ပါင်မုက်:သိပ္ပံ

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mnw">
  <siteinfo>
    <sitename>ဝဳကဳပဳဒဳယာ</sitename>
    <dbname>mnwwiki</dbname>
    <base>https://mnw.wikipedia.org/wiki/%E1%80%99%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%99%E1%80%BA</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.10</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">မဳဒဳယာ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">တၟေင်</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ညးလွပ်</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ညးလွပ် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ဝဳကဳပဳဒဳယာ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ဝှာင်</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ဝှာင် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">မဳဒဳယာဝဳကဳ</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">မဳဒဳယာဝဳကဳ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">ထာမ်ပလိက်</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">ထာမ်ပလိက် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">ရီု</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">ရီု ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ကဏ္ဍ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ကဏ္ဍ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">ပါင်မုက်</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">ပါင်မုက် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">မဝ်ဂျူ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">မဝ်ဂျူ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>ပါင်မုက်:သိပ္ပံ</title>
    <ns>100</ns>
    <id>372</id>
    <revision>
      <id>55858</id>
      <parentid>28173</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T01:55:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55858</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13228" sha1="dw5yywxbgiaadriht5ta3d9jqzvbevf" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ &lt;div style=&quot;margin:0;border:0px solid;background:#DBA901;padding:0.2em 0.4em;font-weight:bold;text-align:center; width:100%&quot;&gt; ပါင်မုက် သိပ္ပံ&lt;/div&gt;
|-&lt;div style=&quot;margin:0;border:0px solid;background:#F5ECCE;width:100%&quot;&gt;  
|
[[File:CMB Timeline300 no WMAP.jpg|thumb|The Universe represented as multiple disk-shaped slices across time, which passes from left to right.]]
'''သိပ္ပံ''' (အၚ်္ဂလိက်: Science) မကၠုင်နူ အရေဝ်ပါဠိ (သိပ္ပ)၊ သံသကြိုတ် (ၐိလ်ပ शिल्प) မဂွံအဓိပ္ပါယ ကွတ် (art)၊ ကွတ်တဲ (craft)၊ ပညာ (skill)၊ အရေဝ်အင်္ဂလိက် Science ဂှ် ကၠုင်နူ လေတ်တေန် scientia မဂွံအဓိပ္ပါယ် ပညာ/ကွတ်မတီ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်အရာ မကၠောန်ဗဒှ်၊ မလ္ၚတ်ကတ်ကေတ် ကွတ်ပညာ ပရူနာနာသာ် ဗွဲမစှ်ေသၞောတ် နကဵုဗီုပြင် မပသောင်ကလး စမ်ၜတ်ဂွံ (testable explanations) ကေုာံ မဟီုဂးဂတဂွံ (predictions)၊၊

ရိုဟ်ကၞက် သိပ္ပံ ကၠာအိုတ်ဂှ် ယဝ်ဒတောဝ်ဗက်မ္ဂး ကၠုင်နူ အဳဂျေပ်တြေံ ကေုာံ မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ (Mesopotamia) ပ္ဍဲခေတ် အကြာသၞာံ ၃၅၀၀ ကဵု ၃၀၀၀ ဘဳသဳ ဟီုမာန်ရ၊၊ ကွတ်သင်္ချာ၊ ကွတ်နက္ခတ်၊ ကေုာံ ကွတ်ဂဥုဲ မဒှ်အရာဒဿနသဘာဝ ဂကူဂရိတ်တြေံတြဟ်တအ်ဂှ် ညးတအ် ဒုင်သဇိုင် ကုဟိုတ်သဘာဝတုဲ ဖန်ဗဒှ် ဇၞော်မောဝ်ပတိုန် နကဵုမပသောင်ကလး မၞုံကဵုသက်သဳသာဓက ပ္ဍဲဂၠးကဝ်ရုပ္ပဗေဒရ၊၊ ကြဴနူ အေန်ပါယျာရဝ်မ ကရေက်ပလိုတ် သရိုဟ်လီုအာတုဲ လညာတ်ဂရိတ် မဆေင်ကဵု ဂၠးတိဂှ် လီုလာ်ကၠုင် ပ္ဍဲကဵုယူရောပ် ရးပလိုတ် ပ္ဍဲအခိင် အကြာ ခေတ်လဒေါဝ်လပါ်စ ပ္ဍဲအခိင် အကြာ အေဒဳ ၄၀၀ ကဵု ၁၀၀၀ ဂှ်ရ၊၊ ဆဂး လညာတ်သိပ္ပံတအ်ဂှ် သှ်ေၜက်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဂၠးကဝ်မူသလေန် ပ္ဍဲခေတ်ထဝ် အေတ်သလာမ်ဂှ်ရ၊၊ လညာတ်သိပ္ပံ နူကဵု ဂၠးကဝ်မူသလေန်ဂှ် ကလေင်ဗၟံက်ပ္တိုန် ကေုာံ ကလေင်စိုပ် ရးယူရောပ်ပလိုတ်ပၠန်ဂှ် ဒှ်ပ္ဍဲအခိင် နူကဵု ၁၀ ကေုာံ ၁၃ ဗွဝ်ကၠံ မဒှ်အရာကလေင်ဇၞော်မောဝ်ပတိုန် [[ဒဿနမဆေင်ကဵုသဘာဝ]] (natural philosophy) နူဂှ် ပ္ဍဲအခိင်ကာလ ၁၆ ဗွဝ်ကၠံ လပါ်စဂှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲမဆေင်ကဵုသိပ္ပံ (Scientific Revolution) ကတဵုဒှ်ကၠုင်[11]နကဵု လညာတ်တၟိ ကေုာံ ပရေင်ဆဵုဂဗတၟိ နူကဵု ဗီုပြင်လညာတ်ဒဿနဂရိတ်တြေံတေအ်ရ၊၊ နဲကဲမလ္ၚတ် ပရေင်သိပ္ပံဂှ် ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲအရာမခၞံဗဒှ်ပတိုန် ပရေင်လညာတ်သမ္တီမွဲမွဲရ၊၊ ကၠာဟွံဂွံစိုပ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံဏီဂှ် ဒၞာဲဘာ ကေုာံ ကွတ်ပညာနာနာတအ်ဂှ် ဟွံဒုင်သဇိုင် ဟွံဒုင်ကေတ် နကဵုနဲကဲလ္ၚတ် မဆေင်ကဵုသိပ္ပံဏီရ၊၊ နူဂှ် နူကဵု ဒဿနသဘာဝ (natural philosophy) ဂှ် ပြံင်လှာဲအာ နဒဒှ် သိပ္ပံသဘာဝ (natural science)ရ၊၊

သိပ္ပံခေတ်တၟိဏအ်ဂှ် ညးပါ်လဝ် လပါ်ဇၞော်ပိ၊ (၁) သိပ္ပံသဘာဝ (natural science) (မပ္တံကဵု ဇဳဝဗေဒ၊ ဓါတုဗေဒ၊ ကေုာံ ရူပဗေဒ) မလ္ၚတ် မပဆေင်ကဵုသဘာဝ နကဵုဗွိုင်မလှဲလးအိုတ်ရ၊၊ (၂) သိပ္ပံပရေင်မၞိဟ် (social science) (မပ္တံကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ စိတ္တဗေဒ၊ ပရေင်မၞိဟ်/မနုဿဗေဒ) မလ္ၚတ်ပရူ ပူဂိုလ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် ဗီုမၞိဟ်မွဲမွဲ ဗီုလဵုဆက်စပ် ဒၟံင်ကု မၞိဟ်ဂလိုင်(ဂကောံမၞိဟ်)၊ (၃) သိပ္ပံဗီုပြင် (formal science) (မပ္တံကဵု လဝ်ဂျေတ်၊ ဂၞန်သင်္ချာ၊ သိပ္ပံကောန်ပျူတာမဆေင်ကဵုတဳအဝ်ရဳ (theoretical computer science) ဒဒှ် မလ္ၚတ် အရာမတၞဟ်ခြာရေင်သကအ်တအ်ရ၊၊ ဆဂး အရာလဵု မလုပ်လၟိဟ် သိပ္ပံ အရာလဵု မလုပ်လၟိဟ် သိပ္ပံဟွံသေင်တအ်ဂှ် ဝိဝါဒနွံဒၟံင်ရ၊၊ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် သိပ္ပံဗီုပြင်ဂှ် ၜိုန်ရ ပၠုပ်လဝ် ပ္ဍဲစရင်သိပ္ပံကီုလေဝ် အရာတအ်ဂှ် ဟွံတန်တဴဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု သက်သဳမချပ်ကေတ် (empirical evidence)ရ၊၊နကဵုဘာသာမ္ဂး သိပ္ပံမဆေင်ကဵု လညာတ်ပညာ သွက်ဂွံစကာ နတဲ ဗီုကဵု အေန်ဂျေန်နဳယျာ၊ ပညာဂဥုဲတအ်ဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် နဒဒှ် သိပ္ပံမစကာနတဲ (applied sciences) [https://www.neonics.co.th/ neonics]ရ၊၊

သိပ္ပံဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကုပရေင်သုတေသန မဒှ်အရာမကၠောန်ပတိုန် နကဵုဂကောံတၠပညာ ကေုာံ ဌာနမလ္ၚတ်သုတေသနဂမၠိုင် မပ္တံကဵု ဂကောံအေဂျေန်သဳသၟိင်တၠ၊ ကေုာံ ကမ္မဏဳတအ်ရ၊၊ သုတေသန သိပ္ပံ မဒုင်သဇိုင် ကုပရေင်နတဲတအ်ဂှ် လ္ၚတ်ဂၠာဲသွဟ် သွက်ဂွံပါလုပ် ဖန်ဇန် ညံင်ဂွံဇၞော်မောဝ် ပခိုဟ်ပတိုန် ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍမပ္တိတ်ကပေါတ် သွက်ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ကပေါတ်အရပ်အရာပၞာန်၊ လွဳလွတ်ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ မဂွံစဵုဒၞာဲ ပွဳပွူသဘာဝတအ်ရ၊၊

|-&lt;div style= &quot;background:#FACC2E;text-align:right&quot;&gt;
| '''''[[သိပ္ပံ|ဆက်ဗှ် ပရူသိပ္ပံ...]]'''''&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
|}
{|style=&quot;margin:0;background:transparent&quot;
|-
|class=&quot;MainPageBG&quot; style=&quot;width:53%;border:1px solid #cef2e0;background:#f5fffa;color:#000000;vertical-align:top&quot;|
{|width=&quot;100%&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;5&quot; style=&quot;vertical-align:top;background:transparent&quot;
|-
!
&lt;div style=&quot;margin:0;border:1px solid #cef2e0;border:1px solid #a3bfb1;background:#cef2e0;padding:0.2em 0.4em;font-size:120%;font-weight:bold;text-align:left&quot;&gt;[[File:Featured Article Star.svg|25px]] ပရူသိပ္ပံ တ္ၚဲဏအ်&lt;/div&gt;
|-
&lt;!-----TO BE TEMPLATED -- Featured article section-----&gt;
|&lt;div  id=&quot;mf-tfp&quot; style=&quot;padding:2px 5px&quot;&gt;{{Featurescience}}&lt;/div&gt;
|-
!&lt;div style=&quot;margin:0;border:1px solid #a3bfb1;background:#cef2e0;padding:0.2em 0.4em;font-size:120%;font-weight:bold;text-align:left&quot;&gt;[[File:Emblem-pictures.svg|25px]]ဗီုရုပ် မစပ်ကုသိပ္ပံ တ္ၚဲဏအ်&lt;/div&gt;
|-

&lt;!-----TO BE TEMPLATED -- Photo of the day section------&gt;
|&lt;div  id=&quot;mf-tfp&quot; align=&quot;center&quot; title=&quot;ဗီုတၟေင် တ္ၚဲဏအ်&quot;&gt;
[[File:Einstein 1921 by F Schmutzer - restoration.jpg|thumb|center|500px|ညးမၜံင် ပ္ဍဲဍုင်ဂျာမနဳ ဂကူဂျူ အစာသိပ္ပံ အယ်ဗေတ် အာင်သတာင် (Albert Einstein (1879–1955)) ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် တဳအဝ်ရဳ အဆက်အစပ် (theory of relativity)၊၊ ညးကလိဂွံ လာပ်နဝ်ဗေလ် မဆေင်ကဵု ရူပ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၁ ဟိုတ်နူ ညးမဗမံက်ထ္ၜးတဳအဝ်ရဳဂှ်၊၊]]

&lt;/div&gt;
|-
|}
|style=&quot;border:1px solid transparent&quot;|

&lt;!-------Index + Encyclopedia-------&gt;
|class=&quot;MainPageBG&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #ffe6cb;background-color: #fdf2e6;color:#000000;vertical-align:top&quot;|
{|cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;5&quot; style=&quot;width:100%;background:transparent&quot; border=&quot;0&quot;
|-
!
&lt;div style=&quot;margin:0;border:1px solid #ff8d0f;background:#ffcc96;padding:0.2em 0.4em;font-size:120%;font-weight:bold;text-align:left&quot;&gt;[[File:Wikipedia-logo-v2.svg|25px]] ပရောဝဳကဳပဳဒဳယာ&lt;/div&gt;
|-
|[[File:Wikipedia-logo-v2-mnw.svg|right|180px|ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]

[[:Category:လိက်ပတ်မန်]]

ဝဳကဳပဳဒဳယာဂှ် ပံင်ပ္ကောံချူလဝ် နကဵု ညးလွပ် မရပ်စပ်သုင်စောဲ တအ်တုဲ ခၞံဗဒှ်ပတိုန် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ သက္ကုၚုဟ်မွဲရ၊၊ ဇၟာပ်ညးအဲ တၞဟ်နဂွံရပ်စပ် လောဲသွာတုဲ ကဵုလဝ်ယၟု ဝဳကဳတုဲ ဖန်ဗဒှ်လဝ် နကဵုမုက်လိက်ဝေပ်သာ်မွဲရ၊၊

ညးလွပ်တအ်လေဝ်  ဇၟာပ်အခိင်အခါ နာဍဳဟွံခြာ ဗီုညးကဵုညး ဖန်ပလေဝ်ဒါန် ချူစုတ်ဒၟံင်တုဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာဂှ် ဒှ်ကၠုင် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ မဍိုက်ပေင်တဴ ကဵုပရူပရာနာနာမွဲရ၊၊ ပ္ဍဲဝဳကဳပဳယာမန်ဝွံလေဝ် ယြဴညးလဵုမွဲ ဟွံဟီု အတိုင်သၞောဝ် မလိက် [[ယူနဳကုဒ်|ယူနဳကုဒ် (Unicode)]][[W:Font|Font]] ၅.၂ ဂှ် ဒ္ဂေတ်ဗက်တုဲ ဗှ်ကေတ်မာန်၊ စၠောအ်ချာဲကေတ်မာန်တုဲ သီုချူပတိုန် ဗွဲမဗၠးၜးမာန်ရ၊၊

'''''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ|ဆက်ဗှ် Full article...]]'''''
|-
&lt;!--- 
! &lt;div style=&quot;margin:0;border:1px solid #ff8d0f;background:#ffcc96;color:#000000;padding:0.2em 0.4em;font-size:120%;font-weight:bold;text-align:left&quot;&gt;[[File:Gnome-searchtool.svg|25px]] စၞောန်&lt;/div&gt;
|-
| 
|-
---&gt;
!
&lt;div style=&quot;margin:0;border:1px solid #ff8d0f;background:#ffcc96;padding:0.2em 0.4em;font-size:120%;font-weight:bold;text-align:left&quot;&gt;[[File:Nuvola actions help.svg|25px]] အရီုဗင်&lt;/div&gt;
|-
&lt;!------TO BE TEMPLATED -- Help section------&gt;
|{{Help}}
|}
|}
&lt;!--        CONTENTS        --&gt;
{| width=&quot;100%&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;2&quot; style=&quot;vertical-align:top; background-color:#f5fffa; -moz-border-radius:10px&quot;
! style=&quot;background-color: #cef2e0; font-size: 125%; border: 1px solid #b0b0b0; text-align: left; padding-left: 7px; -moz-border-radius:7px&quot; |[[File:Emojione 1F4DA.svg|25px|alt=|link=]] ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ
|-
| style=&quot;color:#000;padding:2px 5px&quot; | &lt;div id=&quot;mp-itn&quot;&gt;{{Contents}}&lt;/div&gt;
|}


[[Category:!Main category]]</text>
      <sha1>dw5yywxbgiaadriht5ta3d9jqzvbevf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55864</id>
      <parentid>55858</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T01:58:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55864</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13232" sha1="fquzqup3axbhmfwpzsamnb0tq3736y4" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ &lt;div style=&quot;margin:0;border:0px solid;background:#DBA901;padding:0.2em 0.4em;font-weight:bold;text-align:center; width:100%&quot;&gt; ပါင်မုက် သိပ္ပံ&lt;/div&gt;
|-&lt;div style=&quot;margin:0;border:0px solid;background:#F5ECCE;width:100%&quot;&gt;  
|
[[File:CMB Timeline300 no WMAP.jpg|thumb|The Universe represented as multiple disk-shaped slices across time, which passes from left to right.]]
'''သိပ္ပံ''' (အၚ်္ဂလိက်: Science) မကၠုင်နူ အရေဝ်ပါဠိ (သိပ္ပ)၊ သံသကြိုတ် (ၐိလ်ပ शिल्प) မဂွံအဓိပ္ပါယ ကွတ် (art)၊ ကွတ်တဲ (craft)၊ ပညာ (skill)၊ အရေဝ်အင်္ဂလိက် Science ဂှ် ကၠုင်နူ လေတ်တေန် scientia မဂွံအဓိပ္ပါယ် ပညာ/ကွတ်မတီ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်အရာ မကၠောန်ဗဒှ်၊ မလ္ၚတ်ကတ်ကေတ် ကွတ်ပညာ ပရူနာနာသာ် ဗွဲမစှ်ေသၞောတ် နကဵုဗီုပြင် မပသောင်ကလး စမ်ၜတ်ဂွံ (testable explanations) ကေုာံ မဟီုဂးဂတဂွံ (predictions)၊၊

ရိုဟ်ကၞက် သိပ္ပံ ကၠာအိုတ်ဂှ် ယဝ်ဒတောဝ်ဗက်မ္ဂး ကၠုင်နူ အဳဂျေပ်တြေံ ကေုာံ မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ (Mesopotamia) ပ္ဍဲခေတ် အကြာသၞာံ ၃၅၀၀ ကဵု ၃၀၀၀ ဘဳသဳ ဟီုမာန်ရ၊၊ ကွတ်သင်္ချာ၊ ကွတ်နက္ခတ်၊ ကေုာံ ကွတ်ဂဥုဲ မဒှ်အရာဒဿနသဘာဝ ဂကူဂရိတ်တြေံတြဟ်တအ်ဂှ် ညးတအ် ဒုင်သဇိုင် ကုဟိုတ်သဘာဝတုဲ ဖန်ဗဒှ် ဇၞော်မောဝ်ပတိုန် နကဵုမပသောင်ကလး မၞုံကဵုသက်သဳသာဓက ပ္ဍဲဂၠးကဝ်ရုပ္ပဗေဒရ၊၊ ကြဴနူ အေန်ပါယျာရဝ်မ ကရေက်ပလိုတ် သရိုဟ်လီုအာတုဲ လညာတ်ဂရိတ် မဆေင်ကဵု ဂၠးတိဂှ် လီုလာ်ကၠုင် ပ္ဍဲကဵုယူရောပ် ရးပလိုတ် ပ္ဍဲအခိင် အကြာ ခေတ်လဒေါဝ်လပါ်စ ပ္ဍဲအခိင် အကြာ အေဒဳ ၄၀၀ ကဵု ၁၀၀၀ ဂှ်ရ၊၊ ဆဂး လညာတ်သိပ္ပံတအ်ဂှ် သှ်ေၜက်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဂၠးကဝ်မူသလေန် ပ္ဍဲခေတ်ထဝ် အေတ်သလာမ်ဂှ်ရ၊၊ လညာတ်သိပ္ပံ နူကဵု ဂၠးကဝ်မူသလေန်ဂှ် ကလေင်ဗၟံက်ပ္တိုန် ကေုာံ ကလေင်စိုပ် ရးယူရောပ်ပလိုတ်ပၠန်ဂှ် ဒှ်ပ္ဍဲအခိင် နူကဵု ၁၀ ကေုာံ ၁၃ ဗွဝ်ကၠံ မဒှ်အရာကလေင်ဇၞော်မောဝ်ပတိုန် [[ဒဿနမဆေင်ကဵုသဘာဝ]] (natural philosophy) နူဂှ် ပ္ဍဲအခိင်ကာလ ၁၆ ဗွဝ်ကၠံ လပါ်စဂှ် [[ပရေင်ပြံင်လှာဲမဆေင်ကဵုသိပ္ပံ]] (Scientific Revolution) ကတဵုဒှ်ကၠုင်[11]နကဵု လညာတ်တၟိ ကေုာံ ပရေင်ဆဵုဂဗတၟိ နူကဵု ဗီုပြင်လညာတ်ဒဿနဂရိတ်တြေံတေအ်ရ၊၊ နဲကဲမလ္ၚတ် ပရေင်သိပ္ပံဂှ် ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲအရာမခၞံဗဒှ်ပတိုန် ပရေင်လညာတ်သမ္တီမွဲမွဲရ၊၊ ကၠာဟွံဂွံစိုပ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံဏီဂှ် ဒၞာဲဘာ ကေုာံ ကွတ်ပညာနာနာတအ်ဂှ် ဟွံဒုင်သဇိုင် ဟွံဒုင်ကေတ် နကဵုနဲကဲလ္ၚတ် မဆေင်ကဵုသိပ္ပံဏီရ၊၊ နူဂှ် နူကဵု ဒဿနသဘာဝ (natural philosophy) ဂှ် ပြံင်လှာဲအာ နဒဒှ် သိပ္ပံသဘာဝ (natural science)ရ၊၊

သိပ္ပံခေတ်တၟိဏအ်ဂှ် ညးပါ်လဝ် လပါ်ဇၞော်ပိ၊ (၁) သိပ္ပံသဘာဝ (natural science) (မပ္တံကဵု ဇဳဝဗေဒ၊ ဓါတုဗေဒ၊ ကေုာံ ရူပဗေဒ) မလ္ၚတ် မပဆေင်ကဵုသဘာဝ နကဵုဗွိုင်မလှဲလးအိုတ်ရ၊၊ (၂) သိပ္ပံပရေင်မၞိဟ် (social science) (မပ္တံကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ စိတ္တဗေဒ၊ ပရေင်မၞိဟ်/မနုဿဗေဒ) မလ္ၚတ်ပရူ ပူဂိုလ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် ဗီုမၞိဟ်မွဲမွဲ ဗီုလဵုဆက်စပ် ဒၟံင်ကု မၞိဟ်ဂလိုင်(ဂကောံမၞိဟ်)၊ (၃) သိပ္ပံဗီုပြင် (formal science) (မပ္တံကဵု လဝ်ဂျေတ်၊ ဂၞန်သင်္ချာ၊ သိပ္ပံကောန်ပျူတာမဆေင်ကဵုတဳအဝ်ရဳ (theoretical computer science) ဒဒှ် မလ္ၚတ် အရာမတၞဟ်ခြာရေင်သကအ်တအ်ရ၊၊ ဆဂး အရာလဵု မလုပ်လၟိဟ် သိပ္ပံ အရာလဵု မလုပ်လၟိဟ် သိပ္ပံဟွံသေင်တအ်ဂှ် ဝိဝါဒနွံဒၟံင်ရ၊၊ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် သိပ္ပံဗီုပြင်ဂှ် ၜိုန်ရ ပၠုပ်လဝ် ပ္ဍဲစရင်သိပ္ပံကီုလေဝ် အရာတအ်ဂှ် ဟွံတန်တဴဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု သက်သဳမချပ်ကေတ် (empirical evidence)ရ၊၊နကဵုဘာသာမ္ဂး သိပ္ပံမဆေင်ကဵု လညာတ်ပညာ သွက်ဂွံစကာ နတဲ ဗီုကဵု အေန်ဂျေန်နဳယျာ၊ ပညာဂဥုဲတအ်ဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် နဒဒှ် သိပ္ပံမစကာနတဲ (applied sciences) [https://www.neonics.co.th/ neonics]ရ၊၊

သိပ္ပံဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကုပရေင်သုတေသန မဒှ်အရာမကၠောန်ပတိုန် နကဵုဂကောံတၠပညာ ကေုာံ ဌာနမလ္ၚတ်သုတေသနဂမၠိုင် မပ္တံကဵု ဂကောံအေဂျေန်သဳသၟိင်တၠ၊ ကေုာံ ကမ္မဏဳတအ်ရ၊၊ သုတေသန သိပ္ပံ မဒုင်သဇိုင် ကုပရေင်နတဲတအ်ဂှ် လ္ၚတ်ဂၠာဲသွဟ် သွက်ဂွံပါလုပ် ဖန်ဇန် ညံင်ဂွံဇၞော်မောဝ် ပခိုဟ်ပတိုန် ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍမပ္တိတ်ကပေါတ် သွက်ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ကပေါတ်အရပ်အရာပၞာန်၊ လွဳလွတ်ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ မဂွံစဵုဒၞာဲ ပွဳပွူသဘာဝတအ်ရ၊၊

|-&lt;div style= &quot;background:#FACC2E;text-align:right&quot;&gt;
| '''''[[သိပ္ပံ|ဆက်ဗှ် ပရူသိပ္ပံ...]]'''''&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
|}
{|style=&quot;margin:0;background:transparent&quot;
|-
|class=&quot;MainPageBG&quot; style=&quot;width:53%;border:1px solid #cef2e0;background:#f5fffa;color:#000000;vertical-align:top&quot;|
{|width=&quot;100%&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;5&quot; style=&quot;vertical-align:top;background:transparent&quot;
|-
!
&lt;div style=&quot;margin:0;border:1px solid #cef2e0;border:1px solid #a3bfb1;background:#cef2e0;padding:0.2em 0.4em;font-size:120%;font-weight:bold;text-align:left&quot;&gt;[[File:Featured Article Star.svg|25px]] ပရူသိပ္ပံ တ္ၚဲဏအ်&lt;/div&gt;
|-
&lt;!-----TO BE TEMPLATED -- Featured article section-----&gt;
|&lt;div  id=&quot;mf-tfp&quot; style=&quot;padding:2px 5px&quot;&gt;{{Featurescience}}&lt;/div&gt;
|-
!&lt;div style=&quot;margin:0;border:1px solid #a3bfb1;background:#cef2e0;padding:0.2em 0.4em;font-size:120%;font-weight:bold;text-align:left&quot;&gt;[[File:Emblem-pictures.svg|25px]]ဗီုရုပ် မစပ်ကုသိပ္ပံ တ္ၚဲဏအ်&lt;/div&gt;
|-

