သကတ်လာန်

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mnw">
  <siteinfo>
    <sitename>ဝဳကဳပဳဒဳယာ</sitename>
    <dbname>mnwwiki</dbname>
    <base>https://mnw.wikipedia.org/wiki/%E1%80%99%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%99%E1%80%BA</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.9</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">မဳဒဳယာ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">တၟေင်</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ညးလွပ်</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ညးလွပ် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ဝဳကဳပဳဒဳယာ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ဝှာင်</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ဝှာင် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">မဳဒဳယာဝဳကဳ</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">မဳဒဳယာဝဳကဳ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">ထာမ်ပလိက်</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">ထာမ်ပလိက် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">ရီု</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">ရီု ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ကဏ္ဍ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ကဏ္ဍ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">ပါင်မုက်</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">ပါင်မုက် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">မဝ်ဂျူ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">မဝ်ဂျူ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>သကတ်လာန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1761</id>
    <revision>
      <id>55698</id>
      <parentid>55474</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T02:29:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>55698</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21399" sha1="bg5nez90ns7hhkj4loviuzg7ymn0hc6" xml:space="preserve">'''သကတ်လာန်''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Scotland|Scotland]]; ဂေလဳ: ''Alba'') ဂှ် ဒှ် ဍုင်မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု [[ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ]] (United Kingdom) ရ။ ဍုင်ဏအ်ဂှ် နွံလပါ်သၟဝ်ကျာ တကအ် ဂရိတ်ဗြိတိန် (Great Britain) တုဲ ပွဳပွူဍေဟ်ဂှ် နွံကဵု ၜဳမှာသមុဒ္ဒရာ အတ္တလာန်တေတ် ကေုာံ ၜဳသၟဝ်ကျာရ။ လပါ်သၠုင်ကျာဂှ် နွံပယျဵု မဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ဍုင်အင်္ဂလာန် ရ။ ဍုင်သကတ်လာန်ဂှ် ၜိုန်ရ ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ယူကေ ကီုလေဝ်၊ ညးတအ် နွံကဵု ပါလဳမာန်၊ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေင်ပညာ မတၞဟ်ခြာ နူကဵု အင်္ဂလာန် ရ။ ဍုင်ဇၞော်ဂှ် ဒှ် [[w:Edinburgh|အဳဒေန်ဘရာ]] (Edinburgh) တုဲ ဍုင်မဇၞော်အိုတ်ဂှ် ဒှ် ဍုင်ဂလာသဂိုဝ် (Glasgow) ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | သကတ်လာန် (Scotland)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 
[[File:Flag of Scotland.svg|140px|အလာံ သကတ်လာန်]]
[[File:Royal Arms of Scotland.svg|100px|တဆိပ် ဍုင်သကတ်လာန်]]&lt;br/&gt;
''အလာံ (Flag) | တဆိပ်ကောန်ဂကူ (Royal Arms)''
|-
! ဍုင်ဇၞော်
| [[w:Edinburgh|အဳဒေန်ဘရာ]] (Edinburgh)
|-
! ဍုင်ဇၞော်အိုတ်
| [[w:Glasgow|ဂလာသဂိုဝ်]] (Glasgow)
|-
! အရေဝ်ဘာသာ ရုင်
| အင်္ဂလိက်, သကတ်, ဂေလဳ သကတ် (Scottish Gaelic)
|-
! လၟိဟ်မၞိဟ်
| ၅.၄ ပြကောဋိ (၂၀၂၂ ဆိင်ကပ်)
|-
! တမ်သြန်
| ပံင်သတာလင် (Pound sterling - GBP)
|-
! သၞောတ်အုပ်ဓုပ်
| ဒဳမဝ်ကရေသဳ ပါလဳမာန် (သၟဝ် ယူကေ)
|-
! ညးအုပ်ဓုပ် ကဆံင်ပထမ
| [[w:First Minister of Scotland|First Minister]] (John Swinney)
|}

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ တမ်မူလယၟု (Introduction and Etymology) ==
ယၟု &quot;သကတ်လာန်&quot; (Scotland) ဂှ် ကၠုင်နူ မအရေဝ် လပ်တေန် &quot;Scoti&quot; (သကဝ်တဳ) မဒှ် ယၟု ညးလပ်တေန်တအ် မကော်စ ဂကူဂေလဳ (Gaelic) မပဒတဴ ပ္ဍဲကဵု ဒေသဂှ် ပ္ဍဲအခိင် ဗွဝ်ကၠံကိုပ်ကၠာတေအ်ရ။ သကတ်လာန် ဂှ် ဒှ် ဍုင်မနွံကဵု ယေန်သၞာင် အခိုက်အလိုက် မတၟေင်တၞဟ်ခြာ ဗီုကဵု ဗွိုက်လတက် ကေဝ် (Kilt)၊ တူရိယာ ဘက်ပါက် (Bagpipes) ကေုာံ ဝင်မဇြိုဟ်နက်ရ။ ၜိုန်ရ ဍေဟ် ပံင်ကောံလဝ် ကု အင်္ဂလာန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၀၇ ကီုလေဝ်၊ ပရေင်အမျိုးသားရေး (Nationalism) ကေုာံ လညာတ် သွက်ဂွံ ပါ်တိတ် ဒှ်ဍုင်ဗၠးၜး (Independence) ဂှ် ဂျိုင်တန်တဴဒၟံင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ဏီရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Mackie |first=J. D. |year=1991 |title=A History of Scotland |publisher=Penguin Books |isbn=978-0140136494}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် အတိတ် ကေုာံ ပရေင်ပံင်ကောံ (History and the Union) ==
ဝင် သကတ်လာန် ဂှ် ဒှ် ဝင် မပေင်တဴ နကဵု ပရေင်ဗတိုက်ပၞာန် သွက် ဗၠးၜး ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရ-
* '''ခေတ်ကိုပ်ကၠာ (Early History):''' ပ္ဍဲအခိင် အေန်ပါယာ ရောမ (Roman Empire) လုပ်သီ ဂရိတ်ဗြိတိန်ဂှ်၊ ညးတအ် သီကေတ် သကတ်လာန် (လပါ်သၟဝ်ကျာ) ဟွံမာန်တုဲ ဒးသိုင်လဝ် ကၟာင် [[w:Hadrian's Wall|Hadrian's Wall]] သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဂကူ Picts တအ်ရ။
* '''ပၞာန် ဗၠးၜး (Wars of Independence):''' ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၃-၁၄ ဂှ် သကတ်လာန် ဒးဒုင် ဗတိုက် နကဵု အင်္ဂလာန် ရ။ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ပြာကတ် ဗီုကဵု [[w:William Wallace|William Wallace]] (ဝဳလဳယေမ် ဝေါလေသ်) ကေုာံ Robert the Bruce တအ် စဵုဒၞာ ဍုင်တုဲ ကလိဂွံ ဇမၞး ပ္ဍဲ ပၞာန် Bannockburn ပ္ဍဲသၞာံ ၁၃၁၄ ရ။
* '''ပရေင်ပံင်ကောံ (The Union):''' ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၀၃ ဂှ် ဨကရာဇ် သကတ်လာန် James VI ဂွံဒှ် ဨကရာဇ် အင်္ဂလာန် (Union of the Crowns) ရ။ ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၀၇ ဂှ် ပါလဳမာန် ၜါလပါ် တုပ်စိုတ် ထပက်စၟတ်တဲ [[w:Acts of Union 1707|Acts of Union]] တုဲ ပံင်ကောံ ဒက်ပတန် ဍုင် &quot;ဂရိတ်ဗြိတိန်&quot; (Great Britain) ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Devine |first=T. M. |year=1999 |title=The Scottish Nation: 1700–2000 |publisher=Penguin Books |isbn=978-0141027692}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ ပထဝဳဝင် ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate) ==
[[File:BenNevis2005.jpg|thumb|250px|ဒဵု Ben Nevis မဒှ် ဒဵုသၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ယူကေ]]
ပထဝဳ သကတ်လာန် ဂှ် နွံကဵု ဒဵုဇၞော်ဇၞော်၊ ၜဳ ကေုာံ တကအ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဍုင်ဂှ် ပါ်လဝ် ပိ ဒေသ အဓိကရ-
* '''ဒေသ ဒဵုသၠုင် (Highlands):''' နွံ လပါ်သၟဝ်ကျာတုဲ ဒှ် ဒေသ ဒဵုဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ လစ (Lochs) ဂမၠိုင်ရ။ ဒဵု [[w:Ben Nevis|Ben Nevis]] မဒှ် ဒဵုသၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဗြိတိန် လေဝ် နွံ ပ္ဍဲဒေသဏအ်ရ။
* '''ဒေသ ဒဵုသဝ် (Lowlands):''' နွံ လပါ်လဒေါဝ် ကဵု သၠုင်ကျာ။ ဒေသဏအ်ဂှ် ဍုင်ဇၞော် ဗီုကဵု ဂလာသဂိုဝ် ကဵု အဳဒေန်ဘရာ နွံတုဲ မၞိဟ်မံင် ဂၠိုင်အိုတ်ရ။
* '''တကအ်ဂမၠိုင် (Islands):''' သကတ်လာန် နွံကဵု တကအ် ၇၉၀ ပြင်ရ။ တကအ် မပြာကတ်တအ်ဂှ် Hebrides, Orkney, ကေုာံ Shetland တအ်ရ။

ရာသဳဥတုဂှ် ဒှ် ရာသဳဥတု ၜဳမှာသមុဒ္ဒရာ (Temperate oceanic) တုဲ ဗြဲဂူဂၠိုင်၊ ဂံက် ကေုာံ ကျာထတ် ဗွဲမလောန်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Geography of Scotland |url=https://www.scotland.org/about-scotland/geography |publisher=Scotland.org |access-date=2026-06-23 }}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Government and Politics) ==
သကတ်လာန် ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ယူကေ ကီုလေဝ်၊ စတမ်နူ သၞာံ ၁၉၉၉ တုဲ ကလိဂွံ အခေါင် အုပ်ဓုပ်အပိုင် (Devolution) တုဲ ခၞံဗဒှ်လဝ် '''ပါလဳမာန် သကတ်လာန်''' (Scottish Parliament) ပ္ဍဲ အဳဒေန်ဘရာ ရ။
* '''ပါလဳမာန်:''' နွံကဵု အမာတ် ၁၂၉ တၠ တုဲ ဖျေဟ်သၞောဝ် မဆေင်ကဵု ပရေင်ထတ်ယုက်၊ ပရေင်ပညာ၊ ကေုာံ ပရေင်စတုလောက တအ် အလဵုဇကု ဂွံရ။
* '''ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်:''' ဗော် အဓိက ဂှ် ဒှ် ဗော် ကောန်ဂကူ သကတ် (Scottish National Party - SNP) မဒှ် ဗော် မဂစာန် သွက် ဗၠးၜး (Independence) ရ။ ပါဲနူဂှ် ဗော် Labour ကဵု Conservative တအ်လေဝ် နွံရ။
* '''က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်:''' ညးအုပ်ဓုပ် လပါ်သကတ်လာန် ဂှ် ကော်စ [[w:First Minister of Scotland|First Minister]] ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=How the Scottish Parliament works |url=https://www.parliament.scot/about/how-parliament-works |publisher=Scottish Parliament |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ တင်ပ္တိတ် (Economy and Exports) ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အဓိက ပ္ဍဲ သကတ်လာန်
|-
! ကဏ္ဍ
! ပွံက် အဓိပ္ပါယ်
|-
| '''ကၠေင်ဒါတ် ကေုာံ ဓါတ်ဂေတ်''' || ဒေသ ၜဳသၟဝ်ကျာ (North Sea) ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ပတိတ် ကၠေင်ဒါတ် အဓိက သွက် အလုံ ယူကေ မွဲရ။
|-
| '''အရက် ဝဳသကဳ (Whisky)''' || [[w:Scotch whisky|Scotch Whisky]] ဂှ် ဒှ် ကုန်ပစ္စည်း ပ္တိတ် ဍုင်သအာင် မပြာကတ်အိုတ် ကေုာံ ကလိဂွံ သြန်ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
|-
| '''ပရေင်ဘဏ္ဍာ (Financial Services)''' || ဍုင်အဳဒေန်ဘရာ ဂှ် ဒှ် ဗဟဵု ပရေင်ဘဏ္ဍာ ဇၞော်အိုတ် မရနုက်ကဵု ၜါ ပ္ဍဲ ယူကေ (ဆက်နူ လာန်ဒါန်)။
|-
| '''ဒြဟတ် တၟိ (Renewable Energy)''' || သကတ်လာန် ဂှ် သၠုင်လောန် ပ္ဍဲ လပါ် ပတိတ် ဓါတ်လလဳ နူ ကျာ (Wind power) ကေုာံ လပှ်ၜဳရ။
|}
ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သကတ်လာန် ဂှ် ကြိုက်တန်ဒၟံင် ကဵု ဍုင်သိုက်လှိင်တအ်တုဲ၊ နွံကဵု ပရေင်ကမၠောန် နာနာသာ်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Economy of Scotland |url=https://www.gov.scot/policies/economic-growth/ |publisher=Scottish Government |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ဘာသာစကား (Demographics and Languages) ==
လၟိဟ်မၞိဟ် သကတ်လာန် ဂှ် နွံၜိုတ် ၅.၄ ပြကောဋိ ရ။ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် မံင် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ လဒေါဝ် (Central Belt) မပ္တံကဵု ဍုင် ဂလာသဂိုဝ် ကဵု အဳဒေန်ဘရာ ရ။ 
ပ္ဍဲကဵု ဘာသာစကားမ္ဂး နွံ ၃ ဂကူ အဓိက-
၁။ '''အင်္ဂလိက် (Scottish English):''' မၞိဟ် ၉၉% ဟီုဂးစကာဒၟံင်ရ။ (ဆဂး နွံကဵု ရမ္သာင် Accent သကတ် မတၟေင်ရ)။
၂။ '''အရေဝ် သကတ် (Scots):''' ဒှ် အရေဝ် မကြပ် ကု အင်္ဂလိက်တုဲ မၞိဟ်ၜိုတ် ၃၀% ဟီုမာန်ရ။ (ဥပမာ &quot;Auld Lang Syne&quot;)။
၃။ '''ဂေလဳ သကတ် (Scottish Gaelic):''' ဒှ် အရေဝ် တမ်မူလ ဂကူသကတ်တအ် ဇေတ်ဇေတ်၊ ဆဂး လၟုဟ် မၞိဟ်ဟီုဂး နွံ ဆ ၜိုတ် ၁% (ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ တကအ်လပါ်ပလိုတ်) ဟေင်ရ&lt;ref&gt;{{cite report |title=Scotland's Census 2011: Language |publisher=National Records of Scotland |year=2013 |url=https://www.scotlandscensus.gov.uk/}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ ယေန်သၞာင် ကေုာံ အနုသုခုမ (Culture and Arts) ==
ယေန်သၞာင် သကတ်လာန် ဂှ် ပြာကတ် လ္တူ ဂၠးတိ ဗွဲမလောန်ရ။ 
* '''ဗွိုက်လတက်:''' ကေဝ် (Kilt) မဒှ် ဂၠိက်ဂၞိန် သွက် မၞိဟ်တြိင် မတုတ်လဝ် နကဵု ယာတ် ဇာခတှ်ေ (Tartan) ဂှ် ဒှ် သင်္ကေတ ကောန်ဂကူ ရ။ ဇၟာပ် ယာတ် Tartan မ္ဂး စၞောန်ထ္ၜး ကလောကောဒေအ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ (Clan) သကတ်တအ်ရ။
* '''စၞစ:''' [[w:Haggis|Haggis]] (ဟာဂိသ်) ဂှ် ဒှ် စၞကောန်ဂကူ မကၠောန်လဝ် နကဵု ကလီု၊ ဂြိုဟ် သဵု မပံင်စပ် ကဵု မသြောအ် ကေုာံ ကပေါတ်မြမောဝ် ရ။
* '''တူရိယာ:''' ဘက်ပါက် (Bagpipes) ဟီုဂှ် ဒှ် တူရိယာ ဗတိုက်ပၞာန် ကေုာံ တူရိယာ အခိုက်အလိုက် မနွံကဵု ရမ္သာင် မဇြိုဟ်နက်ရ။
* '''လိက်ပတ်:''' အစာကဗျ ကောန်ဂကူ [[w:Robert Burns|Robert Burns]] ဂှ် ပြာကတ်လောန်တုဲ၊ အစာချူလိက် ဗီုကဵု Sir Walter Scott ကေုာံ Arthur Conan Doyle (ညးမချူ Sherlock Holmes) တအ် လေဝ် ဒှ် ကောန်သကတ်လာန် ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Devine |first=T. M. |last2=Logue |first2=P. |year=2002 |title=Being Scottish: Personal Reflections on Scottish Identity Today |publisher=Edinburgh University Press |isbn=978-1902930367}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ ပရေင်ပညာ ကေုာံ သိပ္ပံ (Education and Science) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=1gXv79UjQ1E ပရူ သကတ်လာန် ကေုာံ အဳဒေန်ဘရာ ပ္ဍဲ YouTube]

သကတ်လာန် ဂှ် နွံကဵု သၞောတ် ပရေင်ပညာ မခိုဟ် ကေုာံ တက္ကသိုလ် မတြေံအိုတ် ပ္ဍဲ ယူကေ ဂမၠိုင်ရ။ တက္ကသိုလ် St Andrews, Glasgow, Aberdeen, ကဵု Edinburgh တအ်ဂှ် ပတန်လဝ် စတမ်နူ ဗွဝ်ကၠံ ၁၅ တေအ်ရ။ (ကွးဘာ သကတ်တအ် တိုန် တက္ကသိုလ် ဟွံဒးကဵု င္ၚုဟ်ဘာ ရ)။
ပ္ဍဲလပါ် သိပ္ပံ ကေုာံ အရာမဂၠာဲဆဵု (Inventions) မ္ဂး ဂကူသကတ်တအ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် အရာ အဓိက သွက် ဂၠးတိ ဗွဲမဂၠိုင်ရ-
* '''Alexander Graham Bell:''' ညးမခၞံဗဒှ် စက်ဖုင် (Telephone)။
* '''Alexander Fleming:''' ညးမဂၠာဲဆဵု ဂဥုဲ Penicillin (ပေန်နဳသဳလေန်) မဒှ် ဂဥုဲစဵုဒၞာ စၟယဲ။
* '''John Logie Baird:''' ညးမခၞံဗဒှ် တဳဗဳ (Television) ကိုပ်ကၠာအိုတ်&lt;ref&gt;{{cite book |last=Herman |first=A. |year=2001 |title=How the Scots Invented the Modern World |publisher=Crown Publishing Group |isbn=978-0609809990}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ ဘာသာ ကေုာံ ပရေင်ဝေင်ဒြဟတ် (Religion and Sports) ==
* '''ဘာသာ:''' ဘာသာ အဓိက ဂှ် ဒှ် ဘာသာ ခရေတ်ယာန် (Christianity) ရ။ ဘာကျာ် ဍုင် (National Church) ဂှ် ဒှ် [[w:Church of Scotland|Church of Scotland]] မဒှ် ဂိုဏ် Presbyterian ရ။ ပါဲနူဂှ် ဘာသာ ကာတ္တလေတ် (Catholic) လေဝ် နွံဂၠိုင်ရ။
* '''ဝေင်ဒြဟတ်:''' သကတ်လာန် ဂှ် ဒှ် တမ်မူလ ဂေမ်း [[w:Golf|ဂေါ့ဖ် (Golf)]] ရ။ ဒၞာဲဝေင် St Andrews ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် &quot;သ္ၚိ ဂေါ့ဖ်&quot; ရ။ ပါဲနူဂှ် ဇၟောဝ် ပရေင်ဝေင်ဒြဟတ် မပြာကတ်အိုတ်ဂှ် ဒှ် ကောန်ဗဝ် (Football) ရ။ ဂကောံ မပြိုင်ပကာန် ရေင်သကအ် သၞာံ ဗွဲမလအ် ဗီုကဵု Celtic ကဵု Rangers (မကော်စ Old Firm) တအ်ဂှ် ပြာကတ် လ္တူ ဂၠးတိ ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sports in Scotland |url=https://www.scotland.org/about-scotland/sports |publisher=Scotland.org |access-date=2026-06-23 }}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေင်ပါ်တိတ် ဍုင် (Future and Independence Movement) ==
ပြသၞာ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ သကတ်လာန် လၟုဟ်ဂှ် ဒှ် ကိစ္စ ပါ်တိတ် ဒှ် ဍုင်ဗၠးၜး (Scottish Independence) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၄ ဂှ် ကၠောန်လဝ် ဆန္ဒခံယူပွဲ (Referendum) မွဲဝါတုဲ၊ မၞိဟ် ၅၅% စုတ်မာဲ &quot;ဟွံပါ်တိတ်&quot; (No) တုဲ မၞိဟ် ၄၅% စုတ်မာဲ &quot;ပါ်တိတ်&quot; (Yes) ရ။ ဆဂး ကြဴနူ ယူကေ တိတ်နူ ယူရဝ် (Brexit) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၆ တုဲ၊ သကတ်လာန် မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် မိက်ဂွံ တန်တဴ ပ္ဍဲ ယူရဝ် (EU) တုဲ၊ ပရေင်အာတ်မိက် သွက်ဂွံ ကလေင်ကၠောန် ဆန္ဒခံယူပွဲ ဒုတိယအလန် (IndyRef2) ဂှ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဇၞော်ကဵု ဇြဟတ် ရ။ အနာဂတ် သကတ်လာန် ဂှ် သ္ဒးဆက် သ္ၚေဝ်ရံင်အာ ဗီုလဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပြံင်လှာဲရော ဂှ်ရ&lt;ref&gt;{{cite news |title=Scottish independence: A guide to the debate |url=https://www.bbc.com/news/uk-scotland-scotland-politics-50813510 |newspaper=BBC News |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ
|title = ဍုင် ကေုာံ ဒေသဂမၠိုင် ပ္ဍဲ [[ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ]] (United Kingdom)
|listclass = hlist
|list1 =
* '''ဍုင် အဓိက (၄) ဍုင်:''' [[အင်္ဂလာန်]] (England)
* [[သကတ်လာန်]] (Scotland)
* [[ဍုင်ဝေလ်]] (Wales)
* [[အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ]] (Northern Ireland)
|list2 =
* '''ဍုင်ဇၞော်ဂမၠိုင်:''' [[လာန်ဒါန်]]
* [[အဳဒေန်ဘရာ]]
* [[ကာဒစ်]]
* [[ဗဲလ်ဖာသ်]]
|list3 =
* '''သင်္ကေတဂမၠိုင်:''' [[အလာံ ယူကေ]]
* [[တဆိပ် ဍုင်သကတ်လာန်]]
}}

[[Category:သကတ်လာန်]]
[[Category:ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ]]
[[Category:ဥရဝ်ပ]]</text>
      <sha1>bg5nez90ns7hhkj4loviuzg7ymn0hc6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝဳလဳယာမ် ကမ်ကွာမ်ဗါ (William Kamkwamba)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2141</id>
    <revision>
      <id>55697</id>
      <parentid>48259</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T02:23:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>55697</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18393" sha1="317aw31lkcx6mrsymrnhfct8jtkczu5" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name        = ဝဳလဳယာမ် ကမ်ကွာမ်ဗါ&lt;br&gt;William Kamkwamba
| image       = William Kamkwamba at TED in 2007.jpg
| alt         = 
| caption     = ဗီုရုပ် ကမ်ကွာမ်ဗါ ပ္ဍဲကဵု ကောန်ဖရေန် TED သၞာံ ၂၀၀၇
| birth_date  = {{Birth date and age|1987|8|5|df=yes}}
| birth_place = [[Kasungu, Malawi|Kasungu]], [[Malawi]]
| death_date  = 
| death_place = 
| education   = [[Dartmouth College]] ([[Bachelor of Arts|BA]])
| occupation  = Inventor
| known_for   = မသြိုင်ခၞံ စက်စင်ကျာ နူကဵု ကပေါတ်တြေမ် ဒၞာဲခမိက်။ 
}}

[[ဝှာင်:William_Kamkwambas_old_windmill.jpg|thumb|စက်စင်ကျာ ကၠာအိုတ် The first wind turbine]]
'''ဝဳလဳယာမ် ကမ်ကွာမ်ဗါ (William Kamkwamba)''' (သၠးဂၠံဂဝ် အဝ်ဂေတ် ၅၊ ၁၉၈၇) ဝွံ ဒှ် ကောန်ဍုင်မာလာဝဳ ညးမခၞံဗဒှ် ကေုာံ အစာချူလိက်မွဲတၠရ။ ညးဝွံ ဟိုတ်နူကဵု စကာ တိုင်ဆု၊ သၠာ ကေုာံ ၚေက်က နူကွဳလိုန် ကေုာံ ကပေါတ်နူကဵု ဒၞာဲခမိက်တုဲ ကၠောန်ဗဒှ်ပတိုန် စက်စင်ကျာ မကေတ်ဒြဟတ်ကျာတုဲ ပ္တိတ် ဒြဟတ်လလဳတုဲ တံင်ပတိုန်ဍာ် သွက်ဂွံတဵုဗ္ၚ ပ္ဍဲသ္ၚိညးတေအ် ပ္ဍဲကွာန် ဝိမ်ဗေ (Wimbe) ၃၂ ကဳလဝ်မဳတာ (၂၀ တိုင်) ဗမံက် ကသုန်ဂူ (Kasungu)ဂှ်တုဲ ယၟုမြဟ် မၞိဟ်တီဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ညးတေအ်ရ။ စနူဂှ်တုဲ ညးတေအ် ဆက်သြိုင် စက်တံင်ဍာ် နကဵုဒြဟတ်ပသာန်တ္ၚဲတုဲ ပလံင်ဗစိုပ် ဍာ်သွုင် ကုညးဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲညးကွာန်ညးတေအ်ရ။ ပါဲနူဂှ် စက်စင်တၞဟ်ၜါဂှ်လေဝ် ညးတေအ် ဂွံသြိုင်ဗဒှ်လဝ်ကီုရ။ ကမၠောန် စကာနဲပညာတုဲ သၠုင်ပတိုန် ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ ဍုင်သွုင် သွက်ညးဍုင်ကွာန်တအ်ဂှ် ညးတေအ် ဆက်ကၠောန်ဒၟံင်ဖိုဟ်ရ။ 

== ဘဝ ကေုာံ ပရေင်ကမၠောန် ==
ကမ်ကွာမ်ဗါ ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲဂကောံသ္ၚိကၟိန် ညးဒိုက်ဂတ်မွဲ မဂယိုင်လမျီု နကဵုကမၠောန်ဗ္ၚရ။ ကာလညးတေအ် ဍောတ်တ်တေအ် ညးတေအ် ဒးဂၞပ်ဝေင် ကရောမ် သကအ်ရဲညးတေအ်ၜါ ဂိလ်ဗေတ် (Gilbert) ကဵု ဂျဝ်ဖရေ (Geoffrey) ဗက်ဂၠာဲလပှ် ကပေါတ်တြေမ်မ် နူကဵု ဒၞာဲခမိက်တုဲ ကၠောန်ဗဒှ် ကပေါတ်ဝေင်မွဲမွဲရ။ အတိုင်ညးတေအ် မချူလဝ် ပ္ဍဲလိက် အသ္မိတ္ထုပ္ပတ္တိ (autobiography) နကဵုက္ဍိုပ်လိက် သၟတ်တြုဟ် မကၠောန်ဗတိတ်ဓါတ်လလဳ နကဵုကျာ 'The Boy Who Harnessed the Wind' ဂှ်မ္ဂး အပါညးတေအ်ဂှ် ကိုပ်ကၠာ ဟွံလျုင်ပတှ်ေကေတ် သာသနာခရေတ်ဏီဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မကြမ်ကြမွဲတၠရ။&lt;ref&gt;The Boy Who Harnessed the Wind {{ISBN|0061730335}}, {{ISBN|978-0061730337}}&lt;/ref&gt; ဟိုတ်နူ ကပ်ကၞောဝ် (ဒုဗ္တိက္ခန္တရကပ်) ကတဵုဒှ် အပါညးတေအ် ကဵု ခရိတ်ဘာ ဟွံမာန်တုဲ ညးတေအ် ဒးဒုင်ပ္တိတ်ထောအ် နူကဵုဘာရ။ ၜိုန်ရ ညးတေအ် ဒးဒုင်ပ္တိတ် နူကဵုဘာကီုလေဝ် ဟိုတ်နူ စိုတ်ထတ် မိက်ဂွံလ္ၚတ် လိက်တုဲ ညးတေအ် ဆက်အာ ဗှ်လိက် ပ္ဍဲတိုက်ဗွဟ်လိက်ဘာ (school library) ရ။ ပ္ဍဲကဵု တိုက်ဗွဟ်လိက်ဂှ် ညးတေအ် ဂွံဗှ်ကေတ် ပရူသိပ္ပံတုဲ ညးတေအ် စိုတ်ထတ် မိက်ဂွံ ကၠောန်ပတိတ် ဓါတ်လလဳ နူကဵု ကျာသဘာဝရ။ ကိုပ်ကၠာဂှ်ညိ ညးတေအ် ပံက်လဝ် ဆေင်ပလေဝ်စ ရေဒဳယဝ်၊ ကေတ်သေတ် ဍောတ်တ်မွဲ ပ္ဍဲကဵုကွာန်ဂှ်ရ။ ဆဂး ကမၠောန်ဂှ် မၞိဟ်ကၠုင်ပလေဝ်အောန်တုဲ ဟွံဒှ်ကမၠောန်ရ။ 

ကြဴနူ ကမ်ကွာမ်ဗါ မဂွံဗှ်ကေတ် လိက် &quot;''Using Energy (လွပ်ဒြဟတ်)&quot;'' တုဲ ညးတေအ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဂွံကၠောန် စက်စင်ကျာမွဲရ။ ဗွဲကိုပ်ကၠာ ညးတေအ် ကၠောန်စမ်ရံင် ဗီုဍောတ်တ်မွဲ မစကာ ဒါင်နမဝ် မတောဲလဝ် နကဵု ပင်ကာ/စက်စင်တုဲ ကၠောန်ပ္တိတ် ဓါတ်လလဳ သွက်သ္ၚိညးတေအ် ဂွံသုင်စောဲရ။ နူဂှ် စိုပ်အာ ပ္ဍဲပရိုင်နေဝ်ဇြေန်တုဲ ပရူညးတေအ်ဂှ် ပြးဇးအာ အလုံလိုက်မွဲရ။ ပရေင်ကမၠောန်ညးတေအ်ဂှ် မဂွံဒုင်ချူ ပ္ဍဲကဵု ဗလံက်၊ အလဵုဇကုညးတေအ်လေဝ် ပါလုပ် ပ္ဍဲအစဳအဇန် မကော်ဂး  Maker Faire Africa ပ္ဍဲဂါနာ (Ghana) ပ္ဍဲအဝ်ဂေတ် ၂၀၀၉ ကီုရ။

== မြဟ်တမ္ညဝ် (Fame) ==
[[ဝှာင်:William_Kamkwambas_new_windmill.jpg|left|thumb|စက်စင် ဝဳလဳယာမ် ကမ်ကွာမ်ဗါ တၟိ]]
[[ဝှာင်:Kamkwamba_and_Mealer.jpg|thumb|ကမ်ကွာမ်ဗါ ထ္ပက်ဒၟံင်စၟတ်တဲ ပ္ဍဲအခိင် မသွံလိက် ညးတေအ် မချူလဝ်]]
ကြဴနူ လိက်ပရိုင် ''The Daily Times'' ပ္ဍဲဍုင် Blantyre မချူ ပရူ စက်စင်ညးတေအ် ပ္ဍဲကဵု နဝ်ဝေမ်ပါ ၂၀၀၆&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.dailytimes.bppmw.com/article.asp?ArticleID=3312|title=School dropout with a streak genius|accessdate=13 August 2011|publisher=BNL Limited|archivedate=28 November 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061128040746/http://www.dailytimes.bppmw.com/article.asp?ArticleID=3312}}&lt;/ref&gt; the story circulated through the blogosphere,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.vdomck.org/2006/11/23/malawian-windmill/|title=Malawian windmill|publisher=Vdomck.org|accessdate=30 October 2009|archivedate=27 September 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090927183841/http://www.vdomck.org/2006/11/23/malawian-windmill/}}&lt;/ref&gt;တုဲ ညးတေအ် ဂွံဒုင်ဘိက် သွက်ဂွံဟီုအရေဝ် ပ္ဍဲကဵု သဘင်ကောန်ဖရေန် TEDGlobal 2007 ပ္ဍဲ Arusha, Tanzania နဒဒှ် ကၟုဲတၟေင်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ted.com/talks/view/id/153|title=TED Talks: William Kamkwamba on building a windmill|accessdate=30 October 2009}}&lt;/ref&gt;သၟာပရေင်ပိုန်ဒြပ် သေဌဳတအ် ဂွံဆဵုကေတ် ညးတေအ် နူကဵု ကောန်ဖရေန်ဂှ်တုဲ ညးတအ် ဗိုင်ထံက်ပင်ညးတေအ် သွက်ဂွံ ဆက်တိုန်ဘာရ။ ပရူညးတေအ်ဂှ် အစာပရိုင် Sarah Childress ချူ ပ္ဍဲကဵု လိက်ဂျာနေဝ်ဇၞော်ဇၞော် ''The Wall Street Journal'' ကီုရ။&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB119742696302722641|title=A Young Tinkerer Builds a Windmill, Electrifying a Nation|accessdate=24 March 2019|publisher=[[Dow Jones &amp; Company, Inc.]]}}&lt;/ref&gt; ညးတေအ် ဂွံဆက်တိုန်ကဝ်လိက် ပ္ဍဲကဵု African Bible College Christian Academy ပ္ဍဲဍုင် Lilongwe ရ။ နူဂှ်ပၠန် ညးတေအ် ကလိဂွံ လာပ်ပညာ (scholarship) သွက်ဂွံဆက်တိုန် ပ္ဍဲကဵု the African Leadership Academy တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၄ ဂှ် ဘာတုဲ နူကဵုကဝ်လိက် (အခေါင်လုပ်တက္ကသိုလ်) နူကဵု Dartmouth College ပ္ဍဲ Hanover, New Hampshire ရ။&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://thedartmouth.com/2009/10/20/boy-who-harnessed-the-wind-comes-to-college/|title='Boy who harnessed the wind' comes to College|accessdate=3 January 2015|archivedate=4 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304193233/http://thedartmouth.com/2009/10/20/boy-who-harnessed-the-wind-comes-to-college/}}&lt;/ref&gt;

ကမ်ကွာမ်ဗါ မဂွံဒုင်သၟာန် အေန်တာပျူ ပ္ဍဲကဵု အစဳဇန်တဳဝဳ ''The Daily Show'' ပ္ဍဲ ၇ အံက်တဝ်ပါ ၂၀၀၉။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.thedailyshow.com/watch/wed-october-7-2009/william-kamkwamba|title=William Kamkwamba|date=7 October 2009|work=[[The Daily Show with Jon Stewart]]|publisher=[[Comedy Partners]]|first=Jon|last=Stewart}}&lt;/ref&gt;ပါဲနူဂှ်တုဲ ညးတေအ် ဂွံဒုင်ဘိက် သွက်ဂွံတိုန် ကောံဓရီုသိပ္ပံ ဂဝ်ဂါ (2011 Google Science Fair introductory meeting) တုဲ ပ္ဍဲကောန်ဖရေန်ဂှ် ညးတေအ် ဂွံအခေါင် ဟီုဂလာန် နဒဒှ် ကၟုဲတၟေင်ပၠန်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=http://blogs.scientificamerican.com/observations/2011/01/11/googles-global-online-science-fair-kicks-off-today/|title=Google’s global, online science fair kicks off today|last=Matson|first=John|date=11 January 2011}}&lt;/ref&gt;

လိက်ညးတေအ် မချူလဝ် ''The Boy Who Harnessed the Wind''ဂှ် ဂွံဒုင်ရုဲစှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၃ နဒဒှ် &quot;1 Book, 1 Community&quot; (လိက် ၁၊ ဂကောံမၞိဟ် ၁)ရ။ မဂွံဒုင်ရုဲစှ် ဗီုဏအ်ဂှ် ပ္ဍဲသၞောဝ်တိုက်ဗွဟ်လိက်မ္ဂး ညးစၟတ်သမ္တီ မဒှ်လိက် မပါ်ပရအ်လညာတ် ကေုာံ ပရေင်ဆဵုဂဗ ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://library.loudoun.gov/Default.aspx?tabid=115|title=Irwin Uran Gift Fund|work=[[Loudoun County Public Library]] System}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://library.loudoun.gov/Default.aspx?tabid=716|title=2013 1 Book, 1 Community|work=[[Loudoun County Public Library]] System}}&lt;/ref&gt;

စပ်ကဵု ပရူညးတေအ်တုဲ ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ရုပ်ဒမျိုင်ပရူပရာ (documentary film) နကဵုယၟု ''William and the Windmill (ဝဳလဳယာမ် ကဵု စက်စင်ကျာ)'' ရုပ်ဒမျိုင်ပရူပရာဂှ် ကလိဂွံလာပ် Grand Jury Prize နဒဒှ် ရုပ်ဒမျိုင်ပရူပရာခိုဟ်အိုတ် (Best Documentary Feature) ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://blog.ted.com/2013/03/13/william-and-the-windmill-wins-grand-jury-award-at-sxsw/|title=William And The Windmill|date=13 March 2013|work=[[TED conference|TED]]|first=Kate Torgovnick|last=May}}&lt;/ref&gt; at the 2013 South By Southwest film festival in Austin, Texas.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Debruge|first=Peter|url=https://variety.com/2013/film/reviews/sxsw-review-william-and-the-windmill-1200324989/|title=SXSW Review: ‘William and the Windmill’|date=17 March 2013}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၀၊ လိက် ''The Boy Who Harnessed the Wind (သၟတ်တြုဟ် မကၠောန်ဗဒှ်ဓါတ်လလဳ နကဵုကျာ)'' ညးတေအ် မချူလဝ်ဂှ် ဂွံဒုင်ရုဲစှ် နူကဵု တက္ကသိုလ် University of Florida ကဵု တက္ကသိုလ် Boise State University နဒဒှ်လိက် ဇၟာပ်ကွးဘာ သ္ဒးဗှ်ထေက်ဖအိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://news.ufl.edu/archive/2011/01/harn-uf-common-reading-program-sponsor-contest-for-students-art.html|title=Harn, UF Common Reading Program, sponsor contest for students' art|date=25 January 2011|work=[[University of Florida]]|accessdate=24 April 2020|archivedate=28 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150428183308/http://news.ufl.edu/archive/2011/01/harn-uf-common-reading-program-sponsor-contest-for-students-art.html}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၄ ဂှ် နူကဵု တက္ကသိုလ် Auburn University ကေုာံ University of Michigan College of Engineering တအ်လေဝ် ရုဲစှ် စၟတ်သမ္တီ ညံင်ရဴဂှ်ကီုရ။

သၞာံ ၂၀၁၃ မဂ္ဂဇြေန် ''TIME'' ပၠုပ်စရင် ကမ်ကွာမ်ဗါ ပ္ဍဲစရင်မၞိဟ် ၃၀ မဖန်ဗဒှ် ညံင်ဂၠးတိ ဂွံပြံင်လှာဲ။ &lt;ref&gt;{{Cite journal|url=http://ideas.time.com/2013/12/06/these-are-the-30-people-under-30-changing-the-world/slide/william-kamkwamba/|title=These Are the 30 People Under 30 Changing the World|last=Rhodan|first=Maya|date=17 December 2013}}&lt;/ref&gt;

ပရူ ကမ်ကွာမ်ဗါ ဂှ် ချူဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပ္ဍဲကဵု လိက် ''Extraordinary People (ပူဂိုလ် တၟေင်ဂမၠိုင်)''၊ လိက်ဂှ် Michael Hearst ဒှ် အစာချူလိက်ရ။ တုဲပၠန် ပရူညးဂှ် သီုဒယှ်ေလဝ် နကဵုဒွက် ပ္ဍဲကဝး ''Songs For Extraordinary People (ဒွက် သွက်ပူဂိုလ်တၟေင်ဂမၠိုင်)'' ကီုရ။ 

ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၄၊ ကမ်ကွာမ်ဗါ ကလိဂွံ ဗြးမဟိမု ဗာတ်ချ်လာ ဒဳဂရဳ ဝိဇ္ဇာ မဆေင်ကဵု ပညာပွဳပွူသဘာဝ (Bachelor of Arts degree in Environmental Studies) နူကဵု ကဝ်လိက် Dartmouth College ပ္ဍဲ Hanover, New Hampshire ရ။&lt;ref name=&quot;DNJan2019&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.deseretnews.com/article/900052215/meet-the-man-whose-inspirational-life-story-is-about-to-open-sundance-in-salt-lake.html|title=Meet the man whose inspirational life story is about to open Sundance in Salt Lake|date=25 January 2019|last=Meiners|first=Cristy|accessdate=24 April 2020|archivedate=2 March 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190302211818/https://www.deseretnews.com/article/900052215/meet-the-man-whose-inspirational-life-story-is-about-to-open-sundance-in-salt-lake.html}}&lt;/ref&gt; 

ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၉ ဂှ် လိက်ပရူညးတေအ် မချူလဝ် နကဵုယၟု''The Boy Who Harnessed the Wind (သၟတ်တြုဟ် မကၠောန်ဓါတ်လလဳ နူကဵုကျာ)'' ဂှ် တက်ရုပ်ဒမျိုင်၊ Chiwetel Ejiofor ဂှ် ဒှ်ဒါရာက်တာ ကေုာံ ချူစၞောန်ဇာတ်ရ။&lt;ref name=&quot;DNJan2019&quot;/&gt;

== နိဿဲ ==
{{Reflist|30em}}
[[Category:BEHM]]
[[Category:အတ္ထုပ္ပတ္တိ]]

== လေန်မ္ၚးဂမၠိုင် ==

* [http://williamkamkwamba.typepad.com/ William Kamkwamba's blog]
** ''[http://williamkamkwamba.typepad.com/williamkamkwamba/book.html The Boy Who Harnessed the Wind : Creating Currents of Electricity and Hope] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201130141351/http://williamkamkwamba.typepad.com/williamkamkwamba/book.html |date=2020-11-30 }}''
* [http://movingwindmills.org/ Moving Windmills]
* William Kamkwamba on Twitter 
* William Kamkwamba at TED 
* [http://techtv.mit.edu/videos/4282 William Kamkwamba talks at MIT] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201112023753/https://techtv.mit.edu/videos/4282 |date=2020-11-12 }}
* William Kamkwamba on IMDb
* Works by or about William Kamkwamba in libraries (WorldCat catalog)
[[ကဏ္ဍ:အတ္ထုပ္ပတ္တိ]]
[[ကဏ္ဍ:ပြန်လည်မဆန်းစစ်ရသေးသော ဘာသာပြန်များပါဝင်သည့် စာမျက်နှာများ]]</text>
      <sha1>317aw31lkcx6mrsymrnhfct8jtkczu5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝဳကဳပဳဒဳယာ အာပ်သတရက်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11257</id>
    <revision>
      <id>55696</id>
      <parentid>55378</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T02:21:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 7 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>55696</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32942" sha1="c8j3ycc031vm4krkc8qtu0v5tbrchdq" xml:space="preserve">{{Infobox website
| name = Abstract Wikipedia (ဝဳကဳပဳဒဳယာ အာပ်သတရက်)
| logo = Abstract Wikipedia logo.svg
| logocaption = သင်္ကေတ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အာပ်သတရက်
| owner = [[ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ]] (Wikimedia Foundation)
| creator = [[ဒေန်နဳ ဗရာန်ဒေချေတ်]] (Denny Vrandečić)
| launched = ၂၀၂၀ (လလောင်တြး ကေုာံ ပဒတန်)
| status = ကမၠောန်မဆောတ်ခရောတ်ဒၟံင် (Under development)
| content_license = [[CC BY-SA 4.0]]
| website = [https://meta.wikimedia.org/wiki/Abstract_Wikipedia မုက်လိက် မေတာ]
| type = ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ မသၠးပွး နူ အရေဝ်ဘာသာ
}}

'''ဝဳကဳပဳဒဳယာ အာပ်သတရက်''' ({{lang-en|Abstract Wikipedia}}) ဝွံ ဒှ် ပရေင်ကမၠောန် ကေုာံ တင်ရန်တၟအ် အဓိက မွဲ နူကဵု ဂကောံ [[ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ]] (Wikimedia Foundation) သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ မသၠးပွး နူကဵု ပယျဵုအရေဝ်ဘာသာ (Language-independent encyclopedia) ရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိက သွက် ပရေင်ကမၠောန်ဏအ်ဝွံ ဒှ် ပွမစကာ ဒေတာ ကေုာံ သၞောတ်ဗီုပြင် မပကောံလဝ် တုဲ ဖန်ပတိတ်ကဵု လိက်ပရေင် ပ္ဍဲကဵု အရေဝ်ဘာသာ နာနာ အလဵုအလဵု (Automatically generate text) ရ။ ပရေင်ကမၠောန် ဏအ်ဝွံ က္ဍိုက်က္ဍိုပ်လဝ် နကဵု တၠပညာ ကောမ်ပျူတာ ဒေန်နဳ ဗရာန်ဒေချေတ် (Denny Vrandečić) မဒှ် ညးမကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ဝဳကဳဒေတာ (Wikidata) ကီုရ။ 

Abstract Wikipedia ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကြပ်ပ် ကု ပရေင်ကမၠောန် မၞုံယၟု '''ဝဳကဳဖင်ရှေန်''' ([[Wikifunctions]]) မဒှ် ပရေင်ကမၠောန် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဖင်ရှေန် (Functions) ကေုာံ ကောဒ် (Code) တအ်ရ။ နကဵု ပရေင်ကမၠောန်ဏအ် လိက်ပရေင် ဝဳကဳပဳဒဳယာ တအ်ဂှ် ဟွံဒးချူ နကဵု အရေဝ်ဘာသာ မွဲမွဲတုဲ၊ စကာ ဒေတာ သာမည တုဲ စက် ကၠာဲကဵု ဘာသာ အလဵုအလဵု သ္ဂောအ်မာန်ရ။

__TOC__

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Overview) ==
ဝဳကဳပဳဒဳယာ အာပ်သတရက် (Abstract Wikipedia) ဝွံ ဒှ် လညာတ်တၟိ ပ္ဍဲကဵု ဝင် ပရေင်ပါ်ပရအ် ဉာဏ်ပညာ လ္တူ အေန်တာနဲ ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဏအ်ဝွံ နွံဒၟံင် နကဵု အရေဝ်ဘာသာ ၃၀၀ ပြင်င် တုဲ လိက်ပရေင် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာမွဲ ကု မွဲ ဂှ် လၟိဟ် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် ဟွံတုပ် ရေင်သကအ် ရ။ ဥပမာ - လိက်ပရေင် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက် မ္ဂး နွံ ၆ ပြကောဋိကိုဋ် ပြင်င် တုဲ ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဂှ် နွံ ဆ လ္ၚီ ပြင်င် သၟးရ။

Abstract Wikipedia ဝွံ ရန်တၟအ်လဝ် သွက်ဂွံ ပသောင် ပြသၞာဏအ်ရ။ စၞးမချူ လိက်ပရေင် နကဵု အရေဝ်ဘာသာ မွဲမွဲ၊ မၞိဟ်မချူလိက် တအ်ဂှ် ချူစုတ် &quot;အာပ်သတရက်&quot; (Abstract representation) မဒှ် သင်္ကေတ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒေတာ မဟွံမဲ ကု ဘာသာ ရ။ ကြဴနူဂှ် စက်ကောမ်ပျူတာ (Renderers) တအ် ကၠာဲစၠောအ်ကဵု ဒေတာ တအ်ဂှ် ညံင်ဂွံ ဒှ် လိက်ပရေင် ဓမ္မတာ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာ အင်္ဂလိက်၊ ပြင်သေတ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဘာသာမန် ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Vrandečić |first=Denny |year=2020 |title=Architecture for a multilingual Wikipedia |journal=arXiv preprint arXiv:2004.04733 |url=https://arxiv.org/abs/2004.04733}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဓမ္မတာ ကေုာံ Abstract Wikipedia
|-
! အင်္ဂလက္ခဏာ (Feature) !! ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဓမ္မတာ (Traditional Wikipedia) !! Abstract Wikipedia
|-
| '''သၞောတ်ချူလိက် (Writing System)''' || ချူ နကဵု လိက် ဓမ္မတာ (Natural Language Text) || ချူ နကဵု ဒေတာ ကေုာံ သင်္ကေတ (Abstract Representation)
|-
| '''အရေဝ်ဘာသာ (Language)''' || ဒးချူတၞဟ်ဟ် သွက် ဘာသာနာနာ || ချူ မွဲဒၞာဲဓဝ် ကၠာဲကဵု ဘာသာ သီုဖအိုတ် 
|-
| '''ပရေင်တုပ်သၟဟ် (Consistency)''' || တင်နင် ဟွံတုပ်ရေင်သကအ် ပ္ဍဲ ဘာသာ တၞဟ်ဟ် || တင်နင် သီုဖအိုတ် တုပ်သၟဟ် (ဟိုတ်နူ ကၠုင်နူ ဒေတာ မွဲဓဝ်)
|-
| '''ပရေင်မံက်ဂကတ် (Accessibility)''' || ဘာသာဇၞော်ဇၞော် သၟး ဂွံ တင်နင် ဍိုက်ပေင် || ဘာသာဍောတ်တ် တအ်လေဝ် ဂွံ တင်နင် ဍိုက်ပေင် သ္ဂောအ်မာန်
|}

== ၂။ ဝင်အတိက် ကေုာံ ပရေင်စကတဵုဒှ် (History and Origins) ==
[[File:Denny_Vrandečić_2012.jpg|thumb|right|250px|ဒေန်နဳ ဗရာန်ဒေချေတ် (Denny Vrandečić)၊ ညးမကၠောန်ဗဒှ် ကေုာံ ပတိုန်ထ္ၜး လညာတ် Abstract Wikipedia ကေုာံ Wikidata။]]
လညာတ် ပရေင်ကမၠောန် ဝဳကဳပဳဒဳယာ အာပ်သတရက် ဝွံ စပတိုန်ထ္ၜးလဝ် နကဵု ဒေန်နဳ ဗရာန်ဒေချေတ် ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၂၀၂၀ ဂိတုဨပြဳ ရ။ ဒေန်နဳ ဝွံ ကိုပ်ကၠာဏအ် ညး ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ပရေင်ကမၠောန် '''ဝဳကဳဒေတာ''' ([[Wikidata]]) မဒှ် သဇိုင်တင်နင် (Knowledge base) သွက် ဝဳကဳမဳဒဳယာ တအ်ရ။ ဝဳကဳဒေတာ ဝွံ ပကောံလဝ် ဒေတာ နကဵု ပရေင်ဆက်စပ် (Structured data) ကီုလေဝ်၊ ဍေံ ဟွံသ္ဂောအ် ကၠောန်ဗဒှ် လိက်ပရေင် ဝါကျ ဓမ္မတာ ဏီရ။

ပ္ဍဲကဵု ဂိတုမေ ၂၀၂၀ ဂှ် လညာတ် Abstract Wikipedia ဝွံ ဒးဒုင် ပတိုန်ထ္ၜး ဇရေင် ကမ္မတဳ ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ တုဲ၊ ပ္ဍဲ ဂိတုဂျူလာင် ၂၀၂၀ ဂှ် ကမ္မတဳ တအ် ပဒတန် တုပ်စိုတ် သွက်ဂွံ စကၠောန် ပရေင်ကမၠောန်ဏအ် ရ။ ဍေံဒှ်အာ ပရေင်ကမၠောန် တၟိ ကိုပ်ကၠာအိုတ် နူကဵု ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ကြဴနူ စပံက်လဝ် ဝဳကဳဒေတာ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၂ တေအ် ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |last=Wikimedia Foundation |date=2020-07-02 |title=Abstract Wikipedia/Resolution |url=https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Abstract_Wikipedia |website=Wikimedia Foundation Board of Trustees}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ တိုင်ဂၠံင် ကေုာံ ရန်တၟအ် အဓိက (Main Goals and Objectives) ==
ပရေင်ကမၠောန် Abstract Wikipedia ဝွံ နွံကဵု တိုင်ဂၠံင် အဓိက ဗွဲမဂၠိုင် မဆေင်ကဵု ပရေင်ပါ်ပရအ် ဉာဏ်ပညာ အလုံဂၠးကဝ်-

