] }} [[ကဏ္ဍ:ဝိနယ ပိဋကတ်]] [[ကဏ္ဍ:ပိဋကတ်ပိ]] [[ကဏ္ဍ:ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] [[ကဏ္ဍ:လိက်ပြကိုဟ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]] [[ကဏ္ဍ:ပါဠိ]] qps3hgathxhivp7qqz2twcprim3mh0h 828 3883 54817 47624 2026-05-10T15:46:12Z Sophivorus 2553 Update from [[d:Special:GoToLinkedPage/enwiki/Q52428273|master]] using [[mw:Synchronizer| #Synchronizer]] 54817 Scribunto text/plain -- Module:Excerpt implements the Excerpt template -- Documentation and master version: https://en.wikipedia.org/wiki/Module:Excerpt -- Authors: User:Sophivorus, User:Certes, User:Aidan9382 & others -- License: CC-BY-SA-3.0 local parser = require( 'Module:WikitextParser' ) local yesno = require( 'Module:Yesno' ) local ok, config = pcall( require, 'Module:Excerpt/config' ) if not ok then config = {} end local Excerpt = {} -- Main entry point for templates function Excerpt.main( frame ) -- Make sure the requested page exists and get the wikitext local page = Excerpt.getArg( 1 ) if not page or page == '{{{1}}}' then return Excerpt.getError( 'no-page' ) end local title = mw.title.new( page ) if not title then return Excerpt.getError( 'invalid-title', page ) end local fragment = title.fragment -- save for later if title.isRedirect then title = title.redirectTarget if fragment == "" then fragment = title.fragment -- page merge potential end end if not title.exists then return Excerpt.getError( 'page-not-found', page ) end page = title.prefixedText local wikitext = title:getContent() -- Get the template params and process them local params = { hat = yesno( Excerpt.getArg( 'hat', true ) ), this = Excerpt.getArg( 'this' ), only = Excerpt.getArg( 'only' ), files = Excerpt.getArg( 'files', Excerpt.getArg( 'file' ) ), lists = Excerpt.getArg( 'lists', Excerpt.getArg( 'list' ) ), tables = Excerpt.getArg( 'tables', Excerpt.getArg( 'table' ) ), templates = Excerpt.getArg( 'templates', Excerpt.getArg( 'template' ) ), paragraphs = Excerpt.getArg( 'paragraphs', Excerpt.getArg( 'paragraph' ) ), references = yesno( Excerpt.getArg( 'references', true ) ), subsections = yesno( Excerpt.getArg( 'subsections', false ) ), links = yesno( Excerpt.getArg( 'links', true ) ), bold = yesno( Excerpt.getArg( 'bold', false ) ), briefDates = yesno( Excerpt.getArg( 'briefdates', false ) ), inline = yesno( Excerpt.getArg( 'inline' ) ), quote = yesno( Excerpt.getArg( 'quote' ) ), more = yesno( Excerpt.getArg( 'more' ) ), class = Excerpt.getArg( 'class' ), track = yesno( Excerpt.getArg( 'track', true ) ), displayTitle = Excerpt.getArg( 'displaytitle', page ), } -- Make sure the requested section exists and get the excerpt local excerpt local section = Excerpt.getArg( 2, fragment ) section = mw.text.trim( section ) if section == '' then section = nil end if section then excerpt = parser.getSectionTag( wikitext, section ) if not excerpt then if params.subsections then excerpt = parser.getSection( wikitext, section ) else local sections = parser.getSections( wikitext ) excerpt = sections[ section ] end end if not excerpt then return Excerpt.getError( 'section-not-found', section ) end if excerpt == '' then return Excerpt.getError( 'section-empty', section ) end else excerpt = parser.getLead( wikitext ) if excerpt == '' then return Excerpt.getError( 'lead-empty' ) end end -- Remove noinclude bits excerpt = excerpt:gsub( '<[Nn][Oo][Ii][Nn][Cc][Ll][Uu][Dd][Ee]>.-</[Nn][Oo][Ii][Nn][Cc][Ll][Uu][Dd][Ee]>', '' ) -- Filter various elements from the excerpt excerpt = Excerpt.filterFiles( excerpt, params.files ) excerpt = Excerpt.filterLists( excerpt, params.lists ) excerpt = Excerpt.filterTables( excerpt, params.tables ) excerpt = Excerpt.filterParagraphs( excerpt, params.paragraphs ) -- If no file is found, try to get one from the infobox if ( params.only == 'file' or params.only == 'files' or params.only == 'filename' or not params.only and ( not params.files or params.files ~= '0' ) ) -- caller asked for files and not section -- and we're in the lead section and config.captions -- and we have the config option required to try finding files in infoboxes and #parser.getFiles( excerpt ) == 0 -- and there're no files in the excerpt then excerpt = Excerpt.addInfoboxFile( excerpt ) end -- Filter the templates by appending the templates blacklist to the templates filter if config.blacklist then local blacklist = table.concat( config.blacklist, ',' ) if params.templates then if string.sub( params.templates, 1, 1 ) == '-' then params.templates = params.templates .. ',' .. blacklist end else params.templates = '-' .. blacklist end end excerpt = Excerpt.filterTemplates( excerpt, params.templates ) -- Leave only the requested elements if params.only == 'file' or params.only == 'files' then local files = parser.getFiles( excerpt ) excerpt = params.only == 'file' and files[1] or table.concat( files, '\n\n' ) end if params.only == 'list' or params.only == 'lists' then local lists = parser.getLists( excerpt ) excerpt = params.only == 'list' and lists[1] or table.concat( lists, '\n\n' ) end if params.only == 'table' or params.only == 'tables' then local tables = parser.getTables( excerpt ) excerpt = params.only == 'table' and tables[1] or table.concat( tables, '\n\n' ) end if params.only == 'paragraph' or params.only == 'paragraphs' then local paragraphs = parser.getParagraphs( excerpt ) excerpt = params.only == 'paragraph' and paragraphs[1] or table.concat( paragraphs, '\n\n' ) end if params.only == 'template' or params.only == 'templates' then local templates = parser.getTemplates( excerpt ) excerpt = params.only == 'template' and templates[1] or table.concat( templates, '\n\n' ) end if params.only == 'filename' then local files = parser.getFiles( excerpt ) local file = files[1] excerpt = file and parser.getFileName( file ) or 'Noimage.png' params.inline = true end -- @todo Make more robust and move downwards if params.briefDates then excerpt = Excerpt.fixDates( excerpt ) end -- Remove unwanted elements excerpt = Excerpt.removeComments( excerpt ) excerpt = Excerpt.removeSelfLinks( excerpt ) excerpt = Excerpt.removeNonFreeFiles( excerpt ) excerpt = Excerpt.removeBehaviorSwitches( excerpt ) -- Fix or remove the references if params.references then excerpt = Excerpt.fixReferences( excerpt, page, wikitext ) else excerpt = Excerpt.removeReferences( excerpt ) end -- Remove wikilinks if not params.links then excerpt = Excerpt.removeLinks( excerpt ) end -- Link the bold text near the start of most leads and then remove it if not section then excerpt = Excerpt.linkBold( excerpt, page ) end if not params.bold then excerpt = Excerpt.removeBold( excerpt ) end -- Remove extra line breaks but leave one before and after so the parser interprets lists, tables, etc. correctly excerpt = excerpt:gsub( '\n\n\n+', '\n\n' ) excerpt = mw.text.trim( excerpt ) excerpt = '\n' .. excerpt .. '\n' -- Remove nested categories excerpt = frame:preprocess( excerpt ) excerpt = Excerpt.removeCategories( excerpt ) -- Add tracking categories if params.track and config.categories then excerpt = Excerpt.addTrackingCategories( excerpt ) end -- Build the final output if params.inline then return mw.text.trim( excerpt ) end local tag = params.quote and 'blockquote' or 'div' local block = mw.html.create( tag ):addClass( 'excerpt-block' ):addClass( params.class ) if config.styles then local styles = frame:extensionTag( 'templatestyles', '', { src = config.styles } ) block:node( styles ) end if params.hat then local hat = Excerpt.getHat( page, section, params ) block:node( hat ) end excerpt = mw.html.create( 'div' ):addClass( 'excerpt' ):wikitext( excerpt ) block:node( excerpt ) if params.more then local more = Excerpt.getReadMore( page, section ) block:node( more ) end return block end -- Filter the files in the given wikitext against the given filter function Excerpt.filterFiles( wikitext, filter ) if not filter then return wikitext end local filters, isBlacklist = Excerpt.parseFilter( filter ) local files = parser.getFiles( wikitext ) for index, file in pairs( files ) do local name = parser.getFileName( file ) if isBlacklist and ( Excerpt.matchFilter( index, filters ) or Excerpt.matchFilter( name, filters ) ) or not isBlacklist and ( not Excerpt.matchFilter( index, filters ) and not Excerpt.matchFilter( name, filters ) ) then wikitext = Excerpt.removeString( wikitext, file ) end end return wikitext end -- Filter the lists in the given wikitext against the given filter function Excerpt.filterLists( wikitext, filter ) if not filter then return wikitext end local filters, isBlacklist = Excerpt.parseFilter( filter ) local lists = parser.getLists( wikitext ) for index, list in pairs( lists ) do if isBlacklist and Excerpt.matchFilter( index, filters ) or not isBlacklist and not Excerpt.matchFilter( index, filters ) then wikitext = Excerpt.removeString( wikitext, list ) end end return wikitext end -- Filter the tables in the given wikitext against the given filter function Excerpt.filterTables( wikitext, filter ) if not filter then return wikitext end local filters, isBlacklist = Excerpt.parseFilter( filter ) local tables = parser.getTables( wikitext ) for index, tableWikitext in pairs( tables ) do local id = parser.getTableAttribute( tableWikitext, 'id' ) if isBlacklist and ( Excerpt.matchFilter( index, filters ) or Excerpt.matchFilter( id, filters ) ) or not isBlacklist and ( not Excerpt.matchFilter( index, filters ) and not Excerpt.matchFilter( id, filters ) ) then wikitext = Excerpt.removeString( wikitext, tableWikitext ) end end return wikitext end -- Filter the paragraphs in the given wikitext against the given filter function Excerpt.filterParagraphs( wikitext, filter ) if not filter then return wikitext end local filters, isBlacklist = Excerpt.parseFilter( filter ) local paragraphs = parser.getParagraphs( wikitext ) for index, paragraph in pairs( paragraphs ) do if isBlacklist and Excerpt.matchFilter( index, filters ) or not isBlacklist and not Excerpt.matchFilter( index, filters ) then wikitext = Excerpt.removeString( wikitext, paragraph ) end end return wikitext end -- Filter the templates in the given wikitext against the given filter function Excerpt.filterTemplates( wikitext, filter ) if not filter then return wikitext end local filters, isBlacklist = Excerpt.parseFilter( filter ) local templates = parser.getTemplates( wikitext ) for index, template in pairs( templates ) do local name = parser.getTemplateName( template ) if isBlacklist and ( Excerpt.matchFilter( index, filters ) or Excerpt.matchFilter( name, filters ) ) or not isBlacklist and ( not Excerpt.matchFilter( index, filters ) and not Excerpt.matchFilter( name, filters ) ) then wikitext = Excerpt.removeString( wikitext, template ) end end return wikitext end function Excerpt.addInfoboxFile( excerpt ) -- We cannot distinguish the infobox from the other templates, so we search them all local templates = parser.getTemplates( excerpt ) for _, template in pairs( templates ) do local parameters = parser.getTemplateParameters( template ) local file, captions, caption, cssClasses, cssClass for _, pair in pairs( config.captions ) do file = pair[1] file = parameters[file] if file and Excerpt.matchAny( file, '^.*%.', { '[Jj][Pp][Ee]?[Gg]', '[Pp][Nn][Gg]', '[Gg][Ii][Ff]', '[Ss][Vv][Gg]' }, '.*' ) then file = string.match( file, '%[?%[?.-:([^{|]+)%]?%]?' ) or file -- [[File:Example.jpg{{!}}upright=1.5]] to Example.jpg captions = pair[2] for _, p in pairs( captions ) do if parameters[ p ] then caption = parameters[ p ] break end end -- Check for CSS classes -- We opt to use skin-invert-image instead of skin-invert -- in all other cases, the CSS provided in the infobox is used if pair[3] then cssClasses = pair[3] for _, p in pairs( cssClasses ) do if parameters[ p ] then cssClass = ( parameters[ p ] == 'skin-invert' ) and 'skin-invert-image' or parameters[ p ] break end end end local class = cssClass and ( '|class=' .. cssClass ) or '' return '[[File:' .. file .. class .. '|thumb|' .. ( caption or '' ) .. ']]\n' .. excerpt end end end return excerpt end function Excerpt.removeNonFreeFiles( wikitext ) local files = parser.getFiles( wikitext ) for _, file in pairs( files ) do local fileName = 'File:' .. parser.getFileName( file ) local fileTitle = mw.title.new( fileName ) if fileTitle then local fileDescription = fileTitle:getContent() if not fileDescription or fileDescription == '' then local frame = mw.getCurrentFrame() fileDescription = frame:preprocess( '{{' .. fileName .. '}}' ) -- try Commons end if fileDescription and string.match( fileDescription, '[Nn]on%-free' ) then wikitext = Excerpt.removeString( wikitext, file ) end end end return wikitext end function Excerpt.getHat( page, section, params ) local hat -- Build the text if params.this then hat = params.this elseif params.quote then hat = Excerpt.getMessage( 'this' ) elseif params.only then hat = Excerpt.getMessage( params.only ) else hat = Excerpt.getMessage( 'section' ) end hat = hat .. ' ' .. Excerpt.getMessage( 'excerpt' ) -- Build the link if section then hat = hat .. ' [[:' .. page .. '#' .. mw.uri.anchorEncode( section ) .. '|' .. params.displayTitle .. ' § ' .. section:gsub( '%[%[([^]|]+)|?[^]]*%]%]', '%1' ) .. ']].' -- remove nested links else hat = hat .. ' [[:' .. page .. '|' .. params.displayTitle .. ']].' end -- Build the edit link local title = mw.title.new( page ) local editUrl = title:fullUrl( 'action=edit' ) hat = hat .. '<span class="mw-editsection-like plainlinks"><span class="mw-editsection-bracket">[</span>[' hat = hat .. editUrl .. ' ' .. mw.message.new( 'editsection' ):plain() hat = hat .. ']<span class="mw-editsection-bracket">]</span></span>' if config.hat then local frame = mw.getCurrentFrame() hat = config.hat .. hat .. '}}' hat = frame:preprocess( hat ) else hat = mw.html.create( 'div' ):addClass( 'dablink excerpt-hat' ):wikitext( hat ) end return hat end function Excerpt.getReadMore( page, section ) local link = "'''[[" .. page if section then link = link .. '#' .. section end local text = Excerpt.getMessage( 'more' ) link = link .. '|' .. text .. "]]'''" link = mw.html.create( 'div' ):addClass( 'noprint excerpt-more' ):wikitext( link ) return link end -- Fix birth and death dates, but only in the first paragraph -- @todo Use parser.getParagraphs() to get the first paragraph function Excerpt.fixDates( excerpt ) local start local s local e = 0 repeat start = e + 1 s, e = mw.ustring.find( excerpt, '%s*%b{}%s*', start ) until not s or s > start s, e = mw.ustring.find( excerpt, '%b()', start ) -- get (...), which may be (year–year) if s and s < start + 100 then -- look only near the start local excerptStart = mw.ustring.sub( excerpt, s, e ) local year1, conjunction, year2 = string.match( excerptStart, '(%d%d%d+)(.-)(%d%d%d+)' ) if year1 and year2 and ( string.match( conjunction, '[%-–—]' ) or string.match( conjunction, '{{%s*[sS]nd%s*}}' ) ) then local y1 = tonumber( year1 ) local y2 = tonumber( year2 ) if y2 > y1 and y2 < y1 + 125 and y1 <= tonumber( os.date( '%Y' ) ) then excerpt = mw.ustring.sub( excerpt, 1, s ) .. year1 .. '–' .. year2 .. mw.ustring.sub( excerpt, e ) end end end return excerpt end -- Replace the first call to each reference defined outside of the excerpt for the full reference, to prevent undefined references -- Then prefix the page title to the reference names to prevent conflicts -- that is, replace <ref name="Foo"> for <ref name="Title of the article Foo"> -- and also <ref name="Foo" /> for <ref name="Title of the article Foo" /> -- also remove reference groups: <ref name="Foo" group="Bar"> for <ref name="Title of the article Foo"> -- and <ref group="Bar"> for <ref> -- @todo The current regex may fail in cases with both kinds of quotes, like <ref name="Darwin's book"> function Excerpt.fixReferences( excerpt, page, wikitext ) local references = parser.getReferences( excerpt ) local fixed = {} for _, reference in pairs( references ) do local name = parser.getTagAttribute( reference, 'name' ) if not fixed[ name ] then -- fix each reference only once local content = parser.getTagContent( reference ) if not content then -- reference is self-closing local full = parser.getReference( excerpt, name ) if not full then -- the reference is not defined in the excerpt full = parser.getReference( wikitext, name ) if full then excerpt = excerpt:gsub( Excerpt.escapeString( reference ), Excerpt.escapeString( full ), 1 ) end table.insert( fixed, name ) end end end end -- Prepend the page title to the reference names to prevent conflicts with other references in the transcluding page excerpt = excerpt:gsub( '< *[Rr][Ee][Ff][^>]*name *= *["\']?([^"\'>/]+)["\']?[^>/]*(/?) *>', '<ref name="' .. page:gsub( '"', '' ) .. ' %1"%2>' ) -- Remove reference groups because they don't apply to the transcluding page excerpt = excerpt:gsub( '< *[Rr][Ee][Ff] *group *= *["\']?[^"\'>/]+["\'] *>', '<ref>' ) return excerpt end function Excerpt.removeReferences( excerpt ) local references = parser.getReferences( excerpt ) for _, reference in pairs( references ) do excerpt = Excerpt.removeString( excerpt, reference ) end return excerpt end function Excerpt.removeCategories( excerpt ) local categories = parser.getCategories( excerpt ) for _, category in pairs( categories ) do excerpt = Excerpt.removeString( excerpt, category ) end return excerpt end function Excerpt.removeBehaviorSwitches( excerpt ) return excerpt:gsub( '__[A-Z]+__', '' ) end function Excerpt.removeComments( excerpt ) return excerpt:gsub( '<!%-%-.-%-%->', '' ) end function Excerpt.removeBold( excerpt ) return excerpt:gsub( "'''", '' ) end function Excerpt.removeLinks( excerpt ) local links = parser.getLinks( excerpt ) for _, link in pairs( links ) do excerpt = Excerpt.removeString( excerpt, link ) end return excerpt end -- @todo Use parser.getLinks function Excerpt.removeSelfLinks( excerpt ) local lang = mw.language.getContentLanguage() local page = Excerpt.escapeString( mw.title.getCurrentTitle().prefixedText ) local ucpage = lang:ucfirst( page ) local lcpage = lang:lcfirst( page ) excerpt = excerpt :gsub( '%[%[(' .. ucpage .. ')%]%]', '%1' ) :gsub( '%[%[(' .. lcpage .. ')%]%]', '%1' ) :gsub( '%[%[' .. ucpage .. '|([^]]+)%]%]', '%1' ) :gsub( '%[%[' .. lcpage .. '|([^]]+)%]%]', '%1' ) return excerpt end -- Replace the bold title or synonym near the start of the page by a link to the page function Excerpt.linkBold( excerpt, page ) local lang = mw.language.getContentLanguage() local position = mw.ustring.find( excerpt, "'''" .. lang:ucfirst( page ) .. "'''", 1, true ) -- look for "'''Foo''' is..." (uc) or "A '''foo''' is..." (lc) or mw.ustring.find( excerpt, "'''" .. lang:lcfirst( page ) .. "'''", 1, true ) -- plain search: special characters in page represent themselves if position then local length = mw.ustring.len( page ) excerpt = mw.ustring.sub( excerpt, 1, position + 2 ) .. '[[' .. mw.ustring.sub( excerpt, position + 3, position + length + 2 ) .. ']]' .. mw.ustring.sub( excerpt, position + length + 3, -1 ) -- link it else -- look for anything unlinked in bold, assumed to be a synonym of the title (e.g. a person's birth name) excerpt = mw.ustring.gsub( excerpt, "'''(.-'*)'''", function ( text ) if not string.find( text, '%[' ) and not string.find( text, '%{' ) then -- if not wikilinked or some weird template return "'''[[" .. page .. '|' .. text .. "]]'''" -- replace '''Foo''' by '''[[page|Foo]]''' else return nil -- instruct gsub to make no change end end, 1 ) -- terminates the anonymous replacement function passed to gsub end return excerpt end function Excerpt.addTrackingCategories( excerpt ) local currentTitle = mw.title.getCurrentTitle() local addedCategories = false local contentCategory = config.categories.content if contentCategory and currentTitle.isContentPage then addedCategories = true excerpt = excerpt .. '[[Category:' .. contentCategory .. ']]' end local namespaceCategory = config.categories[ currentTitle.namespace ] if namespaceCategory then addedCategories = true excerpt = excerpt .. '[[Category:' .. namespaceCategory .. ']]' end if addedCategories then excerpt = excerpt .. '\n' end return excerpt end -- Helper method to match from a list of regular expressions -- Like so: match pre..list[1]..post or pre..list[2]..post or ... function Excerpt.matchAny( text, pre, list, post, init ) for i = 1, #list do local match = { mw.ustring.match( text, pre .. list[ i ] .. post, init ) } if match[1] then return unpack( match ) end end return nil end -- Helper function to get arguments -- args from Lua calls have priority over parent args from template function Excerpt.getArg( key, default ) local frame = mw.getCurrentFrame() for k, value in pairs( frame:getParent().args ) do if k == key and mw.text.trim( value ) ~= '' then return value end end for k, value in pairs( frame.args ) do if k == key and mw.text.trim( value ) ~= '' then return value end end return default end -- Helper method to get an error message -- This method also categorizes the current page in one of the configured error categories function Excerpt.getError( key, value ) local message = Excerpt.getMessage( 'error-' .. key, value ) local markup = mw.html.create( 'div' ):addClass( 'error' ):wikitext( message ) if config.categories and config.categories.errors and mw.title.getCurrentTitle().isContentPage then markup:node( '[[Category:' .. config.categories.errors .. ']]' ) end return markup end -- Helper method to get a localized message -- This method uses Module:TNT to get localized messages from https://commons.wikimedia.org/wiki/Data:I18n/Module:Excerpt.tab -- If Module:TNT is not available or the localized message does not exist, the key is returned instead function Excerpt.getMessage( key, value ) local ok2, TNT = pcall( require, 'Module:TNT' ) if not ok2 then return key end local ok3, message = pcall( TNT.format, 'I18n/Module:Excerpt.tab', key, value ) if not ok3 then return key end return message end -- Helper method to escape a string for use in regexes function Excerpt.escapeString( str ) return str:gsub( '[%^%$%(%)%.%[%]%*%+%-%?%%]', '%%%0' ) end -- Helper method to remove a string from a text -- @param text Text from where to remove the string -- @param str String to remove -- @return The given text with the string removed function Excerpt.removeString( text, str ) local pattern = Excerpt.escapeString( str ) if #pattern > 9999 then -- strings longer than 10000 bytes can't be put into regexes pattern = Excerpt.escapeString( mw.ustring.sub( str, 1, 999 ) ) .. '.-' .. Excerpt.escapeString( mw.ustring.sub( str, -999 ) ) end return text:gsub( pattern, '' ) end -- Helper method to convert a comma-separated list of numbers or min-max ranges into a list of booleans -- @param filter Required. Comma-separated list of numbers or min-max ranges, for example '1,3-5' -- @return Map from integers to booleans, for example {1=true,2=false,3=true,4=true,5=true} -- @return Boolean indicating whether the filters should be treated as a blacklist or not -- @note Merging this into matchFilter is possible, but way too inefficient function Excerpt.parseFilter( filter ) local filters = {} local isBlacklist = false if string.sub( filter, 1, 1 ) == '-' then isBlacklist = true filter = string.sub( filter, 2 ) end local values = mw.text.split( filter, ',' ) -- split values: '1,3-5' to {'1','3-5'} for _, value in pairs( values ) do value = mw.text.trim( value ) local min, max = mw.ustring.match( value, '^(%d+)%s*[-–—]%s*(%d+)$' ) -- '3-5' to min=3 max=5 if not max then min, max = string.match( value, '^((%d+))$' ) end -- '1' to min=1 max=1 if max then for i = min, max do filters[ i ] = true end else filters[ value ] = true -- if we reach this point, the string had the form 'a,b,c' rather than '1,2,3' end end filter = { cache = {}, terms = filters } return filter, isBlacklist end -- Helper function to see if a value matches any of the given filters function Excerpt.matchFilter( value, filter ) if value == nil then return false elseif type(value) == "number" then return filter.terms[value] else local cached = filter.cache[value] if cached ~= nil then return cached end local lang = mw.language.getContentLanguage() local lcvalue = lang:lcfirst(value) local ucvalue = lang:ucfirst(value) for term in pairs( filter.terms ) do if value == tostring(term) or type(term) == "string" and ( lcvalue == term or ucvalue == term or mw.ustring.match( value, term ) ) then filter.cache[value] = true return true end end filter.cache[value] = false end end return Excerpt f13qcb3mtjeccbzr0i5jmt33ddc570f 0 7514 54828 48793 2026-05-11T08:51:07Z Aue Nai 24 54828 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=May 2026}} {{Infobox settlement | name = ၜၚ်ကံက် (Bangkok) | native_name = กรุงเทพมหานคร (Krung Thep Maha Nakhon) | native_name_lang = th | settlement_type = [[ဍုင်ဇၞော်]] ကေုာံ ဒေသ အုပ်ကွပ် တၟေင် | image_skyline = Bangkok_skylines_at_night.jpg | image_caption = ဗီုပြင် ဍုင်ၜင်ကံက် ပ္ဍဲ အခိင် ဗတံ (Mahanakhon ညာတ် နူ သ္ၚောဲသ္ၚောဲ) | image_flag = Flag of Bangkok.svg | image_seal = Seal of Bangkok.svg | coordinates = {{coord|13|45|N|100|31|E|region:TH_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = ရးနိဂီု | subdivision_name = [[သေံ|ဍုင်သေံ]] (Thailand) | leader_title = ဂအုပ်ဍုင် (Governor) | leader_name = Chadchart Sittipunt | area_total_km2 = 1568.737 | population_total = 10539000 | population_as_of = 2020 | population_density_km2 = auto | timezone = [[Time in Thailand|ICT]] | utc_offset = +7 | website = [https://www.bangkok.go.th/ www.bangkok.go.th] }} '''ၜၚ်ကံက်''' ({{lang-en|Bangkok}}၊ {{lang-th|กรุงเทพมหานคร}}, ''ကရုင်ထေပ် မဟာနခေါန်'') ဝွံ ဒှ် [[ဍုင်ဇၞော်]] ကေုာံ ဍုင် မၞုံ ကု လၟိဟ်မၞိဟ် ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ [[သေံ|ရးနိဂီုသေံ]] ရ။ ဍုင် ဏအ် ဝွံ နွံ ပ္ဍဲ ဒေသ လဒေါဝ် ဍုင်သေံ၊ လတူ သြင် [[ၜဳစောဖရာ]] (Chao Phraya River) မကြပ် ကု ပင်လယ် က္ၜင်သေံ (Gulf of Thailand) ရ။ ၜင်ကံက် ဝွံ ဒှ် ဗဟဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ယေန်သၞာင်၊ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စၠောအ် သွက် ဍုင်သေံ သီုမဒှ် ဍုင် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှအဂၞဲ ကီု ရ။ လၟိဟ်မၞိဟ် ပ္ဍဲ ၜင်ကံက် ဂှ် နွံ ၜိုတ် ၁၀ ပြကောဋိ ပြင် တုဲ၊ ယဝ်ရ ပံင် ထောအ် သီု တွဵုရး ပွဳပွူ မပ္တံ ကု နခေါန်ပထောမ် (Nakhon Pathom)၊ နောန်ထဗူရဳ၊ ကေုာံ သမုဒ်ပြာကာန် တအ် မ္ဂး မၞိဟ် နွံ စဵုကဵု ၁၄ ပြကောဋိ ပြင် ရ။ ဍုင် ဏအ် ဝွံ ပြာကတ် တဴ နကဵု ဘုတ်ကျာ် ထဝ်၊ ဂၠံင်တရဴ စၞစ နာနာ၊ ကေုာံ ဌာန် ဒတန် ရာန် ကပေါတ် မဇၞော်လှဲလး ရ။ == ၁. နိဒါန် ကေုာံ ယၟု (Etymology and Name) == ယၟု "ၜင်ကံက်" ဝွံ ကိုပ်ကၠာ တေအ် ဒှ် ယၟု ကွာန် တမ်မူလ မၞုံ ပ္ဍဲ သြင် ၜဳစောဖရာ လပါ် ပလိုတ် ရ။ ဝေါဟာရ "ၜင်" (Bang) မ္ဂး ဂှ် နကဵု ဘာသာ သေံ မ္ဂး ဒှ် 'ကွာန် မၞုံ ဇိုင် ၜဳ' တုဲ၊ "ကံက်" (Kok) ဂှ် ကၠုင် နူ တၞံ သတ် (Makok) လေဝ် ဒှ် မာန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠုင် နူ "ကဟ်" (Koh) မဂး တကအ် လေဝ် ဒှ် မာန် ရ。<ref>Baker, Chris; Phongpaichit, Pasuk (2005). ''A History of Thailand''. Cambridge University Press.</ref> ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၈၂၊ ကာလ သၟိင် [[ရာမ ၁]] (Rama I) ခၞံဗဒှ် ဍုင်ဇၞော် တၟိ ဂှ် ညး ကဵု လဝ် ယၟု နကဵု ဘာသာ ပါဠိ ကေုာံ သံသကြိုတ် ဗွဲမဂၠိင် မတွံဂး- ''"ကရုင်ထေပ် မဟာနခေါန် အမောန် ရတနကောသိန် မဟိန်ထရာ အယုဓယာ မဟာဒိလောက် ဖေါပ် နောပ်ဖရတ် ရာဇဌာနဳ ဘူရဳရမ် ဥဒေါမ် ရာဇနိဝေသ် မဟာသထာန် အမောန် ဖိမာန် အဝတာန် သထိဒ် သက္ကထတ်တိယ ဝိဿနုကမ် ပရသိတ်"'' (Krungthepmahanakhon Amonrattanakosin Mahintharayutthaya Mahadilokphop Noppharatratchathaniburirom Udomratchaniwetmahasathan Amonphimanawatansathit Sakkathattiyawitsanukamprasit)။ ယၟု ဏအ် ဝွံ ဒှ် ယၟု ဍုင် မဂၠိင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ သေံ တအ် ကော် စ ဂၠေအ်ဂၠေအ် "ကရုင်ထေပ်" (Krung Thep) မဂး ဍုင် ဒေဝတဴ ရ။ == ၂. ဝင် (History) == [[File:Wat_Arun_sunset.jpg|thumb|right|300px|ကျာ်အရှုဏ် (Wat Arun) မဒှ် သင်္ကေတ ဝင် ဍုင် ၜင်ကံက် နူ ခေတ် သောန်ဘူရဳ။]] ဝင် ၜင်ကံက် ဝွံ စကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ခေတ် ဍုင် [[အယုဒ္ဓယ]] (Ayutthaya) ပ္ဍဲ ၁၅ ဗွဝ်ကၠံ တေအ် ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် ၜင်ကံက် ဂှ် ဒှ် ဆ ကွာန် ညးတမ္ၚာ ကေုာံ သၞေဟ် ပရေင်ဗၞိက် ဍောတ်တ် မွဲ ရ။ ကြဴနူ အယုဒ္ဓယ လီုလာ် အာ ပ္ဍဲ ပေါဲဗတိုက် ကု ဗၟာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၆၇ ဂှ်၊ သၟိင် တက်သိန် (Taksin) ညး ပြံင် ဌာန်ဒတန် ဍုင်ဇၞော် ဇရေင် ၜင်ကံက် (လပါ် သောန်ဘူရဳ - Thonburi) ရ。<ref>Wyatt, David K. (2003). ''Thailand: A Short History'' (2nd ed.). Yale University Press.</ref> ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၈၂ ဂှ် သၟိင် စက္ကရဳ (Chao Phraya Chakri) မဒှ် သၟိင် ရာမ ၁ ဂှ် တိုန် နန် တုဲ ညး ပြံင် ဍုင်ဇၞော် ကၠုင် လပါ် ဗမံက် ၜဳစောဖရာ ဇရေင် ကိုတ် ရတနကောသိန် (Rattanakosin) လၟုဟ် ရ။ နူ ဂှ် ၜင်ကံက် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဗွဲမပြဟ် ရ။ ပ္ဍဲ လက်ထက် သၟိင် [[ရာမ ၄]] (Mongkut) ကေုာံ [[ရာမ ၅]] (Chulalongkorn) ဂှ် ၜင်ကံက် ဒုင်တဲ ပရေင် ပြံင်လှာဲ နဲကဲ ခေတ်တၟိ မပ္တံ ကု လဒက်ပ္တန် ဂၠံင် ကွဳပၟတ် ကေုာံ စက်ရုံ တအ် ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် ပၞာန် စိုတ်ဓါတ် (Cold War) ကေုာံ ပၞာန် ဗဳယေတ်နာမ် ဂှ်၊ ၜင်ကံက် ကလိဂွံ သြန် ထံက်ပင် နူ အမေရိကာန် တုဲ ဇၞော်မောဝ် တိုန် အာ ကဆံင် ဂၠးတိ ရ။ == ၃. ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate) == ၜင်ကံက် နွံ ပ္ဍဲ ဒေသ ခလိုင် တိဗလး (Delta) မကြပ် ကု ၜဳစောဖရာ တုဲ တိ ဍေံ ဝွံ သဝ် လောန် ရ (သၠုင် နူ ဍာ်ပင်လယ် ဆ ၁.၅ မဳတာ ဓဝ်)။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ အခိင် ဗြဲ ဂၠိုင် မ္ဂး ပြသၞာ ဍာ် ဒဳ ကတဵုဒှ် စ ဂၠိုင် ရ။ ကိုပ်ကၠာ တေအ် ၜင်ကံက် ဝွံ ဍိုက်ပေင် တဴ နကဵု ကြုင် (Khlong) ဗွဲမဂၠိုင် တုဲ ညးကော် စ "ဗေနေတ် အာရှ" (Venice of the East) ရ။ ဆဂး လၟုဟ် ကြုင် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ကၟာတ် ထောအ် တုဲ သြိုင် လဝ် ဂၠံင် ကွဳစက် အိုတ် ယျ။ ရာသဳဥတု ၜင်ကံက် ဝွံ ဒှ် ရာသဳဥတု ဂမ္တဴ (Tropical savanna climate) တုဲ မၞုံ ကု ဥတု ပိ သာ်: ဥတု ကသီု၊ ဥတု ဗြဲ ကေုာံ ဥတု ကညင် ရ။ {| class="wikitable" style="text-align:center; width:80%; margin: 0 auto;" |+ ဇယား ရာသဳဥတု ဍုင် ၜင်ကံက် (စၟတ်သမ္တီ ၁၉၉၁–၂၀၂၀) |- ! ဂိတု !! ဇာန် !! ဖေဖဝ် !! မာတ် !! ဨပြဳ !! မေ !! ဂျောန် !! ဂျူလာင် !! အဝ်ဂေတ် !! သေပ် !! အံက် !! နဝ် !! ဒဳဇြေန် |- ! ဂမ္တဴ အမြင့်ဆုံး (°C) | 32.5 || 33.6 || 34.6 || 35.4 || 34.6 || 33.8 || 33.2 || 33.1 || 32.8 || 32.6 || 32.4 || 31.7 |- ! ဂမ္တဴ အနိမ့်ဆုံး (°C) | 22.6 || 24.4 || 25.9 || 26.9 || 26.3 || 26.1 || 25.7 || 25.5 || 25.0 || 24.8 || 23.9 || 22.0 |- ! လၟိဟ် ဗြဲ (mm) | 13.3 || 20.0 || 42.1 || 91.4 || 247.7 || 157.1 || 175.1 || 219.3 || 334.3 || 292.1 || 49.5 || 6.3 |} <small>*(နိဿဲ: ဌာန ဥတု ရးနိဂီု သေံ - Thai Meteorological Department)*</small><ref>Thai Meteorological Department. "Climatological Data for the Period 1991–2020".</ref> == ၄. ပရေင်အုပ်ကွပ် (Administration) == ၜင်ကံက် ဝွံ နွံ သၟဝ် အုပ်ကွပ် အလဵုအသဳ ဍုင်ဇၞော် ၜင်ကံက် [[BMA]] (Bangkok Metropolitan Administration) ရ။ ဍေံ ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူ တွဵုရး တၞဟ်ဟ် ပ္ဍဲ သေံ တုဲ ဂအုပ်ဍုင် (Governor) ဂှ် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရုဲစှ် ကေတ် နကဵု မဲ အလဵုဇကု ရ။ ၜင်ကံက် ဂှ် ပါ်ခြာ လဝ် နကဵု ပွိုင်ဍုင် (Khet) ၅၀ ပွိုင်ဍုင် တုဲ၊ အပ္ဍဲ ပွိုင်ဍုင် တအ် ဂှ် ဆက် ပါ် လဝ် ကွာန် (Khwaeng) ၁၈၀ ကွာန် ရ။ ပွိုင်ဍုင် အဓိက တအ် ဂှ် ဒှ် ပထုံဝမ် (Pathum Wan)၊ ရာတ်ထေဝဳ (Ratchathewi)၊ ဗက်ရက် (Bang Rak) ကေုာံ သုခုမ်ဗိတ် (Sukhumvit area) မဒှ် ဒၞာဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တအ် ရ။ == ၅. ဗီုပြင်ဍုင် ကေုာံ အနုသုခုမလဒက်ပ္တန် (Cityscape and Architecture) == [[File:Mahanakhon_Bangkok.jpg|thumb|left|200px|Mahanakhon, စေတီ ကွတ်လဒက်ပ္တန် ခေတ်တၟိ ပ္ဍဲ ၜင်ကံက်။]] ဗီုပြင် ဍုင် ၜင်ကံက် ဝွံ ဒှ် ပရေင် ပံင်နှဴ အကြာ ဝင် တမၠာ ကေုာံ ခေတ် တၟိ ရ။ ပ္ဍဲ ဒေသ ကရုင်ရတနကောသိန် မ္ဂး ပိုဲ သ္ဂောံ ဆဵု ကေတ် နန် ဨကရာဇ် (Grand Palace) ကေုာံ ဘုတ်ကျာ် မပ္တံ ကု ကျာ်ဖရကေဝ် (Wat Phra Kaew - Temple of the Emerald Buddha) ကေုာံ ကျာ်ဖဝ် (Wat Pho) မၞုံ ကု ဗီုပြင် အနုသုခုမ သေံ မကျေဝ်ဂေါဝ် ရ。<ref>Chua, Lawrence (2017). ''Bangkok Utopia: Modern Architecture and Buddhist Felicities''. University of Hawaii Press.</ref> လပါ် ဒေသ ခေတ်တၟိ မပ္တံ ကု သဳလုံ (Silom)၊ သထောန် (Sathon) ကေုာံ သုခုမ်ဗိတ် မ္ဂး ဒှ် ဒၞာဲ တိုက် သၠုင်သၠုင် ဂမၠိုင် မပ္တံ ကု Mahanakhon ကေုာံ Baiyoke Tower II ရ။ ၜင်ကံက် သီု မၞုံ ကု ကၠအ်ပ္ကဴ အပန်းဖြေ မဇၞော် မပ္တံ ကု ကၠအ် လုမ်ဖဳနဳ (Lumphini Park) ကေုာံ ကၠအ် ဗေန်ကျကိတ္တိ (Benjakitti Park) မဒှ် သာ် ဂြိုပ် သွက် ဍုင် ရ။ == ၆. ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economy) == ၜင်ကံက် ဝွံ ဒှ် သြိုဟ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အလုံ ဍုင်သေံ ရ။ GDP ဍုင် ၜင်ကံက် ဝွံ ပါဝင် ဒၟံင် ၜိုတ် တတိယ မွဲ ဂအုံ သွက် အလုံ ရးနိဂီု ရ။ ဍေံ ဝွံ ဒှ် ဗဟဵု သွက် ပရေင် ဘဏ် (Finance)၊ ပရေင် ဆက်စၠောအ်၊ ပရေင် ဖန်ဗဒှ် ကပေါတ် (Manufacturing)၊ ကေုာံ ပရေင် ဗၞိက် အလုံ အာရှအဂၞဲ ရ။ ကမ္မဏဳ ဂၠးတိ (Multinational corporations) ဗွဲမဂၠိုင် ပံက် လဝ် ရုင် ဗဟဵု ညးတအ် ပ္ဍဲ ၜင်ကံက် ရ။ ၜိုန်ရ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်မောဝ် ကီု လေဝ်၊ ၜင်ကံက် ဝွံ သီု ဆဵုဂဗ ဒၟံင် ပြသၞာ ပရေင် တုပ်သၟဟ် (Inequality) ရ။ မၞိဟ် တၠပိုန်ဒြပ် မသိုက်လှိုက် ဂၠိုင် ဒၟံင် ကီု လေဝ်၊ မၞိဟ် မပဒတဴ ပ္ဍဲ သ္ၚိကၟိန် ဝါတ်ဂါတ် (Slums) မပ္တံ ကု ခလောင်တေဝ် (Khlong Toei) တအ် လေဝ် နွံ ဗွဲမဂၠိုင် ဏီ ရ。<ref>World Bank (2021). "Thailand Economic Monitor: Restoring Incomes, Recovering Jobs".</ref> == ၇. လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ဘာသာ (Demographics and Religion) == အတိုင် စရင် မ္ဂး ၜင်ကံက် ဝွံ နွံ လၟိဟ်မၞိဟ် ၁၀ ပြကောဋိ ပြင် ကီု လေဝ်၊ မၞိဟ် မပြံင် ကၠုင် ကၠောန် ကမၠောန် နူ တွဵုရး တၞဟ်ဟ် လေဝ် နွံ ဂၠိုင် လောန် ရ။ ပ္ဍဲ ၜင်ကံက် ဏအ် မၞိဟ် မပဒတဴ ဂၠိုင် အိုတ် ဂှ် ဒှ် ဂကူသေံ ကေုာံ သေံ-ကြုက် (Thai-Chinese) ရ။ ပါဲနူ ဂှ် ဂကူမန်၊ ဂကူ ခမာ၊ ဂကူ မလေ တအ် လေဝ် နွံ ဒၟံင် ကီု ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး မၞိဟ် နူ ဍုင်မ္ၚး (Expatriates) မပ္တံ ကု ဂျပါန်၊ အမေရိကာန် ကေုာံ ဂကူ ယူရဝ်ပ တအ် လေဝ် နွံ ဂၠိုင် ကၠုင် ရ။ ဘာသာ မရှ်ေသှ်ေ ဂၠိုင် အိုတ် ဂှ် ဒှ် [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] မၞုံ ၜိုတ် ၉၂% ရ။ ကြဴနူ ဂှ် ဘာသာ အေတ်သလာမ် (Islam) မၞုံ ၜိုတ် ၅% ကေုာံ ဘာသာ ခရေတ်ယာန် (Christianity) တအ် ရ။<ref>National Statistical Office of Thailand (2010). "Population and Housing Census".</ref> == ၈. ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်အာတရဴ (Culture and Tourism) == ၜင်ကံက် ဝွံ ဒှ် ဍုင် မၞုံ ကု မၞိဟ် အာ တရဴ ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ မွဲ ရ (မဂွံ လဝ် လာပ် Mastercard Global Destination Cities Index လေဝ် ဂၠိုင် ကု သၞာံ ရ)။ ဍုင် ဏအ် ဝွံ ပြာကတ် တဴ နကဵု စၞစ ဇိုင် ဂၠံင် (Street Food) ဗွဲမလောန် တုဲ သီုကဵု ဌာန် တိုက် ဗၞိက် ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံ ကု IconSiam, Siam Paragon ကေုာံ CentralWorld ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် တ္ၚဲ သြင်္ကရန် (Songkran Festival) မဒှ် သၞာံ တၟိ သေံ မ္ဂး၊ ၜင်ကံက် ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ ဝေင် ဍာ် မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဍုင် ရ။ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဗီုပြင် ဍုင် ၜင်ကံက် ခိုဟ်ဟ် မ္ဂး နာဲ တအ် လ္ၚတ် ရံင် ပ္ဍဲ လေန် ယူကျူ (YouTube) [https://www.youtube.com/watch?v=F0kQhEwNnuk ၜင်ကံက် ခေတ်တၟိ ကေုာံ ယေန်သၞာင် (YouTube)] ဏအ် ဂွံ ရ အဴ။ == ၉. ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် (Transportation) == ပရေင် ပလံင်ဗစိုပ် ပ္ဍဲ ၜင်ကံက် ဂှ် ဒှ် အရာ မဇၞော်မောဝ် တုဲ သီုကဵု မထုဲကြာန် မွဲ ရ။ * '''ကွဳပၟတ် လတူ ကျာ ကေုာံ သၟဝ် တိ:''' ၜင်ကံက် မၞုံ ကု သၞောတ် ကွဳပၟတ် ကျာ [[BTS Skytrain]] ကေုာံ ကွဳပၟတ် သၟဝ် တိ MRT မဆက်စၠောအ် လဝ် အလုံ ဍုင် ရ။ * '''သၞေဟ်က္ၜင်ကျာ:''' ဍုင် ၜင်ကံက် ဝွံ မၞုံ ကု သၞေဟ်က္ၜင်ကျာ ဂၠးတိ ၜါ မတွံဂး သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ (Suvarnabhumi Airport) မဒှ် သၞေဟ် အဓိက၊ ကေုာံ ဒန်မောင်း (Don Mueang) သွက် က္ၜင်ကျာ ၚုဟ်တန် ရ။<ref>Rimmer, Peter J. (1986). ''Rikisha to Rapid Transit: Urban Public Transport Systems and Policy in Southeast Asia''. Pergamon Press.</ref> * '''ကွဳစက် ကေုာံ တုတ်တုတ် (Tuk-Tuk):''' ပြသၞာ တရဴ ဂၠံင် ပိတ် (Traffic Jam) ဂှ် ဒှ် ပြသၞာ ဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ၜင်ကံက် ရ။ ညးအာတရဴ တအ် မလေပ် စကာ တုတ်တုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး မဝ်တော်သာင်ကေဝ် သွက်ဂွံ ဂွံ ပြဟ် ရ။ == ၁၀. ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် (Education and Healthcare) == ၜင်ကံက် ဝွံ ဒှ် ဗဟဵု ပရေင်ပညာ မသၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်သေံ ရ။ တက္ကသိုလ် မပြာကတ် အိုတ် ဂမၠိုင် မပ္တံ ကု တက္ကသိုလ် ဇူလာလောင်ကောန် (Chulalongkorn University)၊ တက္ကသိုလ် ဓမ္မသာတ် (Thammasat University) တအ် ဝွံ နွံ ပ္ဍဲ ၜင်ကံက် ရ။ ပါဲနူ ဂှ် တက္ကသိုလ် မဟိဍောန် ([[Mahidol University]]) မပြာကတ် ကု ပရေင် ဂဥုဲ ကေုာံ ပညာ မပ္တံ ကု [wikt:mnw:Multicultural|Multicultural Studies] နူကဵု ဌာန RILCA ဂှ် ၜိုန်ရ ဌာန် ဗဟဵု နွံ ပ္ဍဲ သာလာယာ (Salaya) တွဵုရး နခေါန်ပထောမ် မဆက် ဒၟံင် ကု ၜင်ကံက် ကီု လေဝ်၊ ဍေံ ဝွံ ဒှ် သြဇာ ပရေင်ပညာ အဓိက သွက် ဍုင်ဇၞော် ဏအ် ရ။ ပရေင်ထတ်ယုက် ပ္ဍဲ ၜင်ကံက် ဝွံ ဇၞော်မောဝ် တဴ ဗွဲမလောန် တုဲ၊ ရုင်ဂဥုဲ မပ္တံ ကု Bumrungrad International Hospital ကေုာံ Siriraj Hospital တအ် ဂှ် ဒှ် ရုင်ဂဥုဲ ကဆံင် ဂၠးတိ ရ။ ၜင်ကံက် ဝွံ သီု ဒှ် ဗဟဵု အဓိက သွက် ပရေင် အာ တရဴ သွက် ပရေင် ထတ်ယုက် (Medical Tourism) အလုံ အာရှ ရ။<ref>Pattaramongkol, T. (2018). "Medical Tourism in Thailand: Growth and Challenges". ''Journal of Asian Health''.</ref> == မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ သက်သဳဂမၠိုင် (References) == <references /> == ဆက် လ္ၚတ် ရံင် (See also) == * [[သေံ|ရးနိဂီုသေံ]] * [[ၜဳစောဖရာ]] * [[အယုဒ္ဓယ]] == လေန် မ္ၚး (External links) == * [https://en.wikipedia.org/wiki/Bangkok Bangkok] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက် * [https://www.bangkok.go.th/ အလဵုအသဳ ဍုင် ၜင်ကံက် (BMA)] {{Navbox | name = ၜၚ်ကံက် | title = [[ၜၚ်ကံက်]] (Bangkok) | listclass = hlist | state = uncollapsed | group1 = ပွိုင်ဍုင် အဓိက (Districts) | list1 = * ပထုံဝမ် (Pathum Wan) * သဳလုံ / ဗက်ရက် (Bang Rak) * သုခုမ်ဗိတ် (Watthana/Khlong Toei) * ဖရနခေါန် (Phra Nakhon) * သောန်ဘူရဳ (Thonburi) | group2 = ဌာန် ဒတန် တၟေင် | list2 = * နန် ဨကရာဇ် * ကျာ်ဖရကေဝ် * ကျာ်အရှုဏ် * ၜဳစောဖရာ * သၞေဟ်က္ၜင်ကျာ သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ | group3 = ပရေင် ပလံင်ဗစိုပ် | list3 = * [[BTS Skytrain|ကွဳပၟတ် BTS]] * ကွဳပၟတ် သၟဝ် တိ MRT * က္ၜင် ဍာ် စောဖရာ }} [[ကဏ္ဍ:ၜၚ်ကံက်]] [[ကဏ္ဍ:ဍုင်ဇၞော်ဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဍုင် ပ္ဍဲ သေံ]] [[ကဏ္ဍ:အာရှအဂၞဲ]] n3vs42oo0pgntiqtt77am1ykjnc3g4d 0 7823 54830 49269 2026-05-11T08:59:12Z Aue Nai 24 Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[ဘာသာပါဠိ]] ဇရေင် [[ပါဠိ]] 49269 wikitext text/x-wiki {{Infobox language | name = ဘာသာပါဠိ (Pali) | region = အိန္ဒိယတ္ကအ်သၟဝ်ကျာ (တံမူလ)၊ အဂၞဲအာယှ (သာသနာ) | era = ခေတ်အလန်ပထမ (Middle Indo-Aryan) | family = [[Indo-European]] > [[Indo-Iranian]] > [[Indo-Aryan]] | script = [[အက္ခရ်မန်]]၊ အက္ခရ်သေံ၊ အက္ခရ်ဗၟာ၊ အက္ခရ်သိၚ်္ဃိုရ်၊ Roman | religion = [[ထေရဝါဒ]] }} '''ဘာသာပါဠိ''' (အၚ်္ဂလိက်: '''Pali''') ဝွံ ဒှ်ဘာသာလိက်ပတ်အဓိက ပ္ဍဲဂိုဏ်ဗုဒ္ဓဘာသာ [[ထေရဝါဒ]]။ ပါဠိဝွံ ဒှ်ဘာသာမသုၚ်စောအ် သွက်ဂွံမၚ်မွဲလဝ် [[ပိဋကတ်ပိ]] (Pali Canon) ကေုာံ ဒေသနာကျာ်တြဲ။ ပ္ဍဲဝၚ်မန်၊ ဘာသာပါဠိဝွံ ဒှ်သ္ဇိုၚ်အဓိက သွက်ဂွံဒက်ပ္တန် [[Academic Legitimacy]] ပ္ဍဲအကြားသၚ် ကေုာံ အစာပညာဂမၠိုၚ်။ == သ္ဇိုၚ်တဳအိုရဳ (Institutional Framework) == နကဵုအမြင် [[သဘောတရားအဖွဲ့အစည်း]] (Institutional Theory)၊ ဘာသာပါဠိဝွံ ဒုၚ်သ္ဇိုၚ်ကဵု: * '''[[Standardization]]:''' ပွမမၚ်မွဲဒေသနာကျာ် ညံၚ်ဂွံတူသၟဟ် (Consistency) ပ္ဍဲအလုံဂၠးကဝ်။ * '''[[Legitimacy]]:''' သၚ်မန်မလေပ်ပါဠိ ကလိဂွံစၟတ်သမ္တီ (Recognition) နူ [[State Power]] ကေုာံ ဂကောံသၚ်။ * '''[[Ecclesiastical Space]]:''' ဘာသာပါဠိ ဒှ်ဘာသာစကာ ပ္ဍဲကိစ္စသၚ် (ဥပမာ- သဳ၊ ပဝါဏာ)။ == သၞောတ်လိက်ပတ် (Linguistic Structure) == နကဵုနဲကဲ [[Scientific Rigor]]၊ ဘာသာပါဠိမန် ထ္ၜးကဵုအစောံစိုတ်: ၁။ '''Script Adaptation:''' ပွမချူပါဠိ နကဵု [[အက္ခရ်မန်]] (ဥပမာ- နမော တဿ)။ ၂။ '''Philology:''' ပွမလ္ၚတ်ဝဒ္ဒဗေဒပါဠိ သွက်ဂွံကလိဂွံအဓိပ္ပါယ်ဓမ္မ ဇြိုဟ်ဟ် (In-depth Analysis)။ == နိဿဲ == <ref>Warder, A. K. (2001). ''Introduction to Pali''.</ref> <ref>ပြကိုဟ်သဒ္ဒါပါဠိ (Pali Grammar)</ref> {{reflist}} [[Category:ဘာသာလိက်ပတ်]] [[Category:ထေရဝါဒ]] [[Category:Mon Language and Culture]] tqiqu1r5kc52oury8s5w23qk43m46jn 54832 54830 2026-05-11T09:04:06Z Aue Nai 24 54832 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=May 2026}} {{Infobox language | name = ပါဠိ (Pali) | nativename = पाळि, 𑀧𑀸𑀴𑀺, ပါဠိ, ปาลิ, පාලි | familycolor = Indo-European | states = ဒေသ အာရှသၠုင်ကျာ ကေုာံ အာရှအဂၞဲ | region = (တမၠာ) အိန္ဒိယ သၟဝ်ကျာ, လၟုဟ် ပ္ဍဲ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ | extinct = ၜိုတ် ၁၄ ဗွဝ်ကၠံ (ဟွံမဲ ညးမဟီု နဒဒှ် အရေဝ် မိ) | fam1 = [[အေန်ဒဝ်-ယူရဝ်ပဳယျာန်]] (Indo-European) | fam2 = အေန်ဒဝ်-အဳရာန်နဳယျာန် (Indo-Iranian) | fam3 = အေန်ဒဝ်-အာရိယာန် (Indo-Aryan) | fam4 = အေန်ဒဝ်-အာရိယာန် လဒေါဝ် (Middle Indo-Aryan) | script = သက်ကု အက္ခရ် တမ်မူလ။ လၟုဟ် စကာ [[အက္ခရ်မန်]]၊ အက္ခရ်ဗၟာ၊ သိင်္ဃိုရ်၊ သေံ၊ လေတ္တေန် (Latin Script)။ | iso2 = pi | iso3 = pli | glotto = pali1273 }} '''[[wikt:mnw:ပါဠိ|ပါဠိ]]''' ({{lang-en|Pali}} / {{IPA-en|ˈpɑːli}}) ဝွံ ဒှ် အရေဝ်ဘာသာ အေန်ဒဝ်-အာရိယာန် လဒေါဝ် (Middle Indo-Aryan language) မကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ တိုက် အိန္ဒိယ သၟဝ်ကျာ ပ္ဍဲ ခေတ် တမၠာ တေအ် ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး ဘာသာ ပါဠိ ဝွံ ဒှ် အရေဝ်ဘာသာ မဆေင်စပ် ကု ပရေင် သာသနာ ကေုာံ လိက်ပတ် အဓိက သွက် ဂိုဏ် [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ရ။ ပြကိုဟ် [[ပိဋကတ်ပိ]] (Pali Canon / Tipitaka) မဒှ် လိက် ကျာံ အဓိက အလုံအိုတ်သီု ပ္ဍဲ ထေရဝါဒ ဂှ် ချူ သမ္တီ လဝ် နကဵု ဘာသာ ပါဠိ ရ။<ref>Gombrich, Richard F. (2006). *Theravada Buddhism: A Social History from Ancient Benares to Modern Colombo*. Routledge.</ref> ၜိုန်ရ ပါဠိ ဝွံ ဟွံမဲ ညးမဟီု နဒဒှ် အရေဝ် မိ (Native speakers) လၟုဟ် ကီု လေဝ်၊ ဍေံ ဝွံ ဆက် တန်တဴ ဂျိုင် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ပွမလ္ၚတ်၊ ပွမရွတ် ဖ္ဍေါတ် ဓရ် ကေုာံ ပွမချူ ပြကိုဟ် ပ္ဍဲ ဍုင် မရှ်ေသှ်ေ ထေရဝါဒ မပ္တံ ကု [[ဍုင်ဗၟာ]]၊ [[သိင်္ဃိုရ်]]၊ [[သေံ]]၊ [[ကမ္ဗောဒဳယာ]] ကေုာံ [[လာအဝ်]] တအ် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။ == ၁. နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Etymology and Meaning) == ဝေါဟာရ "ပါဠိ" ဏအ် ဝွံ ကိုပ်ကၠာ တေအ် ဟွံသေင် ကု ယၟု အရေဝ်ဘာသာ (Language name) ဓမ္မတာ မွဲ ရ။ ပ္ဍဲ လိက် ပြကိုဟ် တမၠာ တအ် မ္ဂး "ပါဠိ" ဝွံ မၞုံ အဓိပ္ပါယ် "ရဲ၊ လိက်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပြကိုဟ် မူလ" (Line, Text, or Original Text) ရ။ ညးတအ် စကာ ဝေါဟာရ ဏအ် သွက်ဂွံ ပါ်ခြာ အကြာ လိက် တမ်မူလ ကျာ်တြဲ ("ပါဠိ") ကေုာံ လိက် မပံက် အဓိပ္ပါယ် ဗွဲကြဴ ("အဋ္ဌကထာ") ရ။<ref>Norman, K. R. (1983). *Pali Literature: Including the Canonical Literature in Prakrit and Sanskrit of All the Hinayana Schools of Buddhism*. Otto Harrassowitz.</ref> ဗွဲကြဴ ဏအ် ကာလ လိက် မချူ လဝ် "ပါဠိ" တအ် ဂှ် ပြးဇး အာ ဍုင် သအာင် မပ္တံ ကု သိင်္ဃိုရ် ဂှ်၊ မၞိဟ် တအ် စ ကော် ကၠုင် "ပါဠိ ဘာသာ" (Pali Bhasa) မၞုံ အဓိပ္ပါယ် "အရေဝ် မဟီု ပ္ဍဲ လိက် ပြကိုဟ်" ရ။ တၠပညာ လ္ၚဵု တအ် ဟီု ဒဒှ်ရ ဝေါဟာရ ဏအ် ကၠုင် နူ မလိက် "ပတ္တိ" (Patti) မဂး ရဲ လိက် လေဝ် ဒှ် မာန် ရ။ == ၂. ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origins) == [[File:Asoka_script.jpg|thumb|right|250px|အက္ခရ် ဗြဟ္မဳ (Brahmi script) လတူ တိုင် သၟိင် အသောက မဒှ် သဇိုင် အက္ခရ် ပါဠိ ကိုပ်ကၠာ အိုတ်။]] အရေဝ်ဘာသာ ပါဠိ ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု အရေဝ် [wikt:mnw:ပရကြိုတ်|ပရကြိုတ်] (Prakrit) မဒှ် အရေဝ် ညးဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ ခေတ် တမၠာ ရ။ ပါဠိ ဝွံ ဟွံသေင် ကု အရေဝ် မွဲ ဒေသ ဓဝ်၊ ဍေံ ဒှ် အရေဝ် မပံင်နှဴ လဝ် (Lingua franca) သွက်ဂွံ သီုဖအိုတ် ညံင် ဂွံ ကၠိုဟ် စ ဓရ် ကျာ် ရ။ ဗွဲမဂၠိုင် မ္ဂး တၠပညာ တအ် ဒုင် ကေတ် လဝ် ဒဒှ်ရ ပါဠိ ဝွံ ကၠုင် နူကဵု ဒေသ မၞုံ ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ လပါ် ပလိုတ် မပ္တံ ကု ဥဇ္ဇေနဳ (Ujjain) ރ။<ref>Geiger, Wilhelm (1994). *Pali Grammar*. Pali Text Society.</ref> ပ္ဍဲ အခိင် ကျာ်တြဲ ဂေါတမ မဂျိုင် ဒၟံင် ဂှ်၊ ညး ဟီု တွံ ဓရ် နကဵု အရေဝ် မာဂဓဳ (Magadhi) မဒှ် အရေဝ် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရ။ ဆဂး ပါဠိ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ဂှ် ၜိုန်ရ နွံ အသံ မာဂဓဳ ကီု လေဝ်၊ ဍေံ ဒှ် အရေဝ် မကလေင် ပလေဝ် ပလေတ် လဝ် သွက်ဂွံ ရွတ် ဖ္ဍေါတ် ပ္ဍဲ ပရေင် သာသနာ ကိုပ်ကၠာ နူ ဟွံဂွံ ချူ စုတ် လိက် သၠရိုတ် ပ္ဍဲ တကအ် သိင်္ဃိုရ် ပ္ဍဲ ၁ ဗွဝ်ကၠံ သၞာံခရေတ် တေအ် ရ။ == ၃. သဒ္ဒါ ကေုာံ ရမ္သာင် (Grammar and Phonology) == ပါဠိ ဝွံ ဒှ် အရေဝ်ဘာသာ မၞုံ ကု သဒ္ဒါ မခိုင်ကၠိုက် ကေုာံ သၞောတ် ရမ္သာင် မစိစောန် မွဲ ရ။ ပါဠိ ဝွံ လောဲသွာ နူ သံသကြိုတ် (Sanskrit) ညိ ဟိုတ်နူ ရမ္သာင် လ္ၚဵု တအ် ဂှ် ဖ္ဍန် လဝ် (ဥပမာ- သံသကြိုတ် 'Dharma' ဂှ် ပါဠိ ကတဵုဒှ် 'Dhamma') ရ။ '''သရ ကေုာံ ဗျည် (Vowels and Consonants):''' ပါဠိ ဝွံ မၞုံ ကု သရ ၈ မ (အ၊ အာ၊ ဣ၊ ဤ၊ ဥ၊ ဦ၊ ဧ၊ ဩ) ကေုာံ ဗျည် ၃၃ မ ရ။ '''သၞောတ် ဝိဘတ် နာမ် (Noun Declensions):''' ပ္ဍဲ သဒ္ဒါ ပါဠိ မ္ဂး နာမ် မွဲ မွဲ ဝွံ ပြံင်လှာဲ ဗီုပြင် အတိုင် ဌာန် (Cases) ၈ သာ် ရ။ {| class="wikitable" style="width:80%; text-align:center;" |+ ဇယား: ဥပမာ သၞောတ် ဝိဘတ် နာမ် (Nara = မၞိဟ်) |- ! လၟေင် ဝိဘတ် !! ယၟု ပါဠိ (Case) !! ဨကဝုစ် (Singular) !! ဗဟုဝုစ် (Plural) !! အဓိပ္ပါယ် မန် |- | ၁ (ပထမာ) || Nominative || ရော (Naro) || နရာ (Narā) || မၞိဟ် ဂှ် (ကတ္တား) |- | ၂ (ဒုတိယာ) || Accusative || နရံ (Naraṃ) || နရေ (Nare) || ကု မၞိဟ် ဂှ် (ကံ) |- | ၃ (တတိယာ) || Instrumental || နရေန (Narena) || နရေဟိ (Narehi) || နကဵု မၞိဟ် ဂှ် |- | ၄ (စတုတ္ထဳ) || Dative || နရဿ (Narassa) || နရာနံ (Narānaṃ) || သွက် မၞိဟ် ဂှ် |- | ၅ (ပဉ္စမဳ) || Ablative || နရသ္မာ (Narasmā) || နရေဟိ (Narehi) || နူကဵု မၞိဟ် ဂှ် |- | ၆ (ဆဋ္ဌဳ) || Genitive || နရဿ (Narassa) || နရာနံ (Narānaṃ) || ညးတၠ မၞိဟ် ဂှ် (ပိုင်ဆိုင်) |- | ၇ (သတ္တမဳ) || Locative || နရေ (Nare) || နရေသု (Naresu) || ပ္ဍဲ မၞိဟ် ဂှ် |- | ၈ (အာလပန) || Vocative || နရ (Nara) || နရာ (Narā) || ယွံ မၞိဟ် (ကော်) |} <small>*(နိဿဲ: သဒ္ဒါ ပါဠိ အခြေခံ - Duroiselle, C.)*</small><ref>Duroiselle, Charles (1997). *Practical Grammar of the Pali Language*. Buddha Dharma Education Association Inc.</ref> == ၄. အက္ခရ် ကေုာံ လိက်ပတ် (Scripts and Writing Systems) == ပါဠိ ဝွံ ဟွံမဲ ကု "အက္ခရ်" ဇကု အလဵုဇကု ဍေံ ဓဝ် ရ။ အတိုင် ဝင် မ္ဂး အလုံ မွဲ ဒေသ ဂှ် ညးတအ် စကာ အက္ခရ် ဒေသ ဇကု သွက်ဂွံ ချူ လိက် ပါဠိ ရ။ * '''အိန္ဒိယ တမၠာ:''' စကာ အက္ခရ် ဗြဟ္မဳ (Brahmi)။ * '''သိင်္ဃိုရ်:''' စကာ အက္ခရ် သဳဟဠ (Sinhala script)။ * '''ဍုင်မန်-ဗၟာ:''' စကာ [[အက္ခရ်မန်]] ကေုာံ အက္ခရ်ဗၟာ သွက်ဂွံ ချူ ပိဋကတ် လတူ သၠရိုတ်။ * '''ဍုင်သေံ:''' စကာ အက္ခရ် ခမာ တမၠာ (Khom Thai) ကေုာံ အက္ခရ် သေံ (Thai script)။ * '''ခေတ် လၟုဟ်:''' ဂကောံ Pali Text Society (PTS) တအ် ပြံင် စကာ နကဵု လေတ္တေန် အက္ခရ် (Romanized Pali) သီု မၞုံ ကု သင်္ကေတ လတူ သၟဝ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် လောဲသွာ ရ (ဥပမာ: ā, ī, ū, ṭ, ḍ, ṇ)။<ref>Rhys Davids, T.W. (1900). *Pali-English Dictionary*. Pali Text Society.</ref> == ၅. ပါဠိ ကေုာံ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ (Pali and Theravada Buddhism) == [[File:Buddhist_monks_chanting.jpg|thumb|left|250px|ခမဳ သံဃာ တအ် ရွတ် ဖ္ဍေါတ် ဒၟံင် ဓရ် နကဵု ဘာသာ ပါဠိ ပ္ဍဲ သဘင် ကမ္မဌာန်။]] ပ္ဍဲ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး၊ ပါဠိ ဝွံ ဒှ် အရေဝ်ဘာသာ ပရဲ မဟွံကလေင် ပြံင်လှာဲ ရ။ အတိုင် ထုံး ယေန်သၞာင် မ္ဂး ဒဒှ်ရ ကျာ်တြဲ ဟီု တွံ လဝ် ဓရ် ဏအ် ဇေတ်တ် ရ ဏောင် ညးတအ် ပတှ်ေ လဝ် ရ။ ခမဳ သံဃာ တအ် ဒး လ္ၚတ် ပါဠိ သွက်ဂွံ ဗှ် လိက် ဝိနယ် ကေုာံ ရွတ် ပရိတ် (Paritta) ပ္ဍဲ အခိင် ကၠောန် သဘင် ကေုာံ ပရေင် ကုသိုလ် တၞဟ်ဟ် ရ။ ပရေင် ရွတ် ဖ္ဍေါတ် ပါဠိ (Pali Chanting) ဝွံ နွံ ပ္ဍဲ လၟေင် လမျီု လၟိုန် တ္ၚဲ ညး မရှ်ေသှ်ေ ဗုဒ္ဓဘာသာ တအ် ရ။ ပွမဂွံ ဖ္ဍေါတ် နမောတဿ (Namo Tassa...) ဂှ် ဒှ် သင်္ကေတ သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် ပရေင် ရှ်ေသှ်ေ ရဴဂဴ ကျာ်တြဲ ရ။<ref>Bodhi, Bhikkhu (2012). *The Numerical Discourses of the Buddha*. Wisdom Publications.</ref> == ၆. ပိဋကတ်ပိ ကေုာံ ပြကိုဟ် ပါဠိ (The Tipitaka and Pali Texts) == လိက် ပိဋကတ် အလုံအိုတ်သီု မချူ လဝ် နကဵု ပါဠိ ဝွံ ညးကော် စ "တိပိဋက" (Tipitaka) မၞုံ အဓိပ္ပါယ် "နိဓိ ပိ" ရ။ ၁။ '''ဝိနယ ပိဋကတ် (Vinaya Pitaka):''' သၞောဝ် ကေုာံ ဒ္ဂေတ် လၟေတ် သွက် ခမဳ ကေုာံ ထေရဳ တအ်။ ၂။ '''သုတ္တန္တ ပိဋကတ် (Sutta Pitaka):''' သုတ္တန် ကေုာံ ဂလာန် တွံ ဓရ် ကျာ်တြဲ မပ္တံ ကု ဒီဃနိကာယ်၊ မဇ္ဇျိမနိကာယ် တအ်။ ၃။ '''အဘိဓမ္မ ပိဋကတ် (Abhidhamma Pitaka):''' ပညာ စိုတ် ကေုာံ ဒဿန ဓရ် မဇြိုဟ်နက် အိုတ် මပ္တံ ကု ဓမ္မသင်္ဂဏဳ၊ ပဋ္ဌာန် ရ။ ပါဲနူ ဂှ် လိက် အဋ္ဌကထာ (Commentaries) မပံက် အဓိပ္ပါယ် ဓရ် တအ် လေဝ် မဟာဗုဒ္ဓဃောသ (Buddhaghosa) ချူ ပကောံ လဝ် နကဵု ပါဠိ ပ္ဍဲ ၅ ဗွဝ်ကၠံ ကီု ရ။<ref>Von Hinüber, Oskar (1996). *A Handbook of Pali Literature*. Walter de Gruyter.</ref> == ၇. ပါဠိ ကေုာံ ယေန်သၞာင် မန်-ဗၟာ (Pali in Mon-Burmese Culture) == အရေဝ်ဘာသာ ပါဠိ ဝွံ လုပ် စိုပ် လွှမ်းမိုး လဝ် ပ္ဍဲ လိက်ပတ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် မန် ကေုာံ ဗၟာ ဗွဲမဇၞော် ကု ဒြဟတ် ရ။ ဝေါဟာရ မန် မစကာ ဒၟံင် လၟိုန် တ္ၚဲ ဗွဲမဂၠိုင် ဝွံ ကၠုင် နူ ပါဠိ ရ။ * '''ဥပမာ ဝေါဟာရ လှာဲ (Pali Loanwords):''' * ဓမ္မ (Dhamma) -> [[wikt:mnw:ဓရ်|ဓရ်]] * မေတ္တာ (Mettā) -> မေတ္တာ * ဒါန (Dāna) -> ဒါန် * ကမ္မ (Kamma) -> ကံ * လောက (Loka) -> လောက ပါဲနူ ဂှ် ယၟု မၞိဟ်၊ ယၟု ဘာ လိက် ကေုာံ ယၟု ဒေသ လ္ၚဵု တအ် လေဝ် ကေတ် လဝ် နူ ပါဠိ သွက်ဂွံ ဒှ် မင်္ဂလ ရ။ == ၈. ပရေင်လ္ၚတ် ပါဠိ ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် (Modern Pali Studies) == ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး ပွမလ္ၚတ် ပါဠိ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပ္ဍဲ ဘာ လကျာ် ဓဝ်၊ ဍေံ စိုပ် အာ ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် အလုံ ဂၠးတိ ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၈၁ ဂှ် တၠပညာ T.W. Rhys Davids ဒက်ပ္တန် လဝ် ဂကောံ Pali Text Society (PTS) ပ္ဍဲ ဍုင် အင်္ဂလာန် သွက်ဂွံ တက် ပတိတ် လိက် ပါဠိ နကဵု အက္ခရ် လေတ္တေန် ကေုာံ ဘာသာ အင်္ဂလိက် ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး တက္ကသိုလ် မပ္တံ ကု Oxford, Harvard ကေုာံ Mahidol University တအ် လေဝ် နွံ ကု ဌာန လ္ၚတ် လိက် ပါဠိ ကေုာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ ရ။<ref>Collins, Steven (1990). *Nirvana and Other Buddhist Felicities*. Cambridge University Press.</ref> == ၉. တၞောဝ် ဝေါဟာရ ကေုာံ အရေဝ်မဆက်စပ် (Vocabulary and Related Languages) == ပါဠိ ဝွံ ဒှ် အရေဝ်ဘာသာ အေန်ဒဝ်-အာရိယာန် တုဲ ဍေံ ကြပ် ကု အရေဝ် သံသကြိုတ် (Sanskrit) ဗွဲမလောန် ရ။ ၜိုန်ရ ပါဠိ ကေုာံ သံသကြိုတ် ဒှ် မွဲ တၞောဝ် ကီု လေဝ်၊ ပါဠိ ဝွံ ဒှ် အရေဝ် မလောဲသွာ ကေုာံ ဖ္ဍန် လဝ် ရမ္သာင် ရ။ * ဥပမာ: (သံသကြိုတ်) `Nirvana` -> (ပါဠိ) `Nibbana` (နိဗ္ဗာန်) * (သံသကြိုတ်) `Karma` -> (ပါဠိ) `Kamma` (ကံ) * (သံသကြိုတ်) `Sutra` -> (ပါဠိ) `Sutta` (သုတ်) အရေဝ်ဘာသာ မပ္တံ ကု ဟိန္ဒဳ (Hindi)၊ မာရသဳ (Marathi) ကေုာံ သဳဟဠ (Sinhala) တအ် လေဝ် ဒှ် အရေဝ် မဆက်စပ် ကၠုင် နူ တၞောဝ် ပါဠိ ကေုာံ ပရကြိုတ် ဏအ် ကီု ရ။<ref>Oberlies, Thomas (2001). *Pali: A Grammar of the Language of the Theravāda Tipiṭaka*. Walter de Gruyter.</ref> == ၁၀. မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ သက်သဳဂမၠိုၚ် (References and External Links) == <references /> '''လေန် ကေုာံ တင်နင် မ္ၚး (External Resources):''' * [https://www.youtube.com/watch?v=Fj-w12b1g88 Learn Pali Language Basics (YouTube)] * [https://en.wikipedia.org/wiki/Pali Pali Language] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်။ * [https://palitextsociety.org/ Pali Text Society (PTS)] - ဌာန ဗဟဵု သွက် ပရေင် လ္ၚတ် ပါဠိ ဂၠးတိ။ {{Navbox | name = ပါဠိ ကေုာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ | title = အရေဝ်ဘာသာ [[ပါဠိ]] ကေုာံ ပြကိုဟ် ထေရဝါဒ | listclass = hlist | state = uncollapsed | group1 = ပြကိုဟ် အဓိက | list1 = * [[ပိဋကတ်ပိ]] * [[ဝိနယ ပိဋကတ်]] * [[သုတ္တန္တ ပိဋကတ်]] * [[အဘိဓမ္မ ပိဋကတ်]] * အဋ္ဌကထာ | group2 = အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ အက္ခရ် | list2 = * [[ပါဠိ]] * သံသကြိုတ် * မာဂဓဳ * အက္ခရ် ဗြဟ္မဳ * [[အက္ခရ်မန်]] | group3 = ဂကောံ ကေုာံ လ္ၚတ် | list3 = * [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] * Pali Text Society * မဟာဗုဒ္ဓဃောသ | group4 = ဝေါဟာရ အဓိက | list4 = * ဓမ္မ * ကမ္မ * နိဗ္ဗာန် * သံသာ * မေတ္တာ }} [[ကဏ္ဍ:ပါဠိ]] [[ကဏ္ဍ:အရေဝ်ဘာသာ]] [[ကဏ္ဍ:ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] [[ကဏ္ဍ:လိက်ပတ် အာရှ]] [[ကဏ္ဍ:ပိဋကတ်ပိ]] bm0c8idmpfx4b7wh1kwwidutmcbian6 0 8024 54841 49529 2026-05-11T09:18:17Z Aue Nai 24 54841 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=May 2026}} {{Infobox religious text | name = ပိဋကတ်ပိ (Tipiṭaka) | native_name = ติปิฏก (Tipiṭaka) / ပါဠိပိဋက | image = [[File:Pali_Manuscript.jpg|250px|center|လိက် သၠရိုတ် ပါဠိ ပိဋကတ် ပိ]] | caption = လိက် သၠရိုတ် ပါဠိ တြေံ မဒှ် သက်သဳ ပွမမင်မဲ လဝ် ဓရ် ပိဋကတ်ပိ ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်။ | religion = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] | author = [[ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ]] (တမ်မူလ) ကေုာံ သံဃာတအ် ပကောံပကေဝ် | language = [[ပါဠိ]] (Pāli) | period = ၜိုတ် ၅ ဗွဝ်ကၠံ ကိုပ်ကၠာ သၞာံခရေတ် (တွံ) – ၁ ဗွဝ်ကၠံ ကိုပ်ကၠာ သၞာံခရေတ် (ချူ) | sections = [[ဝိနယပိဋကတ်]]၊ [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]]၊ [[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]] | word_count = ၜိုတ် ၂.၅ ပြကောဋိ မလိက် (အလုံ ပါဠိ) }} '''ပိဋကတ်ပိ''' ({{lang-en|Tipiṭaka / Pāli Canon}}, {{lang-pi|Tipiṭaka}}) ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် ဓရ် အဓိက ကေုာံ ပြကိုဟ် မတြေံ အိုတ် ပ္ဍဲ ပရေင် သာသနာ [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ရ။ ယၟု မ္ဂး "တိပိဋက" ဏအ် ဝွံ မၞုံ အဓိပ္ပါယ် "နိဓိ ပိ" ဟွံသေင်မ္ဂး "ထိုင် ပိ" ရ။ ပိဋကတ် ပိ ပြကိုဟ် ဏအ် ဝွံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု [[ဝိနယပိဋကတ်]] (Vinaya Piṭaka) မဆေင်စပ် ကု ဒ္ဂေတ် လၟေတ် ဝိနယ် ခမဳ တအ်၊ [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]] (Sutta Piṭaka) မဆေင်စပ် ကု ပေါဲ ဓမ္မဒေသနာ သုတ္တန် ကျာ်တြဲ ကေုာံ ကွးသာဝက တအ်၊ ကေုာံ [[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]] (Abhidhamma Piṭaka) မဆေင်စပ် ကု သဘောၚ်ဓဝ် ရုပ် နာမ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် တအ် ရ။<ref>Gombrich, Richard F. (2006). *Theravada Buddhism: A Social History from Ancient Benares to Modern Colombo*. Routledge, p. 4.</ref> ပိဋကတ်ပိ ဝွံ ဒှ် တမ်ရိုဟ် သဇိုင် သွက် ဂၠံင်တရဴ ပွမဇၞော်ပၟဝ် ကမ္မဌာန်၊ ပွမလ္ၚတ် ပညာ ကေုာံ ဒ္ဂေတ် လၟေတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ အလုံအိုတ်သီု ရ။ ဓရ် တအ် ဏအ် ဝွံ မင်မဲ ကၠုင် လဝ် နကဵု အဆက် နှုတ် (Oral tradition) နူ အခိင် ကျာ်တြဲ ပပရိနိဗ္ဗာန် တုဲ စဵုကဵု စိုပ် ခေတ် သၟိင် ဝဋ္ဋဂါမဏိ ပ္ဍဲ ဍုင် သဳဟိုဠ် (Sri Lanka) ပ္ဍဲ ၁ ဗွဝ်ကၠံ ကိုပ်ကၠာ ခရေတ် ဂှ် စ ချူ ပတိုန် လတူ လိက် သၠရိုတ် အလန် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။<ref>Norman, K. R. (1983). *Pali Literature*. Otto Harrassowitz, p. 30.</ref> == ၁. နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Etymology) == ဝေါဟာရ ပါဠိ "တိပိဋက" (Tipiṭaka) ဏအ် ဝွံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု မလိက် "တိ" (Ti) မၞုံ အဓိပ္ပါယ် "ပိ" ကေုာံ "ပိဋက" (Piṭaka) မၞုံ အဓိပ္ပါယ် "[wikt:mnw:ပိဋကတ်|ပိဋကတ်]]၊ ထိုင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး နိဓိ" ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဍေံ မၞုံ အဓိပ္ပါယ် ထိုင် ဓရ် ပိ သာ် မပကောံပကေဝ် လဝ် သဘောၚ်ဓဝ် ကျာ်တြဲ ရ။ ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ မ္ဂး ပြကိုဟ် ပိဋကတ်ပိ ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် မၞုံ ကု တန်ဖျူ အနဂ္ဃ မသၠုင် အိုတ် တုဲ၊ ဂကောံ ခမဳ သံဃာ တအ် လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒၟံင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။ ဍေံ တၞဟ်ခြာ နူ ပြကိုဟ် မဟာယာန (Mahayana Sutras) ဟိုတ်နူ ပိဋကတ်ပိ ဝွံ စွံ အာရီု လတူ သဘောၚ်ဓဝ် ဇေတ်တ် မဟွံနှဴ ကု ပရေင် ဒဏ္ဍာရဳ တၞဟ်ဟ် ရ။<ref>Harvey, Peter (2013). *An Introduction to Buddhism: Teachings, History and Practices*. Cambridge University Press, p. 88.</ref> == ၂. ဝင် ကေုာံ ပွမပကောံပကေဝ် (History and Compilation) == ဝင် ပွမပကောံပကေဝ် ပိဋကတ် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပွမပတိုန် သင်္ဂါယန (Buddhist Councils) ရ။ ကြဴနူ ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ပပရိနိဗ္ဗာန် ဂွံ ပိ ဂိတု ဂှ်၊ ပ္ဍဲ ဍုင် ရာဇဂြိုဟ် ဂှ် မဟာကဿပ မထေရ် က္ဍိုက်ပ် တုဲ ကၠောန် ဗဒှ် သင်္ဂါယန ပထမ (First Council) ရ။ ပ္ဍဲ ပေါဲ ဏအ် ဂှ်၊ အာနန္ဒာ မထေရ် ဝွံ ဖ္ဍေါတ် တွံ ကဵု သုတ္တန် တအ် တုဲ ဥပါလဳ မထေရ် ဂှ် ဖ္ဍေါတ် တွံ ကဵု ဝိနယ် တအ် ရ။ နူ ဂှ် စ တုဲ ပိဋကတ် ဝွံ ပါ် အာ နကဵု "နိကာယ်" တုဲ သံဃာ တအ် မင်မဲ ကၠုင် လဝ် နကဵု နှုတ် (Bhanaka tradition) ရ။ စိုပ် သင်္ဂါယန တတိယ ပ္ဍဲ လက်ထက် သၟိင် [[အသောက]] ဂှ်၊ မောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿ မထေရ် ပကောံပကေဝ် တုဲ အဘိဓမ္မ ပိဋကတ် ဝွံ အာစိုပ် ဒတုဲ ဍိုက်ပေင် အာ ရ။<ref>Hirakawa, Akira (1990). *A History of Indian Buddhism*. University of Hawaii Press, p. 69.</ref> ကြဴနူ ဂှ် မဟိန္ဒ မထေရ် ရေင်တၠုင် ဏာ ပိဋကတ်ပိ ဇရေင် တကအ် သဳဟိုဠ် တုဲ၊ ပ္ဍဲ ၜိုတ် ၂၉ သၞာံ ကိုပ်ကၠာ ခရေတ် (ပ္ဍဲ သင်္ဂါယန စတုတ္ထ - ဌာန် အလုဝိဟာရ) ဂှ် သံဃာ တအ် စ ချူ ပတိုန် လိက် ပိဋကတ် လတူ သၠရိုတ် ညံင် ဟွံဂွံ ကၠေအ်ဗဒန် အာ ရ။ == ၃. ဝိနယပိဋကတ် (The Vinaya Piṭaka) == [[File:Buddhist_monks_collecting_alms.jpg|thumb|right|250px|ခမဳ သံဃာ တအ် မင်မဲ ဒ္ဂေတ် ဝိနယ် ကေုာံ တိတ် ပိဏ္ဍပါတ် အတိုင် ပညပ် ပ္ဍဲ ဝိနယပိဋကတ်။]] ဝိနယပိဋကတ် (Basket of Discipline) ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် မဆေင်စပ် ကု သၞောဝ်၊ ဒ္ဂေတ် လၟေတ်၊ ကေုာံ ပရေင် အုပ်ကွပ် အလုံ ဂကောံ သံဃာ (ခမဳ ဇၞော် ကေုာံ ထေရဳ) တအ် ရ။ ဍေံ ဝွံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ပြကိုဟ် အဓိက ၃ သာ်- ၁။ '''သုတ္တဝိဘင်္ဂ (Suttavibhanga):''' သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ထ္ၜး ကဵု သိက္ခာပိုဒ် ၂၂၇ သာ် (ပါတိမောက္ခ) သွက် ခမဳ ဇၞော် ကေုာံ ၃၁၁ သာ် သွက် ထေရဳ။ ပ္ဍဲ ဏအ် ပါလုပ် ပါရာဇိက ၄ သာ် မဒှ် ဒုဟ် ဇၞော် အိုတ် ရ။ ၂။ '''ခန္ဓက (Khandhaka):''' မပါ် လဝ် မဟာဝဂ္ဂ ကေုာံ စူဠဝဂ္ဂ။ တွံ ထ္ၜး ပရူ ဝင် သာသနာ ကေုာံ ကိစ္စ သံဃာ မပ္တံ ကု ဒဂိုန် ဝှ်၊ သဘင် ပဝါရဏာ တအ် ရ။ ၃။ '''ပရိဝါရ (Parivara):''' ဒှ် ပြကိုဟ် လက္ကရဴ အိုတ် မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကလေင် သရုပ် လဝ် ဝိနယ် တအ် ညံင်ဂွံ လ္ၚတ် လောဲသွာ ရ။<ref>Hinüber, Oskar von (1996). *A Handbook of Pāli Literature*. Walter de Gruyter, p. 8.</ref> == ၄. သုတ္တန္တပိဋကတ် (The Sutta Piṭaka) == သုတ္တန္တပိဋကတ် (Basket of Discourses) ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် မပကောံ လဝ် ပေါဲ ဓမ္မဒေသနာ၊ ဂလာန် တွံ၊ ကေုာံ ဒဏ္ဍာရဳ ကျာ်တြဲ ကေုာံ သာဝက တအ် ရ။ ဍေံ ဝွံ ဒှ် တမ်ရိုဟ် သဇိုင် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် သဘောၚ်ဓဝ် ဗုဒ္ဓဘာသာ မပ္တံ ကု သစ္စာ ပန်၊ မဂ္ဂင် ဒစာံ၊ ကေုာံ [wikt:mnw:ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်|ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်] ရ။ ဍေံ ဝွံ ပါ် လဝ် နိကာယ် (Nikayas - Collections) ၅ သာ်- * '''ဒီဃနိကာယ် (Dīgha Nikāya):''' ပကောံ လဝ် သုတ္တန် မဂၠိင် ၃၄ သုတ် (ဥပမာ- မဟာသတိပဋ္ဌာနသုတ်)။ * '''မဇ္ဇျိမနိကာယ် (Majjhima Nikāya):''' ပကောံ လဝ် သုတ္တန် မဇမၠိင် လဒေါဝ် ၁၅၂ သုတ်။ * '''သံယုတ္တနိကာယ် (Saṃyutta Nikāya):''' ပကောံ လဝ် သုတ္တန် ၜိုတ် ၂,၈၈၉ သုတ် မစွံ လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ (ဥပမာ- ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ်)။ * '''အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် (Aṅguttara Nikāya):''' ပကောံ လဝ် သုတ္တန် မပါ် လဝ် နကဵု လၟိဟ် ကဏ္ဍ နူ ၁ စဵုကဵု ၁၁။ * '''ခုဒ္ဒကနိကာယ် (Khuddaka Nikāya):''' ပကောံ လဝ် သုတ္တန် ဍောတ်တ် ကေုာံ ဝင် မပ္တံ ကု ဓမ္မပဒ (Dhammapada)၊ ဇာတ် (Jataka tales)၊ ကေုာံ ထေရဂါထာ တအ် ရ။<ref>Bodhi, Bhikkhu (2000). *The Connected Discourses of the Buddha: A Translation of the Samyutta Nikaya*. Wisdom Publications.</ref> == ၅. အဘိဓမ္မပိဋကတ် (The Abhidhamma Piṭaka) == အဘိဓမ္မပိဋကတ် (Basket of Special Doctrine) ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သဘောၚ်ဓဝ် ပရမတ္ထ ၄ သာ် မတွံဂး စိုတ်၊ စေတသိက်၊ ရုပ်၊ ကေုာံ နိဗ္ဗာန် နကဵု ဉာဏ် ပညာ မဇြိုဟ်နက် လောန် ရ။ ဍေံ ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူ သုတ္တန် မဟီု တွံ နကဵု ပူဂိုလ် တုဲ၊ ဍေံ ဟီု တွံ နကဵု သဘောၚ်ဓဝ် ล้วนๆ ရ။ ပါ် လဝ် ၇ ကျာံ (ဟွံသေင်မ္ဂး ပြကိုဟ် ၇)- ၁။ ဓမ္မသင်္ဂဏဳ (Dhammasaṅgaṇī) ၂။ ဝိဘင်း (Vibhaṅga) ၃။ ဓာတုကထာ (Dhātukathā) ၄။ ပုဂ္ဂလပညတ် (Puggalapaññatti) ၅။ ကထာဝတ္ထု (Kathāvatthu) ၆။ ယမိုက် (Yamaka) ၇။ ပဋ္ဌာန် (Paṭṭhāna) - တွံ ထ္ၜး သဘောၚ် ပစ္စယ် ၂၄ ပြကာ မဇၞော်လှဲလး အိုတ် ရ။<ref>Narada Maha Thera (1987). *A Manual of Abhidhamma*. Buddhist Missionary Society.</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ ဇယား: သရုပ် ပိဋကတ် ပိ |- ! ယၟု ပြကိုဟ် (ပါဠိ) !! အဓိပ္ပါယ် (မန်) !! ပရူပရာ အဓိက !! သွက် ညးလဵု ဂၠိုင် ရော |- | '''ဝိနယ ပိဋကတ်''' || ထိုင် ဝိနယ် ကေုာံ ဒ္ဂေတ် || သၞောဝ်၊ ဒ္ဂေတ် လၟေတ်၊ သၞောတ် အုပ်ကွပ် || သံဃာ (ခမဳ ကေုာံ ထေရဳ) |- | '''သုတ္တန္တ ပိဋကတ်''' || ထိုင် သုတ္တန် ကေုာံ ဂလာန် || ပေါဲဓမ္မဒေသနာ၊ ဝင်၊ တမ်မူလ ဓရ် || သံဃာ ကေုာံ ဒါယကာ သီုဖအိုတ် |- | '''အဘိဓမ္မ ပိဋကတ်''' || ထိုင် သဘောၚ်ဓဝ် မပြဲ || စိုတ်၊ စေတသိက်၊ ရုပ်၊ ဟိုတ် ကဵု ဖဵု || ညးမလ္ၚတ် ပညာ တၠပညာ တအ် |} == ၆. ဘာသာပါဠိ ကေုာံ ပွမကၠာဲစၠောအ် (Pāli Language and Translations) == ပိဋကတ်ပိ တမ်မူလ အလုံအိုတ်သီု ဂှ် ချူ လဝ် နကဵု [[ပါဠိ]] (Pāli) မဒှ် ဘာသာ အရေဝ် မကြပ် ကု ဘာသာ မာဂဓ (Magadhi) မဒှ် အရေဝ် ကျာ်တြဲ ဟီု တွံ လဝ် ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ ရ။ ဘာသာ ပါဠိ ဏအ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု မလိက် (Script) ဍေံ တုဲ၊ ညးတအ် ချူ စုတ် နကဵု မလိက် မန်၊ ဗၟာ၊ သေံ၊ လင်္ကာ ကေုာံ လာတေန် အတိုင် ရမျာင် မဖ္ဍေါတ် ရ။ ပ္ဍဲ ဒေသ ရးမည (ဍုင်မန်) မ္ဂး ကျာ်ဇၞော် အစာ တၠပညာ ဂကူမန် တအ် ကၠာဲစၠောအ် လဝ် ပိဋကတ်ပိ နူကဵု ဘာသာ ပါဠိ ဇရေင် ဘာသာမန် နူကဵု ခေတ် ဟံသာဝတဳ ကေုာံ သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ တေအ် ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး ဂကောံ ပိဋကတ် မန် (Mon Tipitaka Association) တအ် ဆက် ဂစာန် ကၠာဲစၠောအ် ကေုာံ ပတိတ် လိက် အုပ် ပိဋကတ် ဘာသာမန် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ရ။<ref>Cousins, L. S. (1996). "Pali oral literature". *Buddhist Studies*, p. 1-11.</ref> == ၇. ထေရဝါဒ ကေုာံ တန်ဖျူ ပိဋကတ် (Theravada and the Importance of Tipitaka) == ပိဋကတ်ပိ ဝွံ ဒှ် လမျီု သာသနာ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ ရ။ ယဝ်ရ ပိဋကတ် ဟွံမဲ မ္ဂး သာသနာ ညံင်ဂွံ တန်တဴ အာ ဗွဲမခိုင်ကၠိုက် ဂှ် ဟွံမာန် ရ။ * '''ပရိယတ္တိ (Pariyatti):''' ပွမလ္ၚတ် ဗှ် ဓရ် ပိဋကတ် တအ် ဝွံ ဒှ် ဇြဟတ် ထံက်ပင် သွက်ဂွံ တီ သဘောၚ်ဓဝ် ဍာံ။ * '''ပဋိပတ္တိ (Patipatti):''' ပွမဒ္ဂေတ် ဗက် ကေုာံ ပၟဝ် ကမ္မဌာန် ဂှ် ဒး ဒုင်သဇိုင် ကု နဲကဲ မပါ ပ္ဍဲ သုတ္တန် ကေုာံ အဘိဓမ္မ တအ်။ * '''ပဋိဝေဓ (Pativedha):''' ပွမအာစိုပ် ဉာဏ် ကေုာံ ဗၠးၜး (နိဗ္ဗာန်) ဂှ် ဒှ် ဖဵု မကၠုင် နူ လ္ၚတ် ကေုာံ ဒ္ဂေတ် ဗက် ပိဋကတ် ရ။<ref>Walpola Rahula (1959). *What the Buddha Taught*. Grove Press, p. 12.</ref> == ၈. သင်္ဂါယန ၆ ဝါ ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ (The Six Buddhist Councils and Preservation) == [[File:Chattha_Sangayana.jpg|thumb|left|200px|ဂကောံ သံဃာဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ပေါဲ ဆဋ္ဌသင်္ဂါယန (Chattha Sangayana) ပ္ဍဲ ဍုင်လ္ဂုင်။]] ပရေင် မင်မဲ ပိဋကတ် ဝွံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ပေါဲ သင်္ဂါယန ဂမၠိုင် ရ- * ပထမ၊ ဒုတိယ၊ ကေုာံ တတိယ သင်္ဂါယန: ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဍုင် အိန္ဒိယ။ * စတုတ္ထ သင်္ဂါယန: ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ သဳဟိုဠ် (ချူ ပတိုန် လတူ သၠရိုတ်)။ * ပဉ္စမ သင်္ဂါယန: ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဍုင် မာန္တလေဝ် (Mandalay) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၇၁၊ သၟိင် မင်းတုန်း ခၞံ ပတိုန် လိက် ပိဋကတ် လတူ တၟအ် ၇၂၉ တိုင် (မဒှ် လိက်အုပ် ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ)။ * ဆဋ္ဌ သင်္ဂါယန (Sixth Council): ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဍုင်လ္ဂုင် (Yangon) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၄ စဵုကဵု ၁၉၅၆ သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ၂၅၀၀ သၞာံ သာသနာ တုဲ သံဃာ နူ ဍုင် ထေရဝါဒ ၅ ဍုင် ပါလုပ် ကလေင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တုဲ တက်ပတိတ် လိက် အုပ် ချိုတ်တ်ပၠိုတ်တ် ရ。<ref>Mendis, N. K. G. (1985). *The Abhidhamma in Practice*. Buddhist Publication Society.</ref> == ၉. ပိဋကတ် ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် ကေုာံ ဒဳဂျဳတေဝ် (The Tipitaka in Modern and Digital Era) == စိုပ် ခေတ် နဲပညာ လၟုဟ် မ္ဂး ပြကိုဟ် ပိဋကတ်ပိ ဝွံ ဟွံဒး ဗှ် ဆ ပ္ဍဲ လိက် အုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး သၠရိုတ် ဓဝ် ရ၊ ညးတအ် ပၠောပ် လဝ် ပ္ဍဲ စက် ကောမ်ပျူတာ ကေုာံ အေန်တာနဲ ဗွဲမစိစောန် ယျ။ * ဂကောံ သာသနာ VRI (Vipassana Research Institute) တအ် ပတိတ် လဝ် **Chattha Sangayana CD/Web** မၞုံ ကု ပါဠိ ပိဋကတ် အလုံအိုတ်သီု။ * မုက်လိက် **Access to Insight** ကေုာံ **SuttaCentral** တအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် ညံင် ညးလွပ် ဂၠးတိ တအ် ဂွံ ဗှ် လ္ၚတ် ပိဋကတ် နကဵု ဘာသာ အင်္ဂလိက် ကေုာံ ဘာသာ တၞဟ်ဟ် မာန် ရ။ * လိက် ပိဋကတ် မန် လေဝ် ကလိဂွံ ပ္ဍဲ Application နာနာ တအ် မာန် တုဲ သွက် ညးသၟတ် တအ် ဂွံ လ္ၚတ် လောဲသွာ တိုန် ရ။<ref>Anālayo, Bhikkhu (2014). *The Dawn of Abhidharma*. Hamburg University Press.</ref> == ၁၀. မစၞောန်ပညုင် ကေုာံ သက်သဳဂမၠိုၚ် (References and External Links) == <references /> '''လေန် ကေုာံ တင်နင် မ္ၚး (External Resources):''' * [https://www.youtube.com/watch?v=1rY180bC81I ဝင် ပွမပကောံ ပိဋကတ် (YouTube - English)] * [https://en.wikipedia.org/wiki/Pali_Canon Pali Canon] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်။ * [https://suttacentral.net SuttaCentral] - လိက် ပိဋကတ် ပါဠိ ကေုာံ ဘာသာ နာနာ အန်လာင်။ * [https://www.accesstoinsight.org Access to Insight] - လိက် ကၠာဲ သုတ္တန် အင်္ဂလိက်။ {{Navbox | name = ပိဋကတ်ပိ | title = [[ပိဋကတ်ပိ]] (Tipiṭaka) | listclass = hlist | state = uncollapsed | group1 = [[ဝိနယပိဋကတ်]] | list1 = * သုတ္တဝိဘင်္ဂ * မဟာဝဂ္ဂ * စူဠဝဂ္ဂ * ပရိဝါရ | group2 = [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]] | list2 = * ဒီဃနိကာယ် * မဇ္ဇျိမနိကာယ် * သံယုတ္တနိကာယ် * အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် * ခုဒ္ဒကနိကာယ် (ဓမ္မပဒ၊ ဇာတ်) | group3 = [[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]] | list3 = * ဓမ္မသင်္ဂဏဳ * ဝိဘင်း * ဓာတုကထာ * ပုဂ္ဂလပညတ် * ကထာဝတ္ထု * ယမိုက် * ပဋ္ဌာန် | group4 = ကဏ္ဍ မဆက်စပ် | list4 = * [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] * [[ပါဠိ]] * [[သင်္ဂါယန]] * [[ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ]] }} [[ကဏ္ဍ:ပိဋကတ်ပိ]] [[ကဏ္ဍ:ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] [[ကဏ္ဍ:ပါဠိ]] [[ကဏ္ဍ:လိက်ပြကိုဟ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]] 8ffu4b2mvh9p6ajvxaai1lc9i215czu 54842 54841 2026-05-11T09:18:45Z Aue Nai 24 54842 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=May 2026}} {{Infobox religious text | name = ပိဋကတ်ပိ (Tipiṭaka) | native_name = ติปิฏก (Tipiṭaka) / ပါဠိပိဋက | image = [[File:Pali_Manuscript.jpg|250px|center|လိက် သၠရိုတ် ပါဠိ ပိဋကတ် ပိ]] | caption = လိက် သၠရိုတ် ပါဠိ တြေံ မဒှ် သက်သဳ ပွမမင်မဲ လဝ် ဓရ် ပိဋကတ်ပိ ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်။ | religion = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] | author = [[ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ]] (တမ်မူလ) ကေုာံ သံဃာတအ် ပကောံပကေဝ် | language = [[ပါဠိ]] (Pāli) | period = ၜိုတ် ၅ ဗွဝ်ကၠံ ကိုပ်ကၠာ သၞာံခရေတ် (တွံ) – ၁ ဗွဝ်ကၠံ ကိုပ်ကၠာ သၞာံခရေတ် (ချူ) | sections = [[ဝိနယပိဋကတ်]]၊ [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]]၊ [[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]] | word_count = ၜိုတ် ၂.၅ ပြကောဋိ မလိက် (အလုံ ပါဠိ) }} '''ပိဋကတ်ပိ''' ({{lang-en|Tipiṭaka / Pāli Canon}}, {{lang-pi|Tipiṭaka}}) ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် ဓရ် အဓိက ကေုာံ ပြကိုဟ် မတြေံ အိုတ် ပ္ဍဲ ပရေင် သာသနာ [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ရ။ ယၟု မ္ဂး "တိပိဋက" ဏအ် ဝွံ မၞုံ အဓိပ္ပါယ် "နိဓိ ပိ" ဟွံသေင်မ္ဂး "ထိုင် ပိ" ရ။ ပိဋကတ် ပိ ပြကိုဟ် ဏအ် ဝွံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု [[ဝိနယ ပိဋကတ်]] (Vinaya Piṭaka) မဆေင်စပ် ကု ဒ္ဂေတ် လၟေတ် ဝိနယ် ခမဳ တအ်၊ [[သုတ္တန္တ ပိဋကတ်]] (Sutta Piṭaka) မဆေင်စပ် ကု ပေါဲ ဓမ္မဒေသနာ သုတ္တန် ကျာ်တြဲ ကေုာံ ကွးသာဝက တအ်၊ ကေုာံ [[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]] (Abhidhamma Piṭaka) မဆေင်စပ် ကု သဘောၚ်ဓဝ် ရုပ် နာမ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် တအ် ရ။<ref>Gombrich, Richard F. (2006). *Theravada Buddhism: A Social History from Ancient Benares to Modern Colombo*. Routledge, p. 4.</ref> ပိဋကတ်ပိ ဝွံ ဒှ် တမ်ရိုဟ် သဇိုင် သွက် ဂၠံင်တရဴ ပွမဇၞော်ပၟဝ် ကမ္မဌာန်၊ ပွမလ္ၚတ် ပညာ ကေုာံ ဒ္ဂေတ် လၟေတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ အလုံအိုတ်သီု ရ။ ဓရ် တအ် ဏအ် ဝွံ မင်မဲ ကၠုင် လဝ် နကဵု အဆက် နှုတ် (Oral tradition) နူ အခိင် ကျာ်တြဲ ပပရိနိဗ္ဗာန် တုဲ စဵုကဵု စိုပ် ခေတ် သၟိင် ဝဋ္ဋဂါမဏိ ပ္ဍဲ ဍုင် သဳဟိုဠ် (Sri Lanka) ပ္ဍဲ ၁ ဗွဝ်ကၠံ ကိုပ်ကၠာ ခရေတ် ဂှ် စ ချူ ပတိုန် လတူ လိက် သၠရိုတ် အလန် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။<ref>Norman, K. R. (1983). *Pali Literature*. Otto Harrassowitz, p. 30.</ref> == ၁. နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Etymology) == ဝေါဟာရ ပါဠိ "တိပိဋက" (Tipiṭaka) ဏအ် ဝွံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု မလိက် "တိ" (Ti) မၞုံ အဓိပ္ပါယ် "ပိ" ကေုာံ "ပိဋက" (Piṭaka) မၞုံ အဓိပ္ပါယ် "[wikt:mnw:ပိဋကတ်|ပိဋကတ်]]၊ ထိုင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး နိဓိ" ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဍေံ မၞုံ အဓိပ္ပါယ် ထိုင် ဓရ် ပိ သာ် မပကောံပကေဝ် လဝ် သဘောၚ်ဓဝ် ကျာ်တြဲ ရ။ ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ မ္ဂး ပြကိုဟ် ပိဋကတ်ပိ ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် မၞုံ ကု တန်ဖျူ အနဂ္ဃ မသၠုင် အိုတ် တုဲ၊ ဂကောံ ခမဳ သံဃာ တအ် လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒၟံင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။ ဍေံ တၞဟ်ခြာ နူ ပြကိုဟ် မဟာယာန (Mahayana Sutras) ဟိုတ်နူ ပိဋကတ်ပိ ဝွံ စွံ အာရီု လတူ သဘောၚ်ဓဝ် ဇေတ်တ် မဟွံနှဴ ကု ပရေင် ဒဏ္ဍာရဳ တၞဟ်ဟ် ရ။<ref>Harvey, Peter (2013). *An Introduction to Buddhism: Teachings, History and Practices*. Cambridge University Press, p. 88.</ref> == ၂. ဝင် ကေုာံ ပွမပကောံပကေဝ် (History and Compilation) == ဝင် ပွမပကောံပကေဝ် ပိဋကတ် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပွမပတိုန် သင်္ဂါယန (Buddhist Councils) ရ။ ကြဴနူ ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ပပရိနိဗ္ဗာန် ဂွံ ပိ ဂိတု ဂှ်၊ ပ္ဍဲ ဍုင် ရာဇဂြိုဟ် ဂှ် မဟာကဿပ မထေရ် က္ဍိုက်ပ် တုဲ ကၠောန် ဗဒှ် သင်္ဂါယန ပထမ (First Council) ရ။ ပ္ဍဲ ပေါဲ ဏအ် ဂှ်၊ အာနန္ဒာ မထေရ် ဝွံ ဖ္ဍေါတ် တွံ ကဵု သုတ္တန် တအ် တုဲ ဥပါလဳ မထေရ် ဂှ် ဖ္ဍေါတ် တွံ ကဵု ဝိနယ် တအ် ရ။ နူ ဂှ် စ တုဲ ပိဋကတ် ဝွံ ပါ် အာ နကဵု "နိကာယ်" တုဲ သံဃာ တအ် မင်မဲ ကၠုင် လဝ် နကဵု နှုတ် (Bhanaka tradition) ရ။ စိုပ် သင်္ဂါယန တတိယ ပ္ဍဲ လက်ထက် သၟိင် [[အသောက]] ဂှ်၊ မောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿ မထေရ် ပကောံပကေဝ် တုဲ အဘိဓမ္မ ပိဋကတ် ဝွံ အာစိုပ် ဒတုဲ ဍိုက်ပေင် အာ ရ။<ref>Hirakawa, Akira (1990). *A History of Indian Buddhism*. University of Hawaii Press, p. 69.</ref> ကြဴနူ ဂှ် မဟိန္ဒ မထေရ် ရေင်တၠုင် ဏာ ပိဋကတ်ပိ ဇရေင် တကအ် သဳဟိုဠ် တုဲ၊ ပ္ဍဲ ၜိုတ် ၂၉ သၞာံ ကိုပ်ကၠာ ခရေတ် (ပ္ဍဲ သင်္ဂါယန စတုတ္ထ - ဌာန် အလုဝိဟာရ) ဂှ် သံဃာ တအ် စ ချူ ပတိုန် လိက် ပိဋကတ် လတူ သၠရိုတ် ညံင် ဟွံဂွံ ကၠေအ်ဗဒန် အာ ရ။ == ၃. ဝိနယပိဋကတ် (The Vinaya Piṭaka) == [[File:Buddhist_monks_collecting_alms.jpg|thumb|right|250px|ခမဳ သံဃာ တအ် မင်မဲ ဒ္ဂေတ် ဝိနယ် ကေုာံ တိတ် ပိဏ္ဍပါတ် အတိုင် ပညပ် ပ္ဍဲ ဝိနယပိဋကတ်။]] ဝိနယပိဋကတ် (Basket of Discipline) ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် မဆေင်စပ် ကု သၞောဝ်၊ ဒ္ဂေတ် လၟေတ်၊ ကေုာံ ပရေင် အုပ်ကွပ် အလုံ ဂကောံ သံဃာ (ခမဳ ဇၞော် ကေုာံ ထေရဳ) တအ် ရ။ ဍေံ ဝွံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ပြကိုဟ် အဓိက ၃ သာ်- ၁။ '''သုတ္တဝိဘင်္ဂ (Suttavibhanga):''' သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ထ္ၜး ကဵု သိက္ခာပိုဒ် ၂၂၇ သာ် (ပါတိမောက္ခ) သွက် ခမဳ ဇၞော် ကေုာံ ၃၁၁ သာ် သွက် ထေရဳ။ ပ္ဍဲ ဏအ် ပါလုပ် ပါရာဇိက ၄ သာ် မဒှ် ဒုဟ် ဇၞော် အိုတ် ရ။ ၂။ '''ခန္ဓက (Khandhaka):''' မပါ် လဝ် မဟာဝဂ္ဂ ကေုာံ စူဠဝဂ္ဂ။ တွံ ထ္ၜး ပရူ ဝင် သာသနာ ကေုာံ ကိစ္စ သံဃာ မပ္တံ ကု ဒဂိုန် ဝှ်၊ သဘင် ပဝါရဏာ တအ် ရ။ ၃။ '''ပရိဝါရ (Parivara):''' ဒှ် ပြကိုဟ် လက္ကရဴ အိုတ် မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကလေင် သရုပ် လဝ် ဝိနယ် တအ် ညံင်ဂွံ လ္ၚတ် လောဲသွာ ရ။<ref>Hinüber, Oskar von (1996). *A Handbook of Pāli Literature*. Walter de Gruyter, p. 8.</ref> == ၄. သုတ္တန္တပိဋကတ် (The Sutta Piṭaka) == သုတ္တန္တပိဋကတ် (Basket of Discourses) ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် မပကောံ လဝ် ပေါဲ ဓမ္မဒေသနာ၊ ဂလာန် တွံ၊ ကေုာံ ဒဏ္ဍာရဳ ကျာ်တြဲ ကေုာံ သာဝက တအ် ရ။ ဍေံ ဝွံ ဒှ် တမ်ရိုဟ် သဇိုင် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် သဘောၚ်ဓဝ် ဗုဒ္ဓဘာသာ မပ္တံ ကု သစ္စာ ပန်၊ မဂ္ဂင် ဒစာံ၊ ကေုာံ [wikt:mnw:ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်|ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်] ရ။ ဍေံ ဝွံ ပါ် လဝ် နိကာယ် (Nikayas - Collections) ၅ သာ်- * '''ဒီဃနိကာယ် (Dīgha Nikāya):''' ပကောံ လဝ် သုတ္တန် မဂၠိင် ၃၄ သုတ် (ဥပမာ- မဟာသတိပဋ္ဌာနသုတ်)။ * '''မဇ္ဇျိမနိကာယ် (Majjhima Nikāya):''' ပကောံ လဝ် သုတ္တန် မဇမၠိင် လဒေါဝ် ၁၅၂ သုတ်။ * '''သံယုတ္တနိကာယ် (Saṃyutta Nikāya):''' ပကောံ လဝ် သုတ္တန် ၜိုတ် ၂,၈၈၉ သုတ် မစွံ လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ (ဥပမာ- ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ်)။ * '''အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် (Aṅguttara Nikāya):''' ပကောံ လဝ် သုတ္တန် မပါ် လဝ် နကဵု လၟိဟ် ကဏ္ဍ နူ ၁ စဵုကဵု ၁၁။ * '''ခုဒ္ဒကနိကာယ် (Khuddaka Nikāya):''' ပကောံ လဝ် သုတ္တန် ဍောတ်တ် ကေုာံ ဝင် မပ္တံ ကု ဓမ္မပဒ (Dhammapada)၊ ဇာတ် (Jataka tales)၊ ကေုာံ ထေရဂါထာ တအ် ရ။<ref>Bodhi, Bhikkhu (2000). *The Connected Discourses of the Buddha: A Translation of the Samyutta Nikaya*. Wisdom Publications.</ref> == ၅. အဘိဓမ္မပိဋကတ် (The Abhidhamma Piṭaka) == အဘိဓမ္မပိဋကတ် (Basket of Special Doctrine) ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သဘောၚ်ဓဝ် ပရမတ္ထ ၄ သာ် မတွံဂး စိုတ်၊ စေတသိက်၊ ရုပ်၊ ကေုာံ နိဗ္ဗာန် နကဵု ဉာဏ် ပညာ မဇြိုဟ်နက် လောန် ရ။ ဍေံ ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူ သုတ္တန် မဟီု တွံ နကဵု ပူဂိုလ် တုဲ၊ ဍေံ ဟီု တွံ နကဵု သဘောၚ်ဓဝ် ล้วนๆ ရ။ ပါ် လဝ် ၇ ကျာံ (ဟွံသေင်မ္ဂး ပြကိုဟ် ၇)- ၁။ ဓမ္မသင်္ဂဏဳ (Dhammasaṅgaṇī) ၂။ ဝိဘင်း (Vibhaṅga) ၃။ ဓာတုကထာ (Dhātukathā) ၄။ ပုဂ္ဂလပညတ် (Puggalapaññatti) ၅။ ကထာဝတ္ထု (Kathāvatthu) ၆။ ယမိုက် (Yamaka) ၇။ ပဋ္ဌာန် (Paṭṭhāna) - တွံ ထ္ၜး သဘောၚ် ပစ္စယ် ၂၄ ပြကာ မဇၞော်လှဲလး အိုတ် ရ။<ref>Narada Maha Thera (1987). *A Manual of Abhidhamma*. Buddhist Missionary Society.