တ္ၚဲဝါလ်တေမာရ်

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mnw">
  <siteinfo>
    <sitename>ဝဳကဳပဳဒဳယာ</sitename>
    <dbname>mnwwiki</dbname>
    <base>https://mnw.wikipedia.org/wiki/%E1%80%99%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%99%E1%80%BA</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.8</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">မဳဒဳယာ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">တၟေင်</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ညးလွပ်</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ညးလွပ် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ဝဳကဳပဳဒဳယာ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ဝှာင်</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ဝှာင် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">မဳဒဳယာဝဳကဳ</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">မဳဒဳယာဝဳကဳ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">ထာမ်ပလိက်</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">ထာမ်ပလိက် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">ရီု</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">ရီု ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ကဏ္ဍ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ကဏ္ဍ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">ပါင်မုက်</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">ပါင်မုက် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">မဝ်ဂျူ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">မဝ်ဂျူ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>တ္ၚဲဝါလ်တေမာရ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2350</id>
    <revision>
      <id>55619</id>
      <parentid>55310</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T00:56:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>55619</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29409" sha1="8wjaoannhcigk919n0vwuhqkr06th8g" xml:space="preserve">{{Infobox holiday
| holiday_name = တ္ၚဲ ဝါလ်တေမာရ် ကေုာံ တ္ၚဲကလေင်ကောံ&lt;br/&gt;(Valdemarsdag / Genforeningsdag)
| type = သဘင် ကောန်ဂကူ (National holiday)
| image = [[File:Christian August Lorentzen - Dannebrog falling from the sky during the Battle of Lyndanisse, June 15, 1219 - Google Art Project.jpg|300px|ဗီုရုပ် အလာံ ဒေန်နေဗြောဂ် ဒတုံစှ်ေကၠုင် နူအကာသ ပ္ဍဲ ပေါဲဗတိုက် လေန်ဒါနိသ္သေ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၂၁၉။]]
| caption = ရုပ်ပါန်ခဳ အလာံ ဒေန်နေဗြောဂ် ဒတုံစှ်ေကၠုင် နူအကာသ ပ္ဍဲ ပေါဲဗတိုက် လေန်ဒါနိသ္သေ (၁၂၁၉) မဓဇက်လဝ် နကဵု Christian August Lorentzen။
| observedby = [[ဒိန်မက်]] (Denmark)
| date = ဂျောန် ၁၅
| observances = ပွမတေင် အလာံ၊ သဘင်သွံအလာံ သွက် သြန်ဗွဝ်၊ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ဝင်
| origin_date = ၁၉၁၂ (စၟတ်သမ္တီ တ္ၚဲ ဝါလ်တေမာရ်)&lt;br/&gt;၁၉၂၀ (တ္ၚဲကလေင်ကောံ)
| relatedto = အလာံ ဒေန်နေဗြောဂ်၊ ဨကရာဇ် ဝါလ်တေမာရ်၊ ပရေင်ကလေင်ကောံ ဒေသ သောန်နာယူလာန်
}}

'''တ္ၚဲ ဝါလ်တေမာရ်''' ({{lang-en|Valdemar's Day}}; {{lang-da|Valdemarsdag}}) ဝွံ ဒှ် သဘင်စၟတ်သမ္တီ တ္ၚဲကောန်ဂကူ မကိစ္စဇၞော်အိုတ်မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဍုင် [[ဒိန်မက်]] မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ '''ဂျောန် ၁၅''' ဇၟာပ်ပ်သၞာံရ။ တ္ၚဲဏအ်ဝွံ စၟတ်သမ္တီလဝ် သွက်ဂွံ ဗၞုဟ်သမ္တီလဝ် အရာမကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဝင် အဓိက ၜါသာ် မကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ဂျောန် ၁၅ ရ။ ပထမဂှ် ဒှ် ဒဏ္ဍရဳ အလာံဍုင်ဒိန်မက် မဟိမု '''ဒေန်နေဗြောဂ်''' (Dannebrog) ဒတုံစှ်ေကၠုင် နူအကာသ ပ္ဍဲအခိင် ပေါဲဗတိုက် လေန်ဒါနိသ္သေ (Lyndanisse) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၂၁၉ တေအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Evans |first=Andrew |title=Denmark |year=2019 |publisher=Bradt Travel Guides |isbn=978-1784776100}}&lt;/ref&gt; ဒုတိယဂှ် ဒှ် တ္ၚဲကလေင်ကောံ (Genforeningsdag) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၀ မဒှ်အခိင် ဒေသ ဒကုတ်သောန်နာယူလာန် (Sønderjylland) ဟွံသေင်မ္ဂး သၠေတ်သဝေတ်သၟဝ်ကျာ (North Schleswig) မဒးဒုင် ပိုင်ပြဳလဝ် သၟဝ် ဂျာမနဳဂှ် ကလေင်စိုပ်ကၠုင် သၟဝ် အုပ်ဓုပ် ဒိန်မက် နကဵု ဆန္ဒမာဲ ညးဍုင်ကွာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jespersen |first=Knud J.V. |title=A History of Denmark |year=2011 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0230273429}}&lt;/ref&gt;

__TOC__

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Etymology and Definition) ==
ယၟုမ္ဂး &quot;ဝါလ်တေမာရ်ဒါတ်&quot; (Valdemarsdag) ဝွံ ကၠုင်နူ ယၟု ဨကရာဇ် ဒိန်မက် တြေံ '''ဝါလ်တေမာရ် မရနုက်ကဵု ၜါ''' (King Valdemar II) ညးမကလိဂွံ ယၟု &quot;ဝါလ်တေမာရ် ညးမအံင်ဇၞး&quot; (Valdemar the Victorious) ရ။ ညးဝွံ ဒှ် ဨကရာဇ် မက္ဍိုက်က္ဍိုပ်လဝ် ပၞာန် ပ္ဍဲကဵု ပေါဲဗတိုက် လေန်ဒါနိသ္သေ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၂၁၉ ဂှ်ရ။ 

အလာံ ဍုင်ဒိန်မက် မဟိမု &quot;ဒေန်နေဗြောဂ်&quot; (Dannebrog) ဝွံ မအရေဝ်ဏအ် ကၠုင်နူ ဘာသာ ဒိန်မက် တြေံ မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ယာတ် ညးဒိန်မက်တအ်&quot; (Danes' cloth) ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ယာတ် အလာံ သာ်ဗ္ကေတ်&quot; ရ။ အလာံဏအ်ဝွံ ဒှ် အလာံ သာ်ဗ္ကေတ် မၞုံကဵု တိုင်မွဲ မွဲလဒေါဝ် သာ်ဗု (Nordic cross) တုဲ ဍေံဒှ် အလာံ ကောန်ဂကူ မတြေံအိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ မဆက်စကာဒၟံင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Adriansen |first=Inge |title=Nationale symboler i Det Danske Rige |year=2003 |publisher=Museum Tusculanum Press |isbn=978-8772897943}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဒဏ္ဍရဳ အလာံ ဒေန်နေဗြောဂ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၂၁၉ (The Legend of Dannebrog in 1219) ==
[[File:Dannebrog_flag.svg|thumb|right|200px|အလာံ ဒေန်နေဗြောဂ် (Dannebrog) မဒှ် အလာံဍုင် ဒိန်မက်၊ မဒှ် အလာံကောန်ဂကူ မတြေံအိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ မဆက်စကာဒၟံင်။]]
အတိုင် ဒဏ္ဍရဳ ဝင် ဒိန်မက်မ္ဂး၊ ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ဂျောန် ၁၅၊ သၞာံ ၁၂၁၉ ဂှ် ဨကရာဇ် ဝါလ်တေမာရ် မရနုက်ကဵု ၜါ က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ပၞာန်ခရေတ်ယာန် (Crusade) တုဲ အာဗတိုက် ဍုင် အေတ်သလာန် (Estonia) သွက်ဂွံ ပၠောပ် ဘာသာ ခရေတ်ယာန် ရ။ ပေါဲဗတိုက်ဂှ် ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဒၞာဲ ဗဒါဲ လေန်ဒါနိသ္သေ (Lyndanisse) မဒှ် ဒၞာဲ ဍုင်ဇၞော် တာလဳန် (Tallinn) ဍုင်အေတ်သလာန် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lind |first=John H. |title=Danske korstog: krig og mission i Østersøen |year=2004 |publisher=Høst &amp; Søn |isbn=978-8714298044}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲအခိင် ပေါဲဗတိုက် မသကာတ်မြဟ်ဒၟံင်တုဲ ပၞာန်ဒိန်မက်တအ် ကြပ်ကျဒၟံင်ဂှ်၊ လကျာ်ဇၞော် (Archbishop) ဍုင်ဒိန်မက် ညးမပါကၠုင် ပ္ဍဲပၞာန်ဂှ် ယိုက်ပတိုန် တဲၜါ လ္တူအကာသတုဲ ဖ္ဍောတ်ရာဒနာ မိက်ဂွံကလိဂွံ အရီုအဗင် နူကျာ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ်ဟေင်၊ အလာံ သာ်ဗ္ကေတ် မၞုံကဵု တိုင်မွဲ သာ်ဗု မွဲတၞး ဒတုံစှ်ေကၠုင် နူကဵု အကာသ တိုက်ရိုက်ရ။ ပၞာန်ဒိန်မက်တအ် ကလိဂွံ အလာံဂှ်တုဲ စိုတ်ဓါတ် ပၞာန် ကလေင်မြဟ်တိုန်ကၠုင်တုဲ မာန်ဇၞးအာ ပေါဲဗတိုက်ဂှ်ရ။ နူအခိင်ဂှ်စတုဲ အလာံ ဒေန်နေဗြောဂ် ဝွံ ဒှ်ကၠုင် သင်္ကေတ အလာံ ဨကရာဇ် ကေုာံ အလာံဍုင် ဒိန်မက် ရ။

== ၃။ ဝင် ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီ တ္ၚဲ ဝါလ်တေမာရ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၂ (Establishment of the Holiday in 1912) ==
ၜိုန်ရ ဒဏ္ဍရဳဂှ် ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၂၁၉ ကီုလေဝ်၊ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ &quot;တ္ၚဲ ဝါလ်တေမာရ်&quot; နဒဒှ် သဘင်စၟတ်သမ္တီ တ္ၚဲအလာံ အလဵုအသဳဂှ် စကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၂ ရ။ 

ပ္ဍဲသၞာံဂှ် ဒှ် သၞာံ မပေင် ဒြပ် ၇၀၀ သၞာံ (၁၂၁၂-၁၉၁၂) သွက် ဝင် အလာံ ဒေန်နေဗြောဂ် တုဲ၊ ဂကောံ ဒိန်မက် (Danmarks-Samfundet) တအ် အာတ်မိက်လဝ် ညံင်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ တ္ၚဲဏအ်ရ။ နကဵု စေဝ်အစင် အလဵုအသဳ '''(Cirk.Nr.391 24/12 1912)''' ဂှ်၊ အလဵုအသဳ ဒိန်မက် စၟတ်သမ္တီလဝ် တ္ၚဲ ဂျောန် ၁၅ ဝွံ နဒဒှ် တ္ၚဲ ဝါလ်တေမာရ် (Valdemarsdag) ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://danmarks-samfundet.dk/valdemarsdag/ |title=Valdemarsdag |publisher=Danmarks-Samfundet |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt; ရန်တၟအ် အဓိကဂှ် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ်ပတိုန် ပရေင်ဆာန်ဂကူ၊ ပရေင်ကောံသၟဟ် ကောန်ဂကူ၊ ကေုာံ ညံင် ကောန်ဍုင်ကွာန်တအ် ဂွံစကာ အလာံ ဒေန်နေဗြောဂ် ပ္ဍဲကဵု ဘဝ လၟေင်တ္ၚဲညးတအ်ရ။

== ၄။ အခိုက်ကၞာ သဘၚ်သွံအလာံ ကေုာံ သြန်ဗွဝ် (Flag-selling Tradition and Charity) ==
စနူ သၞာံ ၁၉၁၂ တုဲ၊ ပ္ဍဲတ္ၚဲ ဝါလ်တေမာရ် ဏအ်ဝွံ အခိုက်ကၞာ မွဲ ကတဵုဒှ်ကၠုင်လဝ်ရ။ ဂှ်မ္ဂး၊ ဂကောံ &quot;Danmarks-Samfundet&quot; (Danish Society) တအ် စကၠောန် သဘင် သွံအလာံ ဍောတ်တ် ညံင်ရဴ အလာံပလောမ် (Valdemars-flag) ပ္ဍဲကဵု လဒေါဝ်ဍုင် ကေုာံ ဒၞာဲညးဍုင်ကွာန်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kjær |first=Lars |title=Valdemar Sejr |year=2020 |publisher=Gads Forlag |isbn=978-8712059340}}&lt;/ref&gt;

ကောန်ဍုင် ဒိန်မက်တအ် ရာန်ကေတ် အလာံ ဍောတ်တ်တအ်ဏအ်တုဲ တက်စုတ် ပ္ဍဲကဵု ပလောအ်ညးတအ် သွက်ဂွံ ထ္ၜး ပရေင်ဆာန်ဂကူရ။ သြန်ပရဲ မကလိဂွံ နူကဵု ပရေင်သွံအလာံတအ်ဂှ်၊ ညးတအ် ပသြန်ဗွဝ် တုဲ ကဵုဒါန် ကု ဂကောံ ပရဟိတ ကေုာံ ဂကောံ ညးသၟတ် (Scout organizations, sports clubs) သွက်ဂွံ ရာန် အလာံ ဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ ကပေါတ်အထံက်အပင် နာနာသာ်ရ။ အခိုက်ဏအ်ဝွံ ဆက်ကၠောန်ဒၟံင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။

== ၅။ တ္ၚဲကၟာတ်ဘာ စဵုကဵု သၞာံ ၁၉၄၈ (School Holiday until 1948) ==
ပ္ဍဲအခိင် ကိုပ်ကၠာတေံ၊ တ္ၚဲ ဝါလ်တေမာရ် ဝွံ နွံကဵု အရေးပါမှု ဗွဲမသၠုင် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမၞိဟ် ဒိန်မက်ရ။ စနူ မစၟတ်သမ္တီ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၂ တုဲ၊ တ္ၚဲ ဂျောန် ၁၅ ဂှ် နဒဒှ် တ္ၚဲကၟာတ်ဘာ မွဲ (School holiday) ဂှ် အလဵုအသဳ ပရေင်ပညာ ဒိန်မက် စၟတ်သမ္တီလဝ် သွက် ကွးဘာတအ်ရ။ 

ကွးဘာတအ် ကလိဂွံ အခေါင် ဇူဘာ တ္ၚဲကဝက် ဟွံသေင်မ္ဂး မွဲတ္ၚဲပေင်ပေင်တုဲ ညးတအ် ဒးပါဝင် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်လှ်ေဒယှ်ေ၊ ပရေင်ထ္ၜးဆန္ဒ ဍုက်ဍေက် ကေုာံ ပရေင်တေင်အလာံ တအ်ရ။ ဆဂး၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၈ ဂှ်၊ အလဵုအသဳ ဒိန်မက် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် သွက်ဂွံ ပလီုထောအ် အခေါင်ကၟာတ်ဘာ ပ္ဍဲတ္ၚဲဏအ် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ သၞောတ် ပရေင်ပညာ ကေုာံ သၞောတ် တ္ၚဲကၟာတ်ရုံးရ။ ၜိုန်ဂှ်ကီုလေဝ်၊ အခိုက် တေင်အလာံ ပ္ဍဲဘာတအ်ဂှ် ဆက်သှ်ေဒၟံင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Ostergard |first=Uffe |title=Peasants and Danes: The Danish National Identity and Political Culture |journal=Comparative Studies in Society and History |year=1992 |volume=34 |issue=1 |pages=3-27}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ တ္ၚဲကလေၚ်ကောံ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၀ (Reunification Day in 1920) ==
[[File:Genforeningen_1920_-_afstemningsplakat.jpg|thumb|left|200px|ပဝ်သတာ ပရေင်စုတ်မာဲ (Plebiscite poster) သွက်ဂွံ ကလေင်ပံင်ကောံ ဒေသ သောန်နာယူလာန် ကု ဍုင်ဒိန်မက် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၀။]]
ပါဲနူ ဒဏ္ဍရဳ အလာံတုဲ၊ ဂျောန် ၁၅ ဝွံ သီုဒှ် တ္ၚဲ မစၟတ်သမ္တီလဝ် '''တ္ၚဲကလေင်ကောံ''' (Genforeningsdag) သွက် ဒေသ ဒကုတ် သောန်နာယူလာန် (Sønderjylland) ဟွံသေင်မ္ဂး သၠေတ်သဝေတ် သၟဝ်ကျာ (Nordslesvig) ရ။

ကိုပ်ကၠာတေံ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၆၄ ဂှ်၊ ဒိန်မက် ကျအာ ပၞာန် ကု ပရတ်ရှာ (Prussia - ဂျာမနဳ) တုဲ ဒးပအပ်လဝ် ဒေသ သောန်နာယူလာန် ရ။ ဆဂး ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးကဝ် ပထမ (World War I) တုဲ၊ အတိုင် ကသုက် ဗာသာဲ (Treaty of Versailles) မ္ဂး ကဵုလဝ် အခေါင် ကု ကောန်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲဒေသဂှ် ညံင်ဂွံ ဖျေဟ် ဆန္ဒမာဲ (Plebiscite) သွက်ဂွံ ရုဲစှ် မံင် သၟဝ် ဂျာမနဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒိန်မက် ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Grell |first=Ole Peter |title=The Scandinavian Reformation |year=1995 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521441629}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ပွိုင်ရုဲမာဲ ဒေသသၟဝ်ကျာ (Zone 1) ဂှ်၊ မၞိဟ် ၇၅% ပြင်င် စုတ်မာဲ သွက်ဂွံ ကလေင်လုပ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဒိန်မက် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ '''ဂျောန် ၁၅၊ သၞာံ ၁၉၂၀''' ဂှ်၊ ဒေသ သောန်နာယူလာန် ဝွံ နကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ ကလေင်ပံင်ကောံ (Reunified) စိုပ်ကၠုင် သၟဝ် ဍုင်ဒိန်မက် တုဲ၊ တ္ၚဲဏအ်ဝွံ ဒှ်ကၠုင် တ္ၚဲကလေင်ကောံ မစၟတ်သမ္တီလဝ် ပ္ဍဲ ဝင် ဍုင်ဒိန်မက် ရ။

== ၇။ ဨကရာဇ် ခရိတ်ယှာန် ဒသမ ကေုာံ ချေဟ်ဗတာၚ် (King Christian X and the White Horse) ==
[[File:Christian_X_rider_over_grænsen.jpg|thumb|right|250px|ဨကရာဇ် ခရိတ်ယှာန် ဒသမ ဍိုက်တတ်အာ ပယျဵု နကဵု ချေဟ်ဗတာင် ပ္ဍဲ ဂျူလာင် ၁၀၊ ၁၉၂၀ သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ပရေင်ကလေင်ကောံ။]]
ပရေင်ကလေင်ကောံဏအ်ဝွံ ဍိုက်ပေင်အာ နကဵု သဘင် မစိုတ်လုပ်စမွဲ မကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ '''၁၀ ဂျူလာင် ၁၉၂၀''' ရ။ ပ္ဍဲတ္ၚဲဂှ် ဨကရာဇ် ဒိန်မက် '''ခရိတ်ယှာန် ဒသမ''' (King Christian X) ဝွံ ဍိုက်ကၠုင် နကဵု ချေဟ်သာ်ဗတာင် (White horse) မွဲတုဲ ဍိုက်တတ်အာ ပယျဵု တြေံ (Kongebåen) မဒှ် ပယျဵု အကြာ ဒိန်မက် ကေုာံ ဂျာမနဳ ကိုပ်ကၠာ သၞာံ ၁၉၂၀ ဂှ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Barton |first=H. Arnold |title=Scandinavia in the Revolutionary Era: 1760-1815 |year=1986 |publisher=University of Minnesota Press |isbn=978-0816613922}}&lt;/ref&gt;

အတိုင် ဒဏ္ဍရဳ ဒေသမ္ဂး၊ ညးဍုင်ကွာန်တအ် ပတှ်ေလဝ် ဒဒှ်ရ &quot;ကာလ ဒေသ သောန်နာယူလာန် ကလေင်စိုပ် ဒိန်မက်မ္ဂး၊ ဨကရာဇ် ဒိန်မက် သ္ဍိုက်ကၠုင် နကဵု ချေဟ်ဗတာင်&quot; ရ။ ဨကရာဇ် ခရိတ်ယှာန် ဒသမ ဝွံ ပကဵု ညံင် ဒဏ္ဍရဳဂှ် ဂွံဒှ် ဍာံတုဲ ညး ဍိုက်ကၠုင် ချေဟ်ဗတာင် မၞုံယၟု &quot;Malgré Tout&quot; ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ညးသီု ယိုက်ပတိုန် ကောန်ၚာ်ဝုတ် ဍောတ်တ် မွဲ မၞုံယၟု ယိုဟ်ဟန်နာ မဟီု (Johanne Braren) စွံလ္တူ ချေဟ်ညးတုဲ အရာဏအ်ဝွံ ဒှ်ကၠုင် သင်္ကေတ မဒယှ်တမ္ညဝ်အိုတ် သွက် ပရေင်ကလေင်ကောံ (Genforeningen) ဍုင်ဒိန်မက် ရ။

== ၈။ သၚ်္ကေတ အလာံ ကေုာံ ပရေၚ်စိုတ်ဓါတ် ကောန်ဂကူ (Symbolism and National Identity) ==
တ္ၚဲ ဝါလ်တေမာရ် ကေုာံ အလာံ ဒေန်နေဗြောဂ် ဝွံ နွံကဵု ဒြဟတ် ဗွဲမဇၞော် လ္တူ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ကောန်ဂကူ (National Identity) ဂကူ ဒိန်မက် ရ။ အလာံ ဒေန်နေဗြောဂ် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ အလာံ သွက် အလဵုအသဳ ဟွံသေင်မ္ဂး သၟိင်တၠ သၟးရ၊ ဍေံဒှ် အလာံ ညးဍုင်ကွာန် (People's flag) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jenkins |first=Richard |title=Being Danish: Paradoxes of Identity in Everyday Life |year=2011 |publisher=Museum Tusculanum Press |isbn=978-8763526036}}&lt;/ref&gt;

ညးဒိန်မက်တအ် စကာ အလာံဏအ် ပ္ဍဲကဵု ဇၟာပ်ပ် ပရေင်ကတဵုဒှ် အဓိက ပ္ဍဲဘဝညးတအ် ညံင်ရဴ တ္ၚဲဒှ်မၞိဟ် (Birthdays)၊ တ္ၚဲမ္ၚဵုထပ်တဲ (Weddings)၊ ကေုာံ ပ္ဍဲအခိင် မတိုန် စိုပ် ဘာ ကေုာံ ရုင်ဂမၠိုင်ရ။ တ္ၚဲ ဂျောန် ၁၅ ဝွံ ပကဵု ညံင် ကောန်ဂကူ ဒိန်မက်တအ် ဂွံကလေင် ဗၞုဟ်သမ္တီလဝ် ဒဒှ်ရ ညးတအ် နွံကဵု ဝင် မဇၞော်လှဲလး ကေုာံ ပရေင်ကောံသၟဟ် မခိုင်ကၠိုက်ရ။

== ၉။ တ္ၚဲ ဝါလ်တေမာရ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် (Valdemar's Day in Modern Times) ==
လၟုဟ် ပ္ဍဲခေတ် တ္ၚဲဏအ်မ္ဂး၊ တ္ၚဲ ဝါလ်တေမာရ် ဝွံ ဒှ် တ္ၚဲတေင်အလာံ အလဵုအသဳ (Official flag-flying day) ပ္ဍဲ ဍုင်ဒိန်မက် ရ။ ဇၟာပ်ပ် ရုင်အလဵုအသဳ၊ ကွဳစက် အလဵုအသဳ (ဗာတ်သ်)၊ ကေုာံ သ္ၚိ ကောန်ဍုင်ကွာန်တအ် ဒးတေင် ပတိုန် အလာံ ဒေန်နေဗြောဂ် ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://denmark.dk/people-and-culture/the-danish-flag |title=The Danish flag |publisher=Ministry of Foreign Affairs of Denmark |access-date=2023-10-18 }}{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