* '''ပွမသၠးပွး နူ ပယျဵုဘာသာ (Breaking Language Barriers):''' လၟုဟ်မ္ဂး ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဘာသာအင်္ဂလိက် နွံ လိက်ပရေင် ၆ ပြကောဋိကိုဋ် ပြင်င် တုဲ ဘာသာ တၞဟ်ဟ် ဗွဲမဂၠိုင် နွံ ဆ လ္ၚီ ဟွံသေင်မ္ဂး ကိုဋ် သၟးရ။ Abstract Wikipedia ဝွံ ရန်တၟအ်လဝ် ညံင်ဂွံ ပကဵု လိက်ပရေင် သီုဖအိုတ် ဂွံမံက်ဂကတ် ပ္ဍဲ သီုဖအိုတ် ၃၀၀ ဘာသာ ပြင်င် ရ။
* '''ပရေင်တုပ်သၟဟ် တင်နင် (Information Consistency):''' ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် ယဝ်ရ ညးမွဲမွဲ ပြံင်လှာဲ လိက်ပရေင် ပ္ဍဲ ဘာသာအင်္ဂလိက် မ္ဂး၊ လိက်ပရေင် ပ္ဍဲ ဘာသာတၞဟ်ဟ် ဟွံပြံင်လှာဲ အလဵုအလဵု ရ။ နကဵု Abstract Wikipedia ယဝ်ရ ပလေဝ်စုတ် ဒေတာ ပ္ဍဲ ဒၞာဲအဓိက မ္ဂး လိက်ပရေင် ပ္ဍဲ ဘာသာ သီုဖအိုတ် ပြံင်လှာဲအာ မွဲစွံ ရ။
* '''ပရေင်ရီုဗင် သွက် ဘာသာဍောတ်တ် (Empowering Under-resourced Languages):''' ဘာသာ မၞုံကဵု မၞိဟ်ဟီုဂး အောန် ညံင်ရဴ ဘာသာမန်၊ ဘာသာကရေင် တအ် ဂှ် ကလိဂွံ လိက်ပရေင် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် သ္ဂောအ်မာန် ဟိုတ်နူ ဟွံဒး ကၠာဲစၠောအ် နကဵု မၞိဟ်၊ စက်ကောမ်ပျူတာ အလဵုအလဵု ဖန်ဗဒှ်ကဵု သ္ဂောအ်မာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite news |last=Haugen |first=Patric |date=2021-08-16 |title=Abstract Wikipedia: A new project to create a language-independent Wikipedia |url=https://diff.wikimedia.org/2021/08/16/abstract-wikipedia/ |work=Diff Wikimedia }}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== ၄။ သၞောတ်ဗီုပြင် ကေုာံ အင်္ဂလက္ခဏာ (Architecture and Components) ==
သၞောတ်ဗီုပြင် (Architecture) အဓိက သွက် Abstract Wikipedia ဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ အဓိက ပိ သာ် ရ-

# '''ဝဳကဳဒေတာ (Wikidata):''' ဒှ် ဒၞာဲ သွက်ဂွံ ဂိုင်သိပ်လဝ် တင်နင် သဇိုင် (Facts)။ ဥပမာ - &quot;ဍုင်မတ်မလီု ဒှ် ဍုင်ဇၞော် တွဵုရးဍုင်မန်&quot;။ တင်နင်ဏအ်ဂှ် ဂိုင်သိပ်လဝ် နကဵု သင်္ကေတ (Items and Properties) ပ္ဍဲ ဝဳကဳဒေတာ ရ။
# '''ဝဳကဳဖင်ရှေန် (Wikifunctions):''' ဒှ် ပရေင်ကမၠောန် တၟိ မသ္ပဒတန် လဝ် သွက်ဂွံ ဂိုင်သိပ် &quot;ဖင်ရှေန်&quot; (Functions) တအ်ရ။ ဖင်ရှေန် တအ်ဂှ် ဒှ် ကောဒ် (Code) မကၠာဲစၠောအ် ဒေတာ နူ ဝဳကဳဒေတာ ညံင်ဂွံ ဒှ် ဝါကျ လိက်ပတ် ဓမ္မတာ ပ္ဍဲ အရေဝ်ဘာသာ တၞဟ်ဟ် ရ။
# '''ဝဳကဳပဳဒဳယာ အာပ်သတရက် (Abstract Wikipedia):''' ဒှ် ဒၞာဲ သွက်ဂွံ ချူစုတ် လိက်ပရေင် နကဵု &quot;အာပ်သတရက်&quot; (Abstract representation)။ ဍေံဒှ် ညံင်ရဴ ဖရင်ဝေါက် (Framework) မပံင်ကောံ ကဏ္ဍ ၜါ လ္တူတေအ် တုဲ သွက်ဂွံ ထ္ၜးပျး လိက်ပရေင် ဇရေင် ညးဗှ်လိက် တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Wikifunctions |url=https://www.wikifunctions.org/ |website=Wikifunctions.org |access-date=2023-10-01}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ဝဳကဳဖင်ရှေန် ကေုာံ ဝဳကဳဒေတာ (Wikifunctions and Wikidata) ==
[[File:Wikifunctions-logo.svg|thumb|left|150px|သင်္ကေတ ဝဳကဳဖင်ရှေန် မဒှ် ကဏ္ဍ အဓိက သွက် ပရေင်ကမၠောန် Abstract Wikipedia။]]
Abstract Wikipedia သ္ဂောအ်ကတဵုဒှ်မာန်ဂှ် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ပံင်ကောံ အကြာ '''Wikidata''' ကေုာံ '''Wikifunctions''' ရ။

* '''Wikidata (ဝဳကဳဒေတာ):''' ဒှ် ဒေတာဗေ့ (Database) မသၠးပွး သွက် အလုံမွဲ လောက ဝဳကဳမဳဒဳယာ ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ပ္ဍဲ ဝဳကဳဒေတာ ဂှ် နွံ ဒေတာ (Items) ဂၠိုင်ကဵု ၁၀၀ ပြကောဋိကိုဋ် ပြင်င် ရ။ ဒေတာ တအ်ဏအ်ဝွံ ကောမ်ပျူတာ တအ် ဗှ်ကၠိုဟ်သ္ဂောအ်မာန် (Machine-readable) ရ။
* '''Wikifunctions (ဝဳကဳဖင်ရှေန်):''' ဒှ် ဒေတာဗေ့ သွက် &quot;ဖင်ရှေန်&quot; တအ်ရ။ မၞိဟ်မပါလုပ် ချူလိက် တအ် သီုဖအိုတ် သ္ဂောအ်ပါလုပ်ချူ ဖင်ရှေန် ပ္ဍဲဏအ် မာန်ရ။ ဥပမာ - သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဝါကျ မဟီုဂး &quot;X ဒှ် ဍုင်ဇၞော် Y&quot; ဂှ်၊ မၞိဟ်ချူကောဒ် တအ် ဒးချူ ဖင်ရှေန် သွက် ဘာသာအင်္ဂလိက် (X is the capital of Y)၊ သွက် ဘာသာမန် (X ဂှ် ဒှ် ဍုင်ဇၞော် Y ရ) စသ်မပ္တံကဵု ဗီုဏအ်ရ။

Wikifunctions ဝွံ ဟွံသေင် ဆ သွက် Abstract Wikipedia မွဲဓဝ်၊ ဍေံဝွံ သ္ဂောအ်ပါလုပ်စကာ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ကမၠောန် သ္အာင် တၞဟ်ဟ် လေဝ် မာန်ရ (ဥပမာ - ကၠောန် ပရေင်တွက် သင်္ချာ၊ ပရေင်စမ်ၜတ် ဒေတာ တအ်)။

== ၆။ ဗီုပြင်ကမၠောန် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲဘာသာ (Workflow and Language Generation) ==
ဗီုပြင် ကမၠောန် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် လိက်ပရေင် မွဲ ပ္ဍဲကဵု Abstract Wikipedia ဂှ် နွံ ဗီုဏအ်ရ-

# '''ပွမချူ အာပ်သတရက် (Creating the Abstract):''' မၞိဟ်ချူလိက် မွဲတၠ သၠုင်ပတိုန် &quot;အာပ်သတရက်&quot; မွဲ။ အာပ်သတရက် ဂှ် ဟွံချူ နကဵု လိက် ဓမ္မတာ၊ ချူ နကဵု ကောဒ် ဒေတာ ညံင်ရဴ - `Instance_of (San_Francisco, City)` ကေုာံ `Located_in (San_Francisco, California)`။
# '''ပွမစကာ ဖင်ရှေန် (Applying Functions):''' စက်ကောမ်ပျူတာ ကေတ် အာပ်သတရက် ဂှ် တုဲ ပလံင်ဏာ ဇရေင် Wikifunctions ရ။
# '''ပွမဖန်ဗဒှ် လိက် (Natural Language Generation - NLG):''' Wikifunctions စကာ ဖင်ရှေန် ကေုာံ သဒ္ဒါ (Grammar) သွက် ဘာသာ မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ်လဝ် (ဥပမာ- ဘာသာမန်) တုဲ ကၠောန်ပတိတ် ဝါကျ ဓမ္မတာ ရ။
# '''ပွမထ္ၜးပျး (Rendering):''' လိက်ပရေင် မကၠောန်ပတိတ်လဝ်ဂှ် ထ္ၜးပျး ပ္ဍဲ လ္တူ မုက်လိက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဘာသာမန် နဒဒှ် လိက်ပရေင် ဓမ္မတာ မွဲရ။&lt;ref&gt;{{cite conference |last=Vrandečić |first=Denny |year=2021 |title=Wikidata and Wikifunctions: A Web of Data and Code |book-title=Proceedings of the Web Conference 2021 |url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3442381.3450033}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ တဲခိုဟ် ကေုာံ ပရေင်ကတဵုဒှ်မာန် (Advantages and Potential Impact) ==
ပရေင်ကမၠောန် Abstract Wikipedia ဝွံ နွံကဵု တဲခိုဟ် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဗွဲမဂၠိုင် သွက် လောက ဝဳကဳမဳဒဳယာ-

* '''ပရေင်တုပ်သၟဟ် တင်နင် (Universal Consistency):''' ယဝ်ရ တင်နင် (Fact) မွဲ ပြံင်လှာဲအာ (ဥပမာ- သမ္မတ တၟိ တိုန်) မ္ဂး၊ ဆ ပလေဝ်စုတ် ပ္ဍဲ ဝဳကဳဒေတာ မွဲဒၞာဲဓဝ်မ္ဂး၊ လိက်ပရေင် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ သီု ၃၀၀ ဘာသာ ပြင်င် ဂှ် ပြံင်လှာဲအာ အလဵုအလဵု ရ။ ဍေံဝွံ ဖ္ဍိုတ်ကဵု အခိင် ကေုာံ ဒြဟတ် သွက်ဂွံ ပလေဝ်ဒါန် လိက် ပ္ဍဲ ဘာသာ သီုဖအိုတ် ရ။
* '''ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သွက် ဘာသာဍောတ်တ်:''' ဘာသာ ညံင်ရဴ မန်၊ ခမေန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဘာသာ အာဖရိက တအ်ဂှ် ဟိုတ်နူ မၞိဟ်ချူလိက် အောန်တုဲ လိက်ပရေင် အောန်ဒၟံင်ရ။ နကဵု Abstract Wikipedia မ္ဂး၊ ဘာသာ တအ်ဏအ် ဂွံအခေါင် ကလိဂွံ လိက်ပရေင် ပရေင်ပညာ တုပ်ပ် ကု ဘာသာ အင်္ဂလိက် သ္ဂောအ်မာန်ရ။
* '''ပရေင်ပါလုပ် လ္တူ ပယျဵုဘာသာ:''' မၞိဟ်မဟီု ဘာသာ ရုရှ မွဲတၠ ချူပတိုန် တင်နင် ပ္ဍဲ အာပ်သတရက် မ္ဂး၊ မၞိဟ်မဟီု ဘာသာ အာရပ် မွဲတၠ သ္ဂောအ်ဗှ်ကေတ် တင်နင် ဂှ် နကဵု ဘာသာ အာရပ် အလဵုအလဵု မာန်ရ။

== ၈။ အခက်အခုဲ ကေုာံ ပရေင်ဒစဵုဒစး (Challenges and Criticisms) ==
ၜိုန်ရ နွံကဵု တဲခိုဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ကမၠောန် ဏအ်ဝွံ သီု ဆဵုဂဗဒၟံင် အခက်အခုဲ ကေုာံ တင်ပါ်ပါဲ ဗွဲမဂၠိုင် ရ-

* '''အခက်အခုဲ သဒ္ဒါ ကေုာံ လိက်ပတ် (Linguistic Complexity):''' ဘာသာ အလုံဂၠးတိ သီုဖအိုတ် နွံ သၞောတ် သဒ္ဒါ ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်ရ။ ဥပမာ - ဘာသာလ္ၚဵု နွံ လိင် (Gender)၊ ကိန်း (Plurality)၊ ကေုာံ ဝိဘတ် (Cases) မသၠုင်လောန်ရ။ သွက်ဂွံ ချူ ကောဒ် ဖင်ရှေန် ညံင်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု သဒ္ဒါ သီုဖအိုတ် ဂှ် ဒှ် ကမၠောန် မဝါတ်ဂါတ် ဗွဲမလောန် ရ။
* '''လညာတ် ယေန်သၞာင် (Cultural Nuances):''' လိက်ပရေင် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဂှ် ဟွံသေင် ဆ တင်နင် (Facts) သၟး၊ ဍေံ သီုနွံကဵု လညာတ် ကေုာံ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် မဆေင်ကဵု ယေန်သၞာင် ဒေသ ရ။ ယဝ်ရ စကာ အာပ်သတရက် သၟးမ္ဂး လိက်ပရေင် တအ်ဂှ် ဒှ်အာ &quot;စက်စက်&quot; (Robotic) တုဲ ဟွံမဲ ကု ရှ်သာ ယေန်သၞာင် ဒေသ ရ သာ်ဝွံ ညးလ္ၚဵု ပါ်ပါဲ အိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |last=Hecht |first=Brent |year=2020 |title=The risks of Abstract Wikipedia |url=https://brenthecht.com/publications/abstract_wikipedia_risks |website=Brent Hecht Blog }}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* '''ပရေင်မံင်လ္ပာ်မွဲ (Bias in Structured Data):''' ဝဳကဳဒေတာ ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ပကောံလဝ် တင်နင် နူကဵု ဒေသ ဥရဝ်ပ ကေုာံ အမေရိကာန် ရ။ ယဝ်ရ သဇိုင် တင်နင် ဂှ် နွံ ပရေင်မံင်လ္ပာ်မွဲ (Bias) မ္ဂး လိက်ပရေင် မပတိတ်နင် တအ် သီုဖအိုတ် လေဝ် နွံ ပရေင်မံင်လ္ပာ်မွဲ ကီုရ။

== ၉။ ပရေင်ပါလုပ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် (Community and Participation) ==
Abstract Wikipedia ကေုာံ Wikifunctions တအ်ဂှ် ညံင်ရဴ ပရေင်ကမၠောန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ တၞဟ်ဟ် ကီု၊ သၠးပွးလဝ် သွက် မၞိဟ်အလုံဂၠးကဝ် ညံင်ဂွံ ပါလုပ် ပလေဝ်ဒါန် ကေုာံ ချူစုတ် သ္ဂောအ်မာန်ရ။

* '''မၞိဟ်ချူ ဖင်ရှေန် (Function Builders):''' ညးမၞုံကဵု ဉာဏ်ပညာ လ္ပာ် ကောမ်ပျူတာ (Coding) ဟွံသေင်မ္ဂး သဒ္ဒါဘာသာ (Linguistics) တအ် သ္ဂောအ်ပါလုပ် ချူ ဖင်ရှေန် ပ္ဍဲ Wikifunctions မာန်ရ။ 
* '''မၞိဟ်ချူ အာပ်သတရက် (Abstract Creators):''' မၞိဟ်မချူ လိက်ပရေင် တအ်ဂှ် ဟွံဒး တီ ကောဒ် (Code) ခက်ခက်ခုဲခုဲ ရ။ ညးတအ် သ္ဂောအ်ပါလုပ်စကာ ကိရိယာ မၞုံကဵု ဗီုပြင် လောဲသွာ (Visual Editor) သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် အာပ်သတရက် သွက် လိက်ပရေင် မာန်ရ။
* '''ဂကောံမၞိဟ် ဘာသာ (Language Communities):''' ဂကောံမၞိဟ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဘာသာအသီးသီး (ဥပမာ- ဂကောံ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်) တအ် နွံ အခေါင် ရုဲစှ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ ညးတအ် မိက်ဂွံ စကာ လိက်ပရေင် နူ Abstract Wikipedia ဟွံသေင်မ္ဂး မိက်ဂွံ စွံလဝ် လိက်ပရေင် မချူလဝ် နကဵု တဲ ဇကုသၟး ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |last=Wikimedia Foundation |year=2023 |title=Abstract Wikipedia/Community |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Abstract_Wikipedia/Community |website=Meta-Wiki}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (Future and Development) ==
လၟုဟ်မ္ဂး ပရေင်ကမၠောန် Abstract Wikipedia ကေုာံ Wikifunctions ဂှ် နွံ ပ္ဍဲကဵု ကဆံင် မစကၠောန် (Development stage) ဏီရ။ ဝဳကဳဖင်ရှေန် (Wikifunctions) ဂှ် စပံက်လဝ် တရားဝင် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၃ တုဲ မၞိဟ်တအ် စချူ ဖင်ရှေန် ဍောတ်တ် တအ် အိုတ်ရ။

အနာဂတ်မ္ဂး ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ရန်တၟအ်လဝ် သွက်ဂွံ ပံင်ကောံ Abstract Wikipedia ပ္ဍဲကဵု ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဓမ္မတာ သီုဖအိုတ် ရ။ လိက်ပရေင် မဆေင်ကဵု တင်နင် သဇိုင် (ဥပမာ- ပရူ ဍုင်၊ ပရူ မၞိဟ်၊ ပရူ တၞံဆု) တအ်ဂှ် အာပ်သတရက် စကၠောန်ပတိတ်ကဵု အလဵုအလဵု ကၠာတုဲ၊ လိက်ပရေင် မခက်ခုဲ (ဥပမာ- ဝေင်ပၞာန်၊ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ဒဿန) တအ်ဂှ် မၞိဟ်တအ် ဆက်ချူအာ နကဵု လိက် ဓမ္မတာ ဒှ်မာန်ရ။ ပရေင်ကမၠောန်ဏအ်ဝွံ ဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ မဇၞော်အိုတ် မွဲ သွက် လောက ဝဳကဳပဳဒဳယာ ပ္ဍဲကဵု အနာဂတ် စှ်သၞာံ ဂတဏအ် ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |last=Perez |first=Sarah |date=2020-07-03 |title=Wikimedia Foundation’s new ‘Abstract Wikipedia’ will translate articles globally |url=https://techcrunch.com/2020/07/03/wikimedia-foundations-new-abstract-wikipedia-will-translate-articles-globally/ |website=TechCrunch }}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

* **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=FjS_uJm8P_Q ပရူပရာ Abstract Wikipedia ကေုာံ Wikifunctions (YouTube)]

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Vrandečić2020&quot;&gt;{{cite journal |last=Vrandečić |first=Denny |year=2020 |title=Architecture for a multilingual Wikipedia |journal=arXiv preprint arXiv:2004.04733 |url=https://arxiv.org/abs/2004.04733}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;WMF_Board&quot;&gt;{{cite web |last=Wikimedia Foundation |date=2020-07-02 |title=Abstract Wikipedia/Resolution |url=https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Abstract_Wikipedia |website=Wikimedia Foundation Board of Trustees}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Haugen2021&quot;&gt;{{cite news |last=Haugen |first=Patric |date=2021-08-16 |title=Abstract Wikipedia: A new project to create a language-independent Wikipedia |url=https://diff.wikimedia.org/2021/08/16/abstract-wikipedia/ |work=Diff Wikimedia }}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Wikifunctions&quot;&gt;{{cite web |title=Wikifunctions |url=https://www.wikifunctions.org/ |website=Wikifunctions.org |access-date=2023-10-01}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Vrandečić2021&quot;&gt;{{cite conference |last=Vrandečić |first=Denny |year=2021 |title=Wikidata and Wikifunctions: A Web of Data and Code |book-title=Proceedings of the Web Conference 2021 |url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3442381.3450033}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Hecht2020&quot;&gt;{{cite web |last=Hecht |first=Brent |year=2020 |title=The risks of Abstract Wikipedia |url=https://brenthecht.com/publications/abstract_wikipedia_risks |website=Brent Hecht Blog }}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;MetaCommunity&quot;&gt;{{cite web |last=Wikimedia Foundation |year=2023 |title=Abstract Wikipedia/Community |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Abstract_Wikipedia/Community |website=Meta-Wiki}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;TechCrunch2020&quot;&gt;{{cite web |last=Perez |first=Sarah |date=2020-07-03 |title=Wikimedia Foundation’s new ‘Abstract Wikipedia’ will translate articles globally |url=https://techcrunch.com/2020/07/03/wikimedia-foundations-new-abstract-wikipedia-will-translate-articles-globally/ |website=TechCrunch }}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Vrandečić2014&quot;&gt;{{cite journal |last=Vrandečić |first=Denny |last2=Krötzsch |first2=Markus |year=2014 |title=Wikidata: a free collaborative knowledgebase |journal=Communications of the ACM |volume=57 |issue=10 |pages=78–85 |doi=10.1145/2629489}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;WikipediaSignpost&quot;&gt;{{cite news |last=Harrison |first=Stephen |date=2021-09-01 |title=Wikipedia Is Trying to Transcend the Limits of Human Language |url=https://slate.com/technology/2021/09/abstract-wikipedia-wikifunctions-denny-vrandecic.html |work=Slate Magazine }}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Navbox
| name       = ပရေင်ကမၠောန် ဝဳကဳမဳဒဳယာဂမၠိုင်
| title      = ဂကောံ ပရေင်ကမၠောန် [[ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ]] (Wikimedia Foundation Projects)
| listclass  = hlist
| group1     = ပရေင်ကမၠောန် အဓိက
| list1      = 
* [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] (Wikipedia)
* [[ဝဳကဳဒေတာ]] (Wikidata)
* [[ဝဳကဳမဳဒဳယာ ကောမန်]] (Wikimedia Commons)
* [[ဝဳကဳဖေတ်ရှေန်ရဳ]] (Wiktionary)
* [[ဝဳကဳလိက်အုပ်]] (Wikibooks)
* [[ဝဳကဳပရိုင်]] (Wikinews)
* [[ဝဳကဳတမ်ရိုဟ်]] (Wikisource)
* [[ဝဳကဳဟီုဂး]] (Wikiquote)
* [[ဝဳကဳဂကူနာနာ]] (Wikispecies)
* [[ဝဳကဳတက္ကသိုလ်]] (Wikiversity)
* [[ဝဳကဳတရဴ]] (Wikivoyage)
| group2     = ပရေင်ကမၠောန် တၟိ ကေုာံ နယ်ပညာ
| list2      = 
* [[ဝဳကဳဖင်ရှေန်]] (Wikifunctions)
* [[Abstract Wikipedia]]
* [[မဳဒဳယာဝဳကဳ]] (MediaWiki)
* [[မေတာ-ဝဳကဳ]] (Meta-Wiki)
| group3     = ကဏ္ဍတၞဟ်ဟ်
| list3      = 
* [[ဒေန်နဳ ဗရာန်ဒေချေတ်]] (Denny Vrandečić)
* [[ဂၠးကဝ် ပရေင်ပါ်ပရအ် တင်နင်]]
}}

[[Category:Abstract Wikipedia]]
[[Category:ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ]]
[[Category:ပရေင်ကမၠောန် ဝဳကဳမဳဒဳယာဂမၠိုင်]]
[[Category:ဝဳကဳဒေတာ]]
[[Category:နယ်ပညာ ဒေတာ ကေုာံ ဝပ်]]</text>
      <sha1>c8j3ycc031vm4krkc8qtu0v5tbrchdq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11258</id>
    <revision>
      <id>55694</id>
      <parentid>55383</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T01:41:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 4 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>55694</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31475" sha1="moinn1dbglyud8havg7zu2bz8jntq3l" xml:space="preserve">{{Infobox organization
| name = ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ
| native_name = Wikimedia Foundation, Inc.
| logo = Wikimedia Foundation logo - vertical.svg
| logocaption = သင်္ကေတ ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ
| type = 501(c)(3) (ဂကောံပရဟိတ ဟွံမဲကဵုပရေင်မြီမြတ်)
| founded_date = ၂၀ ဂျောန်၊ ၂၀၀၃
| founder = [[ဂျေမ်မဳ ဝေလ်]] (Jimmy Wales)
| location = [[ဆာန်ဖရန်သစ်သကဝ်]] (San Francisco)၊ [[ကာလဳဖဝ်နဳယျာ]]၊ [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]]
| area_served = အလုံဂၠးကဝ်
| key_people = [[မာရဳယာနာ အဳသကာန်ဒါ]] (Maryana Iskander) (သကိုပ်စၟိန်ပြမာန်/CEO)&lt;br&gt;[[နာတာလဳယာ တေမ်ကဳ]] (Nataliia Tymkiv) (ဥက္ကဌ ကမ္မတဳ)
| revenue = $၁၈၅.၄ ပြကောဋိကိုဋ် (၂၀၂၄)
| expenses = $၁၇၈.၆ ပြကောဋိကိုဋ် (၂၀၂၄)
| employees = ၜိုတ် ၇၀၀ ပြင်င် (၂၀၂၃)
| website = [https://wikimediafoundation.org wikimediafoundation.org]
}}

'''ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ''' ({{lang-en|Wikimedia Foundation, Inc.}} ဟွံသေင်မ္ဂး '''WMF''') ဝွံ ဒှ် ဂကောံပရဟိတ မဟွံမဲ ကု ပရေင်မြီမြတ် (Non-profit organization) သၟဝ် သၞောတ်ဥပဒေ အမေရိကာန် 501(c)(3) မွဲတုဲ၊ နွံကဵု ရုင်ဗဟဵု ပ္ဍဲ ဍုင်ဆာန်ဖရန်သစ်သကဝ် (San Francisco)၊ တွဵုရး ကာလဳဖဝ်နဳယျာ၊ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ရ။ ဖံင်ဒေရှေန် ဏအ်ဝွံ ဒယှ်တမ္ညဝ် ပြာကတ် ဗွဲမလောန် နဒဒှ် ဂကောံ မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကေုာံ မင်မွဲလဝ် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ အေန်တာနဲ '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]''' (Wikipedia) မဒှ် မုက်လိက် မၞုံကဵု မၞိဟ်လုပ်ဗှ် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးကဝ် ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=About Wikimedia Foundation |url=https://wikimediafoundation.org/about/ |website=Wikimedia Foundation |access-date=June 20, 2026}}&lt;/ref&gt;

ပါဲနူ ဝဳကဳပဳဒဳယာ တုဲ၊ ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဝွံ သီုမင်မွဲလဝ် ပရေင်ကမၠောန် ပရေင်ပညာ မသၠးပွး တၞဟ်ဟ် ညံင်ရဴ ဝဳကဳဒေတာ (Wikidata)၊ ဝဳကဳမဳဒဳယာ ကောမန် (Wikimedia Commons)၊ ကေုာံ သၞောတ် သာပ်ဝဴ မဳဒဳယာဝဳကဳ (MediaWiki) တအ် ကီုရ။ ဖံင်ဒေရှေန် ဏအ်ဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၃ နကဵု ဂျေမ်မဳ ဝေလ် (Jimmy Wales) တုဲ ဒုင်သဇိုင် လ္တူ ပရေင်ပါ်ပရအ် ဉာဏ်ပညာ နကဵု လိုင်ဇြေန် မသၠးပွး (Free license) သွက် မၞိဟ် အလုံဂၠးကဝ် ရ။

__TOC__

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ==
[[File:Wikimedia_Foundation_office,_San_Francisco.jpg|thumb|right|250px|ရုင်ဗဟဵု ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ပ္ဍဲ ဆာန်ဖရန်သစ်သကဝ်၊ အမေရိကာန်။]]
ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဝွံ ဟွံသေင် ကုမ္ပဏဳ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ဍေံဒှ် ဂကောံ မဒက်ပတန်လဝ် သွက်ဂွံ ယိုက်သၠုင် ပရေင်ပညာ ကေုာံ ဉာဏ်ပညာ အလုံဂၠးတိ နကဵု သၞောတ် ပံင်ကောံ ကၠောန်သ္ပ (Open collaboration) ရ။ ဂကောံဏအ်ဝွံ ပ္ဍဲကဵု ကမၠောန် မဖန်ဗဒှ် တင်နင် ကေုာံ လိက်ပရေင် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ တအ်ဂှ် ညးတအ် ဟွံလုပ် စီမံင် အုပ်ဓုပ် နကဵု တဲညးတအ် အလဵုအလဵု ရ။ တာလျိုင် ညးတအ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ပရေင်မင်မွဲ သၞောတ်စက် (Servers)၊ ပရေင်စဵုဒၞာ သၞောဝ်ဥပဒေ၊ ကေုာံ ဖန်ဇန်ကဵု သြန်ဗွဝ် သွက်ဂွံ ပရေင်ကမၠောန် ဝဳကဳ တအ် ဆက်တုဲ တန်တဴအာ မာန်ရ။

လိက်ပရေင် ကေုာံ တင်နင် သီုဖအိုတ်ဂှ် ကောန်ဂကောံ အေဒဳတာ (Editors) တအ် နူကဵု အလုံဂၠးကဝ် ဗွဲမသၠးပွး ချူခၞံလဝ် ရ။ ဖံင်ဒေရှေန် ဝွံ ဒှ် &quot;တၠဒတန်&quot; (Host) သၟးတုဲ ညးမကၠောန်ဗဒှ် တင်နင် တအ်ဂှ် ဒှ် ညးဍုင်ကွာန် ဂမၠိုင်ရ။ ဂကောံဏအ်ဝွံ ကလိဂွံ သြန်ဗွဝ် နူကဵု သြန်ဒါန် (Donations) မၞိဟ်အလုံဂၠးကဝ် မထံက်ပင် ကဵုလဝ် နကဵု အေန်တာနဲ ရ။&lt;ref&gt;{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=Wikipedia Looks Hard at Its Culture |url=https://www.nytimes.com/2014/02/10/technology/wikipedia-looks-hard-at-its-culture.html |work=The New York Times |date=2014-02-09}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင်အတိက် ကေုာံ ပရေင်စကတဵုဒှ် ==
ဝင် ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ဝင် ပရေင်ကတဵုဒှ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ရ။ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဂှ် စပံက်လဝ် ပ္ဍဲ ဇာန်နဝါရဳ ၁၅၊ ၂၀၀၁ နကဵု [[ဂျေမ်မဳ ဝေလ်]] ကေုာံ လာရဳ သာန်ဂါ (Larry Sanger) သၟဝ် ကုမ္ပဏဳ Bomis မဒှ် ကုမ္ပဏဳ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ရ။ ဆဂး၊ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဇၞော်မောဝ် ပြဟ်လောန်တုဲ ဒးနွံကမ္မတဳ ကေုာံ ဂကောံပရဟိတ မွဲ သွက်ဂွံ မင်မွဲအာ အခေါင်အရာ လိက်ပတ် သၠးပွး ဏအ်ရ။

ပ္ဍဲ ဂိတုဂျောန် ၂၀၊ ၂၀၀၃ ဂှ် ဂျေမ်မဳ ဝေလ် လလောင်တြး ဒက်ပတန် '''ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ''' ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်သေန် ပဳတာသဘတ် (St. Petersburg)၊ တွဵုရး ဖလဝ်ရဳဒါ ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၅ ဂှ် အလဵုအသဳ အမေရိကာန် စၟတ်သမ္တီ ကဵု အခေါင် သၞောတ် 501(c)(3) မဒှ် အခေါင် လွတ်အခေါန် (Tax-exempt) သွက် ဂကောံပရဟိတ ရ။ ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၇ ဂှ် ဖံင်ဒေရှေန် ဝွံ ပြံင်အာ ရုင်ဗဟဵု ဇရေင် ဍုင်ဆာန်ဖရန်သစ်သကဝ် သွက်ဂွံ ကြပ် ကု ကဏ္ဍ နယ်ပညာ ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲ [[သဳလဳကောန် ဗေလဳ]] (Silicon Valley) ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |last=Wales |first=Jimmy |title=Announcing Wikimedia Foundation |url=https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikipedia-l@lists.wikimedia.org/message/M7QOONDR7GHKH7634D2DEW5T3A4F5O5T/ |website=Wikipedia-L Mailing List |date=2003-06-20 }}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== ၃။ တင်ရန်တၟအ် ကေုာံ လညာတ် ==
[[File:Wikimedia_Foundation_mark.svg|thumb|left|150px|သင်္ကေတ ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ။]]
တင်ရန်တၟအ် အဓိက (Mission Statement) သွက် ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဂှ် ဒှ်-
{{blockquote|သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ကတဵုဒှ် မရီုဗင် ကေုာံ ကဵုဒြဟတ် ကု ကောန်မၞိဟ် အလုံဂၠးကဝ် ညံင်ဂွံ ပကောံပကေဝ်၊ ဇၞော်မောဝ် တုဲ ပါ်ပရအ် တင်နင် ပရေင်ပညာ နကဵု လိုင်ဇြေန် မသၠးပွး (Free license) ဟွံသေင်မ္ဂး ဒတန် ညးဍုင်ကွာန် (Public domain)၊ ကေုာံ ညံင်ဂွံ ပြးဇး လှဲလးအာ လုကဴ အခိင် ဗွဲမလံ။}}

လညာတ် (Vision) ညးတအ်ဂှ် ဒှ်- &quot;လညာတ် ပိုဲဂှ် ဒှ် ဂၠးကဝ် မွဲ မဒှ် ဒၞာဲ ကောန်မၞိဟ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် တၠ သ္ဂောအ် ပါဝင် ပါ်ပရအ် ကေုာံ စကာ တင်နင် ဉာဏ်ပညာ သီုဖအိုတ် နကဵု သၠးပွး ရ။&quot; ပရေင်ဏအ်ဝွံ ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ဖံင်ဒေရှေန် ဏအ် ဟွံရန်တၟအ်လဝ် သွက် သြန်ပရဲ၊ ဆဂး ရန်တၟအ်လဝ် သွက် ယေန်သၞာင် ဉာဏ်ပညာ ကောန်မၞိဟ် သၟးရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Wikimedia Foundation Mission |url=https://wikimediafoundation.org/about/mission/ |website=Wikimedia Foundation}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရေင်ကမၠောန် အဓိကဂမၠိုင် ==
ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဝွံ ဒှ် တၠဒတန် သွက် ပရေင်ကမၠောန် (Projects) နာနာ မပံင်ကောံလဝ် ဉာဏ်ပညာ သၠးပွး ဗွဲမဂၠိုင် ရ-

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ပရေင်ကမၠောန် အဓိက သၟဝ် ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ
|-
! သင်္ကေတ !! ယၟု ပရေင်ကမၠောန် !! ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Description)
|-
| [[File:Wikipedia-logo-v2.svg|30px]] || '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] (Wikipedia)''' || ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ အေန်တာနဲ အလုံဂၠးကဝ် (Online encyclopedia)။ မၞုံကဵု ၃၀၀ ဘာသာ ပြင်င်။
|-
| [[File:Commons-logo.svg|30px]] || '''[[ဝဳကဳမဳဒဳယာ ကောမန်]] (Commons)''' || ဒတန် ပကောံ ဗီုရုပ်၊ ရမ္သာင်၊ ကေုာံ ဗဳဒဳယော မသၠးပွး ကေုာံ ဟွံမဲ ကု အခေါင်ပိုင်ပြဳ။
|-
| [[File:Wikidata-logo.svg|30px]] || '''[[ဝဳကဳဒေတာ]] (Wikidata)''' || ဒတန် ပကောံ တင်နင် ဒေတာ (Structured data) မစကာလဝ် သွက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ကေုာံ စက်ကောမ်ပျူတာ။
|-
| [[File:Wiktionary-logo.svg|30px]] || '''[[ဝဳကဳဖေတ်ရှေန်ရဳ]] (Wiktionary)''' || အဘိဓာန် အလုံဂၠးကဝ် မသၠးပွး။
|-
| [[File:Wikibooks-logo.svg|30px]] || '''[[ဝဳကဳလိက်အုပ်]] (Wikibooks)''' || ဒတန် ပကောံ လိက်အုပ် ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပြကိုဟ် နာနာ။
|-
| [[File:Wikisource-logo.svg|30px]] || '''[[ဝဳကဳတမ်ရိုဟ်]] (Wikisource)''' || တိုက်လိက် ဒဳဂျဳတယ် (Digital library) မပကောံလဝ် လိက်ဝေင် ကေုာံ လိက်တြေံ။
|-
| [[File:Wikifunctions-logo.svg|30px]] || '''[[ဝဳကဳဖင်ရှေန်]] (Wikifunctions)''' || ပရေင်ကမၠောန် တၟိ သွက်ဂွံ ပကောံ &quot;ဖင်ရှေန်&quot; စက်ကောမ်ပျူတာ အလုံဂၠးကဝ်။
|}

== ၅။ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ကမ္မတဳ ==
ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဝွံ အုပ်ဓုပ် စဳမံင်လဝ် နကဵု '''ကမ္မတဳ ဂကောံဘုတ်''' (Board of Trustees) ရ။ ကမ္မတဳ ဏအ်ဝွံ နွံ အဝဵု သၠုင်အိုတ် သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ တိုင်ဂၠံင် မဟာဗျူဟာ ရ။

* '''လၟိဟ် ကမ္မတဳ:''' စဵုကဵု သၞာံ ၂၀၂၃ ဂှ် ကမ္မတဳ နွံ စဵုကဵု ၁၆ တၠ မာန်ရ။
* '''ဗီုပြင် ရုဲစှ်:''' ညးစၞး ကမ္မတဳ တအ်ဂှ် ပါ်လဝ် ၜါ လ္ပာ်။ မွဲလ္ပာ်ဂှ် ဒှ် ညးစၞး မရုဲစှ် နူကဵု ဂကောံ အေဒဳတာ ကေုာံ မၞိဟ်မပါဝင် (Community-selected) တုဲ၊ သၟေဟ်မွဲလ္ပာ်ဂှ် ဒှ် တၠပညာ မခါန်ကၞက်လဝ် (Appointed trustees) ရ။ ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ဝွံ နွံကဵု ဒၞာဲတၟေင် နဒဒှ် ညးမဒက်ပတန် (Founder's seat) မွဲဒၞာဲ လၟိုန်ရ။
* '''သကိုပ်စၟိန်ပြမာန် (CEO):''' ဂကောံဘုတ် ဝွံ ခါန်ကၞက် CEO သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ရုင် ကေုာံ ကမၠောန် လၟေင်တ္ၚဲ ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး မာရဳယာနာ အဳသကာန်ဒါ (Maryana Iskander) ဂှ် ကေတ်လဝ် တာလျိုင် CEO စနူ သၞာံ ၂၀၂၂ ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Wikimedia Foundation Board of Trustees |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation/Board_of_Trustees |website=Meta-Wiki |access-date=June 20, 2026}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ပရေင်ဘဏ္ဍာ ကေုာံ သြန်ဗွဝ် ==
[[File:Wikimedia_Foundation_revenue_and_expenses_2004-2022.png|thumb|right|250px|ဗီုသရုပ် ထ္ၜး ပရေင် သြန်လုပ် ကေုာံ သြန်တိတ် ဖံင်ဒေရှေန် အကြာ သၞာံ ၂၀၀၄ ကဵု ၂၀၂၂။]]
ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဝွံ ဟွံစွံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ပရိုၚ်စၞောန် (Ads) ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ရ။ သြန်လုပ် အဓိက ညးတအ် ဂှ် ကၠုင်နူ သြန်ဒါန် ညးဍုင်ကွာန် ဂမၠိုင် မကဵုလဝ် နကဵု လၟေင်သၞာံ ရ။

* '''သြန်လုပ် ကေုာံ သြန်တိတ်:''' ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၃-၂၀၂၄ ဂှ် ဖံင်ဒေရှေန် ကလိဂွံ သြန်လုပ် ၜိုတ် $၁၈၅ ပြကောဋိကိုဋ် တုဲ၊ သြန်တိတ် ဂှ် နွံ ၜိုတ် $၁၇၈ ပြကောဋိကိုဋ် ရ။ သြန်တိတ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ ပရေင်မင်မွဲ သၞောတ်စက် ကေုာံ သြန်ဂိတု ကောန်ကမၠောန် ၇၀၀ တၠ ပြင်င် ရ။
* '''ဝဳကဳမဳဒဳယာ အေန်ဒေါင်မေန် (Wikimedia Endowment):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၆ ဂှ် ဖံင်ဒေရှေန် စဒက်ပတန်လဝ် သြန်ဗွဝ် အေန်ဒေါင်မေန် မွဲ သွက်ဂွံ မင်မွဲ အနာဂတ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ညံင်ဟွံဂွံ လီုလာ် ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး သြန်ဗွဝ် ဏအ် ကလိဂွံလဝ် $၁၀၀ ပြကောဋိကိုဋ် ပြင်င် တုဲရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Wikimedia Foundation Annual Report 2023-2024 |url=https://wikimediafoundation.org/annualreports/2023-2024-annual-report/ |website=Wikimedia Foundation}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ဂကောံမဟာမိတ် ကေုာံ ပရေင်ပါဝင် ==
ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဝွံ ဟွံကၠောန် ကမၠောန် ညးမွဲဓဝ်ရ။ ညးတအ် ပံင်ကောံ ကၠောန်သ္ပ ကု ဂကောံမဟာမိတ် (Wikimedia Affiliates) အလုံဂၠးကဝ် ရ။ 

* '''ဂကောံ ကဏ္ဍဒေသ (Chapters):''' ဒှ် ဂကောံ မဒက်ပတန်လဝ် မလုပ်သၞောဝ် ပ္ဍဲ ဍုင်တၞဟ်ဟ် (ဥပမာ- Wikimedia UK, Wikimedia Germany, [[ဝဳကဳမဳဒဳယာ ထာင်လာန်]]) သွက်ဂွံ ထံက်ပင် ကမၠောန် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ပ္ဍဲ ဍုင်ဂှ်ရ။
* '''ဂကောံ မၞိဟ်စကာ (User Groups):''' ဒှ် ဂကောံ မၞိဟ်မပါဝင် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဓမ္မတာ မပံင်ကောံလဝ် ရ (ဥပမာ- ဂကောံ မၞိဟ်စကာ ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဍုင်ဗၟာ - Wikimedia Myanmar User Group)။
* '''သဘင် ဝဳကဳမေနဳယျာ (Wikimania):''' ဒှ် သဘင် ကောံဓရီု ဇၞော်အိုတ် လၟေင်သၞာံ သွက် ဂကောံ ဝဳကဳမဳဒဳယာ အလုံဂၠးကဝ် ရ။ ဇၟာပ်သၞာံ ဍုင်မွဲ ကေတ်တာလျိုင် တုဲ ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်ဏအ် ရ။

== ၈။ နယ်ပညာ ကေုာံ သၞောတ်စက် ==
[[File:Wikimedia_Foundation_Servers-2012-08.jpg|thumb|left|250px|စက်သၞောတ် (Servers) ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ပ္ဍဲ တွဵုရး ဗာဂျဳနဳယျာ။]]
ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဝွံ ဒှ် မုက်လိက် မၞုံကဵု မၞိဟ်လုပ်ဗှ် ဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု ၇ ပ္ဍဲ ဂၠးတိတုဲ၊ နယ်ပညာ မထံက်ပင်လဝ် ဍေံဂှ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။

* '''မဳဒဳယာဝဳကဳ (MediaWiki):''' ဒှ် သၞောတ် သာပ်ဝဴ သၠးပွး (Open-source software) မစကာလဝ် သွက် မုက်လိက် ဝဳကဳ သီုဖအိုတ် ရ။ သာပ်ဝဴ ဏအ်ဂှ် ဂကောံ အေန်ဂျေန်နဳယျာ WMF ကေုာံ မၞိဟ်စကာ အလုံဂၠးကဝ် တအ် ပံင်ကောံ ချူခၞံလဝ် ရ။
* '''သၞောတ်စက် (Hardware):''' ဖံင်ဒေရှေန် ဝွံ ပိုင်ပြဳလဝ် သၞောတ်စက် ကောမ်ပျူတာ ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲကဵု ဍုင် အက်ရှ်ဘာန် (Ashburn)၊ တွဵုရး ဗာဂျဳနဳယျာ ကေုာံ ပ္ဍဲ ဒေသ တၞဟ်ဟ် ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ ကေုာံ အာရှ သွက်ဂွံ ကဵု လတူ မုက်လိက် လောဲသွာ ကေုာံ ပြဟ်ပြေဟ် ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Wikimedia Servers |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Clusters |website=Wikitech |access-date=June 20, 2026}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပရေင်ပြသၞာ ကေုာံ တင်ပါ်ပါဲ ==
ၜိုန်ရ ဖံင်ဒေရှေန် ဝွံ ဒှ် ဂကောံပရဟိတ ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ပါ်ပါဲ ကေုာံ ပြသၞာ နာနာ လေဝ် ကတဵုဒှ်လဝ် အိုတ်ရ-

* '''ပြသၞာ ပရေင်ဘဏ္ဍာ (Fundraising Practices):''' ညးလ္ၚဵု ပါ်ပါဲ ဒဒှ်ရ ဖံင်ဒေရှေန် ဝွံ ကလိဂွံ သြန်ဗွဝ် ဂၠိုင်လောန် (လှုဲ ဒကေဝ် ၂၀၀ ပြကောဋိကိုဋ် ပြင်င် နွံဒၟံင်) ဆဂး သြန်တိတ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် အိုတ်အာ ကု သြန်ဂိတု ကောန်ကမၠောန် ရုင် ပ္ဍဲ အမေရိကာန် တုဲ၊ ရီုဗင် ကဵု ဒြဟတ် ကု အေဒဳတာ စေတနာ (Volunteers) တအ် အောန်လောန် ရ သာ်ဝွံ ပါ်ပါဲအိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite news |last=Kolbe |first=Andreas |title=Wikipedia is swimming in money—why is it begging people to donate? |url=https://www.dailydot.com/debug/wikipedia-endownment-fundraising/ |work=The Daily Dot |date=2021-05-24}}&lt;/ref&gt;
* '''ပြသၞာ ကၟာတ်အခေါင် လ္ပာ် လဒေါဝ်ဗမံက် (2022 MENA Bans):''' ပ္ဍဲ ဂိတုဒဳဇြေမ်ဗါ ၂၀၂၂ ဂှ် ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ကၟာတ်ထောအ် အခေါင် အေဒဳတာ ကေုာံ အုပ်ဓုပ် (Admins) ဘာသာ အာရပ် ၁၆ တၠ အလုံမွဲ ဂၠးကဝ် ဟိုတ်နူ ညးတအ် ဒးဒုင် စောဲဂဗုတ် ဒဒှ်ရ အလဵုအသဳ သော်ဒဳ အာရေဗဳယျာ (Saudi Arabia) တအ် လံက်လဝ် ဓရိုတ် လ္တူ ညးတအ် သွက်ဂွံ ပလေဝ် လိက်ပရေင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရ။ ပရေင်ဏအ် ကတဵုဒှ် လဟီုလဟာ ဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ဂကောံ မၞိဟ်စကာ အာရပ် ရ။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Wikimedia Foundation bans 16 users in MENA over conflict of interest |url=https://techcrunch.com/2023/01/10/wikimedia-foundation-bans-16-users-in-mena/ |work=TechCrunch |date=2023-01-10 }}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* '''ပရေင်ကမၠောန် Knowledge Engine:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၅-၂၀၁၆ ဂှ် ဖံင်ဒေရှေန် စကၠောန် ပရေင်ကမၠောန် &quot;Knowledge Engine&quot; မဒှ် သၞောတ် ဂၠာဲတင်နင် (Search Engine) မွဲ သွက်ဂွံ ပြိုင်ပကာန် ကု ဂူဂယ် (Google) ရ။ ဆဂး ကောန်ဂကောံ တအ် ဟွံဒုင်တဲ တုဲ ပရေင်ကမၠောန်ဏအ် ဒးဒုင် ကၟာတ်ထောအ် ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ အခေါင်အရာ ပရေင်ပညာ ==
သွက် အနာဂတ် ဂှ် ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဖျေဟ်လဝ် လၟေင်ကမၠောန် '''မဟာဗျူဟာ ၂၀၃၀ (2030 Movement Strategy)''' မွဲရ။ ရန်တၟအ် အဓိက ဂှ် သွက်ဂွံ ဒှ် ဒတန် သဇိုင် တင်နင် သွက် အလုံမွဲ ဂၠးကဝ် ကေုာံ ဖန်ဇန်ကဵု သွက် ဂကူ ကေုာံ ဘာသာ မဍိုန်လျ တအ် သ္ဂောအ် ကလိဂွံ အခေါင် တုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲ ပရေင်ပညာ ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Movement Strategy 2030 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Strategy/Wikimedia_movement/2017 |website=Meta-Wiki}}&lt;/ref&gt;