</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ ဇယား: သရုပ် ပိဋကတ် ပိ |- ! ယၟု ပြကိုဟ် (ပါဠိ) !! အဓိပ္ပါယ် (မန်) !! ပရူပရာ အဓိက !! သွက် ညးလဵု ဂၠိုင် ရော |- | '''ဝိနယ ပိဋကတ်''' || ထိုင် ဝိနယ် ကေုာံ ဒ္ဂေတ် || သၞောဝ်၊ ဒ္ဂေတ် လၟေတ်၊ သၞောတ် အုပ်ကွပ် || သံဃာ (ခမဳ ကေုာံ ထေရဳ) |- | '''သုတ္တန္တ ပိဋကတ်''' || ထိုင် သုတ္တန် ကေုာံ ဂလာန် || ပေါဲဓမ္မဒေသနာ၊ ဝင်၊ တမ်မူလ ဓရ် || သံဃာ ကေုာံ ဒါယကာ သီုဖအိုတ် |- | '''အဘိဓမ္မ ပိဋကတ်''' || ထိုင် သဘောၚ်ဓဝ် မပြဲ || စိုတ်၊ စေတသိက်၊ ရုပ်၊ ဟိုတ် ကဵု ဖဵု || ညးမလ္ၚတ် ပညာ တၠပညာ တအ် |} == ၆. ဘာသာပါဠိ ကေုာံ ပွမကၠာဲစၠောအ် (Pāli Language and Translations) == ပိဋကတ်ပိ တမ်မူလ အလုံအိုတ်သီု ဂှ် ချူ လဝ် နကဵု [[ပါဠိ]] (Pāli) မဒှ် ဘာသာ အရေဝ် မကြပ် ကု ဘာသာ မာဂဓ (Magadhi) မဒှ် အရေဝ် ကျာ်တြဲ ဟီု တွံ လဝ် ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ ရ။ ဘာသာ ပါဠိ ဏအ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု မလိက် (Script) ဍေံ တုဲ၊ ညးတအ် ချူ စုတ် နကဵု မလိက် မန်၊ ဗၟာ၊ သေံ၊ လင်္ကာ ကေုာံ လာတေန် အတိုင် ရမျာင် မဖ္ဍေါတ် ရ။ ပ္ဍဲ ဒေသ ရးမည (ဍုင်မန်) မ္ဂး ကျာ်ဇၞော် အစာ တၠပညာ ဂကူမန် တအ် ကၠာဲစၠောအ် လဝ် ပိဋကတ်ပိ နူကဵု ဘာသာ ပါဠိ ဇရေင် ဘာသာမန် နူကဵု ခေတ် ဟံသာဝတဳ ကေုာံ သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ တေအ် ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး ဂကောံ ပိဋကတ် မန် (Mon Tipitaka Association) တအ် ဆက် ဂစာန် ကၠာဲစၠောအ် ကေုာံ ပတိတ် လိက် အုပ် ပိဋကတ် ဘာသာမန် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ရ။<ref>Cousins, L. S. (1996). "Pali oral literature". *Buddhist Studies*, p. 1-11.</ref> == ၇. ထေရဝါဒ ကေုာံ တန်ဖျူ ပိဋကတ် (Theravada and the Importance of Tipitaka) == ပိဋကတ်ပိ ဝွံ ဒှ် လမျီု သာသနာ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ ရ။ ယဝ်ရ ပိဋကတ် ဟွံမဲ မ္ဂး သာသနာ ညံင်ဂွံ တန်တဴ အာ ဗွဲမခိုင်ကၠိုက် ဂှ် ဟွံမာန် ရ။ * '''ပရိယတ္တိ (Pariyatti):''' ပွမလ္ၚတ် ဗှ် ဓရ် ပိဋကတ် တအ် ဝွံ ဒှ် ဇြဟတ် ထံက်ပင် သွက်ဂွံ တီ သဘောၚ်ဓဝ် ဍာံ။ * '''ပဋိပတ္တိ (Patipatti):''' ပွမဒ္ဂေတ် ဗက် ကေုာံ ပၟဝ် ကမ္မဌာန် ဂှ် ဒး ဒုင်သဇိုင် ကု နဲကဲ မပါ ပ္ဍဲ သုတ္တန် ကေုာံ အဘိဓမ္မ တအ်။ * '''ပဋိဝေဓ (Pativedha):''' ပွမအာစိုပ် ဉာဏ် ကေုာံ ဗၠးၜး (နိဗ္ဗာန်) ဂှ် ဒှ် ဖဵု မကၠုင် နူ လ္ၚတ် ကေုာံ ဒ္ဂေတ် ဗက် ပိဋကတ် ရ။<ref>Walpola Rahula (1959). *What the Buddha Taught*. Grove Press, p. 12.</ref> == ၈. သင်္ဂါယန ၆ ဝါ ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ (The Six Buddhist Councils and Preservation) == [[File:Chattha_Sangayana.jpg|thumb|left|200px|ဂကောံ သံဃာဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ပေါဲ ဆဋ္ဌသင်္ဂါယန (Chattha Sangayana) ပ္ဍဲ ဍုင်လ္ဂုင်။]] ပရေင် မင်မဲ ပိဋကတ် ဝွံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ပေါဲ သင်္ဂါယန ဂမၠိုင် ရ- * ပထမ၊ ဒုတိယ၊ ကေုာံ တတိယ သင်္ဂါယန: ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဍုင် အိန္ဒိယ။ * စတုတ္ထ သင်္ဂါယန: ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ သဳဟိုဠ် (ချူ ပတိုန် လတူ သၠရိုတ်)။ * ပဉ္စမ သင်္ဂါယန: ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဍုင် မာန္တလေဝ် (Mandalay) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၇၁၊ သၟိင် မင်းတုန်း ခၞံ ပတိုန် လိက် ပိဋကတ် လတူ တၟအ် ၇၂၉ တိုင် (မဒှ် လိက်အုပ် ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ)။ * ဆဋ္ဌ သင်္ဂါယန (Sixth Council): ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဍုင်လ္ဂုင် (Yangon) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၄ စဵုကဵု ၁၉၅၆ သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ၂၅၀၀ သၞာံ သာသနာ တုဲ သံဃာ နူ ဍုင် ထေရဝါဒ ၅ ဍုင် ပါလုပ် ကလေင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တုဲ တက်ပတိတ် လိက် အုပ် ချိုတ်တ်ပၠိုတ်တ် ရ。<ref>Mendis, N. K. G. (1985). *The Abhidhamma in Practice*. Buddhist Publication Society.</ref> == ၉. ပိဋကတ် ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် ကေုာံ ဒဳဂျဳတေဝ် (The Tipitaka in Modern and Digital Era) == စိုပ် ခေတ် နဲပညာ လၟုဟ် မ္ဂး ပြကိုဟ် ပိဋကတ်ပိ ဝွံ ဟွံဒး ဗှ် ဆ ပ္ဍဲ လိက် အုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး သၠရိုတ် ဓဝ် ရ၊ ညးတအ် ပၠောပ် လဝ် ပ္ဍဲ စက် ကောမ်ပျူတာ ကေုာံ အေန်တာနဲ ဗွဲမစိစောန် ယျ။ * ဂကောံ သာသနာ VRI (Vipassana Research Institute) တအ် ပတိတ် လဝ် **Chattha Sangayana CD/Web** မၞုံ ကု ပါဠိ ပိဋကတ် အလုံအိုတ်သီု။ * မုက်လိက် **Access to Insight** ကေုာံ **SuttaCentral** တအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် ညံင် ညးလွပ် ဂၠးတိ တအ် ဂွံ ဗှ် လ္ၚတ် ပိဋကတ် နကဵု ဘာသာ အင်္ဂလိက် ကေုာံ ဘာသာ တၞဟ်ဟ် မာန် ရ။ * လိက် ပိဋကတ် မန် လေဝ် ကလိဂွံ ပ္ဍဲ Application နာနာ တအ် မာန် တုဲ သွက် ညးသၟတ် တအ် ဂွံ လ္ၚတ် လောဲသွာ တိုန် ရ။<ref>Anālayo, Bhikkhu (2014). *The Dawn of Abhidharma*. Hamburg University Press.</ref> == ၁၀. မစၞောန်ပညုင် ကေုာံ သက်သဳဂမၠိုၚ် (References and External Links) == <references /> '''လေန် ကေုာံ တင်နင် မ္ၚး (External Resources):''' * [https://www.youtube.com/watch?v=1rY180bC81I ဝင် ပွမပကောံ ပိဋကတ် (YouTube - English)] * [https://en.wikipedia.org/wiki/Pali_Canon Pali Canon] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်။ * [https://suttacentral.net SuttaCentral] - လိက် ပိဋကတ် ပါဠိ ကေုာံ ဘာသာ နာနာ အန်လာင်။ * [https://www.accesstoinsight.org Access to Insight] - လိက် ကၠာဲ သုတ္တန် အင်္ဂလိက်။ {{Navbox | name = ပိဋကတ်ပိ | title = [[ပိဋကတ်ပိ]] (Tipiṭaka) | listclass = hlist | state = uncollapsed | group1 = [[ဝိနယပိဋကတ်]] | list1 = * သုတ္တဝိဘင်္ဂ * မဟာဝဂ္ဂ * စူဠဝဂ္ဂ * ပရိဝါရ | group2 = [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]] | list2 = * ဒီဃနိကာယ် * မဇ္ဇျိမနိကာယ် * သံယုတ္တနိကာယ် * အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် * ခုဒ္ဒကနိကာယ် (ဓမ္မပဒ၊ ဇာတ်) | group3 = [[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]] | list3 = * ဓမ္မသင်္ဂဏဳ * ဝိဘင်း * ဓာတုကထာ * ပုဂ္ဂလပညတ် * ကထာဝတ္ထု * ယမိုက် * ပဋ္ဌာန် | group4 = ကဏ္ဍ မဆက်စပ် | list4 = * [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] * [[ပါဠိ]] * [[သင်္ဂါယန]] * [[ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ]] }} [[ကဏ္ဍ:ပိဋကတ်ပိ]] [[ကဏ္ဍ:ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] [[ကဏ္ဍ:ပါဠိ]] [[ကဏ္ဍ:လိက်ပြကိုဟ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]] igclufng5ewdahylxcnt0n6z9gisz4v 54843 54842 2026-05-11T09:18:57Z Aue Nai 24 54843 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=May 2026}} {{Infobox religious text | name = ပိဋကတ်ပိ (Tipiṭaka) | native_name = ติปิฏก (Tipiṭaka) / ပါဠိပိဋက | image = [[File:Pali_Manuscript.jpg|250px|center|လိက် သၠရိုတ် ပါဠိ ပိဋကတ် ပိ]] | caption = လိက် သၠရိုတ် ပါဠိ တြေံ မဒှ် သက်သဳ ပွမမင်မဲ လဝ် ဓရ် ပိဋကတ်ပိ ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်။ | religion = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] | author = [[ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ]] (တမ်မူလ) ကေုာံ သံဃာတအ် ပကောံပကေဝ် | language = [[ပါဠိ]] (Pāli) | period = ၜိုတ် ၅ ဗွဝ်ကၠံ ကိုပ်ကၠာ သၞာံခရေတ် (တွံ) – ၁ ဗွဝ်ကၠံ ကိုပ်ကၠာ သၞာံခရေတ် (ချူ) | sections = [[ဝိနယပိဋကတ်]]၊ [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]]၊ [[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]] | word_count = ၜိုတ် ၂.၅ ပြကောဋိ မလိက် (အလုံ ပါဠိ) }} '''ပိဋကတ်ပိ''' ({{lang-en|Tipiṭaka / Pāli Canon}}, {{lang-pi|Tipiṭaka}}) ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် ဓရ် အဓိက ကေုာံ ပြကိုဟ် မတြေံ အိုတ် ပ္ဍဲ ပရေင် သာသနာ [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ရ။ ယၟု မ္ဂး "တိပိဋက" ဏအ် ဝွံ မၞုံ အဓိပ္ပါယ် "နိဓိ ပိ" ဟွံသေင်မ္ဂး "ထိုင် ပိ" ရ။ ပိဋကတ် ပိ ပြကိုဟ် ဏအ် ဝွံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု [[ဝိနယ ပိဋကတ်]] (Vinaya Piṭaka) မဆေင်စပ် ကု ဒ္ဂေတ် လၟေတ် ဝိနယ် ခမဳ တအ်၊ [[သုတ္တန္တ ပိဋကတ်]] (Sutta Piṭaka) မဆေင်စပ် ကု ပေါဲ ဓမ္မဒေသနာ သုတ္တန် ကျာ်တြဲ ကေုာံ ကွးသာဝက တအ်၊ ကေုာံ [[အဘိဓမ္မ ပိဋကတ်]] (Abhidhamma Piṭaka) မဆေင်စပ် ကု သဘောၚ်ဓဝ် ရုပ် နာမ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် တအ် ရ။<ref>Gombrich, Richard F. (2006). *Theravada Buddhism: A Social History from Ancient Benares to Modern Colombo*. Routledge, p. 4.</ref> ပိဋကတ်ပိ ဝွံ ဒှ် တမ်ရိုဟ် သဇိုင် သွက် ဂၠံင်တရဴ ပွမဇၞော်ပၟဝ် ကမ္မဌာန်၊ ပွမလ္ၚတ် ပညာ ကေုာံ ဒ္ဂေတ် လၟေတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ အလုံအိုတ်သီု ရ။ ဓရ် တအ် ဏအ် ဝွံ မင်မဲ ကၠုင် လဝ် နကဵု အဆက် နှုတ် (Oral tradition) နူ အခိင် ကျာ်တြဲ ပပရိနိဗ္ဗာန် တုဲ စဵုကဵု စိုပ် ခေတ် သၟိင် ဝဋ္ဋဂါမဏိ ပ္ဍဲ ဍုင် သဳဟိုဠ် (Sri Lanka) ပ္ဍဲ ၁ ဗွဝ်ကၠံ ကိုပ်ကၠာ ခရေတ် ဂှ် စ ချူ ပတိုန် လတူ လိက် သၠရိုတ် အလန် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။<ref>Norman, K. R. (1983). *Pali Literature*. Otto Harrassowitz, p. 30.</ref> == ၁. နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Etymology) == ဝေါဟာရ ပါဠိ "တိပိဋက" (Tipiṭaka) ဏအ် ဝွံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု မလိက် "တိ" (Ti) မၞုံ အဓိပ္ပါယ် "ပိ" ကေုာံ "ပိဋက" (Piṭaka) မၞုံ အဓိပ္ပါယ် "[wikt:mnw:ပိဋကတ်|ပိဋကတ်]]၊ ထိုင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး နိဓိ" ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဍေံ မၞုံ အဓိပ္ပါယ် ထိုင် ဓရ် ပိ သာ် မပကောံပကေဝ် လဝ် သဘောၚ်ဓဝ် ကျာ်တြဲ ရ။ ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ မ္ဂး ပြကိုဟ် ပိဋကတ်ပိ ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် မၞုံ ကု တန်ဖျူ အနဂ္ဃ မသၠုင် အိုတ် တုဲ၊ ဂကောံ ခမဳ သံဃာ တအ် လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒၟံင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။ ဍေံ တၞဟ်ခြာ နူ ပြကိုဟ် မဟာယာန (Mahayana Sutras) ဟိုတ်နူ ပိဋကတ်ပိ ဝွံ စွံ အာရီု လတူ သဘောၚ်ဓဝ် ဇေတ်တ် မဟွံနှဴ ကု ပရေင် ဒဏ္ဍာရဳ တၞဟ်ဟ် ရ။<ref>Harvey, Peter (2013). *An Introduction to Buddhism: Teachings, History and Practices*. Cambridge University Press, p. 88.</ref> == ၂. ဝင် ကေုာံ ပွမပကောံပကေဝ် (History and Compilation) == ဝင် ပွမပကောံပကေဝ် ပိဋကတ် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပွမပတိုန် သင်္ဂါယန (Buddhist Councils) ရ။ ကြဴနူ ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ပပရိနိဗ္ဗာန် ဂွံ ပိ ဂိတု ဂှ်၊ ပ္ဍဲ ဍုင် ရာဇဂြိုဟ် ဂှ် မဟာကဿပ မထေရ် က္ဍိုက်ပ် တုဲ ကၠောန် ဗဒှ် သင်္ဂါယန ပထမ (First Council) ရ။ ပ္ဍဲ ပေါဲ ဏအ် ဂှ်၊ အာနန္ဒာ မထေရ် ဝွံ ဖ္ဍေါတ် တွံ ကဵု သုတ္တန် တအ် တုဲ ဥပါလဳ မထေရ် ဂှ် ဖ္ဍေါတ် တွံ ကဵု ဝိနယ် တအ် ရ။ နူ ဂှ် စ တုဲ ပိဋကတ် ဝွံ ပါ် အာ နကဵု "နိကာယ်" တုဲ သံဃာ တအ် မင်မဲ ကၠုင် လဝ် နကဵု နှုတ် (Bhanaka tradition) ရ။ စိုပ် သင်္ဂါယန တတိယ ပ္ဍဲ လက်ထက် သၟိင် [[အသောက]] ဂှ်၊ မောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿ မထေရ် ပကောံပကေဝ် တုဲ အဘိဓမ္မ ပိဋကတ် ဝွံ အာစိုပ် ဒတုဲ ဍိုက်ပေင် အာ ရ။<ref>Hirakawa, Akira (1990). *A History of Indian Buddhism*. University of Hawaii Press, p. 69.</ref> ကြဴနူ ဂှ် မဟိန္ဒ မထေရ် ရေင်တၠုင် ဏာ ပိဋကတ်ပိ ဇရေင် တကအ် သဳဟိုဠ် တုဲ၊ ပ္ဍဲ ၜိုတ် ၂၉ သၞာံ ကိုပ်ကၠာ ခရေတ် (ပ္ဍဲ သင်္ဂါယန စတုတ္ထ - ဌာန် အလုဝိဟာရ) ဂှ် သံဃာ တအ် စ ချူ ပတိုန် လိက် ပိဋကတ် လတူ သၠရိုတ် ညံင် ဟွံဂွံ ကၠေအ်ဗဒန် အာ ရ။ == ၃. ဝိနယပိဋကတ် (The Vinaya Piṭaka) == [[File:Buddhist_monks_collecting_alms.jpg|thumb|right|250px|ခမဳ သံဃာ တအ် မင်မဲ ဒ္ဂေတ် ဝိနယ် ကေုာံ တိတ် ပိဏ္ဍပါတ် အတိုင် ပညပ် ပ္ဍဲ ဝိနယပိဋကတ်။]] ဝိနယပိဋကတ် (Basket of Discipline) ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် မဆေင်စပ် ကု သၞောဝ်၊ ဒ္ဂေတ် လၟေတ်၊ ကေုာံ ပရေင် အုပ်ကွပ် အလုံ ဂကောံ သံဃာ (ခမဳ ဇၞော် ကေုာံ ထေရဳ) တအ် ရ။ ဍေံ ဝွံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ပြကိုဟ် အဓိက ၃ သာ်- ၁။ '''သုတ္တဝိဘင်္ဂ (Suttavibhanga):''' သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ထ္ၜး ကဵု သိက္ခာပိုဒ် ၂၂၇ သာ် (ပါတိမောက္ခ) သွက် ခမဳ ဇၞော် ကေုာံ ၃၁၁ သာ် သွက် ထေရဳ။ ပ္ဍဲ ဏအ် ပါလုပ် ပါရာဇိက ၄ သာ် မဒှ် ဒုဟ် ဇၞော် အိုတ် ရ။ ၂။ '''ခန္ဓက (Khandhaka):''' မပါ် လဝ် မဟာဝဂ္ဂ ကေုာံ စူဠဝဂ္ဂ။ တွံ ထ္ၜး ပရူ ဝင် သာသနာ ကေုာံ ကိစ္စ သံဃာ မပ္တံ ကု ဒဂိုန် ဝှ်၊ သဘင် ပဝါရဏာ တအ် ရ။ ၃။ '''ပရိဝါရ (Parivara):''' ဒှ် ပြကိုဟ် လက္ကရဴ အိုတ် မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကလေင် သရုပ် လဝ် ဝိနယ် တအ် ညံင်ဂွံ လ္ၚတ် လောဲသွာ ရ။<ref>Hinüber, Oskar von (1996). *A Handbook of Pāli Literature*. Walter de Gruyter, p. 8.</ref> == ၄. သုတ္တန္တပိဋကတ် (The Sutta Piṭaka) == သုတ္တန္တပိဋကတ် (Basket of Discourses) ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် မပကောံ လဝ် ပေါဲ ဓမ္မဒေသနာ၊ ဂလာန် တွံ၊ ကေုာံ ဒဏ္ဍာရဳ ကျာ်တြဲ ကေုာံ သာဝက တအ် ရ။ ဍေံ ဝွံ ဒှ် တမ်ရိုဟ် သဇိုင် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် သဘောၚ်ဓဝ် ဗုဒ္ဓဘာသာ မပ္တံ ကု သစ္စာ ပန်၊ မဂ္ဂင် ဒစာံ၊ ကေုာံ [wikt:mnw:ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်|ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်] ရ။ ဍေံ ဝွံ ပါ် လဝ် နိကာယ် (Nikayas - Collections) ၅ သာ်- * '''ဒီဃနိကာယ် (Dīgha Nikāya):''' ပကောံ လဝ် သုတ္တန် မဂၠိင် ၃၄ သုတ် (ဥပမာ- မဟာသတိပဋ္ဌာနသုတ်)။ * '''မဇ္ဇျိမနိကာယ် (Majjhima Nikāya):''' ပကောံ လဝ် သုတ္တန် မဇမၠိင် လဒေါဝ် ၁၅၂ သုတ်။ * '''သံယုတ္တနိကာယ် (Saṃyutta Nikāya):''' ပကောံ လဝ် သုတ္တန် ၜိုတ် ၂,၈၈၉ သုတ် မစွံ လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ (ဥပမာ- ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ်)။ * '''အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် (Aṅguttara Nikāya):''' ပကောံ လဝ် သုတ္တန် မပါ် လဝ် နကဵု လၟိဟ် ကဏ္ဍ နူ ၁ စဵုကဵု ၁၁။ * '''ခုဒ္ဒကနိကာယ် (Khuddaka Nikāya):''' ပကောံ လဝ် သုတ္တန် ဍောတ်တ် ကေုာံ ဝင် မပ္တံ ကု ဓမ္မပဒ (Dhammapada)၊ ဇာတ် (Jataka tales)၊ ကေုာံ ထေရဂါထာ တအ် ရ။<ref>Bodhi, Bhikkhu (2000). *The Connected Discourses of the Buddha: A Translation of the Samyutta Nikaya*. Wisdom Publications.</ref> == ၅. အဘိဓမ္မပိဋကတ် (The Abhidhamma Piṭaka) == အဘိဓမ္မပိဋကတ် (Basket of Special Doctrine) ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သဘောၚ်ဓဝ် ပရမတ္ထ ၄ သာ် မတွံဂး စိုတ်၊ စေတသိက်၊ ရုပ်၊ ကေုာံ နိဗ္ဗာန် နကဵု ဉာဏ် ပညာ မဇြိုဟ်နက် လောန် ရ။ ဍေံ ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူ သုတ္တန် မဟီု တွံ နကဵု ပူဂိုလ် တုဲ၊ ဍေံ ဟီု တွံ နကဵု သဘောၚ်ဓဝ် ล้วนๆ ရ။ ပါ် လဝ် ၇ ကျာံ (ဟွံသေင်မ္ဂး ပြကိုဟ် ၇)- ၁။ ဓမ္မသင်္ဂဏဳ (Dhammasaṅgaṇī) ၂။ ဝိဘင်း (Vibhaṅga) ၃။ ဓာတုကထာ (Dhātukathā) ၄။ ပုဂ္ဂလပညတ် (Puggalapaññatti) ၅။ ကထာဝတ္ထု (Kathāvatthu) ၆။ ယမိုက် (Yamaka) ၇။ ပဋ္ဌာန် (Paṭṭhāna) - တွံ ထ္ၜး သဘောၚ် ပစ္စယ် ၂၄ ပြကာ မဇၞော်လှဲလး အိုတ် ရ။<ref>Narada Maha Thera (1987). *A Manual of Abhidhamma*. Buddhist Missionary Society.</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ ဇယား: သရုပ် ပိဋကတ် ပိ |- ! ယၟု ပြကိုဟ် (ပါဠိ) !! အဓိပ္ပါယ် (မန်) !! ပရူပရာ အဓိက !! သွက် ညးလဵု ဂၠိုင် ရော |- | '''ဝိနယ ပိဋကတ်''' || ထိုင် ဝိနယ် ကေုာံ ဒ္ဂေတ် || သၞောဝ်၊ ဒ္ဂေတ် လၟေတ်၊ သၞောတ် အုပ်ကွပ် || သံဃာ (ခမဳ ကေုာံ ထေရဳ) |- | '''သုတ္တန္တ ပိဋကတ်''' || ထိုင် သုတ္တန် ကေုာံ ဂလာန် || ပေါဲဓမ္မဒေသနာ၊ ဝင်၊ တမ်မူလ ဓရ် || သံဃာ ကေုာံ ဒါယကာ သီုဖအိုတ် |- | '''အဘိဓမ္မ ပိဋကတ်''' || ထိုင် သဘောၚ်ဓဝ် မပြဲ || စိုတ်၊ စေတသိက်၊ ရုပ်၊ ဟိုတ် ကဵု ဖဵု || ညးမလ္ၚတ် ပညာ တၠပညာ တအ် |} == ၆. ဘာသာပါဠိ ကေုာံ ပွမကၠာဲစၠောအ် (Pāli Language and Translations) == ပိဋကတ်ပိ တမ်မူလ အလုံအိုတ်သီု ဂှ် ချူ လဝ် နကဵု [[ပါဠိ]] (Pāli) မဒှ် ဘာသာ အရေဝ် မကြပ် ကု ဘာသာ မာဂဓ (Magadhi) မဒှ် အရေဝ် ကျာ်တြဲ ဟီု တွံ လဝ် ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ ရ။ ဘာသာ ပါဠိ ဏအ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု မလိက် (Script) ဍေံ တုဲ၊ ညးတအ် ချူ စုတ် နကဵု မလိက် မန်၊ ဗၟာ၊ သေံ၊ လင်္ကာ ကေုာံ လာတေန် အတိုင် ရမျာင် မဖ္ဍေါတ် ရ။ ပ္ဍဲ ဒေသ ရးမည (ဍုင်မန်) မ္ဂး ကျာ်ဇၞော် အစာ တၠပညာ ဂကူမန် တအ် ကၠာဲစၠောအ် လဝ် ပိဋကတ်ပိ နူကဵု ဘာသာ ပါဠိ ဇရေင် ဘာသာမန် နူကဵု ခေတ် ဟံသာဝတဳ ကေုာံ သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ တေအ် ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး ဂကောံ ပိဋကတ် မန် (Mon Tipitaka Association) တအ် ဆက် ဂစာန် ကၠာဲစၠောအ် ကေုာံ ပတိတ် လိက် အုပ် ပိဋကတ် ဘာသာမန် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ရ။<ref>Cousins, L. S. (1996). "Pali oral literature". *Buddhist Studies*, p. 1-11.</ref> == ၇. ထေရဝါဒ ကေုာံ တန်ဖျူ ပိဋကတ် (Theravada and the Importance of Tipitaka) == ပိဋကတ်ပိ ဝွံ ဒှ် လမျီု သာသနာ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ ရ။ ယဝ်ရ ပိဋကတ် ဟွံမဲ မ္ဂး သာသနာ ညံင်ဂွံ တန်တဴ အာ ဗွဲမခိုင်ကၠိုက် ဂှ် ဟွံမာန် ရ။ * '''ပရိယတ္တိ (Pariyatti):''' ပွမလ္ၚတ် ဗှ် ဓရ် ပိဋကတ် တအ် ဝွံ ဒှ် ဇြဟတ် ထံက်ပင် သွက်ဂွံ တီ သဘောၚ်ဓဝ် ဍာံ။ * '''ပဋိပတ္တိ (Patipatti):''' ပွမဒ္ဂေတ် ဗက် ကေုာံ ပၟဝ် ကမ္မဌာန် ဂှ် ဒး ဒုင်သဇိုင် ကု နဲကဲ မပါ ပ္ဍဲ သုတ္တန် ကေုာံ အဘိဓမ္မ တအ်။ * '''ပဋိဝေဓ (Pativedha):''' ပွမအာစိုပ် ဉာဏ် ကေုာံ ဗၠးၜး (နိဗ္ဗာန်) ဂှ် ဒှ် ဖဵု မကၠုင် နူ လ္ၚတ် ကေုာံ ဒ္ဂေတ် ဗက် ပိဋကတ် ရ။<ref>Walpola Rahula (1959). *What the Buddha Taught*. Grove Press, p. 12.</ref> == ၈. သင်္ဂါယန ၆ ဝါ ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ (The Six Buddhist Councils and Preservation) == [[File:Chattha_Sangayana.jpg|thumb|left|200px|ဂကောံ သံဃာဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ပေါဲ ဆဋ္ဌသင်္ဂါယန (Chattha Sangayana) ပ္ဍဲ ဍုင်လ္ဂုင်။]] ပရေင် မင်မဲ ပိဋကတ် ဝွံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ပေါဲ သင်္ဂါယန ဂမၠိုင် ရ- * ပထမ၊ ဒုတိယ၊ ကေုာံ တတိယ သင်္ဂါယန: ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဍုင် အိန္ဒိယ။ * စတုတ္ထ သင်္ဂါယန: ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ သဳဟိုဠ် (ချူ ပတိုန် လတူ သၠရိုတ်)။ * ပဉ္စမ သင်္ဂါယန: ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဍုင် မာန္တလေဝ် (Mandalay) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၇၁၊ သၟိင် မင်းတုန်း ခၞံ ပတိုန် လိက် ပိဋကတ် လတူ တၟအ် ၇၂၉ တိုင် (မဒှ် လိက်အုပ် ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ)။ * ဆဋ္ဌ သင်္ဂါယန (Sixth Council): ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဍုင်လ္ဂုင် (Yangon) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၄ စဵုကဵု ၁၉၅၆ သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ၂၅၀၀ သၞာံ သာသနာ တုဲ သံဃာ နူ ဍုင် ထေရဝါဒ ၅ ဍုင် ပါလုပ် ကလေင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တုဲ တက်ပတိတ် လိက် အုပ် ချိုတ်တ်ပၠိုတ်တ် ရ。<ref>Mendis, N. K. G. (1985). *The Abhidhamma in Practice*. Buddhist Publication Society.</ref> == ၉. ပိဋကတ် ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် ကေုာံ ဒဳဂျဳတေဝ် (The Tipitaka in Modern and Digital Era) == စိုပ် ခေတ် နဲပညာ လၟုဟ် မ္ဂး ပြကိုဟ် ပိဋကတ်ပိ ဝွံ ဟွံဒး ဗှ် ဆ ပ္ဍဲ လိက် အုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး သၠရိုတ် ဓဝ် ရ၊ ညးတအ် ပၠောပ် လဝ် ပ္ဍဲ စက် ကောမ်ပျူတာ ကေုာံ အေန်တာနဲ ဗွဲမစိစောန် ယျ။ * ဂကောံ သာသနာ VRI (Vipassana Research Institute) တအ် ပတိတ် လဝ် **Chattha Sangayana CD/Web** မၞုံ ကု ပါဠိ ပိဋကတ် အလုံအိုတ်သီု။ * မုက်လိက် **Access to Insight** ကေုာံ **SuttaCentral** တအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် ညံင် ညးလွပ် ဂၠးတိ တအ် ဂွံ ဗှ် လ္ၚတ် ပိဋကတ် နကဵု ဘာသာ အင်္ဂလိက် ကေုာံ ဘာသာ တၞဟ်ဟ် မာန် ရ။ * လိက် ပိဋကတ် မန် လေဝ် ကလိဂွံ ပ္ဍဲ Application နာနာ တအ် မာန် တုဲ သွက် ညးသၟတ် တအ် ဂွံ လ္ၚတ် လောဲသွာ တိုန် ရ။<ref>Anālayo, Bhikkhu (2014). *The Dawn of Abhidharma*. Hamburg University Press.</ref> == ၁၀. မစၞောန်ပညုင် ကေုာံ သက်သဳဂမၠိုၚ် (References and External Links) == <references /> '''လေန် ကေုာံ တင်နင် မ္ၚး (External Resources):''' * [https://www.youtube.com/watch?v=1rY180bC81I ဝင် ပွမပကောံ ပိဋကတ် (YouTube - English)] * [https://en.wikipedia.org/wiki/Pali_Canon Pali Canon] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်။ * [https://suttacentral.net SuttaCentral] - လိက် ပိဋကတ် ပါဠိ ကေုာံ ဘာသာ နာနာ အန်လာင်။ * [https://www.accesstoinsight.org Access to Insight] - လိက် ကၠာဲ သုတ္တန် အင်္ဂလိက်။ {{Navbox | name = ပိဋကတ်ပိ | title = [[ပိဋကတ်ပိ]] (Tipiṭaka) | listclass = hlist | state = uncollapsed | group1 = [[ဝိနယပိဋကတ်]] | list1 = * သုတ္တဝိဘင်္ဂ * မဟာဝဂ္ဂ * စူဠဝဂ္ဂ * ပရိဝါရ | group2 = [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]] | list2 = * ဒီဃနိကာယ် * မဇ္ဇျိမနိကာယ် * သံယုတ္တနိကာယ် * အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် * ခုဒ္ဒကနိကာယ် (ဓမ္မပဒ၊ ဇာတ်) | group3 = [[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]] | list3 = * ဓမ္မသင်္ဂဏဳ * ဝိဘင်း * ဓာတုကထာ * ပုဂ္ဂလပညတ် * ကထာဝတ္ထု * ယမိုက် * ပဋ္ဌာန် | group4 = ကဏ္ဍ မဆက်စပ် | list4 = * [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] * [[ပါဠိ]] * [[သင်္ဂါယန]] * [[ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ]] }} [[ကဏ္ဍ:ပိဋကတ်ပိ]] [[ကဏ္ဍ:ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] [[ကဏ္ဍ:ပါဠိ]] [[ကဏ္ဍ:လိက်ပြကိုဟ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]] thdxbisez96fwsbqbi7fagnr7ig2zve 54849 54843 2026-05-11T11:02:56Z Aue Nai 24 /* ၂. ဝင် ကေုာံ ပွမပကောံပကေဝ် (History and Compilation) */ 54849 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=May 2026}} {{Infobox religious text | name = ပိဋကတ်ပိ (Tipiṭaka) | native_name = ติปิฏก (Tipiṭaka) / ပါဠိပိဋက | image = [[File:Pali_Manuscript.jpg|250px|center|လိက် သၠရိုတ် ပါဠိ ပိဋကတ် ပိ]] | caption = လိက် သၠရိုတ် ပါဠိ တြေံ မဒှ် သက်သဳ ပွမမင်မဲ လဝ် ဓရ် ပိဋကတ်ပိ ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်။ | religion = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] | author = [[ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ]] (တမ်မူလ) ကေုာံ သံဃာတအ် ပကောံပကေဝ် | language = [[ပါဠိ]] (Pāli) | period = ၜိုတ် ၅ ဗွဝ်ကၠံ ကိုပ်ကၠာ သၞာံခရေတ် (တွံ) – ၁ ဗွဝ်ကၠံ ကိုပ်ကၠာ သၞာံခရေတ် (ချူ) | sections = [[ဝိနယပိဋကတ်]]၊ [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]]၊ [[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]] | word_count = ၜိုတ် ၂.၅ ပြကောဋိ မလိက် (အလုံ ပါဠိ) }} '''ပိဋကတ်ပိ''' ({{lang-en|Tipiṭaka / Pāli Canon}}, {{lang-pi|Tipiṭaka}}) ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် ဓရ် အဓိက ကေုာံ ပြကိုဟ် မတြေံ အိုတ် ပ္ဍဲ ပရေင် သာသနာ [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ရ။ ယၟု မ္ဂး "တိပိဋက" ဏအ် ဝွံ မၞုံ အဓိပ္ပါယ် "နိဓိ ပိ" ဟွံသေင်မ္ဂး "ထိုင် ပိ" ရ။ ပိဋကတ် ပိ ပြကိုဟ် ဏအ် ဝွံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု [[ဝိနယ ပိဋကတ်]] (Vinaya Piṭaka) မဆေင်စပ် ကု ဒ္ဂေတ် လၟေတ် ဝိနယ် ခမဳ တအ်၊ [[သုတ္တန္တ ပိဋကတ်]] (Sutta Piṭaka) မဆေင်စပ် ကု ပေါဲ ဓမ္မဒေသနာ သုတ္တန် ကျာ်တြဲ ကေုာံ ကွးသာဝက တအ်၊ ကေုာံ [[အဘိဓမ္မ ပိဋကတ်]] (Abhidhamma Piṭaka) မဆေင်စပ် ကု သဘောၚ်ဓဝ် ရုပ် နာမ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် တအ် ရ။<ref>Gombrich, Richard F. (2006). *Theravada Buddhism: A Social History from Ancient Benares to Modern Colombo*. Routledge, p. 4.</ref> ပိဋကတ်ပိ ဝွံ ဒှ် တမ်ရိုဟ် သဇိုင် သွက် ဂၠံင်တရဴ ပွမဇၞော်ပၟဝ် ကမ္မဌာန်၊ ပွမလ္ၚတ် ပညာ ကေုာံ ဒ္ဂေတ် လၟေတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ အလုံအိုတ်သီု ရ။ ဓရ် တအ် ဏအ် ဝွံ မင်မဲ ကၠုင် လဝ် နကဵု အဆက် နှုတ် (Oral tradition) နူ အခိင် ကျာ်တြဲ ပပရိနိဗ္ဗာန် တုဲ စဵုကဵု စိုပ် ခေတ် သၟိင် ဝဋ္ဋဂါမဏိ ပ္ဍဲ ဍုင် သဳဟိုဠ် (Sri Lanka) ပ္ဍဲ ၁ ဗွဝ်ကၠံ ကိုပ်ကၠာ ခရေတ် ဂှ် စ ချူ ပတိုန် လတူ လိက် သၠရိုတ် အလန် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။<ref>Norman, K. R. (1983). *Pali Literature*. Otto Harrassowitz, p. 30.</ref> == ၁. နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Etymology) == ဝေါဟာရ ပါဠိ "တိပိဋက" (Tipiṭaka) ဏအ် ဝွံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု မလိက် "တိ" (Ti) မၞုံ အဓိပ္ပါယ် "ပိ" ကေုာံ "ပိဋက" (Piṭaka) မၞုံ အဓိပ္ပါယ် "[wikt:mnw:ပိဋကတ်|ပိဋကတ်]]၊ ထိုင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး နိဓိ" ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဍေံ မၞုံ အဓိပ္ပါယ် ထိုင် ဓရ် ပိ သာ် မပကောံပကေဝ် လဝ် သဘောၚ်ဓဝ် ကျာ်တြဲ ရ။ ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ မ္ဂး ပြကိုဟ် ပိဋကတ်ပိ ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် မၞုံ ကု တန်ဖျူ အနဂ္ဃ မသၠုင် အိုတ် တုဲ၊ ဂကောံ ခမဳ သံဃာ တအ် လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒၟံင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။ ဍေံ တၞဟ်ခြာ နူ ပြကိုဟ် မဟာယာန (Mahayana Sutras) ဟိုတ်နူ ပိဋကတ်ပိ ဝွံ စွံ အာရီု လတူ သဘောၚ်ဓဝ် ဇေတ်တ် မဟွံနှဴ ကု ပရေင် ဒဏ္ဍာရဳ တၞဟ်ဟ် ရ။<ref>Harvey, Peter (2013). *An Introduction to Buddhism: Teachings, History and Practices*. Cambridge University Press, p. 88.</ref> == ၂. ဝင် ကေုာံ ပွမပကောံပကေဝ် (History and Compilation) == ဝင် ပွမပကောံပကေဝ် ပိဋကတ် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပွမပတိုန် သင်္ဂါယန (Buddhist Councils) ရ။ ကြဴနူ ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ပပရိနိဗ္ဗာန် ဂွံ ပိ ဂိတု ဂှ်၊ ပ္ဍဲ ဍုင် ရာဇဂြိုဟ် ဂှ် မဟာကဿပ မထေရ် က္ဍိုက်ပ် တုဲ ကၠောန် ဗဒှ် သင်္ဂါယန ပထမ (First Council) ရ။ ပ္ဍဲ ပေါဲ ဏအ် ဂှ်၊ အာနန္ဒာ မထေရ် ဝွံ ဖ္ဍေါတ် တွံ ကဵု သုတ္တန် တအ် တုဲ ဥပါလဳ မထေရ် ဂှ် ဖ္ဍေါတ် တွံ ကဵု ဝိနယ် တအ် ရ။ နူ ဂှ် စ တုဲ ပိဋကတ် ဝွံ ပါ် အာ နကဵု "နိကာယ်" တုဲ သံဃာ တအ် မင်မဲ ကၠုင် လဝ် နကဵု နှုတ် (Bhanaka tradition) ရ။ စိုပ် သင်္ဂါယန တတိယ ပ္ဍဲ လက်ထက် သၟိင် [[သၟိၚ် အသောက|အသောက]] ဂှ်၊ မောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿ မထေရ် ပကောံပကေဝ် တုဲ အဘိဓမ္မ ပိဋကတ် ဝွံ အာစိုပ် ဒတုဲ ဍိုက်ပေင် အာ ရ။<ref>Hirakawa, Akira (1990). *A History of Indian Buddhism*. University of Hawaii Press, p. 69.</ref> ကြဴနူ ဂှ် မဟိန္ဒ မထေရ် ရေင်တၠုင် ဏာ ပိဋကတ်ပိ ဇရေင် တကအ် သဳဟိုဠ် တုဲ၊ ပ္ဍဲ ၜိုတ် ၂၉ သၞာံ ကိုပ်ကၠာ ခရေတ် (ပ္ဍဲ သင်္ဂါယန စတုတ္ထ - ဌာန် အလုဝိဟာရ) ဂှ် သံဃာ တအ် စ ချူ ပတိုန် လိက် ပိဋကတ် လတူ သၠရိုတ် ညံင် ဟွံဂွံ ကၠေအ်ဗဒန် အာ ရ။ == ၃. ဝိနယပိဋကတ် (The Vinaya Piṭaka) == [[File:Buddhist_monks_collecting_alms.jpg|thumb|right|250px|ခမဳ သံဃာ တအ် မင်မဲ ဒ္ဂေတ် ဝိနယ် ကေုာံ တိတ် ပိဏ္ဍပါတ် အတိုင် ပညပ် ပ္ဍဲ ဝိနယပိဋကတ်။]] ဝိနယပိဋကတ် (Basket of Discipline) ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် မဆေင်စပ် ကု သၞောဝ်၊ ဒ္ဂေတ် လၟေတ်၊ ကေုာံ ပရေင် အုပ်ကွပ် အလုံ ဂကောံ သံဃာ (ခမဳ ဇၞော် ကေုာံ ထေရဳ) တအ် ရ။ ဍေံ ဝွံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ပြကိုဟ် အဓိက ၃ သာ်- ၁။ '''သုတ္တဝိဘင်္ဂ (Suttavibhanga):''' သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ထ္ၜး ကဵု သိက္ခာပိုဒ် ၂၂၇ သာ် (ပါတိမောက္ခ) သွက် ခမဳ ဇၞော် ကေုာံ ၃၁၁ သာ် သွက် ထေရဳ။ ပ္ဍဲ ဏအ် ပါလုပ် ပါရာဇိက ၄ သာ် မဒှ် ဒုဟ် ဇၞော် အိုတ် ရ။ ၂။ '''ခန္ဓက (Khandhaka):''' မပါ် လဝ် မဟာဝဂ္ဂ ကေုာံ စူဠဝဂ္ဂ။ တွံ ထ္ၜး ပရူ ဝင် သာသနာ ကေုာံ ကိစ္စ သံဃာ မပ္တံ ကု ဒဂိုန် ဝှ်၊ သဘင် ပဝါရဏာ တအ် ရ။ ၃။ '''ပရိဝါရ (Parivara):''' ဒှ် ပြကိုဟ် လက္ကရဴ အိုတ် မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကလေင် သရုပ် လဝ် ဝိနယ် တအ် ညံင်ဂွံ လ္ၚတ် လောဲသွာ ရ။<ref>Hinüber, Oskar von (1996). *A Handbook of Pāli Literature*. Walter de Gruyter, p. 8.</ref> == ၄. သုတ္တန္တပိဋကတ် (The Sutta Piṭaka) == သုတ္တန္တပိဋကတ် (Basket of Discourses) ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် မပကောံ လဝ် ပေါဲ ဓမ္မဒေသနာ၊ ဂလာန် တွံ၊ ကေုာံ ဒဏ္ဍာရဳ ကျာ်တြဲ ကေုာံ သာဝက တအ် ရ။ ဍေံ ဝွံ ဒှ် တမ်ရိုဟ် သဇိုင် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် သဘောၚ်ဓဝ် ဗုဒ္ဓဘာသာ မပ္တံ ကု သစ္စာ ပန်၊ မဂ္ဂင် ဒစာံ၊ ကေုာံ [wikt:mnw:ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်|ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်] ရ။ ဍေံ ဝွံ ပါ် လဝ် နိကာယ် (Nikayas - Collections) ၅ သာ်- * '''ဒီဃနိကာယ် (Dīgha Nikāya):''' ပကောံ လဝ် သုတ္တန် မဂၠိင် ၃၄ သုတ် (ဥပမာ- မဟာသတိပဋ္ဌာနသုတ်)။ * '''မဇ္ဇျိမနိကာယ် (Majjhima Nikāya):''' ပကောံ လဝ် သုတ္တန် မဇမၠိင် လဒေါဝ် ၁၅၂ သုတ်။ * '''သံယုတ္တနိကာယ် (Saṃyutta Nikāya):''' ပကောံ လဝ် သုတ္တန် ၜိုတ် ၂,၈၈၉ သုတ် မစွံ လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ (ဥပမာ- ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ်)။ * '''အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် (Aṅguttara Nikāya):''' ပကောံ လဝ် သုတ္တန် မပါ် လဝ် နကဵု လၟိဟ် ကဏ္ဍ နူ ၁ စဵုကဵု ၁၁။ * '''ခုဒ္ဒကနိကာယ် (Khuddaka Nikāya):''' ပကောံ လဝ် သုတ္တန် ဍောတ်တ် ကေုာံ ဝင် မပ္တံ ကု ဓမ္မပဒ (Dhammapada)၊ ဇာတ် (Jataka tales)၊ ကေုာံ ထေရဂါထာ တအ် ရ။<ref>Bodhi, Bhikkhu (2000). *The Connected Discourses of the Buddha: A Translation of the Samyutta Nikaya*. Wisdom Publications.</ref> == ၅. အဘိဓမ္မပိဋကတ် (The Abhidhamma Piṭaka) == အဘိဓမ္မပိဋကတ် (Basket of Special Doctrine) ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သဘောၚ်ဓဝ် ပရမတ္ထ ၄ သာ် မတွံဂး စိုတ်၊ စေတသိက်၊ ရုပ်၊ ကေုာံ နိဗ္ဗာန် နကဵု ဉာဏ် ပညာ မဇြိုဟ်နက် လောန် ရ။ ဍေံ ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူ သုတ္တန် မဟီု တွံ နကဵု ပူဂိုလ် တုဲ၊ ဍေံ ဟီု တွံ နကဵု သဘောၚ်ဓဝ် ล้วนๆ ရ။ ပါ် လဝ် ၇ ကျာံ (ဟွံသေင်မ္ဂး ပြကိုဟ် ၇)- ၁။ ဓမ္မသင်္ဂဏဳ (Dhammasaṅgaṇī) ၂။ ဝိဘင်း (Vibhaṅga) ၃။ ဓာတုကထာ (Dhātukathā) ၄။ ပုဂ္ဂလပညတ် (Puggalapaññatti) ၅။ ကထာဝတ္ထု (Kathāvatthu) ၆။ ယမိုက် (Yamaka) ၇။ ပဋ္ဌာန် (Paṭṭhāna) - တွံ ထ္ၜး သဘောၚ် ပစ္စယ် ၂၄ ပြကာ မဇၞော်လှဲလး အိုတ် ရ။<ref>Narada Maha Thera (1987). *A Manual of Abhidhamma*. Buddhist Missionary Society.</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ ဇယား: သရုပ် ပိဋကတ် ပိ |- ! ယၟု ပြကိုဟ် (ပါဠိ) !! အဓိပ္ပါယ် (မန်) !! ပရူပရာ အဓိက !! သွက် ညးလဵု ဂၠိုင် ရော |- | '''ဝိနယ ပိဋကတ်''' || ထိုင် ဝိနယ် ကေုာံ ဒ္ဂေတ် || သၞောဝ်၊ ဒ္ဂေတ် လၟေတ်၊ သၞောတ် အုပ်ကွပ် || သံဃာ (ခမဳ ကေုာံ ထေရဳ) |- | '''သုတ္တန္တ ပိဋကတ်''' || ထိုင် သုတ္တန် ကေုာံ ဂလာန် || ပေါဲဓမ္မဒေသနာ၊ ဝင်၊ တမ်မူလ ဓရ် || သံဃာ ကေုာံ ဒါယကာ သီုဖအိုတ် |- | '''အဘိဓမ္မ ပိဋကတ်''' || ထိုင် သဘောၚ်ဓဝ် မပြဲ || စိုတ်၊ စေတသိက်၊ ရုပ်၊ ဟိုတ် ကဵု ဖဵု || ညးမလ္ၚတ် ပညာ တၠပညာ တအ် |} == ၆. ဘာသာပါဠိ ကေုာံ ပွမကၠာဲစၠောအ် (Pāli Language and Translations) == ပိဋကတ်ပိ တမ်မူလ အလုံအိုတ်သီု ဂှ် ချူ လဝ် နကဵု [[ပါဠိ]] (Pāli) မဒှ် ဘာသာ အရေဝ် မကြပ် ကု ဘာသာ မာဂဓ (Magadhi) မဒှ် အရေဝ် ကျာ်တြဲ ဟီု တွံ လဝ် ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ ရ။ ဘာသာ ပါဠိ ဏအ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု မလိက် (Script) ဍေံ တုဲ၊ ညးတအ် ချူ စုတ် နကဵု မလိက် မန်၊ ဗၟာ၊ သေံ၊ လင်္ကာ ကေုာံ လာတေန် အတိုင် ရမျာင် မဖ္ဍေါတ် ရ။ ပ္ဍဲ ဒေသ ရးမည (ဍုင်မန်) မ္ဂး ကျာ်ဇၞော် အစာ တၠပညာ ဂကူမန် တအ် ကၠာဲစၠောအ် လဝ် ပိဋကတ်ပိ နူကဵု ဘာသာ ပါဠိ ဇရေင် ဘာသာမန် နူကဵု ခေတ် ဟံသာဝတဳ ကေုာံ သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ တေအ် ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး ဂကောံ ပိဋကတ် မန် (Mon Tipitaka Association) တအ် ဆက် ဂစာန် ကၠာဲစၠောအ် ကေုာံ ပတိတ် လိက် အုပ် ပိဋကတ် ဘာသာမန် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ရ။<ref>Cousins, L. S. (1996). "Pali oral literature". *Buddhist Studies*, p. 1-11.</ref> == ၇. ထေရဝါဒ ကေုာံ တန်ဖျူ ပိဋကတ် (Theravada and the Importance of Tipitaka) == ပိဋကတ်ပိ ဝွံ ဒှ် လမျီု သာသနာ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ ရ။ ယဝ်ရ ပိဋကတ် ဟွံမဲ မ္ဂး သာသနာ ညံင်ဂွံ တန်တဴ အာ ဗွဲမခိုင်ကၠိုက် ဂှ် ဟွံမာန် ရ။ * '''ပရိယတ္တိ (Pariyatti):''' ပွမလ္ၚတ် ဗှ် ဓရ် ပိဋကတ် တအ် ဝွံ ဒှ် ဇြဟတ် ထံက်ပင် သွက်ဂွံ တီ သဘောၚ်ဓဝ် ဍာံ။ * '''ပဋိပတ္တိ (Patipatti):''' ပွမဒ္ဂေတ် ဗက် ကေုာံ ပၟဝ် ကမ္မဌာန် ဂှ် ဒး ဒုင်သဇိုင် ကု နဲကဲ မပါ ပ္ဍဲ သုတ္တန် ကေုာံ အဘိဓမ္မ တအ်။ * '''ပဋိဝေဓ (Pativedha):''' ပွမအာစိုပ် ဉာဏ် ကေုာံ ဗၠးၜး (နိဗ္ဗာန်) ဂှ် ဒှ် ဖဵု မကၠုင် နူ လ္ၚတ် ကေုာံ ဒ္ဂေတ် ဗက် ပိဋကတ် ရ။<ref>Walpola Rahula (1959). *What the Buddha Taught*. Grove Press, p. 12.</ref> == ၈. သင်္ဂါယန ၆ ဝါ ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ (The Six Buddhist Councils and Preservation) == [[File:Chattha_Sangayana.jpg|thumb|left|200px|ဂကောံ သံဃာဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ပေါဲ ဆဋ္ဌသင်္ဂါယန (Chattha Sangayana) ပ္ဍဲ ဍုင်လ္ဂုင်။]] ပရေင် မင်မဲ ပိဋကတ် ဝွံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ပေါဲ သင်္ဂါယန ဂမၠိုင် ရ- * ပထမ၊ ဒုတိယ၊ ကေုာံ တတိယ သင်္ဂါယန: ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဍုင် အိန္ဒိယ။ * စတုတ္ထ သင်္ဂါယန: ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ သဳဟိုဠ် (ချူ ပတိုန် လတူ သၠရိုတ်)။ * ပဉ္စမ သင်္ဂါယန: ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဍုင် မာန္တလေဝ် (Mandalay) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၇၁၊ သၟိင် မင်းတုန်း ခၞံ ပတိုန် လိက် ပိဋကတ် လတူ တၟအ် ၇၂၉ တိုင် (မဒှ် လိက်အုပ် ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ)။ * ဆဋ္ဌ သင်္ဂါယန (Sixth Council): ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဍုင်လ္ဂုင် (Yangon) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၄ စဵုကဵု ၁၉၅၆ သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ၂၅၀၀ သၞာံ သာသနာ တုဲ သံဃာ နူ ဍုင် ထေရဝါဒ ၅ ဍုင် ပါလုပ် ကလေင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တုဲ တက်ပတိတ် လိက် အုပ် ချိုတ်တ်ပၠိုတ်တ် ရ。<ref>Mendis, N. K. G. (1985). *The Abhidhamma in Practice*. Buddhist Publication Society.</ref> == ၉. ပိဋကတ် ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် ကေုာံ ဒဳဂျဳတေဝ် (The Tipitaka in Modern and Digital Era) == စိုပ် ခေတ် နဲပညာ လၟုဟ် မ္ဂး ပြကိုဟ် ပိဋကတ်ပိ ဝွံ ဟွံဒး ဗှ် ဆ ပ္ဍဲ လိက် အုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး သၠရိုတ် ဓဝ် ရ၊ ညးတအ် ပၠောပ် လဝ် ပ္ဍဲ စက် ကောမ်ပျူတာ ကေုာံ အေန်တာနဲ ဗွဲမစိစောန် ယျ။ * ဂကောံ သာသနာ VRI (Vipassana Research Institute) တအ် ပတိတ် လဝ် **Chattha Sangayana CD/Web** မၞုံ ကု ပါဠိ ပိဋကတ် အလုံအိုတ်သီု။ * မုက်လိက် **Access to Insight** ကေုာံ **SuttaCentral** တအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် ညံင် ညးလွပ် ဂၠးတိ တအ် ဂွံ ဗှ် လ္ၚတ် ပိဋကတ် နကဵု ဘာသာ အင်္ဂလိက် ကေုာံ ဘာသာ တၞဟ်ဟ် မာန် ရ။ * လိက် ပိဋကတ် မန် လေဝ် ကလိဂွံ ပ္ဍဲ Application နာနာ တအ် မာန် တုဲ သွက် ညးသၟတ် တအ် ဂွံ လ္ၚတ် လောဲသွာ တိုန် ရ။<ref>Anālayo, Bhikkhu (2014). *The Dawn of Abhidharma*. Hamburg University Press.</ref> == ၁၀. မစၞောန်ပညုင် ကေုာံ သက်သဳဂမၠိုၚ် (References and External Links) == <references /> '''လေန် ကေုာံ တင်နင် မ္ၚး (External Resources):''' * [https://www.youtube.com/watch?v=1rY180bC81I ဝင် ပွမပကောံ ပိဋကတ် (YouTube - English)] * [https://en.wikipedia.org/wiki/Pali_Canon Pali Canon] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်။ * [https://suttacentral.net SuttaCentral] - လိက် ပိဋကတ် ပါဠိ ကေုာံ ဘာသာ နာနာ အန်လာင်။ * [https://www.accesstoinsight.org Access to Insight] - လိက် ကၠာဲ သုတ္တန် အင်္ဂလိက်။ {{Navbox | name = ပိဋကတ်ပိ | title = [[ပိဋကတ်ပိ]] (Tipiṭaka) | listclass = hlist | state = uncollapsed | group1 = [[ဝိနယပိဋကတ်]] | list1 = * သုတ္တဝိဘင်္ဂ * မဟာဝဂ္ဂ * စူဠဝဂ္ဂ * ပရိဝါရ | group2 = [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]] | list2 = * ဒီဃနိကာယ် * မဇ္ဇျိမနိကာယ် * သံယုတ္တနိကာယ် * အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် * ခုဒ္ဒကနိကာယ် (ဓမ္မပဒ၊ ဇာတ်) | group3 = [[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]] | list3 = * ဓမ္မသင်္ဂဏဳ * ဝိဘင်း * ဓာတုကထာ * ပုဂ္ဂလပညတ် * ကထာဝတ္ထု * ယမိုက် * ပဋ္ဌာန် | group4 = ကဏ္ဍ မဆက်စပ် | list4 = * [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] * [[ပါဠိ]] * [[သင်္ဂါယန]] * [[ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ]] }} [[ကဏ္ဍ:ပိဋကတ်ပိ]] [[ကဏ္ဍ:ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] [[ကဏ္ဍ:ပါဠိ]] [[ကဏ္ဍ:လိက်ပြကိုဟ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]] phe6vqjjdv8pj7qcxcztvk9a1vapuug 0 8320 54851 49936 2026-05-11T11:13:31Z Aue Nai 24 54851 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=May 2026}} {{Infobox social movement | name = LGBT (ဂကောံ မၞိဟ် LGBT) | image = [[File:Gay_Pride_Flag.svg|250px|center|အလာံ တ္ၚဲ (Rainbow Flag)]] | caption = အလာံ တ္ၚဲ (Rainbow Flag) ဝွံ ဒှ် သင်္ကေတ အဓိက သွက် ဂကောံ မၞိဟ် LGBT အလုံ ဂၠးတိ ရ။ | scope = အလုံ ဂၠးတိ (Global) | focus = ပရေင် အခေါင်အရာ မၞိဟ်၊ ပရေင် တုပ်သၟဟ် ကေုာံ ပွမဒုင်တဲ ပရေင် လိင် ကေုာံ လက္ခဏာ မတၞဟ်ခြာ | origins = ချဳဒရာင် အခေါင်အရာ သၟတ် လပါ် လိင် ပ္ဍဲ လပါ် လက္ကရဴ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ (ဥပမာ- ပေါဲကလိုက်ကမဵု Stonewall သၞာံ ၁၉၆၉) | key_issues = [[ပရေင် တုပ်သၟဟ် ပွမတန်သ္ၚိကၟိန်]] (Same-sex marriage), စဵုဒၞာ ပရေင် ဍဵုဍိုက်, အခေါင် သွက် ညးမပြံင်လှာဲ လက္ခဏာ | abbreviations = LGBTQ, LGBTQIA+, GLBT }} '''LGBT''' ဝွံ ဒှ် မလိက် က္ဍိုပ် (Acronym) မကၠုင် နူ မလိက် အင်္ဂလိက် မတွံဂး '''L'''esbian (ဗြဴဆာန်ဗြဴ), '''G'''ay (တြုဟ်ဆာန်တြုဟ်), '''B'''isexual (ညးမဆာန် ၜါ လပါ်), ကေုာံ '''T'''ransgender (ညးမပြံင်လှာဲ လက္ခဏာ/လိင်) ရ။ မလိက် က္ဍိုပ် ဏအ် ဝွံ စ စကာ ကၠုင် လဝ် နူကဵု သၞာံ ၁၉၉၀ တအ် တုဲ ဍေံ ဝွံ စၞောန်ပညုင် ကဵု ဂကောံ မၞိဟ် မၞုံ ကု လညာတ် ကေုာံ ပရေင် ဒုင်စသိုင် လပါ် လိင် မတၞဟ်ခြာ နူကဵု ညးမဆာန် လိင် တၞဟ်ခြာ (Heterosexual) ကေုာံ ညးမၞုံ လက္ခဏာ တုပ် ကု အခိင် မသၠးဂၠံဂဝ် (Cisgender) တအ် ရ။<ref>American Psychological Association. (2008). *Answers to your questions: For a better understanding of sexual orientation and homosexuality*. Washington, DC.</ref> ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး ညးတအ် မလေပ် စကာ ဝေါဟာရ '''LGBTQ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''LGBTQIA+''' သွက်ဂွံ ပံင်ကောံ စုတ် ဂကောံ မၞိဟ် မၞုံ ကု လက္ခဏာ လိင် တၞဟ်ဟ် မပ္တံ ကု Queer, Intersex, ကေုာံ Asexual တအ် ရ။ ဂကောံ LGBT ဝွံ ဒှ် ဂကောံ မဇၞော်လှဲလး တုဲ ညးတအ် ဂစာန် ချဳဒရာင် ဒၟံင် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင်အရာ တုပ်သၟဟ်، ပရေင် စဵုဒၞာ နူ ပွမဍဵုဍိုက်၊ ကေုာံ အခေါင် သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် သ္ၚိကၟိန် (Same-sex marriage) အလုံ ဂၠးတိ ရ။ == ၁. နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Etymology) == ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ စကာ ဝေါဟာရ "LGBT" ဏအ် ဂှ်၊ ပ္ဍဲ အခိင် ကိုပ်ကၠာ တေအ် ညးတအ် စကာ လဝ် ဝေါဟာရ မဆေင် ကု ဂဥုဲ မပ္တံ ကု "Homosexual" ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၀ ကေုာံ ၁၉၆၀ တအ် ဂှ် ဝေါဟာရ ဏအ် ဝွံ ဒှ် အရာ မကဵု အဓိပ္ပါယ် ပရေင် ယဲ ကေုာံ ပရေင် ကမၠောန် မဟွံခိုဟ် (Negative connotation) တုဲ ညးတအ် ပြံင်လှာဲ စကာ ကၠုင် ဝေါဟာရ "Gay" (ဂေး) ရ။ ဆဂး ဝေါဟာရ Gay ဂှ် ဍေံ စၞောန်ပညုင် ဆ တြုဟ်ဆာန်တြုဟ် ဓဝ် တုဲ၊ ဗြဴဆာန်ဗြဴ တအ် အာတ်မိက် ကၠုင် ညံင်ဂွံ စကာ ယၟု ညးတအ် "Lesbian" ကီု ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၀ တအ် ဂှ် ညးတအ် စ စကာ "LGB" တုဲ စိုပ် သၞာံ ၁၉၉၀ တအ် မ္ဂး ညးမပြံင်လှာဲ လက္ခဏာ (Transgender) တအ် လေဝ် ပါလုပ် ကၠုင် တုဲ ဝေါဟာရ "LGBT" ဏအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။<ref>Faderman, Lillian (1991). *Odd Girls and Twilight Lovers: A History of Lesbian Life in Twentieth-Century America*. Penguin Books, p. 210-215.</ref> == ၂. မအက္ခရ် အဓိက ကေုာံ သဘောၚ်ဓဝ် (Core Letters and Concepts) == LGBT ဝွံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဂကောံ အဓိက ပန် သာ် မတွံဂး- {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ ပွံက် အဓိပ္ပါယ် မအက္ခရ် LGBT |- ! မအက္ခရ် !! ဝေါဟာရ အင်္ဂလိက် !! အဓိပ္ပါယ် (မန်) !! ပွံက် သရုပ် |- | '''L''' || Lesbian || ဗြဴဆာန်ဗြဴ || မၞိဟ်ဗြဴ မၞုံ ကု ပရေင် ဆာန်ကၟိန် ကေုာံ ပရေင် စိုတ်ဓါတ် ဆက်စပ် ကု မၞိဟ်ဗြဴ ကေုာံ ရေင်သကအ်။ |- | '''G''' || Gay || တြုဟ်ဆာန်တြုဟ် || မၞိဟ်တြုဟ် မၞုံ ကု ပရေင် ဆာန်ကၟိန် ကု မၞိဟ်တြုဟ် ကေုာံ ရေင်သကအ် (လဆောဝ် စကာ သွက် မၞိဟ်ဗြဴ ကီု လေဝ် ဂွံ)။ |- | '''B''' || Bisexual || ညးမဆာန် ၜါ လပါ် || ပူဂိုလ် မၞုံ ကု ပရေင် ဆာန်ကၟိန် ကု လိင် သီု ၜါ လပါ် (တြုဟ် ကေုာံ ဗြဴ)။ |- | '''T''' || Transgender || ညးမပြံင်လှာဲ လက္ခဏာ || ပူဂိုလ် မၞုံ ကု လက္ခဏာ ပရေင် စိုတ် ဟွံတုပ် ကု လိင် မစၟတ်သမ္တီ လဝ် နူ အခိင် မသၠးဂၠံဂဝ်။ (ဥပမာ- သၠးဂၠံဂဝ် နဒဒှ် တြုဟ် ဆဂး ဂျိုင် လမျီု နဒဒှ် ဗြဴ) |} တင်စၟတ်: L, G, ကေုာံ B ဂှ် ဒှ် ပရေင် ဆာန်ကၟိန် လိင် (Sexual Orientation) တုဲ၊ T ဂှ် ဒှ် ပရေင် လက္ခဏာ လိင် (Gender Identity) ရ။ ဍေံ ၜါ သာ် ဏအ် ဝွံ ဟွံတုပ် ရေင်သကအ် ရ။<ref>Stryker, Susan (2008). *Transgender History*. Seal Press, p. 11-12.</ref> == ၃. ပရေင်ပါလုပ် မလိက် တၞဟ်ဟ် (LGBTQ+ and Further Inclusions) == သွက်ဂွံ ကဵု အခေါင် ပါလုပ် သွက် ဂကောံ မၞိဟ် မၞုံ ကု ပရေင် ဒုင်စသိုင် လိင် တၞဟ်ဟ် မဟွံပါလုပ် ပ္ဍဲ ပန် သာ် လတူ ဏအ် မ္ဂး ညးတအ် ထပ် စုတ် မအက္ခရ် တၞဟ်ဟ် ရ။ * '''Q (Queer / Questioning):''' ညးမၞုံ လက္ခဏာ ဟွံလုပ် ကိုက် ကု သၞောတ် ဓမ္မတာ (Queer)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ညးမဃော ဂၠာဲ သ္ၚေဝ် စမ်ၜတ် လက္ခဏာ ဇကု ဏီ (Questioning)။ * '''I (Intersex):''' ညးမသၠးဂၠံဂဝ် ကၠုင် သီု မၞုံ ကု ဓါတ် ခန္ဓကာယ လိင် သီု ၜါ လပါ် မနှဴ ဒၟံင် ရေင်သကအ်။ * '''A (Asexual / Aromantic):''' ညးမဟွံမဲ ကု ပရေင် အာရီု ဆာန်ကၟိန် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင် လိင် ကု ညးလဵု မွဲ ရ။ * '''+ (Plus):''' သင်္ကေတ "အပေါင်း" ဝွံ စၞောန်ပညုင် ကဵု ဂကောံ လိင် တၞဟ်ဟ် သီုဖအိုတ် မပ္တံ ကု Pansexual, Non-binary တအ် ရ။<ref>Gold, Michael (2018-06-21). "The ABCs of L.G.B.T.Q.I.A.+". *The New York Times*.</ref> == ၄. ဝင် ကေုာံ ချဳဒရာင် အခေါင်အရာ (History and Rights Movement) == [[File:Stonewall_Inn_1969.jpg|thumb|left|250px|Stonewall Inn ပ္ဍဲ နျူယံက်၊ မဒှ် ဌာန် တမ်မူလ ပေါဲ ကလိုက်ကမဵု သွက် အခေါင်အရာ LGBT ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၉။]] ပ္ဍဲ ဝင် တမၠာ တေအ် (ဥပမာ- ခေတ် ဂရိတ် ကေုာံ ရောမ) မ္ဂး ပရေင် ဆာန်ကၟိန် အကြာ လိင် တုပ် ဂှ် ဒှ် အရာ ဓမ္မတာ မွဲ ကီု လေဝ်၊ ကြဴနူ သာသနာ မယှ်ေသှ်ေ ကျာ် မွဲ ဓဝ် (Abrahamic religions) ပြးဇး ကၠုင် ဂှ်၊ ပရေင် ဏအ် ဒးဒုင် ကၟာတ်လဒဵု ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ဒုဟ် ဥပဒေ ရ။ ပရေင် ချဳဒရာင် သွက် အခေါင်အရာ LGBT ခေတ် တၟိ ဝွံ စ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲ လပါ် စ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ပ္ဍဲ ဂျာမနဳ (Institut für Sexualwissenschaft) ရ။ ဆဂး ပေါဲ အဓိက မဖန်ဗဒှ် ကဵု ချဳဒရာင် အလုံ ဂၠးတိ ဂှ် ဒှ် '''ပေါဲ ကလိုက်ကမဵု သတုန်ဝေါလ် (Stonewall Riots)''' မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၉ ပ္ဍဲ ဍုင် နျူယံက် (New York) ရ။ ဂကောံ LGBT တအ် ဒစဵုဒစး ပရေင် ရပ်စုတ် ထံင် နူကဵု ဗၠာဲရက် တအ် တုဲ နူ ဂှ် စ တုဲ ဂကောံ ဂၠာဲ အခေါင်အရာ တအ် ကတဵု မံက်ဂတဝ် ကၠုင် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။<ref>Chauncey, George (1995). *Gay New York: Gender, Urban Culture, and the Making of the Gay Male World*. Basic Books.</ref> == ၅. သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေင်တုပ်သၟဟ် (Law and Equality) == [[File:World_laws_pertaining_to_homosexual_relationships_and_expression.svg|thumb|right|300px|မြေပုံ ဂၠးတိ သၞောဝ် ဥပဒေ မဆေင် ကု LGBT (အသာ် သ္ၚေက် ဂှ် အခေါင် ဒက် သ္ၚိကၟိန် နွံ တုဲ၊ အသာ် ဍီု ဂှ် ဒှ် ဒုဟ် သၞောဝ်ဥပဒေ)]] ပရေင် သၞောဝ် ဥပဒေ မဆေင် ကု LGBT ဝွံ တၞဟ်ခြာ တဴ ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ရ။ * '''ပွမကဵု အခေါင် ဒက်ပ္တန် သ္ၚိကၟိန် (Same-sex marriage):''' ဍုင် နေသာလာန် (Netherlands) ဝွံ ဒှ် ဍုင် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် မကဵု အခေါင် တုပ်သၟဟ် သွက် လိင် တုပ် ဂွံ ဒက် သ္ၚိကၟိန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၁ ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး ဍုင် ၜိုတ် ၃၀ ပြင် (မပ္တံ ကု အမေရိကာန်၊ အင်္ဂလာန်၊ ထာဲဝါန်) ကဵု လဝ် အခေါင် ဏအ် ရ။ * '''ပွမစၟတ်သမ္တီ ဒုဟ် (Criminalization):''' ပ္ဍဲ ဍုင် လ္ၚဵု မပ္တံ ကု ဍုင် အာရပ် ကေုာံ ဍုင် အာဖရိက ဗွဲမဂၠိုင် မ္ဂး ပရေင် ဆာန်ကၟိန် လိင် တုပ် ဂှ် ဒှ် ဒုဟ် ဥပဒေ တုဲ လဆောဝ် မ္ဂး သီု ဒးဒုင် ဖျေဟ် ဒုဟ် ဂစိုတ် ဏီ ရ။<ref>ILGA World (2020). *State-Sponsored Homophobia Report*. International Lesbian, Gay, Bisexual, Trans and Intersex Association.</ref> == ၆. ယေန်သၞာင် ကေုာံ သဘင် ပရိုက် (Culture and Pride Events) == ယေန်သၞာင် LGBT ဝွံ မၞုံ ကု သင်္ကေတ ကေုာံ သဘင် မပြာကတ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ * '''ဂိတု ပရိုက် (Pride Month):''' ဂိတု ဂျောန် (June) ဂှ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် ဂိတု Pride Month သွက်ဂွံ ဗှ် သမ္တီ ပေါဲ သတုန်ဝေါလ် တုဲ သဘင် ကွာ် ဂၠံင် (Pride Parade) တအ် မလေပ် ကၠောန် ပ္ဍဲ ဍုင် ဇၞော်ဂမၠိုင် ရ။ * '''အလာံ တ္ၚဲ (Rainbow Flag):''' ဂဳဗတ် ဗေကာ (Gilbert Baker) ဝွံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် အလာံ ဏအ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၈ ရ။ အသာ် ဇၟာပ် သာ် ဝွံ မၞုံ ကု အဓိပ္ပါယ် မပ္တံ ကု လမျီု၊ လွဳပရာ၊ လျးတ္ၚဲ၊ သဘာဝ၊ ကေုာံ ဇြဟတ် စိုတ် ရ။ * ဗွဲကြဴ ဏအ် အလာံ တၟိ မကော်စ "Progress Pride Flag" မထပ် စုတ် လဝ် အသာ် မစၞောန် ကု မၞိဟ် လိင် ပြံင်လှာဲ ကေုာံ မၞိဟ် ဇၞော် မၞုံ ကု အသာ် စၞာံ လမ္စံက် တအ် လေဝ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။<ref>D'Emilio, John (1983). *Sexual Politics, Sexual Communities*. University of Chicago Press.</ref> == ၇. ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် (Health and Social Issues) == ဂကောံ မၞိဟ် LGBT တအ် ဝွံ ဒး ဆဵုဂဗ ကု ပြသၞာ ပရေင် မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင် ထတ်ယုက် မဇၞော် လောန် ရ။ * '''ပရေင် စိုတ်ဓါတ် (Mental Health):''' ဟိုတ်နူ ပွမဒးဒုင် ဍဵုဍိုက် ကေုာံ ဟွံဒုင်တဲ နူ မိမ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ မၞိဟ် တုဲ၊ သၟတ် LGBT ဗွဲမဂၠိုင် ဒး ဆဵုဂဗ ယဲ စိုတ် ဍိုန်လျ (Depression) ကေုာံ အန္တရာယ် ပွမဂစိုတ် ဇကု မသၠုင် လောန် ရ။ * '''ယဲ HIV/AIDS:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၀ တအ် ဂှ် ကပ် ယဲ AIDS ပြးဇး ကၠုင် တုဲ ဂကောံ LGBT (ဗွဲတၟေင် မၞိဟ်တြုဟ်) တအ် ဒးဒုင် လေင် လမျီု ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး ဂဥုဲ မပ္တံ ကု PrEP တအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် တုဲ ပရေင် စဵုဒၞာ ခိုဟ် တိုန် ဗွဲမလောန် ရ။<ref>Meyer, I. H. (2003). "Prejudice, social stress, and mental health in lesbian, gay, and bisexual populations". *Psychological Bulletin*.</ref> == ၈. သာသနာ ကေုာံ လညာတ် လတူ LGBT (Religion and LGBT) == လညာတ် သာသနာ လတူ LGBT ဝွံ တၞဟ်ခြာ တဴ ဗွဲမလောန် ရ။ * '''သာသနာ ခရေတ် ကေုာံ အေတ်သလာမ်:''' ဂိုဏ် တြေံ ဗွဲမဂၠိုင် ဝွံ ဟွံဒုင်တဲ ပရေင် ဆာန်ကၟိန် လိင် တုပ် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး ဘာကျာ် လ္ၚဵု တအ် စ ဒုင်တဲ ကေုာံ ကၠောန် ပေါဲ မင်္ဂလ သွက် ညးတအ် ကီု ရ။ * '''သာသနာ ဟိန္ဒူ:''' လိက် ပြကိုဟ် လ္ၚဵု တွံ ထ္ၜး လဝ် ပရူ ဒေဝတဴ မပြံင်လှာဲ လိင် မာန် ရ၊ တုဲ ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ ညးမပြံင်လှာဲ လက္ခဏာ တအ် ညးကော် စ "ဟိဂျရာ" (Hijra) မၞုံ ကု ဒၞာဲ ဝိုင် ပ္ဍဲ ဝင် ရ။ * '''[[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]:''' ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး ဟွံမဲ ကု သၞောဝ် ပညပ် မကြံင်မ္ၚိုဟ် လတူ လိင် တုပ် ရ။ သဘောၚ်ဓဝ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ပွမဝေင်ပါဲ "ကာမေသု မိစ္ဆာစာရာ" မဒှ် ပွမပလီု စိုတ် ညးတၞဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠောန် ဗၠေတ် ကု ညးမၞုံ ကု တၠ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ ဍုင် ဗုဒ္ဓဘာသာ မပ္တံ ကု သေံ ဂှ် ပရေင် ဒုင်တဲ နွံ သၠုင် ရ။<ref>Pew Research Center (2013). *The Global Divide on Homosexuality*.</ref> == ၉. LGBT ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှ ကေုာံ ဍုင်ပိုဲ (LGBT in Asia and Local Context) == ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှ မ္ဂး ပရေင် အခေါင်အရာ LGBT ဝွံ ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဒၟံင် သိုက်သိုက် ရ။ * '''ထာဲဝါန် (Taiwan):''' ဒှ် ဍုင် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ အာရှ မကဵု အခေါင် ဒက် သ္ၚိကၟိန် လိင် တုပ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၉ ရ။ * '''သေံ (Thailand):''' သေံ ဝွံ ပြာကတ် ကု ပရေင် ဒုင်တဲ မၞိဟ် LGBT ကေုာံ မၞိဟ် ပြံင်လှာဲ လက္ခဏာ (Kathoey) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၄ ဏအ် ဍုင်သေံ လေဝ် အာစိုပ် ပရေင် အံင်ဇၞး သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ သၞောဝ် သ္ၚိကၟိန် တုပ်သၟဟ် ကီု ရ။ * '''ဍုင်ပိုဲ (Myanmar/Mon):''' ပ္ဍဲ ဍုင်ပိုဲ မ္ဂး သၞောဝ် ဥပဒေ ရာဇာသတ် ပိုဒ် ၃၇၇ (Section 377) မသှ်ေ သၟေဟ် နူ ခေတ် အင်္ဂလိက် ဂှ် ကၟာတ်လဒဵု လဝ် ပရေင် လိင် တုပ် ဏီ ရ။ ၜိုန်ဂှ် လေဝ် ဂကောံ မၞိဟ် LGBT (မပ္တံ ကု အခြောက်/မိမန်) တအ် ဝွံ နွံ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ယေန်သၞာင် ကေုာံ သဘင် ပေါဲ နတ် ဂမၠိုင် ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး သၟတ် တအ် ညာတ် ကၠိုဟ် ကၠုင် ပရူ LGBT ဂၠိုင် တိုန် တုဲ ပရေင် ဒုင်တဲ လေဝ် ခိုဟ် တိုန် ဒၟံင် ရ။<ref>UNDP, USAID (2014). *Being LGBT in Asia: Thailand Country Report*. Bangkok.</ref> [https://www.youtube.com/watch?v=1rY180bC81I လ္ၚတ်ရံင် ပရူ ဝင် LGBT ကေုာံ အခေါင်အရာ ဂၠးတိ (YouTube)] == ၁၀. မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ သက်သဳဂမၠိုၚ် (References and External Links) == <references /> '''လေန် ကေုာံ တင်နင် မ္ၚး (External Resources):''' * [https://en.wikipedia.org/wiki/LGBT LGBT] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက် * [https://www.stonewall.org.uk/ Stonewall UK] - ဂကောံ အခေါင်အရာ LGBT * [https://outrightinternational.org/ OutRight Action International] {{Navbox | name = LGBT | title = [[LGBT]] ကေုာံ အခေါင်အရာ ပရေင်လိင် | listclass = hlist | state = uncollapsed | group1 = မအက္ခရ် အဓိက | list1 = * Lesbian (ဗြဴဆာန်ဗြဴ) * Gay (တြုဟ်ဆာန်တြုဟ်) * Bisexual (ဆာန် ၜါ လပါ်) * Transgender (ပြံင်လှာဲ လက္ခဏာ) * Queer * Intersex | group2 = ဝင် ကေုာံ သင်္ကေတ | list2 = * ပေါဲ သတုန်ဝေါလ် (Stonewall) * အလာံ တ္ၚဲ (Rainbow Flag) * ဂိတု ပရိုက် (Pride Month) | group3 = အခေါင်အရာ ကေုာံ သၞောဝ် | list3 = * [[ပရေင် တုပ်သၟဟ် ပွမတန်သ္ၚိကၟိန်]] (Same-sex marriage) * အခေါင်အရာ သွက် ညးမပြံင်လှာဲ လက္ခဏာ * ပရေင်စဵုဒၞာ ဍဵုဍိုက် | group4 = ကဏ္ဍ မဆက်စပ် | list4 = * [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] * ပရေင် စိုတ်ပညာ * ယေန်သၞာင် LGBT }} [[ကဏ္ဍ:LGBT]] [[ကဏ္ဍ:အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] [[ကဏ္ဍ:ပရေင်မၞိဟ်]] [[ကဏ္ဍ:ယေန်သၞာင်]] 8i28ww9nojm5ja0withijgrc99rb1wn 0 9041 54815 54793 2026-05-10T12:12:32Z Aue Nai 24 54815 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ __NOEDITSECTION__ <div style="direction: ltr;"> <!-- Header Section with Logo and Welcome Message --> <div style="text-align: center; margin-bottom: 20px; padding: 20px; background: linear-gradient(135deg, #f5f5f5 0%, #e0e0e0 100%); border-radius: 10px;"> [[File:Wikipedia-logo-mon.png|100px|link=]] <h1 style="margin-top: 10px; font-size: 2.5em; border: none;">ပါင်မုက်ဖအိုတ်</h1> <p style="font-size: 1.2em;">တၠညးတအ် က္ဍိုက်ပေၚ်တိုန်စိုပ် လ္တူ '''ဝဳကဳပဳဒဳယာမန်''' — လိက်ကၞပ် မဗၠးၜး မဒှ်အရာ ညးလဵုမွဲလေဝ် ပလေဝ်ပလေတ် မာန်။</p> <p>လၟုဟ်ဏအ် နွံဒၟံင် မုက်လိက် '''[[Special:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]]''' ပ္ဍဲဘာသာမန်။</p> </div> <!-- Three Column Layout for Categories --> <div style="display: flex; flex-wrap: wrap; justify-content: space-between; gap: 20px; margin: 20px 0;"> <!-- Column 1: Culture & Language --> <div style="flex: 1; min-width: 200px; background: #f9f9f9; padding: 15px; border-radius: 8px; box-shadow: 0 2px 4px rgba(0,0,0,0.1);"> <h3 style="text-align: center; color: #2c3e50;">🗣️ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဘာသာ</h3> <ul style="list-style: none; padding-left: 0;"> <li>[[ဂကူမန်]]</li> <li>[[ဘာသာမန်]]</li> <li>[[အက္ခရ်မန်]]</li> <li>[[လိက်ပတ်မန်]]</li> <li>[[ယေန်သၞာင်မန်]]</li> <li>[[တ္ၚဲကၟာဲမန်]]</li> </ul> </div> <!-- Column 2: Geography & History --> <div style="flex: 1; min-width: 200px; background: #f9f9f9; padding: 15px; border-radius: 8px; box-shadow: 0 2px 4px rgba(0,0,0,0.1);"> <h3 style="text-align: center; color: #2c3e50;">🌏 ပထဝဳ ကေုာံ ဝင်</h3> <ul style="list-style: none; padding-left: 0;"> <li>[[တွဵုရးဍုင်မန်]]</li> <li>[[ဍုင်မတ်မလီု]]</li> <li>[[ဍုင်သဓီု]]</li> <li>[[ဝင်ဍုင်မန်]]</li> <li>[[သၟိင်ဨကရာဇ်မန်]]</li> <li>[[ပေါဲဗတိုက်ဍုင်မန်]]</li> </ul> </div> <!-- Column 3: Buddhism & Religion --> <div style="flex: 1; min-width: 200px; background: #f9f9f9; padding: 15px; border-radius: 8px; box-shadow: 0 2px 4px rgba(0,0,0,0.1);"> <h3 style="text-align: center; color: #2c3e50;">☸️ ဗုဒ္ဓဘာသာ</h3> <ul style="list-style: none; padding-left: 0;"> <li>[[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]</li> <li>[[အဘိဓမ္မ]]</li> <li>[[ပဋ္ဌာန်]]</li> <li>[[ပစ္စယ် ၂၄ ပြကာ]]</li> <li>[[ကမ္မဋ္ဌာန်]]</li> <li>[[ဘာသာမန်]]</li> </ul> </div> </div> <!-- Second Row of Categories --> <div style="display: flex; flex-wrap: wrap; justify-content: space-between; gap: 20px; margin: 20px 0;"> <!-- Column 4: Science & Technology --> <div style="flex: 1; min-width: 200px; background: #f9f9f9; padding: 15px; border-radius: 8px; box-shadow: 0 2px 4px rgba(0,0,0,0.1);"> <h3 style="text-align: center; color: #2c3e50;">🔬 သိပ္ပံ ကေုာံ နဲကဲ</h3> <ul style="list-style: none; padding-left: 0;"> <li>[[သိပ္ပံပညာ]]</li> <li>[[ကွတ်ကွေန်ပျူတာ]]</li> <li>[[အိန်တာနေတ်]]</li> <li>[[ဉာဏ်ပညာစက်]]</li> <li>[[ပရဝ်ဂရာမ်]]</li> <li>[[ဒေတာဇၞော်]]</li> </ul> </div> <!-- Column 5: Economics & Society --> <div style="flex: 1; min-width: 200px; background: #f9f9f9; padding: 15px; border-radius: 8px; box-shadow: 0 2px 4px rgba(0,0,0,0.1);"> <h3 style="text-align: center; color: #2c3e50;">📈 ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ်</h3> <ul style="list-style: none; padding-left: 0;"> <li>[[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]</li> <li>[[ပရေင်သွံရာန်]]</li> <li>[[သြန်]]</li> <li>[[ဘာဏ်]]</li> <li>[[ကုမ္ပဏဳ]]</li> <li>[[ပရေင်ကမၠောန်]]</li> </ul> </div> <!-- Column 6: Community & Help --> <div style="flex: 1; min-width: 200px; background: #f9f9f9; padding: 15px; border-radius: 8px; box-shadow: 0 2px 4px rgba(0,0,0,0.1);"> <h3 style="text-align: center; color: #2c3e50;">🤝 ဂကောံပရေင်ဆက်ဆံင်</h3> <ul style="list-style: none; padding-left: 0;"> <li>[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ပါင်မုက် ဂကောံ|ပါင်မုက် ဂကောံ]]</li> <li>[[ထာမ်ပလိက်:လုပ်ကၠောန်ဒါန်|လုပ်ကၠောန်ဒါန်]]</li> <li>[[Special:RecentChanges|ပြံင်လှာဲ လၟုဟ်]]</li> <li>[[Special:Random|မုက်လိက်တမ်]]</li> <li>[[Help:ဗီုပြင်ချူလိက်|ဗီုပြင်ချူလိက်]]</li> <li>[[Project:ပရူဝဳကဳပဳဒဳယာမန်|ပရူပရဝ်ဂျက်တ်]]</li> </ul> </div> </div> <!-- Sister Projects Section --> <div style="background: #f8f9fa; border: 1px solid #ccc; border-radius: 10px; padding: 15px; margin: 20px 0; text-align: center;"> <h3 style="margin-top: 0;">🌐 ပရဝ်ဂျက်တ်ၝောံကိုဋ် ဝဳကဳမီဒဳယာ</h3> <p> [[File:Wikimedia-logo.svg|30px|link=]] [[File:Wiktionary-logo.svg|30px|link=]] [[File:Wikibooks-logo.svg|30px|link=]] [[File:Wikisource-logo.svg|30px|link=]] [[File:Wikivoyage-logo.svg|30px|link=]] [[File:Wikidata-logo.svg|30px|link=]] [[File:Commons-logo.svg|30px|link=]] </p> <p>ပရဝ်ဂျက်တ် ဝဳကဳမီဒဳယာ မၞုံဘာသာနာနာ သွက်ဂွံပါ်ပရအ် ဗဟုသုတ မဗၠးၜး။</p> </div> <!-- Create Page Box --> <div style="background: #e6f0fa; border: 1px solid #a0c0e0; border-radius: 10px; padding: 15px; text-align: center; margin: 20px 0;"> <h3 style="margin-top: 0;">✍️ ခၞံဗဒှ် မုက်လိက်တၟိ</h3> <p>ပါလုပ် ချူလိက် ပ္ဍဲဝဳကဳပဳဒဳယာမန် — ဗဟုသုတ မၞးတီ မစွံလဝ် ဂွံပါ်ပရအ် သွက်ဂၠးတိ။</p> <inputbox> type=create width=40 break=yes buttonlabel=ချူလိက်တၟိ </inputbox> </div> <!-- Footer --> <div style="text-align: center; font-size: 85%; margin-top: 20px; padding: 10px; border-top: 1px solid #ccc;"> <p>ဝဳကဳပဳဒဳယာမန်ဝွံ ဒှ်ကွိုက်အရီု အခေါင်သုင်စောဲ နကဵု '''Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0''' (CC BY-SA 4.0)။</p> <p>လိက်ပရေင် ပ္ဍဲဝဳကဳဏအ် ဒှ်လိက် မကၠောန်လဝ် နူကဵု [[Special:Statistics|{{NUMBEROFACTIVEUSERS}}]] ညးချူလိက် မရီုဗင်ဒၟံင်။</p> </div> </div> bi8jfzsrii05iztt0hpojai1pykc0gc 0 9281 54835 51474 2026-05-11T09:06:25Z Aue Nai 24 Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]] ဇရေင် [[သုတ္တန္တ ပိဋကတ်]] 51474 wikitext text/x-wiki [[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]] [[Category:ပိဋကတ်]] [[Category:သုတ္တန်ပိဋကတ်]] [[Category:သုတ္တန်]] = သုတ္တန်ပိဋကတ် = [[File:Dharma Wheel.svg|thumb|right|150px|တဆိပ်ဓရ်]] '''သုတ္တန်ပိဋကတ်''' (Sutta Piṭaka) ဝွံ ဒှ်ဒုတိယပိဋကတ် ပ္ဍဲကဵု [[ပိဋကတ်]] ပိထပ် (တိပိဋက) မဒှ်လိက်သာသနာ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ထေရဝါဒ။ သုတ္တန်ပိဋကတ်ဂှ် ဒှ်လိက် မကၠောန်လဝ် နူကဵု ဂလာန်ဒေသနာတော် (သုတ္တန်) ဂမၠိုင် မဟီုတွဟ်လဝ် နကဵု [[ကျာ်တြဲ]] ဂေါတမ ကေုာံ ကွးတော်ဇၞော်တအ်ရ။ == အဓိပ္ပါယ် == '''သုတ္တန်ပိဋကတ်''' (Sutta Piṭaka) ဂှ် ဒှ်လိက် မကၠောန်လဝ် နူကဵု သုတ္တန်ဂမၠိုင် (ဂလာန်ဒေသနာတော်)။ သုတ္တန်ပိဋကတ်ဂှ် ဒှ်ပိဋကတ် မစွံလဝ် ဂလာန်ဒေသနာတော်တအ် နကဵုနဲကဲ ညံင်ဂွံဒှ် အာရီု ကဵု ဂတိ သွက်ဂွံဗက်စရ။ == ဝေါဟာရမူလ == ဝေါဟာရ "သုတ္တန်ပိဋကတ်" ဂှ် ကၠုင်နူ ပါဠိ ''Sutta Piṭaka''။ ''Sutta'' (သုတ္တ) မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဂလာန်ဒေသနာ၊ ''Piṭaka'' (ပိဋက) မဂွံအဓိပ္ပါယ် ခြောင်တောင်း။ == နိကာယ်ငါးထပ် == သုတ္တန်ပိဋကတ်ဂှ် ပါ်ပရအ်လဝ် နကဵု '''နိကာယ် (Nikāya)''' မရနုက်ကဵု မသုန် သွက်ဂွံသီုဖအိုတ် လိက်သုတ္တန်တအ်။ နိကာယ်ဂမၠိုင်ဂှ် နွံဗီုဏအ်- === ၁. ဒီဃနိကာယ် (Dīgha Nikāya) === '''ဒီဃနိကာယ်''' ဂှ် ဒှ်နိကာယ် မကောံလဝ် သုတ္တန် မဇမၠိင်ဂၠိုင် (သုတ္တန်ဇမၠိင်)။ ဒီဃနိကာယ်ဂှ် နွံကဵု သုတ္တန် ၃၄ သုတ္တန်။ === ၂. မဇ္ဈိမနိကာယ် (Majjhima Nikāya) === '''မဇ္ဈိမနိကာယ်''' ဂှ် ဒှ်နိကာယ် မကောံလဝ် သုတ္တန် မဇမၠိင် ဒေါဝ် (သုတ္တန်လဒေါဝ်)။ မဇ္ဈိမနိကာယ်ဂှ် နွံကဵု သုတ္တန် ၁၅၂ သုတ္တန်။ === ၃. သံယုတ္တနိကာယ် (Saṃyutta Nikāya) === '''သံယုတ္တနိကာယ်''' ဂှ် ဒှ်နိကာယ် မကောံလဝ် သုတ္တန် မဆက်စပ် ကေုာံ မသကာတ်မြဟ် လတူ ပရူမွဲမွဲ။ သံယုတ္တနိကာယ်ဂှ် နွံကဵု သုတ္တန် ၂,၈၈၉ သုတ္တန်။ === ၄. အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် (Aṅguttara Nikāya) === '''အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်''' ဂှ် ဒှ်နိကာယ် မကောံလဝ် သုတ္တန် မပါ်ပရအ်လဝ် အတိုင်လၟိဟ် (၁၊ ၂၊ ၃၊ ... ၁၁)။ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်ဂှ် နွံကဵု သုတ္တန် ၉,၅၅၇ သုတ္တန်။ === ၅. ခုဒ္ဒကနိကာယ် (Khuddaka Nikāya) === '''ခုဒ္ဒကနိကာယ်''' ဂှ် ဒှ်နိကာယ် မကောံလဝ် သုတ္တန်ဍောတ် ကေုာံ လိက်ပါ်ပရအ်နာနာ မဟွံပါလုပ် ပ္ဍဲနိကာယ်ပန်တၞဟ်ဂှ်။ ခုဒ္ဒကနိကာယ်ဂှ် နွံကဵု သုတ္တန် ကေုာံ လိက် ၁၅ စောဝ် (ဗီုကဵု ဓမ္မပဒ၊ သုတ္တနိပါတ်၊ ဇာတက ကေုာံ တၞဟ်တအ်)။ == သုတ္တန် အဓိကဂမၠိုင် == ပ္ဍဲသုတ္တန်ပိဋကတ်ဂှ် နွံကဵု သုတ္တန် မပြာကတ်ဂမၠိုင် ဗီုကဵု- * [[မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ္တန်]] – ဂလာန်ဒေသနာ မဆေင်စပ် ကုဒဒှ်ပရိနိဗ္ဗာန် ကျာ်တြဲ။ * [[ဓမ္မစက်ကပ္ပဝတ္တနသုတ္တန်]] – ဂလာန်ဒေသနာကိုပ်ကၠာအိုတ် ကျာ်တြဲ မဟီုတွဟ်။ * [[အနတ္တလက္ခဏသုတ္တန်]] – ဂလာန်ဒေသနာ မဆေင်စပ် ကုလက္ခဏာ အနတ္တ။ * [[သီဟနာဒသုတ္တန်]] – ဂလာန်ဒေသနာ မဆေင်စပ် ကုဗြဟ္မဇာလ ကေုာံ ဒ္ဂေတ်လွဳ။ == အရေးပါပုံ == သုတ္တန်ပိဋကတ်ဂှ် ဒှ်လိက် ဗဟ်သၞောတ် သွက်ဂွံကတ်လ္ၚတ် ဓရ်ကျာ်တြဲ။ သုတ္တန်ပိဋကတ်ဂှ် စွံလဝ် ဂလာန်ဒေသနာ ကျာ်တြဲ မဆေင်စပ် ကု သစ္စာပန်၊ မဂ္ဂင် ရနုက်ကဵုဒ္စါံပြကာ၊ ကံ ကေုာံ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်။ သုတ္တန်ပိဋကတ်ဂှ် ဒှ်လိက် မရပ်စပ်ဂၠိုင် သွက်ဂွံ ကျင့်ကြံ ပ္ဍဲဘဝတ္ၚဲဏအ် ကေုာံ သွက်ဂွံဗ္တောန် ပ္ဍဲဘာတိုက်။ == ဆက်ဗှ် == * [[ဝိနည်းပိဋကတ်]] * [[အဘိဓမ္မာပိဋကတ်]] * [[ပိဋကတ်]] * [[နိကာယ်]] * [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] == နိဿဲ == * Wikipedia. (n.d.). ''Sutta Piṭaka''. Retrieved from https://en.wikipedia.org/wiki/Sutta_Piṭaka * Britannica. (n.d.). ''Sutta Pitaka''. Retrieved from https://www.britannica.com/topic/Sutta-Pitaka * သုတ္တန်ပိဋကတ် - ဝီကီပီးဒီးယား. (n.d.). Retrieved from https://my.wikipedia.org/wiki/သုတ္တန်ပိဋကတ် == လေန်မ္ၚး == * [သုတ္တန်ပိဋကတ် ပ္ဍဲဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်] * [သုတ္တန်ပိဋကတ် ပ္ဍဲ Britannica] {{Buddhism topics}} rk3938erxs5i5u5l7vt1mn9lcrdxwfp 54845 54835 2026-05-11T10:57:26Z Aue Nai 24 54845 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=May 2026}} {{Infobox religious text | name = သုတ္တန္တပိဋကတ် (Sutta Piṭaka) | native_name = สุตฺตนฺตปိฏก (Suttanta Piṭaka) | image = [[File:Buddha_teaching_his_disciples.jpg|250px|center|ကျာ်တြဲ တွံ ဓရ် ကု ပဉ္စဝဂ္ဂဳ ၅ ဇကု]] | caption = ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ဃော ဟီု တွံ သုတ္တန် (ပေါဲဓမ္မဒေသနာ) ကု ကွး သာဝက ဂမၠိုင်။ | religion = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] | author = [[ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ]] ကေုာံ ကွး သာဝကဂမၠိုင် | language = [[ပါဠိ]] (Pāli) | period = ၜိုတ် ၅ ဗွဝ်ကၠံ ကိုပ်ကၠာ သၞာံခရေတ် | sections = [[ဒီဃနိကာယ်]]၊ [[မဇ္ဇျိမနိကာယ်]]၊ [[သံယုတ္တနိကာယ်]]၊ [[အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်]]၊ [[ခုဒ္ဒကနိကာယ်]] | relation = ဒှ် ပြကိုဟ် မရနုက် ကု ၜါ ပ္ဍဲ [[ပိဋကတ်ပိ]] }} '''သုတ္တန္တပိဋကတ်''' ฮွံသေင်မ္ဂး '''သုတ္တန် ပိဋကတ်''' ({{lang-en|Sutta Piṭaka / Basket of Discourses}}, {{lang-pi|Suttanta Piṭaka}}) ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် မရနုက် ကု ၜါ ပ္ဍဲ ပြကိုဟ် [[ပိဋကတ်ပိ]] (Pāli Canon) မဒှ် လိက် ပြကိုဟ် သဇိုင် အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲ သာသနာ [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ရ။ သုတ္တန္တပိဋကတ် ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် မပကောံပကေဝ် လဝ် ပေါဲ ဓမ္မဒေသနာ (သုတ္တန်)၊ ဂလာန် ဟီု တွံ၊ ကေုာံ ဝင် လဟီု ကျာ်တြဲ [[ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ]] ကေုာံ ကွး သာဝက ညး တအ် ရ။ ဍေံ ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် မၞုံ ကု တန်ဖျူ မသၠုင် အိုတ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် သဘောၚ်ဓဝ် တမ်မူလ ဗုဒ္ဓဘာသာ မပ္တံ ကု [wikt:mnw:သစ္စာပန်|သစ္စာပန်]၊ [wikt:mnw:မဂ္ဂင်ဒစာံ|မဂ္ဂင်ဒစာံ]၊ ကေုာံ သဘောၚ် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် တအ် ရ။<ref>Bodhi, Bhikkhu. (2005). *In the Buddha's Words: An Anthology of Discourses from the Pali Canon*. Wisdom Publications, p. 11.</ref> ပ္ဍဲ သုတ္တန္တပိဋကတ် ဏအ် ဝွံ ပါ် လဝ် နကဵု "နိကာယ်" (Nikāyas - Collections) မသုန် သာ် မတွံဂး- ဒီဃနိကာယ် (သုတ္တန် မဂၠိင်)၊ မဇ္ဇျိမနိကာယ် (သုတ္တန် လဒေါဝ်)၊ သံယုတ္တနိကာယ် (သုတ္တန် မဆက်စပ်)၊ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် (သုတ္တန် ဂၞန်)၊ ကေုာံ ခုဒ္ဒကနိကာယ် (သုတ္တန် ဍောတ်တ် ကေုာံ ဂါထာ) ရ။ လၟိဟ် သုတ္တန် သီုဖအိုတ် ဝွံ နွံ ၜိုတ် ၁၀,၀၀၀ ပြင် ရ။<ref>Gethin, Rupert. (1998). *The Foundations of Buddhism*. Oxford University Press, p. 42.</ref> == ၁. နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Etymology) == ဝေါဟာရ ပါဠိ "သုတ္တ" (Sutta) ဟွံသေင်မ္ဂး သင်သကြိုတ် "သုတြ" (Sutra) ဏအ် ဝွံ မၞုံ အဓိပ္ပါယ် တမ်မူလ "ဇုက်၊ တောမ်" ဟွံသေင်မ္ဂး "ဂလာန် မဆက်စၠောအ် လဝ် သဘောၚ်ဓဝ် ညံင်ရဴ ဇုက်" ရ။ ဝေါဟာရ "ပိဋက" ဂှ် မၞုံ အဓိပ္ပါယ် "ထိုင်၊ ခြင်း" ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ "သုတ္တန္တပိဋကတ်" မ္ဂး ဂှ် ဒှ် "ထိုင် ဟွံသေင်မ္ဂး နိဓိ မပကောံ လဝ် ပေါဲ ဓမ္မဒေသနာ (သုတ္တန်) ဂမၠိုင်" ရ။ သုတ္တန် တအ် ဝွံ မလေပ် စ က္ဍိုပ် နကဵု ဂလာန် "ဧဝံ မေ သုတံ" (Evam me sutam - Thus have I heard / နဲဏအ် အဲဍိက် ဂွံ မိင် လဝ် ရ) ရ။ ဂလာန် ဏအ် ဝွံ ဒှ် ဂလာန် ဥပါသကာ ဟွံသေင်မ္ဂး အာနန္ဒာ မထေရ် မဒှ် ကွး ညးမကြပ် အိုတ် ကု ကျာ်တြဲ ဟီု တွံ လဝ် ပ္ဍဲ အခိင် ပတိုန် သင်္ဂါယန ပထမ ရ။ ဍေံ ဝွံ ထ္ၜး ကဵု သက်သဳ ဒဒှ်ရ ဓရ် တအ် ဏအ် ဝွံ ဒှ် ဓရ် ကျာ်တြဲ ဇေတ်တ် မကၠုင် နူ အဆက် နှုတ် ရ။<ref>Norman, K. R. (1983). *Pali Literature: Including the Canonical Literature in Prakrit and Sanskrit of All the Hinayana Schools of Buddhism*. Otto Harrassowitz, p. 30.</ref> == ၂. ဝင် ကေုာံ ပရေင်ပကောံပကေဝ် (History and Compilation) == [[File:Maha_Kassapa_statue.jpg|thumb|right|250px|မဟာကဿပ မထေရ်၊ ညးမက္ဍိုက်ပ် ပ္ဍဲ ပေါဲ သင်္ဂါယန ပထမ သွက်ဂွံ ပကောံ ပိဋကတ်။]] ကြဴနူ ကျာ်တြဲ သဗ္ဗညု ပပရိနိဗ္ဗာန် ဂွံ ပိ ဂိတု ဂှ်၊ ပ္ဍဲ ဍုင် ရာဇဂြိုဟ် ဂှ် မဟာကဿပ မထေရ် က္ဍိုက်ပ် တုဲ ကၠောန် ဗဒှ် သင်္ဂါယန ပထမ (First Buddhist Council) သွက်ဂွံ ပကောံပကေဝ် ဓရ် သာသနာ ရ။ ပ္ဍဲ ပေါဲ ဏအ် ဂှ် ရှင် အာနန္ဒာ မထေရ် (Ananda) မဒှ် ညးမတီ သုတ္တန် ဂၠိုင် အိုတ် ဂှ် ဖ္ဍေါတ် တွံ ကဵု ဓရ် သုတ္တန် သီုဖအိုတ် ရ။ သံဃာ တအ် ပါ် လဝ် တာလျိုင် သွက်ဂွံ မင်မဲ သုတ္တန် တအ် နကဵု နှုတ် (Oral Tradition) တုဲ ညးတအ် ကော် စ "ဘာဏက" (Bhāṇaka - Reciters) ရ။ ဥပမာ - ဂကောံ ခမဳ မမင်မဲ ဒီဃနိကာယ် ဂှ် ကော် စ ဒီဃဘာဏက ရ။ စိုပ် ၁ ဗွဝ်ကၠံ ကိုပ်ကၠာ ခရေတ် (1st Century BCE) ပ္ဍဲ လက်ထက် သၟိင် ဝဋ္ဋဂါမဏိ ပ္ဍဲ ဍုင် သဳဟိုဠ် (Sri Lanka) ဂှ်၊ ဟိုတ်နူ ပရေင် ကပ် ဍုင် ကတဵုဒှ် တုဲ သံဃာ တအ် စ ချူ ပတိုန် လိက် သုတ္တန္တပိဋကတ် လတူ သၠရိုတ် ညံင် ဟွံဂွံ ကၠေအ်ဗဒန် အာ ရ။<ref>Harvey, Peter. (2013). *An Introduction to Buddhism: Teachings, History and Practices*. Cambridge University Press, p. 88.</ref> == ၃. ဒီဃနိကာယ် (Dīgha Nikāya - The Long Discourses) == ဒီဃနိကာယ် ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် မပကောံ လဝ် သုတ္တန် "မဂၠိင်" သီုဖအိုတ် ၃၄ သုတ် ရ။ သုတ္တန် တအ် ဏအ် ဝွံ မလေပ် တွံ ထ္ၜး လဝ် ကု ဂကောံ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင်၊ ဗြဟ္မဏ တအ်၊ ကေုာံ ညးမကၠုင် သၟာန် ပြသၞာ သာသနာ တအ် ရ။ ဍေံ ပါ် လဝ် ၃ ဝဂ် (Vagga)- ၁။ '''သဳလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ (Sīlakkhandha-vagga):''' တွံ ပရူ သဳလ၊ ဒ္ဂေတ် လၟေတ်၊ ကေုာံ ပွမပါ်ပါဲ ဝါဒ မိစ္ဆာ ဒိဋ္ဌိ ၆၂ သာ် (ဗြဟ္မဇာလသုတ်)။ ၂။ '''မဟာဝဂ္ဂ (Mahā-vagga):''' တွံ ပရူ ဝင် မဇၞော် မပ္တံ ကု ဝင် ကျာ်တြဲ ပပရိနိဗ္ဗာန် (မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်) ကေုာံ သတိပဋ္ဌာန် (မဟာသတိပဋ္ဌာနသုတ်)။ ၃။ '''ပါထိကဝဂ္ဂ (Pāthika-vagga):''' တွံ ပရူ ဗီုပြင် လောက၊ ဖဵု ကံ ကေုာံ ဒ္ဂေတ် လၟေတ် ညးဍုင်ကွာန် ဂမၠိုင် (သိင်္ဂါလောဝါဒသုတ်)။<ref>Walshe, Maurice. (1995). *The Long Discourses of the Buddha: A Translation of the Dīgha Nikāya*. Wisdom Publications.</ref> == ၄. မဇ္ဇျိမနိကာယ် (Majjhima Nikāya - The Middle-Length Discourses) == မဇ္ဇျိမနိကာယ် ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် မပကောံ လဝ် သုတ္တန် "မဇမၠိင် လဒေါဝ်" သီုဖအိုတ် ၁၅၂ သုတ် ရ။ သုတ္တန် တအ် ဏအ် ဝွံ ဒှ် သုတ္တန် မတွံ ထ္ၜး လဝ် နကဵု ပရေင် သဳကၠဳ (Dialogues) အကြာ ကျာ်တြဲ ကေုာံ ခမဳ တအ်၊ သၟိင် တၠ တအ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး တၠပညာ တၞဟ်ဟ် တအ် ရ။ ပြကိုဟ် ဏအ် ဝွံ ဒှ် တမ်ရိုဟ် သဇိုင် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် သဘောၚ်ဓဝ် ကမ္မဌာန်၊ ပွမဇၞော်ပၟဝ် စိုတ်၊ ကေုာံ ပွမပါ်ပါဲ သဘောၚ်ဓဝ် ညံင်ဂွံ ညာတ် ကေတ် သစ္စာ ဍာံ ရ။ သုတ္တန် မပြာကတ် ဂမၠိုင် မပ္တံ ကု- * '''မူလပရိယာယသုတ် (Mūlapariyāya Sutta):''' တွံ ပရူ တမ်မူလ ဒဿန ဗုဒ္ဓဘာသာ။ * '''သမ္မာဒိဋ္ဌိသုတ် (Sammādiṭṭhi Sutta):''' တွံ ပရူ လညာတ် ညာဏ် မဍာံမံင် မတွံဂး သမ္မာဒိဋ္ဌိ။ * '''အာနာပါနဿတိသုတ် (Ānāpānasati Sutta):''' တွံ ပရူ နဲကဲ ပၟဝ် ကမ္မဌာန် ယာီု လုပ် ယာီု တိတ်။<ref>Ñāṇamoli, Bhikkhu, & Bodhi, Bhikkhu. (1995). *The Middle Length Discourses of the Buddha: A Translation of the Majjhima Nikāya*. Wisdom Publications.</ref> == ၅. သံယုတ္တနိကာယ် (Saṃyutta Nikāya - The Connected Discourses) == [[File:Dharmachakra_Day.jpg|thumb|left|250px|ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ်၊ မဒှ် သုတ္တန် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် မပါလုပ် ပ္ဍဲ သံယုတ္တနိကာယ်။]] သံယုတ္တနိကာယ် ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် မပကောံ လဝ် သုတ္တန် မသၠေဟ် ပရေင် ပရူပရာ မတုပ် ရေင်သကအ် (Connected by Theme) သီုဖအိုတ် ၂,၈၈၉ သုတ် (လ္ၚဵု ဟီု ၇,၀၀၀ ပြင်) ရ။ ဍေံ ပါ် လဝ် ၅ ဝဂ် (Vagga) ဇၞော်- ၁။ '''သဂါထာဝဂ္ဂ:''' သုတ္တန် မပါလုပ် ဂါထာ ကေုာံ သၟာန် သွဟ် ကု ဒေဝတဴ တအ်။ ၂။ '''နိဒါနဝဂ္ဂ:''' တွံ ပရူ သဘောၚ် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် ကေုာံ ဟိုတ် ဖဵု။ ၃။ '''ခန္ဓဝဂ္ဂ:''' တွံ ပရူ [wikt:mnw:ခန္ဓမသုန်|ခန္ဓ မသုန်] သာ် မတွံဂး ရုပ်၊ ဝေဒနာ၊ သညာ၊ သင်္ခါရ၊ ဝိညာဏ်။ ၄။ '''သဠာယတနဝဂ္ဂ:''' တွံ ပရူ အာယတန ၆ (မတ်၊ ကတောဝ်၊ မုဟ်၊ လတာ်၊ ဇကု၊ စိုတ်)။ ၅။ '''မဟာဝဂ္ဂ:''' တွံ ပရူ မဂ္ဂင် ၈ သာ် ကေုာံ ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ် (Dhammacakkappavattana Sutta - ပေါဲ တွံ ဓရ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ်)။<ref>Bodhi, Bhikkhu. (2000). *The Connected Discourses of the Buddha: A Translation of the Saṃyutta Nikāya*. Wisdom Publications.</ref> == ၆. အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် (Aṅguttara Nikāya - The Numerical Discourses) == အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် မပကောံ လဝ် သုတ္တန် နကဵု လၟေင် "ဂၞန် လၟိဟ်" (Numerical groupings) ရ။ ဍေံ ပါ် လဝ် နူကဵု ဂၞန် ၁ စဵုကဵု ဂၞန် ၁၁ သီုဖအိုတ် ၜိုတ် ၉,၅၅၇ သုတ် ရ။ နဲကဲ ပကောံ ဏအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် ခမဳ ဘာဏက တအ် ဂွံ စွံ သတိ ကေုာံ ဖ္ဍေါတ် လောဲသွာ ရ။ * '''ဧကက နိပါတ် (Book of the Ones):''' တွံ ပရူ ဓရ် ၁ သာ် (ဥပမာ - စိုတ် မဟွံမဲ ကု ပွမဇၞော်ပၟဝ် ဂှ် ဒှ် ဒဒိုက်)။ * '''ဒုက နိပါတ် (Book of the Twos):''' တွံ ပရူ ဓရ် ၜါ သာ် (ဥပမာ - ပူဂိုလ် ဗာလ ကေုာံ ပဏ္ဍိတ)။ * '''တိက နိပါတ် (Book of the Threes):''' တွံ ပရူ ဓရ် ၃ သာ် (ဥပမာ - ရတနာ ၃၊ မူလ အကုသိုလ် ၃ - လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ)။ ... စဵုကဵု စိုပ် '''ဧကာဒသက နိပါတ် (Book of the Elevens):''' တွံ ပရူ ဓရ် ၁၁ သာ် (ဥပမာ - ဖဵု မကလိဂွံ နူ ပွမဇၞော်ပၟဝ် မေတ္တာ ၁၁ သာ်)။<ref>Bodhi, Bhikkhu. (2012). *The Numerical Discourses of the Buddha: A Translation of the Aṅguttara Nikāya*. Wisdom Publications.</ref> == ၇. ခုဒ္ဒကနိကာယ် (Khuddaka Nikāya - The Minor Collection) == ခုဒ္ဒကနိကာယ် ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် မပကောံ လဝ် သုတ္တန် ဍောတ်တ်၊ ဂါထာ၊ ဒဏ္ဍာရဳ၊ ကေုာံ ဝင် တအ် ရ။ ၜိုန်ရ ကော် စ "ခုဒ္ဒက" (Minor) ကီု လေဝ်၊ ဍေံ ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် မဇၞော် အိုတ် ကေုာံ မၞုံ ကု လိက် အုပ် ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ သုတ္တန္တပိဋကတ် ရ (နွံ ၁၅-၁၈ အုပ် အတိုင် ဂိုဏ်)။ ပြကိုဟ် မပြာကတ် ဂမၠိုင် မပ္တံ ကု- * '''ဓမ္မပဒ (Dhammapada):''' ပြကိုဟ် မပကောံ လဝ် ဂါထာ ကျာ်တြဲ မၞုံ ကု တန်ဖျူ ဗ္တောန် ပညာ ဗွဲမလောန်။ ဍေံ ဒှ် ပြကိုဟ် ဗုဒ္ဓဘာသာ မကၠာဲစၠောအ် လဝ် ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ * '''ဇာတ် (Jātaka):''' ဝင် ပရူ ဘဝ ကျာ်တြဲ မတုဲကၠုင် (ဘဝ ဗောဓိသတ် ၅၄၇ ဘဝ)။ * '''သုတ္တနိပါတ် (Sutta Nipāta):''' သုတ္တန် တြေံ အိုတ် ဂမၠိုင် (မပ္တံ ကု မေတ္တသုတ်၊ မင်္ဂလသုတ်)။ * '''ထေရဂါထာ ကေုာံ ထေရဳဂါထာ (Theragāthā & Therīgāthā):''' ဒွက် ဂါထာ မဟီု တွံ လဝ် နကဵု ခမဳ ဇၞော် ကေုာံ ထေရဳ မအာစိုပ် အရဟတ္တဖိုလ် တအ် ရ。<ref>Norman, K. R. (1997). *Poems of Early Buddhist Nuns (Therīgāthā)*. Pali Text Society.</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ ဇယား: သရုပ် နိကာယ် ၅ သာ် ပ္ဍဲ သုတ္တန္တပိဋကတ် |- ! ယၟု နိကာယ် !! အဓိပ္ပါယ် (မန်) !! ပရူပရာ အဓိက !! ဥပမာ သုတ္တန် မပြာကတ် |- | '''ဒီဃနိကာယ်''' || သုတ္တန် မဂၠိင် || ပေါဲဓမ္မဒေသနာ မဂၠိင်၊ ဝင် လဟီု၊ ပွမပါ်ပါဲ ဒိဋ္ဌိ || မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်၊ မဟာသတိပဋ္ဌာနသုတ် |- | '''မဇ္ဇျိမနိကာယ်''' || သုတ္တန် လဒေါဝ် || ပရေင် သဳကၠဳ ဒဿန၊ သဘောၚ်ဓဝ် ဇြိုဟ်နက် || မူလပရိယာယသုတ်၊ အာနာပါနဿတိသုတ် |- | '''သံယုတ္တနိကာယ်''' || သုတ္တန် မဆက်စပ် || သုတ္တန် မပကောံ လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ ပရူပရာ || ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ်၊ အနတ္တလက္ခဏသုတ် |- | '''အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်''' || သုတ္တန် ဂၞန် || သုတ္တန် မပါ် လဝ် နကဵု လၟေင် ဂၞန် (၁ စဵုကဵု ၁၁) || ကာလာမသုတ်၊ မေတ္တာသုတ် (လ္ၚဵု) |- | '''ခုဒ္ဒကနိကာယ်''' || သုတ္တန် ဍောတ်တ် || ဂါထာ၊ ဒဏ္ဍာရဳ ဇာတ်၊ ဒွက် ခမဳ || ဓမ္မပဒ၊ ဇာတ်၊ မင်္ဂလသုတ်၊ ရတနသုတ် |} == ၈. သဘောၚ်ဓဝ် အဓိကဂမၠိုင် (Core Teachings within the Suttas) == သုတ္တန္တပိဋကတ် ဝွံ တွံ ထ္ၜး လဝ် သဘောၚ်ဓဝ် တမ်မူလ သာသနာ အလုံအိုတ်သီု ရ။ သဘောၚ်ဓဝ် အဓိက တအ် ဂှ်- * '''သစ္စာ ပန် သာ် (Four Noble Truths):''' ဒဒိုက်၊ ဟိုတ် ဒဒိုက် (လောဘ)၊ ပွမပၠိုတ် ဒဒိုက် (နိဗ္ဗာန်)၊ ကေုာံ ဂၠံင်တရဴ သွက်ဂွံ စိုပ် နိဗ္ဗာန် (မဂ္ဂင် ၈)။ ဣဏအ် ဝွံ ပါလုပ် အဓိက ပ္ဍဲ သံယုတ္တနိကာယ် ရ။ * '''[wikt:mnw:ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်|ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်] (Dependent Origination):''' သဘောၚ် ဟိုတ် ကေုာံ ဖဵု မဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် အဝိဇ္ဇာ ပစ္စယာ သင်္ခါရ...။ * '''လက္ခဏာ ၃ သာ် (Three Marks of Existence):''' အရာ အိုတ်သီု ဝွံ ဒှ် အနိစ္စ (Impermanence)၊ ဒုက္ခ (Suffering)၊ ကေုာံ အနတ္တ (Non-self)။ * '''ကမ္မ (Kamma):''' ပွမကၠောန် ကုသိုလ် ကေုာံ အကုသိုလ် မဖန်ဗဒှ် ကဵု ဖဵု ပ္ဍဲ ဘဝ အနာဂတ် (Rebirth)။<ref>Gombrich, Richard F. (2009). *What the Buddha Thought*. Equinox Publishing.</ref> == ၉. ပွမလ္ၚတ် ကေုာံ ပရေင်ကၠာဲစၠောအ် (Study and Translations) == သုတ္တန္တပိဋကတ် တမ်မူလ ဂှ် ချူ လဝ် နကဵု ဘာသာ [[ပါဠိ]] ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး ဂကောံ မပ္တံ ကု Pali Text Society (PTS) မၞုံ ပ္ဍဲ ဍုင် အင်္ဂလာန် တအ် စ ကၠာဲစၠောအ် ပတိတ် လိက် သုတ္တန် တအ် နကဵု ဘာသာ အင်္ဂလိက် နူကဵု ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ တေအ် ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး မုက်လိက် အေန်တာနဲ မပ္တံ ကု SuttaCentral ကေုာံ Access to Insight တအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် ညံင် မၞိဟ် အလုံ ဂၠးတိ ဂွံ ဗှ် လ္ၚတ် လောဲသွာ ရ။ ပ္ဍဲ ဒေသ ဍုင်ပိုဲ မ္ဂး ကျာ်ဇၞော် အစာ တၠပညာ မန် ကေုာံ ဂကောံ ပိဋကတ် မန် (Mon Tipitaka Association) တအ် ကၠာဲစၠောအ် ပတိတ် လဝ် သုတ္တန် တအ် နူကဵု ပါဠိ ဇရေင် ဘာသာမန် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် တုဲယျ။ ပါဲနူ ဂှ် ဘာသာ ဗၟာ၊ သေံ၊ ကေုာံ သိင်္ဃိုရ် တအ် လေဝ် မၞုံ ကု လိက် ပိဋကတ် မကၠာဲ လဝ် အတိုင် ဍုင် ညး ကဵု ညး ကီု ရ。<ref>Rhys Davids, T. W. (1899). *Dialogues of the Buddha*. Pali Text Society.</ref> == ၁၀. တန်ဖျူ ပ္ဍဲ သာသနာ ထေရဝါဒ (Significance in Theravada Buddhism) == သုတ္တန္တပိဋကတ် ဝွံ ဒှ် "ကသပ် လညာတ်" (Voice) ဍာံဍာံ ပြပြ ကျာ်တြဲ ရ။ ယဝ်ရ ဝိနယပိဋကတ် ဂှ် ဒှ် သၞောဝ်၊ ကေုာံ အဘိဓမ္မပိဋကတ် ဂှ် ဒှ် ပညာ ဇြိုဟ်နက် မ္ဂး၊ သုတ္တန္တပိဋကတ် ဝွံ ဒှ် "ဂၠံင်တရဴ" သွက် ပူဂိုလ် ဓမ္မတာ တအ် ညံင်ဂွံ ဂျိုင် လမျီု ဍာံဍာံ ရ။ ပ္ဍဲ ပွမဇၞော်ပၟဝ် ကမ္မဌာန် မ္ဂး သုတ္တန် မပ္တံ ကု သတိပဋ္ဌာနသုတ် (Satipatthana Sutta) ဂှ် ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ကမ္မဌာန် ဝိပဿနာ ရ။ ညးဍုင်ကွာန် ဗုဒ္ဓဘာသာ တအ် မလေပ် ရွတ် ဖ္ဍေါတ် သုတ္တန် ပရိတ် မပ္တံ ကု မင်္ဂလသုတ် ကေုာံ မေတ္တသုတ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင် ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ စဵုဒၞာ အန္တရာယ် ပ္ဍဲ ဘဝ လၟေင် တ္ၚဲ ရ။ သုတ္တန္တပိဋကတ် ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် မကဵု လမျီု ကေုာံ လျး သွက် သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ အလုံ ဂၠးတိ ရ။<ref>Anālayo, Bhikkhu. (2003). *Satipaṭṭhāna: The Direct Path to Realization*. Windhorse Publications.</ref> [https://www.youtube.com/watch?v=1rY180bC81I လ္ၚတ်ရံင် ဝင် သုတ္တန္တပိဋကတ် ကေုာံ သင်္ဂါယန (YouTube - English)] == မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ သက်သဳဂမၠိုၚ် (References) == <references /> == ဆက် လ္ၚတ် ရံင် (See also) == * [[ပိဋကတ်ပိ]] * [[ဝိနယပိဋကတ်]] * [[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]] == လေန် မ္ၚး (External links) == * [https://en.wikipedia.org/wiki/Sutta_Pitaka Sutta Pitaka] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက် * [https://suttacentral.net/ SuttaCentral] - လိက် သုတ္တန် ကေုာံ ဂါထာ အလုံ ဂၠးတိ။ * [https://www.accesstoinsight.org/ Access to Insight] - မုက်လိက် ဗှ် သုတ္တန် နကဵု ဘာသာ အင်္ဂလိက်။ {{Navbox | name = သုတ္တန္တပိဋကတ် | title = [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]] (Sutta Piṭaka) | listclass = hlist | state = uncollapsed | group1 = နိကာယ် ၅ သာ် | list1 = * [[ဒီဃနိကာယ်]] (သုတ္တန် ဂၠိင်) * [[မဇ္ဇျိမနိကာယ်]] (သုတ္တန် လဒေါဝ်) * [[သံယုတ္တနိကာယ်]] (သုတ္တန် ဆက်စပ်) * [[အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်]] (သုတ္တန် ဂၞန်) * [[ခုဒ္ဒကနိကာယ်]] (သုတ္တန် ဍောတ်တ် ကေုာံ ဂါထာ) | group2 = သုတ္တန် မပြာကတ် | list2 = * ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ် * မဟာသတိပဋ္ဌာနသုတ် * မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ် * ကာလာမသုတ် * ဓမ္မပဒ * ဇာတ် | group3 = ကဏ္ဍ မဆက်စပ် | list3 = * [[ပိဋကတ်ပိ]] * [[ဝိနယ ပိဋကတ်]] * [[အဘိဓမ္မ ပိဋကတ်]] * [[ပါဠိ]] * [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] }} [[ကဏ္ဍ:သုတ္တန္တ ပိဋကတ်]] [[ကဏ္ဍ:ပိဋကတ်ပိ]] [[ကဏ္ဍ:ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] [[ကဏ္ဍ:ပါဠိ]] [[ကဏ္ဍ:လိက်ပြကိုဟ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ncuxkz3pa9ka3jtwhdbp6p8vzvsz627 54846 54845 2026-05-11T10:58:06Z Aue Nai 24 54846 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=May 2026}} {{Infobox religious text | name = သုတ္တန္တပိဋကတ် (Sutta Piṭaka) | native_name = สุตฺตนฺตปိฏก (Suttanta Piṭaka) | image = [[File:Buddha_teaching_his_disciples.jpg|250px|center|ကျာ်တြဲ တွံ ဓရ် ကု ပဉ္စဝဂ္ဂဳ ၅ ဇကု]] | caption = ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ဃော ဟီု တွံ သုတ္တန် (ပေါဲဓမ္မဒေသနာ) ကု ကွး သာဝက ဂမၠိုင်။ | religion = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] | author = [[ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ]] ကေုာံ ကွး သာဝကဂမၠိုင် | language = [[ပါဠိ]] (Pāli) | period = ၜိုတ် ၅ ဗွဝ်ကၠံ ကိုပ်ကၠာ သၞာံခရေတ် | sections = [[ဒီဃနိကာယ်]]၊ [[မဇ္ဇျိမနိကာယ်]]၊ [[သံယုတ္တနိကာယ်]]၊ [[အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်]]၊ [[ခုဒ္ဒကနိကာယ်]] | relation = ဒှ် ပြကိုဟ် မရနုက် ကု ၜါ ပ္ဍဲ [[ပိဋကတ်ပိ]] }} '''သုတ္တန္တပိဋကတ်''' ฮွံသေင်မ္ဂး '''သုတ္တန် ပိဋကတ်''' ({{lang-en|Sutta Piṭaka / Basket of Discourses}}, {{lang-pi|Suttanta Piṭaka}}) ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် မရနုက် ကု ၜါ ပ္ဍဲ ပြကိုဟ် [[ပိဋကတ်ပိ]] (Pāli Canon) မဒှ် လိက် ပြကိုဟ် သဇိုင် အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲ သာသနာ [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ရ။ သုတ္တန္တပိဋကတ် ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် မပကောံပကေဝ် လဝ် ပေါဲ ဓမ္မဒေသနာ (သုတ္တန်)၊ ဂလာန် ဟီု တွံ၊ ကေုာံ ဝင် လဟီု ကျာ်တြဲ [[ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ]] ကေုာံ ကွး သာဝက ညး တအ် ရ။ ဍေံ ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် မၞုံ ကု တန်ဖျူ မသၠုင် အိုတ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် သဘောၚ်ဓဝ် တမ်မူလ ဗုဒ္ဓဘာသာ မပ္တံ ကု [wikt:mnw:သစ္စာပန်|သစ္စာပန်]၊ [wikt:mnw:မဂ္ဂင်ဒစာံ|မဂ္ဂင်ဒစာံ]၊ ကေုာံ သဘောၚ် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် တအ် ရ။<ref>Bodhi, Bhikkhu. (2005). *In the Buddha's Words: An Anthology of Discourses from the Pali Canon*. Wisdom Publications, p. 11.