ပါဲနူဂှ်တုဲ၊ ဂကောံ ဒိန်မက် (Danmarks-Samfundet) တအ်လေဝ် ဆက်ကၠောန်ဒၟံင် သဘင် သွံအလာံ ဍောတ်တ် ပ္ဍဲ လဒေါဝ်ဍုင် သွက်ဂွံ ဂၠာဲသြန်ဗွဝ် သွက် ကမၠောန် ပရဟိတ ကီုရ။ ပ္ဍဲဒေသ သောန်နာယူလာန် (Sønderjylland) ဂှ်၊ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ တ္ၚဲဏအ် ပိုဲစိုတ်လုပ်စ ဂၠိုင် ဟိုတ်နူကဵု မဒှ် သီု တ္ၚဲကလေင်ကောံ (Genforeningsdag) သွက် ဒေသညးတအ်ရ။ ကောန်ပၞာန် ဒိန်မက် တအ်လေဝ် မလေပ် ကၠောန် သဘင် ထ္ၜးဒြဟတ် ပၞာန် (Military parades) ပ္ဍဲကဵု ဍုင် ကဝ်ပေန်ဟေဂေန် (Copenhagen) ရ။

* **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=Fq2CjcJq3n8 ဝင် အလာံ ဒေန်နေဗြောဂ် ကေုာံ ပရေင်ကလေင်ကောံ သၞာံ ၁၉၂၀ (YouTube - Danish History)]

== ၁၀။ သရုပ် ကေုာံ လညာတ် အစာဝၚ် (Conclusion and Historical Perspectives) ==
သရုပ်မ္ဂး၊ တ္ၚဲ ဂျောန် ၁၅ (တ္ၚဲ ဝါလ်တေမာရ်) ဝွံ ဒှ် တ္ၚဲ မပံင်ကောံလဝ် ဒဏ္ဍရဳ ကေုာံ ဝင် မဍာံဇေတ် ၜါသာ် မကိစ္စဇၞော် သွက် ဂကူဒိန်မက် ရ။

လ္ပာ်မွဲဂှ်၊ ဒဏ္ဍရဳ အလာံ ဒတုံစှ်ေကၠုင် နူအကာသ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၂၁၉ ဂှ် ၜိုန်ရ အစာဝင်တအ် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ဒှ်ဆ ဒဏ္ဍရဳ မဖန်ဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ ခေတ် ၁၆ ဗွဝ်ကၠံ ကီုလေဝ်၊ ဍေံဒှ်လဝ် သင်္ကေတ မပကဵု ညံင် ဂကူဒိန်မက် ဂွံဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ခိုင်ကၠိုက်ရ။ လ္ပာ်မွဲပၠန်ဂှ်၊ ပရေင်ကလေင်ကောံ သောန်နာယူလာန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၀ ဂှ် ဒှ် ဝင် မဍာံဇေတ် မထ္ၜးကဵု ပရေင်အံင်ဇၞး နကဵု ဆန္ဒမာဲ ဒဳမဝ်ကရေသဳ မဟွံဒးစကာ လွဟ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Thiedecke |first=Johnny |title=Genforeningen 1920 |year=2020 |publisher=Pantheon |isbn=978-8790108922}}&lt;/ref&gt; 

ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ တ္ၚဲ ဝါလ်တေမာရ် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ တ္ၚဲ မဗၞုဟ်သမ္တီ ဝင် သၟးရ၊ ဍေံဒှ် တ္ၚဲ မထ္ၜးကဵု ပရေင်ဆာန်ဂကူ ကေုာံ စိုတ်ဓါတ် ကောန်ဍုင် ဒိန်မက် သီုဖအိုတ် ရ။

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Evans&quot;&gt;{{cite book |last=Evans |first=Andrew |title=Denmark |year=2019 |publisher=Bradt Travel Guides |isbn=978-1784776100}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Jespersen&quot;&gt;{{cite book |last=Jespersen |first=Knud J.V. |title=A History of Denmark |year=2011 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0230273429}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Adriansen&quot;&gt;{{cite book |last=Adriansen |first=Inge |title=Nationale symboler i Det Danske Rige |year=2003 |publisher=Museum Tusculanum Press |isbn=978-8772897943}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Lind&quot;&gt;{{cite book |last=Lind |first=John H. |title=Danske korstog: krig og mission i Østersøen |year=2004 |publisher=Høst &amp; Søn |isbn=978-8714298044}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;DanmarksSamfundet&quot;&gt;{{cite web |url=https://danmarks-samfundet.dk/valdemarsdag/ |title=Valdemarsdag |publisher=Danmarks-Samfundet |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Kjaer&quot;&gt;{{cite book |last=Kjær |first=Lars |title=Valdemar Sejr |year=2020 |publisher=Gads Forlag |isbn=978-8712059340}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ostergard&quot;&gt;{{cite journal |last=Ostergard |first=Uffe |title=Peasants and Danes: The Danish National Identity and Political Culture |journal=Comparative Studies in Society and History |year=1992 |volume=34 |issue=1 |pages=3-27}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Grell&quot;&gt;{{cite book |last=Grell |first=Ole Peter |title=The Scandinavian Reformation |year=1995 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521441629}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Barton&quot;&gt;{{cite book |last=Barton |first=H. Arnold |title=Scandinavia in the Revolutionary Era: 1760-1815 |year=1986 |publisher=University of Minnesota Press |isbn=978-0816613922}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Jenkins&quot;&gt;{{cite book |last=Jenkins |first=Richard |title=Being Danish: Paradoxes of Identity in Everyday Life |year=2011 |publisher=Museum Tusculanum Press |isbn=978-8763526036}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;DenmarkDK&quot;&gt;{{cite web |url=https://denmark.dk/people-and-culture/the-danish-flag |title=The Danish flag |publisher=Ministry of Foreign Affairs of Denmark |access-date=2023-10-18 }}{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Thiedecke&quot;&gt;{{cite book |last=Thiedecke |first=Johnny |title=Genforeningen 1920 |year=2020 |publisher=Pantheon |isbn=978-8790108922}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Navbox
| name       = ဝင် ဒိန်မက် ကေုာံ သဘင်
| title      = ဝင် ကေုာံ သဘင် အလဵုအသဳ ဍုင် [[ဒိန်မက်]] (Denmark)
| listclass  = hlist
| group1     = သဘင် အလဵုအသဳ ကေုာံ အလာံ
| list1      = 
* [[တ္ၚဲ ဝါလ်တေမာရ်]] (Valdemarsdag)
* [[ဒေန်နေဗြောဂ်]] (Dannebrog)
* [[တ္ၚဲကလေင်ကောံ ဒိန်မက်]] (Genforeningsdag)
| group2     = မၞိဟ် အဓိက ပ္ဍဲ ဝင်
| list2      = 
* [[ဨကရာဇ် ဝါလ်တေမာရ် မရနုက်ကဵု ၜါ]] (Valdemar II)
* [[ဨကရာဇ် ခရိတ်ယှာန် ဒသမ]] (Christian X)
| group3     = ဒေသ ကေုာံ ပေါဲဗတိုက်
| list3      = 
* [[သောန်နာယူလာန်]] (Sønderjylland)
* [[သၠေတ်သဝေတ်]] (Schleswig)
* [[ပေါဲဗတိုက် လေန်ဒါနိသ္သေ]] (Battle of Lyndanisse)
}}

[[Category:တ္ၚဲ ဝါလ်တေမာရ်]]
[[Category:သဘင် ဍုင်ဒိန်မက်]]
[[Category:ဝင် ဍုင်ဒိန်မက်]]
[[Category:၁၉၂၀ ပ္ဍဲ ဍုင်ဒိန်မက်]]
[[Category:အလာံဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>8wjaoannhcigk919n0vwuhqkr06th8g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မာရဝိဇယ ဗုဒ္ဓပဋိမာရုပ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6511</id>
    <revision>
      <id>55624</id>
      <parentid>54996</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T01:48:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>55624</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27594" sha1="s15svqz625qst6lblgdp120t04hhb1n" xml:space="preserve">{{Infobox religious building
| name                  = မာရဝိဇယ ဗုဒ္ဓပဋိမာရုပ်
| native_name           = မာရဝိဇယဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်
| image                 =
| image_size         = 
| alt                   = 
| caption               = 
| map_type              = ဗၟာ
| map_size              = 
| map_alt               = 
| map_caption           = 
| location              = နေပျဳဒဝ်
| coordinates           = {{coord|19.700954926140046|96.05990090948225|display=inline,title}}
| religious_affiliation = ဗုဒ္ဓဘာသာ
| sect                  = ထေရဝါဒ
| deity                 = 
| region                = ဒေသသဟရး
| country               = သဟရး ဗၟာ
| functional_status     = 
| website               = maravizaya.com
| founded_by         = [[ကံင်သဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင်]]
| year_completed        = 
| length                = {{convert|81|ft}}
| materials             = တၟအ်ထၜိုဟ်ဍာ်
}}

'''မာရဝိဇယ ဗုဒ္ဓပဋိမာရုပ်''' (Māravijaya Buddha, မာရဝိဇယဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်) ဂှ် ဒှ် ကျာ်ထၜိုဟ်ဍာ် မနွံသမၠုင် ၈၁ ပေ (၂၅ မဳတာ) မကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲဥဒျာန်ဗုဒ္ဓ မနွံ ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်ဒက္ခိဏသဳရိ၊ နေပျဳဒဝ် ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-02-14 |title=Part 4 Of Maravijaya Buddha Image Conveyed Onto Jewelled Throne Successfully |url=https://www.gnlm.com.mm/part-4-of-maravijaya-buddha-image-conveyed-onto-jewelled-throne-successfully/ |access-date=2023-03-31 |website=Global New Light Of Myanmar |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ကျာ်ထၜိုဟ်ဍာ်ဝွံ ဒှ်ပဋိမာရုပ် နကဵု ဘူမိဖဿမုဒြာ တုဲ ဒှ်ရုပ်ကျာ် မကၠောန်လဝ် နကဵု တၟအ်ထၜိုဟ်ဍာ် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိဝွံရ။ &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-04-26 |title=The Tatmadaw's Buddhism |url=https://insightmyanmar.org/burmadhammablog/2021/4/6/the-tatmadaws-buddhism |access-date=2023-03-31 |website=Insight Myanmar |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ကျာ်ထၜိုဟ်ဍာ်ဝွံ နွံလျိုင် ၂,၁၀၀ တာန်၊ တၟအ်ထၜိုဟ်ဍာ်ဂှ် ကေတ်နင် နူကဵု သဂျေန်၊ ဗဒါဲမာန္တလေ။&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2023-02-13 |title=Auspicious Ceremony to Convey 4th Part of Maravijaya Buddha Image on Top of Jewelled Throne Held |work=Info Sheet |url=https://infosheet.org/node/4214 }}{{Dead link|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-11-13 |title=Carving Of Maravijaya Buddha Image Which Would Be The Highest Stone Sculptured Buddha Image In The World And Plans To Build It Explained |url=https://www.gnlm.com.mm/carving-of-maravijaya-buddha-image-which-would-be-the-highest-stone-sculptured-buddha-image-in-the-world-and-plans-to-build-it-explained/ |access-date=2023-03-31 |website=Global New Light Of Myanmar |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ကမၠောန်စမြိုင်ကျာ်ဝွံ အိုတ်သီုဂှ် နကဵု [[ပၞာန်သီအဝဵု ဍုင်ဗၟာ ၂၀၂၁|အလဵုအသဳပၞာန်]] ကေတ်တာလျိုင်တုဲ ကၠောန်လဝ်ရ။&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |date=2021-05-12 |title=Myanmar junta goes big on giant Buddha statue in midst of crisis |url=https://asia.nikkei.com/Spotlight/Myanmar-Crisis/Myanmar-junta-goes-big-on-giant-Buddha-statue-in-midst-of-crisis |access-date=2023-03-31 |website=Nikkei Asia |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ဥဒျာန်ဗုဒ္ဓဂှ် ပါဲနူ မာရဝိဇယဗုဒ္ဓပဋိမာရုပ် ဇၞော်ဂှ်တုဲ စေတဳရုင်လိက်တၟအ်ပိဋကတ် မချူလဝ် နကဵု အက္ခရ်မန်ဗၟာ ကေုာံ အက္ခရ်ရဝ်မာန် သီုဖအိုတ် ၇၂၉ တၞုင်လေဝ် နွံကီုရ။ ကမၠောန်ပ္တန်ကျာ်ဝွံ နကဵု ကံင်သဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင် သၞာံ ၂၀၂၁ ဂိတုဨပြဳ ၂၅ ဂှ် ကၠောန်သဘင်ဖျေဟ်ရိုဟ်ကၞက်&lt;ref name=min&gt;{{cite news|author=&lt;!--not stated--&gt;|date=2021-04-25|title=“မာရဝိဇယ” ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်မြတ်ကြီး ရတနာအုတ်မြစ်တော်စီ မဟာမင်္ဂလာအခမ်းအနားနှင့် ဆင်းတုတော်အပိုင်း(၂)နှင့် (၃)တို့ကို ကြိုဆို ပူဇော်ခြင်း မဟာမင်္ဂလာ အခမ်းအနားကျင်းပ|url=https://www.seniorgeneralminaunghlaing.com.mm/25387/%E1%80%99%E1%80%AC%E1%80%9B%E1%80%9D%E1%80%AD%E1%80%87%E1%80%9A-%E1%80%97%E1%80%AF%E1%80%92%E1%80%B9%E1%80%93%E1%80%9B%E1%80%AF%E1%80%95%E1%80%BA%E1%80%95%E1%80%BD%E1%80%AC%E1%80%B8/|work=|location=|access-date=2023–07-28|accessdate=2023-07-28|archivedate=2023-07-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230728103302/https://www.seniorgeneralminaunghlaing.com.mm/25387/%E1%80%99%E1%80%AC%E1%80%9B%E1%80%9D%E1%80%AD%E1%80%87%E1%80%9A-%E1%80%97%E1%80%AF%E1%80%92%E1%80%B9%E1%80%93%E1%80%9B%E1%80%AF%E1%80%95%E1%80%BA%E1%80%95%E1%80%BD%E1%80%AC%E1%80%B8/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=99:&gt;{{cite news|author=&lt;!--not stated--&gt;|date=2022-05-14|title=မာရဝိဇယ ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်မြတ်ကြီး ဗုဒ္ဓဥယျာဉ် ဝတ္ထုကံတော်၊ ဆဋ္ဌသင်္ဂါယနာမူပိဋကတ် ကျောက်စာတော်များ စတင်ရေးထိုးပူဇော်ခြင်း မဟာမင်္ဂလာ အခမ်းအနားကျင်းပ|url=https://www.mdn.gov.mm/my/maarwijy-buddhruppaatteaamttkii-buddhuyaany-wttthukntteaa-chtttthsnggynaamuupittktt|work=|location=|access-date=2023–07-28|accessdate=2023-07-28|archivedate=2023-07-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230728104846/https://www.mdn.gov.mm/my/maarwijy-buddhruppaatteaamttkii-buddhuyaany-wttthukntteaa-chtttthsnggynaamuupittktt}}&lt;/ref&gt; စကၠောန်ကၠုင်တုဲ ဂိတုအဝ်ဂေတ် ၁၊ ၂၀၂၃ ဂှ် အာစိုပ်ဒတုဲ ကၠောန်သဘင်ပံက်ကျာ်ဂှ်ရ။

တင်ရန်တၟအ် မဂွံပ္တန်ကျာ်ဏအ်ဂှ် နကဵု ပဓါနဒါယကာ ဥက္ကဋ္ဌ ကံင်သဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင်၊ သကိုပ်ဂဥုပ်ဗိုလ်ဇၞော်မေန်အံင်လှာင် ပသောင်ကလးလဝ် (၁) ဂၠးတိညံင်ဂွံတီ ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ ဇၞော်မောဝ်ဒၟံင်ဖိုဟ်၊ (၂) ညံင်ဍုင်ကွာန် ဂွံၜိုဟ်သြိုဟ်၊ (၃) ညးဍုင်ကွာန် အပ္ဍဲဍုင် မ္ၚးဍုင် ကၠုင်ဗဵုလ္ၚောဝ် ကျာ်ဝွံတုဲ ဒေသဂှ် မၞိဟ်ဂွံအာကၠုင်ဂၠိုင်တုဲ ဒေသ ဂွံဇၞော်မောဝ် (၄) ဂွံဒှ် အထံက်အရီု ပရေင်ဇၞော်မောဝ်ဍုင်တအ်ရ။&lt;ref name=vk&gt;{{Cite web |date=2023 |title=ရုပ်ပွားတော်ဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |url=https://www.maravizaya.com/ |access-date=2023-07-28 |website=မာရဝိဇယ ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော် |language=မြန်မာ |accessdate=2023-07-28 |archivedate=2023-07-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230724055457/https://maravizaya.com/ }}&lt;/ref&gt;

== ဗၞတ်ဗ္ၜတ်ဂမၠိုင် ==
=== အရှာမ်ဥဒျာန်ဗုဒ္ဓ ===
ဥဒျာန်ဗုဒ္ဓဂှ် နွံသမၠဲ ၂၅၅ ဨက။

=== မာရဝိဇယ ဗုဒ္ဓပဋိမာရုပ်===
ကျာ်ထၜိုဟ်ဍာ်ဝွံ ဒှ်ကျာ်ထဝါဲ သမၠုင်ကျာ်သီုဖအိုတ် နွံ ၆၃ ပေ၊ သမၠုင် သၞာဒကှ် နွံ ၆ ပေ၊ သမၠုင်ပၞင် နွံ ၁၂ ပေ၊ သီုဖအိုတ် နွံ ၈၁ ပေ ရ။ လျိုင်ပဋိမာရုပ်ဂှ် နွံ၁၇၈၂ တာန်၊ လျိုင်သၞာဒကှ် ကေုာံ ပၞင် နွံ ၃၅၁၀ တာန်၊ သီုဖအိုတ် နွံလျိုင် ၅၂၉၂ တာန်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023 |title=ရုပ်ပွားတော်ဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |url=https://www.maravizaya.com/ |access-date=2023-07-28 |website=မာရဝိဇယ ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော် |language=မြန်မာ |accessdate=2023-07-28 |archivedate=2023-07-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230724055457/https://maravizaya.com/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=vk/&gt;

=== စေတဳတိုင်တၟအ်ပိဋကတ် ===
ပ္ဍဲဥဒျာန်ဗုဒ္ဓဂှ် သီုဖအိုတ် နွံစေတဳ တိုင်တၟအ်ပိဋကတ် ၇၂၉ တၞုင်။ စေတဳလဒေါဝ် မချူလဝ် ပရူဝင်ဥဒျာန်ဏအ်ဂှ် နွံဇမၠိင် ၂၁ ပေ၊ အနာံ ၂၁ ပေ၊ သမၠုင် ၂၇ ပေ။ စေတဳသၟေဟ်တအ်ဂှ် နွံ ဇမၠိင် ၁၂ ပေ၊ အနာံ ၁၂ ပေ၊ သမၠုင် ၁၈ ပေ။ တိုင်တၟအ်တအ်ဂှ် နွံ ဇမၠိင် ၄၅ ၝောအ်တဲ၊ သမၠုင် ၆ ပေ ၃ ၝောအ်တဲ၊ သတီု ၇,၂ ၝောအ်တဲ။ လိက်ပိဋကတ်တအ်ဂှ် ချူလဝ် အတိုင်မူ ဆဋ္ဌသင်္ဂါယန။&lt;ref name=99:/&gt; စေတဳတိုင်တၟအ်မွဲတၞုင်မ္ဂး အိုတ်သြန်က္သာပ်ဗၟာ၂၇၉ ကိုဋ်။&lt;ref&gt;{{cite news |author=&lt;!--not stated--&gt; |date=2021-12-2 |title=“မာရဝိဇယ” ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်မြတ်ကြီး တည်ထားကိုးကွယ်မည့် ဗုဒ္ဓဥယျာဉ်တော် အတွင်း ပိဋကတ်သုံးပုံပါဠိတော် အဋ္ဌကထာ ဋီကာ ကျမ်းစာများ ရေးထိုးပူဇော်ထား သည့် ကျောက်စာချပ်များကိုလည်း စိုက်ထူပူဇော်သွားမည်ဖြစ်|url=https://cincds.gov.mm/node/15583?d=1|work= |location= |access-date=2023–07-28}}&lt;/ref&gt;

== ဝင် ==
=== တၟအ် နူဒဵုသဂျေန် ===
တၟအ်ထၜိုဟ်ဍာ်ဂှ် နူကဵု ကမ္မဏဳ Angelo Mining Co. Ltd. ဦးအောင်ခိုင်သန်း ကဵုလဝ်ဒါန် ကု Shwe Foundation နူသၞာံ ၂၀၁၃ ဂိတုမေ တေအ်ရ။&lt;ref name=vk/&gt; Shwe Foundation ဒှ် ဖံင်ဒေရှေန် သၟိင်ဍုင် အလဵုအသဳပၞာန် (တြေံ) ဂဥုပ်ဗိုလ်တာန်ယှိုဲ (သန်းရွှေ)။ သၞာံ ၂၀၁၇ လပါ်အိုတ် ဂှ် နကဵု ညးဇမၞော်အလဵုအသဳပၞာန် ဂဥုပ်ဗိုလ်သန်းရွှေ ပ္အပ်ကဵု တာလျိုင် ကုဒပ်ပၞာန်ဗၟာ သွက်ဂွံ ပကမ္မကထ ပ္ဍဲကမၠောန်ပ္တန်ဥဒျာန်ဗုဒ္ဓ ကေုာံ ပ္တန်ကျာ်ပဋိမာရုပ် ဝွံရ။ 

သၞာံ ၂၀၁၈ ဂိတုမေ ဂှ် နကဵု ဒပ်ပၞာန် ဗလးကဵု တၠပညာလပါ်တၟအ်တအ် စၟဳစၟတ်တုဲ သၞာံဂှ် ဂိတုအံက်တဝ်ဗါဂှ် စၜံက်ခါဲတၟအ်ဂှ်ရ။ တၟအ်ဂှ် တေဟ်ကုတ်တုဲ သၞာံ ၂၀၁၉ ဂိတုမာတ်ဂှ် က္လိဂွံ တၟအ်ဇမၞော်မွဲ မနွံ သမၠုင် ၆၅ ပေ၊ အနာံ ၅၄ ပေ၊ သတီု ၂၀ ပေ၊ မနွံလျိုင် ၜိုတ် ၃၇၀၀ တာန်၊ မဒှ်တၟအ် ကဆံင်A ။&lt;ref&gt;{{cite news |author=&lt;!--not stated--&gt; |date=2023-06-30 |title=မာရဝိဇယဗုဒ္ဓ ရုပ်ပွားတော်မြတ်ကြီး တည်ဆောက်ပြီးစီးမှုအခြေအနေများ ရှင်းလင်းပြသခြင်း အခမ်းအနားပြုလုပ်ခဲ့ပြီး စီးပွားရေးလုပ်ငန်းရှင်များနှင့် အလှူရှင်များက ကျပ် ၁၆ ဘီလျံကျော်လှူဒါန်း|url=https://news-eleven.com/article/250243|work=Eleven Media Group Co., Ltd. |location= |access-date=2023–07-28}}&lt;/ref&gt; သွက်ပၞင်ဂှ် နွံပၟိက်ဒၟံင်တၟအ်တၟိတုဲ သၞာံ ၂၀၂၀ ဂှ် ဆက်ဂၠာဲတၟအ်တၟအ်ပၠန်ရ။ 

တၟအ်မနွံလျိုင် ၜိုတ် ၃,၇၀၀ ဂှ် အတိုန်ဂှ် ကေတ်နင်မ္ဂး လျိုင်ဇြိုင်လောန်အာ၊ ဂၠံင်ဂမၠိုင် ဒုင်ဟွံမာန်တုဲ တၟအ်ဂှ် ဒးကရေက်ထောအ် ပန်ကရေက်ရ။ ကရေက်တုဲ တၟအ်ပန်ကရေက် သွက်ပဋိမာရုပ်ဂှ် နွံလျိုင် ၃,၁၅၀ တာန်၊ တၟအ်မသုန်ကရေက် သွက်ပၞင် ဂှ်နွံလျိုင် ၂,၉၃၄ တာန်၊ တၟအ်ပစ္စယ် (the seserved parts) သီုဖအိုတ် နွံလျိုင် ၂,၀၇၄ တာန်၊ သီုဖအိုတ် တၟအ်လျိုင်  ၈,၁၅၈ တာန်။ 