ပါဲနူဂှ်တုဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် ဖံင်ဒေရှေန် စပံက်လဝ် '''Wikimedia Enterprise''' မဒှ် ကဵုဝန်ရေင်တၠုင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မွဲ သွက်ဂွံ သွံ တင်နင် ဝဳကဳပဳဒဳယာ (API Access) ကု ကုမ္ပဏဳ ဇၞော်ဇၞော် ညံင်ရဴ Google ကေုာံ Apple တအ်ရ။ သြန်လုပ် နူကဵု ပရေင်ဏအ်ဂှ် ဆက်တုဲ ထံက်ပင်အာ ပရေင်ကမၠောန် သၠးပွး တအ် ပၠန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=Wikipedia Is Finally Asking Big Tech to Pay Up |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-finally-asking-big-tech-pay-up/ |work=Wired |date=2021-03-16}}&lt;/ref&gt; ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဝွံ ဆက်တုဲ ဒှ်ဒၟံင် ဂကောံ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု ပရေင် မင်မွဲ အခေါင်အရာ ပရေင်ပညာ သၠးပွး ပ္ဍဲ ခေတ် ဒဳဂျဳတယ် ဏအ် ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;WMF_About&quot;&gt;{{cite web |title=About Wikimedia Foundation |url=https://wikimediafoundation.org/about/ |website=Wikimedia Foundation |access-date=June 20, 2026}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NYT_Culture&quot;&gt;{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=Wikipedia Looks Hard at Its Culture |url=https://www.nytimes.com/2014/02/10/technology/wikipedia-looks-hard-at-its-culture.html |work=The New York Times |date=2014-02-09}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Wales_Announce&quot;&gt;{{cite web |last=Wales |first=Jimmy |title=Announcing Wikimedia Foundation |url=https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikipedia-l@lists.wikimedia.org/message/M7QOONDR7GHKH7634D2DEW5T3A4F5O5T/ |website=Wikipedia-L Mailing List |date=2003-06-20 }}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;WMF_Mission&quot;&gt;{{cite web |title=Wikimedia Foundation Mission |url=https://wikimediafoundation.org/about/mission/ |website=Wikimedia Foundation}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;WMF_Board&quot;&gt;{{cite web |title=Wikimedia Foundation Board of Trustees |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation/Board_of_Trustees |website=Meta-Wiki |access-date=June 20, 2026}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Annual_Report&quot;&gt;{{cite web |title=Wikimedia Foundation Annual Report 2023-2024 |url=https://wikimediafoundation.org/annualreports/2023-2024-annual-report/ |website=Wikimedia Foundation}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Servers&quot;&gt;{{cite web |title=Wikimedia Servers |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Clusters |website=Wikitech |access-date=June 20, 2026}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Kolbe_Money&quot;&gt;{{cite news |last=Kolbe |first=Andreas |title=Wikipedia is swimming in money—why is it begging people to donate? |url=https://www.dailydot.com/debug/wikipedia-endownment-fundraising/ |work=The Daily Dot |date=2021-05-24}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;MENA_Ban&quot;&gt;{{cite news |title=Wikimedia Foundation bans 16 users in MENA over conflict of interest |url=https://techcrunch.com/2023/01/10/wikimedia-foundation-bans-16-users-in-mena/ |work=TechCrunch |date=2023-01-10 }}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Strategy2030&quot;&gt;{{cite web |title=Movement Strategy 2030 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Strategy/Wikimedia_movement/2017 |website=Meta-Wiki}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Enterprise_Wired&quot;&gt;{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=Wikipedia Is Finally Asking Big Tech to Pay Up |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-finally-asking-big-tech-pay-up/ |work=Wired |date=2021-03-16}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Navbox
| name       = ပရေင်ကမၠောန် ဝဳကဳမဳဒဳယာဂမၠိုင်
| title      = ဂကောံ ပရေင်ကမၠောန် [[ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ]] (Wikimedia Foundation Projects)
| listclass  = hlist
| group1     = ပရေင်ကမၠောန် အဓိက
| list1      = 
* [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] (Wikipedia)
* [[ဝဳကဳဒေတာ]] (Wikidata)
* [[ဝဳကဳမဳဒဳယာ ကောမန်]] (Wikimedia Commons)
* [[ဝဳကဳဖေတ်ရှေန်ရဳ]] (Wiktionary)
* [[ဝဳကဳလိက်အုပ်]] (Wikibooks)
* [[ဝဳကဳပရိုင်]] (Wikinews)
* [[ဝဳကဳတမ်ရိုဟ်]] (Wikisource)
* [[ဝဳကဳဟီုဂး]] (Wikiquote)
* [[ဝဳကဳဂကူနာနာ]] (Wikispecies)
* [[ဝဳကဳတက္ကသိုလ်]] (Wikiversity)
* [[ဝဳကဳတရဴ]] (Wikivoyage)
| group2     = ပရေင်ကမၠောန် တၟိ ကေုာံ နယ်ပညာ
| list2      = 
* [[ဝဳကဳဖင်ရှေန်]] (Wikifunctions)
* [[Abstract Wikipedia]]
* [[မဳဒဳယာဝဳကဳ]] (MediaWiki)
* [[မေတာ-ဝဳကဳ]] (Meta-Wiki)
| group3     = ကဏ္ဍတၞဟ်ဟ်
| list3      = 
* [[ဒေန်နဳ ဗရာန်ဒေချေတ်]] (Denny Vrandečić)
* [[ဂၠးကဝ် ပရေင်ပါ်ပရအ် တင်နင်]]
}}

[[Category:ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ]]
[[Category:ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]
[[Category:ဂကောံဟွံမဲကဵုပရေင်မြီမြတ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]]
[[Category:သၞာံ ၂၀၀၃]]</text>
      <sha1>moinn1dbglyud8havg7zu2bz8jntq3l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂျေမ်မဳ ဝေလ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11259</id>
    <revision>
      <id>55688</id>
      <parentid>55386</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T00:50:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>55688</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32370" sha1="4mz6q0d2lagv0x8oo1rttr87fnys4bk" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name = ဂျေမ်မဳ ဝေလ်&lt;br&gt;Jimmy Wales
| image = Jimmy Wales July 2014 (cropped).jpg
| alt = ဗီုရုပ် ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၄
| caption = ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၄
| birth_name = ဂျေမ်မဳ ဒဝ်နယ် ဝေလ် (Jimmy Donal Wales)
| birth_date = {{Birth date and age|1966|8|8}}
| birth_place = ဟာန်သဗဳလ် (Huntsville), [[အလာဗာမာ]] (Alabama), [[ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်]]
| citizenship = {{unbulleted list|[[ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်]]|[[ကၟိန်ဍုၚ်ဨကရာဇ် ဗြိတိန်]]}}
| education = {{unbulleted list|တက္ကသိုလ် အဝ်ဘန် (Auburn University) (BS)|တက္ကသိုလ် အလာဗာမာ (University of Alabama) (MS)}}
| occupation = သကိုပ်ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် အေန်တာနဲ (Internet entrepreneur), ဝေပ်မာသတာ, သကိုပ်ပရေၚ်သြန်
| known_for = သဟ-ညးမဒက်ပတန် [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] (Wikipedia)
| title = {{unbulleted list|ဥက္ကဌ ဖာန်ဒမ် (Fandom)|ညးမဂဇအ် ဒၞာဲညးမဒက်ပတန် (Founder's seat) ပ္ဍဲ [[ဖံၚ်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ]]}}
| spouse = {{unbulleted list|ပါမေလာ ဂရေန် (Pamela Green, &lt;small&gt;၁၉၈၆-၁၉၉၃&lt;/small&gt;)|ခရဳသတေန် ရဝ်ဟာန် (Christine Rohan, &lt;small&gt;၁၉၉၇-၂၀၁၁&lt;/small&gt;)|ကိတ် ဂါဗဳ (Kate Garvey, &lt;small&gt;၂၀၁၂-လၟုဟ်&lt;/small&gt;)}}
| children = ၃ တၠ
| signature = Jimmy Wales Signature.svg
| website = {{URL|jimmywales.com}}
}}

'''ဂျေမ်မဳ ဒဝ်နယ် ဝေလ်''' ({{lang-en|Jimmy Donal Wales}}, သၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၆၊ အဝ်ဂေတ် ၈) တအ်ဂှ် ဂမၠိုၚ်တီလဝ် နကဵုယၟု '''ဂျေမ်ဗဝ် ဝေလ်''' (Jimbo Wales) တုဲ ဒှ် သကိုပ်ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ တၠပညာ အေန်တာနဲ ကောန်ဍုၚ် အမေရိကာန်-ဗြိတိန် မွဲရ။ ညးဝွံ ပြာကတ်ဒယှ်တမ္ညဝ်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ပရေၚ်ကမၠောန် မဒှ် သဟ-ညးမဒက်ပတန် '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]''' (Wikipedia) မဒှ် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ မသၠးပွး ကေုာံ သက်ကု-ပရဲ မွဲ ကေုာံ ဒက်ပတန်လဝ် ဝေပ်သာက် မကဵုသြန် ဖာန်ဒမ် (Fandom - ကိုပ်ကၠာတေံ ကော် Wikia) ရ။ ညးဝွံ သီုပါလုပ် ကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ပရေၚ်ကမၠောန် ဗောမဳသ် (Bomis)၊ နူပဳဒဳယာ (Nupedia)၊ ဝဳကဳထရဳဗျူန် (WikiTribune) ကေုာံ ဒၞာဲဆက်ဆောံ ဂကောံမၞိဟ် တြာတ်ကဖေ (Trust Café - ကိုပ်ကၠာတေံ WT Social) တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Jimmy Wales |url=https://www.britannica.com/biography/Jimmy-Wales |work=Encyclopedia Britannica |access-date=18 June 2026}}&lt;/ref&gt;

ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ဝွံ လၟုဟ် နွံဒၟံၚ် ကဆံၚ် ညးမဂဇအ် ဒၞာဲညးမဒက်ပတန် (Founder's seat) ပ္ဍဲကဵု ဂကောံကမ္မတဳ ညးမအုပ်ဓုပ် (Board of Trustees) သွက် [[ဖံၚ်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ]] (Wikimedia Foundation) မဒှ် ဂကောံမၚ်မွဲလဝ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ အလုံဂၠးကဝ် ရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၂၀၀၆ ဂှ် မဂ္ဂဇြေန် Time စၟတ်သမ္တီလဝ် ညး နဒဒှ် ပူဂိုလ် မၞုံကဵု ဓရိုဟ်ဇီုကပိုက် သၠုၚ်အိုတ် ၁၀၀ တၠ ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် ရ။

__TOC__

== ၁။ ပထမ အဝဲ ကေုာံ ပရေၚ်ပညာ (Early Life and Education) ==
ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ဝွံ သၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲကဵု ဍုၚ် ဟာန်သဗဳလ် (Huntsville)၊ တွဵုရး အလာဗာမာ (Alabama) ပ္ဍဲကဵု အဝ်ဂေတ် ၈၊ သၞာံ ၁၉၆၆ ရ။ မအံက်ညး ဂျေမ်မဳ ဒန် ဝေလ် ဂှ် ဒှ် မၞိဟ်မအုပ်ဓုပ် ဖျာသွံကပေါတ် စၞစမွဲတုဲ၊ မိအံက်ညး ဒဝ်ရေတ်သ် အာန် ကေုာံ မိနော်ညး အာမာ တအ်ဂှ် ပံက်လဝ် ဘာပုဂ္ဂလိကဍောတ်တ် မွဲ မၞုံယၟု &quot;House of Learning&quot; ပ္ဍဲကဵု ဒေသဂှ်ရ။ ဝေလ် ကေုာံ ကောဒေံ ညး ၃ တၠ တအ် သီုဖအိုတ် ကလိဂွံ ပရေၚ်ပညာ အဝဲကောန်ၚာ် နူကဵု ဘာဂှ်ရ။ ဘာဏအ်ဝွံ ကဵုလဝ် အခေါၚ် ဗၠးၜး သွက် ကောန်ၚာ်တအ် ဂွံလ္ၚတ် ကတ်ဗ္တောန် အရာ ညးတအ် မဒးစိုတ် တအ်ရ။

နူအခိၚ် အဝဲကောန်ၚာ်တေံ ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ဝွံ ဒးစိုတ် ပွမဗှ်လိက် ဗွဲမလောန်ရ။ အခိၚ် ညး ကလိဂွံ အာယုက် ၃ သၞာံ ဂှ် မိအံက်ညး ရာန်ကဵု ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ World Book Encyclopedia တုဲ ဍေံဒှ်ကၠုၚ် အရာမဖန်ဗဒှ် လညာတ် ညး သွက် အနာဂတ် ရ။ ကြဴနူ တိုန်ဘာစှ်ေ နူ House of Learning တုဲ၊ ညး ဆက်တိုန် ဘာ Randolph School မဒှ် ဘာ ပြၚ်ဆၚ် သွက် တက္ကသိုလ် ပ္ဍဲ ဟာန်သဗဳလ် တုဲ၊ အံၚ်ဇၞး တိုန်တန် နူ ဘာဂှ် ပ္ဍဲ အာယုက် ၁၆ သၞာံ ရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၆ ညး ကလိဂွံ တန်ဗြမဟဳ (Bachelor's degree) လ္ပာ် ပရေၚ်သြန် နူကဵု တက္ကသိုလ် အဝ်ဘန် (Auburn University) ရ။ ကြဴနူဂှ် ညး တိုန် တန်မာသတာ (Master's degree) ပ္ဍဲကဵု တက္ကသိုလ် အလာဗာမာ (University of Alabama) တုဲ ပြံၚ်အာ တိုန် တန်ပါရဂူ (PhD) ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် အေန်ဒဳယျာနာ (Indiana University Bloomington) ရ။ အခိၚ်ညး မတိုန်ဒၟံၚ် တက္ကသိုလ်ဂှ် ညး စိုတ်လုပ်စ ဗွဲမလောန် လ္တူ ပရေၚ်ဝေၚ် ဂိမ်း အေန်တာနဲ (MUDs) တုဲ တီကၠိုဟ်ကၠုၚ် အစောံစရာဲ ကွန်ရက် အေန်တာနဲ (Computer networks) မမာန် ပံၚ်ကောံ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။ ၜိုန်ရ ညး ဗ္တောန်ပညာ ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် သီုၜါ ကီုလေဝ်၊ ဟိုတ်နူ စိုတ်ဟွံလုပ်စ ပ္ဍဲကဵု ပရေၚ်ချူလိက် စာတန် (Dissertation) တုဲ ညး တိတ်ထောအ် နူ တန်ပါရဂူ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဘွဲ့ဏီရ။&lt;ref&gt;{{cite web |last=Pink |first=Daniel H. |date=Mar 1, 2005 |title=The Book Stops Here |url=https://www.wired.com/2005/03/wikipedia/ |work=Wired |access-date=18 June 2026}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ပရေၚ်ကမၠောန် ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ ဗောမဳသ် (Early Career and Bomis) ==
[[File:Bomis_logo.png|thumb|left|150px|သင်္ကေတ ကုမ္ပဏဳ ဗောမဳသ် (Bomis) မဒှ် ဒၞာဲ ဂျေမ်မဳ ဝေလ် စကၠောန် ပရေၚ်ကမၠောန် အေန်တာနဲ။]]
ကြဴနူ တိတ်နူ တက္ကသိုလ်တုဲ ဂျေမ်မဳ ဝေလ် လုပ်ကၠောန် ကမၠောန် လ္ပာ် ပရေၚ်သြန် ပ္ဍဲ ဍုၚ်ချဳကာဂဝ် (Chicago) ကေုာံ ဒှ် ညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ် လ္ပာ် သုတေသန ပ္ဍဲ ကုမ္ပဏဳ Chicago Options Associates ရ。ဟိုတ်နူ မဗဵုညာတ် ပရေၚ်အံၚ်ဇၞး ကုမ္ပဏဳ အေန်တာနဲ Netscape ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၅ တုဲ၊ ညး ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် တိတ်နူ လောက ပရေၚ်သြန် တုဲ လုပ်စိုပ် လောက အေန်တာနဲ ရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၆ ဂှ်၊ ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ကေုာံ မိတ်သဟာဲညး ၜါတၠ ဒက်ပတန် ကုမ္ပဏဳ ဝေပ်သာက် မၞုံယၟု '''ဗောမဳသ်''' (Bomis) ရ။ ဗောမဳသ် ဝွံ ဒှ် ဝေပ်သာက် မဂၠာဲ တၚ်နၚ် (Search portal) ကေုာံ ပတိုန်ထ္ၜး ပရူပရာ ဂကောံနာနာ မပ္တံကဵု ပရူ ရုပ်ရှင်၊ ဒွက် ကေုာံ ဗီုရုပ် သွက် မၞိဟ်ဇၞော် (Erotic content) တအ်ရ။ ၜိုန်ရ ဗောမဳသ် ဟွံဒှ် ကုမ္ပဏဳ အံၚ်ဇၞး ဇၞော်ကဵု ဒြဟတ် ကီုလေဝ်၊ သြန်ပရဲ နူကဵု ဗောမဳသ် ဂှ် ဒှ် သြန်ဗွဝ် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် နူပဳဒဳယာ (Nupedia) ကေုာံ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ပ္ဍဲ အခိၚ်ကိုပ်ကၠာအိုတ် ရ။&lt;ref&gt;{{cite news |last=Hansen |first=Evan |date=Dec 19, 2005 |title=Wikipedia Founder Edits Own Bio |url=https://www.cnet.com/tech/services-and-software/wikipedia-founder-edits-own-bio/ |work=CNET |access-date=18 June 2026}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ နူပဳဒဳယာ ကေုာံ ပွမဒက်ပတန် ဝဳကဳပဳဒဳယာ (Nupedia and Founding of Wikipedia) ==
ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ အေန်တာနဲ ဝွံ နွံ အစောံစရာဲ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ မသၠးပွး မွဲရ။ ပ္ဍဲ ဂိတုမာတ် သၞာံ ၂၀၀၀၊ ညး ဒက်ပတန် '''နူပဳဒဳယာ''' (Nupedia) မဒှ် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ မစၟတ်သမ္တီလဝ် နကဵု တၠပညာ (Peer-reviewed) တအ်ရ။ ညး ခါန်ကၞက် လာရဳ သာန်ဂါ (Larry Sanger) နဒဒှ် အစာကၞေဟ် ဇၞော် သွက် ပရေၚ်ကမၠောန်ဏအ် ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ သၞောတ် နူပဳဒဳယာ ဂှ် ကြံၚ်မ္ၚိုဟ် ကေုာံ လဇုဲလဇလောန်တုဲ ပွိုၚ် မွဲသၞာံ ဂှ် ကလိဂွံ လိက်ပရေၚ် ဆ ၂၁ ပိုဒ် သၟးရ။

သွက်ဂွံ သောင် ပြသၞာ လဇုဲလဇ ဏအ်၊ လာရဳ သာန်ဂါ ပတိုန်ကသပ် သွက်ဂွံ စကာ သၞောတ် &quot;ဝဳကဳ&quot; (Wiki) မဒှ် သၞောတ် သော့ဝဲ မကဵုအခေါၚ် ကု မၞိဟ်သီုဖအိုတ် ညံၚ်ဂွံ ပလေဝ်ဒါန် လိက် မာန်ရ။ ဂျေမ်မဳ ဝေလ် လေဝ် တုပ်စိုတ်တုဲ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ဇာန်နဝါရဳ ၁၅၊ သၞာံ ၂၀၀၁ ဂှ်၊ ညးတအ် လလောၚ်တြး ပံက်ပတိုန် '''ဝဳကဳပဳဒဳယာ''' (Wikipedia) နဒဒှ် ဒၞာဲ အစမ်ၜတ် မွဲ သွက် နူပဳဒဳယာ ရ။ 

ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဂှ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဗွဲမပြဟ် တုဲ သီု မၞိဟ်ဂၠိုၚ်ကဵု လ္ၚီ ပါလုပ်ချူကၠုၚ် အိုတ်ရ။ ခြာဟွံလံ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဒှ်အာ ပရေၚ်ကမၠောန် အဓိက တုဲ နူပဳဒဳယာ ဂှ် ဒးဒုၚ် ကၟာတ်ထောအ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၃ ရ။ 

* '''ပြသၞာ သဟ-ညးမဒက်ပတန် (Co-founder Dispute):''' ၜိုန်ရ ဝေလ် ကေုာံ သာန်ဂါ တအ် ဒှ် မၞိဟ် မဒက်ပတန်လဝ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မွဲစွံ ကီုလေဝ်၊ ကြဴနူ သာန်ဂါ နုက်တိတ်အာ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၂ တုဲ၊ ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ကလေၚ်ဟီုဂး ဒဒှ်ရ ညးမွဲဓဝ်ရ ဒှ် ညးမဒက်ပတန် ဝဳကဳပဳဒဳယာ (Sole founder) သာ်ဝွံရ။ ဆဂး ဂကောံမၞိဟ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ကေုာံ ဝင် ဗွဲမဂၠိုၚ် စၟတ်သမ္တီလဝ် လာရဳ သာန်ဂါ နဒဒှ် သဟ-ညးမဒက်ပတန် ရ။&lt;ref&gt;{{cite news |last=Schiff |first=Stacy |date=Jul 31, 2006 |title=Know It All |url=https://www.newyorker.com/magazine/2006/07/31/know-it-all |work=The New Yorker |access-date=18 June 2026}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ တာလျိုၚ် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ (Role in Wikipedia) ==
[[File:Jimmy_Wales_at_Wikimania_2008_crop.jpg|thumb|right|250px|ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ဟီုတွဟ် ပ္ဍဲသဘၚ် ဝဳကဳမေနဳယျာ (Wikimania) ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၈။]]
ပ္ဍဲအခိၚ် စဒက်ပတန် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဂှ်၊ ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ဝွံ နွံ ကဆံၚ် ညံၚ်ရဴ &quot;သၟိၚ်မအုပ်ဓုပ် ဗွဲမမေတ္တာ&quot; (Benevolent Dictator) မွဲရ။ ညး နွံ အဝဵု သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် အဓိက လ္တူ ပရေၚ်ကမၠောန်၊ သၞောဝ်ဥပဒေ၊ ကေုာံ အခေါၚ် သွက်ဂွံ ကၟာတ်လဒဵု မၞိဟ်စကာ (Ban users) တအ်ရ။

ဆဂး ကာလ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဇၞော်မောဝ် ကၠုၚ်ဂှ်၊ ဝေလ် စွံပအပ် အဝဵု ညး ဇရေၚ် ဂကောံမၞိဟ် (Community) ကေုာံ ဂကောံကမ္မတဳ သ္ဂုတ်သွာတ် (Arbitration Committee) တအ်ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ညးဝွံ နွံကဵု တာလျိုၚ် နဒဒှ် မၞိဟ်စၞး ကေုာံ မၞိဟ်ဇၞော် ပ္ဍဲ လောက ဝဳကဳပဳဒဳယာ ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက် ဂှ် ညး ကလိဂွံလဝ် အခေါၚ် တၟေၚ် မၞုံယၟု &quot;ညးမဒက်ပတန်&quot; (Founder flag) မကဵုအခေါၚ် ကု ညး သွက်ဂွံ ဗဵု လိက်ပရေၚ် မပလီုလဝ် ကေုာံ လုပ်ဖန်ဇန် သၞောတ် နာနာ ကီုလေဝ်၊ လၟုဟ် ညး ဟွံစကာ အဝဵုဏအ် ကွေံကွေံ ရ။

== ၅။ ဖံၚ်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ (Wikimedia Foundation) ==
ပ္ဍဲ ဂိတုဂျောန် ၂၀၊ သၞာံ ၂၀၀၃ ဂှ်၊ ဂျေမ်မဳ ဝေလ် လလောၚ်တြး ဒက်ပတန် '''ဖံၚ်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ''' (Wikimedia Foundation - WMF) မဒှ် ဂကောံ စေတနာ (Non-profit organization) သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ဂၠာဲသြန်ထံက်ပၚ် သွက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ကေုာံ ပရေၚ်ကမၠောန် ဆက်စပ် တအ်ရ။ ညး ပအပ်ပြိုၚ်ကဵု အခေါၚ်ပိုင်ပြဳ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ကေုာံ ဒေတာ သီုဖအိုတ် ဇရေၚ် ဖံၚ်ဒေရှေန် ဏအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |last=Neate |first=Rupert |date=Nov 7, 2008 |title=Wikipedia founder Jimmy Wales goes for profit |url=https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/3399843/Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-goes-for-profit.html |work=The Daily Telegraph |access-date=18 June 2026}}&lt;/ref&gt;

ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ဝွံ ဂဇအ်လဝ် ဒၞာဲ ဥက္ကဌ ကမ္မတဳ (Chairman of the Board) နူ သၞာံ ၂၀၀၃ စဵုကဵု ၂၀၀၆ ရ။ စနူ သၞာံ ၂၀၀၈ တုဲ ညး ကလိဂွံ ဒၞာဲ &quot;Founder's seat&quot; မဒှ် ဒၞာဲ တၟေၚ် ပ္ဍဲ ဂကောံကမ္မတဳ မကဵုအခေါၚ် ကု ညး သွက်ဂွံ ဆက်ပါလုပ် သ္ဂုတ်သွာတ် ပရေၚ်ကမၠောန် အဓိက သွက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ရ။

== ၆။ ဝဳကဳယာ ကေုာံ အစဳအဇန် တၞဟ်ဟ် (Wikia and Other Projects) ==
ပါဲနူ ဝဳကဳပဳဒဳယာ တုဲ၊ ဂျေမ်မဳ ဝေလ် သီုပါလုပ် ကၠောန်လဝ် ပရေၚ်ကမၠောန် တၞဟ်ဟ် ဗွဲမဂၠိုၚ်-
* '''ဝဳကဳယာ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဖာန်ဒမ် (Wikia / Fandom):''' ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၄၊ ညး ကေုာံ အေန်ဂျေလာ ဘဳသလဳ (Angela Beesley) ဒက်ပတန် ဝဳကဳယာ မဒှ် ဝေပ်သာက် မကဵုသြန် (For-profit) မွဲရ။ ဝေပ်သာက်ဏအ်ဝွံ ကဵုအခေါၚ် ကု မၞိဟ်တအ် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ဝဳကဳ မဆေၚ်ကဵု ရုပ်ရှင်၊ ဂိမ်း ကေုာံ ပရူပရာ ယေန်သၞာၚ် တအ်ရ။ လၟုဟ် ဍေံ ဒှ် ဝေပ်သာက် မပြာကတ်အိုတ် မွဲ နကဵု ယၟု Fandom ရ။
* '''ဝဳကဳထရဳဗျူန် (WikiTribune):''' ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၇၊ ဝေလ် ဒက်ပတန် WikiTribune မဒှ် ဝေပ်သာက် ပရိုၚ် သွက်ဂွံ တဝ်စၞေဟ် ပရိုၚ်ပတောံ (Fake news) နကဵု ပရေၚ်ပံၚ်ကောံ အကြာ အစာပရိုၚ် ကေုာံ ကောန်ဍုၚ်ကွာန် ရ။&lt;ref&gt;{{cite news |last=Hern |first=Alex |date=Apr 25, 2017 |title=Wikipedia founder to fight fake news with new Wikitribune site |url=https://www.theguardian.com/technology/2017/apr/24/wikipedia-founder-jimmy-wales-to-fight-fake-news-with-new-wikitribune-site |work=The Guardian |access-date=18 June 2026}}&lt;/ref&gt;
* '''တြာတ်ကဖေ (Trust Café / WT Social):''' ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၉၊ ညး ပြံၚ်လှာဲ WikiTribune ညံၚ်ဂွံ ဒှ် ဒၞာဲ ဆက်ဆောံ ဂကောံမၞိဟ် (Social network) မသက်ကု-ကြော်ငြာ ကေုာံ မဒက်ပတန် လ္တူ ပရေၚ်တုပ်စိုတ် ဂကောံမၞိဟ် သွက်ဂွံ ပြိုၚ်ပကာန် ကု ဖေ့ဗောက် (Facebook) ကေုာံ တွိတာ (Twitter) ရ။

== ၇။ လညာတ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ ဒဿန (Political Views and Philosophy) ==
လညာတ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ဂှ် ဒှ် လညာတ် လေဗါတေရဳယျာန် (Libertarianism) ကေုာံ ဩဗဂျက်တဳဗဳသေမ် (Objectivism) မဒှ် လညာတ် မစွံ အဓိက လ္တူ ပရေၚ်ဗၠးၜး ပူဂိုလ် ရ။ ညး ဟီုတွဟ်လဝ် ဒဒှ်ရ ညး ဒးဒုၚ် ဓရိုဟ်ဇီုကပိုက် နူကဵု ပြကိုဟ် စိုတ်ပညာ Ayn Rand ကေုာံ လိက်ပရေၚ် အစာပိုန်ဒြပ် Friedrich Hayek မၞုံယၟု &quot;The Use of Knowledge in Society&quot; ဗွဲမလောန် ရ။&lt;ref&gt;{{cite news |last=Mangu-Ward |first=Reason |date=June 2007 |title=Wikipedia and the Hidden Markov Models of Hayek |url=https://reason.com/2007/05/30/wikipedia-and-the-meaning-of-t/ |work=Reason |access-date=18 June 2026 }}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မထံက်ဂလာန် အခေါၚ် ဟီုတွဟ် ဗၠးၜး (Free speech) တုဲ တဝ်စၞေဟ် လ္တူ ပရေၚ် ကၟာတ်လဒဵု အေန်တာနဲ နူကဵု အလဵုအသဳ တအ် (Censorship) ဗွဲမသကာတ်မြဟ် ရ။ လဟီု ညး မဒယှ်တမ္ညဝ်အိုတ်ဂှ် &quot;ချပ်ဗ္စာ ရံၚ်စံၚ် ဂၠးတိ မွဲ ဇရေၚ် မၞိဟ်ဇၟာပ်ဇၟာပ် တၠ ကလိဂွံ အခေါၚ် သၠးပွး သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ကေတ် ဉာဏ်ပညာ ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ညိ။ ဍေံဂှ်ရ ဒှ် အရာ ပိုဲ မကၠောန်ဒၟံၚ်&quot; (Imagine a world in which every single person on the planet is given free access to the sum of all human knowledge) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၅ ဂှ်၊ ညး ချူပတိတ် လိက်ကၞပ် မွဲ မၞုံယၟု &quot;The Seven Rules of Trust&quot; မဟီုတွဟ် ပရူ ဗီုလဵု ဂွံဒက်ပတန် ပရေၚ်ပတှ်ေ ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ခေတ်တၟိ ရ။

== ၈။ ပရေၚ်ဘဝ ပူဂိုလ် (Personal Life) ==
ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ဝွံ သ္ပလဝ် တမ္ၚာဲ ၃ ဝါ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၆ ညး သ္ပတမ္ၚာဲ ကု ပါမေလာ ဂရေန် (Pamela Green) တုဲ ပါ်ခြာအာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၃ ရ။ ကြဴနူဂှ် ညး သ္ပတမ္ၚာဲ ကု ခရဳသတေန် ရဝ်ဟာန် (Christine Rohan) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၇ တုဲ ကလိဂွံ ကောန်ဝုတ် မွဲတၠ ကီုလေဝ် ပါ်ခြာအာ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၁ ရ။ 

ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၂ ဂှ် ညး သ္ပတမ္ၚာဲ ကု ကိတ် ဂါဗဳ (Kate Garvey) မဒှ် မၞိဟ် မကၠောန်ကမၠောန် သွက် သကိုပ်ဝန်ဇၞော် ဗြိတိန် တြေံ တဝ်နဳ ဗလဲ (Tony Blair) ရ။ ညးတအ် ကလိဂွံ ကောန် ၜါတၠ တုဲ လၟုဟ် ညးတအ် မံၚ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် လန်ဒန် (London) ရ။ ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ဝွံ လၟုဟ် ကလိဂွံ ကောန်ဍုၚ် ဗြိတိန် တုဲ ဒှ် ကောန်ဍုၚ် ၜါ ဍုၚ် ရ။ ပ္ဍဲကဵု လ္ပာ် သာသနာ မ္ဂး ညးဝွံ ဒှ် မၞိဟ် ဟွံလျိုၚ်ပတှ်ေ သာသနာ မွဲသာ် (Irreligious) ရ။&lt;ref&gt;{{cite news |last=Chozick |first=Amy |date=Jun 27, 2013 |title=Jimmy Wales Is Not an Internet Billionaire |url=https://www.nytimes.com/2013/06/30/magazine/jimmy-wales-is-not-an-internet-billionaire.html |work=The New York Times |access-date=18 June 2026}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ လာပ် ကေုာံ ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီ (Awards and Recognition) ==
ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ဝွံ ကလိဂွံလဝ် လာပ် ကေုာံ ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီ နူကဵု ဂၠးကဝ် ဗွဲမဂၠိုၚ်-
* '''သၞာံ ၂၀၀၆:''' မဂ္ဂဇြေန် Time ရုဲစှ် ညး နဒဒှ် ပူဂိုလ် မၞုံကဵု ဓရိုဟ်ဇီုကပိုက် ၁၀၀ တၠ (Time 100) ရ။
* '''သၞာံ ၂၀၀၈:''' ကလိဂွံ လာပ် Quadriga Award ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဂျာမနဳ သွက် ပရေၚ်ပါလုပ် လ္ပာ် ဉာဏ်ပညာ။
* '''သၞာံ ၂၀၁၃:''' ဒးဒုၚ် စၟတ်သမ္တီ ပၠုပ်စုတ် ပ္ဍဲကဵု ခန်ကၞာ ညးယၟုမြဟ် အေန်တာနဲ (Internet Hall of Fame) နူကဵု ဂကောံ အေန်တာနဲ (Internet Society) ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Jimmy Wales |url=https://www.internethalloffame.org/inductee/jimmy-wales/ |work=Internet Hall of Fame |access-date=18 June 2026}}&lt;/ref&gt;
* '''သၞာံ ၂၀၁၄:''' ကလိဂွံ လာပ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဉာဏ်ပညာ လ္တူ အေန်တာနဲ နူကဵု ဍုၚ်ယူအေအဳ (Knowledge Award from the Mohammed bin Rashid Al Maktoum Foundation)။
* ပါဲနူဂှ်တုဲ ညး သီုကလိဂွံ တန်ပါရဂူ တၟေၚ် (Honorary degrees) နူကဵု တက္ကသိုလ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ပ္ဍဲကဵု အလုံမွဲ ဂၠးတိ ရ။

* **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=Wn_pA7tAunU ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ဟီုတွဟ် ပရူ ပွမဒက်ပတန် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ပ္ဍဲ TED (YouTube)]

== ၁၀။ နိဿဲ ကေုာံ လေန်မ္ၚး (References and External Links) ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite news |title=Jimmy Wales |url=https://www.britannica.com/biography/Jimmy-Wales |work=Encyclopedia Britannica |access-date=18 June 2026}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Wired&quot;&gt;{{cite web |last=Pink |first=Daniel H. |date=Mar 1, 2005 |title=The Book Stops Here |url=https://www.wired.com/2005/03/wikipedia/ |work=Wired |access-date=18 June 2026}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;CNET&quot;&gt;{{cite news |last=Hansen |first=Evan |date=Dec 19, 2005 |title=Wikipedia Founder Edits Own Bio |url=https://www.cnet.com/tech/services-and-software/wikipedia-founder-edits-own-bio/ |work=CNET |access-date=18 June 2026}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NewYorker&quot;&gt;{{cite news |last=Schiff |first=Stacy |date=Jul 31, 2006 |title=Know It All |url=https://www.newyorker.com/magazine/2006/07/31/know-it-all |work=The New Yorker |access-date=18 June 2026}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Telegraph&quot;&gt;{{cite web |last=Neate |first=Rupert |date=Nov 7, 2008 |title=Wikipedia founder Jimmy Wales goes for profit |url=https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/3399843/Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-goes-for-profit.html |work=The Daily Telegraph |access-date=18 June 2026}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Guardian&quot;&gt;{{cite news |last=Hern |first=Alex |date=Apr 25, 2017 |title=Wikipedia founder to fight fake news with new Wikitribune site |url=https://www.theguardian.com/technology/2017/apr/24/wikipedia-founder-jimmy-wales-to-fight-fake-news-with-new-wikitribune-site |work=The Guardian |access-date=18 June 2026}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Reason&quot;&gt;{{cite news |last=Mangu-Ward |first=Reason |date=June 2007 |title=Wikipedia and the Hidden Markov Models of Hayek |url=https://reason.com/2007/05/30/wikipedia-and-the-meaning-of-t/ |work=Reason |access-date=18 June 2026 }}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NYT&quot;&gt;{{cite news |last=Chozick |first=Amy |date=Jun 27, 2013 |title=Jimmy Wales Is Not an Internet Billionaire |url=https://www.nytimes.com/2013/06/30/magazine/jimmy-wales-is-not-an-internet-billionaire.html |work=The New York Times |access-date=18 June 2026}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;HallOfFame&quot;&gt;{{cite web |title=Jimmy Wales |url=https://www.internethalloffame.org/inductee/jimmy-wales/ |work=Internet Hall of Fame |access-date=18 June 2026}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;WalesBlog&quot;&gt;{{cite web |title=Jimmy Wales' Official Website |url=https://jimmywales.com/ |access-date=18 June 2026}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

=== လေန်မ္ၚး (External Links) ===
* [https://jimmywales.com/ ဝေပ်သာက် လုပ်သၞောဝ် ဂျေမ်မဳ ဝေလ်]
* [[User:Jimbo Wales|မုက်လိက် ကောန်ကမၠောန် ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်]]
* [https://wikimediafoundation.org/profile/jimmy-wales/ ပရူ ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ပ္ဍဲ ဖံၚ်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ]

{{Navbox
| name       = ဂျေမ်မဳ ဝေလ်
| title      = ဂျေမ်မဳ ဝေလ် (Jimmy Wales)
| listclass  = hlist
| group1     = ပရေၚ်ကမၠောန်ဂမၠိုၚ်
| list1      = 
* [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] (Wikipedia)
* [[ဖံၚ်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ]] (Wikimedia Foundation)
* [[ဖာန်ဒမ်]] (Fandom / Wikia)
* [[နူပဳဒဳယာ]] (Nupedia)
* [[ဗောမဳသ်]] (Bomis)
* [[ဝဳကဳထရဳဗျူန်]] (WikiTribune)
* [[WT Social]]
| group2     = မၞိဟ်ဆက်စပ်
| list2      = 
* [[လာရဳ သာန်ဂါ]] (Larry Sanger)
* [[အေန်ဂျေလာ ဘဳသလဳ]] (Angela Beesley)
| group3     = ပရူပရာတၞဟ်ဟ်
| list3      = 
* [[ဝဳကဳ]] (Wiki)
* [The Seven Rules of Trust] (လိက်ကၞပ်)
}}

[[Category:ဂျေမ်မဳ ဝေလ်]]
[[Category:ညးမဒက်ပတန် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]
[[Category:ကောန်ဍုၚ် အမေရိကာန်]]
[[Category:မၞိဟ် မသၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၆]]
[[Category:သကိုပ်ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် အေန်တာနဲ]]</text>
      <sha1>4mz6q0d2lagv0x8oo1rttr87fnys4bk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဇမၠု</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11262</id>
    <revision>
      <id>55689</id>
      <parentid>55394</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T00:56:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>55689</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32095" sha1="6u8ms3ess8slt65lm225l2o2oh1fmgv" xml:space="preserve">{{Infobox plant
| name = ဇဗၠု (Betel)
| image = Piper betle.jpg
| image_caption = တၞးဇဗၠု (Piper betle) မဒှ် တၞံဇဗၠု မၞုံကဵု တၞး ဗီုပြင် ဖျုန်ဂြိုဟ်
| kingdom = [[Plantae]] (တၞံ)
| clade = [[Tracheophytes]] (တၞံမၞုံကဵုလာ်ဆီ)
| clade2 = [[Angiosperms]] (တၞံမၞုံကဵုကဴ)
| clade3 = [[Magnoliids]]
| order = [[Piperales]] 
| family = [[Piperaceae]]
| genus = ''[[Piper (genus)|Piper]]''
| species = '''''P. betle'''''
| binomial = ''Piper betle''
| binomial_authority = [[Carl Linnaeus|L.]]
}}

'''ဇဗၠု''' ({{lang-en|Betel}}; လေတ္တေန်: ''Piper betle'') ဝွံ ဒှ် တၞံဇုက် မလုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံရုက္ခဗေဒ Piperaceae (မဒှ် ဂကောံ မတုပ် ကု မြေက်ခမိဟ် ကေုာံ ကာဗာ) ရ။ တၞးဇဗၠု ဝွံ နွံကဵု ဗီုပြင် ညံင်ရဴ ဖျုန်ဂြိုဟ် (heart-shaped) တုဲ နွံကဵု အရံင် တ္ၚေက် ဂေက်ဂေက်ရ။ တၞးဇဗၠု ဏအ်ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲကဵု ယေန်သၞာင် အာရှ လ္ပာ်သၠုင်ကျာ ကေုာံ အာရှ အဂၞဲ နဒဒှ် အရာသွက်ဂွံ စပ် (စဇဗၠု) မွဲစွံ ကု သတ် (Areca nut) ကေုာံ ထၟောတ် (Slaked lime) ရ။ 

ပ္ဍဲကဵု ဝင် ယေန်သၞာင် ဂကူမန် ကေုာံ ဂကူနာနာ ပ္ဍဲ ဒေသအာရှ ဂှ်၊ ဇဗၠု ဝွံ ဟွံသေင် ဆ အရာသွက်ဂွံ စသုင် မွဲဓဝ်၊ ဍေံဝွံ ပါဝင်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု သဘင် ကိစ္စဇၞော်ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု ပေါဲမ္ၚဵုထပ်တဲ၊ ပွမကလအ် ညးဇၞော်၊ ကေုာံ ပရေင်ရှ်ေသှ်ေ ရဴဂဴ ပ္ဍဲ ဘာသာ ကေုာံ ကလော်သ္ၚိ တအ်ရ။ သာ်ဝွံမ္ဂး ဇဗၠု ဝွံ ဒှ် သင်္ကေတ မပစၞးကဵု ပရေင်ဆာန်ကၟိန်၊ ပရေင်ဒုင်တဲ မိတ်သဟာဲ ကေုာံ ပရေင်ရှ်ေသှ်ေ ညးမွဲ ကု ညးမွဲ ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Rooney |first=Dawn F. |title=Betel Chewing Traditions in South-East Asia |year=1993 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0195886241}}&lt;/ref&gt;

__TOC__

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Overview) ==
[[File:Betel_leaves.jpg|thumb|right|250px|တၞးဇဗၠု (Betel leaves) မသွံရာန်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဗွိုင်ဖျာ ဍုင်အာရှ။]]
ဇဗၠု (Piper betle) ဝွံ ဒှ် ဂကူတၞံ ဇုက် မတိုန် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ ရာသဳဥတု ကတဴ ကေုာံ မၞုံကဵု ဍာ်မဂၠိုင် (Tropical climates) ရ။ တၞံဇဗၠု ဝွံ တိုန်ဒၟံင် နကဵု ပွမပူဂေတ် ညံင်ရဴ တၞံဇုက် တၞဟ်ဟ် ကေုာံ ဒးသ္ပ သဇိုင် လ္တူ တၞံဆု ဟွံသေင်မ္ဂး တိုင် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် တိုန် လ္တူ ရ။ တၞးဇဗၠု ဂှ် နွံကဵု ရှ် မပသ ကေုာံ သၟူ မမောဝ် တၟေင် မကတဵုဒှ် နူကဵု ဓါတ်ကၠေင် (Essential oils) မၞုံ ပ္ဍဲ တၞး ဍေံရ။ 

ပ္ဍဲ လောက ပရေင်မၞိဟ် (Societal aspect) မ္ဂး၊ &quot;ပွမစဇဗၠု&quot; (Betel chewing) ဂှ် ဒှ် အခိုက်ကၞာ မကၠောန်ကၠုင် နူကဵု ၜိုတ် သၞာံ ၜါပိလ္ၚီ ကိုပ်ကၠာတေံ ရ။ သွက်ဂွံ စဇဗၠု မွဲခမိုင် (a quid of paan) ဂှ်၊ မၞိဟ်တအ် ကေတ် တၞးဇဗၠု တုဲ လေတ်စုတ် ထၟောတ် (Calcium hydroxide) ကေုာံ စုတ် သတ် (Areca nut)၊ ကြဴနူဂှ် ယဝ်ရ နွံပၟိက်မ္ဂး စုတ် သီု သၞေဝ် (Tobacco) ကေုာံ ကပေါတ်မြမောဝ် တၞဟ်ဟ် ညံင်ရဴ မဆာလာ (Spices) တအ်ရ။ ပွမစဇဗၠု ဝွံ ပကဵု ညံင် ဍာ်ပါင် ဂွံကတဵုဒှ် အရံင် ဗကေတ် ကေုာံ ကဵု ဒြဟတ် ညံင်ရဴ ကဝ်ဖဳ ကီုရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Betel nut chewing |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/betel-nut-chewing |publisher=World Health Organization |access-date=20 June 2026}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origins) ==
ဝင် ဇဗၠု ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ဝင် ပွမပြးဇး ဂကူ အဝ်သတြဝ်နဳရှေန် (Austronesian expansion) ပ္ဍဲကဵု အာရှ အဂၞဲ ကေုာံ တကအ် မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ် တအ်ရ။ တၠပညာ ဝင် တအ် ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ တၞံဇဗၠု ဝွံ စတမ် ကၠုင် နူကဵု တကအ် လ္ပာ် အာရှ အဂၞဲ (Southeast Asian archipelago) ဟွံသေင်မ္ဂး မလေရှာ (Malaysia) တုဲ ပြးဇးအာ ဇရေင် ဍုင်အိန္ဒိယ၊ သိရဳလၚ်္ကာ ကေုာံ တကအ် ဖြဳဂျဳ (Fiji) တအ်ရ။

ပ္ဍဲကဵု လိက်ဝင် ဍုင်ကြုက် တြေံ (Chinese historical records) ဂှ်လေဝ် ဂွံဆဵုကေတ် ပရူ မၞိဟ်တအ် စဇဗၠု လေဝ် နွံရ။ ပ္ဍဲကဵု လိက်သၠရိုတ် ကေုာံ လိက်တၟအ် ဝင် မန်-ခမေန် တအ်လေဝ်၊ ဇဗၠု ဝွံ ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ ကဵုဒါန် ကု လကျာ် ကေုာံ သွက်ဂွံ ပူဇဴ ဒေဝတဴ တအ်ရ။ ဥပမာ - ပ္ဍဲကဵု လိက်တၟအ် မန် ခေတ် ဗုကာံ တအ် ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် တၚ်စၟတ်သမ္တီ ပရူ မကဵုဒါန် ဇဗၠု ကု ဘာကျာ် ကေုာံ ကျာ်စေတဳ တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ဍေံဝွံ ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ဇဗၠု ဂှ် နွံကဵု ၚုဟ်မး ယေန်သၞာင် သၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တမၠာ တေံရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Zumbroich |first=Thomas J. |title=The Origin and Diffusion of Betel Chewing: A Synthesis of Evidence from South Asia |year=2008 |publisher=Electronic Journal of Indian Medicine}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ရုက္ခဗေဒ ကေုာံ ဂကူတၞဟ်ဟ် (Botany and Varieties) ==
[[File:Piper_betle_flowers.jpg|thumb|left|250px|ကဴ ဇဗၠု (Inflorescence of Piper betle) မတိုန်ဒၟံင် လ္တူ တၞံဇုက် ဍေံ။]]
ဇဗၠု ဝွံ နွံကဵု ယၟု ရုက္ခဗေဒ ''Piper betle'' တုဲ ဒှ် ဂကူတၞံ မၞုံကဵု တၞး တ္ၚေက် လုကဴ မွဲသၞာံ (Evergreen) ရ။ ဍေံဝွံ နွံကဵု တၞံ ၝောအ် ကေုာံ တၞံ ကၟက် (Dioecious) တၞဟ်ခြာ ရေင်သကအ် ရ။
* '''တၞး (Leaves):''' နွံ ဗီုပြင် ဖျုန်ဂြိုဟ် တုဲ ခလံက် တၞး ဍေံ ဂှ် စဳရေင်ဒၟံင် သကုတ်မွဲ ကု မွဲ တၞဟ်ခြာ ရ။ ဍေံ နွံကဵု အရံင် တ္ၚေက် လတေင် ဇမၠိင် ကေုာံ မၞုံကဵု သၟူ မောဝ် ပသ ရ။
* '''ကဴ (Flowers):''' ကဴ ဍေံဂှ် တိုန် နကဵု ဗီုပြင် ဒကောင် (Spike) တုဲ အရံင် ဗု ဟွံသေင်မ္ဂး တ္ၚေက်ဍာ်မိတ် ရ။

ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိဏအ် ဂကူ ဇဗၠု နွံ ဗွဲမဂၠိုင် မတၞဟ်ခြာ အာ နကဵု ရာသဳဥတု ကေုာံ တိဍာ် ဍေံ မတိုန်ရ။
* '''အိန္ဒိယ ကေုာံ ဘင်္ဂလာဒေတ်:''' ဂကူ မဒယှ်တမ္ညဝ် မပ္တံကဵု Magahi, Banarasi, ကေုာံ Mysore တအ် နွံရ။ Magahi ဂှ် နွံကဵု တၞး သက္ကောံ ကေုာံ ရှ် ဍာတ်ရ။
* '''မြန်မာ ကေုာံ ဒေသမန်:''' ဂွံဆဵုကေတ် ဂကူ ဇဗၠုမန် (တၞးဇၞော်၊ အရံင်တ္ၚေက်ကြံင်၊ သၟူမောဝ်)၊ ဇဗၠုကရေင်၊ ကေုာံ ဇဗၠုကလော် (Wild betel - ဟွံလေပ်စ ဓမ္မတာ) တအ်ရ။ ဂကူ ဇဗၠု ပ္ဍဲ ဒေသ ဍုင်မန် ဂှ် ဟိုတ်နူ တိဍာ် ခိုဟ် တုဲ နွံကဵု ရှ် မခိုဟ် ကေုာံ မၞိဟ်ဒးစိုတ် ဂၠိုင် ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Guha |first=P. |year=2006 |title=Betel leaf: The neglected green gold of India |journal=Journal of Human Ecology |volume=19 |issue=2 |pages=87-93}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ လွပ် ကေုာံ ပရေင်စကာ အခိုက်ကၞာ (Cultural Uses and Traditions) ==
[[File:Betel_box.jpg|thumb|right|250px|ကဠာဇဗၠု (Betel box) မကၠောန်လဝ် နကဵု ဍာ်ကသုတ် (Lacquerware) ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ မန်။]]
ပွမစဇဗၠု ဝွံ ပါဝင်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ယေန်သၞာင် ဒေသ အာရှ လ္ပာ်သၠုင်ကျာ ကေုာံ အာရှ အဂၞဲ ဗွဲမနက်သြောဲ ရ။ 
* '''ပ္ဍဲ ယေန်သၞာင် မန် ကေုာံ ဗၟာ:''' ကဠာဇဗၠု ဟွံသေင်မ္ဂး ခရိုင်ဇဗၠု (Betel box) ဂှ် ဒှ် အရာ မဒးနွံ ပ္ဍဲ ဇၟာပ် သ္ၚိ ရ။ ကာလ ကၟုဲ ကၠုင်စိုပ် သ္ၚိ မ္ဂး၊ ညးတၠသ္ၚိ တအ် ဒုင်တဲ ကၟုဲ နကဵု ပွမဖျုင် ဍာ် ကေုာံ ကဵု စဇဗၠု ရ။ ပ္ဍဲကဵု သဘင် မမ္ၚဵု မပ္တံကဵု ထပ်တဲ မ္ဂး၊ ဇဗၠု ကေုာံ သတ် ဂှ် ဒှ် အရာ မဒးပါ ပ္ဍဲကဵု ကပေါတ် တၟာဲ တအ်ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ အခိင် ကလအ် မိမ ဟွံသေင်မ္ဂး အစာ မ္ဂး၊ ဇဗၠု သတ် ဂှ် ဒှ် သင်္ကေတ မပစၞး ပရေင်ရှ်ေသှ်ေ ရ။
* '''ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ:''' ပွမစဇဗၠု ဂှ် ကော်ခဴစ &quot;ပါန်&quot; (Paan) ရ။ ပ္ဍဲ သဘင် ဘာသာ ဟေန္ဒူ တအ်မ္ဂး၊ တၞးဇဗၠု ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ ပူဇဴ ဒေဝတဴ (Puja) ရ။
* '''ပ္ဍဲ ဗဳယေတ်နာမ်:''' နွံ လဟီု မွဲ &quot;ဇဗၠု ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ပရေင်ဟီုဂး&quot; မဒှ် သင်္ကေတ ပရေင်သၞက်ကရောဲ တုဲ ပ္ဍဲ ပေါဲထပ်တဲ သီုဖအိုတ် ဒးစကာ ဇဗၠု ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ကပေါတ် မပါဝင် ပ္ဍဲ ပွမစဇဗၠု ကေုာံ ယၟု နကဵု ဘာသာနာနာ
|-
! ကပေါတ် (Ingredient) !! ယၟု ဘာသာမန် !! ယၟု ဘာသာအင်္ဂလိက် !! တာလျိုင် (Role in chewing)
|-
| တၞးဇဗၠု || ဇဗၠု (Zablu) || Betel leaf || ဒှ် အရာမပူ သွက် ကပေါတ်တၞဟ်ဟ်၊ နွံရှ်မောဝ် ပသ။
|-
| သတ် ကသဳ || သတ် (Sot) || Areca nut / Betel nut || ကဵု ဒြဟတ် တုဲ ပကဵု ညံင် ဍာ်ပါင် ဂွံဗကေတ်။
|-
| ထၟောတ် || ထၟောတ် (Thamot) || Slaked lime || ကတဵုဗဒှ် ဓါတ် ကေုာံ သတ် ညံင်ဂွံ ဗကေတ် ကေုာံ တိတ် ဓါတ် အာလ်ကာလာင်။
|-
| သၞေဝ် || သၞေဝ် (Snew) || Tobacco || (နွံပၟိက်မ္ဂး) ပကဵု ညံင် ဂွံစောဲလာံ ကေုာံ ကဵု ရှ် မကြံင်မ္ၚိုဟ်။
|}

* **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=DXY-vV0Zq6A ဗီုပြင် ပွမကၠောန် ဇဗၠု (Paan Making) ပ္ဍဲ ဂၠံင် (YouTube)]