</ref> ပ္ဍဲ သုတ္တန္တပိဋကတ် ဏအ် ဝွံ ပါ် လဝ် နကဵု "နိကာယ်" (Nikāyas - Collections) မသုန် သာ် မတွံဂး- ဒီဃနိကာယ် (သုတ္တန် မဂၠိင်)၊ မဇ္ဇျိမနိကာယ် (သုတ္တန် လဒေါဝ်)၊ သံယုတ္တနိကာယ် (သုတ္တန် မဆက်စပ်)၊ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် (သုတ္တန် ဂၞန်)၊ ကေုာံ ခုဒ္ဒကနိကာယ် (သုတ္တန် ဍောတ်တ် ကေုာံ ဂါထာ) ရ။ လၟိဟ် သုတ္တန် သီုဖအိုတ် ဝွံ နွံ ၜိုတ် ၁၀,၀၀၀ ပြင် ရ။<ref>Gethin, Rupert. (1998). *The Foundations of Buddhism*. Oxford University Press, p. 42.</ref> == ၁. နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Etymology) == ဝေါဟာရ ပါဠိ "သုတ္တ" (Sutta) ဟွံသေင်မ္ဂး သင်သကြိုတ် "သုတြ" (Sutra) ဏအ် ဝွံ မၞုံ အဓိပ္ပါယ် တမ်မူလ "ဇုက်၊ တောမ်" ဟွံသေင်မ္ဂး "ဂလာန် မဆက်စၠောအ် လဝ် သဘောၚ်ဓဝ် ညံင်ရဴ ဇုက်" ရ။ ဝေါဟာရ "ပိဋက" ဂှ် မၞုံ အဓိပ္ပါယ် "ထိုင်၊ ခြင်း" ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ "သုတ္တန္တပိဋကတ်" မ္ဂး ဂှ် ဒှ် "ထိုင် ဟွံသေင်မ္ဂး နိဓိ မပကောံ လဝ် ပေါဲ ဓမ္မဒေသနာ (သုတ္တန်) ဂမၠိုင်" ရ။ သုတ္တန် တအ် ဝွံ မလေပ် စ က္ဍိုပ် နကဵု ဂလာန် "ဧဝံ မေ သုတံ" (Evam me sutam - Thus have I heard / နဲဏအ် အဲဍိက် ဂွံ မိင် လဝ် ရ) ရ။ ဂလာန် ဏအ် ဝွံ ဒှ် ဂလာန် ဥပါသကာ ဟွံသေင်မ္ဂး အာနန္ဒာ မထေရ် မဒှ် ကွး ညးမကြပ် အိုတ် ကု ကျာ်တြဲ ဟီု တွံ လဝ် ပ္ဍဲ အခိင် ပတိုန် သင်္ဂါယန ပထမ ရ။ ဍေံ ဝွံ ထ္ၜး ကဵု သက်သဳ ဒဒှ်ရ ဓရ် တအ် ဏအ် ဝွံ ဒှ် ဓရ် ကျာ်တြဲ ဇေတ်တ် မကၠုင် နူ အဆက် နှုတ် ရ။<ref>Norman, K. R. (1983). *Pali Literature: Including the Canonical Literature in Prakrit and Sanskrit of All the Hinayana Schools of Buddhism*. Otto Harrassowitz, p. 30.</ref> == ၂. ဝင် ကေုာံ ပရေင်ပကောံပကေဝ် (History and Compilation) == [[File:Maha_Kassapa_statue.jpg|thumb|right|250px|မဟာကဿပ မထေရ်၊ ညးမက္ဍိုက်ပ် ပ္ဍဲ ပေါဲ သင်္ဂါယန ပထမ သွက်ဂွံ ပကောံ ပိဋကတ်။]] ကြဴနူ ကျာ်တြဲ သဗ္ဗညု ပပရိနိဗ္ဗာန် ဂွံ ပိ ဂိတု ဂှ်၊ ပ္ဍဲ ဍုင် ရာဇဂြိုဟ် ဂှ် မဟာကဿပ မထေရ် က္ဍိုက်ပ် တုဲ ကၠောန် ဗဒှ် သင်္ဂါယန ပထမ (First Buddhist Council) သွက်ဂွံ ပကောံပကေဝ် ဓရ် သာသနာ ရ။ ပ္ဍဲ ပေါဲ ဏအ် ဂှ် ရှင် အာနန္ဒာ မထေရ် (Ananda) မဒှ် ညးမတီ သုတ္တန် ဂၠိုင် အိုတ် ဂှ် ဖ္ဍေါတ် တွံ ကဵု ဓရ် သုတ္တန် သီုဖအိုတ် ရ။ သံဃာ တအ် ပါ် လဝ် တာလျိုင် သွက်ဂွံ မင်မဲ သုတ္တန် တအ် နကဵု နှုတ် (Oral Tradition) တုဲ ညးတအ် ကော် စ "ဘာဏက" (Bhāṇaka - Reciters) ရ။ ဥပမာ - ဂကောံ ခမဳ မမင်မဲ ဒီဃနိကာယ် ဂှ် ကော် စ ဒီဃဘာဏက ရ။ စိုပ် ၁ ဗွဝ်ကၠံ ကိုပ်ကၠာ ခရေတ် (1st Century BCE) ပ္ဍဲ လက်ထက် သၟိင် ဝဋ္ဋဂါမဏိ ပ္ဍဲ ဍုင် သဳဟိုဠ် (Sri Lanka) ဂှ်၊ ဟိုတ်နူ ပရေင် ကပ် ဍုင် ကတဵုဒှ် တုဲ သံဃာ တအ် စ ချူ ပတိုန် လိက် သုတ္တန္တပိဋကတ် လတူ သၠရိုတ် ညံင် ဟွံဂွံ ကၠေအ်ဗဒန် အာ ရ။<ref>Harvey, Peter. (2013). *An Introduction to Buddhism: Teachings, History and Practices*. Cambridge University Press, p. 88.</ref> == ၃. ဒီဃနိကာယ် (Dīgha Nikāya - The Long Discourses) == ဒီဃနိကာယ် ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် မပကောံ လဝ် သုတ္တန် "မဂၠိင်" သီုဖအိုတ် ၃၄ သုတ် ရ။ သုတ္တန် တအ် ဏအ် ဝွံ မလေပ် တွံ ထ္ၜး လဝ် ကု ဂကောံ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင်၊ ဗြဟ္မဏ တအ်၊ ကေုာံ ညးမကၠုင် သၟာန် ပြသၞာ သာသနာ တအ် ရ။ ဍေံ ပါ် လဝ် ၃ ဝဂ် (Vagga)- ၁။ '''သဳလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ (Sīlakkhandha-vagga):''' တွံ ပရူ သဳလ၊ ဒ္ဂေတ် လၟေတ်၊ ကေုာံ ပွမပါ်ပါဲ ဝါဒ မိစ္ဆာ ဒိဋ္ဌိ ၆၂ သာ် (ဗြဟ္မဇာလသုတ်)။ ၂။ '''မဟာဝဂ္ဂ (Mahā-vagga):''' တွံ ပရူ ဝင် မဇၞော် မပ္တံ ကု ဝင် ကျာ်တြဲ ပပရိနိဗ္ဗာန် (မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်) ကေုာံ သတိပဋ္ဌာန် (မဟာသတိပဋ္ဌာနသုတ်)။ ၃။ '''ပါထိကဝဂ္ဂ (Pāthika-vagga):''' တွံ ပရူ ဗီုပြင် လောက၊ ဖဵု ကံ ကေုာံ ဒ္ဂေတ် လၟေတ် ညးဍုင်ကွာန် ဂမၠိုင် (သိင်္ဂါလောဝါဒသုတ်)။<ref>Walshe, Maurice. (1995). *The Long Discourses of the Buddha: A Translation of the Dīgha Nikāya*. Wisdom Publications.</ref> == ၄. မဇ္ဇျိမနိကာယ် (Majjhima Nikāya - The Middle-Length Discourses) == မဇ္ဇျိမနိကာယ် ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် မပကောံ လဝ် သုတ္တန် "မဇမၠိင် လဒေါဝ်" သီုဖအိုတ် ၁၅၂ သုတ် ရ။ သုတ္တန် တအ် ဏအ် ဝွံ ဒှ် သုတ္တန် မတွံ ထ္ၜး လဝ် နကဵု ပရေင် သဳကၠဳ (Dialogues) အကြာ ကျာ်တြဲ ကေုာံ ခမဳ တအ်၊ သၟိင် တၠ တအ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး တၠပညာ တၞဟ်ဟ် တအ် ရ။ ပြကိုဟ် ဏအ် ဝွံ ဒှ် တမ်ရိုဟ် သဇိုင် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် သဘောၚ်ဓဝ် ကမ္မဌာန်၊ ပွမဇၞော်ပၟဝ် စိုတ်၊ ကေုာံ ပွမပါ်ပါဲ သဘောၚ်ဓဝ် ညံင်ဂွံ ညာတ် ကေတ် သစ္စာ ဍာံ ရ။ သုတ္တန် မပြာကတ် ဂမၠိုင် မပ္တံ ကု- * '''မူလပရိယာယသုတ် (Mūlapariyāya Sutta):''' တွံ ပရူ တမ်မူလ ဒဿန ဗုဒ္ဓဘာသာ။ * '''သမ္မာဒိဋ္ဌိသုတ် (Sammādiṭṭhi Sutta):''' တွံ ပရူ လညာတ် ညာဏ် မဍာံမံင် မတွံဂး သမ္မာဒိဋ္ဌိ။ * '''အာနာပါနဿတိသုတ် (Ānāpānasati Sutta):''' တွံ ပရူ နဲကဲ ပၟဝ် ကမ္မဌာန် ယာီု လုပ် ယာီု တိတ်။<ref>Ñāṇamoli, Bhikkhu, & Bodhi, Bhikkhu. (1995). *The Middle Length Discourses of the Buddha: A Translation of the Majjhima Nikāya*. Wisdom Publications.</ref> == ၅. သံယုတ္တနိကာယ် (Saṃyutta Nikāya - The Connected Discourses) == [[File:Dharmachakra_Day.jpg|thumb|left|250px|ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ်၊ မဒှ် သုတ္တန် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် မပါလုပ် ပ္ဍဲ သံယုတ္တနိကာယ်။]] သံယုတ္တနိကာယ် ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် မပကောံ လဝ် သုတ္တန် မသၠေဟ် ပရေင် ပရူပရာ မတုပ် ရေင်သကအ် (Connected by Theme) သီုဖအိုတ် ၂,၈၈၉ သုတ် (လ္ၚဵု ဟီု ၇,၀၀၀ ပြင်) ရ။ ဍေံ ပါ် လဝ် ၅ ဝဂ် (Vagga) ဇၞော်- ၁။ '''သဂါထာဝဂ္ဂ:''' သုတ္တန် မပါလုပ် ဂါထာ ကေုာံ သၟာန် သွဟ် ကု ဒေဝတဴ တအ်။ ၂။ '''နိဒါနဝဂ္ဂ:''' တွံ ပရူ သဘောၚ် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် ကေုာံ ဟိုတ် ဖဵု။ ၃။ '''ခန္ဓဝဂ္ဂ:''' တွံ ပရူ [wikt:mnw:ခန္ဓမသုန်|ခန္ဓ မသုန်] သာ် မတွံဂး ရုပ်၊ ဝေဒနာ၊ သညာ၊ သင်္ခါရ၊ ဝိညာဏ်။ ၄။ '''သဠာယတနဝဂ္ဂ:''' တွံ ပရူ အာယတန ၆ (မတ်၊ ကတောဝ်၊ မုဟ်၊ လတာ်၊ ဇကု၊ စိုတ်)။ ၅။ '''မဟာဝဂ္ဂ:''' တွံ ပရူ မဂ္ဂင် ၈ သာ် ကေုာံ ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ် (Dhammacakkappavattana Sutta - ပေါဲ တွံ ဓရ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ်)။<ref>Bodhi, Bhikkhu. (2000). *The Connected Discourses of the Buddha: A Translation of the Saṃyutta Nikāya*. Wisdom Publications.</ref> == ၆. အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် (Aṅguttara Nikāya - The Numerical Discourses) == အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် မပကောံ လဝ် သုတ္တန် နကဵု လၟေင် "ဂၞန် လၟိဟ်" (Numerical groupings) ရ။ ဍေံ ပါ် လဝ် နူကဵု ဂၞန် ၁ စဵုကဵု ဂၞန် ၁၁ သီုဖအိုတ် ၜိုတ် ၉,၅၅၇ သုတ် ရ။ နဲကဲ ပကောံ ဏအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် ခမဳ ဘာဏက တအ် ဂွံ စွံ သတိ ကေုာံ ဖ္ဍေါတ် လောဲသွာ ရ။ * '''ဧကက နိပါတ် (Book of the Ones):''' တွံ ပရူ ဓရ် ၁ သာ် (ဥပမာ - စိုတ် မဟွံမဲ ကု ပွမဇၞော်ပၟဝ် ဂှ် ဒှ် ဒဒိုက်)။ * '''ဒုက နိပါတ် (Book of the Twos):''' တွံ ပရူ ဓရ် ၜါ သာ် (ဥပမာ - ပူဂိုလ် ဗာလ ကေုာံ ပဏ္ဍိတ)။ * '''တိက နိပါတ် (Book of the Threes):''' တွံ ပရူ ဓရ် ၃ သာ် (ဥပမာ - ရတနာ ၃၊ မူလ အကုသိုလ် ၃ - လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ)။ ... စဵုကဵု စိုပ် '''ဧကာဒသက နိပါတ် (Book of the Elevens):''' တွံ ပရူ ဓရ် ၁၁ သာ် (ဥပမာ - ဖဵု မကလိဂွံ နူ ပွမဇၞော်ပၟဝ် မေတ္တာ ၁၁ သာ်)။<ref>Bodhi, Bhikkhu. (2012). *The Numerical Discourses of the Buddha: A Translation of the Aṅguttara Nikāya*. Wisdom Publications.</ref> == ၇. ခုဒ္ဒကနိကာယ် (Khuddaka Nikāya - The Minor Collection) == ခုဒ္ဒကနိကာယ် ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် မပကောံ လဝ် သုတ္တန် ဍောတ်တ်၊ ဂါထာ၊ ဒဏ္ဍာရဳ၊ ကေုာံ ဝင် တအ် ရ။ ၜိုန်ရ ကော် စ "ခုဒ္ဒက" (Minor) ကီု လေဝ်၊ ဍေံ ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် မဇၞော် အိုတ် ကေုာံ မၞုံ ကု လိက် အုပ် ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ သုတ္တန္တပိဋကတ် ရ (နွံ ၁၅-၁၈ အုပ် အတိုင် ဂိုဏ်)။ ပြကိုဟ် မပြာကတ် ဂမၠိုင် မပ္တံ ကု- * '''ဓမ္မပဒ (Dhammapada):''' ပြကိုဟ် မပကောံ လဝ် ဂါထာ ကျာ်တြဲ မၞုံ ကု တန်ဖျူ ဗ္တောန် ပညာ ဗွဲမလောန်။ ဍေံ ဒှ် ပြကိုဟ် ဗုဒ္ဓဘာသာ မကၠာဲစၠောအ် လဝ် ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ * '''ဇာတ် (Jātaka):''' ဝင် ပရူ ဘဝ ကျာ်တြဲ မတုဲကၠုင် (ဘဝ ဗောဓိသတ် ၅၄၇ ဘဝ)။ * '''သုတ္တနိပါတ် (Sutta Nipāta):''' သုတ္တန် တြေံ အိုတ် ဂမၠိုင် (မပ္တံ ကု မေတ္တသုတ်၊ မင်္ဂလသုတ်)။ * '''ထေရဂါထာ ကေုာံ ထေရဳဂါထာ (Theragāthā & Therīgāthā):''' ဒွက် ဂါထာ မဟီု တွံ လဝ် နကဵု ခမဳ ဇၞော် ကေုာံ ထေရဳ မအာစိုပ် အရဟတ္တဖိုလ် တအ် ရ。<ref>Norman, K. R. (1997). *Poems of Early Buddhist Nuns (Therīgāthā)*. Pali Text Society.</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ ဇယား: သရုပ် နိကာယ် ၅ သာ် ပ္ဍဲ သုတ္တန္တပိဋကတ် |- ! ယၟု နိကာယ် !! အဓိပ္ပါယ် (မန်) !! ပရူပရာ အဓိက !! ဥပမာ သုတ္တန် မပြာကတ် |- | '''ဒီဃနိကာယ်''' || သုတ္တန် မဂၠိင် || ပေါဲဓမ္မဒေသနာ မဂၠိင်၊ ဝင် လဟီု၊ ပွမပါ်ပါဲ ဒိဋ္ဌိ || မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်၊ မဟာသတိပဋ္ဌာနသုတ် |- | '''မဇ္ဇျိမနိကာယ်''' || သုတ္တန် လဒေါဝ် || ပရေင် သဳကၠဳ ဒဿန၊ သဘောၚ်ဓဝ် ဇြိုဟ်နက် || မူလပရိယာယသုတ်၊ အာနာပါနဿတိသုတ် |- | '''သံယုတ္တနိကာယ်''' || သုတ္တန် မဆက်စပ် || သုတ္တန် မပကောံ လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ ပရူပရာ || ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ်၊ အနတ္တလက္ခဏသုတ် |- | '''အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်''' || သုတ္တန် ဂၞန် || သုတ္တန် မပါ် လဝ် နကဵု လၟေင် ဂၞန် (၁ စဵုကဵု ၁၁) || ကာလာမသုတ်၊ မေတ္တာသုတ် (လ္ၚဵု) |- | '''ခုဒ္ဒကနိကာယ်''' || သုတ္တန် ဍောတ်တ် || ဂါထာ၊ ဒဏ္ဍာရဳ ဇာတ်၊ ဒွက် ခမဳ || ဓမ္မပဒ၊ ဇာတ်၊ မင်္ဂလသုတ်၊ ရတနသုတ် |} == ၈. သဘောၚ်ဓဝ် အဓိကဂမၠိုင် (Core Teachings within the Suttas) == သုတ္တန္တပိဋကတ် ဝွံ တွံ ထ္ၜး လဝ် သဘောၚ်ဓဝ် တမ်မူလ သာသနာ အလုံအိုတ်သီု ရ။ သဘောၚ်ဓဝ် အဓိက တအ် ဂှ်- * '''သစ္စာ ပန် သာ် (Four Noble Truths):''' ဒဒိုက်၊ ဟိုတ် ဒဒိုက် (လောဘ)၊ ပွမပၠိုတ် ဒဒိုက် (နိဗ္ဗာန်)၊ ကေုာံ ဂၠံင်တရဴ သွက်ဂွံ စိုပ် နိဗ္ဗာန် (မဂ္ဂင် ၈)။ ဣဏအ် ဝွံ ပါလုပ် အဓိက ပ္ဍဲ သံယုတ္တနိကာယ် ရ။ * '''[wikt:mnw:ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်|ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်] (Dependent Origination):''' သဘောၚ် ဟိုတ် ကေုာံ ဖဵု မဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် အဝိဇ္ဇာ ပစ္စယာ သင်္ခါရ...။ * '''လက္ခဏာ ၃ သာ် (Three Marks of Existence):''' အရာ အိုတ်သီု ဝွံ ဒှ် အနိစ္စ (Impermanence)၊ ဒုက္ခ (Suffering)၊ ကေုာံ အနတ္တ (Non-self)။ * '''ကမ္မ (Kamma):''' ပွမကၠောန် ကုသိုလ် ကေုာံ အကုသိုလ် မဖန်ဗဒှ် ကဵု ဖဵု ပ္ဍဲ ဘဝ အနာဂတ် (Rebirth)။<ref>Gombrich, Richard F. (2009). *What the Buddha Thought*. Equinox Publishing.</ref> == ၉. ပွမလ္ၚတ် ကေုာံ ပရေင်ကၠာဲစၠောအ် (Study and Translations) == သုတ္တန္တပိဋကတ် တမ်မူလ ဂှ် ချူ လဝ် နကဵု ဘာသာ [[ပါဠိ]] ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး ဂကောံ မပ္တံ ကု Pali Text Society (PTS) မၞုံ ပ္ဍဲ ဍုင် အင်္ဂလာန် တအ် စ ကၠာဲစၠောအ် ပတိတ် လိက် သုတ္တန် တအ် နကဵု ဘာသာ အင်္ဂလိက် နူကဵု ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ တေအ် ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး မုက်လိက် အေန်တာနဲ မပ္တံ ကု SuttaCentral ကေုာံ Access to Insight တအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် ညံင် မၞိဟ် အလုံ ဂၠးတိ ဂွံ ဗှ် လ္ၚတ် လောဲသွာ ရ။ ပ္ဍဲ ဒေသ ဍုင်ပိုဲ မ္ဂး ကျာ်ဇၞော် အစာ တၠပညာ မန် ကေုာံ ဂကောံ ပိဋကတ် မန် (Mon Tipitaka Association) တအ် ကၠာဲစၠောအ် ပတိတ် လဝ် သုတ္တန် တအ် နူကဵု ပါဠိ ဇရေင် ဘာသာမန် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် တုဲယျ။ ပါဲနူ ဂှ် ဘာသာ ဗၟာ၊ သေံ၊ ကေုာံ သိင်္ဃိုရ် တအ် လေဝ် မၞုံ ကု လိက် ပိဋကတ် မကၠာဲ လဝ် အတိုင် ဍုင် ညး ကဵု ညး ကီု ရ。<ref>Rhys Davids, T. W. (1899). *Dialogues of the Buddha*. Pali Text Society.</ref> == ၁၀. တန်ဖျူ ပ္ဍဲ သာသနာ ထေရဝါဒ (Significance in Theravada Buddhism) == သုတ္တန္တပိဋကတ် ဝွံ ဒှ် "ကသပ် လညာတ်" (Voice) ဍာံဍာံ ပြပြ ကျာ်တြဲ ရ။ ယဝ်ရ ဝိနယပိဋကတ် ဂှ် ဒှ် သၞောဝ်၊ ကေုာံ အဘိဓမ္မပိဋကတ် ဂှ် ဒှ် ပညာ ဇြိုဟ်နက် မ္ဂး၊ သုတ္တန္တပိဋကတ် ဝွံ ဒှ် "ဂၠံင်တရဴ" သွက် ပူဂိုလ် ဓမ္မတာ တအ် ညံင်ဂွံ ဂျိုင် လမျီု ဍာံဍာံ ရ။ ပ္ဍဲ ပွမဇၞော်ပၟဝ် ကမ္မဌာန် မ္ဂး သုတ္တန် မပ္တံ ကု သတိပဋ္ဌာနသုတ် (Satipatthana Sutta) ဂှ် ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ကမ္မဌာန် ဝိပဿနာ ရ။ ညးဍုင်ကွာန် ဗုဒ္ဓဘာသာ တအ် မလေပ် ရွတ် ဖ္ဍေါတ် သုတ္တန် ပရိတ် မပ္တံ ကု မင်္ဂလသုတ် ကေုာံ မေတ္တသုတ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင် ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ စဵုဒၞာ အန္တရာယ် ပ္ဍဲ ဘဝ လၟေင် တ္ၚဲ ရ။ သုတ္တန္တပိဋကတ် ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် မကဵု လမျီု ကေုာံ လျး သွက် သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ အလုံ ဂၠးတိ ရ။<ref>Anālayo, Bhikkhu. (2003). *Satipaṭṭhāna: The Direct Path to Realization*. Windhorse Publications.</ref> [https://www.youtube.com/watch?v=1rY180bC81I လ္ၚတ်ရံင် ဝင် သုတ္တန္တပိဋကတ် ကေုာံ သင်္ဂါယန (YouTube - English)] == မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ သက်သဳဂမၠိုၚ် (References) == <references /> == ဆက် လ္ၚတ် ရံင် (See also) == * [[ပိဋကတ်ပိ]] * [[ဝိနယပိဋကတ်]] * [[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]] == လေန် မ္ၚး (External links) == * [https://en.wikipedia.org/wiki/Sutta_Pitaka Sutta Pitaka] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက် * [https://suttacentral.net/ SuttaCentral] - လိက် သုတ္တန် ကေုာံ ဂါထာ အလုံ ဂၠးတိ။ * [https://www.accesstoinsight.org/ Access to Insight] - မုက်လိက် ဗှ် သုတ္တန် နကဵု ဘာသာ အင်္ဂလိက်။ {{Navbox | name = သုတ္တန္တ ပိဋကတ် | title = [[သုတ္တန္တ ပိဋကတ်]] (Sutta Piṭaka) | listclass = hlist | state = uncollapsed | group1 = နိကာယ် ၅ သာ် | list1 = * [[ဒဳဃနိကာယ်]] (သုတ္တန် ဂၠိင်) * [[မဇ္ဇျိမနိကာယ်]] (သုတ္တန် လဒေါဝ်) * [[သံယုတ္တနိကာယ်]] (သုတ္တန် ဆက်စပ်) * [[အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်]] (သုတ္တန် ဂၞန်) * [[ခုဒ္ဒကနိကာယ်]] (သုတ္တန် ဍောတ်တ် ကေုာံ ဂါထာ) | group2 = သုတ္တန် မပြာကတ် | list2 = * ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ် * မဟာသတိပဋ္ဌာနသုတ် * မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ် * ကာလာမသုတ် * ဓမ္မပဒ * ဇာတ် | group3 = ကဏ္ဍ မဆက်စပ် | list3 = * [[ပိဋကတ်ပိ]] * [[ဝိနယ ပိဋကတ်]] * [[အဘိဓမ္မ ပိဋကတ်]] * [[ပါဠိ]] * [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] }} [[ကဏ္ဍ:သုတ္တန္တ ပိဋကတ်]] [[ကဏ္ဍ:ပိဋကတ်ပိ]] [[ကဏ္ဍ:ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] [[ကဏ္ဍ:ပါဠိ]] [[ကဏ္ဍ:လိက်ပြကိုဟ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]] 2xt9d9xn6jk6k6kiif4l8x4p4e1zrwe 54847 54846 2026-05-11T10:58:20Z Aue Nai 24 /* ဆက် လ္ၚတ် ရံင် (See also) */ 54847 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=May 2026}} {{Infobox religious text | name = သုတ္တန္တပိဋကတ် (Sutta Piṭaka) | native_name = สุตฺตนฺตปိฏก (Suttanta Piṭaka) | image = [[File:Buddha_teaching_his_disciples.jpg|250px|center|ကျာ်တြဲ တွံ ဓရ် ကု ပဉ္စဝဂ္ဂဳ ၅ ဇကု]] | caption = ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ဃော ဟီု တွံ သုတ္တန် (ပေါဲဓမ္မဒေသနာ) ကု ကွး သာဝက ဂမၠိုင်။ | religion = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] | author = [[ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ]] ကေုာံ ကွး သာဝကဂမၠိုင် | language = [[ပါဠိ]] (Pāli) | period = ၜိုတ် ၅ ဗွဝ်ကၠံ ကိုပ်ကၠာ သၞာံခရေတ် | sections = [[ဒီဃနိကာယ်]]၊ [[မဇ္ဇျိမနိကာယ်]]၊ [[သံယုတ္တနိကာယ်]]၊ [[အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်]]၊ [[ခုဒ္ဒကနိကာယ်]] | relation = ဒှ် ပြကိုဟ် မရနုက် ကု ၜါ ပ္ဍဲ [[ပိဋကတ်ပိ]] }} '''သုတ္တန္တပိဋကတ်''' ฮွံသေင်မ္ဂး '''သုတ္တန် ပိဋကတ်''' ({{lang-en|Sutta Piṭaka / Basket of Discourses}}, {{lang-pi|Suttanta Piṭaka}}) ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် မရနုက် ကု ၜါ ပ္ဍဲ ပြကိုဟ် [[ပိဋကတ်ပိ]] (Pāli Canon) မဒှ် လိက် ပြကိုဟ် သဇိုင် အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲ သာသနာ [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ရ။ သုတ္တန္တပိဋကတ် ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် မပကောံပကေဝ် လဝ် ပေါဲ ဓမ္မဒေသနာ (သုတ္တန်)၊ ဂလာန် ဟီု တွံ၊ ကေုာံ ဝင် လဟီု ကျာ်တြဲ [[ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ]] ကေုာံ ကွး သာဝက ညး တအ် ရ။ ဍေံ ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် မၞုံ ကု တန်ဖျူ မသၠုင် အိုတ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် သဘောၚ်ဓဝ် တမ်မူလ ဗုဒ္ဓဘာသာ မပ္တံ ကု [wikt:mnw:သစ္စာပန်|သစ္စာပန်]၊ [wikt:mnw:မဂ္ဂင်ဒစာံ|မဂ္ဂင်ဒစာံ]၊ ကေုာံ သဘောၚ် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် တအ် ရ။<ref>Bodhi, Bhikkhu. (2005). *In the Buddha's Words: An Anthology of Discourses from the Pali Canon*. Wisdom Publications, p. 11.</ref> ပ္ဍဲ သုတ္တန္တပိဋကတ် ဏအ် ဝွံ ပါ် လဝ် နကဵု "နိကာယ်" (Nikāyas - Collections) မသုန် သာ် မတွံဂး- ဒီဃနိကာယ် (သုတ္တန် မဂၠိင်)၊ မဇ္ဇျိမနိကာယ် (သုတ္တန် လဒေါဝ်)၊ သံယုတ္တနိကာယ် (သုတ္တန် မဆက်စပ်)၊ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် (သုတ္တန် ဂၞန်)၊ ကေုာံ ခုဒ္ဒကနိကာယ် (သုတ္တန် ဍောတ်တ် ကေုာံ ဂါထာ) ရ။ လၟိဟ် သုတ္တန် သီုဖအိုတ် ဝွံ နွံ ၜိုတ် ၁၀,၀၀၀ ပြင် ရ။<ref>Gethin, Rupert. (1998). *The Foundations of Buddhism*. Oxford University Press, p. 42.</ref> == ၁. နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Etymology) == ဝေါဟာရ ပါဠိ "သုတ္တ" (Sutta) ဟွံသေင်မ္ဂး သင်သကြိုတ် "သုတြ" (Sutra) ဏအ် ဝွံ မၞုံ အဓိပ္ပါယ် တမ်မူလ "ဇုက်၊ တောမ်" ဟွံသေင်မ္ဂး "ဂလာန် မဆက်စၠောအ် လဝ် သဘောၚ်ဓဝ် ညံင်ရဴ ဇုက်" ရ။ ဝေါဟာရ "ပိဋက" ဂှ် မၞုံ အဓိပ္ပါယ် "ထိုင်၊ ခြင်း" ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ "သုတ္တန္တပိဋကတ်" မ္ဂး ဂှ် ဒှ် "ထိုင် ဟွံသေင်မ္ဂး နိဓိ မပကောံ လဝ် ပေါဲ ဓမ္မဒေသနာ (သုတ္တန်) ဂမၠိုင်" ရ။ သုတ္တန် တအ် ဝွံ မလေပ် စ က္ဍိုပ် နကဵု ဂလာန် "ဧဝံ မေ သုတံ" (Evam me sutam - Thus have I heard / နဲဏအ် အဲဍိက် ဂွံ မိင် လဝ် ရ) ရ။ ဂလာန် ဏအ် ဝွံ ဒှ် ဂလာန် ဥပါသကာ ဟွံသေင်မ္ဂး အာနန္ဒာ မထေရ် မဒှ် ကွး ညးမကြပ် အိုတ် ကု ကျာ်တြဲ ဟီု တွံ လဝ် ပ္ဍဲ အခိင် ပတိုန် သင်္ဂါယန ပထမ ရ။ ဍေံ ဝွံ ထ္ၜး ကဵု သက်သဳ ဒဒှ်ရ ဓရ် တအ် ဏအ် ဝွံ ဒှ် ဓရ် ကျာ်တြဲ ဇေတ်တ် မကၠုင် နူ အဆက် နှုတ် ရ။<ref>Norman, K. R. (1983). *Pali Literature: Including the Canonical Literature in Prakrit and Sanskrit of All the Hinayana Schools of Buddhism*. Otto Harrassowitz, p. 30.</ref> == ၂. ဝင် ကေုာံ ပရေင်ပကောံပကေဝ် (History and Compilation) == [[File:Maha_Kassapa_statue.jpg|thumb|right|250px|မဟာကဿပ မထေရ်၊ ညးမက္ဍိုက်ပ် ပ္ဍဲ ပေါဲ သင်္ဂါယန ပထမ သွက်ဂွံ ပကောံ ပိဋကတ်။]] ကြဴနူ ကျာ်တြဲ သဗ္ဗညု ပပရိနိဗ္ဗာန် ဂွံ ပိ ဂိတု ဂှ်၊ ပ္ဍဲ ဍုင် ရာဇဂြိုဟ် ဂှ် မဟာကဿပ မထေရ် က္ဍိုက်ပ် တုဲ ကၠောန် ဗဒှ် သင်္ဂါယန ပထမ (First Buddhist Council) သွက်ဂွံ ပကောံပကေဝ် ဓရ် သာသနာ ရ။ ပ္ဍဲ ပေါဲ ဏအ် ဂှ် ရှင် အာနန္ဒာ မထေရ် (Ananda) မဒှ် ညးမတီ သုတ္တန် ဂၠိုင် အိုတ် ဂှ် ဖ္ဍေါတ် တွံ ကဵု ဓရ် သုတ္တန် သီုဖအိုတ် ရ။ သံဃာ တအ် ပါ် လဝ် တာလျိုင် သွက်ဂွံ မင်မဲ သုတ္တန် တအ် နကဵု နှုတ် (Oral Tradition) တုဲ ညးတအ် ကော် စ "ဘာဏက" (Bhāṇaka - Reciters) ရ။ ဥပမာ - ဂကောံ ခမဳ မမင်မဲ ဒီဃနိကာယ် ဂှ် ကော် စ ဒီဃဘာဏက ရ။ စိုပ် ၁ ဗွဝ်ကၠံ ကိုပ်ကၠာ ခရေတ် (1st Century BCE) ပ္ဍဲ လက်ထက် သၟိင် ဝဋ္ဋဂါမဏိ ပ္ဍဲ ဍုင် သဳဟိုဠ် (Sri Lanka) ဂှ်၊ ဟိုတ်နူ ပရေင် ကပ် ဍုင် ကတဵုဒှ် တုဲ သံဃာ တအ် စ ချူ ပတိုန် လိက် သုတ္တန္တပိဋကတ် လတူ သၠရိုတ် ညံင် ဟွံဂွံ ကၠေအ်ဗဒန် အာ ရ။<ref>Harvey, Peter. (2013). *An Introduction to Buddhism: Teachings, History and Practices*. Cambridge University Press, p. 88.</ref> == ၃. ဒီဃနိကာယ် (Dīgha Nikāya - The Long Discourses) == ဒီဃနိကာယ် ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် မပကောံ လဝ် သုတ္တန် "မဂၠိင်" သီုဖအိုတ် ၃၄ သုတ် ရ။ သုတ္တန် တအ် ဏအ် ဝွံ မလေပ် တွံ ထ္ၜး လဝ် ကု ဂကောံ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင်၊ ဗြဟ္မဏ တအ်၊ ကေုာံ ညးမကၠုင် သၟာန် ပြသၞာ သာသနာ တအ် ရ။ ဍေံ ပါ် လဝ် ၃ ဝဂ် (Vagga)- ၁။ '''သဳလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ (Sīlakkhandha-vagga):''' တွံ ပရူ သဳလ၊ ဒ္ဂေတ် လၟေတ်၊ ကေုာံ ပွမပါ်ပါဲ ဝါဒ မိစ္ဆာ ဒိဋ္ဌိ ၆၂ သာ် (ဗြဟ္မဇာလသုတ်)။ ၂။ '''မဟာဝဂ္ဂ (Mahā-vagga):''' တွံ ပရူ ဝင် မဇၞော် မပ္တံ ကု ဝင် ကျာ်တြဲ ပပရိနိဗ္ဗာန် (မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်) ကေုာံ သတိပဋ္ဌာန် (မဟာသတိပဋ္ဌာနသုတ်)။ ၃။ '''ပါထိကဝဂ္ဂ (Pāthika-vagga):''' တွံ ပရူ ဗီုပြင် လောက၊ ဖဵု ကံ ကေုာံ ဒ္ဂေတ် လၟေတ် ညးဍုင်ကွာန် ဂမၠိုင် (သိင်္ဂါလောဝါဒသုတ်)။<ref>Walshe, Maurice. (1995). *The Long Discourses of the Buddha: A Translation of the Dīgha Nikāya*. Wisdom Publications.</ref> == ၄. မဇ္ဇျိမနိကာယ် (Majjhima Nikāya - The Middle-Length Discourses) == မဇ္ဇျိမနိကာယ် ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် မပကောံ လဝ် သုတ္တန် "မဇမၠိင် လဒေါဝ်" သီုဖအိုတ် ၁၅၂ သုတ် ရ။ သုတ္တန် တအ် ဏအ် ဝွံ ဒှ် သုတ္တန် မတွံ ထ္ၜး လဝ် နကဵု ပရေင် သဳကၠဳ (Dialogues) အကြာ ကျာ်တြဲ ကေုာံ ခမဳ တအ်၊ သၟိင် တၠ တအ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး တၠပညာ တၞဟ်ဟ် တအ် ရ။ ပြကိုဟ် ဏအ် ဝွံ ဒှ် တမ်ရိုဟ် သဇိုင် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် သဘောၚ်ဓဝ် ကမ္မဌာန်၊ ပွမဇၞော်ပၟဝ် စိုတ်၊ ကေုာံ ပွမပါ်ပါဲ သဘောၚ်ဓဝ် ညံင်ဂွံ ညာတ် ကေတ် သစ္စာ ဍာံ ရ။ သုတ္တန် မပြာကတ် ဂမၠိုင် မပ္တံ ကု- * '''မူလပရိယာယသုတ် (Mūlapariyāya Sutta):''' တွံ ပရူ တမ်မူလ ဒဿန ဗုဒ္ဓဘာသာ။ * '''သမ္မာဒိဋ္ဌိသုတ် (Sammādiṭṭhi Sutta):''' တွံ ပရူ လညာတ် ညာဏ် မဍာံမံင် မတွံဂး သမ္မာဒိဋ္ဌိ။ * '''အာနာပါနဿတိသုတ် (Ānāpānasati Sutta):''' တွံ ပရူ နဲကဲ ပၟဝ် ကမ္မဌာန် ယာီု လုပ် ယာီု တိတ်။<ref>Ñāṇamoli, Bhikkhu, & Bodhi, Bhikkhu. (1995). *The Middle Length Discourses of the Buddha: A Translation of the Majjhima Nikāya*. Wisdom Publications.</ref> == ၅. သံယုတ္တနိကာယ် (Saṃyutta Nikāya - The Connected Discourses) == [[File:Dharmachakra_Day.jpg|thumb|left|250px|ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ်၊ မဒှ် သုတ္တန် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် မပါလုပ် ပ္ဍဲ သံယုတ္တနိကာယ်။]] သံယုတ္တနိကာယ် ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် မပကောံ လဝ် သုတ္တန် မသၠေဟ် ပရေင် ပရူပရာ မတုပ် ရေင်သကအ် (Connected by Theme) သီုဖအိုတ် ၂,၈၈၉ သုတ် (လ္ၚဵု ဟီု ၇,၀၀၀ ပြင်) ရ။ ဍေံ ပါ် လဝ် ၅ ဝဂ် (Vagga) ဇၞော်- ၁။ '''သဂါထာဝဂ္ဂ:''' သုတ္တန် မပါလုပ် ဂါထာ ကေုာံ သၟာန် သွဟ် ကု ဒေဝတဴ တအ်။ ၂။ '''နိဒါနဝဂ္ဂ:''' တွံ ပရူ သဘောၚ် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် ကေုာံ ဟိုတ် ဖဵု။ ၃။ '''ခန္ဓဝဂ္ဂ:''' တွံ ပရူ [wikt:mnw:ခန္ဓမသုန်|ခန္ဓ မသုန်] သာ် မတွံဂး ရုပ်၊ ဝေဒနာ၊ သညာ၊ သင်္ခါရ၊ ဝိညာဏ်။ ၄။ '''သဠာယတနဝဂ္ဂ:''' တွံ ပရူ အာယတန ၆ (မတ်၊ ကတောဝ်၊ မုဟ်၊ လတာ်၊ ဇကု၊ စိုတ်)။ ၅။ '''မဟာဝဂ္ဂ:''' တွံ ပရူ မဂ္ဂင် ၈ သာ် ကေုာံ ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ် (Dhammacakkappavattana Sutta - ပေါဲ တွံ ဓရ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ်)။<ref>Bodhi, Bhikkhu. (2000). *The Connected Discourses of the Buddha: A Translation of the Saṃyutta Nikāya*. Wisdom Publications.</ref> == ၆. အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် (Aṅguttara Nikāya - The Numerical Discourses) == အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် မပကောံ လဝ် သုတ္တန် နကဵု လၟေင် "ဂၞန် လၟိဟ်" (Numerical groupings) ရ။ ဍေံ ပါ် လဝ် နူကဵု ဂၞန် ၁ စဵုကဵု ဂၞန် ၁၁ သီုဖအိုတ် ၜိုတ် ၉,၅၅၇ သုတ် ရ။ နဲကဲ ပကောံ ဏအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် ခမဳ ဘာဏက တအ် ဂွံ စွံ သတိ ကေုာံ ဖ္ဍေါတ် လောဲသွာ ရ။ * '''ဧကက နိပါတ် (Book of the Ones):''' တွံ ပရူ ဓရ် ၁ သာ် (ဥပမာ - စိုတ် မဟွံမဲ ကု ပွမဇၞော်ပၟဝ် ဂှ် ဒှ် ဒဒိုက်)။ * '''ဒုက နိပါတ် (Book of the Twos):''' တွံ ပရူ ဓရ် ၜါ သာ် (ဥပမာ - ပူဂိုလ် ဗာလ ကေုာံ ပဏ္ဍိတ)။ * '''တိက နိပါတ် (Book of the Threes):''' တွံ ပရူ ဓရ် ၃ သာ် (ဥပမာ - ရတနာ ၃၊ မူလ အကုသိုလ် ၃ - လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ)။ ... စဵုကဵု စိုပ် '''ဧကာဒသက နိပါတ် (Book of the Elevens):''' တွံ ပရူ ဓရ် ၁၁ သာ် (ဥပမာ - ဖဵု မကလိဂွံ နူ ပွမဇၞော်ပၟဝ် မေတ္တာ ၁၁ သာ်)။<ref>Bodhi, Bhikkhu. (2012). *The Numerical Discourses of the Buddha: A Translation of the Aṅguttara Nikāya*. Wisdom Publications.</ref> == ၇. ခုဒ္ဒကနိကာယ် (Khuddaka Nikāya - The Minor Collection) == ခုဒ္ဒကနိကာယ် ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် မပကောံ လဝ် သုတ္တန် ဍောတ်တ်၊ ဂါထာ၊ ဒဏ္ဍာရဳ၊ ကေုာံ ဝင် တအ် ရ။ ၜိုန်ရ ကော် စ "ခုဒ္ဒက" (Minor) ကီု လေဝ်၊ ဍေံ ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် မဇၞော် အိုတ် ကေုာံ မၞုံ ကု လိက် အုပ် ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ သုတ္တန္တပိဋကတ် ရ (နွံ ၁၅-၁၈ အုပ် အတိုင် ဂိုဏ်)။ ပြကိုဟ် မပြာကတ် ဂမၠိုင် မပ္တံ ကု- * '''ဓမ္မပဒ (Dhammapada):''' ပြကိုဟ် မပကောံ လဝ် ဂါထာ ကျာ်တြဲ မၞုံ ကု တန်ဖျူ ဗ္တောန် ပညာ ဗွဲမလောန်။ ဍေံ ဒှ် ပြကိုဟ် ဗုဒ္ဓဘာသာ မကၠာဲစၠောအ် လဝ် ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ * '''ဇာတ် (Jātaka):''' ဝင် ပရူ ဘဝ ကျာ်တြဲ မတုဲကၠုင် (ဘဝ ဗောဓိသတ် ၅၄၇ ဘဝ)။ * '''သုတ္တနိပါတ် (Sutta Nipāta):''' သုတ္တန် တြေံ အိုတ် ဂမၠိုင် (မပ္တံ ကု မေတ္တသုတ်၊ မင်္ဂလသုတ်)။ * '''ထေရဂါထာ ကေုာံ ထေရဳဂါထာ (Theragāthā & Therīgāthā):''' ဒွက် ဂါထာ မဟီု တွံ လဝ် နကဵု ခမဳ ဇၞော် ကေုာံ ထေရဳ မအာစိုပ် အရဟတ္တဖိုလ် တအ် ရ。<ref>Norman, K. R. (1997). *Poems of Early Buddhist Nuns (Therīgāthā)*. Pali Text Society.</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ ဇယား: သရုပ် နိကာယ် ၅ သာ် ပ္ဍဲ သုတ္တန္တပိဋကတ် |- ! ယၟု နိကာယ် !! အဓိပ္ပါယ် (မန်) !! ပရူပရာ အဓိက !! ဥပမာ သုတ္တန် မပြာကတ် |- | '''ဒီဃနိကာယ်''' || သုတ္တန် မဂၠိင် || ပေါဲဓမ္မဒေသနာ မဂၠိင်၊ ဝင် လဟီု၊ ပွမပါ်ပါဲ ဒိဋ္ဌိ || မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်၊ မဟာသတိပဋ္ဌာနသုတ် |- | '''မဇ္ဇျိမနိကာယ်''' || သုတ္တန် လဒေါဝ် || ပရေင် သဳကၠဳ ဒဿန၊ သဘောၚ်ဓဝ် ဇြိုဟ်နက် || မူလပရိယာယသုတ်၊ အာနာပါနဿတိသုတ် |- | '''သံယုတ္တနိကာယ်''' || သုတ္တန် မဆက်စပ် || သုတ္တန် မပကောံ လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ ပရူပရာ || ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ်၊ အနတ္တလက္ခဏသုတ် |- | '''အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်''' || သုတ္တန် ဂၞန် || သုတ္တန် မပါ် လဝ် နကဵု လၟေင် ဂၞန် (၁ စဵုကဵု ၁၁) || ကာလာမသုတ်၊ မေတ္တာသုတ် (လ္ၚဵု) |- | '''ခုဒ္ဒကနိကာယ်''' || သုတ္တန် ဍောတ်တ် || ဂါထာ၊ ဒဏ္ဍာရဳ ဇာတ်၊ ဒွက် ခမဳ || ဓမ္မပဒ၊ ဇာတ်၊ မင်္ဂလသုတ်၊ ရတနသုတ် |} == ၈. သဘောၚ်ဓဝ် အဓိကဂမၠိုင် (Core Teachings within the Suttas) == သုတ္တန္တပိဋကတ် ဝွံ တွံ ထ္ၜး လဝ် သဘောၚ်ဓဝ် တမ်မူလ သာသနာ အလုံအိုတ်သီု ရ။ သဘောၚ်ဓဝ် အဓိက တအ် ဂှ်- * '''သစ္စာ ပန် သာ် (Four Noble Truths):''' ဒဒိုက်၊ ဟိုတ် ဒဒိုက် (လောဘ)၊ ပွမပၠိုတ် ဒဒိုက် (နိဗ္ဗာန်)၊ ကေုာံ ဂၠံင်တရဴ သွက်ဂွံ စိုပ် နိဗ္ဗာန် (မဂ္ဂင် ၈)။ ဣဏအ် ဝွံ ပါလုပ် အဓိက ပ္ဍဲ သံယုတ္တနိကာယ် ရ။ * '''[wikt:mnw:ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်|ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်] (Dependent Origination):''' သဘောၚ် ဟိုတ် ကေုာံ ဖဵု မဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် အဝိဇ္ဇာ ပစ္စယာ သင်္ခါရ...။ * '''လက္ခဏာ ၃ သာ် (Three Marks of Existence):''' အရာ အိုတ်သီု ဝွံ ဒှ် အနိစ္စ (Impermanence)၊ ဒုက္ခ (Suffering)၊ ကေုာံ အနတ္တ (Non-self)။ * '''ကမ္မ (Kamma):''' ပွမကၠောန် ကုသိုလ် ကေုာံ အကုသိုလ် မဖန်ဗဒှ် ကဵု ဖဵု ပ္ဍဲ ဘဝ အနာဂတ် (Rebirth)။<ref>Gombrich, Richard F. (2009). *What the Buddha Thought*. Equinox Publishing.</ref> == ၉. ပွမလ္ၚတ် ကေုာံ ပရေင်ကၠာဲစၠောအ် (Study and Translations) == သုတ္တန္တပိဋကတ် တမ်မူလ ဂှ် ချူ လဝ် နကဵု ဘာသာ [[ပါဠိ]] ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး ဂကောံ မပ္တံ ကု Pali Text Society (PTS) မၞုံ ပ္ဍဲ ဍုင် အင်္ဂလာန် တအ် စ ကၠာဲစၠောအ် ပတိတ် လိက် သုတ္တန် တအ် နကဵု ဘာသာ အင်္ဂလိက် နူကဵု ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ တေအ် ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး မုက်လိက် အေန်တာနဲ မပ္တံ ကု SuttaCentral ကေုာံ Access to Insight တအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် ညံင် မၞိဟ် အလုံ ဂၠးတိ ဂွံ ဗှ် လ္ၚတ် လောဲသွာ ရ။ ပ္ဍဲ ဒေသ ဍုင်ပိုဲ မ္ဂး ကျာ်ဇၞော် အစာ တၠပညာ မန် ကေုာံ ဂကောံ ပိဋကတ် မန် (Mon Tipitaka Association) တအ် ကၠာဲစၠောအ် ပတိတ် လဝ် သုတ္တန် တအ် နူကဵု ပါဠိ ဇရေင် ဘာသာမန် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် တုဲယျ။ ပါဲနူ ဂှ် ဘာသာ ဗၟာ၊ သေံ၊ ကေုာံ သိင်္ဃိုရ် တအ် လေဝ် မၞုံ ကု လိက် ပိဋကတ် မကၠာဲ လဝ် အတိုင် ဍုင် ညး ကဵု ညး ကီု ရ。<ref>Rhys Davids, T. W. (1899). *Dialogues of the Buddha*. Pali Text Society.</ref> == ၁၀. တန်ဖျူ ပ္ဍဲ သာသနာ ထေရဝါဒ (Significance in Theravada Buddhism) == သုတ္တန္တပိဋကတ် ဝွံ ဒှ် "ကသပ် လညာတ်" (Voice) ဍာံဍာံ ပြပြ ကျာ်တြဲ ရ။ ယဝ်ရ ဝိနယပိဋကတ် ဂှ် ဒှ် သၞောဝ်၊ ကေုာံ အဘိဓမ္မပိဋကတ် ဂှ် ဒှ် ပညာ ဇြိုဟ်နက် မ္ဂး၊ သုတ္တန္တပိဋကတ် ဝွံ ဒှ် "ဂၠံင်တရဴ" သွက် ပူဂိုလ် ဓမ္မတာ တအ် ညံင်ဂွံ ဂျိုင် လမျီု ဍာံဍာံ ရ။ ပ္ဍဲ ပွမဇၞော်ပၟဝ် ကမ္မဌာန် မ္ဂး သုတ္တန် မပ္တံ ကု သတိပဋ္ဌာနသုတ် (Satipatthana Sutta) ဂှ် ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ကမ္မဌာန် ဝိပဿနာ ရ။ ညးဍုင်ကွာန် ဗုဒ္ဓဘာသာ တအ် မလေပ် ရွတ် ဖ္ဍေါတ် သုတ္တန် ပရိတ် မပ္တံ ကု မင်္ဂလသုတ် ကေုာံ မေတ္တသုတ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင် ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ စဵုဒၞာ အန္တရာယ် ပ္ဍဲ ဘဝ လၟေင် တ္ၚဲ ရ။ သုတ္တန္တပိဋကတ် ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် မကဵု လမျီု ကေုာံ လျး သွက် သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ အလုံ ဂၠးတိ ရ။<ref>Anālayo, Bhikkhu. (2003). *Satipaṭṭhāna: The Direct Path to Realization*. Windhorse Publications.</ref> [https://www.youtube.com/watch?v=1rY180bC81I လ္ၚတ်ရံင် ဝင် သုတ္တန္တပိဋကတ် ကေုာံ သင်္ဂါယန (YouTube - English)] == မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ သက်သဳဂမၠိုၚ် (References) == <references /> == ဆက် လ္ၚတ် ရံင် (See also) == * [[ပိဋကတ်ပိ]] * [[ဝိနယ ပိဋကတ်]] * [[အဘိဓမ္မ ပိဋကတ်]] == လေန် မ္ၚး (External links) == * [https://en.wikipedia.org/wiki/Sutta_Pitaka Sutta Pitaka] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက် * [https://suttacentral.net/ SuttaCentral] - လိက် သုတ္တန် ကေုာံ ဂါထာ အလုံ ဂၠးတိ။ * [https://www.accesstoinsight.org/ Access to Insight] - မုက်လိက် ဗှ် သုတ္တန် နကဵု ဘာသာ အင်္ဂလိက်။ {{Navbox | name = သုတ္တန္တ ပိဋကတ် | title = [[သုတ္တန္တ ပိဋကတ်]] (Sutta Piṭaka) | listclass = hlist | state = uncollapsed | group1 = နိကာယ် ၅ သာ် | list1 = * [[ဒဳဃနိကာယ်]] (သုတ္တန် ဂၠိင်) * [[မဇ္ဇျိမနိကာယ်]] (သုတ္တန် လဒေါဝ်) * [[သံယုတ္တနိကာယ်]] (သုတ္တန် ဆက်စပ်) * [[အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်]] (သုတ္တန် ဂၞန်) * [[ခုဒ္ဒကနိကာယ်]] (သုတ္တန် ဍောတ်တ် ကေုာံ ဂါထာ) | group2 = သုတ္တန် မပြာကတ် | list2 = * ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ် * မဟာသတိပဋ္ဌာနသုတ် * မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ် * ကာလာမသုတ် * ဓမ္မပဒ * ဇာတ် | group3 = ကဏ္ဍ မဆက်စပ် | list3 = * [[ပိဋကတ်ပိ]] * [[ဝိနယ ပိဋကတ်]] * [[အဘိဓမ္မ ပိဋကတ်]] * [[ပါဠိ]] * [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] }} [[ကဏ္ဍ:သုတ္တန္တ ပိဋကတ်]] [[ကဏ္ဍ:ပိဋကတ်ပိ]] [[ကဏ္ဍ:ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] [[ကဏ္ဍ:ပါဠိ]] [[ကဏ္ဍ:လိက်ပြကိုဟ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]] b7u0okyaqx9yh0b5s0cfd6yukjhenbm 54848 54847 2026-05-11T10:59:13Z Aue Nai 24 54848 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=May 2026}} {{Infobox religious text | name = သုတ္တန္တပိဋကတ် (Sutta Piṭaka) | native_name = สุตฺตนฺตปိฏก (Suttanta Piṭaka) | image = [[File:Buddha_teaching_his_disciples.jpg|250px|center|ကျာ်တြဲ တွံ ဓရ် ကု ပဉ္စဝဂ္ဂဳ ၅ ဇကု]] | caption = ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ဃော ဟီု တွံ သုတ္တန် (ပေါဲဓမ္မဒေသနာ) ကု ကွး သာဝက ဂမၠိုင်။ | religion = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] | author = [[ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ]] ကေုာံ ကွး သာဝကဂမၠိုင် | language = [[ပါဠိ]] (Pāli) | period = ၜိုတ် ၅ ဗွဝ်ကၠံ ကိုပ်ကၠာ သၞာံခရေတ် | sections = [[ဒဳဃနိကာယ်]]၊ [[မဇ္ဇျိမနိကာယ်]]၊ [[သံယုတ္တနိကာယ်]]၊ [[အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်]]၊ [[ခုဒ္ဒကနိကာယ်]] | relation = ဒှ် ပြကိုဟ် မရနုက် ကု ၜါ ပ္ဍဲ [[ပိဋကတ်ပိ]] }} '''သုတ္တန္တပိဋကတ်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''သုတ္တန် ပိဋကတ်''' ({{lang-en|Sutta Piṭaka / Basket of Discourses}}, {{lang-pi|Suttanta Piṭaka}}) ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် မရနုက် ကု ၜါ ပ္ဍဲ ပြကိုဟ် [[ပိဋကတ်ပိ]] (Pāli Canon) မဒှ် လိက် ပြကိုဟ် သဇိုင် အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲ သာသနာ [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ရ။ သုတ္တန္တပိဋကတ် ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် မပကောံပကေဝ် လဝ် ပေါဲ ဓမ္မဒေသနာ (သုတ္တန်)၊ ဂလာန် ဟီု တွံ၊ ကေုာံ ဝင် လဟီု ကျာ်တြဲ [[ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ]] ကေုာံ ကွး သာဝက ညး တအ် ရ။ ဍေံ ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် မၞုံ ကု တန်ဖျူ မသၠုင် အိုတ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် သဘောၚ်ဓဝ် တမ်မူလ ဗုဒ္ဓဘာသာ မပ္တံ ကု [wikt:mnw:သစ္စာပန်|သစ္စာပန်]၊ [wikt:mnw:မဂ္ဂင်ဒစာံ|မဂ္ဂင်ဒစာံ]၊ ကေုာံ သဘောၚ် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် တအ် ရ။<ref>Bodhi, Bhikkhu. (2005). *In the Buddha's Words: An Anthology of Discourses from the Pali Canon*. Wisdom Publications, p. 11.</ref> ပ္ဍဲ သုတ္တန္တပိဋကတ် ဏအ် ဝွံ ပါ် လဝ် နကဵု "နိကာယ်" (Nikāyas - Collections) မသုန် သာ် မတွံဂး- ဒဳဃနိကာယ် (သုတ္တန် မဂၠိင်)၊ မဇ္ဇျိမနိကာယ် (သုတ္တန် လဒေါဝ်)၊ သံယုတ္တနိကာယ် (သုတ္တန် မဆက်စပ်)၊ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် (သုတ္တန် ဂၞန်)၊ ကေုာံ ခုဒ္ဒကနိကာယ် (သုတ္တန် ဍောတ်တ် ကေုာံ ဂါထာ) ရ။ လၟိဟ် သုတ္တန် သီုဖအိုတ် ဝွံ နွံ ၜိုတ် ၁၀,၀၀၀ ပြင် ရ။<ref>Gethin, Rupert. (1998). *The Foundations of Buddhism*. Oxford University Press, p. 42.</ref> == ၁. နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Etymology) == ဝေါဟာရ ပါဠိ "သုတ္တ" (Sutta) ဟွံသေင်မ္ဂး သင်သကြိုတ် "သုတြ" (Sutra) ဏအ် ဝွံ မၞုံ အဓိပ္ပါယ် တမ်မူလ "ဇုက်၊ တောမ်" ဟွံသေင်မ္ဂး "ဂလာန် မဆက်စၠောအ် လဝ် သဘောၚ်ဓဝ် ညံင်ရဴ ဇုက်" ရ။ ဝေါဟာရ "ပိဋက" ဂှ် မၞုံ အဓိပ္ပါယ် "ထိုင်၊ ခြင်း" ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ "သုတ္တန္တပိဋကတ်" မ္ဂး ဂှ် ဒှ် "ထိုင် ဟွံသေင်မ္ဂး နိဓိ မပကောံ လဝ် ပေါဲ ဓမ္မဒေသနာ (သုတ္တန်) ဂမၠိုင်" ရ။ သုတ္တန် တအ် ဝွံ မလေပ် စ က္ဍိုပ် နကဵု ဂလာန် "ဧဝံ မေ သုတံ" (Evam me sutam - Thus have I heard / နဲဏအ် အဲဍိက် ဂွံ မိင် လဝ် ရ) ရ။ ဂလာန် ဏအ် ဝွံ ဒှ် ဂလာန် ဥပါသကာ ဟွံသေင်မ္ဂး အာနန္ဒာ မထေရ် မဒှ် ကွး ညးမကြပ် အိုတ် ကု ကျာ်တြဲ ဟီု တွံ လဝ် ပ္ဍဲ အခိင် ပတိုန် သင်္ဂါယန ပထမ ရ။ ဍေံ ဝွံ ထ္ၜး ကဵု သက်သဳ ဒဒှ်ရ ဓရ် တအ် ဏအ် ဝွံ ဒှ် ဓရ် ကျာ်တြဲ ဇေတ်တ် မကၠုင် နူ အဆက် နှုတ် ရ။<ref>Norman, K. R. (1983). *Pali Literature: Including the Canonical Literature in Prakrit and Sanskrit of All the Hinayana Schools of Buddhism*. Otto Harrassowitz, p. 30.</ref> == ၂. ဝင် ကေုာံ ပရေင်ပကောံပကေဝ် (History and Compilation) == [[File:Maha_Kassapa_statue.jpg|thumb|right|250px|မဟာကဿပ မထေရ်၊ ညးမက္ဍိုက်ပ် ပ္ဍဲ ပေါဲ သင်္ဂါယန ပထမ သွက်ဂွံ ပကောံ ပိဋကတ်။]] ကြဴနူ ကျာ်တြဲ သဗ္ဗညု ပပရိနိဗ္ဗာန် ဂွံ ပိ ဂိတု ဂှ်၊ ပ္ဍဲ ဍုင် ရာဇဂြိုဟ် ဂှ် မဟာကဿပ မထေရ် က္ဍိုက်ပ် တုဲ ကၠောန် ဗဒှ် သင်္ဂါယန ပထမ (First Buddhist Council) သွက်ဂွံ ပကောံပကေဝ် ဓရ် သာသနာ ရ။ ပ္ဍဲ ပေါဲ ဏအ် ဂှ် ရှင် အာနန္ဒာ မထေရ် (Ananda) မဒှ် ညးမတီ သုတ္တန် ဂၠိုင် အိုတ် ဂှ် ဖ္ဍေါတ် တွံ ကဵု ဓရ် သုတ္တန် သီုဖအိုတ် ရ။ သံဃာ တအ် ပါ် လဝ် တာလျိုင် သွက်ဂွံ မင်မဲ သုတ္တန် တအ် နကဵု နှုတ် (Oral Tradition) တုဲ ညးတအ် ကော် စ "ဘာဏက" (Bhāṇaka - Reciters) ရ။ ဥပမာ - ဂကောံ ခမဳ မမင်မဲ ဒဳဃနိကာယ် ဂှ် ကော် စ ဒဳဃဘာဏက ရ။ စိုပ် ၁ ဗွဝ်ကၠံ ကိုပ်ကၠာ ခရေတ် (1st Century BCE) ပ္ဍဲ လက်ထက် သၟိင် ဝဋ္ဋဂါမဏိ ပ္ဍဲ ဍုင် သဳဟိုဠ် (Sri Lanka) ဂှ်၊ ဟိုတ်နူ ပရေင် ကပ် ဍုင် ကတဵုဒှ် တုဲ သံဃာ တအ် စ ချူ ပတိုန် လိက် သုတ္တန္တပိဋကတ် လတူ သၠရိုတ် ညံင် ဟွံဂွံ ကၠေအ်ဗဒန် အာ ရ။<ref>Harvey, Peter. (2013). *An Introduction to Buddhism: Teachings, History and Practices*. Cambridge University Press, p. 88.</ref> == ၃. ဒဳဃနိကာယ် (Dīgha Nikāya - The Long Discourses) == ဒဳဃနိကာယ် ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် မပကောံ လဝ် သုတ္တန် "မဂၠိင်" သီုဖအိုတ် ၃၄ သုတ် ရ။ သုတ္တန် တအ် ဏအ် ဝွံ မလေပ် တွံ ထ္ၜး လဝ် ကု ဂကောံ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင်၊ ဗြဟ္မဏ တအ်၊ ကေုာံ ညးမကၠုင် သၟာန် ပြသၞာ သာသနာ တအ် ရ။ ဍေံ ပါ် လဝ် ၃ ဝဂ် (Vagga)- ၁။ '''သဳလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ (Sīlakkhandha-vagga):''' တွံ ပရူ သဳလ၊ ဒ္ဂေတ် လၟေတ်၊ ကေုာံ ပွမပါ်ပါဲ ဝါဒ မိစ္ဆာ ဒိဋ္ဌိ ၆၂ သာ် (ဗြဟ္မဇာလသုတ်)။ ၂။ '''မဟာဝဂ္ဂ (Mahā-vagga):''' တွံ ပရူ ဝင် မဇၞော် မပ္တံ ကု ဝင် ကျာ်တြဲ ပပရိနိဗ္ဗာန် (မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်) ကေုာံ သတိပဋ္ဌာန် (မဟာသတိပဋ္ဌာနသုတ်)။ ၃။ '''ပါထိကဝဂ္ဂ (Pāthika-vagga):''' တွံ ပရူ ဗီုပြင် လောက၊ ဖဵု ကံ ကေုာံ ဒ္ဂေတ် လၟေတ် ညးဍုင်ကွာန် ဂမၠိုင် (သိင်္ဂါလောဝါဒသုတ်)။<ref>Walshe, Maurice. (1995). *The Long Discourses of the Buddha: A Translation of the Dīgha Nikāya*. Wisdom Publications.</ref> == ၄. မဇ္ဇျိမနိကာယ် (Majjhima Nikāya - The Middle-Length Discourses) == မဇ္ဇျိမနိကာယ် ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် မပကောံ လဝ် သုတ္တန် "မဇမၠိင် လဒေါဝ်" သီုဖအိုတ် ၁၅၂ သုတ် ရ။ သုတ္တန် တအ် ဏအ် ဝွံ ဒှ် သုတ္တန် မတွံ ထ္ၜး လဝ် နကဵု ပရေင် သဳကၠဳ (Dialogues) အကြာ ကျာ်တြဲ ကေုာံ ခမဳ တအ်၊ သၟိင် တၠ တအ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး တၠပညာ တၞဟ်ဟ် တအ် ရ။ ပြကိုဟ် ဏအ် ဝွံ ဒှ် တမ်ရိုဟ် သဇိုင် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် သဘောၚ်ဓဝ် ကမ္မဌာန်၊ ပွမဇၞော်ပၟဝ် စိုတ်၊ ကေုာံ ပွမပါ်ပါဲ သဘောၚ်ဓဝ် ညံင်ဂွံ ညာတ် ကေတ် သစ္စာ ဍာံ ရ။ သုတ္တန် မပြာကတ် ဂမၠိုင် မပ္တံ ကု- * '''မူလပရိယာယသုတ် (Mūlapariyāya Sutta):''' တွံ ပရူ တမ်မူလ ဒဿန ဗုဒ္ဓဘာသာ။ * '''သမ္မာဒိဋ္ဌိသုတ် (Sammādiṭṭhi Sutta):''' တွံ ပရူ လညာတ် ညာဏ် မဍာံမံင် မတွံဂး သမ္မာဒိဋ္ဌိ။ * '''အာနာပါနဿတိသုတ် (Ānāpānasati Sutta):''' တွံ ပရူ နဲကဲ ပၟဝ် ကမ္မဌာန် ယာီု လုပ် ယာီု တိတ်။<ref>Ñāṇamoli, Bhikkhu, & Bodhi, Bhikkhu. (1995). *The Middle Length Discourses of the Buddha: A Translation of the Majjhima Nikāya*. Wisdom Publications.</ref> == ၅. သံယုတ္တနိကာယ် (Saṃyutta Nikāya - The Connected Discourses) == [[File:Dharmachakra_Day.jpg|thumb|left|250px|ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ်၊ မဒှ် သုတ္တန် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် မပါလုပ် ပ္ဍဲ သံယုတ္တနိကာယ်။]] သံယုတ္တနိကာယ် ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် မပကောံ လဝ် သုတ္တန် မသၠေဟ် ပရေင် ပရူပရာ မတုပ် ရေင်သကအ် (Connected by Theme) သီုဖအိုတ် ၂,၈၈၉ သုတ် (လ္ၚဵု ဟီု ၇,၀၀၀ ပြင်) ရ။ ဍေံ ပါ် လဝ် ၅ ဝဂ် (Vagga) ဇၞော်- ၁။ '''သဂါထာဝဂ္ဂ:''' သုတ္တန် မပါလုပ် ဂါထာ ကေုာံ သၟာန် သွဟ် ကု ဒေဝတဴ တအ်။ ၂။ '''နိဒါနဝဂ္ဂ:''' တွံ ပရူ သဘောၚ် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် ကေုာံ ဟိုတ် ဖဵု။ ၃။ '''ခန္ဓဝဂ္ဂ:''' တွံ ပရူ [wikt:mnw:ခန္ဓမသုန်|ခန္ဓ မသုန်] သာ် မတွံဂး ရုပ်၊ ဝေဒနာ၊ သညာ၊ သင်္ခါရ၊ ဝိညာဏ်။ ၄။ '''သဠာယတနဝဂ္ဂ:''' တွံ ပရူ အာယတန ၆ (မတ်၊ ကတောဝ်၊ မုဟ်၊ လတာ်၊ ဇကု၊ စိုတ်)။ ၅။ '''မဟာဝဂ္ဂ:''' တွံ ပရူ မဂ္ဂင် ၈ သာ် ကေုာံ ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ် (Dhammacakkappavattana Sutta - ပေါဲ တွံ ဓရ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ်)။<ref>Bodhi, Bhikkhu. (2000). *The Connected Discourses of the Buddha: A Translation of the Saṃyutta Nikāya*. Wisdom Publications.</ref> == ၆. အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် (Aṅguttara Nikāya - The Numerical Discourses) == အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် မပကောံ လဝ် သုတ္တန် နကဵု လၟေင် "ဂၞန် လၟိဟ်" (Numerical groupings) ရ။ ဍေံ ပါ် လဝ် နူကဵု ဂၞန် ၁ စဵုကဵု ဂၞန် ၁၁ သီုဖအိုတ် ၜိုတ် ၉,၅၅၇ သုတ် ရ။ နဲကဲ ပကောံ ဏအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် ခမဳ ဘာဏက တအ် ဂွံ စွံ သတိ ကေုာံ ဖ္ဍေါတ် လောဲသွာ ရ။ * '''ဧကက နိပါတ် (Book of the Ones):''' တွံ ပရူ ဓရ် ၁ သာ် (ဥပမာ - စိုတ် မဟွံမဲ ကု ပွမဇၞော်ပၟဝ် ဂှ် ဒှ် ဒဒိုက်)။ * '''ဒုက နိပါတ် (Book of the Twos):''' တွံ ပရူ ဓရ် ၜါ သာ် (ဥပမာ - ပူဂိုလ် ဗာလ ကေုာံ ပဏ္ဍိတ)။ * '''တိက နိပါတ် (Book of the Threes):''' တွံ ပရူ ဓရ် ၃ သာ် (ဥပမာ - ရတနာ ၃၊ မူလ အကုသိုလ် ၃ - လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ)။ ... စဵုကဵု စိုပ် '''ဧကာဒသက နိပါတ် (Book of the Elevens):''' တွံ ပရူ ဓရ် ၁၁ သာ် (ဥပမာ - ဖဵု မကလိဂွံ နူ ပွမဇၞော်ပၟဝ် မေတ္တာ ၁၁ သာ်)။<ref>Bodhi, Bhikkhu. (2012). *The Numerical Discourses of the Buddha: A Translation of the Aṅguttara Nikāya*. Wisdom Publications.</ref> == ၇. ခုဒ္ဒကနိကာယ် (Khuddaka Nikāya - The Minor Collection) == ခုဒ္ဒကနိကာယ် ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် မပကောံ လဝ် သုတ္တန် ဍောတ်တ်၊ ဂါထာ၊ ဒဏ္ဍာရဳ၊ ကေုာံ ဝင် တအ် ရ။ ၜိုန်ရ ကော် စ "ခုဒ္ဒက" (Minor) ကီု လေဝ်၊ ဍေံ ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် မဇၞော် အိုတ် ကေုာံ မၞုံ ကု လိက် အုပ် ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ သုတ္တန္တပိဋကတ် ရ (နွံ ၁၅-၁၈ အုပ် အတိုင် ဂိုဏ်)။ ပြကိုဟ် မပြာကတ် ဂမၠိုင် မပ္တံ ကု- * '''ဓမ္မပဒ (Dhammapada):''' ပြကိုဟ် မပကောံ လဝ် ဂါထာ ကျာ်တြဲ မၞုံ ကု တန်ဖျူ ဗ္တောန် ပညာ ဗွဲမလောန်။ ဍေံ ဒှ် ပြကိုဟ် ဗုဒ္ဓဘာသာ မကၠာဲစၠောအ် လဝ် ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ * '''ဇာတ် (Jātaka):''' ဝင် ပရူ ဘဝ ကျာ်တြဲ မတုဲကၠုင် (ဘဝ ဗောဓိသတ် ၅၄၇ ဘဝ)။ * '''သုတ္တနိပါတ် (Sutta Nipāta):''' သုတ္တန် တြေံ အိုတ် ဂမၠိုင် (မပ္တံ ကု မေတ္တသုတ်၊ မင်္ဂလသုတ်)။ * '''ထေရဂါထာ ကေုာံ ထေရဳဂါထာ (Theragāthā & Therīgāthā):''' ဒွက် ဂါထာ မဟီု တွံ လဝ် နကဵု ခမဳ ဇၞော် ကေုာံ ထေရဳ မအာစိုပ် အရဟတ္တဖိုလ် တအ် ရ。<ref>Norman, K. R. (1997). *Poems of Early Buddhist Nuns (Therīgāthā)*. Pali Text Society.</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ ဇယား: သရုပ် နိကာယ် ၅ သာ် ပ္ဍဲ သုတ္တန္တပိဋကတ် |- ! ယၟု နိကာယ် !! အဓိပ္ပါယ် (မန်) !! ပရူပရာ အဓိက !! ဥပမာ သုတ္တန် မပြာကတ် |- | '''ဒဳဃနိကာယ်''' || သုတ္တန် မဂၠိင် || ပေါဲဓမ္မဒေသနာ မဂၠိင်၊ ဝင် လဟီု၊ ပွမပါ်ပါဲ ဒိဋ္ဌိ || မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်၊ မဟာသတိပဋ္ဌာနသုတ် |- | '''မဇ္ဇျိမနိကာယ်''' || သုတ္တန် လဒေါဝ် || ပရေင် သဳကၠဳ ဒဿန၊ သဘောၚ်ဓဝ် ဇြိုဟ်နက် || မူလပရိယာယသုတ်၊ အာနာပါနဿတိသုတ် |- | '''သံယုတ္တနိကာယ်''' || သုတ္တန် မဆက်စပ် || သုတ္တန် မပကောံ လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ ပရူပရာ || ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ်၊ အနတ္တလက္ခဏသုတ် |- | '''အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်''' || သုတ္တန် ဂၞန် || သုတ္တန် မပါ် လဝ် နကဵု လၟေင် ဂၞန် (၁ စဵုကဵု ၁၁) || ကာလာမသုတ်၊ မေတ္တာသုတ် (လ္ၚဵု) |- | '''ခုဒ္ဒကနိကာယ်''' || သုတ္တန် ဍောတ်တ် || ဂါထာ၊ ဒဏ္ဍာရဳ ဇာတ်၊ ဒွက် ခမဳ || ဓမ္မပဒ၊ ဇာတ်၊ မင်္ဂလသုတ်၊ ရတနသုတ် |} == ၈. သဘောၚ်ဓဝ် အဓိကဂမၠိုင် (Core Teachings within the Suttas) == သုတ္တန္တပိဋကတ် ဝွံ တွံ ထ္ၜး လဝ် သဘောၚ်ဓဝ် တမ်မူလ သာသနာ အလုံအိုတ်သီု ရ။ သဘောၚ်ဓဝ် အဓိက တအ် ဂှ်- * '''သစ္စာ ပန် သာ် (Four Noble Truths):''' ဒဒိုက်၊ ဟိုတ် ဒဒိုက် (လောဘ)၊ ပွမပၠိုတ် ဒဒိုက် (နိဗ္ဗာန်)၊ ကေုာံ ဂၠံင်တရဴ သွက်ဂွံ စိုပ် နိဗ္ဗာန် (မဂ္ဂင် ၈)။ ဣဏအ် ဝွံ ပါလုပ် အဓိက ပ္ဍဲ သံယုတ္တနိကာယ် ရ။ * '''[wikt:mnw:ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်|ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်] (Dependent Origination):''' သဘောၚ် ဟိုတ် ကေုာံ ဖဵု မဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် အဝိဇ္ဇာ ပစ္စယာ သင်္ခါရ...။ * '''လက္ခဏာ ၃ သာ် (Three Marks of Existence):''' အရာ အိုတ်သီု ဝွံ ဒှ် အနိစ္စ (Impermanence)၊ ဒုက္ခ (Suffering)၊ ကေုာံ အနတ္တ (Non-self)။ * '''ကမ္မ (Kamma):''' ပွမကၠောန် ကုသိုလ် ကေုာံ အကုသိုလ် မဖန်ဗဒှ် ကဵု ဖဵု ပ္ဍဲ ဘဝ အနာဂတ် (Rebirth)။<ref>Gombrich, Richard F. (2009). *What the Buddha Thought*. Equinox Publishing.</ref> == ၉. ပွမလ္ၚတ် ကေုာံ ပရေင်ကၠာဲစၠောအ် (Study and Translations) == သုတ္တန္တပိဋကတ် တမ်မူလ ဂှ် ချူ လဝ် နကဵု ဘာသာ [[ပါဠိ]] ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး ဂကောံ မပ္တံ ကု Pali Text Society (PTS) မၞုံ ပ္ဍဲ ဍုင် အင်္ဂလာန် တအ် စ ကၠာဲစၠောအ် ပတိတ် လိက် သုတ္တန် တအ် နကဵု ဘာသာ အင်္ဂလိက် နူကဵု ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ တေအ် ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး မုက်လိက် အေန်တာနဲ မပ္တံ ကု SuttaCentral ကေုာံ Access to Insight တအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် ညံင် မၞိဟ် အလုံ ဂၠးတိ ဂွံ ဗှ် လ္ၚတ် လောဲသွာ ရ။ ပ္ဍဲ ဒေသ ဍုင်ပိုဲ မ္ဂး ကျာ်ဇၞော် အစာ တၠပညာ မန် ကေုာံ ဂကောံ ပိဋကတ် မန် (Mon Tipitaka Association) တအ် ကၠာဲစၠောအ် ပတိတ် လဝ် သုတ္တန် တအ် နူကဵု ပါဠိ ဇရေင် ဘာသာမန် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် တုဲယျ။ ပါဲနူ ဂှ် ဘာသာ ဗၟာ၊ သေံ၊ ကေုာံ သိင်္ဃိုရ် တအ် လေဝ် မၞုံ ကု လိက် ပိဋကတ် မကၠာဲ လဝ် အတိုင် ဍုင် ညး ကဵု ညး ကီု ရ。<ref>Rhys Davids, T. W. (1899). *Dialogues of the Buddha*. Pali Text Society.</ref> == ၁၀. တန်ဖျူ ပ္ဍဲ သာသနာ ထေရဝါဒ (Significance in Theravada Buddhism) == သုတ္တန္တပိဋကတ် ဝွံ ဒှ် "ကသပ် လညာတ်" (Voice) ဍာံဍာံ ပြပြ ကျာ်တြဲ ရ။ ယဝ်ရ ဝိနယပိဋကတ် ဂှ် ဒှ် သၞောဝ်၊ ကေုာံ အဘိဓမ္မပိဋကတ် ဂှ် ဒှ် ပညာ ဇြိုဟ်နက် မ္ဂး၊ သုတ္တန္တပိဋကတ် ဝွံ ဒှ် "ဂၠံင်တရဴ" သွက် ပူဂိုလ် ဓမ္မတာ တအ် ညံင်ဂွံ ဂျိုင် လမျီု ဍာံဍာံ ရ။ ပ္ဍဲ ပွမဇၞော်ပၟဝ် ကမ္မဌာန် မ္ဂး သုတ္တန် မပ္တံ ကု သတိပဋ္ဌာနသုတ် (Satipatthana Sutta) ဂှ် ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ကမ္မဌာန် ဝိပဿနာ ရ။ ညးဍုင်ကွာန် ဗုဒ္ဓဘာသာ တအ် မလေပ် ရွတ် ဖ္ဍေါတ် သုတ္တန် ပရိတ် မပ္တံ ကု မင်္ဂလသုတ် ကေုာံ မေတ္တသုတ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင် ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ စဵုဒၞာ အန္တရာယ် ပ္ဍဲ ဘဝ လၟေင် တ္ၚဲ ရ။ သုတ္တန္တပိဋကတ် ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် မကဵု လမျီု ကေုာံ လျး သွက် သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ အလုံ ဂၠးတိ ရ။<ref>Anālayo, Bhikkhu. (2003). *Satipaṭṭhāna: The Direct Path to Realization*. Windhorse Publications.</ref> [https://www.youtube.com/watch?v=1rY180bC81I လ္ၚတ်ရံင် ဝင် သုတ္တန္တပိဋကတ် ကေုာံ သင်္ဂါယန (YouTube - English)] == မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ သက်သဳဂမၠိုၚ် (References) == <references /> == ဆက် လ္ၚတ် ရံင် (See also) == * [[ပိဋကတ်ပိ]] * [[ဝိနယ ပိဋကတ်]] * [[အဘိဓမ္မ ပိဋကတ်]] == လေန် မ္ၚး (External links) == * [https://en.wikipedia.org/wiki/Sutta_Pitaka Sutta Pitaka] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက် * [https://suttacentral.net/ SuttaCentral] - လိက် သုတ္တန် ကေုာံ ဂါထာ အလုံ ဂၠးတိ။ * [https://www.accesstoinsight.org/ Access to Insight] - မုက်လိက် ဗှ် သုတ္တန် နကဵု ဘာသာ အင်္ဂလိက်။ {{Navbox | name = သုတ္တန္တ ပိဋကတ် | title = [[သုတ္တန္တ ပိဋကတ်]] (Sutta Piṭaka) | listclass = hlist | state = uncollapsed | group1 = နိကာယ် ၅ သာ် | list1 = * [[ဒဳဃနိကာယ်]] (သုတ္တန် ဂၠိင်) * [[မဇ္ဇျိမနိကာယ်]] (သုတ္တန် လဒေါဝ်) * [[သံယုတ္တနိကာယ်]] (သုတ္တန် ဆက်စပ်) * [[အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်]] (သုတ္တန် ဂၞန်) * [[ခုဒ္ဒကနိကာယ်]] (သုတ္တန် ဍောတ်တ် ကေုာံ ဂါထာ) | group2 = သုတ္တန် မပြာကတ် | list2 = * ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ် * မဟာသတိပဋ္ဌာနသုတ် * မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ် * ကာလာမသုတ် * ဓမ္မပဒ * ဇာတ် | group3 = ကဏ္ဍ မဆက်စပ် | list3 = * [[ပိဋကတ်ပိ]] * [[ဝိနယ ပိဋကတ်]] * [[အဘိဓမ္မ ပိဋကတ်]] * [[ပါဠိ]] * [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] }} [[ကဏ္ဍ:သုတ္တန္တ ပိဋကတ်]] [[ကဏ္ဍ:ပိဋကတ်ပိ]] [[ကဏ္ဍ:ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] [[ကဏ္ဍ:ပါဠိ]] [[ကဏ္ဍ:လိက်ပြကိုဟ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ned599ji0zx9gt8s24dzsn9kgjzewlb 0 9423 54864 51692 2026-05-11T11:48:28Z Aue Nai 24 54864 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=May 2026}} {{Infobox settlement | name = ဍုင်သဓီု (Thaton) | native_name = သဓီု / သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ | native_name_lang = mnw | settlement_type = ဍုင်၊ ပွိုင်ဍုင် ကေုာံ ခရိုင် | image_skyline = Shwezayan_Pagoda,_Thaton.jpg | image_caption = ကျာ်သဓီု (Shwezayan Pagoda) မဒှ် ကျာ်စေတဳ အဓိက ပ္ဍဲ ဍုင်သဓီု | image_flag = Flag of Mon State.svg | image_map = Thaton_District_in_Mon_State.svg | map_caption = ဌာန်ဒတန် ခရိုင်သဓီု ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန် | pushpin_map = Myanmar | coordinates = {{coord|16|55|N|97|22|E|region:MM_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = ရးနိဂီု | subdivision_name = [[ဍုင်ဗၟာ]] (Myanmar) | subdivision_type1 = တွဵုရး | subdivision_name1 = [[တွဵုရးဍုင်မန်]] (Mon State) | subdivision_type2 = ခရိုင် | subdivision_name2 = [[ခရိုင်သဓီု]] | elevation_m = 28 | population_total = 130000 | population_as_of = 2014 | timezone = [[Time in Myanmar|MST]] | utc_offset = +6:30 | website = }} '''ဍုင်သဓီု''' ({{lang-en|Thaton}}၊ {{lang-my|သထုံမြို့}}) ဝွံ ဒှ် ဍုင် အဓိက မွဲ မၞုံ ပ္ဍဲ [[တွဵုရးဍုင်မန်]] (Mon State)၊ လပါ် သၠုင်ကျာ ရးနိဂီု [[ဍုင်ဗၟာ]] ရ။ ဍုင် ဏအ် ဝွံ နွံ ပ္ဍဲ လပါ် ပလိုတ် က္ဍိုပ်ဒဵု တၞင်သဳ (Tenasserim Hills) ကေုာံ ကြပ် ကု ပင်လယ် ၜဳ မတ္တမ (Gulf of Martaban) ရ။ သဓီု ဝွံ မွဲ အခိင် တေအ် ကေင် ဒှ် လဝ် ဍုင်ဇၞော် သၟိင်ဨကရာဇ် မန် မကော်ဂး [[ဍုင်သဓီု (အေန်ပါယာ)|ဍုင်ဨကရာဇ် သဓီု]] ဟွံသေင်မ္ဂး [[သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ]] (Suvannabhumi) စဵုကဵု စိုပ် ခေတ် ၁၁ ဗွဝ်ကၠံ (11th Century) ရ။<ref>Aung-Thwin, Michael A. (2005). ''The Mists of Rāmañña: The Legend that was Lower Burma''. University of Hawaii Press, p. 30.</ref> ဍုင်သဓီု ဝွံ ပြာကတ် တဴ နကဵု ဝင် မဇြိုဟ်နက် ပ္ဍဲ ပရေင် သာသနာ [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] တုဲ၊ ဍေံ ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ တမ်မူလ မဂွံ ဒုင် တဲ လိက် ပြကိုဟ် [[wikt:mnw:ပိဋကတ်|ပိဋကတ်ပိ]] ပ္ဍဲ ဒေသ သၟဝ်ကျာ ဍုင်ဗၟာ ရ။ တ္ၚဲဏအ် မ္ဂး သဓီု ဝွံ ဒှ် ဗဟဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ ဗွဲတၟေင် တၞံ ရဝ်ဘာ ကေုာံ သတ် ကၟတ် မဒှ် ကမၠောန် အဓိက သွက် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရ။ == ၁. နိဒါန် ကေုာံ ယၟု (Etymology and Introduction) == ယၟု မ္ဂး "သဓီု" (Thaton) ဏအ် ဝွံ ကၠုင် နူကဵု ဝေါဟာရ ဘာသာ မန် တမၠာ မတွံဂး "သဓီု" ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠုင် နူ ဝေါဟာရ ပါဠိ "သုဓမ္မပူရ" (Sudhammapura) မၞုံ အဓိပ္ပါယ် "ဍုင် မၞုံ ကု ဓရ် မပြဲ" ရ။ အတိုင် လိက် တၟအ် ကေုာံ ဝင် မန် မ္ဂး ဍုင် ဏအ် ဂှ် ညးကော် စ [[wikt:mnw:သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ|သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ]] (Suvannabhumi) မၞုံ အဓိပ္ပါယ် "တိဍာ် ထဝ်" ဟိုတ်နူ ဍုင် ဏအ် ဝွံ ဍိုက်ပေင် တဴ နကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဗၞိက် ကေုာံ သာသနာ မတုပ် ညံင် ထဝ် ရ။<ref>Harvey, G. E. (1925). ''History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824''. Frank Cass & Co. Ltd, p. 24.</ref> သဓီု ဝွံ ဒှ် ဌာန်ဒတန် တမ်မူလ သွက် ဂကူမန် တအ် မဖျေဟ် လဝ် သဇိုင် ယေန်သၞာင်၊ လိက်ပတ် ကေုာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှအဂၞဲ မွဲ လေဝ် ဒှ် မာန် ရ။ == ၂. ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ (Early History and Suvannabhumi) == [[File:Suvannabhumi_map.jpg|thumb|right|250px|မြေပုံ ထ္ၜး ဒေသ သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ မဆက်စပ် ကု ၜဳ ကေုာံ ဂၠံင်တရဴ ဗၞိက် ပ္ဍဲ အာရှ။]] ဝင် ဍုင်သဓီု ဝွံ စကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ခေတ် ကိုပ်ကၠာ ခရေတ် (BCE) တေအ် ရ။ အတိုင် ဝင် သာသနာ မ္ဂး၊ ကြဴနူ ပေါဲ သင်္ဂါယန တတိယ ပ္ဍဲ ဍုင် အိန္ဒိယ အာစိုပ် ဒတုဲ တုဲ၊ သၟိင် [[အသောက]] (Emperor Ashoka) ဝွံ ဗလး ဏာ သောဏ မထေရ် (Sona) ကေုာံ ဥတ္တရ မထေရ် (Uttara) သွက်ဂွံ အာ ပတန် သာသနာ ပ္ဍဲ ဍုင် သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ ရ။ ဍုင် သဓီု ဏအ် ဝွံ ဒှ် ဌာန်ဒတန် သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ ဂှ် ရ ဏောင် တၠပညာ ဝင် မန် ကေုာံ ဗၟာ တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ရ。<ref>Lieberman, Victor B. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800-1830''. Cambridge University Press, p. 90.</ref> သဓီု ဝွံ ဒှ် သၞေဟ်က္ၜင် မဇၞော် မွဲ ပ္ဍဲ ပင်လယ် မတ္တမ (Gulf of Martaban) တုဲ ဍေံ ကလိဂွံ ပရေင် ဆက်စၠောအ် ဗၞိက် ကု ဍုင် အိန္ဒိယ ကေုာံ သိင်္ဃိုရ် (Sri Lanka) ဗွဲမဇၞော် ကု ဒြဟတ် ရ။ ပရေင် ဆက်စၠောအ် ဏအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် လိက်ပတ်၊ အနုသုခုမ ကေုာံ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂွံ ပြးဇး ကၠုင် ပ္ဍဲ ဂကူမန် တအ် ရ။ == ၃. ပရေင်သာသနာ ကေုာံ ပိဋကတ် (Religion and the Pali Canon) == ဍုင်သဓီု ဝွံ ဒှ် သြိုဟ် ဗဟဵု သွက် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ ဒေသ ဏအ် ရ။ ပ္ဍဲ လက်ထက် သၟိင် [[သၟိင်တိဿ]] (Tissa) စဵုကဵု စိုပ် သၟိင် မနူဟဝ် (Manuha) ဂှ် သာသနာ ဇၞော်မောဝ် တိုန် အိုတ် ရ။ သံဃာ မန် တအ် ကလိဂွံ လိက် ပြကိုဟ် [[ပိဋကတ်ပိ]] (Tripitaka) နူ ဍုင် သိင်္ဃိုရ် တုဲ ညးတအ် ပကောံပကေဝ် မင်မဲ လဝ် နကဵု လိက် သၠရိုတ် ဗွဲမစိစောန် ရ။ ကျာ်ဇၞော် အစာ မဟိမု ရှင်အရဟံ (Shin Arahan) မဒှ် ညးမက္ဍိုက်ပ် သာသနာ ပ္ဍဲ သဓီု ဂှ်၊ ဗွဲကြဴ ဏအ် ညး အာ ဍုင် ပုဂံ (Bagan) တုဲ တွံ ထ္ၜး သာသနာ ကု သၟိင် အနဝ်ရထာ (Anawrahta) မဒှ် သၟိင် ဗၟာ ရ။ ပရေင် ဏအ် ဝွံ ဒှ် ဟိုတ် တမ်မူလ မဖန်ဗဒှ် ညံင် သဓီု ဒးဒုင် ဗတိုက် ကီု ရ။<ref>Htin Aung, Maung (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press, p. 32.</ref> == ၄. ပေါဲဗတိုက် အနဝ်ရထာ ကေုာံ ပွမကျဟောမ် (Invasion by Anawrahta and Fall) == [[File:Manuha_Temple_Bagan.jpg|thumb|left|250px|ကျာ်မနူဟဝ် (Manuha Temple) ပ္ဍဲ ပုဂံ မဒက် လဝ် နကဵု သၟိင်မနူဟဝ် ဃော ညး ဒးဒုင် ရပ် နဒဒှ် ကောန်ထံင်။]] ပ္ဍဲ သၞာံ ခရေတ် ၁၀၅၇ (1057 AD) ဂှ်၊ သၟိင် ဗၟာ အနဝ်ရထာ နူ ဍုင် ပုဂံ အာတ်မိက် လိက် ပိဋကတ်ပိ ကေုာံ ဓါတ် ကျာ် နူ သၟိင် သဓီု မဟိမု [[သၟိင်မနူဟဝ်]] ရ။ ဟိုတ်နူ သၟိင်မနူဟဝ် ဟွံကဵု တုဲ၊ သၟိင် အနဝ်ရထာ စှ်ေ ဗတိုက် သီ ကေတ် ဍုင်သဓီု ရ။ ကြဴနူ ပေါဲဗတိုက် မဂၠိုင် ကု ဂိတု တုဲ ဍုင်သဓီု လီုလာ် ကျဟောမ် အာ ရ။ သၟိင် အနဝ်ရထာ ရပ် ကေတ် သၟိင်မနူဟဝ်၊ သ္ၚိကၟိန် ညး၊ တၠပညာ၊ အစာ ဓရ်၊ သၟာ ကွတ်တဲ၊ ကေုာံ လိက် ပိဋကတ် ပိ ၃၀ စိင် ပြင် တုဲ ပလံင် ဏာ ဍုင် ပုဂံ သီုဖအိုတ် ရ။ ပေါဲဗတိုက် ဏအ် ဝွံ ဒှ် အုပ်နိဂီု အေန်ပါယာ သဓီု ကီု လေဝ်၊ ဍေံ သီု ဖန်ဗဒှ် ညံင် ယေန်သၞာင် မန် ကေုာံ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂွံ ပြးဇး အာ အလုံ ဍုင် ပုဂံ (ဍုင်ဗၟာ) မွဲ ရ။<ref>South, Ashley (2003). ''Mon Nationalism and Civil War in Burma: The Golden Sheldrake''. Routledge, p. 45.</ref> == ၅. ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate) == ဍုင်သဓီု ဝွံ နွံ ပ္ဍဲ လပါ် ပလိုတ် တွဵုရးဍုင်မန် တုဲ လပါ် ဗမံက် ဂှ် ဆက် ဒၟံင် ကု က္ဍိုပ်ဒဵု ဒေါန (Dawna Range) ကေုာံ လပါ် ပလိုတ် ဂှ် ဆက် ဒၟံင် ကု တိဗလး ပင်လယ် ၜဳ မတ္တမ ရ။ တိဍာ် သဓီု ဝွံ ခိုဟ် လောန် သွက်ဂွံ တဵုလွဳ ကမၠောန် ရ။ ရာသဳဥတု ပ္ဍဲ သဓီု ဝွံ ဒှ် ရာသဳဥတု ဂမ္တဴ ကေုာံ ဗြဲ ဂၠိုင် (Tropical monsoon climate) ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ကသီု ကေုာံ ဥတု ဗြဲ မ္ဂး ဗြဲ ဂူ လောန် တုဲ မလေပ် ဒှ် ဍာ် ဒဳ ကီု ရ။ {| class="wikitable" style="text-align:center; width:80%; margin: 0 auto;" |+ ဇယား ရာသဳဥတု ဍုင် သဓီု |- ! ဂိတု !! ဇာန် !! ဖေဖဝ် !! မာတ် !! ဨပြဳ !! မေ !! ဂျောန် !! ဂျူလာင် !! အဝ်ဂေတ် !! သေပ် !! အံက် !! နဝ် !! ဒဳဇြေန် |- ! ဂမ္တဴ အမြင့်ဆုံး (°C) | 32.5 || 34.0 || 35.5 || 36.2 || 33.8 || 30.5 || 29.8 || 29.5 || 30.2 || 32.1 || 32.8 || 32.0 |- ! ဂမ္တဴ အနိမ့်ဆုံး (°C) | 19.5 || 21.0 || 23.5 || 25.5 || 25.0 || 24.2 || 23.8 || 23.5 || 23.9 || 24.5 || 22.8 || 20.2 |- ! လၟိဟ် ဗြဲ (mm) | 5 || 10 || 20 || 60 || 450 || 900 || 1100 || 1050 || 550 || 180 || 30 || 10 |} <small>*(နိဿဲ: ဌာန ဥတု ရးနိဂီု ဗၟာ)*</small><ref>Department of Meteorology and Hydrology (Myanmar). "Climate Data for Thaton".</ref> == ၆. ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကမၠောန် (Economy and Occupations) == သဓီု ဝွံ ဒှ် ဍုင် မဒုင်သဇိုင် ကု ပရေင် တဵုလွဳ ကေုာံ သယံဇာတ ရ။ ကမၠောန် အဓိက ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဂှ် ဒှ်- * '''တဵုလွဳ ရဝ်ဘာ (Rubber Plantation):''' သဓီု ဝွံ ဒှ် ဒေသ မပတိတ် သြိုင် ရဝ်ဘာ ဂၠိုင် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန် ရ။ * '''သတ် ကၟတ် ကေုာံ သတ် ဆု:''' ဒူရေန် (Durian)၊ မင်ဂုတ် (Mangosteen)၊ ကေုာံ ဗဳ သတ် တအ် ဝွံ တိတ် နူ ကၠအ် ဒဵု သဓီု ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ * '''ကမၠောန် ဗ္ၚ (Rice Farming):''' တိဗလး ပ္ဍဲ လပါ် ပလိုတ် သဓီု ဝွံ တဵုလွဳ သြောအ် ခိုဟ် လောန် ရ။<ref>World Bank (2019). *Myanmar: Mon State Economic Survey*.</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ ဇယား: ကပေါတ် ပတိတ် အဓိက နူ ခရိုင် သဓီု |- ! ကဏ္ဍ !! ကပေါတ် အဓိက !! ዕဒါတ် အဓိက (Market) |- | ပရေင် တဵုလွဳ (ဆု) || ရဝ်ဘာ၊ သတ် ကၟတ်၊ ဒူရေန် || ဍုင်လ္ဂုင် ကေုာံ သွံ ပတိတ် ဍုင်မ္ၚး |- | ပရေင် တဵုလွဳ (ဗ္ၚ) || သြောအ် (Rice) || အလုံ တွဵုရးဍုင်မန် ကေုာံ ကရင် |- | ကမၠောန် တဲ || လိက် သၠရိုတ်၊ တၟအ် ကၠောန် ကျာ် || ဒေသ အပ္ဍဲ ရးနိဂီု |} == ၇. လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Demographics and Culture) == အတိုင် စရင် ၂၀၁၄ မ္ဂး လၟိဟ်မၞိဟ် ပ္ဍဲ ပွိုင်ဍုင် သဓီု ဝွံ နွံ ၜိုတ် ၁၃၀,၀၀၀ ပြင် ရ။ ဍုင် ဏအ် ဝွံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဂကူ နာနာ သာ် မပ္တံ ကု ဂကူ [[မန်]]၊ ဂကူ ဗၟာ၊ ဂကူ [[ကရင်]] ကေုာံ ဂကူ [[ပအိုဝ်]] (Pa-O) တအ် ရ။ ၜိုန်ရ သဓီု ဝွံ ဒှ် လဝ် ဍုင်ဇၞော် မန် ကီု လေဝ်၊ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး မၞိဟ် မဟီု အရေဝ် မန် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဍုင် ဏအ် အောန် စှ်ေ အာ ဗွဲမလောန် တုဲ ဂကူ ဗၟာ ကေုာံ ပအိုဝ် တအ် နွံ ဂၠိုင် ကၠုင် ရ။ ၜိုန်ဂှ် လေဝ် ယေန်သၞာင် မန်၊ ဒ္ဂေတ် လၟေတ်၊ ကေုာံ ကျာ်စေတဳ မန် တအ် ဝွံ သှ်ေၜိုတ် တန်တဴ ဒၟံင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ဏီ ရ။ သဘင် လံင် ပုင် သဓီု (Thaton Alms-giving festival) ဝွံ ဒှ် သဘင် ယေန်သၞာင် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ ဍုင် ဏအ် ရ。<ref>Guan, Yeoh Seng (2018). *Cultural Heritage and Diversity in Mon State*. ISEAS Publishing.</ref> == ၈. ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် (Transportation) == ဍုင်သဓီု ဝွံ နွံ ပ္ဍဲ ဂၠံင် တရဴ အဓိက မဆက်စၠောအ် လဝ် အကြာ ဍုင်လ္ဂုင် (Yangon) ကေုာံ မတ်မလီု (Mawlamyine) ရ။ * '''ဂၠံင် ကွဳစက် (Highway):''' ဂၠံင်ဇၞော် လ္ဂုင်-မတ်မလီု ဝွံ ကၠောအ် အာ လဒေါဝ် ဍုင် သဓီု တုဲ ကွဳစက် အာ တရဴ တအ် မလေပ် ဇူ ဒေါအ် ပ္ဍဲ ဍုင် ဏအ် ရ။ * '''ကွဳပၟတ် (Railway):''' သၞေဟ် ကွဳပၟတ် သဓီု ဝွံ ဒှ် သၞေဟ် မဆက်စၠောအ် ကဵု ဍုင် ဗဂေါ (Bago) လပါ် သၟဝ်ကျာ ကေုာံ မတ်မလီု လပါ် သၠုင်ကျာ ရ။ * ဍာ်တရဴ ၜဳ မတ္တမ ဝွံ ကိုပ်ကၠာ တေအ် ဒှ် လဝ် ဂၠံင် အဓိက ကီု လေဝ် လၟုဟ် မ္ဂး စကာ အောန် အာ ယျ။<ref>Rimmer, Peter J. (1986). ''Transport systems and policy in Southeast Asia''. Pergamon Press.</ref> == ၉. ဒေသ အဓိက ကေုာံ ဌာန် အာတရဴ (Main Landmarks and Tourism) == [[File:Myathabeik_Pagoda_Thaton.jpg|thumb|left|200px|ကျာ်မြသပိတ် (Myathabeik Pagoda) မၞုံ လတူ က္ဍိုပ်ဒဵု သဓီု။]] ဍုင်သဓီု ဝွံ ဍိုက်ပေင် တဴ နကဵု ကျာ်စေတဳ ကေုာံ သဘာဝ မကျေဝ်ဂေါဝ် ရ- * '''ကျာ်သဓီု / ကျာ်ဇြာန် (Shwezayan Pagoda):''' ဒှ် ကျာ်စေတဳ အဓိက ကေုာံ မတြေံ အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင် သဓီု ရ။ အတိုင် ဝင် မ္ဂး ကျာ် ဏအ် ဌာပနာ လဝ် ဓါတ် သော် ကျာ်တြဲ ၄ တၞုင် ရ။ * '''ကျာ်မြသပိတ် (Myathabeik Pagoda):''' နွံ လတူ က္ဍိုပ်ဒဵု လပါ် ဗမံက် ဍုင် သဓီု ရ။ ဂွံ တိုန် စိုပ် ကျာ် ဏအ် မ္ဂး ဒး တိုန် ကွာ် လတူ ဒဵု တုဲ ဗီုပြင် ရုပ် ဍုင် သဓီု သီုဖအိုတ် ဂွံ ညာတ် ကေတ် နူ လတူ ဏအ် ရ။ * '''ကလျာဏဳ သဳ (Kalyani Sima):''' ဒှ် ဒၞာဲ သဳ မသ္အးဇ္ၚး လဝ် နူ ခေတ် သၟိင် ဓမ္မစေတဳ သွက်ဂွံ ပတိုန် ခမဳ ရ။<ref>Stadtner, Donald M. (2008). ''Sacred Sites of Burma''. River Books, p. 88.</ref> သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဗီုပြင် ဍုင် သဓီု ခိုဟ်ဟ် မ္ဂး လ္ၚတ် ရံင် ပ္ဍဲ လေန် ယူကျူ (YouTube) [https://www.youtube.com/watch?v=F0kQhEwNnuk ဍုင်သဓီု ကေုာံ ဝင် သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ (YouTube)] ဏအ် ဂွံ ရ အဴ။ == ၁၀. မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ လေန်မ္ၚး (References and External Links) == <references /> '''လေန် ကေုာံ တင်နင် မ္ၚး (External Resources):''' * [https://en.wikipedia.org/wiki/Thaton Thaton] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်။ * [https://en.wikipedia.org/wiki/Thaton_Kingdom Thaton Kingdom] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်။ {{Navbox | name = ဍုင်သဓီု | title = [[ဍုင်သဓီု]] ကေုာံ ဝင် [[သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ]] | listclass = hlist | state = uncollapsed | group1 = ပူဂိုလ် အဓိကဂမၠိုင် | list1 = * [[သၟိင်တိဿ]] * [[သၟိင်မနူဟဝ်]] * [[ရှင်အရဟံ]] * [[အနဝ်ရထာ]] * သောဏ ကေုာံ ဥတ္တရ | group2 = ဌာန်ဒတန် တၟေင် | list2 = * ကျာ်သဓီု (ကျာ်ဇြာန်) * ကျာ်မြသပိတ် * ကလျာဏဳ သဳ * [[ၜဳ မတ္တမ]] * က္ဍိုပ်ဒဵု တၞင်သဳ | group3 = ဝင် ကေုာံ ပရေင်သာသနာ | list3 = * [[သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ]] * [[ဍုင်သဓီု (အေန်ပါယာ)]] * [[ပိဋကတ်ပိ]] * [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] }} [[ကဏ္ဍ:ဍုင်သဓီု]] [[ကဏ္ဍ:တွဵုရးဍုင်မန်]] [[ကဏ္ဍ:ဝင်မန်]] [[ကဏ္ဍ:ဍုင် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ]] eimy8d2ap2zjvifuf000idcwm9qbgai 54867 54864 2026-05-11T11:51:01Z Aue Nai 24 /* ၃. ပရေင်သာသနာ ကေုာံ ပိဋကတ် (Religion and the Pali Canon) */ 54867 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=May 2026}} {{Infobox settlement | name = ဍုင်သဓီု (Thaton) | native_name = သဓီု / သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ | native_name_lang = mnw | settlement_type = ဍုင်၊ ပွိုင်ဍုင် ကေုာံ ခရိုင် | image_skyline = Shwezayan_Pagoda,_Thaton.jpg | image_caption = ကျာ်သဓီု (Shwezayan Pagoda) မဒှ် ကျာ်စေတဳ အဓိက ပ္ဍဲ ဍုင်သဓီု | image_flag = Flag of Mon State.svg | image_map = Thaton_District_in_Mon_State.svg | map_caption = ဌာန်ဒတန် ခရိုင်သဓီု ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန် | pushpin_map = Myanmar | coordinates = {{coord|16|55|N|97|22|E|region:MM_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = ရးနိဂီု | subdivision_name = [[ဍုင်ဗၟာ]] (Myanmar) | subdivision_type1 = တွဵုရး | subdivision_name1 = [[တွဵုရးဍုင်မန်]] (Mon State) | subdivision_type2 = ခရိုင် | subdivision_name2 = [[ခရိုင်သဓီု]] | elevation_m = 28 | population_total = 130000 | population_as_of = 2014 | timezone = [[Time in Myanmar|MST]] | utc_offset = +6:30 | website = }} '''ဍုင်သဓီု''' ({{lang-en|Thaton}}၊ {{lang-my|သထုံမြို့}}) ဝွံ ဒှ် ဍုင် အဓိက မွဲ မၞုံ ပ္ဍဲ [[တွဵုရးဍုင်မန်]] (Mon State)၊ လပါ် သၠုင်ကျာ ရးနိဂီု [[ဍုင်ဗၟာ]] ရ။ ဍုင် ဏအ် ဝွံ နွံ ပ္ဍဲ လပါ် ပလိုတ် က္ဍိုပ်ဒဵု တၞင်သဳ (Tenasserim Hills) ကေုာံ ကြပ် ကု ပင်လယ် ၜဳ မတ္တမ (Gulf of Martaban) ရ။ သဓီု ဝွံ မွဲ အခိင် တေအ် ကေင် ဒှ် လဝ် ဍုင်ဇၞော် သၟိင်ဨကရာဇ် မန် မကော်ဂး [[ဍုင်သဓီု (အေန်ပါယာ)|ဍုင်ဨကရာဇ် သဓီု]] ဟွံသေင်မ္ဂး [[သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ]] (Suvannabhumi) စဵုကဵု စိုပ် ခေတ် ၁၁ ဗွဝ်ကၠံ (11th Century) ရ။<ref>Aung-Thwin, Michael A. (2005). ''The Mists of Rāmañña: The Legend that was Lower Burma''. University of Hawaii Press, p. 30.</ref> ဍုင်သဓီု ဝွံ ပြာကတ် တဴ နကဵု ဝင် မဇြိုဟ်နက် ပ္ဍဲ ပရေင် သာသနာ [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] တုဲ၊ ဍေံ ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ တမ်မူလ မဂွံ ဒုင် တဲ လိက် ပြကိုဟ် [[wikt:mnw:ပိဋကတ်|ပိဋကတ်ပိ]] ပ္ဍဲ ဒေသ သၟဝ်ကျာ ဍုင်ဗၟာ ရ။ တ္ၚဲဏအ် မ္ဂး သဓီု ဝွံ ဒှ် ဗဟဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ ဗွဲတၟေင် တၞံ ရဝ်ဘာ ကေုာံ သတ် ကၟတ် မဒှ် ကမၠောန် အဓိက သွက် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရ။ == ၁. နိဒါန် ကေုာံ ယၟု (Etymology and Introduction) == ယၟု မ္ဂး "သဓီု" (Thaton) ဏအ် ဝွံ ကၠုင် နူကဵု ဝေါဟာရ ဘာသာ မန် တမၠာ မတွံဂး "သဓီု" ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠုင် နူ ဝေါဟာရ ပါဠိ "သုဓမ္မပူရ" (Sudhammapura) မၞုံ အဓိပ္ပါယ် "ဍုင် မၞုံ ကု ဓရ် မပြဲ" ရ။ အတိုင် လိက် တၟအ် ကေုာံ ဝင် မန် မ္ဂး ဍုင် ဏအ် ဂှ် ညးကော် စ [[wikt:mnw:သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ|သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ]] (Suvannabhumi) မၞုံ အဓိပ္ပါယ် "တိဍာ် ထဝ်" ဟိုတ်နူ ဍုင် ဏအ် ဝွံ ဍိုက်ပေင် တဴ နကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဗၞိက် ကေုာံ သာသနာ မတုပ် ညံင် ထဝ် ရ။<ref>Harvey, G. E. (1925). ''History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824''. Frank Cass & Co. Ltd, p. 24.</ref> သဓီု ဝွံ ဒှ် ဌာန်ဒတန် တမ်မူလ သွက် ဂကူမန် တအ် မဖျေဟ် လဝ် သဇိုင် ယေန်သၞာင်၊ လိက်ပတ် ကေုာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှအဂၞဲ မွဲ လေဝ် ဒှ် မာန် ရ။ == ၂. ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ (Early History and Suvannabhumi) == [[File:Suvannabhumi_map.jpg|thumb|right|250px|မြေပုံ ထ္ၜး ဒေသ သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ မဆက်စပ် ကု ၜဳ ကေုာံ ဂၠံင်တရဴ ဗၞိက် ပ္ဍဲ အာရှ။]] ဝင် ဍုင်သဓီု ဝွံ စကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ခေတ် ကိုပ်ကၠာ ခရေတ် (BCE) တေအ် ရ။ အတိုင် ဝင် သာသနာ မ္ဂး၊ ကြဴနူ ပေါဲ သင်္ဂါယန တတိယ ပ္ဍဲ ဍုင် အိန္ဒိယ အာစိုပ် ဒတုဲ တုဲ၊ သၟိင် [[အသောက]] (Emperor Ashoka) ဝွံ ဗလး ဏာ သောဏ မထေရ် (Sona) ကေုာံ ဥတ္တရ မထေရ် (Uttara) သွက်ဂွံ အာ ပတန် သာသနာ ပ္ဍဲ ဍုင် သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ ရ။ ဍုင် သဓီု ဏအ် ဝွံ ဒှ် ဌာန်ဒတန် သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ ဂှ် ရ ဏောင် တၠပညာ ဝင် မန် ကေုာံ ဗၟာ တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ရ。<ref>Lieberman, Victor B. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800-1830''. Cambridge University Press, p. 90.</ref> သဓီု ဝွံ ဒှ် သၞေဟ်က္ၜင် မဇၞော် မွဲ ပ္ဍဲ ပင်လယ် မတ္တမ (Gulf of Martaban) တုဲ ဍေံ ကလိဂွံ ပရေင် ဆက်စၠောအ် ဗၞိက် ကု ဍုင် အိန္ဒိယ ကေုာံ သိင်္ဃိုရ် (Sri Lanka) ဗွဲမဇၞော် ကု ဒြဟတ် ရ။ ပရေင် ဆက်စၠောအ် ဏအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် လိက်ပတ်၊ အနုသုခုမ ကေုာံ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂွံ ပြးဇး ကၠုင် ပ္ဍဲ ဂကူမန် တအ် ရ။ == ၃. ပရေင်သာသနာ ကေုာံ ပိဋကတ် (Religion and the Pali Canon) == ဍုင်သဓီု ဝွံ ဒှ် သြိုဟ် ဗဟဵု သွက် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ ဒေသ ဏအ် ရ။ ပ္ဍဲ လက်ထက် သၟိင် [[သၟိင်တိဿ]] (Tissa) စဵုကဵု စိုပ် သၟိင် မနူဟဝ် (Manuha) ဂှ် သာသနာ ဇၞော်မောဝ် တိုန် အိုတ် ရ။ သံဃာ မန် တအ် ကလိဂွံ လိက် ပြကိုဟ် [[ပိဋကတ်ပိ]] (Tripitaka) နူ ဍုင် သိင်္ဃိုရ် တုဲ ညးတအ် ပကောံပကေဝ် မင်မဲ လဝ် နကဵု လိက် သၠရိုတ် ဗွဲမစိစောန် ရ။ ကျာ်ဇၞော် အစာ မဟိမု မှာထေရ် အရဟံ (Arahan) မဒှ် ညးမက္ဍိုက်ပ် သာသနာ ပ္ဍဲ သဓီု ဂှ်၊ ဗွဲကြဴ ဏအ် ညး အာ ဍုင် ပုဂံ (Bagan) တုဲ တွံ ထ္ၜး သာသနာ ကု သၟိင် အနဝ်ရထာ (Anawrahta) မဒှ် သၟိင် ဗၟာ ရ။ ပရေင် ဏအ် ဝွံ ဒှ် ဟိုတ် တမ်မူလ မဖန်ဗဒှ် ညံင် သဓီု ဒးဒုင် ဗတိုက် ကီု ရ။<ref>Htin Aung, Maung (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press, p. 32.</ref> == ၄. ပေါဲဗတိုက် အနဝ်ရထာ ကေုာံ ပွမကျဟောမ် (Invasion by Anawrahta and Fall) == [[File:Manuha_Temple_Bagan.jpg|thumb|left|250px|ကျာ်မနူဟဝ် (Manuha Temple) ပ္ဍဲ ပုဂံ မဒက် လဝ် နကဵု သၟိင်မနူဟဝ် ဃော ညး ဒးဒုင် ရပ် နဒဒှ် ကောန်ထံင်။]] ပ္ဍဲ သၞာံ ခရေတ် ၁၀၅၇ (1057 AD) ဂှ်၊ သၟိင် ဗၟာ အနဝ်ရထာ နူ ဍုင် ပုဂံ အာတ်မိက် လိက် ပိဋကတ်ပိ ကေုာံ ဓါတ် ကျာ် နူ သၟိင် သဓီု မဟိမု [[သၟိင်မနူဟဝ်]] ရ။ ဟိုတ်နူ သၟိင်မနူဟဝ် ဟွံကဵု တုဲ၊ သၟိင် အနဝ်ရထာ စှ်ေ ဗတိုက် သီ ကေတ် ဍုင်သဓီု ရ။ ကြဴနူ ပေါဲဗတိုက် မဂၠိုင် ကု ဂိတု တုဲ ဍုင်သဓီု လီုလာ် ကျဟောမ် အာ ရ။ သၟိင် အနဝ်ရထာ ရပ် ကေတ် သၟိင်မနူဟဝ်၊ သ္ၚိကၟိန် ညး၊ တၠပညာ၊ အစာ ဓရ်၊ သၟာ ကွတ်တဲ၊ ကေုာံ လိက် ပိဋကတ် ပိ ၃၀ စိင် ပြင် တုဲ ပလံင် ဏာ ဍုင် ပုဂံ သီုဖအိုတ် ရ။ ပေါဲဗတိုက် ဏအ် ဝွံ ဒှ် အုပ်နိဂီု အေန်ပါယာ သဓီု ကီု လေဝ်၊ ဍေံ သီု ဖန်ဗဒှ် ညံင် ယေန်သၞာင် မန် ကေုာံ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂွံ ပြးဇး အာ အလုံ ဍုင် ပုဂံ (ဍုင်ဗၟာ) မွဲ ရ။<ref>South, Ashley (2003). ''Mon Nationalism and Civil War in Burma: The Golden Sheldrake''. Routledge, p. 45.</ref> == ၅. ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate) == ဍုင်သဓီု ဝွံ နွံ ပ္ဍဲ လပါ် ပလိုတ် တွဵုရးဍုင်မန် တုဲ လပါ် ဗမံက် ဂှ် ဆက် ဒၟံင် ကု က္ဍိုပ်ဒဵု ဒေါန (Dawna Range) ကေုာံ လပါ် ပလိုတ် ဂှ် ဆက် ဒၟံင် ကု တိဗလး ပင်လယ် ၜဳ မတ္တမ ရ။ တိဍာ် သဓီု ဝွံ ခိုဟ် လောန် သွက်ဂွံ တဵုလွဳ ကမၠောန် ရ။ ရာသဳဥတု ပ္ဍဲ သဓီု ဝွံ ဒှ် ရာသဳဥတု ဂမ္တဴ ကေုာံ ဗြဲ ဂၠိုင် (Tropical monsoon climate) ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ကသီု ကေုာံ ဥတု ဗြဲ မ္ဂး ဗြဲ ဂူ လောန် တုဲ မလေပ် ဒှ် ဍာ် ဒဳ ကီု ရ။ {| class="wikitable" style="text-align:center; width:80%; margin: 0 auto;" |+ ဇယား ရာသဳဥတု ဍုင် သဓီု |- ! ဂိတု !! ဇာန် !! ဖေဖဝ် !! မာတ် !! ဨပြဳ !! မေ !! ဂျောန် !! ဂျူလာင် !! အဝ်ဂေတ် !! သေပ် !! အံက် !! နဝ် !! ဒဳဇြေန် |- ! ဂမ္တဴ အမြင့်ဆုံး (°C) | 32.5 || 34.0 || 35.5 || 36.2 || 33.8 || 30.5 || 29.8 || 29.5 || 30.2 || 32.1 || 32.8 || 32.0 |- ! ဂမ္တဴ အနိမ့်ဆုံး (°C) | 19.5 || 21.0 || 23.5 || 25.5 || 25.0 || 24.2 || 23.8 || 23.5 || 23.9 || 24.5 || 22.8 || 20.2 |- ! လၟိဟ် ဗြဲ (mm) | 5 || 10 || 20 || 60 || 450 || 900 || 1100 || 1050 || 550 || 180 || 30 || 10 |} <small>*(နိဿဲ: ဌာန ဥတု ရးနိဂီု ဗၟာ)*</small><ref>Department of Meteorology and Hydrology (Myanmar). "Climate Data for Thaton".</ref> == ၆. ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကမၠောန် (Economy and Occupations) == သဓီု ဝွံ ဒှ် ဍုင် မဒုင်သဇိုင် ကု ပရေင် တဵုလွဳ ကေုာံ သယံဇာတ ရ။ ကမၠောန် အဓိက ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဂှ် ဒှ်- * '''တဵုလွဳ ရဝ်ဘာ (Rubber Plantation):''' သဓီု ဝွံ ဒှ် ဒေသ မပတိတ် သြိုင် ရဝ်ဘာ ဂၠိုင် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန် ရ။ * '''သတ် ကၟတ် ကေုာံ သတ် ဆု:''' ဒူရေန် (Durian)၊ မင်ဂုတ် (Mangosteen)၊ ကေုာံ ဗဳ သတ် တအ် ဝွံ တိတ် နူ ကၠအ် ဒဵု သဓီု ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ * '''ကမၠောန် ဗ္ၚ (Rice Farming):''' တိဗလး ပ္ဍဲ လပါ် ပလိုတ် သဓီု ဝွံ တဵုလွဳ သြောအ် ခိုဟ် လောန် ရ။<ref>World Bank (2019). *Myanmar: Mon State Economic Survey*.</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ ဇယား: ကပေါတ် ပတိတ် အဓိက နူ ခရိုင် သဓီု |- ! ကဏ္ဍ !! ကပေါတ် အဓိက !! ዕဒါတ် အဓိက (Market) |- | ပရေင် တဵုလွဳ (ဆု) || ရဝ်ဘာ၊ သတ် ကၟတ်၊ ဒူရေန် || ဍုင်လ္ဂုင် ကေုာံ သွံ ပတိတ် ဍုင်မ္ၚး |- | ပရေင် တဵုလွဳ (ဗ္ၚ) || သြောအ် (Rice) || အလုံ တွဵုရးဍုင်မန် ကေုာံ ကရင် |- | ကမၠောန် တဲ || လိက် သၠရိုတ်၊ တၟအ် ကၠောန် ကျာ် || ဒေသ အပ္ဍဲ ရးနိဂီု |} == ၇. လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Demographics and Culture) == အတိုင် စရင် ၂၀၁၄ မ္ဂး လၟိဟ်မၞိဟ် ပ္ဍဲ ပွိုင်ဍုင် သဓီု ဝွံ နွံ ၜိုတ် ၁၃၀,၀၀၀ ပြင် ရ။ ဍုင် ဏအ် ဝွံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဂကူ နာနာ သာ် မပ္တံ ကု ဂကူ [[မန်]]၊ ဂကူ ဗၟာ၊ ဂကူ [[ကရင်]] ကေုာံ ဂကူ [[ပအိုဝ်]] (Pa-O) တအ် ရ။ ၜိုန်ရ သဓီု ဝွံ ဒှ် လဝ် ဍုင်ဇၞော် မန် ကီု လေဝ်၊ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး မၞိဟ် မဟီု အရေဝ် မန် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဍုင် ဏအ် အောန် စှ်ေ အာ ဗွဲမလောန် တုဲ ဂကူ ဗၟာ ကေုာံ ပအိုဝ် တအ် နွံ ဂၠိုင် ကၠုင် ရ။ ၜိုန်ဂှ် လေဝ် ယေန်သၞာင် မန်၊ ဒ္ဂေတ် လၟေတ်၊ ကေုာံ ကျာ်စေတဳ မန် တအ် ဝွံ သှ်ေၜိုတ် တန်တဴ ဒၟံင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ဏီ ရ။ သဘင် လံင် ပုင် သဓီု (Thaton Alms-giving festival) ဝွံ ဒှ် သဘင် ယေန်သၞာင် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ ဍုင် ဏအ် ရ。<ref>Guan, Yeoh Seng (2018). *Cultural Heritage and Diversity in Mon State*. ISEAS Publishing.</ref> == ၈. ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် (Transportation) == ဍုင်သဓီု ဝွံ နွံ ပ္ဍဲ ဂၠံင် တရဴ အဓိက မဆက်စၠောအ် လဝ် အကြာ ဍုင်လ္ဂုင် (Yangon) ကေုာံ မတ်မလီု (Mawlamyine) ရ။ * '''ဂၠံင် ကွဳစက် (Highway):''' ဂၠံင်ဇၞော် လ္ဂုင်-မတ်မလီု ဝွံ ကၠောအ် အာ လဒေါဝ် ဍုင် သဓီု တုဲ ကွဳစက် အာ တရဴ တအ် မလေပ် ဇူ ဒေါအ် ပ္ဍဲ ဍုင် ဏအ် ရ။ * '''ကွဳပၟတ် (Railway):''' သၞေဟ် ကွဳပၟတ် သဓီု ဝွံ ဒှ် သၞေဟ် မဆက်စၠောအ် ကဵု ဍုင် ဗဂေါ (Bago) လပါ် သၟဝ်ကျာ ကေုာံ မတ်မလီု လပါ် သၠုင်ကျာ ရ။ * ဍာ်တရဴ ၜဳ မတ္တမ ဝွံ ကိုပ်ကၠာ တေအ် ဒှ် လဝ် ဂၠံင် အဓိက ကီု လေဝ် လၟုဟ် မ္ဂး စကာ အောန် အာ ယျ။<ref>Rimmer, Peter J. (1986). ''Transport systems and policy in Southeast Asia''. Pergamon Press.</ref> == ၉. ဒေသ အဓိက ကေုာံ ဌာန် အာတရဴ (Main Landmarks and Tourism) == [[File:Myathabeik_Pagoda_Thaton.jpg|thumb|left|200px|ကျာ်မြသပိတ် (Myathabeik Pagoda) မၞုံ လတူ က္ဍိုပ်ဒဵု သဓီု။]] ဍုင်သဓီု ဝွံ ဍိုက်ပေင် တဴ နကဵု ကျာ်စေတဳ ကေုာံ သဘာဝ မကျေဝ်ဂေါဝ် ရ- * '''ကျာ်သဓီု / ကျာ်ဇြာန် (Shwezayan Pagoda):''' ဒှ် ကျာ်စေတဳ အဓိက ကေုာံ မတြေံ အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင် သဓီု ရ။ အတိုင် ဝင် မ္ဂး ကျာ် ဏအ် ဌာပနာ လဝ် ဓါတ် သော် ကျာ်တြဲ ၄ တၞုင် ရ။ * '''ကျာ်မြသပိတ် (Myathabeik Pagoda):''' နွံ လတူ က္ဍိုပ်ဒဵု လပါ် ဗမံက် ဍုင် သဓီု ရ။ ဂွံ တိုန် စိုပ် ကျာ် ဏအ် မ္ဂး ဒး တိုန် ကွာ် လတူ ဒဵု တုဲ ဗီုပြင် ရုပ် ဍုင် သဓီု သီုဖအိုတ် ဂွံ ညာတ် ကေတ် နူ လတူ ဏအ် ရ။ * '''ကလျာဏဳ သဳ (Kalyani Sima):''' ဒှ် ဒၞာဲ သဳ မသ္အးဇ္ၚး လဝ် နူ ခေတ် သၟိင် ဓမ္မစေတဳ သွက်ဂွံ ပတိုန် ခမဳ ရ။<ref>Stadtner, Donald M. (2008). ''Sacred Sites of Burma''. River Books, p. 88.</ref> သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဗီုပြင် ဍုင် သဓီု ခိုဟ်ဟ် မ္ဂး လ္ၚတ် ရံင် ပ္ဍဲ လေန် ယူကျူ (YouTube) [https://www.youtube.com/watch?v=F0kQhEwNnuk ဍုင်သဓီု ကေုာံ ဝင် သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ (YouTube)] ဏအ် ဂွံ ရ အဴ။ == ၁၀. မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ လေန်မ္ၚး (References and External Links) == <references /> '''လေန် ကေုာံ တင်နင် မ္ၚး (External Resources):''' * [https://en.wikipedia.org/wiki/Thaton Thaton] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်။ * [https://en.wikipedia.org/wiki/Thaton_Kingdom Thaton Kingdom] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်။ {{Navbox | name = ဍုင်သဓီု | title = [[ဍုင်သဓီု]] ကေုာံ ဝင် [[သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ]] | listclass = hlist | state = uncollapsed | group1 = ပူဂိုလ် အဓိကဂမၠိုင် | list1 = * [[သၟိင်တိဿ]] * [[သၟိင်မနူဟဝ်]] * [[ရှင်အရဟံ]] * [[အနဝ်ရထာ]] * သောဏ ကေုာံ ဥတ္တရ | group2 = ဌာန်ဒတန် တၟေင် | list2 = * ကျာ်သဓီု (ကျာ်ဇြာန်) * ကျာ်မြသပိတ် * ကလျာဏဳ သဳ * [[ၜဳ မတ္တမ]] * က္ဍိုပ်ဒဵု တၞင်သဳ | group3 = ဝင် ကေုာံ ပရေင်သာသနာ | list3 = * [[သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ]] * [[ဍုင်သဓီု (အေန်ပါယာ)]] * [[ပိဋကတ်ပိ]] * [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] }} [[ကဏ္ဍ:ဍုင်သဓီု]] [[ကဏ္ဍ:တွဵုရးဍုင်မန်]] [[ကဏ္ဍ:ဝင်မန်]] [[ကဏ္ဍ:ဍုင် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ]] alodxw828849qe23nqebt6gcsp1bedc 54868 54867 2026-05-11T11:52:00Z Aue Nai 24 /* ၃. ပရေင်သာသနာ ကေုာံ ပိဋကတ် (Religion and the Pali Canon) */ 54868 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=May 2026}} {{Infobox settlement | name = ဍုင်သဓီု (Thaton) | native_name = သဓီု / သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ | native_name_lang = mnw | settlement_type = ဍုင်၊ ပွိုင်ဍုင် ကေုာံ ခရိုင် | image_skyline = Shwezayan_Pagoda,_Thaton.jpg | image_caption = ကျာ်သဓီု (Shwezayan Pagoda) မဒှ် ကျာ်စေတဳ အဓိက ပ္ဍဲ ဍုင်သဓီု | image_flag = Flag of Mon State.svg | image_map = Thaton_District_in_Mon_State.svg | map_caption = ဌာန်ဒတန် ခရိုင်သဓီု ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန် | pushpin_map = Myanmar | coordinates = {{coord|16|55|N|97|22|E|region:MM_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = ရးနိဂီု | subdivision_name = [[ဍုင်ဗၟာ]] (Myanmar) | subdivision_type1 = တွဵုရး | subdivision_name1 = [[တွဵုရးဍုင်မန်]] (Mon State) | subdivision_type2 = ခရိုင် | subdivision_name2 = [[ခရိုင်သဓီု]] | elevation_m = 28 | population_total = 130000 | population_as_of = 2014 | timezone = [[Time in Myanmar|MST]] | utc_offset = +6:30 | website = }} '''ဍုင်သဓီု''' ({{lang-en|Thaton}}၊ {{lang-my|သထုံမြို့}}) ဝွံ ဒှ် ဍုင် အဓိက မွဲ မၞုံ ပ္ဍဲ [[တွဵုရးဍုင်မန်]] (Mon State)၊ လပါ် သၠုင်ကျာ ရးနိဂီု [[ဍုင်ဗၟာ]] ရ။ ဍုင် ဏအ် ဝွံ နွံ ပ္ဍဲ လပါ် ပလိုတ် က္ဍိုပ်ဒဵု တၞင်သဳ (Tenasserim Hills) ကေုာံ ကြပ် ကု ပင်လယ် ၜဳ မတ္တမ (Gulf of Martaban) ရ။ သဓီု ဝွံ မွဲ အခိင် တေအ် ကေင် ဒှ် လဝ် ဍုင်ဇၞော် သၟိင်ဨကရာဇ် မန် မကော်ဂး [[ဍုင်သဓီု (အေန်ပါယာ)|ဍုင်ဨကရာဇ် သဓီု]] ဟွံသေင်မ္ဂး [[သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ]] (Suvannabhumi) စဵုကဵု စိုပ် ခေတ် ၁၁ ဗွဝ်ကၠံ (11th Century) ရ။<ref>Aung-Thwin, Michael A. (2005). ''The Mists of Rāmañña: The Legend that was Lower Burma''. University of Hawaii Press, p. 30.