&lt;!-----TO BE TEMPLATED -- Photo of the day section------&gt;
|&lt;div  id=&quot;mf-tfp&quot; align=&quot;center&quot; title=&quot;ဗီုတၟေင် တ္ၚဲဏအ်&quot;&gt;
[[File:Einstein 1921 by F Schmutzer - restoration.jpg|thumb|center|500px|ညးမၜံင် ပ္ဍဲဍုင်ဂျာမနဳ ဂကူဂျူ အစာသိပ္ပံ အယ်ဗေတ် အာင်သတာင် (Albert Einstein (1879–1955)) ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် တဳအဝ်ရဳ အဆက်အစပ် (theory of relativity)၊၊ ညးကလိဂွံ လာပ်နဝ်ဗေလ် မဆေင်ကဵု ရူပ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၁ ဟိုတ်နူ ညးမဗမံက်ထ္ၜးတဳအဝ်ရဳဂှ်၊၊]]

&lt;/div&gt;
|-
|}
|style=&quot;border:1px solid transparent&quot;|

&lt;!-------Index + Encyclopedia-------&gt;
|class=&quot;MainPageBG&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #ffe6cb;background-color: #fdf2e6;color:#000000;vertical-align:top&quot;|
{|cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;5&quot; style=&quot;width:100%;background:transparent&quot; border=&quot;0&quot;
|-
!
&lt;div style=&quot;margin:0;border:1px solid #ff8d0f;background:#ffcc96;padding:0.2em 0.4em;font-size:120%;font-weight:bold;text-align:left&quot;&gt;[[File:Wikipedia-logo-v2.svg|25px]] ပရောဝဳကဳပဳဒဳယာ&lt;/div&gt;
|-
|[[File:Wikipedia-logo-v2-mnw.svg|right|180px|ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]

[[:Category:လိက်ပတ်မန်]]

ဝဳကဳပဳဒဳယာဂှ် ပံင်ပ္ကောံချူလဝ် နကဵု ညးလွပ် မရပ်စပ်သုင်စောဲ တအ်တုဲ ခၞံဗဒှ်ပတိုန် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ သက္ကုၚုဟ်မွဲရ၊၊ ဇၟာပ်ညးအဲ တၞဟ်နဂွံရပ်စပ် လောဲသွာတုဲ ကဵုလဝ်ယၟု ဝဳကဳတုဲ ဖန်ဗဒှ်လဝ် နကဵုမုက်လိက်ဝေပ်သာ်မွဲရ၊၊

ညးလွပ်တအ်လေဝ်  ဇၟာပ်အခိင်အခါ နာဍဳဟွံခြာ ဗီုညးကဵုညး ဖန်ပလေဝ်ဒါန် ချူစုတ်ဒၟံင်တုဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာဂှ် ဒှ်ကၠုင် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ မဍိုက်ပေင်တဴ ကဵုပရူပရာနာနာမွဲရ၊၊ ပ္ဍဲဝဳကဳပဳယာမန်ဝွံလေဝ် ယြဴညးလဵုမွဲ ဟွံဟီု အတိုင်သၞောဝ် မလိက် [[ယူနဳကုဒ်|ယူနဳကုဒ် (Unicode)]][[W:Font|Font]] ၅.၂ ဂှ် ဒ္ဂေတ်ဗက်တုဲ ဗှ်ကေတ်မာန်၊ စၠောအ်ချာဲကေတ်မာန်တုဲ သီုချူပတိုန် ဗွဲမဗၠးၜးမာန်ရ၊၊

'''''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ|ဆက်ဗှ် Full article...]]'''''
|-
&lt;!--- 
! &lt;div style=&quot;margin:0;border:1px solid #ff8d0f;background:#ffcc96;color:#000000;padding:0.2em 0.4em;font-size:120%;font-weight:bold;text-align:left&quot;&gt;[[File:Gnome-searchtool.svg|25px]] စၞောန်&lt;/div&gt;
|-
| 
|-
---&gt;
!
&lt;div style=&quot;margin:0;border:1px solid #ff8d0f;background:#ffcc96;padding:0.2em 0.4em;font-size:120%;font-weight:bold;text-align:left&quot;&gt;[[File:Nuvola actions help.svg|25px]] အရီုဗင်&lt;/div&gt;
|-
&lt;!------TO BE TEMPLATED -- Help section------&gt;
|{{Help}}
|}
|}
&lt;!--        CONTENTS        --&gt;
{| width=&quot;100%&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;2&quot; style=&quot;vertical-align:top; background-color:#f5fffa; -moz-border-radius:10px&quot;
! style=&quot;background-color: #cef2e0; font-size: 125%; border: 1px solid #b0b0b0; text-align: left; padding-left: 7px; -moz-border-radius:7px&quot; |[[File:Emojione 1F4DA.svg|25px|alt=|link=]] ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ
|-
| style=&quot;color:#000;padding:2px 5px&quot; | &lt;div id=&quot;mp-itn&quot;&gt;{{Contents}}&lt;/div&gt;
|}


[[Category:!Main category]]</text>
      <sha1>fquzqup3axbhmfwpzsamnb0tq3736y4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55870</id>
      <parentid>55864</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T02:03:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55870</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13256" sha1="3mm5hwycvtuzlot2ujyy1igv03sl0t6" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ &lt;div style=&quot;margin:0;border:0px solid;background:#DBA901;padding:0.2em 0.4em;font-weight:bold;text-align:center; width:100%&quot;&gt; ပါင်မုက် သိပ္ပံ&lt;/div&gt;
|-&lt;div style=&quot;margin:0;border:0px solid;background:#F5ECCE;width:100%&quot;&gt;  
|
[[File:CMB Timeline300 no WMAP.jpg|thumb|The Universe represented as multiple disk-shaped slices across time, which passes from left to right.]]
'''သိပ္ပံ''' (အၚ်္ဂလိက်: Science) မကၠုင်နူ အရေဝ်ပါဠိ (သိပ္ပ)၊ သံသကြိုတ် (ၐိလ်ပ शिल्प) မဂွံအဓိပ္ပါယ ကွတ် (art)၊ ကွတ်တဲ (craft)၊ ပညာ (skill)၊ အရေဝ်အင်္ဂလိက် Science ဂှ် ကၠုင်နူ လေတ်တေန် scientia မဂွံအဓိပ္ပါယ် ပညာ/ကွတ်မတီ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်အရာ မကၠောန်ဗဒှ်၊ မလ္ၚတ်ကတ်ကေတ် ကွတ်ပညာ ပရူနာနာသာ် ဗွဲမစှ်ေသၞောတ် နကဵုဗီုပြင် မပသောင်ကလး စမ်ၜတ်ဂွံ (testable explanations) ကေုာံ မဟီုဂးဂတဂွံ (predictions)၊၊

ရိုဟ်ကၞက် သိပ္ပံ ကၠာအိုတ်ဂှ် ယဝ်ဒတောဝ်ဗက်မ္ဂး ကၠုင်နူ အဳဂျေပ်တြေံ ကေုာံ မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ (Mesopotamia) ပ္ဍဲခေတ် အကြာသၞာံ ၃၅၀၀ ကဵု ၃၀၀၀ ဘဳသဳ ဟီုမာန်ရ၊၊ ကွတ်သင်္ချာ၊ ကွတ်နက္ခတ်၊ ကေုာံ ကွတ်ဂဥုဲ မဒှ်အရာဒဿနသဘာဝ ဂကူဂရိတ်တြေံတြဟ်တအ်ဂှ် ညးတအ် ဒုင်သဇိုင် ကုဟိုတ်သဘာဝတုဲ ဖန်ဗဒှ် ဇၞော်မောဝ်ပတိုန် နကဵုမပသောင်ကလး မၞုံကဵုသက်သဳသာဓက ပ္ဍဲဂၠးကဝ်ရုပ္ပဗေဒရ၊၊ ကြဴနူ အေန်ပါယျာရဝ်မ ကရေက်ပလိုတ် သရိုဟ်လီုအာတုဲ လညာတ်ဂရိတ် မဆေင်ကဵု ဂၠးတိဂှ် လီုလာ်ကၠုင် ပ္ဍဲကဵုယူရောပ် ရးပလိုတ် ပ္ဍဲအခိင် အကြာ ခေတ်လဒေါဝ်လပါ်စ ပ္ဍဲအခိင် အကြာ အေဒဳ ၄၀၀ ကဵု ၁၀၀၀ ဂှ်ရ၊၊ ဆဂး လညာတ်သိပ္ပံတအ်ဂှ် သှ်ေၜက်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဂၠးကဝ်မူသလေန် ပ္ဍဲခေတ်ထဝ် အေတ်သလာမ်ဂှ်ရ၊၊ လညာတ်သိပ္ပံ နူကဵု ဂၠးကဝ်မူသလေန်ဂှ် ကလေင်ဗၟံက်ပ္တိုန် ကေုာံ ကလေင်စိုပ် ရးယူရောပ်ပလိုတ်ပၠန်ဂှ် ဒှ်ပ္ဍဲအခိင် နူကဵု ၁၀ ကေုာံ ၁၃ ဗွဝ်ကၠံ မဒှ်အရာကလေင်ဇၞော်မောဝ်ပတိုန် [[ဒဿနမဆေင်ကဵုသဘာဝ]] (natural philosophy) နူဂှ် ပ္ဍဲအခိင်ကာလ ၁၆ ဗွဝ်ကၠံ လပါ်စဂှ် [[ပရေင်ပြံင်လှာဲမဆေင်ကဵုသိပ္ပံ]] (Scientific Revolution) ကတဵုဒှ်ကၠုင်[11]နကဵု လညာတ်တၟိ ကေုာံ ပရေင်ဆဵုဂဗတၟိ နူကဵု ဗီုပြင်လညာတ်ဒဿနဂရိတ်တြေံတေအ်ရ၊၊ နဲကဲမလ္ၚတ် ပရေင်သိပ္ပံဂှ် ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲအရာမခၞံဗဒှ်ပတိုန် ပရေင်လညာတ်သမ္တီမွဲမွဲရ၊၊ ကၠာဟွံဂွံစိုပ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံဏီဂှ် ဒၞာဲဘာ ကေုာံ ကွတ်ပညာနာနာတအ်ဂှ် ဟွံဒုင်သဇိုင် ဟွံဒုင်ကေတ် နကဵုနဲကဲလ္ၚတ် မဆေင်ကဵုသိပ္ပံဏီရ၊၊ နူဂှ် နူကဵု [[ဒဿနသဘာဝ]] (natural philosophy) ဂှ် ပြံင်လှာဲအာ နဒဒှ် [[သိပ္ပံသဘာဝ]] (natural science)ရ၊၊

သိပ္ပံခေတ်တၟိဏအ်ဂှ် ညးပါ်လဝ် လပါ်ဇၞော်ပိ၊ (၁) [[သိပ္ပံသဘာဝ]] (natural science) (မပ္တံကဵု ဇဳဝဗေဒ၊ ဓါတုဗေဒ၊ ကေုာံ ရူပဗေဒ) မလ္ၚတ် မပဆေင်ကဵုသဘာဝ နကဵုဗွိုင်မလှဲလးအိုတ်ရ၊၊ (၂) သိပ္ပံပရေင်မၞိဟ် (social science) (မပ္တံကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ စိတ္တဗေဒ၊ ပရေင်မၞိဟ်/မနုဿဗေဒ) မလ္ၚတ်ပရူ ပူဂိုလ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် ဗီုမၞိဟ်မွဲမွဲ ဗီုလဵုဆက်စပ် ဒၟံင်ကု မၞိဟ်ဂလိုင်(ဂကောံမၞိဟ်)၊ (၃) သိပ္ပံဗီုပြင် (formal science) (မပ္တံကဵု လဝ်ဂျေတ်၊ ဂၞန်သင်္ချာ၊ [[သိပ္ပံကောန်ပျူတာမဆေင်ကဵုတဳအဝ်ရဳ]] (theoretical computer science) ဒဒှ် မလ္ၚတ် အရာမတၞဟ်ခြာရေင်သကအ်တအ်ရ၊၊ ဆဂး အရာလဵု မလုပ်လၟိဟ် သိပ္ပံ အရာလဵု မလုပ်လၟိဟ် သိပ္ပံဟွံသေင်တအ်ဂှ် ဝိဝါဒနွံဒၟံင်ရ၊၊ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် သိပ္ပံဗီုပြင်ဂှ် ၜိုန်ရ ပၠုပ်လဝ် ပ္ဍဲစရင်သိပ္ပံကီုလေဝ် အရာတအ်ဂှ် ဟွံတန်တဴဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု [[သက်သဳမချပ်ကေတ်]] (empirical evidence)ရ၊၊နကဵုဘာသာမ္ဂး သိပ္ပံမဆေင်ကဵု လညာတ်ပညာ သွက်ဂွံစကာ နတဲ ဗီုကဵု အေန်ဂျေန်နဳယျာ၊ ပညာဂဥုဲတအ်ဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် နဒဒှ် [[သိပ္ပံမစကာနတဲ]] (applied sciences) [https://www.neonics.co.th/ neonics]ရ၊၊

သိပ္ပံဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကုပရေင်သုတေသန မဒှ်အရာမကၠောန်ပတိုန် နကဵုဂကောံတၠပညာ ကေုာံ ဌာနမလ္ၚတ်သုတေသနဂမၠိုင် မပ္တံကဵု ဂကောံအေဂျေန်သဳသၟိင်တၠ၊ ကေုာံ ကမ္မဏဳတအ်ရ၊၊ သုတေသန သိပ္ပံ မဒုင်သဇိုင် ကုပရေင်နတဲတအ်ဂှ် လ္ၚတ်ဂၠာဲသွဟ် သွက်ဂွံပါလုပ် ဖန်ဇန် ညံင်ဂွံဇၞော်မောဝ် ပခိုဟ်ပတိုန် ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍမပ္တိတ်ကပေါတ် သွက်ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ကပေါတ်အရပ်အရာပၞာန်၊ လွဳလွတ်ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ မဂွံစဵုဒၞာဲ ပွဳပွူသဘာဝတအ်ရ၊၊

|-&lt;div style= &quot;background:#FACC2E;text-align:right&quot;&gt;
| '''''[[သိပ္ပံ|ဆက်ဗှ် ပရူသိပ္ပံ...]]'''''&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
|}
{|style=&quot;margin:0;background:transparent&quot;
|-
|class=&quot;MainPageBG&quot; style=&quot;width:53%;border:1px solid #cef2e0;background:#f5fffa;color:#000000;vertical-align:top&quot;|
{|width=&quot;100%&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;5&quot; style=&quot;vertical-align:top;background:transparent&quot;
|-
!
&lt;div style=&quot;margin:0;border:1px solid #cef2e0;border:1px solid #a3bfb1;background:#cef2e0;padding:0.2em 0.4em;font-size:120%;font-weight:bold;text-align:left&quot;&gt;[[File:Featured Article Star.svg|25px]] ပရူသိပ္ပံ တ္ၚဲဏအ်&lt;/div&gt;
|-
&lt;!-----TO BE TEMPLATED -- Featured article section-----&gt;
|&lt;div  id=&quot;mf-tfp&quot; style=&quot;padding:2px 5px&quot;&gt;{{Featurescience}}&lt;/div&gt;
|-
!&lt;div style=&quot;margin:0;border:1px solid #a3bfb1;background:#cef2e0;padding:0.2em 0.4em;font-size:120%;font-weight:bold;text-align:left&quot;&gt;[[File:Emblem-pictures.svg|25px]]ဗီုရုပ် မစပ်ကုသိပ္ပံ တ္ၚဲဏအ်&lt;/div&gt;
|-

&lt;!-----TO BE TEMPLATED -- Photo of the day section------&gt;
|&lt;div  id=&quot;mf-tfp&quot; align=&quot;center&quot; title=&quot;ဗီုတၟေင် တ္ၚဲဏအ်&quot;&gt;
[[File:Einstein 1921 by F Schmutzer - restoration.jpg|thumb|center|500px|ညးမၜံင် ပ္ဍဲဍုင်ဂျာမနဳ ဂကူဂျူ အစာသိပ္ပံ အယ်ဗေတ် အာင်သတာင် (Albert Einstein (1879–1955)) ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် တဳအဝ်ရဳ အဆက်အစပ် (theory of relativity)၊၊ ညးကလိဂွံ လာပ်နဝ်ဗေလ် မဆေင်ကဵု ရူပ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၁ ဟိုတ်နူ ညးမဗမံက်ထ္ၜးတဳအဝ်ရဳဂှ်၊၊]]

&lt;/div&gt;
|-
|}
|style=&quot;border:1px solid transparent&quot;|

&lt;!-------Index + Encyclopedia-------&gt;
|class=&quot;MainPageBG&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #ffe6cb;background-color: #fdf2e6;color:#000000;vertical-align:top&quot;|
{|cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;5&quot; style=&quot;width:100%;background:transparent&quot; border=&quot;0&quot;
|-
!
&lt;div style=&quot;margin:0;border:1px solid #ff8d0f;background:#ffcc96;padding:0.2em 0.4em;font-size:120%;font-weight:bold;text-align:left&quot;&gt;[[File:Wikipedia-logo-v2.svg|25px]] ပရောဝဳကဳပဳဒဳယာ&lt;/div&gt;
|-
|[[File:Wikipedia-logo-v2-mnw.svg|right|180px|ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]

[[:Category:လိက်ပတ်မန်]]

ဝဳကဳပဳဒဳယာဂှ် ပံင်ပ္ကောံချူလဝ် နကဵု ညးလွပ် မရပ်စပ်သုင်စောဲ တအ်တုဲ ခၞံဗဒှ်ပတိုန် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ သက္ကုၚုဟ်မွဲရ၊၊ ဇၟာပ်ညးအဲ တၞဟ်နဂွံရပ်စပ် လောဲသွာတုဲ ကဵုလဝ်ယၟု ဝဳကဳတုဲ ဖန်ဗဒှ်လဝ် နကဵုမုက်လိက်ဝေပ်သာ်မွဲရ၊၊

ညးလွပ်တအ်လေဝ်  ဇၟာပ်အခိင်အခါ နာဍဳဟွံခြာ ဗီုညးကဵုညး ဖန်ပလေဝ်ဒါန် ချူစုတ်ဒၟံင်တုဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာဂှ် ဒှ်ကၠုင် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ မဍိုက်ပေင်တဴ ကဵုပရူပရာနာနာမွဲရ၊၊ ပ္ဍဲဝဳကဳပဳယာမန်ဝွံလေဝ် ယြဴညးလဵုမွဲ ဟွံဟီု အတိုင်သၞောဝ် မလိက် [[ယူနဳကုဒ်|ယူနဳကုဒ် (Unicode)]][[W:Font|Font]] ၅.၂ ဂှ် ဒ္ဂေတ်ဗက်တုဲ ဗှ်ကေတ်မာန်၊ စၠောအ်ချာဲကေတ်မာန်တုဲ သီုချူပတိုန် ဗွဲမဗၠးၜးမာန်ရ၊၊

'''''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ|ဆက်ဗှ် Full article...]]'''''
|-
&lt;!--- 
! &lt;div style=&quot;margin:0;border:1px solid #ff8d0f;background:#ffcc96;color:#000000;padding:0.2em 0.4em;font-size:120%;font-weight:bold;text-align:left&quot;&gt;[[File:Gnome-searchtool.svg|25px]] စၞောန်&lt;/div&gt;
|-
| 
|-
---&gt;
!
&lt;div style=&quot;margin:0;border:1px solid #ff8d0f;background:#ffcc96;padding:0.2em 0.4em;font-size:120%;font-weight:bold;text-align:left&quot;&gt;[[File:Nuvola actions help.svg|25px]] အရီုဗင်&lt;/div&gt;
|-
&lt;!------TO BE TEMPLATED -- Help section------&gt;
|{{Help}}
|}
|}
&lt;!--        CONTENTS        --&gt;
{| width=&quot;100%&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;2&quot; style=&quot;vertical-align:top; background-color:#f5fffa; -moz-border-radius:10px&quot;
! style=&quot;background-color: #cef2e0; font-size: 125%; border: 1px solid #b0b0b0; text-align: left; padding-left: 7px; -moz-border-radius:7px&quot; |[[File:Emojione 1F4DA.svg|25px|alt=|link=]] ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ
|-
| style=&quot;color:#000;padding:2px 5px&quot; | &lt;div id=&quot;mp-itn&quot;&gt;{{Contents}}&lt;/div&gt;
|}


[[Category:!Main category]]</text>
      <sha1>3mm5hwycvtuzlot2ujyy1igv03sl0t6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မတ်မလီု (ဍုင်)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>803</id>
    <revision>
      <id>55842</id>
      <parentid>44495</parentid>
      <timestamp>2026-07-09T13:15:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-38875-60</username>
        <id>5463</id>
      </contributor>
      <comment>/* */  မလိက်</comment>
      <origin>55842</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34502" sha1="p7b1r7j1h6ef1n2jae93lpry3ru9lai" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
&lt;!-- Basic info  ----------------&gt;
|official_name = ဍုၚ်မတ်မလီု
|other_name             =
|native_name            = 
|nickname               = 
|settlement_type = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့များ|ဍုင်]]
|motto                  =
&lt;!-- images and maps  -----------&gt;
|image_skyline = Viewpoint pagoda.JPG
|imagesize              = 
|image_caption          = 
|mapsize                = 
|map_caption            = 
|image_map1             = 
|mapsize1               = 
|pushpin_map = Myanmar&lt;!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --&gt;
|pushpin_label_position = bottom&lt;!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --&gt;
|pushpin_map_caption = ဗီုတိ ဒၞာဲဍုင်မတ်မလီု မၞုံ
|pushpin_mapsize        =
|coordinates_region = MM
|subdivision_type = ကၟိန်ဍုင်
|subdivision_name = {{Flag|မြန်မာနိုင်ငံ}}
|subdivision_type1 = [[မြန်မာနိုင်ငံပြည်နယ်များ|တွဵုရး]]
|subdivision_name1 = [[File:Flag of Mon State (2018).svg|25px]] [[တွဵုရးဍုင်မန်|တွဵုရးဍုင်မန်]]
|subdivision_type2 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ ခရိုင်များ|ခရိုင်]]
|subdivision_name2 = [[ခရိုင်မတ်မလီု|ခရိုင်မတ်မလီု]]
|subdivision_type3      = 
|subdivision_name3      = 
|subdivision_type4      = 
|subdivision_name4      =
&lt;!-- Politics -----------------&gt;
|government_footnotes   =
|government_type        =
|leader_title           =
|leader_name            =
|leader_title1 =  &lt;!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --&gt;
|leader_name1           =
|leader_title2          =
|leader_name2           =
|leader_title3          =
|leader_name3           =
|leader_title4          =
|leader_name4           =
|established_title =  &lt;!-- Settled --&gt;
|established_date       = 
|established_title2 =  &lt;!-- Incorporated (town) --&gt;
|established_date2      = 
|established_title3 =  &lt;!-- Incorporated (city) --&gt;
|established_date3      =
|unit_pref = Imperial
|area_total_km2 =
|population_total = ၂၈၉,၃၈၈
|population_urban = ၂၅၃,၇၃၄
|population_rural = ၃၅,၆၅၄
|population_footnotes = &lt;ref name=&quot;2014census&quot;&gt;{{Citation|date= 26 August 2014|title= Provisional Results Census 26 August 2014 FINAL|publisher= ပြည်သူ့အင်အားဦးစီးဌာန|page= ၂၉|url= http://www.dop.gov.mm/wp-content/uploads/2012/12/Census_Provisional_Results_2014_ENG1.pdf|accessdate= February 26, 2015|archive-date= 12 September 2014|archive-url= https://web.archive.org/web/20140912105647/http://www.dop.gov.mm/wp-content/uploads/2012/12/Census_Provisional_Results_2014_ENG1.pdf|url-status= dead}}&lt;/ref&gt;
|population_blank1_title = ဂကူဂမၠိုင်
|population_blank1 = [[မွန်လူမျိုး|မန်]]၊ [[ဗမာလူမျိုး|ဗမာ]]၊ [[တရုတ်လူမျိုး|ကြုက်]]၊ [[ကရင်လူမျိုး|ကရေင်]]၊ [[အိန္ဒိယနွယ်ဖွား|တၞောဝ်အိန္ဒိယ]]
|population_blank2_title = ဘာသာမလျိုင်ပတှ်ေ   
|population_blank2 =[[ဗုဒ္ဓဘာသာ|ဗုဒ္ဓ]]၊ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ|ခရေတ်ယာန်]]၊ [[ဟိန္ဒူဘာသာ|ဟိန္ဒူ]]၊ [[အစ္စလာမ်ဘာသာ|အေဿလာမ်]]
&lt;!-- General information  ---------------&gt;
|timezone = [[မြန်မာစံတော်ချိန်|အခိင်ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ]]
|utc_offset             = 
|timezone_DST           = 
|utc_offset_DST         = 
|coordinates = {{Coord|16|29|N|97|37|E|region:MM|display=inline}}
|elevation_footnotes =  &lt;!--for references: use &lt;ref&gt; tags--&gt;
|elevation_m            = 
|elevation_ft           =
&lt;!-- Area/postal codes &amp; others --------&gt;
|postal_code_type =  &lt;!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --&gt;
|postal_code            =
|area_code = ၀၅၇&lt;ref name=myp&gt;{{Cite web | url=http://www.myanmar-yellowpages.com/information/page_14.asp | title=National Telephone Area Codes | publisher=Myanmar Yellow Pages | accessdate=2018-08-27 | archivedate=2009-07-19 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20090719142124/http://www.myanmar-yellowpages.com/information/page_14.asp }}&lt;/ref&gt;
|website                = 
|footnotes              = 
}}

[[File:Moulamein-2017.jpg|thumb]]
[[File:Htawlay-inscription.jpg|thumb |ဗီုရုပ် လိက်တၟအ် မင်ထဝ်လေ]]
[[File:Inscription-Kyainsanlan-2.jpg|thumb |ဗီုရုပ် လိက်တၟအ် မင်ထဝ်လေ]]
[[File:Reading-inscription.jpg|thumb |ဗီုရုပ် နာဲဗဳထဝ် မန်ဇြာ ကေုာံ မိကြက်ထဝ် ဗှ်ဒၟံင် လိက်ခၞိင် မကဵုယၟု မြတ်ထီစော လတူကျာ်သာန်လာန်]]
[[File:Kyaik-sanlan.jpg|thumb]]