နူဒဵုသကျေန် ဂွံစိုပ် ၜဳဨရာဝတဳဂှ် ဒးၜံက်မြံင် ပါင် ၁၂၀ ပေ၊ ဇမျိုင် ၉၀ ပေ၊ ဇမၠိင် ၄,၅၈၃ ပေ။ နူဂှ် ဒဵုသကျေန် ဂွံစိုပ် သၞေဟ်ဆီမီးခုံ မနွံ ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်မျေန်ချာန် (မြင်းခြံ) ဂှ် ဒးဖ္ဍိုက်နင် နကဵုတရဴဍာ် ၈၈ တိုင် ကဵု ၅ ဖာလုံ၊ နူသၞေဟ်ဆီမီးခုံ ဂွံစိုပ် နေပျဳဒဝ်ဂှ် နကဵုတရဴတိုက် ၁၈၉ တိုင်။ ပ္ဍဲတရဴဍာ်ဂှ် ဒးဖ္ဍိုက်နင် သီုဖအိုတ် ၉ လတုန်။ ပ္ဍဲတရဴတိုက်ဂှ် ဒးမင်အခိင်ကညင်တုဲ ဟိန်မမင်ဒၟံင်ဂှ် ကလေင်တေဟ် ဖျေဟ်ဗီုပြင်ဂမၠိုင်တုဲ လျိုင်တၟအ်ဂှ် ဒှ်အာ ၇,၆၄၂ တာန်၊ သီုဖအိုတ် နကဵု Modular Trailer ဒးဖ္ဍိုက်နင် ၇ လတုန်ရ။ တၟအ်သီုဖအိုတ်ဂှ် စိုပ်နေပျဳဒဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၁ ဂိတုဇာန္နဝါရဳ ၂၅ ဂှ်ရ။&lt;ref name=9:9/&gt;&lt;ref name=vk/&gt;

=== ဒတန် ===
ဥဒျာန်ဗုဒ္ဓ မနွံသမၠဲ ၂၅၅ ဨက ဝွံ နွံ ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်ဒဏ္ခိဏသဳရိ၊ နေပျဳဒဝ်။ သၞာံ ၂၀၂၁ ဂိတုဨပြဳ ၂၅ ဂှ် ကၠောန်သဘင်ဖျေဟ်ရိုဟ်ကၞက်ရ။ ညးမဒှ်ပဓါန ဒါယကာ ဥက္ကဋ္ဌ [[ကံင်သဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင်]]၊ သကိုပ်ဂဥုပ်ဗိုလ်ဇၞော်မေန်အံင်လှာင် ဖျေဟ်လိက်တၟအ် ကေုာံ ဍိုန်ရတ်ဂမၠိုင်ရ။ ပ္ဍဲသဘင်ကၞာဂှ် အစာတၠ ဂဥုပ်ဂိုဏ်ဂမၠိုင် ကေုာံ ဂကောံသၟိင်တၠ အလဵုအသဳပၞာန်ဂမၠိုင် တိုန်စိုပ်လဝ်ရ။&lt;ref name=min/&gt; 

ဒၞာဲမစွံ ကျာ်ဂှ် ဂွံဒုင်လျိုင်မာန်တုဲ ၜုင်ခဒုင်လဝ် နကဵု စက်တုဲ ဒၞာဲ ကျာ်ထၜိုဟ်ဍာ်မနွံဂှ် လျိုင် စဵုကဵု ၂၀,၀၀၀ တာန် ဒုင်မာန်ရ။၊ တုဲပၠန် ညံင်ဂွံ ဒုင်ဘဲဒဏ်သဘာဝ မာန် ကသဳတိမ္ဂး စဵုကဵု ရေစ်ချ်တာစကေ Earthquake Magnitude 8.7, 8.8၊ လဗိုတ်ကျာမ္ဂး စဵုကဵု အသိင် မွဲနာဍဳ ၁၂၀ တိုင် (120 Mph)၊ ဘဲဒဂဵုတးတအ်လေဝ် ဖန်ဇန် ပလေဝ်ဒုင်လဝ်ကီုရ။ &lt;ref name=9:9&gt;{{cite news |author=ဘကြီးကောင်း |date=2023-07-25 |title=ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ ညွတ်တွားပူဇော်ဖူးမြော် ကြည်ညိုကြရမည့် မာရဝိဇယဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်မြတ်ကြီး|url=https://www.moi.gov.mm/article/41964|work=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်အစိုးရ ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန |location= |access-date=2023–07-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=vk/&gt;

=== မာရဝိဇယ ဗုဒ္ဓပဋိမာရုပ် ===
ကျာ်ထၜိုဟ်ဍာ်မာရဝိဇယဂှ် ဒှ်ရုပ်ဗီုပြင် ခေတ်ရတနာပုံ (အင်ဝ) မကၠောန်ပုတ်လဝ် နကဵု စက် CNC Machine ရ။ ကျာ်ဂှ် သီုဖအိုတ် ပါ်လဝ်ပန်ဒကုတ်၊ ဒကုတ်သၟဝ် ပၞင်ဂှ်မွဲဒကုတ်၊ ပၞးၜါလပါ်ဂှ် ၜါဒကုတ်၊ နူက္ဍိပ် ကေုာံ ၝောအ်ဇကုဂှ် မွဲဒကုတ်။ ရုပ်က နူ ဇာန္နဝါရဳ ၂၆ စလ္ဇံက်ဖျေဟ်ဒၟံင်တုဲ ဇာန္နဝါရဳ ၃၁ ဂှ် အာစိုပ်ဒတုဲအိုတ်တုဲ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၁၊ ၂၀၂၃ ဂှ် ကၠောန်သဘင်ကၞာမဟာမင်္ဂလလ္ဇုဲကျာ်တုဲရ။&lt;ref name=vk/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |author=&lt;!--not stated--&gt; |date=2023-06-30 |title=မာရဝိဇယ ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်မြတ်ကြီး၏ ဆင်းတုတော် အပိုင်း(၄)အား ရတနာပလ္လင်တော်ထက်သို့ ပင့်ဆောင်ပူဇော်ခြင်း မဟာမင်္ဂလာအခမ်းအနား ကျင်းပပြုလုပ် |url=https://myanmar.gov.mm/news-media/news/latest-news/-/asset_publisher/idasset354/content/%25E1%2580%2599%25E1%2580%25AC%25E1%2580%259B%25E1%2580%259D%25E1%2580%25AD%25E1%2580%2587%25E1%2580%259A-%25E1%2580%2597%25E1%2580%25AF%25E1%2580%2592%25E1%2580%25B9%25E1%2580%2593%25E1%2580%259B%25E1%2580%25AF%25E1%2580%2595%25E1%2580%25BA%25E-11 |work=Myanmar National Portal |location= |access-date=2023–07-28 |accessdate=2023-07-28 |archivedate=2023-07-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230728120338/https://myanmar.gov.mm/news-media/news/latest-news/-/asset_publisher/idasset354/content/%25E1%2580%2599%25E1%2580%25AC%25E1%2580%259B%25E1%2580%259D%25E1%2580%25AD%25E1%2580%2587%25E1%2580%259A-%25E1%2580%2597%25E1%2580%25AF%25E1%2580%2592%25E1%2580%25B9%25E1%2580%2593%25E1%2580%259B%25E1%2580%25AF%25E1%2580%2595%25E1%2580%25BA%25E-11 }}&lt;/ref&gt;

=== စေတဳတိုင်တၟအ် ပိဋကတ် ===
ပ္ဍဲကဵု ဥဒျာန်ဗုဒ္ဓဂှ် သီုဖအိုတ် နွံ စေတဳတိုင်တၟအ် ၇၂၉ တၞုင်၊ စေတဳလဒေါဝ်ဂှ် ဒှ်စေတဳတၟအ်တိုင် ဝင်မဆေင်ကဵု ဥဒျာန်ဗုဒ္ဓဝွံတုဲ သၟေဟ်ဂှ် ဒှ်စေတဳတၟအ်တိုင်ပိဋကတ် အတိုင်မူဆဋ္ဌသင်္ဂါယန ရ။ တၟအ်တိုင်တအ်ဂှ် စတမ်နူ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂိတုမေ ၁၄ ဂှ် စပုတ် နကဵုစက်ရ။ တ္ၚဲမစပုတ်လိက်ဂှ် ကၠောန်သဘင်မဟာမင်္ဂလပွုတ်လိက်တၟအ်။ ပ္ဍဲသဘင်ဂှ်လေဝ် မှာထေရ်ဂဥုပ်ဂိုဏ်ဂမၠိုင် ကေုာံ ညးမဒှ် ပဓါနဒါယကာ ဥက္ကဋ္ဌ ကံင်သဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင် သကိုပ်ဂဥုပ်ဗိုလ်မေန်အံင်လှာင် ကေုာံ ညးတာလျိုင်ဇၞော်ဇၞော်ဂမၠိုင် တိုန်စိုပ်လဝ်ရ။ &lt;ref&gt;{{cite news |author=&lt;!--not stated--&gt; |date=2022-05-14 |title=မာရဝိဇယ ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်မြတ်ကြီး ဗုဒ္ဓဉယျာဉ် ဝတ္ထုကံတော်၊ ဆဋ္ဌသင်္ဂါယနာမူပိဋကတ်ကျောက်စာတော်များ စတင်ရေးထိုးပူဇော်ခြင်း မဟာမင်္ဂလာအခမ်းအနားကျင်းပ|url=https://cincds.gov.mm/node/17753?d=1|work=Office of the Commander-in-chief of Defence Services |location= |access-date=2023–07-28}}&lt;/ref&gt; ဝိနယ် ၅ ကၞပ်ဂှ် စေတဳရုင်လိက်တၟအ် ၉၆ ရုင် (တၟအ်တိုင် ၁၉၂ တိုင်)၊ နူရုင်စၟတ် ၁ စဵုကဵု ၉၆။ အဘိဓရ် ၇ ကၞပ်ဂှ် စေတဳရုင်လိက်တၟအ် ၂၁၆ ရုင် (တၟအ်တိုင် ၄၃၂ တိုင်)၊ ရုင်လိက်တၟအ် နူစၟတ် ၉၇ စဵုကဵု ၃၁၂။ သုတ် ၅ ကၞပ်ဂှ် စေတဳရုင်လိက်တၟအ် သီုဖအိုတ် ၄၀၈ ရုင် (လိက်တၟအ် ၈၁၆ တိုင်)၊ ရုင်လိက်တၟအ် နူစၟတ် ၃၁၃ စဵုကဵု ၇၂၀။ သီုဖအိုတ် လိက်တၟအ် ပိဋကတ်သၟးဂှ် နွံ ၇၂၀ ရုင် လိက်တၟအ် နွံ ၁၄၄၀ တိုင်။ သၟေဟ် ၉ ရုင်ဂှ် ဒှ်ဝင်ပရူဥဒျာန်ဗုဒ္ဓ ကေုာံ မာရဝိဇယဗုဒ္ဓပဋိမာရုပ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-09-01 |title=မာရဝိဇယ ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်မြတ်ကြီး တည်ဆောက်ပူဇော်ခြင်းလုပ်ငန်းများအတွက် အလှူတော်ငွေထည့်ဝင်လှူဒါန်းခြင်း |url=https://constitutionaltribunal.gov.mm/my/node/1206 |access-date=2023-03-31 |website=နိုင်ငံတော်ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာခုံရုံး |language=မြန်မာ |accessdate=2023-07-28 |archivedate=2023-07-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230728133139/https://constitutionaltribunal.gov.mm/my/node/1206 }}&lt;/ref&gt;

=== သဘင်ဗုသစ် ===
သၞာံ ၂၀၂၃ ဂိတုအဝ်ဂေတ် ၁ ဂှ် ကၠောန်သဘင်ဗုသစ်ကျာ်၊ အခိင်နူဂယးဂှ် ပ္တိုန် ဗုဒ္ဓာဘိသေကနေကဇာ မာရဝိဇယ ဗုဒ္ဓပဋိမာရုပ်။ နကဵု အလဵုအသဳပၞာန် နိမန်လဝ် လကျာ် ၉၀၀ ဇကု၊ နူကဵု ဍုင်ကမ္ဗောဒဳယာဂှ် ၆ ဇကု၊ နူဍုင်သေံဂှ် ၁၁ ဇကု၊ နူဍုင်နဳပဝ်ဂှ် ၁၀ ဇကု၊ နူဝဳဏာမ်ဂှ် ၁၁ ဇကု၊ နူဘင်္ဂလာဒေသ် ဂှ် ၁၀ ဇကု၊ နူလဴဂှ် ၆ ဇကု၊ နူသဳရိလင်္ကာဂှ် ၁၁ ဇကု၊ နူအိန္ဒိယဂှ် ၅ ဇကု သၟေဟ်နူဂှ် လကျာ် နူဍုင်ဗၟာဖအိုတ်ရ။  တုဲဂှ် ကၠောန်သဘင်စရိုဟ်ဍာ် စေတဳရုင်တၟအ်တိုင်ပိဋကတ်ဂမၠိုင်ရ။ &lt;ref&gt;{{cite news |author=&lt;!--not stated--&gt; |date=2023-08-01 |title=မာရဝိဇယ ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်မြတ်ကြီးအား ပြည် တွင်း/ပြည်ပမှ ဆရာတော် ၉၀၀ ပါးက ဗုဒ္ဓါဘိသေကအနေကဇာတင်တော်မူ|url=https://www.popularmyanmar.com/?p=123288|work=Popular News|location=Myanmar |access-date=2023–08-01}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}

[[ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[ကဏ္ဍ:BEHM]]</text>
      <sha1>s15svqz625qst6lblgdp120t04hhb1n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဘာကျာ်မနူဟဝ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11191</id>
    <revision>
      <id>55621</id>
      <parentid>55263</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T01:39:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>55621</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20897" sha1="dfnu1irnf104irqgo2e18n2kcl9p72u" xml:space="preserve">{{Infobox religious building
| building_name         = ဘာကျာ်မနူဟဝ်
| native_name           = မနူဟာဘုရား
| image                 = [[File:Manuha Paya.jpg|300px|ဗီုရုပ် မုက်စာ် ဘာကျာ်မနူဟဝ် ပ္ဍဲကွာန်မျေန်ကပါ၊ ဍုင်ဗုကာံ]]
| caption               = ဘာကျာ်မနူဟဝ် ပ္ဍဲကွာန်မျေန်ကပါ၊ ဍုင်ဗုကာံ
| location              = ကွာန်မျေန်ကပါ၊ [[ဗုကာံ]]
| country               = [[ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ|ဍုင်ဗၟာ]]
| coordinates           = {{Coord|21|9|11.99|N|94|51|33.01|E|display=inline,title}}
| religious_affiliation = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
| founder               = [[သၟိင်မကုတ]] (သၟိင်မနူဟဝ်)
| architecture_type     = ဘာကျာ် (Temple)
| architecture_style    = ဗီုပြင် လဒက်ပတန် ဂကူမန်-ဗၟာ
| year_completed        = ၁၀၆၇ ခရေတ်
}}

'''ဘာကျာ်မနူဟဝ်''' ({{lang-en|Manuha Temple}}; {{lang-my|မနူဟာဘုရား}}) ဝွံ ဒှ်ဘာကျာ် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ မၞုံပ္ဍဲကဵု ကွာန်မျေန်ကပါ၊ မနွံဗ္ဒာဲ [[ဗုကာံ]]၊ လဒေါဝ်ဍုင်ဗၟာရ။ ဘာကျာ်ဏအ်ဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု သၟိင်မန် [[သၟိင်မကုတ]] (ညးမဒယှ်တမ္ညဝ် နကဵုယၟု သၟိင်မနူဟဝ်) ပ္ဍဲကဵု သက္ကရာဇ်ခရေတ် ၁၀၆၇ ပ္ဍဲအခိင် ညးမဒးဒုင် ဖျေဟ်လဝ်ထံင် ပ္ဍဲဍုင်ဗုကာံရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Aung-Thwin |first=Michael |title=The Mists of Rāmañña: The Legend that was Lower Burma |year=2005 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0-8248-2886-8}}&lt;/ref&gt; ဘာကျာ်ဝွံ ဒှ်ဘာကျာ် မတြေံအိုတ်မွဲ ပ္ဍဲအကြာ ဘာကျာ်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲဒေသဗုကာံတုဲ၊ ဍေံဒယှ်တမ္ညဝ်လဝ် ဟိုတ်နူ ဗီုပြင် လဒက်ပတန် မအောန်ကဵု ဒၞာဲသၠဲလး မထ္ၜးကဵု အကာဲအရာ စိုတ်ဓါတ် သၟိင်မဒးဒုင်သီဍုင်မွဲရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Manuha Temple |url=https://www.alamy.com/manuha-temple-in-myinkaba-near-bagan-mandalay-division-myanmar-asia-image340451287.html |publisher=Alamy}}&lt;/ref&gt; 

အပ္ဍဲဘာကျာ်ဂှ် နွံကဵု ရုပ်ကျာ်ပဋိမာရုပ် ဇၞော်ဇၞော် ပန်ဇကု (ကျာ်ဂ္ဇံ ပိဇကု ကေုာံ ကျာ်သတိက် မွဲဇကု) မသိုပ်ပေင်ဒၟံင် အပ္ဍဲခဒိုင်ကျာ်တအ်ဂှ်ရ။ ဘာကျာ်ဏအ်ဝွံ ဒှ်သင်္ကေတ မထ္ၜးကဵု ပရေင်စပ်ဆောံ အကြာ ယေန်သၞာင်မန် ကေုာံ အဝဵုအာဏာ ဗုကာံ ပ္ဍဲခေတ် ၁၁ ဗွဝ်ကၠံရ။

__TOC__

== ၁။ ဝင် ကေုာံ ပရေၚ်ကတဵုဒှ် (History and Background) ==
အတိုင် ဝင်ဍုင်သုဝဏ္ဏဘူမိမ္ဂး၊ သၟိင်မနူဟဝ် (Makuta) ဝွံ ဒှ်သၟိင် ဍုင်သဓီု (Thaton) မဒှ်ဍုင်မန်တြေံရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ခရေတ် ၁၀၅၇ ဂှ်၊ သၟိင်အနဝ်ရထာ (Anawrahta) နူကဵု ဗုကာံ အာတ်မိက် လိက်ပိဋကတ်ပိ နူကဵု သၟိင်မနူဟဝ်ရ။ သၟိင်မနူဟဝ် တးပါဲထောအ် ပရေင်အာတ်မိက်ဂှ်တုဲ၊ သၟိင်အနဝ်ရထာ လုပ်သီကေတ် ဍုင်သဓီုရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Htin Aung |first=Maung |title=A History of Burma |year=1967 |publisher=Cambridge University Press |pages=32–33}}&lt;/ref&gt;

သၟိင်မနူဟဝ် ကေုာံ ဂကောံသ္ၚိကၟိန်ညး၊ သီုကဵု ခမဳသင် ကေုာံ သၟာကွတ်တဲ မန် ၜိုတ် ၃၀,၀၀၀ တအ်ဂှ် ဒးဒုင်ရပ် ဖျဴဏာ ဍုင်ဗုကာံရ။ လုကဴ အခိင် ၁၀ သၞာံ မဒးဒုင် ဖျေဟ်လဝ်ထံင် ပ္ဍဲကွာန်မျေန်ကပါ (Myinkaba) ဂှ်၊ သၟိင်မနူဟဝ် သွံထောအ် လစိန်စမ္မခဏ် ညး မၞုံကဵု ၚုဟ်မးတုဲ ကလိဂွံ သြန်သြန် တြဴကွဳရ။ နကဵု သြန်ဏအ်ဂှ် ညးအာတ်အခေါင် နူသၟိင်အနဝ်ရထာ သွက်ဂွံ သိုင်ပတန် ဘာကျာ်ဏအ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၀၆၇ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ကုသဵု ကေုာံ ရန်တၟအ် ညံင်ဟွံဂွံ ဒးဒုင်ကျ ပ္ဍဲဘဝ အဆက်ဆက်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Coedès |first=George |title=The Indianized States of Southeast Asia |year=1968 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0-8248-0368-1}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဗီုပြၚ် လဒက်ပတန် ကေုာံ အာခဳတက်ချာ (Architectural Style) ==
[[File:Manuha Paya Reclining Buddha.jpg|thumb|right|250px|ကျာ်သတိက် ပ္ဍဲဘာကျာ်မနူဟဝ်။]]
ဘာကျာ်မနူဟဝ်ဝွံ နွံကဵု ဗီုပြင် လဒက်ပတန် ကၠုင်နူ ယေန်သၞာင်မန်-ဗၟာ မပံင်စပ်လဝ်ရ။ ဘာကျာ်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဗီုပြင် စတုရံ (rectangular) တုဲ နွံကဵု ကထိုက် ၜါထပ်ရ။ ကထိုက်လ္တူဂှ် ဍောတ်နူ ကထိုက်သၟဝ်တုဲ ပကဵုညံင် ဘာကျာ်ဂှ် ဂွံဒှ် ဗီုပြင် ပဳရမိတ် (Pyramid) ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Lwin |first=Wai Wai |title=A Study on the Great Manuha Temple in Bagan |journal=MERAL Portal |year=2020 |url=https://meral.edu.mm/record/7329 }}{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

အရာမတၟေင်အိုတ် ပ္ဍဲဘာကျာ်ဏအ်ဂှ် ဒှ်အကာဲအရာ ခဒိုင်ကျာ်တအ် မဍောတ်လောန်ကာဲတုဲ ကျာ်ပဋိမာရုပ်တအ် ဇၞော်လောန်ကာဲဒၟံင်ဂှ်ရ။ ညးမလ္ၚတ်ဝင်တအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ဒဒှ်ရ သၟိင်မနူဟဝ် တင်စိုတ် ဒက်ပတန်လဝ် ဗီုဏအ် သွက်ဂွံ ထ္ၜးကဵု အကာဲအရာ စိုတ်ဓါတ်ညး မဒးဒုင်ဍဵုဍိုက် ကေုာံ မဟွံမဲကဵု သၠးပွး ပ္ဍဲအခိင် မဒးဒုင်ဖျေဟ်ထံင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Manuha is about captivity |url=https://anotherglobaleater.wordpress.com/2016/12/02/manuha-is-about-captivity/ |publisher=Another Global Eater |date=2016-12-02}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ကျာ်ပဋိမာရုပ် ဂ္ဇံ ပိဇကု (The Three Seated Buddhas) ==
ပ္ဍဲကဵု မုက်ဂတ ဘာကျာ်ဂှ် နွံကဵု ခဒိုင်ပိ မဒက်လဝ် သွက် ကျာ်ဂ္ဇံ ပိဇကုရ။ ကျာ်တအ်ဝွံ ဂ္ဇံဒၟံင် နကဵု ဗီုပြင် ဘူမိဖဿမုဒြာ (Bhumisparsha mudra - ပွမစၞောန်တိ သွက်ဂွံပသက်သဳ) တုဲ မုက်ကျာ်တအ်ဂှ် ဂတးလဝ် လ္ပာ် ဗမံက်ရ။
* '''ကျာ်လဒေါဝ်:''' ဇၞော်အိုတ်တုဲ နွံသမၠုင် ၄၆ ပေ။
* '''ကျာ်သၟာ်ၜါ:''' နွံသမၠုင် ၃၃ ပေ ဇၟာပ်ပ်ဇကု။

ကျာ်တအ်ဏအ်ဝွံ ပေင်က္ဍတ်ဒၟံင် အပ္ဍဲခဒိုင်တုဲ၊ မၞိဟ်မလုပ်လ္ၚောဝ်တအ် ဒးဒုင်စသိုင် အကာဲအရာ မက္ဍန်ဂြက် ဗွဲမလောန်ရ။ ဆဂး၊ ယဝ်ရ တိုန်အာ လ္တူကထိုက် ဘာကျာ်တုဲ ရံင်စှ်ေကၠုင်မ္ဂး၊ မုက်ကျာ်တအ်ဂှ် မံက်ဒၟံင် နကဵု ဗီုပြင် မပြုံးမိပ် (smiling face) မဒှ်အရာ မတၞဟ်ခြာ နူကဵု မရံင်သၟဝ်ရ။

== ၄။ ကျာ်သတိက် ပရိနိဗ္ဗာန် (The Reclining Buddha) ==
ပ္ဍဲကဵု ခဒိုင် လ္ပာ်စး ဘာကျာ်ဂှ် နွံကဵု ကျာ်သတိက် ဇၞော်မွဲဇကု မထ္ၜးကဵု ဗီုပြင် ကျာ်တြဲ မလုပ်စိုပ် ပရိနိဗ္ဗာန် (Parinirvana) ရ။
* '''ဇမၠိင်:''' နွံ ၉၀ ပေ။
* '''ဗီုပြင်:''' ကျာ်သတိက်ဝွံ နွံကဵု မုက်မတ် မၜိုဟ်သြိုဟ် (serene facial expression) တုဲ ဍေံကဵု သင်္ကေတ ဒဒှ်ရ ဒဒိုက် သံသာ သီုဖအိုတ်ဂှ် အာစိုပ်ဒတုဲ ပ္ဍဲအခိင် မလုပ်စိုပ် နိဗ္ဗာန်ရ။

ခဒိုင် ကျာ်သတိက်ဏအ်လေဝ် က္ဍန်ဂြက်ဒၟံင်ကီုတုဲ၊ ညးလ္ၚောဝ်တအ် ဒးတိုန်အာ နကဵု ကဆံင်ဇိုင် သွက်ဂွံ ညာတ်ကေတ် မုက်ကျာ် ဗွဲမကၠးဖ္ဍးရ။