</ref> ဍုင်သဓီု ဝွံ ပြာကတ် တဴ နကဵု ဝင် မဇြိုဟ်နက် ပ္ဍဲ ပရေင် သာသနာ [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] တုဲ၊ ဍေံ ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ တမ်မူလ မဂွံ ဒုင် တဲ လိက် ပြကိုဟ် [[wikt:mnw:ပိဋကတ်|ပိဋကတ်ပိ]] ပ္ဍဲ ဒေသ သၟဝ်ကျာ ဍုင်ဗၟာ ရ။ တ္ၚဲဏအ် မ္ဂး သဓီု ဝွံ ဒှ် ဗဟဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ ဗွဲတၟေင် တၞံ ရဝ်ဘာ ကေုာံ သတ် ကၟတ် မဒှ် ကမၠောန် အဓိက သွက် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရ။ == ၁. နိဒါန် ကေုာံ ယၟု (Etymology and Introduction) == ယၟု မ္ဂး "သဓီု" (Thaton) ဏအ် ဝွံ ကၠုင် နူကဵု ဝေါဟာရ ဘာသာ မန် တမၠာ မတွံဂး "သဓီု" ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠုင် နူ ဝေါဟာရ ပါဠိ "သုဓမ္မပူရ" (Sudhammapura) မၞုံ အဓိပ္ပါယ် "ဍုင် မၞုံ ကု ဓရ် မပြဲ" ရ။ အတိုင် လိက် တၟအ် ကေုာံ ဝင် မန် မ္ဂး ဍုင် ဏအ် ဂှ် ညးကော် စ [[wikt:mnw:သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ|သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ]] (Suvannabhumi) မၞုံ အဓိပ္ပါယ် "တိဍာ် ထဝ်" ဟိုတ်နူ ဍုင် ဏအ် ဝွံ ဍိုက်ပေင် တဴ နကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဗၞိက် ကေုာံ သာသနာ မတုပ် ညံင် ထဝ် ရ။<ref>Harvey, G. E. (1925). ''History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824''. Frank Cass & Co. Ltd, p. 24.</ref> သဓီု ဝွံ ဒှ် ဌာန်ဒတန် တမ်မူလ သွက် ဂကူမန် တအ် မဖျေဟ် လဝ် သဇိုင် ယေန်သၞာင်၊ လိက်ပတ် ကေုာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှအဂၞဲ မွဲ လေဝ် ဒှ် မာန် ရ။ == ၂. ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ (Early History and Suvannabhumi) == [[File:Suvannabhumi_map.jpg|thumb|right|250px|မြေပုံ ထ္ၜး ဒေသ သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ မဆက်စပ် ကု ၜဳ ကေုာံ ဂၠံင်တရဴ ဗၞိက် ပ္ဍဲ အာရှ။]] ဝင် ဍုင်သဓီု ဝွံ စကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ခေတ် ကိုပ်ကၠာ ခရေတ် (BCE) တေအ် ရ။ အတိုင် ဝင် သာသနာ မ္ဂး၊ ကြဴနူ ပေါဲ သင်္ဂါယန တတိယ ပ္ဍဲ ဍုင် အိန္ဒိယ အာစိုပ် ဒတုဲ တုဲ၊ သၟိင် [[အသောက]] (Emperor Ashoka) ဝွံ ဗလး ဏာ သောဏ မထေရ် (Sona) ကေုာံ ဥတ္တရ မထေရ် (Uttara) သွက်ဂွံ အာ ပတန် သာသနာ ပ္ဍဲ ဍုင် သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ ရ။ ဍုင် သဓီု ဏအ် ဝွံ ဒှ် ဌာန်ဒတန် သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ ဂှ် ရ ဏောင် တၠပညာ ဝင် မန် ကေုာံ ဗၟာ တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ရ。<ref>Lieberman, Victor B. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800-1830''. Cambridge University Press, p. 90.</ref> သဓီု ဝွံ ဒှ် သၞေဟ်က္ၜင် မဇၞော် မွဲ ပ္ဍဲ ပင်လယ် မတ္တမ (Gulf of Martaban) တုဲ ဍေံ ကလိဂွံ ပရေင် ဆက်စၠောအ် ဗၞိက် ကု ဍုင် အိန္ဒိယ ကေုာံ သိင်္ဃိုရ် (Sri Lanka) ဗွဲမဇၞော် ကု ဒြဟတ် ရ။ ပရေင် ဆက်စၠောအ် ဏအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် လိက်ပတ်၊ အနုသုခုမ ကေုာံ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂွံ ပြးဇး ကၠုင် ပ္ဍဲ ဂကူမန် တအ် ရ။ == ၃. ပရေင်သာသနာ ကေုာံ ပိဋကတ် (Religion and the Pali Canon) == ဍုင်သဓီု ဝွံ ဒှ် သြိုဟ် ဗဟဵု သွက် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ ဒေသ ဏအ် ရ။ ပ္ဍဲ လက်ထက် သၟိင် [[သၟိင်တိဿ]] (Tissa) စဵုကဵု စိုပ် သၟိင် မနူဟဝ် (Manuha) ဂှ် သာသနာ ဇၞော်မောဝ် တိုန် အိုတ် ရ။ သံဃာ မန် တအ် ကလိဂွံ လိက် ပြကိုဟ် [[ပိဋကတ်ပိ]] (Tripitaka) နူ ဍုင် သိင်္ဃိုရ် တုဲ ညးတအ် ပကောံပကေဝ် မင်မဲ လဝ် နကဵု လိက် သၠရိုတ် ဗွဲမစိစောန် ရ။ ကျာ်ဇၞော် အစာ မဟိမု မှာထေရ် [[မှာထေရ်အရဟံ|အရဟံ]] (Arahan) မဒှ် ညးမက္ဍိုက်ပ် သာသနာ ပ္ဍဲ သဓီု ဂှ်၊ ဗွဲကြဴ ဏအ် ညး အာ ဍုင် ပုဂံ (Bagan) တုဲ တွံ ထ္ၜး သာသနာ ကု သၟိင် အနဝ်ရထာ (Anawrahta) မဒှ် သၟိင် ဗၟာ ရ။ ပရေင် ဏအ် ဝွံ ဒှ် ဟိုတ် တမ်မူလ မဖန်ဗဒှ် ညံင် သဓီု ဒးဒုင် ဗတိုက် ကီု ရ။<ref>Htin Aung, Maung (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press, p. 32.</ref> == ၄. ပေါဲဗတိုက် အနဝ်ရထာ ကေုာံ ပွမကျဟောမ် (Invasion by Anawrahta and Fall) == [[File:Manuha_Temple_Bagan.jpg|thumb|left|250px|ကျာ်မနူဟဝ် (Manuha Temple) ပ္ဍဲ ပုဂံ မဒက် လဝ် နကဵု သၟိင်မနူဟဝ် ဃော ညး ဒးဒုင် ရပ် နဒဒှ် ကောန်ထံင်။]] ပ္ဍဲ သၞာံ ခရေတ် ၁၀၅၇ (1057 AD) ဂှ်၊ သၟိင် ဗၟာ အနဝ်ရထာ နူ ဍုင် ပုဂံ အာတ်မိက် လိက် ပိဋကတ်ပိ ကေုာံ ဓါတ် ကျာ် နူ သၟိင် သဓီု မဟိမု [[သၟိင်မနူဟဝ်]] ရ။ ဟိုတ်နူ သၟိင်မနူဟဝ် ဟွံကဵု တုဲ၊ သၟိင် အနဝ်ရထာ စှ်ေ ဗတိုက် သီ ကေတ် ဍုင်သဓီု ရ။ ကြဴနူ ပေါဲဗတိုက် မဂၠိုင် ကု ဂိတု တုဲ ဍုင်သဓီု လီုလာ် ကျဟောမ် အာ ရ။ သၟိင် အနဝ်ရထာ ရပ် ကေတ် သၟိင်မနူဟဝ်၊ သ္ၚိကၟိန် ညး၊ တၠပညာ၊ အစာ ဓရ်၊ သၟာ ကွတ်တဲ၊ ကေုာံ လိက် ပိဋကတ် ပိ ၃၀ စိင် ပြင် တုဲ ပလံင် ဏာ ဍုင် ပုဂံ သီုဖအိုတ် ရ။ ပေါဲဗတိုက် ဏအ် ဝွံ ဒှ် အုပ်နိဂီု အေန်ပါယာ သဓီု ကီု လေဝ်၊ ဍေံ သီု ဖန်ဗဒှ် ညံင် ယေန်သၞာင် မန် ကေုာံ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂွံ ပြးဇး အာ အလုံ ဍုင် ပုဂံ (ဍုင်ဗၟာ) မွဲ ရ။<ref>South, Ashley (2003). ''Mon Nationalism and Civil War in Burma: The Golden Sheldrake''. Routledge, p. 45.</ref> == ၅. ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate) == ဍုင်သဓီု ဝွံ နွံ ပ္ဍဲ လပါ် ပလိုတ် တွဵုရးဍုင်မန် တုဲ လပါ် ဗမံက် ဂှ် ဆက် ဒၟံင် ကု က္ဍိုပ်ဒဵု ဒေါန (Dawna Range) ကေုာံ လပါ် ပလိုတ် ဂှ် ဆက် ဒၟံင် ကု တိဗလး ပင်လယ် ၜဳ မတ္တမ ရ။ တိဍာ် သဓီု ဝွံ ခိုဟ် လောန် သွက်ဂွံ တဵုလွဳ ကမၠောန် ရ။ ရာသဳဥတု ပ္ဍဲ သဓီု ဝွံ ဒှ် ရာသဳဥတု ဂမ္တဴ ကေုာံ ဗြဲ ဂၠိုင် (Tropical monsoon climate) ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ကသီု ကေုာံ ဥတု ဗြဲ မ္ဂး ဗြဲ ဂူ လောန် တုဲ မလေပ် ဒှ် ဍာ် ဒဳ ကီု ရ။ {| class="wikitable" style="text-align:center; width:80%; margin: 0 auto;" |+ ဇယား ရာသဳဥတု ဍုင် သဓီု |- ! ဂိတု !! ဇာန် !! ဖေဖဝ် !! မာတ် !! ဨပြဳ !! မေ !! ဂျောန် !! ဂျူလာင် !! အဝ်ဂေတ် !! သေပ် !! အံက် !! နဝ် !! ဒဳဇြေန် |- ! ဂမ္တဴ အမြင့်ဆုံး (°C) | 32.5 || 34.0 || 35.5 || 36.2 || 33.8 || 30.5 || 29.8 || 29.5 || 30.2 || 32.1 || 32.8 || 32.0 |- ! ဂမ္တဴ အနိမ့်ဆုံး (°C) | 19.5 || 21.0 || 23.5 || 25.5 || 25.0 || 24.2 || 23.8 || 23.5 || 23.9 || 24.5 || 22.8 || 20.2 |- ! လၟိဟ် ဗြဲ (mm) | 5 || 10 || 20 || 60 || 450 || 900 || 1100 || 1050 || 550 || 180 || 30 || 10 |} <small>*(နိဿဲ: ဌာန ဥတု ရးနိဂီု ဗၟာ)*</small><ref>Department of Meteorology and Hydrology (Myanmar). "Climate Data for Thaton".</ref> == ၆. ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကမၠောန် (Economy and Occupations) == သဓီု ဝွံ ဒှ် ဍုင် မဒုင်သဇိုင် ကု ပရေင် တဵုလွဳ ကေုာံ သယံဇာတ ရ။ ကမၠောန် အဓိက ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဂှ် ဒှ်- * '''တဵုလွဳ ရဝ်ဘာ (Rubber Plantation):''' သဓီု ဝွံ ဒှ် ဒေသ မပတိတ် သြိုင် ရဝ်ဘာ ဂၠိုင် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန် ရ။ * '''သတ် ကၟတ် ကေုာံ သတ် ဆု:''' ဒူရေန် (Durian)၊ မင်ဂုတ် (Mangosteen)၊ ကေုာံ ဗဳ သတ် တအ် ဝွံ တိတ် နူ ကၠအ် ဒဵု သဓီု ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ * '''ကမၠောန် ဗ္ၚ (Rice Farming):''' တိဗလး ပ္ဍဲ လပါ် ပလိုတ် သဓီု ဝွံ တဵုလွဳ သြောအ် ခိုဟ် လောန် ရ။<ref>World Bank (2019). *Myanmar: Mon State Economic Survey*.</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ ဇယား: ကပေါတ် ပတိတ် အဓိက နူ ခရိုင် သဓီု |- ! ကဏ္ဍ !! ကပေါတ် အဓိက !! ዕဒါတ် အဓိက (Market) |- | ပရေင် တဵုလွဳ (ဆု) || ရဝ်ဘာ၊ သတ် ကၟတ်၊ ဒူရေန် || ဍုင်လ္ဂုင် ကေုာံ သွံ ပတိတ် ဍုင်မ္ၚး |- | ပရေင် တဵုလွဳ (ဗ္ၚ) || သြောအ် (Rice) || အလုံ တွဵုရးဍုင်မန် ကေုာံ ကရင် |- | ကမၠောန် တဲ || လိက် သၠရိုတ်၊ တၟအ် ကၠောန် ကျာ် || ဒေသ အပ္ဍဲ ရးနိဂီု |} == ၇. လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Demographics and Culture) == အတိုင် စရင် ၂၀၁၄ မ္ဂး လၟိဟ်မၞိဟ် ပ္ဍဲ ပွိုင်ဍုင် သဓီု ဝွံ နွံ ၜိုတ် ၁၃၀,၀၀၀ ပြင် ရ။ ဍုင် ဏအ် ဝွံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဂကူ နာနာ သာ် မပ္တံ ကု ဂကူ [[မန်]]၊ ဂကူ ဗၟာ၊ ဂကူ [[ကရင်]] ကေုာံ ဂကူ [[ပအိုဝ်]] (Pa-O) တအ် ရ။ ၜိုန်ရ သဓီု ဝွံ ဒှ် လဝ် ဍုင်ဇၞော် မန် ကီု လေဝ်၊ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး မၞိဟ် မဟီု အရေဝ် မန် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဍုင် ဏအ် အောန် စှ်ေ အာ ဗွဲမလောန် တုဲ ဂကူ ဗၟာ ကေုာံ ပအိုဝ် တအ် နွံ ဂၠိုင် ကၠုင် ရ။ ၜိုန်ဂှ် လေဝ် ယေန်သၞာင် မန်၊ ဒ္ဂေတ် လၟေတ်၊ ကေုာံ ကျာ်စေတဳ မန် တအ် ဝွံ သှ်ေၜိုတ် တန်တဴ ဒၟံင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ဏီ ရ။ သဘင် လံင် ပုင် သဓီု (Thaton Alms-giving festival) ဝွံ ဒှ် သဘင် ယေန်သၞာင် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ ဍုင် ဏအ် ရ。<ref>Guan, Yeoh Seng (2018). *Cultural Heritage and Diversity in Mon State*. ISEAS Publishing.</ref> == ၈. ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် (Transportation) == ဍုင်သဓီု ဝွံ နွံ ပ္ဍဲ ဂၠံင် တရဴ အဓိက မဆက်စၠောအ် လဝ် အကြာ ဍုင်လ္ဂုင် (Yangon) ကေုာံ မတ်မလီု (Mawlamyine) ရ။ * '''ဂၠံင် ကွဳစက် (Highway):''' ဂၠံင်ဇၞော် လ္ဂုင်-မတ်မလီု ဝွံ ကၠောအ် အာ လဒေါဝ် ဍုင် သဓီု တုဲ ကွဳစက် အာ တရဴ တအ် မလေပ် ဇူ ဒေါအ် ပ္ဍဲ ဍုင် ဏအ် ရ။ * '''ကွဳပၟတ် (Railway):''' သၞေဟ် ကွဳပၟတ် သဓီု ဝွံ ဒှ် သၞေဟ် မဆက်စၠောအ် ကဵု ဍုင် ဗဂေါ (Bago) လပါ် သၟဝ်ကျာ ကေုာံ မတ်မလီု လပါ် သၠုင်ကျာ ရ။ * ဍာ်တရဴ ၜဳ မတ္တမ ဝွံ ကိုပ်ကၠာ တေအ် ဒှ် လဝ် ဂၠံင် အဓိက ကီု လေဝ် လၟုဟ် မ္ဂး စကာ အောန် အာ ယျ။<ref>Rimmer, Peter J. (1986). ''Transport systems and policy in Southeast Asia''. Pergamon Press.</ref> == ၉. ဒေသ အဓိက ကေုာံ ဌာန် အာတရဴ (Main Landmarks and Tourism) == [[File:Myathabeik_Pagoda_Thaton.jpg|thumb|left|200px|ကျာ်မြသပိတ် (Myathabeik Pagoda) မၞုံ လတူ က္ဍိုပ်ဒဵု သဓီု။]] ဍုင်သဓီု ဝွံ ဍိုက်ပေင် တဴ နကဵု ကျာ်စေတဳ ကေုာံ သဘာဝ မကျေဝ်ဂေါဝ် ရ- * '''ကျာ်သဓီု / ကျာ်ဇြာန် (Shwezayan Pagoda):''' ဒှ် ကျာ်စေတဳ အဓိက ကေုာံ မတြေံ အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင် သဓီု ရ။ အတိုင် ဝင် မ္ဂး ကျာ် ဏအ် ဌာပနာ လဝ် ဓါတ် သော် ကျာ်တြဲ ၄ တၞုင် ရ။ * '''ကျာ်မြသပိတ် (Myathabeik Pagoda):''' နွံ လတူ က္ဍိုပ်ဒဵု လပါ် ဗမံက် ဍုင် သဓီု ရ။ ဂွံ တိုန် စိုပ် ကျာ် ဏအ် မ္ဂး ဒး တိုန် ကွာ် လတူ ဒဵု တုဲ ဗီုပြင် ရုပ် ဍုင် သဓီု သီုဖအိုတ် ဂွံ ညာတ် ကေတ် နူ လတူ ဏအ် ရ။ * '''ကလျာဏဳ သဳ (Kalyani Sima):''' ဒှ် ဒၞာဲ သဳ မသ္အးဇ္ၚး လဝ် နူ ခေတ် သၟိင် ဓမ္မစေတဳ သွက်ဂွံ ပတိုန် ခမဳ ရ။<ref>Stadtner, Donald M. (2008). ''Sacred Sites of Burma''. River Books, p. 88.</ref> သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဗီုပြင် ဍုင် သဓီု ခိုဟ်ဟ် မ္ဂး လ္ၚတ် ရံင် ပ္ဍဲ လေန် ယူကျူ (YouTube) [https://www.youtube.com/watch?v=F0kQhEwNnuk ဍုင်သဓီု ကေုာံ ဝင် သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ (YouTube)] ဏအ် ဂွံ ရ အဴ။ == ၁၀. မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ လေန်မ္ၚး (References and External Links) == <references /> '''လေန် ကေုာံ တင်နင် မ္ၚး (External Resources):''' * [https://en.wikipedia.org/wiki/Thaton Thaton] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်။ * [https://en.wikipedia.org/wiki/Thaton_Kingdom Thaton Kingdom] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်။ {{Navbox | name = ဍုင်သဓီု | title = [[ဍုင်သဓီု]] ကေုာံ ဝင် [[သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ]] | listclass = hlist | state = uncollapsed | group1 = ပူဂိုလ် အဓိကဂမၠိုင် | list1 = * [[သၟိင်တိဿ]] * [[သၟိင်မနူဟဝ်]] * [[ရှင်အရဟံ]] * [[အနဝ်ရထာ]] * သောဏ ကေုာံ ဥတ္တရ | group2 = ဌာန်ဒတန် တၟေင် | list2 = * ကျာ်သဓီု (ကျာ်ဇြာန်) * ကျာ်မြသပိတ် * ကလျာဏဳ သဳ * [[ၜဳ မတ္တမ]] * က္ဍိုပ်ဒဵု တၞင်သဳ | group3 = ဝင် ကေုာံ ပရေင်သာသနာ | list3 = * [[သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ]] * [[ဍုင်သဓီု (အေန်ပါယာ)]] * [[ပိဋကတ်ပိ]] * [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] }} [[ကဏ္ဍ:ဍုင်သဓီု]] [[ကဏ္ဍ:တွဵုရးဍုင်မန်]] [[ကဏ္ဍ:ဝင်မန်]] [[ကဏ္ဍ:ဍုင် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ]] axv39eysstvc4eq5g7a7jfyt2e9pr52 0 11032 54865 54782 2026-05-11T11:49:12Z Aue Nai 24 Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[သၟိၚ် အသောက]] ဇရေင် [[အသောက]] 54782 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = သၟိၚ် အသောက ဇၞော် | image = Lion Capital of Ashoka from Sarnath.jpg | caption = က္ဍိုပ် ဇာဒိသိုၚ် သၟိၚ်အသောက (Lion Capital of Ashoka)၊ မကေတ် နူ ဒၞာဲ သာရနာထ။ လၟုဟ် ဒှ် သင်္ကေတ အလဵုအသဳ အိန္ဒိယ။ | succession = သၟိၚ်အေကရာဇ် မောရိယ | reign = c. 268 – 232 BCE | coronation = c. 268 BCE | predecessor = [[ဗိန္ဒုသာရ]] | successor = [[ဒသရထ မောရိယ]] | spouse = [[အသန္ဓိမိတ္တာ]]<br>[[ကရုဝကိ]]<br>[[ပဒ္မဝတဳ]]<br>[[တိဿရက္ခာ]] | issue = [[မဟိန္ဒ]]<br>[[သၚ်္ဃမိတ္တာ]]<br>[[ကုဏာလ]]<br>[[ဇလောက]] | house = [[မောရိယ]] | father = [[ဗိန္ဒုသာရ]] | mother = [[သုဘဒြာၚ်္ဂဳ]] | religion = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] }} '''သၟိၚ် အသောက''' (အၚ်္ဂလိက်: Ashoka the Great; c. 304 – 232 BCE) ဝွံ ဒှ် သၟိၚ်အေကရာဇ် အိန္ဒိယ မၞုံ ပ္ဍဲ တၞောဝ်သၟိၚ် [[မောရိယ]] တုဲ၊ ညး ဝွံ အုပ်ဓုပ် လဝ် ဍုၚ် အလုံ မွဲ ဇိုၚ်တိုက် အိန္ဒိယ နူကဵု သၞာံ ၜိုတ် ၂၆၈ ဒဵုကဵု ၂၃၂ ကိုပ်ကၠာ ခရေတ် (BCE) ရ။<ref>Thapar, Romila (1997). ''Aśoka and the Decline of the Mauryas''. Oxford University Press. p. 20.</ref> သၟိၚ် အသောက ဂှ် ဒှ် ကောန်စဴ သၟိၚ် [[စန္ဒြဂုတ္တ မောရိယ]] (Chandragupta Maurya) မဒှ် ညးမစဒက်ပ္တန် အေန်ပါယာ မောရိယ တုဲ၊ ညး ဝွံ ဒှ် ညးမပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ အေန်ပါယာ ဏအ် သီုကဵု မဒှ် သၟိၚ် မစကာ ဒြဟတ် သာသနာ ကေုာံ ဓမ္မ သွက်ဂွံ လဒက်ပ္တန် ပရေၚ်ၜိုဟ်သြိုဟ် ရ။ __TOC__ == ၁. နိဒါန် ကေုာံ ပထမအဝဲ == သၟိၚ် အသောက ဝွံ ကတဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် ပါဋလိပုတ် (Pataliputra) မဒှ် ဒၞာဲ ဍုၚ် ပတ္တနာ (Patna) လၟုဟ် ရ။ မအံက် ညး ဂှ် ဒှ် သၟိၚ် [[ဗိန္ဒုသာရ]] (Bindusara) တုဲ မိအံက် ညး ဂှ် ဒှ် ဂၞကျာ် [[သုဘဒြာၚ်္ဂဳ]] (Subhadrangi) မဒှ် သမၠီု ဗေဒၚ် မွဲ ရ။<ref>Strong, John S. (1989). ''The Legend of King Aśoka: A Study and Translation of the Aśokāvadāna''. Motilal Banarsidass Publ. p. 204.</ref> အခိၚ် ကာလ ညး သၟတ် တေအ်၊ အသောက ဂှ် ဒှ် ကောန်သၟိၚ် မၞုံ ကု ဒြဟတ် ကေုာံ ပရေၚ် စဳကၠး ပ္ဍဲ ပရေၚ် ပၞာန် တုဲ၊ ညး ဒးဒုၚ် စကာ ညံၚ်ဂွံ အာ ပသေက်ပသဝ် ပရေၚ် ကလိုက်ကမဵု ပ္ဍဲ ဒေသ [[တက္ကသဳလာ]] (Taxila) ကေုာံ ဥဇ္ဇေနဳ (Ujjain) ရ။ ပ္ဍဲ ဒေသ ဥဇ္ဇေနဳ ဏအ် ဟေၚ် ညး ဆဵုဂဗ ကု မိ ဒေဝဳ မဒှ် မိအံက် ကောန် သၟိၚ် မဟိန္ဒ ကေုာံ သၚ်္ဃမိတ္တာ ရ။<ref>Allen, Charles (2012). ''Ashoka: The Search for India's Lost Emperor''. Hachette UK. p. 82.</ref> == ၂. ပွမတိုန်နန် ကေုာံ ပရေၚ်ပြိုၚ်ပကာန် == ကာလ သၟိၚ် ဗိန္ဒုသာရ စုတိ အာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၇၂ BCE ဂှ်၊ ပရေၚ် ပြိုၚ်ပကာန် လလုဲ အဝဵု ကတဵုဒှ် အကြာ ကောန်သၟိၚ်ဂမၠိုၚ် ရ။ အတိုၚ် လိက် ဝၚ် ဗုဒ္ဓဘာသာ (သဳဟိုဠ်) မ္ဂး၊ သၟိၚ် အသောက ဝွံ ဂစိုတ် ထောအ် ကောဒေအ် ဇကု ၉၉ တၠ (ပါဲနူ သုသဳမ ကေုာံ တိဿ) သွက်ဂွံ ကလိဂွံ နန် ရ။<ref>Keay, John (2000). ''India: A History''. Grove Press. p. 90.</ref> ဟိုတ်နူ ပရေၚ် ပၞာန် အပ္ဍဲ ဏအ်၊ အခိၚ် စဝ် ဘိသေက် ပတိုန် နန် ဇေတ်တ် ဂှ် ဒး ကေတ် အခိၚ် ၄ သၞာံ တုဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၆၈ BCE ဟေၚ် ညး ဂွံ တိုန် နန် နဒဒှ် သၟိၚ်အေကရာဇ် မောရိယ ရ။ == ၃. ပၞာန် ကလိၚ်္ဂ ကေုာံ အကာဲအရာ လက္ကရဴ == [[File:Ashoka_Empire_Map.svg|thumb|300px|ပလိုတ် ကေုာံ ဇမၞော် အေန်ပါယာ သၟိၚ် အသောက]] ပ္ဍဲ သၞာံ မရနုက် ကု ဒစာံ မပတိုန် နန် (c. 260 BCE) ဂှ်၊ သၟိၚ် အသောက ဇက် ပၞာန် အာ ဇိုတ် ပလီု ဍုၚ် [[ကလိၚ်္ဂ]] (Kalinga) မဒှ် ဒေသ တွဵုရး ဩရိဿ (Odisha) လၟုဟ် ရ။ ပၞာန် ဏအ် ဝွံ ဒှ် ပၞာန် မဟိၚ်္သာ ကွေံကွေံ တုဲ၊ မၞိဟ် ၜိုတ် မွဲ ကိုဋ် ဒး ချိုတ် အာ တုဲ၊ မၞိဟ် မွဲကိုဋ်မသုန်လက် ဒးဒုၚ် ရပ် ဏာ နဒဒှ် ဍိက် ရ။<ref>Kulke, Hermann; Rothermund, Dietmar (2004). ''A History of India''. Routledge. p. 67.</ref> ကာလ သၟိၚ် အသောက ညာတ် ကေတ် ဆီ ကေုာံ ခန္ဓကာယ မဒး ချိုတ် အာ ပ္ဍဲ ဗလး ဝိုၚ် ပၞာန် ဂှ်၊ စိုတ် ညး ကတဵုဒှ် လၞီ သောက ဇၞော်ကဵုဒြဟတ် တုဲ၊ ညး ဖျေဟ် သ္ဂုတ်တ် ဒဒှ်ရ မွဲလှ်ေလေဝ် ဟွံ ဇက် ပၞာန် နကဵု လွဟ် မွဲ ဝါ ပၠန် ရ။ == ၄. ပွမပြံၚ်လှာဲ ရှ်ေသှ်ေ ဗုဒ္ဓဘာသာ == ဟိုတ်နူ ပရေၚ် ကလိၚ်္ဂ ဝွံ၊ သၟိၚ် အသောက စ လ္ၚတ် ကေတ် ဓရ် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ရ။ ညး ဒုၚ် ကေတ် လျိုၚ်သဇုၚ် ကေုာံ ဒ္ဂေတ် လ္ၚတ် ပရေၚ် ဟွံ ပကတဵု ပရိုက် (Ahimsa) ရ။ အတိုၚ် ဝၚ် မ္ဂး ညး ဝွံ ဒှ် ကွး ခမဳ [[ဥပဂုတ္တ]] (Upagupta) ဟွံသေၚ်မ္ဂး [[မောဂ္ဂလိပုတ္တ တိဿ]] (Moggaliputta Tissa) ရ။<ref>Gombrich, Richard (1988). ''Theravada Buddhism: A Social History from Ancient Benares to Modern Colombo''. Routledge. p. 129.</ref> ညး ထံက်ပၚ် ကဵု သာသနာ ဗုဒ္ဓ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ် တုဲ၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၜိုတ် ၂၅၀ BCE ဂှ် ညး ကော် ပကောံ သၚ်္ဂါယန မရနုက် ကု ပိ (Third Buddhist Council) ပ္ဍဲ ဍုၚ် ပါဋလိပုတ် ရ။ == ၅. ဓမ္မ ကေုာံ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် == သၟိၚ် အသောက ခၞံဗဒှ် လညာတ် "ဓမ္မ" (Dhamma/Dharma) သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ဍုၚ် ရ။ ဓမ္မ ညး ဏအ် ဝွံ ဟွံသေၚ် သွက် ဗုဒ္ဓဘာသာ မွဲ ဓဝ်၊ ဍေံ ဒှ် သဘဴဓဝ် လောကဳ မပ္တံ ကု ပွမရဴဂဴ မိမ၊ သၞေဟ်သၞဴ ကု မၞိဟ် ဇၞော်၊ ပွမဆာန်ဍူ တိရစ္ဆာန် ကေုာံ ပွမကဵု ဒါန် ရ။ ညး ခပတိုန် မၞိဟ် ဇၞော် မဟိမု "ဓမ္မ မဟာမတ္တ" (Dhamma Mahamatras) သွက်ဂွံ မၚ်မဲ ကေုာံ ပရး ဓမ္မ ပ္ဍဲ အလုံ အေန်ပါယာ ရ။<ref>Lahiri, Nayanjot (2015). ''Ashoka in Ancient India''. Harvard University Press. p. 145.</ref> == ၆. အမိၚ်လိက်တၟအ် သၟိၚ်အသောက == [[File:Ashoka_Rock_Edict_at_Junagadh.jpg|thumb|right|200px|အမိၚ်လိက်တၟအ် ဇၞော် သၟိၚ်အသောက ပ္ဍဲ ဂျူနာဂါဒ်]] သၟိၚ် အသောက တက် စုတ် အမိၚ် ကေုာံ သဘဴဓဝ် ညး ပ္ဍဲ လိက်တၟအ် (Rock Edicts) ကေုာံ တိုၚ်တၟအ် (Pillar Edicts) အလုံ အေန်ပါယာ ရ။ လိက် ဏအ် ဂှ် ချူ လဝ် နကဵု ဘာသာ ပြကြိုတ် (Prakrit) တုဲ စကာ လဝ် မလိက် [[ဗြာဟ္မဳ]] (Brahmi) ကေုာံ [[ခရောသ္ထဳ]] (Kharosthi) ရ။ ဗွဲလက္ကရဴ ဏအ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၃၇ ဂှ် တၠပညာ အၚ်္ဂလိက် [[เจမ်း ပရင်ဆက်]] (James Prinsep) ဟေၚ် ဗှ် တိတ် အဓိပ္ပါယ် ဍေံ မာန် ရ။<ref>Prinsep, James (1837). "Interpretation of the most ancient of inscriptions on the pillar at Delhi". ''Journal of the Asiatic Society of Bengal''. 6: 566-609.</ref> {| class="wikitable sortable" |+ စရၚ် အမိၚ်လိက်တၟအ် ဇၞော် (Major Rock Edicts) မပြာကတ်ဂမၠိုၚ် |- ! လၟေၚ် !! ပရူပရာ အဓိက !! ဒၞာဲ မဆဵု |- | ၁ || ပွမစဵုဒၞာ မဂစိုတ် တိရစ္ဆာန် သွက် ယဇ် || ဂေရ်နာ (Girnar) |- | ၂ || ပွမစဳရေၚ် ဖန်ဇန် လွဳယဲ သွက် မၞိဟ် ကေုာံ တိရစ္ဆာန် || သာဘဇ်ဂါရဳ (Shahbazgarhi) |- | ၄ || ဓရ် သၞေဟ်သၞဴ ကေုာံ လညာတ် ဓမ္မ || ကလ်သဳ (Kalsi) |- | ၁၃ || ဒဒိုခ် ပၞာန် ကလိၚ်္ဂ ကေုာံ ပွမအုပ်ဓုပ် နကဵု ဓမ္မ || ယေရရဂူဒိ (Yerragudi) |} == ၇. ပရေၚ်သိုၚ်ခၞံ ကေုာံ အနုသုခုမ == ပ္ဍဲ ခေတ် သၟိၚ် အသောက ဂှ်၊ ပရေၚ် သိုၚ်ခၞံ နကဵု တၟအ် ကတဵုဒှ် ပြာကတ် ကၠုၚ် ရ။ ညး သိုၚ် ခၞံ လဝ် စေတဳ ဂမၠိုၚ် မပ္တံ ကု [[စေတဳ သာန်ချဳ]] (Sanchi Stupa) ကေုာံ ဒၞာဲ ကျာ် မဒှ် မပ္တံ ကု လုမ္ဗိနဳ၊ ဗောဓဂယာ၊ သာရနာထ ကေုာံ ကုသိနာရ ရ။ တိုၚ်တၟအ် အသောက ပ္ဍဲ သာရနာထ ဂှ် ညာတ် ကေတ် ဇာဒိသိုၚ် ပန် မၚ် မုက် ပန် ဒိုဟ် (Lion Capital) တုဲ ဍေံ ဂှ် လၟုဟ် ဒှ် သင်္ကေတ အလဵုအသဳ ဍုၚ် အိန္ဒိယ ရ။ "အသောက စက္က" (Ashoka Chakra) မၞုံ ကု ခ္ဍောၚ် ၂၄ တၞုၚ် ဂှ် လေဝ် စုတ် လဝ် ပ္ဍဲ အလာံ ဍုၚ် အိန္ဒိယ ရ။<ref>Huntington, Susan L. (1985). ''The Art of Ancient India: Buddhist, Hindu, Jain''. Weatherhill. p. 43.</ref> == ၈. ပရေၚ်ဆက်ဆောံ မ္ၚးဍုၚ် ကေုာံ ပွမပလံၚ်သာသနာ == သၟိၚ် အသောက ဝွံ ဟွံသေၚ် ဆ ပရး သာသနာ ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ ဓဝ်၊ ညး ပလံၚ် ဏာ ဓမ္မဒူတ ဇရေၚ် ဍုၚ် မ္ၚး ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။ ကောန် ညး မဟိန္ဒ ကေုာံ သၚ်္ဃမိတ္တာ ဂှ် ပလံၚ် ဏာ သာသနာ ဇရေၚ် ဍုၚ် [[သဳဟိုဠ်]] (Sri Lanka) ရ။ ညး သီု ပလံၚ် ဏာ ဂမဳ သောဏ ကေုာံ ဥတ္တရ ဇရေၚ် [[သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ]] (Suvannabhumi) ကေုာံ ဇရေၚ် ဍုၚ် ဂရိတ် (Hellenistic) ဂမၠိုၚ် မပ္တံ ကု အဳဂျေပ်၊ သဳရဳယျာ ကေုာံ မက်သဳဒဝ်နဳယျာ ရ။<ref>Guruge, Ananda W. P. (1993). ''Asoka, the Righteous: A Definitive Biography''. Central Cultural Fund. p. 302.</ref> == ၉. လက္ကရဴဘဝ ကေုာံ ပွမစုတိ == ဗွဲလက္ကရဴ ပ္ဍဲ လအိတ် ဘဝ ညး၊ အဝဵု အေန်ပါယာ မောရိယ စ ဍိုန်လျ စှ်ေ ကၠုၚ် ရ။ အတိုၚ် လိက် ဝၚ် လ္ၚဵု မ္ဂး၊ ညး ကဵု ဒါန် ဒြပ်ရတ် တအ် ဇရေၚ် သၚ်ဂမၠိုၚ် ဂၠိုၚ် လောန် အာ တုဲ၊ ဂအုပ် ပၞာန် ကေုာံ ကောန်စဴ ညး ဂမၠိုၚ် ဒး တးပါဲ အဝဵု ညး ရ။<ref>Basham, A. L. (1954). ''The Wonder That Was India''. Sidgwick & Jackson. p. 55.</ref> သၟိၚ် အသောက ဝွံ စုတိ အာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၜိုတ် ၂၃၂ BCE ရ။ ကြဴနူ ညး စုတိ တုဲ လအ် ဂွံ ၅၀ သၞာံ ဓဝ်၊ အေန်ပါယာ မောရိယ ဇၞော် ဂှ် ပြိုဟ်လီု တုဲ လီုလာ် အာ ရ။ == ၁၀. အာဲကၟာဲ ကေုာံ ပွမစၟတ်သမ္တီ ပ္ဍဲဝၚ် == သၟိၚ် အသောက ဝွံ ဒှ် သၟိၚ် မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝၚ် ဂၠးတိ ရ။ အာဲကၟာဲ ညး ၜိုတ် မသှ်ေၜတ် ဒၟံၚ် တအ် ဝွံ ဒှ် အရာ မကဵု ခွန်အား သွက် ညး ဂၠးတိ အလုံ မွဲ ရ။ ညးချူလိက် ဝၚ် အၚ်္ဂလိက် [[အိတ်ချ် ဂျဳ ဝဲလ်]] (H. G. Wells) ဝွံ ဟီု ထိုၚ်သး လဝ် သၟိၚ် အသောက မ္ဂး- "ပ္ဍဲ အကြာ သၟိၚ် ဨကရာဇ် မဂၠိုၚ်ကဵု လ္ၚီ မၞုံ ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ ဝၚ် ဂမၠိုၚ် ဂှ်၊ ယၟု သၟိၚ် အသောက မွဲ ဟေၚ် ဍေံ တၟး လျး ဒၟံၚ် ညံၚ်ရဴ သၞံၚ် မွဲ ရ။"<ref>Wells, H. G. (1920). ''The Outline of History''. Newnes. p. 212.</ref> လၟုဟ် ဝွံ အိန္ဒိယ ခေတ်တၟိ စၟတ်သမ္တီ လဝ် ညး နဒဒှ် တၠဓမ္မ မွဲ တုဲ စကာ လဝ် သင်္ကေတ ညး အလုံ ဍုၚ် ရ။ == နိဿဲ == <references /> == လေန် မ္ၚး == * [https://www.youtube.com/watch?v=8b2BqE-ZgQo YouTube: ဝၚ် သၟိၚ် အသောက (Documentary in English)] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Ashoka Wikimedia Commons: ဗီုရုပ် မဆေၚ်စပ် ကု သၟိၚ် အသောက] {{ဒက်ပ္တန် သၟိၚ်ဂမၠိုၚ် အိန္ဒိယ}} [[ကဏ္ဍ:သၟိၚ်မောရိယဂမၠိုၚ်]] [[ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ]] [[ကဏ္ဍ:ပူဂိုလ်ဂမၠိုၚ်]] [[ကဏ္ဍ:ဝၚ် အိန္ဒိယ တြေံ]] 8e58doe7z2drcsddzfxwbz9sugz0r3z 0 11040 54821 54801 2026-05-11T08:18:44Z Aue Nai 24 /* ၆. ပေါဲဗတိုက် ကလေင်ဂျိုင် ဟံသာဝတဳ ကေုာံ ကုန်းဘောင် (Konbaung-Hanthawaddy War - 1752–1757) */ 54821 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=May 2026}} {{Infobox military conflict | conflict = ပေါဲဗတိုက် ဍုင်မန် (Mon-Burmese Wars) | partof = ဝင် ပေါဲဗတိုက် အာရှအဂၞဲ | image = [[File:War elephants.jpg|250px|center|ပေါဲဗတိုက် စိင် ပ္ဍဲ အာရှအဂၞဲ ခေတ်တမၠာ]] | caption = ပေါဲဗတိုက် စိင် ဇၞော် (War elephants) မဒှ် နဲကဲ စက်ပၞာန် အဓိက ပ္ဍဲ ပေါဲဗတိုက် ဍုင်မန် ကေုာံ ဗၟာ။ | date = ၜိုတ် ၁၀၅၇ – ၁၇၅၇ (စဵုကဵု ခေတ် ဟံသာဝတဳ ကလေင်ဂျိုင် အုပ်နိဂီု) | place = ရးမည (Lower Burma), ဍုင်အင်ဝ (Upper Burma), ဍုင်သေံ | result = အေန်ပါယာ မန် ဒးဒုင် အုပ်နိဂီု အလုံအိုတ်သီု ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၅၇ တုဲ ဍုင်ဗၟာ ကလေင် ပံင်ကောံ မွဲဓဝ်။ | combatant1 = '''အေန်ပါယာမန်''':<br/>• ဍုင်သဓီု<br/>• [[ဍုင်ဟံသာဝတဳ]]<br/>• ဍုင်မတ္တမ<br/>• ခေတ် ဟံသာဝတဳ ကလေင်ဂျိုင် | combatant2 = '''အေန်ပါယာဗၟာ''':<br/>• ဍုင်ဗုကာံ<br/>• ဍုင်အင်ဝ<br/>• ဍုင်တံင်ငူ<br/>• ဍုင်ကုန်းဘောင် | commander1 = • သၟိင်မကုဋ<br/>• [[ရာဇာဓိရာဇ်]]<br/>• ဗညာဒရံ<br/>• [[သုရှင်တကာရွတ်ပိ]]<br/>• [[တၠညးဗညာဒလာ]] | commander2 = • အနဝ်ရထာ<br/>• မင်းခေါင်<br/>• မင်းရဲကျော်စွာ<br/>• တဗင်ရွှေထီး<br/>• ဘုရင့်နောင်<br/>• အလံင်ဘုရား }} '''ပေါဲဗတိုက် ဍုင်မန်''' ({{lang-en|Mon-Burmese Wars / Battles of the Mon Kingdom}}) ဝွံ ဒှ် ပေါဲဗတိုက် အဆက်ဆက် မကတဵုဒှ် လဝ် အကြာ ဂကူမန် မပဒတဴ ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ် (ရးမည) ကေုာံ ဂကူဗၟာ မပဒတဴ ပ္ဍဲ လပါ် လတူ ဍုင်ဗၟာ လၟုဟ် နူကဵု ခေတ် ၁၁ ဗွဝ်ကၠံ စဵုကိုပ် ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ ရ။ ပေါဲဗတိုက် တအ် ဏအ် ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင် ပြိုင်ပကာန် သွက်ဂွံ သီ ကေတ် အဝဵု အုပ်ဓလီု လတူ ဒေသ ၜဳဨရာဝတဳ (Irrawaddy valley)၊ သၞေဟ်က္ၜင် ပရေင်ဗၞိက် ကေုာံ ကပေါတ် သဘာဝ ဂမၠိုင် ရ။ ပ္ဍဲ ဝင် ပေါဲဗတိုက် တအ် ဏအ် မ္ဂး ပေါဲဗတိုက် မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် '''ပေါဲဗတိုက် ပန်စှော်သၞာံ''' (၁၃၈၅–၁၄၂၄) အကြာ ဍုင်ဟံသာဝတဳ ကေုာံ ဍုင်အင်ဝ၊ ကေုာံ '''ပေါဲဗတိုက် ကုန်းဘောင်-ဟံသာဝတဳ''' (၁၇၅၂–၁၇၅၇) မဒှ် ပေါဲဗတိုက် လက်ကရဴ အိုတ် မပကဵု ညံင် အေန်ပါယာ မန် ဒး အုပ်နိဂီု အာ ရ။ == ၁. နိဒါန် ကေုာံ သဇိုင်ဝင် (Introduction & Historical Background) == ဝင် အာရှအဂၞဲ မ္ဂး၊ ဒေသ ရးမည မဒှ် ဒေသ ဌာန်တမ်မူလ ဂကူမန် တအ် ဝွံ နွံ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ သၞေဟ်က္ၜင် မဆက်စပ် ကု ပရေင်ဗၞိက် အကြာ အိန္ဒိယ ကေုာံ ကြုက် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ဍုင်မန် တအ် ဝွံ သိုက်လှိုက် တဴ နကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဗွဲမလောန် ရ။ ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ်ကျာ တေအ် ဂှ် ဂကူဗၟာ တအ် ဒက်ပ္တန် ကၠုင် ဍုင်ဗုကာံ (Bagan) တုဲ ညးတအ် နွံ ပၟိက် မိက်ဂွံ ဂွံ သၞေဟ်က္ၜင် ကေုာံ ဆက်စပ် ကု ဂၠးတိ မ္ၚး ရ။ ဟိုတ်နူ ပရေင် မၞုံ ပၟိက် လတူ အဝဵု ကေုာံ ဒြပ်ရတ် ဏအ် ရ ပေါဲဗတိုက် အကြာ မန် ကေုာံ ဗၟာ ဂှ် စကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။ ပေါဲဗတိုက် တအ် ဏအ် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပရေင်ပၞာန် ဓဝ်၊ ဍေံ ဒှ် သီု ပရေင် ပြိုင်ပကာန် ယေန်သၞာင် ကေုာံ လိက်ပတ် ကီု ရ။<ref>Harvey, G. E. (1925). History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824. London: Frank Cass & Co. Ltd.</ref> == ၂. ပေါဲဗတိုက် ခေတ်သဓီု ကေုာံ ဗုကာံ (Battles of Thaton and Bagan Era - 1057) == [[File:Manuha Temple, Bagan.jpg|thumb|right|300px|ဘုတ်ကျာ် မကုဋ (Manuha Temple) ပ္ဍဲ ဗုကာံ၊ သက်သဳ ပေါဲဗတိုက် သဓီု ကေုာံ ဗုကာံ]] ပေါဲဗတိုက် အဓိက ကိုပ်ကၠာ အိုတ် မကတဵုဒှ် လဝ် အကြာ မန် ကေုာံ ဗၟာ ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၀၅၇ လတူ ဍုင်သဓီု (Thaton) ရ။ အတိုင် ဝင် မ္ဂး၊ သၟိင်အနဝ်ရထာ (Anawrahta) နူ ဍုင်ဗုကာံ အာတ် သၠပတ် ပိဋကတ် နူ သၟိင်မကုဋ (Manuha) မဒှ် သၟိင်ဍုင်သဓီု ရ။ သၟိင်မကုဋ တးပါဲ ထောအ် တုဲ သၟိင်အနဝ်ရထာ စှ်ေ ဗတိုက် ပလီု ထောအ် ဍုင်သဓီု ရ။ ပ္ဍဲ ပေါဲဗတိုက် ဏအ် သဓီု ဒး ကျဟောမ် အာ တုဲ သၟိင်မကုဋ သီုကဵု ခမဳသင် မန်၊ အစာပါန်ခဳ၊ ကေုာံ သၠပတ် ပိဋကတ် ဂမၠိုင် ဒးဒုင် ရပ်ဏာ ဇရေင် ဍုင်ဗုကာံ ရ။ ၜိုန်ရ မန် တအ် ကျ အာ ပၞာန် ကီု လေဝ်၊ ယေန်သၞာင် လိက်ပတ် မန် ကေုာံ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝွံ လွှမ်းမိုး အာ လတူ ဍုင်ဗုကာံ ဗွဲမဇၞော် ကု ဒြဟတ် ရ。<ref>Aung-Thwin, M. (1985). Pagan: The Origins of Modern Burma. University of Hawaii Press.</ref> == ၃. ပေါဲဗတိုက် ပန်စှော်သၞာံ (The Forty Years' War: Ava vs Pegu - 1385–1424) == ကြဴနူ အေန်ပါယာ ဗုကာံ လီုလာ် အာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၂၈၇ တုဲ၊ မန် တအ် ကလေင် ဒက်ပ္တန် ဍုင်ဨကရာဇ် မန် တၟိ မကော် ဂး ဍုင်ဟံသာဝတဳ (Hanthawaddy) ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် တုပ်ပ် ဂှ် ဗၟာ တအ် လေဝ် ဒက်ပ္တန် ဍုင်အင်ဝ (Ava) ကီု ရ။ ပ္ဍဲ လက်ထက် သၟိင် [[ရာဇာဓိရာဇ်]] (Rajadarit) နူ ဍုင်ဗဂေါ ကေုာံ သၟိင်ဃံင် (မင်းခေါင်) (Minkhaung I) နူ ဍုင်အင်ဝ ဂှ် ကတဵုဒှ် "ပေါဲဗတိုက် ပန်စှော်သၞာံ" မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ရ။ ပေါဲဗတိုက် ဏအ် ဝွံ ဟွံသေင် ကု ပေါဲဗတိုက် ဇၞော် မွဲ အလန် ဓဝ်၊ ဍေံ ဒှ် ပေါဲဗတိုက် မဆက်စပ် ဒၟံင် ရာသဳ ဥတု ကသီု ကေုာံ ကညင် (Campaigns) မဂၠိုင် ကု အလန် ရ။ ရာဇာဓိရာဇ် ဝွံ စကာ နဲကဲ စက်ပၞာန် ဂၠုက် (Guerrilla tactics) ကေုာံ ပၞာန်ဍာ် ညံင်ဂွံ ဒစဵုဒစး ပၞာန်စိင် အင်ဝ ဗွဲမစိစောန် ရ။ အုပ်နိဂီု ပေါဲဗတိုက် ဏအ် ဂှ် လပါ် လဵု မွဲ လေဝ် ဟွံမာန် ကၠးကၠး တုဲ ဍုင်ဟံသာဝတဳ မင်မဲ အဝဵု ဇကု မာန် လဝ် အတိုင် တြေံ ရ。<ref>Fernquest, J. (2006). Crucible of War: Burma and the Ming in the Tai Frontier Zone (1382–1427). SOAS Bulletin of Burma Research.</ref> == ၄. နဲကဲစက်ပၞာန် ကေုာံ လွဟ်လက်ချာ (Military Tactics and Weaponry) == [[File:Ayutthaya_war_elephants.jpg|thumb|left|250px|ပၞာန်စိင် ကေုာံ လွဟ်လက်ချာ ခေတ် တမၠာ]] ပ္ဍဲ ပေါဲဗတိုက် ဍုင်မန် တအ် မ္ဂး [wikt:mnw:ပၞာန်|ပၞာန်] ဂှ် စကာ လဝ် နဲကဲ ကေုာံ လွဟ် တၞဟ်ဟ်သာ် ရ။ * '''ပၞာန်စိင် (War Elephants)''': စိင် ဝွံ ဒှ် ညံင်ရဴ ကွဳစက်ပၞာန် (Tanks) ခေတ် လၟုဟ် ကီု ရ။ ညးတအ် စကာ စိင် သွက်ဂွံ ပလီု ကၟာင် ဍုင် ကေုာံ ဗတိုက် အကြာ ဒပ်ပၞာန် သတြု ရ။ * '''ပၞာန်ဍာ် (Naval Fleet)''': ဟိုတ်နူ ရးမည ဝွံ ဍိုက်ပေင် တဴ နကဵု ၜဳ ဇၞော်ဂမၠိုင် တုဲ၊ ပၞာန်ဍာ် မန် တအ် ဂှ် နွံ အစောံစရာဲ ဇၞော် လောန် ရ။ က္ၜင်ပၞာန် (War boats) မန် တအ် ဝွံ ဗတိုက် ပ္ဍဲ ၜဳဨရာဝတဳ ကေုာံ ၜဳသတိုင် မာန် ဗွဲမခိုဟ် ရ။ * '''လွဟ် ပၟတ် (Firearms)''': စိုပ် ခေတ် ၁၆ ဗွဝ်ကၠံ မ္ဂး ဟိုတ်နူ ဆက်စပ် ကု ညးဗၞိက် ပဝ်တူဂြဳ (Portuguese) တုဲ မန် ကေုာံ ဗၟာ တအ် စကာ ကၠုင် သေနာတ် သၠေက် (Matchlocks) ကေုာံ အမၠံက် (Cannons) တအ် ပ္ဍဲ ပေါဲဗတိုက် ရ。<ref>Lieberman, Victor B. (2003). Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830, volume 1, Integration on the Mainland. Cambridge University Press.</ref> == ၅. ပေါဲဗတိုက် ခေတ်တံင်ငူ ကေုာံ ဟံသာဝတဳ (Toungoo-Hanthawaddy War - 1534–1541) == ကြဴနူ ခေတ်ထဝ် ဍုင်ဟံသာဝတဳ ပ္ဍဲ လက်ထက် တၠညး မိစောဗု ကေုာံ ဓမ္မစေတဳ တုဲ၊ အေန်ပါယာ မန် စဍိုန်လျ စှ်ေ ကၠုင် ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် တုပ်ပ် ဂှ် ပ္ဍဲ ဍုင်တံင်ငူ (Toungoo) တေအ် ဂှ် သၟိင် တဗင်ယှိုဲထဳ (Tabinshwehti) ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် ဒြဟတ် ရ။ သၞာံ ၁၅၃၄ စဵုကဵု ၁၅၄၁ ဂှ် ဒပ်ပၞာန် တံင်ငူ စှ်ေ ဗတိုက် ဍုင်ဟံသာဝတဳ မပကင်ရင် လဝ် နကဵု သၟိင် [[သုရှင်တကာရွတ်ပိ|တၠညးဒကာရတ်ပိ]] (Takayutpi) ရ။ ပ္ဍဲ ပေါဲဗတိုက် မၞုံ ယၟု "ပေါဲဗတိုက် နောင်ရိုး" (Battle of Naungyo) ဂှ် ဒပ်ပၞာန် ဗၟာ မအုပ်ကွပ် နကဵု ဘုရင့်နောင် (Bayinnaung) ဂှ် ဗတိုက် ဇၞး အာ ဒပ်ပၞာန် မန် မဇၞော် လောန် တုဲ သၟိင် မန် လေဝ် ဒး ကျဟောမ် အာ ရ။ ဍုင်ဗဂေါ ဒးဒုင် သီ ကေတ် တုဲ အေန်ပါယာ မန် ကိုပ်ကၠာ အလန် ဏအ် ဒး အုပ်နိဂီု အာ ရ။<ref>Phayre, Lt. Gen. Sir Arthur P. (1883). History of Burma (1967 ed.). London: Susil Gupta.</ref> == ၆. ပေါဲဗတိုက် ကလေင်ဂျိုင် ဟံသာဝတဳ ကေုာံ ကုန်းဘောင် (Konbaung-Hanthawaddy War - 1752–1757) == ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၄၀ ဂှ် မန် တအ် ကလေင် ပုန်ကလိုက် တုဲ ကလေင် ဒက်ပ္တန် ဍုင်ဟံသာဝတဳ တၟိ (Restored Hanthawaddy Kingdom) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၅၂ ဂှ် ဒပ်ပၞာန် မန် တအ် စိုပ် အာ အင်ဝ တုဲ သီ ကေတ် ဍုင်အင်ဝ မာန် လဝ် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ လမ (Shwebo) တေအ် ဂှ် သၟိင် အလံင်ဖရာ အံင်ဇေယျ (Alaungpaya) ခၞံဗဒှ် တၞောဝ် ကုန်ဘံင် (Konbaung) တုဲ ကလေင် ဒစဵုဒစး ဗတိုက် မန် တအ် ရ။ ပေါဲဗတိုက် ဏအ် ဂှ် ကြံင်မ္ၚိုဟ် လောန် တုဲ ဒပ်ပၞာန် ကုန်းဘောင် တအ် ထပက် စှ်ေ ကၠုင် လပါ် သၟဝ် စဵုကဵု စိုပ် ဗဂေါ ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၅၇ ဂှ် အလံင်ဘုရား သီ ကေတ် ဍုင်ဗဂေါ တုဲ သၟိင် [[တၠညးဗညာဒလ]] လေဝ် ဒးဒုင် ရပ်ဏာ ရ။ ပေါဲဗတိုက် ဏအ် ဝွံ ဒှ် ပေါဲဗတိုက် မပလီုပလာ် ထောအ် ဂကူမန် ဗွဲမဇၞော် ကု ဒြဟတ် ရ。<ref>Myint-U, Thant (2006). The River of Lost Footsteps—Histories of Burma. Farrar, Straus and Giroux.</ref> == ၇. ပေါဲဗတိုက် ဒၞာဲအဓိကဂမၠိုင် (Major Battlegrounds/Key Sieges) == ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ဝွံ ဒှ် ဇယား ထ္ၜး ကဵု ပေါဲဗတိုက် အဓိက မကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဝင် ဍုင်မန် ကေုာံ ဗၟာ- {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ ပေါဲဗတိုက် အဓိက အကြာ မန် ကေုာံ ဗၟာ |- ! သၞာံ !! ယၟု ပေါဲဗတိုက် !! မၞိဟ် ပါလုပ် (Combatants) !! အကျိုးအဆက် (Result) |- | ၁၀၅၇ || ပေါဲဗတိုက် ဍုင်သဓီု || အနဝ်ရထာ vs. မကုဋ || ဍုင်သဓီု ကျ၊ ယေန်သၞာင် မန် စိုပ် ဗုကာံ။ |- | ၁၃၈၅–၁၄၂၄ || ပေါဲဗတိုက် ပန်စှော်သၞာံ || အင်ဝ vs. ဟံသာဝတဳ || သတိုင် (Stalemate)၊ ဟံသာဝတဳ မင်မဲ အဝဵု မာန်။ |- | ၁၅၃၈–၁၅၃၉ || ပေါဲဗတိုက် ဍုင်ဗဂေါ || တဗင်ယှိုဲထဳ vs. သုရှင်တကာရွတ်ပိ || ဗဂေါ ဒးဒုင် သီ ကေတ်၊ အေန်ပါယာ တံင်ငူ စတင်။ |- | ၁၅၃၉ || ပေါဲဗတိုက် နောင်ရိုး || ဘုရင့်နောင် vs. ဒပ်ပၞာန် မန် || မန် တအ် ကျဟောမ် အာ အဓိက။ |- | ၁၇၅၂ || ပေါဲဗတိုက် အင်ဝ || ဟံသာဝတဳ တၟိ vs. အင်ဝ || မန် တအ် သီ ကေတ် အင်ဝ မာန်။ |- | ၁၇၅၅ || ပေါဲဗတိုက် ဒဂုံ (လ္ဂုင်) || အလံင်ဘုရား vs. ဒပ်မန် || အလံင်ဘုရား သီ ကေတ် ဒဂုံ တုဲ ပြံင် ယၟု "ရန်ကုန်"။ |- | ၁၇၅၇ || ပေါဲဗတိုက် ပလီု ဍုင်ဗဂေါ || အလံင်ဘုရား vs. တၠညးဗညာဒလာ || ဗဂေါ လီုလာ်၊ အေန်ပါယာ မန် ဒး အုပ်နိဂီု သီုဖအိုတ်။ |} == ၈. ဖဵုအာစိုပ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Political and Economic Impact) == ပေါဲဗတိုက် တအ် ဏအ် ဝွံ ပြံင်လှာဲ ထောအ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် កេုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အလုံ မွဲ အာရှအဂၞဲ လပါ် ပလိုတ် ရ။ ကိုပ်ကၠာ တေအ် မ္ဂး ဍုင်မန် ပ္ဍဲ ရးမည ဝွံ ဒှ် ဗဟဵု ပရေင်ဗၞိက် ဍာ် (Maritime trade) မသိုက်လှိုက် အိုတ် ရ။ ဆဂး ကြဴနူ ပေါဲဗတိုက် ကုန်းဘောင်-ဟံသာဝတဳ တုဲ၊ သၞေဟ်က္ၜင် မပ္တံ ကု ဂၠေင်သြေင် (Syriam) ကေုာံ မတ္တမ တအ် ဒးဒုင် ပလီုပလာ် ထောအ် ရ။ အဝဵု ပကင်ရင် ဂှ် ပြံင်စၠောအ် အာ လပါ် သၟဝ်ကျာ (Upper Burma) တုဲ၊ ဂကူမန် ဂမၠိုင် ဒး ဒြေပ် ဒဴ လပါ် ဍုင်သေံ (Ayutthaya and Siam) ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ပရေင် ပြံင်လှာဲ မၞိဟ် (Demographic shift) ဏအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု လဒက်ပ္တန် ဍုင်ဗၟာ မတုပ် ညံင် ခေတ် လၟုဟ် ရ။<ref>Symes, M. (1800). An Account of an Embassy to the Kingdom of Ava. London: W. Bulmer and Co.</ref> == ၉. အာဲကၟာဲ ဝင် ကေုာံ ပရေင်သမ္တီ ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် (Historical Legacy and Modern Remembrance) == ၜိုန်ရ ပေါဲဗတိုက် ဍုင်မန် ဂှ် အုပ်နိဂီု အာ လဝ် ကၠာ တေအ် ကီု လေဝ်၊ အာဲကၟာဲ ဝင် ဏအ် ဂှ် ဆက် သှ်ေၜိုတ် တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ စိုတ်ဓာတ် ဂကူမန် ကေုာံ ဂကူဗၟာ တအ် ဏီ ရ။ ပရော ဝင် ပေါဲဗတိုက် အကြာ ရာဇာဓိရာဇ် ကေုာံ မင်းခေါင် ဂှ် ဒှ် ပရူ မဟီုတွံ စ ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ လိက်ပတ် ဝတ္ထု သီု ၜါ ဘာသာ ရ။ တ္ၚဲဏအ် မ္ဂး ဂကူမန် တအ် ဝွံ ကလေင် သမ္တီ တ္ၚဲ ဒးဒုင် ကျ ပၞာန် (Fall of Hanthawaddy) နဒဒှ် တ္ၚဲ ဍာ်ရမတ် (Mon Memorial Day) တုဲ ညးတအ် ဆက် လွဳပရာ ညံင် ယေန်သၞာင်၊ လိက်ပတ် ကေုာံ အခေါင်အရာ ဂကူမန် ဂွံ ကလေင် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ပၠန် ရ။<ref>South, A. (2003). Mon Nationalism and Civil War in Burma: The Golden Sheldrake. Routledge.</ref> == ၁၀. နိဿဲ ကေုာံ သက်သဳဂမၠိုင် (References & External Links) == <references /> '''လေန် ကေုာံ တင်နင် မ္ၚး (External Resources):''' * [https://www.youtube.com/watch?v=Mh5e10XW0qM ဝင် ပေါဲဗတိုက် ဟံသာဝတဳ ကေုာံ အင်ဝ (YouTube)] - လ္ၚတ်ရံင် ပရူ ဝင် ပၞာန် ပန်စှော်သၞာံ ကေုာံ ပရေင်စှ်ေစး။ * [[:en:Toungoo–Hanthawaddy_War|Toungoo-Hanthawaddy War]] ကေုာံ [[:en:Forty_Years'_War|Forty Years' War]] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်။ {{Navbox | name = ပေါဲဗတိုက်ဍုင်မန် | title = ပေါဲဗတိုက် ကေုာံ ဝင် အေန်ပါယာ မန် | listclass = hlist | state = uncollapsed | group1 = ပေါဲဗတိုက် အဓိက | list1 = * [[ပေါဲဗတိုက် ဍုင်သဓီု]] (၁၀၅၇) * [[ပေါဲဗတိုက် ပန်စှော်သၞာံ]] (၁၃၈၅–၁၄၂၄) * [[ပေါဲဗတိုက် တံင်ငူ-ဟံသာဝတဳ]] (၁၅၃၄–၁၅၄၁) * [[ပေါဲဗတိုက် ကုန်းဘောင်-ဟံသာဝတဳ]] (၁၇၅၂–၁၇၅၇) | group2 = ဍုင် ကေုာံ အေန်ပါယာ | list2 = * [[ဍုင်သဓီု]] * [[ဍုင်ဟံသာဝတဳ]] * [[ဍုင်အင်ဝ]] * [[ဍုင်တံင်ငူ]] | group3 = သၟိင်ဨကရာဇ် မပါလုပ် | list3 = * [[ရာဇာဓိရာဇ်]] * [[သုရှင်တကာရွတ်ပိ]] * [[တၠညးဗညာဒလာ]] * မင်းခေါင် * တဗင်ရွှေထီး * အလံင်ဘုရား }} [[ကဏ္ဍ:ပေါဲဗတိုက်ဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဝင်မန်]] [[ကဏ္ဍ:ဍုင်ဟံသာဝတဳ]] [[ကဏ္ဍ:ဝင် ဍုင်ဗၟာ]] ba60udb0185rxk0tupqchko9pjnbhm0 0 11041 54808 2026-05-10T11:59:06Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Use dmy dates|date=May 2026}} {{Infobox economics|title=ပရေင်သွံရာန် (Trade)|image=[[File:Container ship, Hansa Europe.jpg|300px|center|က္ၜင်ပရေင်ဗၞိက် ပ္ဍဲ မှာသၟိတ်]]|caption=ပရေင်သွံရာန် ကပေါတ် နကဵု က္ၜင်မှာသၟိတ် မဒှ် သဇိုင် ပရေင်ပို..." 54808 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=May 2026}} {{Infobox economics|title=ပရေင်သွံရာန် (Trade)|image=[[File:Container ship, Hansa Europe.jpg|300px|center|က္ၜင်ပရေင်ဗၞိက် ပ္ဍဲ မှာသၟိတ်]]|caption=ပရေင်သွံရာန် ကပေါတ် နကဵု က္ၜင်မှာသၟိတ် မဒှ် သဇိုင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ|field=[[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Economics)|focus=လှာဲဂတး ကပေါတ် ကေုာံ သြန်|key_concept1=[[ပတိတ်ကပေါတ် ကေုာံ ပၠုပ်ကပေါတ်]] (Export and Import)|key_concept2=[[ဗွိုင်ဖျာ]] (Market)|regulatory_body=[[ဂကောံ ပရေင်သွံရာန် ဂၠးတိ]] (WTO)}} '''ပရေင်သွံရာန်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ပရေင်ဗၞိက်''' ({{lang-en|Trade}}) ဝွံ ဒှ် သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မဆေင်စပ် ကု ပွမလှာဲဂတး ကပေါတ် (Goods) ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ရီုဗင် (Services) အကြာ ပူဂိုလ်၊ ဂကောံ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဍုင် မွဲ ကဵု မွဲ ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် ကိုပ်ကၠာ တေအ် မ္ဂး ပရေင်သွံရာန် ဂှ် စကတဵုဒှ် နူကဵု ပွမလှာဲဂတး ကပေါတ် ကဵု ကပေါတ် (Barter system) တုဲ၊ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး ညးတအ် စကာ ကၠုင် သြန် (Money) ဟွံသေင်မ္ဂး သြန်ဒဳဂျဳတေဝ် တအ် နဒဒှ် မလှာဲဂတး အဓိက ရ။ ဗွိုင်ဖျာ (Market) ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ဌာန် ဒတန် မဖန်ဗဒှ် ကဵု ပရေင်သွံရာန် ညံင်ဂွံ ကတဵုဒှ် မာန် ရ။ ပရေင်သွံရာန် ဝွံ ဍေံ ပါ်ခြာ လဝ် နကဵု ပရေင်သွံရာန် အပ္ဍဲ ဍုင် (Domestic trade) ကေုာံ ပရေင်သွံရာန် အကြာ ဍုင်ဂမၠိုင် (International trade) ရ။ ပရေင်သွံရာန် ဂၠးတိ ဝွံ ဒှ် အရာ မဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် ဍုင်ဂမၠိုင် ဂွံ ဇၞော်မောဝ် တိုန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ ကွတ်ပညာ ရ။ == ၁. နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == စပ် ကု ဝေါဟာရ [wikt:mnw:သွံရာန်|သွံရာန်] ဏအ် မ္ဂး ဍေံ ဒှ် ပွမကၠောန် ကမၠောန် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပရဲ ဟွံသေင်မ္ဂး သွက်ဂွံ လှာဲဂတး အရာ မၞုံ ပၟိက် တအ် ရ။ ပရေင်သွံရာန် ဝွံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ညးမရာန် (Buyer) ကေုာံ ညးမသွံ (Seller) ရ။ ပ္ဍဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economics) မ္ဂး ပရေင်သွံရာန် ဂှ် ဒှ် ဒြဟတ် မတံင်ဂြဲ ညံင် ဗွိုင်ဖျာ ဂွံ ချဳဒရာင် တုဲ ကပေါတ် တအ် ဂွံ ပြးဇး စိုပ် ဇရေင် ညးလွပ် (Consumers) တအ် ရ။<ref>Krugman, P. R., Obstfeld, M., & Melitz, M. J. (2018). International Economics: Theory and Policy (11th ed.). Pearson.</ref> ပရေင်သွံရာန် ဝွံ မံက်ဂတဝ် ကၠုင် ဟိုတ်နူ ပရေင် မၞုံ ပၟိက် ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်၊ ဒေသ မွဲ ကဵု မွဲ တၞံ သဘာဝ ကေုာံ အစောံစရာဲ ပတိတ် ကပေါတ် ဟွံတုပ် သၟဟ် ရေင်သကအ် ရ။ ဥပမာ - ဍုင် မၞုံ ကု ၜဳ တအ် ဂှ် သွံ က၊ ဍုင် မၞုံ ကု ဒဵု တအ် ဂှ် သွံ ကပေါတ် ဇိုင်ဒဵု ရ။ ပွမလှာဲဂတး ဏအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် ကောန်မၞိဟ် တအ် ဂွံ ကလိဂွံ အရာ မၞုံ ပၟိက် သီုဖအိုတ် မာန် ရ။ == ၂. ဝင် ပရေင်သွံရာန် (History of Trade) == [[ဝှာင်:Silk_route.jpg|right|thumb|300x300px|ဂၠံင်တရဴ ပိုး (Silk Road) မဒှ် သၞေဟ် ပရေင်ဗၞိက် အဓိက ပ္ဍဲ ခေတ် တမၠာ အကြာ အာရှ ကေုာံ ယူရဝ်ပ။]] ဝင် ပရေင်သွံရာန် ဝွံ စကတဵုဒှ် လဝ် နူကဵု ခေတ် တမၠာ တေအ် ရ။ သက်သဳ ဝင် တအ် ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ ဂကူ မၞိဟ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် တအ် လှာဲဂတး လဝ် တၟအ်၊ ဖျုန် ကေုာံ ကပေါတ် သဘာဝ တအ် နူကဵု ဂၠိုင် ကု လ္ၚီ သၞာံ မတုဲကၠုင် တေအ် ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် မေသောပိုတေမီးယား (Mesopotamia) ကေုာံ အဳဂျေပ် (Egypt) မ္ဂး ညးတအ် စကာ ကၠုင် သြန် မကၠောန် လဝ် နကဵု ထဝ် ကေုာံ သြန်ဗု သွက်ဂွံ သွံရာန် ကပေါတ် ရ。<ref>Pomeranz, K., & Topik, S. (2017). The World That Trade Created: Society, Culture, and the World Economy, 1400 to the Present. Routledge.</ref> ဂၠံင်တရဴ ပရေင်ဗၞိက် မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝိုင် မ္ဂး ဍေံ ဒှ် ဂၠံင်တရဴ ပိုး (Silk Road) ရ။ ဂၠံင်တရဴ ဏအ် ဝွံ ဆက်စပ် ကဵု ဍုင်ကြုက်၊ အိန္ဒိယ၊ အာရပ် ကေုာံ ယူရဝ်ပ သွက်ဂွံ လှာဲဂတး ကပေါတ် ကၠေင်၊ ပိုး၊ လိက် ကေုာံ ကွတ်ပညာ တအ် ရ။ စိုပ် ခေတ် ၁၅ ဗွဝ်ကၠံ (Age of Discovery) မ္ဂး က္ၜင် ယူရဝ်ပ တအ် စိုပ် ကၠုင် အာရှအဂၞဲ ကေုာံ အမေရိက တုဲ ပရေင်သွံရာန် မှာသၟိတ် ဂၠးတိ (Global Maritime Trade) ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။ == ၃. ပရေင်သွံရာန် အကြာ ဍုင်ဂမၠိုင် (International Trade) == ပရေင်သွံရာန် အကြာ ဍုင်ဂမၠိုင် (International Trade) ဝွံ ဒှ် ပွမလှာဲဂတး ကပေါတ် ကေုာံ သြန် အကြာ ရးနိဂီု တၞဟ်ဟ် ရ။ ဍေံ ဝွံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ပရေင် ပၠုပ်ကပေါတ် (Import) ကေုာံ ပတိတ်ကပေါတ် (Export) ရ။ ဍုင် မွဲမွဲ ဂှ် ပတိတ် ကပေါတ် ဇကု မမာန် ကၠောန် ပတိတ် ဂၠိုင် အိုတ် တုဲ၊ ရာန် ပၠုပ် ကပေါတ် ဇကု ဟွံမာန် ကၠောန် တအ် ရ။<ref>Feenstra, R. C., & Taylor, A. M. (2014). International Trade (3rd ed.). Worth Publishers.</ref> ပ္ဍဲ ပရေင်သွံရာန် အကြာ ဍုင်ဂမၠိုင် ဏအ် မ္ဂး တၠပညာ David Ricardo ပတိုန် ထ္ၜး လဝ် သီအိုရဳ "Comparative Advantage" မဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ ဍုင် တအ် ထေက်ကဵု ဒး စွံ အာရီု ပ္ဍဲ ကမၠောန် ဇကု မမာန် ကၠောန် ပတိတ် ၚုဟ် တန် အိုတ် တုဲ လှာဲဂတး ကု ဍုင် တၞဟ် မ္ဂး ဍုင် သီု ၜါ လပါ် ကလိဂွံ ပရဲ မာန် ရ။ == ၄. သၞောဝ် ကေုာံ ပရေင်စၟိန်ပြမာန် (Law and Regulation) == သွက်ဂွံ မင်မဲ ပရေင်သွံရာန် ညံင်ဂွံ ညိင်ဝတ် ကေုာံ ယာယဳ ဂှ် အလဵုအသဳ ကေုာံ ဂကောံ ဂၠးတိ တအ် ပတိတ် လဝ် သၞောဝ် ကေုာံ ဥပဒေ တၞဟ်ဟ်သာ် ရ။ ဂကောံ မဇၞော် အိုတ် မင်မဲ ပရေင်သွံရာန် ဂၠးတိ ဂှ် ဒှ် [[ဂကောံ ပရေင်သွံရာန် ဂၠးတိ]] (World Trade Organization - WTO) မဒက်ပ္တန် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၅ ရ။ အလဵုအသဳ တအ် ဝွံ မလေပ် ကံက် အခေါန် (Tariffs) လတူ ကပေါတ် မပၠုပ် နူ မ္ၚး ဍုင် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ကမၠောန် အပ္ဍဲ ဍုင် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ထပက် လိက်ကသုက် ပရေင်သွံရာန် သၠးပွး (Free Trade Agreements - FTAs) ညံင်ဂွံ ဖျေဟ် ဖအောန် အခေါန် တုဲ သွံရာန် လောဲသွာ တိုန် ရ။<ref>Hoekman, B. M., & Kostecki, M. M. (2009). The Political Economy of the World Trading System (3rd ed.). Oxford University Press.</ref> == ၅. သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်သွံရာန် (Economic Systems and Trade) == ပရေင်သွံရာန် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု [[သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] မၞုံ ပ္ဍဲ ဍုင် ဂှ် ရ- * '''သၞောတ် ဗွိုင်ဖျာ သၠးပွး (Free Market Economy):''' အလဵုအသဳ ဟွံစဵုဒၞာ၊ ကပေါတ် ကေုာံ ၚုဟ်မး ဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အတိုင် ပၟိက် ကေုာံ ပတိတ် (Supply and Demand) ရ။ ဣဏအ် ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သၞောတ် ဓနသျှင် (Capitalism) ရ။ * '''သၞောတ် စဵုဒၞာ (Protectionism):''' အလဵုအသဳ ကံက် အခေါန် ကပေါတ် မ္ၚး သၠုင်သၠုင် ညံင်ဂွံ စဵုဒၞာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အပ္ဍဲ ဍုင် ဇကု ရ။ * '''သၞောတ် အလဵုအသဳ မဖန်ဇန် (Command Economy):''' အလဵုအသဳ ဖန်ဇန် မု ကပေါတ် ဒး ပတိတ်၊ သွံ ၚုဟ် မူစိ ရ။ ဥပမာ - သၞောတ် ကောမ်မျူနေတ် (Communism) ကိုပ်ကၠာ တေအ်။<ref>Stiglitz, J. E. (2002). Globalization and Its Discontents. W. W. Norton & Company.</ref> == ၆. ဍုင် မပတိတ် ကပေါတ် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (Top Exporting Countries) == ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ဝွံ ဒှ် ဇယား ဍုင် မပတိတ် ကပေါတ် ကေုာံ ပရေင်သွံရာန် ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (အတိုင် တင်နင် သၞာံ လတ်လတ် ဏအ်)- {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ဍုင် မပတိတ် ကပေါတ် အဓိက ဂမၠိုင် (Top Exporters) !လၟေင် !ဍုင် / ရးနိဂီု !သြန် ပတိတ် (ဗဳလဳယာန် ဒဝ်လာ) !ကပေါတ် အဓိက |- |၁ |[[ဍုင်ကြုက်]] (China) |၃,၅၀၀+ |စက်၊ အဳလက်ထရဝ်နေတ်၊ ကပေါတ် လွပ် |- |၂ |[[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] (USA) |၂,၀၀၀+ |ကွဳစက်ပၞာန်၊ နဲပညာ၊ ကပေါတ် သဘာဝ |- |၃ |[[ဂျာမနဳ]] (Germany) |၁,၆၀၀+ |ကွဳစက်၊ စက်ယန္တယျာ၊ ဓါတုဗေဒ |- |၄ |[[ဂျပါန်]] (Japan) |၇၀၀+ |ကွဳစက်၊ အဳလက်ထရဝ်နေတ်၊ ပသဲ |- |၅ |[[နေသာလာန်]] (Netherlands) |၆၅၀+ |စက်ယန္တယျာ၊ တၞံ၊ ကပေါတ် သၟတ် |} <small>*(တင်စၟတ်: လၟိဟ် သြန် တအ် ဝွံ ပြံင်လှာဲ မာန် အတိုင် သၞာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်)*</small> == ၇. ပရေင်သွံရာန် ခေတ်ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital Trade and E-commerce) == [[ဝှာင်:E-commerce_and_e-business.jpg|left|thumb|250x250px|ပရေင်သွံရာန် အန်လာင် မဆက်စပ် ကဵု ဂၠးတိ အလုံအိုတ်သီု။]] စိုပ် ခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ မ္ဂး ပရေင်သွံရာန် ဝွံ ပြံင်လှာဲ စိုပ် အာ လတူ အေန်တာနဲ တုဲ ညးကော် စ [[အဳ-ကဝ်မာတ်]] (E-commerce) ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်သွံရာန် ဒဳဂျဳတေဝ် ရ။ ကမ္မဏဳ ဇၞော် မပ္တံ ကု အမေဇြောန် (Amazon)၊ အလဳဘာဘာ (Alibaba) ကေုာံ အဳဗေ (eBay) တအ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် ညးလွပ် တအ် ဂွံ ရာန် ကပေါတ် နူကဵု သ္ၚိ လောဲလောဲသွာသွာ မာန် ရ။ နဲပညာ ဒဳဂျဳတေဝ် ဏအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် ညံင် ဗွိုင်ဖျာ ဂွံ ပံက် ဒၟံင် ၂၄ နာဍဳ ကေုာံ ဆက်စပ် ကဵု မၞိဟ် အလုံ ဂၠးတိ ရ။ သြန် မလှာဲဂတး လေဝ် ပြံင်လှာဲ ကၠုင် နကဵု သြန် ကောမ်ပျူတာ၊ ကာဒ် ဒဳဂျဳတေဝ်၊ ကေုာံ [wikt:mnw:ခရိပ်တဝ်|ခရိပ်တဝ်] (Cryptocurrency) တအ် ရ။<ref>Chaffey, D., & Ellis-Chadwick, F. (2019). Digital Marketing: Strategy, Implementation and Practice (7th ed.). Pearson.</ref> == ၈. အခက်အခုဲ ကေုာံ ပရေင်ပြိုင်ပကာန် (Challenges and Competition) == ပရေင်သွံရာန် ဂၠးတိ ဝွံ ၜိုန်ရ ခိုဟ် ကီု လေဝ်၊ ဍေံ သီု မၞုံ ကု အခက်အခုဲ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ * '''ပၞာန် ပရေင်ဗၞိက် (Trade Wars):''' ကာလ ဍုင် ဇၞော် တအ် မပ္တံ ကု ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ကေုာံ ဍုင်ကြုက် ပြိုင်ပကာန် တုဲ ကံက် အခေါန် လတူ ရေင်သကအ် မ္ဂး ဍေံ ပကဵု ညံင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ ဒး ဍိုန်လျ အာ ရ။ * '''ပြသၞာ ပရေင်ဆက်စၠောအ် (Supply Chain Disruptions):''' ပ္ဍဲ အခိင် ကတဵုဒှ် ယဲ ကပ် (ဥပမာ- COVID-19) ဟွံသေင်မ္ဂး ပၞာန် မ္ဂး က္ၜင် ကေုာံ ကပေါတ် တအ် စိုပ် လဇုဲ တုဲ ၚုဟ်မး ကပေါတ် တိုန် ဂၠိုင် အာ ရ။<ref>Baldwin, R. (2016). The Great Convergence: Information Technology and the New Globalization. Harvard University Press.</ref> == ၉. ပရေင်သွံရာန် မၞုံကဵု ဓဝ်ယာ (Fair Trade) == ပရေင်သွံရာန် မၞုံကဵု ဓဝ်ယာ (Fair Trade) ဝွံ ဒှ် ချဳဒရာင် မွဲ ညံင်ဂွံ မင်မဲ အခေါင်အရာ သၟာကမၠောန် ကေုာံ ညးမကၠောန် ဗ္ၚ ပ္ဍဲ ဍုင် ဇၞော်မောဝ် တအ် ရ။ ပရေင်သွံရာန် ဓမ္မတာ မ္ဂး ကမ္မဏဳ ဇၞော် တအ် ကလိဂွံ ပရဲ ဂၠိုင် တုဲ မၞိဟ် ကၠောန် တမ် တအ် ကလိဂွံ သြန် အောန် ရ။ Fair Trade ဂှ် စၟတ်သမ္တီ ညံင် သၟာကမၠောန် တအ် ဂွံ ကလိဂွံ ၚုဟ်မး မထေက်တန်၊ ကမၠောန် သ္အးဇ္ၚး၊ ကေုာံ ညံင် ဟွံဂွံ စကာ အခေါင် ကောန်ၚာ် သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် ရ။ ကပေါတ် မပ္တံ ကု ကဝ်ဖဳ၊ လေပ်ဖက်၊ ကေုာံ သဝ်ကလေတ် တအ် ဝွံ ဒှ် ကပေါတ် မစကာ လဝ် စၟတ်တဲ Fair Trade ဂၠိုင် အိုတ် ရ။<ref>Raynolds, L. T., Murray, D., & Wilkinson, J. (2007). Fair Trade: The Challenges of Transforming Globalization. Routledge.</ref> == ၁၀. အနာဂတ် ပရေင်သွံရာန် ဂၠးတိ (Future of Global Trade) == ပ္ဍဲ အနာဂတ် မ္ဂး ပရေင်သွံရာန် ဝွံ ဆက် ပြံင်လှာဲ အာ နကဵု နဲပညာ မပ္တံ ကု [[ဉာဏ်ပညာ ကလုပ်]] (AI)၊ ဒရုန်း (Drones) မပလံင် ကပေါတ်၊ ကေုာံ ဗလံက်ချေန် (Blockchain) သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ လိက်ကသုက် တအ် ရ။ တၠပညာ တအ် ဆိင်ဆ ကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေင်သွံရာန် အနာဂတ် ဂှ် ဒး စွံ အာရီု လတူ ပရေင် မင်မဲ သဘာဝ (Sustainable trade) ညံင်ဂွံ ဖအောန် ဖျေဟ် ဓါတ် ကာဗောန် မပလီု ပွဳပွူ သဘာဝ နူကဵု က္ၜင် ကေုာံ ကွဳစက် တအ် ရ။ လှာဲဂတး ကပေါတ် ဝွံ ၜိုန်ရ ပြံင်လှာဲ ဗီုပြင် ကီု လေဝ်၊ ဍေံ ဆက် ဒှ် ဒြဟတ် သဇိုင် မဆက်စၠောအ် လဝ် ဂကူ မၞိဟ် တအ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် မွဲ စဵုကဵု ကၞောတ် ရ။<ref>Schwab, K. (2017). The Fourth Industrial Revolution. Currency.</ref> [https://www.youtube.com/watch?v=Ye0kXgE1bJ8 လ္ၚတ်ရံင် ဗီုလဵု ပရေင်သွံရာန် ဂၠးတိ ချဳဒရာင် ဒၟံင် (YouTube)] == မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ သက်သဳဂမၠိုင် (References) == <references /> == ဆက် လ္ၚတ် ရံင် (See also) == * [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Economics) * [[ပတိတ်ကပေါတ် ကေုာံ ပၠုပ်ကပေါတ်]] (Export and Import) * [[သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မသၠးပွး]] (Free Market) == လေန် မ္ၚး (External links) == * [[:en:Trade|Trade]] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက် * [https://www.wto.org World Trade Organization (WTO)] - မုက်လိက် တရာဲဝင် {{Navbox|name=ပရေင်သွံရာန်|title=[[ပရေင်သွံရာန်]] ကေုာံ ဗွိုင်ဖျာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်|listclass=hlist|state=uncollapsed|group1=သဘောင်တရား အဓိက|list1=* [[ဗွိုင်ဖျာ]] * [[သြန်]] * [[ပတိတ်ကပေါတ် ကေုာံ ပၠုပ်ကပေါတ်]] * [[အဳ-ကဝ်မာတ်]]|group2=ဂကောံ မဆက်စပ်|list2=* [[ဂကောံ ပရေင်သွံရာန် ဂၠးတိ]] * [[ဘဏ် ဂၠးတိ]] * [[ဂကောံ သြန် ဂၠးတိ]] (IMF)|group3=ကဏ္ဍ တၞဟ်ဟ်|list3=* [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] * [[သၞောတ် ဓနသျှင်]] * [[ပရေင်ဆက်စၠောအ် ကပေါတ်]]}} 23h97dhehrs283xkmfg8jmt6e1obl9f 54809 54808 2026-05-10T11:59:31Z Aue Nai 24 /* လေန် မ္ၚး (External links) */ 54809 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=May 2026}} {{Infobox economics|title=ပရေင်သွံရာန် (Trade)|image=[[File:Container ship, Hansa Europe.jpg|300px|center|က္ၜင်ပရေင်ဗၞိက် ပ္ဍဲ မှာသၟိတ်]]|caption=ပရေင်သွံရာန် ကပေါတ် နကဵု က္ၜင်မှာသၟိတ် မဒှ် သဇိုင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ|field=[[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Economics)|focus=လှာဲဂတး ကပေါတ် ကေုာံ သြန်|key_concept1=[[ပတိတ်ကပေါတ် ကေုာံ ပၠုပ်ကပေါတ်]] (Export and Import)|key_concept2=[[ဗွိုင်ဖျာ]] (Market)|regulatory_body=[[ဂကောံ ပရေင်သွံရာန် ဂၠးတိ]] (WTO)}} '''ပရေင်သွံရာန်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ပရေင်ဗၞိက်''' ({{lang-en|Trade}}) ဝွံ ဒှ် သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မဆေင်စပ် ကု ပွမလှာဲဂတး ကပေါတ် (Goods) ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ရီုဗင် (Services) အကြာ ပူဂိုလ်၊ ဂကောံ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဍုင် မွဲ ကဵု မွဲ ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် ကိုပ်ကၠာ တေအ် မ္ဂး ပရေင်သွံရာန် ဂှ် စကတဵုဒှ် နူကဵု ပွမလှာဲဂတး ကပေါတ် ကဵု ကပေါတ် (Barter system) တုဲ၊ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး ညးတအ် စကာ ကၠုင် သြန် (Money) ဟွံသေင်မ္ဂး သြန်ဒဳဂျဳတေဝ် တအ် နဒဒှ် မလှာဲဂတး အဓိက ရ။ ဗွိုင်ဖျာ (Market) ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ဌာန် ဒတန် မဖန်ဗဒှ် ကဵု ပရေင်သွံရာန် ညံင်ဂွံ ကတဵုဒှ် မာန် ရ။ ပရေင်သွံရာန် ဝွံ ဍေံ ပါ်ခြာ လဝ် နကဵု ပရေင်သွံရာန် အပ္ဍဲ ဍုင် (Domestic trade) ကေုာံ ပရေင်သွံရာန် အကြာ ဍုင်ဂမၠိုင် (International trade) ရ။ ပရေင်သွံရာန် ဂၠးတိ ဝွံ ဒှ် အရာ မဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် ဍုင်ဂမၠိုင် ဂွံ ဇၞော်မောဝ် တိုန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ ကွတ်ပညာ ရ။ == ၁. နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == စပ် ကု ဝေါဟာရ [wikt:mnw:သွံရာန်|သွံရာန်] ဏအ် မ္ဂး ဍေံ ဒှ် ပွမကၠောန် ကမၠောန် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပရဲ ဟွံသေင်မ္ဂး သွက်ဂွံ လှာဲဂတး အရာ မၞုံ ပၟိက် တအ် ရ။ ပရေင်သွံရာန် ဝွံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ညးမရာန် (Buyer) ကေုာံ ညးမသွံ (Seller) ရ။ ပ္ဍဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economics) မ္ဂး ပရေင်သွံရာန် ဂှ် ဒှ် ဒြဟတ် မတံင်ဂြဲ ညံင် ဗွိုင်ဖျာ ဂွံ ချဳဒရာင် တုဲ ကပေါတ် တအ် ဂွံ ပြးဇး စိုပ် ဇရေင် ညးလွပ် (Consumers) တအ် ရ။<ref>Krugman, P. R., Obstfeld, M., & Melitz, M. J. (2018). International Economics: Theory and Policy (11th ed.). Pearson.</ref> ပရေင်သွံရာန် ဝွံ မံက်ဂတဝ် ကၠုင် ဟိုတ်နူ ပရေင် မၞုံ ပၟိက် ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်၊ ဒေသ မွဲ ကဵု မွဲ တၞံ သဘာဝ ကေုာံ အစောံစရာဲ ပတိတ် ကပေါတ် ဟွံတုပ် သၟဟ် ရေင်သကအ် ရ။ ဥပမာ - ဍုင် မၞုံ ကု ၜဳ တအ် ဂှ် သွံ က၊ ဍုင် မၞုံ ကု ဒဵု တအ် ဂှ် သွံ ကပေါတ် ဇိုင်ဒဵု ရ။ ပွမလှာဲဂတး ဏအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် ကောန်မၞိဟ် တအ် ဂွံ ကလိဂွံ အရာ မၞုံ ပၟိက် သီုဖအိုတ် မာန် ရ။ == ၂. ဝင် ပရေင်သွံရာန် (History of Trade) == [[ဝှာင်:Silk_route.jpg|right|thumb|300x300px|ဂၠံင်တရဴ ပိုး (Silk Road) မဒှ် သၞေဟ် ပရေင်ဗၞိက် အဓိက ပ္ဍဲ ခေတ် တမၠာ အကြာ အာရှ ကေုာံ ယူရဝ်ပ။]] ဝင် ပရေင်သွံရာန် ဝွံ စကတဵုဒှ် လဝ် နူကဵု ခေတ် တမၠာ တေအ် ရ။ သက်သဳ ဝင် တအ် ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ ဂကူ မၞိဟ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် တအ် လှာဲဂတး လဝ် တၟအ်၊ ဖျုန် ကေုာံ ကပေါတ် သဘာဝ တအ် နူကဵု ဂၠိုင် ကု လ္ၚီ သၞာံ မတုဲကၠုင် တေအ် ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် မေသောပိုတေမီးယား (Mesopotamia) ကေုာံ အဳဂျေပ် (Egypt) မ္ဂး ညးတအ် စကာ ကၠုင် သြန် မကၠောန် လဝ် နကဵု ထဝ် ကေုာံ သြန်ဗု သွက်ဂွံ သွံရာန် ကပေါတ် ရ。<ref>Pomeranz, K., & Topik, S. (2017). The World That Trade Created: Society, Culture, and the World Economy, 1400 to the Present. Routledge.</ref> ဂၠံင်တရဴ ပရေင်ဗၞိက် မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝိုင် မ္ဂး ဍေံ ဒှ် ဂၠံင်တရဴ ပိုး (Silk Road) ရ။ ဂၠံင်တရဴ ဏအ် ဝွံ ဆက်စပ် ကဵု ဍုင်ကြုက်၊ အိန္ဒိယ၊ အာရပ် ကေုာံ ယူရဝ်ပ သွက်ဂွံ လှာဲဂတး ကပေါတ် ကၠေင်၊ ပိုး၊ လိက် ကေုာံ ကွတ်ပညာ တအ် ရ။ စိုပ် ခေတ် ၁၅ ဗွဝ်ကၠံ (Age of Discovery) မ္ဂး က္ၜင် ယူရဝ်ပ တအ် စိုပ် ကၠုင် အာရှအဂၞဲ ကေုာံ အမေရိက တုဲ ပရေင်သွံရာန် မှာသၟိတ် ဂၠးတိ (Global Maritime Trade) ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။ == ၃. ပရေင်သွံရာန် အကြာ ဍုင်ဂမၠိုင် (International Trade) == ပရေင်သွံရာန် အကြာ ဍုင်ဂမၠိုင် (International Trade) ဝွံ ဒှ် ပွမလှာဲဂတး ကပေါတ် ကေုာံ သြန် အကြာ ရးနိဂီု တၞဟ်ဟ် ရ။ ဍေံ ဝွံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ပရေင် ပၠုပ်ကပေါတ် (Import) ကေုာံ ပတိတ်ကပေါတ် (Export) ရ။ ဍုင် မွဲမွဲ ဂှ် ပတိတ် ကပေါတ် ဇကု မမာန် ကၠောန် ပတိတ် ဂၠိုင် အိုတ် တုဲ၊ ရာန် ပၠုပ် ကပေါတ် ဇကု ဟွံမာန် ကၠောန် တအ် ရ။<ref>Feenstra, R. C., & Taylor, A. M. (2014). International Trade (3rd ed.). Worth Publishers.</ref> ပ္ဍဲ ပရေင်သွံရာန် အကြာ ဍုင်ဂမၠိုင် ဏအ် မ္ဂး တၠပညာ David Ricardo ပတိုန် ထ္ၜး လဝ် သီအိုရဳ "Comparative Advantage" မဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ ဍုင် တအ် ထေက်ကဵု ဒး စွံ အာရီု ပ္ဍဲ ကမၠောန် ဇကု မမာန် ကၠောန် ပတိတ် ၚုဟ် တန် အိုတ် တုဲ လှာဲဂတး ကု ဍုင် တၞဟ် မ္ဂး ဍုင် သီု ၜါ လပါ် ကလိဂွံ ပရဲ မာန် ရ။ == ၄. သၞောဝ် ကေုာံ ပရေင်စၟိန်ပြမာန် (Law and Regulation) == သွက်ဂွံ မင်မဲ ပရေင်သွံရာန် ညံင်ဂွံ ညိင်ဝတ် ကေုာံ ယာယဳ ဂှ် အလဵုအသဳ ကေုာံ ဂကောံ ဂၠးတိ တအ် ပတိတ် လဝ် သၞောဝ် ကေုာံ ဥပဒေ တၞဟ်ဟ်သာ် ရ။ ဂကောံ မဇၞော် အိုတ် မင်မဲ ပရေင်သွံရာန် ဂၠးတိ ဂှ် ဒှ် [[ဂကောံ ပရေင်သွံရာန် ဂၠးတိ]] (World Trade Organization - WTO) မဒက်ပ္တန် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၅ ရ။ အလဵုအသဳ တအ် ဝွံ မလေပ် ကံက် အခေါန် (Tariffs) လတူ ကပေါတ် မပၠုပ် နူ မ္ၚး ဍုင် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ကမၠောန် အပ္ဍဲ ဍုင် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ထပက် လိက်ကသုက် ပရေင်သွံရာန် သၠးပွး (Free Trade Agreements - FTAs) ညံင်ဂွံ ဖျေဟ် ဖအောန် အခေါန် တုဲ သွံရာန် လောဲသွာ တိုန် ရ။<ref>Hoekman, B. M., & Kostecki, M. M. (2009). The Political Economy of the World Trading System (3rd ed.). Oxford University Press.</ref> == ၅. သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်သွံရာန် (Economic Systems and Trade) == ပရေင်သွံရာန် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု [[သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] မၞုံ ပ္ဍဲ ဍုင် ဂှ် ရ- * '''သၞောတ် ဗွိုင်ဖျာ သၠးပွး (Free Market Economy):''' အလဵုအသဳ ဟွံစဵုဒၞာ၊ ကပေါတ် ကေုာံ ၚုဟ်မး ဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အတိုင် ပၟိက် ကေုာံ ပတိတ် (Supply and Demand) ရ။ ဣဏအ် ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သၞောတ် ဓနသျှင် (Capitalism) ရ။ * '''သၞောတ် စဵုဒၞာ (Protectionism):''' အလဵုအသဳ ကံက် အခေါန် ကပေါတ် မ္ၚး သၠုင်သၠုင် ညံင်ဂွံ စဵုဒၞာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အပ္ဍဲ ဍုင် ဇကု ရ။ * '''သၞောတ် အလဵုအသဳ မဖန်ဇန် (Command Economy):''' အလဵုအသဳ ဖန်ဇန် မု ကပေါတ် ဒး ပတိတ်၊ သွံ ၚုဟ် မူစိ ရ။ ဥပမာ - သၞောတ် ကောမ်မျူနေတ် (Communism) ကိုပ်ကၠာ တေအ်။<ref>Stiglitz, J. E. (2002). Globalization and Its Discontents. W. W. Norton & Company.</ref> == ၆. ဍုင် မပတိတ် ကပေါတ် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (Top Exporting Countries) == ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ဝွံ ဒှ် ဇယား ဍုင် မပတိတ် ကပေါတ် ကေုာံ ပရေင်သွံရာန် ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (အတိုင် တင်နင် သၞာံ လတ်လတ် ဏအ်)- {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ဍုင် မပတိတ် ကပေါတ် အဓိက ဂမၠိုင် (Top Exporters) !လၟေင် !ဍုင် / ရးနိဂီု !သြန် ပတိတ် (ဗဳလဳယာန် ဒဝ်လာ) !ကပေါတ် အဓိက |- |၁ |[[ဍုင်ကြုက်]] (China) |၃,၅၀၀+ |စက်၊ အဳလက်ထရဝ်နေတ်၊ ကပေါတ် လွပ် |- |၂ |[[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] (USA) |၂,၀၀၀+ |ကွဳစက်ပၞာန်၊ နဲပညာ၊ ကပေါတ် သဘာဝ |- |၃ |[[ဂျာမနဳ]] (Germany) |၁,၆၀၀+ |ကွဳစက်၊ စက်ယန္တယျာ၊ ဓါတုဗေဒ |- |၄ |[[ဂျပါန်]] (Japan) |၇၀၀+ |ကွဳစက်၊ အဳလက်ထရဝ်နေတ်၊ ပသဲ |- |၅ |[[နေသာလာန်]] (Netherlands) |၆၅၀+ |စက်ယန္တယျာ၊ တၞံ၊ ကပေါတ် သၟတ် |} <small>*(တင်စၟတ်: လၟိဟ် သြန် တအ် ဝွံ ပြံင်လှာဲ မာန် အတိုင် သၞာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်)*</small> == ၇. ပရေင်သွံရာန် ခေတ်ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital Trade and E-commerce) == [[ဝှာင်:E-commerce_and_e-business.jpg|left|thumb|250x250px|ပရေင်သွံရာန် အန်လာင် မဆက်စပ် ကဵု ဂၠးတိ အလုံအိုတ်သီု။]] စိုပ် ခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ မ္ဂး ပရေင်သွံရာန် ဝွံ ပြံင်လှာဲ စိုပ် အာ လတူ အေန်တာနဲ တုဲ ညးကော် စ [[အဳ-ကဝ်မာတ်]] (E-commerce) ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်သွံရာန် ဒဳဂျဳတေဝ် ရ။ ကမ္မဏဳ ဇၞော် မပ္တံ ကု အမေဇြောန် (Amazon)၊ အလဳဘာဘာ (Alibaba) ကေုာံ အဳဗေ (eBay) တအ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် ညးလွပ် တအ် ဂွံ ရာန် ကပေါတ် နူကဵု သ္ၚိ လောဲလောဲသွာသွာ မာန် ရ။ နဲပညာ ဒဳဂျဳတေဝ် ဏအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် ညံင် ဗွိုင်ဖျာ ဂွံ ပံက် ဒၟံင် ၂၄ နာဍဳ ကေုာံ ဆက်စပ် ကဵု မၞိဟ် အလုံ ဂၠးတိ ရ။ သြန် မလှာဲဂတး လေဝ် ပြံင်လှာဲ ကၠုင် နကဵု သြန် ကောမ်ပျူတာ၊ ကာဒ် ဒဳဂျဳတေဝ်၊ ကေုာံ [wikt:mnw:ခရိပ်တဝ်|ခရိပ်တဝ်] (Cryptocurrency) တအ် ရ။<ref>Chaffey, D., & Ellis-Chadwick, F. (2019). Digital Marketing: Strategy, Implementation and Practice (7th ed.). Pearson.</ref> == ၈. အခက်အခုဲ ကေုာံ ပရေင်ပြိုင်ပကာန် (Challenges and Competition) == ပရေင်သွံရာန် ဂၠးတိ ဝွံ ၜိုန်ရ ခိုဟ် ကီု လေဝ်၊ ဍေံ သီု မၞုံ ကု အခက်အခုဲ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ * '''ပၞာန် ပရေင်ဗၞိက် (Trade Wars):''' ကာလ ဍုင် ဇၞော် တအ် မပ္တံ ကု ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ကေုာံ ဍုင်ကြုက် ပြိုင်ပကာန် တုဲ ကံက် အခေါန် လတူ ရေင်သကအ် မ္ဂး ဍေံ ပကဵု ညံင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ ဒး ဍိုန်လျ အာ ရ။ * '''ပြသၞာ ပရေင်ဆက်စၠောအ် (Supply Chain Disruptions):''' ပ္ဍဲ အခိင် ကတဵုဒှ် ယဲ ကပ် (ဥပမာ- COVID-19) ဟွံသေင်မ္ဂး ပၞာန် မ္ဂး က္ၜင် ကေုာံ ကပေါတ် တအ် စိုပ် လဇုဲ တုဲ ၚုဟ်မး ကပေါတ် တိုန် ဂၠိုင် အာ ရ။<ref>Baldwin, R. (2016). The Great Convergence: Information Technology and the New Globalization. Harvard University Press.</ref> == ၉. ပရေင်သွံရာန် မၞုံကဵု ဓဝ်ယာ (Fair Trade) == ပရေင်သွံရာန် မၞုံကဵု ဓဝ်ယာ (Fair Trade) ဝွံ ဒှ် ချဳဒရာင် မွဲ ညံင်ဂွံ မင်မဲ အခေါင်အရာ သၟာကမၠောန် ကေုာံ ညးမကၠောန် ဗ္ၚ ပ္ဍဲ ဍုင် ဇၞော်မောဝ် တအ် ရ။ ပရေင်သွံရာန် ဓမ္မတာ မ္ဂး ကမ္မဏဳ ဇၞော် တအ် ကလိဂွံ ပရဲ ဂၠိုင် တုဲ မၞိဟ် ကၠောန် တမ် တအ် ကလိဂွံ သြန် အောန် ရ။ Fair Trade ဂှ် စၟတ်သမ္တီ ညံင် သၟာကမၠောန် တအ် ဂွံ ကလိဂွံ ၚုဟ်မး မထေက်တန်၊ ကမၠောန် သ္အးဇ္ၚး၊ ကေုာံ ညံင် ဟွံဂွံ စကာ အခေါင် ကောန်ၚာ် သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် ရ။ ကပေါတ် မပ္တံ ကု ကဝ်ဖဳ၊ လေပ်ဖက်၊ ကေုာံ သဝ်ကလေတ် တအ် ဝွံ ဒှ် ကပေါတ် မစကာ လဝ် စၟတ်တဲ Fair Trade ဂၠိုင် အိုတ် ရ။<ref>Raynolds, L. T., Murray, D., & Wilkinson, J. (2007). Fair Trade: The Challenges of Transforming Globalization. Routledge.</ref> == ၁၀. အနာဂတ် ပရေင်သွံရာန် ဂၠးတိ (Future of Global Trade) == ပ္ဍဲ အနာဂတ် မ္ဂး ပရေင်သွံရာန် ဝွံ ဆက် ပြံင်လှာဲ အာ နကဵု နဲပညာ မပ္တံ ကု [[ဉာဏ်ပညာ ကလုပ်]] (AI)၊ ဒရုန်း (Drones) မပလံင် ကပေါတ်၊ ကေုာံ ဗလံက်ချေန် (Blockchain) သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ လိက်ကသုက် တအ် ရ။ တၠပညာ တအ် ဆိင်ဆ ကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေင်သွံရာန် အနာဂတ် ဂှ် ဒး စွံ အာရီု လတူ ပရေင် မင်မဲ သဘာဝ (Sustainable trade) ညံင်ဂွံ ဖအောန် ဖျေဟ် ဓါတ် ကာဗောန် မပလီု ပွဳပွူ သဘာဝ နူကဵု က္ၜင် ကေုာံ ကွဳစက် တအ် ရ။ လှာဲဂတး ကပေါတ် ဝွံ ၜိုန်ရ ပြံင်လှာဲ ဗီုပြင် ကီု လေဝ်၊ ဍေံ ဆက် ဒှ် ဒြဟတ် သဇိုင် မဆက်စၠောအ် လဝ် ဂကူ မၞိဟ် တအ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် မွဲ စဵုကဵု ကၞောတ် ရ။<ref>Schwab, K. (2017). The Fourth Industrial Revolution. Currency.</ref> [https://www.youtube.com/watch?v=Ye0kXgE1bJ8 လ္ၚတ်ရံင် ဗီုလဵု ပရေင်သွံရာန် ဂၠးတိ ချဳဒရာင် ဒၟံင် (YouTube)] == မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ သက်သဳဂမၠိုင် (References) == <references /> == ဆက် လ္ၚတ် ရံင် (See also) == * [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Economics) * [[ပတိတ်ကပေါတ် ကေုာံ ပၠုပ်ကပေါတ်]] (Export and Import) * [[သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မသၠးပွး]] (Free Market) == လေန် မ္ၚး (External links) == * [[:en:Trade|Trade]] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက် * [https://www.wto.org World Trade Organization (WTO)] - မုက်လိက် တရာဲဝင် {{Navbox|name=ပရေင်သွံရာန်|title=[[ပရေင်သွံရာန်]] ကေုာံ ဗွိုင်ဖျာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်|listclass=hlist|state=uncollapsed|group1=သဘောင်တရား အဓိက|list1=* [[ဗွိုင်ဖျာ]] * [[သြန်]] * [[ပတိတ်ကပေါတ် ကေုာံ ပၠုပ်ကပေါတ်]] * [[အဳ-ကဝ်မာတ်]]|group2=ဂကောံ မဆက်စပ်|list2=* [[ဂကောံ ပရေင်သွံရာန် ဂၠးတိ]] * [[ဘဏ် ဂၠးတိ]] * [[ဂကောံ သြန် ဂၠးတိ]] (IMF)|group3=ကဏ္ဍ တၞဟ်ဟ်|list3=* [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] * [[သၞောတ် ဓနသျှင်]] * [[ပရေင်ဆက်စၠောအ် ကပေါတ်]]}} [[ကဏ္ဍ:ပရေင်သွံရာန်]] [[ကဏ္ဍ:ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] [[ကဏ္ဍ:သြန် ကေုာံ ဗွိုင်ဖျာ]] kp68sjg2cpa68ndxzcluajvyqgkh5y9 10 11042 54810 2026-05-10T12:00:54Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "<includeonly>{| class="infobox" style="width: 22em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em;" |+ style="font-size: 125%; font-weight: bold; background-color: #e6f2ff; padding: 0.2em; text-align: center; border-bottom: 2px solid #3366cc;" | {{{title|{{PAGENAME}}}}} |- {{#if:{{{image|}}} | ! colspan="2" style="text-align: center; padding: 0.5em 0;" {{!}} {{{image}}}<br/><span style="font-size: 90%;">{{{capt..." 54810 wikitext text/x-wiki <includeonly>{| class="infobox" style="width: 22em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em;" |+ style="font-size: 125%; font-weight: bold; background-color: #e6f2ff; padding: 0.2em; text-align: center; border-bottom: 2px solid #3366cc;" | {{{title|{{PAGENAME}}}}} |- {{#if:{{{image|}}} | ! colspan="2" style="text-align: center; padding: 0.5em 0;" {{!}} {{{image}}}<br/><span style="font-size: 90%;">{{{caption|}}}</span> }} |- {{#if:{{{field|}}} | ! style="padding-right: 0.6em; width: 35%;" {{!}} ကဏ္ဍ | {{{field}}} }} |- {{#if:{{{focus|}}} | ! style="padding-right: 0.6em;" {{!}} အဓိက | {{{focus}}} }} |- {{#if:{{{origin|}}} | ! style="padding-right: 0.6em;" {{!}} သဇိုင်ရိုဟ်ကၞက် | {{{origin}}} }} |- {{#if:{{{key_concept1|}}}{{{key_concept2|}}}{{{key_concept3|}}} | ! style="padding-right: 0.6em; vertical-align: top;" {{!}} သဘောင်တရား အဓိက | {{#if:{{{key_concept1|}}}|* {{{key_concept1}}}<br/>}} {{#if:{{{key_concept2|}}}|* {{{key_concept2}}}<br/>}} {{#if:{{{key_concept3|}}}|* {{{key_concept3}}}<br/>}} }} |- {{#if:{{{subfields|}}} | ! style="padding-right: 0.6em; vertical-align: top;" {{!}} ကဏ္ဍလပါ်ဂမၠိုင် | {{{subfields}}} }} |- {{#if:{{{notable_figures|}}} | ! style="padding-right: 0.6em; vertical-align: top;" {{!}} ပူဂိုလ် မပြာကတ် | {{{notable_figures}}} }} |- {{#if:{{{regulatory_body|}}} | ! style="padding-right: 0.6em; vertical-align: top;" {{!}} ဂကောံ စၟိန်ပြမာန် | {{{regulatory_body}}} }} |}</includeonly><noinclude> {{Documentation|content= == လဒက်ပ္တန် (Usage) == ထာမ်ပလိက် ဏအ် ဝွံ စကာ သွက်ဂွံ ထ္ၜး ပရူပရာ မဆေင်စပ် ကု ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်သွံရာန် ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ လပါ် ပုင် မုက်လိက် (Infobox) ရ။ <pre> {{Infobox economics | title = | image = | caption = | field = | focus = | origin = | key_concept1 = | key_concept2 = | key_concept3 = | subfields = | notable_figures = | regulatory_body = }} </pre> [[ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက် အေန်ဖဝ်ဗံက်]] [[ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] }} </noinclude> 4d5hpcam4oafpibrzt2aiiug7tahrqp 0 11043 54811 2026-05-10T12:05:08Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Use dmy dates|date=May 2026}}{{Infobox|title=ကုမ္ပဏဳ (Company)|image=[[File:Apple Park in 2023.jpg|250px|center|ရုင်ဗဟဵု ကုမ္ပဏဳ အက်ပဲလ် (Apple Park)]]|caption=ရုင်ဗဟဵု ကုမ္ပဏဳ အက်ပဲလ် (Apple Park) မဒှ် ကုမ္ပဏဳ မၞုံ ကု ၚုဟ်မး ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ..." 54811 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=May 2026}}{{Infobox|title=ကုမ္ပဏဳ (Company)|image=[[File:Apple Park in 2023.jpg|250px|center|ရုင်ဗဟဵု ကုမ္ပဏဳ အက်ပဲလ် (Apple Park)]]|caption=ရုင်ဗဟဵု ကုမ္ပဏဳ အက်ပဲလ် (Apple Park) မဒှ် ကုမ္ပဏဳ မၞုံ ကု ၚုဟ်မး ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ|label1=ကဏ္ဍ သဇိုင်|data1=[[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Economics), [[ကမၠောန်ဗၞိက်]] (Business)|label2=ပွံက်အဓိပ္ပါယ် သၞောဝ်|data2=ဇိုင်က္ဍိုပ် သၞောဝ်ဥပဒေ (Legal entity)|label3=တမ်မူလ|data3=သၞာံ ၁၆၀၀ တအ် (ကုမ္ပဏဳ အိန္ဒိယ ဗမံက်)|label4=လဒက်ပ္တန် အဓိက|data4=ညးတၠရှယ်ယာ (Shareholders), ဂကောံဒါရိုက်တာ (Board of Directors)|label5=တာလျိုင်|data5=တာလျိုင်ပိုင်ခြာ (Limited Liability)}}'''ကုမ္ပဏဳ''' ({{lang-en|Company}}) ဝွံ ဒှ် ဂကောံ မၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဇိုင်က္ဍိုပ် သၞောဝ်ဥပဒေ (Legal entity) မွဲ မဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ပူဂိုလ် မွဲ တၠ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင်နူ မွဲ တၠ သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် ဗၞိက်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကမၠောန် မၞုံ ကု တင်ရန်တၟအ် မွဲမွဲ ရ။ အတိုင် သၞောဝ်ဥပဒေ မ္ဂး ကုမ္ပဏဳ မွဲ ဝွံ နွံ ကု အခေါင်အရာ ညံင်ရဴ ပူဂိုလ် မွဲ တၠ ကီု တုဲ ဍေံ မာန် ပိုင်ပြဳ ဒြပ်ရတ်၊ မာန် ထပက် လိက်ကသုက် ကေုာံ မာန် တေင် ဂဗုတ် ပ္ဍဲ ရုင်ဗစာ ရ။<ref>Micklethwait, J., & Wooldridge, A. (2003). The Company: A Short History of a Revolutionary Idea. Modern Library.</ref> ကုမ္ပဏဳ ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဒက်ပ္တန် လဝ် သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ပရဲ (For-profit) တုဲ ညးမပိုင်ပြဳ ရှယ်ယာ (Shareholders) တအ် ဂှ် ဒှ် တၠကုမ္ပဏဳ ဇေတ်တ် ရ။ ဆဂး ကုမ္ပဏဳ လ္ၚဵု ဂှ် ဒက်ပ္တန် လဝ် သွက် ပရေင်ရီုဗင် မၞိဟ် (Non-profit) ကီု လေဝ် နွံ ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး ကုမ္ပဏဳ ဇၞော်ဂမၠိုင် ဝွံ ဒှ် ဒြဟတ် အဓိက မဖန်ဗဒှ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ကွတ်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ မၞိဟ် ပ္ဍဲ အလုံ ဂၠးတိ ရ။ == ၁. နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == စပ် ကု ဝေါဟာရ [[wikt:mnw:ကုမ္ပဏဳ|ကုမ္ပဏဳ]] ဏအ် ဝွံ ကၠုင် နူ အင်္ဂလိက် "Company" တုဲ တမ်မူလ ဍေံ ဂှ် ကၠုင် နူ အရေဝ် လေတ်တေန် "cum" (မပံင်ကောံ) ကေုာံ "panis" (ကွာင်) တုဲ အဓိပ္ပါယ် ဇေတ်တ် ဂှ် "မၞိဟ် မစ ကွာင် မွဲစွံ" (Companions) ရ။ ပ္ဍဲ သၞောဝ်ဥပဒေ ကမၠောန်ဗၞိက် မ္ဂး ကုမ္ပဏဳ ဂှ် ဒှ် ဂကောံ မဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု သၞောဝ် တုဲ မၞုံ ကု အခေါင် သီးသန့် နူ ညးမဒက်ပ္တန် တအ် ရ (Separate legal personality)။ ဣဏအ် ဝွံ အဓိပ္ပါယ် ဍေံ ဂှ် ယဝ်ရ ကုမ္ပဏဳ ဂှ် စှ်ေ အာ ကြာတ် (Bankrupt) ဟွံသေင်မ္ဂး ကလိဂွံ ဒုဟ် မ္ဂး ညးမပိုင်ပြဳ (တၠရှယ်ယာ) တအ် ဂှ် ဟွံဒး စပ် ယှောတ် ကဵု ဒြပ်ရတ် ပူဂိုလ် ညးတအ် ရ။ ဣဏအ် ဂှ် ညးကော် စ '''တာလျိုင်ပိုင်ခြာ''' (Limited Liability) ရ။<ref>Kraakman, R., et al. (2017). The Anatomy of Corporate Law: A Comparative and Functional Approach. Oxford University Press.</ref> == ၂. ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origins) == [[ဝှာင်:Vereenigde_Oost-Indische_Compagnie.jpg|right|thumb|300x300px|လိုဂဝ် ကုမ္ပဏဳ အိန္ဒိယ ဗမံက် ဒပ်ချ် (VOC) မဒှ် ကုမ္ပဏဳ မသွံ ရှယ်ယာ ကိုပ်ကၠာ အိုတ်။]] ဝင် လဒက်ပ္တန် ကုမ္ပဏဳ ဝွံ စကတဵုဒှ် လဝ် နူကဵု ခေတ် အေန်ပါယာ ရဝ်မ (Roman Empire) တေအ် ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် ဂကောံ မကော် ဂး ''Societas'' တအ် ဝွံ ပံင်ကောံ တုဲ ကၠောန် ကမၠောန် သွက် အလဵုအသဳ ရ။ ဆဂး ကုမ္ပဏဳ မၞုံ ကု ရှယ်ယာ (Joint-stock company) ဇေတ်တ် မတုပ် ညံင် ခေတ် လၟုဟ် ဂှ် စကတဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၀၀ တအ် ရ။ '''ကုမ္ပဏဳ အိန္ဒိယ ဗမံက် ဒပ်ချ်''' (Dutch East India Company - VOC) မဒက်ပ္တန် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၀၂ ဂှ် ဒှ် ကုမ္ပဏဳ ပထမအိုတ် မသွံရာန် ရှယ်ယာ ညးတအ် ပ္ဍဲ ဗွိုင်ဖျာ ရှယ်ယာ ညးဍုင်ကွာန် (Public stock exchange) ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် တုပ်ပ် ဂှ် '''ကုမ္ပဏဳ အိန္ဒိယ ဗမံက် ဗြိတိသျှ''' (British East India Company) လေဝ် ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် တုဲ ဍေံတအ် ဝွံ နွံ သြဇာ ဇၞော် လောန် စဵုကဵု မာန် အုပ်ဓလီု လဝ် ဍုင် အိန္ဒိယ ရ。<ref>Robins, N. (2006). The Corporation That Changed the World: How the East India Company Shaped the Modern Multinational. Pluto Press.</ref> စိုပ် ခေတ် ပၠန်ဂတး ကွတ်စက် (Industrial Revolution) ပ္ဍဲ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ မ္ဂး ဟိုတ်နူ သြန်ဗွဝ် မၞုံ ပၟိက် ဇၞော် တုဲ သၞောတ် ကုမ္ပဏဳ တာလျိုင်ပိုင်ခြာ ဝွံ ဇၞော်မောဝ် ပြးဇး အာ အလုံ ယူရဝ်ပ ကေုာံ အမေရိက ရ။ == ၃. ဂကူ ကုမ္ပဏဳဂမၠိုင် (Types of Companies) == ကုမ္ပဏဳ တအ် ဝွံ ပါ်ခြာ လဝ် အတိုင် သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ လဒက်ပ္တန် တၞဟ်ဟ်သာ် ရ- * '''ကမၠောန် ပူဂိုလ်မွဲ''' (Sole Proprietorship): ညးမပိုင်ပြဳ ဆမွဲတၠ ဓဝ်၊ ညးမွဲ ဓဝ် ဒး ကေတ် တာလျိုင် သီုဖအိုတ် (တာလျိုင် ဟွံပိုင်ခြာ)။ * '''ဂကောံ ပံင်ကောံ''' (Partnership): မၞိဟ် ၜါ တၠ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင်နူ ဂှ် ပံင်ကောံ ကၠောန် ကမၠောန် မွဲစွံ။ * '''ကုမ္ပဏဳ ပုဂ္ဂလိက တာလျိုင်ပိုင်ခြာ''' (Private Limited Company - Ltd/LLC): ကုမ္ပဏဳ မၞုံ ကု တာလျိုင်ပိုင်ခြာ ဆဂး ဟွံသွံ ရှယ်ယာ ပ္ဍဲ ဗွိုင်ဖျာ ညးဍုင်ကွာန်။ * '''ကုမ္ပဏဳ ညးဍုင်ကွာန် တာလျိုင်ပိုင်ခြာ''' (Public Limited Company - PLC/Inc.): ကုမ္ပဏဳ မသွံ ရှယ်ယာ ပ္ဍဲ ဗွိုင်ဖျာ (Stock Market) တုဲ ညးလဵု မွဲ ဟွံဟီု ရာန် ရှယ်ယာ ဍေံတအ် မာန် ရ။ * '''ကုမ္ပဏဳ ဟွံဂၠာဲပရဲ''' (Non-profit Organization): ဂကောံ မဒက်ပ္တန် လဝ် သွက် ပရေင် ပညာ၊ သာသနာ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင် ပရဟိတ။<ref>Hansmann, H. (2000). The Ownership of Enterprise. Harvard University Press.</ref> == ၄. လဒက်ပ္တန် ကေုာံ ပရေင်စၟိန်ပြမာန် (Structure and Corporate Governance) == [[ဝှာင်:Corporate_structure.svg|left|thumb|250x250px|ဗီုပြင် လဒက်ပ္တန် သၞောတ် ကုမ္ပဏဳ ဓမ္မတာ မွဲ]] ကုမ္ပဏဳ ဇၞော် မွဲ ဝွံ နွံ ကု သၞောတ် လဒက်ပ္တန် (Corporate Governance) ချိုတ်ပၠိုတ် ညံင်ဂွံ အုပ်ကွပ် ကမၠောန် ညိင်ဝတ် ရ- * '''ညးတၠရှယ်ယာ (Shareholders)''': ဒှ် တၠကုမ္ပဏဳ ဇေတ်တ် ရ။ ညးတအ် နွံ အခေါင် စုတ် မဲ သွက်ဂွံ ရုဲစှ် ဒါရိုက်တာ။ * '''ဂကောံ ဒါရိုက်တာ (Board of Directors)''': ဂကောံ မဒုင် ရုဲစှ် လဝ် နူ တၠရှယ်ယာ တအ် တုဲ ညးတအ် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်တ် လတူ ပဝ်လသဳ ဇၞော်ဇၞော် ရ။ * '''ညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ် စီမံင်ဖန်ဇန် (CEO)''': ညးမရေင်တၠုင် ကမၠောန် အဓိက လၟေင်တ္ၚဲ။ ဂကောံ ဒါရိုက်တာ တအ် ခပတိုန် လဝ် ညး ရ။ * '''သၟာကမၠောန် (Employees)''': ညးမကၠောန် ကမၠောန် အပ္ဍဲ ကုမ္ပဏဳ အတိုင် စေဝ်ပၞောန် ကေုာံ မလိက်ကသုက်။ ပရေင်စၟိန်ပြမာန် (Corporate Governance) ဝွံ ဒှ် သၞောတ် မထိင်ဒဝ် ညံင် ဂကောံ အုပ်ကွပ် တအ် ဟွံဂွံ ဟိုတ်မာဲ ကၠောန် ပလီု ပရဲ တၠရှယ်ယာ တအ် ရ။ == ၅. သၞောဝ်ဥပဒေ ကုမ္ပဏဳ (Company Law) == သၞောဝ်ဥပဒေ ကုမ္ပဏဳ (Corporate Law) ဝွံ ဒှ် သၞောဝ် မထိင်ဒဝ် လဒက်ပ္တန်၊ ပရေင်အုပ်ကွပ်၊ ကေုာံ အုပ်နိဂီု ကုမ္ပဏဳ တအ် ရ။ သၞောဝ် ဏအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် အခေါင်အရာ အဓိက ပန် သာ် သွက် ကုမ္ပဏဳ တအ် ရ- ၁။ '''Separate legal personality''': ကုမ္ပဏဳ ဂှ် ဒှ် ပူဂိုလ် သၞောဝ် မွဲ တၞဟ်ခြာ။ ၂။ '''Limited liability''': ညးပိုင်ပြဳ တအ် နွံ တာလျိုင် ၜိုတ် ရှယ်ယာ ညးတအ် စုတ် လဝ် ဓဝ် ရ။ ၃။ '''Transferable shares''': အခေါင် မသွံရာန် ပြံင်လှာဲ ရှယ်ယာ ဇကု မာန်။ ၄။ '''Delegated management''': တၠရှယ်ယာ တအ် ဟွံဒး အုပ်ကွပ် ကမၠောန် အလဵုဇကု၊ ပအပ် တာလျိုင် ကု ဒါရိုက်တာ တအ် မာန်။<ref>Armour, J., Hansmann, H., & Kraakman, R. (2009). The Essential Elements of Corporate Law. Oxford University Press.</ref> == ၆. သြန်ဗွဝ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Capital and Economics) == ကုမ္ပဏဳ တအ် သွက်ဂွံ ချဳဒရာင် လၟေင်တ္ၚဲ မာန် ဂှ် နွံ ပၟိက် သြန်ဗွဝ် (Capital) ရ။ သြန်ဗွဝ် ဏအ် ဂှ် ကလိဂွံ နူကဵု- * '''ပရေင်သွံ ရှယ်ယာ (Equity financing)''': သွံ အခေါင်ပိုင်ပြဳ (Shares) ဇရေင် ဗွိုင်ဖျာ ညးဍုင်ကွာန်။ * '''ပရေင်ဂၠေအ် သြန် (Debt financing)''': ဂၠေအ် သြန် နူ ဘဏ် ဟွံသေင်မ္ဂး သွံ လိက်ကသုက် ဂၠေအ်သြန် (Bonds)။ ပ္ဍဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မ္ဂး ကုမ္ပဏဳ တအ် ဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မဖန်ဗဒှ် ကမၠောန် သွက် ညးဍုင်ကွာန်၊ မပတိတ် ကပေါတ်၊ ကေုာံ မခတှ်ေ အခေါန် ကု အလဵုအသဳ ရ။ ဗွိုင်ဖျာ ရှယ်ယာ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဂှ် ဒှ် ဗွိုင်ဖျာ နယူးယောက် (New York Stock Exchange) ရ။ == ၇. ဇယား ကုမ္ပဏဳ ဇၞော်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (Largest Companies in the World) == ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ဝွံ ဒှ် ဇယား ကုမ္ပဏဳ ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ မၜတ်ကၞာတ် လဝ် နကဵု ၚုဟ်မး ဗွိုင်ဖျာ (Market Capitalization) အတိုင် တင်နင် သၞာံ လတ်လတ် ဏအ်- {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ကုမ္ပဏဳ မၞုံ ကု ၚုဟ်မး ဇၞော်အိုတ် ၅ (Top 5 Companies by Market Cap) !လၟေင် !ယၟု ကုမ္ပဏဳ !ဍုင် !ကဏ္ဍ ကမၠောန် !ၚုဟ်မး ဗွိုင်ဖျာ (ထရဳလဳယာန် ဒဝ်လာ) |- |၁ |[[Apple Inc.]] |အမေရိကာန် |နဲပညာ (Technology) |၃.၀+ |- |၂ |[[Microsoft]] |အမေရိကာန် |သပ်ဝဴ (Software) |၃.၀+ |- |၃ |[[Saudi Aramco]] |သော်ဒဳအာရေးဗီးယား |ရေနံ (Oil & Gas) |၂.၁+ |- |၄ |[[Alphabet Inc.]] (Google) |အမေရိကာန် |အေန်တာနဲ ကေုာံ နဲပညာ |၁.၇+ |- |၅ |[[Amazon (company)|Amazon]] |အမေရိကာန် |အဳ-ကဝ်မာတ် (E-commerce) |၁.၅+ |} <small>*(တင်စၟတ်: ၚုဟ်မး သြန် တအ် ဝွံ ပြံင်လှာဲ မာန် အတိုင် ဗွိုင်ဖျာ လၟေင်တ္ၚဲ)*</small> == ၈. ပရေင်တာလျိုင် ကုမ္ပဏဳ (Corporate Social Responsibility - CSR) == [[ဝှာင်:Corporate_Social_Responsibility.jpg|right|thumb|250x250px|ပရေင်တာလျိုင် ကုမ္ပဏဳ (CSR) မဆက်စပ် ကု သဘာဝ၊ မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်။]] ပ္ဍဲ ခေတ် တၟိ ဏအ်၊ ကုမ္ပဏဳ တအ် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ဂၠာဲ ပရဲ သၟး ရ၊ ညးတအ် ဒး ကေတ် တာလျိုင် လတူ ပွဳပွူ သဘာဝ ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် ကီု ရ။ ဣဏအ် ဂှ် ညးကော် စ '''ပရေင်တာလျိုင် ကုမ္ပဏဳ လတူ ညးဍုင်ကွာန်''' (CSR) ရ။<ref>Carroll, A. B. (1991). The Pyramid of Corporate Social Responsibility: Toward the Moral Management of Organizational Stakeholders. Business Horizons.</ref> CSR ဝွံ ပါလုပ် တဴ မပ္တံ ကု- * ပရေင် မင်မဲ သဘာဝ (Environmental sustainability) ညံင် ဟွံဂွံ ကၠိခဍက်။ * အခေါင်အရာ သၟာကမၠောန် (Labor rights) ကေုာံ ပရေင် ဓဝ်ယာ။ * ပရေင် ပရဟိတ (Philanthropy) မပ္တံ ကု လဒါန် သြန် သွက် ပရေင်ပညာ ကေုာံ ထတ်ယုက်။ လၟုဟ် မ္ဂး ညးတၠရှယ်ယာ တအ် ရံင် ကဵု တင်နင် ESG (Environmental, Social, and Governance) ကိုပ်ကၠာ နူ ဟွံဂွံ စုတ် ရှယ်ယာ ပ္ဍဲ ကုမ္ပဏဳ မွဲမွဲ ရ။ == ၉. ကုမ္ပဏဳ ပ္ဍဲ ခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် (Companies in the Digital Age) == ကွတ်ပညာ အေန်တာနဲ ကေုာံ ဒဳဂျဳတေဝ် ဝွံ ပြံင်လှာဲ ထောအ် ဗီုပြင် လဒက်ပ္တန် ကုမ္ပဏဳ တအ် ဗွဲမဇၞော် ကု ဒြဟတ် ရ။ ပရေင်သွံရာန် အန်လာင် ([[အဳ-ကဝ်မာတ်]])၊ ကမၠောန် တဲ သ္ၚောဲ (Remote work) ကေုာံ နဲပညာ [[ဉာဏ်ပညာ ကလုပ်]] (AI) တအ် ဂှ် ဒှ် အရာ မကတဵုဒှ် အဓိက ပ္ဍဲ ကုမ္ပဏဳ ခေတ် လၟုဟ် ရ။ ကမ္မဏဳ ခေတ် တၟိ မပ္တံ ကု Startups တအ် ဝွံ ဟွံဒး စကာ သြန်ဗွဝ် ဇၞော်ဇၞော် သွက်ဂွံ သိုင် ရုင်၊ ညးတအ် စကာ အေန်တာနဲ တုဲ ကၠောန် ကမၠောန် အလုံ ဂၠးတိ မာန် ရ။ ဒေတာ (Data) ဝွံ ဒှ် အရာ မၞုံ ၚုဟ်မး အိုတ် သွက် ကုမ္ပဏဳ ခေတ် ဏအ် (Data is the new oil) ရ။<ref>Brynjolfsson, E., & McAfee, A. (2014). The Second Machine Age: Work, Progress, and Prosperity in a Time of Brilliant Technologies. W. W. Norton & Company.</ref> == ၁၀. အနာဂတ် ကုမ္ပဏဳ ကေုာံ သဘာဝ (Future of Companies and Sustainability) == ပ္ဍဲ အနာဂတ် မ္ဂး၊ အခက်အခုဲ မပ္တံ ကု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate change) ကေုာံ ပရေင် အောန်စှ်ေ သယံဇာတ တအ် ဂှ် ပကဵု ညံင် ကုမ္ပဏဳ တအ် ဒး ပြံင်လှာဲ ဗီုပြင် ကမၠောန် ညးတအ် ရ။ ကုမ္ပဏဳ ဂမၠိုင် ဒး သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် "Green Economy" ညံင်ဂွံ ဖအောန် ဖျေဟ် ဓါတ် ကာဗောန် မပတိတ် ပ္ဍဲ လေင်ကျာ (Carbon footprint) ရ။ ပါဲ နူ ဏအ် ကုမ္ပဏဳ B-Corps (Benefit Corporations) မဒှ် ကုမ္ပဏဳ မစွံ အာရီု လတူ ပရေင်ခိုဟ် သွက် သဘာဝ ကေုာံ မၞိဟ် တုပ်ပ် ကု ပရေင်ဂၠာဲပရဲ ဂှ် လေဝ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဗွဲမလောန် ရ。<ref>Elkington, J. (1998). Cannibals with Forks: The Triple Bottom Line of 21st Century Business. New Society Publishers.