== ၅။ ကမၠောန်တဵုလွဳ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Cultivation and Economic Importance) ==
တဵုလွဳ ဇဗၠု ဝွံ ဒှ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကိစ္စဇၞော် မွဲ သွက် ညးဝါ်ဗ္ၚ တအ် ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှ လ္ပာ်သၠုင်ကျာ ရ။ 
* '''အကာဲအရာ ဥတု ကေုာံ တိ:''' တၞံဇဗၠု ဒးဂၞပ် ရာသဳဥတု ကတဴ ကေုာံ ဍာ်ဂၠိုင် (Humidity &gt; 80%) ရ။ ဍေံ ဟွံဒးစိုတ် ပွမဒး တ္ၚဲ သြာဲသြာဲ တုဲ ဒးတဵုလွဳ ပ္ဍဲကဵု သမၞိင် ရ။ တိ သွက်ဂွံ တဵု ဇဗၠု ဂှ် ဒးဒှ် တိ မၞုံကဵု ဓါတ် ဝါဲ (Fertile, well-drained soil) ရ။
* '''ပရေင်တဵုလွဳ (Vine Training):''' ညးတဵုလွဳတအ် ဒးစကာ တိုင် ဆု ဟွံသေင်မ္ဂး ဒုန် သွက်ဂွံ ကဵု တၞံဇဗၠု မပူတိုန် ရ။ ကၠအ်ဇဗၠု တအ်ဂှ် ဂမၠိုင်တီလဝ် နကဵု ယၟု &quot;Barouj&quot; (ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ) ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ကၠအ်ဇဗၠု&quot; (ပ္ဍဲ မန်) ရ။

ပ္ဍဲကဵု စရင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးကဝ် မ္ဂး၊ ဍုင် အိန္ဒိယ ဂှ် ဒှ် ဍုင် မပတိတ် ဇဗၠု ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ တုဲ၊ ကြဴနူဂှ် ဍုင် ဘင်္ဂလာဒေတ်၊ မြန်မာ၊ ထာင်ဝါန် (Taiwan) ကေုာံ အေန်ဒဝ်နဳရှာ (Indonesia) တအ် ပါဝင် ရ။ ဇဗၠု ဝွံ ဒှ် သြောအ်ဗ္ၚ သြန် (Cash crop) မွဲတုဲ ပ္ဍဲကဵု ဒေသ ဍုင်မန် (ဥပမာ - ဒေသ ရေဝ်၊ မုဟ်ဍုင်) မ္ဂး ညးဒေသတအ် တဵုလွဳ ဇဗၠု သွက်ဂွံ သွံရာန် နဒဒှ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အဓိက သ္ၚိကၟိန် မွဲရ။&lt;ref&gt;{{cite web |last=FAO |year=2021 |title=Global Betel Leaf Production and Trade Statistics |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |publisher=Food and Agriculture Organization}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ဓါတုဗေဒ ကေုာံ ဓါတ်ဂမၠိုင် (Chemical Composition and Active Compounds) ==
တၞးဇဗၠု ဝွံ နွံကဵု ဓါတ် ဓါတုဗေဒ မဖန်ဗဒှ်ကဵု သၟူ မောဝ် ကေုာံ ဂုဏ်ဖိုလ် လ္ပာ် ဂဥုဲ ရ။ အဓိက ဓါတ်ဂမၠိုင် မပါဝင် ပ္ဍဲ ဇဗၠု ဂှ် ဒှ် &quot;ဓါတ်ကၠေင် သဘာဝ&quot; (Essential oils) မပ္တံကဵု-

* '''Chavibetol (ရှာဗဳဗေတဝ်):''' ဒှ် ဓါတ် အဓိက မၞုံ ပ္ဍဲ ဇဗၠု တုဲ ဖန်ဗဒှ်ကဵု သၟူ ကေုာံ ရှ် မပသ ရ။
* '''Chavicol (ရှာဗဳကဝ်):''' ဒှ် ဓါတ် မၞုံကဵု အစောံစရာဲ ဂစိုတ် စၟ (Antibacterial properties) ရ။
* '''Eugenol ([[ဓါတ် ယူဂျဳနောလ်]]):''' ဒှ် ဓါတ် မပကဵု ညံင် ဂွံ ယှအ်အာ လဟီုလဟာ ကေုာံ ဇြဟတ် ဂိသကေဝ် (Pain-relieving property) ရ။ ဓါတ်ဏအ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ လေညင် (Clove) ကီုရ။

ပါဲနူ ဓါတ်ကၠေင် တအ်ဏအ်တုဲ၊ တၞးဇဗၠု သီုနွံကဵု ဗဳတာမေန် စဳ (Vitamin C)၊ ကာယ်သဳယာမ် (Calcium) ကေုာံ ကာရဝ်တေန် (Carotene) တအ် သီုကီုရ။ ဟိုတ်နူကဵု ဓါတ် တအ်ဏအ်ရ၊ တၞးဇဗၠု ဝွံ ဂွံဒှ်ကၠုင် အရာ မစကာ ပ္ဍဲ ဂဥုဲ သဘာဝ ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Pradhan |first=D. |year=2013 |title=A Review on Pharmacognostical and Pharmacological Studies of Piper betle L. |journal=Journal of Pharmacognosy and Phytochemistry |volume=1 |issue=6 |pages=10-18}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ဖိုလ်ခိုဟ် လ္ပာ်ထတ်ယုက် ကေုာံ လွပ်ဂဥုဲ (Health Benefits and Medicinal Uses) ==
[[File:Ayurvedic_herbs.jpg|thumb|left|250px|တၞးဇဗၠု ဝွံ စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ဂဥုဲ သဘာဝ အာယုဗေဒ (Ayurveda)။]]
ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ဂဥုဲ သဘာဝ အာယုဗေဒ (Ayurveda) ကေုာံ ဂဥုဲ တမၠာ မန်-ဗၟာ တအ်မ္ဂး၊ ဇဗၠု ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ လွဳလွတ် ယဲ နာနာ-

# '''ပရေင် ဍာ်စၞ ကေက် (Digestive Aid):''' ပွမစ တၞးဇဗၠု (သက်ကု သၞေဝ်) ဂှ် ပကဵု ညံင် ဍာ်ပါင် ဂွံတိတ် ဂၠိုင် တုဲ ရီုဗင် သွက်ဂွံ ဍာ်စၞ ညံင်ဂွံ ကေက် (Digestion) ခိုဟ်အာ ရ။ ဍေံဝွံ ဖ္အောန်ဖျေဟ် ဓါတ်ကျာ ပ္ဍဲ ဗုင် ရ။
# '''ဂစိုတ် စၟ ကေုာံ အသၟူ ဍာ်ပါင် (Oral Hygiene):''' ဟိုတ်နူ ဓါတ် Chavicol တုဲ၊ ပွမစ ဇဗၠု (သက်ကု သတ် ကေုာံ ထၟောတ် ဂၠိုင်လောန်) ဂှ် မာန် ဂစိုတ် စၟ ပ္ဍဲ ဍာ်ပါင် ကေုာံ ပကဵု ညံင် အသၟူ ဍာ်ပါင် ဂွံ မောဝ်တိုန် ရ။
# '''လွဳ သရ ကေုာံ ပရေင်ဂိသကေဝ် (Wound Healing and Pain Reliever):''' တၞးဇဗၠု မခ္ဍတ်လဝ် ဂှ် ယဝ်ရ ခအုပ် စုတ် လ္တူ သရ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒၞာဲ မဂိသကေဝ် (ဥပမာ - က္ဍိုပ်ဂိ၊ ဇုတ်ဂိ) မ္ဂး ဍေံ ပကဵု ညံင် ဂွံ သက်သာ အာ မာန်ရ။
# '''ယဲ ခအဟ် (Respiratory Issues):''' ဍာ် တၞးဇဗၠု ဂှ် ပံင်ကောံ ကု ဍာ်သာဲ တုဲ ယဝ်ရ သုင် ကဵု မ္ဂး၊ မာန် ယှအ်ဖျေဟ် ယဲ ခအဟ် (Cough) ကေုာံ ယဲ ပသေက် (Asthma) ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Health benefits of Betel leaf |url=https://www.netmeds.com/health-library/post/betel-leaf-astounding-health-benefits-of-paan-that-you-should-know |publisher=NetMeds |access-date=20 June 2026 }}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== ၈။ အန္တရာယ် ကေုာံ ညးဝါတ်ဂါတ် လ္ပာ်ထတ်ယုက် (Health Risks and Hazards) ==
ၜိုန်ရ တၞးဇဗၠု အလဵုဇကု ဍေံ နွံကဵု ဖိုလ်ခိုဟ် ကီုလေဝ်၊ &quot;ပွမစဇဗၠု&quot; မပံင်ကောံ ကု သတ်၊ ထၟောတ်၊ ကေုာံ သၞေဝ် ဂှ် ကတဵုဗဒှ် အန္တရာယ် ပရေင်ထတ်ယုက် ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ် ရ။ ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးကဝ် (WHO) ကေုာံ ဂကောံ သုတေသန ယဲကေန်သာ (IARC) တအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် သတ် (Areca nut) ကေုာံ ဇဗၠု မၞုံကဵု သၞေဝ် တအ် နဒဒှ် &quot;အရာ မကတဵုဗဒှ် ယဲကေန်သာ&quot; (Group 1 Carcinogens) ရ။

* '''ယဲကေန်သာ ဍာ်ပါင် (Oral Cancer):''' ပွမစဇဗၠု ဇၟာပ်ဇၟာပ် တ္ၚဲ ဂှ် ဒှ် ဟိုတ် အဓိက သွက်ဂွံ ကတဵုဒှ် ယဲကေန်သာ ဍာ်ပါင် ကေုာံ ယဲကေန်သာ လတာ် ပ္ဍဲ ဍုင် အိန္ဒိယ၊ မြန်မာ ကေုာံ ဒေသ အာရှ တအ်ရ။
* '''ယဲ ၚေက် ကေုာံ ခၟာဲၚေက် (Dental and Gum Disease):''' ဓါတ် ထၟောတ် ကေုာံ ဍာ်ဇဗၠု ဂှ် ပလီုကၠေအ် စၞာံၚေက် (Enamel) တုဲ ပကဵု ညံင် ၚေက် ဂွံ ဒှ် အရံင် ဗကေတ် ဟွံသေင်မ္ဂး လမ္စံက်၊ ကေုာံ ကတဵုဗဒှ် ယဲ ခၟာဲၚေက် စှ်ေ (Periodontal disease) ရ။
* '''ပရေင်စောဲလာံ (Addiction):''' သတ် ကေုာံ သၞေဝ် ဝွံ နွံကဵု ဓါတ် မပကဵု ညံင် မၞိဟ် ဂွံ စောဲလာံ (Addictive substance) ညံင်ရဴ နဳကဝ်တေန် ကီုရ၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ မၞိဟ်စဇဗၠု တအ် ဇွောတ် ဟွံမာန် ကတဵုဒှ် ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Gupta |first=P. C. |year=2004 |title=Betel quid and areca nut chewing and some areca nut-derived nitrosamines |journal=IARC Monographs on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans |volume=85}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ဇဗၠု ပ္ဍဲကဵု လိက်ပတ် ကေုာံ အနုသုခုမ (Betel in Literature and Arts) ==
ဇဗၠု ဝွံ ပါဝင်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု လိက်ပတ် တမၠာ ကေုာံ အနုသုခုမ အလုံမွဲ အာရှ ဗွဲမနက်သြောဲ ရ။ 
* '''လိက်ပတ် ကေုာံ ကဗျ:''' ပ္ဍဲကဵု ကဗျ မန် တမၠာ ကေုာံ ပုံအာဂီု တအ်မ္ဂး၊ ဂွံဆဵုကေတ် ပရူ မၞိဟ်ဝုတ်တအ် ကၠောန် ဇဗၠု သွက် သၟတ်တြုဟ် မဆာန် တအ်ရ။ တၞးဇဗၠု ကေုာံ သတ် ဂှ် ဒှ် ဥပမာ သွက် ပရေင် ပံင်ကောံ ဆာန်ကၟိန် &quot;ညံင်ရဴ ဇဗၠု ကု သတ်&quot; ရ။ 
* '''အနုသုခုမ ကပေါတ်စကာ (Decorative Arts):''' သွက်ဂွံ စွံ ဇဗၠု၊ ညးတအ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ကဠာဇဗၠု မၞုံကဵု ကွတ်တဲ အနုသုခုမ မသၠုင်ပြဲ ရ။ ပ္ဍဲ မြန်မာ ကေုာံ ဍုင်မန် မ္ဂး &quot;ကဠာ ဍာ်ကသုတ်&quot; (Lacquerware betel boxes) ဂှ် ဒှ် ကပေါတ် အနုသုခုမ မပြာကတ် ရ။ ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ ကေုာံ သေံ ဂှ် စကာ ကဠာ သြန် ကေုာံ ထဝ် (Silver and Gold betel sets) သွက် သၟိင်တၠ ကေုာံ သေဌဳ တအ် ရ။ 
* '''သင်္ကေတ လေပ်ပညာ:''' ပ္ဍဲ ခေတ် တမၠာ ကာလ လကျာ် ဟွံသေင်မ္ဂး တၠပညာ တအ် ဟီုတွဟ် ဓဝ် မ္ဂး၊ ဗဗေင် ဟွံသေင်မ္ဂး ကဠာဇဗၠု ဂှ် ဒးစွံလဝ် ပ္ဍဲ အခန် အဓိက ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Thierry |first=Solange |title=Le Bétel I. Inde et Asie du Sud-Est |year=1969 |publisher=Musée de l'Homme |location=Paris}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ အနာဂတ်၊ သရုပ် ကေုာံ နိဿဲ (Future Prospects, Conclusion and References) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တၟိ ဏအ်၊ ပွမစဇဗၠု ဂှ် စှ်ေအာ ဇြဟတ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲကဵု အကြာ မၞိဟ်သၟတ် တအ် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်တီကၠိုဟ် လ္ပာ် ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ အန္တရာယ် ယဲကေန်သာ ရ။ အလဵုအသဳ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ထာင်ဝါန် ကေုာံ အိန္ဒိယ တအ် ပတိတ်လဝ် သၞောဝ်ဥပဒေ သွက်ဂွံ ကၟာတ်လဒဵု ပရေင်သွံရာန် ဇဗၠု မၞုံကဵု သတ် ကေုာံ သၞေဝ် ရ။

ဆဂး တၞးဇဗၠု အလဵုဇကု ဍေံ (သက်ကု အန္တရာယ် သတ် ကေုာံ သၞေဝ်) ဂှ် ကလေၚ် ကလိဂွံ ပရေင်စိုတ်လုပ်စ နူကဵု လောက သိပ္ပံ ဂဥုဲ (Pharmaceuticals) သွက်ဂွံ ပတိတ် ဂဥုဲ ကေုာံ ကပေါတ် လွဳလွတ် ဍာ်ပါင် (Oral care products) နူကဵု ဓါတ်ကၠေင် သဘာဝ ဍေံ ရ။ သရုပ်မ္ဂး ဇဗၠု ဝွံ ၜိုန်ရ ဒးဒုင် ပါ်ပါဲ လ္ပာ် ပရေင်ထတ်ယုက် ကီုလေဝ်၊ ဍေံဝွံ ဆက်တုဲ ဒှ်ဒၟံင် တိုင်ခဳ အဓိက သွက် ယေန်သၞာင် ကေုာံ အခိုက်ကၞာ ဂကူနာနာ ပ္ဍဲ အာရှ ကီုရ။

=== နိဿဲ (References) ===
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Rooney&quot;&gt;{{cite book |last=Rooney |first=Dawn F. |title=Betel Chewing Traditions in South-East Asia |year=1993 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0195886241}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;WHO&quot;&gt;{{cite web |title=Betel nut chewing |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/betel-nut-chewing |publisher=World Health Organization |access-date=20 June 2026}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Zumbroich&quot;&gt;{{cite book |last=Zumbroich |first=Thomas J. |title=The Origin and Diffusion of Betel Chewing: A Synthesis of Evidence from South Asia |year=2008 |publisher=Electronic Journal of Indian Medicine}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Guha&quot;&gt;{{cite journal |last=Guha |first=P. |year=2006 |title=Betel leaf: The neglected green gold of India |journal=Journal of Human Ecology |volume=19 |issue=2 |pages=87-93}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;FAO&quot;&gt;{{cite web |last=FAO |year=2021 |title=Global Betel Leaf Production and Trade Statistics |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |publisher=Food and Agriculture Organization}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Pradhan&quot;&gt;{{cite journal |last=Pradhan |first=D. |year=2013 |title=A Review on Pharmacognostical and Pharmacological Studies of Piper betle L. |journal=Journal of Pharmacognosy and Phytochemistry |volume=1 |issue=6 |pages=10-18}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NetMeds&quot;&gt;{{cite web |title=Health benefits of Betel leaf |url=https://www.netmeds.com/health-library/post/betel-leaf-astounding-health-benefits-of-paan-that-you-should-know |publisher=NetMeds |access-date=20 June 2026 }}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Gupta&quot;&gt;{{cite journal |last=Gupta |first=P. C. |year=2004 |title=Betel quid and areca nut chewing and some areca nut-derived nitrosamines |journal=IARC Monographs on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans |volume=85}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Thierry&quot;&gt;{{cite book |last=Thierry |first=Solange |title=Le Bétel I. Inde et Asie du Sud-Est |year=1969 |publisher=Musée de l'Homme |location=Paris}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Norton&quot;&gt;{{cite book |last=Norton |first=S. A. |title=Betel: consumption and consequences |year=1998 |publisher=Journal of the American Academy of Dermatology |volume=38 |issue=1 |pages=81-88}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Navbox
| name       = ဇဗၠု
| title      = ဇဗၠု ကေုာံ အရာဆက်စပ် (Betel and Related Topics)
| listclass  = hlist
| group1     = ကပေါတ် အဓိက
| list1      = 
* [[ဇဗၠု]] (Betel leaf)
* [[သတ် ကသဳ]] (Areca nut)
* [[ထၟောတ်]] (Slaked lime)
* [[သၞေဝ်]] (Tobacco)
| group2     = ရုက္ခဗေဒ
| list2      = 
* [[ဂကောံ ဇဗၠု]] (Piperaceae)
* [[ဂကူ ဇဗၠု]] (Piper)
* [[ဓါတ် ယူဂျဳနောလ်]] (Eugenol)
| group3     = ယေန်သၞာင် ကေုာံ အသုံး
| list3      = 
* [[ကဠာဇဗၠု]] (Betel box)
* [[ပေါဲမ္ၚဵုထပ်တဲ]] (Weddings)
* [[ဂဥုဲ အာယုဗေဒ]] (Ayurveda)
| group4     = ပရေင်ထတ်ယုက်
| list4      = 
* [[ယဲကေန်သာ ဍာ်ပါင်]] (Oral cancer)
* [[ပရေင်စောဲလာံ]] (Addiction)
}}

[[Category:တၞံဂမၠိုင်]]
[[Category:ဇဗၠု]]
[[Category:ယေန်သၞာင် အာရှ]]
[[Category:ဂဥုဲ သဘာဝ]]
[[Category:ကပေါတ်သွံရာန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]</text>
      <sha1>6u8ms3ess8slt65lm225l2o2oh1fmgv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>DOI</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11285</id>
    <revision>
      <id>55685</id>
      <parentid>55437</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T00:00:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>55685</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20738" sha1="t8qktktlx7063tauyo92k3ow8rk6ecm" xml:space="preserve">'''DOI''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''Digital Object Identifier''' (သင်္ကေတ စၟတ်သမ္တီ အရာဒဳဂျဳတယ်) ဟီုဂှ် ဒှ် မဂၞန် ကေုာံ မအက္ခရ် မစကာ သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ အရာမွဲမွဲ ပ္ဍဲကဵု ကွန်ရက် အေန်တာနေတ် ဗွဲမတန်ကြန်ရ။ ဍေဟ်ဂှ် ဗွဲတၟေင် စကာလဝ် သွက် လိက်ပရေင် ပရေင်ပညာ (Academic articles)၊ လိက်ဂျာနေဝ်၊ ဒေတာ (Datasets)၊ ကေုာံ လိက်အုပ်ဂမၠိုင်ရ။ DOI ဂှ် တုပ်ညံင်ရဴ မဂၞန် စၟတ်သမ္တီ ကောန်ဍုင် (ID card) သွက် လိက်သုတေသနတအ်ကီုရ။ ၜိုန်ရ ဒၞာဲဒတန် လိက်ဂှ် ပြံင်လှာဲအာ (ဥပမာ - URL ပြံင်အာ) ကီုလေဝ်၊ သင်္ကေတ DOI ဂှ် ဟွံပြံင်လှာဲတုဲ ဂၠာဲဆဵု လိက်ဂှ် လၟိုန်ကာလ မာန်ရ။ လိက်ပရေင်ဏအ်ဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပရူ လဒက်ပတန် DOI၊ ဝင်၊ ပရေင်စကာ ကေုာံ ဂုဏ်ဖိုလ် ဍေဟ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | DOI (Digital Object Identifier)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:DOI logo.svg|200px|သင်္ကေတ DOI]]&lt;br/&gt;''သင်္ကေတ တဆိပ် (Logo) ဓမ္မတာ သွက် DOI''
|-
! ပွံက် အဓိပ္ပါယ်
| သင်္ကေတ စၟတ်သမ္တီ အရာဒဳဂျဳတယ် ဗွဲမတန်ကြန် (Persistent identifier)
|-
! ညးခၞံဗဒှ် / အုပ်ဓုပ်
| [[w:International DOI Foundation|International DOI Foundation (IDF)]]
|-
! စတမ် ကၠောန်ဗဒှ်
| သၞာံ ၂၀၀၀ (2000)
|-
! စၟတ်သမ္တီ စံညိင်
| ISO 26324 (သၞာံ ၂၀၁၂)
|-
! လဒက်ပတန်
| `10.NNNN/suffix` (ဥပမာ: 10.1000/182)
|-
! အေဂျေန်သဳ အဓိက
| Crossref, DataCite, mEDRA
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် အေန်တာနေတ် မ္ဂး၊ လိက်ပရေင် ကေုာံ တင်ဂရင်ဗတီ ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ပ္တိုန်စွံလဝ် လ္တူ ဝေပ်သာက် (Websites) ဂမၠိုင်ရ။ ဓမ္မတာမ္ဂး ပိုယ် ဂၠာဲဆဵု အရာတအ်ဏအ် နကဵု URL (Uniform Resource Locator) မာန်ရ။ ဆဂး URL တအ်ဂှ် မလေပ် ပြံင်လှာဲအာ ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠေအ်လီုအာ (Link rot) ဍေဟ် နွံရ။ သွက်ဂွံ သှ်ပသောင် ပြသၞာဏအ်တုဲ ခၞံဗဒှ်လဝ် '''DOI (Digital Object Identifier)''' ရ။ DOI ဂှ် နွံကဵု သၞောတ် ပွမပသောင်လဒက်ပတန် (Resolution system) မချိုတ်ပၠိုတ်တုဲ ဍေဟ် ဆက်စၞောန်ဏာကဵု ဒၞာဲ ဝေပ်သာက် တၟိ လၟိုန်ကာလရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်သုတေသန မ္ဂး လိက်သုတေသန မွဲမွဲ ညံင်ဂွံ တန်ကြန် ကေုာံ နိဿဲ ဂွံလောဲသွာဂှ် DOI ဂှ် ဒှ်အရာ မဒးနွံဟေင်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Key Facts on Digital Object Identifier System |url=https://www.doi.org/factsheets/DOIKeyFacts.html |publisher=International DOI Foundation |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ပရေင်ဇၞော်မောဝ် DOI ဂှ် စတမ်ကၠုင် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၇ နူကဵု ဂကောံ ပရေင်ပ္တိတ်လိက် အမေရိကာန် (Association of American Publishers - AAP) သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် အခေါင်ပိုင်ပြဳ (Copyright) ကေုာံ အရာဒဳဂျဳတယ်တအ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၈ ဂှ် ဒက်ပတန် ဂကောံ မသက္ကုပရဲ မနွံယၟု '''International DOI Foundation (IDF)''' သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် သၞောတ်ဏအ်ရ။ စတမ်နူ သၞာံ ၂၀၀၀ တေအ် DOI မဂၞန် ကိုပ်ကၠာအိုတ်တအ်ဂှ် စတမ် ပ္တိတ်လလောင်တြးလဝ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၂ ဂှ် ဂကောံ ISO (International Organization for Standardization) တအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် DOI နဒဒှ် စံညိင် ဂၠးကဝ် သၟဝ် '''ISO 26324''' ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Paskin |first=N. |year=2010 |title=Digital Object Identifier (DOI) System |journal=Encyclopedia of Library and Information Sciences |volume=3 |pages=1586–1592 |doi=10.1081/E-ELIS3-120044418}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ လဒက်ပတန် ကေုာံ ဗီုပြင် Syntax (Structure and Syntax) ==
DOI မွဲမ္ဂး ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု သ္ကုတ် အဓိက ၜါသ္ကုတ်ရ။ ဍေဟ်တအ်ဂှ် ပါ်လဝ် နကဵု လိက်စၞောန် ` / ` (Forward slash) ရ။
* '''က္ဍိုပ် (Prefix):''' စတမ် နကဵု မဂၞန် `10.` လၟိုန်တုဲ၊ ဆက်စပ်ကဵု မဂၞန် ညးမစၟတ်သမ္တီ (Registrant code) ရ။ ဥပမာ `10.1038` မ္ဂး ဍေဟ် ဒှ် က္ဍိုပ် သွက် ဂျာနေဝ် Nature ရ။
* '''ကၞောတ် (Suffix):''' ဒှ် မဂၞန် ဟွံသေင်မ္ဂး မအက္ခရ် မရုဲစှ်လဝ် နကဵု ညးမပ္တိတ်လိက် (Publisher) သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ လိက်ပရေင်ဂှ်ရ။ ဍေဟ်တအ် ဖန်ဗဒှ်လဝ် ညံင်ဟွံဂွံ တုပ်ရေင်သကအ် အပ္ဍဲကဵု က္ဍိုပ်ဂှ်ရ။

'''ဥပမာ ဗီုပြင် DOI:''' 
`10.1000/182`
(၁၀.၁၀၀၀ ဂှ် ဒှ် က္ဍိုပ်၊ တုဲမ္ဂး ၁၈၂ ဂှ် ဒှ် ကၞောတ် ရ)။ ပ္ဍဲ အေန်တာနေတ် မ္ဂး ဍေဟ်တအ် စကာ နဒဒှ် URL ဗီုဏအ်ရ `https://doi.org/10.1000/182`&lt;ref&gt;{{cite web |title=DOI Handbook - Numbering |url=https://www.doi.org/doi_handbook/2_Numbering.html |publisher=International DOI Foundation |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ လဒက်ပတန် နဲကဲ - သၞောတ် ဟာန်ဒယ် (Technical Infrastructure - Handle System) ==
DOI ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် လ္တူ နဲကဲ သၞောတ် ဟာန်ဒယ် ('''Handle System''') မခၞံဗဒှ်လဝ် နကဵု CNRI (Corporation for National Research Initiatives) ရ။ သၞောတ်ဏအ်ဂှ် ဒှ် သၞောတ် မပသောင်လဒက်ပတန် (Resolution system) မွဲရ။ 
ကာလ မၞိဟ်မွဲ ကလိတ် (Click) လ္တူ `https://doi.org/...` မ္ဂး၊
၁။ ပွမအာတ်မိက်ဂှ် စိုပ်အာ ဇရေင် သာဗါ (Server) သၞောတ် ဟာန်ဒယ် အလုံဂၠးကဝ်။
၂။ သာဗါဂှ် ဂၠာဲရံင် မဂၞန် DOI ဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဒေတာဗိသ် (Database)။
၃။ ဍေဟ် ကလေင်စၞောန်ဏာ (Redirect) ကဵု URL တၟိအိုတ် မဆက်စပ် ကု DOI ဂှ်ရ။
ဟိုတ်ဂှ်ရ ယဝ်ရ ဝေပ်သာက် ဂျာနေဝ် ပြံင်လှာဲအာ URL ကီုလေဝ်၊ ညးမပ္တိတ်လိက်တအ် ဆကလေင်ပလေဝ်စုတ် URL တၟိ ပ္ဍဲ ဒေတာဗိသ် DOI ဂှ်မ္ဂး တုဲရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Sun |first=S. |last2=Lannom |first2=L. |last3=Boesch |first3=B. |year=2003 |title=Handle System Overview |journal=RFC 3650 |doi=10.17487/RFC3650}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ အေဂျေန်သဳ မစၟတ်သမ္တီဂမၠိုင် (Registration Agencies) ==
IDF ဂှ် ကဵုလဝ် အခေါင် ကု အေဂျေန်သဳ (Registration Agencies - RA) ဂမၠိုင် သွက်ဂွံ ပ္တိတ် ကေုာံ အုပ်ဓုပ် DOI တအ်ရ။ အေဂျေန်သဳ အဓိကတအ်ဂှ် -
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ပတောအ်ၜတ် အေဂျေန်သဳ DOI အဓိကဂမၠိုင်
|-
! ယၟု အေဂျေန်သဳ
! တင်ရန်တၟအ် အဓိက ကေုာံ ပရေင်စကာ
|-
| '''[[w:Crossref|Crossref]]''' || ဒှ် အေဂျေန်သဳ ဇၞော်အိုတ်၊ ဗွဲတၟေင် သွက် လိက်ပရေင် ပရေင်ပညာ (Academic articles) ကေုာံ ဂျာနေဝ်ဂမၠိုင်။
|-
| '''[[w:DataCite|DataCite]]''' || စွံအာရီု သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒေတာ (Datasets)၊ ဆော့ဝဲလ်၊ ကေုာံ တင်ဂရင်ဗတီ သုတေသနဂမၠိုင်။
|-
| '''mEDRA''' || အေဂျေန်သဳ ဥရဝ်ပ (Multilingual European DOI Registration Agency) သွက် ပရေင်ပ္တိတ်လိက် နာနာသာ်။
|-
| '''OPOCE''' || ရုင်ပရေင်ပ္တိတ်လိက် သွက် ဂကောံအုပ်ဓုပ် ဥရဝ်ပ (European Union)။
|-
| '''EIDR''' || သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ အရာမဆေင်ကဵု ရုပ်ဒမျိုင် ကေုာံ ဗဳဒဳယဝ် (Entertainment Identifier Registry)။
|}

== ၆။ ပရေင်စကာ ကေုာံ တင်ရန်တၟအ် (Applications and Use Cases) ==
DOI ဂှ် လၟုဟ် စကာဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ နာနာသာ်ရ-
* '''လိက်ဂျာနေဝ် ပရေင်ပညာ:''' ဒှ် ဒၞာဲမစကာဂၠိုင်အိုတ်ရ။ လိက်ပရေင် သုတေသန (Peer-reviewed articles) သီုဖအိုတ် ကြပ်ဒှ် နွံကဵု DOI ရ။
* '''ဒေတာ သုတေသန (Research Data):''' အစာသုတေသနတအ် ပတိုန် ဒေတာတအ် ပ္ဍဲကဵု Repository ဗီုကဵု Zenodo ဟွံသေင်မ္ဂး Figshare တုဲ ကလိဂွံ DOI ရ (ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင်ဂွံ Cite ဂွံလောဲ)။
* '''လိက်အုပ် (Books):''' လိက်အုပ် ပရေင်ပညာ တအ်လေဝ် သီုကဵု မဂၞန် ISBN ဂှ် စကာ DOI သွက် အခန် (Chapters) မွဲမွဲကီုရ။
* '''ဒေါကူမေန် အလဵုအသဳ:''' လိက်စၟတ်သမ္တီ အလဵုအသဳ ကေုာံ တင်သ္ဂုတ်သွာတ် ဂမၠိုင် လေဝ် စကာကၠုင်ဒၟံင်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=DataCite: What we do |url=https://datacite.org/what-we-do.html |publisher=DataCite |access-date=2026-06-23 }}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ ဂုဏ်ဖိုလ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပ္တိတ်လိက်ပညာ (Benefits in Academic Publishing) ==
သွက် အစာသုတေသန ကေုာံ တက္ကသိုလ်တအ်မ္ဂး၊ DOI ဂှ် နွံကဵု ဂုဏ်ဖိုလ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ-
၁။ '''ဟွံကၠေအ်လီု (Persistence):''' လိက်ဂှ် ဟွံကၠေအ်အာ လၟိုန်ကာလ။
၂။ '''ပွမနိဿဲ လောဲသွာ (Reliable Citation):''' ကာလချူ လိက်နိဿဲ (References) မ္ဂး၊ စုတ်လဝ် DOI ဂှ် ရီုဗင်ကဵု ညးဗှ် ညံင်ဂွံ ဂၠာဲဆဵု လိက်တမ်မူလ လောဲလောဲရ။
၃။ '''ၜတ်ကၞာတ် အကျိုးသက်ရောက်မှု (Tracking Impact):''' သၞောတ်ဗီုကဵု Crossref ကေုာံ Altmetric တအ် စကာ DOI သွက်ဂွံ တွက်ရံင် ဒဒှ်ရ လိက်ဂှ် မၞိဟ် စကာလဝ် မူစိဝါ၊ မၞိဟ်နိဿဲလဝ် (Citations) မူစိဝါ ဂှ် တွက်ဂွံ ချိုတ်ချိုတ်ပၠိုတ်ပၠိုတ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bilder |first=G. |year=2006 |title=In it for the long haul: The Digital Object Identifier (DOI) |journal=Learned Publishing |volume=19 |issue=2 |pages=141–144 |doi=10.1087/095315106776386981}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ ပွမပတောအ်ၜတ် ကု သင်္ကေတ တၞဟ်ဂမၠိုင် (Comparison with other Identifiers) ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ပတောအ်ၜတ် DOI ကဵု သင်္ကေတ တၞဟ်ဂမၠိုင်
|-
! သင်္ကေတ
! လက္ခဏာ အဓိက
! တၞဟ်ခြာ ကု DOI ဗီုလဵုရော?
|-
| '''URL''' (Uniform Resource Locator) || စၞောန်ထ္ၜး ဒၞာဲဒတန် (Location) ပ္ဍဲ ဝေပ်သာက်။ || URL ပြံင်လှာဲမာန် (Link rot)၊ ဆဂး DOI ဂှ် တန်ကြန် လၟိုန်။
|-
| '''[[w:ISBN|ISBN]]''' (International Standard Book Number) || စၟတ်သမ္တီ လိက်အုပ် မွဲအုပ်။ || ISBN ဂှ် သွက် လိက်အုပ် ပရိုင်ဓမ္မတာ (Physical/Ebook)၊ DOI ဂှ် ဗွဲတၟေင် သွက် အရာဒဳဂျဳတယ် အလုံအိုတ်သီု ကေုာံ နွံကဵု သၞောတ် Resolution။
|-
| '''[[Bibcode]]''' || သင်္ကေတ သွက် နက္ခတ္တဗေဒ ကေုာံ ရူပဗေဒ။ || Bibcode ဂှ် စကာ ဆ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် နက္ခတ် ကဵု ရူပဗေဒ ဟေင် (ဥပမာ NASA ADS)။ DOI ဂှ် သွက် ဘာသာရပ် သီုဖအိုတ်။
|-
| '''[[w:ORCID|ORCID]]''' (Open Researcher and Contributor ID) || စၟတ်သမ္တီ အစာသုတေသန (မၞိဟ်)။ || ORCID ဂှ် သွက် မၞိဟ် (Author)။ DOI ဂှ် သွက် လိက် ဟွံသေင်မ္ဂး ကမၠောန် (Object)။
|}

== ၉။ ပွမပံင်စပ် ကု သၞောတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် (Integration with other Systems) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=1XbJbN2YkZg ပရူ ဗီုလဵု DOI ကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲ YouTube]

DOI ဂှ် ပံင်စပ်လဝ် ကု သၞောတ် နာနာသာ် ပ္ဍဲကဵု ခေတ်လၟုဟ်ရ-
* '''ORCID (အံရ်သစ်):''' ကာလ အစာသုတေသနမွဲ ပ္တိတ် လိက်မနွံကဵု DOI မ္ဂး၊ စရင်လိက်ဂှ် လုပ်အာ ပ္ဍဲကဵု Profile ORCID ညးတအ် အလဵုအလဵုရ။
* '''Reference Managers:''' သာပ်ဝဲ သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် လိက်နိဿဲ ဗီုကဵု Zotero, Mendeley, ကေုာံ EndNote တအ်ဂှ် ဆစုတ်ကဵု မဂၞန် DOI ဓဝ်မ္ဂး ဍေဟ် ဇြောတ်ကေတ် ယၟုလိက်၊ ယၟုအစာ ကေုာံ တင်ဂရင်ဗတီ သီုဖအိုတ် မာန်ရ။
* '''ဝဳကဳပဳဒဳယာ (Wikipedia):''' ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ချူလိက် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ လေဝ် စကာလဝ် DOI နဒဒှ် တင်နိဿဲ အဓိကတုဲ ယဝ်စုတ် `doi=` ပ္ဍဲ citation မ္ဂး ဍေဟ် ဆက်စၞောန်ကဵု လိက်ဂှ် လောဲလောဲရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=How DOIs are used |url=https://www.crossref.org/education/content-registration/how-dois-are-used/ |publisher=Crossref |access-date=2026-06-23 }}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ တင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future Trends) ==
စဵုကဵု အခိင်လၟုဟ် မဂၞန် DOI ဂှ် ခၞံဗဒှ်လဝ် ပြကိုဋ် ကဵု ပြကိုဋ် တုဲ ဍေဟ်ဂှ် ဒှ် &quot;သၞောတ်ဝ် သဇိုင်&quot; မွဲ သွက် လောက အေန်တာနေတ် ပရေင်ပညာ ရ။ ပ္ဍဲအနာဂတ်မ္ဂး DOI ဂှ် ဆက်ဇၞော်မောဝ်အာ နကဵု လညာတ် '''FAIR Data''' (Findable, Accessible, Interoperable, Reusable) သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ်ကဵု ညံင် ကောန်ပျူတာ ကေုာံ AI တအ် ဂွံဗှ် ကေုာံ ပါ်ပါဲ လိက်သုတေသနတအ် ဗွဲမလောဲသွာရ (Machine-readable metadata)။ တုဲပၠန် သၞောတ် Semantic Web (ဝေပ် မနွံကဵု အဓိပ္ပါယ် ဆက်စပ်) လေဝ် စကာ DOI နဒဒှ် ကြောမ်ဇုတ် သွက်ဂွံ ဆက်စပ် ဒေတာ အလုံဂၠးကဝ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Wilkinson |first=M. D. |display-authors=etal |year=2016 |title=The FAIR Guiding Principles for scientific data management and stewardship |journal=Scientific Data |volume=3 |pages=160018 |doi=10.1038/sdata.2016.18}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = သိပ္ပံ ကေုာံ သုတေသန
|title = [[သိပ္ပံ သုတေသန]] ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် ပ္တိတ်လိက်ပညာ
|listclass = hlist
|list1 =
* '''လၟေင်ကမၠောန် သုတေသန:''' [[သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ]]
* [[ပရေင်စမ်ၜတ်]]
* [[ဒေတာ]]
* [[စရင်အင်]]
|list2 =
* '''ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ (Academic Publishing):''' [[ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review)]]
* [[ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ]]
* [[လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် (Preprint)]]
* [[Open Access]]
|list3 =
* '''ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ:''' [[ပရေင်ကၠတ်ချူ (Plagiarism)]]
* [[Conflict of interest]]
* [[Bibcode]]
* [[DOI]]
}}

[[Category:သိပ္ပံ သုတေသန]]
[[Category:ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ]]
[[Category:ပညာ]]
[[Category:အေန်တာနေတ်]]</text>
      <sha1>t8qktktlx7063tauyo92k3ow8rk6ecm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေင်ကၠတ်ချူ (Plagiarism)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11286</id>
    <revision>
      <id>55692</id>
      <parentid>55440</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T01:19:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>55692</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20476" sha1="ocg7vgd62nmpji52lg5iteyshjh4zeg" xml:space="preserve">'''ပရေင်ကၠတ်ချူ''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Plagiarism|Plagiarism]]) ဟီုဂှ် ဒှ် ပွမကေတ်စကာ လိက်ပတ်၊ ကသပ်လညာတ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကမၠောန် ညးတၞဟ်တအ်တုဲ ပတိုန်ထ္ၜး နဒဒှ် ကမၠောန် သွက်ဇကုအလဵုဇကု သက္ကုပွမကဵု စၟတ်သမ္တီ (Attribution) ဟွံသေင်မ္ဂး ပွမနိဿဲ (Citation) မဍာံပြရ။ ပရေင်ကၠတ်ချူဂှ် ပ္ဍဲကဵု လောကပရေင်ပညာ၊ ပရိုင် ကေုာံ အနုသုခုမ မ္ဂး စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် ပွမလီလာန် ပလီုဒ္ဂေတ်လၟေတ် (Ethical offense) မွဲရ။ ၜိုန်ရ ဍေဟ်ဂှ် တုပ်ဒၟံင် ကု ပွမကလိလောန် ဒုဟ် အခေါင်ပိုင်ပြဳ (Copyright infringement) ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ကၠတ်ချူဂှ် ဒှ် ပြသၞာ ဒ္ဂေတ်လၟေတ်တုဲ ဒုဟ်အခေါင်ပိုင်ပြဳဂှ် ဒှ် ပြသၞာ သၞောဝ်ဥပဒေ ရ။ လိက်ပရေင်ဏအ်ဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပရူ ဝင်၊ ဂကူနာနာ၊ ပြသၞာ ပ္ဍဲပရေင်ပညာ၊ ကေုာံ နဲကဲ စဵုဒၞာ ပရေင်ကၠတ်ချူ ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | ပရေင်ကၠတ်ချူ (Plagiarism)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Plagiarism concept.jpg|250px|သင်္ကေတ ပရေင်ကၠတ်ချူ]]&lt;br/&gt;''ပွမကၠတ်ကေတ် ကသပ်လညာတ် ညးတၞဟ်တုဲ ပတိုန်ထ္ၜး နဒဒှ် ဇကုပိုင်''
|-
! ပွံက် အဓိပ္ပါယ်
| ပွမစကာ ကမၠောန် ဟွံသေင်မ္ဂး လညာတ် ညးတၞဟ် သက္ကုပွမကဵု စၟတ်သမ္တီ
|-
! ဂကူ အဓိကဂမၠိုင်
| Direct (ကၠတ်တပ်တပ်), Mosaic (ပံင်စပ်), Self-plagiarism (ကၠတ်ဇကုဇကု)
|-
! ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု
| ပွမလီလာန် ပရေင်ပညာ (Academic dishonesty)
|-
! နဲကဲ စၟတ်
| သာပ်ဝဲ (Turnitin, iThenticate, Copyscape)
|-
! နဲကဲ စဵုဒၞာ
| ပွမနိဿဲ (Citation)၊ ပွမကလေင်ချူ (Paraphrasing)
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
ပရေင်ကၠတ်ချူ ဂှ် ဒှ် အရာမပလီုပလာ် ပရေင်တပ်တး (Integrity) မၞိဟ်မွဲရ။ ပ္ဍဲကဵု ဘာတက္ကသိုလ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဌာန်သုတေသနတအ်မ္ဂး၊ ယဝ်ရ ညးမွဲမွဲ ကၠတ်ချူလဝ် လိက်ညးတၞဟ်တုဲ ပတိုန်ထ္ၜး နဒဒှ် လိက်ဇကုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဂှ် တုပ်ညံင်ရဴ ပွမကၠတ် ဒြပ်ရတ်ညးတၞဟ် ကီုရ။ ပရေင်ကၠတ်ချူဂှ် ဟွံသေင်ဆ ပွမကဝ်ပဳ ကေတ် (Copy-paste) လိက်ညးတၞဟ်ဓဝ်၊ သီုကဵု ပွမကၠတ် ကသပ်လညာတ် (Ideas)၊ ဒေတာ သုတေသန၊ တြိဂံက်၊ ကေုာံ ဗီုရုပ်တအ်ကီုရ။ ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ပရေင်ပညာ (Academic ethics) စၞောန်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ဇၟာပ်ဇၟာပ် တင်ဂရင်ဗတီ မကေတ်နူ ညးတၞဟ်ဂှ် သ္ဒးစၞောန်ထ္ၜးကဵု တမ်မူလ (Source) မဍာံပြ လၟိုန်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Pecorari |first=D. |year=2013 |title=Teaching to Avoid Plagiarism: How to Promote Good Source Use |publisher=Open University Press |isbn=978-0335245949}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ ယၟု (History and Etymology) ==
မအရေဝ် အင်္ဂလိက် &quot;Plagiarism&quot; ဂှ် ကၠုင်နူ လိက်လပ်တေန် &quot;plagiarius&quot; မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ညးမကၠတ်မၞိဟ်&quot; (Kidnapper) ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဗွဝ်ကၠံ ပထမ တေအ်၊ အစာကဗျ ရောမ မနွံယၟု [[w:Martial|Martial]] (မာရှယ်) ညးစကာလဝ် မအရေဝ်ဏအ် အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် သွက်ဂွံ စောဒက အစာကဗျ တၞဟ်မွဲ ဒဒှ်ရ ကၠတ်ဗှ်လဝ် ကဗျညးရ။ ပ္ဍဲအခိင်ကိုပ်ကၠာတေအ်ဂှ် ပွမကေတ် လိက်ညးတၞဟ်တုဲ ကလေင်ချူဂှ် ဟွံစၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် ဒုဟ်ဇၞော်ဇၞော်ဏီရ။ ဆဂး ပ္ဍဲဗွဝ်ကၠံ ၁၈ ကြဴနူ စက်ပ္ဍဵုဗီုလိက် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်တုဲ သၞောဝ်အခေါင်ပိုင်ပြဳ လိက်ပတ် (Copyright laws) ဗီုကဵု Statute of Anne ကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ ပရေင်ကၠတ်ချူဂှ် ဒှ်ကၠုင် ပြသၞာ မဒးဒုင်စၟတ်သမ္တီ နကဵု ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Garfield |first=E. |year=1980 |title=From Citation Amnesia to Bibliographic Plagiarism |journal=Current Contents |volume=23 |pages=5–9}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ ဂကူ ပရေင်ကၠတ်ချူနာနာ (Types of Plagiarism) ==
ပရေင်ကၠတ်ချူ ဂှ် နွံကဵု ဗီုပြင် နာနာသာ် မပ္တံကဵု -

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ပတောအ်ၜတ် ဂကူ ပရေင်ကၠတ်ချူ
|-
! ဂကူ 
! ပွံက် အဓိပ္ပါယ်
! ဥပမာ
|-
| '''Direct Plagiarism''' (ကၠတ် တပ်တပ်) || ပွမကေတ် လိက်ညးတၞဟ် မွဲပိုဒ် ပေင်င် သက္ကုပွမပလေဝ်မွဲသာ်တုဲ ဟွံစုတ် တင်နိဿဲ။ || ကဝ်ပဳကေတ် လိက် နူ ဝဳကဳပဳဒဳယာ တုဲ ပတိုန် Assignment။
|-
| '''Mosaic / Patchwriting''' (ကၠတ် ပံင်စပ်) || ပွမကေတ် ကသပ် နူဒၞာဲနာနာတုဲ ပလေဝ်စုတ် မအရေဝ် ညိညဓဝ် (Synonyms) တုဲ ဟွံကဵု တင်နိဿဲ။ || ပံင်စပ် လိက် နူ ဝေပ်သာက် ၃ ခု တုဲ ချူ နဒဒှ် လိက်ဇကု။
|-
| '''Self-Plagiarism''' (ကၠတ် ဇကုဇကု) || ပွမကလေင်စကာ လိက် ဟွံသေင်မ္ဂး ကမၠောန် ဇကုမပ္တိတ်လဝ်တုဲတုဲတအ် နဒဒှ် အရာတၟိ။ || ပတိုန် လိက်သုတေသန မွဲပိုဒ်ဓဝ် ပ္ဍဲ ဂျာနေဝ် ၜါဒၞာဲ။
|-
| '''Accidental Plagiarism''' (ကၠတ် ဟွံတီစိုတ်) || ပွမဟွံစုတ် တင်နိဿဲ (Citation) ဗွဲမဍာံပြ ဟိုတ်နူ ဟွံကၠိုဟ် နဲကဲ နိဿဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဝိုတ်အာ။ || ဝိုတ်စုတ် ဍံက် (Quotation marks) ကာလ ကေတ် လိက်ညးတၞဟ် တပ်တပ်။
|}

== ၄။ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပညာ ကေုာံ သုတေသန (In Academia and Research) ==
ပ္ဍဲကဵု ဘာတက္ကသိုလ် ကေုာံ ဌာန်သုတေသနတအ်မ္ဂး၊ ပရေင်ကၠတ်ချူဂှ် ဒှ် ဒုဟ် မဇၞော်လောန်ရ။ ယဝ်ရ ကွးဘာမွဲ ကၠတ်ချူလဝ် လိက် သွက် Assignment မ္ဂး ဒးဒုင် ကဵု အမှတ် သုည (Failing grade) ဟွံသေင်မ္ဂး ဒးဒုင် နုက်ပတိတ် နူဘာ (Expulsion) မာန်ရ។ သွက် အစာသုတေသန (Researchers) တအ်မ္ဂး ယဝ်ရ ကၠတ်ချူလဝ် ဒေတာ ဟွံသေင်မ္ဂး လိက်ညးတၞဟ်တုဲ ပ္တိတ် ပ္ဍဲဂျာနေဝ်မ္ဂး၊ လိက်ဂှ် ဒးဒုင် နုက်ပတိတ် (Retraction) တုဲ ပရေင်ပတှ်ေစ ညးလောကတအ်ဂှ် လီုလာ်အာ လၟိုန်ကာလရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Neville |first=C. |year=2010 |title=The Complete Guide to Referencing and Avoiding Plagiarism |publisher=Open University Press |edition=2nd |isbn=978-0335241033}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ ပ္ဍဲကဵု ပရိုင် ကေုာံ မဳဒဳယာ (In Journalism and Media) ==
လောက ပရိုင် (Journalism) ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကု ပရေင်ပတှ်ေစ (Trust) ညးဍုင်ကွာန်တအ်ရ။ ယဝ်ရ အစာပရိုင်မွဲ ကၠတ်ချူလဝ် ပရိုင် နူကဵု ဌာန်ပရိုင် တၞဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ပရိုင်ပတောအ်မ္ဂး၊ ဍေဟ် ပလီုပလာ် ယၟုဆေဝ် ဌာန်ပရိုင်ဂှ်ရ။ ဥပမာ မပြာကတ်အိုတ်ဂှ် ဒှ် ပရူ Jayson Blair (ဂျေသောန် ဗလဴ) မဒှ် အစာပရိုင် New York Times မဒးဒုင် နုက်ပတိတ် နူကမၠောန် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၃ ဟိုတ်နူ ညး ကၠတ်ချူ ကေုာံ ဖန်ဗဒှ်လဝ် ပရိုင် ပတောအ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ&lt;ref&gt;{{cite news |last=Barry |first=D. |year=2003 |title=Correcting the Record; Times Reporter Who Resigned Leaves Long Trail of Deception |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2003/05/11/us/correcting-the-record-times-reporter-who-resigned-leaves-long-trail-of-deception.html |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ ပ္ဍဲကဵု အနုသုခုမ ကေုာံ လိက်ပတ် (In Arts and Literature) ==
ပရေင်ကၠတ်ချူ ဂှ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ လပါ် အနုသုခုမ ဗီုကဵု ဒွက်၊ လိက်ဝတ္ထု၊ ကေုာံ ပါန်ခဳ တအ်ကီုရ။ ပ္ဍဲ လောကဒွက် (Music) မ္ဂး ပြသၞာ သီကေတ် အခိုက်ဒွက် ညးတၞဟ် (Plagiarism in music) ဂှ် ကတဵုဒှ်ဒၟံင် လၟိုန်ရ။ ဥပမာ ပွမကေတ် ရမ္သာင် ဟွံသေင်မ္ဂး အခိုက်ဒွက် ကိုပ်ကၠာ (Sampling) သက္ကု အခေါင်ဂှ် ဒှ် ပရေင်ကၠတ်ချူရ။ ဆဂး ပ္ဍဲအနုသုခုမမ္ဂး ပွမ &quot;ကေတ် လညာတ်&quot; (Inspiration) ကဵု ပွမ &quot;ကၠတ်&quot; (Plagiarism) ဂှ် ပါ်ပါဲ သမ္တီဝါတ်ကွေဟ်ရ။