== ၅။ ရုပ် သၟိၚ်မနူဟဝ် ကေုာံ ဂၞကျာ် (Statues of King Manuha and Queen) ==
ပါဲနူကဵု ကျာ်ပဋိမာရုပ်တအ်တုဲ၊ ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲမွဲဒၞာဲ အပ္ဍဲဘာကျာ်ဂှ် နွံကဵု ရုပ်ထမုင် သၟိင်မနူဟဝ် ကေုာံ ဂၞကျာ် နိင်္ဂလာဒေဝဳ (Queen Ningaladevi) ရ။ ရုပ်တအ်ဝွံ ၜိုန်ရ ဍောတ်သွတ်ကီုလေဝ်၊ ကယျိုင်ကယဝ်လဝ် နကဵု ကယျိုင် သၟိင်တၠ မန် ပ္ဍဲခေတ်တေံ ဗွဲမကျေဝ်ဂေါဝ်ရ။ အရာဏအ် ထ္ၜးကဵု ပရေင်ရှ်ေသှ်ေရဴဂဴ မၞိဟ်ဒေသတအ် လ္တူ သၟိင်မန် ၜိုန်ရ ညးဒးဒုင်သီအာ ဍုင်ကီုလေဝ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Manuha Temple in Bagan |url=https://www.virtualtourist.com |publisher=Virtual Tourist |access-date=2023-10-12}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ပရေၚ်သမ္တီလဝ် ပ္ဍဲဝဳကဳဒေတာ ကေုာံ လိက်ပတ်ဂမၠိုၚ် (Wikidata and Literature) ==
ဘာကျာ်မနူဟဝ်ဝွံ စၟတ်သမ္တီလဝ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်တင်နင်ဂၠးကဝ် [[ဝဳကဳဒေတာ]] (Wikidata) နကဵု လၟိဟ် Q3517578 ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Manuha Temple - Wikidata |url=https://www.wikidata.org/wiki/Q3517578 |publisher=Wikidata}}&lt;/ref&gt; အပ္ဍဲ လိက်ဝင် ဗၟာ &quot;မှန်နန်းရာဇဝင်&quot; (Glass Palace Chronicle) လေဝ် ချူလဴလဝ် ဝင် ဘာကျာ်ဏအ် ဗွဲမလှဲလးရ။ လိက်ဝင်တအ် ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ &quot;သၟိင်မနူဟဝ် ဟီုအရေဝ်မ္ဂး လျးတိတ်ကၠုင် နူပါင်ညး&quot; ရ။

== ၇။ အခန်ကိစ္စဇၞော် သွက် ယေန်သၞာၚ် မန် (Significance for Mon Culture) ==
ဘာကျာ်မနူဟဝ်ဝွံ ဒှ်သင်္ကေတ အဓိက မထ္ၜးကဵု ပရေင်ပါလုပ် ကွတ်ပညာ ကေုာံ ယေန်သၞာင် မန် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဍုင်ဗုကာံရ။ ကြဴနူ သၟိင်မနူဟဝ် ဒးဒုင်ရပ်တုဲ၊ သၟာကွတ်မန်တအ် ရီုဗင် သိုင်ပတန်လဝ် ဘာကျာ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲဗုကာံ လုကဴ အခိင် ၁၀၅၀ စဵုကဵု ၁၀၈၅ ရ။ လညာတ် သုတေသန ခေတ်လၟုဟ်လ္ၚဵုတအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒဒှ်ရ ပရေင်လှဲလး ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲဗုကာံဂှ် တန်တဴဒၟံင် လ္တူ သဇိုင် ယေန်သၞာင်မန် နူသဓီု ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=South |first=Ashley |title=Mon Nationalism and Civil War in Burma |year=2003 |publisher=Routledge |isbn=9780700716098}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ ပရေၚ်စဵုဒၞာ ကေုာံ ပရေၚ်ကလေၚ်ပလေဝ် (Conservation and Restoration) ==
ဘာကျာ်မနူဟဝ်ဝွံ ဒးဒုင် ဇီုကပိုက် ဟိုတ်နူ ပရေင်တိချဳ (Earthquakes) မဂၠိုင်ကဵုအလန် ပ္ဍဲဝင်ဗုကာံ၊ တၟေင်တၟဟ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၅ ကေုာံ ၂၀၁၆ ရ။ ဆဂး၊ ဌာနယေန်သၞာင် ကေုာံ UNESCO တအ် ကလေင်ပလေဝ်လဝ် ဘာကျာ်ဏအ် ညံင်ဂွံ တန်တဴအာမာန်ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ဍေံဒှ် ဒၞာဲဒတန် မၞိဟ်မအာလ္ၚောဝ် ကေုာံ ကၟုဲတမ္ၚာ (tourists) တအ် စိုတ်လုပ်စအိုတ်မွဲ ပ္ဍဲဇိုင် ဗုကာံရ။

== ၉။ ပရေၚ်စိုပ်အာ ကေုာံ လွပ် သွက် ကၟုဲတမ္ၚာ (Tourism and Accessibility) ==
ဘာကျာ်မနူဟဝ်ဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်မျေန်ကပါ မဒှ် လ္ပာ်သၠုင်ကျာ ဗုကာံတြေံရ။ ဗ္ဒာဲဘာကျာ်ဏအ်ဂှ် နွံကဵု ဘာကျာ်တြေံတၞဟ်တအ် ညံင်ရဴ [[ဘာကျာ်နန်းဘုရား]] (Nanpaya Temple) ကေုာံ ဘာကျာ်အပယ်ရတနာ (Abeyadana Temple) တအ်ရ။ ကၟုဲတမ္ၚာတအ် မာန်အာလ္ၚောဝ် ဘာကျာ်ဏအ် နူအခိင် နူဂယး ၆ နာဍဳ စဵုကဵု သဝ်တ္ၚဲ ၅ နာဍဳရ။

== ၁၀။ သရုပ် ကေုာံ ၚုဟ်မး သုတေသန (Conclusion and Research Value) ==
ဘာကျာ်မနူဟဝ်ဝွံ ဟွံဒှ် ဆ ဘာကျာ် သွက်ဂွံလ္ၚောဝ် သၟးသၟးရ၊ ဍေံဒှ် လိက်ဝင် မချူလဝ် နကဵု တၟံ ကေုာံ ဍိုတ် သွက်ဂွံ လဴထ္ၜးကဵု ပရူပရာ သၟိင်မန် မဒးဒုင်ဍဵုဍိုက်ကီုလေဝ် မဟွံကဵုဒုင်ကျ လ္တူ ဓဝ်ပတှ်ေ ဗုဒ္ဓဘာသာရ။ သွက် ကွးဘာတက္ကသိုလ်လ္တူ ကေုာံ သၟာသုတေသန ဝင်တအ်မ္ဂး၊ ဘာကျာ်ဏအ်ဝွံ ဒှ်ဒၞာဲဒတန် မကဵုဖဵု ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အာခဳတက်ချာ (Architecture) ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် ဂကောံမၞိဟ် ပ္ဍဲခေတ်ဗုကာံရ။

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;AungThwin&quot;&gt;{{cite book |last=Aung-Thwin |first=Michael |title=The Mists of Rāmañña: The Legend that was Lower Burma |year=2005 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0-8248-2886-8}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Alamy&quot;&gt;{{cite web |title=Manuha Temple |url=https://www.alamy.com/manuha-temple-in-myinkaba-near-bagan-mandalay-division-myanmar-asia-image340451287.html |publisher=Alamy}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;HtinAung&quot;&gt;{{cite book |last=Htin Aung |first=Maung |title=A History of Burma |year=1967 |publisher=Cambridge University Press |pages=32–33}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Coedes&quot;&gt;{{cite book |last=Coedès |first=George |title=The Indianized States of Southeast Asia |year=1968 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0-8248-0368-1}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Lwin&quot;&gt;{{cite journal |last=Lwin |first=Wai Wai |title=A Study on the Great Manuha Temple in Bagan |journal=MERAL Portal |year=2020 |url=https://meral.edu.mm/record/7329 }}{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;AGE&quot;&gt;{{cite web |title=Manuha is about captivity |url=https://anotherglobaleater.wordpress.com/2016/12/02/manuha-is-about-captivity/ |publisher=Another Global Eater |date=2016-12-02}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;VT&quot;&gt;{{cite web |title=Manuha Temple in Bagan |url=https://www.virtualtourist.com |publisher=Virtual Tourist |access-date=2023-10-12}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Wikidata&quot;&gt;{{cite web |title=Manuha Temple - Wikidata |url=https://www.wikidata.org/wiki/Q3517578 |publisher=Wikidata}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;South&quot;&gt;{{cite book |last=South |first=Ashley |title=Mon Nationalism and Civil War in Burma |year=2003 |publisher=Routledge |isbn=9780700716098}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Spiro&quot;&gt;{{cite book |last=Spiro |first=Melford |title=Burmese Supernaturalism |year=1996 |publisher=Transaction Publishers |isbn=9781560008828}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Navbox
| name       = ဗုကာံ
| title      = ဘာကျာ် ကေုာံ စေတဳဂမၠိုင် ပ္ဍဲ [[ဗုကာံ]]
| listclass  = hlist
| group1     = ဘာကျာ် ဒယှ်ဂမၠိုင် (Notable Temples)
| list1      = 
* [[ဘာကျာ်အာနန္ဒာ|အာနန္ဒာ]]
* [[ဘာကျာ်သဗ္ဗညု|သဗ္ဗညု]]
* [[ဘာကျာ်ဓမ္မရံကြီး|ဓမ္မရံကြီး]]
* [[ဘာကျာ်မနူဟဝ်|မနူဟဝ်]]
* [[ဘာကျာ်နန်းဘုရား|နန်းဘုရား]]
| group2     = စေတဳ ဒယှ်ဂမၠိုင် (Notable Stupas)
| list2      = 
* [[စေတဳရွှေစည်းခုံ|ရွှေစည်းခုံ]]
* [[စေတဳမင်္ဂလာ|မင်္ဂလာစေတဳ]]
* [[စေတဳဓမ္မရာဇက|ဓမ္မရာဇက]]
| group3     = ဝင် ကေုာံ ညးမသိုင်ပတန်
| list3      = 
* [[သၟိင်အနဝ်ရထာ]]
* [[သၟိင်မကုတ]]
* [[ဍုင်သဓီု]]
* [[ပၞာန်ဗုကာံ-သဓီု]]
}}

[[Category:ဘာကျာ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ]]
[[Category:ဗုကာံ]]
[[Category:ဝင် မန်]]
[[Category:ဒတန် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:သၞာံ ၁၀၆၇ မစိုပ်ဒတုဲ]]</text>
      <sha1>dfnu1irnf104irqgo2e18n2kcl9p72u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဘာသာ ကေချူအာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11202</id>
    <revision>
      <id>55623</id>
      <parentid>55281</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T01:43:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>55623</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26624" sha1="c6igm38rgbhsu1rwjnad5p8w2zfonma" xml:space="preserve">{{Infobox language
| name          = ကေချူအာ 
| nativename    = Runa Simi
| states        = [[ပေရူ]]၊ [[ဘဝ်လဳဗဳယျာ]]၊ [[အဳကွေဒံ]]၊ [[အာဂျေန်တဳနာ]]၊ [[ခဝ်လောမ်ဗဳယျာ]]၊ [[ချဳလဳ]]
| region        = ဒဵု အာန်ဒဳ (Andes) အမေရိကသၠုင်ကျာ
| speakers      = ၈-၁၀ ပြကောဋိကိုဋ် (ၜိုတ် လၟုဟ်)
| familycolor   = American
| fam1          = [[ဂကောံအရေဝ်ဘာသာ ကေချူအာ|ကေချူအာန် (Quechuan)]]
| nation        = {{flag|Peru}} (စၟတ်သမ္တီလဝ် ပ္ဍဲကဆံင်ကောန်ဂကူ)&lt;br&gt;{{flag|Bolivia}}&lt;br&gt;{{flag|Ecuador}}
| iso1          = qu
| iso2          = que
| iso3          = que
| glotto        = quec1387
| image         = [[File:Quechuan languages map.png|250px|ဗီုရုပ် ပရေင်ပြးချာဲ ဘာသာ ကေချူအာ ပ္ဍဲ အမေရိကသၠုင်ကျာ]]
| imagecaption  = ဗီုဟံက် ထ္ၜးကဵု ပရေင်ပြးချာဲ အရေဝ်ဘာသာ ကေချူအာ ပ္ဍဲ အမေရိကသၠုင်ကျာ။
}}

'''ဘာသာ ကေချူအာ''' ({{lang-en|Quechua}} /ˈkɛtʃwə/ ဟွံသေင်မ္ဂး /ˈkɛtʃuə/; ဗီုကေချူအာ: ''Runa Simi'', မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;အရေဝ် ကောန်မၞိဟ်&quot;) ဝွံ ဒှ်ဂကောံအရေဝ်ဘာသာ တမ်မူလ (Indigenous language family) မဟီုဂးဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ က္ဍိုပ်ဒဵု အာန်ဒဳ (Andes) ပ္ဍဲ အမေရိကသၠုင်ကျာရ။ အရေဝ်ဘာသာဏအ်ဝွံ ကေင်ဒှ်လဝ် အရေဝ်ဘာသာ အဓိက သွက် [[အေန်ပါယာ အေန်ကာ]] (Inca Empire) မဒှ် အေန်ပါယာ မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲအမေရိက ကိုပ်ကၠာ ခေတ်သပိန် လုပ်သီရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Adelaar |first=Willem F. H. |author2=Muysken, Pieter C. |title=The Languages of the Andes |year=2004 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521362757}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဝွံ မၞိဟ်ဟီုအရေဝ် ကေချူအာ နွံၜိုတ် ၈ စဵုကဵု ၁၀ ပြကောဋိကိုဋ်တုဲ၊ ဍေံဒှ် အရေဝ်ဘာသာ တမ်မူလ အမေရိက (Native American language) မၞုံကဵု ညးဟီုအရေဝ် ဂၠိုင်အိုတ်ရ။ ဍေံဒှ် အရေဝ်ဘာသာ မစၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် အရေဝ်ဘာသာ ရုင် (Official language) ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ပေရူ (Peru)၊ ဘဝ်လဳဗဳယျာ (Bolivia) ကေုာံ အဳကွေဒံ (Ecuador) ရ။ ၜိုန်ရ ဂကောံအရေဝ်ဘာသာဏအ် ဒးဒုင်ဇီုကပိုက် ကု ဘာသာသပိန် (Spanish) ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ကီုလေဝ်၊ ယေန်သၞာင် ကေုာံ အရေဝ် ကေချူအာဝွံ ဆက်တန်တဴဒၟံင် ဇရေင် ညးဒေသ ကောန်ဒဵုတအ် ဗွဲမခိုင်ကၠိုက်ရ။

__TOC__

== ၁။ ဝၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ကတဵုဒှ် (History and Origins) ==
[[File:Inca_Empire_South_America.png|thumb|left|250px|အေန်ပါယာ အေန်ကာ ပ္ဍဲအခိင် ကဆံင်မသၠုင်အိုတ် (၁၅၃၂)၊ မဒှ်အခိင် ဘာသာကေချူအာ ပြးချာဲအာ အလုံဒေသ အာန်ဒဳရ။]]
ၜိုန်ရ မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုင် ထေင်ကေတ် ဒဒှ်ရ ဘာသာ ကေချူအာဝွံ ဒှ်အရေဝ် အေန်ကာတအ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ်ကီုလေဝ်၊ သုတေသန ဘာသာဗေဒတအ် ထံက်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ကေချူအာဝွံ ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲလဒေါဝ် ဍုင်ပေရူ (Central Peru) ၜိုတ် မွဲလ္ၚီသၞာံ ကိုပ်ကၠာ အေန်ကာတအ် ဟွံဂွံ ဇၞော်မောဝ်တိုန်ဏီရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Heggarty |first=Paul |title=Quechua and Aymara: Historical Linguistics and Origins |year=2008 |publisher=Oxford University Press}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲအခိင် သၟိင်အေန်ကာတအ် (Incas) ဇၞော်မောဝ် ပရေင်သီဍုင်တုဲ ဒက်ပတန် အေန်ပါယာ ''Tawantinsuyu'' (အေန်ပါယာ ဒေသပန်) ဂှ်၊ ဍေံတအ် စကာ ဘာသာ ကေချူအာ နဒဒှ် ''Lingua franca'' (အရေဝ်ဆက်စၠောအ် သာမည) သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ကောန်ဍုင်အရင် နာနာသာ် ပ္ဍဲအေန်ပါယာရ။ 

ကြဴနူ သပိန်တအ် လုပ်သီကေတ် အေန်ပါယာ အေန်ကာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၃၂ တုဲ၊ ခမဳသင် ခရေတ်ယာန် (Catholic missionaries) တအ် ဆက်စကာ ကေချူအာ သွက်ဂွံ တွဟ်ဓရ် လ္တူ ကောန်ဒေသတအ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲခေတ်ကိုပ်ကၠာ ကိုဝ်လဝ်နဳဂှ် ဘာသာကေချူအာ ဆက်ပြးချာဲဒၟံင်ရ။ ဆဂး၊ ပ္ဍဲ လက္ကရဴ ဗွဝ်ကၠံ ၁၈ (ကြဴနူ ပရေင်ပၠန်ဂတး တူပါက် အာမာရူး Tupac Amaru II) ဂှ်၊ သၟိင်သပိန်တအ် ကၟာတ်လဒဵု ဟွံကဵုအခေါင် စကာ ဘာသာ ကေချူအာ ကေုာံ ယေန်သၞာင် အေန်ကာ သီုဖအိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Mann |first=Charles C. |title=1491: New Revelations of the Americas Before Columbus |year=2005 |publisher=Knopf |isbn=978-1400032051}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ပရေၚ်ပြးချာဲ ဒေသဂမၠိုၚ် (Geographic Distribution) ==
အရေဝ်ဘာသာ ကေချူအာဝွံ ပြးချာဲဒၟံင် ပ္ဍဲ ၆ ဍုင် အပ္ဍဲ အမေရိကသၠုင်ကျာ-
# '''ပေရူ (Peru):''' ဒှ်ဍုင် မၞုံကဵု ညးဟီုအရေဝ် ကေချူအာ ဂၠိုင်အိုတ် (ၜိုတ် ၄-၅ ပြကောဋိကိုဋ်)။ ဍေံပြးချာဲဒၟံင် ပ္ဍဲဒေသ ဒဵု သီုဖအိုတ်ရ။
# '''ဘဝ်လဳဗဳယျာ (Bolivia):''' ညးဟီုအရေဝ် နွံၜိုတ် ၂ ပြကောဋိကိုဋ်တုဲ၊ ဍေံဒှ် အရေဝ်ဘာသာ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲဒေသသၠုင်ကျာ အာန်ဒဳ။
# '''အဳကွေဒံ (Ecuador):''' ကော်ခဴစ ဒေသဏအ်မ္ဂး '''ကဳချူအာ''' (Kichwa) တုဲ ညးဟီုအရေဝ် နွံၜိုတ် ၁.၅ ပြကောဋိကိုဋ်။
# '''အာဂျေန်တဳနာ (Argentina):''' နွံ ပ္ဍဲတွဵုရး သၟဝ်ကျာ-ပလိုတ် ညံင်ရဴ Santiago del Estero။
# '''ခဝ်လောမ်ဗဳယျာ (Colombia):''' ကော်ခဴစ '''အေန်ဂါ''' (Inga) တုဲ နွံညးဟီုအရေဝ် ၜိုတ် ဒစာံသောင်း။
# '''ချဳလဳ (Chile):''' နွံ ပ္ဍဲပယျဵု သၟဝ်ကျာ အောန်အောန်ဓဝ်ရ။

== ၃။ ဂကူအရေဝ် ကေုာံ တၞဟ်ခြာဂမၠိုၚ် (Dialects and Varieties) ==
ကေချူအာဝွံ ဟွံဒှ် အရေဝ်ဘာသာ မွဲမဓဝ်ရ၊ ဍေံဒှ် ဂကောံအရေဝ်ဘာသာ (Language family) မွဲရ။ ညးလ္ၚတ် ဘာသာဗေဒတအ် ပါ်လဝ် ကေချူအာ နကဵု ကဏ္ဍ အဓိက ၜါသာ်ရ- &lt;ref&gt;{{cite journal |last=Cerrón-Palomino |first=Rodolfo |title=Lingüística quechua |journal=Centro de Estudios Rurales Andinos &quot;Bartolomé de las Casas&quot; |year=1987}}&lt;/ref&gt;
* '''Quechua I (ကေချူအာ ၁ - ဟွံသေင်မ္ဂး Waywash):''' ဟီုဒၟံင် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဍုင်ပေရူ။ ဍေံဒှ် ဂကူအရေဝ် မတြေံအိုတ် ကေုာံ မၞုံကဵု ပရေင်တၞဟ်ခြာ ဂၠိုင်အိုတ်ရ။
* '''Quechua II (ကေချူအာ ၂ - ဟွံသေင်မ္ဂး Wamp'uy):''' ဒှ် ဂကူအရေဝ် မပြးချာဲလဝ် နကဵု အေန်ကာတအ်ရ။ ဍေံဆက်ပါ်လဝ်-
** ''II-A:'' ဟီု ပ္ဍဲ သၟဝ်ကျာ ပေရူ။
** ''II-B:'' ဟီု ပ္ဍဲ အဳကွေဒံ ကေုာံ ခဝ်လောမ်ဗဳယျာ။
** ''II-C:'' ဟီု ပ္ဍဲ သၠုင်ကျာ ပေရူ (ကူသကဝ်)၊ ဘဝ်လဳဗဳယျာ ကေုာံ အာဂျေန်တဳနာ။ ဂကူအရေဝ်ဏအ် ဒှ်ဂကူ မၞုံညးဟီု ဂၠိုင်အိုတ်ရ။

== ၄။ သဒ္ဒါ ကေုာံ လဒက်ပတန် (Grammar and Morphology) ==
ဘာသာ ကေချူအာဝွံ ဒှ်အရေဝ်ဘာသာ '''မကပ်ဗာန်မလိက် (Agglutinative language)''' မွဲရ။ အရာဏအ် ဟီုမ္ဂးဂှ် - အရေဝ်မွဲမ ဂွံဒှ်ကၠုင်ဂှ်၊ ဍေံတအ် စကာ ရိုဟ်မလိက် (Root) မွဲတုဲ၊ ဆက်ဗာန်စုတ် ပိုဒ်ဗဂပ်-လက္ကရဴ (Suffixes) ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ တာလျိုင် သဒ္ဒါရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Weber |first=David J. |title=A Grammar of Huallaga (Huánuco) Quechua |year=1989 |publisher=University of California Press |isbn=978-0520097328}}&lt;/ref&gt;

'''ဥပမာ သၞောတ်ကပ်ဗာန်:'''
* ''wasi'' (သ္ၚိ)
* ''wasi-y'' (သ္ၚိ အဲ)
* ''wasi-y-kuna'' (သ္ၚိ အဲ ဂမၠိုင်)
* ''wasi-y-kuna-pi'' (ပ္ဍဲ သ္ၚိ အဲ ဂမၠိုင်)

'''သၞောတ် လဒက်ပတန် ဝါကျ:'''
ကေချူအာဝွံ စကာ သၞောတ် ကတ္တား-ကံ-ကြိယာ (Subject-Object-Verb / SOV) မဒှ် သၞောတ် တုပ်ကဵု ဘာသာမန် ကေုာံ ဗၟာ ကီုရ။

'''တင်တၟေင် သဒ္ဒါတၞဟ်တအ်:'''
* '''သက်သဳပရိုင် (Evidentiality):''' ပ္ဍဲကေချူအာမ္ဂး၊ ပ္ဍဲကၞောတ်ဝါကျ ဒးဗာန်စုတ် မလိက် မထ္ၜးကဵု သက်သဳရ။ (ဥပမာ: ''-mi'' = အဲညာတ်ကေတ် နကဵုမတ်၊ ''-si'' = အဲမိင်လဝ် ညးတၞဟ်ဟီု၊ ''-chá'' = အဲထေင်ကေတ် / မာန်ဒှ်မာန်)။
* '''ပိုဲ (Inclusive vs. Exclusive &quot;We&quot;):''' သွက် မနာမ် &quot;ပိုဲ&quot; ဂှ် ကေချူအာ နွံၜါသာ်- ''ñuqanchik'' (ပိုဲ သီုကဵု မၞး) ကေုာံ ''ñuqayku'' (ပိုဲ ဆဂး ဟွံသီု မၞး)။