</ref> အနာဂတ် ကုမ္ပဏဳ ဂှ် ဒှ် ပရေင် ပံင်စပ် အကြာ နဲပညာ မသၠုင်၊ ပရေင်တာလျိုင် လတူ သဘာဝ၊ ကေုာံ ပရေင်ဂၠာဲပရဲ မၞုံ ကဵု ဓဝ်ယာ ရောင် ဂှ် တၠပညာ တအ် ဆိင်ဆ လဝ် ရ။ [https://www.youtube.com/watch?v=Ye0kXgE1bJ8 လ္ၚတ်ရံင် ဗီုလဵု ဗွိုင်ဖျာ ရှယ်ယာ ကုမ္ပဏဳ ကၠောန် ကမၠောန် (YouTube)] == မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ သက်သဳဂမၠိုင် (References) == <references /> == ဆက် လ္ၚတ် ရံင် (See also) == * [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Economics) * [[ပရေင်သွံရာန်]] (Trade) * [[ဗွိုင်ဖျာ]] (Market) == လေန် မ္ၚး (External links) == * [[:en:Company|Company]] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက် {{Navbox|name=ကုမ္ပဏဳ|title=[[ကုမ္ပဏဳ]] ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်|listclass=hlist|state=uncollapsed|group1=ဂကူ ကုမ္ပဏဳဂမၠိုင်|list1=* ပူဂိုလ်မွဲ * ဂကောံ ပံင်ကောံ * ကုမ္ပဏဳ ပုဂ္ဂလိက (Ltd/LLC) * ကုမ္ပဏဳ ညးဍုင်ကွာန် (PLC) * ကုမ္ပဏဳ ဟွံဂၠာဲပရဲ (Non-profit)|group2=လဒက်ပ္တန် ကေုာံ အုပ်ကွပ်|list2=* ညးတၠရှယ်ယာ * ဂကောံ ဒါရိုက်တာ * CEO * တာလျိုင်ပိုင်ခြာ|group3=ကဏ္ဍ မဆက်စပ်|list3=* [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] * [[သၞောဝ်ဥပဒေ ကုမ္ပဏဳ]] * ဗွိုင်ဖျာ ရှယ်ယာ * CSR}} kwuas1z13cgf3jk3oe3mzthw2z82j3f 54812 54811 2026-05-10T12:05:33Z Aue Nai 24 /* လေန် မ္ၚး (External links) */ 54812 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=May 2026}}{{Infobox|title=ကုမ္ပဏဳ (Company)|image=[[File:Apple Park in 2023.jpg|250px|center|ရုင်ဗဟဵု ကုမ္ပဏဳ အက်ပဲလ် (Apple Park)]]|caption=ရုင်ဗဟဵု ကုမ္ပဏဳ အက်ပဲလ် (Apple Park) မဒှ် ကုမ္ပဏဳ မၞုံ ကု ၚုဟ်မး ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ|label1=ကဏ္ဍ သဇိုင်|data1=[[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Economics), [[ကမၠောန်ဗၞိက်]] (Business)|label2=ပွံက်အဓိပ္ပါယ် သၞောဝ်|data2=ဇိုင်က္ဍိုပ် သၞောဝ်ဥပဒေ (Legal entity)|label3=တမ်မူလ|data3=သၞာံ ၁၆၀၀ တအ် (ကုမ္ပဏဳ အိန္ဒိယ ဗမံက်)|label4=လဒက်ပ္တန် အဓိက|data4=ညးတၠရှယ်ယာ (Shareholders), ဂကောံဒါရိုက်တာ (Board of Directors)|label5=တာလျိုင်|data5=တာလျိုင်ပိုင်ခြာ (Limited Liability)}}'''ကုမ္ပဏဳ''' ({{lang-en|Company}}) ဝွံ ဒှ် ဂကောံ မၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဇိုင်က္ဍိုပ် သၞောဝ်ဥပဒေ (Legal entity) မွဲ မဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ပူဂိုလ် မွဲ တၠ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင်နူ မွဲ တၠ သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် ဗၞိက်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကမၠောန် မၞုံ ကု တင်ရန်တၟအ် မွဲမွဲ ရ။ အတိုင် သၞောဝ်ဥပဒေ မ္ဂး ကုမ္ပဏဳ မွဲ ဝွံ နွံ ကု အခေါင်အရာ ညံင်ရဴ ပူဂိုလ် မွဲ တၠ ကီု တုဲ ဍေံ မာန် ပိုင်ပြဳ ဒြပ်ရတ်၊ မာန် ထပက် လိက်ကသုက် ကေုာံ မာန် တေင် ဂဗုတ် ပ္ဍဲ ရုင်ဗစာ ရ။<ref>Micklethwait, J., & Wooldridge, A. (2003). The Company: A Short History of a Revolutionary Idea. Modern Library.</ref> ကုမ္ပဏဳ ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဒက်ပ္တန် လဝ် သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ပရဲ (For-profit) တုဲ ညးမပိုင်ပြဳ ရှယ်ယာ (Shareholders) တအ် ဂှ် ဒှ် တၠကုမ္ပဏဳ ဇေတ်တ် ရ။ ဆဂး ကုမ္ပဏဳ လ္ၚဵု ဂှ် ဒက်ပ္တန် လဝ် သွက် ပရေင်ရီုဗင် မၞိဟ် (Non-profit) ကီု လေဝ် နွံ ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး ကုမ္ပဏဳ ဇၞော်ဂမၠိုင် ဝွံ ဒှ် ဒြဟတ် အဓိက မဖန်ဗဒှ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ကွတ်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ မၞိဟ် ပ္ဍဲ အလုံ ဂၠးတိ ရ။ == ၁. နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == စပ် ကု ဝေါဟာရ [[wikt:mnw:ကုမ္ပဏဳ|ကုမ္ပဏဳ]] ဏအ် ဝွံ ကၠုင် နူ အင်္ဂလိက် "Company" တုဲ တမ်မူလ ဍေံ ဂှ် ကၠုင် နူ အရေဝ် လေတ်တေန် "cum" (မပံင်ကောံ) ကေုာံ "panis" (ကွာင်) တုဲ အဓိပ္ပါယ် ဇေတ်တ် ဂှ် "မၞိဟ် မစ ကွာင် မွဲစွံ" (Companions) ရ။ ပ္ဍဲ သၞောဝ်ဥပဒေ ကမၠောန်ဗၞိက် မ္ဂး ကုမ္ပဏဳ ဂှ် ဒှ် ဂကောံ မဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု သၞောဝ် တုဲ မၞုံ ကု အခေါင် သီးသန့် နူ ညးမဒက်ပ္တန် တအ် ရ (Separate legal personality)။ ဣဏအ် ဝွံ အဓိပ္ပါယ် ဍေံ ဂှ် ယဝ်ရ ကုမ္ပဏဳ ဂှ် စှ်ေ အာ ကြာတ် (Bankrupt) ဟွံသေင်မ္ဂး ကလိဂွံ ဒုဟ် မ္ဂး ညးမပိုင်ပြဳ (တၠရှယ်ယာ) တအ် ဂှ် ဟွံဒး စပ် ယှောတ် ကဵု ဒြပ်ရတ် ပူဂိုလ် ညးတအ် ရ။ ဣဏအ် ဂှ် ညးကော် စ '''တာလျိုင်ပိုင်ခြာ''' (Limited Liability) ရ။<ref>Kraakman, R., et al. (2017). The Anatomy of Corporate Law: A Comparative and Functional Approach. Oxford University Press.</ref> == ၂. ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origins) == [[ဝှာင်:Vereenigde_Oost-Indische_Compagnie.jpg|right|thumb|300x300px|လိုဂဝ် ကုမ္ပဏဳ အိန္ဒိယ ဗမံက် ဒပ်ချ် (VOC) မဒှ် ကုမ္ပဏဳ မသွံ ရှယ်ယာ ကိုပ်ကၠာ အိုတ်။]] ဝင် လဒက်ပ္တန် ကုမ္ပဏဳ ဝွံ စကတဵုဒှ် လဝ် နူကဵု ခေတ် အေန်ပါယာ ရဝ်မ (Roman Empire) တေအ် ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် ဂကောံ မကော် ဂး ''Societas'' တအ် ဝွံ ပံင်ကောံ တုဲ ကၠောန် ကမၠောန် သွက် အလဵုအသဳ ရ။ ဆဂး ကုမ္ပဏဳ မၞုံ ကု ရှယ်ယာ (Joint-stock company) ဇေတ်တ် မတုပ် ညံင် ခေတ် လၟုဟ် ဂှ် စကတဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၀၀ တအ် ရ။ '''ကုမ္ပဏဳ အိန္ဒိယ ဗမံက် ဒပ်ချ်''' (Dutch East India Company - VOC) မဒက်ပ္တန် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၀၂ ဂှ် ဒှ် ကုမ္ပဏဳ ပထမအိုတ် မသွံရာန် ရှယ်ယာ ညးတအ် ပ္ဍဲ ဗွိုင်ဖျာ ရှယ်ယာ ညးဍုင်ကွာန် (Public stock exchange) ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် တုပ်ပ် ဂှ် '''ကုမ္ပဏဳ အိန္ဒိယ ဗမံက် ဗြိတိသျှ''' (British East India Company) လေဝ် ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် တုဲ ဍေံတအ် ဝွံ နွံ သြဇာ ဇၞော် လောန် စဵုကဵု မာန် အုပ်ဓလီု လဝ် ဍုင် အိန္ဒိယ ရ。<ref>Robins, N. (2006). The Corporation That Changed the World: How the East India Company Shaped the Modern Multinational. Pluto Press.</ref> စိုပ် ခေတ် ပၠန်ဂတး ကွတ်စက် (Industrial Revolution) ပ္ဍဲ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ မ္ဂး ဟိုတ်နူ သြန်ဗွဝ် မၞုံ ပၟိက် ဇၞော် တုဲ သၞောတ် ကုမ္ပဏဳ တာလျိုင်ပိုင်ခြာ ဝွံ ဇၞော်မောဝ် ပြးဇး အာ အလုံ ယူရဝ်ပ ကေုာံ အမေရိက ရ။ == ၃. ဂကူ ကုမ္ပဏဳဂမၠိုင် (Types of Companies) == ကုမ္ပဏဳ တအ် ဝွံ ပါ်ခြာ လဝ် အတိုင် သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ လဒက်ပ္တန် တၞဟ်ဟ်သာ် ရ- * '''ကမၠောန် ပူဂိုလ်မွဲ''' (Sole Proprietorship): ညးမပိုင်ပြဳ ဆမွဲတၠ ဓဝ်၊ ညးမွဲ ဓဝ် ဒး ကေတ် တာလျိုင် သီုဖအိုတ် (တာလျိုင် ဟွံပိုင်ခြာ)။ * '''ဂကောံ ပံင်ကောံ''' (Partnership): မၞိဟ် ၜါ တၠ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင်နူ ဂှ် ပံင်ကောံ ကၠောန် ကမၠောန် မွဲစွံ။ * '''ကုမ္ပဏဳ ပုဂ္ဂလိက တာလျိုင်ပိုင်ခြာ''' (Private Limited Company - Ltd/LLC): ကုမ္ပဏဳ မၞုံ ကု တာလျိုင်ပိုင်ခြာ ဆဂး ဟွံသွံ ရှယ်ယာ ပ္ဍဲ ဗွိုင်ဖျာ ညးဍုင်ကွာန်။ * '''ကုမ္ပဏဳ ညးဍုင်ကွာန် တာလျိုင်ပိုင်ခြာ''' (Public Limited Company - PLC/Inc.): ကုမ္ပဏဳ မသွံ ရှယ်ယာ ပ္ဍဲ ဗွိုင်ဖျာ (Stock Market) တုဲ ညးလဵု မွဲ ဟွံဟီု ရာန် ရှယ်ယာ ဍေံတအ် မာန် ရ။ * '''ကုမ္ပဏဳ ဟွံဂၠာဲပရဲ''' (Non-profit Organization): ဂကောံ မဒက်ပ္တန် လဝ် သွက် ပရေင် ပညာ၊ သာသနာ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင် ပရဟိတ။<ref>Hansmann, H. (2000). The Ownership of Enterprise. Harvard University Press.</ref> == ၄. လဒက်ပ္တန် ကေုာံ ပရေင်စၟိန်ပြမာန် (Structure and Corporate Governance) == [[ဝှာင်:Corporate_structure.svg|left|thumb|250x250px|ဗီုပြင် လဒက်ပ္တန် သၞောတ် ကုမ္ပဏဳ ဓမ္မတာ မွဲ]] ကုမ္ပဏဳ ဇၞော် မွဲ ဝွံ နွံ ကု သၞောတ် လဒက်ပ္တန် (Corporate Governance) ချိုတ်ပၠိုတ် ညံင်ဂွံ အုပ်ကွပ် ကမၠောန် ညိင်ဝတ် ရ- * '''ညးတၠရှယ်ယာ (Shareholders)''': ဒှ် တၠကုမ္ပဏဳ ဇေတ်တ် ရ။ ညးတအ် နွံ အခေါင် စုတ် မဲ သွက်ဂွံ ရုဲစှ် ဒါရိုက်တာ။ * '''ဂကောံ ဒါရိုက်တာ (Board of Directors)''': ဂကောံ မဒုင် ရုဲစှ် လဝ် နူ တၠရှယ်ယာ တအ် တုဲ ညးတအ် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်တ် လတူ ပဝ်လသဳ ဇၞော်ဇၞော် ရ။ * '''ညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ် စီမံင်ဖန်ဇန် (CEO)''': ညးမရေင်တၠုင် ကမၠောန် အဓိက လၟေင်တ္ၚဲ။ ဂကောံ ဒါရိုက်တာ တအ် ခပတိုန် လဝ် ညး ရ။ * '''သၟာကမၠောန် (Employees)''': ညးမကၠောန် ကမၠောန် အပ္ဍဲ ကုမ္ပဏဳ အတိုင် စေဝ်ပၞောန် ကေုာံ မလိက်ကသုက်။ ပရေင်စၟိန်ပြမာန် (Corporate Governance) ဝွံ ဒှ် သၞောတ် မထိင်ဒဝ် ညံင် ဂကောံ အုပ်ကွပ် တအ် ဟွံဂွံ ဟိုတ်မာဲ ကၠောန် ပလီု ပရဲ တၠရှယ်ယာ တအ် ရ။ == ၅. သၞောဝ်ဥပဒေ ကုမ္ပဏဳ (Company Law) == သၞောဝ်ဥပဒေ ကုမ္ပဏဳ (Corporate Law) ဝွံ ဒှ် သၞောဝ် မထိင်ဒဝ် လဒက်ပ္တန်၊ ပရေင်အုပ်ကွပ်၊ ကေုာံ အုပ်နိဂီု ကုမ္ပဏဳ တအ် ရ။ သၞောဝ် ဏအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် အခေါင်အရာ အဓိက ပန် သာ် သွက် ကုမ္ပဏဳ တအ် ရ- ၁။ '''Separate legal personality''': ကုမ္ပဏဳ ဂှ် ဒှ် ပူဂိုလ် သၞောဝ် မွဲ တၞဟ်ခြာ။ ၂။ '''Limited liability''': ညးပိုင်ပြဳ တအ် နွံ တာလျိုင် ၜိုတ် ရှယ်ယာ ညးတအ် စုတ် လဝ် ဓဝ် ရ။ ၃။ '''Transferable shares''': အခေါင် မသွံရာန် ပြံင်လှာဲ ရှယ်ယာ ဇကု မာန်။ ၄။ '''Delegated management''': တၠရှယ်ယာ တအ် ဟွံဒး အုပ်ကွပ် ကမၠောန် အလဵုဇကု၊ ပအပ် တာလျိုင် ကု ဒါရိုက်တာ တအ် မာန်။<ref>Armour, J., Hansmann, H., & Kraakman, R. (2009). The Essential Elements of Corporate Law. Oxford University Press.</ref> == ၆. သြန်ဗွဝ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Capital and Economics) == ကုမ္ပဏဳ တအ် သွက်ဂွံ ချဳဒရာင် လၟေင်တ္ၚဲ မာန် ဂှ် နွံ ပၟိက် သြန်ဗွဝ် (Capital) ရ။ သြန်ဗွဝ် ဏအ် ဂှ် ကလိဂွံ နူကဵု- * '''ပရေင်သွံ ရှယ်ယာ (Equity financing)''': သွံ အခေါင်ပိုင်ပြဳ (Shares) ဇရေင် ဗွိုင်ဖျာ ညးဍုင်ကွာန်။ * '''ပရေင်ဂၠေအ် သြန် (Debt financing)''': ဂၠေအ် သြန် နူ ဘဏ် ဟွံသေင်မ္ဂး သွံ လိက်ကသုက် ဂၠေအ်သြန် (Bonds)။ ပ္ဍဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မ္ဂး ကုမ္ပဏဳ တအ် ဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မဖန်ဗဒှ် ကမၠောန် သွက် ညးဍုင်ကွာန်၊ မပတိတ် ကပေါတ်၊ ကေုာံ မခတှ်ေ အခေါန် ကု အလဵုအသဳ ရ။ ဗွိုင်ဖျာ ရှယ်ယာ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဂှ် ဒှ် ဗွိုင်ဖျာ နယူးယောက် (New York Stock Exchange) ရ။ == ၇. ဇယား ကုမ္ပဏဳ ဇၞော်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (Largest Companies in the World) == ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ဝွံ ဒှ် ဇယား ကုမ္ပဏဳ ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ မၜတ်ကၞာတ် လဝ် နကဵု ၚုဟ်မး ဗွိုင်ဖျာ (Market Capitalization) အတိုင် တင်နင် သၞာံ လတ်လတ် ဏအ်- {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ကုမ္ပဏဳ မၞုံ ကု ၚုဟ်မး ဇၞော်အိုတ် ၅ (Top 5 Companies by Market Cap) !လၟေင် !ယၟု ကုမ္ပဏဳ !ဍုင် !ကဏ္ဍ ကမၠောန် !ၚုဟ်မး ဗွိုင်ဖျာ (ထရဳလဳယာန် ဒဝ်လာ) |- |၁ |[[Apple Inc.]] |အမေရိကာန် |နဲပညာ (Technology) |၃.၀+ |- |၂ |[[Microsoft]] |အမေရိကာန် |သပ်ဝဴ (Software) |၃.၀+ |- |၃ |[[Saudi Aramco]] |သော်ဒဳအာရေးဗီးယား |ရေနံ (Oil & Gas) |၂.၁+ |- |၄ |[[Alphabet Inc.]] (Google) |အမေရိကာန် |အေန်တာနဲ ကေုာံ နဲပညာ |၁.၇+ |- |၅ |[[Amazon (company)|Amazon]] |အမေရိကာန် |အဳ-ကဝ်မာတ် (E-commerce) |၁.၅+ |} <small>*(တင်စၟတ်: ၚုဟ်မး သြန် တအ် ဝွံ ပြံင်လှာဲ မာန် အတိုင် ဗွိုင်ဖျာ လၟေင်တ္ၚဲ)*</small> == ၈. ပရေင်တာလျိုင် ကုမ္ပဏဳ (Corporate Social Responsibility - CSR) == [[ဝှာင်:Corporate_Social_Responsibility.jpg|right|thumb|250x250px|ပရေင်တာလျိုင် ကုမ္ပဏဳ (CSR) မဆက်စပ် ကု သဘာဝ၊ မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်။]] ပ္ဍဲ ခေတ် တၟိ ဏအ်၊ ကုမ္ပဏဳ တအ် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ဂၠာဲ ပရဲ သၟး ရ၊ ညးတအ် ဒး ကေတ် တာလျိုင် လတူ ပွဳပွူ သဘာဝ ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် ကီု ရ။ ဣဏအ် ဂှ် ညးကော် စ '''ပရေင်တာလျိုင် ကုမ္ပဏဳ လတူ ညးဍုင်ကွာန်''' (CSR) ရ။<ref>Carroll, A. B. (1991). The Pyramid of Corporate Social Responsibility: Toward the Moral Management of Organizational Stakeholders. Business Horizons.</ref> CSR ဝွံ ပါလုပ် တဴ မပ္တံ ကု- * ပရေင် မင်မဲ သဘာဝ (Environmental sustainability) ညံင် ဟွံဂွံ ကၠိခဍက်။ * အခေါင်အရာ သၟာကမၠောန် (Labor rights) ကေုာံ ပရေင် ဓဝ်ယာ။ * ပရေင် ပရဟိတ (Philanthropy) မပ္တံ ကု လဒါန် သြန် သွက် ပရေင်ပညာ ကေုာံ ထတ်ယုက်။ လၟုဟ် မ္ဂး ညးတၠရှယ်ယာ တအ် ရံင် ကဵု တင်နင် ESG (Environmental, Social, and Governance) ကိုပ်ကၠာ နူ ဟွံဂွံ စုတ် ရှယ်ယာ ပ္ဍဲ ကုမ္ပဏဳ မွဲမွဲ ရ။ == ၉. ကုမ္ပဏဳ ပ္ဍဲ ခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် (Companies in the Digital Age) == ကွတ်ပညာ အေန်တာနဲ ကေုာံ ဒဳဂျဳတေဝ် ဝွံ ပြံင်လှာဲ ထောအ် ဗီုပြင် လဒက်ပ္တန် ကုမ္ပဏဳ တအ် ဗွဲမဇၞော် ကု ဒြဟတ် ရ။ ပရေင်သွံရာန် အန်လာင် ([[အဳ-ကဝ်မာတ်]])၊ ကမၠောန် တဲ သ္ၚောဲ (Remote work) ကေုာံ နဲပညာ [[ဉာဏ်ပညာ ကလုပ်]] (AI) တအ် ဂှ် ဒှ် အရာ မကတဵုဒှ် အဓိက ပ္ဍဲ ကုမ္ပဏဳ ခေတ် လၟုဟ် ရ။ ကမ္မဏဳ ခေတ် တၟိ မပ္တံ ကု Startups တအ် ဝွံ ဟွံဒး စကာ သြန်ဗွဝ် ဇၞော်ဇၞော် သွက်ဂွံ သိုင် ရုင်၊ ညးတအ် စကာ အေန်တာနဲ တုဲ ကၠောန် ကမၠောန် အလုံ ဂၠးတိ မာန် ရ။ ဒေတာ (Data) ဝွံ ဒှ် အရာ မၞုံ ၚုဟ်မး အိုတ် သွက် ကုမ္ပဏဳ ခေတ် ဏအ် (Data is the new oil) ရ။<ref>Brynjolfsson, E., & McAfee, A. (2014). The Second Machine Age: Work, Progress, and Prosperity in a Time of Brilliant Technologies. W. W. Norton & Company.</ref> == ၁၀. အနာဂတ် ကုမ္ပဏဳ ကေုာံ သဘာဝ (Future of Companies and Sustainability) == ပ္ဍဲ အနာဂတ် မ္ဂး၊ အခက်အခုဲ မပ္တံ ကု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate change) ကေုာံ ပရေင် အောန်စှ်ေ သယံဇာတ တအ် ဂှ် ပကဵု ညံင် ကုမ္ပဏဳ တအ် ဒး ပြံင်လှာဲ ဗီုပြင် ကမၠောန် ညးတအ် ရ။ ကုမ္ပဏဳ ဂမၠိုင် ဒး သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် "Green Economy" ညံင်ဂွံ ဖအောန် ဖျေဟ် ဓါတ် ကာဗောန် မပတိတ် ပ္ဍဲ လေင်ကျာ (Carbon footprint) ရ။ ပါဲ နူ ဏအ် ကုမ္ပဏဳ B-Corps (Benefit Corporations) မဒှ် ကုမ္ပဏဳ မစွံ အာရီု လတူ ပရေင်ခိုဟ် သွက် သဘာဝ ကေုာံ မၞိဟ် တုပ်ပ် ကု ပရေင်ဂၠာဲပရဲ ဂှ် လေဝ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဗွဲမလောန် ရ。<ref>Elkington, J. (1998). Cannibals with Forks: The Triple Bottom Line of 21st Century Business. New Society Publishers.</ref> အနာဂတ် ကုမ္ပဏဳ ဂှ် ဒှ် ပရေင် ပံင်စပ် အကြာ နဲပညာ မသၠုင်၊ ပရေင်တာလျိုင် လတူ သဘာဝ၊ ကေုာံ ပရေင်ဂၠာဲပရဲ မၞုံ ကဵု ဓဝ်ယာ ရောင် ဂှ် တၠပညာ တအ် ဆိင်ဆ လဝ် ရ။ [https://www.youtube.com/watch?v=Ye0kXgE1bJ8 လ္ၚတ်ရံင် ဗီုလဵု ဗွိုင်ဖျာ ရှယ်ယာ ကုမ္ပဏဳ ကၠောန် ကမၠောန် (YouTube)] == မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ သက်သဳဂမၠိုင် (References) == <references /> == ဆက် လ္ၚတ် ရံင် (See also) == * [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Economics) * [[ပရေင်သွံရာန်]] (Trade) * [[ဗွိုင်ဖျာ]] (Market) == လေန် မ္ၚး (External links) == * [[:en:Company|Company]] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက် {{Navbox|name=ကုမ္ပဏဳ|title=[[ကုမ္ပဏဳ]] ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်|listclass=hlist|state=uncollapsed|group1=ဂကူ ကုမ္ပဏဳဂမၠိုင်|list1=* ပူဂိုလ်မွဲ * ဂကောံ ပံင်ကောံ * ကုမ္ပဏဳ ပုဂ္ဂလိက (Ltd/LLC) * ကုမ္ပဏဳ ညးဍုင်ကွာန် (PLC) * ကုမ္ပဏဳ ဟွံဂၠာဲပရဲ (Non-profit)|group2=လဒက်ပ္တန် ကေုာံ အုပ်ကွပ်|list2=* ညးတၠရှယ်ယာ * ဂကောံ ဒါရိုက်တာ * CEO * တာလျိုင်ပိုင်ခြာ|group3=ကဏ္ဍ မဆက်စပ်|list3=* [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] * [[သၞောဝ်ဥပဒေ ကုမ္ပဏဳ]] * ဗွိုင်ဖျာ ရှယ်ယာ * CSR}} [[ကဏ္ဍ:ကုမ္ပဏဳ]] [[ကဏ္ဍ:ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] [[ကဏ္ဍ:ကမၠောန်ဗၞိက်]] [[ကဏ္ဍ:သၞောဝ်ဥပဒေ]] gaxy9zsvkz7hkubadv4bj1mzfbqfgb4 0 11044 54813 2026-05-10T12:07:55Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Use dmy dates|date=May 2026}} {{Infobox discipline | name = သိပ္ပံပညာ (Science) | image = [[File:The Scientific Method.svg|300px|center|နဲကဲ သိပ္ပံ]] | caption = လၟေၚ်ကမၠောန် သဇိုၚ် သွက် နဲကဲ သိပ္ပံ (Scientific Method) | objects_of_study = သဘာဝ၊ စက္ကဝါ၊ ပရေၚ်မၞိဟ်၊ က..." 54813 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=May 2026}} {{Infobox discipline | name = သိပ္ပံပညာ (Science) | image = [[File:The Scientific Method.svg|300px|center|နဲကဲ သိပ္ပံ]] | caption = လၟေၚ်ကမၠောန် သဇိုၚ် သွက် နဲကဲ သိပ္ပံ (Scientific Method) | objects_of_study = သဘာဝ၊ စက္ကဝါ၊ ပရေၚ်မၞိဟ်၊ ကေုာံ လဒက်ပ္တန် ယုတ္တိ | subdisciplines = [[သဘာဝ သိပ္ပံ]]၊ [[မၞိဟ် သိပ္ပံ]]၊ [[သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ]]၊ [[ကွတ်သိပ္ပံ မစကာ]] | origins = ခေတ် အဳဂျေပ် တမၠာ ကေုာံ မေသောပိုတေမီးယား (ၜိုတ် ၃၀၀၀-၁၂၀၀ ဘဳသဳ) | key_figures = [[ဂါလဳလဳယဝ်]]၊ [[အာက်သဇက် နယူတန်]]၊ [[အာလ်ဗာတ် အာၚ်သတာၚ်]]၊ [[ချာလ် ဒါဝေန်]] }} '''သိပ္ပံပညာ''' ဟွံသေၚ်မ္ဂး '''သိပ္ပံ''' ({{lang-en|Science}}) ဝွံ ဒှ် သၞောတ်ဝ် ပရေၚ်လ္ၚတ် မဖန်ဗဒှ်၊ စမ်ၜတ်၊ ကေုာံ ပကောံပကေဝ် လဝ် ပရေၚ်တီကၠိုဟ် (Knowledge) အလုံ စက္ကဝါ နကဵု ပရေၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ ပရေၚ်စမ်ၜတ် မၞုံ ကု သက်သဳ ရ။ သိပ္ပံပညာ ဝွံ စကတဵုဒှ် လဝ် နူကဵု ပရေၚ် စူစောတ် မိက်ဂွံ တီ ပရူ သဘာဝ တုဲ ပြံၚ်လှာဲ ဇၞော်မောဝ် ကၠုၚ် စဵုကဵု ဒှ် သၞောတ်ဝ် မဖန်ဗဒှ် ကဵု ကွတ်ပညာ ကေုာံ ပရေၚ် ဇၞော်မောဝ် ဂၠးတိ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ရ။ သိပ္ပံပညာ ခေတ်လၟုဟ် ဝွံ ပါ်ခြာ လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ အဓိက ပိ သာ် မတွံဂး- သဘာဝ သိပ္ပံ (Natural sciences) မလ္ၚတ် ပရူ သဘာဝ (ဥပမာ - ရူပဗေဒ၊ ဇဳဝဗေဒ)၊ မၞိဟ် သိပ္ပံ (Social sciences) မလ္ၚတ် ပရူ ပရေၚ်မၞိဟ် ကေုာံ စိုတ် (ဥပမာ - ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်၊ စိတ္တဗေဒ)၊ ကေုာံ သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ (Formal sciences) မလ္ၚတ် ပရူ လဒက်ပ္တန် ယုတ္တိ (ဥပမာ - သၚ်္ချာ၊ ကောမ်ပျူတာ သိပ္ပံ) တအ် ရ။ == ၁. နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == စပ် ကု ဝေါဟာရ [[:wikt:mnw:သိပ္ပံ|သိပ္ပံ]] (Science) ဏအ် မ္ဂး ဍေံ ကၠုၚ် နူ ဝေါဟာရ လေတ်တေန် (Latin) `scientia` မၞုံ အဓိပ္ပါယ် "ပွမတီ" (Knowledge) ရ။ ပ္ဍဲ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ခေတ်တၟိ မ္ဂး သိပ္ပံပညာ ဂှ် ဟွံသေၚ် ဆ တၚ်နၚ် အလုံအိုတ်သီု ဓဝ်၊ ဍေံ ဒှ် လၟေၚ်ကမၠောန် (Process) မလ္ၚတ်၊ မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တုဲ မဂၠာဲ သက်သဳ သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် ပရေၚ်ခယျကေတ် (Hypothesis) ဂမၠိုၚ် ရ။<ref>Wilson, E. O. (1998). ''Consilience: The Unity of Knowledge''. Knopf.</ref> ပရေၚ် တီကၠိုဟ် သိပ္ပံ ဝွံ ဒး ဒုၚ်သဇိုၚ် ကု သက်သဳ မညာတ် ကေတ် မာန် (Empirical evidence) တုဲ ဍေံ ဝွံ ဒး မာန် ကလေၚ် စမ်ၜတ် ထပ် ကတဵုဒှ် မာန် (Reproducibility) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သိပ္ပံပညာ ဂှ် ဟွံတုပ် ကု ပရေၚ် ပတှ်ေ ဘာသာ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဒဿန ဓမ္မတာ တအ် ရ။ == ၂. ဝင် သိပ္ပံပညာ ပ္ဍဲ ခေတ်တမၠာ (History of Early Science) == [[File:Rhind Mathematical Papyrus.jpg|thumb|right|300px|ပါပဳရတ် သင်္ချာ ခေတ် အဳဂျေပ် တမၠာ မထ္ၜး ကဵု ပရေၚ်လ္ၚတ် သိပ္ပံ သဇိုင်]] ပရေၚ်လ္ၚတ် သိပ္ပံပညာ ဂှ် စကတဵုဒှ် လဝ် နူကဵု ခေတ် ၜိုတ် ၃၀၀၀ ကဵု ၁၂၀၀ ဘဳသဳ ပ္ဍဲ အဳဂျေပ် တမၠာ (Ancient Egypt) ကေုာံ မေသောပိုတေမီးယား (Mesopotamia) တေအ် ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ် ဂှ် ညးတအ် လ္ၚတ် လဝ် ပရူ ဇမၠိၚ် ဇမၠေအ်၊ သၚ်္ချာ၊ ကေုာံ ပရေၚ် ဂြိုဟ် သၞံၚ် တအ် သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် လိက်ကြက္ကဒိန် ကေုာံ ပရေၚ် တဵုလွဳ ရ။ စိုပ် ခေတ် ဂရိတ် တမၠာ (Ancient Greece) မ္ဂး တၠပညာ မပ္တံ ကု [[အာရစ်သတဝ်တယ်]] (Aristotle)၊ ပလေတဝ် (Plato) တအ် စ ဖန်ဗဒှ် ကၠုၚ် ဒဿန သဘာဝ (Natural Philosophy) ရ။ ညးတအ် လ္ၚတ် ဟိုတ် ကေုာံ ဖဵု မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ သဘာဝ သီု ဟွံဒး ပံၚ်စပ် ကု ပရေၚ် ကျာ် ဂမၠိုၚ် ရ။<ref>Lindberg, D. C. (2007). ''The Beginnings of Western Science: The European Scientific Tradition in Philosophical, Religious, and Institutional Context, Prehistory to A.D. 1450''. University of Chicago Press.</ref> == ၃. ပၠန်ဂတး သိပ္ပံ ကေုာံ ခေတ်တၟိ (Scientific Revolution and Modernity) == ခေတ် ပၠန်ဂတး သိပ္ပံ (Scientific Revolution) ဝွံ စကတဵုဒှ် ကၠုၚ် ပ္ဍဲ အကြာ ၁၆ ကဵု ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ ပ္ဍဲ ယူရဝ်ပ ရ။ ပရေၚ် ဏအ် ဝွံ ပြံၚ်လှာဲ ထောအ် လညာတ် မၞိဟ် တအ် လတူ စက္ကဝါ ဗွဲမဇၞော် ကု ဒြဟတ် ရ။ * [[နဳကဝ်လပ် ကဝ်ပါနဳကပ်]] (Nicolaus Copernicus) ပတိုန် ထ္ၜး လဝ် သၞောတ် တ္ၚဲ နွံ လဒေါဝ် (Heliocentrism) တုဲ ဂၠးတိ ဂေတ် ဒၟံၚ် တ္ၚဲ ရ။ * [[ဂါလဳလဳယဝ် ဂါလဳလဳ]] (Galileo Galilei) စကာ မှောၚ်ဒ္ၚောဝ် (Telescope) တုဲ ထံက်ဂလာန် သက်သဳ ကဝ်ပါနဳကပ် ရ။ * [[အာက်သဇက် နယူတန်]] (Isaac Newton) ဖျေဟ် လဝ် သၞောဝ် ဓဝ်တံၚ်ဂြဲ (Gravity) ကေုာံ ဇမၠိၚ် ချဳဒရာၚ် မဖန်ဗဒှ် ခေတ် ရူပဗေဒ ကလပ်သေတ် (Classical physics) ရ။<ref>Kuhn, T. S. (1962). ''The Structure of Scientific Revolutions''. University of Chicago Press.</ref> == ၄. ကဏ္ဍလပါ် သိပ္ပံဂမၠိုင် (Branches of Science) == သိပ္ပံပညာ ခေတ်တၟိ ဝွံ ပါ်ခြာ လဝ် ကဏ္ဍ အဓိက သွက်ဂွံ လ္ၚတ် လောဲသွာ ရ- {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ ကဏ္ဍလပါ် သိပ္ပံ အဓိက ဂမၠိုင် |- ! ကဏ္ဍ ဇၞော် !! လပါ် (Disciplines) !! ပရူပရာ မလ္ၚတ် (Subject Matter) |- | '''သဘာဝ သိပ္ပံ''' (Natural Science) || [[ရူပဗေဒ]]၊ [[ဓါတုဗေဒ]]၊ [[ဇဳဝဗေဒ]] || လ္ၚတ် ပရူ ရုပ်ဝတ္ထု၊ ဒြဟတ် ကေုာံ သတ်မၞုံကဵုလမျီု ပ္ဍဲ စက္ကဝါ။ |- | '''မၞိဟ် သိပ္ပံ''' (Social Science) || စိတ္တဗေဒ၊ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်၊ ဝၚ်မၞိဟ် || လ္ၚတ် ပရူ စိုတ်၊ ယေန်သၞာၚ်၊ ကေုာံ ပရေၚ်ချဳဒရာၚ် ဂကောံမၞိဟ်။ |- | '''သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ''' (Formal Science) || [[သင်္ချာ]]၊ ကောမ်ပျူတာ၊ လဒက်ယုတ္တိ || လ္ၚတ် ပရူ သၞောတ်ဝ် မၞုံ ကု ဗီုပြၚ် တုဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဒက်ပ္တန် ဍေံ။ |- | '''ကွတ်သိပ္ပံ မစကာ''' (Applied Science) || [[အေန်ဂျေန်နဳယာ]]၊ ပညာဂဥုဲ || လ္ၚတ် တုဲ စကာ တၚ်နၚ် သိပ္ပံ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ကပေါတ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး လွဳယဲ။ |} == ၅. နဲကဲ သိပ္ပံ (Scientific Method) == [[File:Scientific method outline.svg|thumb|left|250px|နဲကဲ သိပ္ပံ မၞုံ ကု လၟေင်ကမၠောန် အဆက်ဆက်]] နဲကဲ သိပ္ပံ (Scientific Method) ဝွံ ဒှ် ကောန်ဍေၚ် သွက် ပရေၚ်လ္ၚတ် သိပ္ပံပညာ ရ။ ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု လၟေၚ်ကမၠောန် အဓိက ဂမၠိုၚ် မတွံဂး- 1. '''ပွမသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Observation):''' ရံၚ် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ အရာ မကတဵုဒှ် ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ သဘာဝ။ 2. '''သၟာန် သၟာန်သွဟ် (Question):''' သၟာန် ဟိုတ် မု ဟိုတ် ဂွံ ကတဵုဒှ် အရာ ဏအ် ရော။ 3. '''ပရေၚ်ခယျကေတ် (Hypothesis):''' ဖျေဟ် တၚ်ခယျကေတ် မမာန် ဒှ် သွက် သွဟ် ဂှ်။ 4. '''ပရေၚ်စမ်ၜတ် (Experimentation):''' စမ်ၜတ် ရံၚ် ဒဒှ်ရ တၚ်ခယျကေတ် ဂှ် ဍာံ ဟွံဍာံ။ 5. '''သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သွဟ် (Analysis):''' သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တၚ်နၚ် မကလိဂွံ နူ ပရေၚ်စမ်ၜတ်။ 6. '''သ္ဂုတ်သွာတ် (Conclusion):''' ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ သွဟ် ဂှ် ထံက်ဂလာန် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဒစဵုဒစး ကု ပရေၚ်ခယျကေတ် ရ။<ref>Popper, K. (1959). ''The Logic of Scientific Discovery''. Routledge.</ref> == ၆. ဒဿန သိပ္ပံ (Philosophy of Science) == ဒဿန သိပ္ပံ ဝွံ လ္ၚတ် ပရူ သဇိုၚ်၊ နဲကဲ၊ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် သိပ္ပံပညာ ရ။ ပ္ဍဲ ဒဿန ဏအ် မ္ဂး တၠပညာ Karl Popper ပတိုန် ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ ပရေၚ် တီကၠိုဟ် သိပ္ပံ ဝွံ ဒး "မာန် ထ္ၜး သက်သဳ ဒဒှ်ရ ဗၠေတ် မာန်" (Falsifiability) ရ။ အဓိပ္ပါယ် ဍေံ ဂှ် သီအိုရဳ သိပ္ပံ ဇေတ်တ် မွဲ ဂှ် ဒး နွံ ကု နဲကဲ သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် ဒဒှ်ရ ဍေံ ဗၠေတ် မာန် ရ။ ပါဲ နူ ဏအ်၊ Thomas Kuhn လေဝ် ပတိုန် ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ သိပ္ပံပညာ ဂှ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် နကဵု "ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ မူလ" (Paradigm shift) ရ။ အခိၚ် သီအိုရဳ တြေံ မွဲ ဟွံမာန် ပသျှောဝ် ကဵု သွဟ် တၟိ တအ် မ္ဂး ဂကောံ သိပ္ပံ တအ် ပြံၚ်လှာဲ စကာ လညာတ် သီအိုရဳ တၟိ အလုံအိုတ်သီု ရ။<ref>Godfrey-Smith, P. (2003). ''Theory and Reality: An Introduction to the Philosophy of Science''. University of Chicago Press.</ref> == ၇. သိပ္ပံပညာ ကေုာံ ဇမၞော်မၟောဝ် မၞိဟ် (Science and Society) == သိပ္ပံပညာ ဝွံ နွံ ကု သြဇာ ဇၞော် လောန် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ရ။ ဍေံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ကွတ်ပညာ (Technology) မပ္တံ ကု စက်၊ လျးပၠန်၊ အေန်တာနဲ ကေုာံ ပညာဂဥုဲ မပကဵု ညံၚ် အာယုက် မၞိဟ် ဂွံ ဇမၠိၚ် တိုန် တုဲ ပရေၚ် ဂျိုၚ်လမျီု ဂွံ သၠုၚ် တိုန် ရ။ ဆဂး သိပ္ပံပညာ သီု ကၠုၚ် ကု တာလျိုၚ် ကေုာံ အန္တရာယ် ကီု ရ။ ဥပမာ - ပရေၚ် ကတဵုဒှ် ဗုံး အဏုမြူ (Nuclear weapons) ကေုာံ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate change) မကတဵုဒှ် နူ ပရေၚ် ကမၠောန် စက်ယန္တယျာ တအ် ဂှ် ပကဵု ညံၚ် မၞိဟ် တအ် ဒး ချပ် ဇြိုဟ်နက် လတူ ပရေၚ် စိုတ်ဓါတ် စာရိတ္တ (Ethics) ပ္ဍဲ သိပ္ပံ ရ။<ref>Sagan, C. (1995). ''The Demon-Haunted World: Science as a Candle in the Dark''. Random House.</ref> == ၈. မၞိဟ်ဗြဴ ပ္ဍဲ သိပ္ပံ ကေုာံ ပရေင်ပါလုပ် (Women and Diversity in Science) == [[File:Marie Curie c. 1920.jpg|thumb|right|200px|မာရဳ ကျူရဳ (Marie Curie) ညးမကလိဂွံ လာပ်နဝ်ဗဴ ၜါ အလန်]] ပ္ဍဲ ဝင် သိပ္ပံ တမၠာ တေအ် ဂှ် မၞိဟ်ဗြဴ တအ် အခေါၚ်အရာ ပါလုပ် အောန် လဝ် ဗွဲမလောန် ရ။ ဆဂး တၠပညာ ဗြဴ မပြာကတ် မပ္တံ ကု [[မာရဳ ကျူရဳ]] (Marie Curie) ညးမကလိဂွံ လာပ်နဝ်ဗဴ ၜါ အလန် ပ္ဍဲ ရူပဗေဒ ကေုာံ ဓါတုဗေဒ၊ ကေုာံ [[ရဝ်သာလိန် ဖရန်ကလိန်]] (Rosalind Franklin) ညးမပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေၚ် ညာတ် ကေတ် လဒက်ပ္တန် DNA တအ် ဝွံ ထ္ၜး ကဵု သက်သဳ အစောံစရာဲ မၞိဟ်ဗြဴ ပ္ဍဲ သိပ္ပံ ရ။ တ္ၚဲဏအ် မ္ဂး ဂကောံ သိပ္ပံ ဂၠးတိ ဂစာန် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ပရေၚ် ပါလုပ် သီု မၞိဟ်တြုဟ်၊ မၞိဟ်ဗြဴ၊ ကေုာံ ဂကူ နာနာ (Diversity in STEM) ညံၚ်ဂွံ တုပ်သၟဟ် တုဲ သ္ဂောံ ကလိဂွံ လညာတ် ထပှ်သာ် သွက် ပရေၚ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ရ။<ref>Schiebinger, L. (1989). ''The Mind Has No Sex? Women in the Origins of Modern Science''. Harvard University Press.</ref> == ၉. ဂကောံသိပ္ပံ ကေုာံ လိက်ပြကိုဟ်ဂမၠိုင် (Scientific Community and Literature) == ပရေၚ်လ္ၚတ် သိပ္ပံ ဂှ် ဟွံသေၚ် ကမၠောန် ပူဂိုလ် မွဲ တၠ ဓဝ်၊ ဍေံ ဒှ် ကမၠောန် ပံၚ်ကောံ ဂကောံ မၞိဟ် မွဲ ရ။ ဂကောံ သိပ္ပံ (Scientific Community) ဝွံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု တၠပညာ မလ္ၚတ် ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ကေုာံ ဌာန် သုတေသန ဂမၠိုၚ် ရ။ သွက်ဂွံ တက်ပတိတ် သွဟ် စမ်ၜတ် တၟိ တအ် မ္ဂး ညးတအ် ချူ လိက်ပရေၚ် (Research papers) တုဲ ပလံၚ် စုတ် ပ္ဍဲ ဂျာနယ် သိပ္ပံ မပ္တံ ကု ''Nature'' ဟွံသေၚ်မ္ဂး ''Science'' ရ။ လိက်ပရေၚ် တအ် ဏအ် ဂှ် ဒး ဒုၚ် စၟတ်သ္ၚေဝ် နကဵု တၠပညာ တၞဟ် (Peer review) ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ တက်ပတိတ် ညံၚ်ဂွံ သ္အးဇ္ၚး ကေုာံ ဍာံပြ ရ။<ref>Ziman, J. (2000). ''Real Science: What it is, and what it means''. Cambridge University Press.</ref> == ၁၀. အနာဂတ် သိပ္ပံပညာ (The Future of Science) == အနာဂတ် သိပ္ပံပညာ ဝွံ ဆက် ဇၞော်မောဝ် အာ နကဵု အသိၚ် မပြဟ် လောန် ရ။ ကဏ္ဍ တၟိတၟိ မပ္တံ ကု [[ဉာဏ်ပညာ ကလုပ်]] (AI)၊ ကွတ်စက် ကွမ်တမ် (Quantum computing)၊ ကေုာံ ပရေၚ် ပြံၚ်လှာဲ ဇဳဝဗေဒ (CRISPR Gene editing) တအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် ဂၠံၚ်တရဴ တၟိ သွက်ဂွံ လွဳယဲ၊ ဖန်ဗဒှ် ဒြဟတ် တၟိ ကေုာံ လ္ၚတ် စက္ကဝါ ရ။ ပ္ဍဲ အနာဂတ် ဏအ် မ္ဂး သိပ္ပံပညာ ဝွံ ဟွံသေၚ် ဆ တန်တဴ လတူ ကဏ္ဍ မွဲ ဓဝ် (Interdisciplinary) ရ။ တၠပညာ ရူပဗေဒ၊ ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ ကောမ်ပျူတာ တအ် ဒး ပံၚ်ကောံ တုဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပြသၞာ ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ညံၚ် သ္ဂောံ ကလိဂွံ သွဟ် မခိုဟ် အိုတ် ရ။<ref>Kaku, M. (2011). ''Physics of the Future: How Science Will Shape Human Destiny and Our Daily Lives by the Year 2100''. Doubleday.</ref> [https://www.youtube.com/watch?v=0g8lOXz2Xf8 လ္ၚတ်ရံၚ် ပရူ သိပ္ပံပညာ မဟီုဂှ် မုရော? (YouTube)] == မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ သက်သဳဂမၠိုင် (References) == <references /> == ဆက် လ္ၚတ် ရံင် (See also) == * [[သဘာဝ]] * [[ရူပဗေဒ]] * [[ဇဳဝဗေဒ]] == လေန် မ္ၚး (External links) == * [https://en.wikipedia.org/wiki/Science Science] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အၚ်္ဂလိက် * [https://www.sciencemag.org Science Magazine] {{Navbox | name = သိပ္ပံပညာ | title = [[သိပ္ပံပညာ]] (Science) | listclass = hlist | state = uncollapsed | group1 = သဘာဝ သိပ္ပံ | list1 = * [[ရူပဗေဒ]] * [[ဓါတုဗေဒ]] * [[ဇဳဝဗေဒ]] * [[နက္ခတ္တဗေဒ]] * [[တိဗေဒ]] | group2 = မၞိဟ် ကေုာံ သၞောတ်ဝ် | list2 = * [[စိတ္တဗေဒ]] * [[ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်]] * [[သင်္ချာ]] * [[ကောမ်ပျူတာ သိပ္ပံ]] | group3 = မဆက်စပ် | list3 = * [[နဲကဲ သိပ္ပံ]] * [[ဝၚ် သိပ္ပံ]] * [[ဒဿန သိပ္ပံ]] * [[ကွတ်စက်|ကွတ်ပညာ (Technology)]] }} [[ကဏ္ဍ:သိပ္ပံ]] [[ကဏ္ဍ:ပညာ]] [[ကဏ္ဍ:သဘာဝ]] i3hc2u1d7u5uiacc8b5audzuwoz25iw 0 11045 54814 2026-05-10T12:10:21Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Use dmy dates|date=May 2026}} {{Infobox economics | title = ပရေင်ကမၠောန် (Business) | image = [[File:Businessmen shaking hands.jpg|300px|center|ပရေင် ဆက်စၠောအ် ကေုာံ ကမၠောန် ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ်]] | caption = ပရေင် ပံင်ကောံ ကေုာံ တုပ်စိုတ် မဒှ် သဇိုင..." 54814 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=May 2026}} {{Infobox economics | title = ပရေင်ကမၠောန် (Business) | image = [[File:Businessmen shaking hands.jpg|300px|center|ပရေင် ဆက်စၠောအ် ကေုာံ ကမၠောန် ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ်]] | caption = ပရေင် ပံင်ကောံ ကေုာံ တုပ်စိုတ် မဒှ် သဇိုင် အဓိက ပ္ဍဲ လဒက်ပ္တန် ပရေင်ကမၠောန် ဂမၠိုင် | field = [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] ကေုာံ [[ပရေင်ဗၞိက်]] | focus = သွံရာန်၊ ပတိတ်ကပေါတ် ကေုာံ ပရေင်ရီုဗင် | key_concept1 = [[သြန်ပရဲ]] (Profit) | key_concept2 = [[ပရေင်စီစောန်]] (Management) | key_concept3 = [[ဗွိုင်ဖျာ]] (Market) | subfields = မာကေတ်တင်၊ သြန်ဘဏ္ဍာ၊ စရင်အင် | regulatory_body = အလဵုအသဳ ကေုာံ ဥပဒေ ပရေင်ကမၠောန် }} '''ပရေင်ကမၠောန်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ပရေင်ဗၞိက် ကုမ္ပဏဳ''' ({{lang-en|Business}}) ဝွံ ဒှ် ဂကောံအဖွဲ့အစည်း (Organization) ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ချဳဒရာင် မွဲ မဆေင်စပ် ကု ပွမကၠောန် ပတိတ်၊ သွံရာန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး လှာဲဂတး ကပေါတ် ကေုာံ ပရေင်ရီုဗင် (Services) သွက်ဂွံ ကလိဂွံ သြန်ပရဲ ရ။ ပ္ဍဲ [wikt:mnw:သၞောတ်|သၞောတ်] ဓနသျှင် (Capitalist economies) မ္ဂး၊ ပရေင်ကမၠောန် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ပိုင်ပြဳ လဝ် နကဵု ပူဂိုလ် (Private ownership) တုဲ ညးတအ် ကၠောန် ကမၠောန် ညံင်ဂွံ ကလိဂွံ သြန်ပရဲ ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် တိုန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ညးတအ် ရ။ ဆဂး ပရေင်ကမၠောန် သီုဖအိုတ် ဂှ် ဟွံသေင် သွက် သြန်ပရဲ ဓဝ် ရ၊ ဂကောံ မဟွံမွဲ ကု သြန်ပရဲ (Non-profit organizations) ကေုာံ ပရေင်ကမၠောန် အလဵုအသဳ (State-owned enterprises) တအ် လေဝ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဗွိုင် ပရေင်ကမၠောန် ဏအ် ကီု ရ။ == ၁. နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == စပ် ကု ဝေါဟာရ "ပရေင်ကမၠောန်" ဝွံ ဍေံ ဒှ် ပွမကၠောန် ကမၠောန် မွဲမွဲ နကဵု အစဳအဇန်၊ လဒက်ပ္တန် ကေုာံ တင်ရန်တၟအ် ချိုတ်တ်ပၠိုတ်တ် ရ။ ပ္ဍဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မ္ဂး ပရေင်ကမၠောန် ဂှ် ဒှ် ဒြဟတ် မဖန်ဗဒှ် ကဵု ကပေါတ် ကေုာံ ပရေင်ရီုဗင် ညံင်ဂွံ စိုပ် ဇရေင် ညးလွပ် (Consumers) တအ် ရ။ ပရေင်ကမၠောန် မွဲမွဲ မာန် တန်တဴ လအ်လ ဂှ် ဍေံ ဒး နွံ ကု အစောံစရာဲ မဖန်ဗဒှ် တင်မၞုံပၟိက် ညးဍုင်ကွာန်၊ ဒး စီစောန် သြန်ဘဏ္ဍာ ဒး၊ ကေုာံ ဒး နွံ ကု ပရေင်အုပ်ကွပ် မခိုဟ် ရ။<ref>Nickels, W. G., McHugh, J. M., & McHugh, S. M. (2019). Understanding Business (12th ed.). McGraw-Hill Education.</ref> ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ပရေင်ကမၠောန် ဂှ် ပါ်ခြာ လဝ် ၜါ သာ် အဓိက ရ- # '''နဒဒှ် ချဳဒရာင် (As an Activity):''' ပွမရာန်၊ သွံ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠောန် ပတိတ် ကပေါတ် သွက်ဂွံ ဂွံ သြန်ပရဲ။ # '''နဒဒှ် ဂကောံ (As an Entity):''' ဂကောံအဖွဲ့အစည်း ဥပမာ ကုမ္ပဏဳ မွဲမွဲ မလုပ် သၞောဝ်ဥပဒေ။ == ၂. ဝင် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ကမၠောန် (History and Evolution of Business) == ဝင် ပရေင်ကမၠောန် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဝင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် မ္ဂး မၞိဟ်တအ် စကာ သၞောတ် လှာဲဂတး ကပေါတ် (Barter system) ရ။ ကြဴနူ ဂှ် စကာ ကၠုင် သြန် (Money) မပ္တံ ကု ထဝ် ကေုာံ သြန်ဗု တုဲ ပရေင်ကမၠောန် သွံရာန် တအ် ဂှ် ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် ပ္ဍဲ ဍုင် အိန္ဒိယ၊ ကြုက်၊ ကေုာံ အဳဂျေပ် တအ် ရ။ စိုပ် ခေတ် ပၠန်ဂတး ကွတ်စက် (Industrial Revolution) ပ္ဍဲ ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ မ္ဂး ပရေင်ကမၠောန် ဝွံ ပြံင်လှာဲ အာ ဗီုပြင် အလုံအိုတ်သီု ရ။ ကမၠောန် နာနာ မကၠောန် နကဵု တဲ ဂှ် ပြံင်လှာဲ အာ စကာ စက်ယန္တယျာ (Machinery) ပ္ဍဲ ရုင်စက် တအ် တုဲ ဖန်ဗဒှ် လဝ် သၞောတ် ပတိတ် ကပေါတ် ဗွဲမဂၠိုင် (Mass production) ရ။ စိုပ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ မ္ဂး လဒက်ပ္တန် ကဝ်ပဝ်ရေသှေန် (Corporations) ဇၞော်ဇၞော် တအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် တုဲ ပရေင်ကမၠောန် ဏအ် ပြးဇး စိုပ် ဂၠးတိ အလုံအိုတ်သီု ရ။<ref>Chandler, A. D. (1977). The Visible Hand: The Managerial Revolution in American Business. Harvard University Press.</ref> == ၃. ဗီုပြင် လဒက်ပ္တန် ပရေင်ကမၠောန်ဂမၠိုင် (Types of Business Ownership) == [[File:Business silhouettes.jpg|thumb|right|250px|ပရေင်ကမၠောန် တအ် ဝွံ နွံ ကု ဗီုပြင် လဒက်ပ္တန် နာနာသာ်။]] ပရေင်ကမၠောန် မွဲ ဂှ် ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဥပဒေ မဟွံတုပ် ရေင်သကအ် ရ။ ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဗီုပြင် အဓိက ပန် သာ် မၞုံ ပ္ဍဲ ပရေင်ကမၠောန် ရ- {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ ဗီုပြင် ပိုင်ပြဳ ပရေင်ကမၠောန် အဓိကဂမၠိုင် |- ! ဗီုပြင် !! ပွံက်အဓိပ္ပါယ် !! ခိုဟ် (Pros) !! ဟွံခိုဟ် (Cons) |- | '''ပိုင်ပြဳ နကဵု ပူဂိုလ် (Sole Proprietorship)''' || မၞိဟ် မွဲတၠ ဓဝ် ပိုင်ပြဳ ကေုာံ ဖန်ဇန် အလုံ မွဲ ပရေင်ကမၠောန်။ || ကၠောန် လောဲ၊ တင်သ္ဂုတ်တ် ပြဟ်၊ ကလိဂွံ ပရဲ သီုဖအိုတ်။ || တာလျိုင် ဇၞော် (Unlimited liability)၊ ဂၠာဲ သြန်တမ် ဝါတ်။ |- | '''ပရေင် ပံင်ကောံ (Partnership)''' || မၞိဟ် ၜါ တၠ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင်နူ ဂှ် ပံင်ကောံ တုဲ ပိုင်ပြဳ မွဲစွံ။ || ပါ်ပရအ် တာလျိုင်၊ ပကောံ သြန်တမ် လောဲ တိုန်။ || ဒး ပါ် ပရဲ၊ လဆောဝ် ကတဵုဒှ် ပြသၞာ အကြာ ညးမပံင်ကောံ။ |- | '''ကုမ္ပဏဳ (Corporation)''' || ဂကောံ မၞုံ ကု ဥပဒေ အခေါင်အရာ တၞဟ်ခြာ နူကဵု ညးမပိုင်ပြဳ (Shareholders)။ || တာလျိုင် အပိုင်အခြာ (Limited liability)၊ ဂၠာဲ သြန် လောဲသွာ နကဵု ရှယ်ယာ။ || ကံက် အခေါန် ဂၠိုင်၊ သၞောဝ်ဥပဒေ ထိင်ဒဝ် ဂၠိုင်၊ ကမၠောန် တင်သ္ဂုတ်တ် လဇုဲ။ |- | '''သမဝါယမ (Cooperative)''' || ပရေင်ကမၠောန် မပိုင်ပြဳ ကေုာံ ဖန်ဇန် လဝ် နကဵု ညးမလုပ် ဂကောံ တအ် မွဲစွံ။ || ဂွံ ဖန်ဇန် တုပ်ပ်၊ ပရဲ ဂှ် ပါ်ပရအ် ကဵု ကောန်ဂကောံ။ || သြန်တမ် အပိုင်အခြာ၊ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်တ် လဇုဲ။ |} <ref>Madura, J. (2020). Introduction to Business (6th ed.). Paradigm Publishing.</ref> == ၄. ကဏ္ဍ ပရေင်ကမၠောန် အဓိကဂမၠိုင် (Sectors of Business and Industry) == အလုံ မွဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂှ် ပါ်လဝ် ပရေင်ကမၠောန် နကဵု ကဏ္ဍ အဓိက ဂမၠိုင် ရ- * '''ကဏ္ဍ ပထမ (Primary Sector):''' မဆေင်စပ် ကု ပွမကေတ် ကပေါတ် သဘာဝ တိုက်ရိုက်။ ဥပမာ - [wikt:mnw:ဗ္ၚ|ကမၠောန်ဗ္ၚ]၊ သမ္ဘာတ်၊ ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ။ * '''ကဏ္ဍ ဒုတိယ (Secondary Sector):''' မဆေင်စပ် ကု ပွမကၠောန် ပတိတ် ကပေါတ် (Manufacturing) တအ် ရ။ ဥပမာ - ရုင်စက် မကၠောန် ပတိတ် ကွဳစက်၊ ကပေါတ် လွပ် ဂမၠိုင်။ * '''ကဏ္ဍ တတိယ (Tertiary Sector):''' မဆေင်စပ် ကု ပရေင်ရီုဗင် (Service Industry)။ ဥပမာ - ဘဏ်၊ ပရေင်ပညာ၊ ရုင်ဂဥုဲ၊ ကေုာံ ဆေင်သွံရာန် ကပေါတ်။ * '''ကဏ္ဍ စတုတ္ထ (Quaternary Sector):''' မဆေင်စပ် ကု ပရေင် ဉာဏ်ပညာ ကေုာံ နဲပညာ။ ဥပမာ - ကမၠောန် သုတေသန (R&D)၊ ပရေင် ကောမ်ပျူတာ၊ ကေုာံ တၠပညာ ဂမၠိုင်။<ref>Kenessey, Z. (1987). The Primary, Secondary, Tertiary and Quaternary Sectors of the Economy. The Review of Income and Wealth.</ref> == ၅. ပရေင်စီစောန် ကေုာံ ပကင်ရင် (Management and Organization) == ပရေင်စီစောန် (Management) ဝွံ ဒှ် တိုင်ခိုင် အဓိက သွက် ပရေင်ကမၠောန် မွဲမွဲ ညံင်ဂွံ အံင်ဇၞး ရ။ ပရေင်စီစောန် ဝွံ မလေပ် ပါ်ခြာ လဝ် နကဵု လဒက်ပ္တန် (Functions) အဓိက ပန် သာ် ရ- # '''ပရေင် ဖန်ဇန် (Planning):''' ပွမဖျေဟ် တင်ရန်တၟအ်၊ အစဳအဇန်၊ ကေုာံ သြန်ဗጀት သွက် အနာဂတ်။ # '''ပရေင် လဒက်ပ္တန် (Organizing):''' ပွမပါ်ပရအ် တာလျိုင် ကေုာံ အခေါင်အရာ ပ္ဍဲ ဂကောံ။ # '''ပရေင် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် (Leading):''' ပွမကဵု ဇြဟတ် စိုတ် ကေုာံ စၞောန်ထ္ၜး ဂၠံင်တရဴ ကု သၟာကမၠောန် တအ်။ # '''ပရေင် ထိင်ဒဝ် (Controlling):''' ပွမသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ရလဒ် ကမၠောန် တုဲ ပလေဝ်ပလေတ် ညံင်ဂွံ စိုပ် တင်ရန်တၟအ်။ ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် မ္ဂး ပရေင်စီစောန် ဒြဟတ် မၞိဟ် (Human Resource Management) ဝွံ လေဝ် ဒှ် အရာ မကိစ္စ ဇၞော် မွဲ ရ။ ညးမအုပ်ကွပ် တအ် ဒး စွံ အာရီု လတူ ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သၟာကမၠောန် ဇကု ရ။<ref>Robbins, S. P., & Coulter, M. (2017). Management (14th ed.). Pearson.</ref> == ၆. သြန်ဘဏ္ဍာ ကေုာံ စရင်အင် (Finance and Accounting) == [[File:Accounting and Finance concept.jpg|thumb|left|250px|စရင်အင် ကေုာံ သြန်ဘဏ္ဍာ ဂှ် ဒှ် အရေဝ်ဘာသာ ပရေင်ကမၠောန် ရ။]] သြန်ဘဏ္ဍာ (Finance) ဂှ် ဒှ် "ဆီ" သွက် ပရေင်ကမၠောန် မွဲ ဂွံ ချဳဒရာင် မာန် ရ။ ပရေင်ကမၠောန် မွဲမွဲ သွက်ဂွံ စကၠောန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဇၞော်မောဝ် အာ ဂှ် ဒး နွံ ကု သြန်တမ် (Capital) ရ။ သြန်တမ် ဏအ် ဂှ် မလေပ် ကလိဂွံ နူကဵု တၠဒြပ် ညးမစုတ် သြန် (Investors)၊ ဘဏ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး သွံ ရှယ်ယာ (Stocks) ပ္ဍဲ ဗွိုင်ဖျာ ရ။ စရင်အင် (Accounting) ဝွံ ဒှ် "အရေဝ်ဘာသာ" သွက် ပရေင်ကမၠောန် ရ။ ဍေံ ဂှ် ဒှ် ပွမစၟတ်သမ္တီ၊ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ လဴထ္ၜး ပရူ သြန် မလုပ် တိတ် ပ္ဍဲ ကုမ္ပဏဳ ရ။ လိက်စရင် အဓိက မၞုံ ပ္ဍဲ ကုမ္ပဏဳ မွဲမွဲ ဂှ် ဒှ် လိက်စရင် သြန်ပရဲ-ကျဟောမ် (Income Statement) ကေုာံ လိက်စရင် ဌာန်ဒတန် သြန် (Balance Sheet) တအ် ရ။ လိက်စရင် တအ် ဏအ် ဝွံ ရီုဗင် ကဵု ညးမအုပ်ကွပ် တအ် ညံင်ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်တ် မာန် ရ။<ref>Weygandt, J. J., Kimmel, P. D., & Kieso, D. E. (2015). Financial Accounting (9th ed.). Wiley.</ref> == ၇. ပရေင်မာကေတ်တင် ကေုာံ သွံရာန် (Marketing and Sales) == ပရေင်မာကေတ်တင် (Marketing) ဝွံ ဒှ် ပွမလ္ၚတ် ပၟိက်စိုတ် ညးလွပ် တုဲ ဖန်ဗဒှ်၊ လလောင်တြး ကေုာံ သွံရာန် ကပေါတ် သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် ကဵု တင်မၞုံပၟိက် တအ် ဂှ် ရ။ သ္ဇိုင် ပရေင်မာကေတ်တင် ဂှ် ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု "4 Ps" ရ- * '''Product (ကပေါတ်):''' အရာ မကၠောန် ပတိတ် သွက်ဂွံ သွံ။ * '''Price (ၚုဟ်မး):''' သြန် ညးလွပ် တအ် မဒး ကဵု သွက် ကပေါတ် ဂှ်။ * '''Place (ဒၞာဲ):''' ဗီုလဵု ဂွံ ပလံင် ကပေါတ် စိုပ် ဇရေင် ညးလွပ်။ * '''Promotion (ပရေင်လလောင်တြး):''' ဗီုလဵု ဂွံ ကဵု ညးလွပ် တအ် တီ ပရူ ကပေါတ် ဏအ် (ဥပမာ- ကြော်ငြာ)။ ကဏ္ဍ သွံရာန် (Sales) ဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍ မဆက်စၠောအ် တိုက်ရိုက် ကု ညးလွပ် တုဲ၊ ညးတအ် ဒး နွံ ကု အစောံစရာဲ ဟီုတွံ ကေုာံ ပံက် ပရေင်မိတ်သဟာယ ကု ညးလွပ် တအ် ရ။<ref>Kotler, P., & Armstrong, G. (2018). Principles of Marketing (17th ed.). Pearson.</ref> == ၈. သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေင်ကမၠောန် (Business Law and Ethics) == ဇၟာပ် ပရေင်ကမၠောန် အိုတ်သီု ဂှ် ဒး ကၠောန် အတိုင် သၞောဝ်ဥပဒေ မဖျေဟ် လဝ် နကဵု အလဵုအသဳ ဍုင် တအ် ရ။ သၞောဝ်ဥပဒေ ပရေင်ကမၠောန် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု- * '''သၞောဝ် လိက်ကသုက် (Contract Law):''' ပွမထပက် စၟတ်တဲ အကြာ ညးမရာန် ကေုာံ ညးမသွံ။ * '''သၞောဝ် အခေါင်ပိုင်ပြဳ ဉာဏ်ပညာ (Intellectual Property):''' ပွမစဵုဒၞာ မူပိုင်ခွင့်၊ တံဆိပ် (Trademarks) ကေုာံ မူပိုင် ကပေါတ် (Patents)။ * '''သၞောဝ် သၟာကမၠောန် (Employment Law):''' ပွမမင်မဲ အခေါင်အရာ၊ လစာ ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ သၟာကမၠောန် တအ်။ ပါဲနူ သၞောဝ်ဥပဒေ တုဲ၊ ပရေင် ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ပရေင်ကမၠောန် (Business Ethics) ဂှ် လေဝ် ကိစ္စ ဇၞော် လောန် ရ။ ကုမ္ပဏဳ တအ် ဝွံ ဒး ကၠောန် ကမၠောန် နကဵု စေတနာ မသ္အးဇ္ၚး၊ ဟွံလီကသေက် ကေုာံ ဒး မင်မဲ ယေန်သၞာင် ရ။<ref>Cross, F. B., & Miller, R. L. (2014). The Legal Environment of Business: Text and Cases. Cengage Learning.</ref> == ၉. ပရေင်ကမၠောန် ဒဳဂျဳတေဝ် ကေုာံ နဲပညာ (Digital Business and Tech) == စိုပ် ခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ မ္ဂး နဲပညာ (Technology) ဝွံ ပြံင်လှာဲ ထောအ် ဗီုပြင် ပရေင်ကမၠောန် အလုံအိုတ်သီု ရ။ [[အဳ-ကဝ်မာတ်]] (E-commerce) မပ္တံ ကု Amazon ဟွံသေင်မ္ဂး Shopee တအ် ဂှ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် ညံင် ဗွိုင်ဖျာ ဂွံ ပံက် ဒၟံင် ၂၄ နာဍဳ လတူ အေန်တာနဲ ရ။ ပါဲနူ ဂှ် နဲပညာ တၟိဂမၠိုင် မပ္တံ ကု ဒေတာ ဇၞော် (Big Data) ကေုာံ [[ဉာဏ်ပညာ ကလုပ်]] (AI) တအ် ဝွံ ရီုဗင် ကဵု ကုမ္ပဏဳ တအ် ညံင်ဂွံ တီ ပၟိက်စိုတ် ညးလွပ်၊ ညံင်ဂွံ ဖန်ဇန် မာကေတ်တင် ကေုာံ ညံင်ဂွံ ပတိတ် ကပေါတ် ညံင်ဂွံ ခိုဟ် တိုန် ရ။ ဒေတာ ကေုာံ အေန်တာနဲ ဂှ် ဒှ် ကပေါတ် သဘာဝ အဓိက သွက် ပရေင်ကမၠောန် ခေတ်လၟုဟ် ရ။<ref>Laudon, K. C., & Traver, C. G. (2019). E-commerce 2019: Business, Technology and Society (15th ed.). Pearson.</ref> == ၁၀. အနာဂတ် ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ (Future Trends and CSR) == ပ္ဍဲ အနာဂတ် မ္ဂး ပရေင်ကမၠောန် တအ် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ သွက်ဂွံ ဂၠာဲ သြန်ပရဲ ဓဝ် ရ၊ ညးတအ် ဒး စွံ အာရီု လတူ ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် ကီု ရ။ ဣဏအ် ဂှ် ညးကော် စ တာလျိုင် ဂကောံမၞိဟ် သွက် ကုမ္ပဏဳ (Corporate Social Responsibility - CSR) ဟွံသေင်မ္ဂး ESG (Environmental, Social, and Governance) ရ။ ကုမ္ပဏဳ ခေတ်တၟိ တအ် ဒး ဖအောန် ဖျေဟ် ဓါတ် ကာဗောန် (Carbon footprint)၊ ဒး စကာ ဒြဟတ် သဘာဝ မကလေင် ကတဵုဒှ် မာန် (Renewable energy)၊ ကေုာံ ဒး ထံက်ပင် ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် ညးဍုင်ကွာန် ရ။ ပရေင်ကမၠောန် မမင်မဲ သဘာဝ (Sustainable business) ဂှ် ဟေင် မာန် တန်တဴ အာ လအ်လ ပ္ဍဲ ဗွိုင်ဖျာ အနာဂတ် ဏောင် မဒှ် ရ。<ref>Crane, A., Matten, D., Glozer, S., & Spence, L. (2019). Business Ethics: Managing Corporate Citizenship and Sustainability in the Age of Globalization (5th ed.). Oxford University Press.</ref> [https://www.youtube.com/watch?v=J8_Jv9oK_uU လ္ၚတ်ရံင် ဗီုလဵု စတန် ပရေင်ကမၠောန် မွဲမွဲ (YouTube)] == မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ သက်သဳဂမၠိုင် (References) == <references /> == ဆက် လ္ၚတ် ရံင် (See also) == * [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Economics) * [[ပရေင်သွံရာန်]] (Trade) * [[ဗွိုင်ဖျာ]] (Market) == လေန် မ္ၚး (External links) == * [https://en.wikipedia.org/wiki/Business Business] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက် {{Navbox | name = ပရေင်ကမၠောန် | title = [[ပရေင်ကမၠောန်]] ကေုာံ ဗွိုင်ဖျာ သြန်ဘဏ္ဍာ | listclass = hlist | state = uncollapsed | group1 = လဒက်ပ္တန် အဓိက | list1 = * [[ပူဂိုလ်ပိုင်]] * [[ပံင်ကောံ]] * [[ကုမ္ပဏဳ]] * [[သမဝါယမ]] | group2 = ကဏ္ဍလပါ် | list2 = * [[ပရေင်စီစောန်]] * [[မာကေတ်တင်]] * [[စရင်အင်]] * [[ဒြဟတ် မၞိဟ်]] | group3 = မဆက်စပ် | list3 = * [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] * [[သြန်ပရဲ]] * [[ဗွိုင်ဖျာ]] * [[အဳ-ကဝ်မာတ်]] }} [[ကဏ္ဍ:ပရေင်ကမၠောန်]] [[ကဏ္ဍ:ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] [[ကဏ္ဍ:သြန် ကေုာံ ဗွိုင်ဖျာ]] afrgddbqkvyynr5w5o04svnxxp519f6 0 11046 54816 2026-05-10T12:14:46Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Use dmy dates|date=May 2026}} {{Infobox religion | name = ပစ္စယ် ၂၄ ပြကာ <br> (The 24 Patthana Conditions) | image = [[File:The Sixth Week-The Buddha in the Ratanaghara.jpg|250px|center|ကျာ်တြဲ ဃော စင်ခြင် ပၟဝ် ဓရ်ပဋ္ဌာန်]] | caption = ကျာ်တြဲ သဗ္ဗညု ဃော မစင်..." 54816 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=May 2026}} {{Infobox religion | name = ပစ္စယ် ၂၄ ပြကာ <br> (The 24 Patthana Conditions) | image = [[File:The Sixth Week-The Buddha in the Ratanaghara.jpg|250px|center|ကျာ်တြဲ ဃော စင်ခြင် ပၟဝ် ဓရ်ပဋ္ဌာန်]] | caption = ကျာ်တြဲ သဗ္ဗညု ဃော မစင်ခြင် ပၟဝ် ဓရ်ပဋ္ဌာန် ပ္ဍဲ သတ္တာဟ စတုတ္ထ (ရတနာဃရ) မဖန်ဗဒှ် ညံင် လျး တြဴ သာ် ဂွံ ယးတၟး တိတ် ကၠုင်။ | religion = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] | language = [[ပါဠိ]] | text = [[ပြကိုဟ်ပဋ္ဌာန်]] (Patthana), [[အဘိဓရ်]] | fundamental_idea = ဟိုတ် ကေုာံ ဖဵု (Cause and Conditioned Effect) | key_concept = ပစ္စယ (Condition), ပစ္စယုပ္ပန် (Conditioned thing) | total = ၂၄ ပြကာ }} '''ပစ္စယ် ၂၄ ပြကာ''' ({{lang-en|The 24 Conditions / Conditional Relations of Patthana}}) ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဓရ်ပဋ္ဌာန် ၂၄ ပစ္စယ်''' ဝွံ ဒှ် ဓရ် မၞုံ ပ္ဍဲ ကျာံ ပြကိုဟ်ပဋ္ဌာန် မဒှ် ပြကိုဟ် သတ္တမ (လက်ကရဴ အိုတ် ကေုာံ ဇၞော် အိုတ်) ပ္ဍဲ တိုက် [[အဘိဓရ်]] ရ။ ဓရ်ပဋ္ဌာန် ဝွံ လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ထ္ၜး ကဵု သဘောၚ်ဓဝ် ဟိုတ် (Cause) ကေုာံ ဖဵု (Effect)၊ ကေုာံ ပွမဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် အကြာ ရုပ် (Physical phenomena) ကေုာံ နာမ် (Mental phenomena) အလုံ သတ္တလောက ကေုာံ သင်္ခါရလောက အိုတ်သီု ရ။ ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ မ္ဂး ပြကိုဟ်ပဋ္ဌာန် ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် မဇြိုဟ်နက် အိုတ် တုဲ၊ သဘောၚ်ဓဝ် ဏအ် ဝွံ ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ အရာ အိုတ်သီု ပ္ဍဲ လောက ဏအ် ဝွံ ဟွံကတဵုဒှ် ကၠုင် နကဵု ဟိုတ် မွဲ ဓဝ် တုဲ၊ ဍေံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် နကဵု အရာ မထံက်ပင် (ပစ္စယ်) ဗွဲမဂၠိုင် မဆက်စပ် ဇာတ် လဝ် ညံင်ရဴ ဇာ တအ် ရ။ == ၁. နိဒါန် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Meaning) == စပ် ကု ဝေါဟာရ ပါဠိ "ပဋ္ဌာန" (Patthana) ဏအ် မ္ဂး "ပ" ဝွံ မၞုံ အဓိပ္ပါယ် 'ဗွဲမစိစောန်၊ ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠင်' တုဲ "ဌာန" ဂှ် မၞုံ အဓိပ္ပါယ် 'ဟိုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပစ္စယ်' ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပဋ္ဌာန် မ္ဂး ဂှ် ဒှ် 'ပွမတွံ ထ္ၜး ဟိုတ် ပစ္စယ် ဗွဲမစိစောန် တၞဟ်ဟ်သာ်' ရ။ ဝေါဟာရ "[wikt:mnw:ပစ္စယ်|ပစ္စယ်]" (Paccaya) ဝွံ မၞုံ အဓိပ္ပါယ် အရာ မထံက်ပင် ဟွံသေင်မ္ဂး အရာ မရီုဗင် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် အရာ မွဲသ္အာင် (ဖဵု) ဂွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။ ဥပမာ - တၞံဆု မွဲ တၞံ ဂွံ ဇၞော်မောဝ် တိုန် မ္ဂး မဗဳဇ (Seed) ဂှ် ဒှ် ဟိုတ် တမ်မူလ ရ၊ ဆဂး ဍာ်၊ ဓါတ်တိ၊ လျးတ္ၚဲ တအ် ဂှ် ဒှ် "ပစ္စယ်" မထံက်ပင် ညံင် တၞံဆု ဂှ် ဂွံ ဂျိုင် ကေုာံ ဇၞော် တိုန် ရ။ တၠပညာ အဘိဓရ် တအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ဒဒှ်ရ သတ္တံ ကေုာံ လောက ဏအ် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် နကဵု ဓရ် ပစ္စယ် ၂၄ ပြကာ ဏအ် ရ။<ref>Bodhi, Bhikkhu. (2000). *A Comprehensive Manual of Abhidhamma*. BPS Pariyatti Editions.</ref> == ၂. ဝင် ကေုာံ ပြကိုဟ်ပဋ္ဌာန် (History and the Patthana Text) == [[File:Flag of Buddhism.svg|thumb|right|250px|အလာံသာသနာ မၞုံ ကု လျး တြဴ သာ် မကတဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲ အခိင် ကျာ်တြဲ စင်ခြင် ပၟဝ် ဓရ်ပဋ္ဌာန်]] အတိုင် ဝင် သာသနာ မ္ဂး၊ ကြဴနူ ကျာ်တြဲ သဗ္ဗညု ဂွံ ဒှ် ကျာ် အာစိုပ် သမ္မာသမ္ဗောဓိ ညာဏ် တုဲ ပ္ဍဲ သတ္တာဟ စတုတ္ထ (ပန် သတ္တဟ) မကော်စ ရတနာဃရ သတ္တာဟ ဂှ်၊ ကျာ်တြဲ ညိင် သ္ၚိတ်ဇြ တုဲ စင်ခြင် ပၟဝ် ဓရ် အဘိဓရ် ၇ ကျာံ ရ။ ကာလ ကျာ်တြဲ စင်ခြင် ဓရ် ဓမ္မသင်္ဂဏဳ စဵုကဵု ယမိုက် ဂှ် ဉာဏ် ကျာ်တြဲ ဝွံ ဟွံဂွံ သၠးလး တန်တဴ ဇေတ်တ် ဏီ ရ။ ဆဂး ကာလ လုပ် စိုပ် ပြကိုဟ် မရနုက် ကု ထပှ် မဒှ် ပြကိုဟ် မဟာပဋ္ဌာန် ဏအ် မ္ဂး ဉာဏ် သဗ္ဗညုတ ကျာ်တြဲ ဂှ် သၠးလး တုဲ ကျေဝ်ဂေါဝ် တဴ ဗွဲမလောန် တုဲ လျး တြဴ သာ် (ဆဗ္ဗဏ္ဏရံသဳ) ပြးတိတ် ကၠုင် နူ ခန္ဓကာယ ကျာ်တြဲ ရ။<ref>Narada Maha Thera. (1987). *A Manual of Abhidhamma (Abhidhammattha Sangaha)*. Buddhist Missionary Society.</ref> ပြကိုဟ်ပဋ္ဌာန် ဝွံ ဇၞော်လှဲလး လောန် တုဲ ညးကော် စ "မဟာပကရဏ" (Maha Pakarana - The Great Book) ရ။ ယဝ်ရ တက်ပတိတ် နကဵု လိက် မ္ဂး ဍေံ ဒှ် လိက် အုပ် ဇၞော် ၅ အုပ် မၞုံ ကု မုက်လိက် မဂၠိုင် ကု လ္ၚီ ရ။ == ၃. ပစ္စယ် (၂၄) ပြကာ (၁-၆) (The 24 Conditions: 1-6) == ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ဝွံ ဒှ် ပရူပရာ အဓိပ္ပါယ် ဓရ် ပစ္စယ် ၂၄ ပြကာ မပါ်ခြာ ထ္ၜး လဝ် ရ- {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ ပစ္စယ် ၂၄ ပြကာ: စရင် ၁ စဵုကဵု ၆ |- ! လၟေင် !! ယၟု ပစ္စယ် (ပါဠိ) !! ယၟု ပစ္စယ် (မန်) !! ပွံက် အဓိပ္ပါယ် |- | ၁ || '''ဟေတုပစ္စယော''' || ဟိုတ်ပစ္စယ် (Root Condition) || ညံင်ရဴ ရိုဟ်ကၞက် တၞံဆု မဗိုန်ခိုင် ကီု၊ ဟိုတ် တြဴ သာ် (လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ၊ အလောဘ၊ အဒေါသ၊ အမောဟ) ဝွံ မထံက်ပင် ကဵု ဓရ် မကတဵုဒှ် မွဲစွံ (သဟဇာတ်) တအ် ညံင်ဂွံ ဗိုန်ခိုင် ရ။ |- | ၂ || '''အာရမ္မဏပစ္စယော''' || အာရီုပစ္စယ် (Object Condition) || ညံင်ရဴ ဒစုန် မထံက်ပင် ညး မဍိုန်လျ ကီု၊ အာရီု တြဴ သာ် (ရူပါရီု၊ သဒ္ဒါရီု...) ဝွံ မထံက်ပင် ကဵု စိုတ် ကေုာံ စေတသိက် တအ် ညံင်ဂွံ ကတဵုဒှ် မာန် ရ။ |- | ၃ || '''အဓိပတိပစ္စယော''' || အဓိပတိပစ္စယ် (Predominance Condition) || ညံင်ရဴ သၟိင်စက္ကဝဝ် မအုပ်ဓလီု သဗ္ဗ ကီု၊ ဓရ် ဆန္ဒ၊ ဝဳရိယ၊ စိတ္တ၊ ဝဳမံသ တအ် ဝွံ မအုပ်ဓလီု တုဲ ထံက်ပင် ကဵု ဓရ် မကတဵုဒှ် မွဲစွံ တအ် ရ။ |- | ၄ || '''အနန္တရပစ္စယော''' || အနန္တရပစ္စယ် (Proximity Condition) || ညံင်ရဴ သၟိင်စက္ကဝဝ် မစုတိ အာ တုဲ သၟိင်စဍာ် ဆက် ဒုင် အာဲ နန် ကီု၊ စိုတ် မပၠိုတ် အာ ကိုပ်ကၠာ ဂှ် မထံက်ပင် ကဵု စိုတ် မကတဵုဒှ် တၟိ ညံင်ဂွံ ကတဵုဒှ် ညံင် ဟွံဂွံ သ္ကုတ် အာ ရ။ |- | ၅ || '''သမနန္တရပစ္စယော''' || သမနန္တရပစ္စယ် (Contiguity Condition) || သဘောၚ်ဓဝ် တုပ် ကု အနန္တရပစ္စယ် ရ။ စိုတ် မပၠိုတ် အာ ခိုဟ်ဟ် ကိုပ်ကၠာ ဂှ် မထံက်ပင် ကဵု စိုတ် မကတဵုဒှ် တၟိ ရ။ |- | ၆ || '''သဟဇာတပစ္စယော''' || သဟဇာတပစ္စယ် (Co-nascence Condition) || ညံင်ရဴ ပၟတ် ကေုာံ လျး ကတဵုဒှ် မွဲစွံ ကီု၊ ဓရ် မကတဵုဒှ် မွဲစွံ တအ် ဝွံ ထံက်ပင် ကဵု ရေင်သကအ် ပ္ဍဲ အခိင် ကတဵုဒှ် ဂှ် ရ။<ref>Ledi Sayadaw. (1999). *The Buddhist Philosophy of Relations*. Wheel Publication No. 331/333.</ref> |} == ၄. ပစ္စယ် (၂၄) ပြကာ (၇-၁၂) (The 24 Conditions: 7-12) == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ ပစ္စယ် ၂၄ ပြကာ: စရင် ၇ စဵုကဵု ၁၂ |- ! လၟေင် !! ယၟု ပစ္စယ် !! ယၟု ပစ္စယ် (မန်) !! ပွံက် အဓိပ္ပါယ် |- | ၇ || '''အညမညပစ္စယော''' || အညမညပစ္စယ် (Mutuality Condition) || ညံင်ရဴ ဒယိုင် ပိ တၞုင် မသ္ပ ဒစုန် လတူ ရေင်သကအ် ကီု၊ ဓရ် တအ် ဝွံ ထံက်ပင် ကဵု ရေင်သကအ် လတူ ရေင်သကအ် ရ။ |- | ၈ || '''နိဿယပစ္စယော''' || နိဿယပစ္စယ် (Support Condition) || ညံင်ရဴ တိ မဒှ် ဌာန်ဒတန် သွက် တၞံဆု ကီု၊ ဓရ် မဒှ် ဌာန်ဒတန် ဂှ် ထံက်ပင် ကဵု ဓရ် မဗဒါဲ နိဿဲ တအ် ရ။ |- | ၉ || '''ဥပနိဿယပစ္စယော''' || ဥပနိဿယပစ္စယ် (Decisive Support) || ညံင်ရဴ ဗြဲ ဇၞော် မထံက်ပင် ကဵု တၞံဆု ညံင်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ကီု၊ ဓရ် မၞုံ ကု ဒြဟတ် ထတ် လောန် ဂှ် ထံက်ပင် ကဵု ဓရ် မကတဵုဒှ် ကြဴ တအ် ရ။ |- | ၁၀ || '''ပုရေဇာတပစ္စယော''' || ပုရေဇာတပစ္စယ် (Pre-nascence Condition) || ညံင်ရဴ မိအံက် မသၠးဂၠံဂဝ် ကၠာ တုဲ မလွဳပရာ ကောန် မကတဵုဒှ် ကြဴ ကီု၊ ရုပ် မကတဵုဒှ် ကၠာ (မတ်, ကတောဝ်...) တအ် ဝွံ ထံက်ပင် ကဵု နာမ် (စိုတ်) မကတဵုဒှ် ကြဴ ရ။ |- | ၁၁ || '''ပစ္ဆာဇာတပစ္စယော''' || ပစ္ဆာဇာတပစ္စယ် (Post-nascence Condition) || ညံင်ရဴ ကောန်ၚာ် မကတဵုဒှ် ကြဴ တအ် မထံက်ပင် ပ္ဍဲ မိမ တအ် ကီု၊ စိုတ် ကေုာံ စေတသိက် မကတဵုဒှ် ကြဴ ဝွံ ထံက်ပင် ကဵု ခန္ဓကာယ ရုပ် မကတဵုဒှ် ကၠာ ညံင်ဂွံ ဂျိုင် အာ ရ။ |- | ၁၂ || '''အာသေဝနပစ္စယော''' || အာသေဝနပစ္စယ် (Repetition Condition) || ညံင်ရဴ ပွမဗှ် လိက် ထပ် ကဵု ထပ် တုဲ မလေပ် အာ ကီု၊ ဇောဝ် စိုတ် (Javana) မကတဵုဒှ် ကိုပ်ကၠာ ဂှ် မထံက်ပင် ကဵု ဇောဝ် စိုတ် မကတဵုဒှ် ကြဴ ညံင်ဂွံ ထတ်စောံ အာ ရ။<ref>Nyanatiloka Thera. (1980). *Buddhist Dictionary: Manual of Buddhist Terms and Doctrines*. BPS.</ref> |} == ၅. ပစ္စယ် (၂၄) ပြကာ (၁၃-၁၈) (The 24 Conditions: 13-18) == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ ပစ္စယ် ၂၄ ပြကာ: စရင် ၁၃ စဵုကဵု ၁၈ |- ! လၟေင် !! ယၟု ပစ္စယ် !! ယၟု ပစ္စယ် (မန်) !! ပွံက် အဓိပ္ပါယ် |- | ၁၃ || '''ကမ္မပစ္စယော''' || ကမ္မပစ္စယ် (Kamma Condition) || ညံင်ရဴ မဗဳဇ မဖန်ဗဒှ် ကဵု ဖဵု ဍေံ ကီု၊ စေတနာ ကံ (Kamma) ဝွံ မထံက်ပင် ကဵု ဓရ် မကတဵုဒှ် မွဲစွံ ကေုာံ ဖဵု မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရ။ |- | ၁၄ || '''ဝိပါကပစ္စယော''' || ဝိပါကပစ္စယ် (Kamma-result Condition) || ညံင်ရဴ ကျာ မၜိုဟ်သြိုဟ် မထံက်ပင် ညး မဇူဒီု ကီု၊ နာမ် ဝိပါက် (ဖဵု) တအ် ဝွံ မထံက်ပင် ကဵု ရေင်သကအ် ညံင်ဂွံ ၜိုဟ်သြိုဟ် ညိင်ဝတ် ရ။ |- | ၁၅ || '''အာဟာရပစ္စယော''' || အာဟာရပစ္စယ် (Nutriment Condition) || ညံင်ရဴ ဒစုန် မထံက်ပင် သ္ၚိ ညံင် ဟွံဂွံ လီု ကီု၊ ရုပ် အာဟာရ (စၞ) ကေုာံ နာမ် အာဟာရ တအ် ဝွံ မထံက်ပင် ကဵု ရုပ်နာမ် ညံင်ဂွံ တန်တဴ အာ မာန် ရ။ |- | ၁၆ || '''ဣန္ဒြိယပစ္စယော''' || ဣန္ဒြိယပစ္စယ် (Faculty Condition) || ညံင်ရဴ အမာတ် ဇၞော် မအုပ်ဓလီု ကမၠောန် ကီု၊ ဣန္ဒြေ ၂၂ သာ် (မတ်, ကတောဝ်, ဇဳဝိတ...) ဝွံ မအုပ်ဓလီု တုဲ ထံက်ပင် ကဵု ဓရ် မဆက်စပ် တအ် ရ။ |- | ၁၇ || '''ဇျာနပစ္စယော''' || ဇျာနပစ္စယ် (Jhana Condition) || ညံင်ရဴ တၠရသိ မစွံ အာရီု ပ္ဍဲ ပွမဇၞော်ပၟဝ် ကီု၊ ဇျာန် အင် ၇ သာ် (ဝိတက်, ဝိစာရ, ပဳတိ...) ဝွံ မထံက်ပင် ကဵု ဓရ် မကတဵုဒှ် မွဲစွံ တအ် ညံင်ဂွံ စွံ အာရီု ဗိုန်ခိုင် ရ။ |- | ၁၈ || '''မဂ္ဂပစ္စယော''' || မဂ္ဂပစ္စယ် (Path Condition) || ညံင်ရဴ က္ၜင် မရီုဗင် ပလံင် ဏာ မၞိဟ် စိုပ် သြင် ကီု၊ မဂ္ဂင် ၁၂ သာ် (သမ္မာဒိဋ္ဌိ...) ဝွံ မထံက်ပင် ကဵု ဓရ် တအ် ညံင်ဂွံ စိုပ် အာ ဒဒိုက် ဟွံသေင်မ္ဂး နိဗ္ဗာန် ရ။<ref>Sayadaw U Narada. (1969). *Conditional Relations (Patthana)*. Pali Text Society.</ref> |} == ၆. ပစ္စယ် (၂၄) ပြကာ (၁၉-၂၄) (The 24 Conditions: 19-24) == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ ပစ္စယ် ၂၄ ပြကာ: စရင် ၁၉ စဵုကဵု ၂၄ |- ! လၟေင် !! ယၟု ပစ္စယ် !! ယၟု ပစ္စယ် (မန်) !! ပွံက် အဓိပ္ပါယ် |- | ၁၉ || '''သမ္ပယုတ္တပစ္စယော''' || သမ္ပယုတ္တပစ္စယ် (Association Condition) || ညံင်ရဴ ဍာ် တှ် ကေုာံ ဍာ် မနှဴ ရေင်သကအ် ကီု၊ နာမ်ဓရ် တအ် ဝွံ ကတဵုဒှ် မွဲစွံ၊ ပၠိုတ် မွဲစွံ၊ အာရီု မွဲစွံ တုဲ မထံက်ပင် ရေင်သကအ် ရ။ |- | ၂၀ || '''ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယော''' || ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယ် (Dissociation Condition) || ညံင်ရဴ ဍာ် ကေုာံ ကၠေင် မဟွံနှဴ ရေင်သကအ် ကီု၊ ရုပ် ကေုာံ နာမ် ဝွံ ၜိုန်ရ ဟွံနှဴ ရေင်သကအ် ကီု လေဝ် ထံက်ပင် ဒၟံင် ရေင်သကအ် ရ။ |- | ၂၁ || '''အတ္ထိပစ္စယော''' || အတ္ထိပစ္စယ် (Presence Condition) || ညံင်ရဴ တိ မထံက်ပင် ကဵု တၞံဆု မနွံ ဒၟံင် ကီု၊ ဓရ် မနွံ ဒၟံင် (ဃော မကတဵုဒှ် ဒၟံင်) တအ် ဝွံ မထံက်ပင် ကဵု ဓရ် မဆက်စပ် တအ် ရ။ |- | ၂၂ || '''နတ္ထိပစ္စယော''' || နတ္ထိပစ္စယ် (Absence Condition) || ညံင်ရဴ လျး သ္ၚောဲ အာ တုဲ ဂၠု မကတဵုဒှ် ကၠုင် ကီု၊ စိုတ် မပၠိုတ် အာ တုဲ ဟွံမဲ တအ် ဂှ် မထံက်ပင် ကဵု စိုတ် မကတဵုဒှ် တၟိ ရ။ |- | ၂၃ || '''ဝိဂတပစ္စယော''' || ဝိဂတပစ္စယ် (Disappearance Condition) || သဘောၚ်ဓဝ် တုပ် ကု နတ္ထိပစ္စယ် ရ။ ဓရ် မကၠေအ် အာ တအ် ဂှ် မထံက်ပင် ကဵု ဓရ် တၟိ ညံင်ဂွံ ကတဵုဒှ် ရ။ |- | ၂၄ || '''အဝိဂတပစ္စယော''' || အဝိဂတပစ္စယ် (Non-disappearance Condition) || သဘောၚ်ဓဝ် တုပ် ကု အတ္ထိပစ္စယ် ရ။ ဓရ် မဟွံကၠေအ် အာ ဏီ တအ် ဝွံ မထံက်ပင် ကဵု ဓရ် တၞဟ်ဟ် ရ။<ref>Nina van Gorkom. (2010). *Abhidhamma in Daily Life*. Zolag.</ref> |} == ၇. ပွမဆက်စပ် ကေုာံ သဘောၚ်ဓဝ် (Interrelations and Nature of Conditions) == ပ္ဍဲ ပြကိုဟ်ပဋ္ဌာန် မ္ဂး သွက်ဂွံ လ္ၚတ် သဘောၚ်ဓဝ် ပစ္စယ် မ္ဂး ဒး တီ လဝ် အရာ အဓိက ၃ သာ် ရ- * '''ပစ္စယ''' (Paccaya - Conditioning State): အရာ မဒှ် ဟိုတ် မထံက်ပင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး အရာ မကဵု ဒြဟတ် ကု ညးတၞဟ်။ * '''ပစ္စယုပ္ပန်''' (Paccayuppanna - Conditioned State): အရာ မဒှ် ဖဵု ဟွံသေင်မ္ဂး အရာ မကတဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူ ပစ္စယ။ * '''ပစ္စနိက်''' (Paccanika - Opposing State): အရာ မဟွံကတဵုဒှ် ကၠုင် ဟွံသေင်မ္ဂး အရာ မဟွံပါလုပ် ပ္ဍဲ ဖဵု တအ် ဂှ် ရ။ ဓရ် ပဋ္ဌာန် ဝွံ ဗ္တောန် ထ္ၜး ကဵု ဒဒှ်ရ လောက ဏအ် ဝွံ ဒှ် ဒၟံင် သၞောတ် ကွန်ပျူတာ မဇၞော် လောန် မွဲ မဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။ ဟွံမဲ ကု အရာ မွဲမွဲ မကတဵုဒှ် ကၠုင် နကဵု အလဵုဇကု ဍေံ သၟး ရ။<ref>Karunadasa, Y. (2010). *The Theravada Abhidhamma: Its Inquiry into the Nature of Conditioned Reality*. HKU.</ref> == ၈. ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် ကေုာံ ပဋ္ဌာန် (Dependent Origination and Patthana) == [wikt:mnw:ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်|ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်] (Paticcasamuppada) ကေုာံ ပဋ္ဌာန် (Patthana) ဝွံ ဒှ် ဓရ် မဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် အဓိက ပ္ဍဲ ပရေင် သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ရ။ * '''ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်''' ဝွံ ထ္ၜး ကဵု လၟေင် ဟိုတ် ကေုာံ ဖဵု မကတဵုဒှ် ဗွဲလၟေင် (A leads to B, B leads to C) မပ္တံ ကု 'အဝိဇ္ဇာ ပစ္စယာ သင်္ခါရ' ရ။ * '''ပဋ္ဌာန်''' ဝွံ ထ္ၜး ကဵု ဗီုပြင် မဆက်စပ် ဒၟံင် အကြာ ဟိုတ် ကေုာံ ဖဵု တအ် ဂှ် နကဵု နဲကဲ တၞဟ်ဟ်သာ် (How A leads to B) ရ။ ဥပမာ - အဝိဇ္ဇာ ဂှ် မထံက်ပင် ကဵု သင်္ခါရ နကဵု အာရမ္မဏပစ္စယ် ဟာ၊ ဥပနိဿယပစ္စယ် ဟာ ဂှ် ပဋ္ဌာန် ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ထ္ၜး လဝ် ရ。<ref>Buddhaghosa, Bhadantacariya. (1991). *The Path of Purification (Visuddhimagga)*. Translated by Bhikkhu Nanamoli. BPS.</ref> == ၉. တန်ဖျူ ကေုာံ ပွမဇၞော်ပၟဝ် ပ္ဍဲ လောက (Value and Practice in Daily Life) == ပွမလ္ၚတ် ဗှ် ကေုာံ ပၟဝ် ဓရ် ပဋ္ဌာန် ဝွံ ကလိဂွံ ဖဵု အကျိုး ဗွဲမဇၞော် ပ္ဍဲ ညးမပတှ်ေ သာသနာ တအ် ရ။ ၁။ '''ပွမတီ သဘောၚ်ဓဝ် အနတ္တ:''' ဟိုတ်နူ တီ လဝ် ဒဒှ်ရ အရာ အိုတ်သီု ကတဵုဒှ် ကၠုင် နကဵု ဟိုတ် ပစ္စယ် တုဲ၊ ပိုဲ ဂွံ လ္ၚတ် တီ ကေတ် ဒဒှ်ရ လောက ဏအ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု တၠ (Creator) ကေုာံ ဟွံမဲ ကု အတ္တ (Self) ဇေတ်တ် ရ။ ၂။ '''ပွမကလိဂွံ ကုသိုလ်:''' ပ္ဍဲ ဍုင်မန် ကေုာံ ဍုင်ဗၟာ မ္ဂး ညးတအ် မလေပ် ရွတ် ဖ္ဍေါတ် လိက် ပဋ္ဌာန် ၂၄ ပစ္စယ် ပ္ဍဲ ဌာန် ကျာ် ကေုာံ သ္ၚိ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင် ၜိုဟ်သြိုဟ်၊ စဵုဒၞာ အန္တရာယ်၊ ကေုာံ ကလိဂွံ ပါရမဳ သွက် နိဗ္ဗာန် ရ။<ref>Aung, Shwe Zan. (1910). *Compendium of Philosophy*. Pali Text Society.</ref> ၃။ '''ပွမဇၞော်ပၟဝ် ဝိပဿနာ:''' ပ္ဍဲ ပွမဇၞော်ပၟဝ် ကမ္မဌာန် မ္ဂး၊ ညးမဇၞော်ပၟဝ် တအ် ဒး လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဟိုတ် ကေုာံ ဖဵု ရုပ်နာမ် နကဵု သဘောၚ်ဓဝ် ပဋ္ဌာန် သွက်ဂွံ ညာတ် ကေတ် ဓရ် ဥဒယဗယဉာဏ် ရ။ == ၁၀. နိဿဲ ကေုာံ သက်သဳဂမၠိုၚ် (References and External Links) == <references /> '''လေန် ကေုာံ တင်နင် မ္ၚး (External Resources):''' * [https://www.youtube.com/watch?v=D-hE_tZ88_I ရွတ်ဖ္ဍေါတ် ပဋ္ဌာန် ၂၄ ပစ္စယ် နကဵု ရမျာင် မန် (YouTube)] * [[:en:Patthana|Patthana]] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်။ * ပြကိုဟ် [[အဘိဓမ္မတ္ထသၚ်္ဂဟ]] (Abhidhammattha Sangaha). {{Navbox | name = အဘိဓရ် | title = [[အဘိဓရ်]] ၇ ကျာံ ကေုာံ သဘောၚ်ဓဝ် | listclass = hlist | state = uncollapsed | group1 = ပြကိုဟ် အဘိဓရ် ၇ ကျာံ | list1 = * ဓမ္မသင်္ဂဏဳ * ဝိဘင်း * ဓာတုကထာ * ပုဂ္ဂလပညတ် * ကထာဝတ္ထု * ယမိုက် * [[ပြကိုဟ်ပဋ္ဌာန်|ပဋ္ဌာန်]] | group2 = ဓရ် ပရမတ္ထ ၄ ပါ် | list2 = * [[စိုတ်]] * [[စေတသိက်]] * [[ရုပ်]] * [[နိဗ္ဗာန်]] | group3 = ကဏ္ဍ မဆက်စပ် | list3 = * [[ပစ္စယ် ၂၄ ပြကာ]] * [[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]] * [[ခန္ဓ မသုန်]] * [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] }} [[ကဏ္ဍ:အဘိဓရ်]] [[ကဏ္ဍ:ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] [[ကဏ္ဍ:ပါဠိ]] [[ကဏ္ဍ:သဘောၚ်ဓဝ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ab1zyiifa199f2x8zx3xmv0wdlhf4o9 0 11047 54819 2026-05-11T02:39:57Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Use dmy dates|date=May 2026}} {{Infobox technology | name = ဒေတာဇၞော် (Big Data) | image = [[File:Internet map 1024.jpg|300px|center|လဒက်ပ္တန် အေန်တာနဲ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စၠောအ် ဒေတာ]] | caption = ဗီုပြင် ပရေင်ဆက်စၠောအ် ဒေတာ ပ္ဍဲ အေန်တာနဲ မဒှ်..." 54819 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=May 2026}} {{Infobox technology | name = ဒေတာဇၞော် (Big Data) | image = [[File:Internet map 1024.jpg|300px|center|လဒက်ပ္တန် အေန်တာနဲ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စၠောအ် ဒေတာ]] | caption = ဗီုပြင် ပရေင်ဆက်စၠောအ် ဒေတာ ပ္ဍဲ အေန်တာနဲ မဒှ် သဇိုင် သွက် ဒေတာဇၞော် ကေုာံ ပရေင်ဂိုင်သိပ် | field = [[သိပ္ပံ ဒေတာ]] (Data Science), [[သိပ္ပံ ကောမ်ပျူတာ]] | major_technologies = [[Hadoop]], [[Apache Spark]], [[NoSQL]] | characteristics = Volume, Velocity, Variety, Veracity, Value | core_concept = ပွမသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တင်နင် မဂၠိုင် ကေုာံ မလှဲလး မဟွံမာန် ကၠောန် နကဵု သၞောတ် တြေံ }} '''ဒေတာဇၞော်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''တင်နင် မဇၞော်လှဲလး''' ({{lang-en|Big Data}}) ဝွံ ဒှ် ပရေင်လ္ၚတ်၊ ကွတ်စက် ကေုာံ နဲကဲ သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Analyze)၊ ပတိတ် ကေတ် တင်နင် (Extract) ကေုာံ ဖန်ဇန် (Deal with) ဒေတာ မၞုံ ကု လၟိဟ် ဇၞော် လောန် ဟွံသေင်မ္ဂး မၞုံ ကု ဗီုပြင် မထုဲထံင် လောန် မဟွံမာန် ကၠောန် သ္ပ နကဵု ဆော့ဖ်ဝဲလ် (Software) ပရေင်ဖန်ဇန် ဒေတာ အတိုင် သၞောတ် တြေံ ဓမ္မတာ တအ် ရ။ ဒေတာဇၞော် ဝွံ ဍေံ ပါ်ခြာ လဝ် နကဵု လၟိဟ် မဂၠိုင်လောန် (Volume)၊ အသိင် မလုပ် ကၠုင် ပြဟ်လောန် (Velocity) ကေုာံ ဗီုပြင် ဒေတာ မၞုံ ဂၠိုင် ကု သာ် (Variety) ရ။ တ္ၚဲဏအ် မ္ဂး [[wikt:mnw:ဒေတာ|ဒေတာ]]ဇၞော် ဂှ် ဒှ် ဒြဟတ် သဇိုင် အဓိက ပ္ဍဲ ပရေင် ကမၠောန် ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်ထတ်ယုက်၊ ပရေင်အလဵုအသဳ ကေုာံ လဒက်ပ္တန် [[ဉာဏ်ပညာ ကလုပ်]] (Artificial Intelligence) အလုံ ဂၠးတိ ရ။ == ၁. နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == ဝေါဟာရ "ဒေတာဇၞော်" ဏအ် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ လၟိဟ် မဇၞော် ဂၠိုင် ဓဝ် ရ၊ ဍေံ သီု ဆက်စပ် ကု နဲပညာ မဂိုင်သိပ်၊ မဖန်ဇန် ကေုာံ မ[wikt:mnw:သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်|သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်] ဍေံ တအ် ကီု ရ。 သၞောတ် ဒေတာဘေ့စ် (Databases) ဓမ္မတာ မပ္တံ ကု RDBMS ဝွံ ဟွံမာန် ဒုင်ဒဝ် ကေတ် လၟိဟ် ဒေတာ မလုပ် ကၠုင် နူကဵု အေန်တာနဲ၊ မဳဒဳယာ ညးဍုင်ကွာန် (Social Media)၊ ကေုာံ သၞောတ် IoT (Internet of Things) တအ် ဏီ ရ။<ref>Laney, D. (2001). 3D Data Management: Controlling Data Volume, Velocity and Variety. META Group Research Note.</ref> ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၁ ဂှ် တၠပညာ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် Doug Laney ပံက် လဝ် အဓိပ္ပါယ် ဒေတာဇၞော် နကဵု အင်္ဂလက်သန် ၃ သာ် မတွံဂး 3Vs (Volume, Velocity, Variety) ရ။ ကြဴနူ ဏအ် ဂှ် တၠပညာ တအ် ထပ် စုတ် ကၠုင် Veracity (ပရေင်ဍာံပြ) ကေုာံ Value (တန်ဖျူ) တုဲ ဍေံ ဒှ် အာ 5Vs ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ရ။ ဒေတာဇၞော် ဏအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် ဂကောံ ကမ္မဏဳ တအ် ဂွံ ဆိင်ဆ ပရေင် အနာဂတ် ကေုာံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်တ် နကဵု သက်သဳ ဍာံပြ မာန် ရ။ == ၂. ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) == [[File:Data visualization.jpg|thumb|right|300px|ပရေင် ထ္ၜး ပျး ဒေတာ နကဵု ဗီုပြင် မတ် (Data Visualization) မဒှ် ကဏ္ဍ အဓိက ပ္ဍဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒေတာဇၞော်]] ဝင် ပရေင် ပကောံ ဒေတာ ဝွံ စကတဵုဒှ် လဝ် နူကဵု ခေတ် တမၠာ တေအ် ကီု လေဝ်၊ အရာ မကော် စ "ဒေတာဇၞော်" ဇေတ်တ် ဂှ် စ မံက်ဂတဝ် ကၠုင် ပ္ဍဲ အခိင် ခေတ် အေန်တာနဲ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် ပ္ဍဲ ကၞောတ် ၁၉၉၀ တအ် ကေုာံ စ ၂၀၀၀ တအ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၇ ဂှ် Michael Cox ကေုာံ David Ellsworth တအ် စကာ လဝ် ဝေါဟာရ "Big Data" ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ လိက်ပြကိုဟ် သိပ္ပံ ညးတအ် သွက်ဂွံ ဗၟံက် ထ္ၜး ပြသၞာ ကောမ်ပျူတာ မဟွံမာန် ဂိုင်သိပ် ဒေတာ မဂၠိုင် လောန် ရ။<ref>Cox, M., & Ellsworth, D. (1997). Application-controlled demand paging for out-of-core visualization. Proceedings of the 8th conference on Visualization '97.</ref> ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၅ ဂှ် ကမ္မဏဳ ဇၞော် မပ္တံ ကု Google ကေုာံ Yahoo! တအ် ကတဵုဒှ် ပြသၞာ သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ကေုာံ ဂိုင်သိပ် တင်နင် ပ္ဍဲ World Wide Web ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးတအ် ခၞံဗဒှ် လဝ် နဲပညာ တၟိ မကော် ဂး MapReduce တုဲ ကြဴနူ ဂှ် Doug Cutting ကေုာံ Mike Cafarella တအ် ဖန်ဗဒှ် တိတ် ကၠုင် ကွတ်စက် မၞုံ ယၟု [[Hadoop]] မဒှ် သၞောတ် ဂိုင်သိပ် ဒေတာ မသၠးပွး (Open-source) ရ။ ဣဏအ် ဝွံ ဒှ် တမ်မူလ မပကဵု ညံင် ဒေတာဇၞော် ဂွံ ပြးဇး အာ အလုံ ဂၠးတိ ရ။ == ၃. အင်္ဂလက်သန် ဒေတာဇၞော်: V မသုန်သာ် (Characteristics: The 5 Vs) == ဒေတာဇၞော် ဝွံ ဍိုက်ပေင် တဴ နကဵု အင်္ဂလက်သန် မသုန်သာ် မကော် စ The 5 Vs ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ- {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ အင်္ဂလက်သန် မသုန်သာ် (The 5 Vs of Big Data) |- ! လၟေင် !! ယၟု အင်္ဂလက်သန် !! ပွံက် အဓိပ္ပါယ် (Definition) !! ဥပမာ |- | ၁ || '''Volume''' (လၟိဟ် ဇၞော်) || ပွမၞုံ ကု လၟိဟ် ဒေတာ မဇၞော် လောန် (Terabytes စဵုကဵု Zettabytes)။ || တင်နင် ဒေတာ နူကဵု က္ၜင်ကျာ ဃော ပဝ် ဒၟံင်၊ ဒေတာ Facebook ဇၟာပ် တ္ၚဲ။ |- | ၂ || '''Velocity''' (အသိင် ပြဟ်) || အသိင် ဒေတာ မလုပ် ကၠုင် ကေုာံ မဒး ဖန်ဇန် ဗွဲမပြဟ် ဃော ကာလ (Real-time)။ || ပရေင် လှာဲဂတး သြန် ပ္ဍဲ ဘဏ်၊ ဒေတာ ကွဳစက် မဒြေပ် အလဵုဇကု (Self-driving cars)။ |- | ၃ || '''Variety''' (ဗီုပြင် နာနာ) || ဗီုပြင် ဒေတာ မၞုံ ဂၠိုင် ကု သာ် (မပ္တံ ကု လိက်၊ ဗီုရုပ်၊ ရမျာင်၊ ဗဳဒဳယော၊ ကေုာံ သၞောတ် ဟွံမဲ)။ || အဳမေးလ်၊ ဗီုရုပ် ပ္ဍဲ Instagram၊ ဒေတာ လိက် နူကဵု တွိတာ (Twitter)။ |- | ၄ || '''Veracity''' (ပရေင် ဍာံပြ) || ပွမၞုံ ကု ပရေင် ချိုတ်ပၠိုတ် ကေုာံ ပရေင် ယေဘုယျ (Quality and Accuracy) ဒေတာ။ || ဒေတာ လ္ၚဵု မၞုံ ကု တင်ဗၠေတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒေတာ ဟွံဍိုက်ပေင် မဒး ပလေဝ် သ္အးဇ္ၚး။ |- | ၅ || '''Value''' (တန်ဖျူ) || အစောံစရာဲ မမာန် ပတိတ် ကေတ် လညာတ် ကေုာံ ပရဲ နူကဵု ဒေတာ ဂမၠိုင်။ || ပရေင် ဆိင်ဆ ညးရာန် ကပေါတ် (Customer recommendations) ပ္ဍဲ Amazon။<ref>Marr, B. (2015). Big Data: Using Smart Big Data, Analytics and Metrics To Make Better Decisions and Improve Performance. John Wiley & Sons.</ref> |} == ၄. လဒက်ပ္တန် ကေုာံ ကွတ်စက်ဂမၠိုင် (Architecture and Technologies) == [[File:Hadoop_logo.svg|thumb|left|200px|Apache Hadoop မဒှ် ကွတ်စက် သဇိုင် သွက်ဂွံ ဂိုင်သိပ် ကေုာံ ဖန်ဇန် ဒေတာဇၞော်]] သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ဒေတာဇၞော် မ္ဂး၊ ကောမ်ပျူတာ ဓမ္မတာ မွဲ မ ကၠောန် ဟွံမာန် ရ။ ဒး စကာ သၞောတ် လဒက်ပ္တန် မပံင်ကောံ လဝ် စက် မဂၠိုင် (Distributed computing) ရ။ ကွတ်စက် အဓိက ဂမၠိုင် ဂှ်- * '''[[Hadoop]] (Apache Hadoop):''' ဒှ် သၞောတ် သၠးပွး မမာန် ဂိုင်သိပ် ဒေတာ မဇၞော် လတူ ကောမ်ပျူတာ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ဍေံ စကာ HDFS (Hadoop Distributed File System) သွက်ဂွံ ဂိုင်သိပ် တုဲ၊ စကာ MapReduce သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် ရ။ * '''Apache Spark:''' ဒှ် ကွတ်စက် မကၠောန် ကမၠောန် ပြဟ် လောန် နူ Hadoop ၜိုတ် ၁၀၀ ဆ ရ။ ဍေံ စကာ ရာမ် (RAM - In-memory processing) သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ဒေတာ ဃော ကာလ (Real-time) မာန် ရ။<ref>Zaharia, M., et al. (2016). Apache Spark: a unified engine for big data processing. Communications of the ACM, 59(11), 56-65.</ref> * '''NoSQL Databases:''' ဒေတာဘေ့စ် မပ္တံ ကု MongoDB, Cassandra ကေုာံ Redis တအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် သွက်ဂွံ ဂိုင်သိပ် ဒေတာ မဟွံမဲ ကု ဗီုပြင် စှ်ေစှ်ေ (Unstructured data) ပြဟ်ပြဟ် မာန် ရ။ * '''Cloud Computing (ကၠောတ်):''' ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး ဂကောံ တအ် ဟွံရာန် စက် ကောမ်ပျူတာ ဇကု တုဲ၊ ညးတအ် ၚာ် စကာ သၞောတ် ကၠောတ် နူကဵု Amazon Web Services (AWS), Google Cloud (GCP) ဟွံသေင်မ္ဂး Microsoft Azure တအ် ရ။ == ၅. နဲကဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ ပရေင်ကၠောန် (Data Analytics and Processing) == ဒေတာဇၞော် ဝွံ ယဝ်ရ ဟွံသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် မ္ဂး တန်ဖျူ ဍေံ ဟွံမဲ ရ။ ပရေင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒေတာ (Data Analytics) ဝွံ နွံ ၄ ကဆံင် ရ- ၁။ '''Descriptive Analytics (သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူမတုဲ):''' လ္ၚတ် ရံင် "မု ကတဵုဒှ် လဝ် ရော?" ဥပမာ - လၟိဟ် ကပေါတ် မသွံ တိတ် လဝ် ဂိတု တုဲ တေအ်။ ၂။ '''Diagnostic Analytics (သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဟိုတ်):''' လ္ၚတ် ရံင် "မုဟိုတ် ကတဵုဒှ် လဝ် ရော?" ဥပမာ - မုဟိုတ် ညးရာန် တအ် ဟွံရာန် ကပေါတ် ပ္ဍဲ တ္ၚဲ အဒိုက် ရော? ၃။ '''Predictive Analytics (ဆိင်ဆ အနာဂတ်):''' စကာ စက်လ္ၚတ်ပညာ သွက်ဂွံ ဆိင်ဆ "မု ကတဵုဒှ် မာန် ရော ပ္ဍဲ အနာဂတ်?" ဥပမာ - ဆိင်ဆ ၚုဟ် သြန် ပ္ဍဲ ဂိတု ဂတ။ ၄။ '''Prescriptive Analytics (ဖျေဟ် လညာတ် လစွံ):''' ကဵု လညာတ် ဒဒှ်ရ "မု ဒး ကၠောန် ထေက် ရော?" ဥပမာ - စက် ကဵု လညာတ် ညံင်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ၚုဟ် ကပေါတ် ညံင်ဂွံ ကလိဂွံ ပရဲ ဂၠိုင် အိုတ်။<ref>Provost, F., & Fawcett, T. (2013). Data Science for Business: What you need to know about data mining and data-analytic thinking. O'Reilly Media, Inc.</ref> == ၆. ပရေင်စကာ ပ္ဍဲ ကဏ္ဍနာနာ (Applications in Various Industries) == ဒေတာဇၞော် ဝွံ စကာ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ အလုံအိုတ်သီု တုဲ ပြံင်လှာဲ ထောအ် ဗီုပြင် ကၠောန် ကမၠောန် ရ- * '''ကဏ္ဍ ပရေင်ထတ်ယုက် (Healthcare):''' လ္ၚတ် ဒေတာ ညးယဲ၊ ဗဳဇ DNA ကေုာံ ဗီုရုပ် ဓာတ်မှန် သွက်ဂွံ ဆိင်ဆ ယဲ ကေုာံ လွဳပရာ နကဵု ဂဥုဲ မကိတ်ညဳ ကု ပူဂိုလ် (Personalized medicine)။ * '''ကဏ္ဍ ပရေင်သြန် ကေုာံ ဘဏ် (Finance):''' စကာ သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ရံင် ပရေင် ကၠတ် ကမၠတ် သြန် (Fraud detection) ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရေင် ဓလောံဖျေဟ် သြန် (Investment algorithms) ဃော ကာလ။<ref>Hashem, I. A. T., et al. (2015). The rise of "big data" on cloud computing: Review and open research issues. Information Systems, 47, 98-115.</ref> * '''ကဏ္ဍ ပရေင်သွံရာန် (Retail):''' ကမ္မဏဳ မပ္တံ ကု Walmart ကေုာံ Amazon တအ် လ္ၚတ် ဗီုပြင် မရာန် ကပေါတ် ညးလွပ် တုဲ ညးတအ် ထ္ၜး ပျး ကဵု ကြော်ငြာ ကေုာံ ကပေါတ် မကိတ်ညဳ ကု ညးရာန် တအ် ရ။ * '''ဍုင် ဉာဏ်စိစောန် (Smart Cities):''' လ္ၚတ် ဒေတာ နူကဵု ကင်မရာ၊ စက် ကွဳစက် ကေုာံ ဒေတာ ရာသဳဥတု သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ညံင် ဍုင် ဂွံ ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ဟွံဂွံ ကတဵုဒှ် ကွဳစက် ဇေက် ရ။ == ၇. ဒေတာဇၞော် ကေုာံ ဉာဏ်ပညာကလုပ် (Big Data and Artificial Intelligence) == [[File:Deep_Learning.jpg|thumb|right|250px|ကွန်ယက် နာဗ်ကြော (Neural Networks) ကေုာံ Deep Learning မဒး သ္ပ သဇိုင် လတူ ဒေတာဇၞော်]] [[ဉာဏ်ပညာ ကလုပ်]] (AI) ကေုာံ [[Machine Learning|စက်လ္ၚတ်ပညာ (Machine Learning)]] ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဒေတာဇၞော် ညံင်ရဴ ကောန် ကဵု မိ ကီု ရ။ AI ညံင်ဂွံ ဍိုဟ်ကေက် တိုန် ဂှ် ဍေံ ဒး လ္ၚတ် နူကဵု ဒေတာ သဇိုင် (Training data) ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ယဝ်ရ ဒေတာဇၞော် ဟွံမဲ မ္ဂး AI တအ် ဂှ် ကၠောန် ကမၠောန် ဟွံမာန် ရ။ နဲကဲ Deep Learning မဒှ် ကဏ္ဍ မွဲ ပ္ဍဲ AI ဂှ် စကာ လဝ် ကွန်ယက် နာဗ်ကြော (Neural networks) မၞုံ ကု ထပ် ဂၠိုင်ဂၠိုင် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဒေတာ ဗီုရုပ်၊ ရမျာင် ကေုာံ လိက် တအ် ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး AI ဂမၠိုင် ဍေံ မာန် ခၞံဗဒှ် လိက်၊ ဗီုရုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး မာန် ကၠာဲ ဘာသာ အလဵုဇကု ဟိုတ်နူ ဍေံ လ္ၚတ် လဝ် ဒေတာဇၞော် နူကဵု အေန်တာနဲ ရ။<ref>Goodfellow, I., Bengio, Y., & Courville, A. (2016). Deep Learning. MIT Press.</ref> == ၈. ပြသၞာ ကေုာံ အခက်အခုဲဂမၠိုင် (Challenges and Issues) == ၜိုန်ရ ဒေတာဇၞော် ဝွံ ခိုဟ် သွက် လောက ကီု လေဝ်၊ ပြသၞာ ကေုာံ အခက်အခုဲ ဗွဲမဂၠိုင် လေဝ် နွံ ဒၟံင် ရ- * '''ပရေင် ဂီုကၠီု (Security):''' ဒေတာ မဂၠိုင် လောန် ဂှ် ဒှ် အရာ မတံင်ဂြဲ ကဵု သၟာ ဟက်ကာ (Hackers) တအ် ရ။ ယဝ်ရ ဒေတာ ဒးဒုင် ကၠတ် အာ မ္ဂး ဍေံ လီုလာ် အာ ပရေင် ပူဂိုလ် ဗွဲမဇၞော် ရ။ * '''ပရေင် ပူဂိုလ် (Privacy):''' ကမ္မဏဳ ဇၞော် တအ် ပကောံ တင်နင် ညးဍုင်ကွာန် မပ္တံ ကု ဒၞာဲ မနွံ၊ အရာ မဒးစိုတ် ကေုာံ ရမျာင် တအ် သီု ဟွံကဵု အခေါင် တုဲ ဣဏအ် ဝွံ ဒှ် ပြသၞာ ပရေင် ပူဂိုလ် ရ။ သၞောဝ် မပ္တံ ကု GDPR ပ္ဍဲ ယူရဝ်ပ ဂှ် ပတိတ် လဝ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပြသၞာ ဏအ် ရ。<ref>Mayer-Schönberger, V., & Cukier, K. (2013). Big Data: A Revolution That Will Transform How We Live, Work, and Think. Houghton Mifflin Harcourt.</ref> * '''ပရေင် ဍာံပြ (Data Quality):''' ဒေတာ လ္ၚဵု ဂှ် ဟွံဍာံပြ၊ တြေံ အာ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပါလုပ် ကဵု စိုတ် လပါ် မွဲ (Bias) တုဲ ယဝ်ရ စကာ မ္ဂး ကလိဂွံ သွဟ် မဗၠေတ် မာန် ရ။ == ၉. အကျိုးဆက် လတူ ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Social and Cultural Impact) == ဒေတာဇၞော် ဝွံ ပြံင်လှာဲ ကၠုင် ပရေင် ဂျိုင် လမျီု မၞိဟ် တအ် ရ။ လပါ် ခိုဟ် မ္ဂး ဍေံ ဖန်ဗဒှ် ညံင် ဘဝ ဂွံ လောဲသွာ တိုန်၊ ကလိဂွံ တင်နင် ပြဟ်ပြဟ် ကေုာံ ကလိဂွံ အရီုအဗၚ် ဃော ကာလ ရ။ ဆဂး လပါ် ပရေအ် မ္ဂး ဍေံ ဖန်ဗဒှ် ညံင် မၞိဟ် တအ် ဂွံ စိုပ် အာ ပ္ဍဲ ပွဳပွူ မတုပ် ကု စိုတ် ဇကု သၟး (Filter Bubbles) တုဲ ဟွံမာန် ဒုင်တဲ လညာတ် တၞဟ်ဟ် ရ။ ပါဲ နူ ဏအ်၊ ညးလ္ၚဵု ဟီု ဂး ဒဒှ်ရ ဒေတာဇၞော် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် "Surveillance Capitalism" (သၞောတ် ဓနသျှင် မစၟဳစၟတ် မၞိဟ်) မဒှ် သၞောတ် မပကောံ ဒေတာ ပူဂိုလ် ညံင်ဂွံ သွံ ပရဲ ကု ညး ကြော်ငြာ တအ် ရ။ ဣဏအ် ဝွံ ပကဵု ညံင် ပရေင် ဗၠးၜး ကောန်မၞိဟ် တအ် ဂွံ အောန် စှ်ေ အာ မာန် ရ။<ref>Zuboff, S. (2019). The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontier of Power. PublicAffairs.</ref> == ၁၀. အနာဂတ် ဒေတာဇၞော် ကေုာံ လညာတ်တၟိဂမၠိုင် (Future Trends) == [[File:Server_room.jpg|thumb|left|250px|စက် ဆာဗာ (Server Room) မဒှ် ဌာန် ဗဟဵု မဂိုင်သိပ် ဒေတာဇၞော် ပ္ဍဲ ခေတ် အနာဂတ်]] အနာဂတ် ဒေတာဇၞော် ဝွံ ဆက် ဆက်စပ် အာ ကု ကွတ်ပညာ တၟိ တၟိ ဂမၠိုင် ရ- * '''Edge Computing (ကောမ်ပျူတာ ဇိုင်):''' ညံင် ဟွံဂွံ ပလံင် ဒေတာ သီုဖအိုတ် ဇရေင် ကၠောတ် ဗဟဵု ဂှ်၊ စက် မပ္တံ ကု ဖုန် ဟွံသေင်မ္ဂး ကင်မရာ တအ် အလဵုဇကု ဖန်ဇန် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒေတာ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဂှ် ဃော ကာလ ရ။ ဣဏအ် ဝွံ ဖအောန် ကဵု အခိင် လဇုဲ (Latency) ရ။ * '''Data Fabric (လဒက်ပ္တန် ယာတ် ဒေတာ):''' ဒှ် လဒက်ပ္တန် မပံင်ကောံ ဒေတာ နူကဵု ဒၞာဲ နာနာ ညံင်ဂွံ ဒှ် မွဲ သၞောတ် တုဲ စကာ AI သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် အလဵုဇကု ရ။ * '''Quantum Computing (ကောမ်ပျူတာ ကွမ်တမ်):''' ယဝ်ရ ကောမ်ပျူတာ ကွမ်တမ် အံင်ဇၞး ကၠုင် မ္ဂး ဍေံ မာန် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒေတာဇၞော် မထုဲထံင် အိုတ် ပ္ဍဲ အခိင် စက္က ဓဝ် ရ မဒှ် အရာ ကောမ်ပျူတာ လၟုဟ် ဒး စကာ အခိင် သၞာံ ဗွဲမဂၠိုင် ရ。<ref>Gantz, J., & Reinsel, D. (2012). The digital universe in 2020: Big data, bigger digital shadows, and biggest growth in the far east. IDC iView, IDC Analyze the Future.</ref> [https://www.youtube.com/watch?v=bAyrObl7TYE လ္ၚတ်ရံင် ဒေတာဇၞော် မ္ဂး မု ရော? (YouTube)] == မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ သက်သဳဂမၠိုင် (References) == <references /> == ဆက် လ္ၚတ် ရံင် (See also) == * [[သိပ္ပံ ဒေတာ]] (Data Science) * [[ဉာဏ်ပညာ ကလုပ်]] (Artificial Intelligence) * [[Machine Learning|စက်လ္ၚတ်ပညာ]] (Machine Learning) * [[ကၠောတ် ကောမ်ပျူတာ]] (Cloud Computing) == လေန် မ္ၚး (External links) == * [https://en.wikipedia.org/wiki/Big_data Big Data] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက် {{Navbox | name = ဒေတာဇၞော် | title = [[ဒေတာဇၞော်]] ကေုာံ [[သိပ္ပံ ဒေတာ]] | listclass = hlist | state = uncollapsed | group1 = သဘောင်တရား အဓိက | list1 = * 5 Vs * [[Data Mining]] * [[Predictive Analytics]] * [[Data Visualization]] | group2 = ကွတ်စက်ဂမၠိုင် | list2 = * [[Hadoop]] * [[Apache Spark]] * [[NoSQL]] * [[ကၠောတ် ကောမ်ပျူတာ]] * [[Data Warehouse]] | group3 = ကဏ္ဍ မဆက်စပ် | list3 = * [[ဉာဏ်ပညာ ကလုပ်]] * [[Machine Learning|စက်လ္ၚတ်ပညာ]] * [[Deep Learning]] * [[အေန်တာနဲ]] }} [[ကဏ္ဍ:ဒေတာဇၞော်]] [[ကဏ္ဍ:သိပ္ပံ ဒေတာ]] [[ကဏ္ဍ:သိပ္ပံ ကောမ်ပျူတာ]] [[ကဏ္ဍ:ကွတ်စက်ဂမၠိုင်]] 3c1k2gl1rj2fajk0bahcypm9xeshlov 0 11048 54820 2026-05-11T08:11:24Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Use dmy dates|date=May 2026}} {{Infobox field of study | name = သိပ္ပံ ဒေတာ (Data Science) | image = [[File:Kernel_Machine.svg|300px|center|သိပ္ပံ ဒေတာ ကေုာံ စက်မလ္ၚတ်ကေတ်]] | caption = ဗီုပြၚ် သင်္ကေတ မထ္ၜး ပရူ ပွမပါ်ခြာ ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒေတ..." 54820 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=May 2026}} {{Infobox field of study | name = သိပ္ပံ ဒေတာ (Data Science) | image = [[File:Kernel_Machine.svg|300px|center|သိပ္ပံ ဒေတာ ကေုာံ စက်မလ္ၚတ်ကေတ်]] | caption = ဗီုပြၚ် သင်္ကေတ မထ္ၜး ပရူ ပွမပါ်ခြာ ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒေတာ ပ္ဍဲ သၞောတ် စက်မလ္ၚတ်ကေတ် (Machine Learning) | core_concepts = [[ဉာဏ်ပညာ ကလုပ်]] (AI) <br> [[စက်မလ္ၚတ်ကေတ်]] (Machine Learning) <br> [[စရင်အင်ဗေဒ]] (Statistics) <br> [[:en:Data mining|ပွမခါဲဂၠာဲ ဒေတာ]] (Data mining) | parent_fields = [[ကောမ်ပျူတာ သိပ္ပံ]]၊ [[သင်္ချာ]]၊ ကေုာံ [[စရင်အင်ဗေဒ]] | applications = ဇဳဝဗေဒ၊ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေၚ်ထတ်ယုက်၊ ပရေၚ်ဆက်စၠောအ် | tools = [[Python (programming language)|Python]], [[R (programming language)|R]], [[SQL]], [[Hadoop]] }} '''သိပ္ပံ ဒေတာ''' ဟွံသေၚ်မ္ဂး '''ဒေတာ သာၚ်အေန်''' ({{lang-en|Data Science}}) ဝွံ ဒှ် ပရေၚ်လ္ၚတ် ကွတ်ပညာ မပံၚ်စပ် လဝ် နူကဵု ကဏ္ဍနာနာ (Interdisciplinary field) မပ္တံ ကု ကောမ်ပျူတာ သိပ္ပံ၊ စရၚ်အၚ်ဗေဒ (Statistics)၊ သင်္ချာ ကေုာံ ပရေၚ်လ္ၚတ် ကဏ္ဍအဓိက (Domain expertise) သွက်ဂွံ ဇြောတ်ပ္တိတ် ကေတ် တၚ်နၚ်၊ ညာဏ်ပညာ ကေုာံ ပရေၚ်ကၠိုဟ်ခၠၚ် နူကဵု ဒေတာ မၞုံ ကု လဒက်ပ္တန် (Structured data) ကေုာံ ဒေတာ မဟွံမွဲ ကု လဒက်ပ္တန် (Unstructured data) ဂမၠိုၚ် ရ。<ref>Dhar, V. (2013). "Data science and prediction". *Communications of the ACM*, 56(12), 64-73.