== ၇။ ပရေင်ကၠတ်ချူ ကဵု အခေါင်ပိုင်ပြဳ (Plagiarism vs. Copyright Infringement) ==
မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုင် ထေင်ကေတ် ပရေင်ကၠတ်ချူ (Plagiarism) ကဵု ဒုဟ်အခေါင်ပိုင်ပြဳ (Copyright Infringement) ဂှ် တုပ်ပ်ရ။ ဆဂး တၞဟ်ခြာဒၟံင်ရ-
* '''ပရေင်ကၠတ်ချူ:''' ဒှ် ပြသၞာ ဒ္ဂေတ်လၟေတ် (Ethical issue)။ ပွမဟွံကဵု ယၟု တမ်မူလ။ ၜိုန်ရ လိက်ဂှ် လောန်အာ အခိင်အခေါင်ပိုင်ပြဳ (Public domain) ကီုလေဝ်၊ ယဝ် ကေတ်တုဲ ဟွံကဵု တင်နိဿဲမ္ဂး ဒှ် ပရေင်ကၠတ်ချူ ရ။
* '''အခေါင်ပိုင်ပြဳ:''' ဒှ် ပြသၞာ သၞောဝ်ဥပဒေ (Legal issue)။ ပွမစကာ ကမၠောန် မနွံကဵု အခေါင်ပိုင်ပြဳ သက္ကု အခေါင် ဟွံသေင်မ္ဂး သက္ကု ပွမကဵု သြန်။ ၜိုန်ရ ကဵုလဝ် တင်နိဿဲ ကီုလေဝ်၊ ယဝ် ဟွံကလိဂွံ အခေါင်မ္ဂး ဒှ် ဒုဟ်အခေါင်ပိုင်ပြဳ မာန်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Plagiarism vs. Copyright Infringement |url=https://www.plagiarism.org/article/plagiarism-vs-copyright-infringement |publisher=Plagiarism.org |access-date=2026-06-23 }}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ နဲကဲ စၟတ် ကေုာံ သာပ်ဝဲ (Detection and Software) ==
သွက်ဂွံ စၟတ် ကေုာံ စဵုဒၞာ ပရေင်ကၠတ်ချူဂှ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် စကာကၠုင် သာပ်ဝဲ စၟတ် ပရေင်ကၠတ်ချူ (Plagiarism detection software) တအ်ရ။ သာပ်ဝဲ မပြာကတ်အိုတ်တအ်ဂှ် ဒှ် '''Turnitin''', '''iThenticate''', ကေုာံ '''Copyscape''' တအ်ရ။ သာပ်ဝဲတအ်ဏအ် ဍေဟ်တအ် ပတောအ်ၜတ် လိက်မပတိုန်လဝ်ဂှ် ကု လိက်ပရေင် မနွံ လ္တူ အေန်တာနေတ်၊ လိက်ဂျာနေဝ် ကေုာံ လိက်ကွးဘာတၞဟ်တအ်တုဲ၊ ဍေဟ် ပတိတ်ကဵု တင်စၟတ် လၟိဟ်တၟေင် (Similarity index) ရ။ ဆဂး သာပ်ဝဲတအ်ဏအ်ဂှ် ဍေဟ် စၟတ်ကဵု ဆ လိက်မတုပ် (Text matching) ဟေင်တုဲ၊ လိက်မကလေင်ချူလဝ် ခိုဟ်ဟ် (Paraphrased) တအ်ဂှ် ဍေဟ် ရပ် ဟွံဂွံကီုရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Weber-Wulff |first=D. |year=2014 |title=False Feathers: A Perspective on Academic Plagiarism |publisher=Springer |isbn=978-3642399602}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ ပြသၞာ ပ္ဍဲခေတ် အေန်တာနေတ် ကေုာံ AI (Challenges in Internet and AI Era) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=F1eK_2V1E9k ပရူ ပရေင်ကၠတ်ချူ ပ္ဍဲခေတ် AI ပ္ဍဲ YouTube]

ခေတ် အေန်တာနေတ် ဂှ် ဖန်ကဵု ညံင် ပွမကဝ်ပဳ ကေုာံ ကၠတ်ချူ လိက်တအ် ဂွံလောဲသွာ ကွေဟ်ကွေဟ်ရ။ ဗွဲတၟေင် ပွမကေတ် လိက် နူကဵု ဝဳကဳပဳဒဳယာ ကေုာံ ဘလံက် (Blogs) တအ်ရ။ တုဲပၠန် လၟုဟ်မ္ဂး ပြသၞာ တၟိ မွဲဂှ် ဒှ် '''AI Plagiarism''' ရ။ ကွးဘာတအ် စကာ AI ဗီုကဵု ChatGPT, Claude, တအ် သွက်ဂွံ ချူ လိက် Assignment တအ်ရ။ AI တအ်ဂှ် ဍေဟ် ခၞံဗဒှ် လိက်တၟိ (Generated text) တုဲ သာပ်ဝဲ Turnitin တြေံတအ် စၟတ် ဟွံညာတ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဌာန်ပရေင်ပညာတအ် ဒးဖန်ဗဒှ်ကၠုင် သာပ်ဝဲ စၟတ် AI (AI Detectors) ကေုာံ သၞောတ်ဝ် တၟိတၟိ သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ပြသၞာဏအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Cotton |first=D. R. |display-authors=etal |year=2023 |title=Chatting and cheating: Ensuring academic integrity in the era of ChatGPT |journal=Innovations in Education and Teaching International |doi=10.1080/14703297.2023.2190148}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ နဲကဲ စဵုဒၞာ ကေုာံ ဒ္ဂေတ်လၟေတ် (Prevention and Ethics) ==
နဲကဲ ခိုဟ်အိုတ် သွက်ဂွံ ဝေင်ပါဲ ပရေင်ကၠတ်ချူ ဂှ် ဒှ် ပွမလ္ၚတ် နဲကဲ နိဿဲ (Citation) ကေုာံ ပွမကလေင်ချူ (Paraphrasing) မဍာံပြ ရ-

၁။ '''ပွမစကာ ဍံက် (Quotations):''' ယဝ်ရ မိက်ဂွံ ကေတ် လိက်ညးတၞဟ် တပ်တပ်မ္ဂး၊ သ္ဒးစုတ် ပ္ဍဲအကြာ ဍံက် (&quot;...&quot;) တုဲ ဒးကဵု တင်နိဿဲရ။

၂။ '''ပွမကလေင်ချူ (Paraphrasing):''' ဗှ် လိက်ညးတၞဟ် ညံင်ဂွံကၠိုဟ်တုဲ ကလေင်ချူ နကဵု မအရေဝ် ဇကုအလဵုဇကု။ တုဲမ္ဂး ဒးစုတ် တင်နိဿဲကီုရ။

၃။ '''နဲကဲ နိဿဲ (Citation Styles):''' လ္ၚတ်လဝ် နဲကဲ နိဿဲ မပ္တံကဵု APA, MLA, ဟွံသေင်မ္ဂး Chicago style တအ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်။

၄။ '''ပရေင်ပညာ ဒ္ဂေတ်လၟေတ်:''' ဘာတက္ကသိုလ်တအ် သ္ဒးဗတောန်ကဵု ကွးဘာတအ် ပရူ ကိစ္စဇၞော် ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ပရေင်ပညာ (Academic Integrity) နူစ ဍောတ်တ်တေအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Avoiding Plagiarism |url=https://owl.purdue.edu/owl/avoiding_plagiarism/index.html |publisher=Purdue Online Writing Lab (OWL) |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = သိပ္ပံ ကေုာံ သုတေသန
|title = ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ
|listclass = hlist
|list1 =
* '''ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ကေုာံ ပြသၞာ:''' [[ပရေင်ကၠတ်ချူ (Plagiarism)]]
* [[Academic integrity]]
* [[Conflict of interest]]
* [[Copyright infringement]]
|list2 =
* '''ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ (Academic Publishing):''' [[ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review)]]
* [[ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ]]
* [[လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် (Preprint)]]
|list3 =
* '''သင်္ကေတ စၟတ်သမ္တီ:''' [[DOI]]
* [[Bibcode]]
* [[ISBN]]
}}

[[Category:ပရေင်ကၠတ်ချူ]]
[[Category:ဒ္ဂေတ်လၟေတ်]]
[[Category:ပရေင်ပညာ]]
[[Category:သုတေသန]]</text>
      <sha1>ocg7vgd62nmpji52lg5iteyshjh4zeg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ISBN</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11287</id>
    <revision>
      <id>55686</id>
      <parentid>55546</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T00:04:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>55686</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20952" sha1="974v141vieluau7qfvg8kkcs9sww7oj" xml:space="preserve">'''ISBN''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''International Standard Book Number''' (ဂၞန်စၟတ်သမ္တီ လိက်အုပ် အလုံဂၠးကဝ်) ဟီုဂှ် ဒှ် မဂၞန် စၟတ်သမ္တီ ဗွဲမတန်ကြန် မစကာ သွက်ဂွံ ပါ်ခြာ ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ လိက်အုပ်ဂမၠိုင် ဗွဲမလောဲသွာ ပ္ဍဲကဵု လောကပရေင်ပ္တိတ်လိက် ကေုာံ တိုက်ဗှ်လိက် အလုံဂၠးကဝ်ရ။ ဇၟာပ်ဇၟာပ် လိက်အုပ် မပ္တိတ်လလောင်တြးလဝ် နကဵု ဗီုပြင် မတၞဟ်ခြာ (ဥပမာ - လိက်အုပ်ခိုင်င် (Hardcover)၊ လိက်အုပ်ဓမ္မတာ (Paperback)၊ ကေုာံ လိက်အဳဘုတ် (E-book)) တအ်ဂှ် နွံကဵု မဂၞန် ISBN မတၞဟ်ခြာလဝ် ရေင်သကအ်ရ။ သၞောတ် ISBN ဏအ်ဂှ် ခၞံဗဒှ်လဝ် နူကဵု သၞာံ ၁၉၇၀ တုဲ လၟုဟ်မ္ဂး ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု မဂၞန် (၁၃) မ ရ။ လိက်ပရေင်ဏအ်ဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပရူ ဝင်၊ လဒက်ပတန်၊ နဲကဲတွက်၊ ကေုာံ ပရေင်စကာ ISBN ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | ISBN (International Standard Book Number)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:EAN-13-ISBN-13.svg|250px|ဗါကုဒ် ISBN-13]]&lt;br/&gt;''ဗီုပြင် ဗါကုဒ် (Barcode) သွက် ဂၞန် ISBN-13''
|-
! ပွံက် အဓိပ္ပါယ်
| မဂၞန်စၟတ်သမ္တီ သွက် လိက်အုပ် အလုံဂၠးကဝ်
|-
! စၟတ်သမ္တီ စံညိင်
| ISO 2108
|-
! ညးခၞံဗဒှ် ကိုပ်ကၠာ
| Gordon Foster (သၞာံ ၁၉၆၅ - SBN)
|-
! သၞာံ မစပ္တိတ်
| ၁၉၇၀ (ISBN-10)
|-
! ပြံင်လှာဲ စကာ ISBN-13
| ၁ ဇာန်နဝါရဳ ၂၀၀၇
|-
! ဂကောံအုပ်ဓုပ် အဓိက
| [[w:International ISBN Agency|International ISBN Agency]]
|-
! လဒက်ပတန်
| ၅ သ္ကုတ် (Prefix, Group, Registrant, Publication, Check digit)
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
ပ္ဍဲကဵု လောက ပရေင်သွံရာန် လိက်အုပ် ကေုာံ တိုက်ဗှ်လိက် (Libraries) တအ်မ္ဂး၊ လိက်အုပ် မဂၠိုင်ကဵု ပြကိုဋ်တအ်ဂှ် ညံင်ဟွံဂွံ ထုဲကြာန် ရေင်သကအ်ဂှ် ဒှ်အရာ ကိစ္စဇၞော်လောန်ရ。 ယဝ်ရ ဂၠာဲဆ လိက်က္ဍိုပ် (Title) ဟွံသေင်မ္ဂး ယၟုအစာချူလိက် (Author) ဓဝ်မ္ဂး တုပ်ဒၟံင် ရေင်သကအ် နွံမာန်ရ။ သွက်ဂွံ သှ်ပသောင် ပြသၞာဏအ်တုဲ ဂကောံစံညိင် ဂၠးကဝ် (ISO) တအ် ခုတ်ဗဒှ်လဝ် '''ISBN''' ရ။ ISBN မွဲမ္ဂး ဍေဟ် စၞောန်ထ္ၜးကဵု လိက်အုပ်မွဲအုပ်၊ ညးမပ္တိတ်လိက်မွဲတၠ၊ ကေုာံ ဒေသ ဟွံသေင်မ္ဂး ဘာသာမအရေဝ် မွဲ ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။ ဍေဟ်ဂှ် တုပ်ညံင်ရဴ မဂၞန် မှတ်ပုံတင် သွက် လိက်အုပ်တအ် ကီုရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=What is an ISBN? |url=https://www.isbn-international.org/content/what-isbn |publisher=International ISBN Agency |access-date=2026-06-23 |accessdate=2026-06-23 |archivedate=2016-10-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161013011746/https://www.isbn-international.org/content/what-isbn }}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ဝင် ဂၞန်စၟတ်သမ္တီ လိက်အုပ်ဂှ် စတမ်ကၠုင် နူကဵု သၞာံ ၁၉၆၅ ကာလ ပါမောက္ခ အင်္ဂလာန် ဂေါဒေန် ဖေါသတာ (Gordon Foster) မခၞံဗဒှ် သၞောတ် SBN (Standard Book Numbering) မနွံ ၉-မ သွက် ကမ္မဏဳသွံလိက် WHSmith ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Foster |first=G. |year=1966 |title=Standard Numbering in the Book Trade |journal=The Bookseller |pages=2024–2026}}&lt;/ref&gt;။ ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၀ ဂှ် ဂကောံ ISO (International Organization for Standardization) တအ် ထပ်ဗပေင်စုတ် မဂၞန် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဍုင်တုဲ ပ္တိတ်လလောင်တြး နဒဒှ် '''ISBN-10''' (ဂၞန် ၁၀-မ) သၟဝ် စံညိင် ISO 2108 ရ။ လက္ကရဴဏအ် ဟိုတ်နူ လိက်အုပ် ပ္တိတ်ဂၠိုင်ကၠုင်လောန်တုဲ မဂၞန် ၁၀-မ ဂှ် ဟွံရုံဂပ်တုဲ ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ၁ ဇာန်နဝါရဳ သၞာံ ၂၀၀၇ ဂှ် ပြံင်လှာဲစကာကၠုင် သၞောတ် '''ISBN-13''' မနွံ ဂၞန် ၁၃-မ စဵုကဵု အခိင်လၟုဟ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Bradley |first=P. |year=2008 |title=The Advanced Internet Searcher's Handbook |publisher=Facet Publishing |isbn=978-1856046022}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ လဒက်ပတန် ဂၞန် ISBN-13 (Structure of an ISBN-13) ==
လၟုဟ်မ္ဂး ဂၞန် ISBN သီုဖအိုတ်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု မဂၞန် ၁၃ မ တုဲ ပါ်လဝ် ၅ သ္ကုတ် နကဵု ဍံက် (Hyphen) ရ။ ဥပမာ - `978-3-16-148410-0` မ္ဂး-

၁။ '''က္ဍိုပ် (Prefix Element):''' မဂၞန် ၃ မ။ ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ် စကာ `978` ဟွံသေင်မ္ဂး `979` ရ (ဍေဟ်ဂှ် ဒှ် စၟတ်သမ္တီ သွက် လိက်အုပ် ပ္ဍဲ သၞောတ် EAN)။

၂။ '''ဂကောံစၟတ်သမ္တီ (Registration Group Element):''' စၞောန်ထ္ၜးကဵု ဍုင်၊ ဒေသ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဘာသာမအရေဝ်။ ဥပမာ `0` ကဵု `1` ဂှ် သွက် ဘာသာအင်္ဂလိက်၊ `3` ဂှ် သွက် ဘာသာဂျာမာန်။

၃။ '''ညးမပ္တိတ်လိက် (Registrant Element):''' မဂၞန် စၟတ်သမ္တီ သွက် တိုက်ပ္တိတ်လိက် (Publisher) မွဲမွဲ။ ယဝ်ရ တိုက်ပ္တိတ်လိက်ဂှ် ဇၞော်မ္ဂး မဂၞန်ဏအ် ဂၠေအ်ရ။

၄။ '''မဂၞန် လိက်အုပ် (Publication Element):''' စၟတ်သမ္တီ သွက် လိက်က္ဍိုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဗီုပြင် မပ္တိတ် (ဥပမာ Hardcover, PDF) ရ။

၅။ '''ဂၞန်စၟတ် (Check Digit):''' မဂၞန် လက္ကရဴအိုတ် မွဲမ သွက်ဂွံ စၟတ်ရံင် ဒဒှ်ရ ဂၞန် မဂၠိုင်ကဵု မ ကိုပ်ကၠာတအ်ဂှ် ဍာံ/ဟွံဍာံ (တွက်လဝ် နကဵု သင်္ချာ) ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Anatomy of a 13-digit ISBN |url=https://www.isbn-international.org/content/anatomy-13-digit-isbn |publisher=International ISBN Agency |access-date=2026-06-23 }}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ သၞောတ် ဂၞန် ၁၀-မ ကဵု ၁၃-မ (10-digit vs 13-digit Systems) ==
ကိုပ်ကၠာ သၞာံ ၂၀၀၇ ဂှ် စကာကၠုင် ISBN-10 ရ။ ဍေဟ်တအ် ဟွံမဲ ကဵု က္ဍိုပ် `978` တုဲ ပါ်လဝ် ၄ သ္ကုတ်ဟေင်ရ။
* '''ISBN-10:''' `0-306-40615-2`
* '''ISBN-13:''' `978-0-306-40615-7`
သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ နူ ၁၀ မ ကဵု ၁၃ မ ဂှ် လောဲသွာလောန်ရ။ ဆထပ်စုတ် `978` ပ္ဍဲဂတတုဲ ကလေင်တွက် ဂၞန်စၟတ် (Check digit) လက္ကရဴအိုတ်ဂှ်မ္ဂး ကလိဂွံ ISBN-13 မာန်ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ISBN-10 တအ်ဂှ် ဟွံပ္တိတ်ယျကီုလေဝ်၊ လိက်တြေံတအ်ဂှ် ဆက်စကာဒၟံင် ၜါဗီု သီုဖအိုတ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Rosen |first=J. |year=2005 |title=The ISBN-13 transition |journal=Publishers Weekly |volume=252 |issue=15 |pages=24–26}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ နဲကဲ တွက် ဂၞန်စၟတ် (Calculation of the Check Digit) ==
ဂၞန်စၟတ် (Check digit) ဂှ် ဒှ် နဲကဲ သင်္ချာ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပရေင်ဗၠေတ်ယောင် ကာလ တက်စုတ် မဂၞန် ပ္ဍဲကောန်ပျူတာရ။
* '''သွက် ISBN-10 (Modulo 11):''' တွက်လဝ် နကဵု သၞောတ် Modulo 11 ရ။ ဂၞန်စၟတ်ဂှ် ဒှ်မာန် နူ 0 စဵုကဵု 9 ကေုာံ `X` (X ဂှ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် 10 ပ္ဍဲ လပ်တေန်) ရ။
* '''သွက် ISBN-13 (Modulo 10):''' တွက်လဝ် နကဵု သၞောတ် Modulo 10 ရ။ ဂၞန် မွဲမ ကဵု မွဲမ တအ်ဂှ် ပံင်စုတ်လဝ် နကဵု ပရေင်ပၟဝ် 1 ကဵု 3 ပြံက်ပြေက် ရေင်သကအ်ရ။ ဥပမာ - ဂၞန်ပထမ x 1 + ဂၞန်ဒုတိယ x 3 + ဂၞန်တတိယ x 1 ... စဵုကဵု အိုတ်တုဲ တွက်ရံင် နကဵု Modulo 10 မ္ဂး ကလိဂွံ ဂၞန်စၟတ်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=ISBN Check Digit Calculator |url=https://www.isbn.org/ISBN_check_digit_calculator |publisher=Bowker |access-date=2026-06-23 }}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ ပရေင်ပ္တိတ် ကေုာံ ဂကောံအုပ်ဓုပ် (Issuance and Administration) ==
ISBN တအ်ဂှ် အုပ်ဓုပ်လဝ် နကဵု '''International ISBN Agency''' မနွံ ဒတန် ပ္ဍဲ လာန်ဒါန် (London) ရ။ ဆဂး ညးတအ် ဟွံပ္တိတ်ကဵု ညးချူလိက် ဟွံသေင်မ္ဂး တိုက်ပ္တိတ်လိက် တအ် တိုက်ရိုက်ရ။ ညးတအ် ကဵုလဝ် အခေါင် ကု အေဂျေန်သဳ ဆေင်စပ်ကဵု ဍုင် (National ISBN Agencies) မနွံ ၜိုတ် ၁၅၀ ဍုင် ပြင်င်ရ။
ဥပမာ - ပ္ဍဲ အမေရိကာန် မ္ဂး ဂကောံ Bowker ဒှ်ညးပ္တိတ်ကဵုရ။ ပ္ဍဲဍုင်မြန်မာမ္ဂး ရုင်စာပေဗိမာန် (Sarpay Beikman) မနွံသၟဝ် ဌာနဝန်ဇၞော် ပရေင်လလောင်ပရိုင် တအ် ဒှ်ညးအုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပ္တိတ်ကဵု ISBN သွက် လိက်အုပ် မပ္တိတ် ပ္ဍဲဍုင်မြန်မာ သီုဖအိုတ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Gillespie |first=T. |year=2021 |title=Publishing and the Book Trade |publisher=Routledge |isbn=978-0367468164}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ လွပ် ကေုာံ အကျိုးဂုဏ်ဂမၠိုင် (Applications and Benefits) ==
ISBN ဂှ် နွံကဵု အကျိုးဂုဏ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု လောကနာနာ-
* '''သွက် ပရေင်သွံရာန်:''' ကာလ သွံရာန် လိက် ပ္ဍဲကဵု ဘာကုတ် (Barcode scanner) မ္ဂး လောဲသွာလောန်ရ။
* '''သွက် တိုက်ဗှ်လိက် (Libraries):''' သွက်ဂွံ စုတ်စရင် (Cataloging) လိက်အုပ် ကေုာံ ဂၠာဲလိက် ပ္ဍဲ စရင် MARC 21 လောဲသွာ။
* '''သွက် ညးချူလိက် ကဵု တိုက်ပ္တိတ်လိက်:''' လိက်အုပ်ဇကု ဂွံစိုပ် အလုံဂၠးကဝ်တုဲ ပ္ဍဲ Amazon ကေုာံ Goodreads တအ်လေဝ် ဂၠာဲဆဵု လောဲသွာရ။
* '''ပရေင်နိဿဲ:''' ကာလ ချူ လိက်သုတေသနမ္ဂး နိဿဲကဵု ISBN ဂှ် ကဵု ညးဗှ်တအ် ဂၠာဲဆဵု လိက်အုပ် ဇေတ်တ်မာန်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kasdorf |first=W. |year=2003 |title=The Columbia Guide to Digital Publishing |publisher=Columbia University Press |pages=440–445 |isbn=978-0231124997}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ ပွမပတောအ်ၜတ် ကု သင်္ကေတ တၞဟ်ဂမၠိုင် (Comparison with other Identifiers) ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ပတောအ်ၜတ် ISBN ကု သင်္ကေတ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပ္တိတ်လိက် တၞဟ်ဂမၠိုင်
|-
! သင်္ကေတ
! ပွံက် အဓိပ္ပါယ်
! လွပ် အဓိက ကေုာံ အရာမစၟတ်သမ္တီ
|-
| '''ISBN''' || International Standard Book Number || သွက် လိက်အုပ် (Books, Monograph) မပ္တိတ် မွဲဝါဓဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကၞပ်မွဲမွဲ။
|-
| '''[[w:ISSN|ISSN]]''' || International Standard Serial Number || သွက် လိက်ဂျာနေဝ် ကေုာံ မဂ္ဂဇြေန် (Serials) မပ္တိတ်ဒၟံင် လၟိုန်ကာလ (ဥပမာ မွဲဂိတု မွဲဝါ)။
|-
| '''[[DOI]]''' || Digital Object Identifier || သွက် လိက်ပရေင် ပရေင်ပညာ (Academic articles)၊ အရာဒဳဂျဳတယ်၊ ကေုာံ ဒေတာ။
|-
| '''[[Bibcode]]''' || Astrophysics Data System Code || သွက် လိက်သုတေသန ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် နက္ခတ္တဗေဒ ကေုာံ ရူပဗေဒ။
|-
| '''ISMN''' || International Standard Music Number || သွက် ဒွက် ကေုာံ လိက်အခိုက်ဒွက် (Printed music)။
|}

== ၉။ ပြသၞာ ကေုာံ အရာမဒးသတိဂမၠိုင် (Challenges and Limitations) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=R9j0D_Qk2u0 ပရူ ဗီုလဵု ဂၞန် ISBN ကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲ YouTube]

ၜိုန်ရ ISBN ဂှ် ခိုဟ်ကီုလေဝ်၊ ပြသၞာလ္ၚဵု နွံဒၟံင်ကီုရ။ 

၁။ '''င္ၚုဟ်မး:''' ပ္ဍဲကဵု ဍုင်လ္ၚဵုတအ်မ္ဂး သွက်ဂွံ အာတ် ISBN မွဲမဂှ် ဒးကဵု သြန် င္ၚုဟ်က္ဍင်ရ (ဥပမာ ပ္ဍဲ အမေရိကာန် မ္ဂး မွဲမ ၜိုတ် $125)။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် အခက်အခုဲ သွက် ညးမပ္တိတ်လိက် နကဵုအလဵုဇကု (Self-publishers) တအ်ရ။ 

၂။ '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗီုပြင်:''' လိက်အုပ် မွဲအုပ်ဓဝ် ယဝ်ရ ပ္တိတ် နကဵု PDF မွဲဗီု၊ EPUB မွဲဗီု၊ ကေုာံ လိက်အုပ်ဓမ္မတာ မွဲဗီုမ္ဂး သ္ဒးအာတ် ISBN ၃ မ တၞဟ်ခြာရ။ ဏအ်ဂှ် ဖန်ကဵု ညံင်ဂွံ ယှုက်ယှောအ် မာန်ရ။

၃။ '''ဟွံမဲကဵု ဒၞာဲဒတန် (No location data):''' ဍေဟ် ဟွံတုပ် ကဵု DOI တုဲ ဍေဟ် ဟွံစၞောန်ထ္ၜးကဵု ဒၞာဲ URL ပ္ဍဲ အေန်တာနေတ် မချိုတ်ပၠိုတ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Squires |first=C. |year=2007 |title=Marketing Literature: The Making of Contemporary Writing in Britain |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-1403994011}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ တင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future) ==
ISBN ဂှ် ဒှ် သၞောတ်ဝ် ကြောမ်ဇုတ် သွက် လောကပရေင်ပ္တိတ်လိက် လက္ကရဴ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ တုဲ၊ စဵုကဵု ခေတ် ဒဳဂျဳတယ် လၟုဟ်လေဝ် ဍေဟ် ဆက်လက် ကိစ္စဇၞော်ဒၟံင်ဏီရ။ ပ္ဍဲအနာဂတ်မ္ဂး ယဝ်ရ လိက်အဳဘုတ် (E-books) ကေုာံ လိက်ရမ္သာင် (Audiobooks) တအ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် ဂၠိုင်တိုန်မ္ဂး သၞောတ် ISBN ဏအ် လေဝ် သ္ဒးဇၞော်မောဝ် ပလေဝ်ပလေတ် ဗီုပြင် ညံင်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု ပရေင်လွပ် ဒဳဂျဳတယ် ဂမၠိုင်ရ။ ဆဂး အလုံမွဲ ဂၠးကဝ် ဒုင်တဲလဝ်တုဲတုဲတုဲ ISBN ဂှ် ဆက်တန်တဴအာ နဒဒှ် မဂၞန် စၟတ်သမ္တီ လိက်အုပ် အဓိကအိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် လၟိုန်ကာလရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Future of the ISBN |url=https://www.iso.org/news/2014/10/Ref1893.html |publisher=International Organization for Standardization (ISO) |access-date=2026-06-23 }}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = သိပ္ပံ ကေုာံ သုတေသန
|title = ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ပရေင်ပညာ၊ စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ
|listclass = hlist
|list1 =
* '''သင်္ကေတ စၟတ်သမ္တီဂမၠိုင် (Identifiers):''' [[ISBN]]
* [[DOI]]
* [[Bibcode]]
* [[w:ISSN|ISSN]]
* [[w:ORCID|ORCID]]
|list2 =
* '''ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ (Academic Publishing):''' [[ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review)]]
* [[ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ]]
* [[လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် (Preprint)]]
* [[w:Open access|Open Access]]
|list3 =
* '''ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ကေုာံ ပြသၞာ:''' [[ပရေင်ကၠတ်ချူ (Plagiarism)]]
* [[w:Academic integrity|Academic integrity]]
* [[w:Conflict of interest|Conflict of interest]]
}}

[[Category:ISBN]]
[[Category:သင်္ကေတ စၟတ်သမ္တီ]]
[[Category:ပရေင်ပ္တိတ် လိက်]]
[[Category:လိက်အုပ်]]</text>
      <sha1>974v141vieluau7qfvg8kkcs9sww7oj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် ဗြိတိန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11295</id>
    <revision>
      <id>55687</id>
      <parentid>55467</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T00:34:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>55687</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24169" sha1="kg4a1h543uvjzawgv67500jem8f8sck" xml:space="preserve">'''ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် ဗြိတိန် ကေုာံ အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ''' (အင်္ဂလိက်: [[w:United Kingdom|United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland]])၊ ဗွဲခမၞောန် ကော်စ '''ယူကေ''' (UK) ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဗြိတိန်''' (Britain) ဂှ် ဒှ် ကၟိန်ဍုင်မွဲ မနွံ ပ္ဍဲကဵု ဇိုင်ပြင်ၜဳ ယူရဝ်ပ သၟဝ်ကျာ-ပလိုတ် ရ။ ကၟိန်ဍုင်ဏအ်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဍုင်ပန်ဍုင် အဓိကရ၊ ဍေဟ်တအ်ဂှ် အင်္ဂလာန် (England)၊ သကတ်တလာန် (Scotland)၊ ဝေလ် (Wales) ကေုာံ အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ (Northern Ireland) တအ်ရ။ ယူကေ ဂှ် ဒှ် ဍုင်မနွံကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ဇၞော်မောဝ်၊ ဝင်မဇၞော်မောဝ်၊ ကေုာံ သြဇာပရေင်ဍုင်ကွာန် အလုံဂၠးကဝ် မွဲရ။ 

{| class=&quot;infobox geography vcard&quot; style=&quot;width:22em; text-align:left; font-size:90%;&quot;
|+ style=&quot;font-size:125%; font-weight:bold;&quot; | ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် ဗြိတိန် ကေုာံ အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ &lt;br&gt; United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; |
{| style=&quot;width:100%; text-align:center; background:transparent;&quot;
| style=&quot;width:50%;&quot; | [[File:Flag of the United Kingdom.svg|120px|အလာံ ယူကေ]]&lt;br&gt;[[အလာံ ယူကေ|အလာံ]]
| style=&quot;width:50%;&quot; | [[File:Royal Coat of Arms of the United Kingdom.svg|90px|တဆိပ်ကြာ ယူကေ]]&lt;br&gt;[[တဆိပ်ကြာ ယူကေ|တဆိပ်ကြာ]]
|}
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | '''က္ဍိုပ်လိက်:''' &quot;Dieu et mon droit&quot;&lt;br&gt; (ပြင်သေတ်: ကျာ်သြနယ် ကေုာံ အခေါင်အဲ)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | '''ဒွက်ကောန်ဂကူ:''' &quot;[[God Save the King]]&quot;
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Location UK EU Europe.png|250px|ဒၞာဲဒတန် ယူကေ]]
|-
! ဍုင်ဇၞော်
| [[လာန်ဒါန်]] (London)
|-
! ဍုင်ဇၞော်အိုတ်
| လာန်ဒါန်
|-
! အရေဝ်ဘာသာ အလဵုအသဳ
| [[ဘာသာအင်္ဂလိက်]]
|-
! ဂကူဂမၠိုင်
| ၈၄.၃% ဗု (White), ၉.၃% အာရှ, ၄.၀% လမ္စံက်
|-
! သၞောတ်အလဵုအသဳ
| ပါလဳမာန် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကေုာံ သၞောတ်ဨကရာဇ် (Constitutional monarchy)
|-
! ဨကရာဇ်
| [[ဆာလ် တတိယ]] (Charles III)
|-
! သကိုပ်ဝန်ဇၞော်
| [[ကီးယား စတားမား]] (Keir Starmer)
|-
! ဇမၞော် သမၠဲတိ
| ၂၄၃,၆၁၀ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာ
|-
! လၟိဟ်မၞိဟ် (၂၀၂၃ သ္ၚေဝ်)
| ၆၈ မဳလဳယာန် 
|-
! သြန်
| ပံင်သတာလင် (Pound sterling, GBP, £)
|-
! လေပ်လျိုင် အခိင်
| GMT (UTC+0)
|}

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ဝင်တမ်မူလ (Introduction and Etymology) ==
ယၟုမ္ဂး &quot;United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland&quot; ဂှ် စတမ်စကာကၠုင် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၇ ကြဴနူ အာဲယျာလာန် သၠုင်ကျာ ပါ်တိတ်အာ နူကဵု ကၟိန်ဍုင်ရ။ မအရေဝ် &quot;Great Britain&quot; ဂှ် ဒှ် ယၟု တကအ်ဇၞော်အိုတ် မဒက်ပတန်လဝ် နကဵု အင်္ဂလာန်၊ သကတ်တလာန် ကေုာံ ဝေလ် ရ။ မအရေဝ် &quot;Britain&quot; ဂှ် ကၠုင်နူ လိက်လပ်တေန် &quot;Britannia&quot; မဒှ် ယၟု ရောမတအ် မကော်စ ဒေသဏအ် ပ္ဍဲကဵု ဗွဝ်ကၠံပထမ တေအ်ရ။ ယူကေ ဂှ် ဒှ် ဍုင်မနွံကဵု ဒြဟတ်ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မရနုက်ကဵု ၆ ပ္ဍဲဂၠးတိတုဲ၊ ဒှ် ကောန်ဂကောံ ဍုင်မနွံကဵု အခေါင်ဝဳတဝ် ပ္ဍဲ [[ကုလသမဂ္ဂ]] ကံင်သဳဂီုကၠီု (UN Security Council) ကီုရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kearney |first=H. |year=1989 |title=The British Isles: A History of Four Nations |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521336620}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် (History) ==
ဝင် ကၟိန်ဍုင်ဏအ်ဂှ် ဍိုက်ပေင်ဒၟံင် ကု ပရေင်ပြံင်လှာဲ၊ ပရေင်ပံင်ကောံ ကေုာံ ပရေင်သီကေတ် အဝဵု ဂၠးတိ ရ-
* '''ခေတ်ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ ရောမ (Prehistoric and Roman Britain):''' ညးမမံင်တန်တဴ ကိုပ်ကၠာအိုတ်တအ်ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် အရာတၟေင် ဗီုကဵု [[Stonehenge]] ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၄၃ အေဒဳ ဂှ် အင်ပါယာ ရောမ (Roman Empire) လုပ်သီကေတ်တုဲ အုပ်ဓုပ်လဝ် စဵုကဵု ဗွဝ်ကၠံ ၅ ရ။
* '''ပရေင်ပံင်ကောံ (Acts of Union):''' ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၀၇ ဂှ် အင်္ဂလာန် ကဵု သကတ်တလာန် ပံင်ကောံတုဲ ဒက်ပတန် &quot;ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် ဂရိတ်ဗြိတိန်&quot; ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၀၁ ဂှ် အာဲယျာလာန် ပါလုပ်ကၠုင်ပၠန်ရ။
* '''အင်ပါယာ ဗြိတိန် (British Empire):''' ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ကဵု ၂၀ လပါ်စ ဂှ်၊ အင်ပါယာ ဗြိတိန် ဂှ် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဝင်ကောန်မၞိဟ်တုဲ အုပ်ဓုပ်လဝ် ဇမၞော်သမၠဲတိ အလုံဂၠးကဝ် (မတွဟ်ဂး &quot;အင်ပါယာ တ္ၚဲဟွံတီပၠိုတ်&quot;) ရ။
* '''ခေတ်လၟုဟ် ကေုာံ Brexit:''' ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိ ဒုတိယ တုဲ အင်ပါယာ လီုလာ်အာတုဲ ဍုင်ကဝ်လဝ်နဳ ဗွဲမဂၠိုင် ကလိဂွံ ဍုင်သၠးပွးရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၆ ဂှ် ယူကေ သ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဂွံ တိတ် နူကဵု ဂကောံဥရဝ်ပ (EU) တုဲ၊ လၟေင်ကမၠောန် [[Brexit]] ဂှ် အာစိုပ်ဒတုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၀ ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schama |first=S. |year=2000 |title=A History of Britain: At the Edge of the World, 3500 BC - 1603 AD |publisher=BBC Books |isbn=978-0563487142}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate) ==
ယူကေ ဂှ် နွံ လ္တူ တကအ် ဂရိတ်ဗြိတိန်၊ လပါ်သၟဝ်ကျာ-ဗၟံက် တကအ် အာဲယျာလာန်၊ ကေုာံ တကအ်ဍောတ်တ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ 

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ လဒက်ပတန် ဍုင်ပန်ဍုင် (The Four Nations)
|-
! ယၟု ဍုင်
! ဍုင်ဇၞော်
! လၟိဟ်မၞိဟ် (ၜိုတ်)
! လက္ခဏာ ပထဝဳ အဓိက
|-
| '''အင်္ဂလာန် (England)''' || [[လာန်ဒါန်]] || ၅၆ မဳလဳယာန် || တိဗလး၊ ဒဵုဍောတ်တ် (Pennines) ကေုာံ ၜဳ (Thames)။
|-
| '''သကတ်တလာန် (Scotland)''' || အေဒင်ဗရာ || ၅.၄ မဳလဳယာန် || ဒဵုသၠုင် (Highlands)၊ ကၟာ (Lochs) ဗီုကဵု Loch Ness။
|-
| '''ဝေလ် (Wales)''' || ကာဒစ် || ၃.၁ မဳလဳယာန် || ဒဵုချီုချီု (Snowdonia) ကေုာံ ဇိုင်ပြင်ၜဳ မဇမၠိင်။
|-
| '''အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ''' || ဗဲဖာတ် || ၁.၉ မဳလဳယာန် || ကၟာဇၞော်အိုတ် Lough Neagh ကေုာံ ဒၞာဲပထဝဳ Giant's Causeway။
|}

'''ရာသဳဥတု:''' ယူကေ ဂှ် နွံကဵု ရာသဳဥတု ၜိုဟ်သြိုဟ် (Temperate maritime climate) ရ။ ဟိုတ်နူ ဇၟောဝ်ဍာ် ဂဝ်သထရိမ် (Gulf Stream) တုဲ ဥတု ဂံက် ဂှ် ဟွံဂံက်လောန်၊ ဥတု ကညင် လေဝ် ဟွံကတဴလောန်ရ။ ဗြဲဂူဒၟံင် အလုံမွဲသၞာံရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=UK Climate Averages |url=https://www.metoffice.gov.uk/research/climate/maps-and-data/uk-climate-averages |publisher=Met Office |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ (Politics and Government) ==
ယူကေ ဂှ် ဒ္ဂေတ်ဗက် သၞောတ် အလဵုအသဳ ပါလဳမာန် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကေုာံ သၞောတ်ဨကရာဇ် မနွံသၞောဝ်ဥပဒေ (Constitutional monarchy) ရ။
* '''ဨကရာဇ်:''' ဨကရာဇ် လက်ဟိန် (လၟုဟ် ဨကရာဇ် ဆာလ် တတိယ) ဂှ် ဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင် ကီုလေဝ်၊ အဝဵုအုပ်ဓုပ် ဇေတ်တ်ဂှ် နွံ ပ္ဍဲကဵု ပါလဳမာန် ကေုာံ သကိုပ်ဝန်ဇၞော် (Prime Minister) ရ။
* '''ပါလဳမာန် (Parliament):''' ပါလဳမာန် ယူကေ ဂှ် နွံကဵု စၠတ်ထဝ် ၜါရ - စၠတ်ထဝ် သၟဝ် မကော်စ '''House of Commons''' (မရုဲစှ် နကဵု မာဲ) ကေုာံ စၠတ်ထဝ် လ္တူ မကော်စ '''House of Lords''' (မရုဲစှ် နကဵု ကဆံင် ဟွံသေင်မ္ဂး အာဲကၟာဲ) ရ။
* '''အလဵုအသဳ ပါ်ပရအ် (Devolution):''' စတမ်နူ သၞာံ ၁၉၉၉ တုဲ သကတ်တလာန်၊ ဝေလ်၊ ကေုာံ အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ တအ်ဂှ် နွံကဵု ပါလဳမာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ အလဵုဇကု ဍေဟ်တအ် သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ကိစ္စ ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ပရေင်ပညာ ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Norton |first=P. |year=2020 |title=Governing Britain: Parliament, Ministers and Our Ambiguous Constitution |publisher=Manchester University Press |isbn=978-1526145451}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economy) ==
ယူကေ ဂှ် ဒှ် ဍုင် မနွံကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်မောဝ် တန်ကြန်မွဲရ။ 
* '''ကဏ္ဍ အဓိက:''' ကဏ္ဍ ဝန်ဆောင်မှု (Services sector) ဗွဲတၟေင် ကဏ္ဍ ဘဏ္ဍာရေး (Financial services) ပ္ဍဲ လာန်ဒါန် ဂှ် ဒှ် ဒြဟတ် အဓိက သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင်ရ။ ပါဲနူဂှ်ပၠန် ကဏ္ဍ ကၠောန်ပ္တိတ် (Manufacturing) မပ္တံကဵု ကွတ်စက်၊ က္ၜင်ကျာ ကေုာံ ဂဥုဲ (Pharmaceuticals) တအ်လေဝ် ကိစ္စဇၞော်ရ။
* '''သြန် ကေုာံ ဘာဏ်:''' သြန် ပံင်သတာလင် (£) ဂှ် ဒှ် သြန်တြေံအိုတ် မဆက်စကာဒၟံင် စဵုကဵု လၟုဟ်ရ။ ဘာဏ် အင်္ဂလာန် (Bank of England) ဂှ် ဒှ် ဘာဏ် အဓိက (Central bank) ရ။
* '''Brexit အကျိုးသက်ရောက်မှု:''' ကြဴနူ တိတ်နူ EU တုဲ၊ ယူကေ ဂှ် ဒးထပက် စၟတ်တဲ လိက်ကသုက် ဗၞိက် တၟိ ကု ဍုင်နာနာတုဲ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ဂှ် ဒးဆောမ်ဒုင် ပရေင်တၞဟ်ခြာ ကေုာံ ပြသၞာ ထပ်ဂလိုင်ကၠုင်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=World Economic Outlook Database |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October |publisher=International Monetary Fund |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ဂကူဂမၠိုင် (Demographics and Ethnicities) ==
လၟိဟ်မၞိဟ် ယူကေ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၃ ဂှ် နွံ ၜိုတ် ၆၈ မဳလဳယာန် ရ။
* '''ပရေင်ဂၠိုင်ဂကူ (Multiculturalism):''' ယူကေ ဂှ် ဒှ် ဍုင်မနွံကဵု ဂကူနာနာ (Multicultural society) မွဲရ။ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲဍုင်ဇၞော်ဇၞော် ဗီုကဵု လာန်ဒါန် ကေုာံ ဘာမေန်ဟမ် (Birmingham) မ္ဂး ဂကူ မကၠုင်နူ ဍုင် အိန္ဒိယ၊ ပါကစ္စတာန်၊ ကာရဳဗဳယေန် ကေုာံ အာဖရိက တအ် နွံဗွဲမဂၠိုင်ရ။
* '''ဘာသာ (Religion):''' ဘာသာ အဓိက ဂှ် ဒှ် ဘာသာ ခရေတ်ယာန် (Church of England) ကီုလေဝ်၊ လၟိဟ် မၞိဟ် ဟွံလျိုင်ပတှ်ေ ဘာသာ (Non-religious) ဂှ် ကတဵုဒှ် ဂၠိုင်တိုန်ဒၟံင်ရ။ ပါဲနူဂှ် ဘာသာ အေဿလာမ်၊ ဟိန္ဒူ၊ ကေုာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ တအ်လေဝ် နွံကီုရ။
* '''အရေဝ်ဘာသာ:''' ဘာသာအင်္ဂလိက် ဂှ် ဒှ် အရေဝ် အဓိက ရ။ ဆဂး ဘာသာဒေသ ဗီုကဵု ဘာသာ ဝေလ် (Welsh) ကေုာံ သကတ်တစ် ဂေလစ် (Scottish Gaelic) တအ်လေဝ် ဂွံဒုင် စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ မင်မွဲလဝ်ကီုရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=2021 Census: Ethnic group, national identity, language, and religion |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity |publisher=Office for National Statistics |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ ပရေင်ပညာ ကေုာံ သိပ္ပံ (Education and Science) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=Fq2CjcGzIuc ပရူ တက္ကသိုလ် အံက်သဖို့ ကေုာံ ကိန်းဘရစ်ချ် ပ္ဍဲ YouTube]

ယူကေ ဂှ် နွံကဵု သၞောတ် ပရေင်ပညာ ကေုာံ သုတေသန မပြာကတ် အလုံဂၠးကဝ်ရ။
* '''တက္ကသိုလ်ဂမၠိုင်:''' တက္ကသိုလ် [[w:University of Oxford|အံက်သဖို့]] (Oxford) ကေုာံ တက္ကသိုလ် [[w:University of Cambridge|ကိန်းဘရစ်ချ်]] (Cambridge) ဂှ် ဒှ် တက္ကသိုလ် တြေံအိုတ် ကေုာံ ခိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ်ရ။ ပါဲနူဂှ်ပၠန် Imperial College London ကဵု UCL တအ်လေဝ် နွံ ပ္ဍဲစရင် ကဆံင်သၠုင် ဂၠးကဝ် လၟိုန်ရ။
* '''ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သိပ္ပံ:''' ယူကေ ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲမတမ်မူလ ဂၠာဲဆဵု သိပ္ပံ အဓိက ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဥပမာ - [[w:Isaac Newton|Isaac Newton]] (သၞောဝ် ဓရောတ်ဓါတ်ဂၠံက်)၊ [[w:Charles Darwin|Charles Darwin]] (သီအဝ်ရဳ ပြံင်လှာဲ)၊ ကေုာံ Alexander Fleming (ဂၠာဲဆဵု Penicillin) တအ်ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ယူကေ ဂှ် ဒှ် ဍုင် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ပ္ဍဲ လပါ် AI, ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ သုတေသန အာကာသ ကီုရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=May |first=R. M. |year=1997 |title=The Scientific Wealth of Nations |journal=Science |volume=275 |issue=5301 |pages=793–796 |doi=10.1126/science.275.5301.793}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ ယေန်သၞာင် ကေုာံ အနုသုခုမ (Culture and Arts) ==
ယေန်သၞာင် ယူကေ ဂှ် နွံကဵု သြဇာ လ္တူ ဂၠးတိ ဗွဲမဇၞော်ရ။
* '''လိက်ပတ်:''' အစာချူလိက် ဗီုကဵု [[w:William Shakespeare|ဝဳလဳယမ် သျှိတ်သပီးယား]] (William Shakespeare) ဂှ် ဒှ် အစာကဗျ မပြာကတ်အိုတ်ရ။ အစာချူလိက် ခေတ်တၟိ ဗီုကဵု J.K. Rowling (Harry Potter) တအ်လေဝ် အံင်ဇၞးလဝ် ဗွဲမလောန်ရ။
* '''ဒွက် ကေုာံ ရမ္သာင်:''' ယူကေ ဂှ် ပ္တိတ်လဝ် ဂကောံဒွက် မပြာကတ် ဗီုကဵု The Beatles, Rolling Stones, Queen, ကေုာံ Adele တအ်ရ။
* '''ပရေင်ဝေင်ဒြဟတ်:''' ပရေင်ဝေင် ဘဝ်လုံး (Football), ရပ်ဘဳ (Rugby), တင်းနစ် (Tennis), ကေုာံ ခရစ်ကတ် (Cricket) တအ်ဂှ် စတမ် ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ယူကေ ရ။ ပရဳမဳယာလဳ (Premier League) ဂှ် ဒှ် ပရိုင် ပရေင်ဝေင် ဘဝ်လုံး မၞိဟ်ရံင် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။
* '''မဳဒဳယာ:''' ဌာန်ပရိုင် BBC (British Broadcasting Corporation) ဂှ် ဒှ် ဌာန်ပရိုင် အလဵုအသဳ တြေံအိုတ် ကေုာံ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးကဝ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Marwick |first=A. |year=1991 |title=Culture in Britain Since 1945 |publisher=Blackwell |isbn=978-0631172421}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ ပရေင်ဆက်ဆောံ ဂၠးကဝ် (Foreign Relations and Military) ==
ယူကေ ဂှ် နွံကဵု ဒြဟတ်သြဇာ ပရေင်ဆက်ဆောံဍုင်သ္အာင် (Soft power) ဗွဲမဇၞော်ရ။
* '''ဂကောံဂၠးကဝ်:''' ယူကေ ဂှ် ဒှ် ကောန်ဂကောံ သ္ပဒတန် ပ္ဍဲ ကုလသမဂ္ဂ (UN)၊ နေတဝ် (NATO)၊ G7၊ G20 ကေုာံ ဂကောံဍုင် ဓနသဟာယ (Commonwealth of Nations) ရ။
* '''ပရေင်စဵုဒၞာ:''' ဒြဟတ်ပၞာန် ယူကေ (British Armed Forces) ဂှ် ဒှ် ဒြဟတ်ပၞာန် မနွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ နွံကဵု လွဟ်နျူကလဳယျာ (Nuclear weapons) ရ။
* '''ဆက်ဆောံ ကု EU:''' ကြဴနူ Brexit တုဲ ယူကေ ကဵု EU တအ်ဂှ် ဆက်လက် ပံင်ကောံ ပ္ဍဲကဵု လပါ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဂီုကၠီု နကဵု လိက်ကသုက် တၟိရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=UK Foreign Policy and International Relations |url=https://www.gov.uk/government/topics/foreign-affairs |publisher=GOV.UK |access-date=2026-06-23 |accessdate=2026-06-23 |archivedate=2018-10-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181004032310/https://www.gov.uk/government/topics/foreign-affairs }}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ တင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future Outlook) ==
ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် ဗြိတိန် ဂှ် ဒှ် ဍုင်မနွံကဵု ဝင်မဇြိုဟ်နက် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ မလောဲသွာမွဲရ။ ပ္ဍဲကဵု အနာဂတ်မ္ဂး ယူကေ ဂှ် သ္ဒးဖန်ဇန် ညံင်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် လက္ကရဴ Brexit၊ သ္ဒးလွဳလွတ် ညံင်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ပရေင်ညဳသၟဟ် အကြာ ဍုင်ပန်ဍုင် (ဗွဲတၟေင် ပရေင်အာတ်မိက် သၠးပွး နူ သကတ်တလာန်)၊ ကေုာံ သ္ဒးစွံအာရီု လ္တူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change) နကဵု တင်ရန်တၟအ် Net Zero ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၅၀ ရ။ ဆဂး နကဵု ဒြဟတ် ပရေင်ပညာ၊ သိပ္ပံ၊ ကေုာံ ယေန်သၞာင်ဍေဟ်တအ်ဂှ် ယူကေ ဂှ် ဆက်လက် တန်တဴအာ နဒဒှ် ဍုင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် မွဲ ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် လၟိုန်ကာလရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် ဗြိတိန်
|title = [[ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် ဗြိတိန်]] (United Kingdom)
|listclass = hlist
|list1 =
* '''ဍုင်ပါလုပ်:''' [[အင်္ဂလာန်]]
* [[သကတ်တလာန်]]
* [[ဝေလ်]]
* [[အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ]]
|list2 =
* '''ပရေင်ဍုင်ကွာန်:''' [[ပါလဳမာန် ဗြိတိန်]]
* [[သကိုပ်ဝန်ဇၞော် ယူကေ]]
* [[သၞောတ်ဨကရာဇ် ဗြိတိန်]]
|list3 =
* '''ပထဝဳ ကေုာံ ဒၞာဲ:''' [[လာန်ဒါန်]]
* [[အေဒင်ဗရာ]]
* [[ၜဳထဲမ်]]
* [[တကအ် ဗြိတိန်]]
}}