'''ဍုင်မတ်မလီု''' ({{Lang-en|Moulmein}}, ''Mawlamyine'', ({{Lang-my|မော်လမြိုင်}},) ဂှ် ဒှ်ဍုင်ဇၞော် တွဵုရးဍုင်မန်တုဲ ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်ဗၟာမ္ဂး ဒှ်ဍုင်ဇၞော် မရနုက်ကဵု ပန်၊ မၞုံဇိုင်ပါင်ၜဳသြင်လောန်ရ၊၊

==နိရုတ္တိ==
ယၟုမတ်မလီုဂှ် အတိုင်ဝင်ပေါမ်မ္ဂး ဟိုတ်နူ ဨကရာဇ်သၟိင်မန်မတ်ပိဂှ် ဇိုတ်ဒး ယာတ်ဇိုတ်မုက် နူကောန်ဝုတ်သေံတုဲ မတ်လဒေါဝ် မွဲမ မၞုံကဵုဣဓိကြဳဇှ်ဂှ် လီုအာဂှ်ရ ဍုင်မတ်မွဲမလီု ညးကော်စရ၊၊ နူဂှ် မြိပတ်အာတုဲ ဒှ်အာ ဍုင်မတ်မလီု၊၊ 

ဆဂး အတိုင်လိက်ခၞိင် သၟိင်သိင်္ဂသူရ မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကျာ်သြင်လာန် မချူလဝ် ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုင် ၈၈၉ ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ＂တိလလောက်ပိ ပပရိနိဗာန် ၜါလ္ငိမ်ဒပဟ်စောဟ်စၞာမ် တရဴဂတု ၜါစောဟ်ၜါတ္ငဲ ကလိလောန်အာတုဲ၊၊ ပ္ဍဲဂတုမြိက္ကသိုဝ် ဒပဟ်မမံက် တ္ငဲသောက် လက်မကဝ်၊၊ သၟီမွဲ မဟို သိင်ဂသူရ မပ္ကင်ရင်တဴ ဍုင်မဟ်လမ္လိုမ်၊၊ မွဲကိုတ်တရဴလက္က်သာပ် သလးတုဲ၊၊ မသောန်ဂနိင်ဝေါင်၊၊ (…) သၟီမပ္ကင်ရင် ဍုင်မဟ်လမ္လိုမ် မလောန်အာတုဲ၊၊ မဂေါအ် ပတလယာန်စိင်၊၊ ညံင်သၟီသိင်ဂသူရ မပ္ကင်မဟ်လမ္လီု ဟမွဲ၊၊＂

ပ္ဍဲလိက်ခၞိင်ဝွံ မဂွံဆဵုကေတ် ယၟုဍုင် ＂မဟ်လမ္လီု/မဟ်လမ္လိုမ်＂ မြဴသာ်ဝွံရ၊၊ မဟ် ဂှ် မဂွံအဓိပ္ပါယ် မုဟ်၊ လမ္လိုမ် ဂှ် မနာမ် မကၠုင်နူကြိယာ လီု၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ အဓိပ္ပါယ် ယၟုဍုင်မတ်မလီု ဝွံ ဍုင်မုဟ်မလီုလာ်ဒၟံင်ရ၊၊ မုဟ်ဂှ် မဂွံအဓိပ္ပါယ် မုဟ်ၜဳရ၊၊ 

ရံင်ကဵုအဓိပ္ပါယ် ယၟုဍုင်ဏအ်တုဲ ပရူဒဒှ် သၟိင်မတ်ပိ၊ သၟိင်သေံ မကၠုင်ဗတိုက်တအ်ဂှ် ဒှ်ဝင်ဇေတ်တ်ဟွံသေင် ဒှ်ပေါမ်အဂီုဒေသမွဲဂှ် ဟီုမာန်ရ၊၊

==ဝင်အတိက်==

အတိုင်လိက်တၟအ် သီကလျာဏဳ သၟိင်ဓမၟစေတဳမ္ဂး ဍုင်မတ်မလီုဂှ် ပါလုပ်လၟိဟ် အပ္ဍဲစရင် ရးမုဟ်တဟ် (မုတ္တမ) ၃၂ ဍုင်ဂှ်ရ၊၊ 

ကြဴနူ ဍုင်မန်ဟံသာဝတဳ မဒးဒုင်ပလီုထောအ် ကုဗၟာအံင်ဇဲယျတုဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၁၂၈၊ ဂိတုပုဟ် ၂ စွေက် (၁၆ ဇာန်နဝါရဳ ၁၇၆၇) ဂှ် စဳရေင်ဍုင်မတ်မလီုအဇ္ဇ ဒုင်စဳရေင် ပယိုဝ်တိရးဍုင်မတ်မလီု ပ္ဍဲလိက် (ဍုင် ၃၂ ဇာ ၁၂ ဒၟံင်စာတန်) မဒှ်လိက် စၟတ်သမ္တီ ပယျဵုရးမတ္တမ ၃၂ ဍုင် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ၊၊

နူဍုင်မတ္တမ စိုပ်ဍုင်မတ်လမၠီု ၁ တိုင်၊ &lt;br&gt;
နူဍုင်မတ်လမၠီု လပါ်ဗၟံက် ပါတၟံဗွဝ် ပါပယိုဝ်တိရးဍုင််််ဂြင် ၁၅ တိုင်၊ &lt;br&gt;
နူဍုင်မတ်လမၠီု လပါ်သမၠုင်ကျာ ပါကျာ်မုဟ်ဍုင် ပါပယိုဝ် တိရးဍုင်ဇြာ ဗက်တိုန်ဗၟံက် ပါကွာန်ခၠိုဝ်ဍောတ် ပါပယိုဝ်တိရးဍုင်ဝင်ရဴ တိရးဍုင်ကြိုန် ၂ တ္ၚဲ ၂၀ တိုင်၊ &lt;br&gt;
နူဍုင်မတ်လမၠီု လပါ်ပလိုတ် ပါၜဳဇၞော် ၁၅ မင်လံ၊၊ &lt;br&gt;
နူဍုင်မတ်လမၠီု လပါ်သၟဝ်ကျာ ပါဒကုတ်တိုင် ပါၜဳဇၞော်၊ &lt;br&gt;
နူဍုင်မတ်လမၠီု လပါ်အဂၞဲ ပါကြုင်အဓဂဵု ပါပယိုဝ်တိ ရးဍုင်ဇမိ ၃ တ္ၚဲ ၃၀ တိုင်၊ &lt;br&gt;
နူဍုင်မတ်မလီု လပါ်နေရတိ ပါၜဳဇၞော် ဒကုတ်တိုင်၊ &lt;br&gt;
နူဍုင်မတ်လမၠီု လပါ်ဗာယပ် ပါၜဳဇၞော် ၁၀ မင်လံ၊ &lt;br&gt;
နူဍုင်မတ်လမၠီု လပါ်အေသာန် ပါကြုင်ဣလေန် သဒုင်မုဟ်သမု ပါပယိုဝ် တိရးရာဲဇံ ၂ တိုင်၊ &lt;br&gt;
၄င်ရးစာ ၁၂ တၞံ ပ္ဍဲဂၞဴဇာကွာန်တရေံ ၇ လီုဖအိုတ်၊ ဗဒှ်ဂွံတၟိ မွဲကွာန်မေဝေင်မွဲ၊၊ &lt;br&gt;

အတိုင်လိက်စဳရေင်ဏအ် ပ္ဍဲရးဍုင်မတ်မလီု ကၠာပၞာန် အံင်ဇဲယျ ဟွံဂွံပလီုဏီဂှ် စာ နွံ ၁၂၊ ကွာန် နွံ ၇၊၊ (စာဂှ် ဇၞော်နူကွာန်ညိ) ဟိုတ်နူဘဲပၞာန်အံင်ဇဲယျတုဲ လီုအာ သီုဖအိုတ်၊၊ ကာလစိုပ်သၞာံ ၁၁၂၈ ဂှ် ဆကွာန်မေဝေင် မွဲဟေင် ကလေင်ပတန်တၟိတုဲဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ရ၊၊

==၁၈၂၄ - ၁၉၄၈==
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၂၄ ဂိတုမာတ် (၅) ဂှ် အင်္ကလိက် လလောင်တြး သွက်ဂွံ ဗတိုက်ကဵု သၟိင်ဗၟာရ၊၊ ဍုင်ဗၟာ သကုတ်သၟဝ်ဂှ် အင်္ကလိက် သီဂွံအာရ၊၊ စိုပ်သၞာံ ၁၈၂၆ ဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၄ ဂှ် အင်္ကလိက်ကဵုဗၟာ ကလိဂွံတင်တုပ်စိုတ် မကော်စ လိက်ကသုက် ရန္တပိုတုဲ ရးယခေင် ကဵု ရးတၞင်သဳဂှ် ဒးပအပ်ကဵု အင်္ကလိက်ရ၊၊ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဍုင်မတ်မလီုဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲရးတၞင်သဳရ၊၊ 

ဂတဂှ်မွဲသၞာံ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၂၇ ဂှ် သၟိင်စဍုင်သြေင် သၟိင်မရူ (မောင်စပ်) ညးမဒှ်တၞောဝ်ဨကရာဇ်မန် ဍုင်ဗဂေါတြေံဂှ် ညာတ်ကေတ် ဒှ်အခိင်ခိုဟ် သွက်ဗၠးၜးဂကူမန်တုဲ စတဝ်စၞေဟ် ကုသၟိင်ဗၟာရ၊၊ ဂကူကရေင် ပ္ဍဲကွာန်ဒဵု/ကွာန်တာ (တွံတေး) တအ်လေဝ် ပံင်တောဲ ကုညးကီုရ၊၊ ပ္ဍဲၜဳပါင်လေင် (ပန်းလှိုင်) ဂှ် ညးဖျေဟ်ဗဒိုပ်တုဲ စဵုဒၞာ ညံင်ပၞာန်အဝ ကၠုင်ဟွံဂွံတုဲ ဗတိုက်ဍုင်လ္ဂုင်ရ၊၊ ပၞာန်ဗၟာအဝ မဇၞော် ကုဒြဟတ် ကၠုင်ဗတိုက်တုဲ ကၞောတ်တဲ သၟိင်မရူ ကေုာံ သရာဲပၞာန်မၞိဟ် မွဲလက်ဂှ် ဒးပါဲကၠုင်မံင် ပ္ဍဲမတ်မလီုရ၊၊ သၟိင်စဍုင်ဒလ သၟိင်ထဝ်လေ လေဝ် နကဵုဂၠုင်ဇၞော် (၂၀၀) မၞိဟ်ၜိုတ် (၂၀၀၀၀) ဂှ် ဒးပြံင်မံင် မတ်မလီုကီုရ၊၊ ကာလညးတအ် မစိုပ်ကၠုင် ဍုင်မတ်မလီုဂှ် အတိုင်လိက်တၟအ်ညး မချူလဝ် ပ္ဍဲကျာ်သြင်လာန်မ္ဂး ပ္ဍဲဍုင်မတ်မလီုဂှ် သ္ၚိဆမွဲမကီုဟွံမဲ၊ ဒှ်ဒၟံင်သပိုဟ်ဂြိုပ်ရ၊၊ ပါဲနူ သၟိင်မရူ ကဵု သၟိင်ထဝ်လေတုဲ ယၟုမၞိဟ်ဇၞော် မပြာကတ် ပ္ဍဲအခိင် မစကလေင်ပ္တန် ဍုင်မတ်မလီုဂှ် သၟိင်သာယာ (မောင်သာယာ)၊ သၟိင်ဖဴစော (မောင်ဖိုးစော)၊ သၟိင်ၚိုန် (မောင်ငန်)၊၊ အရာပ်ညးတအ် မပတန်လဝ်ဂှ် ကဵုလဝ်ယၟုညးတအ်ရ၊၊ ဒၞာဲသၟိင်တအ် မပတန်လဝ်တုဲ ညးခုတ်လဝ်ယၟု သၟိင်တအ်ရ၊၊ ဥပမာ အရာပ်သၟိင်သာယာ (သာယာကုန်း)၊ အရာပ်သၟိင်ဖဴစော (ဖိုးကုန်း)၊ အရာပ်သၟိင်ၚိုင် (မောင်ငန်ရပ်) ဒၞာဲသၟိင်ထဝ်လေဂှ် ဟိုတ်နူညးဒှ်ဒၟံင် စက္ကာဲတုဲ အရာပ်သၟိင်စက္ကာဲ (စစ်ကဲရပ်)၊၊ 

ဗွဲကြဴညိဂှ် ဍုင်မတ်မလီု ဇၞော်မောဝ်တိုန်ကွေဟ်တုဲ ဒှ်ဒတန်ဍုင် အဓိက အလဵုအသဳအင်္ကလိက်ရ၊၊ စိုပ်သၞာံ ၁၈၃၆ ဂှ် အင်္ကလိက် တက်ပတိတ်လိက်ပရိုင် နကဵုဘာသာအင်္ကလိက် the Maulmain Chronicle ရ၊၊ လိက်ပရိုင်ဂှ် ဒှ်လိက်ပရိုင်ကၠာအိုတ် မပ္တိတ် ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်ဗၟာရ၊၊ စက်ပ္ဍဵုဗီုလိက်လေဝ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် ကၠာအိုတ်ရ၊၊ သၟိင်ဗရူ၊ သၟိင်ထဝ်လေတအ်ဂှ် ၜိုန်ရ ဒှ်ဂကူမန်ကီုလေဝ်၊ ရံင်ကဵု လိက်တၟအ် သၟိင်ထဝ်လေ မချူလဝ် ပ္ဍဲကျာ်သာန်လာန် နကဵုဘာသာဗၟာတုဲ ဒဒှ်ရ နကဵုဘာသာလိက်မန်ဂှ် ပ္ဍဲအရာမချူတအ်ဂှ် ဗီုကဵု ညးတအ် ဂွံစိုန်သကီု ကွေဟ်ဟ် ဟွံမဲရ၊၊ ပါဲနူဂှ်တုဲ လိက်ခၞိင် လတူကျာ်သာန်လာန် (မကဵုလဝ်ယၟု မြတ်စောထီ) မဒှ်လိက် တၠဂုန်အစာဂုနလင်္ကာ မချူလဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၅၅ ဂိတု ဨပြဳ ၁ ဂှ်လေဝ် နူစတမ်ညိဂှ်ဟေင် မချူလဝ်ဗီုမန် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ၊၊
 
''သက္ကရာ ၁၂၁၆ ဂတုစဲ ၁၅ မံက် သောန်ခၞိင် ကျာ်သာန်လာန် လျိုင်သၠုဲ ၆၀၀ ပါင်ခၞိင် ၜါဟတ် ပန်ၝောံတဲ အစံက် ၃ ဟတ်၊၊ ခဝိုက် ၆ ဟတ် ၜါမိ၄် တကာခၞိင် အစာတၠဂုနလင်္ကာ ပကမကထတုဲ အလုံဒှ်ထကာရ၊၊    ၊၊ ဗွဲကြဴ စဴဂတ လ္ပပလီုပလာ်အိုတ်ညိ၊၊ ယာံပလီုပလာ်ရ ယဝ်ဒှ် ပ္ဍဲကဵုအပါဲပန် သဒးအာက္တဵုဒှ် ဟွံဆောတ်''

လိက်သၟေဟ်တအ်ဂှ် ချူလဝ် ပရူသာသနာကျာ် ကေုာံ ဍုင်ရာမည နကဵုဘာသာဗၟာ ပေင်ဒၟံင်ခၞိင်ဂှ်ရ၊၊ 

ပၞာန်ဗၟာ-အင်္ကလိက် အလန်ဒုတိယ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၅၂ - ၁၈၅၃ဂှ် ဍုင်ဗၟာ သကုတ်သၟဝ် မဒှ်တိဍာ်ဍုင်မန်တြေံဂှ် စိုပ်အာ သၟဝ်တဲအင်္ကလိက်တုဲ ရုင်ပရေင်အုပ်ဓုပ်အင်္ကလိက် နူမတ်မလီုဂှ် ပြံင်အာစွံ ဍုင်လ္ဂုင်ရ၊၊ စိုပ်သၞာံ ၁၈၈၅ ပၞာန်ဗၟာ-အင်္ကလိက် အလန်တတိယဂှ် အလုံမွဲဍုင်ဗၟာ စိုပ်အာ သၟဝ်တဲအင်္ကလိက်ရ၊၊ မၞိဟ်ဒေသလပါ်လတူ ကဵု မၞိဟ်ဒေသလပါ်သၟဝ်တအ်ဂှ် ဒှ်အာမွဲဍုင်တုဲ ပရေင်အာကၠုင် ကၠောအ်က္ဍဂၠိုင်ကၠုင်ရ၊၊ ဗွဲတၟေင် လကျာ်ဗၟာဂမၠိုင် ဟိုတ်နူ ဒေသရးမန် ဗီုကဵု ဍုင်မတ်မလီုတအ်ဏအ်ဂှ် ဒှ်ဒဒတန် သ္ၚုသြောအ်ကၚုဲ မဂၠိုင်တုဲ ဒှ်ဒေသ မစသုင်ဖဲလှဲတုဲ ပြာပ်ကၠုင် ပဒတဴအိုတ်ရ၊၊ စနူ ပ္ဍဲဘာလကျာ် စကာကၠုင်အရေဝ်ဗၟာတုဲဗက်ဂှ် စိုပ်ၜိုတ်သၞာံ ခေတ်ကောန်စဴ ညးမကလေင်ပတန် ဍုင်မတ်မလီုဂှ် သၞာံၜိုတ် ၁၉၀၀တအ်ဂှ် မၞိဟ်လတူ ဍုင်မတ်မလီုတအ် ၜိုန်ရ အပါနော်ညးတအ် မဒှ်လဝ် ရဲတဝ်စၞေဟ် သွက်ဍုင်မန်ဂွံဗၠးၜး နူဗၟာတုဲ မဒးဒြေပ်ဒဴကၠုင် ဍုင်မတ်မလီုကီုလေဝ် မၞိဟ်မလေပ် အရေဝ်မန်ဂှ် အောန်စှ်ေအာ ကွေဟ်ဟ်ရ၊၊ မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုင် လေပ်ဆ အရေဝ်ဗၟာ ကေုာံ အရေဝ်အင်္ကလိက်သၟးရ၊၊ 

==စနူ ၁၉၄၈ ==
နူစ ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ဒုတိယ မအာစိုပ်ဒတုဲတုဲ ဟိုတ်နူအကာဲအရာဂၠးတိ ပြံင်လှာဲတုဲ အင်္ကလိက် သ္ဒးဗလး ဒးကဵုဗၠးၜး ကုဍုင်ကဝ်လဝ်နဳတေအ်ဂှ် ခရိုင်ကျာ်ခမဳ ကဵု ခရိုင်သဓီု ညံင်ဂွံ စၟတ်သမ္တီကဵု တွဵုရးဍုင်မန်ဂှ် က္ဍိုပ်သကိုပ်မန်တအ် အာတ်မိက်ကၠုင်ရ၊၊ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် က္ဍိုပ်သကိုပ်ဂကူဗၟာ ဗီုကဵု သကိုပ်ဗိုလ်အံင်သာန်၊ ဥူနု၊ သခေန်တာန်ထောန်တအ် ဒစဵုဒစး သွက်ဂွံပါ်ကဵု တွဵုရးတၞဟ်ခြာ ကုမန်တအ်ရ၊၊ အင်္ကလိက် ကဵုဍုင်သၠးပွး ကုဗၟာတုဲ ဟိုတ်နူမန် ဟွံကလိဂွံ တွဵုရးတၞဟ်ခြာ၊ အခေါင်အရာတၟေင် သွက်ဂွံမင်မဲဂကူဂှ် ဗၟာတအ် ဟွံကဵုတုဲ မန်တအ် တဝ်စၞေဟ် နကဵုလွဟ်ရ၊၊ ဂကောံလွပ်လွဟ်မန် မပြးဇးဒၟံင် မွဲဒၞာဲဗိုလ်မွဲဂှ် ပံင်ပကောံတုဲ ဒက်ပ္တန် ဗော်ပၠတရဴဍုင်မန်ရ၊၊ စိုပ်သၞာံ ၁၉၅၈ ဂှ် ဗော်ပၠတရဴဍုင်မန် တုပ်စိုတ် သွက်ဂွံသၠာဲလွဟ်ကဵုဒဳမဝ်ကရေသဳတုဲ ကၠောန်သဘင်ဖျေဟ်လွဟ် ပ္ဍဲသလာန်မာင်ဒါ ပ္ဍဲဍုင်မတ်မလီုရ၊၊ 

အတိုင်မတုပ်လဝ်စိုတ် သွက်ဂွံဗၟံက်ပတိုန် တွဵုရးဍုင်မန် ဗွဲမပြဟ်မာန် ရန်တၟအ်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၁ ဂိတုနဝ်ဝေန်ပါ ၁၉ ဂှ် ဒက်ပတန် ကမ္မတဳမဗၟံက်ပတိုန် တွဵုရးဍုင်မန်ရ၊၊ ပ္ဍဲကမ္မတဳဂှ် ဂကောံသင်ဟိတဂဝေသဳ ဘဒ္ဒန္တဣန္ဒသာရ ကေုာံ တၠဂုန်အစာပါလိတ (ကျာ်ဇၞော်ပါလိတ ဘာတိုက်တၟိ ကၟာဝက်) ဂှ် ဒှ်နာယကတုဲ ဥက္ကဋ္ဌဂှ် ဒှ်မွန်ဓာတု၊ ညးအုပ်ကာနာနာဂှ် နာဲၚိုဲသိင်၊ နာဲတေန်ဖေ၊ နာဲခေန်မိုင်တအ်ရ၊၊ တွဵုရးဍုင်မန်ဂှ် ဒးဒက်ပတန် နကဵုခရိုင်ကျာ်ခမဳ ကဵု ခရိုင်သဓီုတုဲ ဍုင်မတ်မလီုဂှ် ဒးဍုင်ဇၞော် တွဵုရးဍုင်မန် မြဴသာ်ဝွံ အာတ်မိက်ကၠုင်ရ၊၊ ညးမဒှ်ကောန်ဍုင်မတ်မလီု ဝန်ဇၞော်ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကူသာန်သွံရာန်ဗၞိက် အလဵုအသဳပထစ ဦးသွင် အာဂတပၠတရဴတုဲ ဒစဵုဒစး ထ္ၜးဆန္ဒ စပ်ကဵုတွဵုရးဍုင်မန် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၂ ဂိတုဇာန်နဝါရဳ ၁၄ ဂှ်ရ၊၊ ပ္ဍဲသဘင်ထ္ၜးဆန္ဒဂှ် ဦးသွင် ဟီု (မော်လမြိုင်မြို့ကို တစ်လက်မမှ မထိနဲ့၊ ထိလျှင် မီးပွင့်သွားမည်/ တၟာၝောအ်တဲကီု လ္ပကဵုဒး ဍုင်မတ်မလီုညိ၊ ဒးတှ်ေ ပၟတ်ဂဵု (ဝါ) ပၠံင်သေနာတ် ပၟတ်ဂဵုရောင်)၊၊ ညးမိက်ဂွံဟီုဂှ် ဍုင်မတ်မလီုဂှ် ပါလုပ် အပ္ဍဲတွဵုရးဍုင်မန်ဟွံဂွံရ၊၊ စိုပ်ခေတ် အလဵုအသဳနေဝင်း ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၄ ဂှ် ရးတၞင်သဳ စၟတ် (၁) ဂှ် ကဵုထောအ်ယၟု နဒဒှ် တွဵုရးဍုင်မန်တုဲ ဍုင်မတ်မလီုဂှ် ဒှ်ဍုင်ဇၞော် တွဵုရးဍုင်မန်ရ၊၊ ဆဂး အခေါင်အရာဂကူမန် ပရေင်ကမၠောန် ဂွံဇၞော်မောဝ်ပတိုန် အရေဝ်ဘာသာ လိက်မန်ဂှ် ဆညိညကီု ဟွံကၠောန်တုဲ ကၟာတ်လဒဵုလဝ် အရာမဆေင်စပ် ကုပရေင်ဂကူမန် ဇၟာပ်ဒိုဟ်ရ၊၊

==ပရေင်ဆက်စၠောအ်==
=== တရဴတိုက် ===
ကၠာဟွံဂွံသြိုင်ဒဒန်မတ္တမဏီဂှ် နူမတ်မလီု ဒးဍိုက်က္ၜင်တုဲ ဒးဍိုက်ကွဳပၟတ်/ကာဗာတ် ပ္ဍဲမတ္တမရ၊၊ သၞာံ ၂၀၀၅ ဂိတုဨပြဳ ၁၈ ဂှ် သြိုင်ဒဒန်မတ္တမ-မတ်မလီုတုဲ သၞေဟ်ကွဳစက် သၞေဟ်ကွဳပၟတ် အဓိက သွက်ဂွံအာ လပါ်ဍုင် သီုဖအိုတ်ဂှ် နွံပ္ဍဲဍုင်မတ်မလီုဖအိုတ်ရ၊၊ နူဍုင်မတ်မလီု ဂၠံင်ကွဳပၟတ် ကေုာံ ဂၠံင်ကွဳစက် မအာ ဍုင်ရေဝ်၊ ဗိက်၊ ထဝါဲလေဝ် နွံကီုရ၊၊ နူဍုင်မတ်မလီု ဂၠံင်ကွဳစက်မအာ ဍုင်ကျာ်မြဟ် ၁၅ တိုင်၊၊ နူမတ်မလီု ဒဒန်မစၠောအ်လဝ်ကဵု တကအ်ခၟိုင်ဂှ်လေဝ် နွံကီုရ၊၊ စပ်ကဵုယၟုဒဒန် မအာကဵု တကအ်ခၟိုင်ဂှ် ယၟုနူတမ်တေအ် မကဵုလဝ် သံလွင်တံတား (ချောင်းဆုံ) ကီုလေဝ် ကာလဒဒန်ဂှ်တုဲ အလဵုအသဳအေန်အေဝ်ဒဳ သၠာဲထောအ် ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်းတံတား (ဘီလူးကျွန်း) ရ၊၊ ဂကူမန် ကဵု ညးဒေသတအ် ဒစဵုဒစးကီုလေဝ် အလဵုအသဳအေန်အေဝ်ဒဳ ဟွံကဠင် ခုတ်စုတ်ယၟုဒဒန်ဂှ် အတေင် နကဵုတင်သ္ဂုတ်သွာတ် ကၠတ်ထဝ်ညးဍုင်ကွာန် ကၟိန်ဍုင် ရ၊၊