</ref> ပ္ဍဲ ခေတ် [[နဲပညာ တၟိ|နဲပညာ ဒဳဂျဳတေဝ်]] ဏအ်၊ ဒေတာ ဝွံ မံက်ဂတဝ် ကၠုၚ် ညံၚ်ရဴ ရေနံ တၟိ ကီု ရ။ သိပ္ပံ ဒေတာ ဝွံ စကာ လဝ် နဲကဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သမ္တီလဝ်နာနာ (Algorithms)၊ လၟေၚ်ကမၠောန် သိပ္ပံ ကေုာံ သၞောတ် စက်မလ္ၚတ်ကေတ် (Machine Learning) သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု တၚ်သွဟ် မၞုံ ကု တန်ဖျူ၊ မာန် ဆိၚ်ဆ အနာဂတ် ကေုာံ ပခိုဟ် ပတိုန် ပရေၚ်ဖျေဟ်သ္ဂုတ်တ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေၚ်ထတ်ယုက်၊ ကေုာံ ပရေၚ်အလဵုအသဳ တအ် ရ။<ref>Provost, F., & Fawcett, T. (2013). *Data Science for Business: What You Need to Know about Data Mining and Data-Analytic Thinking*. O'Reilly Media, Inc.</ref> == ၁. နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == သိပ္ပံ ဒေတာ ဝွံ ဒှ် ကဏ္ဍ မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒေတာ သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ညာတ် အရာ မပၞုက်အောပ် ဒၟံၚ် (Hidden patterns)၊ အဆက်အစပ် (Correlations)၊ ကေုာံ တၚ်နၚ် မကဵု ဖဵု (Actionable insights) သွက် ဂကောံ ကေုာံ ကမ္မဏဳ တအ် ရ။ ပရေၚ်လ္ၚတ် ဏအ် ဝွံ ဟွံသေၚ် ဆ ပွမပကောံ ဒေတာ ဓဝ်၊ ဍေံ ဝွံ သီု ဆက်စပ် ဒၟံၚ် ကု ပွမဖန်ဇန်၊ ပွမသ္အးဇ္ၚး၊ ပွမသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ ပွမထ္ၜး ပျး ဒေတာ (Data Visualization) ညံၚ် ညးတၞဟ် ဂွံ ကၠိုဟ် လောဲသွာ ရ။ စပ် ကု ဝေါဟာရ "[wikt:mnw:ဒေတာ|ဒေတာ]" ဏအ် မ္ဂး ဍေံ ဒှ် တၚ်နၚ် သက်သဳ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဂၞန် သင်္ချာ မပကောံ လဝ် နူ ပရေၚ်စမ်ၜတ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပွမလ္ၚတ် ရ။ "သိပ္ပံ ဒေတာ" ဂှ် ဒှ် ကွတ် မစကာ လဝ် ညာဏ် သိပ္ပံ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဒေတာ တအ် ဏအ် ရ။ ညးမကၠောန် ကမၠောန် သိပ္ပံ ဒေတာ ဝွံ ညးကော် စ "တၠပညာ သိပ္ပံ ဒေတာ" (Data Scientist) တုဲ ညးတအ် ဝွံ ဒး လေပ် လဝ် ကွတ် ကောမ်ပျူတာ၊ သင်္ချာ ကေုာံ ညာဏ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် သီု ပိ သာ် ရ။ == ၂. ဝင် ကေုာံ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) == [[File:John Tukey.jpg|thumb|right|200px|ဂျောန် တူကဳ (John Tukey) မဒှ် မၞိဟ် မပါ်ပရအ် လညာတ် ဒေတာ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်]] ဝေါဟာရ "သိပ္ပံ ဒေတာ" ဏအ် ဝွံ ၜိုန်ရ မံက်ဂတဝ် ကၠုၚ် ပ္ဍဲ ခေတ် တၟိ ဏအ် ကီု လေဝ်၊ သဇိုၚ် ရိုဟ်ကၞက် ဍေံ ဂှ် စကတဵုဒှ် လဝ် နူ သၞာံ ၁၉၆၀ တအ် တေအ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၂ ဂှ် တၠပညာ စရၚ်အၚ်ဗေဒ ဂျောန် တူကဳ (John Tukey) ပတိုန် ထ္ၜး လဝ် ပရူ "The Future of Data Analysis" မဒှ် လညာတ် မပံၚ်စပ် လဝ် စရၚ်အၚ် ကေုာံ ကောမ်ပျူတာ ရ။<ref>Cleveland, W. S. (2001). "Data Science: An Action Plan for Expanding the Technical Areas of the Field of Statistics". *International Statistical Review*, 69(1), 21-26.</ref> ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၄၊ ပဳတာ နောရ် (Peter Naur) စကာ လဝ် ဝေါဟာရ "Data Science" ပ္ဍဲ လိက်ကၞပ် ညး မၞုံ ယၟု "Concise Survey of Computer Methods" ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။ ဆဂး အခိၚ် ဂှ် ညး စၟတ်သမ္တီ လဝ် သိပ္ပံ ဒေတာ ဝွံ နဒဒှ် ကဏ္ဍ မဆက်စပ် ကု ကောမ်ပျူတာ အဓိက ရ။ စိုပ် သၞာံ ၁၉၉၀ တအ်၊ ဟိုတ်နူ ကွတ် အေန်တာနဲ ကေုာံ ပွမဂိုၚ်သိပ် ဒေတာ ဇၞော်မောဝ် ကၠုၚ် တုဲ "ဒေတာ ဇၞော်" (Big Data) မံက်ဂတဝ် ကၠုၚ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၂ ဂှ် မဂ္ဂဇြေန် Harvard Business Review လလောၚ်တြး လဝ် ဒဒှ်ရ "Data Scientist: The Sexiest Job of the 21st Century" (တၠပညာ သိပ္ပံ ဒေတာ: ကမၠောန် မၞုံ ကု တန်ဖျူ အိုတ် ပ္ဍဲ ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ) တုဲ ကဏ္ဍ ဏအ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် အလုံ ဂၠးတိ ရ။<ref>Davenport, T. H., & Patil, D. J. (2012). "Data Scientist: The Sexiest Job of the 21st Century". *Harvard Business Review*, 90(10), 70-76.</ref> == ၃. သဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက် သိပ္ပံ ဒေတာ (Foundations of Data Science) == သိပ္ပံ ဒေတာ ဝွံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ထိုၚ် သဇိုၚ် အဓိက ပိ သာ် မတွံဂး- * '''စရၚ်အၚ် ကေုာံ သင်္ချာ (Statistics and Mathematics):''' ဒှ် သဇိုၚ် သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် ဒေတာ၊ ဂၠာဲ တၚ် ဗၠေတ်ယောၚ် (Probability) ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် မဝ်ဒေဝ် (Modeling) ရ။ ညာဏ် မပ္တံ ကု Linear Algebra ကေုာံ Calculus တအ် ပါလုပ် ရ။ * '''ကောမ်ပျူတာ သိပ္ပံ (Computer Science):''' ဒှ် ကွတ် သွက်ဂွံ ချူ ကောဒ် (Programming)၊ မၚ်မဲ သၞောတ် ဒေတာဘေ့သ် (Database) ကေုာံ စကာ အလဂဝ်ရဳသမ် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒေတာ ဂၠိုၚ်ၚ် ပြဟ်ပြဟ် ရ။ * '''လညာတ် ကဏ္ဍအဓိက (Domain Knowledge/Business Acumen):''' ယဝ်ရ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒေတာ ပရေၚ်ထတ်ယုက် မ္ဂး ဒး တီ ပရူ ဂဥုဲ၊ ယဝ်ရ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် မ္ဂး ဒး တီ ပရူ ဗွိုၚ်ဖျာ ရ။ ညာဏ် ဏအ် ဝွံ အရေဝ်ဇၞော် အိုတ် သွက်ဂွံ ပ္တိတ် တၚ်သွဟ် မဒး ရ။ == ၄. လၟေၚ်ကမၠောန် သိပ္ပံ ဒေတာ (Data Science Life Cycle) == ကမၠောန် သိပ္ပံ ဒေတာ မွဲ ဝွံ ဟွံသေၚ် ကၠောန် အာ နကဵု ဆန္ဒ ဓဝ်၊ ဍေံ မၞုံ ကု လၟေၚ်ကမၠောန် (Life Cycle) မချိုတ်ပၠိုတ် ရ။ {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ လၟေၚ်ကမၠောန် သိပ္ပံ ဒေတာ အဓိက ၆ ကဆံၚ် |- ! လၟေၚ် !! ကဆံၚ် ကမၠောန် (Phase) !! ပွံက် အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ ကမၠောန် အဓိက |- | ၁ || '''ပွမကၠိုဟ် ပြသၞာ''' (Business Understanding) || သၟာန် ဇကု ဇကု မု ပြသၞာ ဇကု မိက်ဂွံ သှ် ရော? တၚ်ရန်တၟအ် ပရောဂျေတ် ဂှ် မု ရော? |- | ၂ || '''ပွမပကောံ ဒေတာ''' (Data Acquisition) || ပကောံ ဂၠာဲ တၚ်နၚ် နူကဵု Database, API, ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဝက်ဘ်ဆိုဒ် (Web scraping)။ |- | ၃ || '''ပွမသ္အးဇ္ၚး ဒေတာ''' (Data Preparation / Cleaning) || ပလေဝ်ပလေတ် ဒေတာ မဟွံဍိုက်ပေၚ်၊ မဗၠေတ်ယောၚ်၊ ဟွံသေၚ်မ္ဂး မထပ် ဒၟံၚ် တအ် ညံၚ်ဂွံ သ္အးဇ္ၚး။ |- | ၄ || '''ပွမသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒေတာ''' (Exploratory Data Analysis - EDA) || လ္ၚတ် ရံၚ် အဆက်အစပ် ဒေတာ နကဵု ဇယား၊ ဂရပ် (Graphs) သွက်ဂွံ ဂၠာဲ တၚ်နၚ် အဓိက။ |- | ၅ || '''ပွမဖန်ဗဒှ် မဝ်ဒေဝ်''' (Data Modeling) || စကာ စက်မလ္ၚတ်ကေတ် (Machine Learning) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ကေုာံ ဆိၚ်ဆ အနာဂတ် ဒေတာ။ |- | ၆ || '''ပွမပတိတ် သွဟ်''' (Deployment & Communication) || ပတိုန် မဝ်ဒေဝ် ပ္ဍဲ သၞောတ် တုဲ ထ္ၜး ပျး သွဟ် (Visualization) ကု ဂကောံ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ညးမကဵု သြန် တအ်။<ref>Hey, T., Tansley, S., & Tolle, K. (2009). *The Fourth Paradigm: Data-Intensive Scientific Discovery*. Microsoft Research.</ref> |} == ၅. နဲကဲ ကေုာံ အလဂဝ်ရဳသမ်ဂမၠိုၚ် (Techniques and Algorithms) == [[File:Machine learning.png|thumb|left|250px|ပွမပါ်ခြာ အလဂဝ်ရဳသမ် စက်မလ္ၚတ်ကေတ်]] တၠပညာ သိပ္ပံ ဒေတာ တအ် စကာ အလဂဝ်ရဳသမ် (Algorithms) တၞဟ်ဟ်သာ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် မဝ်ဒေဝ် ညာဏ်ပညာ ကလုပ် ရ- * '''စက်မလ္ၚတ်ကေတ် နကဵု သြဇာ (Supervised Learning):''' ဒှ် နဲကဲ မကဵု လဝ် သွဟ် မဍာံ (Labeled data) ကိုပ်ကၠာ တုဲ ညံၚ် စက် ဂွံ လ္ၚတ် ကေတ် ရ။ (ဥပမာ - ပွမဆိၚ်ဆ ၚုဟ် သ္ၚိ၊ ပွမပါ်ခြာ မေလ် အခန် Spam)။ နဲကဲ ပြာကတ် ဂှ် Linear Regression, Decision Trees ကေုာံ Random Forest တအ် ပါလုပ် ရ。 * '''စက်မလ္ၚတ်ကေတ် နကဵု အလဵုဇကု (Unsupervised Learning):''' ဒှ် နဲကဲ မဟွံကဵု လဝ် သွဟ် (Unlabeled data) တုဲ စက် ဂှ် အလဵု ဍေံ ဒး ဂၠာဲ ပါ်ခြာ ဂကောံ ရ။ (ဥပမာ - ပွမပါ်ခြာ ဂကောံ ညးမရာန် ကပေါတ် - Customer Segmentation)။ * '''စက်မလ္ၚတ်ကေတ် ဇြိုဟ်နက် (Deep Learning):''' ဒှ် နဲကဲ မစကာ လဒက်ပ္တန် ကလာပ်ရုပ် အာရီု (Artificial Neural Networks) မတုပ် ကု ညာဏ် က္ဍဟ် မၞိဟ် ရ။ နဲကဲ ဏအ် ဝွံ ခိုဟ် အိုတ် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဗီုရုပ် (Image Recognition) ကေုာံ ရမျာၚ် (Speech Recognition) ရ。<ref>Domingos, P. (2012). "A few useful things to know about machine learning". *Communications of the ACM*, 55(10), 78-87.</ref> == ၆. ကိရိယာ ကေုာံ နဲပညာ (Tools and Technologies) == ပ္ဍဲ ကမၠောန် သိပ္ပံ ဒေတာ မ္ဂး နဲပညာ ကေုာံ ကိရိယာ မပြာကတ် အိုတ် တအ် ဝွံ နွံ ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ- * '''အရေဝ် ပရဝ်ဂရာမ် (Programming Languages):''' * [[Python (programming language)|Python]]: ဒှ် အရေဝ် မပြာကတ် အိုတ် ဟိုတ်နူ မၞုံ ကု လိုက်ဗရဳ (Libraries) မပ္တံ ကု Pandas, NumPy, Scikit-learn ကေုာံ TensorFlow တအ် ရ။ * [[R (programming language)|R]]: ဒှ် အရေဝ် မစကာ ဂၠိုၚ် ပ္ဍဲ ပရေၚ် လ္ၚတ် စရၚ်အၚ်ဗေဒ ရ။ * '''သၞောတ် ဒေတာ (Databases):''' * [[SQL]]: သွက်ဂွံ ဂၠာဲ တံၚ် ကေတ် ဒေတာ နူကဵု Relational Databases။ * NoSQL (ဥပမာ - MongoDB): သွက် ဒေတာ မဟွံမွဲ ကု လဒက်ပ္တန် ချိုတ်ပၠိုတ် (Unstructured data)။ * '''ပွမထ္ၜး ပျး ဒေတာ (Data Visualization):''' Tableau, PowerBI, ကေုာံ Matplotlib သွက်ဂွံ ဓဇက် ဂရပ် ကေုာံ ဇယား ရုပ် ကျေဝ်ကျေဝ် ရ။ * '''ဒေတာ ဇၞော် (Big Data Tools):''' [[Hadoop]] ကေုာံ Apache Spark သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒေတာ မၞုံ လၟိဟ် ဗဳလဳယာန် ဂမၠိုၚ် ရ။ == ၇. လဒပ်စကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန်နာနာ (Applications across Industries) == သိပ္ပံ ဒေတာ ဝွံ ပြံၚ်လှာဲ ထောအ် သၞောတ် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ဗွဲမဇၞော် ကု ဒြဟတ် ရ- * '''ပရေၚ်ထတ်ယုက် (Healthcare):''' စကာ သိပ္ပံ ဒေတာ သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဗီုရုပ် ဓါတ် X-ray တုဲ ဆိၚ်ဆ ယဲ ကေန်သာ၊ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဂဥုဲ တၟိ (Drug discovery) ကေုာံ မၚ်မဲ ပရေၚ် ယဲ ကပ် (Epidemic prediction) ရ။ * '''ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဘဏ် (Finance):''' စကာ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပရေၚ် ကမၠတ် လှေံလှန် (Fraud detection)၊ ပွမဆိၚ်ဆ ၚုဟ် စတော့ (Stock market prediction) ကေုာံ ပွမဖန်ဇန် ထောန် (Algorithmic trading) ရ。 * '''အဳ-ကဝ်မာတ် ကေုာံ ဗွိုၚ်ဖျာ (E-commerce):''' ကမ္မဏဳ အမေဇြောန် (Amazon) ကေုာံ နဲဖလက် (Netflix) တအ် စကာ သၞောတ် ကဵု ကသပ် (Recommendation systems) သွက်ဂွံ ထ္ၜး ကပေါတ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ရုပ်ဒမျိုၚ် မကိတ်ညဳ ကု စိုတ် ညးမရာန် တအ် ရ。<ref>Mayer-Schönberger, V., & Cukier, K. (2013). *Big Data: A Revolution That Will Transform How We Live, Work, and Think*. Eamon Dolan/Houghton Mifflin Harcourt.</ref> == ၈. သီလ ကေုာံ အခေါၚ်အရာ ပူဂိုလ် (Data Science Ethics and Privacy) == ၜိုန်ရ သိပ္ပံ ဒေတာ ဝွံ မၞုံ ကု တန်ဖျူ ဇၞော် ကီု လေဝ်၊ ဍေံ သီု ဖန်ဗဒှ် ကဵု ပြသၞာ သီလ (Ethics) ကေုာံ အခေါၚ်အရာ ပူဂိုလ် (Privacy) ဂမၠိုၚ် ရ။ * '''တၚ်ဗၠေတ်ယောၚ် (Algorithmic Bias):''' ယဝ်ရ ဒေတာ မစကာ လဝ် သွက်ဂွံ ဗ္တောန် စက် ဂှ် နွံ ကု အဂတိ (Bias) မ္ဂး၊ သွဟ် မပတိတ် နူ စက် ဂှ် လေဝ် မလေပ် ပါ်ခြာ လတူ ဂကူ၊ ဘာသာ ဟွံသေၚ်မ္ဂး လိၚ် မာန် ရ။ * '''အခေါၚ်အရာ ပူဂိုလ် (Privacy):''' ပွမပကောံ ဒေတာ ပူဂိုလ် (Personal Data) ဗွဲမဂၠိုၚ် ဂှ် ပလီုပလာ် အခေါၚ်အရာ ညးမစကာ တအ် မာန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အလဵုအသဳ ယူရဝ်ပ တအ် ပတိတ် လဝ် သၞောဝ် [[:en:General Data Protection Regulation|GDPR]] သွက်ဂွံ မၚ်မဲ ဒေတာ ပူဂိုလ် ရ。<ref>O'Neil, C. (2016). *Weapons of Math Destruction: How Big Data Increases Inequality and Threatens Democracy*. Crown Publishing Group.</ref> == ၉. ပွမပါ်ခြာ ကဵု ကဏ္ဍတၞဟ် (Differences from Related Fields) == ကမၠောန် မဆေၚ်စပ် ကု ဒေတာ ဝွံ နွံ ဂၠိုၚ် သာ် တုဲ ပွမပါ်ခြာ ဍေံ တအ် ဂှ် ဒှ် အရာ အဓိက ရ- * '''ညးသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒေတာ (Data Analyst):''' ညးမစွံ အာရီု လတူ ဒေတာ မတုဲကၠုၚ် (Past data) သွက်ဂွံ ကၠောန် ဇယား (Dashboards) ကေုာံ လဴ ထ္ၜး ပရူပရာ (Reporting) ရ။ စကာ SQL ကေုာံ Excel ဂၠိုၚ် ရ။ * '''အေန်ဂျေန်နဳယာ ဒေတာ (Data Engineer):''' ညးမသိုၚ်ခၞံ ကေုာံ မၚ်မဲ လဒက်ပ္တန် ပိုက်လာၚ် ဒေတာ (Data pipelines) သွက်ဂွံ တံၚ် ကေတ် ဒေတာ နူ ဒၞာဲ တၞဟ်ဟ် ညံၚ်ဂွံ စိုပ် ဌာန် ဗဟဵု မွဲ ရ။ * '''တၠပညာ သိပ္ပံ ဒေတာ (Data Scientist):''' ညးမစကာ ဒေတာ နူ Data Engineer တအ် တုဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အနာဂတ်၊ ဖန်ဗဒှ် မဝ်ဒေဝ် စက်မလ္ၚတ်ကေတ် ကေုာံ ကဵု ကသပ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ရ。<ref>Blei, D. M., & Smyth, P. (2017). "Science and data science". *Proceedings of the National Academy of Sciences*, 114(33), 8689-8692.</ref> == ၁၀. အနာဂတ် သိပ္ပံ ဒေတာ (Future of Data Science) == အနာဂတ် သိပ္ပံ ဒေတာ ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံၚ် ကု နဲပညာ မဇၞော်မောဝ် တၟိတၟိ ဂမၠိုၚ် ရ- * '''AutoML (Automated Machine Learning):''' ပရေၚ် ဖန်ဗဒှ် မဝ်ဒေဝ် စက်မလ္ၚတ်ကေတ် အလဵုဇကု ညံၚ် ညးမဟွံလေပ် ကောဒ် တအ် ဂွံ စကာ လောဲသွာ တိုန်။ * '''Edge AI (Artificial Intelligence on the Edge):''' ပွမစကာ ဉာဏ်ပညာ ကလုပ် တိုက်ရိုက် လတူ ကိရိယာ မပ္တံ ကု စမတ်ဖုန် (Smartphones) ကေုာံ IoT သီု ဟွံဒး ပလံၚ် ဒေတာ ဇရေၚ် ကလာတ် (Cloud)။ * '''Quantum Machine Learning:''' ပွမပံၚ်စပ် ကောမ်ပျူတာ ကွမ်တမ် (Quantum Computing) ကေုာံ သိပ္ပံ ဒေတာ သွက်ဂွံ သှ် ပြသၞာ မဝါတ်ဂါတ် လောန် တအ် ပ္ဍဲ အခိၚ် စက္က သၟတ် ရ。<ref>Leek, J. T., & Peng, R. D. (2015). "What is the question?". *Science*, 347(6228), 1314-1315.</ref> [https://www.youtube.com/watch?v=X3paOmcrTjQ လ္ၚတ်ရံၚ် ဒဒှ် ဗီုလဵု သိပ္ပံ ဒေတာ ချဳဒရာၚ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဇေတ်တ် (YouTube)] == မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ သက်သဳဂမၠိုၚ် (References) == <references /> == ဆက် လ္ၚတ် ရံၚ် (See also) == * [[ဉာဏ်ပညာ ကလုပ်]] (Artificial Intelligence) * [[စက်မလ္ၚတ်ကေတ်]] (Machine Learning) * [[ဒေတာ ဇၞော်]] (Big Data) * [[ကောမ်ပျူတာ သိပ္ပံ]] (Computer Science) == လေန် မ္ၚး (External links) == * [https://en.wikipedia.org/wiki/Data_science Data science] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အၚ်္ဂလိက် * [https://towardsdatascience.com Towards Data Science] (ဝက်ဘ်ဆိုဒ် လ္ၚတ် ပညာ ဒေတာ) {{Navbox | name = သိပ္ပံ ဒေတာ | title = [[သိပ္ပံ ဒေတာ]] ကေုာံ ဉာဏ်ပညာ ကလုပ် | listclass = hlist | state = uncollapsed | group1 = ကဏ္ဍ အဓိက | list1 = * [[စက်မလ္ၚတ်ကေတ်]] * [[စက်မလ္ၚတ်ကေတ် ဇြိုဟ်နက်]] * [[ဒေတာ ဇၞော်]] * [[ဉာဏ်ပညာ ကလုပ်]] * [[:en:Data mining|ပွမခါဲဂၠာဲ ဒေတာ]] | group2 = အရေဝ် ပရဝ်ဂရာမ် ကေုာံ ကိရိယာ | list2 = * [[Python (programming language)|Python]] * [[R (programming language)|R]] * [[SQL]] * [[Hadoop]] * [[:en:Apache Spark|Spark]] | group3 = ကမၠောန် ဆေၚ်စပ် | list3 = * [[:en:Data analysis|ညးသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒေတာ]] * [[:en:Data engineering|အေန်ဂျေန်နဳယာ ဒေတာ]] * [[:en:Data scientist|တၠပညာ သိပ္ပံ ဒေတာ]] }} [[ကဏ္ဍ:သိပ္ပံ ဒေတာ]] [[ကဏ္ဍ:ကောမ်ပျူတာ သိပ္ပံ]] [[ကဏ္ဍ:ဉာဏ်ပညာ ကလုပ်]] [[ကဏ္ဍ:စရင်အင်ဗေဒ]] [[ကဏ္ဍ:နဲပညာ တၟိ]] 4b2l1d3pk1xne2r4e3wcsq4vsz2zvrl 0 11049 54822 2026-05-11T08:24:54Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Use dmy dates|date=May 2026}} {{Infobox royalty | name = တၠညးဗညာဒလ (Binnya Dala) | title = သၟိင်ဨကရာဇ် ဍုင်ဟံသာဝတဳတၟိ | image = [[File:Shwemawdaw_Pagoda_Bago.jpg|250px|center|ကျာ်မုဟ်တဴ ဍုင်ဗဂေါ၊ ဌာန်ဒတန် ဨကရာဇ်မန်]] | caption = ကျာ်မုဟ်တဴ ဍုင်ဗဂ..." 54822 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=May 2026}} {{Infobox royalty | name = တၠညးဗညာဒလ (Binnya Dala) | title = သၟိင်ဨကရာဇ် ဍုင်ဟံသာဝတဳတၟိ | image = [[File:Shwemawdaw_Pagoda_Bago.jpg|250px|center|ကျာ်မုဟ်တဴ ဍုင်ဗဂေါ၊ ဌာန်ဒတန် ဨကရာဇ်မန်]] | caption = ကျာ်မုဟ်တဴ ဍုင်ဗဂေါ၊ မဒှ် ဌာန် နန် တၠညးဗညာဒလ လဟဵုလဝ် ပ္ဍဲ ခေတ် ဟံသာဝတဳ တၟိ။ | succession = ဨကရာဇ် ဍုင်ဟံသာဝတဳ တၟိ (Restored Hanthawaddy) | reign = ဇာန်နဝါရဳ ၁၇၄၇ – ၆ မေ ၁၇၅၇ | predecessor = [[သၟိင်စမိန်ထော]] (Smim Htaw Buddhaketi) | successor = ''အုပ်နိဂီု ဍုင်ဨကရာဇ်မန်'' | birth_place = [[ဇင်းမယ်]] (Chiang Mai) | death_date = ဒဳဇြေန်ဗါ ၁၇၇၄ | death_place = ဍုင်အင်းဝ (Ava), အေန်ပါယာ ကုန်းဘောင် | full_name = အံင်လှ (Aung Hla) | house = တၞောဝ်ဝံသ ဟံသာဝတဳတၟိ (Neo-Hanthawaddy) | religion = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] }} '''တၠညးဗညာဒလ''' ({{lang-en|Binnya Dala / Banya Dala}}၊ ချိုတ်: ဒဳဇြေန်ဗါ ၁၇၇၄) ဝွံ ဒှ် သၟိင်ဨကရာဇ် လက်ကရဴ အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ဍုင်ဨကရာဇ်မန် မကော်ဂး [[ဍုင်ဟံသာဝတဳတၟိ]] (Restored Hanthawaddy Kingdom) မပကင်ရင် လဝ် နူ သၞာံ ၁၇၄၇ စဵုကဵုစိုပ် သၞာံ ၁၇၅၇ ရ။ ညး ဝွံ ဒှ် ပူဂိုလ် အဓိက မပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင် ကလေင် ဒက်ပ္တန် ဍုင်မန် ကေုာံ ပရေင် ပုန်ကလိုက် ဒစဵုဒစး ကု တၞောဝ်ဝံသ ညောင်ရမ်း (Toungoo Dynasty) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၄၀ တေအ် ရ။ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဒုင် ကေတ် နန် ဂှ်၊ ညး ဝွံ ဒှ် သကိုပ်ဝန်ဇၞော် မၞုံ ကု သြဇာ အဝဵု အိုတ် ပ္ဍဲ လက်ထက် သၟိင်စမိန်ထော (Smim Htaw Buddhaketi) ရ။ ကြဴနူ သၟိင်စမိန်ထော သၠး ထောအ် နန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၄၇ တုဲ၊ ဗညာဒလ မဒှ် မၞိဟ် မၞုံ ယၟု တမ်မူလ အံင်လှ ဂှ် ဂွံ ဒုင် ရုဲစှ် နဒဒှ် ဨကရာဇ် ဍုင်မန် ရ။ ပ္ဍဲ လက်ထက် ညး ဂှ် ဍုင်ဟံသာဝတဳ တၟိ ဝွံ ဇၞော်မောဝ် တိုန် အိုတ် တုဲ၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၅၂ ဂှ် ညး ဗတိုက် သီ ကေတ် ဍုင်အင်းဝ မာန် လဝ် ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ ပရေင် တော် ဆိင်ဆ ဗၠေတ် အာ တုဲ၊ ဒပ်ပၞာန် ကုန်းဘောင် မအုပ်ကွပ် နကဵု [[အလံင်ဘုရား]] (Alaungpaya) ကတဵု မံက်ဂတဝ် ကၠုင် တုဲ ကလေင် ဗတိုက် ပလီု ထောအ် အေန်ပါယာ မန် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၅၇ ဂှ် ဍုင်ဗဂေါ ဒး ကျဟောမ် အာ တုဲ ဗညာဒလ လေဝ် ဒးဒုင် ရပ်ဏာ နဒဒှ် ကောန်ထံင် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၇၄ ဂှ် ညး ဒးဒုင် ဂစိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်အင်းဝ ရ။<ref>Hall, D.G.E. (1955). ''A History of South-East Asia''. New York: St Martin's Press Inc.</ref> == ၁. နိဒါန် ကေုာံ ဌာန်တမ်မူလ (Early Life and Origin) == တၠညးဗညာဒလ ဝွံ ယၟု တမ်မူလ ညး မာံ အံင်လှ (Aung Hla) ရ။ အတိုင် ဝင် သမ္တီ လဝ် မ္ဂး ညး ဝွံ သၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဇင်းမယ် (Chiang Mai) မဒှ် ဒေသ ဍုင်သေံ လၟုဟ် ရ။ ညး ဝွံ လုပ် ကၠုင် ဍုင်ဟံသာဝတဳ နကဵု ဂကောံ မၞိဟ် မပလံင် စိင် မွဲ ဂကောံ ရ။ ၜိုန်ရ ညး သၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲ ဒေသ တၞဟ် ကီု လေဝ်၊ ညး ဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မၞုံ ကု ဍာ်ရိုဟ် ပရေင် အုပ်ကွပ် ကေုာံ အစောံစရာဲ ကွတ် ပၞာန် ဗွဲမလောန် ရ။ ကာလ သၟိင်စမိန်ထော ကတဵုဒှ် ဨကရာဇ် ဟံသာဝတဳ တၟိ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၄၀ ဂှ်၊ အံင်လှ ဝွံ ကလိဂွံ လဝ် အဝဵု နဒဒှ် 'သၟိင်စိင်' (Master of the Elephants) မဒှ် တာလျိုင် အဓိက သွက် ဒပ်ပၞာန် စိင် ရ။ ဟိုတ်နူ အစောံစရာဲ ညး တုဲ ညး ကလိဂွံ ယၟု တဆိပ် "ဗညာဒလ" (Binnya Dala) တုဲ ဇၞော်မောဝ် တိုန် စိုပ် ကဆံင် သကိုပ်ဝန်ဇၞော် (Prime Minister) ရ။ ၜိုန်ရ သၟိင်စမိန်ထော ဂှ် ဒှ် ဨကရာဇ် ယၟု ဓဝ် ကီု လေဝ်၊ အဝဵု အုပ်ကွပ် ကေုာံ ပရေင် ပၞာန် အလုံအိုတ်သီု ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တဲ ဗညာဒလ ရ。<ref>Phayre, Arthur P. (1883). ''History of Burma''. London: Susil Gupta.</ref> == ၂. လဒက်ပ္တန် ဍုင်ဟံသာဝတဳ တၟိ (Rise of the Restored Hanthawaddy) == ပ္ဍဲ လပါ် စ သၞာံ ၁၇၀၀ တအ် ဂှ် တၞောဝ်ဝံသ ညောင်ရမ်း (ဍုင်အင်းဝ) ဝွံ အစောံစရာဲ ဍိုန်လျ လောန် တုဲ ဟွံမာန် ပကင်ရင် ဍုင် အတိုင် ပၟိက် ရ။ ပ္ဍဲ ဒေသ ရးမည (သၟဝ်ကျာ ဍုင်ဗၟာ) ဂှ် မန် တအ် ဒးဒုင် ကံက် အခေါန် ဗွဲမဇၞော် ကု ဒြဟတ် တုဲ ပရေင် ဟွံပေင်စိုတ် တအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။ ပ္ဍဲ နဝ်ဝေန်ဗါ ၂၉ သၞာံ ၁၇၄၀ ဂှ်၊ မန် တအ် ဂစိုတ် ထောအ် သၟိင်စဍုင် ဗဂေါ မခပတိုန် လဝ် နူ အင်းဝ တုဲ လလောင်တြး ဗၠးၜး ဍုင်ဟံသာဝတဳ ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် ဂကောံ အမာတ် တအ် ရုဲစှ် ကေတ် ခမဳ ဂကူ ဂွေရှမ်း (Gwe Shan) မွဲ ဇကု မၞုံ ယၟု သၟိင်စမိန်ထော ညံင်ဂွံ ဒှ် ဨကရာဇ် ရ။ ဍုင်ဟံသာဝတဳ တၟိ ဝွံ ကလိဂွံ အရီုအဗင် နူ ဂကူ မန် ကေုာံ ကရေင် သီုကဵု ဍုင် ပြင်သေတ် (French) မကၠုင် သွံရာန် ဗၞိက် တအ် ရ။ ဗညာဒလ ဝွံ အုပ်ကွပ် ဒပ်ပၞာန် ဟံသာဝတဳ တုဲ ဗတိုက် သီ ကေတ် ဍုင် ပြည် ကေုာံ တံင်ငူ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၄၅ မာန် လဝ် ရ။<ref>Lieberman, Victor B. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800-1830''. Cambridge University Press.</ref> == ၃. ပွမဒုင်ကေတ် နန် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ကွပ် (Ascension to the Throne) == အတိုင် ဝင် မ္ဂး၊ သၟိင်စမိန်ထော ဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မလေပ် ကွတ် နက်သတ် (Astrology) မွဲ တုဲ၊ ညး တော် ဆိင်ဆ ကေတ် ဇာတာ ညး ဂှ် ညာတ် ကေတ် အန္တရာယ် မကတဵုဒှ် မာန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၄၇ ဂှ် ညး သၠး ထောအ် နန် တုဲ တိတ် အာ ဂၠာဲ စိင်ဗု ပ္ဍဲ ဂြိုပ် ရ။ ဂကောံ အမာတ် တအ် လေဝ် ရုဲစှ် ဗညာဒလ ညံင်ဂွံ တိုန် ဒှ် ဨကရာဇ် ဍုင်ဟံသာဝတဳ ရ။ ကာလ တိုန် နန် ဂှ် တၠညးဗညာဒလ လလောင်တြး ဒဒှ်ရ ညး သေင် ကလေင် ဒက်ပ္တန် အေန်ပါယာ မဇၞော်လှဲလး ညံင်ရဴ ခေတ် ဘုရင့်နောင် တေအ် ကီု ရ ဏောင်။ ညး ခပတိုန် ဒေအ် ညး နဒဒှ် [[ဥပရာဇာ]] (Upayaza / Heir Apparent) တုဲ ခပတိုန် သကိုပ်ပၞာန် [[ဒလဗန်]] (Talaban) နဒဒှ် သကိုပ်ပၞာန် ဇၞော် အလုံ ဍုင် ရ။ ညး ကလေင် လဟဵု ကျာ်မုဟ်တဴ ကေုာံ နန် ဗဂေါ ညံင်ဂွံ ကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ မၞုံ ကု ပရေင် စဵုဒၞာ မခိုင်ကၠိုက် ရ။ == ၄. ပေါဲဗတိုက် ဍုင်အင်းဝ (Invasion and Capture of Ava - 1752) == ပ္ဍဲ နဝ်ဝေန်ဗါ ၁၇၅၁ ဂှ် တၠညးဗညာဒလ စီစောန် ပရေင် ပၞာန် ဇၞော် မွဲ သွက်ဂွံ ဗတိုက် သီ ကေတ် ဍုင်အင်းဝ ရ။ ဒပ်ပၞာန် မန် မၞုံ ကု ဒြဟတ် ဇၞော် မပံင်ကောံ လဝ် နကဵု ပၞာန် စိင်၊ ပၞာန် ချေံ၊ ကေုာံ ပၞာန် ဍာ် တအ် တိုန် အာ လပါ် သၟဝ်ကျာ အတိုင် ၜဳ ဨရာဝတဳ ရ။ ဒပ်ပၞာန် ဏအ် လေဝ် ဂွံ လဝ် အရီုအဗင် လွဟ် လက်ချာ (သေနာတ် ကေုာံ အမၠံက်) နူ ပြင်သေတ် ကေုာံ ဒတ်ချ် (Dutch) တအ် ကီု ရ။ ပ္ဍဲ မာတ် ၁၇၅၂ ဂှ် ဒပ်ပၞာန် မန် တအ် လုပ် သီ ကေတ် ဍုင်အင်းဝ မာန် အာ ရ။ ဨကရာဇ် ဍုင်အင်းဝ မဟာဓမ္မရာဇာဓိပတိ (Mahadhammaraza Dipadi) လေဝ် ဒးဒုင် ရပ်ဏာ နဒဒှ် ကောန်ထံင် တုဲ ပလံင် ဏာ ဍုင်ဗဂေါ ရ။ ပရေင် အံင်ဇၞး ဏအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ဍုင်ဟံသာဝတဳ စိုပ် အာ ကဆံင် မသၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ရ။<ref>Harvey, G. E. (1925). ''History of Burma''. London: Frank Cass & Co. Ltd.</ref> == ၅. တင်ဗၠေတ်ယောင်ယာ အဓိက (The Fatal Strategic Mistake) == ကြဴနူ သီ ကေတ် အင်းဝ တုဲ တၠညးဗညာဒလ တော် ဆိင်ဆ ဗၠေတ် အာ ဒဒှ်ရ ပေါဲဗတိုက် ဏအ် အာစိုပ် ဒတုဲ တုဲယျ။ ညး ဟွံမင်မဲ လဝ် ဒပ်ပၞာန် ဇၞော် ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ်ကျာ တုဲ၊ ညး ကလေင် စှ်ေ အာ ဍုင်ဗဂေါ သီု ကု ဒပ်ပၞာန် ၜါ ဂအုံ ပိ ဂအုံ ရ။ ညး စွံ လဝ် ဆ ဥပရာဇာ ကေုာံ ဒလဗန် သီု ဒပ်ပၞာန် မွဲ ဂအုံ ဓဝ် သွက်ဂွံ အုပ်ကွပ် အင်းဝ ကေုာံ အာတ် ကေတ် ဂတိ ကသုက် နူ သၟိင်စဍုင် ဗၟာ တအ် ရ။ တင်ဗၠေတ်ယောင်ယာ ဏအ် ဝွံ ဒှ် အရာ မကဵု အခေါင် ကု ဂကူ ဗၟာ ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ်ကျာ ညံင်ဂွံ ကလေင် ပံင်ကောံ ဒြဟတ် တုဲ ဒစဵုဒစး ဒပ်ပၞာန် မန် မသှ်ေ ဒၟံင် နကဵု ဒြဟတ် မအောန် တအ် ရ။ == ၆. ပရေင်ကတဵုမံက် အလံင်ဘုရား (The Rise of Alaungpaya) == ပ္ဍဲ ကွာန် မုဆိုးဖို (Moksobo - ဗွဲကြဴ ကော် Shwebo) ဂှ်၊ သၟိင်ကွာန် မၞုံ ယၟု အံင်ဇေယျ (Aung Zeya) ဟွံဒုင် သ္ပ စၟတ်တဲ ကဵု ဂတိ ကသုက် သစ္စာ ကု မန် တအ် ရ။ ညး ပကောံ ကေတ် ကွာန် ဗဒါဲ ဂှ် ၄၆ ကွာန် တုဲ ဒက်ပ္တန် ဒပ်ပၞာန် ပုန်ကလိုက် မွဲ ရ။ အံင်ဇေယျ လလောင်တြး ယၟု ဇကု နဒဒှ် အလံင်ဘုရား (Alaungpaya) တုဲ ဒက်ပ္တန် တၞောဝ်ဝံသ ကုန်းဘောင် ရ။ ဒပ်ပၞာန် မန် မအုပ်ကွပ် နကဵု ဒလဗန် လေဝ် စှ်ေ ဗတိုက် မုဆိုးဖို ကီု လေဝ် ကျဟောမ် အာ အလန် လက္ကရဴ အလန် ရ။ အလံင်ဘုရား ဆက် ဗတိုက် ဇၞး အာ ဒပ် မန် ဂမၠိုင် တုဲ၊ စိုပ် ဒဳဇြေန်ဗါ ၁၇၅၃ ဂှ် ဒပ်ပၞာန် ဟံသာဝတဳ သီုဖအိုတ် ဒး ထဍေင် ပတိတ် နူ ဒေသ အင်းဝ ရ။<ref>Myint-U, Thant (2006). ''The River of Lost Footsteps: Histories of Burma''. Farrar, Straus and Giroux.</ref> == ၇. ပေါဲဗတိုက် ၁၇၅၄ ကေုာံ ပရေင်စှ်ေစး ဂကူ (The 1754 Invasion and Ethnic Polarization) == ပ္ဍဲ မာတ် ၁၇၅၄ ဂှ်၊ တၠညးဗညာဒလ ကလေင် ဗလး ဏာ ဒပ်ပၞာန် အလုံအိုတ်သီု မအုပ်ကွပ် နကဵု ဥပရာဇာ သွက်ဂွံ ဗတိုက် အင်းဝ ပၠန် ရ။ ကိုပ်ကၠာ တေအ် ဒပ် မန် တအ် ကလိဂွံ အံင်ဇၞး ကီု လေဝ်၊ ဗွဲကြဴ ဏအ် ဒးဒုင် ဗတိုက် ကလေင် နကဵု အလံင်ဘုရား တုဲ ဒး ကျဟောမ် ကလေင် စှ်ေ ကၠုင် လပါ် သၠုင်ကျာ သီု မလေင် အာ မၞိဟ် ကေုာံ လွဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ဟိုတ်နူ ဒေါသ ကေုာံ ပွမကျ ပၞာန် ဏအ် တုဲ၊ အလဵုအသဳ ဟံသာဝတဳ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်တ် သၞောဝ် မကြံင်မ္ၚိုဟ် ရ။ ညးတအ် ဂစိုတ် ထောအ် ဨကရာဇ် တံင်ငူ မဒးဒုင် ရပ် လဝ် ဂှ်၊ တုဲ သီု ဗ္တိုက် ကဵု ဂကူ ဗၟာ ပ္ဍဲ လပါ် သၠုင်ကျာ သီုဖအိုတ် ညံင်ဂွံ စုတ် နသိုင် မၞုံ ကု တဆိပ် ဥပရာဇာ ဟံသာဝတဳ ကေုာံ ဒး ကုတ် သော် အတိုင် ယေန်သၞာင် မန် ညံင်ဂွံ ထ္ၜး သမ္တီ သစ္စာ ရ။ သၞောဝ် ဏအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ပရေင် ကလိုက်ကမဵု ဂကူ ကေုာံ ပကဵု ညံင် ဗၟာ တအ် ဂွံ အာ ပံင် ကဵု အလံင်ဘုရား ဂၠိုင် တိုန် ရ။<ref>Htin Aung, Maung (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> == ၈. ပွမကျဟောမ် ကေုာံ အုပ်နိဂီု ဍုင်ဗဂေါ (The Fall of Hanthawaddy - 1757) == အလံင်ဘုရား တိုန် စိုပ် ဍာ်ဒကေဝ် မသၠုင် အိုတ် တုဲ၊ ညး စှ်ေ ဗတိုက် လပါ် သၠုင်ကျာ အတိုင် ၜဳ ဨရာဝတဳ ရ။ ပ္ဍဲ မေ ၁၇၅၅ ဂှ် ညး သီ ကေတ် ဒဂုံ (Dagon) တုဲ ပြံင် ယၟု နဒဒှ် ရန်ကုန် ရ။ ပ္ဍဲ ဂျူလာင် ၁၇၅၆ ဂှ် ညး ဗတိုက် ပလီု ထောအ် ဍုင်သြေင် (Syriam) မဒှ် သၞေဟ်က္ၜင် ပြင်သေတ် မရီုဗင် ဒၟံင် ဟံသာဝတဳ ဂှ် ရ။ စိုပ် သၞာံ ၁၇၅၇ ဂှ် ဒပ်ပၞာန် ကုန်းဘောင် တအ် ဗိုင် လဝ် ဍုင်ဗဂေါ ရ။ ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဒပ်ပၞာန် မန် ပ္ဍဲ ဍုင် ဂှ် ဒး ဆဵု ဂဗ ကု ပရေင် အေင် ပုင် ဍာ် ဗွဲမဇၞော် ကု ဒြဟတ် ရ。 ဗညာဒလ ဂစာန် ညှိနှိုင်း ကု အလံင်ဘုရား ကီု လေဝ် ဟွံအံင်ဇၞး ရ။ ပ္ဍဲ ၆ မေ ၁၇၅၇ ဂှ် ဍုင်ဗဂေါ ဒးဒုင် သီ ကေတ် တုဲ၊ အလံင်ဘုရား ဗတိုက် ပလီု ထောအ် ဍုင် သီု ဂစိုတ် ပလီု မၞိဟ် ကေုာံ ခမဳသင် မန် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ဣဏအ် ဝွံ ဒှ် အုပ်နိဂီု ဍုင်ဨကရာဇ်မန် ရ။ == ၉. လက္ကရဴဘဝ ကေုာံ ပွမဒးဒုင်ဂစိုတ် (Captivity and Execution - 1774) == ကြဴနူ ဗဂေါ လီုလာ် အာ တုဲ၊ တၠညးဗညာဒလ ကေုာံ သ္ၚိကၟိန် ညး ဒးဒုင် ရပ်ဏာ ဇရေင် ဍုင်ရွှေဘို (Shwebo) နဒဒှ် ကောန်ထံင် ရ။ အလံင်ဘုရား ဟွံဂစိုတ် ညး ဏီ တုဲ စွံ လဝ် ညး ပ္ဍဲ ဌာန် သ္ၚိထံင် မွဲ ရ။ ကြဴနူ အလံင်ဘုရား စုတိ အာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၆၀ ဂှ် လေဝ် ဗညာဒလ ဆက် တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဌာန် ကောန်ထံင် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ လက်ထက် သၟိင် ဆင်ဖြူရှင် (Hsinbyushin) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၇၃ ဂှ်၊ ဒပ်ပၞာန် မန် ပ္ဍဲ လပါ် သၠုင်ကျာ ကလေင် ပုန်ကလိုက် ပၠန် ရ။ သၟိင် ဆင်ဖြူရှင် ဒွိင် ဖေက် ဗညာဒလ ဒှ် အာ သင်္ကေတ ဟွံသေင်မ္ဂး ဇြဟတ် သွက် ညးပုန်ကလိုက် တအ် တုဲ၊ ညး ဖျေဟ် အမိင် သွက်ဂွံ ဂစိုတ် ထောအ် ဗညာဒလ ရ။ ပ္ဍဲ ဒဳဇြေန်ဗါ ၁၇၇၄ ဂှ်၊ တၠညးဗညာဒလ ဒးဒုင် ဂစိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်အင်းဝ သီု မဒှ် ပရေင် အုပ်နိဂီု ဨကရာဇ် မန် လက်ကရဴ အိုတ် ရ။<ref>Aung-Thwin, Michael (2017). ''Myanmar in the Fifteenth Century''. University of Hawaii Press.</ref> == ၁၀. အာဲကၟာဲ ဝင် ကေုာံ တင်သမ္တီ (Legacy and Historical Impact) == ဝင် တၠညးဗညာဒလ ကေုာံ ဍုင်ဟံသာဝတဳ တၟိ ဝွံ ဒှ် ဝင် မဟောမ်ဇြ လောန် သွက် ဂကူမန် တအ် ရ။ လီုလာ် အာ ဍုင်ဟံသာဝတဳ တၟိ ဏအ် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ လီုလာ် အာ အဝဵု ဨကရာဇ် ဓဝ်၊ ဍေံ ဒှ် သီု ပွမအုပ်နိဂီု အဝဵု အုပ်ဓလီု ဂကူမန် ပ္ဍဲ ဒေသ ရးမည မနွံ ကၠုင် လဝ် နူကဵု ကၠံ သၞာံ ပြင် တေအ် ရ။ ကြဴနူ ဍုင် လီု တုဲ၊ ဂကူမန် ဂၠိုင် ကု လ္ၚီ တအ် ဒး ဒြေပ် ဒဴ စိုပ် အာ ဍုင်သေံ (Siam) သွက်ဂွံ ဗၠး တိတ် နူ ပရေင် ပလီုပလာ် ကုန်းဘောင် တအ် ရ။ ဝင် ဗညာဒလ ဝွံ သှ်ေၜိုတ် တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဝိုင် မန် နဒဒှ် ပရူ မဟီုတွံ ကဵု ဇြဟတ် စိုတ်ဓါတ်၊ ကေုာံ သင်္ကေတ ပရေင် ဆာန်ဂကူ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။<ref>South, Ashley (2003). ''Mon Nationalism and Civil War in Burma: The Golden Sheldrake''. Routledge.</ref> == နိဿဲ ကေုာံ သက်သဳဂမၠိုၚ် (References) == <references /> '''လေန် ကေုာံ တင်နင် မ္ၚး (External Resources):''' * [https://en.wikipedia.org/wiki/Binnya_Dala Binnya Dala] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်။ * [https://www.youtube.com/watch?v=Mh5e10XW0qM ဝင် အလံင်ဘုရား ကေုာံ ဟံသာဝတဳ (YouTube)] {{Navbox | name = တၠညးဗညာဒလ | title = [[တၠညးဗညာဒလ]] ကေုာံ ဝင် [[ဍုင်ဟံသာဝတဳတၟိ]] | listclass = hlist | state = uncollapsed | group1 = ပူဂိုလ် အဓိကဂမၠိုင် | list1 = * [[သၟိင်စမိန်ထော]] * [[တၠညးဗညာဒလ]] * [[ဥပရာဇာ]] * [[ဒလဗန်]] * [[အလံင်ဘုရား]] | group2 = ဍုင် ကေုာံ ဒေသ | list2 = * [[ဍုင်ဟံသာဝတဳ]] * [[ဍုင်ဗဂေါ]] * [[ဍုင်အင်းဝ]] * [[ဍုင်သြေင်]] * [[ဇင်းမယ်]] | group3 = ပေါဲဗတိုက် အဓိက | list3 = * [[ပေါဲဗတိုက် ဍုင်အင်းဝ]] (၁၇၅၂) * [[ပေါဲဗတိုက် ကုန်းဘောင်-ဟံသာဝတဳ]] (၁၇၅၂-၁၇၅၇) * [[ပေါဲဗတိုက် ဍုင်ဗဂေါ]] (၁၇၅၇) }} [[ကဏ္ဍ:သၟိင်ဨကရာဇ်မန်]] [[ကဏ္ဍ:ဝင်မန်]] [[ကဏ္ဍ:ဍုင်ဟံသာဝတဳ]] [[ကဏ္ဍ:မၞိဟ် မပြာကတ် ပ္ဍဲ ဝင်]] 6aj1bm56nkc9dpyuysmnvxjl50qn1ig 54823 54822 2026-05-11T08:25:36Z Aue Nai 24 /* ၃. ပွမဒုင်ကေတ် နန် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ကွပ် (Ascension to the Throne) */ 54823 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=May 2026}} {{Infobox royalty | name = တၠညးဗညာဒလ (Binnya Dala) | title = သၟိင်ဨကရာဇ် ဍုင်ဟံသာဝတဳတၟိ | image = [[File:Shwemawdaw_Pagoda_Bago.jpg|250px|center|ကျာ်မုဟ်တဴ ဍုင်ဗဂေါ၊ ဌာန်ဒတန် ဨကရာဇ်မန်]] | caption = ကျာ်မုဟ်တဴ ဍုင်ဗဂေါ၊ မဒှ် ဌာန် နန် တၠညးဗညာဒလ လဟဵုလဝ် ပ္ဍဲ ခေတ် ဟံသာဝတဳ တၟိ။ | succession = ဨကရာဇ် ဍုင်ဟံသာဝတဳ တၟိ (Restored Hanthawaddy) | reign = ဇာန်နဝါရဳ ၁၇၄၇ – ၆ မေ ၁၇၅၇ | predecessor = [[သၟိင်စမိန်ထော]] (Smim Htaw Buddhaketi) | successor = ''အုပ်နိဂီု ဍုင်ဨကရာဇ်မန်'' | birth_place = [[ဇင်းမယ်]] (Chiang Mai) | death_date = ဒဳဇြေန်ဗါ ၁၇၇၄ | death_place = ဍုင်အင်းဝ (Ava), အေန်ပါယာ ကုန်းဘောင် | full_name = အံင်လှ (Aung Hla) | house = တၞောဝ်ဝံသ ဟံသာဝတဳတၟိ (Neo-Hanthawaddy) | religion = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] }} '''တၠညးဗညာဒလ''' ({{lang-en|Binnya Dala / Banya Dala}}၊ ချိုတ်: ဒဳဇြေန်ဗါ ၁၇၇၄) ဝွံ ဒှ် သၟိင်ဨကရာဇ် လက်ကရဴ အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ဍုင်ဨကရာဇ်မန် မကော်ဂး [[ဍုင်ဟံသာဝတဳတၟိ]] (Restored Hanthawaddy Kingdom) မပကင်ရင် လဝ် နူ သၞာံ ၁၇၄၇ စဵုကဵုစိုပ် သၞာံ ၁၇၅၇ ရ။ ညး ဝွံ ဒှ် ပူဂိုလ် အဓိက မပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင် ကလေင် ဒက်ပ္တန် ဍုင်မန် ကေုာံ ပရေင် ပုန်ကလိုက် ဒစဵုဒစး ကု တၞောဝ်ဝံသ ညောင်ရမ်း (Toungoo Dynasty) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၄၀ တေအ် ရ။ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဒုင် ကေတ် နန် ဂှ်၊ ညး ဝွံ ဒှ် သကိုပ်ဝန်ဇၞော် မၞုံ ကု သြဇာ အဝဵု အိုတ် ပ္ဍဲ လက်ထက် သၟိင်စမိန်ထော (Smim Htaw Buddhaketi) ရ။ ကြဴနူ သၟိင်စမိန်ထော သၠး ထောအ် နန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၄၇ တုဲ၊ ဗညာဒလ မဒှ် မၞိဟ် မၞုံ ယၟု တမ်မူလ အံင်လှ ဂှ် ဂွံ ဒုင် ရုဲစှ် နဒဒှ် ဨကရာဇ် ဍုင်မန် ရ။ ပ္ဍဲ လက်ထက် ညး ဂှ် ဍုင်ဟံသာဝတဳ တၟိ ဝွံ ဇၞော်မောဝ် တိုန် အိုတ် တုဲ၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၅၂ ဂှ် ညး ဗတိုက် သီ ကေတ် ဍုင်အင်းဝ မာန် လဝ် ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ ပရေင် တော် ဆိင်ဆ ဗၠေတ် အာ တုဲ၊ ဒပ်ပၞာန် ကုန်းဘောင် မအုပ်ကွပ် နကဵု [[အလံင်ဘုရား]] (Alaungpaya) ကတဵု မံက်ဂတဝ် ကၠုင် တုဲ ကလေင် ဗတိုက် ပလီု ထောအ် အေန်ပါယာ မန် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၅၇ ဂှ် ဍုင်ဗဂေါ ဒး ကျဟောမ် အာ တုဲ ဗညာဒလ လေဝ် ဒးဒုင် ရပ်ဏာ နဒဒှ် ကောန်ထံင် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၇၄ ဂှ် ညး ဒးဒုင် ဂစိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်အင်းဝ ရ။<ref>Hall, D.G.E. (1955). ''A History of South-East Asia''. New York: St Martin's Press Inc.</ref> == ၁. နိဒါန် ကေုာံ ဌာန်တမ်မူလ (Early Life and Origin) == တၠညးဗညာဒလ ဝွံ ယၟု တမ်မူလ ညး မာံ အံင်လှ (Aung Hla) ရ။ အတိုင် ဝင် သမ္တီ လဝ် မ္ဂး ညး ဝွံ သၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဇင်းမယ် (Chiang Mai) မဒှ် ဒေသ ဍုင်သေံ လၟုဟ် ရ။ ညး ဝွံ လုပ် ကၠုင် ဍုင်ဟံသာဝတဳ နကဵု ဂကောံ မၞိဟ် မပလံင် စိင် မွဲ ဂကောံ ရ။ ၜိုန်ရ ညး သၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲ ဒေသ တၞဟ် ကီု လေဝ်၊ ညး ဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မၞုံ ကု ဍာ်ရိုဟ် ပရေင် အုပ်ကွပ် ကေုာံ အစောံစရာဲ ကွတ် ပၞာန် ဗွဲမလောန် ရ။ ကာလ သၟိင်စမိန်ထော ကတဵုဒှ် ဨကရာဇ် ဟံသာဝတဳ တၟိ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၄၀ ဂှ်၊ အံင်လှ ဝွံ ကလိဂွံ လဝ် အဝဵု နဒဒှ် 'သၟိင်စိင်' (Master of the Elephants) မဒှ် တာလျိုင် အဓိက သွက် ဒပ်ပၞာန် စိင် ရ။ ဟိုတ်နူ အစောံစရာဲ ညး တုဲ ညး ကလိဂွံ ယၟု တဆိပ် "ဗညာဒလ" (Binnya Dala) တုဲ ဇၞော်မောဝ် တိုန် စိုပ် ကဆံင် သကိုပ်ဝန်ဇၞော် (Prime Minister) ရ။ ၜိုန်ရ သၟိင်စမိန်ထော ဂှ် ဒှ် ဨကရာဇ် ယၟု ဓဝ် ကီု လေဝ်၊ အဝဵု အုပ်ကွပ် ကေုာံ ပရေင် ပၞာန် အလုံအိုတ်သီု ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တဲ ဗညာဒလ ရ。<ref>Phayre, Arthur P. (1883). ''History of Burma''. London: Susil Gupta.</ref> == ၂. လဒက်ပ္တန် ဍုင်ဟံသာဝတဳ တၟိ (Rise of the Restored Hanthawaddy) == ပ္ဍဲ လပါ် စ သၞာံ ၁၇၀၀ တအ် ဂှ် တၞောဝ်ဝံသ ညောင်ရမ်း (ဍုင်အင်းဝ) ဝွံ အစောံစရာဲ ဍိုန်လျ လောန် တုဲ ဟွံမာန် ပကင်ရင် ဍုင် အတိုင် ပၟိက် ရ။ ပ္ဍဲ ဒေသ ရးမည (သၟဝ်ကျာ ဍုင်ဗၟာ) ဂှ် မန် တအ် ဒးဒုင် ကံက် အခေါန် ဗွဲမဇၞော် ကု ဒြဟတ် တုဲ ပရေင် ဟွံပေင်စိုတ် တအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။ ပ္ဍဲ နဝ်ဝေန်ဗါ ၂၉ သၞာံ ၁၇၄၀ ဂှ်၊ မန် တအ် ဂစိုတ် ထောအ် သၟိင်စဍုင် ဗဂေါ မခပတိုန် လဝ် နူ အင်းဝ တုဲ လလောင်တြး ဗၠးၜး ဍုင်ဟံသာဝတဳ ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် ဂကောံ အမာတ် တအ် ရုဲစှ် ကေတ် ခမဳ ဂကူ ဂွေရှမ်း (Gwe Shan) မွဲ ဇကု မၞုံ ယၟု သၟိင်စမိန်ထော ညံင်ဂွံ ဒှ် ဨကရာဇ် ရ။ ဍုင်ဟံသာဝတဳ တၟိ ဝွံ ကလိဂွံ အရီုအဗင် နူ ဂကူ မန် ကေုာံ ကရေင် သီုကဵု ဍုင် ပြင်သေတ် (French) မကၠုင် သွံရာန် ဗၞိက် တအ် ရ။ ဗညာဒလ ဝွံ အုပ်ကွပ် ဒပ်ပၞာန် ဟံသာဝတဳ တုဲ ဗတိုက် သီ ကေတ် ဍုင် ပြည် ကေုာံ တံင်ငူ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၄၅ မာန် လဝ် ရ။<ref>Lieberman, Victor B. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800-1830''. Cambridge University Press.</ref> == ၃. ပွမဒုင်ကေတ် နန် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ကွပ် (Ascension to the Throne) == အတိုင် ဝင် မ္ဂး၊ သၟိင်စမိန်ထော ဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မလေပ် ကွတ် နက်သတ် (Astrology) မွဲ တုဲ၊ ညး တော် ဆိင်ဆ ကေတ် ဇာတာ ညး ဂှ် ညာတ် ကေတ် အန္တရာယ် မကတဵုဒှ် မာန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၄၇ ဂှ် ညး သၠး ထောအ် နန် တုဲ တိတ် အာ ဂၠာဲ စိင်ဗု ပ္ဍဲ ဂြိုပ် ရ။ ဂကောံ အမာတ် တအ် လေဝ် ရုဲစှ် ဗညာဒလ ညံင်ဂွံ တိုန် ဒှ် ဨကရာဇ် ဍုင်ဟံသာဝတဳ ရ။ ကာလ တိုန် နန် ဂှ် တၠညးဗညာဒလ လလောင်တြး ဒဒှ်ရ ညး သေင် ကလေင် ဒက်ပ္တန် အေန်ပါယာ မဇၞော်လှဲလး ညံင်ရဴ ခေတ် ဘုရင့်နောင် တေအ် ကီု ရ ဏောင်။ ညး ခပတိုန် ဒေအ် ညး နဒဒှ် [[ဥပရာဇာ]] (Upayaza / Heir Apparent) တုဲ ခပတိုန် သကိုပ်ပၞာန် [[တၠဗန်]] (Talaban) နဒဒှ် သကိုပ်ပၞာန် ဇၞော် အလုံ ဍုင် ရ။ ညး ကလေင် လဟဵု ကျာ်မုဟ်တဴ ကေုာံ နန် ဗဂေါ ညံင်ဂွံ ကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ မၞုံ ကု ပရေင် စဵုဒၞာ မခိုင်ကၠိုက် ရ။ == ၄. ပေါဲဗတိုက် ဍုင်အင်းဝ (Invasion and Capture of Ava - 1752) == ပ္ဍဲ နဝ်ဝေန်ဗါ ၁၇၅၁ ဂှ် တၠညးဗညာဒလ စီစောန် ပရေင် ပၞာန် ဇၞော် မွဲ သွက်ဂွံ ဗတိုက် သီ ကေတ် ဍုင်အင်းဝ ရ။ ဒပ်ပၞာန် မန် မၞုံ ကု ဒြဟတ် ဇၞော် မပံင်ကောံ လဝ် နကဵု ပၞာန် စိင်၊ ပၞာန် ချေံ၊ ကေုာံ ပၞာန် ဍာ် တအ် တိုန် အာ လပါ် သၟဝ်ကျာ အတိုင် ၜဳ ဨရာဝတဳ ရ။ ဒပ်ပၞာန် ဏအ် လေဝ် ဂွံ လဝ် အရီုအဗင် လွဟ် လက်ချာ (သေနာတ် ကေုာံ အမၠံက်) နူ ပြင်သေတ် ကေုာံ ဒတ်ချ် (Dutch) တအ် ကီု ရ။ ပ္ဍဲ မာတ် ၁၇၅၂ ဂှ် ဒပ်ပၞာန် မန် တအ် လုပ် သီ ကေတ် ဍုင်အင်းဝ မာန် အာ ရ။ ဨကရာဇ် ဍုင်အင်းဝ မဟာဓမ္မရာဇာဓိပတိ (Mahadhammaraza Dipadi) လေဝ် ဒးဒုင် ရပ်ဏာ နဒဒှ် ကောန်ထံင် တုဲ ပလံင် ဏာ ဍုင်ဗဂေါ ရ။ ပရေင် အံင်ဇၞး ဏအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ဍုင်ဟံသာဝတဳ စိုပ် အာ ကဆံင် မသၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ရ။<ref>Harvey, G. E. (1925). ''History of Burma''. London: Frank Cass & Co. Ltd.</ref> == ၅. တင်ဗၠေတ်ယောင်ယာ အဓိက (The Fatal Strategic Mistake) == ကြဴနူ သီ ကေတ် အင်းဝ တုဲ တၠညးဗညာဒလ တော် ဆိင်ဆ ဗၠေတ် အာ ဒဒှ်ရ ပေါဲဗတိုက် ဏအ် အာစိုပ် ဒတုဲ တုဲယျ။ ညး ဟွံမင်မဲ လဝ် ဒပ်ပၞာန် ဇၞော် ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ်ကျာ တုဲ၊ ညး ကလေင် စှ်ေ အာ ဍုင်ဗဂေါ သီု ကု ဒပ်ပၞာန် ၜါ ဂအုံ ပိ ဂအုံ ရ။ ညး စွံ လဝ် ဆ ဥပရာဇာ ကေုာံ ဒလဗန် သီု ဒပ်ပၞာန် မွဲ ဂအုံ ဓဝ် သွက်ဂွံ အုပ်ကွပ် အင်းဝ ကေုာံ အာတ် ကေတ် ဂတိ ကသုက် နူ သၟိင်စဍုင် ဗၟာ တအ် ရ။ တင်ဗၠေတ်ယောင်ယာ ဏအ် ဝွံ ဒှ် အရာ မကဵု အခေါင် ကု ဂကူ ဗၟာ ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ်ကျာ ညံင်ဂွံ ကလေင် ပံင်ကောံ ဒြဟတ် တုဲ ဒစဵုဒစး ဒပ်ပၞာန် မန် မသှ်ေ ဒၟံင် နကဵု ဒြဟတ် မအောန် တအ် ရ။ == ၆. ပရေင်ကတဵုမံက် အလံင်ဘုရား (The Rise of Alaungpaya) == ပ္ဍဲ ကွာန် မုဆိုးဖို (Moksobo - ဗွဲကြဴ ကော် Shwebo) ဂှ်၊ သၟိင်ကွာန် မၞုံ ယၟု အံင်ဇေယျ (Aung Zeya) ဟွံဒုင် သ္ပ စၟတ်တဲ ကဵု ဂတိ ကသုက် သစ္စာ ကု မန် တအ် ရ။ ညး ပကောံ ကေတ် ကွာန် ဗဒါဲ ဂှ် ၄၆ ကွာန် တုဲ ဒက်ပ္တန် ဒပ်ပၞာန် ပုန်ကလိုက် မွဲ ရ။ အံင်ဇေယျ လလောင်တြး ယၟု ဇကု နဒဒှ် အလံင်ဘုရား (Alaungpaya) တုဲ ဒက်ပ္တန် တၞောဝ်ဝံသ ကုန်းဘောင် ရ။ ဒပ်ပၞာန် မန် မအုပ်ကွပ် နကဵု ဒလဗန် လေဝ် စှ်ေ ဗတိုက် မုဆိုးဖို ကီု လေဝ် ကျဟောမ် အာ အလန် လက္ကရဴ အလန် ရ။ အလံင်ဘုရား ဆက် ဗတိုက် ဇၞး အာ ဒပ် မန် ဂမၠိုင် တုဲ၊ စိုပ် ဒဳဇြေန်ဗါ ၁၇၅၃ ဂှ် ဒပ်ပၞာန် ဟံသာဝတဳ သီုဖအိုတ် ဒး ထဍေင် ပတိတ် နူ ဒေသ အင်းဝ ရ။<ref>Myint-U, Thant (2006). ''The River of Lost Footsteps: Histories of Burma''. Farrar, Straus and Giroux.</ref> == ၇. ပေါဲဗတိုက် ၁၇၅၄ ကေုာံ ပရေင်စှ်ေစး ဂကူ (The 1754 Invasion and Ethnic Polarization) == ပ္ဍဲ မာတ် ၁၇၅၄ ဂှ်၊ တၠညးဗညာဒလ ကလေင် ဗလး ဏာ ဒပ်ပၞာန် အလုံအိုတ်သီု မအုပ်ကွပ် နကဵု ဥပရာဇာ သွက်ဂွံ ဗတိုက် အင်းဝ ပၠန် ရ။ ကိုပ်ကၠာ တေအ် ဒပ် မန် တအ် ကလိဂွံ အံင်ဇၞး ကီု လေဝ်၊ ဗွဲကြဴ ဏအ် ဒးဒုင် ဗတိုက် ကလေင် နကဵု အလံင်ဘုရား တုဲ ဒး ကျဟောမ် ကလေင် စှ်ေ ကၠုင် လပါ် သၠုင်ကျာ သီု မလေင် အာ မၞိဟ် ကေုာံ လွဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ဟိုတ်နူ ဒေါသ ကေုာံ ပွမကျ ပၞာန် ဏအ် တုဲ၊ အလဵုအသဳ ဟံသာဝတဳ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်တ် သၞောဝ် မကြံင်မ္ၚိုဟ် ရ။ ညးတအ် ဂစိုတ် ထောအ် ဨကရာဇ် တံင်ငူ မဒးဒုင် ရပ် လဝ် ဂှ်၊ တုဲ သီု ဗ္တိုက် ကဵု ဂကူ ဗၟာ ပ္ဍဲ လပါ် သၠုင်ကျာ သီုဖအိုတ် ညံင်ဂွံ စုတ် နသိုင် မၞုံ ကု တဆိပ် ဥပရာဇာ ဟံသာဝတဳ ကေုာံ ဒး ကုတ် သော် အတိုင် ယေန်သၞာင် မန် ညံင်ဂွံ ထ္ၜး သမ္တီ သစ္စာ ရ။ သၞောဝ် ဏအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ပရေင် ကလိုက်ကမဵု ဂကူ ကေုာံ ပကဵု ညံင် ဗၟာ တအ် ဂွံ အာ ပံင် ကဵု အလံင်ဘုရား ဂၠိုင် တိုန် ရ။<ref>Htin Aung, Maung (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> == ၈. ပွမကျဟောမ် ကေုာံ အုပ်နိဂီု ဍုင်ဗဂေါ (The Fall of Hanthawaddy - 1757) == အလံင်ဘုရား တိုန် စိုပ် ဍာ်ဒကေဝ် မသၠုင် အိုတ် တုဲ၊ ညး စှ်ေ ဗတိုက် လပါ် သၠုင်ကျာ အတိုင် ၜဳ ဨရာဝတဳ ရ။ ပ္ဍဲ မေ ၁၇၅၅ ဂှ် ညး သီ ကေတ် ဒဂုံ (Dagon) တုဲ ပြံင် ယၟု နဒဒှ် ရန်ကုန် ရ။ ပ္ဍဲ ဂျူလာင် ၁၇၅၆ ဂှ် ညး ဗတိုက် ပလီု ထောအ် ဍုင်သြေင် (Syriam) မဒှ် သၞေဟ်က္ၜင် ပြင်သေတ် မရီုဗင် ဒၟံင် ဟံသာဝတဳ ဂှ် ရ။ စိုပ် သၞာံ ၁၇၅၇ ဂှ် ဒပ်ပၞာန် ကုန်းဘောင် တအ် ဗိုင် လဝ် ဍုင်ဗဂေါ ရ။ ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဒပ်ပၞာန် မန် ပ္ဍဲ ဍုင် ဂှ် ဒး ဆဵု ဂဗ ကု ပရေင် အေင် ပုင် ဍာ် ဗွဲမဇၞော် ကု ဒြဟတ် ရ。 ဗညာဒလ ဂစာန် ညှိနှိုင်း ကု အလံင်ဘုရား ကီု လေဝ် ဟွံအံင်ဇၞး ရ။ ပ္ဍဲ ၆ မေ ၁၇၅၇ ဂှ် ဍုင်ဗဂေါ ဒးဒုင် သီ ကေတ် တုဲ၊ အလံင်ဘုရား ဗတိုက် ပလီု ထောအ် ဍုင် သီု ဂစိုတ် ပလီု မၞိဟ် ကေုာံ ခမဳသင် မန် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ဣဏအ် ဝွံ ဒှ် အုပ်နိဂီု ဍုင်ဨကရာဇ်မန် ရ။ == ၉. လက္ကရဴဘဝ ကေုာံ ပွမဒးဒုင်ဂစိုတ် (Captivity and Execution - 1774) == ကြဴနူ ဗဂေါ လီုလာ် အာ တုဲ၊ တၠညးဗညာဒလ ကေုာံ သ္ၚိကၟိန် ညး ဒးဒုင် ရပ်ဏာ ဇရေင် ဍုင်ရွှေဘို (Shwebo) နဒဒှ် ကောန်ထံင် ရ။ အလံင်ဘုရား ဟွံဂစိုတ် ညး ဏီ တုဲ စွံ လဝ် ညး ပ္ဍဲ ဌာန် သ္ၚိထံင် မွဲ ရ။ ကြဴနူ အလံင်ဘုရား စုတိ အာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၆၀ ဂှ် လေဝ် ဗညာဒလ ဆက် တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဌာန် ကောန်ထံင် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ လက်ထက် သၟိင် ဆင်ဖြူရှင် (Hsinbyushin) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၇၃ ဂှ်၊ ဒပ်ပၞာန် မန် ပ္ဍဲ လပါ် သၠုင်ကျာ ကလေင် ပုန်ကလိုက် ပၠန် ရ။ သၟိင် ဆင်ဖြူရှင် ဒွိင် ဖေက် ဗညာဒလ ဒှ် အာ သင်္ကေတ ဟွံသေင်မ္ဂး ဇြဟတ် သွက် ညးပုန်ကလိုက် တအ် တုဲ၊ ညး ဖျေဟ် အမိင် သွက်ဂွံ ဂစိုတ် ထောအ် ဗညာဒလ ရ။ ပ္ဍဲ ဒဳဇြေန်ဗါ ၁၇၇၄ ဂှ်၊ တၠညးဗညာဒလ ဒးဒုင် ဂစိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်အင်းဝ သီု မဒှ် ပရေင် အုပ်နိဂီု ဨကရာဇ် မန် လက်ကရဴ အိုတ် ရ။<ref>Aung-Thwin, Michael (2017). ''Myanmar in the Fifteenth Century''. University of Hawaii Press.</ref> == ၁၀. အာဲကၟာဲ ဝင် ကေုာံ တင်သမ္တီ (Legacy and Historical Impact) == ဝင် တၠညးဗညာဒလ ကေုာံ ဍုင်ဟံသာဝတဳ တၟိ ဝွံ ဒှ် ဝင် မဟောမ်ဇြ လောန် သွက် ဂကူမန် တအ် ရ။ လီုလာ် အာ ဍုင်ဟံသာဝတဳ တၟိ ဏအ် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ လီုလာ် အာ အဝဵု ဨကရာဇ် ဓဝ်၊ ဍေံ ဒှ် သီု ပွမအုပ်နိဂီု အဝဵု အုပ်ဓလီု ဂကူမန် ပ္ဍဲ ဒေသ ရးမည မနွံ ကၠုင် လဝ် နူကဵု ကၠံ သၞာံ ပြင် တေအ် ရ။ ကြဴနူ ဍုင် လီု တုဲ၊ ဂကူမန် ဂၠိုင် ကု လ္ၚီ တအ် ဒး ဒြေပ် ဒဴ စိုပ် အာ ဍုင်သေံ (Siam) သွက်ဂွံ ဗၠး တိတ် နူ ပရေင် ပလီုပလာ် ကုန်းဘောင် တအ် ရ။ ဝင် ဗညာဒလ ဝွံ သှ်ေၜိုတ် တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဝိုင် မန် နဒဒှ် ပရူ မဟီုတွံ ကဵု ဇြဟတ် စိုတ်ဓါတ်၊ ကေုာံ သင်္ကေတ ပရေင် ဆာန်ဂကူ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။<ref>South, Ashley (2003). ''Mon Nationalism and Civil War in Burma: The Golden Sheldrake''. Routledge.</ref> == နိဿဲ ကေုာံ သက်သဳဂမၠိုၚ် (References) == <references /> '''လေန် ကေုာံ တင်နင် မ္ၚး (External Resources):''' * [https://en.wikipedia.org/wiki/Binnya_Dala Binnya Dala] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်။ * [https://www.youtube.com/watch?v=Mh5e10XW0qM ဝင် အလံင်ဘုရား ကေုာံ ဟံသာဝတဳ (YouTube)] {{Navbox | name = တၠညးဗညာဒလ | title = [[တၠညးဗညာဒလ]] ကေုာံ ဝင် [[ဍုင်ဟံသာဝတဳတၟိ]] | listclass = hlist | state = uncollapsed | group1 = ပူဂိုလ် အဓိကဂမၠိုင် | list1 = * [[သၟိင်စမိန်ထော]] * [[တၠညးဗညာဒလ]] * [[ဥပရာဇာ]] * [[ဒလဗန်]] * [[အလံင်ဘုရား]] | group2 = ဍုင် ကေုာံ ဒေသ | list2 = * [[ဍုင်ဟံသာဝတဳ]] * [[ဍုင်ဗဂေါ]] * [[ဍုင်အင်းဝ]] * [[ဍုင်သြေင်]] * [[ဇင်းမယ်]] | group3 = ပေါဲဗတိုက် အဓိက | list3 = * [[ပေါဲဗတိုက် ဍုင်အင်းဝ]] (၁၇၅၂) * [[ပေါဲဗတိုက် ကုန်းဘောင်-ဟံသာဝတဳ]] (၁၇၅၂-၁၇၅၇) * [[ပေါဲဗတိုက် ဍုင်ဗဂေါ]] (၁၇၅၇) }} [[ကဏ္ဍ:သၟိင်ဨကရာဇ်မန်]] [[ကဏ္ဍ:ဝင်မန်]] [[ကဏ္ဍ:ဍုင်ဟံသာဝတဳ]] [[ကဏ္ဍ:မၞိဟ် မပြာကတ် ပ္ဍဲ ဝင်]] 0ssaw3xxgiw24f63bcenr8vdui3tibd 54824 54823 2026-05-11T08:27:41Z Aue Nai 24 54824 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=May 2026}} {{Infobox royalty | name = တၠညးဗညာဒလ (Binnya Dala) | title = သၟိင်ဨကရာဇ် ဍုင်ဟံသာဝတဳတၟိ | image = [[File:Shwemawdaw_Pagoda_Bago.jpg|250px|center|ကျာ်မုဟ်တဴ ဍုင်ဗဂေါ၊ ဌာန်ဒတန် ဨကရာဇ်မန်]] | caption = ကျာ်မုဟ်တဴ ဍုင်ဗဂေါ၊ မဒှ် ဌာန် နန် တၠညးဗညာဒလ လဟဵုလဝ် ပ္ဍဲ ခေတ် ဟံသာဝတဳ တၟိ။ | succession = ဨကရာဇ် ဍုင်ဟံသာဝတဳ တၟိ (Restored Hanthawaddy) | reign = ဇာန်နဝါရဳ ၁၇၄၇ – ၆ မေ ၁၇၅၇ | predecessor = [[သၟိင်စမိန်ထော]] (Smim Htaw Buddhaketi) | successor = ''အုပ်နိဂီု ဍုင်ဨကရာဇ်မန်'' | birth_place = [[ဇင်းမယ်]] (Chiang Mai) | death_date = ဒဳဇြေန်ဗါ ၁၇၇၄ | death_place = ဍုင်အင်းဝ (Ava), အေန်ပါယာ ကုန်းဘောင် | full_name = အံင်လှ (Aung Hla) | house = တၞောဝ်ဝံသ ဟံသာဝတဳတၟိ (Neo-Hanthawaddy) | religion = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] }} '''တၠညးဗညာဒလ''' ({{lang-en|Binnya Dala / Banya Dala}}၊ ချိုတ်: ဒဳဇြေန်ဗါ ၁၇၇၄) ဝွံ ဒှ် သၟိင်ဨကရာဇ် လက်ကရဴ အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ဍုင်ဨကရာဇ်မန် မကော်ဂး [[ဍုင်ဟံသာဝတဳတၟိ]] (Restored Hanthawaddy Kingdom) မပကင်ရင် လဝ် နူ သၞာံ ၁၇၄၇ စဵုကဵုစိုပ် သၞာံ ၁၇၅၇ ရ။ ညး ဝွံ ဒှ် ပူဂိုလ် အဓိက မပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင် ကလေင် ဒက်ပ္တန် ဍုင်မန် ကေုာံ ပရေင် ပုန်ကလိုက် ဒစဵုဒစး ကု တၞောဝ်ဝံသ ညောင်ရမ်း (Toungoo Dynasty) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၄၀ တေအ် ရ။ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဒုင် ကေတ် နန် ဂှ်၊ ညး ဝွံ ဒှ် သကိုပ်ဝန်ဇၞော် မၞုံ ကု သြဇာ အဝဵု အိုတ် ပ္ဍဲ လက်ထက် သၟိင်စမိန်ထော (Smim Htaw Buddhaketi) ရ။ ကြဴနူ သၟိင်စမိန်ထော သၠး ထောအ် နန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၄၇ တုဲ၊ ဗညာဒလ မဒှ် မၞိဟ် မၞုံ ယၟု တမ်မူလ အံင်လှ ဂှ် ဂွံ ဒုင် ရုဲစှ် နဒဒှ် ဨကရာဇ် ဍုင်မန် ရ။ ပ္ဍဲ လက်ထက် ညး ဂှ် ဍုင်ဟံသာဝတဳ တၟိ ဝွံ ဇၞော်မောဝ် တိုန် အိုတ် တုဲ၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၅၂ ဂှ် ညး ဗတိုက် သီ ကေတ် ဍုင်အင်းဝ မာန် လဝ် ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ ပရေင် တော် ဆိင်ဆ ဗၠေတ် အာ တုဲ၊ ဒပ်ပၞာန် ကုန်းဘောင် မအုပ်ကွပ် နကဵု [[အလံင်ဘုရား]] (Alaungpaya) ကတဵု မံက်ဂတဝ် ကၠုင် တုဲ ကလေင် ဗတိုက် ပလီု ထောအ် အေန်ပါယာ မန် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၅၇ ဂှ် ဍုင်ဗဂေါ ဒး ကျဟောမ် အာ တုဲ ဗညာဒလ လေဝ် ဒးဒုင် ရပ်ဏာ နဒဒှ် ကောန်ထံင် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၇၄ ဂှ် ညး ဒးဒုင် ဂစိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်အင်းဝ ရ။<ref>Hall, D.G.E. (1955). ''A History of South-East Asia''. New York: St Martin's Press Inc.</ref> == ၁. နိဒါန် ကေုာံ ဌာန်တမ်မူလ (Early Life and Origin) == တၠညးဗညာဒလ ဝွံ ယၟု တမ်မူလ ညး မာံ အံင်လှ (Aung Hla) ရ။ အတိုင် ဝင် သမ္တီ လဝ် မ္ဂး ညး ဝွံ သၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဇင်းမယ် (Chiang Mai) မဒှ် ဒေသ ဍုင်သေံ လၟုဟ် ရ။ ညး ဝွံ လုပ် ကၠုင် ဍုင်ဟံသာဝတဳ နကဵု ဂကောံ မၞိဟ် မပလံင် စိင် မွဲ ဂကောံ ရ။ ၜိုန်ရ ညး သၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲ ဒေသ တၞဟ် ကီု လေဝ်၊ ညး ဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မၞုံ ကု ဍာ်ရိုဟ် ပရေင် အုပ်ကွပ် ကေုာံ အစောံစရာဲ ကွတ် ပၞာန် ဗွဲမလောန် ရ။ ကာလ သၟိင်စမိန်ထော ကတဵုဒှ် ဨကရာဇ် ဟံသာဝတဳ တၟိ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၄၀ ဂှ်၊ အံင်လှ ဝွံ ကလိဂွံ လဝ် အဝဵု နဒဒှ် 'သၟိင်စိင်' (Master of the Elephants) မဒှ် တာလျိုင် အဓိက သွက် ဒပ်ပၞာန် စိင် ရ။ ဟိုတ်နူ အစောံစရာဲ ညး တုဲ ညး ကလိဂွံ ယၟု တဆိပ် "ဗညာဒလ" (Binnya Dala) တုဲ ဇၞော်မောဝ် တိုန် စိုပ် ကဆံင် သကိုပ်ဝန်ဇၞော် (Prime Minister) ရ။ ၜိုန်ရ သၟိင်စမိန်ထော ဂှ် ဒှ် ဨကရာဇ် ယၟု ဓဝ် ကီု လေဝ်၊ အဝဵု အုပ်ကွပ် ကေုာံ ပရေင် ပၞာန် အလုံအိုတ်သီု ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တဲ ဗညာဒလ ရ。<ref>Phayre, Arthur P. (1883). ''History of Burma''. London: Susil Gupta.</ref> == ၂. လဒက်ပ္တန် ဍုင်ဟံသာဝတဳ တၟိ (Rise of the Restored Hanthawaddy) == ပ္ဍဲ လပါ် စ သၞာံ ၁၇၀၀ တအ် ဂှ် တၞောဝ်ဝံသ ညောင်ရမ်း (ဍုင်အင်းဝ) ဝွံ အစောံစရာဲ ဍိုန်လျ လောန် တုဲ ဟွံမာန် ပကင်ရင် ဍုင် အတိုင် ပၟိက် ရ။ ပ္ဍဲ ဒေသ ရးမည (သၟဝ်ကျာ ဍုင်ဗၟာ) ဂှ် မန် တအ် ဒးဒုင် ကံက် အခေါန် ဗွဲမဇၞော် ကု ဒြဟတ် တုဲ ပရေင် ဟွံပေင်စိုတ် တအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။ ပ္ဍဲ နဝ်ဝေန်ဗါ ၂၉ သၞာံ ၁၇၄၀ ဂှ်၊ မန် တအ် ဂစိုတ် ထောအ် သၟိင်စဍုင် ဗဂေါ မခပတိုန် လဝ် နူ အင်းဝ တုဲ လလောင်တြး ဗၠးၜး ဍုင်ဟံသာဝတဳ ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် ဂကောံ အမာတ် တအ် ရုဲစှ် ကေတ် ခမဳ ဂကူ ဂွေရှမ်း (Gwe Shan) မွဲ ဇကု မၞုံ ယၟု သၟိင်စမိန်ထော ညံင်ဂွံ ဒှ် ဨကရာဇ် ရ။ ဍုင်ဟံသာဝတဳ တၟိ ဝွံ ကလိဂွံ အရီုအဗင် နူ ဂကူ မန် ကေုာံ ကရေင် သီုကဵု ဍုင် ပြင်သေတ် (French) မကၠုင် သွံရာန် ဗၞိက် တအ် ရ။ ဗညာဒလ ဝွံ အုပ်ကွပ် ဒပ်ပၞာန် ဟံသာဝတဳ တုဲ ဗတိုက် သီ ကေတ် ဍုင် ပြည် ကေုာံ တံင်ငူ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၄၅ မာန် လဝ် ရ။<ref>Lieberman, Victor B. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800-1830''. Cambridge University Press.</ref> == ၃. ပွမဒုင်ကေတ် နန် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ကွပ် (Ascension to the Throne) == အတိုင် ဝင် မ္ဂး၊ သၟိင်စမိန်ထော ဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မလေပ် ကွတ် နက်သတ် (Astrology) မွဲ တုဲ၊ ညး တော် ဆိင်ဆ ကေတ် ဇာတာ ညး ဂှ် ညာတ် ကေတ် အန္တရာယ် မကတဵုဒှ် မာန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၄၇ ဂှ် ညး သၠး ထောအ် နန် တုဲ တိတ် အာ ဂၠာဲ စိင်ဗု ပ္ဍဲ ဂြိုပ် ရ။ ဂကောံ အမာတ် တအ် လေဝ် ရုဲစှ် ဗညာဒလ ညံင်ဂွံ တိုန် ဒှ် ဨကရာဇ် ဍုင်ဟံသာဝတဳ ရ။ ကာလ တိုန် နန် ဂှ် တၠညးဗညာဒလ လလောင်တြး ဒဒှ်ရ ညး သေင် ကလေင် ဒက်ပ္တန် အေန်ပါယာ မဇၞော်လှဲလး ညံင်ရဴ ခေတ် ဘုရင့်နောင် တေအ် ကီု ရ ဏောင်။ ညး ခပတိုန် ဒေအ် ညး နဒဒှ် [[ဥပရာဇာ]] (Upayaza / Heir Apparent) တုဲ ခပတိုန် သကိုပ်ပၞာန် [[တၠဗန်]] (Talaban) နဒဒှ် သကိုပ်ပၞာန် ဇၞော် အလုံ ဍုင် ရ။ ညး ကလေင် လဟဵု ကျာ်မုဟ်တဴ ကေုာံ နန် ဗဂေါ ညံင်ဂွံ ကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ မၞုံ ကု ပရေင် စဵုဒၞာ မခိုင်ကၠိုက် ရ။ == ၄. ပေါဲဗတိုက် ဍုင်အင်းဝ (Invasion and Capture of Ava - 1752) == ပ္ဍဲ နဝ်ဝေန်ဗါ ၁၇၅၁ ဂှ် တၠညးဗညာဒလ စီစောန် ပရေင် ပၞာန် ဇၞော် မွဲ သွက်ဂွံ ဗတိုက် သီ ကေတ် ဍုင်အင်းဝ ရ။ ဒပ်ပၞာန် မန် မၞုံ ကု ဒြဟတ် ဇၞော် မပံင်ကောံ လဝ် နကဵု ပၞာန် စိင်၊ ပၞာန် ချေံ၊ ကေုာံ ပၞာန် ဍာ် တအ် တိုန် အာ လပါ် သၟဝ်ကျာ အတိုင် ၜဳ ဨရာဝတဳ ရ။ ဒပ်ပၞာန် ဏအ် လေဝ် ဂွံ လဝ် အရီုအဗင် လွဟ် လက်ချာ (သေနာတ် ကေုာံ အမၠံက်) နူ ပြင်သေတ် ကေုာံ ဒတ်ချ် (Dutch) တအ် ကီု ရ။ ပ္ဍဲ မာတ် ၁၇၅၂ ဂှ် ဒပ်ပၞာန် မန် တအ် လုပ် သီ ကေတ် ဍုင်အင်းဝ မာန် အာ ရ။ ဨကရာဇ် ဍုင်အင်းဝ မဟာဓမ္မရာဇာဓိပတိ (Mahadhammaraza Dipadi) လေဝ် ဒးဒုင် ရပ်ဏာ နဒဒှ် ကောန်ထံင် တုဲ ပလံင် ဏာ ဍုင်ဗဂေါ ရ။ ပရေင် အံင်ဇၞး ဏအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ဍုင်ဟံသာဝတဳ စိုပ် အာ ကဆံင် မသၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ရ။<ref>Harvey, G. E. (1925). ''History of Burma''. London: Frank Cass & Co. Ltd.</ref> == ၅. တင်ဗၠေတ်ယောင်ယာ အဓိက (The Fatal Strategic Mistake) == ကြဴနူ သီ ကေတ် အင်းဝ တုဲ တၠညးဗညာဒလ တော် ဆိင်ဆ ဗၠေတ် အာ ဒဒှ်ရ ပေါဲဗတိုက် ဏအ် အာစိုပ် ဒတုဲ တုဲယျ။ ညး ဟွံမင်မဲ လဝ် ဒပ်ပၞာန် ဇၞော် ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ်ကျာ တုဲ၊ ညး ကလေင် စှ်ေ အာ ဍုင်ဗဂေါ သီု ကု ဒပ်ပၞာန် ၜါ ဂအုံ ပိ ဂအုံ ရ။ ညး စွံ လဝ် ဆ ဥပရာဇာ ကေုာံ ဒလဗန် သီု ဒပ်ပၞာန် မွဲ ဂအုံ ဓဝ် သွက်ဂွံ အုပ်ကွပ် အင်းဝ ကေုာံ အာတ် ကေတ် ဂတိ ကသုက် နူ သၟိင်စဍုင် ဗၟာ တအ် ရ။ တင်ဗၠေတ်ယောင်ယာ ဏအ် ဝွံ ဒှ် အရာ မကဵု အခေါင် ကု ဂကူ ဗၟာ ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ်ကျာ ညံင်ဂွံ ကလေင် ပံင်ကောံ ဒြဟတ် တုဲ ဒစဵုဒစး ဒပ်ပၞာန် မန် မသှ်ေ ဒၟံင် နကဵု ဒြဟတ် မအောန် တအ် ရ။ == ၆. ပရေင်ကတဵုမံက် အလံင်ဘုရား (The Rise of Alaungpaya) == ပ္ဍဲ ကွာန် မုဆိုးဖို (Moksobo - ဗွဲကြဴ ကော် Shwebo) ဂှ်၊ သၟိင်ကွာန် မၞုံ ယၟု အံင်ဇေယျ (Aung Zeya) ဟွံဒုင် သ္ပ စၟတ်တဲ ကဵု ဂတိ ကသုက် သစ္စာ ကု မန် တအ် ရ။ ညး ပကောံ ကေတ် ကွာန် ဗဒါဲ ဂှ် ၄၆ ကွာန် တုဲ ဒက်ပ္တန် ဒပ်ပၞာန် ပုန်ကလိုက် မွဲ ရ။ အံင်ဇေယျ လလောင်တြး ယၟု ဇကု နဒဒှ် အလံင်ဘုရား (Alaungpaya) တုဲ ဒက်ပ္တန် တၞောဝ်ဝံသ ကုန်းဘောင် ရ။ ဒပ်ပၞာန် မန် မအုပ်ကွပ် နကဵု ဒလဗန် လေဝ် စှ်ေ ဗတိုက် မုဆိုးဖို ကီု လေဝ် ကျဟောမ် အာ အလန် လက္ကရဴ အလန် ရ။ အလံင်ဘုရား ဆက် ဗတိုက် ဇၞး အာ ဒပ် မန် ဂမၠိုင် တုဲ၊ စိုပ် ဒဳဇြေန်ဗါ ၁၇၅၃ ဂှ် ဒပ်ပၞာန် ဟံသာဝတဳ သီုဖအိုတ် ဒး ထဍေင် ပတိတ် နူ ဒေသ အင်းဝ ရ။<ref>Myint-U, Thant (2006). ''The River of Lost Footsteps: Histories of Burma''. Farrar, Straus and Giroux.</ref> == ၇. ပေါဲဗတိုက် ၁၇၅၄ ကေုာံ ပရေင်စှ်ေစး ဂကူ (The 1754 Invasion and Ethnic Polarization) == ပ္ဍဲ မာတ် ၁၇၅၄ ဂှ်၊ တၠညးဗညာဒလ ကလေင် ဗလး ဏာ ဒပ်ပၞာန် အလုံအိုတ်သီု မအုပ်ကွပ် နကဵု ဥပရာဇာ သွက်ဂွံ ဗတိုက် အင်းဝ ပၠန် ရ။ ကိုပ်ကၠာ တေအ် ဒပ် မန် တအ် ကလိဂွံ အံင်ဇၞး ကီု လေဝ်၊ ဗွဲကြဴ ဏအ် ဒးဒုင် ဗတိုက် ကလေင် နကဵု အလံင်ဘုရား တုဲ ဒး ကျဟောမ် ကလေင် စှ်ေ ကၠုင် လပါ် သၠုင်ကျာ သီု မလေင် အာ မၞိဟ် ကေုာံ လွဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ဟိုတ်နူ ဒေါသ ကေုာံ ပွမကျ ပၞာန် ဏအ် တုဲ၊ အလဵုအသဳ ဟံသာဝတဳ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်တ် သၞောဝ် မကြံင်မ္ၚိုဟ် ရ။ ညးတအ် ဂစိုတ် ထောအ် ဨကရာဇ် တံင်ငူ မဒးဒုင် ရပ် လဝ် ဂှ်၊ တုဲ သီု ဗ္တိုက် ကဵု ဂကူ ဗၟာ ပ္ဍဲ လပါ် သၠုင်ကျာ သီုဖအိုတ် ညံင်ဂွံ စုတ် နသိုင် မၞုံ ကု တဆိပ် ဥပရာဇာ ဟံသာဝတဳ ကေုာံ ဒး ကုတ် သော် အတိုင် ယေန်သၞာင် မန် ညံင်ဂွံ ထ္ၜး သမ္တီ သစ္စာ ရ။ သၞောဝ် ဏအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ပရေင် ကလိုက်ကမဵု ဂကူ ကေုာံ ပကဵု ညံင် ဗၟာ တအ် ဂွံ အာ ပံင် ကဵု အလံင်ဘုရား ဂၠိုင် တိုန် ရ။<ref>Htin Aung, Maung (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> == ၈. ပွမကျဟောမ် ကေုာံ အုပ်နိဂီု ဍုင်ဗဂေါ (The Fall of Hanthawaddy - 1757) == အလံင်ဘုရား တိုန် စိုပ် ဍာ်ဒကေဝ် မသၠုင် အိုတ် တုဲ၊ ညး စှ်ေ ဗတိုက် လပါ် သၠုင်ကျာ အတိုင် ၜဳ ဨရာဝတဳ ရ။ ပ္ဍဲ မေ ၁၇၅၅ ဂှ် ညး သီ ကေတ် ဒဂုံ (Dagon) တုဲ ပြံင် ယၟု နဒဒှ် ရန်ကုန် ရ။ ပ္ဍဲ ဂျူလာင် ၁၇၅၆ ဂှ် ညး ဗတိုက် ပလီု ထောအ် ဍုင်သြေင် (Syriam) မဒှ် သၞေဟ်က္ၜင် ပြင်သေတ် မရီုဗင် ဒၟံင် ဟံသာဝတဳ ဂှ် ရ။ စိုပ် သၞာံ ၁၇၅၇ ဂှ် ဒပ်ပၞာန် ကုန်းဘောင် တအ် ဗိုင် လဝ် ဍုင်ဗဂေါ ရ။ ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဒပ်ပၞာန် မန် ပ္ဍဲ ဍုင် ဂှ် ဒး ဆဵု ဂဗ ကု ပရေင် အေင် ပုင် ဍာ် ဗွဲမဇၞော် ကု ဒြဟတ် ရ。 ဗညာဒလ ဂစာန် ညှိနှိုင်း ကု အလံင်ဘုရား ကီု လေဝ် ဟွံအံင်ဇၞး ရ။ ပ္ဍဲ ၆ မေ ၁၇၅၇ ဂှ် ဍုင်ဗဂေါ ဒးဒုင် သီ ကေတ် တုဲ၊ အလံင်ဘုရား ဗတိုက် ပလီု ထောအ် ဍုင် သီု ဂစိုတ် ပလီု မၞိဟ် ကေုာံ ခမဳသင် မန် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ဣဏအ် ဝွံ ဒှ် အုပ်နိဂီု ဍုင်ဨကရာဇ်မန် ရ။ == ၉. လက္ကရဴဘဝ ကေုာံ ပွမဒးဒုင်ဂစိုတ် (Captivity and Execution - 1774) == ကြဴနူ ဗဂေါ လီုလာ် အာ တုဲ၊ တၠညးဗညာဒလ ကေုာံ သ္ၚိကၟိန် ညး ဒးဒုင် ရပ်ဏာ ဇရေင် ဍုင်ရွှေဘို (Shwebo) နဒဒှ် ကောန်ထံင် ရ။ အလံင်ဘုရား ဟွံဂစိုတ် ညး ဏီ တုဲ စွံ လဝ် ညး ပ္ဍဲ ဌာန် သ္ၚိထံင် မွဲ ရ။ ကြဴနူ အလံင်ဘုရား စုတိ အာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၆၀ ဂှ် လေဝ် ဗညာဒလ ဆက် တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဌာန် ကောန်ထံင် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ လက်ထက် သၟိင် ဆင်ဖြူရှင် (Hsinbyushin) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၇၃ ဂှ်၊ ဒပ်ပၞာန် မန် ပ္ဍဲ လပါ် သၠုင်ကျာ ကလေင် ပုန်ကလိုက် ပၠန် ရ။ သၟိင် ဆင်ဖြူရှင် ဒွိင် ဖေက် ဗညာဒလ ဒှ် အာ သင်္ကေတ ဟွံသေင်မ္ဂး ဇြဟတ် သွက် ညးပုန်ကလိုက် တအ် တုဲ၊ ညး ဖျေဟ် အမိင် သွက်ဂွံ ဂစိုတ် ထောအ် ဗညာဒလ ရ။ ပ္ဍဲ ဒဳဇြေန်ဗါ ၁၇၇၄ ဂှ်၊ တၠညးဗညာဒလ ဒးဒုင် ဂစိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်အင်းဝ သီု မဒှ် ပရေင် အုပ်နိဂီု ဨကရာဇ် မန် လက်ကရဴ အိုတ် ရ။<ref>Aung-Thwin, Michael (2017). ''Myanmar in the Fifteenth Century''. University of Hawaii Press.</ref> == ၁၀. အာဲကၟာဲ ဝင် ကေုာံ တင်သမ္တီ (Legacy and Historical Impact) == ဝင် တၠညးဗညာဒလ ကေုာံ ဍုင်ဟံသာဝတဳ တၟိ ဝွံ ဒှ် ဝင် မဟောမ်ဇြ လောန် သွက် ဂကူမန် တအ် ရ။ လီုလာ် အာ ဍုင်ဟံသာဝတဳ တၟိ ဏအ် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ လီုလာ် အာ အဝဵု ဨကရာဇ် ဓဝ်၊ ဍေံ ဒှ် သီု ပွမအုပ်နိဂီု အဝဵု အုပ်ဓလီု ဂကူမန် ပ္ဍဲ ဒေသ ရးမည မနွံ ကၠုင် လဝ် နူကဵု ကၠံ သၞာံ ပြင် တေအ် ရ။ ကြဴနူ ဍုင် လီု တုဲ၊ ဂကူမန် ဂၠိုင် ကု လ္ၚီ တအ် ဒး ဒြေပ် ဒဴ စိုပ် အာ ဍုင်သေံ (Siam) သွက်ဂွံ ဗၠး တိတ် နူ ပရေင် ပလီုပလာ် ကုန်းဘောင် တအ် ရ။ ဝင် ဗညာဒလ ဝွံ သှ်ေၜိုတ် တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဝိုင် မန် နဒဒှ် ပရူ မဟီုတွံ ကဵု ဇြဟတ် စိုတ်ဓါတ်၊ ကေုာံ သင်္ကေတ ပရေင် ဆာန်ဂကူ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။<ref>South, Ashley (2003). ''Mon Nationalism and Civil War in Burma: The Golden Sheldrake''. Routledge.</ref> == နိဿဲ ကေုာံ သက်သဳဂမၠိုၚ် (References) == <references /> '''လေန် ကေုာံ တင်နင် မ္ၚး (External Resources):''' * [https://en.wikipedia.org/wiki/Binnya_Dala Binnya Dala] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်။ * [https://www.youtube.com/watch?v=Mh5e10XW0qM ဝင် အလံင်ဘုရား ကေုာံ ဟံသာဝတဳ (YouTube)] {{Navbox | name = တၠညးဗညာဒလ | title = [[တၠညးဗညာဒလ]] ကေုာံ ဝင် [[ဍုင်ဟံသာဝတဳတၟိ]] | listclass = hlist | state = uncollapsed | group1 = ပူဂိုလ် အဓိကဂမၠိုင် | list1 = * [[သၟိင်စမိန်ထော]] * [[တၠညးဗညာဒလ]] * [[ဥပရာဇာ]] * [[တၠဗန်]] * [[အလံင်ဘုရား]] | group2 = ဍုင် ကေုာံ ဒေသ | list2 = * [[ဍုင်ဟံသာဝတဳ]] * [[ဍုင်ဗဂေါ]] * [[ဍုင်အင်းဝ]] * [[ဍုင်သြေင်]] * [[ဇင်မာဲ]] | group3 = ပေါဲဗတိုက် အဓိက | list3 = * [[ပေါဲဗတိုက် ဍုင်အင်ဝ]] (၁၇၅၂) * [[ပေါဲဗတိုက် ကုန်းဘောင်-ဟံသာဝတဳ]] (၁၇၅၂-၁၇၅၇) * [[ပေါဲဗတိုက် ဍုင်ဗဂေါ]] (၁၇၅၇) }} [[ကဏ္ဍ:သၟိင်ဨကရာဇ်မန်]] [[ကဏ္ဍ:ဝင်မန်]] [[ကဏ္ဍ:ဍုင်ဟံသာဝတဳ]] [[ကဏ္ဍ:မၞိဟ် မပြာကတ် ပ္ဍဲ ဝင်]] 0d8p274teqkh9qr9qbtmvtwcvqh0ab7 54825 54824 2026-05-11T08:28:15Z Aue Nai 24 54825 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=May 2026}} {{Infobox royalty | name = တၠညးဗညာဒလ (Binnya Dala) | title = သၟိင်ဨကရာဇ် ဍုင်ဟံသာဝတဳတၟိ | image = [[File:Shwemawdaw_Pagoda_Bago.jpg|250px|center|ကျာ်မုဟ်တဴ ဍုင်ဗဂေါ၊ ဌာန်ဒတန် ဨကရာဇ်မန်]] | caption = ကျာ်မုဟ်တဴ ဍုင်ဗဂေါ၊ မဒှ် ဌာန် နန် တၠညးဗညာဒလ လဟဵုလဝ် ပ္ဍဲ ခေတ် ဟံသာဝတဳ တၟိ။ | succession = ဨကရာဇ် ဍုင်ဟံသာဝတဳ တၟိ (Restored Hanthawaddy) | reign = ဇာန်နဝါရဳ ၁၇၄၇ – ၆ မေ ၁၇၅၇ | predecessor = [[သၟိင်စမိန်ထော]] (Smim Htaw Buddhaketi) | successor = ''အုပ်နိဂီု ဍုင်ဨကရာဇ်မန်'' | birth_place = [[ဇင်းမယ်]] (Chiang Mai) | death_date = ဒဳဇြေန်ဗါ ၁၇၇၄ | death_place = ဍုင်အင်ဝ (Ava), အေန်ပါယာ ကုန်းဘောင် | full_name = အံင်လှ (Aung Hla) | house = တၞောဝ်ဝံသ ဟံသာဝတဳတၟိ (Neo-Hanthawaddy) | religion = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] }} '''တၠညးဗညာဒလ''' ({{lang-en|Binnya Dala / Banya Dala}}၊ ချိုတ်: ဒဳဇြေန်ဗါ ၁၇၇၄) ဝွံ ဒှ် သၟိင်ဨကရာဇ် လက်ကရဴ အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ဍုင်ဨကရာဇ်မန် မကော်ဂး [[ဍုင်ဟံသာဝတဳတၟိ]] (Restored Hanthawaddy Kingdom) မပကင်ရင် လဝ် နူ သၞာံ ၁၇၄၇ စဵုကဵုစိုပ် သၞာံ ၁၇၅၇ ရ။ ညး ဝွံ ဒှ် ပူဂိုလ် အဓိက မပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင် ကလေင် ဒက်ပ္တန် ဍုင်မန် ကေုာံ ပရေင် ပုန်ကလိုက် ဒစဵုဒစး ကု တၞောဝ်ဝံသ ညောင်ရမ်း (Toungoo Dynasty) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၄၀ တေအ် ရ။ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဒုင် ကေတ် နန် ဂှ်၊ ညး ဝွံ ဒှ် သကိုပ်ဝန်ဇၞော် မၞုံ ကု သြဇာ အဝဵု အိုတ် ပ္ဍဲ လက်ထက် သၟိင်စမိန်ထော (Smim Htaw Buddhaketi) ရ။ ကြဴနူ သၟိင်စမိန်ထော သၠး ထောအ် နန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၄၇ တုဲ၊ ဗညာဒလ မဒှ် မၞိဟ် မၞုံ ယၟု တမ်မူလ အံင်လှ ဂှ် ဂွံ ဒုင် ရုဲစှ် နဒဒှ် ဨကရာဇ် ဍုင်မန် ရ။ ပ္ဍဲ လက်ထက် ညး ဂှ် ဍုင်ဟံသာဝတဳ တၟိ ဝွံ ဇၞော်မောဝ် တိုန် အိုတ် တုဲ၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၅၂ ဂှ် ညး ဗတိုက် သီ ကေတ် ဍုင်အင်ဝ မာန် လဝ် ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ ပရေင် တော် ဆိင်ဆ ဗၠေတ် အာ တုဲ၊ ဒပ်ပၞာန် ကုန်းဘောင် မအုပ်ကွပ် နကဵု [[အလံင်ဘုရား]] (Alaungpaya) ကတဵု မံက်ဂတဝ် ကၠုင် တုဲ ကလေင် ဗတိုက် ပလီု ထောအ် အေန်ပါယာ မန် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၅၇ ဂှ် ဍုင်ဗဂေါ ဒး ကျဟောမ် အာ တုဲ ဗညာဒလ လေဝ် ဒးဒုင် ရပ်ဏာ နဒဒှ် ကောန်ထံင် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၇၄ ဂှ် ညး ဒးဒုင် ဂစိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်အင်ဝ ရ။<ref>Hall, D.G.E. (1955). ''A History of South-East Asia''. New York: St Martin's Press Inc.</ref> == ၁. နိဒါန် ကေုာံ ဌာန်တမ်မူလ (Early Life and Origin) == တၠညးဗညာဒလ ဝွံ ယၟု တမ်မူလ ညး မာံ အံင်လှ (Aung Hla) ရ။ အတိုင် ဝင် သမ္တီ လဝ် မ္ဂး ညး ဝွံ သၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဇင်းမယ် (Chiang Mai) မဒှ် ဒေသ ဍုင်သေံ လၟုဟ် ရ။ ညး ဝွံ လုပ် ကၠုင် ဍုင်ဟံသာဝတဳ နကဵု ဂကောံ မၞိဟ် မပလံင် စိင် မွဲ ဂကောံ ရ။ ၜိုန်ရ ညး သၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲ ဒေသ တၞဟ် ကီု လေဝ်၊ ညး ဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မၞုံ ကု ဍာ်ရိုဟ် ပရေင် အုပ်ကွပ် ကေုာံ အစောံစရာဲ ကွတ် ပၞာန် ဗွဲမလောန် ရ။ ကာလ သၟိင်စမိန်ထော ကတဵုဒှ် ဨကရာဇ် ဟံသာဝတဳ တၟိ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၄၀ ဂှ်၊ အံင်လှ ဝွံ ကလိဂွံ လဝ် အဝဵု နဒဒှ် 'သၟိင်စိင်' (Master of the Elephants) မဒှ် တာလျိုင် အဓိက သွက် ဒပ်ပၞာန် စိင် ရ။ ဟိုတ်နူ အစောံစရာဲ ညး တုဲ ညး ကလိဂွံ ယၟု တဆိပ် "ဗညာဒလ" (Binnya Dala) တုဲ ဇၞော်မောဝ် တိုန် စိုပ် ကဆံင် သကိုပ်ဝန်ဇၞော် (Prime Minister) ရ။ ၜိုန်ရ သၟိင်စမိန်ထော ဂှ် ဒှ် ဨကရာဇ် ယၟု ဓဝ် ကီု လေဝ်၊ အဝဵု အုပ်ကွပ် ကေုာံ ပရေင် ပၞာန် အလုံအိုတ်သီု ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တဲ ဗညာဒလ ရ。<ref>Phayre, Arthur P. (1883). ''History of Burma''. London: Susil Gupta.</ref> == ၂. လဒက်ပ္တန် ဍုင်ဟံသာဝတဳ တၟိ (Rise of the Restored Hanthawaddy) == ပ္ဍဲ လပါ် စ သၞာံ ၁၇၀၀ တအ် ဂှ် တၞောဝ်ဝံသ ညောင်ရမ်း (ဍုင်အင်ဝ) ဝွံ အစောံစရာဲ ဍိုန်လျ လောန် တုဲ ဟွံမာန် ပကင်ရင် ဍုင် အတိုင် ပၟိက် ရ။ ပ္ဍဲ ဒေသ ရးမည (သၟဝ်ကျာ ဍုင်ဗၟာ) ဂှ် မန် တအ် ဒးဒုင် ကံက် အခေါန် ဗွဲမဇၞော် ကု ဒြဟတ် တုဲ ပရေင် ဟွံပေင်စိုတ် တအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။ ပ္ဍဲ နဝ်ဝေန်ဗါ ၂၉ သၞာံ ၁၇၄၀ ဂှ်၊ မန် တအ် ဂစိုတ် ထောအ် သၟိင်စဍုင် ဗဂေါ မခပတိုန် လဝ် နူ အင်ဝ တုဲ လလောင်တြး ဗၠးၜး ဍုင်ဟံသာဝတဳ ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် ဂကောံ အမာတ် တအ် ရုဲစှ် ကေတ် ခမဳ ဂကူ ဂွေရှမ်း (Gwe Shan) မွဲ ဇကု မၞုံ ယၟု သၟိင်စမိန်ထော ညံင်ဂွံ ဒှ် ဨကရာဇ် ရ။ ဍုင်ဟံသာဝတဳ တၟိ ဝွံ ကလိဂွံ အရီုအဗင် နူ ဂကူ မန် ကေုာံ ကရေင် သီုကဵု ဍုင် ပြင်သေတ် (French) မကၠုင် သွံရာန် ဗၞိက် တအ် ရ။ ဗညာဒလ ဝွံ အုပ်ကွပ် ဒပ်ပၞာန် ဟံသာဝတဳ တုဲ ဗတိုက် သီ ကေတ် ဍုင် ပြည် ကေုာံ တံင်ငူ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၄၅ မာန် လဝ် ရ။<ref>Lieberman, Victor B. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800-1830''. Cambridge University Press.</ref> == ၃. ပွမဒုင်ကေတ် နန် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ကွပ် (Ascension to the Throne) == အတိုင် ဝင် မ္ဂး၊ သၟိင်စမိန်ထော ဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မလေပ် ကွတ် နက်သတ် (Astrology) မွဲ တုဲ၊ ညး တော် ဆိင်ဆ ကေတ် ဇာတာ ညး ဂှ် ညာတ် ကေတ် အန္တရာယ် မကတဵုဒှ် မာန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၄၇ ဂှ် ညး သၠး ထောအ် နန် တုဲ တိတ် အာ ဂၠာဲ စိင်ဗု ပ္ဍဲ ဂြိုပ် ရ။ ဂကောံ အမာတ် တအ် လေဝ် ရုဲစှ် ဗညာဒလ ညံင်ဂွံ တိုန် ဒှ် ဨကရာဇ် ဍုင်ဟံသာဝတဳ ရ။ ကာလ တိုန် နန် ဂှ် တၠညးဗညာဒလ လလောင်တြး ဒဒှ်ရ ညး သေင် ကလေင် ဒက်ပ္တန် အေန်ပါယာ မဇၞော်လှဲလး ညံင်ရဴ ခေတ် ဘုရင့်နောင် တေအ် ကီု ရ ဏောင်။ ညး ခပတိုန် ဒေအ် ညး နဒဒှ် [[ဥပရာဇာ]] (Upayaza / Heir Apparent) တုဲ ခပတိုန် သကိုပ်ပၞာန် [[တၠဗန်]] (Talaban) နဒဒှ် သကိုပ်ပၞာန် ဇၞော် အလုံ ဍုင် ရ။ ညး ကလေင် လဟဵု ကျာ်မုဟ်တဴ ကေုာံ နန် ဗဂေါ ညံင်ဂွံ ကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ မၞုံ ကု ပရေင် စဵုဒၞာ မခိုင်ကၠိုက် ရ။ == ၄. ပေါဲဗတိုက် ဍုင်အင်ဝ (Invasion and Capture of Ava - 1752) == ပ္ဍဲ နဝ်ဝေန်ဗါ ၁၇၅၁ ဂှ် တၠညးဗညာဒလ စီစောန် ပရေင် ပၞာန် ဇၞော် မွဲ သွက်ဂွံ ဗတိုက် သီ ကေတ် ဍုင်အင်ဝ ရ။ ဒပ်ပၞာန် မန် မၞုံ ကု ဒြဟတ် ဇၞော် မပံင်ကောံ လဝ် နကဵု ပၞာန် စိင်၊ ပၞာန် ချေံ၊ ကေုာံ ပၞာန် ဍာ် တအ် တိုန် အာ လပါ် သၟဝ်ကျာ အတိုင် ၜဳ ဨရာဝတဳ ရ။ ဒပ်ပၞာန် ဏအ် လေဝ် ဂွံ လဝ် အရီုအဗင် လွဟ် လက်ချာ (သေနာတ် ကေုာံ အမၠံက်) နူ ပြင်သေတ် ကေုာံ ဒတ်ချ် (Dutch) တအ် ကီု ရ။ ပ္ဍဲ မာတ် ၁၇၅၂ ဂှ် ဒပ်ပၞာန် မန် တအ် လုပ် သီ ကေတ် ဍုင်အင်ဝ မာန် အာ ရ။ ဨကရာဇ် ဍုင်အင်ဝ မဟာဓမ္မရာဇာဓိပတိ (Mahadhammaraza Dipadi) လေဝ် ဒးဒုင် ရပ်ဏာ နဒဒှ် ကောန်ထံင် တုဲ ပလံင် ဏာ ဍုင်ဗဂေါ ရ။ ပရေင် အံင်ဇၞး ဏအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ဍုင်ဟံသာဝတဳ စိုပ် အာ ကဆံင် မသၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ရ။<ref>Harvey, G. E. (1925). ''History of Burma''. London: Frank Cass & Co. Ltd.</ref> == ၅. တင်ဗၠေတ်ယောင်ယာ အဓိက (The Fatal Strategic Mistake) == ကြဴနူ သီ ကေတ် အင်ဝ တုဲ တၠညးဗညာဒလ တော် ဆိင်ဆ ဗၠေတ် အာ ဒဒှ်ရ ပေါဲဗတိုက် ဏအ် အာစိုပ် ဒတုဲ တုဲယျ။ ညး ဟွံမင်မဲ လဝ် ဒပ်ပၞာန် ဇၞော် ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ်ကျာ တုဲ၊ ညး ကလေင် စှ်ေ အာ ဍုင်ဗဂေါ သီု ကု ဒပ်ပၞာန် ၜါ ဂအုံ ပိ ဂအုံ ရ။ ညး စွံ လဝ် ဆ ဥပရာဇာ ကေုာံ ဒလဗန် သီု ဒပ်ပၞာန် မွဲ ဂအုံ ဓဝ် သွက်ဂွံ အုပ်ကွပ် အင်ဝ ကေုာံ အာတ် ကေတ် ဂတိ ကသုက် နူ သၟိင်စဍုင် ဗၟာ တအ် ရ။ တင်ဗၠေတ်ယောင်ယာ ဏအ် ဝွံ ဒှ် အရာ မကဵု အခေါင် ကု ဂကူ ဗၟာ ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ်ကျာ ညံင်ဂွံ ကလေင် ပံင်ကောံ ဒြဟတ် တုဲ ဒစဵုဒစး ဒပ်ပၞာန် မန် မသှ်ေ ဒၟံင် နကဵု ဒြဟတ် မအောန် တအ် ရ။ == ၆. ပရေင်ကတဵုမံက် အလံင်ဘုရား (The Rise of Alaungpaya) == ပ္ဍဲ ကွာန် မုဆိုးဖို (Moksobo - ဗွဲကြဴ ကော် Shwebo) ဂှ်၊ သၟိင်ကွာန် မၞုံ ယၟု အံင်ဇေယျ (Aung Zeya) ဟွံဒုင် သ္ပ စၟတ်တဲ ကဵု ဂတိ ကသုက် သစ္စာ ကု မန် တအ် ရ။ ညး ပကောံ ကေတ် ကွာန် ဗဒါဲ ဂှ် ၄၆ ကွာန် တုဲ ဒက်ပ္တန် ဒပ်ပၞာန် ပုန်ကလိုက် မွဲ ရ။ အံင်ဇေယျ လလောင်တြး ယၟု ဇကု နဒဒှ် အလံင်ဘုရား (Alaungpaya) တုဲ ဒက်ပ္တန် တၞောဝ်ဝံသ ကုန်းဘောင် ရ။ ဒပ်ပၞာန် မန် မအုပ်ကွပ် နကဵု ဒလဗန် လေဝ် စှ်ေ ဗတိုက် မုဆိုးဖို ကီု လေဝ် ကျဟောမ် အာ အလန် လက္ကရဴ အလန် ရ။ အလံင်ဘုရား ဆက် ဗတိုက် ဇၞး အာ ဒပ် မန် ဂမၠိုင် တုဲ၊ စိုပ် ဒဳဇြေန်ဗါ ၁၇၅၃ ဂှ် ဒပ်ပၞာန် ဟံသာဝတဳ သီုဖအိုတ် ဒး ထဍေင် ပတိတ် နူ ဒေသ အင်ဝ ရ။<ref>Myint-U, Thant (2006). ''The River of Lost Footsteps: Histories of Burma''. Farrar, Straus and Giroux.</ref> == ၇. ပေါဲဗတိုက် ၁၇၅၄ ကေုာံ ပရေင်စှ်ေစး ဂကူ (The 1754 Invasion and Ethnic Polarization) == ပ္ဍဲ မာတ် ၁၇၅၄ ဂှ်၊ တၠညးဗညာဒလ ကလေင် ဗလး ဏာ ဒပ်ပၞာန် အလုံအိုတ်သီု မအုပ်ကွပ် နကဵု ဥပရာဇာ သွက်ဂွံ ဗတိုက် အင်ဝ ပၠန် ရ။ ကိုပ်ကၠာ တေအ် ဒပ် မန် တအ် ကလိဂွံ အံင်ဇၞး ကီု လေဝ်၊ ဗွဲကြဴ ဏအ် ဒးဒုင် ဗတိုက် ကလေင် နကဵု အလံင်ဘုရား တုဲ ဒး ကျဟောမ် ကလေင် စှ်ေ ကၠုင် လပါ် သၠုင်ကျာ သီု မလေင် အာ မၞိဟ် ကေုာံ လွဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ဟိုတ်နူ ဒေါသ ကေုာံ ပွမကျ ပၞာန် ဏအ် တုဲ၊ အလဵုအသဳ ဟံသာဝတဳ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်တ် သၞောဝ် မကြံင်မ္ၚိုဟ် ရ။ ညးတအ် ဂစိုတ် ထောအ် ဨကရာဇ် တံင်ငူ မဒးဒုင် ရပ် လဝ် ဂှ်၊ တုဲ သီု ဗ္တိုက် ကဵု ဂကူ ဗၟာ ပ္ဍဲ လပါ် သၠုင်ကျာ သီုဖအိုတ် ညံင်ဂွံ စုတ် နသိုင် မၞုံ ကု တဆိပ် ဥပရာဇာ ဟံသာဝတဳ ကေုာံ ဒး ကုတ် သော် အတိုင် ယေန်သၞာင် မန် ညံင်ဂွံ ထ္ၜး သမ္တီ သစ္စာ ရ။ သၞောဝ် ဏအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ပရေင် ကလိုက်ကမဵု ဂကူ ကေုာံ ပကဵု ညံင် ဗၟာ တအ် ဂွံ အာ ပံင် ကဵု အလံင်ဘုရား ဂၠိုင် တိုန် ရ။<ref>Htin Aung, Maung (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> == ၈. ပွမကျဟောမ် ကေုာံ အုပ်နိဂီု ဍုင်ဗဂေါ (The Fall of Hanthawaddy - 1757) == အလံင်ဘုရား တိုန် စိုပ် ဍာ်ဒကေဝ် မသၠုင် အိုတ် တုဲ၊ ညး စှ်ေ ဗတိုက် လပါ် သၠုင်ကျာ အတိုင် ၜဳ ဨရာဝတဳ ရ။ ပ္ဍဲ မေ ၁၇၅၅ ဂှ် ညး သီ ကေတ် ဒဂုံ (Dagon) တုဲ ပြံင် ယၟု နဒဒှ် ရန်ကုန် ရ။ ပ္ဍဲ ဂျူလာင် ၁၇၅၆ ဂှ် ညး ဗတိုက် ပလီု ထောအ် ဍုင်သြေင် (Syriam) မဒှ် သၞေဟ်က္ၜင် ပြင်သေတ် မရီုဗင် ဒၟံင် ဟံသာဝတဳ ဂှ် ရ။ စိုပ် သၞာံ ၁၇၅၇ ဂှ် ဒပ်ပၞာန် ကုန်းဘောင် တအ် ဗိုင် လဝ် ဍုင်ဗဂေါ ရ။ ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဒပ်ပၞာန် မန် ပ္ဍဲ ဍုင် ဂှ် ဒး ဆဵု ဂဗ ကု ပရေင် အေင် ပုင် ဍာ် ဗွဲမဇၞော် ကု ဒြဟတ် ရ。 ဗညာဒလ ဂစာန် ညှိနှိုင်း ကု အလံင်ဘုရား ကီု လေဝ် ဟွံအံင်ဇၞး ရ။ ပ္ဍဲ ၆ မေ ၁၇၅၇ ဂှ် ဍုင်ဗဂေါ ဒးဒုင် သီ ကေတ် တုဲ၊ အလံင်ဘုရား ဗတိုက် ပလီု ထောအ် ဍုင် သီု ဂစိုတ် ပလီု မၞိဟ် ကေုာံ ခမဳသင် မန် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ဣဏအ် ဝွံ ဒှ် အုပ်နိဂီု ဍုင်ဨကရာဇ်မန် ရ။ == ၉. လက္ကရဴဘဝ ကေုာံ ပွမဒးဒုင်ဂစိုတ် (Captivity and Execution - 1774) == ကြဴနူ ဗဂေါ လီုလာ် အာ တုဲ၊ တၠညးဗညာဒလ ကေုာံ သ္ၚိကၟိန် ညး ဒးဒုင် ရပ်ဏာ ဇရေင် ဍုင်ရွှေဘို (Shwebo) နဒဒှ် ကောန်ထံင် ရ။ အလံင်ဘုရား ဟွံဂစိုတ် ညး ဏီ တုဲ စွံ လဝ် ညး ပ္ဍဲ ဌာန် သ္ၚိထံင် မွဲ ရ။ ကြဴနူ အလံင်ဘုရား စုတိ အာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၆၀ ဂှ် လေဝ် ဗညာဒလ ဆက် တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဌာန် ကောန်ထံင် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ လက်ထက် သၟိင် ဆင်ဖြူရှင် (Hsinbyushin) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၇၃ ဂှ်၊ ဒပ်ပၞာန် မန် ပ္ဍဲ လပါ် သၠုင်ကျာ ကလေင် ပုန်ကလိုက် ပၠန် ရ။ သၟိင် ဆင်ဖြူရှင် ဒွိင် ဖေက် ဗညာဒလ ဒှ် အာ သင်္ကေတ ဟွံသေင်မ္ဂး ဇြဟတ် သွက် ညးပုန်ကလိုက် တအ် တုဲ၊ ညး ဖျေဟ် အမိင် သွက်ဂွံ ဂစိုတ် ထောအ် ဗညာဒလ ရ။ ပ္ဍဲ ဒဳဇြေန်ဗါ ၁၇၇၄ ဂှ်၊ တၠညးဗညာဒလ ဒးဒုင် ဂစိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်အင်ဝ သီု မဒှ် ပရေင် အုပ်နိဂီု ဨကရာဇ် မန် လက်ကရဴ အိုတ် ရ။<ref>Aung-Thwin, Michael (2017). ''Myanmar in the Fifteenth Century''. University of Hawaii Press.</ref> == ၁၀. အာဲကၟာဲ ဝင် ကေုာံ တင်သမ္တီ (Legacy and Historical Impact) == ဝင် တၠညးဗညာဒလ ကေုာံ ဍုင်ဟံသာဝတဳ တၟိ ဝွံ ဒှ် ဝင် မဟောမ်ဇြ လောန် သွက် ဂကူမန် တအ် ရ။ လီုလာ် အာ ဍုင်ဟံသာဝတဳ တၟိ ဏအ် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ လီုလာ် အာ အဝဵု ဨကရာဇ် ဓဝ်၊ ဍေံ ဒှ် သီု ပွမအုပ်နိဂီု အဝဵု အုပ်ဓလီု ဂကူမန် ပ္ဍဲ ဒေသ ရးမည မနွံ ကၠုင် လဝ် နူကဵု ကၠံ သၞာံ ပြင် တေအ် ရ။ ကြဴနူ ဍုင် လီု တုဲ၊ ဂကူမန် ဂၠိုင် ကု လ္ၚီ တအ် ဒး ဒြေပ် ဒဴ စိုပ် အာ ဍုင်သေံ (Siam) သွက်ဂွံ ဗၠး တိတ် နူ ပရေင် ပလီုပလာ် ကုန်းဘောင် တအ် ရ။ ဝင် ဗညာဒလ ဝွံ သှ်ေၜိုတ် တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဝိုင် မန် နဒဒှ် ပရူ မဟီုတွံ ကဵု ဇြဟတ် စိုတ်ဓါတ်၊ ကေုာံ သင်္ကေတ ပရေင် ဆာန်ဂကူ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။<ref>South, Ashley (2003). ''Mon Nationalism and Civil War in Burma: The Golden Sheldrake''. Routledge.</ref> == နိဿဲ ကေုာံ သက်သဳဂမၠိုၚ် (References) == <references /> '''လေန် ကေုာံ တင်နင် မ္ၚး (External Resources):''' * [https://en.wikipedia.org/wiki/Binnya_Dala Binnya Dala] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်။ * [https://www.youtube.com/watch?v=Mh5e10XW0qM ဝင် အလံင်ဘုရား ကေုာံ ဟံသာဝတဳ (YouTube)] {{Navbox | name = တၠညးဗညာဒလ | title = [[တၠညးဗညာဒလ]] ကေုာံ ဝင် [[ဍုင်ဟံသာဝတဳတၟိ]] | listclass = hlist | state = uncollapsed | group1 = ပူဂိုလ် အဓိကဂမၠိုင် | list1 = * [[သၟိင်စမိန်ထော]] * [[တၠညးဗညာဒလ]] * [[ဥပရာဇာ]] * [[တၠဗန်]] * [[အလံင်ဘုရား]] | group2 = ဍုင် ကေုာံ ဒေသ | list2 = * [[ဍုင်ဟံသာဝတဳ]] * [[ဍုင်ဗဂေါ]] * [[ဍုင်အင်ဝ]] * [[ဍုင်သြေင်]] * [[ဇင်မာဲ]] | group3 = ပေါဲဗတိုက် အဓိက | list3 = * [[ပေါဲဗတိုက် ဍုင်အင်ဝ]] (၁၇၅၂) * [[ပေါဲဗတိုက် ကုန်းဘောင်-ဟံသာဝတဳ]] (၁၇၅၂-၁၇၅၇) * [[ပေါဲဗတိုက် ဍုင်ဗဂေါ]] (၁၇၅၇) }} [[ကဏ္ဍ:သၟိင်ဨကရာဇ်မန်]] [[ကဏ္ဍ:ဝင်မန်]] [[ကဏ္ဍ:ဍုင်ဟံသာဝတဳ]] [[ကဏ္ဍ:မၞိဟ် မပြာကတ် ပ္ဍဲ ဝင်]] 6dv366wlii3nlllc9mg4drxae42xs5r 0 11050 54826 2026-05-11T08:32:35Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Use dmy dates|date=May 2026}} {{Infobox settlement | name = ဍုင်အင်ဝ | native_name = ရတနာပူရ (Ratanapura) | settlement_type = ဍုင်ဇၞော် တြေံ (Former Capital) | image_skyline = Maha Aungmye Bonzan Monastery, Inwa.jpg | image_caption = ဘာ မဟာအောင်မြေဘုံစံ မဒှ်..." 54826 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=May 2026}} {{Infobox settlement | name = ဍုင်အင်ဝ | native_name = ရတနာပူရ (Ratanapura) | settlement_type = ဍုင်ဇၞော် တြေံ (Former Capital) | image_skyline = Maha Aungmye Bonzan Monastery, Inwa.jpg | image_caption = ဘာ မဟာအောင်မြေဘုံစံ မဒှ် အာဲကၟာဲ ဝင် မပြာကတ် ပ္ဍဲ ဍုင်အင်ဝ။ | coordinates = {{coord|21|51|N|95|59|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ရးနိဂီု | subdivision_name = [[ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ]] | subdivision_type1 = တိုင် / တွဵုရး | subdivision_name1 = [[မာန္တလေ (Mandalay)|ရးမာန္တလေ]] | established_title = စဒက်ပ္တန် | established_date = သၞာံ ၁၃၆၅ | extinct_title = လီုလာ် အုပ်နိဂီု | extinct_date = သၞာံ ၁၈၃၉ (ဟိုတ်နူ ကသဳတိ) | founder = သၟိင် သတိုးမင်းဖျား (Thado Minbya) | timezone = MMT | utc_offset = +6:30 }} '''ဍုင်အင်ဝ''' ({{lang-en|Inwa / Ava}}) ဝွံ ဒှ် ဍုင်ဇၞော် တြေံ ပ္ဍဲ ဝင် ဍုင်ဗၟာ မနွံ ပ္ဍဲ ရးမာန္တလေ လၟုဟ် ရ။ ယၟု နကဵု လိက် ပါဠိ မ္ဂး ညးကော်စ '''ရတနာပူရ''' (Ratanapura - ဍုင်ရတ်) တုဲ ဍုင် ဏအ် ဝွံ ဒှ် လဝ် ဌာန်ဒတန် ဨကရာဇ် ဂမၠိုင် လုကဴ ပန် ဗွဝ်ကၠံ ပြင် (နူ သၞာံ ၁၃၆၅ စဵုကဵု ၁၈၄၁) ရ။ ဍုင်အင်ဝ ဝွံ ဒှ် ဍုင်ဇၞော် အဓိက သွက် အေန်ပါယာ ဗၟာ မပ္တံ ကု ခေတ် အင်ဝ၊ ခေတ် တောင်ငူ ကေုာံ ခေတ် ကုန်းဘောင် တအ် ရ။ ပ္ဍဲ ဝင် ဍုင်မန် မ္ဂး ဍုင်အင်ဝ ဝွံ ဒှ် ဍုင် ဒၞာဲ မဒစဵုဒစး ကု [wikt:mnw:ဍုင်|ဍုင်] ဟံသာဝတဳ ပ္ဍဲ ပေါဲဗတိုက် ပန်စှော်သၞာံ ကေုာံ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၅၂ ဂှ် ဒပ်ပၞာန် မန် နူ ဟံသာဝတဳ တၟိ တအ် လုပ် ဗတိုက် သီ ကေတ် လဝ် ဍုင်အင်ဝ ဏအ် မာန် လဝ် ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး ဍုင်အင်ဝ ဝွံ သှ်ေၜိုတ် ဆ ပရေင် အာဲကၟာဲ ဝင် တြေံ ကေုာံ ဌာန် ညးဍုင်ကွာန် ဂမၠိုင် တန်တဴ တုဲ ဒှ် ဒၞာဲ ဌာန် လ္ၚတ် ဝင် ဍုင်ဗၟာ မပြာကတ် မွဲ ရ။ == ၁. နိဒါန် ကေုာံ ဌာန်တမ်မူလ (Introduction and Etymology) == ယၟု "အင်ဝ" ဝွံ ကၠုင် နူ ဝေါဟာရ ဗၟာ တြေံ မၞုံ အဓိပ္ပါယ် "ပါင် အင်" (Mouth of the Lake) ဟွံသေင်မ္ဂး "ပါင် ၜဳ ၉" ရ။ ဍုင် ဏအ် ဝွံ နွံ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ မပံင်ကောံ ၜဳဨရာဝတဳ (Irrawaddy River) ကေုာံ ၜဳမစ်ငယ် (Myitnge River) ရ။ ဨကရာဇ် ဗၟာ တအ် ခုတ် လဝ် ယၟု ဍုင် ဝွံ နကဵု ဘာသာ ပါဠိ "ရတနာပူရ" မၞုံ အဓိပ္ပါယ် ဍုင် မပေင် တဴ နကဵု ရတ် ဂမၠိုင် ရ。<ref>Harvey, G. E. (1925). *History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824*. London: Frank Cass & Co. Ltd.</ref> == ၂. ဝင် ခေတ်ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ လဒက်ပ္တန် ဍုင် (Early History and Founding) == ကြဴနူ အေန်ပါယာ ဗုကာံ လီုလာ် အာ ဟိုတ်နူ ပၞာန် မောန်ဂေါ (Mongol) ပ္ဍဲ ကၞောတ် ၁၃ ဗွဝ်ကၠံ တုဲ၊ ဒေသ လပါ် လတူ ဍုင်ဗၟာ ဝွံ ထကး ပြး အာ နဒဒှ် ဍုင် ဍောတ်တ် ဂမၠိုင် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၃၆၄ ဂှ် သၟိင် သတိုးမင်းဖျား (Thado Minbya) ဖျေဟ် သ္ဂုတ်တ် ဒက်ပ္တန် ဍုင်ဇၞော် တၟိ မွဲ သွက်ဂွံ ပကောံ ဒြဟတ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၃၆၅ ဂှ် ညး ခၞံဗဒှ် ဍုင်အင်ဝ လတူ တကအ် မကၠောန် လဝ် နကဵု တဲ နမခါဲ ကတိုင် ဍာ် ဆက် အကြာ ၜဳဨရာဝတဳ ကေုာံ ၜဳမစ်ငယ် ရ။ ဍုင်အင်ဝ ဝွံ ဟိုတ်နူ ဍာ် ပွဳပွူ ဗိုင် လဝ် တုဲ နွံ ကု အစောံ စဵုဒၞာ သတြု (Strategic defense) ဗွဲမခိုင်ကၠိုက် ရ။ == ၃. ခေတ် အင်ဝ ကေုာံ ပၞာန်ပန်စှော်သၞာံ (Ava Kingdom and the 40 Years' War) == ဍုင်အင်ဝ ဝွံ ဒှ် ဍုင်ဇၞော် သွက် ခေတ် အင်ဝ (၁၃၆၄–၁၅၅၅) မဒှ် ခေတ် မဇၞော်မောဝ် တိုန် ပ္ဍဲ ပရေင် ဍုင်ကွာန် ကေုာံ လိက်ပတ် ဗၟာ ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် ဏအ် ဝွံ အင်ဝ ဒး ဆဵု ဂဗ ကု [wikt:mnw:ပၞာန်|ပၞာန်] ဇၞော် မွဲ မကော်ဂး "ပၞာန် ပန်စှော်သၞာံ" (Forty Years' War) မကတဵုဒှ် လဝ် အကြာ သၟိင် မင်းခေါင် (Minkhaung I) နူ အင်ဝ ကေုာံ သၟိင် [[ရာဇာဓိရာဇ်]] (Razadarit) နူ ဍုင်ဟံသာဝတဳ ရ။ ပေါဲဗတိုက် ဏအ် ဝွံ ကတဵုဒှ် လဝ် နူ သၞာံ ၁၃၈၅ စဵုကဵု ၁၄၂၄ တုဲ လပါ် အင်ဝ လေဝ် ဟွံမာန်၊ လပါ် ဟံသာဝတဳ လေဝ် ဟွံမာန် တုဲ သီု ၜါ လပါ် ဒး ကလေင် ဒက်ပ္တန် ပရေင် ၜိုဟ်သြိုဟ် ရ。<ref>Fernquest, Jon (2006). "Crucible of War: Burma and the Ming in the Tai Frontier Zone (1382–1427)". *SOAS Bulletin of Burma Research*.</ref> == ၄. ခေတ် တောင်ငူ (Toungoo Period 1555–1752) == ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၅၅၅ ဂှ် သၟိင် ဘုရင့်နောင် (Bayinnaung) နူ ဍုင်တောင်ငူ လုပ် ဗတိုက် သီ ကေတ် ဍုင်အင်ဝ တုဲ အင်ဝ လေဝ် စိုပ် အာ သၟဝ် အဝဵု အေန်ပါယာ တောင်ငူ ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၃၆ ဂှ် သၟိင် သာလွန် (Thalun) ပြံင်လှာဲ ဍုင်ဇၞော် နူ ဟံသာဝတဳ (ဗဂေါ) ဇရေင် ဍုင်အင်ဝ ပၠန် ရ။ အင်ဝ ပ္ဍဲ ခေတ် တောင်ငူ ဏအ် ဝွံ နွံ ကု ပရေင် ၜိုဟ်သြိုဟ် တုဲ ပရေင် သာသနာ ကေုာံ လိက်ပတ် တအ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဗွဲမလောန် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ကၞောတ် ခေတ် ဏအ် ဂှ် အဝဵု ဨကရာဇ် ဍိုန်လျ စှ်ေ အာ တုဲ ဒး ဆဵု ဂဗ ကု ပရေင် ပုန်ကလိုက် နူ ရးမည ရ။ == ၅. ပွမကျဟောမ် သၟဝ်တဲ ဍုင်ဟံသာဝတဳတၟိ (Fall to Restored Hanthawaddy in 1752) == ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၄၀ ဂှ် မန် တအ် ကလေင် ဒက်ပ္တန် [[ဍုင်ဟံသာဝတဳတၟိ]] တုဲ လလောင်တြး ဗၠးၜး နူ အင်ဝ ရ။ ပ္ဍဲ လပါ် စ သၞာံ ၁၇၅၂ ဂှ် ဒပ်ပၞာန် မန် မအုပ်ကွပ် နကဵု ဥပရာဇာ (Upayaza) ကေုာံ သကိုပ်ပၞာန် ဇၞော် [[တၠဗန်]] (Talaban) တအ် တိုန် ကၠုင် ဗတိုက် ဍုင်အင်ဝ ရ။ ဒပ်ပၞာန် ဟံသာဝတဳ ဏအ် ဝွံ နွံ ကု အရီုအဗင် လွဟ် နူ ပြင်သေတ် တုဲ၊ ပ္ဍဲ ဂိတု မာတ် ၁၇၅၂ ဂှ် ညးတအ် ဗိုင် သီ ကေတ် ဍုင်အင်းဝ မာန် အာ ရ။ ဨကရာဇ် အင်ဝ မဟာဓမ္မရာဇာဓိပတိ ဒးဒုင် ရပ်ဏာ ဇရေင် ဗဂေါ တုဲ ခေတ် တောင်ငူ လေဝ် ဒး အုပ်နိဂီု အာ အလုံအိုတ်သီု ရ。<ref>Phayre, Lt. Gen. Sir Arthur P. (1883). *History of Burma*. London: Susil Gupta.</ref> == ၆. ခေတ် ကုန်းဘောင် (Konbaung Period 1752–1839) == ၜိုန်ရ မန် တအ် သီ ကေတ် အင်ဝ မာန် လဝ် ကီု လေဝ်၊ ပ္ဍဲ ဒေသ သၟဝ်ကျာ ဂှ် ပရေင် ပုန်ကလိုက် ဒစဵုဒစး မန် တအ် ကတဵု မံက်ဂတဝ် ကၠုင် ရ။ ပ္ဍဲ ကွာန် မုဆိုးဖို (ရွှေဘို) ဂှ် သၟိင်ကွာန် [[အံင်ဇေယျ]] (Aung Zeya) ဒက်ပ္တန် တၞောဝ် ကုန်းဘောင် တုဲ ကလေင် ဗတိုက် ထဍေင် ပတိတ် ဒပ်ပၞာန် တၠဗန် နူ ဍုင်အင်ဝ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၅၃ ရ။ အံင်ဇေယျ သီ ကေတ် အလုံ ဍုင် မန် ဗၟာ တုဲ ကြဴနူ ညး စုတိ အာ ဂှ် ဨကရာဇ် ကုန်းဘောင် တအ် ကလေင် ရုဲစှ် ဍုင်အင်ဝ နဒဒှ် ဍုင်ဇၞော် မဂၠိုင် ကု အလန် ရ (ဥပမာ- ပ္ဍဲ လက်ထက် ဘိုးတော်ဘုရား ကေုာံ ဘကြီးတော်)။ ဍုင်အင်ဝ ပ္ဍဲ အခိင် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဗဟဵု ပရေင် ဍုင်ကွာန် ကေုာံ စက်ပၞာန် အလုံ မွဲ အေန်ပါယာ ဗၟာ ရ။<ref>Myint-U, Thant (2006). *The River of Lost Footsteps—Histories of Burma*. Farrar, Straus and Giroux.</ref> == ၇. ပရေင်လီုလာ် ဟိုတ်နူ ကသဳတိ (Destruction by Earthquake 1839) == ပ္ဍဲ ၂၃ မာတ် သၞာံ ၁၈၃၉ ဂှ်၊ ဍုင်အင်ဝ ဒး ဆဵု ဂဗ ကု ဘဲ သဘာဝ [wikt:mnw:ကသဳတိ|ကသဳတိ] (Earthquake) မဇၞော် လောန် မွဲ ရ။ ကသဳတိ ဏအ် ဝွံ ပလီုပလာ် ထောအ် နန်၊ ဘုတ်ကျာ် ကေုာံ သ္ၚိဌာန် ညးဍုင်ကွာန် ဂမၠိုင် အလုံအိုတ်သီု ရ။ ဟိုတ်နူ ပရေင် လီုလာ် မဇၞော် လောန် ဏအ် တုဲ သၟိင် သာယာဝတီ (Tharrawaddy Min) ဖျေဟ် သ္ဂုတ်တ် ဒဒှ်ရ ဍုင်အင်ဝ ဝွံ ဟွံထေက်တန် သွက်ဂွံ ဆက် သ္ပ ဍုင်ဇၞော် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၄၁ ဂှ် ညး ပြံင် ဍုင်ဇၞော် ဇရေင် ဍုင် အမရပူရ (Amarapura) တုဲ ဍုင်အင်ဝ ဝွံ ဒးဒုင် သၠး ဝိုတ် ထောအ် အလုံအိုတ်သီု ရ။<ref>Lieberman, Victor B. (2003). *Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830*. Cambridge University Press.</ref> == ၈. ပရေင်ယေန်သၞာင် ကေုာံ သာသနာ (Culture and Religion) == ဍုင်အင်ဝ ဝွံ ၜိုန်ရ လီုလာ် အာ လဝ် ကီု လေဝ်၊ အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဗီုပြင် လဒက်ပ္တန် ခေတ် တြေံ ဂမၠိုင် ဂှ် ဆက် သှ်ေၜိုတ် တန်တဴ ဒၟံင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။ * '''ဘာ မဟာအောင်မြေဘုံစံ (Maha Aungmye Bonzan):''' ဒှ် ဘာတိုက် မသြိုင် လဝ် နကဵု အုတ် ကေုာံ ကောန်ကရေတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၁၈၊ မၞုံ ကု ဗီုပြင် ကနက် ပါန်ခဳ ဗၟာ ခေတ် ကုန်းဘောင် ဍာံဍာံ။ * '''ဘာ ဗားကရာ (Bagaya Monastery):''' ဒှ် ဘာဆု တြေံ မကၠောန် လဝ် နကဵု ဆု ကၠ ဗွဲမဇၞော် ကေုာံ ဂၠိုင် ကု တၞံ၊ မၞုံ ကု ပရေင် ချူ ကၠတ် ရုပ်ဆု ဗွဲမကျေဝ်ဂေါဝ် ရ။ == ၉. ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ဗၞိက် (Economy and Trade) == ပ္ဍဲ အခိင် မဒှ် ဍုင်ဇၞော် ဂှ်၊ အင်ဝ ဝွံ ဒှ် ဗဟဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အဓိက သွက် အေန်ပါယာ ဗၟာ ရ။ ဟိုတ်နူ မနွံ ပ္ဍဲ ဇိုင် ၜဳဨရာဝတဳ တုဲ ပရေင် သွံရာန် ဗၞိက် ဍာ် ကု ဍုင်သၟဝ် မပ္တံ ကု ဒဂုံ ကေုာံ သြေင် တအ် ဂှ် ဆက်စပ် လောဲသွာ ရ။ ကပေါတ် မပ္တံ ကု လေပ်ဖက်၊ ကपास၊ သြန် တအ် ဂှ် လှာဲဂတး ကု ကပေါတ် လွဟ်၊ ကၠေင် ကေုာံ ပိုး နူကဵု ညးဗၞိက် ယူရဝ်ပ ကေုာံ ကြုက် တအ် ရ။ == ၁၀. ဍုင်အင်ဝ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ကေုာံ အာဲကၟာဲဝင် (Modern Inwa and Heritage) == လၟုဟ် မ္ဂး ဍုင်အင်ဝ ဝွံ ဒှ် ဆ ကွာန် ဌာန် ဒတန် ညးဍုင်ကွာန် ဍောတ်တ် မွဲ သၟး ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ ပရေင် အာဲကၟာဲ ဝင် မဂၠိုင် တုဲ၊ ဍေံ ဝွံ ဒှ် ဌာန် အာ ဝေင် လ္ၚတ် သွက် ကောန်ဍုင် သၟာ တရဴ ဂမၠိုင် ရ။ ညးလ္ၚတ် တအ် ဝွံ မလေပ် ဍိုက် ကွဳချေံ (Horse carts) တုဲ ဂေတ် ဝေင် ရံင် ကျာ်စေတဳ လီုလီု ကေုာံ ဘာလကျာ် တြေံ တအ် ပ္ဍဲ အကြာ ဝိုင် ဗ္ၚ တအ် ရ။ ဍုင်အင်ဝ ဝွံ ဒှ် သက်သဳ ပရေင် ကတဵု မံက်ဂတဝ် ကေုာံ ပရေင် လီုလာ် အေန်ပါယာ ဝင် မွဲ ဗွဲမကၠးဖ္ဍး ရ။ {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ ဇယား လၟေင် အခိင် ဍုင်အင်ဝ ဒှ် ဍုင်ဇၞော် (Capital Status Timeline) |- ! ခေတ် / တၞောဝ်ဝံသ !! စၟတ်သၞာံ စ !! စၟတ်သၞာံ အုပ်နိဂီု !! သၟိင် မစပတန် |- | ခေတ် အင်ဝ (Ava Kingdom) || ၁၃၆၅ || ၁၅၅၅ || သတိုးမင်းဖျား (Thado Minbya) |- | ခေတ် တောင်ငူ (Toungoo) || ၁၆၃၆ || ၁၇၅၂ || သာလွန် (Thalun Min) |- | ခေတ် ကုန်းဘောင် ပထမ || ၁၇၆၅ || ၁၇၈၃ || ဆင်ဖြူရှင် (Hsinbyushin) |- | ခေတ် ကုန်းဘောင် ဒုတိယ || ၁၈၂၁ || ၁၈၄၁ || ဘကြီးတော် (Bagyidaw) |} [https://www.youtube.com/watch?v=FjC2eRkP_uQ လ္ၚတ်ရံင် ဗီုရုပ် အာဲကၟာဲ ဍုင်အင်ဝ ခေတ်လၟုဟ် (YouTube)] == မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ သက်သဳဂမၠိုင် (References) == <references /> == ဆက် လ္ၚတ် ရံင် (See also) == * [[ဍုင်ဟံသာဝတဳ]] * [[အမရပူရ]] * [[ပၞာန် ပန်စှော်သၞာံ]] {{Navbox | name = ဍုင်ဇၞော် ဝင် ဍုင်ဗၟာ | title = ဍုင်ဇၞော် တြေံ ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဝင် ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ မန် | listclass = hlist | state = uncollapsed | group1 = ဍုင်ဇၞော် ဗၟာ | list1 = * [[ဗုကာံ]] * [[ဍုင်အင်ဝ|အင်ဝ]] * [[တောင်ငူ]] * [[အမရပူရ]] * [[မာန္တလေ]] | group2 = ဍုင်ဇၞော် မန် | list2 = * [[ဍုင်သဓီု|သဓီု]] * [[ဍုင်ဟံသာဝတဳ|ဟံသာဝတဳ]] * [[ဍုင်မတ္တမ|မတ္တမ]] }} [[ကဏ္ဍ:ဍုင်အင်ဝ]] [[ကဏ္ဍ:ဝင် ဍုင်ဗၟာ]] [[ကဏ္ဍ:ဍုင်ဇၞော် တြေံ ပ္ဍဲ အာရှ]] [[ကဏ္ဍ:မာန္တလေ]] es7ui3qsu73or2wbbj0c0y7b0d6ugiq 0 11051 54827 2026-05-11T08:42:54Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Use dmy dates|date=May 2026}} {{Infobox former country | native_name = สยาม (Sayam) | conventional_long_name = ဍုင်သယာမ် (Siam) | common_name = သယာမ် | continent = အာရှ | region = အာရှအဂၞဲ | status = အေန်ပါယာ ကေုာံ ဍုင်ဨကရာဇ် | image_flag = Flag of Siam (1855).svg | flag_alt = အလာံ ဍုင်သယာ..." 54827 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=May 2026}} {{Infobox former country | native_name = สยาม (Sayam) | conventional_long_name = ဍုင်သယာမ် (Siam) | common_name = သယာမ် | continent = အာရှ | region = အာရှအဂၞဲ | status = အေန်ပါယာ ကေုာံ ဍုင်ဨကရာဇ် | image_flag = Flag of Siam (1855).svg | flag_alt = အလာံ ဍုင်သယာမ် မၞုံ ကု ရုပ် စိင်ဗု လဒေါဝ် | image_coat = Emblem of Siam (1873-1910).svg | symbol_type = တဆိပ် ဍုင် | image_map = Siam in 1900.png | map_caption = အေန်ပါယာ သယာမ် ကေုာံ ဒေသ သြဇာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၀၀ | capital = [[သုခေါထာဲ]] (၁၂၃၈-၁၄၃၈)<br>[[အယုဒ္ဓယ]] (၁၃၅၁-၁၇၆၇)<br>[[သောန်ပူရဳ]] (၁၇၆၇-၁၇၈၂)<br>[[ၜင်ကံက်]] (၁၇၈၂-၁၉၃၉) | common_languages = သေံ (Thai), မန်, ခမာ, လာအဝ်, ကြုက် | religion = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] | government_type = သၞောတ် သၟိင်ဨကရာဇ် ပိုင်ပြဳ အလုံ (Absolute Monarchy) (ကိုပ်ကၠာ ၁၉၃၂) <br> သၞောတ် သၟိင်ဨကရာဇ် သၟဝ် ဥပဒေ (Constitutional Monarchy) (ကြဴနူ ၁၉၃၂) | era = ဝင် ခေတ်တမၠာ စဵုကဵု ခေတ်တၟိ | year_start = ၁၃၅၁ | year_end = ၁၉၃၉ | event_end = ပြံင်လှာဲ ယၟု နဒဒှ် "ဍုင်ထာဲ" (Thailand) }} '''သယာမ်''' ({{lang-en|Siam}}၊ {{lang-th|สยาม}}) ဟွံသေင်မ္ဂး ယၟု မန် တြေံ မကော်စ '''ဍုင်သေံ''' ဝွံ ဒှ် ယၟု ဝင် တရာဲဝင် သွက် [[ဍုင်ထာဲ]] (Thailand) မစကာ ကၠုင် လဝ် စဵုကဵု စိုပ် သၞာံ ၁၉၃၉ တုဲ ကလေင် စကာ လဝ် မွဲ အလန် ပၠန် ပ္ဍဲ အကြာ သၞာံ ၁၉၄၅ ကဵု ၁၉၄၉ ရ။ အေန်ပါယာ သယာမ် ဝွံ ပ္ဍဲ အခိင် မဇၞော်မောဝ် အိုတ် ဂှ် အုပ်ဓလီု လဝ် လတူ ဒေသ ဍုင်ထာဲ လၟုဟ်၊ သီုကဵု တွဵုရး လာအဝ်၊ ကမ္ဗောဒဳယျာ လပါ် ပလိုတ်၊ ကေုာံ ဒေသ မလေယျာ လပါ် သၟဝ်ကျာ တအ် ရ။ ပ္ဍဲ ဝင် အာရှအဂၞဲ မ္ဂး ဍုင်သယာမ် ဝွံ ပြာကတ် တဴ ဗွဲမလောန် ဟိုတ်နူ ဍေံ ဒှ် ဍုင် ဆမွဲ ဓဝ် ပ္ဍဲ ဒေသ ဏအ် မဟွံကေင် ဒးဒုင် အုပ်ဓလီု လဝ် သၟဝ် တဲ ကဝ်လဝ်နဳ ယူရဝ်ပ တအ် (ဗြိတိန် ကေုာံ ပြင်သေတ်) ရ။ သၟိင်ဨကရာဇ် သယာမ် တအ် မပ္တံ ကု သၟိင် မံင်ကွတ် (King Mongkut) ကေုာံ သၟိင် စုလာလောင်ကောန် (King Chulalongkorn) တအ် စကာ လဝ် နဲကဲ ပရေင်မိတ်သဟာယ ဗွဲမစိစောန် တုဲ ညးတအ် ပလေဝ်ပလေတ် လဟဵု ပတိုန် ဍုင် ညံင်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု ခေတ်တၟိ ရ။ == ၁. နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဝေါဟာရ (Introduction and Etymology) == ဝေါဟာရ [wikt:mnw:သယာမ်|သယာမ်] (Siam) ဝွံ တမ်မူလ ဍေံ ကၠုင် နူလဵု ရော ဂှ် တၠပညာ ဝင် တအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ လညာတ် မွဲ ဂှ် ဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ ဝေါဟာရ ဏအ် ကၠုင် နူ သံသကြိုတ် "Śyāma" (श्याम) မၞုံ အဓိပ္ပါယ် "အသာ် လမ္စံက်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး အသာ် ပတေင်" မဒှ် ဝေါဟာရ မစကာ သွက်ဂွံ ကော်စ ဂကူ မပဒတဴ ပ္ဍဲ ဒေသ ဏအ် ရ။<ref>Wyatt, David K. (2003). ''Thailand: A Short History'' (2nd ed.). Yale University Press.</ref> လညာတ် မွဲပၠန် ဂှ် ဟီု ဒဒှ်ရ ဍေံ ကၠုင် နူ ဝေါဟာရ မန်-ခမာ ဏောဝ် မဒှ် ရ။ ဂကူမန် တအ် ဂှ် ကော်စ ညးတအ် "သေံ" (Sem) ဟွံသေင်မ္ဂး "သျာံ" (Syam) တုဲ ညး မ္ၚး တအ် လေဝ် ကော် ဗက် အတိုင် ဏအ် ရ။ စိုပ် ခေတ် ၁၆ ဗွဝ်ကၠံ ကာလ ညးဗၞိက် ပဝ်တူဂြဳ (Portuguese) တအ် စိုပ် ကၠုင် ဍုင် အယုဒ္ဓယ ဂှ်၊ ညးတအ် ချူ စၟတ်သမ္တီ လဝ် ယၟု ဍုင် ဝွံ နဒဒှ် "Siam" ရ။ ကြဴနူ ဂှ် ယၟု ဏအ် ဝွံ ပြာကတ် အာ အလုံ ဂၠးတိ တုဲ လိက်ကသုက် အကြာ ဍုင်ဂမၠိုင် သီုဖအိုတ် ဂှ် စကာ လဝ် ယၟု "Siam" ဏအ် သီုဖအိုတ် ရ။ ဆဂး ညးဍုင်ကွာန် သေံ အပ္ဍဲ တအ် ဂှ် မလေပ် ကော်စ ဍုင် ညးတအ် ဒဒှ်ရ "မောင်းထာဲ" (Mueang Thai) မၞုံ အဓိပ္ပါယ် ဍုင် ထာဲ ရ။<ref>Baker, Chris, and Pasuk Phongpaichit (2009). ''A History of Thailand'' (2nd ed.). Cambridge University Press.</ref> == ၂. ဝင် ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ ခေတ် သုခေါထာဲ (Early History and Sukhothai Period) == [[File:Wat Mahathat Sukhothai Historical Park.jpg|thumb|right|300px|ဘုတ်ကျာ် မဟာဓာတ် ပ္ဍဲ ဥယျာဉ် ဝင် သုခေါထာဲ မဒှ် ဍုင်ဇၞော် သယာမ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ်။]] ကိုပ်ကၠာ ဂကူ သေံ (Tai peoples) တအ် ဟွံဂွံ စှ်ေ ကၠုင် လပါ် သၠုင်ကျာ ဂှ်၊ ဒေသ ၜဳ မဲနမ် (Chao Phraya River) ဝွံ နွံ သၟဝ် အဝဵု သြဇာ ဂကူ မန် ကေုာံ ခမာ တအ် မပ္တံ ကု ဍုင် ဒွါရဝတဳ ကေုာံ အေန်ပါယာ ခမာ ရ။ ပ္ဍဲ ၜိုတ် ၁၃ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ် ဂကူ သေံ တအ် မပဒတဴ လပါ် သၟဝ်ကျာ တအ် စ ပုန်ကလိုက် ကု သၟိင် ခမာ တုဲ ဒက်ပ္တန် ဍုင်ဨကရာဇ် ညးတအ် မကော်ဂး [[ဍုင်သုခေါထာဲ]] (Sukhothai Kingdom) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၂၃၈ ရ။ သုခေါထာဲ ဝွံ ဂွံ အဓိပ္ပါယ် "အရံင် တ္ၚဲယး မၞုံ ကု တသိုက်" ရ။ ပ္ဍဲ လက်ထက် သၟိင် ရာမ်ခမ်းဟေန် (King Ram Khamhaeng) မဒှ် သၟိင် မဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ သုခေါထာဲ ဂှ်၊ ဍုင် ဝွံ ဇၞော်မောဝ် တိုန် အိုတ် ရ။ ညး ခၞံဗဒှ် လဝ် အက္ခရ် လိက် ထာဲ နူကဵု သဇိုင် လိက် မန်-ခမာ တုဲ သီုကဵု ထံက်ပင် လဝ် ပရေင် သာသနာ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ ညံင်ဂွံ တန်တဴ ဇၞော်မောဝ် ရ။<ref>Griswold, A. B., and Prasert na Nagara (1971). ''Epigraphic and Historical Studies''. The Siam Society.</ref> ၜိုန်ရ သုခေါထာဲ ဇၞော်မောဝ် ကီု လေဝ်၊ ဗွဲကြဴ ဏအ် ဍေံ ဒးဒုင် ပံင်သီ ကေတ် သၟဝ် အဝဵု အယုဒ္ဓယ မကတဵု မံက် ကၠုင် တၟိ ရ။ == ၃. ခေတ် အယုဒ္ဓယ ကေုာံ အေန်ပါယာ သယာမ် (Ayutthaya Period and the Siamese Empire) == ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၃၅၁ ဂှ် သၟိင် ဥထောင် (King Uthong) တန်ပ္တန် ဍုင် [[အယုဒ္ဓယ]] (Ayutthaya) မၞုံ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ၜဳ မဲနမ် ရ။ အယုဒ္ဓယ ဝွံ ဒှ် ဍုင်ဇၞော် သယာမ် လုကဴ ၄၀၀ သၞာံ ပြင် တုဲ ဍေံ ဝွံ ဒှ် ဗဟဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ဗၞိက် မသိုက်လှိုက် အိုတ် ပ္ဍဲ အာရှအဂၞဲ ရ။ သၟိင်ဨကရာဇ် အယုဒ္ဓယ တအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် သၞောတ် အုပ်ကွပ် အလဵုအသဳ မၞုံ ကု သြဇာ ဇၞော် တုဲ ညးတအ် ဗတိုက် သီ ကေတ် ဍုင် ခမာ ကေုာံ ဍုင် မန် ပ္ဍဲ ဒေသ လ္ၚဵု တအ် မာန် လဝ် ရ။ အယုဒ္ဓယ ဝွံ ကလိဂွံ ပရေင် ဆက်စၠောအ် သွံရာန် ဗၞိက် ကု ကြုက်၊ အိန္ဒိယ၊ ဂျပါန်၊ ကေုာံ ယူရဝ်ပ (ပဝ်တူဂြဳ၊ ဒတ်ချ်၊ ပြင်သေတ်) ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ဆဂး ဍုင် အယုဒ္ဓယ ဝွံ ဆဵုဂဗ ကု ပေါဲဗတိုက် ဇၞော် ဇၞော် ကု အေန်ပါယာ ဗၟာ (Burmese Empire) မပ္တံ ကု ဍုင် တံင်ငူ ကေုာံ ကုန်းဘောင် အဆက်ဆက် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၅၆၉ ဂှ် ဍုင် အယုဒ္ဓယ ဒးဒုင် သီ လဝ် နကဵု သၟိင် ဘုရင့်နောင် (Bayinnaung) ဆဂး သၟိင် နရေစောန် (King Naresuan) ကလေင် ဗတိုက် တုဲ ကလိဂွံ ဗၠးၜး ပၠန် ရ။ လက်ကရဴ အိုတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၆၇ ဂှ် ဒပ်ပၞာန် ကုန်းဘောင် မအုပ်ကွပ် နကဵု ဆင်ဖြူရှင် ဗတိုက် ပလီု ထောအ် ဍုင် အယုဒ္ဓယ အလုံအိုတ်သီု တုဲ အေန်ပါယာ အယုဒ္ဓယ လေဝ် ဒး အုပ်နိဂီု အာ ရ။<ref>Lieberman, Victor (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800-1830''. Cambridge University Press.</ref> == ၄. ခေတ် သောန်ပူရဳ ကေုာံ လဒက်ပ္တန် ဍုင်တၟိ (Thonburi Period and Reconstruction) == ကြဴနူ ဍုင် အယုဒ္ဓယ လီုလာ် အာ တုဲ၊ သယာမ် ဝွံ ပြးဇး လီုလာ် အာ လဝ် ရ။ ဆဂး သကိုပ်ပၞာန် မၞုံ အစောံစရာဲ မွဲ မၞုံ ယၟု တက်သိန် (Taksin) ဝွံ ပကောံ ကေတ် ဒပ်ပၞာန် တုဲ ဗတိုက် ထဍေင် ပတိတ် ဒပ် ဗၟာ တအ် မာန် လဝ် ရ။ ညး တန်ပ္တန် ဍုင်ဇၞော် တၟိ ပ္ဍဲ [[သောန်ပူရဳ]] (Thonburi) မၞုံ ဗဒါဲ ၜင်ကံက် လၟုဟ် တုဲ ညး လလောင်တြး ဇကု နဒဒှ် သၟိင် တက်သိန် မဟာရာဇ် (King Taksin the Great) ရ။ ပ္ဍဲ လက်ထက် ညး မပကင်ရင် ဍုင် (၁၇၆၇ - ၁၇၈၂) ဂှ်၊ ညး ကလေင် ဒက်ပ္တန် ဍုင် သယာမ် ညံင်ဂွံ ကလေင် ဗိုန်ခိုင် တိုန် တုဲ သီု ဗတိုက် သီ ကေတ် တွဵုရး လာအဝ် (Laos) ကေုာံ လာန်နာ (Lanna) လပါ် သၟဝ်ကျာ တအ် မာန် လဝ် ရ။ ၜိုန်ရ ညး နွံ ကု ဂုဏ်စရာဲ ကီု လေဝ်၊ ပ္ဍဲ ကၞောတ် ဘဝ ညး ဂှ် ညး ဒးဒုင် ကတဵု ပုန်ကလိုက် တုဲ ဒးဒုင် ဂစိုတ် ပလီု ထောအ် နကဵု ဂကောံ အမာတ် တအ် ရ။<ref>Syamananda, Rong (1990). ''A History of Thailand''. Chulalongkorn University.</ref> == ၅. ခေတ် ရတနကောသိန် ကေုာံ တၞောဝ်ဝံသ စက္ကရဳ (Rattanakosin and Chakri Dynasty) == [[File:Phra_Thinang_Chakri_Maha_Prasat.jpg|thumb|left|250px|နန် ဇၞော် (Grand Palace) ပ္ဍဲ ၜင်ကံက် မဒှ် သင်္ကေတ အဝဵု သၟိင် ခေတ် ရတနကောသိန်။]] ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၈၂ ဂှ် သကိုပ်ပၞာန် ဇၞော် စောဖယျာ จักရဳ (Chao Phraya Chakri) တိုန် ဒှ် သၟိင်ဨကရာဇ် မၞုံ ယၟု ရာမ ပထမ (Rama I) တုဲ ညး ခၞံဗဒှ် တၞောဝ်ဝံသ စက္ကရဳ (Chakri Dynasty) မဆက် ပကင်ရင် ဍုင်ထာဲ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။ ညး ပြံင် ဍုင်ဇၞော် နူ သောန်ပူရဳ ကၠောအ် အာ လပါ် ဗမံက် ၜဳ တုဲ တန်ပ္တန် [[ၜင်ကံက်]] (Bangkok) ဟွံသေင်မ္ဂး ကော်စ ခေတ် [[ရတနကောသိန်]] (Rattanakosin) ရ။ သၟိင် ရာမ ကိုပ်ကၠာ တအ် ဝွံ ဂစာန် ကလေင် လဟဵု ပတိုန် လိက်ပတ်၊ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ယေန်သၞာင် သယာမ် ညံင်ဂွံ တုပ် ကု ခေတ် အယုဒ္ဓယ ကိုပ်ကၠာ တေအ် ရ။ ညးတအ် ခၞံဗဒှ် သၞောဝ် "သၞောဝ် တဆိပ် ပိ" (Three Seals Law) ကေုာံ တက်ပတိတ် လိက် ဇာတ် ရာမကဳယေန် (Ramakien) မဒှ် လိက် ဝင် ရာမာယန ဗီုပြင် ထာဲ ရ။<ref>Wyatt, David K. (1982). ''Thailand: A Short History''. Yale University Press.</ref> == ၆. ပရေင်ဆက်စၠောအ် ကု ဍုင်မ္ၚး ကေုာံ ပရေင်မိတ်သဟာယ (Foreign Relations and Diplomacy) == စိုပ် လဒေါဝ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ မ္ဂး၊ အန္တရာယ် ကဝ်လဝ်နဳ ယူရဝ်ပ (Western Colonialism) ကတဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲ အာရှအဂၞဲ ရ။ ဍုင် ဗၟာ ကဵု မလေယျာ ဂှ် စိုပ် အာ သၟဝ် တဲ ဗြိတိန်၊ ဍုင် ဝဳယေတ်နာမ်၊ လာအဝ် ကဵု ကမ္ဗောဒဳယျာ ဂှ် စိုပ် အာ သၟဝ် ပြင်သေတ် ရ။ သယာမ် မွဲ ဓဝ် ဂှ် သှ်ေ ဒၟံင် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ညံင်ရဴ ဍုင် ဇိုင်ကၟာင် (Buffer State) ရ။ သၟိင် မံင်ကွတ် (Rama IV) ကေုာံ သၟိင် စုလာလောင်ကောန် (Rama V) တအ် ဝွံ နွံ ကု ညာဏ် ပရေင်မိတ်သဟာယ (Diplomacy) သၠုင် လောန် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၅၅ ဂှ် သယာမ် ထပက် လိက်ကသုက် ဗံင်ရင် (Bowring Treaty) ကု ဗြိတိန် သွက်ဂွံ ပံက် ကဵု ဗွိုင်ဖျာ သၠးပွး တုဲ၊ ဗွဲကြဴ ဏအ် ညးတအ် ထပက် လိက်ကသုက် ကု ပြင်သေတ် ကေုာံ ဍုင် တၞဟ်ဟ် တအ် သွက်ဂွံ ဂွံ ပရေင် စဵုဒၞာ မ္ၚး ရ။ ၜိုန်ရ သယာမ် ဒး ပအပ် ထောအ် ဒေသ လ္ၚဵု ပ္ဍဲ လာအဝ် ကေုာံ မလေယျာ ကီု လေဝ်၊ ညးတအ် မင်မဲ အဝဵု ဗၠးၜး ဍုင် အဓိက မာန် လဝ် ရ။<ref>Winichakul, Thongchai (1994). ''Siam Mapped: A History of the Geo-Body of a Nation''. University of Hawaii Press.</ref> == ၇. ဇယား သၟိင်ဨကရာဇ် မပြာကတ်ဂမၠိုင် (Table of Prominent Monarchs) == ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ဝွံ ဒှ် စရင် သၟိင်ဨကရာဇ် သယာမ် မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ဍုင်သေံ ရ- {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ သၟိင်ဨကရာဇ် အဓိက ပ္ဍဲ ဝင် သယာမ် |- ! ယၟု ဨကရာဇ် !! လၟေင် သၞာံ ပကင်ရင် !! ခေတ်/ဍုင်ဇၞော် !! အရာ မပြာကတ် အိုတ် |- | ရာမ်ခမ်းဟေန် (Ram Khamhaeng) || ၁၂၇၉ - ၁၂၉၈ || သုခေါထာဲ || ခၞံဗဒှ် လိက် အက္ခရ် ထာဲ တုဲ ဇၞော်မောဝ် ဍုင်။ |- | ဥထောင် (Uthong / Ramathibodi I) || ၁၃၅၁ - ၁၃၆၉ || အယုဒ္ဓယ || တန်ပ္တန် ဍုင် အယုဒ္ဓယ ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ သဇိုင်။ |- | နရေစောန် (Naresuan the Great) || ၁၅၉၀ - ၁၆၀၅ || အယုဒ္ဓယ || တၠအစောန် ပရေင်ပၞာန်၊ ဗတိုက် ဇၞး ဒပ် ဗၟာ ကေုာံ ကလိဂွံ ဗၠးၜး။ |- | တက်သိန် (Taksin the Great) || ၁၇၆৭ - ၁၇၈၂ || သောန်ပူရဳ || ကလေင် ဒက်ပ္တန် ဍုင် ကြဴနူ အယုဒ္ဓယ လီုလာ်။ |- | မံင်ကွတ် (Mongkut / Rama IV) || ၁၈၅၁ - ၁၈၆၈ || ၜင်ကံက် || စ ပံက် ဍုင် ကု ကဝ်လဝ်နဳ ယူရဝ်ပ ကေုာံ ထပက် လိက်ကသုက် ဗံင်ရင်။ |- | စုလာလောင်ကောန် (Chulalongkorn) || ၁၈၆၈ - ၁၉၁၀ || ၜင်ကံက် || သၟိင် မပြံင်လှာဲ သယာမ် ဇရေင် ခေတ်တၟိ (Modernization) တုဲ ပလီု သၞောတ် ဍိက်။ |} == ၈. ပရေင်ယေန်သၞာင်၊ ဘာသာ ကေုာံ လိက်ပတ် (Culture, Religion, and Literature) == ယေန်သၞာင် သယာမ် ဝွံ ဒုင်သဇိုင် ကု ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ (Theravada Buddhism) ဗွဲမဇၞော် ကု ဒြဟတ် ရ။ သၟိင်ဨကရာဇ် တအ် ဝွံ နဒဒှ် 'ဓမ္မရာဇာ' (Dhammaraja) ညးတအ် ထံက်ပင် ကဵု ပရေင် သာသနာ တုဲ ပွမသြိုင် ဘုတ် ကျာ် ဂှ် ဒှ် ကမၠောန် အဓိက သွက် ဂကူ သယာမ် တအ် ရ။ ပ္ဍဲ လပါ် လိက်ပတ် မ္ဂး လိက် ရာမကဳယေန် (Ramakien) မဒှ် ဝတ္ထု မဆေင်စပ် ကု ဇာတ် ရာမာယန (Ramayana) နူ အိန္ဒိယ ဂှ် ဒှ် သဇိုင် အနုသုခုမ ကေုာံ ပေါဲ ကလှ် (Khon dance) ရ။ ဗီုပြင် ရုပ်ပါန်ခဳ သယာမ် (Thai art) တအ် ဝွံ မလေပ် ချူ ထ္ၜး ပရူ ဇာတ် ကျာ် ကေုာံ ဝင် ဒေဝတဴ တအ် နကဵု အရံင် ထဝ် ကေုာံ ဗကေတ် မကျေဝ်ဂေါဝ် ရ။<ref>Warren, William (2004). ''Arts and Crafts of Thailand''. Thames & Hudson.</ref> == ၉. ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်သွံရာန် ခေတ်တြေံ (Economy and Historical Trade) == ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အဓိက သယာမ် ကိုပ်ကၠာ ခေတ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ် ဒှ် ပရေင် ဗ္ၚ မတဵုလွဳ သြောအ် (Rice production) ရ။ ၜဳ မဲနမ် ကေုာံ တိ ဍာ် မခိုဟ် တအ် ပကဵု ညံင် သယာမ် ဂွံ ဒှ် ဍုင် မပတိတ် သြောအ် ဂၠိုင် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ အာရှ ရ။ ပါဲနူ ဂှ် ကပေါတ် သဘာဝ မပ္တံ ကု ဆုကျည်း (Teak wood) ကေုာံ ခဲသံ (Tin) လေဝ် ဒှ် ကပေါတ် ပရေင်ဗၞိက် အဓိက ကီု ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် ၜင်ကံက် (၁၉ ဗွဝ်ကၠံ) ဂှ် ညးဗၞိက် ကြုက် (Chinese immigrants) ဗွဲမဂၠိုင် ပြံင် လုပ် ကၠုင် ပ္ဍဲ သယာမ် တုဲ ညးတအ် အုပ်ကွပ် လဝ် ဗွိုင်ဖျာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အဓိက မပ္တံ ကု ပရေင်သွံရာန် သြောအ် ကေုာံ အခေါန် တအ် ရ။ အလဵုအသဳ သယာမ် သီုကဵု စကာ ညးတအ် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ဍုင် ကီု ရ。<ref>Suehiro, Akira (1989). ''Capital Accumulation in Thailand 1855-1985''. Centre for East Asian Cultural Studies.</ref> == ၁၀. ပရေင်ပြံင်လှာဲ ယၟု နူ "သယာမ်" ဇရေင် "ထာဲ" (Transition from "Siam" to "Thailand") == ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၂ ဂှ် ပၠန်ဂတး သယာမ် (Siamese Revolution of 1932) ကတဵုဒှ် တုဲ၊ သၞောတ် အဝဵုဨကရာဇ် ပိုင်ပြဳ အလုံ (Absolute Monarchy) ဂှ် ဒး ပြံင်လှာဲ အာ ဇရေင် သၞောတ် သၟိင် သၟဝ် ဥပဒေ (Constitutional Monarchy) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၉၊ လက်ထက် သကိုပ်ဝန်ဇၞော် ပလေက် ဖိဗွန်သွန်းခရမ် (Plaek Phibunsongkhram) မဒှ် ညးမစွံ အာရီု ပရေင် ဆာန်ဂကူ (Nationalism) ဂှ် ညး ပြံင်လှာဲ ထောအ် ယၟု ဍုင် တရာဲဝင် နူ "သယာမ်" (Siam) ဇရေင် "ထာဲ" (Prathet Thai / Thailand) ရ။ အဓိပ္ပါယ် "ထာဲ" ဂှ် ဒှ် "ဗၠးၜး" တုဲ ညး မိက်ဂွံ ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ဍုင် ဏအ် ဝွံ ဒှ် ဍုင် သွက် ဂကူ ထာဲ တအ် ဇေတ်တ် ရ။ ၜိုန်ရ ကြဴနူ ပၞာန် ဂၠးတိ ဒုတိယ အုပ်နိဂီု (၁၉၄၅-၁၉၄၉) ဂှ် ကလေင် စကာ ယၟု သယာမ် မွဲ အလန် ကီု လေဝ်၊ နူ သၞာံ ၁၉၄၉ စဵုကဵု လၟုဟ် ဂှ် စကာ ကၠုင် ယၟု "ဍုင်ထာဲ" ဆမွဲ ဓဝ် ရ။<ref>Stowe, Judith A. (1991). ''Siam Becomes Thailand: A Story of Intrigue''. University of Hawaii Press.</ref> == ၁၁. အာဲကၟာဲ ဝင် ကေုာံ ပရေင်သမ္တီ ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် (Historical Legacy and Modern Remembrance) == တ္ၚဲဏအ် မ္ဂး ယၟု "သယာမ်" ဝွံ ဒှ် ယၟု မဟီုတွံ ကဵု စိုတ်ဓာတ် ကေုာံ ဝင် မရာင်ဆာဲ (Nostalgia) သွက် ဂကူ ထာဲ တအ် ရ။ ဝေါဟာရ ဏအ် ဝွံ ဆက် စကာ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ပရေင် ပလံင်ဗစ (ဥပမာ- Siam Square, Siam Paragon ပ္ဍဲ ၜင်ကံက်) ကေုာံ ဂကောံ သမိုင်း တအ် (The Siam Society) ဏီ ရ။ ဝင် အေန်ပါယာ သယာမ် ဝွံ သီုကဵု လဴ ထ္ၜး ကဵု ဇြဟတ် ကေုာံ ဉာဏ် ပရေင် ဍုင်ကွာန် ဂကူ ညးတအ် ညံင်ဂွံ မင်မဲ အဝဵု ဗၠးၜး အကြာ ဍုင် အေန်ပါယာ ကဝ်လဝ်နဳ ဇၞော် ဇၞော် တအ် မာန် လဝ် ဂှ် ရ။<ref>Terwiel, B. J. (2011). ''Thailand's Political History: From the 13th Century to Recent Times''. River Books.</ref> [https://www.youtube.com/watch?v=Fj-yZ1qL1lM လ္ၚတ်ရံင် ဝင် ဍုင်သယာမ် / ထာဲ (YouTube History)] == နိဿဲ ကေုာံ သက်သဳဂမၠိုၚ် (References) == <references /> == ဆက် လ္ၚတ် ရံင် (See also) == * [[ဝင် ဍုင်ထာဲ]] * [[ဍုင်အယုဒ္ဓယ]] * [[ခေတ် ရတနကောသိန်]] == လေန် မ္ၚး (External links) == * [https://en.wikipedia.org/wiki/Siam Siam] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက် {{Navbox | name = သယာမ် | title = [[သယာမ်]] (ဍုင်ထာဲ) - ခေတ် ဝင် ကေုာံ ဍုင်ဇၞော်ဂမၠိုင် | listclass = hlist | state = uncollapsed | group1 = ခေတ် ဝင် အဓိက | list1 = * [[ဍုင်သုခေါထာဲ|သုခေါထာဲ]] (၁၂၃၈–၁၄၃၈) * [[အယုဒ္ဓယ]] (၁၃၅၁–၁၇၆၇) * [[သောန်ပူရဳ]] (၁၇၆၇–၁၇၈၂) * [[ခေတ် ရတနကောသိန်|ရတနကောသိန်]] (၁၇၈၂–၁၉၃၂) * [[ဍုင်ထာဲ|ခေတ် ဍုင်ထာဲ]] (၁၉၃၂-လၟုဟ်) | group2 = သၟိင်ဨကရာဇ် ပြာကတ် | list2 = * ရာမ်ခမ်းဟေန် * နရေစောန် * တက်သိန် မဟာရာဇ် * ရာမ ၁ (စက္ကရဳ) * ရာမ ၄ (မံင်ကွတ်) * ရာမ ၅ (စုလာလောင်ကောန်) | group3 = ကဏ္ဍ မဆက်စပ် | list3 = * [[တၞောဝ်ဝံသ စက္ကရဳ]] * [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] * [[ရာမကဳယေန်]] * [[လိက်ကသုက် ဗံင်ရင်]] }} [[ကဏ္ဍ:ဝင် ဍုင်ထာဲ]] [[ကဏ္ဍ:အာရှအဂၞဲ]] [[ကဏ္ဍ:ဍုင်ဨကရာဇ် မလီုလာ်ဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:အေန်ပါယာဂမၠိုင်]] sxsj8eh7uvhgf94laqvptwpownxzetq 0 11052 54829 2026-05-11T08:56:57Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Use dmy dates|date=May 2026}} {{Infobox religion | name = ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ <br> (Theravada Buddhism) | image = [[File:Dhammacakka.svg|200px|center|ဓမ္မစက် - သင်္ကေတ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] | caption = ဓမ္မစက် (Dharmachakra) မဒှ် သင်္ကေတ ပွမတွံ ဓရ်..." 54829 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=May 2026}} {{Infobox religion | name = ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ <br> (Theravada Buddhism) | image = [[File:Dhammacakka.svg|200px|center|ဓမ္မစက် - သင်္ကေတ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] | caption = ဓမ္မစက် (Dharmachakra) မဒှ် သင်္ကေတ ပွမတွံ ဓရ် ကျာ်တြဲ အလန် ကိုပ်ကၠာ အိုတ်။ | founder = [[ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ]] (Gautama Buddha) | founded_date = ၜိုတ် ၅ ဗွဝ်ကၠံ ကိုပ်ကၠာ သၞာံခရေတ် (5th century BCE) | founded_place = ဒေသ အိန္ဒိယ သၟဝ်ကျာ (Northern India) | text = [[ပိဋကတ်ပိ]] (Pali Canon) | language = [[ပါဠိ]] (Pali) | branches = မဟာနိကာယ၊ ဓမ္မယုတ္တိနိကာယ၊ ရာမညနိကာယ၊ သုဓမ္မာနိကာယ ကေုာံ တၞဟ်ဟ် | region = [[သိင်္ဃိုရ်]]၊ [[ဍုင်ဗၟာ|ဗၟာ]]၊ [[သေံ|သေံ]]၊ [[ကမ္ဗောဒဳယာ|ခမာ]] ကေုာံ [[လာအဝ်]] | members = ၜိုတ် ၁၅၀ ပြကောဋိ (150 million) }} '''ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ''' ({{lang-en|Theravada Buddhism}}, {{lang-pi|थेरवाद}}, ''Theravāda'') ဝွံ ဒှ် ဂိုဏ် [wikt:mnw:ဗုဒ္ဓဘာသာ|ဗုဒ္ဓဘာသာ] မတြေံ အိုတ် ကေုာံ မမင်မဲ လဝ် သဘောၚ်ဓဝ် ကျာ်တြဲ သဗ္ဗညု အတိုင် တမ်မူလ ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် အိုတ် မွဲ ရ။ ယၟု မ္ဂး "ထေရဝါဒ" ဏအ် ဝွံ မၞုံ အဓိပ္ပါယ် "ဝါဒ ဟွံသေင်မ္ဂး အလုံအလ မလ္ၚတ် ဒ္ဂေတ် ဗက် အတိုင် ဂၠံင်တရဴ ခမဳ မဇၞော် (မထေရ်) တအ်" ရ။ ထေရဝါဒ ဝွံ ဒုင်သဇိုင် ကု လိက် ပြကိုဟ် [[ပိဋကတ်ပိ]] (Pali Canon) မချူ လဝ် နကဵု ဘာသာ ပါဠိ တုဲ ဍေံ ဝွံ ဒှ် ဘာသာ အဓိက မရှ်ေသှ်ေ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှ သၠုင်ကျာ ကေုာံ အာရှ အဂၞဲ မပ္တံ ကု ဍုင် သိင်္ဃိုရ် (Sri Lanka)၊ ဗၟာ၊ သေံ၊ ခမာ ကေုာံ လာအဝ် ရ။<ref>Gombrich, Richard F. (2006). *Theravada Buddhism: A Social History from Ancient Benares to Modern Colombo*. Routledge.</ref> == ၁. နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Etymology) == ဝေါဟာရ "ထေရဝါဒ" ဝွံ ကၠုင် နူ မလိက် ပါဠိ ၜါ မတွံဂး "ထေရ" (Thera) မၞုံ အဓိပ္ပါယ် ခမဳ မဇၞော်၊ မဇၞော် မပြဲ ကေုာံ "ဝါဒ" (Vada) မၞုံ အဓိပ္ပါယ် ဓရ်၊ လဟီု၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒဿန ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ထေရဝါဒ ဝွံ မၞုံ အဓိပ္ပါယ် "ဒဿန ဟွံသေင်မ္ဂး သဘောၚ်ဓဝ် မထေရ် တအ်" (Teaching of the Elders) ရ။ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝွံ စွံ အာရီု အဓိက လတူ ပွမလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဓရ် ဇေတ်တ် (Orthodoxy) ကေုာံ ပွမဇၞော်ပၟဝ် ကမ္မဌာန် (Orthopraxy) ညံင်ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင် ဗၠးၜး နူကဵု ဒဒိုက် သံသာ မတွံဂး [wikt:mnw:နိဗ္ဗာန်|နိဗ္ဗာန်] (Nirvana) ရ။ ဍေံ တၞဟ်ခြာ နူ ဂိုဏ် မဟာယာန (Mahayana) မဟိုတ်နူ ထေရဝါဒ ဝွံ ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ ပူဂိုလ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် တၠ ဒး ဂစာန် လွဳပရာ နကဵု အလဵု ဇကု ညံင်ဂွံ အာစိုပ် အရဟတ္တမဂ် အရဟတ္တဖိုလ် (Arhatship) ရ။<ref>Harvey, Peter (2013). *An Introduction to Buddhism: Teachings, History and Practices*. Cambridge University Press.</ref> == ၂. ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origins) == [[File:Sanchi Stupa.jpg|thumb|right|300px|စေတဳ သာန်ချဳ (Sanchi Stupa) ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ မဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု သၟိင် အသောက သွက်ဂွံ ပြးဇး သာသနာ။]] ဝင် ထေရဝါဒ ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပွမပတိုန် သင်္ဂါယန (Buddhist Councils) မကတဵုဒှ် လဝ် ကြဴနူ ကျာ်တြဲ ပပရိနိဗ္ဗာန် တုဲ ရ။ * '''သင်္ဂါယန ပထမ (First Council):''' ကတဵုဒှ် ကြဴနူ ကျာ်တြဲ ပပရိနိဗ္ဗာန် ဂွံ ပိ ဂိတု ပ္ဍဲ ဍုင် ရာဇဂြိုဟ် ရ။ မဟာကဿပ မထေရ် က္ဍိုက်ပ် တုဲ ပကောံပကေဝ် သဘောၚ်ဓဝ် ကေုာံ ဝိနယ် တအ် ရ။ * '''သင်္ဂါယန ဒုတိယ (Second Council):''' ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဍုင် ဝေသာလဳ လက္ကရဴ ၁၀၀ သၞာံ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဏအ် သံဃာ တအ် ပါ် အာ ၜါ ဂိုဏ် အဓိက မတွံဂး ဌဝိရဝါဒ (Sthaviravada - မဒှ် တမ်မူလ ထေရဝါဒ) ကေုာံ မဟာသံဃိက (Mahasamghika) ရ။ * '''သင်္ဂါယန တတိယ (Third Council):''' ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဍုင် ပါဋလိပုတ် (Patna) ပ္ဍဲ လက်ထက် သၟိင် [[အသောက]] (Emperor Ashoka) ရ။ ပ္ဍဲ သင်္ဂါယန ဏအ် ဂှ် မောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿ မထေရ် သ္အးဇ္ၚး သာသနာ တုဲ ဍိုက်ပေင် အာ ကု ပိဋကတ် ပိ ပြကိုဟ် ရ။<ref>Hirakawa, Akira (1990). *A History of Indian Buddhism: From Sakyamuni to Early Mahayana*. University of Hawaii Press.</ref> ကြဴနူ သင်္ဂါယန တတိယ တုဲ သၟိင်အသောက ဗလး ဏာ ကောန် ညး မဟိမု မဟိန္ဒ မထေရ် (Mahinda) သွက်ဂွံ အာ ပတန် သာသနာ ပ္ဍဲ တကအ် သိင်္ဃိုရ် ရ။ နူကဵု သိင်္ဃိုရ် ဂှ် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝွံ ဆက် ပြးဇး ကၠုင် စိုပ် ဍုင် သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ (သဓီု) မဒှ် ဒေသ ဂကူမန်၊ ကေုာံ အလုံ မွဲ ဒေသ အာရှအဂၞဲ ရ။ == ၃. သဘောၚ်ဓဝ် အဓိက ကေုာံ ဒဿန (Core Teachings and Philosophy) == သဘောၚ်ဓဝ် အဓိက ပ္ဍဲ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝွံ ဒုင်သဇိုင် ကု သစ္စာ ပန် သာ် (Four Noble Truths) ကေုာံ မဂ္ဂင် ဒစာံ သာ် (Noble Eightfold Path) ရ။ '''သစ္စာ ပန် သာ် (Cattāri Ariyasaccāni):''' ၁။ '''ဒုက္ခသစ္စာ (Dukkha):''' ပွမသၠးဂၠံဂဝ်၊ ဗျု၊ ယဲ၊ ချိုတ် ကေုာံ သံသာ ဏအ် ဝွံ ဒှ် ဒဒိုက် ရ။ ၂။ '''သမုဒယသစ္စာ (Samudaya):''' ဟိုတ် မဖန်ဗဒှ် ကဵု ဒဒိုက် ဂှ် ဒှ် လောဘ (တဏှာ) ရ။ ၃။ '''နိရောဓသစ္စာ (Nirodha):''' ပွမပၠိုတ် အာ တဏှာ အလုံအိုတ်သီု ဂှ် ဒှ် နိဗ္ဗာန် ရ။ ၄။ '''မဂ္ဂသစ္စာ (Magga):''' ဂၠံင်တရဴ သွက်ဂွံ စိုပ် နိဗ္ဗာန် ဂှ် ဒှ် မဂ္ဂင် ဒစာံ သာ် ရ။<ref>Walpola Rahula (1959). *What the Buddha Taught*. Grove Press.</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ ဇယား: မဂ္ဂင် ဒစာံ သာ် (The Noble Eightfold Path) |- ! ကဏ္ဍ အဓိက !! မဂ္ဂင် (ပါဠိ) !! အဓိပ္ပါယ် (မန်) !! ပွံက် အဓိပ္ပါယ် |- | rowspan="2" | '''ပညာ''' (Wisdom) | သမ္မာဒိဋ္ဌိ (Sammā-diṭṭhi) || ညာဏ် မညာတ် ဒး || ပွမညာတ် တီ ကေတ် သစ္စာ ပန် သာ် ဍာံဍာံ။ |- | သမ္မာသင်္ကပ္ပ (Sammā-saṅkappa) || ကသပ် မချပ် ဒး || ပွမချပ် ညံင်ဂွံ တိတ် ဗၠး နူ ကာမဂုဏ်၊ ဒေါသ ကေုာံ ညှဉ်းပဲ။ |- | rowspan="3" | '''သဳလ''' (Morality) | သမ္မာဝါစာ (Sammā-vācā) || ဂလာန် မဟီု ဒး || ပွမဝေင်ပါဲ ဂလာန် မုသာ၊ ဂလာန် ကၞေင်၊ ဂလာန် သာသ္ပအ်။ |- | သမ္မာကမ္မန္တ (Sammā-kammanta) || ကမၠောန် မကၠောန် ဒး || ပွမဝေင်ပါဲ ပွမဂစိုတ် သတ်၊ ကၠတ် ဒြပ် ညး ကေုာံ ကာမေသု။ |- | သမ္မာအာဇဳဝ (Sammā-ājīva) || ဂယိုင်လမျီု မဒးရး || ပွမဂယိုင် လမျီု သီု ဟွံမဲ ကု ဒုဟ် မပ္တံ ကု သွံ လက်ချာ၊ သွံ သတ်။ |- | rowspan="3" | '''သမာဓိ''' (Concentration) | သမ္မာဝါယာမ (Sammā-vāyāma) || လွဳ မလွဳ ဒး || ပွမလွဳပရာ ညံင် အကုသိုလ် ဟွံဂွံ ကတဵုဒှ် ကေုာံ ကုသိုလ် ဂွံ ကတဵုဒှ်။ |- | သမ္မာသတိ (Sammā-sati) || သတိ မဗှ်သမ္တီ ဒး || ပွမစွံ သတိ လတူ ကာယ၊ ဝေဒနာ၊ စိုတ် ကေုာံ ဓမ္မ (သတိပဋ္ဌာန်)။ |- | သမ္မာသမာဓိ (Sammā-samādhi) || စိုတ် မညိင် ဒး || ပွမစွံ အာရီု စိုတ် ညိင်ဝတ် ဇြိုဟ်နက် (စိုပ် ဈာန်)။ |} == ၄. ပြကိုဟ် ကေုာံ ပိဋကတ်ပိ (Texts and the Pali Canon) == [[File:Palm_leaf_manuscript.jpg|thumb|left|250px|ပြကိုဟ် သၠရိုတ် မချူ လဝ် နကဵု လိက် မန်-ဗၟာ မဒှ် သက်သဳ ပွမမင်မဲ ပိဋကတ် ပ္ဍဲ ထေရဝါဒ။]] ပြကိုဟ် အဓိက အလုံအိုတ်သီု ပ္ဍဲ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂှ် ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု လိက် ပါဠိ တုဲ ညးကော် စ "တိပိဋက" (Tipitaka) မၞုံ အဓိပ္ပါယ် "နိဓိ ပိ" ဟွံသေင်မ္ဂး ပိဋကတ် ပိ ရ။ ၁။ '''ဝိနယ ပိဋကတ် (Vinaya Pitaka):''' ပြကိုဟ် မဆေင်စပ် ကု ဝိနယ် ဒ္ဂေတ် လၟေတ် သွက် ခမဳ ဇၞော် ကေုာံ ထေရဳ တအ် ရ (မပ္တံ ကု သိက္ခာပိုဒ် ၂၂၇ သာ်)။ ၂။ '''သုတ္တန္တ ပိဋကတ် (Sutta Pitaka):''' ပြကိုဟ် မတွံ ထ္ၜး လဝ် သုတ္တန် ကေုာံ ပေါဲဓမ္မဒေသနာ ကျာ်တြဲ ကေုာံ ကွး သာဝက တအ် ရ (မပ္တံ ကု ဒီဃနိကာယ်၊ မဇ္ဇျိမနိကာယ်)။ ၃။ '''အဘိဓမ္မ ပိဋကတ် (Abhidhamma Pitaka):''' ပြကိုဟ် မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သဘောၚ်ဓဝ် နာမ် (စိုတ်၊ စေတသိက်) ကေုာံ ရုပ် နကဵု ဉာဏ် ပညာ မဇြိုဟ်နက် လောန် ရ (မပ္တံ ကု ဓမ္မသင်္ဂဏဳ၊ ပဋ္ဌာန်)။<ref>Norman, K. R. (1983). *Pali Literature: Including the Canonical Literature in Prakrit and Sanskrit of All the Hinayana Schools of Buddhism*. Otto Harrassowitz.</ref> == ၅. ဘဝခမဳ ကေုာံ သံဃာ (Monastic Life and Sangha) == ပ္ဍဲ ထေရဝါဒ မ္ဂး [wikt:mnw:သံဃာ|သံဃာ] (Sangha) ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ ခမဳ သာမဏဳ တအ် ဝွံ ဒှ် ညးမမင်မဲ သာသနာ ကေုာံ ညးမတွံ ထ္ၜး ဓရ် ကု ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရ။ သွက်ဂွံ ဒှ် ခမဳ မွဲ ဇကု မ္ဂး ဒး ဒဂိုန် ကေတ် ဝိနယ် ၂၂၇ သိက္ခာပိုဒ် မပါလုပ် ပ္ဍဲ ပါတိမောက္ခ (Patimokkha) ရ။ ခမဳ တအ် ဝွံ ဒး ဂျိုင် လမျီု နကဵု ပွမပိဏ္ဍပါတ် (Alms gathering) တုဲ ညးတအ် ဟွံဂွံ စ သြန်၊ ဒြပ်ရတ် တအ် ရ။ ညးဍုင်ကွာန်၊ ဒါယကာ တအ် ဂှ် ဒှ် ညးမကဵု ဒါန် ပစ္စယ် ပန် (သ္ၚာ၊ ပုင်၊ ကျာ်၊ ဂဥုဲ) သွက် ခမဳ တအ် တုဲ ညးတအ် ကလိဂွံ ကုသိုလ် ပါရမဳ သွက် ဘဝ အနာဂတ် ရ။ ပွမပံင်ကောံ အကြာ သံဃာ ကေုာံ ဒါယကာ ဏအ် ဝွံ ဒှ် သဇိုင် ယေန်သၞာင် အဓိက ပ္ဍဲ ဂကူ ထေရဝါဒ တအ် ရ။<ref>Wijayaratna, Mohan (1990). *Buddhist Monastic Life: According to the Texts of the Theravada Tradition*. Cambridge University Press.</ref> == ၆. ပွမဇၞော်ပၟဝ် ကမ္မဌာန် (Meditation Practices) == ပွမဇၞော်ပၟဝ် [wikt:mnw:ကမ္မဌာန်|ကမ္မဌာန်] (Bhavana / Meditation) ဝွံ ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် အဓိက သွက်ဂွံ အာစိုပ် နိဗ္ဗာန် ရ။ ပ္ဍဲ ထေရဝါဒ မ္ဂး ကမ္မဌာန် ပါ် လဝ် ၜါ သာ် အဓိက ရ- ၁။ '''သမထ ကမ္မဌာန် (Samatha):''' ပွမစွံ အာရီု ညိင်ဝတ် (Concentration) သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ဈာန် ရ။ မလေပ် စွံ အာရီု လတူ ဓရ် အာနာပါန (ယီု လုပ် ယီု တိတ်)၊ ကသိုဏ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဗြဟ္မဝိဟာရ ပန် (မေတ္တာ၊ ကရုဏာ၊ မုဒိတာ၊ ဥပေက္ခာ) ရ။ ၂။ '''ဝိပဿနာ ကမ္မဌာန် (Vipassana):''' ပွမသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ညာတ် ကေတ် သဘောၚ် အနိစ္စ (Impermanence)၊ ဒုက္ခ (Suffering)၊ ကေုာံ အနတ္တ (Non-self) ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ကေုာံ စိုတ် ဇကု ဍာံဍာံ ပြပြ ရ။ ဝိပဿနာ ဏအ် ဝွံ ဒှ် ကွတ် ညာဏ် မဖန်ဗဒှ် ညံင် ဂွံ တိတ် ဗၠး နူ သံသာ ရ။<ref>Sayadaw, Mahasi (1994). *The Progress of Insight: A Treatise on Satipatthana Meditation*. Buddhist Publication Society.</ref> == ၇. သဘင် ကေုာံ ပရေင်ယေန်သၞာင် (Festivals and Rituals) == ပရေင် သဘင် ကေုာံ ယေန်သၞာင် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ တအ် ဝွံ ဒုင်သဇိုင် ကု ပြက္ခဒိန် စန္ဒရမာသ (Lunar calendar) ရ။ * '''တ္ၚဲ ဗုဒ္ဓ (Vesak):''' တ္ၚဲ ကျာ်တြဲ သၠးဂၠံဂဝ်၊ ဒှ် ကျာ်၊ ကေုာံ ပပရိနိဗ္ဗာန် မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဂိတု ပသာ် ပေင်။ ဍေံ ဒှ် သဘင် မဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ ရ။ * '''ဒဂိုန် ဝှ် (Vassa):''' အခိင် ဥတု ဗြဲ (ပိ ဂိတု) မဒှ် အခိင် ခမဳ တအ် ဒး တန်တဴ ပ္ဍဲ ဘာ မွဲ မွဲ တုဲ ဒဂိုန် ကေတ် ဝှ် ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဏအ် ဒါယကာ တအ် လေဝ် မင် သဳလ ကေုာံ ပၟဝ် ကမ္မဌာန် ဂၠိုင် တိုန် ရ။ * '''သဘင် ကထိန် (Kathina):''' သဘင် ကဵု ဒါန် သ္ၚာ ကု ခမဳ မသှ် ဝှ် အာစိုပ် ဒတုဲ တအ် ရ။ ဍေံ ကတဵုဒှ် အကြာ ဂိတု ဝှ် ကေုာံ ကထိုန် ရ။<ref>Swearer, Donald K. (2010). *The Buddhist World of Southeast Asia*. State University of New York Press.</ref> == ၈. ပရေင်ပြးဇး ကေုာံ လၟိဟ်မၞိဟ် (Spread and Demographics) == ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝွံ ဒှ် ဘာသာ မပြးဇး လောန် ပ္ဍဲ အာရှ သၠုင်ကျာ ကေုာံ အာရှ အဂၞဲ ရ။ လၟိဟ် မၞိဟ် မရှ်ေသှ်ေ အလုံ ဂၠးတိ နွံ ၜိုတ် ၁၅၀ ပြကောဋိ ရ။ {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ ဇယား: ဍုင် မရှ်ေသှ်ေ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ အဓိက ဂမၠိုင် |- ! ဍုင် / ရးနိဂီု !! လၟိဟ်မၞိဟ် မရှ်ေသှ်ေ ဗုဒ္ဓဘာသာ (%) !! လၟိဟ်မၞိဟ် သရုပ် (ပြကောဋိ) !! ဂိုဏ် အဓိက |- | [[ကမ္ဗောဒဳယာ]] (Cambodia) || ၉၇.၉% || ၁၅.၈ || မဟာနိကာယ၊ ဓမ္မယုတ္တိနိကာယ |- | [[သေံ]] (Thailand) || ၉၄.၅% || ၆၆.၃ || မဟာနိကာယ၊ ဓမ္မယုတ္တိနိကာယ |- | [[ဍုင်ဗၟာ]] (Myanmar) || ၈၇.၉% || ၄၈.၀ || သုဓမ္မာ၊ ရွှေကျင်၊ ရာမညနိကာယ (မန်) |- | [[သိင်္ဃိုရ်]] (Sri Lanka) || ၇၀.၂% || ၁၅.၀ || Siam Nikaya, Amarapura Nikaya |- | [[လာအဝ်]] (Laos) || ၆၆.၀% || ၄.၈ || ထေရဝါဒ လာအဝ် |} <small>*(နိဿဲ: စရင် လၟိဟ်မၞိဟ် ဂၠးတိ ၂၀၂၀ လတ်လတ် ဏအ်)*</small><ref>Pew Research Center (2012). "The Global Religious Landscape: Buddhists".</ref> == ၉. ထေရဝါဒ ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် (Theravada in the Modern World) == စိုပ် ခေတ် ၁၉ ကေုာံ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ မ္ဂး ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝွံ ဒး ဆဵုဂဗ ကု ပရေင် ပြံင်လှာဲ ခေတ်တၟိ (Modernization) ကေုာံ သြဇာ ကဝ်လဝ်နဳ (Colonialism) ရ။ ပ္ဍဲ ဍုင် သိင်္ဃိုရ် ကေုာံ ဗၟာ မ္ဂး ပွမကလေင် လဟဵု သာသနာ (Buddhist Revivalism) ကတဵုဒှ် ကၠုင် တုဲ လိက် ပိဋကတ် တအ် ဂှ် ကၠာဲစၠောအ် နကဵု ဘာသာ အင်္ဂလိက် ကေုာံ ဘာသာ တၞဟ်ဟ် ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး "ချဳဒရာင် ဝိပဿနာ" (Vipassana movement) မစ ကၠုင် နူ အစာ ကမ္မဌာန် မပ္တံ ကု မဟာစည် ဆရာတော် (Mahasi Sayadaw) ကေုာံ S. N. Goenka တအ် ဂှ် ပြးဇး အာ အလုံ ဂၠးတိ စိုပ် အမေရိကာန် ကေုာံ ယူရဝ်ပ ရ။ ညး ဍုင် ရးပလိုတ် ဗွဲမဂၠိုင် လ္ၚတ် ကၠုင် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ နဒဒှ် ပညာ စိုတ်ပညာ (Psychology) ကေုာံ ပရေင် ၜိုဟ်သြိုဟ် လမျီု (Mindfulness) ရ။<ref>McMahan, David L. (2008). *The Making of Buddhist Modernism*. Oxford University Press.</ref> == ၁၀. မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ သက်သဳဂမၠိုၚ် (References and External Links) == <references /> '''လေန် ကေုာံ တင်နင် မ္ၚး (External Resources):''' * [https://www.youtube.com/watch?v=1rY180bC81I Introduction to Theravada Buddhism (YouTube)] * [https://en.wikipedia.org/wiki/Theravada Theravada] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်။ * [https://www.accesstoinsight.org Access to Insight] - လိက် ပြကိုဟ် ပိဋကတ် အင်္ဂလိက် မလှဲလး။ {{Navbox | name = ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ | title = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ကေုာံ ပရေင်သာသနာ | listclass = hlist | state = uncollapsed | group1 = သဘောၚ်ဓဝ် အဓိက | list1 = * [[သစ္စာပန်]] * [[မဂ္ဂင်ဒစာံ]] * [[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]] * [[နိဗ္ဗာန်]] * [[ကမ္မဌာန်]] | group2 = လိက် ပြကိုဟ် | list2 = * [[ပိဋကတ်ပိ]] * [[ဝိနယ ပိဋကတ်]] * [[သုတ္တန္တ ပိဋကတ်]] * [[အဘိဓမ္မ ပိဋကတ်]] * [[ပါဠိ]] | group3 = သဘင် ကေုာံ ဒ္ဂေတ် | list3 = * [[တ္ၚဲဗုဒ္ဓ]] * [[ဒဂိုန်ဝှ်]] * [[သဘင်ကထိန်]] * [[သဳလ]] * [[ဝိပဿနာ]] | group4 = ဒေသ မရှ်ေသှ်ေ | list4 = * [[ဍုင်ဗၟာ]] * [[သိင်္ဃိုရ်]] * [[သေံ]] * [[ကမ္ဗောဒဳယာ]] * [[လာအဝ်]] }} [[ကဏ္ဍ:ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] [[ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ]] [[ကဏ္ဍ:သာသနာ]] [[ကဏ္ဍ:အာရှအဂၞဲ]] 29gf76vxvkyosnsge56wtf21hn67bxm 0 11053 54831 2026-05-11T08:59:12Z Aue Nai 24 Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[ဘာသာပါဠိ]] ဇရေင် [[ပါဠိ]] 54831 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[ပါဠိ]] 56gw1i23soq3q8pbhyyph4o0jk5oph4 0 11054 54834 2026-05-11T09:05:35Z Aue Nai 24 Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[ဝိနယပိဋက]] ဇရေင် [[ဝိနယ ပိဋကတ်]] 54834 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[ဝိနယ ပိဋကတ်]] 9dcauom3y2t42exficep9tmfmtd85io 0 11055 54836 2026-05-11T09:06:25Z Aue Nai 24 Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]] ဇရေင် [[သုတ္တန္တ ပိဋကတ်]] 54836 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[သုတ္တန္တ ပိဋကတ်]] iq4fkx6o56hat1rg78dc0fzh8px8iym 0 11056 54837 2026-05-11T09:09:20Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Use dmy dates|date=May 2026}} {{Infobox religion | name = အဘိဓမ္မ ပိဋကတ် <br> (Abhidhamma Pitaka) | image = [[File:Tripitaka Koreana.jpg|250px|center|ပြကိုဟ် ပိဋကတ် ဃော မလ္ၚတ် မင်မဲ လဝ် ပ္ဍဲ တိုက်လိက်]] | caption = ပြကိုဟ် ပိဋကတ် တမၠာ မဒ..." 54837 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=May 2026}} {{Infobox religion | name = အဘိဓမ္မ ပိဋကတ် <br> (Abhidhamma Pitaka) | image = [[File:Tripitaka Koreana.jpg|250px|center|ပြကိုဟ် ပိဋကတ် ဃော မလ္ၚတ် မင်မဲ လဝ် ပ္ဍဲ တိုက်လိက်]] | caption = ပြကိုဟ် ပိဋကတ် တမၠာ မဒှ် သဇိုင် သွက် ပွမလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အဘိဓရ်။ | religion = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] | text_type = [[ပိဋကတ်ပိ]] (Pali Canon) | language = [[ပါဠိ]] (Pali) | authorship = [[ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ]] (အတိုင် ယုံကြည်ချက် ထေရဝါဒ) ကေုာံ မထေရ် တမၠာ တအ်။ | fundamental_idea = သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ရုပ်နာမ် နကဵု ဓရ် ပရမတ္ထ (Ultimate Reality) | key_concept = ပြကိုဟ် ထပှ် (Seven Books), ပရမတ္ထ တရား ၄ ပါ် | divisions = ဓမ္မသင်္ဂဏဳ၊ ဝိဘင်း၊ ဓာတုကထာ၊ ပုဂ္ဂလပညတ်၊ ကထာဝတ္ထု၊ ယမိုက်၊ ပဋ္ဌာန် }} '''အဘိဓမ္မ ပိဋကတ်''' ({{lang-en|Abhidhamma Pitaka}}၊ {{lang-pi|Abhidhammapiṭaka}}) ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် မရနုက် ကု ပိ ပ္ဍဲ [[ပိဋကတ်ပိ]] (Tipitaka) မဒှ် လိက် ကျာံ အဓိက ပ္ဍဲ [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ရ။ အဘိဓမ္မ ပိဋကတ် ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သဘောၚ်ဓဝ် နာမ် (စိုတ် ကေုာံ စေတသိက်) ကေုာံ ရုပ် နကဵု ဉာဏ် ပညာ မဇြိုဟ်နက် လောန် သီု မပါ်ခြာ ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ် ဍာံ (Ultimate reality) ဗွဲမစိစောန် အိုတ် ရ။ တၞဟ်ခြာ နူ [[သုတ္တန္တ ပိဋကတ်]] မတွံ ထ္ၜး လဝ် နကဵု ပုံအာဂီု၊ ပူဂိုလ် ကေုာံ ဝေါဟာရ သမုတိ သစ္စာ (Conventional truth) ဂှ်၊ အဘိဓမ္မ ဝွံ တွံ ထ္ၜး လဝ် နကဵု ဝေါဟာရ [wikt:mnw:ပရမတ္ထ|ပရမတ္ထ သစ္စာ] (Paramattha sacca) သၟး ရ။ ဍေံ ဝွံ ဒှ် ဒဿနိကဗေဒ (Philosophy) ကေုာံ စိုတ်ပညာ (Psychology) မသၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲ သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ရ။<ref>Bodhi, Bhikkhu. (2000). *A Comprehensive Manual of Abhidhamma*. BPS Pariyatti Editions.</ref> == ၁. နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Etymology) == ဝေါဟာရ ပါဠိ "အဘိဓမ္မ" ဏအ် ဝွံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု သဒ္ဒါ ၜါ မတွံဂး "အဘိ" ကေုာံ "ဓမ္မ" ရ။ "အဘိ" ဂှ် မၞုံ အဓိပ္ပါယ် 'လောန် နူ ဓမ္မတာ၊ မပြဲသၠုင်၊ မဇြိုဟ်နက်' တုဲ "ဓမ္မ" ဂှ် မၞုံ အဓိပ္ပါယ် 'သဘောၚ်ဓဝ်၊ တရား' ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အဘိဓမ္မ မ္ဂး ဂှ် ဒှ် "ဓရ် မပြဲသၠုင် လောန်" ဟွံသေင်မ္ဂး "ဓရ် မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အရာ မဒှ် ဍာံ ဇြိုဟ်ဇြိုဟ်နက်နက်" (Higher Teaching / Ultimate Doctrine) ရ။ အဘိဓမ္မ ပိဋကတ် ဝွံ ဟွံသေင် ပြကိုဟ် မတွံ ထ္ၜး ညံင်ဂွံ ဒ္ဂေတ် လၟေတ် (ညံင်ရဴ ဝိနယ်) ဟွံသေင်၊ ဍေံ ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် မဗ္တောန် ကဵု ပညာ ညံင်ဂွံ ညာတ် ကေတ် သဘောၚ် အနတ္တ (Non-self) ဍာံဍာံ ပြပြ ရ။ ဇၟာပ်ဇၟာပ် အရာ မကတဵုဒှ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ လောက ဏအ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု သတ် ပူဂိုလ် တုဲ၊ နွံ ဆ ဒြဟတ် ရုပ် ကေုာံ နာမ် မကတဵုဒှ် ကၠေအ် အာ အတိုင် လၟေင် ဟိုတ် ကေုာံ ဖဵု သၟး ရ ဏောင် ဂှ် အဘိဓရ် ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ထ္ၜး လဝ် ရ。<ref>Karunadasa, Y. (2010). *The Theravada Abhidhamma: Its Inquiry into the Nature of Conditioned Reality*. HKU.</ref> == ၂. ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ ပြကိုဟ် (History and Origins) == [[File:Bagan_temple_interior.jpg|thumb|right|300px|ကျာ်စေတဳ ပ္ဍဲ ဗုကာံ မဒှ် ဌာန် ဒတန် မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အဘိဓရ် နူ ခေတ် တမၠာ။]] အတိုင် ဝင် သာသနာ ထေရဝါဒ မ္ဂး၊ အဘိဓမ္မ ပိဋကတ် ဝွံ တွံ ထ္ၜး လဝ် နကဵု [[ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ|ကျာ်တြဲ]] အလဵု ဇကု ရ။ ကြဴနူ ဒှ် ကျာ် တုဲ ပ္ဍဲ သတ္တာဟ စတုတ္ထ ဂှ်၊ ကျာ်တြဲ ညိင် သ္ၚိတ်ဇြ တုဲ စင်ခြင် ပၟဝ် ဓရ် အဘိဓရ် ၇ ကျာံ ရ။ ကာလ ကျာ်တြဲ တိုန် အာ ဍုင်သွဝ် တာဝတိံ (Tavatimsa heaven) သွက်ဂွံ ဟီု တွံ ဓရ် ကု မိအံက် သဳရိမာယာ မဒှ် ဒေဝတဴ ဂှ်၊ ကျာ်တြဲ တွံ လဝ် ဓရ် အဘိဓရ် ဏအ် ပွိုင် ၃ ဂိတု ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဃော မတွံ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဍုင်သွဝ် ဂှ်၊ ဇၟာပ်ဇၟာပ် တ္ၚဲ ကျာ်တြဲ စှ်ေ ကၠုင် ဒေသ စမ္ပာနဂိုရ် တုဲ ကလေင် တွံ ထ္ၜး လဝ် ဓရ် အဘိဓရ် ဂှ် ဗွဲခမၞောန် ကု သာရိပိုတ် (Sariputta) ရ။ သာရိပိုတ် မထေရ် ဝွံ ကလေင် တွံ ထ္ၜး လဝ် ကု ကွး ဇကု ၅၀၀ ဇကု တုဲ ပြကိုဟ် အဘိဓရ် ဏအ် ဝွံ တန်တဴ ကၠုင် စဵုကဵု သင်္ဂါယန ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။<ref>Gombrich, Richard F. (2006). *How Buddhism Began: The Conditioned Genesis of the Early Teachings*. Routledge.</ref> == ၃. ပြကိုဟ် ထပှ် ပ္ဍဲ အဘိဓမ္မ (The Seven Books of Abhidhamma) == အဘိဓမ္မ ပိဋကတ် ဝွံ ပါ်ခြာ လဝ် နကဵု လိက် ကျာံ ဟွံသေင်မ္ဂး ပြကိုဟ် (Pakarana) ထပှ် ပြကိုဟ် ရ- {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ ဇယား: အဘိဓရ် ၇ ကျာံ (The Seven Books of Abhidhamma) |- ! လၟေင် !! ယၟု ပြကိုဟ် (ပါဠိ) !! ပွံက် အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ ပရူပရာ |- | ၁ || '''ဓမ္မသင်္ဂဏဳ''' (Dhammasangaṇī) || ပြကိုဟ် မရိုဟ်ဂၞန် ကေုာံ ပကောံပကေဝ် စွံ လဝ် ဓရ် ရုပ်နာမ် အိုတ်သီု မပ္တံ ကု ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်၊ ကေုာံ အဗျာကတ (စိုတ် ကေုာံ ရုပ်)။ |- | ၂ || '''ဝိဘင်း''' (Vibhaṅga) || ပြကိုဟ် မပါ်ခြာ ထ္ၜး လဝ် ဓရ် မပ္တံ ကု ခန္ဓ ၅၊ အာယတန ၁၂၊ ဓာတ် ၁၈ တအ် ဗွဲမစိစောန် တုဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ဗွဲမလှဲလး။ |- | ၃ || '''ဓာတုကထာ''' (Dhātukathā) || ပြကိုဟ် မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ဒဒှ်ရ ဓရ် အိုတ်သီု ဝွံ လုပ် လၟိဟ် ပ္ဍဲ ခန္ဓ၊ အာယတန၊ ဓာတ် တအ် မာန် ဟွံမာန်။ |- | ၄ || '''ပုဂ္ဂလပညတ်''' (Puggalapaññatti) || ပြကိုဟ် မစၞောန် ထ္ၜး လဝ် ပရူ ပူဂိုလ် တၞဟ်ဟ်သာ် မပ္တံ ကု သောတာပန်၊ သကဒါဂါမ်၊ အနာဂါမ် ကေုာံ ရဟန္တာ တအ်။ (ပြကိုဟ် ဏအ် စကာ လဝ် ဝေါဟာရ သမုတိ သစ္စာ ညိ)။ |- | ၅ || '''ကထာဝတ္ထု''' (Kathāvatthu) || ပြကိုဟ် မတးပါဲ လဝ် ဝါဒ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ကေုာံ ဝါဒ မဗၠေတ် နူ သာသနာ ၂၀၀ ပြင်။ ပြကိုဟ် ဏအ် ဝွံ မောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿ မထေရ် ချူ လဝ် ပ္ဍဲ သင်္ဂါယန တတိယ။ |- | ၆ || '''ယမိုက်''' (Yamaka) || ပြကိုဟ် မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဓရ် နကဵု နဲကဲ အစုံအစုံ (အယောင်အလာ) သွက်ဂွံ ပလီု ထောအ် သံသယ ပ္ဍဲ ဓရ်။ ဥပမာ "ဓရ် မဒှ် ကုသိုလ် အိုတ်သီု ဂှ် ဒှ် ဟေတု ဟာ?" |- | ၇ || '''[[ပြကိုဟ်ပဋ္ဌာန်|ပဋ္ဌာန်]]''' (Paṭṭhāna) || ပြကိုဟ် မဇၞော် အိုတ် ကေုာံ ဇြိုဟ်နက် အိုတ်။ မတွံ ထ္ၜး လဝ် သဘောၚ်ဓဝ် ဟိုတ် ကေုာံ ဖဵု မဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် နကဵု [[ပစ္စယ် ၂၄ ပြကာ]] (24 Conditional Relations)။<ref>Nyanatiloka Thera. (1971). *Guide through the Abhidhamma Pitaka*. Buddhist Publication Society.</ref> |} == ၄. ဓရ် ပရမတ္ထ ၄ ပါ် (The Four Ultimate Realities) == ပ္ဍဲ အဘိဓရ် မ္ဂး အရာ မဒှ် ဍာံ ဇေတ်တ်၊ မဟွံပြံင်လှာဲ သဘောၚ် အတိုင် တမ်မူလ ဍေံ ဂှ် ညးကော် စ ပရမတ္ထ သစ္စာ (Paramattha sacca) ရ။ ဓရ် ပရမတ္ထ ဏအ် ပါ် လဝ် ၄ သာ် ရ- ၁။ '''စိုတ် (Citta):''' သဘောၚ် မတီ အာရီု (Consciousness)။ စိုတ် ဝွံ ၜိုန်ရ မၞုံ သဘောၚ် မွဲ ဓဝ် ကီု လေဝ်၊ ယဝ်ရ ပါ် နကဵု ဟိုတ် ကေုာံ ဌာန် မ္ဂး စိုတ် နွံ ၈၉ ပါ် ဟွံသေင်မ္ဂး ၁၂၁ ပါ် ရ။ ၂။ '''စေတသိက် (Cetasika):''' ဓရ် မကတဵုဒှ် မွဲစွံ ကု စိုတ်၊ မပၠံင်နှဴ ကဵု စိုတ် ညံင်ဂွံ ဒှ် အသာ် တၞဟ်ဟ် (Mental factors)။ စေတသိက် သီုဖအိုတ် နွံ ၅၂ ပါ် (မပ္တံ ကု ဖဿ၊ ဝေဒနာ၊ လောဘ၊ ဒေါသ၊ မေတ္တာ) ရ။ ၃။ '''ရုပ် (Rūpa):''' သဘောၚ် မဖံက်အာ လီုအာ ဟိုတ်နူ ရာသဳဥတု (Physical phenomena / Matter)။ ရုပ် သီုဖအိုတ် နွံ ၂၈ ပါ်၊ မဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု မဟာဘုတ် ၄ (တိ၊ ဍာ်၊ ပၟတ်၊ ကျာ) ကေုာံ ဥပါဒါယရုပ် ၂၄ ရ။ ၄။ '''နိဗ္ဗာန် (Nibbāna):''' သဘောၚ် မတိတ် ဗၠး နူ သင်္ခါရ အိုတ်သီု၊ ဌာန် မၜိုဟ်သြိုဟ် ဟွံမဲ ကု ပွမသၠးဂၠံဂဝ် ကေုာံ ပွမချိုတ် (Unconditioned reality)။ ဣဏအ် ဝွံ ဒှ် ပရမတ္ထ မဟွံကတဵုဒှ် နကဵု ဟိုတ် ပစ္စယ် ရ။<ref>Aung, Shwe Zan. (1910). *Compendium of Philosophy (Abhidhammattha-sangaha)*. Pali Text Society.</ref> == ၅. သမုတိ သစ္စာ ကေုာံ ပရမတ္ထ သစ္စာ (Conventional vs. Ultimate Truth) == အဘိဓရ် ဝွံ ဒလောအ် ဗ္တောန် ကဵု ပိုဲ ညံင်ဂွံ ပါ်ခြာ တီ ကေတ် အကြာ သစ္စာ ၜါ သာ် ဏအ် ရ။ * '''သမုတိ သစ္စာ (Sammuti sacca):''' ဒှ် အရာ မကော် ခဴ သမုတ် လဝ် သွက်ဂွံ စကာ လောဲ ပ္ဍဲ လောက။ ဥပမာ - မၞိဟ်၊ သတ်၊ ကွဳစက်၊ သ္ၚိ၊ တ္ၚဲ၊ ဂိတု တအ် ဂှ် ဒှ် သမုတိ ရ။ ဍေံ တအ် ဝွံ ဟွံမဲ ဍာံ ပ္ဍဲ လပါ် ဓမ္မ ရ။ * '''ပရမတ္ထ သစ္စာ (Paramattha sacca):''' ဒှ် အရာ မနွံ ဍာံ အတိုင် သဘောၚ် သဘာဝ ဍေံ။ ဥပမာ - ကာလ ညာတ် "မၞိဟ်" ဂှ် ညာတ် ဆ "ရုပ် ကေုာံ နာမ်" မကတဵုဒှ် ပၠိုတ် အာ အတိုင် လၟေင် ဟိုတ် ဖဵု သၟး ရ။ ပွမညာတ် ကေတ် ပရမတ္ထ ဍာံဍာံ ပြပြ ဂှ် ဒှ် ညာဏ် ဝိပဿနာ (Vipassana) မဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် သံယောဇိုန် ကေုာံ လောဘ ဂွံ ပၠိုတ် အာ ရ။ == ၆. လိက် ဋဳကာ ကေုာံ လိက် သင်္ဟ (Commentaries and Manuals) == ဟိုတ်နူ အဘိဓမ္မ ပိဋကတ် ဝွံ ဇြိုဟ်နက် လောန် တုဲ၊ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် လောဲသွာ ဂှ် အစာ ဋဳကာ တအ် ချူ လဝ် လိက် ပသောင် အဓိပ္ပါယ် (Commentaries) ကေုာံ လိက် သင်္ဟ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ * လိက် ဋဳကာ အဓိက ဂှ် ဒှ် လိက် မချူ လဝ် နကဵု အစာ '''ဗုဒ္ဓဃောသ''' (Buddhaghosa) မပ္တံ ကု '''အဋ္ဌသာလဳနဳ''' (Atthasalini) မဒှ် လိက် ပသောင် ဓမ္မသင်္ဂဏဳ ရ။ * ပ္ဍဲ ၜိုတ် ၁၁ ဗွဝ်ကၠံ တေအ် ဂှ်၊ အစာ အနုရုဒ္ဓ (Anuruddha) ချူ လဝ် လိက် ကျာံ ဍောတ် မွဲ မၞုံ ယၟု '''အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟ''' (Abhidhammattha Sangaha) ရ။ လိက် အုပ် ဏအ် ဝွံ ပကောံ လဝ် သဘောၚ်ဓဝ် အဘိဓရ် အလုံအိုတ်သီု တုဲ၊ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ဍေံ ဝွံ ဒှ် လိက် မဒး လ္ၚတ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် သွက် ညးမစ လ္ၚတ် အဘိဓရ် တအ် ရ。<ref>Narada Maha Thera. (1987). *A Manual of Abhidhamma (Abhidhammattha Sangaha)*. Buddhist Missionary Society.</ref> == ၇. သြဇာ လတူ ယေန်သၞာင် မန် ကေုာံ ဗၟာ (Influence on Mon and Burmese Culture) == ပ္ဍဲ ဒေသ ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ဍုင်မန် မ္ဂး အဘိဓရ် ဝွံ မၞုံ ကု သြဇာ ဗွဲမဇၞော် ပ္ဍဲ ပရေင် ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်ပညာ ရ။ ပ္ဍဲ ဘာလကျာ် မ္ဂး လိက် အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟ ဝွံ ဒှ် လိက် မဒး တွံ ဗ္တောန် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် (သင်္ဂြိုဟ်) ရ။ ပါဲနူ ဂှ် ပ္ဍဲ သဘင် ဖျဴ သွဝ် (ဘုံကထိန်) ဟွံသေင်မ္ဂး ကာလ မၞိဟ် စုတိ မ္ဂး၊ ခမဳ တအ် မလေပ် တွံ ပရူ အဘိဓရ် ကေုာံ ရွတ် ဖ္ဍေါတ် လိက် ပဋ္ဌာန် သွက်ဂွံ ကဵု ကုသိုလ် ကု ညးမစုတိ အာ တအ် ရ။ ပရေင် ရွတ် လိက် ပဋ္ဌာန် (၂၄ ပစ္စယ်) ဏအ် ဝွံ ဒှ် ပရေင် ယေန်သၞာင် မပြာကတ် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂကူ မန် ကေုာံ ဗၟာ ရ။ == ၈. ဝိပဿနာ ကေုာံ အဘိဓရ် (Vipassana Meditation and Abhidhamma) == အဘိဓရ် ကေုာံ ဝိပဿနာ ကမ္မဌာန် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် ညံင်ရဴ လိက် တြဳသဳ (Theory) ကေုာံ ပရေင် ပၟဝ် (Practice) ကီု ရ။ သွက်ဂွံ ညာတ် ကေတ် သဘောၚ် အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ ဍာံဍာံ မ္ဂး ညးမဇၞော်ပၟဝ် တအ် ဒး တီ လဝ် သဘောၚ် စိုတ်၊ စေတသိက် ကေုာံ ရုပ် (နူကဵု အဘိဓရ်) ကိုပ်ကၠာ ရ။ အစာ ကမ္မဌာန် မပြာကတ် မပ္တံ ကု မဟာစည် ဆရာတော်၊ လယ်တီ ဆရာတော် (Ledi Sayadaw) တအ် ဝွံ စကာ လဝ် သဘောၚ်ဓဝ် အဘိဓရ် သွက်ဂွံ ဒလောအ် ဗ္တောန် ကွး တအ် ညံင်ဂွံ ညာတ် ကေတ် ဥဒယဗယဉာဏ် (ညာဏ် မညာတ် ကေတ် ပွမကတဵုဒှ် ကေုာံ ပၠိုတ် အာ) ဍာံဍာံ ပြပြ ရ。<ref>Ledi Sayadaw. (1999). *The Manuals of Buddhism*. Vipassana Research Institute.</ref> == ၉. ထေရဝါဒ ကေုာံ ဂိုဏ် တၞဟ်ဟ် (Theravada vs. Other Schools) == အဘိဓမ္မ ပိဋကတ် ဝွံ ၜိုန်ရ နွံ ပ္ဍဲ ထေရဝါဒ ကီု လေဝ်၊ ဂိုဏ် တြေံ တၞဟ်ဟ် မပ္တံ ကု သဗ္ဗတ္ထိဝါဒ (Sarvastivada) တအ် လေဝ် မၞုံ ကု ပြကိုဟ် အဘိဓရ် ညးတအ် အလဵု ဇကု ကီု ရ (ဆဂး ဍေံ တအ် ချူ လဝ် နကဵု သံသကြိုတ် တုဲ ပြကိုဟ် ၇ ကျာံ လေဝ် ဟွံတုပ် ရေင်သကအ် ရ)။ ဂိုဏ် မဟာယာန တအ် မ္ဂး ဟွံစွံ အာရီု လတူ အဘိဓရ် ကွေံကွေံ တုဲ ညးတအ် စွံ အာရီု လတူ ပြကိုဟ် ပညာပါရမဳ (Prajnaparamita sutras) ဂၠိုင် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ထေရဝါဒ အဘိဓရ် ဝွံ ဒှ် အာဲကၟာဲ မတၟေင် မွဲ သွက် ထေရဝါဒ ရ。<ref>Warder, A. K. (2000). *Indian Buddhism*. Motilal Banarsidass.</ref> == ၁၀. မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ သက်သဳဂမၠိုၚ် (References and External Links) == <references /> '''လေန် ကေုာံ တင်နင် မ္ၚး (External Resources):''' * [https://en.wikipedia.org/wiki/Abhidhamma_Pitaka Abhidhamma Pitaka] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်။ * [https://www.accesstoinsight.org/tipitaka/abhi/index.html Abhidhamma Translations on Access to Insight] * [https://www.youtube.com/watch?v=FjC3L_3vEow မိတ်ဆက် အဘိဓရ် (YouTube - ဗၟာ/အင်္ဂလိက်)] {{Navbox | name = အဘိဓရ် | title = [[အဘိဓမ္မ ပိဋကတ်|အဘိဓရ်]] ၇ ကျာံ ကေုာံ သဘောၚ်ဓဝ် | listclass = hlist | state = uncollapsed | group1 = ပြကိုဟ် အဘိဓရ် ၇ ကျာံ | list1 = * ဓမ္မသင်္ဂဏဳ * ဝိဘင်း * ဓာတုကထာ * ပုဂ္ဂလပညတ် * ကထာဝတ္ထု * ယမိုက် * [[ပြကိုဟ်ပဋ္ဌာန်|ပဋ္ဌာန်]] | group2 = ဓရ် ပရမတ္ထ ၄ ပါ် | list2 = * စိုတ် * စေတသိက် * ရုပ် * နိဗ္ဗာန် | group3 = ကဏ္ဍ မဆက်စပ် | list3 = * [[ပိဋကတ်ပိ]] * [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] * [[ပစ္စယ် ၂၄ ပြကာ]] * [[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]] }} [[ကဏ္ဍ:အဘိဓရ်]] [[ကဏ္ဍ:ပိဋကတ်ပိ]] [[ကဏ္ဍ:ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] [[ကဏ္ဍ:ပါဠိ]] es7r8afdb9aypvpj9968p0enj49qi3r 54838 54837 2026-05-11T09:10:58Z Aue Nai 24 54838 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=May 2026}} {{Infobox religion | name = အဘိဓမ္မ ပိဋကတ် <br> (Abhidhamma Pitaka) | image = [[File:Tripitaka Koreana.jpg|250px|center|ပြကိုဟ် ပိဋကတ် ဃော မလ္ၚတ် မင်မဲ လဝ် ပ္ဍဲ တိုက်လိက်]] | caption = ပြကိုဟ် ပိဋကတ် တမၠာ မဒှ် သဇိုင် သွက် ပွမလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အဘိဓရ်။ | religion = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] | text_type = [[ပိဋကတ်ပိ]] (Pali Canon) | language = [[ပါဠိ]] (Pali) | authorship = [[ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ]] (အတိုင် ယုံကြည်ချက် ထေရဝါဒ) ကေုာံ မထေရ် တမၠာ တအ်။ | fundamental_idea = သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ရုပ်နာမ် နကဵု ဓရ် ပရမတ္ထ (Ultimate Reality) | key_concept = ပြကိုဟ် ထပှ် (Seven Books), ပရမတ္ထ တရား ၄ ပါ် | divisions = ဓမ္မသင်္ဂဏဳ၊ ဝိဘင်း၊ ဓာတုကထာ၊ ပုဂ္ဂလပညတ်၊ ကထာဝတ္ထု၊ ယမိုက်၊ ပဋ္ဌာန် }} '''အဘိဓမ္မ ပိဋကတ်''' ({{lang-en|Abhidhamma Pitaka}}၊ {{lang-pi|Abhidhammapiṭaka}}) ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် မရနုက် ကု ပိ ပ္ဍဲ [[ပိဋကတ်ပိ]] (Tipitaka) မဒှ် လိက် ကျာံ အဓိက ပ္ဍဲ [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ရ။ အဘိဓမ္မ ပိဋကတ် ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သဘောၚ်ဓဝ် နာမ် (စိုတ် ကေုာံ စေတသိက်) ကေုာံ ရုပ် နကဵု ဉာဏ် ပညာ မဇြိုဟ်နက် လောန် သီု မပါ်ခြာ ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ် ဍာံ (Ultimate reality) ဗွဲမစိစောန် အိုတ် ရ။ တၞဟ်ခြာ နူ [[သုတ္တန္တ ပိဋကတ်]] မတွံ ထ္ၜး လဝ် နကဵု ပုံအာဂီု၊ ပူဂိုလ် ကေုာံ ဝေါဟာရ သမုတိ သစ္စာ (Conventional truth) ဂှ်၊ အဘိဓမ္မ ဝွံ တွံ ထ္ၜး လဝ် နကဵု ဝေါဟာရ <nowiki>[[wikt:mnw:ပရမတ္ထ|ပရမတ္ထ သစ္စာ]]</nowiki> (Paramattha sacca) သၟး ရ။ ဍေံ ဝွံ ဒှ် ဒဿနိကဗေဒ (Philosophy) ကေုာံ စိုတ်ပညာ (Psychology) မသၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲ သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ရ။<ref>Bodhi, Bhikkhu. (2000). *A Comprehensive Manual of Abhidhamma*. BPS Pariyatti Editions.</ref> == ၁. နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Etymology) == ဝေါဟာရ ပါဠိ "အဘိဓမ္မ" ဏအ် ဝွံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု သဒ္ဒါ ၜါ မတွံဂး "အဘိ" ကေုာံ "ဓမ္မ" ရ။ "အဘိ" ဂှ် မၞုံ အဓိပ္ပါယ် 'လောန် နူ ဓမ္မတာ၊ မပြဲသၠုင်၊ မဇြိုဟ်နက်' တုဲ "ဓမ္မ" ဂှ် မၞုံ အဓိပ္ပါယ် 'သဘောၚ်ဓဝ်၊ တရား' ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အဘိဓမ္မ မ္ဂး ဂှ် ဒှ် "ဓရ် မပြဲသၠုင် လောန်" ဟွံသေင်မ္ဂး "ဓရ် မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အရာ မဒှ် ဍာံ ဇြိုဟ်ဇြိုဟ်နက်နက်" (Higher Teaching / Ultimate Doctrine) ရ။ အဘိဓမ္မ ပိဋကတ် ဝွံ ဟွံသေင် ပြကိုဟ် မတွံ ထ္ၜး ညံင်ဂွံ ဒ္ဂေတ် လၟေတ် (ညံင်ရဴ ဝိနယ်) ဟွံသေင်၊ ဍေံ ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် မဗ္တောန် ကဵု ပညာ ညံင်ဂွံ ညာတ် ကေတ် သဘောၚ် အနတ္တ (Non-self) ဍာံဍာံ ပြပြ ရ။ ဇၟာပ်ဇၟာပ် အရာ မကတဵုဒှ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ လောက ဏအ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု သတ် ပူဂိုလ် တုဲ၊ နွံ ဆ ဒြဟတ် ရုပ် ကေုာံ နာမ် မကတဵုဒှ် ကၠေအ် အာ အတိုင် လၟေင် ဟိုတ် ကေုာံ ဖဵု သၟး ရ ဏောင် ဂှ် အဘိဓရ် ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ထ္ၜး လဝ် ရ。<ref>Karunadasa, Y. (2010). *The Theravada Abhidhamma: Its Inquiry into the Nature of Conditioned Reality*. HKU.</ref> == ၂. ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ ပြကိုဟ် (History and Origins) == [[File:Bagan_temple_interior.jpg|thumb|right|300px|ကျာ်စေတဳ ပ္ဍဲ ဗုကာံ မဒှ် ဌာန် ဒတန် မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အဘိဓရ် နူ ခေတ် တမၠာ။]] အတိုင် ဝင် သာသနာ ထေရဝါဒ မ္ဂး၊ အဘိဓမ္မ ပိဋကတ် ဝွံ တွံ ထ္ၜး လဝ် နကဵု [[ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ|ကျာ်တြဲ]] အလဵု ဇကု ရ။ ကြဴနူ ဒှ် ကျာ် တုဲ ပ္ဍဲ သတ္တာဟ စတုတ္ထ ဂှ်၊ ကျာ်တြဲ ညိင် သ္ၚိတ်ဇြ တုဲ စင်ခြင် ပၟဝ် ဓရ် အဘိဓရ် ၇ ကျာံ ရ။ ကာလ ကျာ်တြဲ တိုန် အာ ဍုင်သွဝ် တာဝတိံ (Tavatimsa heaven) သွက်ဂွံ ဟီု တွံ ဓရ် ကု မိအံက် သဳရိမာယာ မဒှ် ဒေဝတဴ ဂှ်၊ ကျာ်တြဲ တွံ လဝ် ဓရ် အဘိဓရ် ဏအ် ပွိုင် ၃ ဂိတု ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဃော မတွံ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဍုင်သွဝ် ဂှ်၊ ဇၟာပ်ဇၟာပ် တ္ၚဲ ကျာ်တြဲ စှ်ေ ကၠုင် ဒေသ စမ္ပာနဂိုရ် တုဲ ကလေင် တွံ ထ္ၜး လဝ် ဓရ် အဘိဓရ် ဂှ် ဗွဲခမၞောန် ကု သာရိပိုတ် (Sariputta) ရ။ သာရိပိုတ် မထေရ် ဝွံ ကလေင် တွံ ထ္ၜး လဝ် ကု ကွး ဇကု ၅၀၀ ဇကု တုဲ ပြကိုဟ် အဘိဓရ် ဏအ် ဝွံ တန်တဴ ကၠုင် စဵုကဵု သင်္ဂါယန ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။<ref>Gombrich, Richard F. (2006). *How Buddhism Began: The Conditioned Genesis of the Early Teachings*. Routledge.</ref> == ၃. ပြကိုဟ် ထပှ် ပ္ဍဲ အဘိဓမ္မ (The Seven Books of Abhidhamma) == အဘိဓမ္မ ပိဋကတ် ဝွံ ပါ်ခြာ လဝ် နကဵု လိက် ကျာံ ဟွံသေင်မ္ဂး ပြကိုဟ် (Pakarana) ထပှ် ပြကိုဟ် ရ- {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ ဇယား: အဘိဓရ် ၇ ကျာံ (The Seven Books of Abhidhamma) |- ! လၟေင် !! ယၟု ပြကိုဟ် (ပါဠိ) !! ပွံက် အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ ပရူပရာ |- | ၁ || '''ဓမ္မသင်္ဂဏဳ''' (Dhammasangaṇī) || ပြကိုဟ် မရိုဟ်ဂၞန် ကေုာံ ပကောံပကေဝ် စွံ လဝ် ဓရ် ရုပ်နာမ် အိုတ်သီု မပ္တံ ကု ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်၊ ကေုာံ အဗျာကတ (စိုတ် ကေုာံ ရုပ်)။ |- | ၂ || '''ဝိဘင်း''' (Vibhaṅga) || ပြကိုဟ် မပါ်ခြာ ထ္ၜး လဝ် ဓရ် မပ္တံ ကု ခန္ဓ ၅၊ အာယတန ၁၂၊ ဓာတ် ၁၈ တအ် ဗွဲမစိစောန် တုဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ဗွဲမလှဲလး။ |- | ၃ || '''ဓာတုကထာ''' (Dhātukathā) || ပြကိုဟ် မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ဒဒှ်ရ ဓရ် အိုတ်သီု ဝွံ လုပ် လၟိဟ် ပ္ဍဲ ခန္ဓ၊ အာယတန၊ ဓာတ် တအ် မာန် ဟွံမာန်။ |- | ၄ || '''ပုဂ္ဂလပညတ်''' (Puggalapaññatti) || ပြကိုဟ် မစၞောန် ထ္ၜး လဝ် ပရူ ပူဂိုလ် တၞဟ်ဟ်သာ် မပ္တံ ကု သောတာပန်၊ သကဒါဂါမ်၊ အနာဂါမ် ကေုာံ ရဟန္တာ တအ်။ (ပြကိုဟ် ဏအ် စကာ လဝ် ဝေါဟာရ သမုတိ သစ္စာ ညိ)။ |- | ၅ || '''ကထာဝတ္ထု''' (Kathāvatthu) || ပြကိုဟ် မတးပါဲ လဝ် ဝါဒ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ကေုာံ ဝါဒ မဗၠေတ် နူ သာသနာ ၂၀၀ ပြင်။ ပြကိုဟ် ဏအ် ဝွံ မောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿ မထေရ် ချူ လဝ် ပ္ဍဲ သင်္ဂါယန တတိယ။ |- | ၆ || '''ယမိုက်''' (Yamaka) || ပြကိုဟ် မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဓရ် နကဵု နဲကဲ အစုံအစုံ (အယောင်အလာ) သွက်ဂွံ ပလီု ထောအ် သံသယ ပ္ဍဲ ဓရ်။ ဥပမာ "ဓရ် မဒှ် ကုသိုလ် အိုတ်သီု ဂှ် ဒှ် ဟေတု ဟာ?" |- | ၇ || '''[[ပြကိုဟ်ပဋ္ဌာန်|ပဋ္ဌာန်]]''' (Paṭṭhāna) || ပြကိုဟ် မဇၞော် အိုတ် ကေုာံ ဇြိုဟ်နက် အိုတ်။ မတွံ ထ္ၜး လဝ် သဘောၚ်ဓဝ် ဟိုတ် ကေုာံ ဖဵု မဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် နကဵု [[ပစ္စယ် ၂၄ ပြကာ]] (24 Conditional Relations)။<ref>Nyanatiloka Thera. (1971). *Guide through the Abhidhamma Pitaka*. Buddhist Publication Society.</ref> |} == ၄. ဓရ် ပရမတ္ထ ၄ ပါ် (The Four Ultimate Realities) == ပ္ဍဲ အဘိဓရ် မ္ဂး အရာ မဒှ် ဍာံ ဇေတ်တ်၊ မဟွံပြံင်လှာဲ သဘောၚ် အတိုင် တမ်မူလ ဍေံ ဂှ် ညးကော် စ ပရမတ္ထ သစ္စာ (Paramattha sacca) ရ။ ဓရ် ပရမတ္ထ ဏအ် ပါ် လဝ် ၄ သာ် ရ- ၁။ '''စိုတ် (Citta):''' သဘောၚ် မတီ အာရီု (Consciousness)။ စိုတ် ဝွံ ၜိုန်ရ မၞုံ သဘောၚ် မွဲ ဓဝ် ကီု လေဝ်၊ ယဝ်ရ ပါ် နကဵု ဟိုတ် ကေုာံ ဌာန် မ္ဂး စိုတ် နွံ ၈၉ ပါ် ဟွံသေင်မ္ဂး ၁၂၁ ပါ် ရ။၂။ '''စေတသိက် (Cetasika):''' ဓရ် မကတဵုဒှ် မွဲစွံ ကု စိုတ်၊ မပၠံင်နှဴ ကဵု စိုတ် ညံင်ဂွံ ဒှ် အသာ် တၞဟ်ဟ် (Mental factors)။ စေတသိက် သီုဖအိုတ် နွံ ၅၂ ပါ် (မပ္တံ ကု ဖဿ၊ ဝေဒနာ၊ လောဘ၊ ဒေါသ၊ မေတ္တာ) ရ။ ၃။ '''ရုပ် (Rūpa):''' သဘောၚ် မဖံက်အာ လီုအာ ဟိုတ်နူ ရာသဳဥတု (Physical phenomena / Matter)။ ရုပ် သီုဖအိုတ် နွံ ၂၈ ပါ်၊ မဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု မဟာဘုတ် ၄ (တိ၊ ဍာ်၊ ပၟတ်၊ ကျာ) ကေုာံ ဥပါဒါယရုပ် ၂၄ ရ။ ၄။ '''နိဗ္ဗာန် (Nibbāna):''' သဘောၚ် မတိတ် ဗၠး နူ သင်္ခါရ အိုတ်သီု၊ ဌာန် မၜိုဟ်သြိုဟ် ဟွံမဲ ကု ပွမသၠးဂၠံဂဝ် ကေုာံ ပွမချိုတ် (Unconditioned reality)။ ဣဏအ် ဝွံ ဒှ် ပရမတ္ထ မဟွံကတဵုဒှ် နကဵု ဟိုတ် ပစ္စယ် ရ။<ref>Aung, Shwe Zan. (1910). *Compendium of Philosophy (Abhidhammattha-sangaha)*. Pali Text Society.</ref> == ၅. သမုတိ သစ္စာ ကေုာံ ပရမတ္ထ သစ္စာ (Conventional vs. Ultimate Truth) == အဘိဓရ် ဝွံ ဒလောအ် ဗ္တောန် ကဵု ပိုဲ ညံင်ဂွံ ပါ်ခြာ တီ ကေတ် အကြာ သစ္စာ ၜါ သာ် ဏအ် ရ။ * '''သမုတိ သစ္စာ (Sammuti sacca):''' ဒှ် အရာ မကော် ခဴ သမုတ် လဝ် သွက်ဂွံ စကာ လောဲ ပ္ဍဲ လောက။ ဥပမာ - မၞိဟ်၊ သတ်၊ ကွဳစက်၊ သ္ၚိ၊ တ္ၚဲ၊ ဂိတု တအ် ဂှ် ဒှ် သမုတိ ရ။ ဍေံ တအ် ဝွံ ဟွံမဲ ဍာံ ပ္ဍဲ လပါ် ဓမ္မ ရ။ * '''ပရမတ္ထ သစ္စာ (Paramattha sacca):''' ဒှ် အရာ မနွံ ဍာံ အတိုင် သဘောၚ် သဘာဝ ဍေံ။ ဥပမာ - ကာလ ညာတ် "မၞိဟ်" ဂှ် ညာတ် ဆ "ရုပ် ကေုာံ နာမ်" မကတဵုဒှ် ပၠိုတ် အာ အတိုင် လၟေင် ဟိုတ် ဖဵု သၟး ရ။ ပွမညာတ် ကေတ် ပရမတ္ထ ဍာံဍာံ ပြပြ ဂှ် ဒှ် ညာဏ် ဝိပဿနာ (Vipassana) မဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် သံယောဇိုန် ကေုာံ လောဘ ဂွံ ပၠိုတ် အာ ရ။ == ၆. လိက် ဋဳကာ ကေုာံ လိက် သင်္ဟ (Commentaries and Manuals) == ဟိုတ်နူ အဘိဓမ္မ ပိဋကတ် ဝွံ ဇြိုဟ်နက် လောန် တုဲ၊ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် လောဲသွာ ဂှ် အစာ ဋဳကာ တအ် ချူ လဝ် လိက် ပသောင် အဓိပ္ပါယ် (Commentaries) ကေုာံ လိက် သင်္ဟ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ * လိက် ဋဳကာ အဓိက ဂှ် ဒှ် လိက် မချူ လဝ် နကဵု အစာ '''ဗုဒ္ဓဃောသ''' (Buddhaghosa) မပ္တံ ကု '''အဋ္ဌသာလဳနဳ''' (Atthasalini) မဒှ် လိက် ပသောင် ဓမ္မသင်္ဂဏဳ ရ။ * ပ္ဍဲ ၜိုတ် ၁၁ ဗွဝ်ကၠံ တေအ် ဂှ်၊ အစာ အနုရုဒ္ဓ (Anuruddha) ချူ လဝ် လိက် ကျာံ ဍောတ် မွဲ မၞုံ ယၟု '''အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟ''' (Abhidhammattha Sangaha) ရ။ လိက် အုပ် ဏအ် ဝွံ ပကောံ လဝ် သဘောၚ်ဓဝ် အဘိဓရ် အလုံအိုတ်သီု တုဲ၊ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ဍေံ ဝွံ ဒှ် လိက် မဒး လ္ၚတ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် သွက် ညးမစ လ္ၚတ် အဘိဓရ် တအ် ရ。<ref>Narada Maha Thera. (1987). *A Manual of Abhidhamma (Abhidhammattha Sangaha)*. Buddhist Missionary Society.</ref> == ၇. သြဇာ လတူ ယေန်သၞာင် မန် ကေုာံ ဗၟာ (Influence on Mon and Burmese Culture) == ပ္ဍဲ ဒေသ ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ဍုင်မန် မ္ဂး အဘိဓရ် ဝွံ မၞုံ ကု သြဇာ ဗွဲမဇၞော် ပ္ဍဲ ပရေင် ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်ပညာ ရ။ ပ္ဍဲ ဘာလကျာ် မ္ဂး လိက် အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟ ဝွံ ဒှ် လိက် မဒး တွံ ဗ္တောန် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် (သင်္ဂြိုဟ်) ရ။ ပါဲနူ ဂှ် ပ္ဍဲ သဘင် ဖျဴ သွဝ် (ဘုံကထိန်) ဟွံသေင်မ္ဂး ကာလ မၞိဟ် စုတိ မ္ဂး၊ ခမဳ တအ် မလေပ် တွံ ပရူ အဘိဓရ် ကေုာံ ရွတ် ဖ္ဍေါတ် လိက် ပဋ္ဌာန် သွက်ဂွံ ကဵု ကုသိုလ် ကု ညးမစုတိ အာ တအ် ရ။ ပရေင် ရွတ် လိက် ပဋ္ဌာန် (၂၄ ပစ္စယ်) ဏအ် ဝွံ ဒှ် ပရေင် ယေန်သၞာင် မပြာကတ် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂကူ မန် ကေုာံ ဗၟာ ရ။ == ၈. ဝိပဿနာ ကေုာံ အဘိဓရ် (Vipassana Meditation and Abhidhamma) == အဘိဓရ် ကေုာံ ဝိပဿနာ ကမ္မဌာန် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် ညံင်ရဴ လိက် တြဳသဳ (Theory) ကေုာံ ပရေင် ပၟဝ် (Practice) ကီု ရ။ သွက်ဂွံ ညာတ် ကေတ် သဘောၚ် အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ ဍာံဍာံ မ္ဂး ညးမဇၞော်ပၟဝ် တအ် ဒး တီ လဝ် သဘောၚ် စိုတ်၊ စေတသိက် ကေုာံ ရုပ် (နူကဵု အဘိဓရ်) ကိုပ်ကၠာ ရ။ အစာ ကမ္မဌာန် မပြာကတ် မပ္တံ ကု မဟာစည် ဆရာတော်၊ လယ်တီ ဆရာတော် (Ledi Sayadaw) တအ် ဝွံ စကာ လဝ် သဘောၚ်ဓဝ် အဘိဓရ် သွက်ဂွံ ဒလောအ် ဗ္တောန် ကွး တအ် ညံင်ဂွံ ညာတ် ကေတ် ဥဒယဗယဉာဏ် (ညာဏ် မညာတ် ကေတ် ပွမကတဵုဒှ် ကေုာံ ပၠိုတ် အာ) ဍာံဍာံ ပြပြ ရ。<ref>Ledi Sayadaw. (1999). *The Manuals of Buddhism*. Vipassana Research Institute.</ref> == ၉. ထေရဝါဒ ကေုာံ ဂိုဏ် တၞဟ်ဟ် (Theravada vs. Other Schools) == အဘိဓမ္မ ပိဋကတ် ဝွံ ၜိုန်ရ နွံ ပ္ဍဲ ထေရဝါဒ ကီု လေဝ်၊ ဂိုဏ် တြေံ တၞဟ်ဟ် မပ္တံ ကု သဗ္ဗတ္ထိဝါဒ (Sarvastivada) တအ် လေဝ် မၞုံ ကု ပြကိုဟ် အဘိဓရ် ညးတအ် အလဵု ဇကု ကီု ရ (ဆဂး ဍေံ တအ် ချူ လဝ် နကဵု သံသကြိုတ် တုဲ ပြကိုဟ် ၇ ကျာံ လေဝ် ဟွံတုပ် ရေင်သကအ် ရ)။ ဂိုဏ် မဟာယာန တအ် မ္ဂး ဟွံစွံ အာရီု လတူ အဘိဓရ် ကွေံကွေံ တုဲ ညးတအ် စွံ အာရီု လတူ ပြကိုဟ် ပညာပါရမဳ (Prajnaparamita sutras) ဂၠိုင် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ထေရဝါဒ အဘိဓရ် ဝွံ ဒှ် အာဲကၟာဲ မတၟေင် မွဲ သွက် ထေရဝါဒ ရ。<ref>Warder, A. K. (2000). *Indian Buddhism*. Motilal Banarsidass.</ref> == ၁၀. မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ သက်သဳဂမၠိုၚ် (References and External Links) == <references /> '''လေန် ကေုာံ တင်နင် မ္ၚး (External Resources):''' * [https://en.wikipedia.org/wiki/Abhidhamma_Pitaka Abhidhamma Pitaka] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်။ * [https://www.accesstoinsight.org/tipitaka/abhi/index.html Abhidhamma Translations on Access to Insight] * [https://www.youtube.com/watch?v=FjC3L_3vEow မိတ်ဆက် အဘိဓရ် (YouTube - ဗၟာ/အင်္ဂလိက်)] {{Navbox | name = အဘိဓရ် | title = [[အဘိဓမ္မ ပိဋကတ်|အဘိဓရ်]] ၇ ကျာံ ကေုာံ သဘောၚ်ဓဝ် | listclass = hlist | state = uncollapsed | group1 = ပြကိုဟ် အဘိဓရ် ၇ ကျာံ | list1 = * ဓမ္မသင်္ဂဏဳ * ဝိဘင်း * ဓာတုကထာ * ပုဂ္ဂလပညတ် * ကထာဝတ္ထု * ယမိုက် * [[ပြကိုဟ်ပဋ္ဌာန်|ပဋ္ဌာန်]] | group2 = ဓရ် ပရမတ္ထ ၄ ပါ် | list2 = * စိုတ် * စေတသိက် * ရုပ် * နိဗ္ဗာန် | group3 = ကဏ္ဍ မဆက်စပ် | list3 = * [[ပိဋကတ်ပိ]] * [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] * [[ပစ္စယ် ၂၄ ပြကာ]] * [[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]] }} [[ကဏ္ဍ:အဘိဓရ်]] [[ကဏ္ဍ:ပိဋကတ်ပိ]] [[ကဏ္ဍ:ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] [[ကဏ္ဍ:ပါဠိ]] 3ucuc8uj979f3ndbwgj8fm9fjl7hf0z 54839 54838 2026-05-11T09:11:41Z Aue Nai 24 54839 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=May 2026}} {{Infobox religion | name = အဘိဓမ္မ ပိဋကတ် <br> (Abhidhamma Pitaka) | image = [[File:Tripitaka Koreana.jpg|250px|center|ပြကိုဟ် ပိဋကတ် ဃော မလ္ၚတ် မင်မဲ လဝ် ပ္ဍဲ တိုက်လိက်]] | caption = ပြကိုဟ် ပိဋကတ် တမၠာ မဒှ် သဇိုင် သွက် ပွမလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အဘိဓရ်။ | religion = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] | text_type = [[ပိဋကတ်ပိ]] (Pali Canon) | language = [[ပါဠိ]] (Pali) | authorship = [[ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ]] (အတိုင် ဓရ်ပတှ်ေ ထေရဝါဒ) ကေုာံ မထေရ် တမၠာ တအ်။ | fundamental_idea = သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ရုပ်နာမ် နကဵု ဓရ် ပရမတ္ထ (Ultimate Reality) | key_concept = ပြကိုဟ် ထပှ် (Seven Books), ပရမတ္ထ တရား ၄ ပါ် | divisions = ဓမ္မသင်္ဂဏဳ၊ ဝိဘင်း၊ ဓာတုကထာ၊ ပုဂ္ဂလပညတ်၊ ကထာဝတ္ထု၊ ယမိုက်၊ ပဋ္ဌာန် }} '''အဘိဓမ္မ ပိဋကတ်''' ({{lang-en|Abhidhamma Pitaka}}၊ {{lang-pi|Abhidhammapiṭaka}}) ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် မရနုက် ကု ပိ ပ္ဍဲ [[ပိဋကတ်ပိ]] (Tipitaka) မဒှ် လိက် ကျာံ အဓိက ပ္ဍဲ [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ရ။ အဘိဓမ္မ ပိဋကတ် ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သဘောၚ်ဓဝ် နာမ် (စိုတ် ကေုာံ စေတသိက်) ကေုာံ ရုပ် နကဵု ဉာဏ် ပညာ မဇြိုဟ်နက် လောန် သီု မပါ်ခြာ ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ် ဍာံ (Ultimate reality) ဗွဲမစိစောန် အိုတ် ရ။ တၞဟ်ခြာ နူ [[သုတ္တန္တ ပိဋကတ်]] မတွံ ထ္ၜး လဝ် နကဵု ပုံအာဂီု၊ ပူဂိုလ် ကေုာံ ဝေါဟာရ သမုတိ သစ္စာ (Conventional truth) ဂှ်၊ အဘိဓမ္မ ဝွံ တွံ ထ္ၜး လဝ် နကဵု ဝေါဟာရ <nowiki>[[wikt:mnw:ပရမတ္ထ|ပရမတ္ထ သစ္စာ]]</nowiki> (Paramattha sacca) သၟး ရ။ ဍေံ ဝွံ ဒှ် ဒဿနိကဗေဒ (Philosophy) ကေုာံ စိုတ်ပညာ (Psychology) မသၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲ သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ရ။<ref>Bodhi, Bhikkhu. (2000). *A Comprehensive Manual of Abhidhamma*. BPS Pariyatti Editions.</ref> == ၁. နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Etymology) == ဝေါဟာရ ပါဠိ "အဘိဓမ္မ" ဏအ် ဝွံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု သဒ္ဒါ ၜါ မတွံဂး "အဘိ" ကေုာံ "ဓမ္မ" ရ။ "အဘိ" ဂှ် မၞုံ အဓိပ္ပါယ် 'လောန် နူ ဓမ္မတာ၊ မပြဲသၠုင်၊ မဇြိုဟ်နက်' တုဲ "ဓမ္မ" ဂှ် မၞုံ အဓိပ္ပါယ် 'သဘောၚ်ဓဝ်၊ တရား' ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အဘိဓမ္မ မ္ဂး ဂှ် ဒှ် "ဓရ် မပြဲသၠုင် လောန်" ဟွံသေင်မ္ဂး "ဓရ် မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အရာ မဒှ် ဍာံ ဇြိုဟ်ဇြိုဟ်နက်နက်" (Higher Teaching / Ultimate Doctrine) ရ။ အဘိဓမ္မ ပိဋကတ် ဝွံ ဟွံသေင် ပြကိုဟ် မတွံ ထ္ၜး ညံင်ဂွံ ဒ္ဂေတ် လၟေတ် (ညံင်ရဴ ဝိနယ်) ဟွံသေင်၊ ဍေံ ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် မဗ္တောန် ကဵု ပညာ ညံင်ဂွံ ညာတ် ကေတ် သဘောၚ် အနတ္တ (Non-self) ဍာံဍာံ ပြပြ ရ။ ဇၟာပ်ဇၟာပ် အရာ မကတဵုဒှ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ လောက ဏအ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု သတ် ပူဂိုလ် တုဲ၊ နွံ ဆ ဒြဟတ် ရုပ် ကေုာံ နာမ် မကတဵုဒှ် ကၠေအ် အာ အတိုင် လၟေင် ဟိုတ် ကေုာံ ဖဵု သၟး ရ ဏောင် ဂှ် အဘိဓရ် ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ထ္ၜး လဝ် ရ。<ref>Karunadasa, Y. (2010). *The Theravada Abhidhamma: Its Inquiry into the Nature of Conditioned Reality*. HKU.</ref> == ၂. ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ ပြကိုဟ် (History and Origins) == [[File:Bagan_temple_interior.jpg|thumb|right|300px|ကျာ်စေတဳ ပ္ဍဲ ဗုကာံ မဒှ် ဌာန် ဒတန် မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အဘိဓရ် နူ ခေတ် တမၠာ။]] အတိုင် ဝင် သာသနာ ထေရဝါဒ မ္ဂး၊ အဘိဓမ္မ ပိဋကတ် ဝွံ တွံ ထ္ၜး လဝ် နကဵု [[ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ|ကျာ်တြဲ]] အလဵု ဇကု ရ။ ကြဴနူ ဒှ် ကျာ် တုဲ ပ္ဍဲ သတ္တာဟ စတုတ္ထ ဂှ်၊ ကျာ်တြဲ ညိင် သ္ၚိတ်ဇြ တုဲ စင်ခြင် ပၟဝ် ဓရ် အဘိဓရ် ၇ ကျာံ ရ။ ကာလ ကျာ်တြဲ တိုန် အာ ဍုင်သွဝ် တာဝတိံ (Tavatimsa heaven) သွက်ဂွံ ဟီု တွံ ဓရ် ကု မိအံက် သဳရိမာယာ မဒှ် ဒေဝတဴ ဂှ်၊ ကျာ်တြဲ တွံ လဝ် ဓရ် အဘိဓရ် ဏအ် ပွိုင် ၃ ဂိတု ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဃော မတွံ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဍုင်သွဝ် ဂှ်၊ ဇၟာပ်ဇၟာပ် တ္ၚဲ ကျာ်တြဲ စှ်ေ ကၠုင် ဒေသ စမ္ပာနဂိုရ် တုဲ ကလေင် တွံ ထ္ၜး လဝ် ဓရ် အဘိဓရ် ဂှ် ဗွဲခမၞောန် ကု သာရိပိုတ် (Sariputta) ရ။ သာရိပိုတ် မထေရ် ဝွံ ကလေင် တွံ ထ္ၜး လဝ် ကု ကွး ဇကု ၅၀၀ ဇကု တုဲ ပြကိုဟ် အဘိဓရ် ဏအ် ဝွံ တန်တဴ ကၠုင် စဵုကဵု သင်္ဂါယန ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။<ref>Gombrich, Richard F. (2006). *How Buddhism Began: The Conditioned Genesis of the Early Teachings*. Routledge.</ref> == ၃. ပြကိုဟ် ထပှ် ပ္ဍဲ အဘိဓမ္မ (The Seven Books of Abhidhamma) == အဘိဓမ္မ ပိဋကတ် ဝွံ ပါ်ခြာ လဝ် နကဵု လိက် ကျာံ ဟွံသေင်မ္ဂး ပြကိုဟ် (Pakarana) ထပှ် ပြကိုဟ် ရ- {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ ဇယား: အဘိဓရ် ၇ ကျာံ (The Seven Books of Abhidhamma) |- ! လၟေင် !! ယၟု ပြကိုဟ် (ပါဠိ) !! ပွံက် အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ ပရူပရာ |- | ၁ || '''ဓမ္မသင်္ဂဏဳ''' (Dhammasangaṇī) || ပြကိုဟ် မရိုဟ်ဂၞန် ကေုာံ ပကောံပကေဝ် စွံ လဝ် ဓရ် ရုပ်နာမ် အိုတ်သီု မပ္တံ ကု ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်၊ ကေုာံ အဗျာကတ (စိုတ် ကေုာံ ရုပ်)။ |- | ၂ || '''ဝိဘင်း''' (Vibhaṅga) || ပြကိုဟ် မပါ်ခြာ ထ္ၜး လဝ် ဓရ် မပ္တံ ကု ခန္ဓ ၅၊ အာယတန ၁၂၊ ဓာတ် ၁၈ တအ် ဗွဲမစိစောန် တုဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ဗွဲမလှဲလး။ |- | ၃ || '''ဓာတုကထာ''' (Dhātukathā) || ပြကိုဟ် မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ဒဒှ်ရ ဓရ် အိုတ်သီု ဝွံ လုပ် လၟိဟ် ပ္ဍဲ ခန္ဓ၊ အာယတန၊ ဓာတ် တအ် မာန် ဟွံမာန်။ |- | ၄ || '''ပုဂ္ဂလပညတ်''' (Puggalapaññatti) || ပြကိုဟ် မစၞောန် ထ္ၜး လဝ် ပရူ ပူဂိုလ် တၞဟ်ဟ်သာ် မပ္တံ ကု သောတာပန်၊ သကဒါဂါမ်၊ အနာဂါမ် ကေုာံ ရဟန္တာ တအ်။ (ပြကိုဟ် ဏအ် စကာ လဝ် ဝေါဟာရ သမုတိ သစ္စာ ညိ)။ |- | ၅ || '''ကထာဝတ္ထု''' (Kathāvatthu) || ပြကိုဟ် မတးပါဲ လဝ် ဝါဒ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ကေုာံ ဝါဒ မဗၠေတ် နူ သာသနာ ၂၀၀ ပြင်။ ပြကိုဟ် ဏအ် ဝွံ မောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿ မထေရ် ချူ လဝ် ပ္ဍဲ သင်္ဂါယန တတိယ။ |- | ၆ || '''ယမိုက်''' (Yamaka) || ပြကိုဟ် မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဓရ် နကဵု နဲကဲ အစုံအစုံ (အယောင်အလာ) သွက်ဂွံ ပလီု ထောအ် သံသယ ပ္ဍဲ ဓရ်။ ဥပမာ "ဓရ် မဒှ် ကုသိုလ် အိုတ်သီု ဂှ် ဒှ် ဟေတု ဟာ?" |- | ၇ || '''[[ပြကိုဟ်ပဋ္ဌာန်|ပဋ္ဌာန်]]''' (Paṭṭhāna) || ပြကိုဟ် မဇၞော် အိုတ် ကေုာံ ဇြိုဟ်နက် အိုတ်။ မတွံ ထ္ၜး လဝ် သဘောၚ်ဓဝ် ဟိုတ် ကေုာံ ဖဵု မဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် နကဵု [[ပစ္စယ် ၂၄ ပြကာ]] (24 Conditional Relations)။<ref>Nyanatiloka Thera. (1971). *Guide through the Abhidhamma Pitaka*. Buddhist Publication Society.</ref> |} == ၄. ဓရ် ပရမတ္ထ ၄ ပါ် (The Four Ultimate Realities) == ပ္ဍဲ အဘိဓရ် မ္ဂး အရာ မဒှ် ဍာံ ဇေတ်တ်၊ မဟွံပြံင်လှာဲ သဘောၚ် အတိုင် တမ်မူလ ဍေံ ဂှ် ညးကော် စ ပရမတ္ထ သစ္စာ (Paramattha sacca) ရ။ ဓရ် ပရမတ္ထ ဏအ် ပါ် လဝ် ၄ သာ် ရ- ၁။ '''စိုတ် (Citta):''' သဘောၚ် မတီ အာရီု (Consciousness)။ စိုတ် ဝွံ ၜိုန်ရ မၞုံ သဘောၚ် မွဲ ဓဝ် ကီု လေဝ်၊ ယဝ်ရ ပါ် နကဵု ဟိုတ် ကေုာံ ဌာန် မ္ဂး စိုတ် နွံ ၈၉ ပါ် ဟွံသေင်မ္ဂး ၁၂၁ ပါ် ရ။၂။ '''စေတသိက် (Cetasika):''' ဓရ် မကတဵုဒှ် မွဲစွံ ကု စိုတ်၊ မပၠံင်နှဴ ကဵု စိုတ် ညံင်ဂွံ ဒှ် အသာ် တၞဟ်ဟ် (Mental factors)။ စေတသိက် သီုဖအိုတ် နွံ ၅၂ ပါ် (မပ္တံ ကု ဖဿ၊ ဝေဒနာ၊ လောဘ၊ ဒေါသ၊ မေတ္တာ) ရ။ ၃။ '''ရုပ် (Rūpa):''' သဘောၚ် မဖံက်အာ လီုအာ ဟိုတ်နူ ရာသဳဥတု (Physical phenomena / Matter)။ ရုပ် သီုဖအိုတ် နွံ ၂၈ ပါ်၊ မဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု မဟာဘုတ် ၄ (တိ၊ ဍာ်၊ ပၟတ်၊ ကျာ) ကေုာံ ဥပါဒါယရုပ် ၂၄ ရ။ ၄။ '''နိဗ္ဗာန် (Nibbāna):''' သဘောၚ် မတိတ် ဗၠး နူ သင်္ခါရ အိုတ်သီု၊ ဌာန် မၜိုဟ်သြိုဟ် ဟွံမဲ ကု ပွမသၠးဂၠံဂဝ် ကေုာံ ပွမချိုတ် (Unconditioned reality)။ ဣဏအ် ဝွံ ဒှ် ပရမတ္ထ မဟွံကတဵုဒှ် နကဵု ဟိုတ် ပစ္စယ် ရ။<ref>Aung, Shwe Zan. (1910). *Compendium of Philosophy (Abhidhammattha-sangaha)*. Pali Text Society.</ref> == ၅. သမုတိ သစ္စာ ကေုာံ ပရမတ္ထ သစ္စာ (Conventional vs. Ultimate Truth) == အဘိဓရ် ဝွံ ဒလောအ် ဗ္တောန် ကဵု ပိုဲ ညံင်ဂွံ ပါ်ခြာ တီ ကေတ် အကြာ သစ္စာ ၜါ သာ် ဏအ် ရ။ * '''သမုတိ သစ္စာ (Sammuti sacca):''' ဒှ် အရာ မကော် ခဴ သမုတ် လဝ် သွက်ဂွံ စကာ လောဲ ပ္ဍဲ လောက။ ဥပမာ - မၞိဟ်၊ သတ်၊ ကွဳစက်၊ သ္ၚိ၊ တ္ၚဲ၊ ဂိတု တအ် ဂှ် ဒှ် သမုတိ ရ။ ဍေံ တအ် ဝွံ ဟွံမဲ ဍာံ ပ္ဍဲ လပါ် ဓမ္မ ရ။ * '''ပရမတ္ထ သစ္စာ (Paramattha sacca):''' ဒှ် အရာ မနွံ ဍာံ အတိုင် သဘောၚ် သဘာဝ ဍေံ။ ဥပမာ - ကာလ ညာတ် "မၞိဟ်" ဂှ် ညာတ် ဆ "ရုပ် ကေုာံ နာမ်" မကတဵုဒှ် ပၠိုတ် အာ အတိုင် လၟေင် ဟိုတ် ဖဵု သၟး ရ။ ပွမညာတ် ကေတ် ပရမတ္ထ ဍာံဍာံ ပြပြ ဂှ် ဒှ် ညာဏ် ဝိပဿနာ (Vipassana) မဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် သံယောဇိုန် ကေုာံ လောဘ ဂွံ ပၠိုတ် အာ ရ။ == ၆. လိက် ဋဳကာ ကေုာံ လိက် သင်္ဟ (Commentaries and Manuals) == ဟိုတ်နူ အဘိဓမ္မ ပိဋကတ် ဝွံ ဇြိုဟ်နက် လောန် တုဲ၊ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် လောဲသွာ ဂှ် အစာ ဋဳကာ တအ် ချူ လဝ် လိက် ပသောင် အဓိပ္ပါယ် (Commentaries) ကေုာံ လိက် သင်္ဟ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ * လိက် ဋဳကာ အဓိက ဂှ် ဒှ် လိက် မချူ လဝ် နကဵု အစာ '''ဗုဒ္ဓဃောသ''' (Buddhaghosa) မပ္တံ ကု '''အဋ္ဌသာလဳနဳ''' (Atthasalini) မဒှ် လိက် ပသောင် ဓမ္မသင်္ဂဏဳ ရ။ * ပ္ဍဲ ၜိုတ် ၁၁ ဗွဝ်ကၠံ တေအ် ဂှ်၊ အစာ အနုရုဒ္ဓ (Anuruddha) ချူ လဝ် လိက် ကျာံ ဍောတ် မွဲ မၞုံ ယၟု '''အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟ''' (Abhidhammattha Sangaha) ရ။ လိက် အုပ် ဏအ် ဝွံ ပကောံ လဝ် သဘောၚ်ဓဝ် အဘိဓရ် အလုံအိုတ်သီု တုဲ၊ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ဍေံ ဝွံ ဒှ် လိက် မဒး လ္ၚတ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် သွက် ညးမစ လ္ၚတ် အဘိဓရ် တအ် ရ。<ref>Narada Maha Thera. (1987). *A Manual of Abhidhamma (Abhidhammattha Sangaha)*. Buddhist Missionary Society.</ref> == ၇. သြဇာ လတူ ယေန်သၞာင် မန် ကေုာံ ဗၟာ (Influence on Mon and Burmese Culture) == ပ္ဍဲ ဒေသ ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ဍုင်မန် မ္ဂး အဘိဓရ် ဝွံ မၞုံ ကု သြဇာ ဗွဲမဇၞော် ပ္ဍဲ ပရေင် ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်ပညာ ရ။ ပ္ဍဲ ဘာလကျာ် မ္ဂး လိက် အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟ ဝွံ ဒှ် လိက် မဒး တွံ ဗ္တောန် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် (သင်္ဂြိုဟ်) ရ။ ပါဲနူ ဂှ် ပ္ဍဲ သဘင် ဖျဴ သွဝ် (ဘုံကထိန်) ဟွံသေင်မ္ဂး ကာလ မၞိဟ် စုတိ မ္ဂး၊ ခမဳ တအ် မလေပ် တွံ ပရူ အဘိဓရ် ကေုာံ ရွတ် ဖ္ဍေါတ် လိက် ပဋ္ဌာန် သွက်ဂွံ ကဵု ကုသိုလ် ကု ညးမစုတိ အာ တအ် ရ။ ပရေင် ရွတ် လိက် ပဋ္ဌာန် (၂၄ ပစ္စယ်) ဏအ် ဝွံ ဒှ် ပရေင် ယေန်သၞာင် မပြာကတ် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂကူ မန် ကေုာံ ဗၟာ ရ။ == ၈. ဝိပဿနာ ကေုာံ အဘိဓရ် (Vipassana Meditation and Abhidhamma) == အဘိဓရ် ကေုာံ ဝိပဿနာ ကမ္မဌာန် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် ညံင်ရဴ လိက် တြဳသဳ (Theory) ကေုာံ ပရေင် ပၟဝ် (Practice) ကီု ရ။ သွက်ဂွံ ညာတ် ကေတ် သဘောၚ် အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ ဍာံဍာံ မ္ဂး ညးမဇၞော်ပၟဝ် တအ် ဒး တီ လဝ် သဘောၚ် စိုတ်၊ စေတသိက် ကေုာံ ရုပ် (နူကဵု အဘိဓရ်) ကိုပ်ကၠာ ရ။ အစာ ကမ္မဌာန် မပြာကတ် မပ္တံ ကု မဟာစည် ဆရာတော်၊ လယ်တီ ဆရာတော် (Ledi Sayadaw) တအ် ဝွံ စကာ လဝ် သဘောၚ်ဓဝ် အဘိဓရ် သွက်ဂွံ ဒလောအ် ဗ္တောန် ကွး တအ် ညံင်ဂွံ ညာတ် ကေတ် ဥဒယဗယဉာဏ် (ညာဏ် မညာတ် ကေတ် ပွမကတဵုဒှ် ကေုာံ ပၠိုတ် အာ) ဍာံဍာံ ပြပြ ရ。<ref>Ledi Sayadaw. (1999). *The Manuals of Buddhism*. Vipassana Research Institute.</ref> == ၉. ထေရဝါဒ ကေုာံ ဂိုဏ် တၞဟ်ဟ် (Theravada vs. Other Schools) == အဘိဓမ္မ ပိဋကတ် ဝွံ ၜိုန်ရ နွံ ပ္ဍဲ ထေရဝါဒ ကီု လေဝ်၊ ဂိုဏ် တြေံ တၞဟ်ဟ် မပ္တံ ကု သဗ္ဗတ္ထိဝါဒ (Sarvastivada) တအ် လေဝ် မၞုံ ကု ပြကိုဟ် အဘိဓရ် ညးတအ် အလဵု ဇကု ကီု ရ (ဆဂး ဍေံ တအ် ချူ လဝ် နကဵု သံသကြိုတ် တုဲ ပြကိုဟ် ၇ ကျာံ လေဝ် ဟွံတုပ် ရေင်သကအ် ရ)။ ဂိုဏ် မဟာယာန တအ် မ္ဂး ဟွံစွံ အာရီု လတူ အဘိဓရ် ကွေံကွေံ တုဲ ညးတအ် စွံ အာရီု လတူ ပြကိုဟ် ပညာပါရမဳ (Prajnaparamita sutras) ဂၠိုင် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ထေရဝါဒ အဘိဓရ် ဝွံ ဒှ် အာဲကၟာဲ မတၟေင် မွဲ သွက် ထေရဝါဒ ရ。<ref>Warder, A. K. (2000). *Indian Buddhism*. Motilal Banarsidass.</ref> == ၁၀. မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ သက်သဳဂမၠိုၚ် (References and External Links) == <references /> '''လေန် ကေုာံ တင်နင် မ္ၚး (External Resources):''' * [https://en.wikipedia.org/wiki/Abhidhamma_Pitaka Abhidhamma Pitaka] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်။ * [https://www.accesstoinsight.org/tipitaka/abhi/index.html Abhidhamma Translations on Access to Insight] * [https://www.youtube.com/watch?v=FjC3L_3vEow မိတ်ဆက် အဘိဓရ် (YouTube - ဗၟာ/အင်္ဂလိက်)] {{Navbox | name = အဘိဓရ် | title = [[အဘိဓမ္မ ပိဋကတ်|အဘိဓရ်]] ၇ ကျာံ ကေုာံ သဘောၚ်ဓဝ် | listclass = hlist | state = uncollapsed | group1 = ပြကိုဟ် အဘိဓရ် ၇ ကျာံ | list1 = * ဓမ္မသင်္ဂဏဳ * ဝိဘင်း * ဓာတုကထာ * ပုဂ္ဂလပညတ် * ကထာဝတ္ထု * ယမိုက် * [[ပြကိုဟ်ပဋ္ဌာန်|ပဋ္ဌာန်]] | group2 = ဓရ် ပရမတ္ထ ၄ ပါ် | list2 = * စိုတ် * စေတသိက် * ရုပ် * နိဗ္ဗာန် | group3 = ကဏ္ဍ မဆက်စပ် | list3 = * [[ပိဋကတ်ပိ]] * [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] * [[ပစ္စယ် ၂၄ ပြကာ]] * [[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]] }} [[ကဏ္ဍ:အဘိဓရ်]] [[ကဏ္ဍ:ပိဋကတ်ပိ]] [[ကဏ္ဍ:ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] [[ကဏ္ဍ:ပါဠိ]] 4n865uxnaxla1j4xnereqel5wkkdt3r 54840 54839 2026-05-11T09:12:28Z Aue Nai 24 54840 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=May 2026}} {{Infobox religion | name = အဘိဓမ္မ ပိဋကတ် <br> (Abhidhamma Pitaka) | image = [[File:Tripitaka Koreana.jpg|250px|center|ပြကိုဟ် ပိဋကတ် ဃော မလ္ၚတ် မင်မဲ လဝ် ပ္ဍဲ တိုက်လိက်]] | caption = ပြကိုဟ် ပိဋကတ် တမၠာ မဒှ် သဇိုင် သွက် ပွမလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အဘိဓရ်။ | religion = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] | text_type = [[ပိဋကတ်ပိ]] (Pali Canon) | language = [[ပါဠိ]] (Pali) | authorship = [[ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ]] (အတိုင် ဓရ်ပတှ်ေ ထေရဝါဒ) ကေုာံ မထေရ် တမၠာ တအ်။ | fundamental_idea = သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ရုပ်နာမ် နကဵု ဓရ် ပရမတ္ထ (Ultimate Reality) | key_concept = ပြကိုဟ် ထပှ် (Seven Books), ပရမတ္ထ တရား ၄ ပါ် | divisions = ဓမ္မသင်္ဂဏဳ၊ ဝိဘင်း၊ ဓာတုကထာ၊ ပုဂ္ဂလပညတ်၊ ကထာဝတ္ထု၊ ယမိုက်၊ ပဋ္ဌာန် }} '''အဘိဓမ္မ ပိဋကတ်''' ({{lang-en|Abhidhamma Pitaka}}၊ {{lang-pi|Abhidhammapiṭaka}}) ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် မရနုက် ကု ပိ ပ္ဍဲ [[ပိဋကတ်ပိ]] (Tipitaka) မဒှ် လိက် ကျာံ အဓိက ပ္ဍဲ [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ရ။ အဘိဓမ္မ ပိဋကတ် ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သဘောၚ်ဓဝ် နာမ် (စိုတ် ကေုာံ စေတသိက်) ကေုာံ ရုပ် နကဵု ဉာဏ် ပညာ မဇြိုဟ်နက် လောန် သီု မပါ်ခြာ ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ် ဍာံ (Ultimate reality) ဗွဲမစိစောန် အိုတ် ရ။ တၞဟ်ခြာ နူ [[သုတ္တန္တ ပိဋကတ်]] မတွံ ထ္ၜး လဝ် နကဵု ပုံအာဂီု၊ ပူဂိုလ် ကေုာံ ဝေါဟာရ သမုတိ သစ္စာ (Conventional truth) ဂှ်၊ အဘိဓမ္မ ဝွံ တွံ ထ္ၜး လဝ် နကဵု ဝေါဟာရ [[wikt:mnw:ပရမတ္ထ|ပရမတ္ထ သစ္စာ]] (Paramattha sacca) သၟး ရ။ ဍေံ ဝွံ ဒှ် ဒဿနိကဗေဒ (Philosophy) ကေုာံ စိုတ်ပညာ (Psychology) မသၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲ သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ရ။<ref>Bodhi, Bhikkhu. (2000). *A Comprehensive Manual of Abhidhamma*. BPS Pariyatti Editions.