[[Category:ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် ဗြိတိန်]]
[[Category:ဍုင် ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ]]
[[Category:ကၟိန်ဍုင်]]</text>
      <sha1>kg4a1h543uvjzawgv67500jem8f8sck</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အလာံ ယူကေ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11296</id>
    <revision>
      <id>55700</id>
      <parentid>55461</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T02:50:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>55700</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21742" sha1="hpodzxoa2fyzmqrl9c9fg5byc8snq50" xml:space="preserve">'''အလာံ ယူကေ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''အလာံ ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Flag of the United Kingdom|Flag of the United Kingdom]]) ဂှ် နကဵု ယၟုဓမ္မတာမ္ဂး မၞိဟ်တအ် ကော်စ '''ယူနဳယောန် ဂျေက်''' (Union Jack) ဟွံသေင်မ္ဂး '''ယူနဳယောန် ဖလာက်''' (Union Flag) ရ။ အလာံဏအ်ဂှ် ဒှ် အလာံကောန်ဂကူ သွက် ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ (United Kingdom) တုဲ သီုဒှ် အလာံ မစကာ ပ္ဍဲကဵု ဍုင် ကေုာံ ဒေသ မနွံ သၟဝ်သြဇာ ဗြိတိန် ဂမၠိုင်ရ။ အလာံလၟုဟ်ဏအ်ဂှ် စပ္တိတ်စကာလဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၀၁ ကြဴနူ ဍုင်အာဲယျာလာန် ကဵု ဂရိတ်ဗြိတိန် ပံင်ကောံတုဲ ဒက်ပတန် ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ ရ။ လဒက်ပတန် အလာံဏအ်ဂှ် ဒှ်ပွမပံင်စပ်လဝ် သင်္ကေတ တိုင်မဒင် သေန်ဂျံက် (အင်္ဂလာန်)၊ သေန်အာန်ဒရူး (သကတ်လာန်)၊ ကေုာံ သေန်ပက်ထရိတ် (အာဲယျာလာန်) တအ်ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | အလာံ ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ (Union Jack)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Flag of the United Kingdom.svg|300px|အလာံ ယူကေ (ယူနဳယောန် ဂျေက်)]]&lt;br/&gt;''အလာံ ယူကေ မစကာလၟုဟ်''
|-
! ယၟု ဓမ္မတာ
| ယူနဳယောန် ဂျေက် (Union Jack), ယူနဳယောန် ဖလာက် (Union Flag)
|-
! စကာ နဒဒှ်
| အလာံကောန်ဂကူ
|-
! ဗၞတ်ဗ္ၜတ် အချိုးအစား
| ၁:၂ (ဓမ္မတာ) ဟွံသေင်မ္ဂး ၃:၅ (ပ္ဍဲ ပၞာန်)
|-
! စတမ် စၟတ်သမ္တီ
| ၁ ဇာန်နဝါရဳ ၁၈၀၁ (1 January 1801)
|-
! လဒက်ပတန်
| တိုင်မဒင် ဗကေတ် ကေုာံ သ္ကေဲ ဗု လ္တူ သဇိုင် အသာ်သွာ၊ ပံင်စပ်လဝ် ကဵု တိုင်မဒင်စၠောအ် (Saltire) အသာ်ဗု ကေုာံ ဗကေတ်။
|-
! ညးခၞံဗဒှ်
| ကံင်သဳ ဍုင်ဨကရာဇ် (Privy Council) (မူလ ၁၆၀၆)
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
အလာံ ယူကေ ဂှ် ဒှ် အလာံ မပြာကတ်အိုတ် ကေုာံ မၞိဟ်တီဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိဏအ်ရ။ ဍေဟ်ဂှ် စၞောန်ထ္ၜးဒၟံင် ပရေင်ပံင်ကောံ ဍုင်အဓိက ပိ ဍုင် သၟဝ် ဨကရာဇ်မွဲ မတွဟ်ဂး အင်္ဂလာန် (England)၊ သကတ်လာန် (Scotland) ကေုာံ အာဲယျာလာန် (Ireland) (လၟုဟ် အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ) ရ။ ယၟု &quot;Union Jack&quot; ဂှ် စတမ်ကၠုင် နူကဵု ပရေင်စကာ အလာံဏအ် ပ္ဍဲကဵု ဂၠုင် ကေုာံ က္ၜင်ပၞာန် (Jack staff) ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၇ တေအ်ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး အလာံဏအ်ဂှ် စကာဒၟံင် နဒဒှ် သင်္ကေတ အလုံကောန်ဂကူ ပ္ဍဲကဵု ရုင်အလဵုအသဳ၊ သဘင်နာနာ ကေုာံ ပရေင်ကာဍုင်ကွာန် ဂမၠိုင်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Union Jack |url=https://www.royal.uk/union-jack |publisher=The Royal Family |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အလာံ ယူကေ ဂှ် နွံကဵု ဝင် မလအ်လဂၠိုင်ကဵု ဗွဝ်ကၠံရ။ 
* '''မူကိုပ်ကၠာ (၁၆၀၆):''' ကာလ ဨကရာဇ် ဂျိမ်း (King James VI and I) မပံင်ကောံ ဨကရာဇ် အင်္ဂလာန် ကဵု သကတ်လာန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၀၃ ဂှ်၊ ညးအာတ်မိက် ညံင်ဂွံ ခၞံဗဒှ် အလာံတၟိ မွဲရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၀၆ ဂှ် ပံင်စပ် တိုင်မဒင် သေန်ဂျံက် (အင်္ဂလာန်) ကဵု သေန်အာန်ဒရူး (သကတ်လာန်) တုဲ ကတဵုဒှ်ကၠုင် ယူနဳယောန် ဂျေက် မူကိုပ်ကၠာရ။
* '''မူလၟုဟ် (၁၈၀၁):''' ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၀၁၊ သၞောဝ် ပံင်ကောံ (Act of Union) အာဲယျာလာန် ကဵု ဂရိတ်ဗြိတိန် ကတဵုဒှ်တုဲ၊ တိုင်မဒင် သေန်ပက်ထရိတ် (အာဲယျာလာန်) အသာ်ဗကေတ် မထပ်စၠောအ်ဂှ် ထပ်စုတ် ပ္ဍဲကဵု အလာံတြေံဂှ်တုဲ၊ ဒှ်ကၠုင် ဗီုပြင် အလာံလၟုဟ်ဏအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Perrin |first=W. G. |year=1922 |title=British Flags: Their Early History and Their Development at Sea |publisher=Cambridge University Press |pages=71–74}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ လဒက်ပတန် ကေုာံ အချိုးအစား (Design and Proportions) ==
အလာံ ယူကေ ဂှ် နွံကဵု လဒက်ပတန် ဗီုပြင် ဂျီဩမေတြဳ (Geometry) မချိုတ်ပၠိုတ်ရ။ 
* '''အချိုးအစား (Ratios):''' အချိုးအစား အလာံ ဓမ္မတာ မစကာ ပ္ဍဲ ဍုင်ယူကေ ကေုာံ သၟိင်တၠတအ်ဂှ် ဒှ် '''၁:၂''' (1:2) ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပၞာန် (British Army) ကေုာံ ဍုင်သၟဝ်သြဇာလ္ၚဵုတအ်မ္ဂး စကာ အချိုးအစား '''၃:၅''' (3:5) ရ။
* '''အသာ်ဂမၠိုင် (Colours):''' အသာ် အဓိက ပိ ဂှ် ဒှ် အသာ်ဗကေတ်၊ အသာ်ဗု၊ ကေုာံ အသာ်သွာ ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ ဂၞန်စၟတ် အသာ် (Colour Specifications) သွက် အလာံ ယူကေ
|-
! အသာ် (Colour)
! Pantone
! HEX Code
! RGB
! CMYK
|-
| style=&quot;background-color:#012169; color:white;&quot;| '''သွာ ယူနဳယောန် (Union Blue)''' || 280 C || &lt;code&gt;#012169&lt;/code&gt; || 1, 33, 105 || 100, 85, 5, 22
|-
| style=&quot;background-color:#C8102E; color:white;&quot;| '''ဗကေတ် ယူနဳယောန် (Union Red)''' || 186 C || &lt;code&gt;#C8102E&lt;/code&gt; || 200, 16, 46 || 0, 100, 80, 5
|-
| style=&quot;background-color:#FFFFFF; color:black;&quot;| '''ဗု (White)''' || Safe || &lt;code&gt;#FFFFFF&lt;/code&gt; || 255, 255, 255 || 0, 0, 0, 0
|}
&lt;ref&gt;{{cite web |title=Union Flag design |url=https://www.flaginstitute.org/wp/uk-flags/the-union-jack-or-the-union-flag/ |publisher=Flag Institute |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ သင်္ကေတ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Symbolism and Component Flags) ==
အလာံ ယူကေ ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု အလာံ တၠရသိ (Patron Saints) ပိ တၠရ-

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ပွမပံင်စပ် အလာံ ယူကေ
|-
! ဗီုရုပ်
! ဍုင် (Country)
! တၠရသိ (Saint)
! အဓိပ္ပါယ် လဒက်ပတန် (Description)
|-
| [[File:Flag of England.svg|100px|အလာံ အင်္ဂလာန်]] || '''[[အင်္ဂလာန်]]''' (England) || သေန်ဂျံက် (St George) || တိုင်မဒင် အသာ်ဗကေတ် လ္တူ သဇိုင် အသာ်ဗု။
|-
| [[File:Flag of Scotland.svg|100px|အလာံ သကတ်လာန်]] || '''[[သကတ်လာန်]]''' (Scotland) || သေန်အာန်ဒရူး (St Andrew) || တိုင်မဒင်စၠောအ် (Saltire) အသာ်ဗု လ္တူ သဇိုင် အသာ်သွာ။
|-
| [[File:Flag of Ireland (Saint Patrick's Saltire).svg|100px|အလာံ အာဲယျာလာန်]] || '''[[အာဲယျာလာန်]]''' (Ireland) || သေန်ပက်ထရိတ် (St Patrick) || တိုင်မဒင်စၠောအ် အသာ်ဗကေတ် လ္တူ သဇိုင် အသာ်ဗု။
|}

ကာလ ပံင်စပ် အလာံ သေန်အာန်ဒရူး ကဵု သေန်ပက်ထရိတ် မ္ဂး၊ ညံင်ဟွံဂွံ ဍဵုပ္ဍိုက် လ္တူ ရေင်သကအ်တုဲ၊ တိုင်ဗကေတ် ကဵု တိုင်ဗု တအ်ဂှ် ညးတအ် ဖန်လဝ် ညံင်ဂွံ ပါ်တဝက် (Counterchanged) ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Groom |first=N. |year=2006 |title=The Union Jack: The Story of the British Flag |publisher=Atlantic Books |isbn=978-1843543367}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ အလာံ ဍုင်ဝေလ ကေုာံ ပြသၞာ (Wales and the Union Flag) ==
ညးဗွဲမဂၠိုင် မလေပ်သၟာန် ဒဒှ်ရ မုဟိုတ် '''[[w:Wales|ဍုင်ဝေလ]] (Wales)''' ဟွံပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပတန် အလာံ ယူကေ ရော။ ဍုင်ဝေလ ဂှ် နွံကဵု သင်္ကေတ နဂါးဗကေတ် (Red Dragon) ပြာကတ်ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲအခိင် ဨကရာဇ် ဂျိမ်း ပံင်ကောံ အလာံ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၀၆ ဂှ်၊ ဍုင်ဝေလ ဂှ် ဒးဒုင် သီကေတ်လဝ် နကဵု ဍုင်အင်္ဂလာန် ကိုပ်ကၠာတေအ် (Laws in Wales Acts 1535 and 1542) တုဲ ဒှ်ဒၟံင် နဒဒှ် ဒေသသၟဝ် အင်္ဂလာန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သင်္ကေတ သေန်ဂျံက် ဂှ် စၞောန်ထ္ၜးလဝ် သွက် သီု ဍုင်ဝေလ တုဲတုဲရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ညးဍုင်ဝေလ လ္ၚဵုတအ် အာတ်မိက် ညံင်ဂွံ ထပ်စုတ် သင်္ကေတ ဍုင်ဝေလ ပ္ဍဲ ယူနဳယောန် ဂျေက် ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ဏအ် ဟွံကတဵုဒှ် ဏီရ&lt;ref&gt;{{cite news |title=Why is Wales not on the Union Jack? |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-wales-19817757 |newspaper=BBC News |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ ဗီုပြင်စကာ ကေုာံ သၞောဝ် (Usage and Protocols) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=yHgCQOWsXwE ပရူ ဝင် အလာံ ယူကေ ပ္ဍဲ YouTube]

အလာံ ယူကေ ဂှ် နွံကဵု သၞောတ်ဝ် ပရေင်စကာ (Flag protocol) မချိုတ်ပၠိုတ်ရ-
* '''လပါ်လ္တူ ကဵု သၟဝ်:''' အလာံဏအ်ဂှ် ရံင်အာမ္ဂး တုပ်ဒၟံင် ၄ လပါ် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် နွံကဵု လပါ်လ္တူ ကဵု သၟဝ် ရ။ ကာလ ပတိုန် အလာံမ္ဂး၊ ပ္ဍဲကဵု ဒကေတ် လပါ်တိုင် (Hoist side) လပါ်လ္တူဂှ် တိုင်အသာ်ဗု (သေန်အာန်ဒရူး) ဂှ် သ္ဒးဇၞော်နူ ကဵု တိုင်အသာ်ဗကေတ် (သေန်ပက်ထရိတ်) ရ။ 
* '''အလာံ ဂတး (Upside down):''' ယဝ်ရ ပတိုန် အလာံ ဗၠေတ်လပါ် (ဂတး) မ္ဂး၊ ဍေဟ်ဂှ် စၞောန်ထ္ၜး သင်္ကေတ ဒဒှ်ရ ဒးဒုင် အန္တရာယ် ကေုာံ အာတ်မိက် အရီုအဗင် (Distress signal) ရ။
* '''အလာံ တဝ်ကဝက် (Half-mast):''' ပ္ဍဲအခိင် ဨကရာဇ် ဟွံသေင်မ္ဂး က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်ဍုင် စုတိမ္ဂး၊ သွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး ပရေင်စံင်တူတုဲ အလာံဂှ် ဖျေဟ်စွံ တဝ်ကဝက် ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Flying flags in the United Kingdom |url=https://www.gov.uk/guidance/designated-days-for-union-flag-flying |publisher=UK Government |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ ကဆံင် သၞောဝ်ဥပဒေ (Legal Status) ==
အရာမတၟေင်မွဲ သွက် ယူနဳယောန် ဂျေက် ဂှ် ဒှ် ဒဒှ်ရ ဍေဟ်ဂှ် ဟွံမဲကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ မစၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် &quot;အလာံ ကောန်ဂကူ ယူကေ&quot; (National Flag) နကဵု ပါလဳမာန် ဍုင်ယူကေ ရ။ ဍေဟ်ဂှ် ကတဵုဒှ် အလာံကောန်ဂကူ ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်စကာ အခိုက်အလိုက် (Custom and practice) မလအ်လလောန် ဟေင်ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲဍုင် ကနေဒါ (Canada) မ္ဂး အလာံ ယူနဳယောန် ဂျေက် ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် နကဵု ပါလဳမာန် ဒဒှ်ရ အလာံ မစၞောန်ထ္ၜး ပရေင်ဆက်စပ် ကု ဨကရာဇ် ဗြိတိန် (Royal Union Flag) ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Royal Union Flag |url=https://www.canada.ca/en/canadian-heritage/services/flags-canada-historical/royal-union-flag.html |publisher=Government of Canada |access-date=2026-06-23 }}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ အလာံ မဆက်စပ်ဂမၠိုင် (Related Flags and Ensigns) ==
ဟိုတ်နူကဵု အေန်ပါယာ ဗြိတိန် (British Empire) ဇၞော်မောဝ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု အတိတ်တေအ်တုဲ၊ ယူနဳယောန် ဂျေက် ဂှ် ပါလုပ်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု အလာံ ဍုင်နာနာ ကေုာံ အလာံက္ၜင် (Ensigns) ဂမၠိုင်ရ-
* '''အလာံ က္ၜင်ပၞာန် (White Ensign):''' စကာ ပ္ဍဲကဵု က္ၜင်ပၞာန် ယူကေ (Royal Navy)။
* '''အလာံ က္ၜင်ကမၠောန် (Red Ensign):''' စကာ ပ္ဍဲကဵု က္ၜင်ပုဂ္ဂလိက ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်။
* '''အလာံ အလဵုအသဳ (Blue Ensign):''' စကာ ပ္ဍဲကဵု က္ၜင် အလဵုအသဳ။
* '''အလာံ ဍုင်တၞဟ်ဂမၠိုင်:''' ဍုင်ဗီုကဵု [[ဩသတြေးလျ]] (Australia)၊ [[နယူးဇီလန်]] (New Zealand)၊ [[တူဗားလူ]] (Tuvalu)၊ ကေုာံ [[ဖီဂျီ]] (Fiji) တအ်ဂှ် သီုစဵုကဵု လၟုဟ် ယူနဳယောန် ဂျေက် ပါလုပ်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု က္ဍိုင်အလာံ ညးတအ် ဏီရ။ တုဲပၠန် အလာံ ရးဟာဝါအဳ (Hawaii) ပ္ဍဲ အမေရိကာန် လေဝ် စကာလဝ် ယူနဳယောန် ဂျေက် ကီုရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Foley |first=C. |year=1995 |title=The Australian Flag: Colonial Relic or Contemporary Icon? |publisher=Federation Press |isbn=978-1862871885}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ ပရေင်စကာ ပ္ဍဲ ယေန်သၞာင် ကေုာံ အနုသုခုမ (Use in Culture and Fashion) ==
ပါဲနူကဵု သင်္ကေတ ပရေင်ဍုင်ကွာန်တုဲ၊ ယူနဳယောန် ဂျေက် ဂှ် ဒှ်ကၠုင် သင်္ကေတ ပ္ဍဲကဵု ယေန်သၞာင် အနုသုခုမ ကေုာံ ဗွိုက်လတက် (Fashion) ဂၠးကဝ်ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၀ တအ် (Swinging London) တေအ်၊ အလာံဏအ်ဂှ် ဒှ် သင်္ကေတ ဂကောံသၟတ် (Mod subculture) တအ်ရ။ ဂကောံဒွက် ဗီုကဵု The Who ကဵု The Sex Pistols တအ် စကာ အလာံဏအ် ပ္ဍဲကဵု ကွတ်ပါန်ခဳ ညးတအ်ရ။ တုဲပၠန် ပ္ဍဲကဵု က္ဍိုင်ဗွိုက်လတက် Spice Girls ညးမဒှ် Geri Halliwell လတက်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၇ ဂှ် ပြာကတ် ဗွဲမလောန်ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ယူနဳယောန် ဂျေက် ဂှ် စကာဒၟံင် နဒဒှ် တဆိပ် ကုန်ပစ္စည်း (Brand) မစၞောန်ထ္ၜး &quot;Made in Britain&quot; ရ&lt;ref&gt;{{cite news |title=How the Union Jack became a fashion icon |url=https://www.theguardian.com/fashion/2012/jun/01/how-union-jack-fashion-icon |newspaper=The Guardian |date=2012-06-01 |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ တင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် (Conclusion) ==
အလာံ ယူကေ (Union Jack) ဂှ် ဟွံသေင်ဆ အလာံ ကောန်ဂကူ မွဲဓဝ်၊ ဍေဟ်ဂှ် ဒှ် သက်သဳ ဝင် ပရေင်ပံင်ကောံ ဍုင်အင်္ဂလာန်၊ သကတ်လာန်၊ ကေုာံ အာဲယျာလာန် တအ်ရ။ ၜိုန်ရ နွံကဵု ပရေင်ပြသၞာ မဆေင်ကဵု ဍုင်ဝေလ ကေုာံ ဝင် အေန်ပါယာ ဗြိတိန် ပ္ဍဲခေတ်ကဝ်လဝ်နဳ ကီုလေဝ်၊ အလာံဏအ်ဂှ် ဆက်လက် တန်တဴဒၟံင် နဒဒှ် သင်္ကေတ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိဏအ် ရ။ ပ္ဍဲအနာဂတ်မ္ဂး ယဝ်ရ ဍုင်သကတ်လာန် ဟွံသေင်မ္ဂး အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ တအ် ပါ်တိတ်အာ နူကဵု ယူကေ (Independence) မ္ဂး၊ လဒက်ပတန် အလာံဏအ်လေဝ် ပြံင်လှာဲအာ မာန်ဒၟံင်ရောင်ဂှ် တၠပညာတအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်လဝ် နွံရ&lt;ref&gt;{{cite news |title=What would happen to the Union Flag if Scotland became independent? |url=https://www.bbc.com/news/magazine-25205017 |newspaper=BBC News Magazine |date=2013-12-04 |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = သင်္ကေတ ကောန်ဂကူ ယူကေ
|title = သင်္ကေတ ကောန်ဂကူ ပ္ဍဲ ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ (United Kingdom)
|listclass = hlist
|list1 =
* '''အလာံဂမၠိုင်:''' [[အလာံ ယူကေ]] (Union Jack)
* [[အလာံ အင်္ဂလာန်]]
* [[အလာံ သကတ်လာန်]]
* [[အလာံ ဍုင်ဝေလ]]
* [[အလာံ အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ]]
|list2 =
* '''သင်္ကေတ တၠရသိ (Patrons):''' [[သေန်ဂျံက်]] (St George)
* [[သေန်အာန်ဒရူး]] (St Andrew)
* [[သေန်ပက်ထရိတ်]] (St Patrick)
* [[သေန်ဒေဗေတ်]] (St David)
|list3 =
* '''ဒွက် ကောန်ဂကူ:''' [[God Save the King]]
}}

[[Category:အလာံ ယူကေ]]
[[Category:အလာံ ကောန်ဂကူ]]
[[Category:ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ]]
[[Category:သင်္ကေတ ကောန်ဂကူ]]</text>
      <sha1>hpodzxoa2fyzmqrl9c9fg5byc8snq50</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝေလ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11298</id>
    <revision>
      <id>55695</id>
      <parentid>55465</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T02:14:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>55695</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21442" sha1="tbc8l3a4hhquclyncyyx7jujo5k1hjl" xml:space="preserve">'''ဝေလ်''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Wales|Wales]]; ဘာသာဝေလ်: Cymru [ˈkəm.rɨ] (ကမ်ရဳ)) ဂှ် ဒှ် ဍုင်မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု [[ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ]] (United Kingdom) ရ။ ဍုင်ဏအ်ဂှ် ပ္ဍဲလပါ်ဗမံက်မ္ဂး ပယျဵုဆက်ဒၟံင် ကု [[အင်္ဂလာန်]] (England)၊ လပါ်သၟဝ်ကျာ ကေုာံ ပလိုတ်မ္ဂး ခြာဒၟံင် ၜဳအာဲယျာလာန် (Irish Sea) ကေုာံ လပါ်သၠုင်ကျာမ္ဂး နွံကဵု ပြင်ၜဳ ဗရဳသတဝ် (Bristol Channel) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် လၟိဟ်မၞိဟ် ဍုင်ဝေလ် နွံ ၃.၁ ပြကောဋိကိုဋ် တုဲ ဇမၞော်သမၠဲတိ နွံ ၂၀,၇၇၉ စတုရံကဳလဝ်မဳတာ (၈,၀၂၃ စတုရံတိုင်) ရ။ ဍုင်ဝေလ်ဂှ် နွံကဵု ဇိုင်ၜဳ မဂၠိင်လောန်တုဲ ဒေသတိဍာ် ဍေဟ်ဂှ် လပါ်ဂၠိုင် ဒှ် ဒေသဒဵု မပ္တံကဵု ဒဵု သၞဝ်ဒဝ်နဳယျာ (Snowdonia) ရ။ မြုင်ဇၞော်အိုတ် ကေုာံ ဍုင်ဇၞော်ဂှ် ဒှ် ဍုင် [[ကာဒိဖ်]] (Cardiff) ရ။ ဍုင်ဝေလ်ဂှ် နွံကဵု အခိုက်ကၞာ၊ ဝင်၊ ကေုာံ ဘာသာစကား အလဵုဇကု မတၞဟ်ခြာ နူကဵု ဍုင်တၞဟ် ပ္ဍဲကဵု ဗြိတိန် ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | ဝေလ် (Wales / Cymru)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Flag of Wales.svg|150px|အလာံ ဝေလ်]]&lt;br/&gt;''[[အလာံ ဍုင်ဝေလ်]]''
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Wales in the UK and Europe.svg|250px|ဒၞာဲဍုင်ဝေလ်]]&lt;br/&gt;''ဒၞာဲဍုင်ဝေလ် ပ္ဍဲ ယူကေ ကေုာံ ဥရဝ်ပ''
|-
! ဍုင်ဇၞော်
| [[ကာဒိဖ်]] (Cardiff)
|-
! ဘာသာစကား ရုင်
| ဘာသာအင်္ဂလိက်၊ ဘာသာဝေလ် (Welsh)
|-
! ဂကူ
| ဝေလ် (Welsh)
|-
! သၟိင်တၠ (Monarch)
| [[w:Charles III|ချားလ် တတိယ]] (Charles III)
|-
! ဝန်ဇၞော် (First Minister)
| ဗံင် ၈က်တေန် (Vaughan Gething)
|-
! ပါလဳမာန်
| ပါလဳမာန် ဝေလ် (Senedd)
|-
! ဇမၞော်သမၠဲ
| ၂၀,၇၇၉ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာ (၂၁ ဍုင်ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဥရဝ်ပ)
|-
! လၟိဟ်မၞိဟ် (၂၀၂၁)
| ၃,၁၀၇,၅၀၀ &lt;ref&gt;{{cite web |title=Population and household estimates, Wales: Census 2021 |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/populationandhouseholdestimateswales/census2021 |publisher=Office for National Statistics |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;
|-
! သြန်စကာ
| ပံင်သတာလင် (Pound sterling - GBP)
|}

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ နိရုတ္တိ (Introduction and Etymology) ==
ယၟု အင်္ဂလိက် &quot;Wales&quot; (ဝေလ်) ကေုာံ ယၟု &quot;Welsh&quot; တအ်ဂှ် စတမ်ကၠုင် နူကဵု မအရေဝ် ပရဝ်တဝ်-ဂျာမာန် (Proto-Germanic word) ''Walhaz'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ကောန်ဍုင်သအာင်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ညးမဟီုအရေဝ် ရဝ်မာန်-သေလ်တေတ် (Romanized Celt)&quot; ရ။ ကောန်ဂကူ အင်္ဂလဝ်-သေက်သန် တအ် စကာ မအရေဝ်ဏအ် သွက်ဂွံ ကော် ကောန်ဒေသ ဗြိတိန် တြေံတအ်ရ။ ဆဂး ကောန်ဂကူ ဝေလ် တအ် အလဵုဇကုဂှ် ညးတအ် ကော် ဍုင်ညးတအ် &quot;Cymru&quot; (ကမ်ရဳ) တုဲ၊ ကော် ဂကူညးတအ် &quot;Cymry&quot; ရ။ မအရေဝ်ဏအ်ဂှ် စတမ်ကၠုင် နူ မအရေဝ် ဗရဳထောန်နစ် (Brythonic word) ''combrogi'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;မိတ်သဟာဲ ကောန်ဍုင်တုပ်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ညးမမံင် ပ္ဍဲတိဍာ်တုပ်&quot; ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Davies |first=J. |year=1994 |title=A History of Wales |publisher=Penguin Books |isbn=978-0140145816 |page=69}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် (History) ==
ဝင် ဍုင်ဝေလ် ဂှ် နွံကၠုင် နူကဵု ခေတ်တၟအ်တေအ်ရ။ ကောန်ဂကူ သေလ်တေတ် (Celts) တအ် ပြံင်လုပ်မံင်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ခေတ်ပသဲရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၄၃ ကြဴခရေတ်၊ အေန်ပါယာ ရဝ်မ (Roman Empire) တအ် လုပ်သီကေတ် ဗြိတိန် တုဲ၊ ဝေလ် လေဝ် ဒးဒုင် ပကင်ရင် သၟဝ် ရဝ်မ လုကဴ ပွိုင် ၃၀၀ သၞာံ ပြင်ရ။ 
ကြဴနူ ရဝ်မ တအ် ဆုတ်တိတ်အာတုဲ၊ ဍုင်ဝေလ် ဂှ် ပါ်အာ ဍုင်ဨကရာဇ် ဍောတ်တ် နာနာ ဗီုကဵု Gwynedd ကဵု Powys ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၂၈၂ ဂှ် ဨကရာဇ် အင်္ဂလာန် အေတ်ဒဝပ် ပထမ (Edward I) လုပ်သီကေတ် ဍုင်ဝေလ် အလုံမွဲတုဲ၊ ကောန်သၟိင် အင်္ဂလာန် တအ်ဂှ် ကလိဂွံ ကဆံင်ယၟု &quot;Prince of Wales&quot; စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။ သၞောဝ် ပံင်ကောံ (Laws in Wales Acts 1535–1542) မကၠောန်ဗဒှ် နကဵု ဨကရာဇ် ဟေန်ရဳ အဋ္ဌမ (Henry VIII) မဒှ် ကောန်ဇာတ် ဂကူဝေလ်ဂှ်၊ ဖန်ကဵု ညံင် ဝေလ် ဂွံပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ အင်္ဂလာန် ပေင်င်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=History of Wales |url=https://www.bbc.co.uk/wales/history/ |publisher=BBC |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ ပထဝဳ ကေုာံ ဥတု (Geography and Climate) ==
ဍုင်ဝေလ် ဂှ် နွံကဵု ဇိုင်ၜဳ မဂၠိင် ၂,၇၀၀ ကဳလဝ်မဳတာ (၁,၇၀၀ တိုင်) ရ။ လပါ်ဒေသ ဒဵု ကေုာံ တိသၠုင်တအ်ဂှ် ပြာကတ် ဗွဲမလောန်တုဲ၊ ဒဵု မသၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝေလ် ကေုာံ အင်္ဂလာန် ဂှ် ဒှ် ဒဵု '''သၞဝ်ဒန် (Snowdon / Yr Wyddfa)''' မနွံ သမၠုင် ၁,၀၈၅ မဳတာ (၃,၅၆၀ ပေ) ရ။ ဍုင်ဝေလ် နွံကဵု ဂြိုပ်ကောန်ဂကူ (National Parks) အဓိက ပိ ဒၞာဲ - 
* သၞဝ်ဒဝ်နဳယျာ (Snowdonia)
* ဗရဳကောန် ဗဳကောန် (Brecon Beacons / Bannau Brycheiniog)
* ပြင်ၜဳ ပေမ်ဗရုတ်ရှာဲ (Pembrokeshire Coast)

ဥတု ဝေလ် ဂှ် ဒှ် ဥတု ၜဳသမုဒ္ဒရာ (Maritime climate) တုဲ ဗြဲဂူဂၠိုင်၊ မုဟ်ကျာ ၜိုတ်ဒၟံင် အလုံမွဲသၞာံရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Geography of Wales |url=https://www.wales.com/about/geography |publisher=Welsh Government |access-date=2026-06-23 }}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ (Politics and Government) ==
ဍုင်ဝေလ် ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ (UK) တုဲ ညးတအ် ပတိုန်စၞး ပ္ဍဲကဵု ပါလဳမာန် ယူကေ ပ္ဍဲ လာန်ဒါန် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၇၊ ညးဍုင်ကွာန် ဝေလ် တအ် သ္ပ သဘင်ဆန္ဒ (Referendum) သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ပါလဳမာန် အလဵုအသဳ ဇကုရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ညးတအ် နွံကဵု '''ပါလဳမာန် ဝေလ်''' မကော်စ '''Senedd Cymru''' မနွံ ပ္ဍဲ ဍုင် ကာဒိဖ် ရ။ 
Senedd ဂှ် နွံကဵု အဝဵု သွက်ဂွံ ဖျေဟ်သၞောဝ်ဥပဒေ မဆေင်ကဵု ပရေင်ပညာ၊ ပရေင်ထတ်ယုက်၊ ပရေင်စလောအ်ကွိင်ကွိုက်၊ ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ တအ်ရ။ ဆဂး အဝဵု မဆေင်ကဵု ကာဍုင်သအာင် ကေုာံ ဒပ်ပၞာန် တအ်ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ လာန်ဒါန် ဖိုဟ်ရ။ အလဵုအသဳ ဝေလ် (Welsh Government) ဂှ် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု ဝန်ဇၞော် (First Minister) ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=How the Senedd works |url=https://senedd.wales/how-we-work/ |publisher=Senedd Cymru |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economy) ==
ပ္ဍဲအခိင် ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ကေုာံ ၂၀ တေအ်၊ ဍုင်ဝေလ် ဂှ် ဒှ် ဒေသ မတိတ် ချးတၟအ် (Coal) ကေုာံ ပသဲ (Iron) ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ်ရ။ ဒေသ လပါ်သၠုင်ကျာ (South Wales Valleys) ဂှ် ဒှ် ဒတန် ရုင်စက် ဇၞော်မောဝ်အိုတ်ရ။ ဆဂး ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိ ဒုတိယ တုဲ ကမၠောန် ခါဲချးတၟအ်တအ်ဂှ် အိုတ်အာတုဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဝေလ် ပြံင်လှာဲကၠုင်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ကဏ္ဍ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင်ဝေလ် လၟုဟ်
|-
! ကဏ္ဍ 
! ပရေင်ချဳဒရိုင် အဓိက
! ဇမၞော်မောဝ် လၟုဟ်
|-
| '''ကဏ္ဍ သေဝါ (Services)''' || ပရေင်သြန်၊ ရုင်အလဵုအသဳ၊ တက္ကသိုလ်၊ ပရေင်ထတ်ယုက်။ || ဒှ် ကဏ္ဍ ဇၞော်အိုတ် မပါလုပ် ၜိုတ် ၇၅% ဂျဳဒဳပဳ။
|-
| '''ပရေင်ကၠောန်ပတိတ် (Manufacturing)''' || ကွတ်စက်၊ လျပ်စစ်၊ ပရေင်ကၠောန် က္ၜင်ကျာ ကေုာံ ကွဳစက်။ || နွံဒၟံင် ၜိုတ် ၁၅%၊ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ ဒေသ သၠုင်ကျာ ကေုာံ သၟဝ်ကျာ။
|-
| '''ပရေင်တဵုလွဳ (Agriculture)''' || လွဳ သဵု၊ ဂၠဴ၊ ကေုာံ တဵုလွဳ သြောအ်။ || လၟိဟ်မၞိဟ် စကာ အောန်ကီုလေဝ်၊ သွက် ရးမံင်ဂှ် ကိစ္စဇၞော်လောန်။
|-
| '''ပရေင်ကဝါ် (Tourism)''' || ပြင်ၜဳ၊ ဍုင်ကျာ် သဘာဝ၊ ဂြိုပ်ကောန်ဂကူ၊ ကေုာံ နန်တြေံဂမၠိုင်။ || သြန်လုပ် လၟေင်သၞာံ ဂၠိုင်မံင် ဗွဲမလောန်။
|}
&lt;ref&gt;{{cite web |title=Welsh economy |url=https://gov.wales/statistics-and-research/welsh-economy-in-numbers |publisher=Welsh Government |access-date=2026-06-23 }}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် (Education and Healthcare) ==
သၞောတ်ဝ် ပရေင်ထတ်ယုက် ယူကေ မကော်စ NHS (National Health Service) ဂှ် ညးမခၞံဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၈ ဂှ် ဒှ် ကောန်ဂကူ ဝေလ် မနွံယၟု '''Aneurin Bevan''' (အာနဳယျုရေန် ဗဳဗာန်) ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး သၞောတ်ဝ် NHS Wales ဂှ် ဒှ် အလဵုအသဳ ဝေလ် တအ် အုပ်ဓုပ်လဝ်ရ။ 
ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပညာမ္ဂး၊ ကွးဘာ အလုံဍုင်ဝေလ် သီုဖအိုတ် သ္ဒးဗတောန် ဘာသာဝေလ် စဵုကဵု အာယုက် ၁၆ သၞာံရ။ တက္ကသိုလ် မပြာကတ်တအ်ဂှ် ဒှ် တက္ကသိုလ် ကာဒိဖ် (Cardiff University)၊ တက္ကသိုလ် သွောန်သဳ (Swansea University) ကေုာံ တက္ကသိုလ် အာဗါရေတ်သဝိတ် (Aberystwyth University) တအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=NHS Wales History |url=https://www.wales.nhs.uk/nhswalesaboutus/history |publisher=NHS Wales |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ မၞိဟ် ကေုာံ ဘာသာစကား (Demographics and Language) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=F1eK_2V1E9k ပရူ ဍုင်ဝေလ် ကေုာံ အရေဝ်ဝေလ် ပ္ဍဲ YouTube]

ဍုင်ဝေလ် နွံ လၟိဟ်မၞိဟ် ၜိုတ် ၃.၁ ပြကောဋိကိုဋ် တုဲ ဇၞော်မောဝ်ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဒေသ လပါ်သၠုင်ကျာ ညောန်ကဵု ကာဒိဖ် ရ။ 
အရာမပြာကတ်အိုတ် သွက် ဂကူဝေလ် ဂှ် ဒှ် '''ဘာသာဝေလ် (Welsh language)''' ရ။ ဍေဟ်ဂှ် ဒှ် ဘာသာစကား သေလ်တေတ် (Celtic language) မွဲတုဲ၊ နွံ မၞိဟ်မဟီုအရေဝ်ဏအ် ၜိုတ် ၅၃၈,၀၀၀ တၠ (ၜိုတ် ၁၇.၈% ညးဍုင်ကွာန်) ရ။ အလဵုအသဳ ဝေလ် ဖျေဟ်လဝ် တင်ရန်တၟအ် ညံင် လၟိဟ် ညးမဟီု ဘာသာဝေလ် ဂွံစိုပ် ၁ ပြကောဋိကိုဋ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၅၀ ရ။ ဇၟာပ် စၟတ်သမ္တီ ဂၠံင် ကေုာံ ရုင်အလဵုအသဳ သီုဖအိုတ်ဂှ် စကာလဝ် သီု ဘာသာအင်္ဂလိက် ကေုာံ ဝေလ် (Bilingual) ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Welsh language data from the Annual Population Survey |url=https://gov.wales/welsh-language-data-annual-population-survey |publisher=Welsh Government |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ ယေန်သၞာင် (Culture and Arts) ==
ဍုင်ဝေလ် ဂှ် မၞိဟ်တအ် သမ္တီလဝ် နဒဒှ် '''&quot;တိဍာ် ဒွက်&quot; (Land of Song)''' ရ။ ကောန်ဂကူ ဝေလ် တအ် နွံကဵု အခိုက်ကၞာ ဒယှ်ေဒွက် ဂကောံ (Male voice choirs) မပြာကတ်ရ။ 
* '''Eisteddfod (အာဲသတေဒ်ဖောတ်):''' ဂှ် ဒှ် သဘင် ပရေင်ယေန်သၞာင် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ၊ မကၠောန်ဗဒှ် လၟေင်သၞာံ သွက်ဂွံ ပြိုင်ပကာန် ဒွက်၊ လိက်ကဗျ၊ ကေုာံ လှ်ေ အခိုက်ကၞာ နကဵု ဘာသာဝေလ် သၟးရ။
* '''ဒဏ္ဍာရဳ:''' ပရူ သၟိင်အာသာ (King Arthur) ကေုာံ လိက်ဝင် Mabinogion တအ်ဂှ် စတမ်ကၠုင် နူကဵု ဒဏ္ဍာရဳ ဝေလ် ရ။ 
* '''သင်္ကေတ:''' သင်္ကေတ ကောန်ဂကူဂှ် ဒှ် နဂါးဗကေတ် (Red Dragon / Y Ddraig Goch) မနွံ ပ္ဍဲ လ္တူ အလာံ ကေုာံ ပ္ကဴ Leek ကဵု Daffodil တအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Culture and traditions |url=https://www.wales.com/about/culture |publisher=Wales.com |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ ကွတ်ပညာ ကေုာံ ဇမၞော်မောဝ် (Science and Innovation) ==
ၜိုန်ရ ဍုင်ဝေလ် ဂှ် ဍောတ်ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကွတ်ပညာ တၟေင်တၟေင် နွံရ။ အစာသိပ္ပံ ဝေလ် ဗီုကဵု William Grove (ညးမခၞံဗဒှ် Fuel cell ကိုပ်ကၠာအိုတ်) ကေုာံ Alfred Russel Wallace (ညးမခၞံဗဒှ် သီအဝ်ရဳ ပြံင်လှာဲဇၞော်မောဝ် တုပ်ကဵု Charles Darwin) တအ် ပြာကတ်ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ဍုင်ဝေလ် ဂှ် စွံအာရီု လ္တူ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဒြဟတ် မဟွံအိုတ်သက္ကန် (Renewable energy) ဗီုကဵု ဒြဟတ်ကျာ ကေုာံ ဒြဟတ်လပှ်ဍာ် ရ&lt;ref&gt;{{cite news |title=Wales' contribution to science |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-wales-20150916 |newspaper=BBC News |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ ပရေင်ဝေင်ပြိုင် (Sports) ==
ပရေင်ဝေင်ပြိုင် မပြာကတ်အိုတ် ကေုာံ မဒှ် သင်္ကေတ ကောန်ဂကူ ပ္ဍဲ ဍုင်ဝေလ် ဂှ် ဒှ် '''ရက်ဗဳ (Rugby Union)''' ရ။ ဂကောံရက်ဗဳ ကောန်ဂကူ ဝေလ် ဂှ် ကလိဂွံလဝ် ပရေင်အံင်ဇၞး ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ပြိုင်ပကာန် Six Nations ရ။ ကလာပ် ဝေင်ပြိုင် ဇၞော်အိုတ်ဂှ် ဒှ် Millennium Stadium (လၟုဟ် Principality Stadium) မနွံ ပ္ဍဲ ကာဒိဖ် ရ။ 
ပါဲနူဂှ်တုဲ ပရေင်ဝေင်ပြိုင် ဇိုင် (Football) လေဝ် ပြာကတ်ကၠုင်တုဲ၊ ကွးဝေင် ဗီုကဵု Gareth Bale (ဂါရတ် ဗေလ်) ကေုာံ Ryan Giggs (ရုင်ယျာန် ဂေက်) တအ်ဂှ် ဒှ် ကွးဝေင် ဂၠးကဝ် ဒယှ်တအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sport in Wales |url=https://www.wru.wales/ |publisher=Welsh Rugby Union |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ
|title = ဍုင် ကေုာံ ဒေသ ပ္ဍဲ [[ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ]] (United Kingdom)
|listclass = hlist
|list1 =
* '''ဍုင်အဓိက (Countries):''' [[အင်္ဂလာန်]] (England)
* [[သကတ်လာန်]] (Scotland)
* [[ဝေလ်]] (Wales)
* [[အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ]] (Northern Ireland)
|list2 =
* '''ဍုင်ဇၞော်:''' [[လာန်ဒါန်]]
* [[အေဒင်ဗာရာ]]
* [[ကာဒိဖ်]]
* [[ဗေလ်ဖာတ်]]
|list3 =
* '''သင်္ကေတ:''' [[အလာံ ယူကေ]]
* [[Senedd Cymru]]
* [[ဘာသာဝေလ်]]
}}

[[Category:ဝေလ်]]
[[Category:ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ]]
[[Category:ဍုင် ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ]]
[[Category:ဒေသ သေလ်တေတ်]]</text>
      <sha1>tbc8l3a4hhquclyncyyx7jujo5k1hjl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11300</id>
    <revision>
      <id>55701</id>
      <parentid>55470</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T02:55:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 4 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>55701</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23506" sha1="j1l87yumi5j9quhbor77zzmrlmghea6" xml:space="preserve">'''အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Northern Ireland|Northern Ireland]]; ဘာသာအာဲရဳသ်: Tuaisceart Éireann; ဘာသာအာလ်သတာသကတ်: Norlin Airlann) ဂှ် ဒှ် ဍုင် (ဟွံသေင်မ္ဂး ဒေသ / ရး) မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု [[ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ]] (United Kingdom) ရ။ ဍုင်ဏအ်ဂှ် နွံလပါ် သၟဝ်ကျာ-ဗမံက် ပ္ဍဲကဵု တကအ် အာဲယျာလာန် (Island of Ireland) တုဲ ပ္ဍဲလပါ်သၠုင်ကျာ ကေုာံ ပလိုတ်ဂှ် ပယျဵုဆက်ဒၟံင် ကု [[သမ္မတ ဍုင်အာဲယျာလာန်]] (Republic of Ireland) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် လၟိဟ်မၞိဟ် အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ နွံ ၁.၉ ပြကောဋိကိုဋ် တုဲ ဍေဟ်ဂှ် ပါလုပ် ၜိုတ် ၃% ရက္ခိုင် ညးဍုင်ကွာန် အလုံ ယူကေ သီုဖအိုတ်ရ။ ဍုင်ဇၞော်အိုတ် ကေုာံ မြုင်ဇၞော်ဂှ် ဒှ် ဍုင် [[ဗေလ်ဖာတ်]] (Belfast) ရ။ အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၁ ကြဴနူကဵု ပရေင်ပါ်ကရေက် ဍုင်အာဲယျာလာန် (Partition of Ireland) ရ။ ဍုင်ဏအ်ဂှ် နွံကဵု ဝင် ပရေင်ကလိုက်ကမဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဘာသာ မဇြိုဟ်နက်တုဲ လၟုဟ်မ္ဂး ညးတအ် အုပ်ဓုပ်ဒၟံင် နကဵု သၞောတ်ဝ် ပရေင်ပါ်ပရအ် အဝဵု (Power-sharing) အကြာ ဂကောံနာနာရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ (Northern Ireland)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Northern Ireland in the United Kingdom (+BO).svg|250px|ဒၞာဲအာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ]]&lt;br/&gt;''ဒၞာဲအာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ ပ္ဍဲ ယူကေ ကေုာံ ဥရဝ်ပ''
|-
! ဍုင်ဇၞော်
| [[ဗေလ်ဖာတ်]] (Belfast)
|-
! အရေဝ်ဘာသာ ရုင်
| ဘာသာအင်္ဂလိက်၊ ဘာသာအာဲရဳသ် (Irish)၊ အာလ်သတာ သကတ် (Ulster Scots)
|-
! ဂကူ / စၟတ်သမ္တီ
| ဗြိတိန်၊ အာဲရဳသ်၊ အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ
|-
! သၟိင်တၠ (Monarch)
| [[w:Charles III|ချာလ် တတိယ]] (Charles III)
|-
! ဝန်ဇၞော်
| မဳရှဲ အဝ်နဳလ် (Michelle O'Neill)
|-
! ဒု-ဝန်ဇၞော်
| အေမ္မာ လိတ်တေလ်-ပေင်ဂေလဳ (Emma Little-Pengelly)
|-
! ပါလဳမာန်
| အသေမ်ဗလဳ အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ (Northern Ireland Assembly)
|-
! ဇမၞော်သမၠဲ
| ၁၄,၁၃၀ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာ (၅,၄၅၆ စတုရံတိုင်)
|-
! လၟိဟ်မၞိဟ် (၂၀၂၁)
| ၁,၉၀၃,၁၀၀ &lt;ref&gt;{{cite web |title=Census 2021 main statistics for Northern Ireland |url=https://www.nisra.gov.uk/statistics/census/2021-census |publisher=Northern Ireland Statistics and Research Agency |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;
|-
! သြန်စကာ
| ပံင်သတာလင် (Pound sterling - GBP)
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ ဂှ် ဒှ် ဒေသ မနွံကဵု ပရေင်စၟတ်သမ္တီ (Identity) ကေုာံ ဝင် မသၠုက်နှဴလောန်ရ။ ညးဍုင်ကွာန်လ္ၚဵု မဒှ် ကောန်ဂကူ ပရဝ်တေတ်သတာန် (Protestants) ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် စၟတ်သမ္တီ ဇကု နဒဒှ် &quot;ဗြိတိန်&quot; (British) တုဲ မိက်ဂွံ ဆက်ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ ရ (ညးတအ်ဂှ် Unionists ဂး)။ ညးလ္ၚဵု မဒှ် ကောန်ဂကူ ကာတ္တလေတ် (Catholics) ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် စၟတ်သမ္တီ ဇကု နဒဒှ် &quot;အာဲရဳသ်&quot; (Irish) တုဲ မိက်ဂွံ ပံင်ကောံ ကု သမ္မတ ဍုင်အာဲယျာလာန် ရ (ညးတအ်ဂှ် Nationalists ဂး)။ ဟိုတ်နူ လညာတ် တၞဟ်ခြာဏအ်တုဲ၊ ဍုင်ဏအ် သ္ဒးတတ်ကၠောအ်လဝ် ခေတ်ပရေင်ကလိုက်ကမဵု မဇၞော်ကဵုဒြဟတ် မကော်စ &quot;The Troubles&quot; လုကဴ ပွိုင် ၃၀ သၞာံ ပြင်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=McKittrick |first=D. |last2=McVea |first2=D. |year=2001 |title=Making Sense of the Troubles |publisher=Penguin Books |isbn=978-0141003054}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် (History) ==
ဝင် အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ ဂှ် စတမ် ပြာကတ်ကၠုင် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၁ ကာလ အလဵုအသဳ ဗြိတိန် ခၞံဗဒှ် သၞောဝ် &quot;Government of Ireland Act 1920&quot; ရ။ သၞောဝ်ဏအ် ပါ်ကရေက်ထောအ် တကအ် အာဲယျာလာန် ၜါကရေက်ရ- အာဲယျာလာန်သၠုင်ကျာ (မကလိဂွံ ဍုင်ဗၠးၜး ဗွဲကြဴ) ကေုာံ အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ (မဆက်တန်တဴ သၟဝ် ယူကေ)။ 