== ၅။ ရမ္သာၚ်ဗေဒ (Phonology) ==
ရမ္သာင်ဗေဒ (Phonology) ကေချူအာဝွံ တၞဟ်ခြာဒၟံင် နူကဵု ဘာသာ ရဝ်မာန် ညံင်ရဴ သပိန် ဗွဲမလောန်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:70%;&quot;
|+ သ္ၚိအင် ရမ္သာင် သရ (Vowels) ပ္ဍဲ ကေချူအာ
|-
! !! ဂတ (Front) !! လဒေါဝ် (Central) !! လက္ကရဴ (Back)
|-
! သၠုင် (High) 
| i || || u
|-
! သဝ် (Low) 
| || a || 
|}

ကေချူအာ တမ်မူလဝွံ နွံဆ သရ ပိမ (a, i, u) ဓဝ်ရ။ ဆဂး အခိင် ပံင်စပ် ကု ဗျည်လ္ၚဵုမ္ဂး ဍေံတအ် မလေပ် တိတ်ရမ္သာင် (e) ကေုာံ (o) ကီုရ။

သွက် ရမ္သာင်ဗျည် (Consonants) ဂှ်၊ ကေချူအာဝွံ ဟွံမဲကဵု ရမ္သာင်ဗျည်ဇြိုင် (Voiced stops) ညံင်ရဴ ''b, d, g'' ပ္ဍဲ တမ်မူလရ။ ဆဂး၊ ပ္ဍဲ ဒေသ ကူသကဝ် ကေုာံ ဘဝ်လဳဗဳယျာဂှ် နွံကဵု ရမ္သာင် ဗျည်ပတိတ်ကျာ (Aspirated) ညံင်ရဴ ''ph, th, kh'' ကေုာံ ရမ္သာင် ဗျည်ကအ်တေင် (Ejectives) ညံင်ရဴ ''p', t', k', q''' ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Parker |first=Gary J. |title=Ayacucho Quechua Grammar and Dictionary |year=1969 |publisher=Mouton}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ သၞောတ်ချူလိက် ကေုာံ အက္ခရ် (Writing System and Orthography) ==
[[File:Quipu.png|thumb|right|200px|ကွဳပူ (Quipu) - သၞောတ် ကၠေင်ဇုက် မစကာလဝ် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ တင်နင် ကေုာံ စရင်အင် ပ္ဍဲခေတ် အေန်ကာ မဟွံမဲကဵု မလိက်။]]
ကိုပ်ကၠာ သပိန်တအ် ဟွံစိုပ်ဂှ်၊ ဘာသာ ကေချူအာဝွံ ဟွံမဲကဵု သၞောတ်မလိက် မချူနကဵု အက္ခရ်ရ။ စၞးဂှ် အေန်ကာတအ် စကာ '''[[ကွဳပူ]] (Quipu)''' မဒှ် သၞောတ် ကၠေင်ဇုက် ဇမၠိင် ကေုာံ အသာ်နာနာ သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ စရင်အင်၊ လၟိဟ်မၞိဟ်၊ ကေုာံ ဝင်ဍုင်ရ။

ပ္ဍဲခေတ် ကိုဝ်လဝ်နဳဂှ်၊ ခမဳသင် သပိန်တအ် စကာ အက္ခရ် လေတ်တေန် (Latin alphabet) သွက်ဂွံ ချူ ကေချူအာ သွက်ဂွံ ပတိတ် လိက်ပြကိုဟ်ဘာသာခရေတ်ရ။ 

ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်၊ အလဵုအသဳ ပေရူ ကေုာံ ဘဝ်လဳဗဳယျာတအ် ဖျေဟ်လဝ် သၞောတ်ချူလိက် (Standard Orthography) တုဲယျ။ ၜိုန်ရ သၞောတ်ဏအ် ဇၞော်မောဝ်ဒၟံင်ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ပၠေဝ်ပၠေတ် အကြာ ညးဟီုအရေဝ် ဒေသတၞဟ်ခြာတအ် ဆက်နွံဒၟံင်ဏီရ။

== ၇။ ဝေါဟာရ ကေုာံ ပရေၚ်ဇီုကပိုက် (Vocabulary and Influence) ==
ဘာသာ ကေချူအာဝွံ ဖန်ဗဒှ်လဝ် ပရေင်ဇီုကပိုက် လ္တူ အရေဝ်ဘာသာ ဂၠးကဝ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဝေါဟာရ အင်္ဂလိက် ကေုာံ သပိန် ဗွဲမဂၠိုင်ဝွံ ကၠုင်နူ ကေချူအာရ။ ဥပမာ- 
* '''Puma (ပူမာ):''' ဇာဒိသိုင် အမေရိက
* '''Condor (ကောန်ဒေါ):''' လနေင် က္ဍိုပ်ဒဵု အာန်ဒဳ
* '''Llama (လာမာ):''' သတ်တိရစ္ဆာန် တုပ်ကဵု အုတ် မၞုံပ္ဍဲ အမေရိကသၠုင်ကျာ
* '''Quinoa (ကဳနဝ်အာ):''' သြောအ်ဂကူ ကေချူအာ မစထဝ်
* '''Jerky (ဂျာကဳ):''' ဖျုန်ကှ် (ကၠုင်နူ ဝေါဟာရ ကေချူအာ ''ch'arki'')&lt;ref&gt;{{cite web |title=English words from Quechua |url=https://www.dictionary.com/e/quechua-words/ |publisher=Dictionary.com |access-date=2023-10-18 }}{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

တုပ်တဴသာ်ဂှ်ကီု၊ ကေချူအာ လၟုဟ်ဝွံလေဝ် ကေတ်လဝ် မဝေါဟာရ မလွဳဗ္စ နူကဵု ဘာသာသပိန် ဗွဲမဂၠိုင်ရ၊ တၟေင်တၟဟ် သွက် ကပေါတ် ကေုာံ လညာတ်တၟိ မဟွံမဲ ပ္ဍဲခေတ် အေန်ကာရ။

== ၈။ ကဆံၚ်သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေၚ်မၚ်မွဲ (Official Status and Revitalization) ==
[[File:Bandera_Wiphala_Tupac_Katari.svg|thumb|left|150px|အလာံ ဝဳဖာလာ (Wiphala) မဒှ် သင်္ကေတ ယေန်သၞာင် ကေုာံ အခေါင်အရာ ကောန်ဒေသ အာန်ဒဳတအ်။]]
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၅ ဂှ်၊ ဍုင်ပေရူ ဒှ်ဍုင် အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် မစၟတ်သမ္တီလဝ် ဘာသာ ကေချူအာ နဒဒှ် အရေဝ်ဘာသာ ရုင် ကဆံင်ကောန်ဂကူရ။ ဘဝ်လဳဗဳယျာ ကေုာံ အဳကွေဒံ တအ်လေဝ် စၟတ်သမ္တီလဝ် အခေါင်အရာ ကေချူအာ ပ္ဍဲကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ ဍုင်ရ။

ၜိုန်ရ သၞောဝ်ဥပဒေ နွံကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲဘဝ လၟိုန်တ္ၚဲဂှ် ကေချူအာ ဒးဒုင် ဇီုကပိုက် ကု ဘာသာသပိန် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ကောန်ၚာ် တၟိတအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံဟီု ကေချူအာ ဟိုတ်နူ ပရေင်အောန်စှ်ေ အခေါင်အရာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ဍဵုဍိုက် လ္တူ ညးဟီု ကေချူအာ (Discrimination) ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ဇၞော်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Coronel-Molina |first=Serafín M. |title=Language Ideology, Policy and Planning in Peru |year=2015 |publisher=Multilingual Matters |isbn=978-1783094254}}&lt;/ref&gt;

သွက်ဂွံ မင်မွဲ အရေဝ်ဘာသာဏအ်ဂှ်၊ အလဵုအသဳ ကေုာံ ဂကောံအေန်ဂျဳအဝ် (NGOs) တအ် ခၞံဗဒှ်လဝ် ပရေင်ပညာ ၜါဘာသာ (Bilingual Intercultural Education - EIB) ပ္ဍဲကဵု ဘာကျာ် ကေုာံ ဘာအလဵုအသဳဂမၠိုင်ရ။

== ၉။ လိက်ပတ်၊ ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ မဳဒဳယာ (Literature, Culture, and Media) ==
ယေန်သၞာင် ကေချူအာဝွံ တန်တဴဒၟံင် လ္တူ ပရေင်လဴပူ အရေဝ်ပါင် (Oral tradition) ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ပေါဲသၟာဇာတ် မဒယှ်တမ္ညဝ်အိုတ် ပ္ဍဲကေချူအာဂှ် ဒှ် ''Apu Ollantay'' မဒှ် ပရူပရာ ဇာတ်မဆာန် ပ္ဍဲခေတ် သၟိင်အေန်ကာ မချူလဝ် ပ္ဍဲခေတ် ကိုဝ်လဝ်နဳရ။&lt;ref&gt;{{cite book |title=Ollantay: An Ancient Incan Drama |author=Markham, Clements R. |year=1871 |publisher=Trübner &amp; Co.}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်၊ ဂဳတ ကေချူအာ မကော်ခဴစ ''Huayno'' ဝွံ ဒယှ်တမ္ညဝ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ အာန်ဒဳရ။ ပ္ဍဲခေတ် အေန်တာနဲ ကေုာံ ယျူကျုတ် (YouTube) ဂှ်လေဝ်၊ သၟတ်တအ် စကာ ဘာသာကေချူအာ သွက်ဂွံ ဒယှ်ေဒွက် တွိင်တွိုက် ပေါပ် (Pop) ဟွံသေင်မ္ဂး ရက်ပ် (Rap) ညံင်ဂွံ ဂျိုင်တန်တဴ ပ္ဍဲကဵု ဂၠးကဝ် ဒဳဂျဳတေဝ်ရ။

* **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=1b_j5uVpX3k ဒွက် ဂဳတ ကေချူအာ ခေတ်တၟိ လ္တူ YouTube]

== ၁၀။ သရုပ် ကေုာံ အနာဂတ် အရေဝ်ဘာသာ (Conclusion and Future) ==
အရေဝ်ဘာသာ ကေချူအာဝွံ ဟွံဒှ် ဆ အာဲကၟာဲ ခေတ်အေန်ကာ သၟးသၟးရ၊ ဍေံဒှ် အရေဝ်ဘာသာ မဂျိုင်ဒၟံင် ကေုာံ မဆက်စပ်ဒၟံင် ကု အခေါင်အရာ ကေုာံ အသမ္တီ (Identity) ကောန်ဒေသ အာန်ဒဳ ပြကောဋိကိုဋ်တအ်ရ။ ၜိုန်ရ ဒးဆဵုဂဗ ပြသၞာ ပရေင်ဍဵုဍိုက် နူကဵု ဘာသာသပိန် ကေုာံ လညာတ် ဒဳဂျဳတေဝ် ခေတ်တၟိကီုလေဝ်၊ ပွမကလေင် လွဳပရာ (Revitalization) နကဵု ပရေင်ပညာ ကေုာံ မဳဒဳယာ ဂၠးကဝ်တအ်ဝွံ ကဵုဒၟံင် ဇြဟတ် ဂၠံင်တရဴ သွက် ကေချူအာ ဂွံဆက်ဂျိုင်တန်တဴအာ သွက် အနာဂတ် အဆက်ဆက်ရ။

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Adelaar&quot;&gt;{{cite book |last=Adelaar |first=Willem F. H. |author2=Muysken, Pieter C. |title=The Languages of the Andes |year=2004 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521362757}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Heggarty&quot;&gt;{{cite book |last=Heggarty |first=Paul |title=Quechua and Aymara: Historical Linguistics and Origins |year=2008 |publisher=Oxford University Press}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mann&quot;&gt;{{cite book |last=Mann |first=Charles C. |title=1491: New Revelations of the Americas Before Columbus |year=2005 |publisher=Knopf |isbn=978-1400032051}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Cerron&quot;&gt;{{cite journal |last=Cerrón-Palomino |first=Rodolfo |title=Lingüística quechua |journal=Centro de Estudios Rurales Andinos &quot;Bartolomé de las Casas&quot; |year=1987}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Weber&quot;&gt;{{cite book |last=Weber |first=David J. |title=A Grammar of Huallaga (Huánuco) Quechua |year=1989 |publisher=University of California Press |isbn=978-0520097328}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Parker&quot;&gt;{{cite book |last=Parker |first=Gary J. |title=Ayacucho Quechua Grammar and Dictionary |year=1969 |publisher=Mouton}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Dict&quot;&gt;{{cite web |title=English words from Quechua |url=https://www.dictionary.com/e/quechua-words/ |publisher=Dictionary.com |access-date=2023-10-18 }}{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Coronel&quot;&gt;{{cite book |last=Coronel-Molina |first=Serafín M. |title=Language Ideology, Policy and Planning in Peru |year=2015 |publisher=Multilingual Matters |isbn=978-1783094254}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ollantay&quot;&gt;{{cite book |title=Ollantay: An Ancient Incan Drama |author=Markham, Clements R. |year=1871 |publisher=Trübner &amp; Co.}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Hinton&quot;&gt;{{cite book |last=Hinton |first=Leanne |author2=Hale, Ken |title=The Green Book of Language Revitalization in Practice |year=2001 |publisher=Academic Press |isbn=978-0123493545}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Navbox
| name       = ဂကောံအရေဝ်ဘာသာ ကေချူအာ
| title      = ဂကောံအရေဝ်ဘာသာ ကေချူအာ (Quechuan Languages)
| listclass  = hlist
| group1     = ဂကူအရေဝ် အဓိကဂမၠိုင်
| list1      = 
* [[ကေချူအာ ၁]] (Quechua I / Waywash)
* [[ကေချူအာ ၂]] (Quechua II / Wamp'uy)
* [[ကဳချူအာ]] (Kichwa - အဳကွေဒံ)
* [[ကူသကဝ် ကေချူအာ]] (Cusco Quechua)
| group2     = ဒေသဂမၠိုင်
| list2      = 
* [[ပေရူ]]
* [[ဘဝ်လဳဗဳယျာ]]
* [[အဳကွေဒံ]]
* [[အာဂျေန်တဳနာ]]
* [[ခဝ်လောမ်ဗဳယျာ]]
| group3     = ပရူပရာ ဆက်စပ်တအ်
| list3      = 
* [[အေန်ပါယာ အေန်ကာ]] (Inca Empire)
* [[မာချူ ပဳချူ]] (Machu Picchu)
* [[ကွဳပူ]] (Quipu)
}}

[[Category:ဘာသာ ကေချူအာ]]
[[Category:အရေဝ်ဘာသာဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ပေရူ]]
[[Category:အရေဝ်ဘာသာဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဘဝ်လဳဗဳယျာ]]
[[Category:အရေဝ်ဘာသာဂမၠိုင် ပ္ဍဲ အဳကွေဒံ]]
[[Category:ဂကောံအရေဝ်ဘာသာ တမ်မူလ အမေရိက]]
[[Category:ဘာသာဗေဒ]]</text>
      <sha1>c6igm38rgbhsu1rwjnad5p8w2zfonma</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဗဝ်လဳဗဳယျာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11211</id>
    <revision>
      <id>55620</id>
      <parentid>55294</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T01:25:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>55620</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29795" sha1="6hdoxmfj4igva4m5is9ovil2mafuk7u" xml:space="preserve">{{Infobox country
| conventional_long_name = ဍုင်ဗဝ်လဳဗဳယျာ မၞုံကဵု ဂကူနာနာ&lt;br/&gt;(Plurinational State of Bolivia)
| native_name = {{native name|es|Estado Plurinacional de Bolivia}}&lt;br/&gt;{{native name|qu|Buliwya Achka Aylluska Mamallaqta}}&lt;br/&gt;{{native name|ay|Wuliwya Walja Suyunaka Marka}}
| common_name = ဗဝ်လဳဗဳယျာ (Bolivia)
| image_flag = Flag of Bolivia.svg
| image_coat = Coat of arms of Bolivia.svg
| national_motto = &quot;La unión es la fuerza&quot;&lt;br/&gt;(ပရေင်ပံင်ကောံဂှ် ဒှ်ဒြဟတ်ရ)
| national_anthem = &quot;Himno Nacional de Bolivia&quot;
| image_map = Bolivia in its region.svg
| map_caption = ဒၞာဲဒတန် ဍုင်ဗဝ်လဳဗဳယျာ (သာ်တ္ၚေက်) ပ္ဍဲကဵု အမေရိကသၠုင်ကျာ
| capital = [[သူကရေ]] (Sucre) (ဗဟဵုသၞောဝ်ဥပဒေ)&lt;br/&gt;[[လာပါတ်]] (La Paz) (ဗဟဵုအလဵုအသဳ)
| coordinates = {{Coord|16|30|S|68|09|W|type:city}}
| largest_city = [[သာန်တာ ကရုဇ် ဒေ လာ သဳယေရာ]] (Santa Cruz de la Sierra)
| official_languages = သပိန် ကေုာံ ဘာသာစကား သဘာဝ ၃၆ သာ် (မပ္တံကဵု ကေချူအာ, အာဲမာရာ, ဂွါရာနဳ)
| ethnic_groups = ၆၈% မေသတဳဇြဝ် (Mestizo), ၂၀% အမေရိကန်-အေန်ဒဳယျာန်, ၅% သာ်ဗု
| religion = ၇၆.၈% ကာတ္တလေတ်, ၁၇% အဳဗာန်ဂျေလဳကာန်
| demonym = ဗဝ်လဳဗဳယျာန် (Bolivian)
| government_type = သမ္မတ သၞောတ်မွဲမ (Unitary presidential republic)
| leader_title1 = သမ္မတ
| leader_name1 = [[လူးဝေတ် အာရ်သေ]] (Luis Arce)
| leader_title2 = ဒု-သမ္မတ
| leader_name2 = [[ဒါဗေတ် ချဝ်ကွေဟွာန်ကာ]] (David Choquehuanca)
| legislature = သဘင်သီကၠဳ ဂကူနာနာ (Plurinational Legislative Assembly)
| area_km2 = ၁,၀၉၈,၅၈၁
| area_rank = မရနုက်ကဵု ၂၇
| population_estimate = ၁၂,၂၂၄,၁၁၀ (၂၀၂၃)
| population_density_km2 = ၁၀.၄
| GDP_PPP = $ ၁၃၃ ဗဳလဳယျောန် (၂၀၂၃)
| GDP_PPP_per_capita = $ ၁၀,၉၄၄
| currency = [[ဗဝ်လဳဗဳယျာနဝ်]] (Boliviano) (BOB)
| time_zone = BOT (UTC−4)
| calling_code = +591
}}

'''ဗဝ်လဳဗဳယျာ''' ({{lang-en|Bolivia}}; {{lang-es|Bolivia}}), ဟွံသေင်မ္ဂး ယၟုအလုံအစင် '''ဍုင်ဗဝ်လဳဗဳယျာ မၞုံကဵု ဂကူနာနာ''' (Plurinational State of Bolivia) ဝွံ ဒှ်ဍုင် မဟွံမဲကဵု သြင်ၜဳ (Landlocked country) မွဲ မနွံပ္ဍဲ လဒေါဝ်-ပလိုတ် [[အမေရိကသၠုင်ကျာ]] ရ။ ဍုင်ဝွံ ပယျဵုဆက်ဒၟံင် ကုဍုင် [[ဗြာဇြဳ]] (Brazil) လ္ပာ်သၟဝ်ကျာ ကေုာံ ဗမံက်၊ ဍုင် [[ပါရာဂွေ]] (Paraguay) လ္ပာ်အဂၞဲ၊ ဍုင် [[အာဂျေန်တဳနာ]] (Argentina) လ္ပာ်သၠုင်ကျာ၊ တုဲ ဍုင် [[ချဳလဳ]] (Chile) ကေုာံ [[ပေရူ]] (Peru) လ္ပာ်ပလိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hudson |first=Rex A. |author2=Hanratty, Dennis M. |title=Bolivia: A Country Study |year=1989 |publisher=Library of Congress |isbn=978-0160161439}}&lt;/ref&gt;

ဍုင်ဗဝ်လဳဗဳယျာဝွံ ဒှ်ဍုင် မၞုံကဵု ပထဝဳ နာနာသာ် မပ္တံကဵု ဒေသက္ဍိုပ်ဒဵု [[အာန်ဒဳ]] (Andes) မသၠုင်လောန် ပ္ဍဲလ္ပာ်ပလိုတ်၊ ဒေသတိဗလး အာလ်တဳပလာနဝ် (Altiplano) ကေုာံ ဂြိုပ်ဗြဲ [[အမေဇြောန်]] (Amazon basin) ပ္ဍဲလ္ပာ်ဗမံက်ရ။ ဍုင်ဝွံ ဒှ်ဍုင် မၞုံကဵု တမ်ရိုဟ် ယေန်သၞာင် တြေံ ညံင်ရဴ တဳဝါနာကူ (Tiwanaku) ကေုာံ [[အေန်ပါယာ အေန်ကာ]] တုဲ လၟုဟ်မ္ဂး ဍေံဒှ်ဍုင် မၞုံကဵု လၟိဟ်မၞိဟ် ဂကူတမ်မူလ (Indigenous peoples) မဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲအမေရိကသၠုင်ကျာရ။

__TOC__

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ယၟု (Etymology and Name) ==
ယၟု &quot;ဗဝ်လဳဗဳယျာ&quot; (Bolivia) ဝွံ ကၠုင်နူ ယၟု သကိုပ်ပၞာန် ကေုာံ အစာပၠန်ဂတး မကလိဂွံ ဗၠးၜး ကုအမေရိကသၠုင်ကျာ [[သဳမောန် ဗဝ်လဳဗာ]] (Simón Bolívar) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lynch |first=John |title=Simón Bolívar: A Life |year=2006 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0300110623}}&lt;/ref&gt; ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံကလိဂွံ ဗၠးၜးဂှ်၊ ဒေသဏအ် ဒးဒုင်ကော်ခဴစ &quot;ပေရူ လ္တူ&quot; (Upper Peru - Alto Perú) ရ။ 

ပ္ဍဲအခိင် လလောင်တြး ဗၠးၜး ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၂၅ ဂှ်၊ က္ဍိုပ်သကိုပ်တအ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် ကဵုယၟုဍုင်တၟိဏအ် နဒဒှ် &quot;သမ္မတ ဍုင် ဗဝ်လဳဗာ&quot; (República de Bolívar) သွက်ဂွံ ပတိုန်စရာဲ ကု သဳမောန် ဗဝ်လဳဗာ ရ။ လက္ကရဴဂှ် ဟွံလံ အမာတ်မွဲတၠ မၞုံယၟု မာနူယေဝ် မာရဳန် (Manuel Martín Cruz) ထံက်ထ္ၜးလညာတ် ဒဒှ်ရ &quot;ယဝ်ရ ရဝ်မ (Rome) ကၠုင်နူ ရဝ်မျူလာသ် (Romulus) မ္ဂး၊ ဗဝ်လဳဗဳယျာ (Bolivia) ဂှ် ဒးကၠုင်နူ ဗဝ်လဳဗာ (Bolívar) ရ&quot; တုဲ ယၟုဍုင်ဂှ် ပြံင်လှာဲအာ ဇရေင် &quot;ဗဝ်လဳဗဳယျာ&quot; စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၉၊ သမ္မတ [[အဳဗဝ် မဝ်ရာလေတ်]] (Evo Morales) ပြံင်လှာဲ ယၟုဍုင် အလုံအစင် ဇရေင် &quot;ဍုင်ဗဝ်လဳဗဳယျာ မၞုံကဵု ဂကူနာနာ&quot; (Plurinational State of Bolivia) သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ကဵုအခေါင်အရာ ကုဂကူတမ်မူလ နာနာသာ် မနွံပ္ဍဲဍုင်ရ။

== ၂။ ဝၚ် ကေုာံ ခေတ်ကိုပ်ကၠာ ကိုလံဗတ် (History and Pre-Columbian Era) ==
[[File:Tiwanaku_-_Puerta_del_Sol.jpg|thumb|left|250px|တြင်တ္ၚဲ (Gate of the Sun) ပ္ဍဲဍုင်တြေံ တဳဝါနာကူ (Tiwanaku) မဒှ် အာဲကၟာဲဝင် ကိုပ်ကၠာ ခေတ်အေန်ကာ။]]
ဝင် ဍုင်ဗဝ်လဳဗဳယျာဝွံ လှဲလး ဗွဲမလောန်တုဲ မာန်ပါ်လဝ် နကဵု ခေတ်အဓိကဂမၠိုင်-