</ref> == ၁. နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Etymology) == ဝေါဟာရ ပါဠိ "အဘိဓမ္မ" ဏအ် ဝွံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု သဒ္ဒါ ၜါ မတွံဂး "အဘိ" ကေုာံ "ဓမ္မ" ရ။ "အဘိ" ဂှ် မၞုံ အဓိပ္ပါယ် 'လောန် နူ ဓမ္မတာ၊ မပြဲသၠုင်၊ မဇြိုဟ်နက်' တုဲ "ဓမ္မ" ဂှ် မၞုံ အဓိပ္ပါယ် 'သဘောၚ်ဓဝ်၊ တရား' ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အဘိဓမ္မ မ္ဂး ဂှ် ဒှ် "ဓရ် မပြဲသၠုင် လောန်" ဟွံသေင်မ္ဂး "ဓရ် မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အရာ မဒှ် ဍာံ ဇြိုဟ်ဇြိုဟ်နက်နက်" (Higher Teaching / Ultimate Doctrine) ရ။ အဘိဓမ္မ ပိဋကတ် ဝွံ ဟွံသေင် ပြကိုဟ် မတွံ ထ္ၜး ညံင်ဂွံ ဒ္ဂေတ် လၟေတ် (ညံင်ရဴ ဝိနယ်) ဟွံသေင်၊ ဍေံ ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် မဗ္တောန် ကဵု ပညာ ညံင်ဂွံ ညာတ် ကေတ် သဘောၚ် အနတ္တ (Non-self) ဍာံဍာံ ပြပြ ရ။ ဇၟာပ်ဇၟာပ် အရာ မကတဵုဒှ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ လောက ဏအ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု သတ် ပူဂိုလ် တုဲ၊ နွံ ဆ ဒြဟတ် ရုပ် ကေုာံ နာမ် မကတဵုဒှ် ကၠေအ် အာ အတိုင် လၟေင် ဟိုတ် ကေုာံ ဖဵု သၟး ရ ဏောင် ဂှ် အဘိဓရ် ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ထ္ၜး လဝ် ရ。<ref>Karunadasa, Y. (2010). *The Theravada Abhidhamma: Its Inquiry into the Nature of Conditioned Reality*. HKU.</ref> == ၂. ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ ပြကိုဟ် (History and Origins) == [[File:Bagan_temple_interior.jpg|thumb|right|300px|ကျာ်စေတဳ ပ္ဍဲ ဗုကာံ မဒှ် ဌာန် ဒတန် မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အဘိဓရ် နူ ခေတ် တမၠာ။]] အတိုင် ဝင် သာသနာ ထေရဝါဒ မ္ဂး၊ အဘိဓမ္မ ပိဋကတ် ဝွံ တွံ ထ္ၜး လဝ် နကဵု [[ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ|ကျာ်တြဲ]] အလဵု ဇကု ရ။ ကြဴနူ ဒှ် ကျာ် တုဲ ပ္ဍဲ သတ္တာဟ စတုတ္ထ ဂှ်၊ ကျာ်တြဲ ညိင် သ္ၚိတ်ဇြ တုဲ စင်ခြင် ပၟဝ် ဓရ် အဘိဓရ် ၇ ကျာံ ရ။ ကာလ ကျာ်တြဲ တိုန် အာ ဍုင်သွဝ် တာဝတိံ (Tavatimsa heaven) သွက်ဂွံ ဟီု တွံ ဓရ် ကု မိအံက် သဳရိမာယာ မဒှ် ဒေဝတဴ ဂှ်၊ ကျာ်တြဲ တွံ လဝ် ဓရ် အဘိဓရ် ဏအ် ပွိုင် ၃ ဂိတု ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဃော မတွံ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဍုင်သွဝ် ဂှ်၊ ဇၟာပ်ဇၟာပ် တ္ၚဲ ကျာ်တြဲ စှ်ေ ကၠုင် ဒေသ စမ္ပာနဂိုရ် တုဲ ကလေင် တွံ ထ္ၜး လဝ် ဓရ် အဘိဓရ် ဂှ် ဗွဲခမၞောန် ကု သာရိပိုတ် (Sariputta) ရ။ သာရိပိုတ် မထေရ် ဝွံ ကလေင် တွံ ထ္ၜး လဝ် ကု ကွး ဇကု ၅၀၀ ဇကု တုဲ ပြကိုဟ် အဘိဓရ် ဏအ် ဝွံ တန်တဴ ကၠုင် စဵုကဵု သင်္ဂါယန ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။<ref>Gombrich, Richard F. (2006). *How Buddhism Began: The Conditioned Genesis of the Early Teachings*. Routledge.</ref> == ၃. ပြကိုဟ် ထပှ် ပ္ဍဲ အဘိဓမ္မ (The Seven Books of Abhidhamma) == အဘိဓမ္မ ပိဋကတ် ဝွံ ပါ်ခြာ လဝ် နကဵု လိက် ကျာံ ဟွံသေင်မ္ဂး ပြကိုဟ် (Pakarana) ထပှ် ပြကိုဟ် ရ- {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ ဇယား: အဘိဓရ် ၇ ကျာံ (The Seven Books of Abhidhamma) |- ! လၟေင် !! ယၟု ပြကိုဟ် (ပါဠိ) !! ပွံက် အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ ပရူပရာ |- | ၁ || '''ဓမ္မသင်္ဂဏဳ''' (Dhammasangaṇī) || ပြကိုဟ် မရိုဟ်ဂၞန် ကေုာံ ပကောံပကေဝ် စွံ လဝ် ဓရ် ရုပ်နာမ် အိုတ်သီု မပ္တံ ကု ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်၊ ကေုာံ အဗျာကတ (စိုတ် ကေုာံ ရုပ်)။ |- | ၂ || '''ဝိဘင်း''' (Vibhaṅga) || ပြကိုဟ် မပါ်ခြာ ထ္ၜး လဝ် ဓရ် မပ္တံ ကု ခန္ဓ ၅၊ အာယတန ၁၂၊ ဓာတ် ၁၈ တအ် ဗွဲမစိစောန် တုဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ဗွဲမလှဲလး။ |- | ၃ || '''ဓာတုကထာ''' (Dhātukathā) || ပြကိုဟ် မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ဒဒှ်ရ ဓရ် အိုတ်သီု ဝွံ လုပ် လၟိဟ် ပ္ဍဲ ခန္ဓ၊ အာယတန၊ ဓာတ် တအ် မာန် ဟွံမာန်။ |- | ၄ || '''ပုဂ္ဂလပညတ်''' (Puggalapaññatti) || ပြကိုဟ် မစၞောန် ထ္ၜး လဝ် ပရူ ပူဂိုလ် တၞဟ်ဟ်သာ် မပ္တံ ကု သောတာပန်၊ သကဒါဂါမ်၊ အနာဂါမ် ကေုာံ ရဟန္တာ တအ်။ (ပြကိုဟ် ဏအ် စကာ လဝ် ဝေါဟာရ သမုတိ သစ္စာ ညိ)။ |- | ၅ || '''ကထာဝတ္ထု''' (Kathāvatthu) || ပြကိုဟ် မတးပါဲ လဝ် ဝါဒ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ကေုာံ ဝါဒ မဗၠေတ် နူ သာသနာ ၂၀၀ ပြင်။ ပြကိုဟ် ဏအ် ဝွံ မောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿ မထေရ် ချူ လဝ် ပ္ဍဲ သင်္ဂါယန တတိယ။ |- | ၆ || '''ယမိုက်''' (Yamaka) || ပြကိုဟ် မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဓရ် နကဵု နဲကဲ အစုံအစုံ (အယောင်အလာ) သွက်ဂွံ ပလီု ထောအ် သံသယ ပ္ဍဲ ဓရ်။ ဥပမာ "ဓရ် မဒှ် ကုသိုလ် အိုတ်သီု ဂှ် ဒှ် ဟေတု ဟာ?" |- | ၇ || '''[[ပြကိုဟ်ပဋ္ဌာန်|ပဋ္ဌာန်]]''' (Paṭṭhāna) || ပြကိုဟ် မဇၞော် အိုတ် ကေုာံ ဇြိုဟ်နက် အိုတ်။ မတွံ ထ္ၜး လဝ် သဘောၚ်ဓဝ် ဟိုတ် ကေုာံ ဖဵု မဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် နကဵု [[ပစ္စယ် ၂၄ ပြကာ]] (24 Conditional Relations)။<ref>Nyanatiloka Thera. (1971). *Guide through the Abhidhamma Pitaka*. Buddhist Publication Society.</ref> |} == ၄. ဓရ် ပရမတ္ထ ၄ ပါ် (The Four Ultimate Realities) == ပ္ဍဲ အဘိဓရ် မ္ဂး အရာ မဒှ် ဍာံ ဇေတ်တ်၊ မဟွံပြံင်လှာဲ သဘောၚ် အတိုင် တမ်မူလ ဍေံ ဂှ် ညးကော် စ ပရမတ္ထ သစ္စာ (Paramattha sacca) ရ။ ဓရ် ပရမတ္ထ ဏအ် ပါ် လဝ် ၄ သာ် ရ- ၁။ '''စိုတ် (Citta):''' သဘောၚ် မတီ အာရီု (Consciousness)။ စိုတ် ဝွံ ၜိုန်ရ မၞုံ သဘောၚ် မွဲ ဓဝ် ကီု လေဝ်၊ ယဝ်ရ ပါ် နကဵု ဟိုတ် ကေုာံ ဌာန် မ္ဂး စိုတ် နွံ ၈၉ ပါ် ဟွံသေင်မ္ဂး ၁၂၁ ပါ် ရ။၂။ '''စေတသိက် (Cetasika):''' ဓရ် မကတဵုဒှ် မွဲစွံ ကု စိုတ်၊ မပၠံင်နှဴ ကဵု စိုတ် ညံင်ဂွံ ဒှ် အသာ် တၞဟ်ဟ် (Mental factors)။ စေတသိက် သီုဖအိုတ် နွံ ၅၂ ပါ် (မပ္တံ ကု ဖဿ၊ ဝေဒနာ၊ လောဘ၊ ဒေါသ၊ မေတ္တာ) ရ။ ၃။ '''ရုပ် (Rūpa):''' သဘောၚ် မဖံက်အာ လီုအာ ဟိုတ်နူ ရာသဳဥတု (Physical phenomena / Matter)။ ရုပ် သီုဖအိုတ် နွံ ၂၈ ပါ်၊ မဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု မဟာဘုတ် ၄ (တိ၊ ဍာ်၊ ပၟတ်၊ ကျာ) ကေုာံ ဥပါဒါယရုပ် ၂၄ ရ။ ၄။ '''နိဗ္ဗာန် (Nibbāna):''' သဘောၚ် မတိတ် ဗၠး နူ သင်္ခါရ အိုတ်သီု၊ ဌာန် မၜိုဟ်သြိုဟ် ဟွံမဲ ကု ပွမသၠးဂၠံဂဝ် ကေုာံ ပွမချိုတ် (Unconditioned reality)။ ဣဏအ် ဝွံ ဒှ် ပရမတ္ထ မဟွံကတဵုဒှ် နကဵု ဟိုတ် ပစ္စယ် ရ။<ref>Aung, Shwe Zan. (1910). *Compendium of Philosophy (Abhidhammattha-sangaha)*. Pali Text Society.</ref> == ၅. သမုတိ သစ္စာ ကေုာံ ပရမတ္ထ သစ္စာ (Conventional vs. Ultimate Truth) == အဘိဓရ် ဝွံ ဒလောအ် ဗ္တောန် ကဵု ပိုဲ ညံင်ဂွံ ပါ်ခြာ တီ ကေတ် အကြာ သစ္စာ ၜါ သာ် ဏအ် ရ။ * '''သမုတိ သစ္စာ (Sammuti sacca):''' ဒှ် အရာ မကော် ခဴ သမုတ် လဝ် သွက်ဂွံ စကာ လောဲ ပ္ဍဲ လောက။ ဥပမာ - မၞိဟ်၊ သတ်၊ ကွဳစက်၊ သ္ၚိ၊ တ္ၚဲ၊ ဂိတု တအ် ဂှ် ဒှ် သမုတိ ရ။ ဍေံ တအ် ဝွံ ဟွံမဲ ဍာံ ပ္ဍဲ လပါ် ဓမ္မ ရ။ * '''ပရမတ္ထ သစ္စာ (Paramattha sacca):''' ဒှ် အရာ မနွံ ဍာံ အတိုင် သဘောၚ် သဘာဝ ဍေံ။ ဥပမာ - ကာလ ညာတ် "မၞိဟ်" ဂှ် ညာတ် ဆ "ရုပ် ကေုာံ နာမ်" မကတဵုဒှ် ပၠိုတ် အာ အတိုင် လၟေင် ဟိုတ် ဖဵု သၟး ရ။ ပွမညာတ် ကေတ် ပရမတ္ထ ဍာံဍာံ ပြပြ ဂှ် ဒှ် ညာဏ် ဝိပဿနာ (Vipassana) မဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် သံယောဇိုန် ကေုာံ လောဘ ဂွံ ပၠိုတ် အာ ရ။ == ၆. လိက် ဋဳကာ ကေုာံ လိက် သင်္ဟ (Commentaries and Manuals) == ဟိုတ်နူ အဘိဓမ္မ ပိဋကတ် ဝွံ ဇြိုဟ်နက် လောန် တုဲ၊ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် လောဲသွာ ဂှ် အစာ ဋဳကာ တအ် ချူ လဝ် လိက် ပသောင် အဓိပ္ပါယ် (Commentaries) ကေုာံ လိက် သင်္ဟ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ * လိက် ဋဳကာ အဓိက ဂှ် ဒှ် လိက် မချူ လဝ် နကဵု အစာ '''ဗုဒ္ဓဃောသ''' (Buddhaghosa) မပ္တံ ကု '''အဋ္ဌသာလဳနဳ''' (Atthasalini) မဒှ် လိက် ပသောင် ဓမ္မသင်္ဂဏဳ ရ။ * ပ္ဍဲ ၜိုတ် ၁၁ ဗွဝ်ကၠံ တေအ် ဂှ်၊ အစာ အနုရုဒ္ဓ (Anuruddha) ချူ လဝ် လိက် ကျာံ ဍောတ် မွဲ မၞုံ ယၟု '''အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟ''' (Abhidhammattha Sangaha) ရ။ လိက် အုပ် ဏအ် ဝွံ ပကောံ လဝ် သဘောၚ်ဓဝ် အဘိဓရ် အလုံအိုတ်သီု တုဲ၊ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ဍေံ ဝွံ ဒှ် လိက် မဒး လ္ၚတ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် သွက် ညးမစ လ္ၚတ် အဘိဓရ် တအ် ရ。<ref>Narada Maha Thera. (1987). *A Manual of Abhidhamma (Abhidhammattha Sangaha)*. Buddhist Missionary Society.</ref> == ၇. သြဇာ လတူ ယေန်သၞာင် မန် ကေုာံ ဗၟာ (Influence on Mon and Burmese Culture) == ပ္ဍဲ ဒေသ ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ဍုင်မန် မ္ဂး အဘိဓရ် ဝွံ မၞုံ ကု သြဇာ ဗွဲမဇၞော် ပ္ဍဲ ပရေင် ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်ပညာ ရ။ ပ္ဍဲ ဘာလကျာ် မ္ဂး လိက် အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟ ဝွံ ဒှ် လိက် မဒး တွံ ဗ္တောန် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် (သင်္ဂြိုဟ်) ရ။ ပါဲနူ ဂှ် ပ္ဍဲ သဘင် ဖျဴ သွဝ် (ဘုံကထိန်) ဟွံသေင်မ္ဂး ကာလ မၞိဟ် စုတိ မ္ဂး၊ ခမဳ တအ် မလေပ် တွံ ပရူ အဘိဓရ် ကေုာံ ရွတ် ဖ္ဍေါတ် လိက် ပဋ္ဌာန် သွက်ဂွံ ကဵု ကုသိုလ် ကု ညးမစုတိ အာ တအ် ရ။ ပရေင် ရွတ် လိက် ပဋ္ဌာန် (၂၄ ပစ္စယ်) ဏအ် ဝွံ ဒှ် ပရေင် ယေန်သၞာင် မပြာကတ် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂကူ မန် ကေုာံ ဗၟာ ရ။ == ၈. ဝိပဿနာ ကေုာံ အဘိဓရ် (Vipassana Meditation and Abhidhamma) == အဘိဓရ် ကေုာံ ဝိပဿနာ ကမ္မဌာန် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် ညံင်ရဴ လိက် တြဳသဳ (Theory) ကေုာံ ပရေင် ပၟဝ် (Practice) ကီု ရ။ သွက်ဂွံ ညာတ် ကေတ် သဘောၚ် အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ ဍာံဍာံ မ္ဂး ညးမဇၞော်ပၟဝ် တအ် ဒး တီ လဝ် သဘောၚ် စိုတ်၊ စေတသိက် ကေုာံ ရုပ် (နူကဵု အဘိဓရ်) ကိုပ်ကၠာ ရ။ အစာ ကမ္မဌာန် မပြာကတ် မပ္တံ ကု မဟာစည် ဆရာတော်၊ လယ်တီ ဆရာတော် (Ledi Sayadaw) တအ် ဝွံ စကာ လဝ် သဘောၚ်ဓဝ် အဘိဓရ် သွက်ဂွံ ဒလောအ် ဗ္တောန် ကွး တအ် ညံင်ဂွံ ညာတ် ကေတ် ဥဒယဗယဉာဏ် (ညာဏ် မညာတ် ကေတ် ပွမကတဵုဒှ် ကေုာံ ပၠိုတ် အာ) ဍာံဍာံ ပြပြ ရ。<ref>Ledi Sayadaw. (1999). *The Manuals of Buddhism*. Vipassana Research Institute.</ref> == ၉. ထေရဝါဒ ကေုာံ ဂိုဏ် တၞဟ်ဟ် (Theravada vs. Other Schools) == အဘိဓမ္မ ပိဋကတ် ဝွံ ၜိုန်ရ နွံ ပ္ဍဲ ထေရဝါဒ ကီု လေဝ်၊ ဂိုဏ် တြေံ တၞဟ်ဟ် မပ္တံ ကု သဗ္ဗတ္ထိဝါဒ (Sarvastivada) တအ် လေဝ် မၞုံ ကု ပြကိုဟ် အဘိဓရ် ညးတအ် အလဵု ဇကု ကီု ရ (ဆဂး ဍေံ တအ် ချူ လဝ် နကဵု သံသကြိုတ် တုဲ ပြကိုဟ် ၇ ကျာံ လေဝ် ဟွံတုပ် ရေင်သကအ် ရ)။ ဂိုဏ် မဟာယာန တအ် မ္ဂး ဟွံစွံ အာရီု လတူ အဘိဓရ် ကွေံကွေံ တုဲ ညးတအ် စွံ အာရီု လတူ ပြကိုဟ် ပညာပါရမဳ (Prajnaparamita sutras) ဂၠိုင် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ထေရဝါဒ အဘိဓရ် ဝွံ ဒှ် အာဲကၟာဲ မတၟေင် မွဲ သွက် ထေရဝါဒ ရ。<ref>Warder, A. K. (2000). *Indian Buddhism*. Motilal Banarsidass.</ref> == ၁၀. မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ သက်သဳဂမၠိုၚ် (References and External Links) == <references /> '''လေန် ကေုာံ တင်နင် မ္ၚး (External Resources):''' * [https://en.wikipedia.org/wiki/Abhidhamma_Pitaka Abhidhamma Pitaka] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်။ * [https://www.accesstoinsight.org/tipitaka/abhi/index.html Abhidhamma Translations on Access to Insight] * [https://www.youtube.com/watch?v=FjC3L_3vEow မိတ်ဆက် အဘိဓရ် (YouTube - ဗၟာ/အင်္ဂလိက်)] {{Navbox | name = အဘိဓရ် | title = [[အဘိဓမ္မ ပိဋကတ်|အဘိဓရ်]] ၇ ကျာံ ကေုာံ သဘောၚ်ဓဝ် | listclass = hlist | state = uncollapsed | group1 = ပြကိုဟ် အဘိဓရ် ၇ ကျာံ | list1 = * ဓမ္မသင်္ဂဏဳ * ဝိဘင်း * ဓာတုကထာ * ပုဂ္ဂလပညတ် * ကထာဝတ္ထု * ယမိုက် * [[ပြကိုဟ်ပဋ္ဌာန်|ပဋ္ဌာန်]] | group2 = ဓရ် ပရမတ္ထ ၄ ပါ် | list2 = * စိုတ် * စေတသိက် * ရုပ် * နိဗ္ဗာန် | group3 = ကဏ္ဍ မဆက်စပ် | list3 = * [[ပိဋကတ်ပိ]] * [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] * [[ပစ္စယ် ၂၄ ပြကာ]] * [[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]] }} [[ကဏ္ဍ:အဘိဓရ်]] [[ကဏ္ဍ:ပိဋကတ်ပိ]] [[ကဏ္ဍ:ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] [[ကဏ္ဍ:ပါဠိ]] ewiqwu2d4utcps0x1lxa4dfb58jxc80 10 11057 54850 2026-05-11T11:08:50Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "<includeonly>{{Navbox | name = သၟိၚ်ဂမၠိုၚ် အိန္ဒိယ | title = [[ဝင် အိန္ဒိယ|အေန်ပါယာ ကေုာံ သၟိၚ်ဨကရာဇ် အိန္ဒိယ ဂမၠိုၚ်]] | listclass = hlist | state = {{{state|autocollapse}}} | group1 = ခေတ် တမၠာ (Ancient) | list1 = * [[အေန်ပါယာ မောရိယ]]..." 54850 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Navbox | name = သၟိၚ်ဂမၠိုၚ် အိန္ဒိယ | title = [[ဝင် အိန္ဒိယ|အေန်ပါယာ ကေုာံ သၟိၚ်ဨကရာဇ် အိန္ဒိယ ဂမၠိုၚ်]] | listclass = hlist | state = {{{state|autocollapse}}} | group1 = ခေတ် တမၠာ (Ancient) | list1 = * [[အေန်ပါယာ မောရိယ]] ([[သၟိင်စန္ဒြဂုတ္တ]] * [[သၟိင်အသောက]]) * [[အေန်ပါယာ ဂုတ္တ]] * [[အေန်ပါယာ စောဠ]] (Chola) * [[အေန်ပါယာ မာဂဓ]] | group2 = ခေတ် လဒေါဝ် (Medieval) | list2 = * [[ဒေလဳ သူလတာန်]] (Delhi Sultanate) * [[အေန်ပါယာ ဝိဇယနဂရ]] (Vijayanagara) * [[အေန်ပါယာ မဂိုဝ်]] ([[ဗာဗရ်]] * [[အက္ကဗါ]] * [[ရှာဂျဟာန်]]) | group3 = ခေတ် လက္ကရဴ ကေုာံ ကဝ်လဝ်နဳ | list3 = * [[အေန်ပါယာ မာရဌ]] (Maratha) * [[အေန်ပါယာ သိက်]] (Sikh Empire) * [[ဗြိတိန် အိန္ဒိယ]] (British Raj) | group4 = မဆက်စပ် | list4 = * [[အိန္ဒိယ|ရးနိဂီု အိန္ဒိယ]] * [[ဝင် အိန္ဒိယ]] * [[ဟိန္ဒူဘာသာ]] * [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] }}</includeonly><noinclude> {{Documentation|content= == လဒက်ပ္တန် (Usage) == ထာမ်ပလိက် ဏအ် ဝွံ စကာ သွက်ဂွံ ထ္ၜး လၟေင် အေန်ပါယာ ကေုာံ သၟိင်ဨကရာဇ် မပြာကတ် ပ္ဍဲ ဝင် အိန္ဒိယ ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ် မုက်လိက် ရ။ <pre> {{သၟိၚ်ဂမၠိုၚ် အိန္ဒိယ}} </pre> [[ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက် ဝင်]] [[ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက် အိန္ဒိယ]] }} </noinclude> q8olxlq89rze4j6n8slh9ylf5hh7iqy 10 11058 54852 2026-05-11T11:14:36Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "<includeonly>{| class="infobox" style="width: 22em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em;" |+ style="font-size: 125%; font-weight: bold; background-color: #e2e2e2; padding: 0.2em; text-align: center; border-bottom: 2px solid #a2a9b1;" | {{{name|{{PAGENAME}}}}} |- {{#if:{{{image|}}} | ! colspan="2" style="text-align: center; padding: 0.5em 0;" {{!}} {{{image}}}<br/><span style="font-size: 90%;">{{{capti..." 54852 wikitext text/x-wiki <includeonly>{| class="infobox" style="width: 22em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em;" |+ style="font-size: 125%; font-weight: bold; background-color: #e2e2e2; padding: 0.2em; text-align: center; border-bottom: 2px solid #a2a9b1;" | {{{name|{{PAGENAME}}}}} |- {{#if:{{{image|}}} | ! colspan="2" style="text-align: center; padding: 0.5em 0;" {{!}} {{{image}}}<br/><span style="font-size: 90%;">{{{caption|}}}</span> }} |- {{#if:{{{abbreviations|}}} | ! style="padding-right: 0.6em; width: 35%;" {{!}} မလိက် က္ဍိုပ် | {{{abbreviations}}} }} |- {{#if:{{{active|}}} | ! style="padding-right: 0.6em;" {{!}} အခိင် ချဳဒရာင် | {{{active}}} }} |- {{#if:{{{scope|}}} | ! style="padding-right: 0.6em;" {{!}} ဗွိုင် | {{{scope}}} }} |- {{#if:{{{focus|}}} | ! style="padding-right: 0.6em;" {{!}} တင်ရန်တၟအ် အဓိက | {{{focus}}} }} |- {{#if:{{{origins|}}} | ! style="padding-right: 0.6em;" {{!}} တမ်မူလ | {{{origins}}} }} |- {{#if:{{{founders|}}} | ! style="padding-right: 0.6em;" {{!}} ညးမခၞံဗဒှ် | {{{founders}}} }} |- {{#if:{{{key_issues|}}} | ! style="padding-right: 0.6em; vertical-align: top;" {{!}} ပြသၞာ အဓိက | {{{key_issues}}} }} |- {{#if:{{{methods|}}} | ! style="padding-right: 0.6em; vertical-align: top;" {{!}} နဲကဲ ချဳဒရာင် | {{{methods}}} }} |- {{#if:{{{website|}}} | ! style="padding-right: 0.6em; vertical-align: top;" {{!}} မုက်လိက် | {{{website}}} }} |}</includeonly><noinclude> {{Documentation|content= == လဒက်ပ္တန် (Usage) == ထာမ်ပလိက် ဏအ် ဝွံ စကာ သွက်ဂွံ ထ္ၜး ပရူပရာ မဆေင်စပ် ကု ဂကောံ ချဳဒရာင် ပရေင် မၞိဟ် (Social movement) ပ္ဍဲ လပါ် ပုင် မုက်လိက် (Infobox) ရ။ <pre> {{Infobox social movement | name = | image = | caption = | abbreviations = | active = | scope = | focus = | origins = | founders = | key_issues = | methods = | website = }} </pre> [[ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက် အေန်ဖဝ်ဗံက်]] [[ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက် ပရေင်မၞိဟ်]] }} </noinclude> 15ml5zq5n1u30mltbh936fn0cwbvorl 54853 54852 2026-05-11T11:20:11Z Aue Nai 24 54853 wikitext text/x-wiki <includeonly>{| class="infobox" style="width: 22em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em;" |+ style="font-size: 125%; font-weight: bold; background-color: #e2e2e2; padding: 0.2em; text-align: center; border-bottom: 2px solid #a2a9b1;" | {{{name|{{PAGENAME}}}}} {{#if:{{{image|}}} | {{!}}- ! colspan="2" style="text-align: center; padding: 0.5em 0;" {{!}} {{{image}}}<br/><span style="font-size: 90%;">{{{caption|}}}</span> }} {{#if:{{{abbreviations|}}} | {{!}}- ! style="padding-right: 0.6em; width: 35%;" {{!}} မလိက် က္ဍိုပ် {{!}} {{{abbreviations}}} }} {{#if:{{{active|}}} | {{!}}- ! style="padding-right: 0.6em;" {{!}} အခိင် ချဳဒရာင် {{!}} {{{active}}} }} {{#if:{{{scope|}}} | {{!}}- ! style="padding-right: 0.6em;" {{!}} ဗွိုင် {{!}} {{{scope}}} }} {{#if:{{{focus|}}} | {{!}}- ! style="padding-right: 0.6em;" {{!}} တင်ရန်တၟအ် အဓိက {{!}} {{{focus}}} }} {{#if:{{{origins|}}} | {{!}}- ! style="padding-right: 0.6em;" {{!}} တမ်မူလ {{!}} {{{origins}}} }} {{#if:{{{founders|}}} | {{!}}- ! style="padding-right: 0.6em;" {{!}} ညးမခၞံဗဒှ် {{!}} {{{founders}}} }} {{#if:{{{key_issues|}}} | {{!}}- ! style="padding-right: 0.6em; vertical-align: top;" {{!}} ပြသၞာ အဓိက {{!}} {{{key_issues}}} }} {{#if:{{{methods|}}} | {{!}}- ! style="padding-right: 0.6em; vertical-align: top;" {{!}} နဲကဲ ချဳဒရာင် {{!}} {{{methods}}} }} {{#if:{{{website|}}} | {{!}}- ! style="padding-right: 0.6em; vertical-align: top;" {{!}} မုက်လိက် {{!}} {{{website}}} }} |}</includeonly><noinclude> {{Documentation|content= == လဒက်ပ္တန် (Usage) == ထာမ်ပလိက် ဏအ် ဝွံ စကာ သွက်ဂွံ ထ္ၜး ပရူပရာ မဆေင်စပ် ကု ဂကောံ ချဳဒရာင် ပရေင် မၞိဟ် (Social movement) ပ္ဍဲ လပါ် ပုင် မုက်လိက် (Infobox) ရ။ <pre> {{Infobox social movement | name = | image = | caption = | abbreviations = | active = | scope = | focus = | origins = | founders = | key_issues = | methods = | website = }} </pre> [[ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက် အေန်ဖဝ်ဗံက်]] [[ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက် ပရေင်မၞိဟ်]] }} </noinclude> qskyq0wbq2wd52j8c6qn6qtpd71sj8z 0 11059 54854 2026-05-11T11:23:36Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Use dmy dates|date=May 2026}} {{Infobox legal issue | name = ပရေင် တုပ်သၟဟ် ပွမတန်သ္ၚိကၟိန်<br>(Same-sex marriage) | image = [[File:World_laws_pertaining_to_homosexual_relationships_and_expression.svg|300px|center|မြေပုံ ဂၠးတိ မထ္ၜး ပရေင် အခေါင် သ္ၚိကၟိန် လိင်တုပ်]] | captio..." 54854 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=May 2026}} {{Infobox legal issue | name = ပရေင် တုပ်သၟဟ် ပွမတန်သ္ၚိကၟိန်<br>(Same-sex marriage) | image = [[File:World_laws_pertaining_to_homosexual_relationships_and_expression.svg|300px|center|မြေပုံ ဂၠးတိ မထ္ၜး ပရေင် အခေါင် သ္ၚိကၟိန် လိင်တုပ်]] | caption = မြေပုံ ဂၠးတိ မထ္ၜး ဒေသ မကဵု လဝ် အခေါင် သ္ၚိကၟိန် လိင်တုပ် (အသာ် သ္ၚေက်)။ | aliases = သ္ၚိကၟိန် လိင်တုပ် (Gay marriage), တုပ်သၟဟ် သ္ၚိကၟိန် (Marriage equality) | area = [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human rights), သၞောဝ် သ္ၚိကၟိန် (Family law) | date_first_legalized = ၁ ဨပြဳ ၂၀၀၁ (ဍုင် နေသာလာန်) | status = ဍုင် ၃၀ ပြင် ကဵု လဝ် အခေါင် အလုံ ဂၠးတိ (နူကဵု ၂၀၂၄) | related = [[LGBT]], [[အခေါင်အရာ ညးဍုင်ကွာန်]] }} '''ပရေင် တုပ်သၟဟ် ပွမတန်သ္ၚိကၟိန်''' ({{lang-en|Same-sex marriage}} ဟွံသေင်မ္ဂး {{lang-en|Marriage equality}}) ဝွံ ဒှ် ပွမဒက်ပ္တန် သ္ၚိကၟိန် အကြာ ပူဂိုလ် ၜါ ဇကု မၞုံ ကု [wikt:mnw:လိင်|လိင်] တုပ် ရေင်သကအ် နကဵု ပရေင် စၟတ်သမ္တီ နူကဵု သၞောဝ် ဥပဒေ ဍုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင် ယေန်သၞာင် ရ။ ပရေင် ဒက်သ္ၚိကၟိန် လိင်တုပ် ဝွံ ဒှ် ပရေင် ချဳဒရာင် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ ပရေင် ကမၠောန် အခေါင်အရာ [[LGBT]] အလုံ ဂၠးတိ တုဲ၊ ဍေံ ဝွံ သီု ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု အခေါင်အရာ မၞိဟ်၊ ပရေင် တုပ်သၟဟ် ကေုာံ ပရေင် ဗၠးၜး ညးဍုင်ကွာန် ရ။<ref>Eskridge, William N. (1996). *The Case for Same-Sex Marriage: From Sexual Liberty to Civilized Commitment*. Free Press, p. 15-20.</ref> စဵုကဵု စိုပ် သၞာံ ၂၀၂၄ ဏအ် မ္ဂး ဍုင် အလုံ ဂၠးတိ ၃၅ ဍုင် ပြင် မပ္တံ ကု ဍုင် နေသာလာန် (Netherlands)၊ အမေရိကာန် (United States)၊ အင်္ဂလာန် (United Kingdom)၊ ထာဲဝါန် (Taiwan) ကေုာံ သေံ (Thailand) တအ် ဝွံ ကဵု လဝ် အခေါင် သၞောဝ်ဥပဒေ သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် သ္ၚိကၟိန် လိင်တုပ် ရ။ ၜိုန်ဂှ် လေဝ် ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှ၊ အာဖရိက ကေုာံ လဒေါဝ် ဗမံက် တအ် ဂှ် ဟွံကဵု အခေါင် တုဲ လ္ၚဵု ဂှ် သီု စၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် ဒုဟ် ဥပဒေ ဏီ ရ။ == ၁. နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == ဝေါဟာရ "ပရေင် တုပ်သၟဟ် ပွမတန်သ္ၚိကၟိန်" (Marriage equality) ဝွံ မလေပ် စကာ ဂၠိုင် နူကဵု ဝေါဟာရ "သ္ၚိကၟိန် လိင်တုပ်" (Gay marriage) ဟိုတ်နူ ဝေါဟာရ ဏအ် ဍေံ စၞောန်ပညုင် ကဵု ဒဒှ်ရ [wikt:mnw:သ္ၚိကၟိန်|သ္ၚိကၟိန်] ဝွံ သ္ဒး တုပ်သၟဟ် ညးသကအ် ဟွံရုဲ လိင် (Gender) ကေုာံ ပရေင် ဆာန်ကၟိန် လိင် (Sexual orientation) ရ။ သ္ၚိကၟိန် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပရေင် ဆာန်ကၟိန် အကြာ မၞိဟ် ၜါ ဓဝ်၊ ဍေံ ဝွံ ဒှ် ပရေင် ဆက်စၠောအ် သၞောဝ်ဥပဒေ မကဵု အခေါင်အရာ အဓိက ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံ ကု ပရေင် အာဲကၟာဲ၊ ပရေင် ထတ်ယုက်၊ ပရေင် ကံက် အခေါန်၊ ကေုာံ အခေါင် လွဳလွတ် ကောန်ၚာ် တအ် ရ။ ညးမစဵုဒၞာ အခေါင်အရာ LGBT တအ် ဟီု ဂး လဝ် ဒဒှ်ရ ပွမကၟာတ်လဒဵု ဟွံကဵု အခေါင် ဒက် သ္ၚိကၟိန် ကု မၞိဟ် လိင် တုပ် တအ် ဂှ် ဒှ် ပွမပါ်ခြာ ဆက်ဆောံ (Discrimination) မဟွံကိတ်ညဳ ကု သၞောဝ် အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဂၠးတိ ရ။<ref>Koppelman, Andrew. (2006). *Same Sex, Different States: When Same-Sex Marriages Cross State Lines*. Yale University Press, p. 34.</ref> == ၂. ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) == [[File:Nero_1.JPG|thumb|right|200px|သၟိင် နဳရဝ် (Emperor Nero) မဒှ် သၟိင် ရောမ မဒက် လဝ် သ္ၚိကၟိန် ကု မၞိဟ်တြုဟ်။]] ပ္ဍဲ ဝင် တမၠာ တေအ်၊ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ ခေတ် အေန်ပါယာ ရောမ (Roman Empire) မ္ဂး ဝင် မဆေင် ကု ပွမဒက် သ္ၚိကၟိန် အကြာ မၞိဟ်တြုဟ် ကေုာံ မၞိဟ်တြုဟ် ဂှ် ကတဵုဒှ် လဝ် နွံ ရ။ ဥပမာ - သၟိင် ဨကရာဇ် ရောမ နဳရဝ် (Nero) ကေုာံ အီလာဂါဘာလပ် (Elagabalus) တအ် ဝွံ ဒက် လဝ် သ္ၚိကၟိန် ကု မၞိဟ်တြုဟ် ရ။ ဆဂး စိုပ် ခေတ် သာသနာ ခရေတ်ယာန် ပြးဇး ကၠုင် ဂှ် သၞောဝ် ရောမ တအ် ကၟာတ်လဒဵု ထောအ် ပရေင် ဏအ် သီုဖအိုတ် ရ။<ref>Boswell, John. (1994). *Same-Sex Unions in Premodern Europe*. Villard Books.</ref> ချဳဒရာင် သွက် သ္ၚိကၟိန် လိင်တုပ် ပ္ဍဲ ခေတ် တၟိ ဝွံ စ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲ လပါ် လက္ကရဴ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ရ။ * '''သၞာံ ၁၉၈၉:''' ဍုင် ဒိန်မက် (Denmark) ဝွံ ဒှ် ဍုင် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ မစၟတ်သမ္တီ ကဵု ပရေင် ပံင်ကောံ (Registered Partnerships) သွက် လိင် တုပ်၊ ဆဂး ဟွံကော် စ သ္ၚိကၟိန် ဏီ ရ။ * '''သၞာံ ၂၀၀၁:''' ဍုင် နေသာလာန် (Netherlands) ဝွံ ဒှ် ဍုင် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် မကဵု အခေါင် တုပ်သၟဟ် သ္ၚိကၟိန် လိင်တုပ် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ရ။ * '''သၞာံ ၂၀၁၅:''' ရုင်ဗစာ သၠုင်အိုတ် အမေရိကာန် (US Supreme Court) ပ္ဍဲ အမှု *Obergefell v. Hodges* ဖျေဟ် သ္ဂုတ်တ် ဒဒှ်ရ သ္ၚိကၟိန် လိင်တုပ် ဝွံ ဒှ် အခေါင်အရာ ဥပဒေ စဵုဒၞာ လဝ် အလုံ ဍုင် ရ။<ref>Yoshino, Kenji. (2015). "A New Birth of Freedom?: Obergefell v. Hodges". *Harvard Law Review*.</ref> == ၃. ပရေင်သၞောဝ်ဥပဒေ အလုံဂၠးတိ (Global Legal Status) == စဵုကဵု လၟုဟ် မ္ဂး ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ယူရဝ်ပ ကေုာံ အမေရိက တအ် ကဵု လဝ် အခေါင် တုဲ ယျ။ {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ ဇယား: ဍုင် အဓိက မကဵု လဝ် အခေါင် သ္ၚိကၟိန် လိင်တုပ် ကေုာံ သၞာံ စၟတ်သမ္တီ |- ! ဒေသ (Continent) !! ဍုင် (Country) !! သၞာံ စၟတ်သမ္တီ (Year) !! တင်စၟတ် |- | rowspan="3" | '''ယူရဝ်ပ''' (Europe) | နေသာလာန် (Netherlands) || ၂၀၀၁ || ဍုင် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ။ |- | ဘယ်လ်ဂျဳယမ် (Belgium) || ၂၀၀၃ || ဍုင် မရနုက် ကု ၜါ။ |- | အင်္ဂလာန် (UK) || ၂၀၁၄ || လပါ် England & Wales (Scotland ကေုာံ N. Ireland ဗွဲကြဴ)။ |- | rowspan="3" | '''အမေရိက''' (Americas) | ကနေဒါ (Canada) || ၂၀၀၅ || ဍုင် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ အမေရိက သၟဝ်ကျာ။ |- | အာဂျေန်တဳနာ (Argentina) || ၂၀၁၀ || ဍုင် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ အမေရိက သၠုင်ကျာ ကေုာံ ဍုင် လာတေန်။ |- | အမေရိကာန် (USA) || ၂၀၁၅ || အလုံ မွဲ ရးနိဂီု။ |- | rowspan="3" | '''အာရှ ကေုာံ တၞဟ်ဟ်''' | ထာဲဝါန် (Taiwan) || ၂၀၁၉ || ဍုင် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ အာရှ။ |- | သေံ (Thailand) || ၂၀၂၄ || ဍုင် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ အာရှအဂၞဲ။ |- | အဝ်သတြေလျ (Australia) || ၂၀၁၇ || ကြဴနူ ပွမကံက် မဲ ဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန် တုဲ။ |} <small>*(နိဿဲ: စရင် နူ ILGA World 2024)*</small><ref>ILGA World. (2024). *State-Sponsored Homophobia Report*. International Lesbian, Gay, Bisexual, Trans and Intersex Association.</ref> == ၄. အခေါင်အရာ မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်တုပ်သၟဟ် (Human Rights and Equality) == ဂကောံ အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဂၠးတိ (Amnesty International ကေုာံ Human Rights Watch) တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ ပွမကဵု အခေါင် သ္ၚိကၟိန် လိင်တုပ် ဝွံ ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် သွက်ဂွံ မင်မဲ "အခေါင်အရာ မၞိဟ်" (Human Rights) ရ။ * '''သၞောဝ် အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဂၠးတိ (UDHR):''' ပိုဒ် ၁၆ တွံ လဝ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ် ဇၞော် သီုဖအိုတ် မၞုံ ကု အခေါင် သွက်ဂွံ ဒက် သ္ၚိကၟိန် ရ။ ၜိုန်ရ ဟွံဟီု လဝ် လိင် ကီု လေဝ်၊ ပိုဒ် ၂ (ပွမဟွံပါ်ခြာ) ဂှ် စဵုဒၞာ လဝ် ရ။ * '''သဘောၚ် ယောဂ္ဂယာကာတာ (Yogyakarta Principles):''' ဒှ် တင် သ္ဂုတ်တ် အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဂၠးတိ မဆေင် ကု ပရေင် လိင် ကေုာံ လက္ခဏာ မဟီု တွံ လဝ် ဒဒှ်ရ အလဵုအသဳ တအ် သ္ဒး ကဵု အခေါင် သ္ၚိကၟိန် တုပ်သၟဟ် ရ။<ref>O'Flaherty, Michael. (2015). "The Yogyakarta Principles at Ten". *Nordic Journal of Human Rights*.</ref> == ၅. ပရေင်လွဳလွတ် ကောန်ၚာ် (Adoption and Parenting) == [[File:Same_sex_marriage_in_Taipei_2019.jpg|thumb|left|250px|သ္ၚိကၟိန် LGBT မၞုံ ကု ကောန်ၚာ် မတန်တဴ ညံင်ရဴ သ္ၚိကၟိန် ဓမ္မတာ။]] ပြသၞာ မဒးဒုင် သဳကၠဳ ဂၠိုင် အိုတ် မွဲ ဂှ် ဒှ် အခေါင် သွက် သ္ၚိကၟိန် လိင်တုပ် တအ် ဂွံ [wikt:mnw:လွဳလွတ်|လွဳလွတ်] (Adopt) [wikt:mnw:ကောန်ၚာ်|ကောန်ၚာ်] ရ။ ညးမဒစဵုဒစး တအ် ဟီု ဂး ဒဒှ်ရ ကောန်ၚာ် တအ် နွံ ပၟိက် သီု မိ ကေုာံ မ (Female and Male role models) ရ။ ဆဂး သုတေသန (Research) ဗွဲမဂၠိုင် နူကဵု ဂကောံ စိုတ်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂမၠိုင် (ဥပမာ- American Psychological Association) တအ် ညာတ် ကေတ် လဝ် ဒဒှ်ရ ကောန်ၚာ် မဇၞော်မောဝ် တိုန် ပ္ဍဲ သ္ၚိကၟိန် မိမ လိင် တုပ် တအ် ဝွံ ပရေင် စိုတ်ဓါတ်၊ ပရေင် ပညာ ကေုာံ ပရေင် ဆက်ဆောံ ပ္ဍဲ ဂကောံ မၞိဟ် ဂှ် တုပ်သၟဟ် ဒၟံင် ကု ကောန်ၚာ် ပ္ဍဲ သ္ၚိကၟိန် ဓမ္မတာ (Heterosexual families) သီုဖအိုတ် ရ။ အရာ မပရာပ် ကဵု ဖဵု ကု ကောန်ၚာ် ဂှ် ဒှ် "ပရေင် ဆာန် ကေုာံ ပရေင် တန်ကြန်" (Love and Stability) ပ္ဍဲ သ္ၚိကၟိန်၊ ဟွံသေင် ကု "လိင်" မိမ တအ် ရ။<ref>American Psychological Association. (2005). *Resolution on Sexual Orientation, Parents, and Children*.</ref> == ၆. ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဖဵုသုင်စောဲ (Economic and Social Benefits) == ပရေင် တုပ်သၟဟ် သ္ၚိကၟိန် ဝွံ ကဵု ဖဵု ခိုဟ် သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင် ကေုာံ ဂကောံ မၞိဟ် ဗွဲမဇၞော် ရ။ * '''ဖဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economic Boost):''' ပွမကဵု အခေါင် သ္ၚိကၟိန် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု "Wedding Industry" (ကမၠောန် ကၠောန် ပေါဲ မင်္ဂလ) ညံင်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် တိုန် ရ။ ဥပမာ - ပ္ဍဲ အမေရိကာန် ကြဴနူ ကဵု အခေါင် တုဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် လုပ် ကၠုင် ဒေါ်လာ ဗဳလဳယာန် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ * '''အခေါင် သၞောဝ် (Legal Benefits):''' သ္ၚိကၟိန် လိင်တုပ် တအ် ဂွံ အခေါင် ပံင်ကောံ ကံက် အခေါန် (Joint Taxation)၊ အခေါင် ဂဥုဲ (Health Insurance)၊ ကေုာံ အခေါင် သွက်ဂွံ ဒုင် ကေတ် အာဲကၟာဲ (Inheritance) တုပ် ကု သ္ၚိကၟိန် ဓမ္မတာ ရ။ * '''ဖဵု ပရေင်မၞိဟ်:''' ပရေင် စၟတ်သမ္တီ သၞောဝ် ဏအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ညံင် ဂကောံ မၞိဟ် LGBT တအ် ဂွံ အောန် စှ်ေ ပရေင် စိုတ် ဍိုန်လျ ကေုာံ ပရေင် ဂစိုတ် ဇကု ရ။<ref>Badgett, M. V. L. (2020). *The Economic Case for LGBT Equality*. Beacon Press.</ref> == ၇. လညာတ် သာသနာနာနာ (Religious Perspectives) == လညာတ် သာသနာ လတူ သ္ၚိကၟိန် လိင်တုပ် ဝွံ တၞဟ်ခြာ တဴ ဗွဲမလောန် ရ။ * '''သာသနာ ခရေတ် ကေုာံ အေတ်သလာမ် (Christianity & Islam):''' ဂိုဏ် တြေံ (Conservative) ဗွဲမဂၠိုင် ဒစဵုဒစး ဗွဲမဇၞော် ကု ဒြဟတ် ရ။ ညးတအ် ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ သ္ၚိကၟိန် ဂှ် ဒှ် ဆ သွက် တြုဟ် မွဲ ကေုာံ ဗြဴ မွဲ ဓဝ် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ဘာကျာ် လ္ၚဵု (Progressive Churches) တအ် စ ဒုင်တဲ ကေုာံ ကၠောန် ကဵု ပေါဲ မင်္ဂလ လိင်တုပ် ဏီ ရ။ * '''ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ (Theravada Buddhism):''' ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး ကျာ်တြဲ ဟွံတွံ လဝ် သၞောဝ် ပညပ် မကြံင်မ္ၚိုဟ် မဆေင် ကု သ္ၚိကၟိန် ရ။ သ္ၚိကၟိန် ဂှ် ဒှ် ကိစ္စ လောကဳ (Secular affair) မွဲ ရ။ သဘောၚ်ဓဝ် အဓိက ဂှ် ဒှ် "ကာမေသု မိစ္ဆာစာရာ" မတွံဂး ပွမဟွံပလီု စိုတ် ညးတၞဟ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ ဍုင် ဗုဒ္ဓဘာသာ မပ္တံ ကု သေံ ကေုာံ ထာဲဝါန် ဂှ် လညာတ် ဒစဵုဒစး နူ ဘာသာ နွံ အောန် လောန် ရ。<ref>Dhammananda, K. Sri. (2002). *What Buddhists Believe*. Buddhist Missionary Society.</ref> == ၈. ပရေင်ဒစဵုဒစး ကေုာံ လညာတ်တၞဟ်ဟ် (Opposition and Alternative Views) == ညးမဒစဵုဒစး သ္ၚိကၟိန် လိင်တုပ် တအ် (Opponents) ဝွံ မလေပ် ထံက်ထ္ၜး ဟိုတ် နာနာ သာ် ရ- ၁။ '''သ္ၚိကၟိန် ယေန်သၞာင် (Traditional Marriage):''' ညးတအ် ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ သ္ၚိကၟိန် ဝွံ ဒှ် လဒက်ပ္တန် အကြာ တြုဟ် ကေုာံ ဗြဴ နူကဵု ခေတ် တမၠာ တေအ် တုဲ၊ ပွမပြံင်လှာဲ ဏအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ညံင် အဓိပ္ပါယ် သ္ၚိကၟိန် ဓမ္မတာ ဂွံ ယှိုဟ်စှ်ေ အာ ရ။ ၂။ '''ပွမသၠးဂၠံဂဝ် (Procreation):''' လညာတ် လ္ၚဵု ဂှ် ဟီု သ္ၚိကၟိန် ဂှ် ဒှ် တမ်မူလ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ကောန်ၚာ် နကဵု သဘာဝ ရ။ လိင် တုပ် ဂှ် ဟွံမာန် ကလိဂွံ ကောန်ၚာ် နကဵု သဘာဝ တုဲ ဟွံထေက် ကု သ္ၚိကၟိန် ရ။ ၃။ '''ယေန်သၞာင် ဍုင် (Cultural Values):''' ပ္ဍဲ ဍုင် လ္ၚဵု မပ္တံ ကု ရုရှာ (Russia) ကေုာံ ဍုင် အာဖရိက တအ် မ္ဂး အလဵုအသဳ တအ် ဟီု ဂး ဒဒှ်ရ အခေါင် LGBT ဝွံ ဒှ် "ယေန်သၞာင် ရးပလိုတ်" (Western ideology) တုဲ ဟွံကိတ်ညဳ ကု ယေန်သၞာင် ဍုင် ညးတအ် ရ။<ref>Gallagher, Maggie. (2004). "What Marriage Is For: The Public Purposes of Marriage Law". *Louisiana Law Review*.</ref> == ၉. ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲ ဒေသအာရှ (Developments in Asia) == [[File:Thailand_Marriage_Equality_Rally_2023.jpg|thumb|right|250px|ညးဍုင်ကွာန် သေံ တအ် ကွာ်ဂၠံင် အာတ်မိက် ပရေင် တုပ်သၟဟ် သ္ၚိကၟိန် ပ္ဍဲ ၜင်ကံက်။]] ဒေသ အာရှ ဝွံ စ ဆဵုဂဗ ကၠုင် ပရေင် ပြံင်လှာဲ မဇၞော် လောန် ပ္ဍဲ ကိစ္စ သ္ၚိကၟိန် လိင်တုပ် ဏအ် ရ။ * '''ထာဲဝါန် (Taiwan):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၉ ဂှ် ထာဲဝါန် ဝွံ ဒှ် ဍုင် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ အာရှ မစၟတ်သမ္တီ ကဵု သၞောဝ် သ္ၚိကၟိန် လိင်တုပ် ကြဴနူ ရုင်ဗစာ သၠုင်အိုတ် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်တ် တုဲ ရ။ * '''သေံ (Thailand):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၄ ဏအ် လွှတ်တော် ဍုင်သေံ (Thai Parliament) ပဒတန် စၟတ်သမ္တီ သၞောဝ် "Marriage Equality Bill" (สมรสเท่าเทียม) မဖန်ဗဒှ် ညံင် ဍုင်သေံ ဂွံ ဒှ် ဍုင် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ အာရှအဂၞဲ မကဵု အခေါင် ဏအ် ရ။ * '''နဳပေါ (Nepal):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၃ ဂှ် ရုင်ဗစာ သၠုင်အိုတ် နဳပေါ လေဝ် စ ကဵု အမိင် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ သ္ၚိကၟိန် လိင်တုပ် ကီု ရ။ * '''ဍုင်ပိုဲ (Myanmar/Mon):''' ပ္ဍဲ ဍုင်ပိုဲ မ္ဂး သၞောဝ် ရာဇာသတ် ပိုဒ် ၃၇၇ (Section 377) နွံ ဒၟံင် ဏီ တုဲ၊ ပရေင် တုပ်သၟဟ် သ္ၚိကၟိန် ဂှ် သ္ၚောဲ ဒၟံင် ဏီ ရ။ ၜိုန်ဂှ် လေဝ် ယေန်သၞာင် ဒုင်တဲ LGBT ဂှ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဒၟံင် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် သၟတ် တအ် ရ။<ref>UNDP. (2021). *Legal Gender Recognition and Marriage Equality in Asia*.</ref> == ၁၀. မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ သက်သဳဂမၠိုၚ် (References and External Links) == <references /> '''လေန် ကေုာံ တင်နင် မ္ၚး (External Resources):''' * [https://en.wikipedia.org/wiki/Same-sex_marriage Same-sex marriage] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်။ * [https://www.youtube.com/watch?v=1rY180bC81I ဝင် ပရေင် တုပ်သၟဟ် သ္ၚိကၟိန် (YouTube)] * [https://www.hrc.org Human Rights Campaign] - ဂကောံ အခေါင်အရာ မၞိဟ်။ {{Navbox | name = ပရေင် တုပ်သၟဟ် ပွမတန်သ္ၚိကၟိန် | title = [[ပရေင် တုပ်သၟဟ် ပွမတန်သ္ၚိကၟိန်]] ကေုာံ အခေါင်အရာ [[LGBT]] | listclass = hlist | state = uncollapsed | group1 = တင်အဓိက ဂမၠိုင် | list1 = * သ္ၚိကၟိန် လိင်တုပ် * ပရေင် တုပ်သၟဟ် သၞောဝ် * ပွမလွဳလွတ် ကောန်ၚာ် | group2 = ဝင် ကေုာံ ပရေင်ချဳဒရာင် | list2 = * ပေါဲ သတုန်ဝေါလ် * အလာံ တ္ၚဲ (Rainbow Flag) * ဂကောံ အခေါင်အရာ မၞိဟ် | group3 = ဒေသ ကဵု လဝ် အခေါင် (ဥပမာ) | list3 = * နေသာလာန် (၂၀၀၁) * အမေရိကာန် (၂၀၁၅) * ထာဲဝါန် (၂၀၁၉) * သေံ (၂၀၂၄) | group4 = ကဏ္ဍ မဆက်စပ် | list4 = * [[LGBT]] * [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] * [[အခေါင်အရာ ညးဍုင်ကွာန်]] * [[သၞောဝ်ဥပဒေ]] }} [[ကဏ္ဍ:LGBT]] [[ကဏ္ဍ:အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] [[ကဏ္ဍ:သၞောဝ် ဥပဒေ]] [[ကဏ္ဍ:သ္ၚိကၟိန်]] [[ကဏ္ဍ:ပရေင်မၞိဟ်]] gd8uw8uz7pmqiwicka9feb49pc21xcy 54855 54854 2026-05-11T11:24:13Z Aue Nai 24 54855 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=May 2026}} {{Infobox legal issue | name = ပရေင် တုပ်သၟဟ် ပွမတန်သ္ၚိကၟိန်<br>(Same-sex marriage) | image = [[File:World_laws_pertaining_to_homosexual_relationships_and_expression.svg|300px|center|မြေပုံ ဂၠးတိ မထ္ၜး ပရေင် အခေါင် သ္ၚိကၟိန် လိင်တုပ်]] | caption = မြေပုံ ဂၠးတိ မထ္ၜး ဒေသ မကဵု လဝ် အခေါင် သ္ၚိကၟိန် လိင်တုပ် (အသာ် သ္ၚေက်)။ | aliases = သ္ၚိကၟိန် လိင်တုပ် (Gay marriage), တုပ်သၟဟ် သ္ၚိကၟိန် (Marriage equality) | area = [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human rights), သၞောဝ် သ္ၚိကၟိန် (Family law) | date_first_legalized = ၁ ဨပြဳ ၂၀၀၁ (ဍုင် နေသာလာန်) | status = ဍုင် ၃၀ ပြင် ကဵု လဝ် အခေါင် အလုံ ဂၠးတိ (နူကဵု ၂၀၂၄) | related = [[LGBT]], [[အခေါင်အရာ ညးဍုင်ကွာန်]] }} '''ပရေင် တုပ်သၟဟ် ပွမတန်သ္ၚိကၟိန်''' ({{lang-en|Same-sex marriage}} ဟွံသေင်မ္ဂး {{lang-en|Marriage equality}}) ဝွံ ဒှ် ပွမဒက်ပ္တန် သ္ၚိကၟိန် အကြာ ပူဂိုလ် ၜါ ဇကု မၞုံ ကု [[wikt:mnw:လိင်|လိင်]] တုပ် ရေင်သကအ် နကဵု ပရေင် စၟတ်သမ္တီ နူကဵု သၞောဝ် ဥပဒေ ဍုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင် ယေန်သၞာင် ရ။ ပရေင် ဒက်သ္ၚိကၟိန် လိင်တုပ် ဝွံ ဒှ် ပရေင် ချဳဒရာင် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ ပရေင် ကမၠောန် အခေါင်အရာ [[LGBT]] အလုံ ဂၠးတိ တုဲ၊ ဍေံ ဝွံ သီု ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု အခေါင်အရာ မၞိဟ်၊ ပရေင် တုပ်သၟဟ် ကေုာံ ပရေင် ဗၠးၜး ညးဍုင်ကွာန် ရ။<ref>Eskridge, William N. (1996). *The Case for Same-Sex Marriage: From Sexual Liberty to Civilized Commitment*. Free Press, p. 15-20.</ref> စဵုကဵု စိုပ် သၞာံ ၂၀၂၄ ဏအ် မ္ဂး ဍုင် အလုံ ဂၠးတိ ၃၅ ဍုင် ပြင် မပ္တံ ကု ဍုင် နေသာလာန် (Netherlands)၊ အမေရိကာန် (United States)၊ အင်္ဂလာန် (United Kingdom)၊ ထာဲဝါန် (Taiwan) ကေုာံ သေံ (Thailand) တအ် ဝွံ ကဵု လဝ် အခေါင် သၞောဝ်ဥပဒေ သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် သ္ၚိကၟိန် လိင်တုပ် ရ။ ၜိုန်ဂှ် လေဝ် ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှ၊ အာဖရိက ကေုာံ လဒေါဝ် ဗမံက် တအ် ဂှ် ဟွံကဵု အခေါင် တုဲ လ္ၚဵု ဂှ် သီု စၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် ဒုဟ် ဥပဒေ ဏီ ရ။ == ၁. နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == ဝေါဟာရ "ပရေင် တုပ်သၟဟ် ပွမတန်သ္ၚိကၟိန်" (Marriage equality) ဝွံ မလေပ် စကာ ဂၠိုင် နူကဵု ဝေါဟာရ "သ္ၚိကၟိန် လိင်တုပ်" (Gay marriage) ဟိုတ်နူ ဝေါဟာရ ဏအ် ဍေံ စၞောန်ပညုင် ကဵု ဒဒှ်ရ [wikt:mnw:သ္ၚိကၟိန်|သ္ၚိကၟိန်] ဝွံ သ္ဒး တုပ်သၟဟ် ညးသကအ် ဟွံရုဲ လိင် (Gender) ကေုာံ ပရေင် ဆာန်ကၟိန် လိင် (Sexual orientation) ရ။ သ္ၚိကၟိန် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပရေင် ဆာန်ကၟိန် အကြာ မၞိဟ် ၜါ ဓဝ်၊ ဍေံ ဝွံ ဒှ် ပရေင် ဆက်စၠောအ် သၞောဝ်ဥပဒေ မကဵု အခေါင်အရာ အဓိက ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံ ကု ပရေင် အာဲကၟာဲ၊ ပရေင် ထတ်ယုက်၊ ပရေင် ကံက် အခေါန်၊ ကေုာံ အခေါင် လွဳလွတ် ကောန်ၚာ် တအ် ရ။ ညးမစဵုဒၞာ အခေါင်အရာ LGBT တအ် ဟီု ဂး လဝ် ဒဒှ်ရ ပွမကၟာတ်လဒဵု ဟွံကဵု အခေါင် ဒက် သ္ၚိကၟိန် ကု မၞိဟ် လိင် တုပ် တအ် ဂှ် ဒှ် ပွမပါ်ခြာ ဆက်ဆောံ (Discrimination) မဟွံကိတ်ညဳ ကု သၞောဝ် အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဂၠးတိ ရ။<ref>Koppelman, Andrew. (2006). *Same Sex, Different States: When Same-Sex Marriages Cross State Lines*. Yale University Press, p. 34.</ref> == ၂. ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) == [[File:Nero_1.JPG|thumb|right|200px|သၟိင် နဳရဝ် (Emperor Nero) မဒှ် သၟိင် ရောမ မဒက် လဝ် သ္ၚိကၟိန် ကု မၞိဟ်တြုဟ်။]] ပ္ဍဲ ဝင် တမၠာ တေအ်၊ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ ခေတ် အေန်ပါယာ ရောမ (Roman Empire) မ္ဂး ဝင် မဆေင် ကု ပွမဒက် သ္ၚိကၟိန် အကြာ မၞိဟ်တြုဟ် ကေုာံ မၞိဟ်တြုဟ် ဂှ် ကတဵုဒှ် လဝ် နွံ ရ။ ဥပမာ - သၟိင် ဨကရာဇ် ရောမ နဳရဝ် (Nero) ကေုာံ အီလာဂါဘာလပ် (Elagabalus) တအ် ဝွံ ဒက် လဝ် သ္ၚိကၟိန် ကု မၞိဟ်တြုဟ် ရ။ ဆဂး စိုပ် ခေတ် သာသနာ ခရေတ်ယာန် ပြးဇး ကၠုင် ဂှ် သၞောဝ် ရောမ တအ် ကၟာတ်လဒဵု ထောအ် ပရေင် ဏအ် သီုဖအိုတ် ရ။<ref>Boswell, John. (1994). *Same-Sex Unions in Premodern Europe*. Villard Books.</ref> ချဳဒရာင် သွက် သ္ၚိကၟိန် လိင်တုပ် ပ္ဍဲ ခေတ် တၟိ ဝွံ စ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲ လပါ် လက္ကရဴ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ရ။ * '''သၞာံ ၁၉၈၉:''' ဍုင် ဒိန်မက် (Denmark) ဝွံ ဒှ် ဍုင် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ မစၟတ်သမ္တီ ကဵု ပရေင် ပံင်ကောံ (Registered Partnerships) သွက် လိင် တုပ်၊ ဆဂး ဟွံကော် စ သ္ၚိကၟိန် ဏီ ရ။ * '''သၞာံ ၂၀၀၁:''' ဍုင် နေသာလာန် (Netherlands) ဝွံ ဒှ် ဍုင် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် မကဵု အခေါင် တုပ်သၟဟ် သ္ၚိကၟိန် လိင်တုပ် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ရ။ * '''သၞာံ ၂၀၁၅:''' ရုင်ဗစာ သၠုင်အိုတ် အမေရိကာန် (US Supreme Court) ပ္ဍဲ အမှု *Obergefell v. Hodges* ဖျေဟ် သ္ဂုတ်တ် ဒဒှ်ရ သ္ၚိကၟိန် လိင်တုပ် ဝွံ ဒှ် အခေါင်အရာ ဥပဒေ စဵုဒၞာ လဝ် အလုံ ဍုင် ရ။<ref>Yoshino, Kenji. (2015). "A New Birth of Freedom?: Obergefell v. Hodges". *Harvard Law Review*.</ref> == ၃. ပရေင်သၞောဝ်ဥပဒေ အလုံဂၠးတိ (Global Legal Status) == စဵုကဵု လၟုဟ် မ္ဂး ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ယူရဝ်ပ ကေုာံ အမေရိက တအ် ကဵု လဝ် အခေါင် တုဲ ယျ။ {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ ဇယား: ဍုင် အဓိက မကဵု လဝ် အခေါင် သ္ၚိကၟိန် လိင်တုပ် ကေုာံ သၞာံ စၟတ်သမ္တီ |- ! ဒေသ (Continent) !! ဍုင် (Country) !! သၞာံ စၟတ်သမ္တီ (Year) !! တင်စၟတ် |- | rowspan="3" | '''ယူရဝ်ပ''' (Europe) | နေသာလာန် (Netherlands) || ၂၀၀၁ || ဍုင် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ။ |- | ဘယ်လ်ဂျဳယမ် (Belgium) || ၂၀၀၃ || ဍုင် မရနုက် ကု ၜါ။ |- | အင်္ဂလာန် (UK) || ၂၀၁၄ || လပါ် England & Wales (Scotland ကေုာံ N. Ireland ဗွဲကြဴ)။ |- | rowspan="3" | '''အမေရိက''' (Americas) | ကနေဒါ (Canada) || ၂၀၀၅ || ဍုင် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ အမေရိက သၟဝ်ကျာ။ |- | အာဂျေန်တဳနာ (Argentina) || ၂၀၁၀ || ဍုင် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ အမေရိက သၠုင်ကျာ ကေုာံ ဍုင် လာတေန်။ |- | အမေရိကာန် (USA) || ၂၀၁၅ || အလုံ မွဲ ရးနိဂီု။ |- | rowspan="3" | '''အာရှ ကေုာံ တၞဟ်ဟ်''' | ထာဲဝါန် (Taiwan) || ၂၀၁၉ || ဍုင် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ အာရှ။ |- | သေံ (Thailand) || ၂၀၂၄ || ဍုင် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ အာရှအဂၞဲ။ |- | အဝ်သတြေလျ (Australia) || ၂၀၁၇ || ကြဴနူ ပွမကံက် မဲ ဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန် တုဲ။ |} <small>*(နိဿဲ: စရင် နူ ILGA World 2024)*</small><ref>ILGA World. (2024). *State-Sponsored Homophobia Report*. International Lesbian, Gay, Bisexual, Trans and Intersex Association.</ref> == ၄. အခေါင်အရာ မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်တုပ်သၟဟ် (Human Rights and Equality) == ဂကောံ အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဂၠးတိ (Amnesty International ကေုာံ Human Rights Watch) တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ ပွမကဵု အခေါင် သ္ၚိကၟိန် လိင်တုပ် ဝွံ ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် သွက်ဂွံ မင်မဲ "အခေါင်အရာ မၞိဟ်" (Human Rights) ရ။ * '''သၞောဝ် အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဂၠးတိ (UDHR):''' ပိုဒ် ၁၆ တွံ လဝ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ် ဇၞော် သီုဖအိုတ် မၞုံ ကု အခေါင် သွက်ဂွံ ဒက် သ္ၚိကၟိန် ရ။ ၜိုန်ရ ဟွံဟီု လဝ် လိင် ကီု လေဝ်၊ ပိုဒ် ၂ (ပွမဟွံပါ်ခြာ) ဂှ် စဵုဒၞာ လဝ် ရ။ * '''သဘောၚ် ယောဂ္ဂယာကာတာ (Yogyakarta Principles):''' ဒှ် တင် သ္ဂုတ်တ် အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဂၠးတိ မဆေင် ကု ပရေင် လိင် ကေုာံ လက္ခဏာ မဟီု တွံ လဝ် ဒဒှ်ရ အလဵုအသဳ တအ် သ္ဒး ကဵု အခေါင် သ္ၚိကၟိန် တုပ်သၟဟ် ရ။<ref>O'Flaherty, Michael. (2015). "The Yogyakarta Principles at Ten". *Nordic Journal of Human Rights*.</ref> == ၅. ပရေင်လွဳလွတ် ကောန်ၚာ် (Adoption and Parenting) == [[File:Same_sex_marriage_in_Taipei_2019.jpg|thumb|left|250px|သ္ၚိကၟိန် LGBT မၞုံ ကု ကောန်ၚာ် မတန်တဴ ညံင်ရဴ သ္ၚိကၟိန် ဓမ္မတာ။]] ပြသၞာ မဒးဒုင် သဳကၠဳ ဂၠိုင် အိုတ် မွဲ ဂှ် ဒှ် အခေါင် သွက် သ္ၚိကၟိန် လိင်တုပ် တအ် ဂွံ [wikt:mnw:လွဳလွတ်|လွဳလွတ်] (Adopt) [wikt:mnw:ကောန်ၚာ်|ကောန်ၚာ်] ရ။ ညးမဒစဵုဒစး တအ် ဟီု ဂး ဒဒှ်ရ ကောန်ၚာ် တအ် နွံ ပၟိက် သီု မိ ကေုာံ မ (Female and Male role models) ရ။ ဆဂး သုတေသန (Research) ဗွဲမဂၠိုင် နူကဵု ဂကောံ စိုတ်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂမၠိုင် (ဥပမာ- American Psychological Association) တအ် ညာတ် ကေတ် လဝ် ဒဒှ်ရ ကောန်ၚာ် မဇၞော်မောဝ် တိုန် ပ္ဍဲ သ္ၚိကၟိန် မိမ လိင် တုပ် တအ် ဝွံ ပရေင် စိုတ်ဓါတ်၊ ပရေင် ပညာ ကေုာံ ပရေင် ဆက်ဆောံ ပ္ဍဲ ဂကောံ မၞိဟ် ဂှ် တုပ်သၟဟ် ဒၟံင် ကု ကောန်ၚာ် ပ္ဍဲ သ္ၚိကၟိန် ဓမ္မတာ (Heterosexual families) သီုဖအိုတ် ရ။ အရာ မပရာပ် ကဵု ဖဵု ကု ကောန်ၚာ် ဂှ် ဒှ် "ပရေင် ဆာန် ကေုာံ ပရေင် တန်ကြန်" (Love and Stability) ပ္ဍဲ သ္ၚိကၟိန်၊ ဟွံသေင် ကု "လိင်" မိမ တအ် ရ။<ref>American Psychological Association. (2005). *Resolution on Sexual Orientation, Parents, and Children*.</ref> == ၆. ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဖဵုသုင်စောဲ (Economic and Social Benefits) == ပရေင် တုပ်သၟဟ် သ္ၚိကၟိန် ဝွံ ကဵု ဖဵု ခိုဟ် သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင် ကေုာံ ဂကောံ မၞိဟ် ဗွဲမဇၞော် ရ။ * '''ဖဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economic Boost):''' ပွမကဵု အခေါင် သ္ၚိကၟိန် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု "Wedding Industry" (ကမၠောန် ကၠောန် ပေါဲ မင်္ဂလ) ညံင်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် တိုန် ရ။ ဥပမာ - ပ္ဍဲ အမေရိကာန် ကြဴနူ ကဵု အခေါင် တုဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် လုပ် ကၠုင် ဒေါ်လာ ဗဳလဳယာန် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ * '''အခေါင် သၞောဝ် (Legal Benefits):''' သ္ၚိကၟိန် လိင်တုပ် တအ် ဂွံ အခေါင် ပံင်ကောံ ကံက် အခေါန် (Joint Taxation)၊ အခေါင် ဂဥုဲ (Health Insurance)၊ ကေုာံ အခေါင် သွက်ဂွံ ဒုင် ကေတ် အာဲကၟာဲ (Inheritance) တုပ် ကု သ္ၚိကၟိန် ဓမ္မတာ ရ။ * '''ဖဵု ပရေင်မၞိဟ်:''' ပရေင် စၟတ်သမ္တီ သၞောဝ် ဏအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ညံင် ဂကောံ မၞိဟ် LGBT တအ် ဂွံ အောန် စှ်ေ ပရေင် စိုတ် ဍိုန်လျ ကေုာံ ပရေင် ဂစိုတ် ဇကု ရ။<ref>Badgett, M. V. L. (2020). *The Economic Case for LGBT Equality*. Beacon Press.</ref> == ၇. လညာတ် သာသနာနာနာ (Religious Perspectives) == လညာတ် သာသနာ လတူ သ္ၚိကၟိန် လိင်တုပ် ဝွံ တၞဟ်ခြာ တဴ ဗွဲမလောန် ရ။ * '''သာသနာ ခရေတ် ကေုာံ အေတ်သလာမ် (Christianity & Islam):''' ဂိုဏ် တြေံ (Conservative) ဗွဲမဂၠိုင် ဒစဵုဒစး ဗွဲမဇၞော် ကု ဒြဟတ် ရ။ ညးတအ် ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ သ္ၚိကၟိန် ဂှ် ဒှ် ဆ သွက် တြုဟ် မွဲ ကေုာံ ဗြဴ မွဲ ဓဝ် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ဘာကျာ် လ္ၚဵု (Progressive Churches) တအ် စ ဒုင်တဲ ကေုာံ ကၠောန် ကဵု ပေါဲ မင်္ဂလ လိင်တုပ် ဏီ ရ။ * '''ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ (Theravada Buddhism):''' ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး ကျာ်တြဲ ဟွံတွံ လဝ် သၞောဝ် ပညပ် မကြံင်မ္ၚိုဟ် မဆေင် ကု သ္ၚိကၟိန် ရ။ သ္ၚိကၟိန် ဂှ် ဒှ် ကိစ္စ လောကဳ (Secular affair) မွဲ ရ။ သဘောၚ်ဓဝ် အဓိက ဂှ် ဒှ် "ကာမေသု မိစ္ဆာစာရာ" မတွံဂး ပွမဟွံပလီု စိုတ် ညးတၞဟ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ ဍုင် ဗုဒ္ဓဘာသာ မပ္တံ ကု သေံ ကေုာံ ထာဲဝါန် ဂှ် လညာတ် ဒစဵုဒစး နူ ဘာသာ နွံ အောန် လောန် ရ。<ref>Dhammananda, K. Sri. (2002). *What Buddhists Believe*. Buddhist Missionary Society.</ref> == ၈. ပရေင်ဒစဵုဒစး ကေုာံ လညာတ်တၞဟ်ဟ် (Opposition and Alternative Views) == ညးမဒစဵုဒစး သ္ၚိကၟိန် လိင်တုပ် တအ် (Opponents) ဝွံ မလေပ် ထံက်ထ္ၜး ဟိုတ် နာနာ သာ် ရ- ၁။ '''သ္ၚိကၟိန် ယေန်သၞာင် (Traditional Marriage):''' ညးတအ် ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ သ္ၚိကၟိန် ဝွံ ဒှ် လဒက်ပ္တန် အကြာ တြုဟ် ကေုာံ ဗြဴ နူကဵု ခေတ် တမၠာ တေအ် တုဲ၊ ပွမပြံင်လှာဲ ဏအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ညံင် အဓိပ္ပါယ် သ္ၚိကၟိန် ဓမ္မတာ ဂွံ ယှိုဟ်စှ်ေ အာ ရ။ ၂။ '''ပွမသၠးဂၠံဂဝ် (Procreation):''' လညာတ် လ္ၚဵု ဂှ် ဟီု သ္ၚိကၟိန် ဂှ် ဒှ် တမ်မူလ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ကောန်ၚာ် နကဵု သဘာဝ ရ။ လိင် တုပ် ဂှ် ဟွံမာန် ကလိဂွံ ကောန်ၚာ် နကဵု သဘာဝ တုဲ ဟွံထေက် ကု သ္ၚိကၟိန် ရ။ ၃။ '''ယေန်သၞာင် ဍုင် (Cultural Values):''' ပ္ဍဲ ဍုင် လ္ၚဵု မပ္တံ ကု ရုရှာ (Russia) ကေုာံ ဍုင် အာဖရိက တအ် မ္ဂး အလဵုအသဳ တအ် ဟီု ဂး ဒဒှ်ရ အခေါင် LGBT ဝွံ ဒှ် "ယေန်သၞာင် ရးပလိုတ်" (Western ideology) တုဲ ဟွံကိတ်ညဳ ကု ယေန်သၞာင် ဍုင် ညးတအ် ရ။<ref>Gallagher, Maggie. (2004). "What Marriage Is For: The Public Purposes of Marriage Law". *Louisiana Law Review*.</ref> == ၉. ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲ ဒေသအာရှ (Developments in Asia) == [[File:Thailand_Marriage_Equality_Rally_2023.jpg|thumb|right|250px|ညးဍုင်ကွာန် သေံ တအ် ကွာ်ဂၠံင် အာတ်မိက် ပရေင် တုပ်သၟဟ် သ္ၚိကၟိန် ပ္ဍဲ ၜင်ကံက်။]] ဒေသ အာရှ ဝွံ စ ဆဵုဂဗ ကၠုင် ပရေင် ပြံင်လှာဲ မဇၞော် လောန် ပ္ဍဲ ကိစ္စ သ္ၚိကၟိန် လိင်တုပ် ဏအ် ရ။ * '''ထာဲဝါန် (Taiwan):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၉ ဂှ် ထာဲဝါန် ဝွံ ဒှ် ဍုင် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ အာရှ မစၟတ်သမ္တီ ကဵု သၞောဝ် သ္ၚိကၟိန် လိင်တုပ် ကြဴနူ ရုင်ဗစာ သၠုင်အိုတ် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်တ် တုဲ ရ။ * '''သေံ (Thailand):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၄ ဏအ် လွှတ်တော် ဍုင်သေံ (Thai Parliament) ပဒတန် စၟတ်သမ္တီ သၞောဝ် "Marriage Equality Bill" (สมรสเท่าเทียม) မဖန်ဗဒှ် ညံင် ဍုင်သေံ ဂွံ ဒှ် ဍုင် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ အာရှအဂၞဲ မကဵု အခေါင် ဏအ် ရ။ * '''နဳပေါ (Nepal):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၃ ဂှ် ရုင်ဗစာ သၠုင်အိုတ် နဳပေါ လေဝ် စ ကဵု အမိင် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ သ္ၚိကၟိန် လိင်တုပ် ကီု ရ။ * '''ဍုင်ပိုဲ (Myanmar/Mon):''' ပ္ဍဲ ဍုင်ပိုဲ မ္ဂး သၞောဝ် ရာဇာသတ် ပိုဒ် ၃၇၇ (Section 377) နွံ ဒၟံင် ဏီ တုဲ၊ ပရေင် တုပ်သၟဟ် သ္ၚိကၟိန် ဂှ် သ္ၚောဲ ဒၟံင် ဏီ ရ။ ၜိုန်ဂှ် လေဝ် ယေန်သၞာင် ဒုင်တဲ LGBT ဂှ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဒၟံင် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် သၟတ် တအ် ရ။<ref>UNDP. (2021). *Legal Gender Recognition and Marriage Equality in Asia*.</ref> == ၁၀. မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ သက်သဳဂမၠိုၚ် (References and External Links) == <references /> '''လေန် ကေုာံ တင်နင် မ္ၚး (External Resources):''' * [https://en.wikipedia.org/wiki/Same-sex_marriage Same-sex marriage] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်။ * [https://www.youtube.com/watch?v=1rY180bC81I ဝင် ပရေင် တုပ်သၟဟ် သ္ၚိကၟိန် (YouTube)] * [https://www.hrc.org Human Rights Campaign] - ဂကောံ အခေါင်အရာ မၞိဟ်။ {{Navbox | name = ပရေင် တုပ်သၟဟ် ပွမတန်သ္ၚိကၟိန် | title = [[ပရေင် တုပ်သၟဟ် ပွမတန်သ္ၚိကၟိန်]] ကေုာံ အခေါင်အရာ [[LGBT]] | listclass = hlist | state = uncollapsed | group1 = တင်အဓိက ဂမၠိုင် | list1 = * သ္ၚိကၟိန် လိင်တုပ် * ပရေင် တုပ်သၟဟ် သၞောဝ် * ပွမလွဳလွတ် ကောန်ၚာ် | group2 = ဝင် ကေုာံ ပရေင်ချဳဒရာင် | list2 = * ပေါဲ သတုန်ဝေါလ် * အလာံ တ္ၚဲ (Rainbow Flag) * ဂကောံ အခေါင်အရာ မၞိဟ် | group3 = ဒေသ ကဵု လဝ် အခေါင် (ဥပမာ) | list3 = * နေသာလာန် (၂၀၀၁) * အမေရိကာန် (၂၀၁၅) * ထာဲဝါန် (၂၀၁၉) * သေံ (၂၀၂၄) | group4 = ကဏ္ဍ မဆက်စပ် | list4 = * [[LGBT]] * [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] * [[အခေါင်အရာ ညးဍုင်ကွာန်]] * [[သၞောဝ်ဥပဒေ]] }} [[ကဏ္ဍ:LGBT]] [[ကဏ္ဍ:အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] [[ကဏ္ဍ:သၞောဝ် ဥပဒေ]] [[ကဏ္ဍ:သ္ၚိကၟိန်]] [[ကဏ္ဍ:ပရေင်မၞိဟ်]] e7naibo7u84q4sq2t1m10u572nslzib 54857 54855 2026-05-11T11:30:10Z Aue Nai 24 /* ၈. ပရေင်ဒစဵုဒစး ကေုာံ လညာတ်တၞဟ်ဟ် (Opposition and Alternative Views) */ 54857 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=May 2026}} {{Infobox legal issue | name = ပရေင် တုပ်သၟဟ် ပွမတန်သ္ၚိကၟိန်<br>(Same-sex marriage) | image = [[File:World_laws_pertaining_to_homosexual_relationships_and_expression.svg|300px|center|မြေပုံ ဂၠးတိ မထ္ၜး ပရေင် အခေါင် သ္ၚိကၟိန် လိင်တုပ်]] | caption = မြေပုံ ဂၠးတိ မထ္ၜး ဒေသ မကဵု လဝ် အခေါင် သ္ၚိကၟိန် လိင်တုပ် (အသာ် သ္ၚေက်)။ | aliases = သ္ၚိကၟိန် လိင်တုပ် (Gay marriage), တုပ်သၟဟ် သ္ၚိကၟိန် (Marriage equality) | area = [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human rights), သၞောဝ် သ္ၚိကၟိန် (Family law) | date_first_legalized = ၁ ဨပြဳ ၂၀၀၁ (ဍုင် နေသာလာန်) | status = ဍုင် ၃၀ ပြင် ကဵု လဝ် အခေါင် အလုံ ဂၠးတိ (နူကဵု ၂၀၂၄) | related = [[LGBT]], [[အခေါင်အရာ ညးဍုင်ကွာန်]] }} '''ပရေင် တုပ်သၟဟ် ပွမတန်သ္ၚိကၟိန်''' ({{lang-en|Same-sex marriage}} ဟွံသေင်မ္ဂး {{lang-en|Marriage equality}}) ဝွံ ဒှ် ပွမဒက်ပ္တန် သ္ၚိကၟိန် အကြာ ပူဂိုလ် ၜါ ဇကု မၞုံ ကု [[wikt:mnw:လိင်|လိင်]] တုပ် ရေင်သကအ် နကဵု ပရေင် စၟတ်သမ္တီ နူကဵု သၞောဝ် ဥပဒေ ဍုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင် ယေန်သၞာင် ရ။ ပရေင် ဒက်သ္ၚိကၟိန် လိင်တုပ် ဝွံ ဒှ် ပရေင် ချဳဒရာင် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ ပရေင် ကမၠောန် အခေါင်အရာ [[LGBT]] အလုံ ဂၠးတိ တုဲ၊ ဍေံ ဝွံ သီု ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု အခေါင်အရာ မၞိဟ်၊ ပရေင် တုပ်သၟဟ် ကေုာံ ပရေင် ဗၠးၜး ညးဍုင်ကွာန် ရ။<ref>Eskridge, William N. (1996). *The Case for Same-Sex Marriage: From Sexual Liberty to Civilized Commitment*. Free Press, p. 15-20.</ref> စဵုကဵု စိုပ် သၞာံ ၂၀၂၄ ဏအ် မ္ဂး ဍုင် အလုံ ဂၠးတိ ၃၅ ဍုင် ပြင် မပ္တံ ကု ဍုင် နေသာလာန် (Netherlands)၊ အမေရိကာန် (United States)၊ အင်္ဂလာန် (United Kingdom)၊ ထာဲဝါန် (Taiwan) ကေုာံ သေံ (Thailand) တအ် ဝွံ ကဵု လဝ် အခေါင် သၞောဝ်ဥပဒေ သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် သ္ၚိကၟိန် လိင်တုပ် ရ။ ၜိုန်ဂှ် လေဝ် ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှ၊ အာဖရိက ကေုာံ လဒေါဝ် ဗမံက် တအ် ဂှ် ဟွံကဵု အခေါင် တုဲ လ္ၚဵု ဂှ် သီု စၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် ဒုဟ် ဥပဒေ ဏီ ရ။ == ၁. နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == ဝေါဟာရ "ပရေင် တုပ်သၟဟ် ပွမတန်သ္ၚိကၟိန်" (Marriage equality) ဝွံ မလေပ် စကာ ဂၠိုင် နူကဵု ဝေါဟာရ "သ္ၚိကၟိန် လိင်တုပ်" (Gay marriage) ဟိုတ်နူ ဝေါဟာရ ဏအ် ဍေံ စၞောန်ပညုင် ကဵု ဒဒှ်ရ [wikt:mnw:သ္ၚိကၟိန်|သ္ၚိကၟိန်] ဝွံ သ္ဒး တုပ်သၟဟ် ညးသကအ် ဟွံရုဲ လိင် (Gender) ကေုာံ ပရေင် ဆာန်ကၟိန် လိင် (Sexual orientation) ရ။ သ္ၚိကၟိန် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပရေင် ဆာန်ကၟိန် အကြာ မၞိဟ် ၜါ ဓဝ်၊ ဍေံ ဝွံ ဒှ် ပရေင် ဆက်စၠောအ် သၞောဝ်ဥပဒေ မကဵု အခေါင်အရာ အဓိက ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံ ကု ပရေင် အာဲကၟာဲ၊ ပရေင် ထတ်ယုက်၊ ပရေင် ကံက် အခေါန်၊ ကေုာံ အခေါင် လွဳလွတ် ကောန်ၚာ် တအ် ရ။ ညးမစဵုဒၞာ အခေါင်အရာ LGBT တအ် ဟီု ဂး လဝ် ဒဒှ်ရ ပွမကၟာတ်လဒဵု ဟွံကဵု အခေါင် ဒက် သ္ၚိကၟိန် ကု မၞိဟ် လိင် တုပ် တအ် ဂှ် ဒှ် ပွမပါ်ခြာ ဆက်ဆောံ (Discrimination) မဟွံကိတ်ညဳ ကု သၞောဝ် အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဂၠးတိ ရ။<ref>Koppelman, Andrew. (2006). *Same Sex, Different States: When Same-Sex Marriages Cross State Lines*. Yale University Press, p. 34.</ref> == ၂. ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) == [[File:Nero_1.JPG|thumb|right|200px|သၟိင် နဳရဝ် (Emperor Nero) မဒှ် သၟိင် ရောမ မဒက် လဝ် သ္ၚိကၟိန် ကု မၞိဟ်တြုဟ်။]] ပ္ဍဲ ဝင် တမၠာ တေအ်၊ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ ခေတ် အေန်ပါယာ ရောမ (Roman Empire) မ္ဂး ဝင် မဆေင် ကု ပွမဒက် သ္ၚိကၟိန် အကြာ မၞိဟ်တြုဟ် ကေုာံ မၞိဟ်တြုဟ် ဂှ် ကတဵုဒှ် လဝ် နွံ ရ။ ဥပမာ - သၟိင် ဨကရာဇ် ရောမ နဳရဝ် (Nero) ကေုာံ အီလာဂါဘာလပ် (Elagabalus) တအ် ဝွံ ဒက် လဝ် သ္ၚိကၟိန် ကု မၞိဟ်တြုဟ် ရ။ ဆဂး စိုပ် ခေတ် သာသနာ ခရေတ်ယာန် ပြးဇး ကၠုင် ဂှ် သၞောဝ် ရောမ တအ် ကၟာတ်လဒဵု ထောအ် ပရေင် ဏအ် သီုဖအိုတ် ရ။<ref>Boswell, John. (1994). *Same-Sex Unions in Premodern Europe*. Villard Books.</ref> ချဳဒရာင် သွက် သ္ၚိကၟိန် လိင်တုပ် ပ္ဍဲ ခေတ် တၟိ ဝွံ စ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲ လပါ် လက္ကရဴ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ရ။ * '''သၞာံ ၁၉၈၉:''' ဍုင် ဒိန်မက် (Denmark) ဝွံ ဒှ် ဍုင် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ မစၟတ်သမ္တီ ကဵု ပရေင် ပံင်ကောံ (Registered Partnerships) သွက် လိင် တုပ်၊ ဆဂး ဟွံကော် စ သ္ၚိကၟိန် ဏီ ရ။ * '''သၞာံ ၂၀၀၁:''' ဍုင် နေသာလာန် (Netherlands) ဝွံ ဒှ် ဍုင် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် မကဵု အခေါင် တုပ်သၟဟ် သ္ၚိကၟိန် လိင်တုပ် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ရ။ * '''သၞာံ ၂၀၁၅:''' ရုင်ဗစာ သၠုင်အိုတ် အမေရိကာန် (US Supreme Court) ပ္ဍဲ အမှု *Obergefell v. Hodges* ဖျေဟ် သ္ဂုတ်တ် ဒဒှ်ရ သ္ၚိကၟိန် လိင်တုပ် ဝွံ ဒှ် အခေါင်အရာ ဥပဒေ စဵုဒၞာ လဝ် အလုံ ဍုင် ရ။<ref>Yoshino, Kenji. (2015). "A New Birth of Freedom?: Obergefell v. Hodges". *Harvard Law Review*.</ref> == ၃. ပရေင်သၞောဝ်ဥပဒေ အလုံဂၠးတိ (Global Legal Status) == စဵုကဵု လၟုဟ် မ္ဂး ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ယူရဝ်ပ ကေုာံ အမေရိက တအ် ကဵု လဝ် အခေါင် တုဲ ယျ။ {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ ဇယား: ဍုင် အဓိက မကဵု လဝ် အခေါင် သ္ၚိကၟိန် လိင်တုပ် ကေုာံ သၞာံ စၟတ်သမ္တီ |- ! ဒေသ (Continent) !! ဍုင် (Country) !! သၞာံ စၟတ်သမ္တီ (Year) !! တင်စၟတ် |- | rowspan="3" | '''ယူရဝ်ပ''' (Europe) | နေသာလာန် (Netherlands) || ၂၀၀၁ || ဍုင် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ။ |- | ဘယ်လ်ဂျဳယမ် (Belgium) || ၂၀၀၃ || ဍုင် မရနုက် ကု ၜါ။ |- | အင်္ဂလာန် (UK) || ၂၀၁၄ || လပါ် England & Wales (Scotland ကေုာံ N. Ireland ဗွဲကြဴ)။ |- | rowspan="3" | '''အမေရိက''' (Americas) | ကနေဒါ (Canada) || ၂၀၀၅ || ဍုင် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ အမေရိက သၟဝ်ကျာ။ |- | အာဂျေန်တဳနာ (Argentina) || ၂၀၁၀ || ဍုင် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ အမေရိက သၠုင်ကျာ ကေုာံ ဍုင် လာတေန်။ |- | အမေရိကာန် (USA) || ၂၀၁၅ || အလုံ မွဲ ရးနိဂီု။ |- | rowspan="3" | '''အာရှ ကေုာံ တၞဟ်ဟ်''' | ထာဲဝါန် (Taiwan) || ၂၀၁၉ || ဍုင် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ အာရှ။ |- | သေံ (Thailand) || ၂၀၂၄ || ဍုင် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ အာရှအဂၞဲ။ |- | အဝ်သတြေလျ (Australia) || ၂၀၁၇ || ကြဴနူ ပွမကံက် မဲ ဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန် တုဲ။ |} <small>*(နိဿဲ: စရင် နူ ILGA World 2024)*</small><ref>ILGA World. (2024). *State-Sponsored Homophobia Report*. International Lesbian, Gay, Bisexual, Trans and Intersex Association.</ref> == ၄. အခေါင်အရာ မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်တုပ်သၟဟ် (Human Rights and Equality) == ဂကောံ အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဂၠးတိ (Amnesty International ကေုာံ Human Rights Watch) တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ ပွမကဵု အခေါင် သ္ၚိကၟိန် လိင်တုပ် ဝွံ ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် သွက်ဂွံ မင်မဲ "အခေါင်အရာ မၞိဟ်" (Human Rights) ရ။ * '''သၞောဝ် အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဂၠးတိ (UDHR):''' ပိုဒ် ၁၆ တွံ လဝ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ် ဇၞော် သီုဖအိုတ် မၞုံ ကု အခေါင် သွက်ဂွံ ဒက် သ္ၚိကၟိန် ရ။ ၜိုန်ရ ဟွံဟီု လဝ် လိင် ကီု လေဝ်၊ ပိုဒ် ၂ (ပွမဟွံပါ်ခြာ) ဂှ် စဵုဒၞာ လဝ် ရ။ * '''သဘောၚ် ယောဂ္ဂယာကာတာ (Yogyakarta Principles):''' ဒှ် တင် သ္ဂုတ်တ် အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဂၠးတိ မဆေင် ကု ပရေင် လိင် ကေုာံ လက္ခဏာ မဟီု တွံ လဝ် ဒဒှ်ရ အလဵုအသဳ တအ် သ္ဒး ကဵု အခေါင် သ္ၚိကၟိန် တုပ်သၟဟ် ရ။<ref>O'Flaherty, Michael. (2015). "The Yogyakarta Principles at Ten". *Nordic Journal of Human Rights*.</ref> == ၅. ပရေင်လွဳလွတ် ကောန်ၚာ် (Adoption and Parenting) == [[File:Same_sex_marriage_in_Taipei_2019.jpg|thumb|left|250px|သ္ၚိကၟိန် LGBT မၞုံ ကု ကောန်ၚာ် မတန်တဴ ညံင်ရဴ သ္ၚိကၟိန် ဓမ္မတာ။]] ပြသၞာ မဒးဒုင် သဳကၠဳ ဂၠိုင် အိုတ် မွဲ ဂှ် ဒှ် အခေါင် သွက် သ္ၚိကၟိန် လိင်တုပ် တအ် ဂွံ [wikt:mnw:လွဳလွတ်|လွဳလွတ်] (Adopt) [wikt:mnw:ကောန်ၚာ်|ကောန်ၚာ်] ရ။ ညးမဒစဵုဒစး တအ် ဟီု ဂး ဒဒှ်ရ ကောန်ၚာ် တအ် နွံ ပၟိက် သီု မိ ကေုာံ မ (Female and Male role models) ရ။ ဆဂး သုတေသန (Research) ဗွဲမဂၠိုင် နူကဵု ဂကောံ စိုတ်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂမၠိုင် (ဥပမာ- American Psychological Association) တအ် ညာတ် ကေတ် လဝ် ဒဒှ်ရ ကောန်ၚာ် မဇၞော်မောဝ် တိုန် ပ္ဍဲ သ္ၚိကၟိန် မိမ လိင် တုပ် တအ် ဝွံ ပရေင် စိုတ်ဓါတ်၊ ပရေင် ပညာ ကေုာံ ပရေင် ဆက်ဆောံ ပ္ဍဲ ဂကောံ မၞိဟ် ဂှ် တုပ်သၟဟ် ဒၟံင် ကု ကောန်ၚာ် ပ္ဍဲ သ္ၚိကၟိန် ဓမ္မတာ (Heterosexual families) သီုဖအိုတ် ရ။ အရာ မပရာပ် ကဵု ဖဵု ကု ကောန်ၚာ် ဂှ် ဒှ် "ပရေင် ဆာန် ကေုာံ ပရေင် တန်ကြန်" (Love and Stability) ပ္ဍဲ သ္ၚိကၟိန်၊ ဟွံသေင် ကု "လိင်" မိမ တအ် ရ။<ref>American Psychological Association. (2005). *Resolution on Sexual Orientation, Parents, and Children*.</ref> == ၆. ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဖဵုသုင်စောဲ (Economic and Social Benefits) == ပရေင် တုပ်သၟဟ် သ္ၚိကၟိန် ဝွံ ကဵု ဖဵု ခိုဟ် သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင် ကေုာံ ဂကောံ မၞိဟ် ဗွဲမဇၞော် ရ။ * '''ဖဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economic Boost):''' ပွမကဵု အခေါင် သ္ၚိကၟိန် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု "Wedding Industry" (ကမၠောန် ကၠောန် ပေါဲ မင်္ဂလ) ညံင်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် တိုန် ရ။ ဥပမာ - ပ္ဍဲ အမေရိကာန် ကြဴနူ ကဵု အခေါင် တုဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် လုပ် ကၠုင် ဒေါ်လာ ဗဳလဳယာန် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ * '''အခေါင် သၞောဝ် (Legal Benefits):''' သ္ၚိကၟိန် လိင်တုပ် တအ် ဂွံ အခေါင် ပံင်ကောံ ကံက် အခေါန် (Joint Taxation)၊ အခေါင် ဂဥုဲ (Health Insurance)၊ ကေုာံ အခေါင် သွက်ဂွံ ဒုင် ကေတ် အာဲကၟာဲ (Inheritance) တုပ် ကု သ္ၚိကၟိန် ဓမ္မတာ ရ။ * '''ဖဵု ပရေင်မၞိဟ်:''' ပရေင် စၟတ်သမ္တီ သၞောဝ် ဏအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ညံင် ဂကောံ မၞိဟ် LGBT တအ် ဂွံ အောန် စှ်ေ ပရေင် စိုတ် ဍိုန်လျ ကေုာံ ပရေင် ဂစိုတ် ဇကု ရ။<ref>Badgett, M. V. L. (2020). *The Economic Case for LGBT Equality*. Beacon Press.</ref> == ၇. လညာတ် သာသနာနာနာ (Religious Perspectives) == လညာတ် သာသနာ လတူ သ္ၚိကၟိန် လိင်တုပ် ဝွံ တၞဟ်ခြာ တဴ ဗွဲမလောန် ရ။ * '''သာသနာ ခရေတ် ကေုာံ အေတ်သလာမ် (Christianity & Islam):''' ဂိုဏ် တြေံ (Conservative) ဗွဲမဂၠိုင် ဒစဵုဒစး ဗွဲမဇၞော် ကု ဒြဟတ် ရ။ ညးတအ် ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ သ္ၚိကၟိန် ဂှ် ဒှ် ဆ သွက် တြုဟ် မွဲ ကေုာံ ဗြဴ မွဲ ဓဝ် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ဘာကျာ် လ္ၚဵု (Progressive Churches) တအ် စ ဒုင်တဲ ကေုာံ ကၠောန် ကဵု ပေါဲ မင်္ဂလ လိင်တုပ် ဏီ ရ။ * '''ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ (Theravada Buddhism):''' ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး ကျာ်တြဲ ဟွံတွံ လဝ် သၞောဝ် ပညပ် မကြံင်မ္ၚိုဟ် မဆေင် ကု သ္ၚိကၟိန် ရ။ သ္ၚိကၟိန် ဂှ် ဒှ် ကိစ္စ လောကဳ (Secular affair) မွဲ ရ။ သဘောၚ်ဓဝ် အဓိက ဂှ် ဒှ် "ကာမေသု မိစ္ဆာစာရာ" မတွံဂး ပွမဟွံပလီု စိုတ် ညးတၞဟ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ ဍုင် ဗုဒ္ဓဘာသာ မပ္တံ ကု သေံ ကေုာံ ထာဲဝါန် ဂှ် လညာတ် ဒစဵုဒစး နူ ဘာသာ နွံ အောန် လောန် ရ。<ref>Dhammananda, K. Sri. (2002). *What Buddhists Believe*. Buddhist Missionary Society.</ref> == ၈. ပရေင်ဒစဵုဒစး ကေုာံ လညာတ်တၞဟ်ဟ် (Opposition and Alternative Views) == ညးမဒစဵုဒစး သ္ၚိကၟိန် လိင်တုပ် တအ် (Opponents) ဝွံ မလေပ် ထံက်ထ္ၜး ဟိုတ် နာနာ သာ် ရ- ၁။ '''သ္ၚိကၟိန် ယေန်သၞာင် (Traditional Marriage):''' ညးတအ် ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ သ္ၚိကၟိန် ဝွံ ဒှ် လဒက်ပ္တန် အကြာ တြုဟ် ကေုာံ ဗြဴ နူကဵု ခေတ် တမၠာ တေအ် တုဲ၊ ပွမပြံင်လှာဲ ဏအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ညံင် အဓိပ္ပါယ် သ္ၚိကၟိန် ဓမ္မတာ ဂွံ ယှိုဟ်စှ်ေ အာ ရ။ ၂။ '''ပွမသၠးဂၠံဂဝ် (Procreation):''' လညာတ် လ္ၚဵု ဂှ် ဟီု သ္ၚိကၟိန် ဂှ် ဒှ် တမ်မူလ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ကောန်ၚာ် နကဵု သဘာဝ ရ။ လိင် တုပ် ဂှ် ဟွံမာန် ကလိဂွံ ကောန်ၚာ် နကဵု သဘာဝ တုဲ ဟွံထေက် ကု သ္ၚိကၟိန် ရ။ ၃။ '''ယေန်သၞာင် ဍုင် (Cultural Values):''' ပ္ဍဲ ဍုင် လ္ၚဵု မပ္တံ ကု ရုရှာ (Russia) ကေုာံ ဍုင် အာဖရိက တအ် မ္ဂး အလဵုအသဳ တအ် ဟီု ဂး ဒဒှ်ရ အခေါင် LGBT ဝွံ ဒှ် "ယေန်သၞာင် ရးပလိုတ်" (Western ideology) တုဲ ဟွံကိတ်ညဳ ကု ယေန်သၞာင် ဍုင် ညးတအ် ရ။<ref>Gallagher, Maggie. (2004). "What Marriage Is For: The Public Purposes of Marriage Law". *Louisiana Law Review*.</ref> == ၉. ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲ ဒေသအာရှ (Developments in Asia) == [[File:Thailand_Marriage_Equality_Rally_2023.jpg|thumb|right|250px|ညးဍုင်ကွာန် သေံ တအ် ကွာ်ဂၠံင် အာတ်မိက် ပရေင် တုပ်သၟဟ် သ္ၚိကၟိန် ပ္ဍဲ ၜင်ကံက်။]] ဒေသ အာရှ ဝွံ စ ဆဵုဂဗ ကၠုင် ပရေင် ပြံင်လှာဲ မဇၞော် လောန် ပ္ဍဲ ကိစ္စ သ္ၚိကၟိန် လိင်တုပ် ဏအ် ရ။ * '''ထာဲဝါန် (Taiwan):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၉ ဂှ် ထာဲဝါန် ဝွံ ဒှ် ဍုင် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ အာရှ မစၟတ်သမ္တီ ကဵု သၞောဝ် သ္ၚိကၟိန် လိင်တုပ် ကြဴနူ ရုင်ဗစာ သၠုင်အိုတ် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်တ် တုဲ ရ။ * '''သေံ (Thailand):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၄ ဏအ် လွှတ်တော် ဍုင်သေံ (Thai Parliament) ပဒတန် စၟတ်သမ္တီ သၞောဝ် "Marriage Equality Bill" (สมรสเท่าเทียม) မဖန်ဗဒှ် ညံင် ဍုင်သေံ ဂွံ ဒှ် ဍုင် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ အာရှအဂၞဲ မကဵု အခေါင် ဏအ် ရ။ * '''နဳပေါ (Nepal):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၃ ဂှ် ရုင်ဗစာ သၠုင်အိုတ် နဳပေါ လေဝ် စ ကဵု အမိင် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ သ္ၚိကၟိန် လိင်တုပ် ကီု ရ။ * '''ဍုင်ပိုဲ (Myanmar/Mon):''' ပ္ဍဲ ဍုင်ပိုဲ မ္ဂး သၞောဝ် ရာဇာသတ် ပိုဒ် ၃၇၇ (Section 377) နွံ ဒၟံင် ဏီ တုဲ၊ ပရေင် တုပ်သၟဟ် သ္ၚိကၟိန် ဂှ် သ္ၚောဲ ဒၟံင် ဏီ ရ။ ၜိုန်ဂှ် လေဝ် ယေန်သၞာင် ဒုင်တဲ LGBT ဂှ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဒၟံင် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် သၟတ် တအ် ရ။<ref>UNDP. (2021). *Legal Gender Recognition and Marriage Equality in Asia*.</ref> == ၁၀. မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ သက်သဳဂမၠိုၚ် (References and External Links) == <references /> '''လေန် ကေုာံ တင်နင် မ္ၚး (External Resources):''' * [https://en.wikipedia.org/wiki/Same-sex_marriage Same-sex marriage] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်။ * [https://www.youtube.com/watch?v=1rY180bC81I ဝင် ပရေင် တုပ်သၟဟ် သ္ၚိကၟိန် (YouTube)] * [https://www.hrc.org Human Rights Campaign] - ဂကောံ အခေါင်အရာ မၞိဟ်။ {{Navbox | name = ပရေင် တုပ်သၟဟ် ပွမတန်သ္ၚိကၟိန် | title = [[ပရေင် တုပ်သၟဟ် ပွမတန်သ္ၚိကၟိန်]] ကေုာံ အခေါင်အရာ [[LGBT]] | listclass = hlist | state = uncollapsed | group1 = တင်အဓိက ဂမၠိုင် | list1 = * သ္ၚိကၟိန် လိင်တုပ် * ပရေင် တုပ်သၟဟ် သၞောဝ် * ပွမလွဳလွတ် ကောန်ၚာ် | group2 = ဝင် ကေုာံ ပရေင်ချဳဒရာင် | list2 = * ပေါဲ သတုန်ဝေါလ် * အလာံ တ္ၚဲ (Rainbow Flag) * ဂကောံ အခေါင်အရာ မၞိဟ် | group3 = ဒေသ ကဵု လဝ် အခေါင် (ဥပမာ) | list3 = * နေသာလာန် (၂၀၀၁) * အမေရိကာန် (၂၀၁၅) * ထာဲဝါန် (၂၀၁၉) * သေံ (၂၀၂၄) | group4 = ကဏ္ဍ မဆက်စပ် | list4 = * [[LGBT]] * [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] * [[အခေါင်အရာ ညးဍုင်ကွာန်]] * [[သၞောဝ်ဥပဒေ]] }} [[ကဏ္ဍ:LGBT]] [[ကဏ္ဍ:အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] [[ကဏ္ဍ:သၞောဝ် ဥပဒေ]] [[ကဏ္ဍ:သ္ၚိကၟိန်]] [[ကဏ္ဍ:ပရေင်မၞိဟ်]] shp2md1a7uwz2ymjea0rllourbufrvh 10 11060 54856 2026-05-11T11:25:48Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "<includeonly>{| class="infobox" style="width: 22em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em;" |+ style="font-size: 125%; font-weight: bold; background-color: #e2e2e2; padding: 0.2em; text-align: center; border-bottom: 2px solid #a2a9b1;" | {{{name|{{PAGENAME}}}}} {{#if:{{{image|}}} | {{!}}- ! colspan="2" style="text-align: center; padding: 0.5em 0;" {{!}} {{{image}}}<br/><span style="font-size: 90%;">{{{c..." 54856 wikitext text/x-wiki <includeonly>{| class="infobox" style="width: 22em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em;" |+ style="font-size: 125%; font-weight: bold; background-color: #e2e2e2; padding: 0.2em; text-align: center; border-bottom: 2px solid #a2a9b1;" | {{{name|{{PAGENAME}}}}} {{#if:{{{image|}}} | {{!}}- ! colspan="2" style="text-align: center; padding: 0.5em 0;" {{!}} {{{image}}}<br/><span style="font-size: 90%;">{{{caption|}}}</span> }} {{#if:{{{aliases|}}} | {{!}}- ! style="padding-right: 0.6em; width: 40%;" {{!}} ယၟု တၞဟ်ဟ် {{!}} {{{aliases}}} }} {{#if:{{{area|}}} | {{!}}- ! style="padding-right: 0.6em;" {{!}} ဗွိုင် ဥပဒေ {{!}} {{{area}}} }} {{#if:{{{date_first_legalized|}}} | {{!}}- ! style="padding-right: 0.6em;" {{!}} စၟတ်သမ္တီ ကိုပ်ကၠာအိုတ် {{!}} {{{date_first_legalized}}} }} {{#if:{{{status|}}} | {{!}}- ! style="padding-right: 0.6em;" {{!}} ကာလဒဒှ် လၟုဟ် {{!}} {{{status}}} }} {{#if:{{{related|}}} | {{!}}- ! style="padding-right: 0.6em; vertical-align: top;" {{!}} ကဏ္ဍ မဆက်စပ် {{!}} {{{related}}} }} |}</includeonly><noinclude> {{Documentation|content= == လဒက်ပ္တန် (Usage) == ထာမ်ပလိက် ဏအ် ဝွံ စကာ သွက်ဂွံ ထ္ၜး ပရူပရာ မဆေင်စပ် ကု ကိစ္စ သၞောဝ်ဥပဒေ၊ ပြသၞာ သၞောဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး အခေါင်အရာ ဥပဒေ ပ္ဍဲ လပါ် ပုင် မုက်လိက် (Infobox) ရ။ <pre> {{Infobox legal issue | name = | image = | caption = | aliases = | area = | date_first_legalized = | status = | related = }} </pre> [[ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက် အေန်ဖဝ်ဗံက်]] [[ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက် သၞောဝ်ဥပဒေ]] }} </noinclude> 261oeep36ykvbocuh0usrlq4jb5178m 10 11061 54858 2026-05-11T11:34:14Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "<includeonly>{| style="width: 100%; border: 2px solid #f28b00; background-color: #fbf5e6; margin-bottom: 1em; padding: 0.5em; clear: both;" class="plainlinks" |- | style="width: 60px; text-align: center; padding-right: 10px;" | [[File:Under construction icon-yellow.svg|45px]] | style="font-size: 95%; line-height: 1.5em;" | '''မုက်လိက် ဟွံသေင်မ္ဂး ကဏ္ဍ ဏအ် ဝွံ..." 54858 wikitext text/x-wiki <includeonly>{| style="width: 100%; border: 2px solid #f28b00; background-color: #fbf5e6; margin-bottom: 1em; padding: 0.5em; clear: both;" class="plainlinks" |- | style="width: 60px; text-align: center; padding-right: 10px;" | [[File:Under construction icon-yellow.svg|45px]] | style="font-size: 95%; line-height: 1.5em;" | '''မုက်လိက် ဟွံသေင်မ္ဂး ကဏ္ဍ ဏအ် ဝွံ ဃော လုပ် ကၠောန် ဒါန် ဟွံသေင်မ္ဂး ပလေဝ်ဒါန် ဒၟံင် ရ။'''<br> သွက်ဂွံ ဝေင်ပါဲ ပြသၞာ ပလေဝ်ဒါန် တုပ် အာ ရေင်သကအ် (Edit conflict) ဂှ်၊ ပ္ဍဲ အခိင် ဃော ကၠောန်ဒါန် ဒၟံင် ဏအ် လ္ပ လုပ် ပလေဝ် စုတ် ဏီ ညိ အဴ။ ယဝ်ရ လုပ် ကၠောန် ဒါန် အာစိုပ် ဒတုဲ ယျ မ္ဂး ညးမစုတ် လဝ် ထာမ်ပလိက် ဏအ် ကလေင် ဇိုတ် ပတိတ် ထောအ် မာန် ရ။ |}</includeonly><noinclude> {{Documentation|content= == လဒက်ပ္တန် (Usage) == ထာမ်ပလိက် ဏအ် ဝွံ စကာ သွက်ဂွံ စွံ သတိ ကဵု ညးလွပ် တၞဟ် တအ် ဒဒှ်ရ မုက်လိက် ဏအ် ဃော နွံ အပ္ဍဲ လၟေင် ကမၠောန် ပလေဝ်ဒါန် ဒၟံင် (Under construction / In use) ညံင် ဟွံဂွံ လုပ် ပလေဝ်ဒါန် ထုဲ အကြာ ဍေံ ရ။ စုတ် ကောဒ် ဏအ် ပ္ဍဲ လတူ အိုတ် သွက် မုက်လိက် နာဲ ဃော ချူ ဒၟံင် ဂှ် ညိ- <pre> {{လုပ်ကၠောန်ဒါန်}} </pre> == တင်စၟတ် ကေုာံ ညံင်ဂွံ ပတိတ် == ကြဴနူ နာဲ တအ် ချူ ပလေဝ်ဒါန် မုက်လိက် ဂှ် အာစိုပ် ဒတုဲ တုဲယျ မ္ဂး၊ လ္ပ ဝိုတ် ကလေင် ဇိုတ် ပတိတ် ထောအ် ထာမ်ပလိက် ဏအ် နူ မုက်လိက် ညိ ဏး အဴ။ ယဝ်ရ ဟွံပတိတ် ထောအ် မ္ဂး မၞိဟ် တၞဟ် တအ် ပါ်ပါဲ လ္ၚတ် မုက်လိက် ဏအ် ဟွံဂွံ ဒှ် အာ မာန် ရ။ [[ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက် သတိဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက် ပလေဝ်ဒါန်]] }} </noinclude> j75u12om2tdftxh2on27dvd58tkwy6q 4 11062 54859 2026-05-11T11:37:29Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "<div style="float:right;margin-left:0.5em;" id="mp-otd-img"> [[File:Junko Tabei 1985 (cropped).jpg|100px|ဂျန်ကို တာဗေ]] </div> '''၁၆ မေ'''၊ * '''[[၁၉၂၀]]''' – ရောမ ကာတ္တလေတ် ဂိုဏ်သင်သၠုင်အိုတ် (Pope Benedict XV) စၟတ်သမ္တီ '''[[ဂျောန်အော့အတ်]]''' (Joan of Arc) နဒဒ..." 54859 wikitext text/x-wiki <div style="float:right;margin-left:0.5em;" id="mp-otd-img"> [[File:Junko Tabei 1985 (cropped).jpg|100px|ဂျန်ကို တာဗေ]] </div> '''၁၆ မေ'''၊ * '''[[၁၉၂၀]]''' – ရောမ ကာတ္တလေတ် ဂိုဏ်သင်သၠုင်အိုတ် (Pope Benedict XV) စၟတ်သမ္တီ '''[[ဂျောန်အော့အတ်]]''' (Joan of Arc) နဒဒှ် တၠသိက္ခာ (Saint) မွဲဇကု ပ္ဍဲ ဍုင်ရောမ။ * '''[[၁၉၂၉]]''' – ပေါဲကဵုလာပ် ရုပ်ဒမျိုင် '''[[လာပ် အကယ်ဒမီ]]''' (Academy Awards) အလန် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဟဝ်လဳဝုတ် ([[ကလီဖဝ်နဳယျာ]])။ * '''[[၁၉၆၆]]''' – က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင်ကြုက် မော်စီတုန်း (Mao Zedong) လလောင်တြး စကၠောန်ဗဒှ် '''[[ပရေင်ပၠန်ဂတး ယေန်သၞာင်]]''' (Cultural Revolution) အလုံ ဍုင်ကြုက်။ * '''[[၁၉၇၅]]''' – ညးတိုန်ဒဵု ဂကူဂျပါန် '''[[ဂျန်ကို တာဗေ]]''' (Junko Tabei) ''(ပ္ဍဲဗီု)'' ဝွံ အာစိုပ် အံင်ဇၞး တုဲ ဒှ်အာ မၞိဟ်ဗြဴ ကိုပ်ကၠာအိုတ် မတိုန် စိုပ် က္ဍိုပ်ဒဵု '''[[ဒဵု ဧဝရတ်]]''' ရ။ '''ညးမသၠးဂၠံဂဝ်ဂမၠိုင်''': '''ညးမစုတိဂမၠိုင်''': <div style="text-align: right;" class="noprint">'''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/မေ|မေ တၞဟ်ဟ်...]]'''</div> <noinclude> [[ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ|၀၅ ၁၆]] </noinclude> 8207xk16ss08ksiygnh5kg31lhpr7sn 4 11063 54860 2026-05-11T11:38:48Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "<div style="float:right;margin-left:0.5em;" id="mp-otd-img"> [[File:Adolphe Sax.jpg|100px|အဒေါလ်ဖ် ဆက်]] </div> '''၁၇ မေ'''၊ * '''[[၁၇၉၂]]''' – သၟာပရေင်ပိုန်ဒြပ် ၂၄ တၠ ထပက် စၟတ်တဲ လိက်ကသုက် ဘတ်တေန်ဝုတ် (Buttonwood Agreement) တုဲ စဒက်ပ္တန် ကၠုင..." 54860 wikitext text/x-wiki <div style="float:right;margin-left:0.5em;" id="mp-otd-img"> [[File:Adolphe Sax.jpg|100px|အဒေါလ်ဖ် ဆက်]] </div> '''၁၇ မေ'''၊ * '''[[၁၇၉၂]]''' – သၟာပရေင်ပိုန်ဒြပ် ၂၄ တၠ ထပက် စၟတ်တဲ လိက်ကသုက် ဘတ်တေန်ဝုတ် (Buttonwood Agreement) တုဲ စဒက်ပ္တန် ကၠုင် ဒၞာဲ သွံရာန် သတံက် နျူယံက် ('''[[New York Stock Exchange]]''') မဒှ် ဒၞာဲ သွံရာန် မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ။ * '''[[၁၈၄၆]]''' – ညးမဖန်ဗဒှ် ကွိင်ကွိုက် ဂကူဘယ်လ်ဂျဳယမ် '''[[အဒေါလ်ဖ် ဆက်]]''' (Adolphe Sax) ''(ပ္ဍဲဗီု)'' ကလိဂွံ စၟတ်သမ္တီ အခေါင်သတ္တိ (Patent) သွက် ကွတ်ကွိင်ကွိုက် '''[[ဆက်ဆိုဖုန်]]''' (Saxophone) ပ္ဍဲ ဍုင်ပါရဳ။ * '''[[၁၉၉၀]]''' – ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ (WHO) ပတိတ် ထောအ် ပရေင် ဆာန်ကၟိန် လိင်တုပ် (Homosexuality) နူကဵု စရင် ယဲ စိုတ်။ တ္ၚဲ ဏအ် ဂှ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် တ္ၚဲ ဂၠးတိ ဒစဵုဒစး ပရေင် ဖေက်ဂၟံက် လတူ [[LGBT]] (IDAHOT) ရ။ * '''[[၂၀၀၄]]''' – တွဵုရး မက်သာချူးသေတ် (Massachusetts) ဂှ် ဒှ် အာ တွဵုရး ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ ရးနိဂီု အမေရိကာန် မကဵု အခေါင် သၞောဝ်ဥပဒေ သွက် '''[[ပရေင် တုပ်သၟဟ် ပွမတန်သ္ၚိကၟိန်]]''' (Same-sex marriage) ရ။ '''ညးမသၠးဂၠံဂဝ်ဂမၠိုင်''': '''ညးမစုတိဂမၠိုင်''': <div style="text-align: right;" class="noprint">'''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/မေ|မေ တၞဟ်ဟ်...]]'''</div> <noinclude> [[ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ|၀၅ ၁၇]] </noinclude> lw4pcmdz7cairdjf8vvou5p81xgwlx0 14 11064 54861 2026-05-11T11:40:53Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "'''ကဏ္ဍ ဏအ် ဝွံ ဒှ် ကဏ္ဍ မပကောံပကေဝ် လဝ် ထာမ်ပလိက် "ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ" (On This Day / OTD) သွက်ဂွံ ထ္ၜး ပရူပရာ ဝင် အဓိက မကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ တ္ၚဲ လၟေင် အတိုင် ပြက္ခဒိန်..." 54861 wikitext text/x-wiki '''ကဏ္ဍ ဏအ် ဝွံ ဒှ် ကဏ္ဍ မပကောံပကေဝ် လဝ် ထာမ်ပလိက် "ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ" (On This Day / OTD) သွက်ဂွံ ထ္ၜး ပရူပရာ ဝင် အဓိက မကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ တ္ၚဲ လၟေင် အတိုင် ပြက္ခဒိန် သွက်ဂွံ စွံ ပတိုန် ထ္ၜး ပ္ဍဲ မုက်လိက် တမ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ရ။''' ထာမ်ပလိက် သီုဖအိုတ် မပါလုပ် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ ဏအ် ဂှ် ဒး ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု သၞောတ် ယၟု မပ္တံ ကု <code>ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၁၆. မေ</code> ရ။ ညးလွပ် တအ် လုပ် ပြံင်လှာဲ ပလေဝ်ဒါန် စုတ် ပရူပရာ ဝင် တၟိတၟိ ပ္ဍဲ ထာမ်ပလိက် တ္ၚဲ ညး ကဵု ညး မာန် လၟိုန် ရ။{{Category TOC}} 5cgjxqddrax22o37qctag0ftd1jj520 54862 54861 2026-05-11T11:41:38Z Aue Nai 24 54862 wikitext text/x-wiki '''ကဏ္ဍ ဏအ် ဝွံ ဒှ် ကဏ္ဍ မပကောံပကေဝ် လဝ် ထာမ်ပလိက် "ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ" (On This Day / OTD) သွက်ဂွံ ထ္ၜး ပရူပရာ ဝင် အဓိက မကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ တ္ၚဲ လၟေင် အတိုင် ပြက္ခဒိန် သွက်ဂွံ စွံ ပတိုန် ထ္ၜး ပ္ဍဲ မုက်လိက် တမ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ရ။''' ထာမ်ပလိက် သီုဖအိုတ် မပါလုပ် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ ဏအ် ဂှ် ဒး ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု သၞောတ် ယၟု မပ္တံ ကု <code>ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၁၆. မေ</code> ရ။ ညးလွပ် တအ် လုပ် ပြံင်လှာဲ ပလေဝ်ဒါန် စုတ် ပရူပရာ ဝင် တၟိတၟိ ပ္ဍဲ ထာမ်ပလိက် တ္ၚဲ ညး ကဵု ညး မာန် လၟိုန် ရ။{{Category TOC}} [[ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက် ဝင်]] [[ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက် မုက်လိက် တမ်]] [[ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] [[ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက် အခိင်ကာလ]] b0vb6zdzkig1byezytvt8t5ievjymvx 14 11065 54863 2026-05-11T11:42:50Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "'''ကဏ္ဍ ဏအ် ဝွံ ဒှ် ကဏ္ဍ မပကောံပကေဝ် လဝ် ထာမ်ပလိက် မဆေင်စပ် ကု အခိင်ကာလ၊ ပြက္ခဒိန်၊ တ္ၚဲ ဂိတု သၞာံ၊ ကေုာံ အခိင်နာဍဳ ဂမၠိုင် သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲ မုက်လိက် ဝဳကဳပဳဒ..." 54863 wikitext text/x-wiki '''ကဏ္ဍ ဏအ် ဝွံ ဒှ် ကဏ္ဍ မပကောံပကေဝ် လဝ် ထာမ်ပလိက် မဆေင်စပ် ကု အခိင်ကာလ၊ ပြက္ခဒိန်၊ တ္ၚဲ ဂိတု သၞာံ၊ ကေုာံ အခိင်နာဍဳ ဂမၠိုင် သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲ မုက်လိက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ တအ် ရ။''' {{Category TOC}} [[ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက်]] [[ကဏ္ဍ:အခိင်ကာလ]] no45mewpkll3n7at12gp2ma2wp451ts 0 11066 54866 2026-05-11T11:49:12Z Aue Nai 24 Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[သၟိၚ် အသောက]] ဇရေင် [[အသောက]] 54866 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[အသောက]] 97gm4y0udo3knf8326r1iqxsqiuhyj3