* '''The Troubles (၁၉၆၀ တအ် - ၁၉၉၈):''' ပ္ဍဲကၞောတ် သၞာံ ၁၉၆၀ တအ်ဂှ် ပရေင်ကလိုက်ကမဵု ကေုာံ ပရေင်တဝ်စၞေဟ် လွပ်လွဟ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် အကြာ ဂကောံ Unionists ကဵု Nationalists ရ။ ဒပ်ပၞာန် ယူကေ၊ ဂကောံသပုန် ဗီုကဵု IRA (Irish Republican Army) ကေုာံ ဂကောံသပုန် လပါ် Unionist တအ် ပွန်ပန် ရေင်သကအ်တုဲ မၞိဟ် ၃,၅၀၀ ပြင် ဒးချိုတ်အာရ။
* '''Good Friday Agreement (၁၉၉၈):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၈ ဂိတုဨပြဳ ဂှ် ညးတအ် ထပက်စၟတ်တဲ တင်လတုပ်စိုတ် သိုက် သောကြာ (Good Friday Agreement) တုဲ ပရေင်ပွန်ပန်တအ်ဂှ် အိုတ်အာတုဲ၊ ဒက်ပတန်ကၠုင် အလဵုအသဳ ပါ်ပရအ်အဝဵု ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Coogan |first=T. P. |year=2002 |title=The Troubles: Ireland's Ordeal 1966-1996 and the Search for Peace |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0312294182}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ ပထဝဳ ကေုာံ ဥတု (Geography and Climate) ==
အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ ဂှ် နွံကဵု ဇမၞော်သမၠဲ ၁၄,၁၃၀ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာရ။ လဒေါဝ် ဍုင်ဂှ် နွံ ကၟာဍာ် မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ယူကေ မကော်စ '''ကၟာဍာ် နေတ် (Lough Neagh)''' မနွံ ဇမၞော် ၃၉၁ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာရ။ 
ဒၞာဲသဘာဝ မပြာကတ်အိုတ်ဂှ် ဒှ် '''Giant's Causeway''' (ဂၠံင် ကလော်ဇၞော်) မနွံ ပ္ဍဲကဵု ဇိုင်ၜဳ သၟဝ်ကျာရ။ ဍေဟ်ဂှ် ဒှ် တၟအ်တိုင် (Basalt columns) ၜိုတ် ၄၀,၀၀၀ တိုင် မကတဵုဒှ်လဝ် ဟိုတ်နူ ခတိုဟ် ဒဵုပၟတ် ပ္ဍဲခေတ်တမၠာတေအ်တုဲ၊ ယူနေတ်သကဝ် (UNESCO) စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးကဝ် မွဲရ။ 
ဥတုဂှ် ဒှ် ဥတု ၜဳသမုဒ္ဒရာ (Temperate maritime climate) တုဲ ၜိုတ်မံင် အလုံသၞာံ၊ ဗြဲဂူဂၠိုင်တုဲ မတ်ဗြဲ ဂၠိုင်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Giant's Causeway |url=https://whc.unesco.org/en/list/369/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ (Politics and Government) ==
အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ ဂှ် ဒှ် ဒေသ မကလိဂွံ အဝဵုအုပ်ဓုပ်ဇကုအလဵုဇကု (Devolution) ပ္ဍဲ ယူကေ ရ။ ပါလဳမာန် ဒေသဂှ် ကော်စ '''အသေမ်ဗလဳ အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ (Northern Ireland Assembly)''' မနွံ ပ္ဍဲ ရုင် စတဝ်မောန် (Stormont) ဍုင်ဗေလ်ဖာတ် ရ။
* '''Power-sharing (သၞောတ် ပါ်ပရအ် အဝဵု):''' သၞောတ်အလဵုအသဳဏအ်ဂှ် တၟေင်လောန်ရ။ ညံင်ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဂွံတန်တဴမာန်၊ ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် လပါ် Unionist ဇၞော်အိုတ် (ဥပမာ DUP) ကေုာံ ဗော် လပါ် Nationalist ဇၞော်အိုတ် (ဥပမာ Sinn Féin) သ္ဒးအုပ်ဓုပ် ဍုင် ပံင်ကောံရေင်သကအ် ဍာံဍာံရ။ ယဝ်ရ ဗော်မွဲ ပါ်တိတ်အာမ္ဂး၊ အလဵုအသဳဂှ် လီုလာ်အာတုဲ ဒးကလေင်ရုဲမာဲ တၟိ ဟွံသေင်မ္ဂး လာန်ဒါန် ဒးကလေင်အုပ်ဓုပ် (Direct rule) ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Northern Ireland Assembly - How it works |url=https://www.niassembly.gov.uk/about-the-assembly/how-the-assembly-works/ |publisher=Northern Ireland Assembly |access-date=2026-06-23 }}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economy) ==
ပ္ဍဲအခိင် ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ကေုာံ လပါ်စ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ တေအ်၊ ဗေလ်ဖာတ် ဂှ် ဒှ် ဒတန် ရုင်စက် မဇၞော်မောဝ်အိုတ် ပ္ဍဲ ယူကေ ရ။ ရုင်ကၠောန်က္ၜင် Harland and Wolff မဒှ် ဒၞာဲမကၠောန်လဝ် က္ၜင် တာဲတေန်နေတ် (RMS Titanic) ဂှ် ပြာကတ်လောန်ရ။ ပါဲနူဂှ် ပရေင်ကၠောန် တောမ်ဇုက် ကေုာံ လိက်ချာ (Linen) တအ်လေဝ် ဇၞော်မောဝ်လဝ်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ကဏ္ဍ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ လၟုဟ်
|-
! ကဏ္ဍ 
! ပရေင်ချဳဒရိုင် အဓိက
! ဇမၞော်မောဝ် လၟုဟ်
|-
| '''ကဏ္ဍ သေဝါ (Services)''' || ပရေင်သြန်၊ အိုင်ထဳ (IT)၊ ရုင်အလဵုအသဳ။ || ဒှ် ကဏ္ဍ ဇၞော်အိုတ် ပါလုပ် ၜိုတ် ၇၀% သြန်လုပ်ဍုင်။
|-
| '''ပရေင်ကၠောန်ပတိတ် (Manufacturing)''' || ကွတ်စက် အာကာသ (Aerospace) ဗီုကဵု Bombardier/Spirit AeroSystems၊ ကေုာံ စက်ယန်။ || သီုကၠောန်ပတိတ်ဒၟံင်ဖိုဟ် ဆဂး လၟိဟ် ကောန်ကမၠောန် အောန်စှ်ေ။
|-
| '''ပရေင်တဵုလွဳ (Agriculture)''' || လွဳ သဵု၊ ဂၠဴ၊ မပတိတ် ကွာတ်၊ ကေုာံ တဵုလွဳ အာလူး။ || ဒေသမ္ၚးဍုင်တအ်ဂှ် တဵုလွဳ ဂၠိုင်လောန်ရ။
|-
| '''ပရေင်ကဝါ် (Tourism)''' || ပြင်ၜဳ သၟဝ်ကျာ၊ တိုက်ထ္ၜး Titanic Belfast၊ ကေုာံ ဒၞာဲရိုက်လဝ် ရုပ်ဒမျိုင် Game of Thrones။ || ပရေင်ကဝါ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် ဗွဲမလောန် ကြဴနူ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကတဵုဒှ်။
|}
&lt;ref&gt;{{cite web |title=Economic Overview of Northern Ireland |url=https://www.economy-ni.gov.uk/ |publisher=Department for the Economy NI |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ မၞိဟ် ကေုာံ မံင်စံင် (Demographics) ==
လၟိဟ်မၞိဟ် အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ သၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် နွံ ၁.၉ ပြကောဋိကိုဋ် ရ။ ဍုင်ဗေလ်ဖာတ် (Belfast) ဂှ် နွံ လၟိဟ်မၞိဟ် ၜိုတ် ၃၄၀,၀၀၀ တုဲ ယဝ်ရ ပံင်သီု ကွာန်ပွဳပွူမ္ဂး နွံ ၜိုတ် ၆၇၀,၀၀၀ ပြင်ရ။ ဒုတိယ ဍုင်ဇၞော်အိုတ်ဂှ် ဒှ် ဍုင် [[w:Derry|ဒေရဳ]] (Derry / Londonderry) ရ။ အာယုက် မၞိဟ်လဒေါဝ် (Median age) ဂှ် နွံ ၜိုတ် ၃၉ သၞာံ တုဲ၊ ဒှ် ဒေသ မၞိဟ်သၟတ် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ယူကေ မွဲရ။ ပရေင်ပညာဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် ခိုဟ်မံင်တုဲ Queen's University Belfast ကေုာံ Ulster University တအ်ဂှ် ဒှ် တက္ကသိုလ် မပြာကတ်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Demographics of Northern Ireland |url=https://www.nisra.gov.uk/ |publisher=NISRA |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ ဘာသာ ကေုာံ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ (Religion and Identity) ==
ပရေင်ဘာသာ ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ ကောန်ဂကူ ပ္ဍဲ ဍုင်ဏအ်ဂှ် ကိစ္စဇၞော်လောန်ရ။ 
* '''ဘာသာ:''' အတိုင် စရင် လၟိဟ်မၞိဟ် ၂၀၂၁ မ္ဂး၊ အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဝင် ဍုင်၊ လၟိဟ် ညးမလျိုင်ပတှ်ေ '''ကာတ္တလေတ် (Catholic - ၄၂.၃%)''' ဂှ် ဂၠိုင်နူကဵု '''ပရဝ်တေတ်သတာန် (Protestant - ၃၇.၃%)''' ရ။ မၞိဟ် မဟွံလျိုင်ပတှ်ေ ဘာသာမွဲမွဲလေဝ် နွံ ၁၇.၄% ရ။
* '''ပရေင်စၟတ်သမ္တီ (National Identity):''' မၞိဟ်တအ် စၟတ်သမ္တီ ဇကု ဗွဲမနာနာ-
  * ဗြိတိန် (British): ၃၁.၈%
  * အာဲရဳသ် (Irish): ၂၉.၁%
  * အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ (Northern Irish): ၁၉.၈% (မၞိဟ် မစၟတ်သမ္တီ ၜါလပါ်လေဝ် နွံရ)&lt;ref&gt;{{cite news |title=Northern Ireland census: Catholics outnumber Protestants for first time |url=https://www.bbc.com/news/uk-northern-ireland-62985392 |newspaper=BBC News |date=2022-09-22 |access-date=2026-06-23 }}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ အရေဝ်ဘာသာဂမၠိုင် (Languages) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=Jm_jQ60wXwQ ပရူ အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ အခိုက်အရေဝ် အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ ပ္ဍဲ YouTube]

အရေဝ်ဘာသာ မစကာ ဂၠိုင်အိုတ်ဂှ် ဒှ် '''ဘာသာအင်္ဂလိက်''' ရ။ ဆဂး ရမ္သာင်ဟီု (Accent) ညးတအ်ဂှ် ဒှ် ရမ္သာင် သကတ်-အာဲရဳသ် (Hiberno-English) တုဲ တၞဟ်ခြာ နူ အင်္ဂလာန် ရ။ 
ပါဲနူဂှ် အရေဝ်ဘာသာ ရေက်သလိုင် (Minority languages) ၜါ နွံရ-
* '''ဘာသာအာဲရဳသ် (Irish / Gaeilge):''' အရေဝ်ဘာသာ သေလ်တေတ် တြေံ မွဲ။ လၟုဟ်မ္ဂး ဂကောံ Nationalist တအ် စွံအာရီု ကလေင်ဇၞော်မောဝ်ဒၟံင် တုဲ နွံ မၞိဟ် ၜိုတ် ၁၂% ညာတ် ကေုာံ ဟီု ဂွံ ညိညရ။
* '''အာလ်သတာ သကတ် (Ulster Scots / Ullans):''' အရေဝ်ဘာသာ မတုပ် ကု သကတ်လာန်၊ မဟီုစ ပ္ဍဲကဵု ဒေသ မၞိဟ် ပရဝ်တေတ်သတာန် တအ် ပြံင်လုပ်မံင်လဝ် ပ္ဍဲ ခေတ် ဗွဝ်ကၠံ ၁၇ တေအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Languages in Northern Ireland |url=https://www.nidirect.gov.uk/articles/languages-northern-ireland |publisher=NI Direct |access-date=2026-06-23 }}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ ယေန်သၞာင် (Culture and Arts) ==
အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ ဂှ် ကလိဂွံလဝ် ပရေင်အံင်ဇၞး ပ္ဍဲကဵု လောက ယေန်သၞာင် ကေုာံ အနုသုခုမ ဗွဲမဂၠိုင်ရ-
* '''လိက်ပတ်:''' အစာကဗျ Seamus Heaney ဂှ် ကလိဂွံလဝ် လာပ် နဝ်ဗဴ (Nobel Prize) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၅ ရ။ အစာချူလိက် C. S. Lewis (ညးမချူ ဒဏ္ဍာရဳ Narnia) ဂှ်လေဝ် ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဗေလ်ဖာတ် ရ။
* '''ဒွက် ကေုာံ ဂဳတ:''' သၟာဒွက် ဒယှ် ဗီုကဵု Van Morrison ကေုာံ ဂကောံဒွက် Snow Patrol တအ်ဂှ် ပြာကတ်လောန်ရ။
* '''ရုပ်ဒမျိုင် (Film &amp; TV):''' ပ္ဍဲ သၞာံလက္ကရဴဏအ်၊ ဍုင်ဏအ် ဒှ်ကၠုင် ဒၞာဲ ရိုက်ရုပ်ဒမျိုင် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးကဝ်ရ။ ဇာတ်လမ်းဒယှ် '''Game of Thrones''' ဂှ် ရိုက်လဝ် ပ္ဍဲ သတူဒဳယဝ် ဗေလ်ဖာတ် ကေုာံ ဒၞာဲသဘာဝ နာနာ ပ္ဍဲ ဍုင်ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Game of Thrones Filming Locations |url=https://discovernorthernireland.com/things-to-do/attractions/game-of-thrones/ |publisher=Discover Northern Ireland |access-date=2026-06-23 }}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ ပရေင်ဝေင်ပြိုင် (Sports) ==
ပရေင်ဝေင်ပြိုင် ပ္ဍဲ အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ ဂှ် တၟေင်လောန် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ဍုင်ရ။ 
* '''ဝေင်ပြိုင် မပါ်လဝ် ဍုင်:''' ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဝေင်ပြိုင် ဇိုင် (Association football) ကေုာံ သဘင်ပြိုင်ပကာန် ဓနသဟာယ (Commonwealth Games) မ္ဂး အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ ဒက်လဝ် ဂကောံ ကောန်ဂကူ ညးကဵုညး ရ။
* '''ဝေင်ပြိုင် မပံင်လဝ် အလုံတကအ် (All-Ireland):''' ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဝေင်ပြိုင် ရက်ဗဳ (Rugby Union)၊ ဟံက်ကဳ (Hockey) ကေုာံ ကစားနည်း ဂေးလစ် (Gaelic games ဗီုကဵု Gaelic football ကဵု Hurling) မ္ဂး ညးတအ် ပံင်ကောံ ကု သမ္မတ ဍုင်အာဲယျာလာန် တုဲ ပြိုင်ပကာန် နဒဒှ် မွဲဂကောံ ဓဝ် အလုံ တကအ် အာဲယျာလာန် (Ireland team) ရ။ ကွးဝေင် ဂေါက် (Golf) ဒယှ် ဗီုကဵု Rory McIlroy လေဝ် ဒှ် ကောန်ဍုင်ဏအ် ကီုရ&lt;ref&gt;{{cite news |title=Sport and Identity in Northern Ireland |url=https://www.bbc.co.uk/bitesize/guides/z3xvcj6/revision/1 |newspaper=BBC Bitesize |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ
|title = ဍုင် ကေုာံ ဒေသ ပ္ဍဲ [[ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ]] (United Kingdom)
|listclass = hlist
|list1 =
* '''ဍုင်အဓိက (Countries):''' [[အင်္ဂလာန်]] (England)
* [[သကတ်လာန်]] (Scotland)
* [[ဝေလ်]] (Wales)
* [[အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ]] (Northern Ireland)
|list2 =
* '''ဍုင်ဇၞော်:''' [[လာန်ဒါန်]]
* [[အေဒင်ဗာရာ]]
* [[ကာဒိဖ်]]
* [[ဗေလ်ဖာတ်]]
|list3 =
* '''ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်:''' [[The Troubles]]
* [[Good Friday Agreement]]
* [[Sinn Féin]]
* [[DUP]]
}}

[[Category:အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ]]
[[Category:ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ]]
[[Category:ဍုင် ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ]]</text>
      <sha1>j1l87yumi5j9quhbor77zzmrlmghea6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11301</id>
    <revision>
      <id>55690</id>
      <parentid>55471</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T01:00:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>55690</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24085" sha1="k5xcbrv1u7skrfzwko538wkrwhu3wzp" xml:space="preserve">'''ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ''' ဟွံသေင်မ္ဂး နကဵု ယၟုပေင်င် '''ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ ဂရိတ်ဗြိတိန် ကေုာံ အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ''' (အင်္ဂလိက်: [[w:United Kingdom|United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland]]) ဂှ် မၞိဟ်တအ် ကော်စ ဗွဲခမၞောန် '''ယူကေ''' (UK) ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဗြိတိန်''' (Britain) ရ။ ဍုင်ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဍုင်အာစောံ (Sovereign state) မနွံ ပ္ဍဲ လပါ်သၟဝ်ကျာ-ပလိုတ် ဥရဝ်ပတုဲ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဍုင်ပန်ဍုင် မတွဟ်ဂး [[အင်္ဂလာန်]] (England)၊ [[သကတ်လာန်]] (Scotland)၊ [[ဝေလ်]] (Wales) ကေုာံ [[အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ]] (Northern Ireland) ရ။ ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဍုင် မနွံကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ အဝဵုသြဇာ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိမွဲတုဲ၊ ဒှ် ကောန်ဂကောံ တမ်မူလ ပ္ဍဲကဵု ကုလသမဂ္ဂ (UN)၊ ကောန်ဂကောံ လၟိုန် ကံင်သဳဂီုကၠီု ကုလသမဂ္ဂ (UNSC)၊ ဂျဳ-၇ (G7)၊ ဂျဳ-၂၀ (G20) ကေုာံ နေတဝ် (NATO) ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ&lt;br/&gt;(United Kingdom)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 
{| style=&quot;width:100%; text-align:center; background:none;&quot;
|-
| [[File:Flag of the United Kingdom.svg|150px|အလာံ ယူကေ]]&lt;br/&gt;''[[အလာံ ယူကေ|အလာံ]]''
| [[File:Royal Coat of Arms of the United Kingdom.svg|110px|တဆိပ် ဍုင် ယူကေ]]&lt;br/&gt;''[[တဆိပ် ယူကေ|တဆိပ် ဍုင်]]''
|}
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | '''က္ဍိုပ်လိက်:''' &quot;''Dieu et mon droit''&quot; (ကျာ်ထာဝရ ကေုာံ အခေါင်အဲ)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Europe-UK (orthographic projection).svg|250px|ဒၞာဲဍုင် ယူကေ]]&lt;br/&gt;''ဒၞာဲဍုင် ယူကေ ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ''
|-
! ဍုင်ဇၞော်
| [[လာန်ဒါန်]] (London)
|-
! အရေဝ်ဘာသာ ရုင်
| [[ဘာသာအင်္ဂလိက်]]
|-
! ဂကူ / စၟတ်သမ္တီ
| ဗြိတိန် (British)
|-
! သၞောတ် အလဵုအသဳ
| သၞောတ်ပါလဳမာန် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ သၟိင်ဨကရာဇ်
|-
! သၟိင်တၠ (Monarch)
| [[w:Charles III|ချားလ် တတိယ]] (Charles III)
|-
! ဝန်ဇၞော် (PM)
| ကာရ် သတာမာ (Keir Starmer)
|-
! ပါလဳမာန်
| ပါလဳမာန် ယူကေ (Parliament of the United Kingdom)
|-
! ဇမၞော်သမၠဲ
| ၂၄၄,၃၇၆ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာ (၉၄,၃၅၄ စတုရံတိုင်)
|-
! လၟိဟ်မၞိဟ် (၂၀၂၂)
| ၆၇,၅၉၆,၂၈၁ &lt;ref&gt;{{cite web |title=UK Population estimate 2022 |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates |publisher=Office for National Statistics |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;
|-
! သြန်စကာ
| ပံင်သတာလင် (Pound sterling - GBP)
|-
! လေပ်တိုင် ဍုင် (ccTLD)
| .uk
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ ဟီုဂှ် ဒှ် ဍုင် မပံင်ကောံလဝ် ဒေသ မနွံကဵု ဝင် ကေုာံ အခိုက်ကၞာ တၞဟ်ခြာ ပန် ဍုင်ရ။ ဍေဟ်ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တကအ် ဂရိတ်ဗြိတိန် (Great Britain) ကေုာံ လပါ်သၟဝ်ကျာ-ဗမံက် ဍုင်အာဲယျာလာန် ရ။ ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ကေုာံ ၂၀ တေအ်၊ ဍုင်ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဍုင်အေန်ပါယာ မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဝင် ကောန်မၞိဟ်တအ် (British Empire) မအုပ်ဓုပ်လဝ် တိဍာ် ၜိုတ် မွဲပန်ဂအုံ လ္တူဂၠးတိဏအ်ရ။ လၟုဟ် ၜိုန်ရ အေန်ပါယာ လီုလာ်အာကီုလေဝ်၊ ဍုင်ယူကေ ဂှ် ဆက်လက် တန်တဴဒၟံင် နဒဒှ် ဍုင် မနွံကဵု အဝဵုသြဇာ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဇၞော်မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးကဝ်ဏီရ။ ဍုင်ဇၞော် လာန်ဒါန် ဂှ် ဒှ် ဗဟဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်သြန် ဇၞော်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဥရဝ်ပ ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Black |first=J. |year=2004 |title=A New History of England |publisher=Sutton Publishing |isbn=978-0750928405}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် (History) ==
ဝင် ယူကေ ဂှ် ဒှ် ဝင် ပရေင်ပံင်ကောံ (Acts of Union) မကတဵုဒှ်လဝ် လုကဴ ဗွဝ်ကၠံ ဗွဲမဂၠိုင်ရ-
* '''၁၇၀၇ (ဂရိတ် ဗြိတိန်):''' ဍုင်အင်္ဂလာန် (သီု ဍုင်ဝေလ် မပါလုပ်ဒၟံင်တုဲတုဲ) ကေုာံ ဍုင်သကတ်လာန် တအ် ပံင်ကောံတုဲ ဒက်ပတန် ဍုင်ဨကရာဇ် ဂရိတ်ဗြိတိန် (Kingdom of Great Britain)။
* '''၁၈၀၁ (ယူကေ):''' ဍုင်အာဲယျာလာန် ပံင်ကောံ လုပ်ကၠုင်တုဲ ဒက်ပတန် &quot;United Kingdom of Great Britain and Ireland&quot;။
* '''၁၉၂၂ (အာဲယျာလာန် ပါ်တိတ်):''' ကြဴနူ ပၞာန် ဗၠးၜး အာဲယျာလာန် တုဲ၊ သမ္မတ ဍုင်အာဲယျာလာန် ဂှ် ပါ်တိတ်အာတုဲ၊ ဒေသ အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ တအ်ဟေင် သှ်ေၜက်တုဲ ပံင်ကောံလဝ် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။

ပ္ဍဲကဵု ပၞာန်ဂၠးတိ ပထမ ကေုာံ ဒုတိယ ဂှ် ယူကေ ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမဟာမိတ် (Allies) တုဲ ဇၞးပၞာန် ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင် လီုလာ်အာ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၀ ဂှ် ဍုင်ယူကေ တိတ် နူကဵု ဂကောံဥရဝ်ပ (EU) နကဵု ပရေင်အစီအစောန် မကော်စ &quot;Brexit&quot; (ဗရေက်သေတ်) ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kearney |first=H. |year=2006 |title=The British Isles: A History of Four Nations |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521846004}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ ပထဝဳ ကေုာံ ဥတု (Geography and Climate) ==
ဍုင်ယူကေ နွံကဵု ဇမၞော်သမၠဲ ၂၄၄,၃၇၆ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာ ရ။ ဍေဟ်ဂှ် ဒှ် တကအ် ဇၞော် မခြာဒၟံင် ကဵု ဥရဝ်ပ နကဵု ပြင်ၜဳ အင်္ဂလိက် (English Channel) ကေုာံ ၜဳသၟဝ်ကျာ (North Sea) ရ။ 
* '''အင်္ဂလာန်:''' တိဗွဲမဂၠိုင် ဒှ် တိဗလး ကေုာံ ဒဵုသဝ်သဝ်။ ၜဳတေမ်း (River Thames) ဂှ် ပြာကတ်။
* '''သကတ်လာန်:''' လပါ်သၟဝ်ကျာ ဒှ် ဒေသဒဵုသၠုင် (Highlands)။ ဒဵု ဗေန် နဳဗိသ် (Ben Nevis) မနွံ သမၠုင် ၁,၃၄၅ မဳတာ ဂှ် ဒှ် ဒဵု သၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ယူကေ။
* '''ဝေလ်:''' တိဍာ် လပါ်ဂၠိုင် ဒှ် ဒေသဒဵု၊ ဗွဲတၟေင် ဒဵု သၞဝ်ဒဝ်နဳယျာ။
* '''အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ:''' နွံကဵု ကၟာဍာ် နေတ် (Lough Neagh) မဒှ် ကၟာဍာ် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ယူကေ။

ဥတု ယူကေ ဂှ် ဒှ် ဥတု ၜဳသမုဒ္ဒရာ (Temperate maritime climate) တုဲ၊ ဗြဲဂူဂၠိုင်၊ မုဟ်ကျာ ၜိုတ်ဒၟံင် အလုံမွဲသၞာံ ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Geography of the UK |url=https://www.metoffice.gov.uk/weather/learn-about/weather/uk-climate |publisher=Met Office |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ (Politics and Government) ==
ယူကေ ဂှ် ဒှ် ဍုင် မအုပ်ဓုပ် နကဵု သၞောတ် ပါလဳမာန် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ သၟိင်ဨကရာဇ် (Constitutional monarchy) ရ။
* '''သၟိင်တၠ (Monarch):''' သၟိင်ဨကရာဇ် လၟုဟ်ဂှ် ဒှ် ဨကရာဇ် ချားလ် တတိယ။ ညးဂှ် ဒှ် က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်ဍုင် မနွံကဵု အဝဵု သင်္ကေတ သၟးရ (Ceremonial head of state)။
* '''ပါလဳမာန် ယူကေ (UK Parliament):''' နွံ ပ္ဍဲကဵု လာန်ဒါန် (Westminster) တုဲ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု စၠတ်ထဝ် သၟဝ် (House of Commons) ကေုာံ စၠတ်ထဝ် လ္တူ (House of Lords) ရ။ ဝန်ဇၞော် (Prime Minister) ဂှ် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် အလဵုအသဳ ရ။

'''ပရေင်ပါ်ပရအ် အဝဵု (Devolution):''' 
စတမ်နူ သၞာံ ၁၉၉၉ ဂှ် သကတ်လာန်၊ ဝေလ် ကေုာံ အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ တအ် နွံကဵု ပါလဳမာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ ဒေသ အလဵုဇကု သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ပရေင်ပညာ၊ ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ပရေင်စလောအ်ကွိင်ကွိုက် ဇကုရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=How the UK Parliament works |url=https://www.parliament.uk/about/how/ |publisher=UK Parliament |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economy) ==
ဍုင်ယူကေ ဂှ် နွံကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မဇၞော်အိုတ် မရနုက်ကဵု (၆) ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် ရ။ လဒက်ပတန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍ သေဝါ (Services sector) မပါလုပ် ၜိုတ် ၈၂% ဂျဳဒဳပဳ (GDP) ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ကဏ္ဍ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အဓိက ပ္ဍဲ ယူကေ
|-
! ကဏ္ဍ 
! ပရေင်ချဳဒရိုင် အဓိက
! ဒတန် အဓိက
|-
| '''ပရေင်သြန် ကေုာံ ဗာန် (Financial Services)''' || ဗာန်၊ အာမခံ၊ ကေုာံ ပရေင်လွဳလွတ် သြန်။ (လာန်ဒါန် ဂှ် ဒှ် ဗဟဵု သြန် ဂၠးကဝ်)။ || လာန်ဒါန်၊ အေဒင်ဗာရာ၊ လိဒ် (Leeds)
|-
| '''ပရေင်ကၠောန်ပတိတ် (Manufacturing)''' || ကွဳစက်၊ က္ၜင်ကျာ (Aerospace)၊ ဂဥုဲ (Pharmaceuticals)။ || မေန်ချက်သတာ (Manchester)၊ မေဒ်လာန် (Midlands)
|-
| '''ပရေင်အိုင်ထဳ ကေုာံ နဲကဲ (Tech &amp; IT)''' || ကွတ်ပညာ တၠပညာနိမိတ် (AI)၊ ဂိမ်း (Gaming)၊ Fintech။ || လာန်ဒါန်၊ ကေမ်ဗရိတ် (Cambridge)
|-
| '''ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ သယံဇာတ''' || ခါဲ ဍာ်ကၠေင်၊ ဂေတ်၊ ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ မစကာ ကွတ်ပညာသၠုင်။ || ၜဳသၟဝ်ကျာ၊ သကတ်လာန်၊ ဝေလ်
|}
&lt;ref&gt;{{cite book |last=Crafts |first=N. |year=2018 |title=Forging Ahead, Falling Behind and Fighting Back: British Economic Growth from the Industrial Revolution to the Financial Crisis |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1108428385}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ မၞိဟ် ကေုာံ မံင်စံင် (Demographics) ==
အတိုင် စရင် ၂၀၂၂ မ္ဂး၊ လၟိဟ်မၞိဟ် အလုံ ယူကေ ဂှ် နွံ ၜိုတ် ၆၇.၅ ပြကောဋိကိုဋ် ရ။ လၟိဟ်မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် (၈၄%) ဂှ် မံင် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်အင်္ဂလာန် ရ။ 

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ ပရေင်ပါ်ပရအ် လၟိဟ်မၞိဟ် အလုံ ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ (၂၀၂၁/၂၀၂၂)
|-
! ဍုင် (Country)
! လၟိဟ်မၞိဟ်
! တင်က္ဍိုပ်ကၠံ (%)
! ဍုင်ဇၞော်အိုတ်
|-
| '''အင်္ဂလာန် (England)''' || ၅၇,၃၀၀,၀၀၀ || ၈၄.၃% || လာန်ဒါန် (London)
|-
| '''သကတ်လာန် (Scotland)''' || ၅,၄၈၀,၀၀၀ || ၈.၁% || ဂလာတ်သဂဝ် (Glasgow)
|-
| '''ဝေလ် (Wales)''' || ၃,၁၀၀,၀၀၀ || ၄.၆% || ကာဒိဖ် (Cardiff)
|-
| '''အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ (N. Ireland)''' || ၁,၉၀၀,၀၀၀ || ၂.၈% || ဗေလ်ဖာတ် (Belfast)
|}

ဟိုတ်နူ ဝင် အေန်ပါယာ ဗြိတိန် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လုပ်မံင် (Immigration) တုဲ ယူကေ ဂှ် ဒှ် ဍုင် မနွံကဵု ဂကူ ကေုာံ အခိုက်ကၞာ နာနာ (Multicultural society) မွဲရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population of the UK |url=https://www.ons.gov.uk/ |publisher=ONS |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ ဘာသာ (Languages and Religion) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=Fj-E_I8L1y4 ပရူ အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ ရမ္သာင်ဟီု ပ္ဍဲ ယူကေ (YouTube)]

* '''အရေဝ်ဘာသာ:''' [[ဘာသာအင်္ဂလိက်]] (English) ဂှ် ဒှ် အရေဝ်ဘာသာ အဓိက မၞိဟ်ဟီုဂၠိုင်အိုတ် (၉၈%) ရ။ ဆဂး ယူကေ ဂှ် သီုနွံကဵု အရေဝ်ဘာသာ ရေက်သလိုင် သေလ်တေတ် (Celtic languages) မတွဟ်ဂး '''ဘာသာဝေလ် (Welsh)'''၊ ဘာသာအာဲရဳသ် (Irish)၊ ကေုာံ ဘာသာဂေလစ် သကတ်လာန် (Scottish Gaelic) ရ။ ဘာသာဝေလ် ဂှ် နွံကဵု ကဆံင်သၞောဝ်ဥပဒေ မတုပ် ကု အင်္ဂလိက် ပ္ဍဲ ဍုင်ဝေလ် ရ။
* '''ဘာသာ (Religion):''' ကိုပ်ကၠာတေအ် ယူကေ ဂှ် ဒှ် ဍုင် ခရေတ်ယာန် (ဗွဲတၟေင် Church of England ကေုာံ Church of Scotland) ရ။ ဆဂး လၟုဟ်မ္ဂး လၟိဟ် ညးမဟွံလျိုင်ပတှ်ေ ဘာသာမွဲမွဲ (Irreligion) ဂှ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် ဗွဲမလောန် တုဲ၊ ဘာသာ အေဿလာမ်၊ ဟိန္ဒူ၊ ကေုာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ တအ်လေဝ် နွံကၠုင် ဒြဟတ် ဗွဲမဇၞော်ရ&lt;ref&gt;{{cite news |title=Census 2021: Less than half of England and Wales population are Christian |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-63792408 |newspaper=BBC News |date=2022-11-29 |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် (Education and Healthcare) ==
ဍုင်ယူကေ ဂှ် နွံကဵု လက်သန် ကေုာံ အစာံညိင် ပရေင်ပညာ မသၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးကဝ်ရ။ တက္ကသိုလ် ဗီုကဵု တက္ကသိုလ် အံက်သဖို့ (University of Oxford)၊ တက္ကသိုလ် ကေမ်ဗရိတ် (University of Cambridge)၊ အေန်ပဳရဳယျယ် ကဝ်လေက် လာန်ဒါန် (Imperial College London) ကေုာံ UCL တအ်ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု စရင် တက္ကသိုလ် ခိုဟ်အိုတ် စှ် လ္တူဂၠးတိ လၟိုန်ရ။
ပရေင်ထတ်ယုက် ဂှ် အလဵုအသဳ ထံက်ပင်လဝ် နကဵု သၞောတ်ဝ် '''NHS (National Health Service)''' တုဲ၊ ညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် ကလိဂွံ ပရေင်လွဳလွတ် သက္ကုင္ၚုဟ်တန် ပ္ဍဲကဵု ရုံဂဥုဲ အလဵုအသဳရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=World University Rankings 2025 |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings |publisher=Times Higher Education |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ ယေန်သၞာင် (Culture, Literature and Media) ==
ယေန်သၞာင် ယူကေ ဂှ် ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ကဵုလဝ် သြဇာ လ္တူ ဂၠးတိ ဗွဲမဇၞော်ရ။
* '''လိက်ပတ်:''' အစာချူလိက် ဗီုကဵု ဝဳလဳယျာမ် ရှိတ်သပီးယား (William Shakespeare)၊ ချားလ် ဒစ်ကင်း (Charles Dickens)၊ ဂျေ အာ အာ တဝ်ကိန် (J. R. R. Tolkien) ကေုာံ ဂျေ ကေ ရဝ်လင် (J. K. Rowling - ညးမချူ Harry Potter) တအ်ဂှ် ပြာကတ် လုံဂၠးကဝ်ရ။
* '''ဂဳတ:''' ဂကောံဒွက် ဗီုကဵု The Beatles, Queen, The Rolling Stones ကေုာံ သၟာဒွက် ဗီုကဵု Adele, Ed Sheeran တအ်ဂှ် ဂွံလဝ် လာပ် ဂၠးကဝ် မဂၠိုင်ကဵုအလန်ရ။
* '''ရုပ်ဒမျိုင် (Cinema &amp; TV):''' ယူကေ ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲမကၠောန်ပတိတ် ဇာတ်လမ်းဒယှ် ဗီုကဵု James Bond 007 ကေုာံ Doctor Who ရ။ ဌာနပရိုင် BBC ဂှ် ဒှ် ဌာနပရိုင် တြေံအိုတ် ကေုာံ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Higgins |first=M. |year=2010 |title=The Cambridge Companion to Modern British Culture |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521683463}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ ပရေင်ဝေင်ပြိုင် (Sports) ==
ပရေင်ဝေင်ပြိုင် မပြာကတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ဝေင်ပြိုင်ဇိုင် (Football)၊ ရက်ဗဳ (Rugby)၊ ခရစ်ကက် (Cricket)၊ တင်းနစ် (Tennis) ကေုာံ ဂေါက် (Golf) တအ်ဂှ် ခၞံဗဒှ်လဝ် အစာံ ကေုာံ သၞောတ်ဝ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲကဵု ယူကေ ရ။
* '''ဝေင်ပြိုင်ဇိုင်:''' လိဂ် အင်္ဂလာန် မကော်စ '''Premier League (ပရဳမဳယျာ လိဂ်)''' ဂှ် ဒှ် လိဂ် ဝေင်ပြိုင်ဇိုင် မၞိဟ်ဗဵုဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးကဝ်ရ။
* '''ပြိုင်ပကာန် ဒယှ်ဂမၠိုင်:''' သဘင်ပြိုင် တင်းနစ် ဝင်္ဘယ်ဒန် (Wimbledon Championships)၊ သဘင်ပြိုင် ချေဟ် (Royal Ascot) ကေုာံ သဘင်ပြိုင် ကွဳစက် ဖော်မြူလာ-၁ (British Grand Prix) တအ်ဂှ် ညးလောကတအ် စွံအာရီု ဗွဲမလောန်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=History of British Sports |url=https://www.historic-uk.com/CultureUK/British-Sports/ |publisher=Historic UK |access-date=2026-06-23 }}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ
|title = [[ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ]] (United Kingdom)
|listclass = hlist
|list1 =
* '''ဍုင်အဓိက (Countries):''' [[အင်္ဂလာန်]]
* [[သကတ်လာန်]]
* [[ဝေလ်]]
* [[အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ]]
|list2 =
* '''ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ မြုင်:''' [[လာန်ဒါန်]]
* [[အေဒင်ဗာရာ]]
* [[ကာဒိဖ်]]
* [[ဗေလ်ဖာတ်]]
* [[မေန်ချက်သတာ]]
* [[ဗာမေန်ဟာမ်]]
|list3 =
* '''သင်္ကေတ ကောန်ဂကူ:''' [[အလာံ ယူကေ]]
* [[တဆိပ် ယူကေ]]
* [[God Save the King]]
* [[ချားလ် တတိယ]]
|list4 =
* '''ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်:''' [[ပါလဳမာန် ယူကေ]]
* [[ပံင်သတာလင်]]
* [[Brexit]]
* [[National Health Service]]
}}

[[Category:ဍုင်ဨကရာဇ်ပံင်ကောံ]]
[[Category:ဍုင် ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ]]
[[Category:ဂျဳ-၇]]
[[Category:နေတဝ်]]</text>
      <sha1>k5xcbrv1u7skrfzwko538wkrwhu3wzp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဒြပ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11316</id>
    <revision>
      <id>55691</id>
      <parentid>55508</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T01:13:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>55691</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23842" sha1="lnylfgwwe8ukgv9a3anr5h07974th5r" xml:space="preserve">'''ဒြပ်''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Mass|Mass]]) ဟီုဂှ် ဒှ် လက်သန် သဇိုင် အဓိကအိုတ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု သတ်ဝတ္ထု (Matter) တအ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[ရူပဗေဒ]] (Physics) မ္ဂး ဒြပ် ဂှ် ဒှ် ၜတ်ကၞာတ် အလုံအစောံ မတဝ်စၞေဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး မဒုင်သိုင် လ္တူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပရေင်ချဳဒရိုင် ကာလ မဒးဒုင် ဓလီုပ္ဍိုက် နကဵု ဒြဟတ်ကြိယာ (Force) မွဲရ။ ဏအ်ဂှ် ညးကော်စ ဒြပ် အဳနာယှာ (Inertial mass) ရ။ ပါဲနူဂှ်ပၠန် ဒြပ် ဂှ် သီုဒှ် ဟိုတ်တမ် မကတဵုဗဒှ်ကဵု ဓရောတ်ဓါတ်ဂၠံက် (Gravitational attraction) အကြာ ဝတ္ထုဂမၠိုင်ရ။ ၜိုန်ရ မၞိဟ်တအ် ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ် ထေင်ဗၠေတ် စကာထုဲ ဒြပ် (Mass) ကဵု လျိုင် (Weight) ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု ရူပဗေဒမ္ဂး ဍေဟ်တအ် တၞဟ်ခြာဒၟံင် ဗွဲမဇြိုဟ်နက်ရ။ ဒြပ် ဂှ် ဒှ် ဗၞတ်ဗ္ၜတ် မတန်ကြန် လၟိုန်တုဲ၊ လျိုင် ဂှ် ပြံင်လှာဲအာမာန် အလိုက် ဒြဟတ် ဓရောတ်ဓါတ်ဂၠံက် ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲဂှ်ရ။ ယူနေတ် အစာံ သွက် ဒြပ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် အလုံဂၠးကဝ် (SI) ဂှ် ဒှ် ကဳလဝ်ဂရာမ် (Kilogram - kg) ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | ဒြပ် (Mass)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Kilogram replica.jpg|200px|ကဳလဝ်ဂရာမ် အစာံ]]&lt;br/&gt;''ကဝ်ပဳ ကဳလဝ်ဂရာမ် အစာံ ဂၠးကဝ် (IPK) မကေင်စကာလဝ် ကိုပ်ကၠာ သၞာံ ၂၀၁၉ သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒြပ်''
|-
! သင်္ကေတ ဓမ္မတာ
| $m$
|-
! ယူနေတ် အစာံ (SI unit)
| ကဳလဝ်ဂရာမ် (kg)
|-
! လဒက်ပတန် သဇိုင်
| [M]
|-
! ဘာသာရပ် ဆက်စပ်
| [[မက်ကေန်နေတ် ကလာတ်သေတ်]]၊ [[သီအဝ်ရဳ ရေလေတိဗိတဳ]]
|-
! သၞောဝ် အဓိက
| $F = ma$ (သၞောဝ် နယူတန် ဒုတိယ)&lt;br/&gt;$E = mc^2$ (အာာင်သတာင်)
|-
! ပရေင်ၜတ်ကၞာတ်
| ချိန်ခွင် (Balance scale)
|}

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဒြပ် ဟီုဂှ် နကဵု လညာတ် သာမညမ္ဂး ဒှ် ဗၞတ်ဗ္ၜတ် &quot;ဒြပ်ဝတ္ထု&quot; (Amount of matter) မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဝတ္ထုမွဲရ။ ဆဂး နကဵု လညာတ် ရူပဗေဒ မချိုတ်ပၠိုတ်မ္ဂး၊ ဒြပ် ဂှ် ပံက်လဝ် အဓိပ္ပါယ် နကဵု လက်သန် အဓိက ၜါ သာ် -
* '''ဒြပ် အဳနာယှာ (Inertial Mass):''' ၜတ်ကၞာတ် ဗၞတ် ဝတ္ထုမွဲ တဝ်စၞေဟ် လ္တူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပရေင်ချဳဒရိုင် ဍေဟ် (Lacks of acceleration)။ ယဝ်ရ ဒြပ် ဇၞော်မ္ဂး သွက်ဂွံ ဓရိုဟ်ကဵု ဍေဟ် ချဳဒရိုင်ဂှ် ဒးစကာ ဒြဟတ်ကြိယာ (Force) ဂၠိုင်ရ။
* '''ဒြပ် ဓရောတ်ဓါတ်ဂၠံက် (Gravitational Mass):''' ၜတ်ကၞာတ် ဗၞတ် အစောံ မဓဇက်ရေင်သကအ် အကြာ ဝတ္ထု ၜါ နကဵု ဓရောတ်ဓါတ်ဂၠံက် ရ။ 

'''ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ ဒြပ် ကဵု လျိုင်:'''
ဒြပ် ($m$) ဂှ် ဒှ် လက်သန် မတန်ကြန် သွက် ဝတ္ထုမွဲတုဲ၊ ပ္ဍဲကဵု ဂြိုဟ်တိ ကီု၊ လ္တူ ဂိတု ကီု ဍေဟ် တုပ်ဒၟံင် ရ။ ဆဂး လျိုင် ($W$) ဟီုဂှ် ဒှ် ဒြဟတ် ဓရောတ်ဓါတ်ဂၠံက် မဓဇက်လဝ် လ္တူ ဒြပ် ဂှ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဍေဟ် တန်တဴဒၟံင် လ္တူ လၟေင်အသိင် ဓရောတ်ဓါတ်ဂၠံက် ($g$) ရ။ လဒက်ပတန်ဍေဟ်ဂှ် -
$$W = mg$$
လျိုင် မၞိဟ်မွဲ လ္တူ ဂိတု ဂှ် သာအာ နူ လ္တူ ဂြိုဟ်တိ ဟိုတ်နူ $g$ သဝ်အာ၊ ဆဂး ဒြပ် ညးဂှ် တုပ်ဒၟံင် ဖိုဟ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Tipler |first=P. A. |last2=Mosca |first2=G. |year=2007 |title=Physics for Scientists and Engineers |publisher=W. H. Freeman |isbn=978-0716789642 |edition=6th}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
လညာတ် ပရူ ဒြပ် ဂှ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်လဝ် နူကဵု ခေတ်တမၠာတေအ်ရ-
* '''ခေတ် ဂရိတ်တြေံ:''' အာရဳသ်တဝ်တယ် (Aristotle) ထေင်လဝ် ဒဒှ်ရ ဝတ္ထု မနွံကဵု ဒြပ် ဇြိုင်တအ်ဂှ် ဒတုံစှ်ေ ပြဟ်နူ ဝတ္ထု မသာ တအ်ရ။
* '''ခေတ် ဂါလဳလဳယဝ် (၁၆ ဗွဝ်ကၠံ):''' ဂါလဳလဳယဝ် (Galileo) စမ်ၜတ် ပသောင်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ ကြိယာ ကျာ (Air resistance) ဟွံမဲမ္ဂး၊ ဝတ္ထု သီုဖအိုတ် ၜိုန်ရ ဒြပ် ဟွံတုပ်ကီုလေဝ် ဒတုံစှ်ေ နကဵု လၟေင်အသိင် တုပ်သၟဟ် ရေင်သကအ်ရ။
* '''ခေတ် နယူတန် (၁၇ ဗွဝ်ကၠံ):''' အာက်သေတ် နယူတန် ([[အာက်သေတ် နယူတန်|Isaac Newton]]) ပံက် အဓိပ္ပါယ် ဒြပ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ပ္ဍဲ လိက် ''Principia'' ဒဒှ်ရ ဍေဟ် ဒှ် &quot;ဗၞတ်ဗ္ၜတ် ဒြပ်ဝတ္ထု&quot; တုဲ ခၞံဗဒှ် သၞောဝ် $F = ma$ မဒှ် သဇိုင် သွက် မက်ကေန်နေတ် ကလာတ်သေတ် ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jammer |first=M. |year=2000 |title=Concepts of Mass in Contemporary Physics and Philosophy |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0691010171}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ ဒြပ် အဳနာယှာ ကေုာံ ဓရောတ်ဓါတ်ဂၠံက် (Inertial and Gravitational Mass) ==
ပ္ဍဲကဵု ရူပဗေဒမ္ဂး ဒြပ် ဂှ် ပါ်လဝ် ၜါ ဗီုပြင် အဓိက -
# '''Inertial mass ($m_i$):''' ၜတ်ကၞာတ်လဝ် နူကဵု သၞောဝ် နယူတန် ဒုတိယ။ ယဝ်ရ ပိုယ် ဓရိုဟ် ဝတ္ထုမွဲ နကဵု ဒြဟတ် $F$ တုဲ ကလိဂွံ လၟေင်အသိင် $a$ မ္ဂး၊ ဒြပ် အဳနာယှာ ဂှ် ဒှ် $m_i = F/a$ ရ။
# '''Gravitational mass ($m_g$):''' ၜတ်ကၞာတ်လဝ် နူကဵု သၞောဝ် ဓရောတ်ဓါတ်ဂၠံက် နယူတန်။ ယဝ်ရ ဝတ္ထု ၜါ ဓဇက်ရေင်သကအ်မ္ဂး ဍေဟ် တန်တဴဒၟံင် လ္တူ ဒြပ် ဍေဟ်တအ် ($F = G \frac{m_{g1} m_{g2}}{r^2}$) ရ။

'''Equivalence Principle (သဘဴဓဝ် မတုပ်သၟဟ်):'''
ၜိုန်ရ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် တအ်ဏအ် တၞဟ်ခြာဒၟံင်ကီုလေဝ်၊ ပရေင်စမ်ၜတ် ဂၠိုင်ကဵုလ္ၚီအလန် (ဗီုကဵု ပရေင်စမ်ၜတ် Eötvös) စၞောန်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ဒြပ် အဳနာယှာ ကဵု ဒြပ် ဓရောတ်ဓါတ်ဂၠံက် ဂှ် တုပ်သၟဟ် ရေင်သကအ် ပေင်င်ရ။ တင်ဏအ်ဂှ် ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် သီအဝ်ရဳ ရေလေတိဗိတဳ သာမည (General Relativity) အာာင်သတာင် ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Will |first=C. M. |year=2014 |title=The Confrontation between General Relativity and Experiment |journal=Living Reviews in Relativity |volume=17 |issue=1 |pages=4 |doi=10.12942/lrr-2014-4}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ ဗၞတ်ဗ္ၜတ် ကေုာံ ယူနေတ်ဂမၠိုင် (Units and Measurement) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=OoO5d5P0JQ4 ပရူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ သၞောတ်ဝ် ကဳလဝ်ဂရာမ် ပ္ဍဲ YouTube]

ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် အစာံ အလုံဂၠးကဝ် (SI System) မ္ဂး ယူနေတ် သွက် ဒြပ် ဂှ် ဒှ် '''ကဳလဝ်ဂရာမ် (kg)''' ရ။
* '''ကိုပ်ကၠာ သၞာံ ၂၀၁၉:''' ကဳလဝ်ဂရာမ် ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် နကဵု ဒြပ် ကဝ်ပဳ သတ္တု ပလေတ်တဳနာမ်-အဳရဳဒဳယျာမ် (Platinum-Iridium cylinder) မကော်စ IPK မဂိုင်သိပ်လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင်ပြင်သေတ် ရ။
* '''ပြံင်လှာဲ သၞာံ ၂၀၁၉ (2019 Redefinition):''' ဟိုတ်နူကဵု ဒြပ် သတ္တု IPK ဂှ် ပြံင်လှာဲအာ ညိည နကဵု အခိင်တုဲ၊ တၠပညာ သိပ္ပံတအ် ပြံင်လှာဲ စၟတ်သမ္တီ ကဳလဝ်ဂရာမ် တၟိ နကဵု ကိန်းသေ ပလာန် (Planck constant - $h$) မဒှ် ကိန်းသေ သဘာဝ မတန်ကြန် လၟိုန်ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ညးတအ် ၜတ်ကၞာတ် ဒြပ် နကဵု စက် ချိန်ခွင် ကေဘယ် (Kibble balance) မစကာ ဒြဟတ် လလဳသံလိုက် ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Kilogram |url=https://www.bipm.org/en/measurement-units/kg |publisher=International Bureau of Weights and Measures (BIPM) |access-date=2026-06-23 }}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ သၞောဝ် ပွမမင်မွဲ ဒြပ် (Conservation of Mass) ==
ပ္ဍဲကဵု မက်ကေန်နေတ် ကလာတ်သေတ် ကေုာံ ဓါတုဗေဒ မ္ဂး، နွံကဵု သၞောဝ် အဓိက မွဲ မကော်စ &quot;သၞောဝ် ပွမမင်မွဲ ဒြပ်&quot; (Law of Conservation of Mass) ရ။ သၞောဝ်ဏအ်ဂှ် အစာဓါတုဗေဒ ပြင်သေတ် ဩန်တွာန် လာဗွါသဳယေ (Antoine Lavoisier) ညးမခၞံဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲကၞောတ် ဗွဝ်ကၠံ ၁၈ ရ။
ဍေဟ် ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် မကၟာတ်လဒဵု (Closed system) မွဲမ္ဂး ဒြပ် သီုဖအိုတ်ဂှ် တန်ကြန်ဒၟံင် လၟိုန်ရ။ ဒြပ် ဂှ် ဖန်ဗဒှ် တၟိ လေဝ် ဟွံဂွံ၊ ပလီုပလာ် ထောအ် လေဝ် ဟွံဂွံရ။ ပ္ဍဲ လၟေင်ကမၠောန် ဓါတုဗေဒ (Chemical reactions) မ္ဂး လၟိဟ် ဒြပ် ဓါတ်တမ် ကဵု လၟိဟ် ဒြပ် သွဟ်ဓါတ် ဂှ် သ္ဒးတုပ်သၟဟ် ရေင်သကအ် လၟိုန်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Pomerantz |first=M. |year=1996 |title=Lavoisier and the Chemical Revolution |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0195092043}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ ဒြပ် ပ္ဍဲ သီအဝ်ရဳ ရေလေတိဗိတဳ (Mass in Special Relativity) ==
ပရေင်ကၠိုဟ်ခိုဟ် ပရူ ဒြပ် ဂှ် ပြံင်လှာဲအာ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၀၅ ကာလ အာာင်သတာင် (Albert Einstein) ပတိတ် သီအဝ်ရဳ ရေလေတိဗိတဳ တၟေင် (Special Relativity) ရ။ အာာင်သတာင် စၞောန်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ဒြပ် ကဵု ဒြဟတ် (Energy) ဂှ် ဒှ် အရာမွဲဓဝ် မနွံ ဗီုပြင် ၜါသာ်တုဲ ဍေဟ် ပြံင်လှာဲအာရေင်သကအ် မာန်ရ။ လဒက်ပတန် အဓိကဂှ် ဒှ် -
$$E = mc^2$$
ပ္ဍဲဒၞာဲဏအ် $E$ ဂှ် ဒြဟတ်၊ $m$ ဂှ် ဒြပ် ကေုာံ $c$ ဂှ် လဟဵုလျး (Speed of light) ရ။
ဟိုတ်နူ သၞောဝ်ဏအ်တုဲ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဓါတု နျူကလဳယျာ (Nuclear reactions) ဗီုကဵု ဗုံးအက်တမ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲကဵု တ္ၚဲ မ္ဂး၊ ဒြပ် ညိည ဂှ် ကေအ်အာတုဲ ပြံင်လှာဲအာ နဒဒှ် ဒြဟတ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ပ္ဍဲ ရူပဗေဒ ခေတ်တၟိမ္ဂး ညးတအ် စကာ &quot;Rest mass&quot; (ဒြပ် တန်ကြန်) မဒှ် ဒြပ် အခိင် ဝတ္ထုဂှ် ဟွံချဳဒရိုင် ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Einstein |first=A. |year=1905 |title=Does the Inertia of a Body Depend Upon Its Energy Content? |publisher=Annalen der Physik |isbn=}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ မက်ကေန်နေတ် ကွမ်တမ် ကေုာံ ဒြပ် (Quantum Mechanics and Mass) ==
ပ္ဍဲကဵု ကဆံင် အက်တမ် ကေုာံ သာပ်-အက်တမ် (Subatomic particles) မ္ဂး၊ ဒြပ် တအ်ဂှ် လ္ၚတ် နကဵု သၞောတ်ဝ် မဝ်ဒယ် အစာံ (Standard Model) ပ္ဍဲကဵု ဥဒေတာ ရူပဗေဒ (Particle physics) ရ။
* '''ပရဝ်တွန် ကဵု နျူထရွန်:''' ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ကွာတ် (Quarks) ပိ မ။ ဆဂး ဒြပ် ကွာတ် ပိ မ ဂှ် ပံင်လဝ် နွံ ဆ ၜိုတ် ၁% နူကဵု ဒြပ် အလုံမွဲ ပရဝ်တွန် ရ။ ဒြပ် ၉၉% မသှ်ေဒၟံင်ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ဒြဟတ် (Binding energy) မဆက်ဗဒင်လဝ် ကွာတ် တအ် နကဵု ဂလူအောန် (Gluons) ရ (အတိုင် သၞောဝ် $E=mc^2$)။
* '''အေလက်ထရွန်:''' ဂှ် ဒှ် အမှုန် မသဇိုင်အိုတ်တုဲ နွံကဵု ဒြပ် ဍောတ်လောန် (ၜိုတ် ၁/၁၈၃၆ ဒြပ် ပရဝ်တွန်) ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Griffiths |first=D. |year=2008 |title=Introduction to Elementary Particles |publisher=Wiley-VCH |isbn=978-3527406012 |edition=2nd}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ မက်ကေန်နိဇမ် ဟေတ် (The Higgs Mechanism) ==
ပြသၞာ ဇၞော်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ရူပဗေဒ ခေတ်တၟိ ဂှ် ဒှ် &quot;မုဟိုတ် အမှုန် သဇိုင် တအ် (ဗီုကဵု ကွာတ် ကဵု အေလက်ထရွန်) ဂွံ နွံကဵု ဒြပ် ရော?&quot; ရ။ သွဟ် သွက် ပြသၞာဏအ်ဂှ် ဒှ် '''မက်ကေန်နိဇမ် ဟေတ် (Higgs Mechanism)''' ရ။
သီအဝ်ရဳ ဏအ် စၞောန်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ အလုံမွဲ စက္ကဝါဏအ်ဂှ် ဓလီုပ္ဍိုက်လဝ် နကဵု ဌာန် ဒြဟတ် မွဲ မကော်စ &quot;ဌာန် ဟေတ် (Higgs Field)&quot; ရ။ ကာလ အမှုန် သဇိုင် တအ် ချဳဒရိုင် ဖြတ်ကၠောအ် ဌာန်ဏအ်မ္ဂး၊ ဍေဟ်တအ် ဒးဒုင် တဝ်စၞေဟ် (Friction-like interaction) တုဲ ပရေင်တဝ်စၞေဟ်ဏအ်ရ ကတဵုဗဒှ်ကဵု &quot;ဒြပ်&quot; ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၂ ဂှ် ဌာန်စမ်ၜတ် CERN ဂၠာဲဆဵုကေတ် အမှုန် '''Higgs boson (ဟေတ် ဘဝ်သုန်)''' တုဲ သ္ပဒတန် သီအဝ်ရဳ ဏအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Aad |first=G. |display-authors=etal |year=2012 |title=Observation of a new particle in the search for the Standard Model Higgs boson with the ATLAS detector at the LHC |journal=Physics Letters B |volume=716 |issue=1 |pages=1–29 |doi=10.1016/j.physletb.2012.08.020}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ ဒြပ် ပ္ဍဲ နက္ခတ္တဗေဒ ကေုာံ စက္ကဝါ (Mass in Astronomy and Cosmology) ==
ပ္ဍဲကဵု လ္ၚတ် စက္ကဝါမ္ဂး ဒြပ် ဂှ် ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော်အိုတ် မွဲ သွက်ဂွံ ဖျေဟ် လဒက်ပတန် ကေုာံ အနာဂတ် စက္ကဝါ ရ။
* '''ဒြပ် သၞံင် ကေုာံ ဂြိုဟ်:''' ညးတအ် တွက်ရံင် ဒြပ် သၞံင်တအ် နကဵု လ္ၚတ်ရံင် ဗီုလဵု ဂြိုဟ်တအ် ဂေတ်ဒၟံင် ဍေဟ်တအ် နကဵု ဓရောတ်ဓါတ်ဂၠံက် (Kepler's Laws) ရ။ ဒြပ် တ္ၚဲ ဂှ် ဒှ် အစာံ မွဲ (Solar mass - $M_\odot$) ရ။
* '''[[w:Dark matter|ဒြပ်အမၠုက် (Dark Matter)]]:''' ကာလ တၠပညာတအ် လ္ၚတ်ရံင် လဟဵု ပွမဂေတ် ဂလက်သဳ (Galaxy rotation curves) တအ်မ္ဂး၊ ဍေဟ်တအ် ဂေတ်ဒၟံင် ပြဟ်လောန် နူကဵု ဒြပ် ဝတ္ထု မညာတ်ဆဵုမာန် (Visible mass) တအ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးတအ် ခၞံဗဒှ် သီအဝ်ရဳ ဒြပ်အမၠုက် ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ပ္ဍဲ စက္ကဝါဏအ် ဒြပ် မညာတ်ဆဵုမာန် (Baryonic matter) နွံ ဆ ၅% သၟးတုဲ၊ ဒြပ်အမၠုက် နွံ ၜိုတ် ၂၇% (မသှ်ေဂှ် ဒှ် Dark energy) ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Rubin |first=V. C. |year=1983 |title=Dark matter in spiral galaxies |publisher=Scientific American |volume=248 |issue=6 |pages=96–106}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ တင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကေုာံ သုတေသန အနာဂတ် (Conclusion and Future Research) ==
ဒြပ် ဂှ် ဒှ် လက်သန် သဇိုင် မဒက်ပတန်လဝ် လောကဓါတ် ပိုယ်ဏအ်ရ။ စတမ်နူ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် သာမည နယူတန်၊ ပြံင်လှာဲကၠုင် ဒဒှ်ရ ဒြပ် ကဵု ဒြဟတ် ဒှ်မွဲ ပ္ဍဲခေတ် အာာင်သတာင် ကေုာံ လၟုဟ် မစိုပ်ကၠုင် ကဆံင် ဌာန် ဟေတ် ပ္ဍဲ ရူပဗေဒ အမှုန် ရ။
ၜိုန်ဂှ်လေဝ် သၟာန် ဗွဲမဂၠိုင် သှ်ေၜက်ဒၟံင် ဏီရ။ ပြသၞာ ဇၞော်အိုတ် သွက် အနာဂတ် ရူပဗေဒ ဂှ် ဒှ် ပွမဂၠာဲသွဟ် ဒဒှ်ရ '''ဒြပ်အမၠုက် (Dark matter)''' ဇေတ်ဇေတ် ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု အမှုန် ဗီုလဵု ရော? ကေုာံ ဗီုလဵု ဒြပ် ဓရောတ်ဓါတ်ဂၠံက် ဂွံ ပံင်စပ် ကဵု မက်ကေန်နေတ် ကွမ်တမ် မာန်ရော (Quantum Gravity) ဂှ် တၠပညာ သိပ္ပံတအ် ဆက်လက် သုတေသန လ္ၚတ်ဒၟံင် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် လၟိုန်ကာလရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bertone |first=G. |last2=Hooper |first2=D. |last3=Silk |first3=J. |year=2005 |title=Particle dark matter: Evidence, candidates and constraints |journal=Physics Reports |volume=405 |issue=5–6 |pages=279–390 |doi=10.1016/j.physrep.2004.08.031}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = ရူပဗေဒ
|title = [[ရူပဗေဒ]] ကေုာံ ဒြပ် (Mass)
|listclass = hlist
|list1 =
* '''သဘဴဓဝ် သဇိုင်:''' [[ဒြပ်]]
* [[လျိုင် (ရူပဗေဒ)]]
* [[ဒြဟတ်ကြိယာ]]
* [[ဒြဟတ်]]
|list2 =
* '''မက်ကေန်နေတ်:''' [[မက်ကေန်နေတ် ကလာတ်သေတ်]]
* [[Inertia|အဳနာယှာ]]
* [[Gravity|ဓရောတ်ဓါတ်ဂၠံက်]]
|list3 =
* '''သီအဝ်ရဳ ခေတ်တၟိ:''' [[သီအဝ်ရဳ ရေလေတိဗိတဳ]]
* [[Mass–energy equivalence]]
* [[မက်ကေန်နေတ် ကွမ်တမ်]]
|list4 =
* '''အမှုန် ကေုာံ စက္ကဝါ:''' [[Standard Model]]
* [[Higgs boson]]
* [[ဒြပ်အမၠုက်]]
* [[စက္ကဝါ]]
}}

[[Category:ရူပဗေဒ]]
[[Category:မက်ကေန်နေတ်]]
[[Category:ဒြပ်ဝတ္ထု]]
[[Category:သိပ္ပံ သဘာဝ]]</text>
      <sha1>lnylfgwwe8ukgv9a3anr5h07974th5r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပၞာန်လၜိုဟ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11324</id>
    <revision>
      <id>55693</id>
      <parentid>55528</parentid>
      <timestamp>2026-07-04T01:35:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>55693</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27033" sha1="p3iyhxy4vd8qu20gqu56quk7zunvry0" xml:space="preserve">'''ပၞာန်လၜိုဟ်''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Cold War|Cold War]]) ဂှ် ဒှ် ပရေင်ပဋိပက္ခ ကေုာံ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် လပါ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ပၞာန် အကြာ ဂကောံဍုင် မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] (ဝါဒ ကာပ်ပဳတေဝ်လေတ်) ကေုာံ ဂကောံဍုင် မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု [[ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ်]] (ဝါဒ ကောန်မြူနေတ်) မကတဵုဒှ်လဝ် ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိ ဒုတိယ အာစိုပ် ဒတုဲ စဵုကဵုစိုပ် သၞာံ ၁၉၉၁ ရ။ မအရေဝ် &quot;လၜိုဟ် (Cold)&quot; ဏအ်ဂှ် စကာလဝ် ဟိုတ်နူကဵု ဍုင်အဝဵုဇၞော် ၜါဏအ် ဟွံကေင် ဗတိုက်လဝ် ပၞာန် တပ်တပ် လေပ်ရေင်သကအ်၊ ဆဂး ညးတအ် ပြိုင်ပ္ကာန်လဝ် နကဵု &quot;[[ပၞာန်စၞး]] (Proxy wars)&quot; ပ္ဍဲကဵု ဍုင်တၞဟ်တအ်၊ ပြိုင်ပ္ကာန် လွဟ်နျူကလဳယျာ ကေုာံ ပြိုင်ပ္ကာန် အာကာသ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ပၞာန်ဏအ် အာစိုပ်ဒတုဲ အခိင် ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ် လီုလာ် ပါ်ကရေက်အာ ပ္ဍဲကဵု ဂိတု ဒဳဇြေမ်ဗါ ၂၆၊ သၞာံ ၁၉၉၁ ဂှ်ရ။

{| class=&quot;infobox military-conflict&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | ပၞာန်လၜိုဟ် (Cold War)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Cold War Montage 1947-1991.jpg|280px|ပရေင်ကတဵုဒှ် အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ပၞာန်လၜိုဟ်]]&lt;br/&gt;''လပါ်လ္တူ နူ ဇွိ- လွဟ်နျူကလဳယျာ၊ မၞိဟ်စိုပ်ဂိတု၊ ကၟာင်ဘာလိန်။ လပါ်သၟဝ် နူ ဇွိ- ပၞာန်ဗဳယေတ်နာမ်၊ အာာ်က္ၜင်ကျာ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်။''
|-
! ကတဵုဒှ်
| ၁၉၄၇ – ၂၆ ဒဳဇြေမ်ဗါ ၁၉၉၁ (၄၄ သၞာံ)
|-
! ဒၞာဲ
| အလုံဂၠးတိ (ဗွဲတၟေင် ယူရဝ်၊ အာရှ၊ အမေရိက လဒေါဝ်)
|-
! သွဟ်
| ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ကေုာံ မဟာမိတ် အံင်ဇၞး။ ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ် လီုလာ်။
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#eee; text-align:center;&quot; | ဂကောံ မပါလုပ်ဂမၠိုင် (Combatants)
|-
| style=&quot;width:50%; vertical-align:top;&quot; | '''ဂကောံ ပလိုတ် (Western Bloc):'''&lt;br/&gt;* [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]]&lt;br/&gt;* [[NATO|နေတဝ် (NATO)]]&lt;br/&gt;* ဍုင်မဟာမိတ် ကာပ်ပဳတေဝ်လေတ် တအ်
| style=&quot;width:50%; vertical-align:top;&quot; | '''ဂကောံ ဗမံက် (Eastern Bloc):'''&lt;br/&gt;* [[ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ်]]&lt;br/&gt;* [[Warsaw Pact|ဝါသဝ် (Warsaw Pact)]]&lt;br/&gt;* ဍုင်မဟာမိတ် ကောန်မြူနေတ် တအ်
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#eee; text-align:center;&quot; | က္ဍိုက်က္ဍိုပ် (Leaders)
|-
| Truman, JFK, Nixon, Reagan, Bush (US)
| Stalin, Khrushchev, Brezhnev, Gorbachev (USSR)
|}

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အလုံ (Definition and Overview) ==
ပၞာန်လၜိုဟ် ဟီုဂှ် ဒှ် အခိင်ကာလ မနွံကဵု ပရေင်ဓဝိင် ကေုာံ ပရေင်ဟွံတုပ်စိုတ် ရေင်သကအ် အကြာ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ကေုာံ ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ် ရ။ ဍုင်အဝဵုဇၞော် သီုၜါဏအ်ဂှ် ဒှ်လဝ် ဍုင်မဟာမိတ် မွဲစွံ ပ္ဍဲအခိင် ပၞာန်ဂၠးတိ ဒုတိယ သွက်ဂွံ ဗတိုက် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် နာဇြဳ ဂျာမနဳ (Nazi Germany) ရ။ ဆဂး ပၞာန်တုဲဒှ်အာမ္ဂး၊ လညာတ် ဝါဒ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ညးတအ် တၞဟ်ခြာလောန်တုဲ ကတဵုဒှ်ကၠုင် ဒၞာဲပြိုင်ပ္ကာန် ရေင်သကအ်ရ။
အမေရိကာန် ဂှ် ဒ္ဂေတ်ဗက် ဝါဒ ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဗၠးၜး (Capitalism) ရ။ တုဲ သဵုဗိယေတ် ဂှ် ဒ္ဂေတ်ဗက် ဝါဒ [[ကောန်မြူနေတ်]] (Communism) မဒှ် သၞောတ်ဝ် အလဵုအသဳ အုပ်ဓလီုလဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သီုဖအိုတ်ရ။ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန်ဏအ် ပါ်ကရေက်ထောအ် ဂၠးတိပိုယ် နဒဒှ် ၜါလပါ် လုကဴ ပွိုင် ၄ ဒशक ပြင်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Gaddis |first=J. L. |year=2005 |title=The Cold War: A New History |publisher=Penguin Press |isbn=978-1594200625}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဒဒှ်လက္ကရဴ ကေုာံ ဟိုတ်တမ်မူလ (Background and Origins) ==
ဟိုတ်တမ်မူလ ပၞာန်လၜိုဟ် ဂှ် စတမ်ကၠုင် နူကဵု ကောံဓရီု ယာလ်တာ (Yalta Conference) ကေုာံ ကောံဓရီု ပေါတ်သဒါမ် (Potsdam Conference) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၅ ရ။ 
ပ္ဍဲကောံဓရီုတအ်ဏအ်၊ က္ဍိုက်က္ဍိုပ် မဟာမိတ် ပိတၠ မတွဟ်ဂး ဖရင်ကလိန် ရုစဗဲ့ (US), ဝင်သတန် ချာချဳ (UK) ကေုာံ ဂျဝ်သေပ် သတာလိန် (USSR) တအ် သဳကၠဳ ပရူ ဗီုလဵု ဂွံ ပါ်ပရအ် ဂျာမနဳ ကေုာံ ယူရဝ် ဗမံက် ကြဴနူ ပၞာန် ရ။ သတာလိန် မိက်ဂွံ ကလိဂွံ ဍုင်သ္ကေံတဲ ပ္ဍဲ ယူရဝ် ဗမံက် (ဗီုကဵု ပဝ်လာန်၊ ဟာန်ဂေရဳ) သွက်ဂွံ ဒှ် ဒၞာဲစဵုဒၞါ (Buffer zone) ဟိုတ်နူ သဵုဗိယေတ် ဒးဒုင် ဗတိုက်လဝ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ် ပ္ဍဲ ပၞာန်။ ဆဂး အမေရိကာန် ကဵု ဗြိတိန် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ သဵုဗိယေတ် မိက်ဂွံ တက်လှဲ ပရေင်အုပ်ဓလီု ကောန်မြူနေတ် အလုံဂၠးတိရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Zubok |first=V. |year=2007 |title=A Failed Empire: The Soviet Union in the Cold War from Stalin to Gorbachev |publisher=University of North Carolina Press |isbn=978-0807830987}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ ပရေင်ပါ်ကရေက် ယူရဝ် ကေုာံ ကလာင်ပသဲ (Division of Europe and Iron Curtain) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=S2PUIEB-mHc ပရူ ဝင် ပၞာန်လၜိုဟ် ပ္ဍဲ YouTube]

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၆၊ ဝန်ဇၞော် ဗြိတိန် ချာချဳ ဟီုတွဟ်လဝ် ဒဒှ်ရ &quot;ကလာင်ပသဲ (Iron Curtain)&quot; မွဲ စှ်ေကၠုင် ပါ်ကရေက်လဝ် တိုက်ယူရဝ် ရ။ လပါ်ဗမံက် ကလာင်ပသဲ ဂှ် ဒှ် ဍုင်မဒးဒုင် အုပ်ဓလီု နကဵု သဵုဗိယေတ် တုဲ၊ လပါ်ပလိုတ် ဂှ် ဒှ် ဍုင်ဗၠးၜး မဒ္ဂေတ်ဗက် အမေရိကာန် ရ။
သွက်ဂွံ စဵုဒၞါ ပရေင်တက်လှဲ ကောန်မြူနေတ်ဂှ်၊ အမေရိကာန် ခၞံဗဒှ် သၞောတ်ဝ် မတွဟ်ဂး-
* '''သၞောတ်ဝ် ထရူးမာန် (Truman Doctrine - 1947):''' ပရေင်ကဵု အရီုအဗင် သြန် ကေုာံ ပၞာန် ကု ဍုင် မဒးဒုင် ဘပဠ နကဵု ကောန်မြူနေတ် (ဗီုကဵု ဂရိတ် ကဵု တူရကဳ)။
* '''အစဳအစောန် မာရှယ် (Marshall Plan - 1948):''' ပရေင်ကဵု အရီုအဗင် သြန် ဘဳလဳယျေန် ဒေါ်လာ သွက်ဂွံ ကလေင်ဒက်ပတန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ယူရဝ် ပလိုတ်။
ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန်ဏအ် ပကဵု ညံင် သဵုဗိယေတ် ဂွံ ကၟာတ်လဒဵု ဍုင်ဘာလိန် (Berlin Blockade) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၈ တုဲ အမေရိကာန်တအ် ဒးပလံင် စၞစ နကဵု က္ၜင်ကျာ (Berlin Airlift) ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Leffler |first=M. P. |year=1992 |title=A Preponderance of Power: National Security, the Truman Administration, and the Cold War |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0804722186}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် လွဟ် ကေုာံ အာကာသ (Arms Race and Space Race) ==
ပၞာန်လၜိုဟ် ဂှ် ဒှ် အခိင် ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ကွတ်ပညာ မသၠုင်အိုတ် ရ။
* '''ပြိုင်ပ္ကာန် လွဟ် (Arms Race):''' အမေရိကာန် ကၠောန်ပတိတ် ဗုံးအက်တမ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ ၁၉၄၅။ သဵုဗိယေတ် စမ်ၜတ် အံင်ဇၞး ပ္ဍဲ ၁၉၄၉။ ကြဴနူဂှ် ညးတအ် သီုၜါလပါ် ပြိုင်ပ္ကာန် ကၠောန်ပတိတ် လွဟ်နျူကလဳယျာ (Hydrogen bombs) မဂၠိုင်ကဵု လ္ၚီ မာန်ကၠုင်ရ။ လညာတ် သဘဴဓဝ် '''MAD''' (Mutually Assured Destruction - ပရေင်ပလီုပလာ် သီုၜါလပါ်) ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ၊ ယဝ်ရ မွဲလပါ် စပန်မ္ဂး သီုၜါလပါ် သ္ဒးလီုလာ် သီုဖအိုတ်ရ။
* '''ပြိုင်ပ္ကာန် အာကာသ (Space Race):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၇၊ သဵုဗိယေတ် ပလံင် ဂြိုဟ်တုဲ ကိုပ်ကၠာအိုတ် မနွံယၟု &quot;Sputnik&quot; အာ ဂြိုဟ်အာကာသ တုဲ၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၁ ဂှ် ပလံင် မၞိဟ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် (Yuri Gagarin) ရ။ အမေရိကာန် လေဝ် တွဵုတက် ပြိုင်ပ္ကာန်တုဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၉ ဂှ် အမေရိကာန် ပလံင် မၞိဟ် စိုပ် ဂိတု ကိုပ်ကၠာအိုတ် နကဵု အစဳအစောန် Apollo 11 ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Rhodes |first=R. |year=1995 |title=Dark Sun: The Making of the Hydrogen Bomb |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-0684804002}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ ပၞာန်စၞး ကေုာံ ပရေင်ကတဵုဒှ် အဓိကဂမၠိုင် (Proxy Wars and Major Conflicts) ==
ဟိုတ်နူကဵု ပြသၞာ လွဟ်နျူကလဳယျာ တုဲ ဍုင်ဇၞော် ၜါဏအ် ဟွံဗတိုက် ရေင်သကအ် တပ်တပ်ရ။ ညးတအ် ဗတိုက်လဝ် နကဵု &quot;ပၞာန်စၞး (Proxy Wars)&quot; ပ္ဍဲကဵု ဍုင် တတိယ ဂမၠိုင်ရ-

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ပၞာန်စၞး အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲ အခိင် ပၞာန်လၜိုဟ်
|-
! ပရေင်ပဋိပက္ခ (Conflict)
! သၞာံ ကတဵုဒှ်
! လပါ် အမေရိကာန် (US Backed)
! လပါ် သဵုဗိယေတ် (USSR Backed)
! သွဟ် (Result)
|-
| '''ပၞာန် ကိုရီးယား''' || ၁၉၅၀ – ၁၉၅၃ || ကိုရီးယား သၠုင်ကျာ (South Korea) || ကိုရီးယား သၟဝ်ကျာ (North Korea) ကဵု ကြုက် || ပါ်ကရေက် ဍုင် နကဵု ပယျဵု 38th Parallel စဵုကဵု လၟုဟ်။
|-
| '''ပၞာန် ဗဳယေတ်နာမ်''' || ၁၉၅၅ – ၁၉၇၅ || ဗဳယေတ်နာမ် သၠုင်ကျာ || ဗဳယေတ်နာမ် သၟဝ်ကျာ (Viet Cong) || အမေရိကာန် ဒုင်ကျ၊ ဗဳယေတ်နာမ် သီုဖအိုတ် ဒှ်အာ ကောန်မြူနေတ်။
|-
| '''ပၞာန် အာဖဂါန်''' || ၁၉၇၉ – ၁၉၈၉ || ညးပုန်ကဝ် (Mujahideen) || အလဵုအသဳ ကောန်မြူနေတ် ကဵု ဒပ်သဵုဗိယေတ် || သဵုဗိယေတ် ဒုင်ကျ၊ ဒးဆုတ်တိတ် နူ အာဖဂါန်။
|}
ပၞာန်တအ်ဏအ် ပကဵု ညံင် ကောန်မၞိဟ် ပြကောဋိကိုဋ် ဒးချိုတ်အာ ကေုာံ ဍုင်ကွာန် လီုလာ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Westad |first=O. A. |year=2005 |title=The Global Cold War: Third World Interventions and the Making of Our Times |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521853644}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ ပြသၞာ မဳသိုင် ကျူးဘား (Cuban Missile Crisis) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၂၊ ပြသၞာ ဇၞော်အိုတ် ကေုာံ အန္တရာယ် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ကောန်မၞိဟ် ဂှ် ကတဵုဒှ်လဝ်ရ။ အမေရိကာန် ဂၠာဲဆဵုကေတ် ဒဒှ်ရ သဵုဗိယေတ် စွံလဝ် မဳသိုင် နျူကလဳယျာ ပ္ဍဲကဵု တကအ် ကျူးဘား (Cuba) မနွံ ဗဒါဲ ဍုင်အမေရိကာန် ရ။ 
သမ္မတ အမေရိကာန် [[w:John F. Kennedy|John F. Kennedy]] ကၟာတ်လဒဵု ဍာ်တိုက် လ္တူ ကျူးဘား တုဲ အာတ်မိက် ညံင် သဵုဗိယေတ် ဂွံ ပတိတ်ထောအ် မဳသိုင် တအ်ဂှ်ရ။ လုကဴ ပွိုင် ၁၃ တ္ၚဲ ဂှ် အလုံဂၠးတိ ဖေက်ဂၟံက် ဒဒှ်ရ ပၞာန်နျူကလဳယျာ ဇၞော် ကတဵုဒှ်ရောင်။ ဆဂး ကၞောတ်တဲ က္ဍိုက်က္ဍိုပ် သဵုဗိယေတ် Nikita Khrushchev ဒုင်တုပ်စိုတ် ဖျေဟ်မဳသိုင် တုဲ အမေရိကာန် လေဝ် ဒုင်ကတိ ဒဒှ်ရ ဟွံဗတိုက် ကျူးဘား ကေုာံ ပတိတ်ထောအ် မဳသိုင် ဇကု နူ ဍုင်တူရကဳ ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Allison |first=G. |year=1999 |title=Essence of Decision: Explaining the Cuban Missile Crisis |publisher=Longman |isbn=978-0321013491 |edition=2nd}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ ဒဳတန့် ကေုာံ ပရေင်လလံစိုတ် (Détente and Temporary Peace) ==
ကြဴနူ ပြသၞာ ကျူးဘား တုဲ၊ ဍုင်ဇၞော် သီုၜါလပါ် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန်ဏအ်ဂှ် အန္တရာယ် ဇၞော်လောန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၁၉၇၀ တအ်ဂှ် ညးတအ် စကၠောန်ဗဒှ် ပရေင်လလံစိုတ် မကော်စ &quot;ဒဳတန့် (Détente)&quot; ရ။
* ညးတအ် ထ္ပက်စၟတ်တဲ လိက်ကသုက် မဆေင်ကဵု ပရေင်ဖအောန် လွဟ်နျူကလဳယျာ ဗီုကဵု SALT I (Strategic Arms Limitation Talks)။
* သမ္မတ အမေရိကာန် Richard Nixon အာဝေင် ဍုင်ကြုက် (မဒှ် ဍုင်ကောန်မြူနေတ်) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၂ တုဲ ပံက်လဝ် အဆက်အစပ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် တၟိ။
* ပရေင်ဆက်ဆောံ အကြာ အမေရိကာန် ကဵု သဵုဗိယေတ် ခိုဟ်တိုန် ညိည ပ္ဍဲ အခိင်ဏအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Bell |first=C. |year=1977 |title=The Diplomacy of Detente: The Kissinger Era |publisher=St. Martin's Press |isbn=978-0312211547}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ ပၞာန် အာဖဂါန် ကေုာံ ကၞောတ် ပၞာန်လၜိုဟ် (Soviet-Afghan War and Late Cold War) ==
ပရေင် ဒဳတန့် ဂှ် လီုလာ်အာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၉ ကာလ သဵုဗိယေတ် လုပ်ဗတိုက် ဍုင် အာဖဂါန်နဳသတာန် (Afghanistan) သွက်ဂွံ ထံက်ပင် အလဵုအသဳ ကောန်မြူနေတ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဂှ်ရ။ အမေရိကာန် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ဏအ်ဂှ် ဒှ် ပရေင်တက်လှဲ အဝဵု သဵုဗိယေတ် တုဲ၊ ညးတအ် ကဵု လွဟ် ကေုာံ သြန် ကု ဂကောံညးပုန်ကဝ် Mujahideen တအ် သွက်ဂွံ ဗတိုက် ကလေင် သဵုဗိယေတ် ရ။
ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၁၉၈၀ တအ်၊ သမ္မတ အမေရိကာန် Ronald Reagan တိုန်ကၠုင်တုဲ၊ ညး ကလေင် ကဵုဒြဟတ် လပါ် ပရေင်ပၞာန် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ် (ဥပမာ အစဳအစောန် Star Wars - SDI) တုဲ ကလေင် ဒစဵုဒစး သဵုဗိယေတ် မကော်စ &quot;အေန်ပါယာ သရာံပါပ် (Evil Empire)&quot; ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Garthoff |first=R. L. |year=1994 |title=Détente and Confrontation: American-Soviet Relations from Nixon to Reagan |publisher=Brookings Institution Press |isbn=978-0815730415}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ ပရေင်လီုလာ် ကောန်မြူနေတ် ကေုာံ ပရေင်သရိုဟ် ကၟာင်ဘာလိန် (Collapse of Communism and Fall of Berlin Wall) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၅၊ Mikhail Gorbachev ဒှ် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် တၟိ ပ္ဍဲ သဵုဗိယေတ် ရ။ ဟိုတ်နူ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သဵုဗိယေတ် ဍိုန်လျ ဗွဲမလောန် တုဲ၊ ညး ဖန်ဗဒှ် သၞောတ်ဝ် ပလေဝ်ပလေတ် တၟိ ၜါ သာ်-
# '''Glasnost (ပရေင်ပံက်တြင်):''' ကဵု အခေါင် ဗၠးၜး ဟီုတွဟ် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်။
# '''Perestroika (ပရေင်ကလေင်ဒက်ပတန်):''' ပြံင်လှာဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ညံင်ဂွံ ဍိုက်ကေက် ကု သၞောတ်ဝ် သွံရာန်။
ဆဂး ပရေင်ပံက်တြင်ဏအ် ပကဵု ညံင် ဍုင် မနွံ သၟဝ် အုပ်ဓလီု သဵုဗိယေတ် တအ် အာတ်မိက် ပရေင်ဗၠးၜး ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၉၊ ပရေင်ကလိုက်ကမဵု ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ယူရဝ် ဗမံက် တုဲ၊ ပ္ဍဲ ဂိတု နဝ်ဝေမ်ဗါ ၉၊ ၁၉၈၉ ဂှ် '''ကၟာင်ဘာလိန် (Berlin Wall)''' မဒှ် သင်္ကေတ ပၞာန်လၜိုဟ် ဂှ် သရိုဟ်လီုလာ်အာ ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Brown |first=A. |year=1996 |title=The Gorbachev Factor |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0198273448}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ တင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကေုာံ သြဇာ လ္တူ ဂၠးတိ (Conclusion and Global Legacy) ==
ပ္ဍဲ ဂိတု ဒဳဇြေမ်ဗါ ၂၆၊ သၞာံ ၁၉၉၁ ဂှ်၊ ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ် ဂှ် လီုလာ် ပါ်ကရေက်အာ နဒဒှ် ဍုင် ဗၠးၜး ၁၅ ဍုင် (ဗီုကဵု ရုရှာ၊ ယူကရေန်) ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် တင်အာစိုပ်ဒတုဲ ပၞာန်လၜိုဟ် ဇေတ်ဇေတ် ရ။
'''သြဇာ ကေုာံ အမံက် (Legacy):'''
* အမေရိကာန် ဒှ်အာ ဍုင်အဝဵုဇၞော် ညးမွဲဓဝ် (Sole superpower) ပ္ဍဲ ဂၠးတိ။
* ဍုင် ယူရဝ် ဗမံက် ဗွဲမဂၠိုင် လုပ်ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ NATO ကေုာံ သမဂ္ဂ ယူရဝ် (EU)။
* ကွတ်ပညာ မခၞံလဝ် ပ္ဍဲ ပၞာန်လၜိုဟ် (ဗီုကဵု အေန်တာနဲ Internet ကေုာံ ဂြိုဟ်တုဲ Satellites) တအ်ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ဂၠးတိ ခေတ်လၟုဟ်။
* ၜိုန်ရ ပၞာန်လၜိုဟ် တုဲအာ ကီုလေဝ်၊ သြဇာ လွဟ်နျူကလဳယျာ ကေုာံ ပရေင်ပဋိပက္ခ ပ္ဍဲ ဒေသလ္ၚဵု (ဗီုကဵု ကိုရီးယား) တအ် သှ်ေၜက်ဒၟံင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ဏီရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Leffler |first=M. P. |last2=Westad |first2=O. A. |year=2010 |title=The Cambridge History of the Cold War |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521837194}}&lt;/ref&gt;။

== See also ==
* [[ပၞာန်ဂၠးတိ ဒုတိယ]]
* [[ဝါဒ ကောန်မြူနေတ်]]
* [[NATO]]
* [[ကၟာင်ဘာလိန်]]
* [[ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ်]]

== References ==
{{Reflist}}

== Further reading ==
* Gaddis, J. L. (2005). ''The Cold War: A New History''. Penguin Press.
* Westad, O. A. (2005). ''The Global Cold War''. Cambridge University Press.
* Zubok, V. M. (2007). ''A Failed Empire''. University of North Carolina Press.

== External links ==
* [https://www.wilsoncenter.org/program/cold-war-international-history-project The Cold War International History Project] (Woodrow Wilson Center)
* [https://www.archives.gov/research/cold-war Cold War Documents] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312105442/http://www.archives.gov/research/cold-war/ |date=2016-03-12 }} (US National Archives)

{{Navbox
|name = Cold War
|title = [[ပၞာန်လၜိုဟ်]] (The Cold War)
|listclass = hlist
|group1 = က္ဍိုက်က္ဍိုပ်
|list1 = 
* '''US:''' Truman
* Eisenhower
* Kennedy
* Johnson
* Nixon
* Ford
* Carter
* Reagan
* Bush
* '''USSR:''' Stalin
* Khrushchev
* Brezhnev
* Andropov
* Chernenko
* Gorbachev
|group2 = ပရေင်ကတဵုဒှ် အဓိက
|list2 = 
* [[ကၟာတ်လဒဵု ဘာလိန် (Berlin Blockade)]]
* [[ပၞာန် ကိုရီးယား]]
* [[ပြသၞာ မဳသိုင် ကျူးဘား]]
* [[ပၞာန် ဗဳယေတ်နာမ်]]
* [[ပၞာန် အာဖဂါန်]]
* [[ပရေင်သရိုဟ် ကၟာင်ဘာလိန်]]
|group3 = မဟာမိတ်
|list3 = 
* [[NATO]]
* [[Warsaw Pact|ဝါသဝ် (Warsaw Pact)]]
* [[Non-Aligned Movement|ဂကောံ ဟွံဗက်လပါ် (NAM)]]
|group4 = ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန်
|list4 = 
* [[Arms race|ပြိုင်ပ္ကာန် လွဟ်နျူကလဳယျာ]]
* [[Space Race|ပြိုင်ပ္ကာန် အာကာသ]]
* [[Détente|ဒဳတန့် (Détente)]]
}}

[[Category:ပၞာန်လၜိုဟ်]]
[[Category:ဝင် ဂၠးကဝ် ဗွဝ်ကၠံ ၂၀]]
[[Category:ပၞာန် အကြာ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ကေုာံ သဵုဗိယေတ်]]
[[Category:ဝင် မဆေင်ကဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]</text>
      <sha1>p3iyhxy4vd8qu20gqu56quk7zunvry0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မဟာဗျူဟာပရေင်ပိုန်ဒြပ်ပါလာန်ဇြဳယာဂါ(balenciaga)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11404</id>
    <revision>
      <id>55699</id>
      <timestamp>2026-07-04T02:44:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ven Moneyyadhika</username>
        <id>2658</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox company | name = ပါလာန်ဇြဳယာဂါ    (Balenciaga) | logo = Balenciaga logo.svg | image = Balenciaga, Paris, 24 Avenue George V.jpg | image_caption = ရုင်ကုမ္မဏဳ ပါလာန်ဇြဳယာဂါ မနွံ ပ္ဍဲအဝေနျူ ဂျောလ် ဗဳ၊ ဍုင်ပါရဳ၊ သေဌာံဗျူဟာတြေံ Cristobal Balenciaga...&quot;</comment>
      <origin>55699</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12077" sha1="6pvnsjzt2vgnfp8w0kqhi85ms0j1efn" xml:space="preserve">{{Infobox company
| name = ပါလာန်ဇြဳယာဂါ


(Balenciaga)
| logo = Balenciaga logo.svg
| image = Balenciaga, Paris, 24 Avenue George V.jpg
| image_caption = ရုင်ကုမ္မဏဳ ပါလာန်ဇြဳယာဂါ မနွံ ပ္ဍဲအဝေနျူ ဂျောလ် ဗဳ၊ ဍုင်ပါရဳ၊ သေဌာံဗျူဟာတြေံ Cristobal Balenciaga။
| type = ကုမ္မဏဳလစှ်ေသၟဝ်တဲ (Subsidiary)
| industry = ဝှိတ်ရှေန်မဒုင်စသိုင်ပိုန်ဟာန် ကေုာံ ကပေါတ်ခိုဟ်ဆေဝ် (Luxury Fashion)
| founded = ၁၉၁၉ (ပ္ဍဲ [[ဍုင်သပိန်]])
| founder = [[ခရစ္စတဝ်ဗါ ပါလာန်ဇြဳယာဂါ]] (Cristóbal Balenciaga)
| headquarters = [[ပါရဳ]]၊ [[ဍုင်ပြင်သေစ်]]
| key_people = Cédric Charbit ([[CEO]]), Demna Gvasalia (Creative Director)
| products = ကပေါတ်ဗွိုက်လ္တက်၊ ဝှိတ်ရှေန်၊ ဒၞေပ်ဇိုင်၊ ထာင်၊ ဂစေအ်မြမောဝ်
| parent = [[Kering]]
| website = {{URL|[https://www.balenciaga.com](https://www.balenciaga.com)}}
}}

'''မဟာဗျူဟာပရေင်ပိုန်ဒြပ်ပါလာန်ဇြဳယာဂါ(balenciaga)''' (အင်္ဂလိက်: ''Business Strategy of Balenciaga'') ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍသုတေသန မကတ်လ္ၚတ်ထမံက်ထ္ၜးကဵု ကုမဟာဗျူဟာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်စဳရေင်အုပ်ဓုပ်၊ ကေုာံ ပရေင်ဂၠာဲသ္ၚဳမဟာဗျူဟာဗွဝ်ဖျာ (Marketing Strategy) တိုက်ဝှိတ်ရှေန်ခိုဟ်ဆေဝ် ကုမ္မဏဳ ပါလာန်ဇြဳယာဂါ (Balenciaga) မဒှ်ကုမ္မဏဳလစှ်ေသၟဝ်တဲ သၟဝ်ကမ္ပဏဳဇၞော် Kering Groupရ။ ပါလာန်ဇြဳယာဂါ ဂှ် ဒှ်ဗြာန် (Brand)ဝှိတ်ရှေန်သၠုင်သၠုင်မွဲ မဒှ်ပ္ဍဲဂကောံဗြောန် မနွံသြဇာအဝဵုဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိဏံမွဲကီုရ။ လ္ၚတ်ရံင် ပရေင်ချဳဒြဟတ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ပါလာန်ဇြဳယာဂါမ္ဂး ဂွံဆဵုကေတ် ဒှ်ပရေင်ဖျေံဗျူဟာ မပံင်ဗစိုပ်အကြာ [[နိယာမအခိုက်ကၞာတြေံ]] (Heritage) ကေုာံ [[ယေန်သၞာင်တၟိခေတ်ကာလ]] (Pop Culture &amp; Streetwear) တံတုဲ ပ္ဍဲအရာဂှ်ရ သွက်ဂွံဗဒှ်ကဵုဒြဟတ်မဇၞော် ညံင်ဂွံဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ကုမ္မဏဳရ။

== နိဒါန် ကေုာံ ဝင်လက္ကရဴ ==
ပါလာန်ဇြဳယာဂါ ဒှ်အရာမက္တဵုဒှ်လဝ် နကဵုတဲအ္စာဝှိတ်ရှေန် [[ခရစ္စတဝ်ဗါ ပါလာန်ဇြဳယာဂါ]] ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၉ ပ္ဍဲ [[ဍုင်သပိန်]]ရ။ ပ္ဍဲအခိင်တေံ ဗျူဟာပရေင်ပိုန်ဒြပ်ကုမ္မဏဳ ဂှ် စွံအဓိကကဵု ပညာကွတ်တဲအခိုက်ကၞာ (Couture Craftsmanship) တအ်ရ။

ပ္ဍဲခေတ် ၂၀၁၅ မဒှ်အခိင် Demna Gvasalia တိုန်ဒှ် ဒါရိုက်တာမဖန်ဗဒှ် (Creative Director) ဂှ်တုဲ မဟာဗျူဟာပရေင်ပိုန်ဒြပ် ပါလာန်ဇြဳယာဂါ သၠာဲပြံင်အာ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ကုမ္မဏဳပါလာန်ဇြဳယာဂါ လုပ်ကေတ်ဒၞာဲဗွဝ်ဖျာ နကဵုဝေါဟာရခေတ်တၟိ (Streetwear) ကေုာံ ကပေါတ်လၟေင်တ္ၚဲ မပ္တံ ဒၞေပ်ဇိုင် Triple S Sneakerတုဲ ဒှ်ဟိုတ်ကဵု ဒြဟတ်ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ကုမ္မဏဳ သၠုင်တိုန်အာ ဗွဲမပြဟ်မွဲရ။

== မဟာဗျူဟာပရေင်ပိုန်ဒြပ် အဓိက (Core Business Strategies) ==

=== ၁။ ဗျူဟာဗွဝ်ဖျာ ဗွိုက်လ္တက်ဓမ္မတာ ကေုာံ ဝှိတ်ရှေန်သၠုင် (High-Low Strategy) ===
မဟာဗျူဟာဏံဝွံ ဒှ်အရာမဖျပ်ပံင်ဗစိုပ်ကဵု အကြာကပေါတ်မနွံကဵု ၚ္ၚုဟ်မးသၠုင် (Haute Couture) ကေုာံ ဗွိုက်လ္တက် ဓမ္မတာဂၠံင်ဍာန် (Streetwear)တအ်ရ။ နကဵု မဟာဗျူဟာဟိုတ်ဏံဝွံ ဒှ်ဟိုတ်ပါလာန်ဇြဳယာဂါ သီထၜေဝ်ကေတ်စိုတ် ဂကောံမၞိဟ်ခေတ်တၟိ (Millennials and Gen Z) မဒှ်မၞိဟ်မနွံဒြဟတ်ရာန် သၠုင်ဗွဲမလောန်တအ်ရ။

=== ၂။ ဗျူဟာကပေါတ်အောန် ကေုာံ မဒှ်သက်သက် (Scarcity and Exclusivity) ===
ကုမ္မဏဳပါလာန်ဇြဳယာဂါ စခၞံနိယာမ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မစွံသၞောတ်ကပေါတ် မက္တဵုဒှ်အောန် (Limited Drops) သွက်ဂွံဗဒှ်ကဵု တင်နွံပၟိက်ဇြဟတ်ညးဖျာ (Market Demand) သၠုင်တိုန်ရ။ ကပေါတ်လ္ၚဵုပၠန် ပ္တိတ်လၟိဟ်အောန်တုဲ သွက်ဂွံထိင်ဒဝ်ၚ္ၚုဟ် ကေုာံ ဗွဝ်ဖျာတအ်ကီုရ။

=== ၃။ မဟာဗျူဟာ ဒစ်ဂျဳတေဝ် ကေုာံ ပရေင်ဂၠာဲသ္ၚဳဗွဝ်ဖျာmeme (Digital &amp; Meme Marketing) ===
ပါလာန်ဇြဳယာဂါ ဝွံ မစကာတဴ နကဵုနဲကဲပရေင်တၟာန်ကေတ်ဖျာ နကဵု မဳဒဳယာပရေင်မၞိဟ် (Social Media) ဗွဲမဇၞော်ကဵုဇြဟတ်ရ။ ကုမ္မဏဳဝွံ ဖန်ဗဒှ် ဒဳဇြာင်ကပေါတ် မက္တဵုဒှ် တင်မဝေင်ပါင်ရက် (Viral) ပ္ဍဲအေန်တာနက်ကီုရ၊ မပ္တံ ထာင်ဗီုရုပ်ထာင်ခရိုက် အရာဏံ ဗဒှ်ကဵု တင်သဳကၠဳ လ္တူလပှ်ကျာ (Public Discussion) တုဲ အရာဏံဂှ် ဒှ်အရာအခေါင်ပရေင်ဂၠာဲသ္ၚဵဗွဝ်ဖျာ မွဲကဏ္ဍကီုရ။

== ပရေင်စဳရေင်ဘဏ္ဍာ ကေုာံ ပါ်ကရေက်ဗွဝ်ဖျာ (Financial and Market Analysis) ==
နကဵုတင်ဒေတာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မနွံသၟဝ် Kering Group ပါလာန်ဇြဳယာဂါ ဂှ် ဒှ်ဗြေန်မသၠုင်ပ္တိုန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ဇၞော်အိုတ်မွဲရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! သၞာံ !! ဗျူဟာအဓိက !! သြဇာလ္တူဗွဝ်ဖျာပိုန်ဒြပ်
|-
| ၂၀၁၅ - ၂၀၁၈ || ပြံင်သၠာဲ Streetwear ကေုာံ Sneaker Marketing || ကဏ္ဍဒၞေပ်ဇိုင် သၠုင်တိုန် ၁၅၀%
|-
| ၂၀၁၉ - ၂၀၂၂ || ဗွဝ်ဖျာဒစ်ဂျဳတေဝ် ကေုာံ Metaverse Collaboration || ဗြေန်ဇၞော်မောဝ်တိုန် ပ္ဍဲအာရှ ကေုာံ အမေရိကာန်
|-
| ၂၀၂၃ - ၂၀၂၆ || ဗျူဟာမအာဍာ်ဇမၠိင် / Sustainability || ဖန်ဗဒှ် ကပေါတ် Recycle / က္လေင်သုင်စောဲ
|}

== တင်ဒးဒုင်ပါ်ပဲါ ကေုာံ ပရေင်ကော်ချဴ (Criticisms and Challenges) ==
ပ္ဍဲပရေင်ချဳဒြဟတ် မဟာဗျူဟာပရေင်ပိုန်ဒြပ် ပါလာန်ဇြဳယာဂါ ၜိုန်ရအံင်ဇၞးဒၟံင်ကီုလေဝ် ဆက်စပ်ကဵု ပြဿနာဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၂ ကမ္ပဏဳ ဆဵုဂဗလဝ်ပြဒ္ဒညာဇၞော်မွဲကစပ်ကဵုကေင်ကာဂၠာဲသ္ၚဳဗွဝ်ဖျာ (Marketing Campaign Controversy) မဆေင်ကဵု ကောန်င္ၚာ် မဒှ်ဟိုတ်ကဵုၚ္ၚုဟ် ဗြီုစှ်ေအာ ဗွဲမပြဟ် ပ္ဍဲအခိင်မွဲဂိတုဓဝ်ရ။ အရာဏံ ဗဒှ်ကဵု ကုမ္မဏဳ ဒးဖျေံဗျူဟာမၚ်မွဲအန္တရာယ် (Crisis Management Strategy) တၟိ သွက်ဂွံကလေင်ဒက်ပ္တန် ယၟုခိုဟ်မွဲလှ်ေပၠန်ရ။

== နိဂီု ==
မဟာဗျူဟာပရေင်ပိုန်ဒြပ်ပါလာန်ဇြဳယာဂါ ဝွံ ဒှ်အရာပုစ္ဆာ ပ္ဍဲခေတ်တၟိ သွာင်ပရေင်ဝှိတ်ရှေန်ဂှ်သၟး ဟွံသေင် ပ္ဍဲအရာဗွိုက်လ္တက် ခေတ်တြေံကီု သီုမဆက်စပ်ကဵု မဟာဗျူဟာဗြေန်၊ အသိင်ဒြဟတ်မဳဒဳယာ၊ ကေုာံ ကေတ်ကောန်စိုတ်မၞိဟ် သၟတ်ခေတ်တၟိတအ်ကီုရ။ အရာတအ်ဂှ် သီုဖအိုတ် ပံင်ဗစိုပ်ကၠေံတုဲ ဒှ်ပရေင်အံင်ဇၞး ကုကုမ္မဏဳ ပါလာန်ဇြဳယာရာဂါ ပ္ဍဲလ္တူပရေင်ပိုန်ဒြပ်ဂၠးတိဏံရ။

== နိဿဲ ==
{{Reflist|refs=
{{cite web |url=[https://www.kering.com](https://www.kering.com) |title=Kering Group Official Financial Reports |publisher=Kering |year=2024}}
{{cite journal |last=Business of Fashion |year=2023 |title=The Evolution of Balenciaga’s Business Model |journal=The Business of Fashion}}
{{cite web |url=[https://www.voguebusiness.com](https://www.voguebusiness.com) |title=How Demna Gvasalia Reshaped Balenciaga Luxury Strategy |publisher=Vogue Business |year=2025}}
}}

== လေန်မ္ၚး ==

* {{Commons category|Balenciaga}}
* [[https://www.balenciaga.com](https://www.balenciaga.com) Balenciaga Official Website]
* [[https://www.kering.com](https://www.kering.com) Kering Group Official Site]

[[Category:ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:မဟာဗျူဟာပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:ဖေရှေန်]]
[[Category:ကမ္ပဏဳ ပြင်သစ်]]</text>
      <sha1>6pvnsjzt2vgnfp8w0kqhi85ms0j1efn</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>