'''ခေတ် ယေန်သၞာင် တြေံ (Pre-Columbian):'''
ကိုပ်ကၠာ သပိန် ဟွံစိုပ်ကၠုင်၊ ဒေသ ဗဝ်လဳဗဳယျာ လ္ပာ်က္ဍိုပ်ဒဵုဂှ် ဒှ်ဗဟဵု ယေန်သၞာင် '''တဳဝါနာကူ (Tiwanaku)''' မကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲၜိုတ် ၁,၅၀၀ သၞာံ ကိုပ်ကၠာခရေတ် စဵုကဵု ၁,၂၀၀ ခရေတ်ရ။ ဍုင်တဳဝါနာကူဝွံ ဒှ်အေန်ပါယာ မဇၞော်အိုတ်မွဲ ပ္ဍဲအမေရိကသၠုင်ကျာ ကိုပ်ကၠာ အေန်ကာရ။ ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲ ၁၅ ဗွဝ်ကၠံ၊ အေန်ပါယာ အေန်ကာ (Inca Empire) လုပ်သီကေတ် ဒေသဏအ်တုဲ ပၠောပ်စုတ် ပ္ဍဲကဵု တွဵုရး ကောလာသူယူ (Qullasuyu) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kolata |first=Alan L. |title=The Tiwanaku: Portrait of an Andean Civilization |year=1993 |publisher=Wiley-Blackwell |isbn=978-1557861832}}&lt;/ref&gt;

'''ခေတ် အုပ်ဓုပ် သပိန် (Spanish Colonial Era):'''
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၂၄၊ သပိန်တအ် စိုပ်ကၠုင်တုဲ လုပ်သီကေတ် အေန်ပါယာ အေန်ကာရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၄၅၊ ညးတအ် ဂၠာဲဆဵုကေတ် ဒဵုသြန် မကော်ခဴစ သူရဝ် ရဳကဝ် (Cerro Rico) ပ္ဍဲဍုင် [[ပဝ်တဝ်သဳ]] (Potosí) ရ။ ပဝ်တဝ်သဳ ဒှ်ကၠုင် ဍုင်ဇၞော်အိုတ် ကေုာံ မၞုံကဵု ဒြပ်ရတ် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲအမေရိက ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ၜံက်ခါဲ သြန် မစကာလဝ် ဍိက် ကေုာံ ကောန်မၞိဟ်တမ်မူလတအ်ရ။

'''ဗၠးၜး ကေုာံ ပၞာန်ပယျဵု (Independence and Conflicts):'''
ကြဴနူ ပရေင်ပၠန်ဂတး ပွိုင် ၁၆ သၞာံ၊ ဗဝ်လဳဗဳယျာ ကလိဂွံ ဗၠးၜး ပ္ဍဲ သြဂုတ် ၆၊ ၁၈၂၅ နကဵု ပရေင်အာက္ဍိုပ် သဳမောန် ဗဝ်လဳဗာ ကေုာံ အာန်တဝ်နဳယဝ် ဟဝ်သေ ဒေ သူကရေ (Antonio José de Sucre) ရ။ ဆဂး ဝင် ဗဝ်လဳဗဳယျာဝွံ ပေင်တဴ နကဵု ပရေင်ရုသံင် ကေုာံ ပၞာန်ပယျဵုရ။ ပ္ဍဲ '''ပၞာန် ပါသဳဖေတ်''' (War of the Pacific, ၁၈၇၉-၁၈၈၄) ဂှ် ဗဝ်လဳဗဳယျာ ဒးကျအာ ချဳလဳ တုဲ ဆောံလေင်အာ တိဍာ်ကမ်းရိုးတန်း သီုဖအိုတ်တုဲ ဒှ်အာ ဍုင်မဟွံမဲကဵု သြင်ၜဳ ရ။ ပ္ဍဲ '''ပၞာန် ချာကဝ်''' (Chaco War, ၁၉၃၂-၁၉၃၅) ဂှ်လေဝ် ဒးဆောံလေင်အာ တိဍာ် ကု ပါရာဂွေ ပၠန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Klein |first=Herbert S. |title=A Concise History of Bolivia |year=2011 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521183727}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate) ==
[[File:Salar_de_Uyuni_perspective.jpg|thumb|right|200px|သာလာ ဒေ ဥယျူနဳ (Salar de Uyuni) မဒှ် ကန္တာရၜဵု မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ။]]
ဗဝ်လဳဗဳယျာဝွံ နွံဇမၞော် ဧရိယာ ၁,၀၉၈,၅၈၁ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာ (၄၂၄,၁၆၄ စတုရံ တိုင်) တုဲ ဍေံဒှ် ဍုင်မဇၞော်အိုတ် မရနုက်ကဵု ၂၇ ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ ပထဝဳဍုင် ပါ်လဝ် ပိဒေသ အဓိက-
# '''ဒေသ အာန်ဒဳ (The Andean Region):''' လ္ပာ်ပလိုတ်ဍုင်၊ မၞုံကဵု က္ဍိုပ်ဒဵု မသၠုင်လောန် ကေုာံ တိဗလး အာလ်တဳပလာနဝ် (Altiplano) ရ။ ဍုင်ဇၞော် လာပါတ် ကေုာံ ကၟာဍာ် တဳတဳကာကာ (Lake Titicaca - ကၟာဍာ် မာန်ဖိုင်က္ၜင် မသၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ) ဝွံ နွံပ္ဍဲဒေသဏအ်ရ။
# '''ဒေသ သဗ်-အာန်ဒဳ (Sub-Andean Region):''' လဒေါဝ်ဍုင်၊ မၞုံကဵု ဂြိုပ် ကေုာံ ခရိုင် မၞုံကဵု ဥတုၜိုဟ်သြိုဟ် ညံင်ရဴ ကိုချာဗမ်ဗာ (Cochabamba) ကေုာံ သူကရေ (Sucre) ရ။
# '''ဒေသ တိသဝ် / လာနဝ် (Llanos Region):''' လ္ပာ်ဗမံက် ကေုာံ သၟဝ်ကျာ၊ မၞုံကဵု ဂြိုပ်ဗြဲ အမေဇြောန် ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ မဇၞော်လှဲလး။ ဍေံဂြောပ်လဝ် ၜိုတ် ၅၉% နူကဵု ဧရိယာ ဍုင်ဗဝ်လဳဗဳယျာ သီုဖအိုတ်ရ။

ရာသဳဥတု ဗဝ်လဳဗဳယျာဝွံ တၞဟ်ခြာလောန် ဟိုတ်နူ သမၠုင်ဒဵု (Altitude) ရ။ ပ္ဍဲဒေသ တိဗလး လာနဝ်ဂှ် ကတဴတုဲ ဍုက်ဍေက်လၟိုန်တုဲ၊ ပ္ဍဲဒေသ အာလ်တဳပလာနဝ် ဂှ် ရာသဳဥတု ၜိုဟ်လောန် စဵုကဵု ဂံက်ရ။

== ၄။ ဇဳဝစုံလၚ် ကေုာံ ပွဳပွူသဘာဝ (Biodiversity and Environment) ==
ဗဝ်လဳဗဳယျာဝွံ ဒှ်ဍုင် မၞုံကဵု ပရေင်ဇဳဝစုံလင် မဂၠိုင်အိုတ်မွဲ ပ္ဍဲဂၠးတိ (Megadiverse country) ရ။ နွံကဵု ဂကူ သတ်တိရစ္ဆာန် ကေုာံ တၞံဆု ဟွံအောန် မပ္တံကဵု ဂျာဂွါ (Jaguar)၊ ပဳမာ (Puma)၊ လာမာ (Llama) ကေုာံ ဂစေံ မာကဝ် (Macaw) တအ်ရ။
* '''ဥယျာဉ် သဘာဝ မာဒဳဒဳ (Madidi National Park):''' ဒှ်ဥယျာဉ် သဘာဝ မၞုံကဵု ဂကူသတ် ကေုာံ တၞံဆု စုံလင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ မွဲရ။ ဍေံဆက်စၠောအ်လဝ် နူကဵု က္ဍိုပ်ဒဵု အာန်ဒဳ စဵုကဵုစိုပ် ဂြိုပ် အမေဇြောန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.wcs.org/our-work/places/madidi |title=Madidi National Park |publisher=Wildlife Conservation Society |access-date=2023-10-18 }}{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

ဆဂး ဗဝ်လဳဗဳယျာ ဒးဆဵုဂဗဒၟံင် ပြသၞာ ပွဳပွူသဘာဝ ဇၞော်ဇၞော် ညံင်ရဴ ပရေင်ခုတ်ပလီုဂြိုပ် (Deforestation) သွက်ဂွံ တဵုလွဳ ပဲသြယာ (Soybeans) ကေုာံ လွဳဂၠဴ၊ သီုကဵု ပရေင်ကၠိခတောန် ဟိုတ်နူ ကမၠောန် ၜံက်ခါဲ သတ္တုရ။

== ၅။ အလဵုအသဳ ကေုာံ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် (Government and Politics) ==
ဗဝ်လဳဗဳယျာဝွံ ဒှ်ဍုင် သမ္မတ သၞောတ်မွဲမ (Unitary state) တုဲ အုပ်ဓုပ်လဝ် နကဵု သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳရ။ ဍုင်ဏအ် နွံကဵု ဍုင်ဇၞော် ၜါ-
# '''သူကရေ (Sucre):''' ဒှ် ဍုင်ဇၞော် အတိုင်သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ကေုာံ ဗဟဵု တုလာကာန် (Judiciary)။
# '''လာပါတ် (La Paz):''' ဒှ် ဗဟဵု အဝဵု အုပ်ဓုပ် (Executive) ကေုာံ အဝဵု ဥပဒေ (Legislative)။ ဍေံဒှ် ဍုင်ဇၞော် အုပ်ဓုပ် မသၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။

ဗဝ်လဳဗဳယျာ ပါ်လဝ် နကဵု ခရိုင် (Departments) ၉ ခရိုင်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; text-align:center;&quot;
|+ ခရိုင် အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဗဝ်လဳဗဳယျာ
|-
! ခရိုင် (Department) !! ဍုင်ဇၞော် (Capital) !! တင်စၟတ် (Note)
|-
| လာပါတ် (La Paz) || လာပါတ် || ဗဟဵု အလဵုအသဳ၊ ဒေသက္ဍိုပ်ဒဵု။
|-
| သာန်တာ ကရုဇ် (Santa Cruz) || သာန်တာ ကရုဇ် || ဗဟဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဍုင်မၞိဟ်မံင်ဂၠိုင်အိုတ်။
|-
| ကိုချာဗမ်ဗာ (Cochabamba) || ကိုချာဗမ်ဗာ || ဗဟဵု ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ &quot;စမၠောန် ဗဝ်လဳဗဳယျာ&quot;။
|-
| ပဝ်တဝ်သဳ (Potosí) || ပဝ်တဝ်သဳ || ဗဟဵု ၜံက်ခါဲ သတ္တု ကေုာံ သာလာ ဒေ ဥယျူနဳ။
|}

== ၆။ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သယံဇာတ (Economy and Natural Resources) ==
[[File:Evaporation_ponds_at_Salar_de_Uyuni.jpg|thumb|left|200px|ကမၠောန် ပတိတ် လဳသဳယီု (Lithium) ပ္ဍဲ သာလာ ဒေ ဥယျူနဳ။]]
ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဗဝ်လဳဗဳယျာဝွံ တန်တဴဒၟံင် လ္တူ ကမၠောန် ၜံက်ခါဲ သယံဇာတ ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ၜိုန်ရ ဍုင်ဏအ် နွံကဵု သယံဇာတ ဂၠိုင်ကီုလေဝ်၊ ဍေံဒှ် ဍုင် ဒိုက်ဂတ်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ အမေရိကသၠုင်ကျာရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bolivia - Economy |url=https://www.worldbank.org/en/country/bolivia/overview |publisher=World Bank |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;

* '''သဘာဝ ဓါတ်ကျာ (Natural Gas):''' ဗဝ်လဳဗဳယျာဝွံ ပတိတ် ကေုာံ သွံပတိတ် ဓါတ်ကျာ ဂၠိုင်အိုတ် ကု ဍုင်ဗြာတ် ကေုာံ အာဂျေန်တဳနာ ရ။
* '''လဳသဳယီု (Lithium):''' သာလာ ဒေ ဥယျူနဳ ဝွံ နွံကဵု တမ်ရိုဟ် လဳသဳယီု မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ (သွက်ဂွံ ကၠောန် ဗက်ထရဳ ကွဳစက် လျပ်စစ်) ရ။
* '''ပရေင်တဵုလွဳ:''' ဗဝ်လဳဗဳယျာ သွံပတိတ် ပဲသြယာ (Soybeans)၊ ကေုာံ ကွေန်နွာ (Quinoa) မဒှ် သြောအ် သင်္ကေတ ဒေသအာန်ဒဳရ။

== ၇။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ဂကူနာနာ (Demographics and Ethnicities) ==
လၟိဟ်မၞိဟ် ဍုင်ဗဝ်လဳဗဳယျာ နွံၜိုတ် ၁၂.၂ ပြကောဋိကိုဋ်ရ။ ဍုင်ဝွံ ဒှ်ဍုင် မၞုံကဵု ဂကူတမ်မူလ ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ အမေရိကသၠုင်ကျာရ။
* '''မေသတဳဇြဝ် (Mestizo):''' ၆၈% (မပံင်စပ် အကြာ အမေရိကန်-အေန်ဒဳယျာန် ကေုာံ ဥရဝ်ပ)။
* '''အမေရိကန်-အေန်ဒဳယျာန် (Indigenous):''' ၂၀% (မပ္တံကဵု ဂကူ [[ကေချူအာ]] / Quechua, ကေုာံ [[အာဲမာရာ]] / Aymara မံင် ပ္ဍဲဒဵု၊ ကေုာံ ဂကူ ဂွါရာနဳ / Guaraní မံင် ပ္ဍဲတိဗလး)။
* '''သာ်ဗု (White/European):''' ၅% ရ။

'''ဘာသာစကား:''' ဗဝ်လဳဗဳယျာ စၟတ်သမ္တီလဝ် ဘာသာစကား အလဵုအသဳ ၃၇ သာ်ရ (သပိန် ကေုာံ ဘာသာစကား သဘာဝ ၃၆ သာ်)။ ဘာသာ သပိန် (Spanish) ဒှ်အရေဝ် အဓိက မစကာဂၠိုင်အိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Gutiérrez |first=Ramiro |title=Lenguas en Bolivia |year=2015 |publisher=Plural Editores}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် (Culture and Society) ==
[[File:Carnaval_de_Oruro_02.jpg|thumb|right|200px|ပွဲသဘင် အဝ်ရူရဝ် (Carnaval de Oruro) မဒှ် ပွဲသဘင် ဒယှ်တမ္ညဝ် မစၟတ်သမ္တီလဝ် နကဵု UNESCO။]]
ယေန်သၞာင် ဗဝ်လဳဗဳယျာဝွံ ဒှ်အရာ မပံင်စပ် အကြာ ဓဝ်ပတှ်ေ ခေတ်တြေံ (Pachamama - မိတိမသဘာဝ) ကေုာံ ဘာသာ ကာတ္တလေတ် သပိန်ရ။

* '''ပွဲသဘင် (Festivals):''' ပွဲသဘင် '''အဝ်ရူရဝ်''' (Carnaval de Oruro) ဂှ် ဒှ်ပွဲသဘင် ယေန်သၞာင် မဇၞော်အိုတ်တုဲ ယူနေတ်သကဝ် (UNESCO) စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ရုပ်ဝတ္ထုဟွံသေင် (Intangible Cultural Heritage) ရ။
* '''ဂဳတ:''' ဂဳတ အာန်ဒဳ (Andean music) မစကာ ခရာ (panpipes / zampoña) ကေုာံ ချာရန်ဂဝ် (charango - တူရိယာ ညံင်ဂဳတာ မကၠောန်လဝ် နကဵု ခၞံက် အာမာဒဳလဝ်) ဂှ် ဒယှ်ရ။
* '''စၞစ:''' သာလ်တေညာ (Salteñas - ကွာင်ဖျုန်)၊ သဳလ်ပါန်ချဝ် (Silpancho) ကေုာံ စၞစ မစကာ ကွေန်နွာ (Quinoa) တအ် ဒယှ်ရ။

== ၉။ ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် (Education and Health) ==
ပရေင်ပညာ ပ္ဍဲဗဝ်လဳဗဳယျာဝွံ ပခိုဟ်ပတိုန်လဝ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ် ပ္ဍဲအကြာ ၂၀ သၞာံ လက္ကရဴဏအ်ရ။ သမ္မတ အဳဗဝ် မဝ်ရာလေတ် စတင်လဝ် ပရေင်အစဳအဇန် ဗတောန် လိက်ပတ်တုဲ လၟိဟ် ညးမလေပ်လိက် (Literacy rate) ဂှ် စိုပ်အာ စဵုကဵု ၉၂% ပြင်င်ယျ။ 

ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ထတ်ယုက်ဂှ်၊ ဗဝ်လဳဗဳယျာ စၟတ်သမ္တီလဝ် '''ဂဥုဲသဘာဝ ကေုာံ နဲကဲလွဳပရာ တြေံ''' (Traditional medicine) အတိုင်သၞောဝ်ဥပဒေရ။ ရုင်ဂဥုဲ အလဵုအသဳလ္ၚဵုတအ်ဂှ် နွံကဵု အစာသဝ် ခေတ်တၟိ ကေုာံ အစာသဝ် သဘာဝ (Kallawaya) သီုၜါလ္ပာ် သွက်ဂွံ လွဳပရာ ညးယဲတအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Bastien |first=Joseph W. |title=Healers of the Andes: Kallawaya Herbalists and Their Botanical Macrophysics |year=1987 |publisher=University of Utah Press |isbn=978-0874802781}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ ပရေၚ်ကၟုဲတမ္ၚာ ကေုာံ အာဲကၟာဲဂၠးတိ (Tourism and World Heritage Sites) ==
ဗဝ်လဳဗဳယျာဝွံ ဒှ်ဒတန် ကၟုဲတမ္ၚာ မစိုတ်လုပ်စခိုဟ် ဟိုတ်နူ သဘာဝ မကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် တမ်မူလရ။ ဍုင်ဝွံ နွံကဵု ဒတန် [[အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ]] ယူနေတ်သကဝ် (UNESCO) ၇ ဒၞာဲရ။
* '''သာလာ ဒေ ဥယျူနဳ (Salar de Uyuni):''' ကန္တာရၜဵု မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ မၞုံကဵု ဗီုပြင် ညံင်ရဴ ဒ္ၚောဝ် ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲအခိင် ဗြဲဂူ။
* '''ဍုင်တြေံ ပဝ်တဝ်သဳ (City of Potosí):''' ဍုင် ၜံက်ခါဲ သြန် မဒယှ်တမ္ညဝ်လဝ် ပ္ဍဲခေတ် သပိန်။
* '''တဳဝါနာကူ (Tiwanaku):''' ဍုင်တြေံ အာဲကၟာဲဝင် ကိုပ်ကၠာ ခေတ်အေန်ကာ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Tiwanaku: Spiritual and Political Centre of the Tiwanaku Culture |url=https://whc.unesco.org/en/list/567 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;
* '''ကၟာဍာ် တဳတဳကာကာ (Lake Titicaca):''' ညးအေန်ကာတအ် ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ တ္ၚဲ ကေုာံ သၟိင်အေန်ကာ ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဝွံ ကတဵုဒှ် နူကဵု ကၟာဍာ်ဏအ်ရ။

* **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=F3zW6iGf1f4 လ္ၚတ် ဍုင်ဗဝ်လဳဗဳယျာ ကေုာံ သာလာ ဒေ ဥယျူနဳ (YouTube)]

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Hudson&quot;&gt;{{cite book |last=Hudson |first=Rex A. |author2=Hanratty, Dennis M. |title=Bolivia: A Country Study |year=1989 |publisher=Library of Congress |isbn=978-0160161439}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Lynch&quot;&gt;{{cite book |last=Lynch |first=John |title=Simón Bolívar: A Life |year=2006 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0300110623}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Kolata&quot;&gt;{{cite book |last=Kolata |first=Alan L. |title=The Tiwanaku: Portrait of an Andean Civilization |year=1993 |publisher=Wiley-Blackwell |isbn=978-1557861832}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Klein&quot;&gt;{{cite book |last=Klein |first=Herbert S. |title=A Concise History of Bolivia |year=2011 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521183727}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Madidi&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.wcs.org/our-work/places/madidi |title=Madidi National Park |publisher=Wildlife Conservation Society |access-date=2023-10-18 }}{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;WBEcon&quot;&gt;{{cite web |title=Bolivia - Economy |url=https://www.worldbank.org/en/country/bolivia/overview |publisher=World Bank |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Gutierrez&quot;&gt;{{cite book |last=Gutiérrez |first=Ramiro |title=Lenguas en Bolivia |year=2015 |publisher=Plural Editores}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bastien&quot;&gt;{{cite book |last=Bastien |first=Joseph W. |title=Healers of the Andes: Kallawaya Herbalists and Their Botanical Macrophysics |year=1987 |publisher=University of Utah Press |isbn=978-0874802781}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;UNESCO_Tiwanaku&quot;&gt;{{cite web |title=Tiwanaku: Spiritual and Political Centre of the Tiwanaku Culture |url=https://whc.unesco.org/en/list/567 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Morales&quot;&gt;{{cite book |last=Morales |first=Waltraud Q. |title=A Brief History of Bolivia |year=2010 |publisher=Facts on File |isbn=978-0816078776}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Navbox
| name       = အမေရိကသၠုင်ကျာ
| title      = ဍုင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ [[အမေရိကသၠုင်ကျာ]]
| listclass  = hlist
| group1     = ဍုင် အလဵုအသဳ
| list1      = 
* [[အာဂျေန်တဳနာ]]
* [[ဗဝ်လဳဗဳယျာ]]
* [[ဗြာဇြဳ]]
* [[ချဳလဳ]]
* [[ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ]]
* [[အဳကွေဒေါဝ်]]
* [[ဂူယာနာ]]
* [[ပါရာဂွေ]]
* [[ပေရူ]]
* [[သူရဳနာမ်]]
* [[ဥရုဂွေ]]
* [[ဗေနဳဇွဲလာ]]
| group2     = ဒေသ ပိုင်ပြဳ
| list2      = 
* [[ပြင်သေတ် ဂူယာနာ]]
* [[တကအ် ဖေါ့ကလာန်]]
}}

[[Category:ဗဝ်လဳဗဳယျာ]]
[[Category:ဍုင်ဂမၠိုင်]]
[[Category:အမေရိကသၠုင်ကျာ]]
[[Category:ဍုင်သမ္မတဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>6hdoxmfj4igva4m5is9ovil2mafuk7u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ချဳလဳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11212</id>
    <revision>
      <id>55618</id>
      <parentid>55297</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T00:31:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>55618</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27263" sha1="05mi1momqwgajwt39htytm24i5fv30e" xml:space="preserve">{{Infobox country
| conventional_long_name = သမ္မတ ဍုင်ချဳလဳ&lt;br/&gt;(Republic of Chile)
| native_name = {{native name|es|República de Chile}}
| common_name = ချဳလဳ (Chile)
| image_flag = Flag of Chile.svg
| image_coat = Coat of arms of Chile (c).svg
| national_motto = &quot;Por la razón o la fuerza&quot;&lt;br/&gt;(နကဵု ဟိုတ်ဖဵု ဟွံသေင်မ္ဂး နကဵု ဒြဟတ်)
| national_anthem = &quot;Himno Nacional de Chile&quot;
| image_map = Chile in its region.svg
| map_caption = ဒၞာဲဒတန် ဍုင်ချဳလဳ (သာ်တ္ၚေက်) ပ္ဍဲကဵု အမေရိကသၠုင်ကျာ
| capital = [[သာန်တဳယာဂဝ်]] (Santiago)
| coordinates = {{Coord|33|26|S|70|40|W|type:city}}
| largest_city = သာန်တဳယာဂဝ်
| official_languages = သပိန် (Spanish)
| recognized_regional_languages = မာပူဒူဂန် (Mapudungun), အာဲမာရာ (Aymara), ရာပါနူအဳ (Rapa Nui)
| ethnic_groups = ၅၂.၇% သာ်ဗု, ၃၉.၃% မေသတဳဇြဝ် (Mestizo), ၈% ကောန်တမ်မူလ (Indigenous)
| religion = ၅၄% ကာတ္တလေတ်, ၁၄% အဳဗာန်ဂျေလဳကာန်, ၃၀% ဟွံမဲ
| demonym = ချဳလဳယျာန် (Chilean)
| government_type = သမ္မတ သၞောတ်မွဲမ (Unitary presidential republic)
| leader_title1 = သမ္မတ
| leader_name1 = [[ဂါဗရဳယျေဝ် ဗဝ်ရဳစ်]] (Gabriel Boric)
| legislature = ကောန်ဂရေတ် ချဳလဳ (National Congress)
| area_km2 = ၇၅၆,၀၉၆
| area_rank = မရနုက်ကဵု ၃၈
| population_estimate = ၁၉,၉၆၀,၈၈၉ (၂၀၂၃)
| population_density_km2 = ၂၆
| GDP_PPP = $ ၅၉၅ ဗဳလဳယျောန် (၂၀၂၃)
| GDP_PPP_per_capita = $ ၂၉,၉၃၅
| currency = [[သြန် ပေသွဝ် ချဳလဳ]] (Peso) (CLP)
| time_zone = CLT (UTC−4/UTC−3)&lt;br/&gt;EAST (UTC−6/UTC−5) (Easter Island)
| calling_code = +56
}}