=== တရဴဍာ် ===
ဟိုတ်နူသြင်ၜဳဒိုဟ်ဂၠိုင်တုဲ က္ၜင်နူၜဳဇၞော်ဂှ် လုပ်စဵုစိုပ် ဍုင်မတ်မလီု ဟွံဂွံကီုလေဝ် နကဵုက္ၜင်ခဒေါအ် မွဲအဆက်ဂှ် ဆက်ကဵု က္ၜင်ဂၠးတိတအ်ဂွံရ၊၊ က္ၜင်အပ္ဍဲဍုင် မဒြေပ်ဒၟံင် ပ္ဍဲၜဳကဍတ် ကဵု ၜဳဂြာင်လေဝ် နွံကီုရ၊၊

===တရဴကျာ===
ပ္ဍဲဍုင်မတ်မလီုဂှ် နွံသၞေဟ်က္ၜင်ကျာ အပ္ဍဲဍုင်မွဲတုဲ က္ၜင်ကျာတိုန်စှ်ေဒၟံင် အတိုင်လၟေင် အစဳအဇန်ဏီဖိုဟ်ရ၊၊

==ပရေင်ပိုန်ဒြပ်==
အဓိက ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ပ္ဍဲဍုင်မတ်မလီုဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကုပရေင်တဵုလွဳ မပ္တံ သြောအ်သ္ၚု၊ ၜဵု၊ ဖရံက်၊ ကၚုဲ၊ ကေုာံ သၞေဝ်ကေဝ်ဂမၠိုင်တုဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မဆေင်ကဵု ဟဝ်တေဝ် ကေုာံ အာတရဴတအ်လေဝ် နွံစညိညကီုရ၊၊

==ယၟုအရာပ် အဓိကဂမၠိုင်==

အရာပ်သၟိင်ၚိုန် (မောင်ငန်ရပ်)&lt;br&gt;
အရာပ်ဓမာတ် (ပန်းဘဲတန်း)&lt;br&gt;
အရာပ်မရာင် (မရမ်ကုန်း)&lt;br&gt;
အရာပ်စက္ကာဲ (စစ်ကဲကုန်း)&lt;br&gt;
အရာပ်ယှိုဲဒံင် (ရွှေတောင်ရပ်)&lt;br&gt;
အရာပ်သဳရိမျာင် (သီရိမြိုင်ရပ်)&lt;br&gt;
အရာပ်သဳရိမင်္ဂလ (သီရိမင်္ဂလာရပ်)&lt;br&gt;
အရာပ်မျာင်သာယာ (မြိုင်သာယာ)&lt;br&gt;
အရာပ်ဒဵု (တောင်ဝိုင်းရပ်)&lt;br&gt;
အရာပ်ဇေယျာမျာင် (ဇေယျာမြိုင်ရပ်)&lt;br&gt;
အရာပ်ၚါင်ဒဵု (ငန်းတေးရပ်)&lt;br&gt;

==ဘာလကျာ်မန်ဂမၠိုင်==
{{Columns-list|colwidth=35em|
#ဘာသုခရမ္မ
#ဘာက္ၜင်ထဝ်
#ဘာကျာ်သုက်
#ဘာဗဒုံ
#ဘာဗ္ဂေါသၟဝ်
#ဘာအံင်သုပါန်
#ဘာဇောတိကာရာမ
#ဘာဇၞူတၠရတ်
#ဘာကၠအ်ပ္ကဴ
#ဘာကဒဵု
#ဘာဗ္ဂေါပရိယတ္တိ
#ဘာရတနမဉ္ဇရ
#ဘာပုဗ္ဗာရီု
#ဘာဓမ္မဝိနယ
#ဘာပရိယတ္တိဘာဇၞော်
#ဘာဝါဍောတ်
#ဘာမြာင်
#ဘာရတနာမန်
#ဘာဗ္ဂေါလ္တူဒဵု
#ဘာဒေါဝ်သာသနာ
#ဘာပရိယတ္တိဝေဒဳ
#ဘာကျာ်ဇိန
#ဘာဓမ္မစေတဳ
#ဘာဓမ္မကာမဳ
#ဘာမဟာဝေဠုဝန်
#ဘာသာသနာရက္ခိတ
#ဘာမင်္ဂလာရာမ
#ဘာရောဂါဘာတိုက်
#ဘာဓာတုမာလာ
#ဘာတၟအ်ကၞေင်
#ဘာဓမ္မပိယ
#ဘာတာန်လျေန်
#ဘာဝဳမံသာရီု
#ဘာမညဗျူဟာ
#ဘာသန္တိသုခ
#ဘာဓမ္မာလင်္ကာရ
#ဘာသုခကာရဳ
#ဘာဗုဒ္ဓဃောသ
#ဘာမဟာယျေန်လ္တူဒဵု
#ဘာကျာ်သြဳမည်}}

==နိဿဲ==
{{Reflist|
&lt;ref&gt;ဍုင် ၃၂ ဇာ ၁၂ ဒၟံင်စာတန်) လိက်မူနတဲ နူတိုက်ဗွဟ်လိက် ပါနာတ်၊၊&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;နိုင်ပန်းလှ၊ စစ်ကဲမောင်ထော်လေး ကျောက်စာ၊ မြဝတီ တွဲ ၁၈၊ အမှတ် ၄၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၉၇၀&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;နိုင်ဖေသိန်းဇြာ၊ ဥက္ကဋ္ဌကြီး နိုင်ရွှေကျင် နှင့် တော်လှန်ရေးသမား ဒို့မွန်ကျောင်းသား&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;စရင်လုပ်ဒ္ဂိုန်ဂကောံသင်ရာမညနိကာယအလုံဒေသရးမန်၊ သၞာံ ၁၃၆၈။ &lt;/ref&gt;
}}


{{တွဵုရးဍုင်မန်}}
{{DEFAULTSORT:မတ်မလီု၊ ဍုင်}}
[[ကဏ္ဍ:တွဵုရးဍုၚ်မန်]]
[[Category:ဝင်ပထဝဳ]]</text>
      <sha1>p7b1r7j1h6ef1n2jae93lpry3ru9lai</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တ္ၚဲသင်မာတိန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1119</id>
    <revision>
      <id>55844</id>
      <parentid>46031</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T00:56:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>55844</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12759" sha1="fzx48fckcgvm73spa6poxy4pzdty116" xml:space="preserve">{{Celebration
|name = တ္ၚဲသင်မာတိန်
|image = El Greco - San Martín y el mendigo.jpg
|image_caption = ဗီုရုပ် သင်မာတိန် ကဵု သၟာလအာတ် (ပါန်သူ El Greco ၁၅၉၈)
|birth_date = {{Celebrated date and year|397|11|11}}
|birth_place = ပြင်သေတ်
|monuments = တ္ၚဲဖျဴသွဝ် သင်မာတိန်
|birth_name = မာတိန်သမာတ်
|occur_date = ({{Celebrated date and year|397|11|11}})
|occur_place = ပြင်သေတ်
|known_for = တ္ၚဲဖျဴသွဝ် သင်မာတိန်
|purpose = 
|movement = ဂကောံသ္ၚိကၟိန်၊ စစၞသဝ်တ္ၚဲ နကဵုသွအဟာန်
|celebrated_place = ဂၠးတိ (ဗွဲတၟေင် ဍုင်ခရေတ်ယာန်)
}}

'''တ္ၚဲသင်မာတိန်'''({{Lang-en|Saint Martin's day}}) လဆောဝ် ကော်စ တ္ၚဲဖျဴသွဝ် သင်မာတိန် (Funeral of Saint Martin) Martinstag ဟွံသေင်မ္ဂး Martinmas လဆောဝ် ဟီုစ ဟာလ္လောဝေန် တြေံ (Old Halloween and Old Hallowmas Eve)&lt;ref name=&quot;Bulik2015&quot;&gt;{{Cite book|last=Bulik|first=Mark|title=The Sons of Molly Maguire: The Irish Roots of America's First Labor War|date=1 January 2015|publisher=Fordham University Press|language=English |isbn=9780823262243|page=43}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Carlyle2010&quot;&gt;{{Cite book|last=Carlyle|first=Thomas|title=The Works of Thomas Carlyle|date=11 November 2010|publisher=Cambridge University Press|language=English |isbn=9781108022354|page=356}}&lt;/ref&gt;ဝွံ ဒှ်တ္ၚဲဖျဴသွဝ် သင်မာတိန် မဒှ်ကောန်ဍုင် တောရ် ဂကူရဝ်မ တုဲ ကၠောန်ကၠုင် သဘင် ပ္ဍဲဂိတုနဝ်ဝေမ်ပါ ၁၁ ဇၟာပ်ပ်သၞာံရ။ အခိင်လဒေါဝ်ဂိတုနဝ်ဝေမ်ပါဏအ်ဂှ် ဒှ်အခိင် သၟာဗ္ၚ ပ္ဍဲရးယူရောပ်တအ် မဖျေဟ် မသြောအ်ဂျာင်တုဲ၊ တုဲပၠန် ဒှ်အခိင် တိရစ္ဆာန်သွက်ဖျုန် မပတံ စာင်အဒါတအ် ဇၞော်စဂွံရ။&lt;ref&gt;George C. Homans, ''English Villagers of the Thirteenth Century'', 2nd ed. 1991, &quot;The Husbandman's year&quot; p355f.&lt;/ref&gt;တုဲပၠန် ပ္ဍဲအခိင်ကိုပ်ကၠာတေအ်မ္ဂး သွက်ကောန်ရဲ ကမၠောန်ဗ္ၚတအ် ဒှ်အခိင် ဝတ်ကလိုဟ်တုဲ မဆက် အာယုက်ကမၠောန်တၟိ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠာဲသေဌဳတၟိရ။ 

သင် မာတိန် နူဍုင်တောရ် (Saint Martin of Tours) ဝွံ ဒှ်ကောန်ပၞာန်ရဝ်မ မွဲတၠတုဲ ဗွဲကြဴ ကတဵုဒှ် ကျာ်ဇၞော်ခရေတ်ယာန် ပ္ဍဲဍုင် ပြင်သေတ် မွဲဒၞာဲရ။ ဝင်အာဂီုညး မၞိဟ်ဂမၠိုင် မတီဂၠိုင်အိုတ်ဂှ် ညးပါ်ကဵု သ္ၚာညးမွဲကရောက် ကုညးဒိုက်ဂတ် သၟာလအာတ် ပ္ဍဲအခိင် မဳလံင်လတိုပ်၊ သွက်ဂွံရီု သၟာလအာတ်ဂှ် နူဘဲမဂံက်ဓဇောတ်ရ။ ပ္ဍဲဗတံဂှ် ညးကလိဂွံ သွပ်လပအ် ညးဂွံဆဵုကေတ် နာဲ[[ယေသှု]] မလတက်လဝ် သ္ၚာမွဲဒကုတ်တုဲ ဟီုကဵု ဂကောံဒေဝတဴဂမၠိုင် &quot;ညးဝွံ ဒှ်မာတိန်၊ ကောန်ပၞာန်ရဝ်မ လၟုဟ် မဒှ် ကျာ်ဇၞော်မွဲတၠ။ ညးဂြောပ်ကဵုအဲ ဗွိုက်လတက်ရ။&lt;ref&gt;[http://www.users.csbsju.edu/~eknuth/npnf2-11/sulpitiu/lifeofst.html#tp Sulpicius, ch 2 CSBSJU.edu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060909225230/http://www.users.csbsju.edu/~eknuth/npnf2-11/sulpitiu/lifeofst.html#tp |date=2006-09-09 }}&lt;/ref&gt;သင် မာတိန် စုတိ စဴသွဝ် ပ္ဍဲဂိတုနဝ်ဝေမ်ပါ ၈ သၞာံ ၃၉၇ တုဲ ဖျေဟ်ကမ္မဌာန်ညး ပ္ဍဲ ဂိတုနဝ်ဝေမ်ပါ ၁၁ သၞာံ ၃၉၇ ရ။ 

==အခိုက်ပြဝေဏဳ==
သင် မာတိန်ဝွံ ယၟုမြဟ်တဴ နကဵု မိဿဟာဲ ကောန်ၚာ်ဂမၠိုင် ကေုာံ ညးရီုဗင် ညးဒိုက်ဂတ်တအ် မွဲတၠရ။&lt;ref name=kaiserlautern&gt;{{Cite web |title=&quot;St. Martin’s Day traditions honor missionary&quot;, Kaiserlautern American, 7 November 2008 |url=https://www.kaiserslauternamerican.com/st-martins-day-traditions-honor-missionary/ |accessdate=9 November 2019 |archivedate=9 November 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191109221218/https://www.kaiserslauternamerican.com/st-martins-day-traditions-honor-missionary/ }}&lt;/ref&gt; သဘင်တ္ၚဲပရဲ တ္ၚဲတၟေင်ဝွံ စတမ် ကၠုင်နူ ပြင်သေတ်၊ နူဂှ် ပြးစိုပ်အာ ဍုင်သၟဝ်ဂမၠိုင် ဍုင်ဗြိတိန်၊ ဍုင်ဂျာမနဳ၊ ဍုင်သကေန်ဒိနေဗိယျာဂမၠိုင် ကေုာံ ဍုင်ယူရောပ် လပါ်ဗၟံက်တအ်ရ။ သဘင်ဏအ်ဂှ် ညးကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲအခိင် မသီသြောအ်တုဲအိုတ်ရ။
&lt;ref&gt;[httpsto supported sites ://www.germansociety.org/event_stmartin.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924021853/http://www.germansociety.org/event_stmartin.html |date=2015-09-24 }} &quot;Saint Martin's Day Parade&quot;, German Society of Pennsylvania]&lt;/ref&gt;ကျာ်ဇၞော် (Perpetuus of Tours) ဂှ် စုတိစဴသွဝ် ကြဴနူ သဘင်ဖျဴသွဝ် သင်မာတိန်တုဲ မွဲသတ္တဟရ။ ပ္ဍဲ ၆ ဗွဝ်ကၠံဂှ် နူကဵု ကံင်ဇြဳတအ် ပဒတန် ပါဲနူ တ္ၚဲသ္ၚိသဝ် အဒိုက်တုဲ စတမ်နူ တ္ၚဲသင်မာတိန်တုဲ စဵုကဵုစိုပ် တ္ၚဲဨပိဖနဳ (Epiphany)ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် သဘင်မင်သဳ ရိုဟ်ဒဒှ်တ္ၚဲ သီုဖအိုတ် ၅၆ တ္ၚဲရ။ တ္ၚဲဨပိဖနိ (Epiiphany) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်တ္ၚဲ ညးမာဂုတၠပညာပိ ကဵု သၞံင် မဂွံညာတ်ကေတ် နိမိတ် နာဲ[[ယေသှု]] ကတဵုဒှ်မၞိဟ် အတိုင်မကၠုင်နူ လိက်သၠပတ် ခရေတ်ဝင်မာတ်သာဲ ၂၊ ၁-၁၂ မဒှ်တ္ၚဲ ဇာန်နဝါရဳ ၆ ရ။ ဟိုတ်မဒှ် တ္ၚဲမမင်သဳဇမၠိင် မတုပ်ကု တ္ၚဲလေန် (Lent) တုဲ တ္ၚဲတအ်ဂှ် ညးကော်စ Quadragesima Sancti Martini (တ္ၚဲသဳဇမၠိင် သင်မာတိန် Saint Martin's Lent)ရ။&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=hfVdAAAAQBAJ&amp;pg=PP42&amp;dq=Ambrosian+Advent&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=gWOaVP3QKqqy7Qbg_4GgDg&amp;ved=0CCYQ6AEwAQ#v=onepage&amp;q=Ambrosian%20Advent&amp;f=false Philip H. Pfatteicher, ''Journey into the Heart of God'' (Oxford University Press 2013] {{ISBN|978-0-19999714-5}})&lt;/ref&gt; တ္ၚဲသဳဇမၠိင်ဂှ် ဗွဲကြဴ ဟိုတ်နူ မၞိဟ်တအ် မင်သဳ တ္ၚဲဂၠေအ်အာတုဲ ဟွံကော်စ တ္ၚဲသဳဇမၠိင် စၞးဂှ် ညးကော်စ &quot;အေဒ်ဝေန် (ဒဒှ်မမံက်တိုန်) Advent&quot;ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web |url = http://www.britannica.com/EBchecked/topic/517764/Saint-Martins-Lent |title = Saint Martin’s Lent |last = |first = |publisher = Britannica |date = |website = Encyclopædia Britannica |accessdate= 4 December 2013 }}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲသဘင် တ္ၚဲသင်မာတိန်ဂှ် ပွမစ အဟာန်ဂှ် ဒှ်အာ လက်သန်သဘင်မွဲရ။ ဟိုတ်တုန် အတိုင်မကၠုင် နူဝင်အာဂီုမ္ဂး ပ္ဍဲအခိင် ညးမခပတိုန် နဒဒှ် ကျာ်ဇၞော်ဘာဂှ် ညးတေအ် ဟွံမဲပၟိက်တုဲ ညးတေအ် အာအောပ်ထောအ် ပ္ဍဲခရိုင်အဟာန်ရ။ အဟာန်တအ် ဖံက်သစ္စ ကရေဲကဵုရမ္သာင်တုဲ မၞိဟ်တအ် ဂွံတီ ဂွံဆဵုကေတ် ညးရ။ ဆဂး တ္ၚဲသဘင်သင်မာတိန်ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲလဒေါဝ် ဂိတုနဝ်ဝေမ်ပါ မဒှ်အခိင် စာင်အဒါ အဟာန် မဍတ်လဝ် သၞာံဂှ် ဇၞော် စဂွံတုဲ မစအဟာန် ပ္ဍဲသဘင်ဂှ် ဒှ်မာန်ရ။ တ္ၚဲသင်မာတိန်ဝွံ ပ္ဍဲအခိင် ခေတ်လဒေါဝ် မဒှ်ခေတ် သာသနာခရေတ် အဝဵုသြဇာ မဇၞော်ဂှ်မ္ဂး ဒှ်သဘင်ကၞောတ်သၞာံ (autumn) ကိစ္စဇၞော်မွဲရ။ အခိင်မစအဟာန် ပ္ဍဲတ္ၚဲဂှ် နူပြင်သေတ် စိုပ်အာ စဵုကဵု ဍုင်သွိတ်ဒေန်ရ။ ပွမစ အဟာန်ဂှ် ဗွဲတၟေင် ညးဒြပ်ရတ် မနွံတအ်ဟေင် စမာန်တုဲ ကုညးလှုဲလှာ် ဟွံဍိုက်ပေင်တအ်မ္ဂး စၞးအဟာန်ဂှ် စအဒါ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး စာင်ရ။&lt;ref name=lilja&gt;[http://www.sweden.se/eng/Home/Lifestyle/Traditions/Celebrating-the-Swedish-way/St-Martins-Day---or-Martin-Goose/ Lilja, Agneta. &quot;St Martin's Day – or 'Martin Goose'&quot;, Sweden.SE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131025051449/http://www.sweden.se/eng/Home/Lifestyle/Traditions/Celebrating-the-Swedish-way/St-Martins-Day---or-Martin-Goose/ |date=2013-10-25 }}&lt;/ref&gt;

ဍုင်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ကၠောန်သဘင်ဏအ် ပ္ဍဲဂိတု ၁၁၊ အခိင် ၁၁ နာဍဳ၊ ၁၁ မိနေတ်၊ ၁၁ စက္က ရ။ ဆဂး ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် စၞးမကၠောန်သဘင် ပ္ဍဲတ္ၚဲ ၁၁ ဂှ် ကၠောန် ပ္ဍဲတ္ၚဲ ၁၀ အခိင်သဝ်တ္ၚဲ နဒဒှ် မစစၞသဝ်တ္ၚဲကီုရ။ တုပ်ညံင် တ္ၚဲခရေတ်မာတ် ဒဳဇြေန်ပါ ၂၅ ဂှ် ညးကၠောန်သဘင် စစၞသဝ်တ္ၚဲခရေတ်သမာတ် ပ္ဍဲ ဒဳဇြေန်ပါ ၂၄ ဂှ်ရ။ ဍုင်လ္ၚဵုဂှ်မ္ဂး ပ္ဍဲတ္ၚဲဂှ် ဂကောံမသဂမၠိုင် ကောံတုဲ မၞိဟ်တအ် ကၠောန်ဂီု၊ တ္ၚဲဂၠုညိ တိတ်အာ ပ္ဍဲဂၠံင်တုဲ ဗလးဂီုရ။ ကိတ်ညဳ ကုအခိင်ကာလ ဒေသရးယူရောပ် မဒှ်အခိင်ဂံက် တုဲပၠန် ဂၠုပြဟ်ရ။ ကောန်ၚာ်တအ် ပြာပ်အာ ဇရေင်သ္ၚိ မၞိဟ်ဇကုမတီတအ်တုဲ ဒယှ်ေဒွက် တုဲ ကလိဂွံ မခၜေတ်ရ။

==နိဿဲ==
{{Reflist}}

[[Category:BEHM]]</text>
      <sha1>fzx48fckcgvm73spa6poxy4pzdty116</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝဳလဳယာမ် ကမ်ကွာမ်ဗါ (William Kamkwamba)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2141</id>
    <revision>
      <id>55880</id>
      <parentid>55697</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T02:21:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>55880</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18510" sha1="4l7tk3o19t8in5nuup21n996x0og54v" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name        = ဝဳလဳယာမ် ကမ်ကွာမ်ဗါ&lt;br&gt;William Kamkwamba
| image       = William Kamkwamba at TED in 2007.jpg
| alt         = 
| caption     = ဗီုရုပ် ကမ်ကွာမ်ဗါ ပ္ဍဲကဵု ကောန်ဖရေန် TED သၞာံ ၂၀၀၇
| birth_date  = {{Birth date and age|1987|8|5|df=yes}}
| birth_place = [[Kasungu, Malawi|Kasungu]], [[Malawi]]
| death_date  = 
| death_place = 
| education   = [[Dartmouth College]] ([[Bachelor of Arts|BA]])
| occupation  = Inventor
| known_for   = မသြိုင်ခၞံ စက်စင်ကျာ နူကဵု ကပေါတ်တြေမ် ဒၞာဲခမိက်။ 
}}

[[ဝှာင်:William_Kamkwambas_old_windmill.jpg|thumb|စက်စင်ကျာ ကၠာအိုတ် The first wind turbine]]
'''ဝဳလဳယာမ် ကမ်ကွာမ်ဗါ (William Kamkwamba)''' (သၠးဂၠံဂဝ် အဝ်ဂေတ် ၅၊ ၁၉၈၇) ဝွံ ဒှ် ကောန်ဍုင်မာလာဝဳ ညးမခၞံဗဒှ် ကေုာံ အစာချူလိက်မွဲတၠရ။ ညးဝွံ ဟိုတ်နူကဵု စကာ တိုင်ဆု၊ သၠာ ကေုာံ ၚေက်က နူကွဳလိုန် ကေုာံ ကပေါတ်နူကဵု ဒၞာဲခမိက်တုဲ ကၠောန်ဗဒှ်ပတိုန် စက်စင်ကျာ မကေတ်ဒြဟတ်ကျာတုဲ ပ္တိတ် ဒြဟတ်လလဳတုဲ တံင်ပတိုန်ဍာ် သွက်ဂွံတဵုဗ္ၚ ပ္ဍဲသ္ၚိညးတေအ် ပ္ဍဲကွာန် ဝိမ်ဗေ (Wimbe) ၃၂ ကဳလဝ်မဳတာ (၂၀ တိုင်) ဗမံက် ကသုန်ဂူ (Kasungu)ဂှ်တုဲ ယၟုမြဟ် မၞိဟ်တီဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ညးတေအ်ရ။ စနူဂှ်တုဲ ညးတေအ် ဆက်သြိုင် စက်တံင်ဍာ် နကဵုဒြဟတ်ပသာန်တ္ၚဲတုဲ ပလံင်ဗစိုပ် ဍာ်သွုင် ကုညးဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲညးကွာန်ညးတေအ်ရ။ ပါဲနူဂှ် စက်စင်တၞဟ်ၜါဂှ်လေဝ် ညးတေအ် ဂွံသြိုင်ဗဒှ်လဝ်ကီုရ။ ကမၠောန် စကာနဲပညာတုဲ သၠုင်ပတိုန် ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ ဍုင်သွုင် သွက်ညးဍုင်ကွာန်တအ်ဂှ် ညးတေအ် ဆက်ကၠောန်ဒၟံင်ဖိုဟ်ရ။ 

== ဘဝ ကေုာံ ပရေင်ကမၠောန် ==
ကမ်ကွာမ်ဗါ ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲဂကောံသ္ၚိကၟိန် ညးဒိုက်ဂတ်မွဲ မဂယိုင်လမျီု နကဵုကမၠောန်ဗ္ၚရ။ ကာလညးတေအ် ဍောတ်တ်တေအ် ညးတေအ် ဒးဂၞပ်ဝေင် ကရောမ် သကအ်ရဲညးတေအ်ၜါ ဂိလ်ဗေတ် (Gilbert) ကဵု ဂျဝ်ဖရေ (Geoffrey) ဗက်ဂၠာဲလပှ် ကပေါတ်တြေမ်မ် နူကဵု ဒၞာဲခမိက်တုဲ ကၠောန်ဗဒှ် ကပေါတ်ဝေင်မွဲမွဲရ။ အတိုင်ညးတေအ် မချူလဝ် ပ္ဍဲလိက် အသ္မိတ္ထုပ္ပတ္တိ (autobiography) နကဵုက္ဍိုပ်လိက် သၟတ်တြုဟ် မကၠောန်ဗတိတ်ဓါတ်လလဳ နကဵုကျာ 'The Boy Who Harnessed the Wind' ဂှ်မ္ဂး အပါညးတေအ်ဂှ် ကိုပ်ကၠာ ဟွံလျုင်ပတှ်ေကေတ် သာသနာခရေတ်ဏီဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မကြမ်ကြမွဲတၠရ။&lt;ref&gt;The Boy Who Harnessed the Wind {{ISBN|0061730335}}, {{ISBN|978-0061730337}}&lt;/ref&gt; ဟိုတ်နူ ကပ်ကၞောဝ် (ဒုဗ္တိက္ခန္တရကပ်) ကတဵုဒှ် အပါညးတေအ် ကဵု ခရိတ်ဘာ ဟွံမာန်တုဲ ညးတေအ် ဒးဒုင်ပ္တိတ်ထောအ် နူကဵုဘာရ။ ၜိုန်ရ ညးတေအ် ဒးဒုင်ပ္တိတ် နူကဵုဘာကီုလေဝ် ဟိုတ်နူ စိုတ်ထတ် မိက်ဂွံလ္ၚတ် လိက်တုဲ ညးတေအ် ဆက်အာ ဗှ်လိက် ပ္ဍဲတိုက်ဗွဟ်လိက်ဘာ (school library) ရ။ ပ္ဍဲကဵု တိုက်ဗွဟ်လိက်ဂှ် ညးတေအ် ဂွံဗှ်ကေတ် ပရူသိပ္ပံတုဲ ညးတေအ် စိုတ်ထတ် မိက်ဂွံ ကၠောန်ပတိတ် ဓါတ်လလဳ နူကဵု ကျာသဘာဝရ။ ကိုပ်ကၠာဂှ်ညိ ညးတေအ် ပံက်လဝ် ဆေင်ပလေဝ်စ ရေဒဳယဝ်၊ ကေတ်သေတ် ဍောတ်တ်မွဲ ပ္ဍဲကဵုကွာန်ဂှ်ရ။ ဆဂး ကမၠောန်ဂှ် မၞိဟ်ကၠုင်ပလေဝ်အောန်တုဲ ဟွံဒှ်ကမၠောန်ရ။ 