'''ချဳလဳ''' ({{lang-en|Chile}}; {{lang-es|Chile}}) ဟွံသေင်မ္ဂး ယၟုအလုံအစင် '''သမ္မတ ဍုင်ချဳလဳ''' (Republic of Chile) ဝွံ ဒှ်ဍုင်မွဲ မနွံပ္ဍဲ လ္ပာ်ပလိုတ်၊ သၠုင်ကျာအိုတ် ပ္ဍဲ [[အမေရိကသၠုင်ကျာ]] (South America) ရ။ ဍုင်ဝွံ နွံကဵု ဗီုပြင် ပထဝဳ မတၟေင်တၟဟ်တုဲ၊ ဍေံဒှ် ဍုင်မဂၠိင်အိုတ် ကေုာံ က္ဍန်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ ဍုင်ချဳလဳဝွံ ပယျဵုဆက်ဒၟံင် ကုဍုင် [[ပေရူ]] (Peru) လ္ပာ်သၟဝ်ကျာ၊ ဍုင် [[ဗဝ်လဳဗဳယျာ]] (Bolivia) လ္ပာ်အဂၞဲ၊ ကေုာံ ဍုင် [[အာဂျေန်တဳနာ]] (Argentina) လ္ပာ်ဗမံက်တုဲ၊ လ္ပာ်ပလိုတ် ကေုာံ လ္ပာ်သၠုင်ကျာဂှ် စိုပ်ဒၟံင် ၜဳမှာသၟိတ် [[ပါသဳဖေတ်]] (Pacific Ocean) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hudson |first=Rex A. |title=Chile: A Country Study |year=1994 |publisher=Library of Congress |isbn=978-0844408285}}&lt;/ref&gt;

ဍုင်ချဳလဳဝွံ ပိုင်ပြဳလဝ် သီုကဵု တကအ် ရာပါနူအဳ (Rapa Nui / Easter Island) မနွံ ပ္ဍဲဒေသ အဝ်သဳနဳယျာ (Oceania) ကေုာံ ကလေင်တောင်းဆိုလဝ် တိဍာ် ပ္ဍဲကဵု [[အာန်တာတိကာ]] (Antarctica) ရ။ ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ဍုင်မၞိဟ်မံင်ဂၠိုင်အိုတ်ဂှ် ဒှ်ဍုင် [[သာန်တဳယာဂဝ်]] (Santiago) ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး၊ ဍုင်ချဳလဳဝွံ ဒှ်ဍုင် မၞုံကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်မံင်တန်တဴ မစိုပ်ကဆံင် သၠုင်အိုတ် (High-income economy) မွဲ ပ္ဍဲကဵု တိုက်အမေရိကသၠုင်ကျာရ။

__TOC__

== ၁။ နိရုတ္တိ (Etymology) ==
ယၟု ဍုင် &quot;ချဳလဳ&quot; (Chile) ဝွံ တမ်မူလဍေံ ဟွံတီကၠးဖ္ဍးဏီကီုလေဝ်၊ သုတေသနဝင်တအ် ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ ဍေံကၠုင်နူ ဝေါဟာရ ဘာသာစကား ကောန်တမ်မူလဂမၠိုင်ရ။ 
* လညာတ်လ္ၚဵု ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ ဍေံကၠုင်နူ အရေဝ် ဂကူ မာပူချေ (Mapuche) မဟီုလဝ် ''chilli'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဒၞာဲ တိမအာစိုပ်ဒတုဲ&quot; (where the land ends) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Encina |first=Francisco A. |title=Historia de Chile |year=1940 |publisher=Nascimento}}&lt;/ref&gt;
* လညာတ်တၞဟ်မွဲဂှ် ဍေံကၠုင်နူ ဘာသာ ကေချူအာ (Quechua) မဟီုလဝ် ''chiri'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;လၟုဟ်&quot; (cold) ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ခနှ်ကတဴကတဴ&quot; ရ။ ပ္ဍဲအခိင် သပိန်တအ် လုပ်စိုပ်ကၠုင်ဂှ် ညးတအ် စကော်ခဴ ဒေသဏအ် နဒဒှ် &quot;Tchili&quot; ကေုာံ ဗွဲကြဴ ပြံင်လှာဲအာ ဒှ် &quot;Chile&quot; ရ။

== ၂။ ဝၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ကတဵုဒှ် (History and Early Era) ==
[[File:Mapuche_warriors.jpg|thumb|left|250px|ကောန်ပၞာန် ဂကူမာပူချေ (Mapuche) တအ် ပၠန်ဂတး ဒုင်တဝ်စၞေဟ် ကုပၞာန်သပိန် ပ္ဍဲခေတ် ကိုပ်ကၠာ။]]
ဝင် ဍုင်ချဳလဳဝွံ မာန်ပါ်လဝ် နကဵု ခေတ်အဓိက ပိသာ်-

'''ခေတ် ကိုပ်ကၠာ သပိန် (Pre-Columbian Era):'''
ကိုပ်ကၠာ သပိန် ဟွံစိုပ်ကၠုင်ဏီ၊ ဒေသ သၟဝ်ကျာ ချဳလဳဂှ် ဒးဒုင် အုပ်ဓုပ်လဝ် သၟဝ် [[အေန်ပါယာ အေန်ကာ]] (Inca Empire) ရ။ ဆဂး လ္ပာ်လဒေါဝ် ကေုာံ သၠုင်ကျာဂှ် ဂကူတမ်မူလ [[မာပူချေ]] (Mapuche) တအ် မံင်တန်တဴဒၟံင်တုဲ ညးတအ် စဵုဒၞာ ဒုင်တဝ်စၞေဟ် ကုအေန်ကာတအ် ဗွဲမသကာတ်မြဟ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Collier |first=Simon |author2=Sater, William F. |title=A History of Chile, 1808-2002 |year=2004 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521534840}}&lt;/ref&gt;

'''ခေတ် အုပ်ဓုပ် သပိန် (Spanish Colonization):'''
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၂၀၊ [[ဖာဒဳနာန် မာဂျေလလာန်]] (Ferdinand Magellan) ဒှ် ကောန်ဥရဝ်ပ ကိုပ်ကၠာအိုတ် မစိုပ်ကၠုင် သၠုင်ကျာ ချဳလဳရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၄၀ ဂှ်၊ ပေဒရဝ် ဒေ ဗာလ်ဒဳဗဳယျာ (Pedro de Valdivia) က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ပၞာန်သပိန်တုဲ ခၞံဗဒှ် ဍုင်သာန်တဳယာဂဝ် ရ။ ၜိုန်ရ သပိန်တအ် အုပ်ဓုပ်ဂွံ လ္ပာ်သၟဝ်ကျာကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲလ္ပာ်သၠုင်ကျာဂှ် ဂကူမာပူချေတအ် ဆက်တဝ်စၞေဟ်ဒၟံင် လုကဴ ပွိုင် ၃၀၀ သၞာံ ပြင်င် မကော်ခဴစ &quot;ပၞာန် အာရဴကဝ်&quot; (Arauco War) ရ။

'''ဗၠးၜး (Independence):'''
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၁၀၊ ချဳလဳ စတန်တဴ နဒဒှ် ဒေသ အုပ်ဓုပ်ကေတ်တ် ကေုာံ လလောင်တြး ဗၠးၜး ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၁၈ နကဵု ပရေင်အာက္ဍိုပ် သကိုပ်ပၞာန် [[ဗာနာဒဝ် အဝ်ဟဳဂဳန်]] (Bernardo O'Higgins) ကေုာံ ဟဝ်သေ ဒေ သာန် မာတဳန် (José de San Martín) ရ။

== ၃။ ခေတ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ကေုာံ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် (20th Century and Politics) ==
ဝင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ချဳလဳ ပ္ဍဲ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံဝွံ နွံကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ 
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၀ ဂှ်၊ [[သာလ်ဗာဒေါဝ် အာယေန်ဒေ]] (Salvador Allende) ဒးဒုင် ရုဲစှ် နဒဒှ် သမ္မတ ဝါဒသဵုသေဝ်လေတ် (Socialist) အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲအမေရိကသၠုင်ကျာရ။ ဆဂး ယဝ်ရ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် စှ်ေအာတုဲ၊ ပ္ဍဲ စေပ်တေမ်ဗာ ၁၁၊ ၁၉၇၃ ဂှ် ဒပ်ပၞာန် မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု သကိုပ်ပၞာန် [[အဝ်ဂူသတဝ် ပဳနဝ်ချေတ်]] (Augusto Pinochet) သီကေတ် အဝဵုအလဵုအသဳ နကဵု အရီုအဗင် နူ [[သဳအာင်အေ]] (CIA) အမေရိကာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kornbluh |first=Peter |title=The Pinochet File: A Declassified Dossier on Atrocity and Accountability |year=2003 |publisher=The New Press |isbn=978-1565849368}}&lt;/ref&gt;

ပဳနဝ်ချေတ် အုပ်ဓုပ်ဍုင် နကဵု သၞောတ်အာဏာသျှင် လုကဴ ၁၇ သၞာံ။ ပ္ဍဲအခိင်ဏအ် မၞိဟ် မဒးဒုင် ဍဵုဍိုက်၊ ရပ်စုတ်ထံင် ကေုာံ ကၠေအ်အာ လၟိဟ် မဂၠိုင်ကဵု လ္ၚီ နွံလဝ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၀ မှ ဍုင်ချဳလဳ ကလေင်စိုပ်အာ ဇရေင် သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ မွဲဝါပၠန်ရ။

== ၄။ ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate) ==
[[File:Torres_del_Paine_y_cuernos_del_Paine.jpg|thumb|right|200px|ဒဵု တဝ်ရေသ် ဒေဝ် ပါင်နေ (Torres del Paine) မနွံ ပ္ဍဲဒေသ ပါတာဂဝ်နဳယျာ လ္ပာ်သၠုင်ကျာ ဍုင်ချဳလဳ။]]
ချဳလဳဝွံ ဒှ်ဍုင် မၞုံကဵု ဗီုပြင် ပထဝဳ တၟေင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ ဍေံနွံ ဇမၠိင် ၄,၃၀၀ ကဳလဝ်မဳတာ (၂,၆၇၀ တိုင်) နူသၟဝ်ကျာ စိုပ် သၠုင်ကျာ၊ ဆဂး အနာံဍေံဂှ် နွံဆ ၃၅၀ ကဳလဝ်မဳတာ သၟးရ အလုံအိုတ်သီု။ ဍုင်ဝွံ ပါ်လဝ် ပထဝဳ ဒေသ အဓိကဂမၠိုင်-
# '''သၟဝ်ကျာ ကန္တာရ (Northern Desert):''' ဒေသ ကန္တာရ အာတာကာမာ (Atacama Desert) ဝွံ ဒှ်ဒၞာဲ မကှ်ကြဳအိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ တုဲ နွံကဵု သတ္တု ဗရိုတ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
# '''လဒေါဝ် (Central Valley):''' ဒှ်ဒေသ မၞုံကဵု ရာသဳဥတု ၜိုဟ်သြိုဟ် (Mediterranean climate) တုဲ ဒှ် ဗဟဵု ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ မၞိဟ်မံင်ဂၠိုင်အိုတ်ရ။
# '''သၠုင်ကျာ (Patagonia):''' ဒေသ ပါတာဂဝ်နဳယျာ ဝွံ နွံကဵု ဂြိုပ်ဗြဲ၊ ဍာ်ကလောအ် (glaciers) ကေုာံ ဝင်ဍာ် ဇၞော်ဇၞော်ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Subercaseaux |first=Benjamín |title=Chile: O una loca geografía |year=1940 |publisher=Ercilla}}&lt;/ref&gt;

ချဳလဳဝွံ နွံပ္ဍဲကဵု &quot;လစိန် ပၟတ်&quot; (Ring of Fire) ၜဳပါသဳဖေတ် တုဲ ပရေင်တိချဳ (Earthquakes) ကတဵုဒှ်စ ဂၠိုင်ရ။ တိချဳ သၞာံ ၁၉၆၀ (Valdivia earthquake) မၞုံဒြဟတ် ၉.၅ ဂှ် ဒှ်တိချဳ မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဝင်ဂၠးတိရ။

== ၅။ ဇဳဝစုံလၚ် ကေုာံ ပွဳပွူသဘာဝ (Biodiversity and Environment) ==
ဟိုတ်နူကဵု ဒဵုအာန်ဒဳ လ္ပာ်ဗမံက် ကေုာံ ကန္တာရ လ္ပာ်သၟဝ်ကျာ ကၟာတ်ဒၞာလဝ်တုဲ၊ ဍုင်ချဳလဳဝွံ နွံကဵု ဇဳဝစုံလင် (Biodiversity) မဟွံမဲ ပ္ဍဲဒေသတၞဟ် (Endemism) ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
* '''သတ်တိရစ္ဆာန်:''' သတ်တိရစ္ဆာန် သင်္ကေတ ဍုင်ဂှ် ဒှ် ဒြာဲ ဟူမုဝ် (Huemul) ကေုာံ လနေင် ကောန်ဒဝ် (Andean condor) ရ။ ပါဲနူဂှ် ပူဒူ (Pudu - ဒြာဲဍောတ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ) ကေုာံ ကၠဵုပူမာ (Puma) တအ်လေဝ် နွံရ။
* '''တၞံဆု:''' တၞံဆု အရဴကာရဳယျာ (Araucaria / Monkey puzzle tree) ဂှ် ဒှ်တၞံဆု တြေံ မဒယှ်တမ္ညဝ် ပ္ဍဲဒေသ သၠုင်ကျာရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hoffmann |first=Adriana |title=Flora Silvestre de Chile |year=1995 |publisher=Fundación Claudio Gay}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ အလဵုအသဳ ကေုာံ ဒေသအုပ်ဓုပ်ဂမၠိုၚ် (Government and Administrative Divisions) ==
ချဳလဳဝွံ ဒှ်ဍုင် သမ္မတ သၞောတ်မွဲမ တုဲ အုပ်ဓုပ်လဝ် နကဵု သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳရ။ သမ္မတဝွံ ဒှ်က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင် ကေုာံ က္ဍိုပ်သကိုပ် အလဵုအသဳတုဲ မာန်အုပ်ဓုပ် ပွိုင် ၄ သၞာံရ (ဆဂး ဟွံကဵုအခေါင် ဆက်တိုန် အဆက်အဆက်)။ 

ဍုင်ချဳလဳ ပါ်လဝ် နကဵု ဒေသ (Regions) ၁၆ ဒေသရ။
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; text-align:center;&quot;
|+ ဒေသ အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ချဳလဳ
|-
! ဒေသ (Region) !! ဍုင်ဇၞော် (Capital) !! တင်စၟတ် (Significance)
|-
| သာန်တဳယာဂဝ် (Santiago Metropolitan) || သာန်တဳယာဂဝ် || ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ဗဟဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ်။ လၟိဟ်မၞိဟ် ဂၠိုင်အိုတ်။
|-
| ဗာလ်ပါရာအဳသြဝ် (Valparaíso) || ဗာလ်ပါရာအဳသြဝ် || ဍုင်သၞေဟ်က္ၜင် အဓိက ကေုာံ ဒတန် စၠတ်ထဝ် ကောန်ဂရေတ်။
|-
| အာန်တဝ်ဖာဂါသတာ (Antofagasta) || အာန်တဝ်ဖာဂါသတာ || ဒေသ သၟဝ်ကျာ၊ ဗဟဵု ၜံက်ခါဲ သတ္တု ဗရိုတ် မဇၞော်အိုတ်။
|-
| မာဂါလာနေတ် (Magallanes) || ပူန်တာ အာရေနာတ် (Punta Arenas) || ဒေသ သၠုင်ကျာအိုတ်၊ မကြပ် ကုအာန်တာတိကာ။
|}

== ၇။ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် (Economy) ==
[[File:Codelco_Chuquicamata.jpg|thumb|left|200px|ချူကဳကာမာတာ (Chuquicamata) မဒှ် ကမၠိုင် ၜံက်ခါဲ ဗရိုတ် မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ။]]
ချဳလဳဝွံ ဒှ်ဍုင် မၞုံကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ တန်ကြန်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု အမေရိကသၠုင်ကျာရ။ ဍေံဒှ် ဍုင်ကောန်ဂကောံ ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ OECD ရ။ သြန်စက္ခောဍုင်ဂှ် ဒှ် '''ပေသွဝ် (Peso)''' ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chile Overview |url=https://www.worldbank.org/en/country/chile/overview |publisher=World Bank |access-date=2023-10-20}}&lt;/ref&gt;

* '''သတ္တု (Mining):''' ချဳလဳဝွံ ဒှ်ဍုင် မပတိတ် '''ဗရိုတ် (Copper)''' ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ (ၜိုတ် ၃၀% နူကဵု ဂၠးတိ)။ ကမ္ပဏဳ အလဵုအသဳ ကဝ်ဒေလ်ကဝ် (Codelco) ဝွံ ဒှ်ကမ္ပဏဳ ပတိတ်ဗရိုတ် မဇၞော်အိုတ်ရ။ ပါဲနူဂှ် လဳသဳယောမ် (Lithium) လေဝ် ပတိတ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
* '''ပရေင် တဵုလွဳ ကေုာံ သွံပတိတ်:''' ချဳလဳ ဒယှ်တမ္ညဝ် လ္တူဂၠးတိ နကဵု ဍာ်ဝိုင် (Chilean Wine)၊ ကသာဲ (Salmon - မရနုက်ကဵု ၜါ လ္တူဂၠးတိ)၊ ကေုာံ သတ်ဆု နာနာသာ် (ညံင်ရဴ ချယ်ရဳ၊ အေဗဝ်ကာဒဝ်) ရ။

== ၈။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ဂကူနာနာ (Demographics) ==
လၟိဟ်မၞိဟ် ဍုင်ချဳလဳ နွံၜိုတ် ၁၉.၉ ပြကောဋိကိုဋ်ရ။ လၟိဟ်မၞိဟ် ၜိုတ် ၈၅% ဂှ် မံင်ပ္ဍဲကဵု ဒေသဍုင်ဇၞော်တအ် (Urban areas) တၟေင်တၟဟ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ သာန်တဳယာဂဝ် ရ။

* '''ဂကူဂမၠိုင်:''' ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် (ၜိုတ် ၉၀%) ဂှ် ဒှ်ဂကူ မေသတဳဇြဝ် (Mestizo - မပံင်စပ် အကြာ အမေရိကန်-အေန်ဒဳယျာန် ကေုာံ ဥရဝ်ပ) ကေုာံ ဂကူသာ်ဗု ဥရဝ်ပ ရ။ လၟိဟ် ဂကူတမ်မူလ (Indigenous) ဂှ် နွံၜိုတ် ၈% တုဲ၊ ဂကူ [[မာပူချေ]] (Mapuche) ဂှ် ဂၠိုင်အိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Censo 2017: Primera entrega de resultados definitivos |url=https://www.censo2017.cl/ |publisher=INE |year=2017 |accessdate=2026-06-14 |archivedate=2025-06-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250609031243/http://www.censo2017.cl/ }}&lt;/ref&gt;
* '''ဘာသာစကား:''' [[ဘာသာ သပိန်]] (Spanish) ဒှ်အရေဝ် အလဵုအသဳ ကေုာံ ဟီုဂးဂၠိုင်အိုတ်ရ။ 
* '''ဓဝ်ပတှ်ေ:''' ဘာသာ ကာတ္တလေတ် (Roman Catholic) ဒှ် ဘာသာ အဓိကကီုလေဝ်၊ လၟိဟ် မၞိဟ်ဟွံမဲကဵု ဓဝ်ပတှ်ေ (Irreligious) တအ်လေဝ် ဂၠိုင်တိုန်ဒၟံင် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။

== ၉။ ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ အနုသုခုမ (Culture and Literature) ==
[[File:Empanada_de_pino.jpg|thumb|right|200px|အေမ်ပါနာဒါ (Empanada de pino) မဒှ် စၞစ ယေန်သၞာင် ဒယှ် ပ္ဍဲချဳလဳ။]]
ချဳလဳဝွံ ဒယှ်တမ္ညဝ် နကဵု လိက်ပတ်၊ အနုသုခုမ ကေုာံ စၞစ ရ။ ဍုင်ဏအ်ဂှ် ဂွံဒုင်ကော်ခဴစ &quot;ဍုင် အစာကဗျဂမၠိုင်&quot; (Country of Poets) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Subercaseaux |first=Bernardo |title=Historia de las ideas y de la cultura en Chile |year=1997 |publisher=Editorial Universitaria}}&lt;/ref&gt;

* '''လိက်ပတ်:''' အစာကဗျ ဒယှ် ၜါတၠ ညးမကလိဂွံ လာပ်နဝ်ဗေဝ် လိက်ပတ် (Nobel Prize in Literature) ဂှ် ဒှ် ဂါဗရဳယျေလာ မဳသတြာလ် (Gabriela Mistral - ၁၉၄၅) ကေုာံ [[ပါဗလဝ် နေရူဒါ]] (Pablo Neruda - ၁၉၇၁) တအ်ရ။
* '''ဂဳတ ကေုာံ လှ်ေ:''' လှ်ေ သင်္ကေတဍုင်ဂှ် ဒှ် &quot;ကွေကာ&quot; (Cueca) မဒှ် လှ်ေ ပတောအ်ၜတ် ကဵု စာင်ကၟက် ကေုာံ စာင်ၝောအ် ရ။ 
* '''စၞစ:''' စၞစ ဒယှ်တအ်ဂှ် ပါဝင်ကဵု အေမ်ပါနာဒါ (Empanada - ကွာင်ခၞံ ဖျုန်)၊ ကာသွဲလာ (Cazuela - သွဍာ် ဖျုန် ကေုာံ သၞေဝ်) ကေုာံ ကဝ်ရူအာန်တဝ် (Curanto - စၞစ စံင်ပ္ဍဲတိ နူဒေသ ချဳလဝ်အေ) ရ။

== ၁၀။ ပရေၚ်ကၟုဲတမ္ၚာ ကေုာံ အာဲကၟာဲဂၠးတိ (Tourism and World Heritage Sites) ==
ချဳလဳဝွံ ဒှ်ဍုင် မၞုံကဵု သဘာဝ မကျေဝ်ဂေါဝ်တုဲ ပရေင်ကၟုဲတမ္ၚာ ဇၞော်မောဝ်ဒၟံင်ရ။ ဍုင်ဝွံ နွံကဵု ဒတန် [[အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ]] ယူနေတ်သကဝ် (UNESCO) ၇ ဒၞာဲရ။
* '''တကအ် အဳသတာ / ရာပါနူအဳ (Easter Island / Rapa Nui):''' ဒယှ်တမ္ညဝ် နကဵု ရုပ်တၟအ် ဇၞော်ဇၞော် မကော်ခဴစ [[မဝ်အာဲ]] (Moai) ရ။
* '''ဗာလ်ပါရာအဳသြဝ် (Valparaíso):''' ဍုင်သၞေဟ်က္ၜင် တြေံ မၞုံကဵု သ္ၚိအရံင်နာနာ ကေုာံ ကွဳစက်တိုန်ဒဵု (Funiculars)။
* '''ဘာကျာ် ချဳလဝ်အေ (Churches of Chiloé):''' ဘာကျာ် မသိုင်လဝ် နကဵု ဆု အလုံအိုတ်သီု မၞုံကဵု အာခဳတက်ချာ တၟေင်တၟဟ်။

* **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=J3eU9nQh6q0 လ္ၚတ် ဍုင်ချဳလဳ ကေုာံ သဘာဝ (YouTube - Geography Now)]