ကြဴနူ ကမ်ကွာမ်ဗါ မဂွံဗှ်ကေတ် လိက် &quot;''Using Energy (လွပ်ဒြဟတ်)&quot;'' တုဲ ညးတေအ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဂွံကၠောန် စက်စင်ကျာမွဲရ။ ဗွဲကိုပ်ကၠာ ညးတေအ် ကၠောန်စမ်ရံင် ဗီုဍောတ်တ်မွဲ မစကာ ဒါင်နမဝ် မတောဲလဝ် နကဵု ပင်ကာ/စက်စင်တုဲ ကၠောန်ပ္တိတ် ဓါတ်လလဳ သွက်သ္ၚိညးတေအ် ဂွံသုင်စောဲရ။ နူဂှ် စိုပ်အာ ပ္ဍဲပရိုင်နေဝ်ဇြေန်တုဲ ပရူညးတေအ်ဂှ် ပြးဇးအာ အလုံလိုက်မွဲရ။ ပရေင်ကမၠောန်ညးတေအ်ဂှ် မဂွံဒုင်ချူ ပ္ဍဲကဵု ဗလံက်၊ အလဵုဇကုညးတေအ်လေဝ် ပါလုပ် ပ္ဍဲအစဳအဇန် မကော်ဂး  Maker Faire Africa ပ္ဍဲဂါနာ (Ghana) ပ္ဍဲအဝ်ဂေတ် ၂၀၀၉ ကီုရ။

== မြဟ်တမ္ညဝ် (Fame) ==
[[ဝှာင်:William_Kamkwambas_new_windmill.jpg|left|thumb|စက်စင် ဝဳလဳယာမ် ကမ်ကွာမ်ဗါ တၟိ]]
[[ဝှာင်:Kamkwamba_and_Mealer.jpg|thumb|ကမ်ကွာမ်ဗါ ထ္ပက်ဒၟံင်စၟတ်တဲ ပ္ဍဲအခိင် မသွံလိက် ညးတေအ် မချူလဝ်]]
ကြဴနူ လိက်ပရိုင် ''The Daily Times'' ပ္ဍဲဍုင် Blantyre မချူ ပရူ စက်စင်ညးတေအ် ပ္ဍဲကဵု နဝ်ဝေမ်ပါ ၂၀၀၆&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.dailytimes.bppmw.com/article.asp?ArticleID=3312|title=School dropout with a streak genius|accessdate=13 August 2011|publisher=BNL Limited|archivedate=28 November 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061128040746/http://www.dailytimes.bppmw.com/article.asp?ArticleID=3312}}&lt;/ref&gt; the story circulated through the blogosphere,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.vdomck.org/2006/11/23/malawian-windmill/|title=Malawian windmill|publisher=Vdomck.org|accessdate=30 October 2009|archivedate=27 September 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090927183841/http://www.vdomck.org/2006/11/23/malawian-windmill/}}&lt;/ref&gt;တုဲ ညးတေအ် ဂွံဒုင်ဘိက် သွက်ဂွံဟီုအရေဝ် ပ္ဍဲကဵု သဘင်ကောန်ဖရေန် TEDGlobal 2007 ပ္ဍဲ Arusha, Tanzania နဒဒှ် ကၟုဲတၟေင်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ted.com/talks/view/id/153|title=TED Talks: William Kamkwamba on building a windmill|accessdate=30 October 2009}}&lt;/ref&gt;သၟာပရေင်ပိုန်ဒြပ် သေဌဳတအ် ဂွံဆဵုကေတ် ညးတေအ် နူကဵု ကောန်ဖရေန်ဂှ်တုဲ ညးတအ် ဗိုင်ထံက်ပင်ညးတေအ် သွက်ဂွံ ဆက်တိုန်ဘာရ။ ပရူညးတေအ်ဂှ် အစာပရိုင် Sarah Childress ချူ ပ္ဍဲကဵု လိက်ဂျာနေဝ်ဇၞော်ဇၞော် ''The Wall Street Journal'' ကီုရ။&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB119742696302722641|title=A Young Tinkerer Builds a Windmill, Electrifying a Nation|accessdate=24 March 2019|publisher=[[Dow Jones &amp; Company, Inc.]]}}&lt;/ref&gt; ညးတေအ် ဂွံဆက်တိုန်ကဝ်လိက် ပ္ဍဲကဵု African Bible College Christian Academy ပ္ဍဲဍုင် Lilongwe ရ။ နူဂှ်ပၠန် ညးတေအ် ကလိဂွံ လာပ်ပညာ (scholarship) သွက်ဂွံဆက်တိုန် ပ္ဍဲကဵု the African Leadership Academy တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၄ ဂှ် ဘာတုဲ နူကဵုကဝ်လိက် (အခေါင်လုပ်တက္ကသိုလ်) နူကဵု Dartmouth College ပ္ဍဲ Hanover, New Hampshire ရ။&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://thedartmouth.com/2009/10/20/boy-who-harnessed-the-wind-comes-to-college/|title='Boy who harnessed the wind' comes to College|accessdate=3 January 2015|archivedate=4 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304193233/http://thedartmouth.com/2009/10/20/boy-who-harnessed-the-wind-comes-to-college/}}&lt;/ref&gt;

ကမ်ကွာမ်ဗါ မဂွံဒုင်သၟာန် အေန်တာပျူ ပ္ဍဲကဵု အစဳဇန်တဳဝဳ ''The Daily Show'' ပ္ဍဲ ၇ အံက်တဝ်ပါ ၂၀၀၉။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.thedailyshow.com/watch/wed-october-7-2009/william-kamkwamba|title=William Kamkwamba|date=7 October 2009|work=[[The Daily Show with Jon Stewart]]|publisher=[[Comedy Partners]]|first=Jon|last=Stewart}}&lt;/ref&gt;ပါဲနူဂှ်တုဲ ညးတေအ် ဂွံဒုင်ဘိက် သွက်ဂွံတိုန် ကောံဓရီုသိပ္ပံ ဂဝ်ဂါ (2011 Google Science Fair introductory meeting) တုဲ ပ္ဍဲကောန်ဖရေန်ဂှ် ညးတေအ် ဂွံအခေါင် ဟီုဂလာန် နဒဒှ် ကၟုဲတၟေင်ပၠန်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=http://blogs.scientificamerican.com/observations/2011/01/11/googles-global-online-science-fair-kicks-off-today/|title=Google’s global, online science fair kicks off today|last=Matson|first=John|date=11 January 2011}}&lt;/ref&gt;

လိက်ညးတေအ် မချူလဝ် ''The Boy Who Harnessed the Wind''ဂှ် ဂွံဒုင်ရုဲစှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၃ နဒဒှ် &quot;1 Book, 1 Community&quot; (လိက် ၁၊ ဂကောံမၞိဟ် ၁)ရ။ မဂွံဒုင်ရုဲစှ် ဗီုဏအ်ဂှ် ပ္ဍဲသၞောဝ်တိုက်ဗွဟ်လိက်မ္ဂး ညးစၟတ်သမ္တီ မဒှ်လိက် မပါ်ပရအ်လညာတ် ကေုာံ ပရေင်ဆဵုဂဗ ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://library.loudoun.gov/Default.aspx?tabid=115|title=Irwin Uran Gift Fund|work=[[Loudoun County Public Library]] System}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://library.loudoun.gov/Default.aspx?tabid=716|title=2013 1 Book, 1 Community|work=[[Loudoun County Public Library]] System}}&lt;/ref&gt;

စပ်ကဵု ပရူညးတေအ်တုဲ ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ရုပ်ဒမျိုင်ပရူပရာ (documentary film) နကဵုယၟု ''William and the Windmill (ဝဳလဳယာမ် ကဵု စက်စင်ကျာ)'' ရုပ်ဒမျိုင်ပရူပရာဂှ် ကလိဂွံလာပ် Grand Jury Prize နဒဒှ် ရုပ်ဒမျိုင်ပရူပရာခိုဟ်အိုတ် (Best Documentary Feature) ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://blog.ted.com/2013/03/13/william-and-the-windmill-wins-grand-jury-award-at-sxsw/|title=William And The Windmill|date=13 March 2013|work=[[TED conference|TED]]|first=Kate Torgovnick|last=May}}&lt;/ref&gt; at the 2013 South By Southwest film festival in Austin, Texas.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Debruge|first=Peter|url=https://variety.com/2013/film/reviews/sxsw-review-william-and-the-windmill-1200324989/|title=SXSW Review: ‘William and the Windmill’|date=17 March 2013}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၀၊ လိက် ''The Boy Who Harnessed the Wind (သၟတ်တြုဟ် မကၠောန်ဗဒှ်ဓါတ်လလဳ နကဵုကျာ)'' ညးတေအ် မချူလဝ်ဂှ် ဂွံဒုင်ရုဲစှ် နူကဵု တက္ကသိုလ် University of Florida ကဵု တက္ကသိုလ် Boise State University နဒဒှ်လိက် ဇၟာပ်ကွးဘာ သ္ဒးဗှ်ထေက်ဖအိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://news.ufl.edu/archive/2011/01/harn-uf-common-reading-program-sponsor-contest-for-students-art.html|title=Harn, UF Common Reading Program, sponsor contest for students' art|date=25 January 2011|work=[[University of Florida]]|accessdate=24 April 2020|archivedate=28 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150428183308/http://news.ufl.edu/archive/2011/01/harn-uf-common-reading-program-sponsor-contest-for-students-art.html}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၄ ဂှ် နူကဵု တက္ကသိုလ် Auburn University ကေုာံ University of Michigan College of Engineering တအ်လေဝ် ရုဲစှ် စၟတ်သမ္တီ ညံင်ရဴဂှ်ကီုရ။

သၞာံ ၂၀၁၃ မဂ္ဂဇြေန် ''TIME'' ပၠုပ်စရင် ကမ်ကွာမ်ဗါ ပ္ဍဲစရင်မၞိဟ် ၃၀ မဖန်ဗဒှ် ညံင်ဂၠးတိ ဂွံပြံင်လှာဲ။ &lt;ref&gt;{{Cite journal|url=http://ideas.time.com/2013/12/06/these-are-the-30-people-under-30-changing-the-world/slide/william-kamkwamba/|title=These Are the 30 People Under 30 Changing the World|last=Rhodan|first=Maya|date=17 December 2013}}&lt;/ref&gt;

ပရူ ကမ်ကွာမ်ဗါ ဂှ် ချူဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပ္ဍဲကဵု လိက် ''Extraordinary People (ပူဂိုလ် တၟေင်ဂမၠိုင်)''၊ လိက်ဂှ် Michael Hearst ဒှ် အစာချူလိက်ရ။ တုဲပၠန် ပရူညးဂှ် သီုဒယှ်ေလဝ် နကဵုဒွက် ပ္ဍဲကဝး ''Songs For Extraordinary People (ဒွက် သွက်ပူဂိုလ်တၟေင်ဂမၠိုင်)'' ကီုရ။ 

ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၄၊ ကမ်ကွာမ်ဗါ ကလိဂွံ ဗြးမဟိမု ဗာတ်ချ်လာ ဒဳဂရဳ ဝိဇ္ဇာ မဆေင်ကဵု ပညာပွဳပွူသဘာဝ (Bachelor of Arts degree in Environmental Studies) နူကဵု ကဝ်လိက် Dartmouth College ပ္ဍဲ Hanover, New Hampshire ရ။&lt;ref name=&quot;DNJan2019&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.deseretnews.com/article/900052215/meet-the-man-whose-inspirational-life-story-is-about-to-open-sundance-in-salt-lake.html|title=Meet the man whose inspirational life story is about to open Sundance in Salt Lake|date=25 January 2019|last=Meiners|first=Cristy|accessdate=24 April 2020|archivedate=2 March 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190302211818/https://www.deseretnews.com/article/900052215/meet-the-man-whose-inspirational-life-story-is-about-to-open-sundance-in-salt-lake.html}}&lt;/ref&gt; 

ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၉ ဂှ် လိက်ပရူညးတေအ် မချူလဝ် နကဵုယၟု''The Boy Who Harnessed the Wind (သၟတ်တြုဟ် မကၠောန်ဓါတ်လလဳ နူကဵုကျာ)'' ဂှ် တက်ရုပ်ဒမျိုင်၊ Chiwetel Ejiofor ဂှ် ဒှ်ဒါရာက်တာ ကေုာံ ချူစၞောန်ဇာတ်ရ။&lt;ref name=&quot;DNJan2019&quot;/&gt;

== နိဿဲ ==
{{Reflist|30em}}
[[Category:BEHM]]
[[Category:အတ္ထုပ္ပတ္တိ]]

== လေန်မ္ၚးဂမၠိုင် ==

* [http://williamkamkwamba.typepad.com/ William Kamkwamba's blog] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210309192939/http://williamkamkwamba.typepad.com/ |date=2021-03-09 }}
** ''[http://williamkamkwamba.typepad.com/williamkamkwamba/book.html The Boy Who Harnessed the Wind : Creating Currents of Electricity and Hope] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201130141351/http://williamkamkwamba.typepad.com/williamkamkwamba/book.html |date=2020-11-30 }}''
* [http://movingwindmills.org/ Moving Windmills]
* William Kamkwamba on Twitter 
* William Kamkwamba at TED 
* [http://techtv.mit.edu/videos/4282 William Kamkwamba talks at MIT] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201112023753/https://techtv.mit.edu/videos/4282 |date=2020-11-12 }}
* William Kamkwamba on IMDb
* Works by or about William Kamkwamba in libraries (WorldCat catalog)
[[ကဏ္ဍ:အတ္ထုပ္ပတ္တိ]]
[[ကဏ္ဍ:ပြန်လည်မဆန်းစစ်ရသေးသော ဘာသာပြန်များပါဝင်သည့် စာမျက်နှာများ]]</text>
      <sha1>4l7tk3o19t8in5nuup21n996x0og54v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကၟိန်ဍုင်သမ္မတဒဳမံက်ကရေဇြဳ ထဳမဝ်လေဝ်သ်တေ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2220</id>
    <revision>
      <id>55843</id>
      <parentid>47543</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T00:31:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>55843</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91682" sha1="6je8x8qlpkm7adakgi0aovpc1qi3716" xml:space="preserve">{{About|the country|the former Indonesian province|East Timor (province)}}
{{pp-move|small=yes}}
{{EngvarB|date=December 2019}}
{{Use dmy dates|date=December 2019}}
{{short description|Country in Southeast Asia}}
{{Infobox country
| conventional_long_name = Democratic Republic of Timor-Leste
| native_name = {{ubl|{{native name|tet|Repúblika Demokrátika Timór-Leste}}|{{native name|pt|República Democrática de Timor-Leste}}}}
| common_name = East Timor
| image_flag = Flag of East Timor.svg
| image_coat = Coat of arms of East Timor.svg
| national_motto = {{native phrase|pt|Unidade, Acção, Progresso|nolink=on}}&lt;br&gt;{{native phrase|tet|Unidade, Asaun, Progresu|nolink=on}}&lt;br&gt;({{Lang-en|&quot;Unity, Action, Progress&quot;}})
| national_anthem = {{native phrase|pt|&quot;[[Pátria]]&quot;|italic=no|nolink=on}}&lt;br&gt;({{Lang-en|&quot;Fatherland&quot;}})&lt;br&gt;&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.2em;&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;center&gt;[[File:East Timorese national anthem.wav]]&lt;/center&gt;
| image_map = Timor Leste (orthographic projection).svg
&lt;!--|map_caption = Location of East Timor (red) toward the eastern end of the [[Indonesian Archipelago]]. --&gt;
| image_map2 = 
| capital = [[Dili]]
| coordinates = {{Coord|8.55|S|125.56|E|display=inline,title}}
| largest_city = Dili
| official_languages = {{plainlist|
*[[Tetum]]
*[[Portuguese language|Portuguese]]&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt;}}
| languages_type = {{nobold|[[National language]]s}}
| languages = {{Collapsible list|title=15 languages|titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;|
* [[Atauru language|Atauru]]
* [[Uab Meto language|Baikeno]]
* [[Bekais language|Bekais]]
* [[Bunak language|Bunak]]
* [[Fataluku language|Fataluku]]
* [[Galoli language|Galoli]]
* [[Habun language|Habun]]
* [[Idalaka language|Idalaka]]
* [[Kawaimina languages|Kawaimina]]
* [[Kemak language|Kemak]]
* [[Makalero dialect|Makalero]]
* [[Makasae language|Makasae]]
* [[Makuv'a language|Makuva]]
* [[Mambai language (Timor)|Mambai]]
* [[Tokodede]]}}
| religion = {{plainlist|
*97.57% [[Roman Catholic]]
*2.43% other religions}}
| religion_year = 2015 Census&lt;ref name=&quot;religion&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2016/11/3_2015-V2-Nationality-Citizenship-Religion.xls|title=Nationality, Citizenship, and Religion|date=25 October 2015|accessdate=29 January 2020|publisher=Government of Timor-Leste|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191221231647/http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2016/11/3_2015-V2-Nationality-Citizenship-Religion.xls|archivedate=21 December 2019}}&lt;/ref&gt;
| demonym = {{plainlist|
*East Timorese
*Timorese
*Maubere (informal)&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=EEKDBAAAQBAJ&amp;pg=PA199&amp;lpg=PA199&amp;dq=east+timor+maubere#v=onepage&amp;q=east+timor+maubere&amp;f=false|title=Rhetoric and the Decolonization and Recolonization of East Timor|first=David|last=Hicks|date=15 September 2014|publisher=Routledge|via=Google Books|isbn=9781317695356}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=WRpHAAAAQBAJ&amp;pg=PA281&amp;lpg=PA281&amp;dq=east+timor+maubere#v=onepage&amp;q=east+timor+maubere&amp;f=false|title=No Return, No Refuge: Rites and Rights in Minority Repatriation|first=Howard|last=Adelman|date=28 June 2011|publisher=Columbia University Press|via=Google Books|isbn=9780231526906}}&lt;/ref&gt;}}
| government_type = {{nowrap|[[Unitary state|Unitary]] [[Semi-presidential system|semi-presidential]]}} [[Republic|constitutional republic]]&lt;ref name=&quot;Divided&quot;&gt;{{Cite journal|last=Shoesmith|first=Dennis|date=March–April 2003|title=Timor-Leste: Divided Leadership in a Semi-Presidential System|journal=[[Asian Survey]]|volume=43|issue=2|pages=231–252|issn=0004-4687|oclc=905451085|doi=10.1525/as.2003.43.2.231|quote=The semi-presidential system in the new state of Timor-Leste has institutionalized a political struggle between the president, Xanana Gusmão, and the prime minister, Mari Alkatiri. This has polarized political alliances and threatens the viability of the new state. This paper explains the ideological divisions and the history of rivalry between these two key political actors. The adoption of Marxism by Fretilin in 1977 led to Gusmão's repudiation of the party in the 1980s and his decision to remove Falintil, the guerrilla movement, from Fretilin control. The power struggle between the two leaders is then examined in the transition to independence. This includes an account of the politicization of the defense and police forces and attempts by Minister of Internal Administration Rogério Lobato to use disaffected Falintil veterans as a counterforce to the Gusmão loyalists in the army. The December 4, 2002, Dili riots are explained in the context of this political struggle.|ref=harv}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SpL&quot;&gt;{{cite journal|last1=Neto|first1=Octávio Amorim|last2=Lobo|first2=Marina Costa|year=2010|title=Between Constitutional Diffusion and Local Politics: Semi-Presidentialism in Portuguese-Speaking Countries|url=https://papers.ssrn.com/sol3/Delivery.cfm/SSRN_ID1666842_code1512429.pdf|journal=APSA 2010 Annual Meeting Paper|ssrn=1644026|accessdate=25 August 2017|ref=harv}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;InstET&quot;&gt;{{cite book|last=Beuman|first=Lydia M.|year=2016|title=Political Institutions in East Timor: Semi-Presidentialism and Democratisation|url=https://books.google.com/books?id=8GCFCwAAQBAJ&amp;printsec=frontcover|location=Abingdon, Oxon|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1317362128|lccn=2015036590|oclc=983148216|accessdate=18 August 2017|via=Google Books|quote=}}&lt;/ref&gt;
| leader_title1 = [[President of East Timor|President]]
| leader_name1 = [[José Ramos-Horta]]
| leader_title2 = [[Prime Minister of East Timor|Prime Minister]]
| leader_name2 = [[Taur Matan Ruak]]
| legislature = [[National Parliament of East Timor|National Parliament]]
| sovereignty_type = [[East Timor (province)|Independence]]
| sovereignty_note = from [[Portugal]] and [[Indonesia]]
| established_event1 = [[Portuguese Timor]]
| established_date1 = 16th century
| established_event2 = Independence declared
| established_date2 = 28 November 1975
| established_event3 = [[East Timor (province)|Annexation by Indonesia]]
| established_date3 = 17 July 1976
| established_event4 = Administered by [[United Nations Transitional Administration in East Timor|UNTAET]]
| established_date4 = 25 October 1999
| established_event5 = Independence restored
| established_date5 = 20 May 2002
| area_km2 = 15,007 &lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.easttimorgovernment.com/geography.htm|title=East Timor Geography|website=www.easttimorgovernment.com}}&lt;/ref&gt;
| area_rank = 154th &lt;!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --&gt;
| area_sq_mi = 5,794 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water = negligible
| population_census = 1,183,643&lt;ref name=&quot;census&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2016/11/2_2015-V2-Population-by-Age-Sex.xls|title=Population by Age &amp; Sex|date=25 October 2015|accessdate=29 January 2020|publisher=Government of Timor-Leste|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200125141940/http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2016/11/2_2015-V2-Population-by-Age-Sex.xls|archivedate=25 January 2020}}&lt;/ref&gt;
| population_census_year = 2015
| population_density_km2 = 78
| population_density_sq_mi = 201 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| GDP_PPP = $7.221 billion
| GDP_PPP_year = 2019
| GDP_PPP_per_capita = $5,561&lt;ref name=&quot;imf.org&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=84&amp;pr.y=15&amp;sy=2017&amp;ey=2024&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=537&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC&amp;grp=0&amp;a=|title=Report for Selected Countries and Subjects|website=www.imf.org|accessdate=4 May 2019}}&lt;/ref&gt;
| GDP_nominal = $3.145 billion
| GDP_nominal_year = 2019
| GDP_nominal_per_capita = $2,422&lt;ref name=&quot;imf.org&quot;/&gt;
| Gini = &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year =
| Gini_change = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref =
| Gini_rank =
| HDI = 0.626&lt;!--number only--&gt;
| HDI_year = 2018&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change = increase &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf|title=Human Development Indices and Indicators: 2018 Statistical update|publisher=United Nations Development Programme|date=15 September 2018|accessdate=15 September 2018}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank = 131st
| currency = [[United States dollar]]&lt;sup&gt;b&lt;/sup&gt;
| currency_code = USD
| time_zone =
| utc_offset = +9
| utc_offset_DST =
| time_zone_DST =
| drives_on = left
| calling_code = [[+670]]
| iso3166code = TL
| cctld = [[.tl]]&lt;sup&gt;c&lt;/sup&gt;
| footnote_a = Fifteen further &quot;national languages&quot; are recognised by the Constitution.
&lt;!----ORPHANED:
|footnote_ = [[Indonesia]] invaded East Timor on 7 December 1975 and left in 1999.
|footnote_ = Defined as a restoration by the Constitution.
 -----&gt;| footnote_b = [[East Timor centavo coins|Centavo coins]] also used.
| footnote_c = [[.tp]] has been phased out.
| country_code =
| official_website = [http://timor-leste.gov.tl/ timor-leste.gov.tl]
}}
&lt;!-- NOTE: Please do not change the lead sentence without consulting the talk page first. This lead has been discussed numerous times and there is general consensus that this is the best one. Thanks. --&gt;

'''East Timor''' ({{IPAc-en|audio=En-us-East Timor.ogg|-|ˈ|t|iː|m|ɔr}}) or '''Timor-Leste''' ({{IPAc-en|t|i|ˈ|m|ɔr|_|ˈ|l|ɛ|ʃ|t|eɪ}}; [[Tetum language|Tetum]]: ''Timór Lorosa'e''), officially the '''Democratic Republic of Timor-Leste'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/26th-gegn-docs/WP/WP54_UNGEGN%20WG%20Country%20Names%20Document%202011.pdf|title=UNGEGN list of country names|date=2–6 May 2011|accessdate=14 August 2016|publisher=[[United Nations Group of Experts on Geographical Names]]}}&lt;/ref&gt; ({{lang-pt|República Democrática de Timor-Leste}},&lt;ref name=&quot;ConstitPORT&quot;&gt;{{cite web|title=Constituição da República Democrática de Timor|url=http://timor-leste.gov.tl/wp-content/uploads/2010/03/Constituicao_RDTL_PT.pdf|website=Government of Timor-Leste|accessdate=2 September 2016}}&lt;/ref&gt; {{lang-tet|Repúblika Demokrátika Timór-Leste}}),&lt;ref name=&quot;ConstitTETUM&quot;&gt;{{cite web|title=Konstituisaun Repúblika Demokrátika Timór-Leste|url=http://timor-leste.gov.tl/wp-content/uploads/2010/03/Constituicao_RDTL_TT.pdf|website=Government of Timor-Leste|accessdate=2 September 2016}}&lt;/ref&gt; is a [[sovereign state|country]] in [[Southeast Asia]].&lt;ref name=&quot;cia&quot;&gt;{{cite web|last=CIA|title=East and Southeast Asia:Timor-Leste|work=The World Factbook|publisher=Washington, DC: Central Intelligence Agency|date=29 November 2012|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tt.html|accessdate=16 December 2012|archivedate=28 January 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180128152225/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tt.html}}&lt;/ref&gt; It comprises the eastern half of the island of [[Timor]], the nearby islands of [[Atauro Island|Atauro]] and [[Jaco Island|Jaco]], and [[Oecusse]], an [[enclave and exclave|exclave]] on the northwestern side of the island surrounded by [[Indonesia]]n [[West Timor]]. [[Australia]] is the country's southern neighbour, separated by the [[Timor Sea]]. The country's size is about 15,007&amp;nbsp;km{{smallsup|2}} (5,794 sq&amp;nbsp;mi).&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;

East Timor was colonised by [[Portugal]] in the 16th century, and was known as [[Portuguese Timor]] until 28 November 1975, when the [[Fretilin|Revolutionary Front for an Independent East Timor]] (Fretilin) declared the territory's independence. Nine days later, it was [[Indonesian invasion of East Timor|invaded]] and [[Indonesian occupation of East Timor|occupied]] by the [[Indonesian National Armed Forces|Indonesian military]], and was declared as the country's [[East Timor (province)|27th province]] the following year. The Indonesian occupation of East Timor was characterised by a highly violent, decades-long conflict between separatist groups (especially Fretilin) and the Indonesian military.

In 1999, following the United Nations-sponsored act of self-determination, Indonesia relinquished control of the territory. East Timor became the first new [[List of sovereign states|sovereign state]] of the 21st century on 20 May 2002 and joined the [[United Nations]] and the [[Community of Portuguese Language Countries]]. In 2011, East Timor announced its [[Accession of East Timor to the Association of Southeast Asian Nations|intention to become the eleventh member]] of the [[Association of Southeast Asian Nations]] (ASEAN).&lt;ref&gt;[http://www.bangkokpost.com/news/local/218897/east-timor-bid-to-join-asean-wins-trong-support East Timor Bid to Join ASEAN Wins 'Strong Support'], Bangkok Post, date: 31 January 2011.&lt;/ref&gt; It is one of only two predominantly [[Christianity in Asia|Christian]] nations in [[Southeast Asia]], the other being the [[Philippines]],&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Cavanaugh |first=Ray |url=https://www.catholicworldreport.com/2019/04/24/timor-leste-a-young-nation-with-strong-faith-and-heavy-burdens/ |title=Timor-Leste: A young nation with strong faith and heavy burdens |date=24 April 2019 |work=The Catholic World Report}}&lt;/ref&gt; as well as the only [[Asia]]n country to be located completely in the [[Southern Hemisphere]].

==Etymology==
&quot;Timor&quot; derives from ''timur'', the word for &quot;east&quot; in [[Malay language|Malay]], which became recorded as ''Timor'' in [[Portuguese language|Portuguese]], thus resulting in the [[List of tautological place names|tautological toponym]] meaning &quot;East East&quot;: In Portuguese ''Timor-Leste'' (''Leste'' being the word for &quot;east&quot;); in [[Tetum]] ''Timór Lorosa'e'' (''Lorosa'e'' being the word for &quot;east&quot; (literally &quot;rising sun&quot;)). In Indonesian, the country is called ''Timor Timur'', thereby using the Portuguese name for the island followed by the word for &quot;east&quot;, as adjectives in Indonesian are put after the noun.

The official names under the Constitution are Democratic Republic of Timor-Leste in English,&lt;ref name=&quot;ConstitENG&quot;&gt;{{cite web|title=Constitution of the Democratic Republic of Timor-Leste|url=http://timor-leste.gov.tl/wp-content/uploads/2010/03/Constitution_RDTL_ENG.pdf|website=Government of Timor-Leste|accessdate=2 September 2016}}&lt;/ref&gt; República Democrática de Timor-Leste in Portuguese,&lt;ref name=&quot;ConstitPORT&quot; /&gt; and Repúblika Demokrátika Timór-Leste in Tetum.&lt;ref name=&quot;ConstitTETUM&quot; /&gt;

The [[International Organization for Standardization]] (ISO) [[ISO 3166-1|official short form]] in English and all other languages is ''Timor-Leste'' (codes: TLS &amp; TL), which has been adopted by the United Nations,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/members/list.shtml|title=United Nations Member States|publisher=United Nations|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071024134907/http://www.un.org/members/list.shtml|archivedate=24 October 2007 }}&lt;/ref&gt; the European Union,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do?reference=IP/07/833&amp;format=HTML&amp;aged=0&amp;language=EN&amp;guiLanguage=en|title=European Union deploys Election Observation Mission to Timor Leste|work=Europa (web portal)|accessdate=28 March 2010}}&lt;/ref&gt; and the national standards organisations of [[France]] ([[AFNOR]]), the [[United States]] ([[ANSI]]),&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://2009-2017.state.gov/p/eap/ci/tt|title=US Department of State: Timor-Leste|publisher=State.gov|date=20 January 2009|accessdate=28 March 2010}}&lt;/ref&gt; [[United Kingdom]] ([[BSI Group|BSI]]), [[Germany]] ([[DIN]]), and [[Sweden]] ([[Swedish Standards Institute|SIS]]), all diplomatic missions to the country by protocol and the CIA World Factbook.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/index.html|title=CIA World Factbook|publisher=US Govt.|accessdate=|date=1 July 2014}}&lt;/ref&gt;

== History ==
{{main|History of East Timor}}

===Prehistory===
Cultural remains at [[Jerimalai]] on the eastern tip of East Timor have been dated to 42,000 years ago, making it one of the oldest known sites of modern human activity in [[Maritime Southeast Asia]].&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Marwick|first1=Ben|last2=Clarkson|first2=Chris|last3=O'Connor|first3=Sue|last4=Collins|first4=Sophie|title=Early modern human lithic technology from Jerimalai, East Timor|journal=Journal of Human Evolution|date=December 2016|volume=101|pages=45–64|doi=10.1016/j.jhevol.2016.09.004|pmid=27886810|url=http://ro.uow.edu.au/smhpapers/4268|type=Submitted manuscript}}&lt;/ref&gt; Descendants of at least three waves of migration are believed still to live in East Timor. The first is described by anthropologists as people of the [[Vedda people|Veddo]]-[[Australoid]] type. Around 3000 BC, a second migration brought [[Melanesians]]. The earlier Veddo-Australoid peoples withdrew at this time to the mountainous interior. Finally, proto-Malays arrived from south [[China]] and north [[Indochina]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.uc.pt/Timor/CURSO1A.HTM |title=Lesson 1 (First Part): Population Settlements in East Timor and Indonesia |website=University of Coimbra |archive-url=https://web.archive.org/web/19990202035244/http://www.uc.pt/Timor/CURSO1A.HTM |archive-date=1999-02-02}}&lt;/ref&gt; Hakka traders are among those descended from this final group.&lt;ref name=&quot;TL&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.timor-leste.gov.tl/AboutTimorleste/history.htm |title=About Timor-Leste &gt; Brief History of Timor-Leste: A History |website=Timor-Leste.gov.tl |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081029065300/http://www.timor-leste.gov.tl/AboutTimorleste/history.htm |archive-date=29 October 2008 |accessdate=18 May 2020 |archivedate=29 October 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081029065300/http://www.timor-leste.gov.tl/AboutTimorleste/history.htm }}&lt;/ref&gt; Timorese origin myths tell of ancestors who sailed around the eastern end of Timor arriving on land in the south. Some stories recount Timorese ancestors journeying from the [[Malay Peninsula]] or the [[Minangkabau people|Minangkabau]] highlands of [[Sumatra]].&lt;ref name=&quot;Taylor 2003 378&quot;&gt;{{cite book|last=Taylor|first=Jean Gelman|title=Indonesia: Peoples and Histories|url=https://archive.org/details/indonesia00jean|url-access=registration|pages=[https://archive.org/details/indonesia00jean/page/378 378]|publisher=Yale University Press|year=2003|location= New Haven and London|isbn=978-0-300-10518-6}}&lt;/ref&gt; [[Austronesian]]s migrated to Timor, and are thought to be associated with the development of agriculture on the island.{{Citation needed|date=January 2008}}

===Classical era===
{{see also|Greater India}}
[[Pre-colonial Timor (pre-1515)|Before European colonialism]], Timor was included in Indonesian/Malaysian, Chinese and Indian trading networks, and in the 14th century was an exporter of aromatic [[sandalwood]], slaves, honey, and wax. Since the 1500s, the Timorese people had military ties with the [[Luções]] of present-day northern [[Philippines]].&lt;ref&gt;Pigafetta, Antonio (1969) [1524]. &quot;First voyage round the world&quot;. Translated by J.A. Robertson. Manila: Filipiniana Book Guild.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;The former sultan of Malacca decided to retake his city from the Portuguese with a fleet of ships from Lusung in 1525 A.D., SOURCE: Barros, Joao de, Decada terciera de Asia de Ioano de Barros dos feitos que os Portugueses fezarao no descubrimiento dos mares e terras de Oriente [1628], Lisbon, 1777, courtesy of William Henry Scott, Barangay: Sixteenth-Century Philippine Culture and Society, Quezon City: Ateneo de Manila University Press, 1994, page 194.&lt;/ref&gt; It was the relative abundance of sandalwood in Timor that attracted European explorers to the island in the early 16th century.&lt;ref name=leibosteven&gt;{{citation|last1=Leibo|first1=Steven|title=East and Southeast Asia 2012|place=Lanham, MD|publisher=Stryker Post|pages=[https://archive.org/details/isbn_9781610488853/page/161 161–165]|year=2012|edition=45|isbn=978-1-6104-8885-3|url=https://archive.org/details/isbn_9781610488853/page/161}}&lt;/ref&gt; During that time, European explorers reported that the island had a number of small chiefdoms or princedoms.{{citation needed|date=December 2012}}

[[File:Lesser coat of arms of Portuguese Timor.svg|thumb|left|upright=0.55|Arms of Portuguese Timor (1935–1975)&lt;ref name=&quot;Flags of the World&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.fotw.net/flags/tl!1967.html|title=Flags of the World|publisher=Fotw.net|accessdate=17 July 2011|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140408212757/http://www.fotw.net/flags/tl!1967.html|archivedate=8 April 2014 }}&lt;/ref&gt;]]

===Colonial era===
{{see also|Battle of Penfui}}

====Portuguese period (1769–1975)====
The Portuguese established outposts in [[Timor]] and [[Maluku Islands|Maluku]]. Effective European occupation of a small part of the territory began in 1769, when the city of [[Dili]] was founded and the colony of [[Portuguese Timor]] declared.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lusotopie.sciencespobordeaux.fr/carneiroSousa.rtf|title=The Portuguese Colonization and the Problem of East Timorese Nationalism|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061123193421/http://www.lusotopie.sciencespobordeaux.fr/carneiroSousa.rtf|archivedate=23 November 2006}}&lt;/ref&gt; A definitive border between the Dutch-colonised western half of the island and the Portuguese-colonised eastern half of the island was established by the [[Permanent Court of Arbitration]] of 1914,&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Deeley |first=Neil |title=The International Boundaries of East Timor |year=2001 |pages=8}}&lt;/ref&gt; and it remains the international boundary between the successor states East Timor and Indonesia. For the Portuguese, East Timor remained little more than a neglected trading post until the late nineteenth century, with minimal investment in infrastructure, health, and education. Sandalwood remained the main export crop with coffee exports becoming significant in the mid-nineteenth century. As was often the case, Portuguese rule was generally neglectful but exploitative where it existed.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;

At the beginning of the twentieth century, a faltering home economy prompted the Portuguese to extract greater wealth from its colonies, which was met with East Timorese resistance.&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{cite book|last=Schwarz|first=A.|year=1994|title=A Nation in Waiting: Indonesia in the 1990s|page=[https://archive.org/details/nationinwaitingi00schw/page/198 198]|publisher=Westview Press|isbn=978-1-86373-635-0|url=https://archive.org/details/nationinwaitingi00schw/page/198}}&lt;/ref&gt;

During [[World War II]], first the [[Allies of World War II|Allies]] and later the [[Empire of Japan|Japanese]] occupied Dili, and the mountainous interior became the scene of a [[guerrilla warfare|guerrilla]] campaign, known as the [[Battle of Timor (1942–43)|Battle of Timor]]. Waged by East Timorese volunteers and Allied forces against the Japanese, the struggle resulted in the deaths of between 40,000 and 70,000 East Timorese.&lt;ref name=ASNCE&gt;{{cite web|url=http://www.defence.gov.au/army/asnce/history.htm|title=Department of Defence (Australia), 2002, &quot;A Short History of East Timor&quot;|accessdate=3 January 2007|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060103133824/http://www.defence.gov.au/army/asnce/history.htm|archivedate=3 January 2006 }} Access date: 3 January 2007.&lt;/ref&gt; The Japanese eventually drove the last of the Australian and Allied forces out. However, following the end of World War II and Japanese surrender, Portuguese control was reinstated.

Following the [[Carnation Revolution|1974 Portuguese revolution]], Portugal effectively abandoned its colony on Timor and civil war between East Timorese political parties broke out in 1975.

[[Fretilin|The Revolutionary Front for an Independent East Timor (Fretilin)]] resisted a [[Timorese Democratic Union]] (UDT) coup attempt in August 1975,&lt;ref&gt;{{cite book|last=Ricklefs|first=M. C.|title=A History of Modern Indonesia since c.1300, Second Edition|publisher=MacMillan|year=1991|page=301|isbn=978-0-333-57689-2}}&lt;/ref&gt; and [[East Timorese declaration of independence|unilaterally declared independence]] on 28 November 1975. Fearing a communist state within the Indonesian archipelago, the Indonesian military launched an [[Indonesian invasion of East Timor|invasion of East Timor]] in December 1975.&lt;ref&gt;Jardine, pp. 50–51.&lt;/ref&gt; Indonesia declared [[East Timor (province)|East Timor its 27th province]] on 17 July 1976.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gov.east-timor.org/AboutTimorleste/distt.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120321012746/http://www.gov.east-timor.org/AboutTimorleste/distt.htm|archivedate=21 March 2012|title=Official Web Gateway to the Government of Timor-Leste – Districts|publisher=Government of the Democratic Republic of Timor-Leste|accessdate=16 July 2011}}&lt;/ref&gt; The UN Security Council opposed the invasion and the territory's nominal status in the UN remained as &quot;non-self-governing territory under Portuguese administration&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/en/decolonization/nonselfgov.shtml|title=The United Nations and Decolonization|website=www.un.org}}&lt;/ref&gt;

[[File:East Timor Demo.jpg|thumb|A demonstration for [[Indonesian occupation of East Timor|independence from Indonesia]] held in Australia during September 1999]]

====Indonesian occupation (1975–1999)====

[[Indonesian occupation of East Timor|Indonesia's occupation of East Timor]] was marked by violence and brutality. A detailed statistical report prepared for the [[Commission for Reception, Truth and Reconciliation in East Timor]] cited a minimum bound of 102,800 conflict-related deaths in the period 1974–1999, namely, approximately 18,600 killings and 84,200 &quot;excess&quot; deaths from hunger and illness, with an estimated figure based on Portuguese, Indonesian and Catholic Church data of approximately 200,000 deaths.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Benetech Human Rights Data Analysis Group|title=The Profile of Human Rights Violations in Timor-Leste, 1974–1999|work=A Report to the Commission on Reception, Truth and Reconciliation of Timor-Leste|publisher=Human Rights Data Analysis Group (HRDAG)|date=9 February 2006|url=http://www.hrdag.org/resources/timor_chapter_graphs/timor_chapter_page_02.shtml|url-status=dead|archiveurl=https://www.webcitation.org/65eZ8hHJe?url=http://www.hrdag.org/resources/timor_chapter_graphs/timor_chapter_page_02.shtml|pp=2–4|archivedate=22 February 2012 }}&lt;/ref&gt; The East Timorese guerrilla force (Forças Armadas da Libertação Nacional de Timor-Leste, [[Falintil]]) fought a campaign against the Indonesian forces from 1975 to 1998.{{citation needed|date=September 2014}}

[[File:Präsidentschaftswalhkampf JRH 2007.JPG|thumb|left|upright|[[José Ramos-Horta]], 1996 Nobel Peace Prize winner, second President of East Timor]]
The 1991 [[Dili Massacre]] was a turning point for the independence cause and an East Timor solidarity movement grew in Portugal, the Philippines, Australia, and other Western countries.

Following the [[Fall of Suharto|resignation of Indonesian President Suharto]], a UN-sponsored agreement between Indonesia and Portugal allowed for a UN-supervised popular [[East Timorese independence referendum, 1999|referendum]] in August 1999. A clear vote for independence was met with a [[1999 East Timorese crisis|punitive campaign of violence]] by East Timorese [[pro-Indonesia militia|pro-integration militia]] with the support of elements of the Indonesian military. With Indonesian permission, an Australian-led multi-national peacekeeping force ([[International Force East Timor|INTERFET]]) was deployed until order was restored. On 25 October 1999, the administration of East Timor was taken over by the UN through the [[United Nations Transitional Administration in East Timor]] (UNTAET), headed by [[Sergio Vieira de Mello]].&lt;ref&gt; https://thediplomat.com/2013/08/one-mans-legacy-in-east-timor/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/peace/etimor/etimor.htm|title=UNITED NATIONS TRANSITIONAL ADMINISTRATION IN EAST TIMOR – UNTAET|publisher=United Nations|accessdate=17 July 2011}}&lt;/ref&gt; The INTERFET deployment ended in February 2000 with the transfer of military command to the UN.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Etan/Us|url=http://www.etan.org/et2000a/february/13-19/14untake.htm|title=UN takes over East Timor command|publisher=Etan.org|date=15 February 2000|accessdate=17 July 2011}}&lt;/ref&gt;

===Contemporary era===
[[File:Xanana 2011.jpg|thumb|upright=0.9|[[Xanana Gusmão]], the first East Timorese President after Indonesian occupation.]]
On 30 August 2001, the East Timorese voted in their first election organised by the UN to elect members of the Constituent Assembly.&lt;ref name=&quot;ConstitENG&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;UNOct01&quot;&gt;{{cite press release|title=Council endorses proposal to declare East Timor's Independence 20 May 2002|url=https://www.un.org/press/en/2001/sc7192.doc.htm|website=United Nations|publisher=Security Council|date=31 October 2001|accessdate=2 September 2016}}&lt;/ref&gt; On 22 March 2002, the Constituent Assembly approved the Constitution.&lt;ref name=&quot;ConstitENG&quot; /&gt; By May 2002, over 205,000 refugees had returned.&lt;ref&gt;{{cite web|title=East Timor: More than 1,000 refugees return since beginning of month|url=http://reliefweb.int/report/timor-leste/east-timor-more-1000-refugees-return-beginning-month|publisher=ReliefWeb|accessdate=13 February 2013|date=10 May 2002}}&lt;/ref&gt; On 20 May 2002, the Constitution of the Democratic Republic of East Timor came into force and East Timor was recognised as independent by the UN.&lt;ref name=&quot;UNOct01&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Constitution of the Democratic Republic of East Timor|url=http://www.refworld.org/docid/3dd8dd484.html|website=refworld|date=20 May 2002|accessdate=2 September 2016}}&lt;/ref&gt; The Constituent Assembly was renamed the National Parliament and [[Xanana Gusmão]] was sworn in as the country's first President after Indonesian occupation. On 27 September 2002, East Timor was renamed to Timor-Leste, using the Portuguese language, and was admitted as a member state by the UN.&lt;ref&gt;{{cite press release|title=Unanimous Assembly decision makes Timor-Leste 191st United Nations member state|url=https://www.un.org/press/en/2002/ga10069.doc.htm|publisher=United Nations|date=27 September 2002|accessdate=2 September 2016}}&lt;/ref&gt;

The following year, Gusmão declined another presidential term, and in the build-up to the [[East Timorese presidential election, 2007|April 2007 presidential elections]] there were renewed outbreaks of violence. [[José Ramos-Horta]] was elected [[President of East Timor|President]] in the May 2007 election,&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/worldlatest/story/0,,-6759703,00.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080113222417/http://www.guardian.co.uk/worldlatest/story/0%2C%2C-6759703%2C00.html|archivedate=13 January 2008|title=East Timor May Be Becoming Failed State|date=13 January 2008|location=London|url-status=dead }}&lt;/ref&gt; while Gusmão ran in the [[East Timorese parliamentary election, 2007|parliamentary elections]] and became Prime Minister. Ramos-Horta was critically injured in [[2008 East Timor coup attempt|an attempted assassination]] in February 2008. Prime Minister Gusmão also faced gunfire separately but escaped unharmed. Australian reinforcements were immediately sent to help keep order.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7238142.stm |title=Shot East Timor leader 'critical' |date=11 February 2008 |work=[[BBC News]] |access-date=17 July 2011}}&lt;/ref&gt; In 2006, the United Nations sent in security forces to restore order when unrest and factional fighting forced 15 percent of the population (155,000 people) to flee their homes. In March 2011, the UN handed over operational control of the police force to the East Timor authorities. The United Nations ended its peacekeeping mission on 31 December 2012.&lt;ref&gt;{{cite web|title=UN wraps up East Timor mission|url=http://www.abc.net.au/news/2012-12-31/an-un-wraps-up-east-timor-mission/4448044|publisher=[[ABC News (Australia)|ABC News]]|date=30 December 2012}}&lt;/ref&gt;

East Timor became a state party to the [[UNESCO]] [[World Heritage Convention]] on 31 January 2017.&lt;ref&gt;{{cite news |title=The World Heritage Convention has entered into force for Timor-Leste |url=https://whc.unesco.org/en/news/1625/ |accessdate=4 May 2019 |work=UNESCO World Heritage Centre |date=1 February 2017 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==Politics and government==
{{main|Politics of East Timor}}
The [[head of state]] of East Timor is the [[President of East Timor|President of the Republic]], who is elected by popular vote for a five-year term. Although their executive powers are somewhat limited, the President does have the power to appoint the Prime Minister and veto government legislation. Following elections, the President usually appoints the leader of the majority party or [[coalition]] as [[Prime Minister of East Timor]] and the cabinet on the proposal of the latter. As [[head of government]], the Prime Minister presides over the cabinet.&lt;ref name=&quot;Divided&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;SpL&quot; /&gt;
[[File:Präsidentenpalast 17-05-2015.jpg|thumb|[[Nicolau Lobato Presidential Palace]] in Dili.]]
[[File:Timorese Parliament.jpg|thumb|left|The National Parliament of East Timor]]
[[File:Procuradoria Geral da República.jpg|thumb|center|220px|East Timor's Attorney General's Office]]
The [[unicameral]] East Timorese parliament is the [[National Parliament (East Timor)|National Parliament]] or ''Parlamento Nacional'', whose members are elected by popular vote to a five-year term. The number of seats can vary from a minimum of fifty-two to a maximum of sixty-five. The East Timorese constitution was modelled on that of Portugal. The country is still in the process of building its administration and governmental institutions. Government departments include the [[Polícia Nacional de Timor-Leste]] (police), East Timor Ministry for State and Internal Administration, [[Civil Aviation Division of Timor-Leste]], and Immigration Department of Timor-Leste.{{Citation needed|date=July 2013}}
{{clear}}

==Administrative divisions== &lt;!--[[Administrative divisions of East Timor]] redirects here--&gt;
{{main|Municipalities of East Timor|Administrative posts of East Timor|Sucos of East Timor}}
[[File:2022 East Timor, administrative divisions - de - colour.tif|thumb|upright=1.75|The thirteen municipalities of East Timor]]
East Timor is divided into 14 municipalities, which in turn are subdivided into 66 administrative posts, 452 ''sucos'' (villages), and 2,233 ''aldeias'' (hamlets).&lt;ref&gt;{{Citation |url=http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf |work=Jornal da Républica, Série I, N.° 33, 16 de Setembro de 2009, 3588-3620 |title=Diploma Ministerial No:199/GM/MAEOT/IX/09 de 15 de Setembro de 2009 Que fixa o número de Sucos e Aldeias em Território Nacional Exposição de motivos |archive-url=https://web.archive.org/web/20120301124211/http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf|archive-date=1 March 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |title=Population and Housing Census 2015, Preliminary Results |url=http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2015/10/1-Preliminary-Results-4-Printing-Company-19102015.pdf |publisher=Direcção-Geral de Estatística |access-date=15 January 2018}}&lt;/ref&gt;
# [[Oecusse District|Oecusse]]
# [[Liquiçá District|Liquiçá]]
# [[Dili District|Dili]]
# [[Manatuto District|Manatuto]]
# [[Baucau District|Baucau]]
# [[Lautém District|Lautém]]
# [[Bobonaro District|Bobonaro]]
# [[Ermera District|Ermera]]
# [[Aileu District|Aileu]]
# [[Viqueque District|Viqueque]]
# [[Cova Lima District|Cova Lima]]
# [[Ainaro District|Ainaro]]
# [[Manufahi District|Manufahi]]
# [[Atauro]]

Articles 5 and 71 of the 2002 constitution provide that Oetcussi Ambeno be governed by a special administrative policy and economic regime. Law 3/2014 of 18 June 2014 created the Special Administrative Region of Oe-Cusse Ambeno (Região Administrativa Especial de Oecusse, RAEOA).&lt;ref&gt;{{Citation |title=Lei N.º 3/2014 de 18 de Junho Cria a Região Administrativa Especial de Oe-Cusse Ambeno e estabelece a Zona Especial de Economia Social de Mercado |work=Jornal da República, Série I, N.° 21, 18 de Junho de 2014, 7334-7341 |url=http://www.mj.gov.tl/jornal/public/docs/2014/serie_1/SERIE1_NO_21.pdf}}&lt;/ref&gt;

==Foreign relations and military==
{{main|Foreign relations of East Timor|Timor Leste Defence Force}}
[[File:F-FDTL soldiers standing in formation.JPG|thumb|F-FDTL soldiers standing in formation]]
East Timor is a full member state of the [[Community of Portuguese Language Countries]] (CPLP), also known as the Lusophone Commonwealth, an international organisation and political association of [[Lusophone]] nations across four continents, where [[Portuguese language|Portuguese]] is an official language. East Timor sought membership in the [[Association of Southeast Asian Nations]] (ASEAN) in 2007, and a formal application was submitted in March 2011.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://investvine.com/east-timor-aims-to-join-asean/|title=East Timor aims to join ASEAN|publisher=Investvine|date=30 December 2012|accessdate=30 December 2012|archivedate=2 January 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130102125115/http://investvine.com/east-timor-aims-to-join-asean/}}&lt;/ref&gt;

[[File:Europa Haus.jpg|thumb|left|The [[Casa Europa]] in Dili, the [[European Union]]'s representation in East Timor]]
[[File:Indo-timor border.jpg|thumb|[[Indonesia]]-East Timor border in [[Mota'ain]]]]

The East Timor Defence Force (''Forças de Defesa de Timor-Leste'', F-FDTL) is the [[Armed forces|military body]] responsible for the defence of East Timor. The F-FDTL was established in February 2001 and comprised two small infantry battalions, a small naval component, and several supporting units.