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Hudson&quot;&gt;{{cite book |last=Hudson |first=Rex A. |title=Chile: A Country Study |year=1994 |publisher=Library of Congress |isbn=978-0844408285}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Encina&quot;&gt;{{cite book |last=Encina |first=Francisco A. |title=Historia de Chile |year=1940 |publisher=Nascimento}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Collier&quot;&gt;{{cite book |last=Collier |first=Simon |author2=Sater, William F. |title=A History of Chile, 1808-2002 |year=2004 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521534840}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Pinochet&quot;&gt;{{cite book |last=Kornbluh |first=Peter |title=The Pinochet File: A Declassified Dossier on Atrocity and Accountability |year=2003 |publisher=The New Press |isbn=978-1565849368}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;SubercaseauxGeo&quot;&gt;{{cite book |last=Subercaseaux |first=Benjamín |title=Chile: O una loca geografía |year=1940 |publisher=Ercilla}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Hoffmann&quot;&gt;{{cite book |last=Hoffmann |first=Adriana |title=Flora Silvestre de Chile |year=1995 |publisher=Fundación Claudio Gay}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;WB_Chile&quot;&gt;{{cite web |title=Chile Overview |url=https://www.worldbank.org/en/country/chile/overview |publisher=World Bank |access-date=2023-10-20}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Censo2017&quot;&gt;{{cite web |title=Censo 2017: Primera entrega de resultados definitivos |url=https://www.censo2017.cl/ |publisher=INE |year=2017 |accessdate=2026-06-14 |archivedate=2025-06-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250609031243/http://www.censo2017.cl/ }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;SubercaseauxCult&quot;&gt;{{cite book |last=Subercaseaux |first=Bernardo |title=Historia de las ideas y de la cultura en Chile |year=1997 |publisher=Editorial Universitaria}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;UNESCO_Chile&quot;&gt;{{cite web |title=Chile - UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/cl |publisher=UNESCO |access-date=2023-10-20}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Navbox
| name       = အမေရိကသၠုင်ကျာ
| title      = ဍုင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ [[အမေရိကသၠုင်ကျာ]]
| listclass  = hlist
| group1     = ဍုင် အလဵုအသဳ
| list1      = 
* [[အာဂျေန်တဳနာ]]
* [[ဗဝ်လဳဗဳယျာ]]
* [[ဗြာဇြဳ]]
* [[ချဳလဳ]]
* [[ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ]]
* [[အဳကွေဒေါဝ်]]
* [[ဂူယာနာ]]
* [[ပါရာဂွေ]]
* [[ပေရူ]]
* [[သူရဳနာမ်]]
* [[ဥရုဂွေ]]
* [[ဗေနဳဇွဲလာ]]
| group2     = ဒေသ ပိုင်ပြဳ
| list2      = 
* [[ပြင်သေတ် ဂူယာနာ]]
* [[တကအ် ဖေါ့ကလာန်]]
}}

[[Category:ချဳလဳ]]
[[Category:ဍုင်ဂမၠိုင်]]
[[Category:အမေရိကသၠုင်ကျာ]]
[[Category:ဍုင်သမ္မတဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>05mi1momqwgajwt39htytm24i5fv30e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>လိက်ပတ်မန်တ္ၚဲဏံ အကြာခေတ်အေအိုင် (Ai)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11362</id>
    <revision>
      <id>55622</id>
      <parentid>55607</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T01:41:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ven Moneyyadhika</username>
        <id>2658</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>စာမျက်နှာကို ဗလာလုပ်လိုက်သည်</comment>
      <origin>55622</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေၚ်ပညာAI ကေုာံ ပရေၚ်ပညာမၞိဟ်ဗီုတၟေၚ်တဴ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11368</id>
    <revision>
      <id>55625</id>
      <timestamp>2026-06-28T11:17:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nondiya</username>
        <id>5430</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox technology | name = ပရေၚ်ပညာAI ကေုာံ ပရေၚ်ပညာမၞိဟ်ဗီုတၟေၚ်တဴ (Artificial Intelligence &amp; AGI) | image = File:Artificial intelligence (2).svg | caption = သင်္ကေတ ပရေၚ်ပညာAI (ဉာဏ်စက်) ကေုာံ ကွန်ရက်အာရုံ (Neural Networks) | field = သိပ္ပံ ကောန...&quot;</comment>
      <origin>55625</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19749" sha1="iuymkwbb0re52dlo0ddpreh714udgvl" xml:space="preserve">{{Infobox technology
| name = ပရေၚ်ပညာAI ကေုာံ ပရေၚ်ပညာမၞိဟ်ဗီုတၟေၚ်တဴ (Artificial Intelligence &amp; AGI)
| image = File:Artificial intelligence (2).svg
| caption = သင်္ကေတ ပရေၚ်ပညာAI (ဉာဏ်စက်) ကေုာံ ကွန်ရက်အာရုံ (Neural Networks)
| field = [[သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ]] (Computer Science)
| sub_classes = [[စက်ဗ္တောန်ပညာ]] (Machine Learning), [[ပရေၚ်ကၠိုဟ်အရေဝ်ဘာသာ]] (NLP), [[ရဝ်ဗတ်]] (Robotics)
| origin_year = ၁၉၅၆
| pioneers = [[အလန် တူရိန်]] (Alan Turing), [[ဂျောန် မက်ကာသဳ]] (John McCarthy)
| key_applications = ပရေၚ်ထတ်ယုက်, ဘဏ္ဍာရေး, ပရေၚ်ပညာ, ပရေၚ်စက်ယန္တရား
}}

'''ပရေၚ်ပညာAI ကေုာံ ပရေၚ်ပညာမၞိဟ်ဗီုတၟေၚ်တဴ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Artificial Intelligence and Artificial General Intelligence'') ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍကိစ္စဇၞော်မွဲ ပ္ဍဲကဵု [[သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ]] မရန်တၟအ်လဝ် သွက်ဂွံကၠောန်ဗဒှ် စက်ယန္တရား ကေုာံ ပရိုဂရမ် မၞုံကဵု ဉာဏ်ပညာ မတုပ်သၟဟ် ကုက္ဍဟ်မၞိဟ်ရ။ ပရေၚ်ပညာ AI (ဉာဏ်စက်) ဂှ် ဒှ်အရာမကၠောန်ဗဒှ်လဝ် နကဵု (Algorithms) တုဲ ဍေံတံ ဖန်ဇန်၊ ချပ်ဗ္စာ၊ ကေုာံ ဗ္တောန်ကေတ် ပညာ နူကဵု တင်နင် (Data) တံမာန်ရ။ ပရေၚ်ပညာမၞိဟ်ဗီုတၟေၚ်တဴ (AGI) ဂှ် ဒှ်အဆင့် AI မသၠုင်အိုတ် မဒှ်အရာ ဍေံတံ ကၠိုဟ်ခိုဟ်အိုတ် ကေုာံ ဖန်ဇန်ပြသၞာ မတုပ်ကဵု ဉာဏ်မၞိဟ် ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍနာနာမာန်ရ။ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဝွံ AI ဂှ် လုပ်ပါလုပ်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဘဝမၞိဟ်တံ ဇၟာပ်ဒၞာဲတုဲ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ကေုာံ သုတေသန ပရူ AI ဝွံ ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန်ရ။

== ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ အလုံအိုတ်သီု ==
ပရေၚ်ပညာ AI ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်နဲကဲ [[သိပ္ပံ]] ကေုာံ [[တေက်နဝ်လဝ်ဂျဳ]] မဖန်ဇန်လဝ် စက်ယန္တရား သွက်ဂွံ ကၠောန်ကမၠောန် မနွံပၟိက်ကဵု ဉာဏ်ပညာမၞိဟ် ဗီုကဵု ပရေၚ်ကၠိုဟ်အရေဝ်ဘာသာ၊ ပရေၚ်ဆဵုညာတ် (Computer Vision) ကေုာံ ပရေၚ်ဖျေံသ္ဂုတ်သွာတ်တံရ။ AI ဂှ် ညးတံ ပါ်လဝ် ဂကူနာနာတုဲ၊ AI မစကာဒၟံင် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒှ်ဂကူ Narrow AI (AI အကဆံၚ်သဝ်) ရ။ ဍေံတံ ကၠောန်ကဵုမာန် ဆကမၠောန်မွဲကဏ္ဍဓဝ်ရ။ ဥပမာ - ကွဳစက်မစကာကေတ်တ် (Self-driving cars) ဟွံသေင်မ္ဂး ပရိုဂရမ် မကၠာဲဘာသာ (Translation programs) တံရ။

ပရေၚ်ပညာမၞိဟ်ဗီုတၟေၚ်တဴ (AGI - Artificial General Intelligence) မ္ဂးဂှ် ဒှ် AI မၞုံကဵု အစောံသတ္တိ မကၠိုဟ်ခိုဟ်အိုတ် ကေုာံ ဗ္တောန်ကေတ် ပညာ ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍနာနာ မတုပ်သၟဟ် ကုမၞိဟ်တံရ။ AGI ဂှ် ဟွံဒှ်ကၠုင် ဍာံဍာံဏီတုဲ ဒှ်ဒၟံင် ပရေၚ်အတိုင်အဓိက ပ္ဍဲကဵု ပရေၚ်သုတေသန AI ရ။

== ဝင် ကေုာံ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ==
[[File:Alan Turing photo.jpg|thumb|250px|[[အလန် တူရိန်]] (Alan Turing) - မဒှ်မၞိဟ် မဖန်ဇန်လဝ် Turing Test ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၀]]
ဝင် ပရေၚ်ပညာ AI ဝွံ စပ္တံကၠုင် နူကဵု လဒေါဝ် ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၀ ဂှ် တၠပညာသၚ်္ချာ ကေုာံ သိပ္ပံကောန်ပျူတာ [[အလန် တူရိန်]] (Alan Turing) ချူပ္တိတ်လဝ် လိက်ကၞပ်မွဲ မဟီုစပ်ကဵု &quot;Computing Machinery and Intelligence&quot; တုဲ ညးဖန်ဇန်လဝ် &quot;Turing Test&quot; သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် ဉာဏ်စက်ရ။

ယၟုမ္ဂး &quot;Artificial Intelligence&quot; ဂှ် စကာကၠာအိုတ် ပ္ဍဲသဘင်သဳကၠဳ Dartmouth Conference ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၆ မကၠောန်ဗဒှ်လဝ် နကဵု [[ဂျောန် မက်ကာသဳ]] (John McCarthy) ကေုာံ မိတ်သဟာဲညးတံရ။ နူဂှ်တုဲ ပရေၚ်သုတေသန AI ဂှ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်လဝ် ၜိုန်ရ ဒးဆောမ်ဒး &quot;AI Winter&quot; (အခိင်သုတေသန AI ဒေါံဇူ ဟိုတ်နူ သြန်ဘဏ္ဍာ ဟွံမွဲ) လေဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၀ လပါ်ဂှ် ဟိုတ်နူကဵု တင်နင် (Big Data) ကေုာံ ဒြဟတ်စက် (Computing Power) ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်တုဲ AI လေဝ် ကလေင်ဂျိုင်ကၠုင် နကဵု ဒြဟတ်ဇၞော်ဇၞော်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
! သၞာံ (Year) !! သဘင် ကေုာံ အရာမက္တဵုဒှ် (Event) !! အဓိပ္ပါယ် (Description)
|-
| ၁၉၅၀ || Turing Test ဖန်ဇန် || အလန် တူရိန် ဖန်ဇန် နဲကဲစမ်ၜတ် ဉာဏ်စက်
|-
| ၁၉၅၆ || Dartmouth Conference || ယၟု &quot;AI&quot; ဂှ် စကာကၠာအိုတ်
|-
| ၁၉၉၇ || Deep Blue ဇၞး ဂိမ်းစှ်တြင် || စက်ကောန်ပျူတာ IBM Deep Blue ဇၞး မၞိဟ်ချန်ပီယံ
|-
| ၂၀၁၂ || Deep Learning ဇၞော်မောဝ် || ကွန်ရက်အာရုံ (Neural Networks) ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်
|-
| ၂၀၂၂ || ChatGPT ပ္တိတ် || ဂကောံ OpenAI ပ္တိတ် Generative AI မဇၞော်မောဝ်
|}

== သဇိုင်သဘဴဓဝ်ဂမၠိုင် ==
သဇိုင်သဘဴဓဝ် အဓိက ပ္ဍဲကဵု AI ဂှ် ဒှ် **စက်ဗ္တောန်ပညာ (Machine Learning - ML)** ကေုာံ **ဇာနှိက်ဆက်စၠောံ (Neural Networks)** ရ။

* '''အလဂဝ်ရဳသမ် (Algorithms):''' ဒှ်သၞောတ်ဝ် မဖန်ဇန်လဝ် သွက်ဂွံ ပ္တိတ်သွဟ် နူကဵု တင်နင်။
* '''တင်နင် (Data):''' စက်တံ ဒးနိဿဲ ကုတင်နင် ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ကေုာံ ဗ္တောန်ကေတ် ပညာ။
* '''ဇာနှိက်ဆက်စၠောံ (Neural Networks):''' ဒှ်သၞောတ်ဝ်မွဲ မဖန်ဇန်လဝ် နကဵုဗီုပြင် က္ဍဟ်မၞိဟ်တုဲ၊ ဍေံတံ ပါ်ပရး တင်နင် နကဵု ထပ်နာနာ (Layers) သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်အဓိပ္ပါယ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက်ရ။

== ကဏ္ဍအဓိက ကေုာံ ဂကူဂမၠိုင် ==
[[File:Neural network.svg|thumb|250px|ဗီုပြင် ဇာနှိက်ဆက်စၠောံ (Neural Network) မၞုံကဵု ထပ်နာနာ]]
ပရေၚ်ပညာ AI ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ကဏ္ဍအဓိက ဗွဲမဂၠိုင်ရ-

1. '''စက်ဗ္တောန်ပညာ (Machine Learning - ML):''' ဒှ်နဲကဲ မကဵုစက်တံ ဗ္တောန်ကေတ် ပညာ နူကဵု တင်နင် နကဵုအလဵုအလဵုရ။
2. '''ပရေၚ်ဗ္တောန်ဇြိုဟ်နက် (Deep Learning):''' ဒှ်ကဏ္ဍမွဲ ပ္ဍဲ ML မစကာ ဇာနှိက်ဆက်စၠောံ မၞုံကဵု ထပ်ဗွဲမဂၠိုင်။
3. '''ပရေၚ်ကၠိုဟ်အရေဝ်ဘာသာ (Natural Language Processing - NLP):''' ဒှ်နဲကဲ မဖန်ဇန်လဝ် သွက်စက် ဂွံကၠိုဟ်၊ ဗှ်၊ ကေုာံ ဟီုအရေဝ် မၞိဟ်တံမာန်။ (ဥပမာ - Siri, Alexa, ChatGPT)
4. '''ရဝ်ဗတ် (Robotics):''' ဒှ်ပရေၚ်ပံင်စပ် AI ကေုာံ စက်ယန္တရား သွက်ဂွံ ကၠောန်ကမၠောန် မနွံကဵု ဒြဟတ်ကာယ။
5. '''ပရေၚ်ဆဵုညာတ်စက် (Computer Vision):''' ဒှ်အစောံသတ္တိ မကဵုစက်တံ ညာတ် ကေုာံ ကၠိုဟ် ဗီုရုပ် ကေုာံ ဝဳဒဳယော (Video)ရ။

== နဲကဲသုတေသန ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် ==
[[သုတေသန]] AI ဂှ် သုင်စောဲဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍနာနာ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ရ။

* '''ပရေၚ်ထတ်ယုက် (Healthcare):''' AI ဂှ် ရီုဗင် စမ်ၜတ် ယဲ (Diagnosis) နူကဵု ဗီုရုပ် X-ray ကေုာံ သုတေသန ဂဥုဲတၟိရ။
* '''ပရေၚ်ဘဏ္ဍာ (Finance):''' AI စကာ သွက်ဂွံ ဆိင်ဆ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်၊ ကေုာံ ရံင်စံင် စဵုဒၞာ ပရေၚ်လီဠာန် (Fraud detection)။
* '''ပရေၚ်ပၠံၚ်ဗစိုပ်တရဴ (Transportation):''' ကွဳစက်မစကာကေတ်တ် (Autonomous vehicles) တံဂှ် စကာ AI သွက်ဂွံ မင်မွဲ ပရေၚ်ဂီုကၠီု ပ္ဍဲဂၠံင်ရ။
* '''ပရေၚ်ပညာ (Education):''' AI ဖန်ဇန်လဝ် သၞောတ်ဝ်ဗတောန်ပညာ (Personalized learning) မကိတ်ညဳကဵု ကုကွးဘာ ဇၟာပ်ပ်မၞိဟ်ရ။

== အရာမဂၠာဲဆဵု ကေုာံ ပရေၚ်ပါလုပ်ဂမၠိုင် ==
ပ္ဍဲကဵု ဝင် AI ဂှ် အရာမဂၠာဲဆဵု အဓိက နွံဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၆ ဂှ် ပရိုဂရမ် '''AlphaGo''' နူကဵု ကုမ္ပဏဳ Google DeepMind ဇၞးကၠုင် မၞိဟ်ချန်ပီယံ ပ္ဍဲကဵု ဂိမ်း Go (ဂိမ်းဗုတ်) မဒှ်အရာ မၞုံကဵု ပရေၚ်ချပ်စင်ခြာ မဇြိုဟ်နက်ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၀ လပါ်ဂှ် တေက်နဝ်လဝ်ဂျဳ မကော်စ '''Large Language Models (LLMs)''' ဗီုကဵု GPT-3, GPT-4 တံဂှ် ပ္တိတ်ကၠုင် အစောံသတ္တိ မကၠောန်ဗဒှ် လိက်၊ ကဗျ၊ ကေုာံ Code ပရိုဂရမ် မတုပ်သၟဟ် ကုမၞိဟ်တံရ။

== ပရေၚ်ဆက်စပ် ကုဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ပရေၚ်ပညာ ==
ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် AI ဂှ် သ္ပကဵု ပရေၚ်ပြံင်လှာဲ ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲကဵု [[ဂကောံမၞိဟ်]] ကေုာံ [[ပညာရေး]] (ပရေၚ်ပညာ) ရ။ အရာခိုဟ်ဂှ် AI ရီုဗင်ကဵု ကမၠောန်လောဲသွာတိုန် ကေုာံ ပ္တိတ်ကမၠောန် ဂၠိုင်တိုန်ရ။ ဆဂး ပြသၞာမက္တဵုဒှ်မာန်ဂှ် ပရေၚ်ကမၠောန် (Jobs) ဗွဲမဂၠိုင် စက်တံ ကၠောန်ကေတ်မာန်တုဲ မၞိဟ်တံ အောန်စှ်ေ ပ္ဍဲမကၠောန်ကမၠောန်မာန်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ပရေၚ်ပညာဂှ် AI နွံကဵု အစောံသတ္တိ မရီုဗင် ညးဗတောန်ပညာတံကီုလေဝ်၊ ပြသၞာ ပရေၚ်ကူစၠောံ (Plagiarism) ကေုာံ ပရေၚ်ကျာ်သြဳ (Ethics) ဂှ် ဒှ်အရာ မဒးစွံသတိရ။

== ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ခေတ်လၟုဟ် ကေုာံ တေက်နဝ်လဝ်ဂျဳ ==
ခေတ်လၟုဟ်ဝွံ AI ပြံင်လှာဲကၠုင် ဒှ် '''Generative AI''' ရ။ ဍေံတံဂှ် ဟွံသေင်ကဵု ဆမလ္ၚတ်ပညာမွဲဓဝ်၊ ဍေံတံ ဖန်ဇန်ပ္တိတ် အရာတၟိ ဗီုကဵု လိက်၊ ဗီုရုပ်၊ ရမျာၚ် ကေုာံ ဝဳဒဳယော (Video) မာန်ရ။ ဗီုကဵု Midjourney ကေုာံ DALL-E တံဂှ် ဍေံတံ ဖန်ဇန် ဗီုရုပ်အနုသုခုမ နူကဵု တင်နင်လိက်မာန်ရ။ တေက်နဝ်လဝ်ဂျဳဏအ် ဇၞော်မောဝ်ပြဟ်လောန်တုဲ အလဵုအသဳ ဍုင်နာနာတံ ဒးဖျေံကၠုင် သၞောဝ်ဥပဒေ (AI Regulations) သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ပရေၚ်ဂီုကၠီုရ။

== ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် အနာဂတ် ကေုာံ ပြသၞာ ==
အနာဂတ် ပရေၚ်ပညာ AI ဂှ် ဇၞော်မောဝ်ဒၟံင် သွက်ဂွံ က္တဵုဒှ် ပရေၚ်ပညာမၞိဟ်ဗီုတၟေၚ်တဴ (AGI) ရ။ AGI က္တဵုဒှ်ကၠုင်မ္ဂး ဍေံတံ ပသောၚ် ပြသၞာဂၠးတိ ဗီုကဵု ရာသဳဥတုပြံင်လှာဲ (Climate change) ကေုာံ ယဲဝေဒနာတံ မာန်ရ။ ဆဂး ပြသၞာဇၞော်အိုတ်ဂှ် &quot;AI Alignment&quot; (ပရေၚ်ကိတ်ညဳကဵု AI) ရ။ ယဝ်ရ AI မၞုံကဵု ဉာဏ်သၠုင်နူမၞိဟ်တံ ဟွံကိတ်ညဳ ကုသဘဴဓဝ်မၞိဟ်မ္ဂး ဍေံဒှ် ဘေးအန္တရာယ် ဇၞော်ဇၞော် သွက်ဂကူမၞိဟ် (Existential risk) မာန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေၚ်သုတေသန ပရေၚ်ဂီုကၠီု AI (AI Safety) ဂှ် ဒှ်ကဏ္ဍ အရာဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲအနာဂတ်ရ။

== နိဿဲ ==
{{Reflist|refs=
{{cite book |last=Russell |first=Stuart |author2=Norvig, Peter |title=Artificial Intelligence: A Modern Approach |publisher=Pearson |year=2020 |isbn=978-0134610993}}
{{cite book |last=Goodfellow |first=Ian |author2=Bengio, Yoshua |author3=Courville, Aaron |title=Deep Learning |publisher=MIT Press |year=2016 |isbn=978-0262035613}}
{{cite book |last=Bostrom |first=Nick |title=Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0199678112}}
{{cite book |last=Turing |first=Alan |title=Computing Machinery and Intelligence |publisher=Mind |year=1950 |isbn=}}
{{cite book |last=Mitchell |first=Melanie |title=Artificial Intelligence: A Guide for Thinking Humans |publisher=Farrar, Straus and Giroux |year=2019 |isbn=978-0374257835}}
{{cite web |title=What is Artificial Intelligence? |url=[https://www.ibm.com/topics/artificial-intelligence](https://www.ibm.com/topics/artificial-intelligence) |website=IBM |access-date=2023-10-15}}
{{cite web |title=Artificial General Intelligence (AGI) |url=[https://openai.com/research/](https://openai.com/research/) |website=OpenAI |access-date=2023-10-15}}
{{cite journal |last=LeCun |first=Yann |author2=Bengio, Yoshua |author3=Hinton, Geoffrey |title=Deep learning |journal=Nature |year=2015}}
{{cite book |last=Tegmark |first=Max |title=Life 3.0: Being Human in the Age of Artificial Intelligence |publisher=Knopf |year=2017 |isbn=978-1101946596}}
{{cite journal |last=Silver |first=David |title=Mastering the game of Go with deep neural networks and tree search |journal=Nature |year=2016}}
}}

== လိက်ပတိုန်စပ် ==

* [[https://en.wikipedia.org/wiki/Artificial_intelligence](https://en.wikipedia.org/wiki/Artificial_intelligence) English Wikipedia: Artificial Intelligence]
* [[https://en.wikipedia.org/wiki/Artificial_general_intelligence](https://en.wikipedia.org/wiki/Artificial_general_intelligence) English Wikipedia: Artificial General Intelligence]
* [[https://www.coursera.org/learn/ai-for-everyone](https://www.coursera.org/learn/ai-for-everyone) AI for Everyone by Andrew Ng (Coursera)]

{{Commons category|Artificial intelligence}}

[[Category:သိပ္ပံ]]
[[Category:ပညာ]]
[[Category:သုတေသန]]
[[Category:နည်းပညာ]]
[[Category:သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ]]
[[Category:ပရေၚ်ပညာAI]]

{{Navbox
|name = ပရေၚ်ပညာAI ကေုာံ တေက်နဝ်လဝ်ဂျဳ
|title = [[ပရေၚ်ပညာAI ကေုာံ ပရေၚ်ပညာမၞိဟ်ဗီုတၟေၚ်တဴ]] ကေုာံ တေက်နဝ်လဝ်ဂျဳ
|listclass = hlist
|list1 =

* [[စက်ဗ္တောန်ပညာ]] (Machine Learning)
* [[ပရေၚ်ဗ္တောန်ဇြိုဟ်နက်]] (Deep Learning)
* [[ပရေၚ်ကၠိုဟ်အရေဝ်ဘာသာ]] (NLP)
* [[ရဝ်ဗတ်]] (Robotics)
* [[သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ]]
* [[တင်နင်]] (Data)
}}</text>
      <sha1>iuymkwbb0re52dlo0ddpreh714udgvl</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>