The F-FDTL's primary role is to protect East Timor from external threats. It also has an internal security role, which overlaps with that of the [[National Police of East Timor]] (Polícia Nacional de Timor-Leste, PNTL). This overlap has led to tensions between the services, which have been exacerbated by poor morale and lack of discipline within the F-FDTL.{{cn|date=March 2020}}

The F-FDTL's problems [[2006 East Timorese crisis|came to a head in 2006]] when almost half the force was dismissed following protests over discrimination and poor conditions. The dismissal contributed to a general collapse of both the F-FDTL and PNTL in May and forced the government to request foreign peacekeepers to restore security. The F-FDTL is being rebuilt with foreign assistance and has drawn up a long-term force development plan.

[[File:Oil demo Timor 2013.JPG|thumb|Demonstration against Australia in December 2013]]
Since the discovery of petroleum in the Timor Sea in the 1970s, there have been disputes surrounding the rights to ownership and exploitation of the resources situated in a part of the Timor Sea known as the [[Timor Gap]], which is the area of the Timor Sea which lies outside the territorial boundaries of the nations to the north and south of the Timor Sea.&lt;ref name=&quot;ta&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.theage.com.au/news/investigations/new-timor-treaty-a-failure/2007/04/20/1176697092049.html|title=New Timor treaty 'a failure'|author=Richard Baker|accessdate=3 January 2010|date=21 April 2007|work=[[Theage.com.au]]|publisher=The Age Company Ltd }}&lt;/ref&gt; These disagreements initially involved Australia and Indonesia, although a resolution was eventually reached in the form of the [[Timor Gap Treaty]]. After declaration of East Timor's nationhood in 1999, the terms of the Timor Gap Treaty were abandoned and negotiations commenced between Australia and East Timor, culminating in the [[Timor Sea Treaty]].

Australia's territorial claim extends to the bathymetric axis (the line of greatest sea-bed depth) at the Timor Trough. It overlaps East Timor's own territorial claim, which follows the former colonial power [[Portugal]] and the [[United Nations Convention on the Law of the Sea]] in claiming that the dividing line should be midway between the two countries.

It was revealed in 2013 that the [[Australian Secret Intelligence Service]] (ASIS) planted listening devices to listen to the East Timorese government during negotiations over the Greater Sunrise oil and gasfields. This is known as the [[Australia–East Timor spying scandal]].&lt;ref&gt;{{cite news |title=Timor-Leste activists 'shocked' by Australia's prosecution of spy Witness K and lawyer |url=https://www.theguardian.com/world/2018/jul/22/timor-leste-activists-shocked-by-australias-prosecution-of-spy-witness-k-and-lawyer |work=The Guardian |date=21 July 2018}}&lt;/ref&gt;
{{clear}}

==Geography==
{{main|Geography of East Timor}}
&lt;gallery mode=packed heights=120&gt;
File:Jaco_3.jpg|''[[Jaco Island|Ilha de Jaco]]'', [[Lautém Municipality|Lautém]], East Timor
File:Dili coast.jpg|Dili Coast
File:Matebian12.jpg|[[Matebian]], [[Baucau Municipality|Baucau]], Timor-Leste
File:View west towards Paitchau range off Hilapuna Beach, Tutuala, Lautem, Timor-Leste (8 Apr 2003).jpg|Paitchau range, East Timor
File:Loihuno River quiet on 25 Jul 2010 before heavy rain.jpg|Loi-Huno, [[Viqueque Municipality|Viqueque]], East Timor
File:Lariguto_valley_-_Ossu_de_cima_5.jpg|''Mundo Perdido'', Timor-Leste
File:Aldeia de Berau, Atauro.jpg|Aldeia de Berau, Atauro, East Timor
&lt;/gallery&gt;

Located in Southeast Asia,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/depts/dhl/maplib/worldregions.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100402083134/http://www.un.org/depts/dhl/maplib/worldregions.htm|archivedate=2 April 2010|title=United Nations|publisher=United Nations|accessdate=28 March 2010}}&lt;/ref&gt; the island of [[Timor]] is part of [[Maritime Southeast Asia]], and is the largest and easternmost of the [[Lesser Sunda Islands]]. To the north of the island are the [[Ombai Strait]], [[Wetar Strait]], and the greater [[Banda Sea]]. The [[Timor Sea]] separates the island from [[Australia]] to the south, and the [[Provinces of Indonesia|Indonesian Province]] of [[East Nusa Tenggara]] lies to East Timor's west. The total land size is {{convert|14,919|km2|mi2|0|abbr=on}}. East Timor has an [[exclusive economic zone]] of {{convert|70,326|km2|mi2|abbr=on}}.&lt;ref&gt;[http://www.seaaroundus.org/eez/summaryInfo.aspx?eez=608# Exclusive Economic Zones] – Sea Around Us Project – Fisheries, Ecosystems &amp; Biodiversity – Data and Visualization.&lt;/ref&gt;

Much of the country is mountainous, and its highest point is [[Tatamailau]] (also known as Mount Ramelau) at {{convert|2,963|m}}.&lt;ref name=&quot;gb&quot;&gt;{{cite web|title=Mount Ramelau|url=http://www.gunungbagging.com/ramelau/|publisher=Gunung Bagging|accessdate=18 December 2016}}&lt;/ref&gt; The climate is tropical and generally hot and humid. It is characterised by distinct rainy and dry seasons. The capital, largest city, and main port is Dili, and the second-largest city is the eastern town of [[Baucau]]. East Timor lies between latitudes [[8th parallel south|8°]] and [[10th parallel south|10°S]], and longitudes [[124th meridian east|124°]] and [[128th meridian east|128°E]].
[[File:Koppen-Geiger Map TLS present.svg|thumb|center|[[Köppen climate classification]] map for East Timor.]]
The easternmost area of East Timor consists of the [[Paitchau]] Range and the Lake [[Ira Lalaro]] area, which contains the country's first conservation area, the [[Nino Konis Santana National Park]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Nino Konis Santana National Park declared as Timor-Leste's (formerly East Timor) first national park|url=http://www.wildlifeextra.com/go/safaris/nino-konis.html#cr|publisher=Wildlife Extra|accessdate=18 May 2020|archivedate=25 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160125042905/http://www.wildlifeextra.com/go/safaris/nino-konis.html#cr}}&lt;/ref&gt; It contains the last remaining [[tropical dry]] forested area within the country. It hosts a number of unique plant and animal species and is sparsely populated.&lt;ref&gt;Norwegian energy and Water Resources Directorate (NVE) (2004), Iralalaro Hydropower Project Environmental Assessment&lt;/ref&gt; The northern coast is characterised by a number of [[coral reef]] systems that have been determined to be at risk.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://reefgis.reefbase.org/default.aspx?wms=RGWRR&amp;bbox=124.435391706464,-9.57341029858931,127.322447704801,-7.95947401551091|title=ReefGIS – Reefs At Risk – Global 1998|publisher=Reefgis.reefbase.org|accessdate=28 March 2010|archivedate=14 September 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180914203531/http://reefgis.reefbase.org/default.aspx?wms=RGWRR&amp;bbox=124.435391706464,-9.57341029858931,127.322447704801,-7.95947401551091}}&lt;/ref&gt;

==Economy==
{{main|Economy of East Timor}}
[[File:East Timor Export Treemap 2010.png|thumb|upright=1.35|East Timor export treemap, 2010]]
[[File:Timor Lorosa'e centavo coin -2.JPG|thumb|right|Fractional coins &quot;centavos&quot;]]
[[File:Mountain village.jpg|thumb|left|upright|Coffee plantations in [[Aileu District|Aileu]]]]
East Timor has a [[market economy]] that used to depend upon exports of a few commodities such as [[coffee]], [[marble]], [[petroleum]], and [[sandalwood]].&lt;ref name=debrowser&gt;{{citation|last=de Brouwer|first=Gordon|author-link=Gordon de Brouwer|editor-last=Hill|editor-first=Hal|editor2-last=Saldanha|editor2-first=João M.|title=East Timor: Development Challenges For The World's Newest Nation|place=Canberra, Australia|publisher=Asia Pacific Press|pages=39–51|year=2001|isbn=978-0-3339-8716-2}}&lt;/ref&gt; East Timor's economy grew by about 10% in 2011 and at a similar rate in 2012.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Timor-Leste's Economy Remains Strong, Prospects for Private Sector Development Strengthened|url=http://www.adb.org/news/timor-leste/timor-lestes-economy-remains-strong-prospects-private-sector-development-strengthen|publisher=Asian Development Bank|url-status=dead|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EzCjw2H7?url=http://www.adb.org/news/timor-leste/timor-lestes-economy-remains-strong-prospects-private-sector-development-strengthen|archivedate=9 March 2013}}&lt;/ref&gt;

East Timor now has revenue from offshore oil and gas reserves, but little of it has gone to develop villages, which still rely on subsistence farming.&lt;ref name=&quot;Schonhardt&quot;/&gt; Nearly half the population lives in extreme poverty.&lt;ref name=&quot;Schonhardt&quot;&gt;{{cite news|last=Schonhardt|first=Sara|title=Former Army Chief Elected President in East Timor|work=[[The New York Times]]|publisher=[[The New York Times Company]]|date=19 April 2012|url=https://www.nytimes.com/2012/04/19/world/asia/former-army-chief-elected-president-in-east-timor.html}}&lt;/ref&gt;

The [[Timor-Leste Petroleum Fund]] was established in 2005, and by 2011 it had reached a worth of US$8.7 billion.&lt;ref name=&quot;irin-asia&quot;&gt;{{cite web|title=Observers divided over oil fund investment|url=http://www.irinnews.org/Report/94001/TIMOR-LESTE-Observers-divided-over-oil-fund-investment|publisher=IRIN Asia|date=18 October 2011}}&lt;/ref&gt; East Timor is labelled by the International Monetary Fund as the &quot;most oil-dependent economy in the world&quot;.&lt;ref name=art4&gt;{{cite web|title=Article IV Consultation with the Democratic Republic of Timor-Leste|url=http://www.imf.org/external/np/sec/pn/2011/pn1131.htm|publisher=IMF}}&lt;/ref&gt; The Petroleum Fund pays for nearly all of the government's annual budget, which has increased from $70 million in 2004 to $1.3 billion in 2011, with a $1.8 billion proposal for 2012.&lt;ref name=&quot;irin-asia&quot;/&gt; East-Timor's income from oil and gas stands to significantly increase after its announcement to cancel a controversial agreement with Australia, which has given Australia half of the income from oil and gas since 2006.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=East Timor axes Australia border treaty over oil reserves|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-38551628|publisher=BBC UK|newspaper=BBC News|date=10 January 2017}}&lt;/ref&gt;
[[File:DSCI2950_Timor_Plaza.jpg|thumb|right|[[Shopping mall]] in Dili]]
The economy is dependent on government spending and, to a lesser extent, assistance from foreign donors.&lt;ref name=&quot;us-dos&quot;&gt;{{cite web|title=U.S. Relations With Timor-Leste|url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/35878.htm|publisher=U.S. Department of State|date=3 July 2012}}&lt;/ref&gt; Private sector development has lagged due to human capital shortages, infrastructure weakness, an incomplete legal system, and an inefficient regulatory environment.&lt;ref name=&quot;us-dos&quot;/&gt; After [[petroleum]], the second largest export is [[coffee]], which generates about $10 million a year.&lt;ref name=&quot;us-dos&quot;/&gt; [[Starbucks]] is a major purchaser of East Timorese coffee.&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Story of East Timorese Coffee|url=http://www.easttimornow.com.au/trade/coffee.aspx|publisher=East Timor Now|date=16 January 2018|accessdate=18 May 2020|archivedate=27 December 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151227094015/http://www.easttimornow.com.au/trade/coffee.aspx}}&lt;/ref&gt;
[[File:ANL_Timor_Trader,_Dili,_2018_(02).jpg|thumb|left|Port of Dili]] 9,000 tonnes of coffee, 108 tonnes of [[cinnamon]] and 161 tonnes of cocoa were harvested in 2012 making the country the 40th ranked producer of coffee, the 6th ranked producer of cinnamon and the 50th ranked producer of cocoa worldwide.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://faostat3.fao.org/browse/rankings/countries_by_commodity/E|title=FAOSTAT|website=faostat3.fao.org}}&lt;/ref&gt;
According to data gathered in the 2010 census, 87.7% of urban (321,043 people) and 18.9% of rural (821,459 people) households have electricity, for an overall average of 38.2%.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Highlights of the 2010 Census Main Results in Timor-Leste|url=http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Census%20Summary%20English/English%20Census%20Summary%202011.pdf|publisher=Direcção Nacional de Estatística|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130928190541/http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Census%20Summary%20English/English%20Census%20Summary%202011.pdf|archivedate=28 September 2013 }}&lt;/ref&gt;

The agriculture sector employs 80% of the active population.&lt;ref name=&quot;wb-expanding&quot;&gt;{{cite web|title=Expanding Timor – Leste's Near – Term Non – Oil Exports|url=http://siteresources.worldbank.org/INTTIMORLESTE/Resources/Volume1TimorLesteDTIS.pdf|publisher=World Bank|pages=iii|date=August 2010}}&lt;/ref&gt; In 2009, about 67,000 households grew coffee in East Timor, with a large proportion being poor.&lt;ref name=&quot;wb-expanding&quot;/&gt; Currently, the [[gross margin]]s are about $120 per hectare, with returns per labour-day of about $3.70.&lt;ref name=&quot;wb-expanding&quot;/&gt; There were 11,000 households growing [[Mung bean|mungbeans]] as of 2009, most of them subsistence farmers.&lt;ref name=&quot;wb-expanding&quot;/&gt;

The country was ranked 169th overall and last in the East Asia and Pacific region by the [[Ease of doing business index|Doing Business]] 2013 report by the World Bank. The country fared particularly poorly in the &quot;registering property&quot;, &quot;enforcing contracts&quot; and &quot;resolving insolvency&quot; categories, ranking last worldwide in all three.&lt;ref name=edb&gt;{{cite web|title=Doing Business in Timor-Leste|url=http://www.doingbusiness.org/data/exploreeconomies/timor-leste/|publisher=World Bank|accessdate=13 February 2013}}&lt;/ref&gt;

Tourism is still of minor importance. In 2017, East Timor was visited by 74,000 tourists.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.travelbook.de/ziele/laender/ranking-die-am-wenigsten-besuchten-laender-der-welt|title=Keine Lust auf Massentourismus? Studie: Die Länder mit den wenigsten Urlaubern der Welt|date=10 September 2018|website=TRAVELBOOK}}&lt;/ref&gt;

As regards telecommunications infrastructure, East Timor is the second to last ranked Asian country in the World Economic Forum's Network Readiness Index (NRI), with only [[Myanmar]] falling behind it in southeast Asia. NRI is an indicator for determining the development level of a country's information and communication technologies. East Timor ranked number 141 overall in the 2014 NRI ranking, down from 134 in 2013.&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www3.weforum.org/docs/GITR/2014/GITR_OverallRanking_2014.pdf| title=NRI Overall Ranking 2014| publisher=World Economic Forum| accessdate=28 June 2014}}&lt;/ref&gt;

The Portuguese colonial administration granted concessions to the Australia-bound Oceanic Exploration Corporation to develop petroleum and natural gas deposits in the waters southeast of Timor. However, this was curtailed by the Indonesian invasion in 1976.{{citation needed|date=November 2012}} The resources were divided between Indonesia and Australia with the [[Timor Gap Treaty]] in 1989.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://atns.net.au/biogs/A002026b.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050616125127/http://atns.net.au/biogs/A002026b.htm|archivedate=16 June 2005|title=TIMOR GAP TREATY between Australia and the Republic of Indonesia ...|publisher=Agreements, Treaties and Negotiated Settlements Project|date=|accessdate=11 February 2013}}&lt;/ref&gt; East Timor inherited no permanent maritime boundaries when it attained independence.{{citation needed|date=November 2012}} A provisional agreement (the [[Timor Sea Treaty]], signed when East Timor became independent on 20 May 2002) defined a Joint Petroleum Development Area (JPDA) and awarded 90% of revenues from existing projects in that area to East Timor and 10% to Australia.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aph.gov.au/library/pubs/RN/2001-02/02rn45.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110604224608/http://www.aph.gov.au/library/pubs/RN/2001-02/02rn45.htm|archivedate=4 June 2011|title=The Timor Sea Treaty: Are the Issues Resolved?|publisher=Aph.gov.au|accessdate=17 July 2011}}&lt;/ref&gt; An agreement in 2005 between the governments of East Timor and Australia mandated that both countries put aside their dispute over maritime boundaries and that East Timor would receive 50% of the revenues from the resource exploitation in the area (estimated at [[Australian Dollar|A$]]26 billion, or about US$20 billion over the lifetime of the project)&lt;ref&gt;{{cite web|author=Geoff A. McKee|url=http://www.canb.auug.org.au/~wildwood/05mar26mckee.html|title=McKee: How much is Sunrise really worth?: True Value of a Timor Sea Gas Resource (26 Mar 05)|publisher=Canb.auug.org.au|accessdate=17 July 2011|archivedate=23 August 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060823032214/http://www.canb.auug.org.au/%7Ewildwood/05mar26mckee.html}}&lt;/ref&gt; from the Greater Sunrise development.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pm.gov.tp/bill.htm|title=Prime Minister and Cabinet, Timor-Leste Government – Media Releases|publisher=Pm.gov.tp|accessdate=17 July 2011|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110615034259/http://www.pm.gov.tp/bill.htm|archivedate=15 June 2011 }}&lt;/ref&gt; In 2013, East Timor launched a case at the [[Permanent Court of Arbitration]] in [[The Hague]] to pull out of a gas treaty that it had signed with Australia, accusing the [[Australian Secret Intelligence Service]] (ASIS) of [[Covert listening device|bugging]] the East Timorese cabinet room in Dili in 2004.&lt;ref name=ABC&gt;{{cite news|author=Australian Broadcasting Corporation|title=East Timor spying case: PM Xanana Gusmao calls for Australia to explain itself over ASIO raids|newspaper=Australian Broadcasting Corporation|date=5 December 2013|url=http://www.abc.net.au/news/2013-12-04/east-timor-pm-shocked-by-asio-raids-over-spying-case/5135146}}&lt;/ref&gt; East Timor is part of the [[Timor Leste–Indonesia–Australia Growth Triangle]] (TIA-GT).&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://timor-leste.gov.tl/?p=14966&amp;lang=en|title=Boosting Growth through the Growth Triangle « Government of Timor-Leste|website=timor-leste.gov.tl}}&lt;/ref&gt;

There are no [[Patent|patent laws]] in East Timor.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.billanderson.com.au/Gazetteer-Patents.htm|title=Gazetteer – Patents|publisher=Billanderson.com.au|accessdate=28 March 2010|archivedate=26 September 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180926141115/http://www.billanderson.com.au/Gazetteer-Patents.htm}}&lt;/ref&gt;

A railway system has been proposed but the current government has yet to approve the proposal due to lack of funds and expertise. If established, the country's economy is projected to have an economic boom similar to that of [[Japan]] almost a century ago. 

==Demographics==
{{main|Demographics of East Timor}}
[[File:Man in traditional dress, East Timor.jpg|thumb|left|upright|An East Timorese man partially dressed in traditional clothing]]
{{Historical populations
|title = Historical populations
|percentages=pagr
|align = right|width =
|source = 2015 census&lt;ref&gt;{{cite web|title=East Timor: Administrative Division|url=http://www.citypopulation.de/php/timor-admin.php|publisher=City population}}&lt;/ref&gt;
|1980|555350
|1990|747557
|2001|787340
|2004|923198
|2010|1066582
|2015|1183643
}}
[[File:Timor-Lestepop.svg|thumb|Population pyramid]]
[[File:East Timor demographic change.png|thumb|East Timor demographic change between 1861 and 2010.]]
East Timor recorded a population of 1,183,643 in its 2015 census.&lt;ref name=&quot;census&quot; /&gt;

The CIA's World Factbook lists the English-language demonym for East Timor as Timorese,&lt;ref&gt;{{cite web|title=The World Factbook|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tt.html|website=Cia.gov|accessdate=14 January 2018|archivedate=28 January 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180128152225/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tt.html}}&lt;/ref&gt; as does the Government of Timor-Leste's website.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Government of Timor-Leste|url=http://timor-leste.gov.tl/?p=547&amp;lang=en|website=Timor-leste.gov.tl|accessdate=14 January 2018}}&lt;/ref&gt; Other reference sources list it as East Timorese.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Dickson|first1=Paul|title=Labels for Locals: What to Call People from Abilene to Zimbabwe|year=2006|publisher=Collins|isbn=978-0-06-088164-1|url=https://archive.org/details/labelsforlocalsw00dick}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=The International Thesaurus of Refugee Terminology|url=http://www.refugeethesaurus.org/|publisher=UNHCR &amp; FMO|accessdate=14 January 2018|archivedate=23 March 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180323091934/http://refugeethesaurus.org/}}&lt;/ref&gt;

The word ''Maubere'',&lt;ref&gt;[[:de:Maubere|&quot;Maubere&quot; article at the German Wikipedia]].&lt;/ref&gt; formerly used by the Portuguese to refer to native East Timorese and often employed as synonymous with the illiterate and uneducated, was adopted by Fretilin as a term of pride.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Fox|first1=James J.|author1-link=James J. Fox|last2=Soares|first2=Dionisio Babo|author2-link=Dionísio Babo Soares|title=Out of the Ashes: Destruction and Reconstruction of East Timor|url=https://books.google.com/books?id=Wu4yJjUqxUgC&amp;pg=PA60|year=2000|publisher=C. Hurst|isbn=978-1-85065-554-1|page=60}}&lt;/ref&gt; Native East Timorese consist of a number of distinct ethnic groups, most of whom are of mixed [[Austronesian peoples|Austronesian]] and [[Melanesians|Melanesian]]/[[Papuan peoples|Papuan]] descent.{{citation needed|date=December 2012}} The largest Malayo-Polynesian ethnic groups are the [[Tetum]]&lt;ref&gt;{{cite book|last=Taylor|first=Jean Gelman|title=Indonesia: Peoples and Histories|url=https://archive.org/details/indonesia00jean|url-access=registration|publisher=Yale University Press|year=2003|page=[https://archive.org/details/indonesia00jean/page/378 378]|isbn=978-0-300-10518-6}}&lt;/ref&gt; (100,000), primarily in the north coast and around Dili; the [[Mambai people (Timor)|Mambai]] (80,000), in the central mountains; the [[Tukudede]] (63,170), in the area around [[Maubara]] and [[Liquiçá]]; the [[Galoli]] (50,000), between the tribes of Mambae and [[Makasae]]; the [[Kemak people|Kemak]] (50,000) in north-central Timor island; and the [[Baikeno]] (20,000), in the area around [[Pante Macassar]].{{citation needed|date=February 2013}}

The main tribes of predominantly Papuan origin include the [[Bunak]] (84,000), in the central interior of Timor island; the [[Fataluku language|Fataluku]] (40,000), at the eastern tip of the island near [[Lospalos]]; and the [[Makasae]] (70,000), toward the eastern end of the island.{{citation needed|date=February 2013}} As a result of [[interracial marriage]] which was common during the Portuguese era, there is a population of people of mixed East Timorese and Portuguese origin, known in Portuguese as ''[[mestiço]]s''. There is a small [[overseas Chinese|Chinese]] minority, most of whom are [[Hakka people#East Timor|Hakka]].&lt;ref&gt;{{Citation |last=Berlie |first=Jean A. |title=Chinese in East Timor: Identity, Society and Economy |date=2015 |url=https://open.lnu.se/index.php/hn/article/view/355 |work=HumaNetten |issue=35 |pages=37–49 |doi=10.15626/hn.20153503|doi-access=free }}&lt;/ref&gt; Many Chinese left in the mid-1970s.&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Constâncio Pinto|author2=Matthew Jardine|title=East Timor's Unfinished Struggle: Inside the East Timorese Resistance|url=https://books.google.com/books?id=CdHlt6CSp54C&amp;pg=PA263|year=1997|publisher=South End Press|isbn=978-0-89608-541-1|page=263}}&lt;/ref&gt;

===Languages===
{{main|Languages of East Timor}}
[[File:Sprachen Osttimors-en.png|thumb|Major language groups in East Timor by ''[[suco]]'']]
East Timor's two official languages are [[Portuguese language|Portuguese]] and [[Tetum language|Tetum]]. [[English language|English]] and [[Indonesian language|Indonesian]] are sometimes used.&lt;ref name=&quot;thejakartapost.com&quot;&gt;{{Cite news |url=http://www.thejakartapost.com/news/2012/04/20/timor-leste-tetum-portuguese-bahasa-indonesia-or-english.html |title=Timor Leste, Tetum, Portuguese, Bahasa Indonesia or English? |last=Ramos-Horta |first=J. |date=20 April 2012 |work=The Jakarta Post |language=en |author-link=José Manuel Ramos-Horta}}&lt;/ref&gt; Tetum belongs to the [[Austronesian languages|Austronesian]] family of languages spoken throughout Southeast Asia and the Pacific.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Taylor|first=Jean Gelman|title=Indonesia: Peoples and Histories|url=https://archive.org/details/indonesia00jean|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/indonesia00jean/page/378 378]|publisher=Yale University Press|year=2003|location=New Haven and London|isbn=978-0-300-10518-6}}&lt;/ref&gt;

The 2015 census found that the most commonly spoken [[mother tongue]]s were [[Tetum language|Tetum Prasa]] (mother tongue for 30.6% of the population), [[Mambai language (Timor)|Mambai]] (16.6%), [[Makasai]] (10.5%), [[Tetum language|Tetum Terik]] (6.05%), [[Baikenu]] (5.87%), [[Kemak language|Kemak]] (5.85%), [[Bunak language|Bunak]] (5.48%), [[Tokodede]] (3.97%), and [[Fataluku language|Fataluku]] (3.52%). Other indigenous languages accounted for 10.47%, while 1.09% of the population spoke foreign languages natively.&lt;ref&gt;{{citation|title=Language|url=http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2016/11/4_2015-V2-Language.xls|work=Population and Housing Census of Timor-Leste, 2015|publisher=Timor-Leste Ministry of Finance}}&lt;/ref&gt;

Under [[Indonesian occupation of East Timor|Indonesian rule]], the use of [[Portuguese language|Portuguese]] was banned and only [[Indonesian language|Indonesian]] was allowed to be used in government offices, schools and public business.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Gross|first=Max L.|title=A Muslim Archipelago: Islam and Politics in Southeast Asia: Islam and Politics in Southeast Asia|url=https://books.google.com/books?id=tm8tSwyTa7AC&amp;pg=PA119|archiveurl=http://ni-u.edu/ni_press/pdf/A_Muslim_Archipelago.pdf|archivedate=21 November 2002|date=14 February 2008|publisher=Government Printing Office|isbn=978-0-16-086920-4|page=119}}&lt;/ref&gt; During the Indonesian occupation, Tetum and Portuguese were important unifying elements for the East Timorese people in opposing [[Javanese culture]].&lt;ref&gt;{{Cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4A_RzBG4DjIC&amp;pg=PA106 |title=Portuguese and Luso-Asian Legacies in Southeast Asia, 1511–2011 |last=Paulino |first=Vicente |date=2012 |publisher=Institute of Southeast Asian Studies |isbn=978-981-4345-50-7 |editor-last=Jarnagin |editor-first=Laura |volume=2 |location=Singapore |page=106 |chapter=Remembering the Portuguese Presence in Timor and Its Contribution to the Making of Timor's National and Cultural Identity}}&lt;/ref&gt; Portuguese was adopted as one of the two official languages upon independence in 2002 for this reason and as a link to [[Lusophone]] nations in other parts of the world. It is now being taught and promoted with the help of Brazil, Portugal, and the [[Community of Portuguese Language Countries]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://languagemagazine.com/?page_id=3465 |title=East Timor Pumps Up Portuguese |last=Bivona |first=Kristal |website=Language Magazine |access-date=14 January 2018 |accessdate=18 May 2020 |archivedate=25 January 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160125042905/http://languagemagazine.com/?page_id=3465 }}&lt;/ref&gt;

According to the observatory of the Portuguese language, the East Timorese literacy rate was 77.8% in Tetum, 55.6% in Indonesian, and 39.3% in Portuguese, and that the primary literacy rate increased from 73% in 2009 to 83% in 2012.&lt;ref name=&quot;ILLP&quot;&gt;{{Cite web |url=https://iilp.wordpress.com/2015/05/29/o-estimulo-ao-uso-da-lingua-portuguesa-em-timor-leste-e-guine-bissau/ |title=O estímulo ao uso da língua portuguesa em Timor Leste e Guiné Bissau |date=29 May 2015 |website=Blog of the International Portuguese Language Institute |language=Portuguese}}&lt;/ref&gt; Indonesian and English are defined as working languages under the Constitution in the Final and Transitional Provisions, without setting a final date. In 2012, 35% could speak, read, and write Portuguese, which is up significantly from less than 5% in the 2006 UN Development Report. Portuguese is recovering as it is now been made the main official language of Timor, and is being taught in most schools.&lt;ref name=&quot;thejakartapost.com&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite report |url=http://jsmp.minihub.org/Reports/jsmpreports/Language%20Report/LanguageReport%28english%29.pdf |title=The Impact of the Language Directive on the Courts in East Timor
 |date=August 2004 |publisher=Judicial System Monitoring Programme |location=Dili, East Timor |access-date=1 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120211212631/http://www.jsmp.minihub.org/Reports/jsmpreports/Language%20Report/LanguageReport%28english%29.pdf |archive-date=11 February 2012 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; It is estimated that English is understood by 31.4% of the population. East Timor is a member of the [[Community of Portuguese Language Countries]] (also known as the [[Lusophone]] Commonwealth) and of the [[Latin Union]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Estados Membros|url=http://www.unilat.org/SG/Etats_membres/pt|publisher=União Latina|accessdate=18 May 2020|archivedate=7 February 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180207005253/http://www.unilat.org/SG/Etats_membres/pt}}&lt;/ref&gt;

Aside from Tetum, [[Ethnologue]] lists the following indigenous languages: [[Adabe language|Adabe]], Baikeno, Bunak, Fataluku, [[Galoli language|Galoli]], [[Habun language|Habun]], [[Idaté]], [[Kairui-Midiki language|Kairui-Midiki]], Kemak, [[Lakalei language|Lakalei]], Makasae, [[Makuv'a]], Mambae, [[Nauete language|Nauete]], Tukudede, and [[Waima'a language|Waima'a]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Languages of East Timor|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=tl|publisher=Ethnologue}}&lt;/ref&gt; According to the [[Atlas of the World's Languages in Danger]], there are six endangered languages in East Timor: [[Adabe]], [[Habu language|Habu]], [[Kairui-Midiki]], [[Maku'a language|Maku'a]], [[Naueti language|Naueti]], and [[Waima'a language|Waima'a]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Interactive Atlas of the World's Languages in Danger|url=http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index.php|publisher=UNESCO}}&lt;/ref&gt;

===Education===
[[File:Portuguese School of Díli, Timor-Leste.jpg|thumb|[[Escola Portuguesa Ruy Cinatti]], the Portuguese School of Díli.]]
East Timor's adult [[literacy]] rate in 2010 was 58.3%, up from 37.6% in 2001.&lt;ref name=unescolit&gt;{{cite web|title=National adult literacy rates (15+), youth literacy rates (15–24) and elderly literacy rates (65+)|url=http://stats.uis.unesco.org/unesco/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=210|publisher=UNESCO Institute for Statistics|accessdate=18 May 2020|archivedate=29 October 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131029183908/http://stats.uis.unesco.org/unesco/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=210}}&lt;/ref&gt; Illiteracy was at 95% at the end of Portuguese rule.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Roslyn Appleby|title=ELT, Gender and International Development: Myths of Progress in a Neocolonial World|url=https://books.google.com/books?id=WYeGUXRBjGUC&amp;pg=PA92|date=30 August 2010|publisher=Multilingual Matters|isbn=978-1-84769-303-7|page=92}}&lt;/ref&gt;

The [[National University of East Timor]] is the country's main university. There are also four colleges.&lt;ref name=robinson /&gt;

Since independence, both [[Indonesian language|Indonesian]] and Tetum have lost ground as [[Medium of instruction|media of instruction]], while [[Portuguese language|Portuguese]] has increased: in 2001 only 8.4% of primary school and 6.8% of secondary school students attended a Portuguese-medium school; by 2005 this had increased to 81.6% for primary and 46.3% for secondary schools.&lt;ref name=edulang&gt;{{cite web|title=Table 5.7 – Profile Of Students That Attended The 2004/05 Academic Year By Rural And Urban Areas And By District|url=http://dne.mof.gov.tl/TLSLS/StatisticalData/5_Education/Main%20Tables/table5.7.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20091114124605/http://dne.mof.gov.tl/TLSLS/StatisticalData/5_Education/Main%20Tables/table5.7.htm|url-status=dead|archivedate=14 November 2009|publisher=Direcção Nacional de Estatística}}&lt;/ref&gt; Indonesian formerly played a considerable role in education, being used by 73.7% of all secondary school students as a medium of instruction, but by 2005 it was used by most schools in [[Baucau District|Baucau]], [[Manatuto District|Manatuto]], as well as the capital district. The [[Philippines]] has sent Filipino teachers to East Timor to teach [[English language|English]], so that a program between the two countries can begin, where deserving English-knowledgeable East Timorese nationals will be granted university scholarships in the Philippines.&lt;ref name=edulang/&gt;

===Health===
See [[Health in East Timor]]

===Religion===
{{main|Religion in East Timor}}
{{see also|Catholic Church in East Timor}}
[[File:Motael Church, Dili, East Timor (312012049).jpg|thumb|upright|The Church of [[Motael Church|Santo António de Motael]], Dili]]
According to the 2015 census, 97.57% of the population is [[Roman Catholic]]; 1.96% [[Protestant]]; 0.24% [[Muslim]]; 0.08% Traditional; 0.05% [[Buddhist]]; 0.02% [[Hindu]], and 0.08% other religions.&lt;ref name=&quot;religion&quot;/&gt; A 2016 survey conducted by the [[Demographic and Health Survey]] programme showed that Catholics made up 98.3% of the population, Protestants 1.2%, and Muslims 0.3%.&lt;ref name=&quot;DHS 2013&quot;&gt;{{cite web|url=https://dhsprogram.com/pubs/pdf/FR329/FR329.pdf|title=Timor-Leste: Demographic and Health Survey, 2016|publisher=General Directorate of Statistics, Ministry of Planning and Finance &amp; Ministry of Health|page=35|accessdate=21 April 2018}}&lt;/ref&gt;

The number of churches has grown from 100 in 1974 to over 800 in 1994,&lt;ref name=robinson&gt;Robinson, G. ''If you leave us here, we will die'', Princeton University Press 2010, p.&amp;nbsp;72.&lt;/ref&gt; with Church membership having grown considerably under [[Indonesia]]n rule as ''[[Pancasila Indonesia|Pancasila]]'', Indonesia's state ideology, requires all citizens to [[monotheism|believe in one God]] and does not recognise traditional beliefs. East Timorese [[animist]] belief systems did not fit with [[Constitution of Indonesia|Indonesia's constitutional]] [[monotheism]], resulting in mass conversions to [[Christianity]]. Portuguese clergy were replaced with Indonesian priests and [[Latin language|Latin]] and [[Portuguese language|Portuguese]] [[Mass in the Catholic Church|mass]] was replaced by [[Indonesian language|Indonesian]] mass.&lt;ref name=&quot;Taylor, Jean Gelman 2003, p.381&quot;&gt;{{cite book|last=Taylor|first=Jean Gelman|title=Indonesia: Peoples and Histories|url=https://archive.org/details/indonesia00jean|url-access=registration|publisher=Yale University Press|year=2003|page=[https://archive.org/details/indonesia00jean/page/381 381]|isbn=978-0-300-10518-6}}&lt;/ref&gt; While just 20% of East Timorese called themselves Catholics at the time of the 1975 invasion, the figure surged to reach 95% by the end of the first decade after the invasion.&lt;ref name=&quot;Taylor, Jean Gelman 2003, p.381&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4410917.stm| work=[[BBC News]]|first=Jonathan|last=Head|title=East Timor mourns 'catalyst' Pope|date=5 April 2005}}&lt;/ref&gt; In rural areas, Roman Catholicism is [[Religious syncretism|syncretised]] with local animist beliefs.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Hajek|first1=John|last2=Tilman|first2=Alexandre Vital|title=East Timor Phrasebook|url=https://archive.org/details/easttimorphraseb00haje|url-access=registration|date=1 October 2001|publisher=Lonely Planet|isbn=978-1-74059-020-4|page=[https://archive.org/details/easttimorphraseb00haje/page/56 56]}}&lt;/ref&gt; With over 95% Catholic population, East Timor is currently one of the most densely Catholic countries in the world.&lt;ref&gt;[http://www.etan.org/et2000c/september/17-23/21etslow.htm East Timor slowly rises from the ashes] ETAN 21 September 2001 Online at [http://www.etan.org/ etan.org]. Retrieved 22 February 2008&lt;/ref&gt;

[[File:8-Igreja_da_Imaculada_Conceição_Viqueque_2015-08-22.jpg|thumb|left|''Igreja da Imaculada Conceição'' church, in [[Viqueque Municipality|Viqueque]]]]

The number of [[Protestant]]s and [[Muslim]]s declined significantly after September 1999 because these groups were disproportionately represented among supporters of integration with [[Indonesia]] and among the Indonesian civil servants assigned to work in the province from other parts of Indonesia, many of whom left the country in 1999.&lt;ref name=report&gt;[https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2007/90135.htm International Religious Freedom Report 2007: Timor-Leste]. United States [[Bureau of Democracy, Human Rights and Labor]] (14 September 2007). ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''&lt;/ref&gt; There are also small Protestant and Muslim communities.&lt;ref name=report/&gt; The [[Indonesian National Armed Forces|Indonesian military forces]] formerly stationed in the country included a significant number of Protestants, who played a major role in establishing Protestant churches in the territory.&lt;ref name=report/&gt; Fewer than half of those congregations existed after September 1999, and many Protestants were among those who remained in [[West Timor]].&lt;ref name=report/&gt; The [[Assemblies of God]] is the largest and most active of the Protestant denominations.&lt;ref name=report/&gt;

While the [[Constitution of East Timor]] enshrines the principles of [[freedom of religion]] and [[separation of church and state]] in Section 45 Comma 1, it also acknowledges &quot;the participation of the Catholic Church in the process of national liberation&quot; in its preamble (although this has no legal value).&lt;ref name=&quot;constitution&quot;&gt;{{Cite web |url=http://timor-leste.gov.tl/wp-content/uploads/2010/03/Constitution_RDTL_ENG.pdf |title=Constitution of the Democratic Republic of Timor-Leste |publisher=Governo de Timor-Leste}}&lt;/ref&gt; Upon independence, the country joined the [[Philippines]] to become the only two predominantly Roman Catholic states in Asia, although nearby parts of eastern Indonesia such as [[West Timor]] and [[Flores]] also have Roman Catholic majorities.

The [[Roman Catholic Church]] divides East Timor into [[List of Roman Catholic dioceses in East Timor|three dioceses]]: the [[Roman Catholic Diocese of Díli|Diocese of Díli]], the [[Roman Catholic Diocese of Baucau|Diocese of Baucau]], and the [[Roman Catholic Diocese of Maliana|Diocese of Maliana]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Pope Benedict XVI erects new diocese in East Timor|url=http://www.catholicnewsagency.com/news/pope_benedict_xvi_erects_new_diocese_in_east_timor/|publisher=Catholic News Agency}}&lt;/ref&gt;

==Culture==
{{main|Culture of East Timor}}
[[File:Lospalos klein.jpg|thumb|upright|Sacred house (''lee teinu'') in [[Lospalos]]]]
The culture of East Timor reflects numerous influences, including Portuguese, Roman Catholic and Indonesian, on Timor's [[Indigenous peoples|indigenous]] [[Austronesian people|Austronesian]] and [[Melanesia]]n cultures. East Timorese culture is heavily influenced by Austronesian legends. For example, East Timorese [[creation myth]] has it that an ageing [[crocodile]] transformed into the island of Timor as part of a debt repayment to a young boy who had helped the crocodile when it was sick.&lt;ref name=&quot;wiseamanda&quot;&gt;{{Cite book |title=Exile and Return Among the East Timorese |last=Wise |first=Amanda |publisher=University of Pennsylvania Press |year=2006 |isbn=978-0-8122-3909-6 |location=Philadelphia, PA |pages=211–218}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |title=The Legend and History of Timor Leste |url=https://visiteasttimor.com/legend-history-timor-leste/ |work=VisitEastTimo}}&lt;/ref&gt; As a result, the island is shaped like a crocodile and the boy's descendants are the native East Timorese who inhabit it. The phrase &quot;leaving the crocodile&quot; refers to the pained exile of East Timorese from their island. East Timor is currently finalising its dossiers needed for nominations in the [[UNESCO]] [[World Heritage List]], [[UNESCO Intangible Cultural Heritage Lists]], UNESCO [[Creative Cities Network]], UNESCO [[Global Geoparks Network]], and UNESCO [[Biosphere Reserve]] Network. The country currently has one document in the UNESCO [[Memory of the World Register]], namely, ''On the Birth of a Nation: Turning points''.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/memory-of-the-world/register/access-by-region-and-country/tl/|title=Timor-Leste – Memory of the World Register – United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization|website=www.unesco.org}}&lt;/ref&gt;

===Arts===
[[File:Timorese Dancers.jpg|thumb|left|upright|Traditional Timorese dancers]]
There is also a strong tradition of poetry in the country.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://lusofonia.x10.mx/timor.htm |title=Literatura timorense em língua portuguesa |website=lusofonia.x10.mx |trans-title=Timorese literature in the Portuguese language |archive-url=https://web.archive.org/web/20190929080148/http://lusofonia.x10.mx/timor.htm |archive-date=2019-09-29 |language=Portuguese |accessdate=18 May 2020 |archivedate=29 September 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190929080148/http://lusofonia.x10.mx/timor.htm }}&lt;/ref&gt; Prime Minister Xanana Gusmão, for example, is a distinguished poet, earning the moniker &quot;poet warrior&quot;.&lt;ref name=&quot;poetxan&quot;&gt;{{Cite news |url=http://www.abc.net.au/news/2015-02-09/xanana-gusmao-resignation-profile/6081170 |title=East Timor's president accepts Xanana Gusmao's resignation |date=9 February 2015 |work=ABC News |access-date=22 January 2017 |language=en-AU}}&lt;/ref&gt;

Architecturally, Portuguese-style buildings can be found, along with the traditional totem houses of the eastern region. These are known as ''uma lulik'' (&quot;sacred houses&quot;) in Tetum and ''lee teinu'' (&quot;legged houses&quot;) in Fataluku.{{citation needed|date=July 2013}} Craftsmanship and the weaving of traditional scarves (''tais'') is also widespread.{{citation needed|date=July 2013}}

An extensive collection of Timorese audiovisual material is held at the [[National Film and Sound Archive|National Film and Sound Archive of Australia]]. These holdings have been identified in a document titled The NFSA Timor-Leste Collection Profile, which features catalogue entries and essays for a total of 795 NFSA-held moving image, recorded sound and documentation works that have captured the history and culture of East Timor since the early 20th century.&lt;ref&gt;[http://www.nfsa.gov.au/about/media/releases/2012/12/14/nfsa-provides-insight-timor-leste-history/ NFSA provides insight into Timor-Leste history] on ''nfsa.gov.au''&lt;/ref&gt; The NFSA is working with the East Timorese government to ensure that all of this material can be used and accessed by the people of that country.&lt;ref&gt;[http://nfsa.gov.au/blog/2013/04/24/connection-timor-leste/ A connection with Timor-Leste] on ''nfsa.gov.au''&lt;/ref&gt;

===Cinema and TV drama===
In 2009 and 2010, East Timor was the setting for the Australian film ''[[Balibo (film)|Balibo]]'' and the South Korean film ''[[A Barefoot Dream]]''. In 2013, the first East Timorese feature film, ''[[Beatriz's War]]'', was released.&lt;ref name=&quot;SMH&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.smh.com.au/entertainment/movies/fresh-start-for-east-timors-film-scene-20131002-2urxt.html|title=Fresh start for East Timor's film scene|accessdate=3 October 2013|work=[[Sydney Morning Herald]]}}&lt;/ref&gt; Two further feature-length films, ''[[Abdul &amp; José]]'' and ''[[Ema Nudar Umanu]]'', were respectively released on 30 July 2017 through the television network of [[East Timor Broadcasting Service|RTTF]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Abdul &amp; José EN (2017)|url=https://www.fifotahiti.com/movie/abdul-jose-en/|website={{Interlanguage link|FIFO Tahiti|fr|Festival international du film documentaire océanien de Tahiti}}|publisher=Association FIFO|accessdate=10 December 2018}}{{Dead link|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=ETAN|author2=Media ONE Timor|title=The Stolen Child New Documentary|url=https://mediaonetimor.com/2017/07/25/the-stolen-child-new-documentary/|accessdate=10 December 2018|work=Media ONE Timor|publisher=MediaONETimor.com|date=25 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20181211072733/https://mediaonetimor.com/2017/07/25/the-stolen-child-new-documentary/|archive-date=11 December 2018|url-status=dead|author1-link=East Timor and Indonesia Action Network|archivedate=11 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181211072733/https://mediaonetimor.com/2017/07/25/the-stolen-child-new-documentary/}}&lt;/ref&gt; and on 16 August 2018 at the [[Melbourne International Film Festival]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Ema Nudar Umanu|url=http://miff.com.au/program/film/ema-nudar-umanu|website=[[Melbourne International Film Festival|MIFF]]|publisher=Melbourne International Film Festival|accessdate=14 September 2018|archivedate=8 August 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180808151143/http://miff.com.au/program/film/ema-nudar-umanu}}&lt;/ref&gt; In 2010, the first East Timorese TV drama, ''[[Suku Hali]]'' was released.

===Cuisine===
The [[cuisine of East Timor]] consists of regional popular foods such as [[pork]], fish, [[basil]], [[tamarind]], [[legumes]], [[corn]], [[rice]], [[root vegetables]], and [[tropical fruit]]. East Timorese cuisine has influences from [[Southeast Asian cuisine]] and from [[Portuguese cuisine|Portuguese dishes]] from its colonisation by Portugal. Flavours and ingredients from other former Portuguese colonies can be found due to the centuries-old Portuguese presence on the island. Due to the East and West combination of East Timor's cuisine, it developed features related to [[Filipino cuisine]], which also experienced an East-West culinary combination.

===Sports===
{{Main|Sport in East Timor}}
Sports organisations joined by East Timor include the [[International Olympic Committee]] (IOC), the [[International Association of Athletics Federations]] (IAAF), the International Badminton Federation (IBF), the [[Union Cycliste Internationale]], the International Weightlifting Federation, the International Table Tennis Federation (ITTF), the International Basketball Federation (FIBA), and [[East Timor national football team|East Timor's national football team]] joined [[FIFA]]. East Timorese athletes competed in the [[2003 Southeast Asian Games]] held 2003. In the 2003 ASEAN [[Paralympics]] Games, East Timor won a bronze medal. In the [[2004 Summer Olympics|Athens 2004 Olympic Games]], East Timorese athletes participated in athletics, weightlifting and boxing. East Timor [[East Timor at the 2005 Southeast Asian Games|won three medals]] in [[Arnis at the 2005 Southeast Asian Games]]. East Timor competed in the [[2006 Lusophony Games|first]] [[Lusophony Games]] and, in October 2008, the country earned its first international points in a [[FIFA]] football match with a 2–2 draw against Cambodia.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Madra|first=Ek|url=http://uk.reuters.com/article/2008/10/30/soccer-asia-timor-idUKLNE49T08T20081030|title=World's worst football team happy to win first point|publisher=[[Reuters]]|date=30 October 2008|accessdate=11 February 2013|archivedate=8 May 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130508175959/http://uk.reuters.com/article/2008/10/30/soccer-asia-timor-idUKLNE49T08T20081030}}&lt;/ref&gt; East Timor competed at the [[2014 Winter Olympics]].

[[Thomas Americo]] was the first East Timorese fighter to fight for a world [[boxing]] title. He was murdered in 1999, shortly before the Indonesian occupation of East Timor ended.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://boxrec.com/media/index.php/Thomas_Americo|title=Thomas Americo – BoxRec|website=boxrec.com}}&lt;/ref&gt;

==See also==
{{Portal|Asia}}
* [[Outline of East Timor]]
* [[Index of East Timor-related articles]]
* &lt;!--[[Bibliography of East Timor]]--&gt;
* &lt;!--{{Wikipedia books link|East Timor}}--&gt;
{{clear}}

==References==
{{Reflist}}

==Bibliography==
{{refbegin|40em}}
* Cashmore, Ellis (1988). ''Dictionary of Race and Ethnic Relations''. New York: Routledge. {{ASIN|B000NPHGX6}}
* Charny, Israel W. ''Encyclopedia of Genocide Volume I''. Denver: Abc Clio.
* {{cite book|last=Dunn|first=James|date=1996|title=East Timor: A People Betrayed|location=Sydney|pages=|publisher=Australian Broadcasting Corporation|isbn=|author-link=James Dunn (diplomat)}}
* {{cite book|last1=Durand|first1=Frédéric|title=East Timor: A Country at the Crossroads of Asia and the Pacific, a Geo-Historical Atlas|date=2006|publisher=Silkworm Books|location=Chiang Mai|pages=|isbn=9749575989}}
* {{cite book|last1=Groshong|first1=Daniel J|title=Timor-Leste: Land of Discovery|date=2006|publisher=Tayo Photo Group|location=Hong Kong|pages=|isbn=988987640X}}
* Gunn, Geoffrey C. (1999), Timor Loro Sae: 500 years. Macau: Livros do Oriente. {{ISBN|972-9418-69-1|}} [https://www.amazon.com/dp/B07TM1KZFZ ]
* {{HD of East Timor}}
* Hägerdal, Hans (2012), ''Lords of the Land, Lords of the Sea; Conflict and Adaptation in Early Colonial Timor, 1600–1800.'' [http://www.oapen.org/download?type=document&amp;docid=408241 Oapen.org]
* {{cite book|last1=Kingsbury|first1=Damien|author1-link=Damien Kingsbury|last2=Leach|first2=Michael|title=East Timor: Beyond Independence|series=Monash Papers on Southeast Asia, no 65|date=2007|publisher=Monash University Press|location=Clayton, Vic|pages=|isbn=9781876924492}}
* {{cite book|editor1-last=Hill|editor1-first=H|editor2-last=Saldanha|editor2-first=J|title=East Timor: Development Challenges for the World's Newest Nation|last=|first=|date=2002|publisher=Palgrave Macmillan UK|location=London|pages=|isbn=978-0-333-98716-2}}
* {{cite book|editor1-last=Leach|editor1-first=Michael|editor2-last=Kingsbury|editor2-first=Damien|editor2-link=Damien Kingsbury|title=The Politics of Timor-Leste: Democratic Consolidation After Intervention|last=|first=|series=Studies on Southeast Asia, no 59|date=2013|publisher=Cornell University, Southeast Asia Program Publications|location=Ithaca, NY|pages=|isbn=9780877277897}}
* Levinson, David. ''Ethnic Relations''. Denver: Abc Clio.
* {{cite book|last1=Molnar|first1=Andrea Katalin|title=Timor Leste: Politics, History, and Culture|series=Routledge Contemporary Southeast Asia series, 27|date=2010|publisher=Routledge|location=London; New York|pages=|isbn=9780415778862}}
* Rudolph, Joseph R. ''Encyclopedia of Modern Ethnic Conflicts''. Westport: Greenwood P, 2003. 101–106.
* Shelton, Dinah. ''Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity''. Thompson Gale.
* Taylor, John G. (1999). ''East Timor: The Price of Freedom''. Australia: Pluto Press. {{ISBN|978-1-85649-840-1|}}.
* {{cite book|editor1-last=Viegas|editor1-first=Susana de Matos|editor2-last=Feijó|editor2-first=Rui Graça|title=Transformations in Independent Timor-Leste: Dynamics of Social and Cultural Cohabitations|last=|first=|date=2017|publisher=Routledge|location=London|pages=|isbn=9781315534992}}
* [https://web.archive.org/web/20110503184308/http://direct.bl.uk/bld/PlaceOrder.do?UIN=147446017&amp;ETOC=RN&amp;from=searchengine ''East Timor: a bibliography''], a bibliographic reference, [[Jean Berlie|Jean A. Berlie]], launched by PM [[Xanana Gusmão]], Indes Savantes editor, Paris, France, published in 2001. {{ISBN|978-2-84654-012-4|}}, {{ISBN|978-2-84654-012-4|}}.
* [https://web.archive.org/web/20040321134359/http://kyotoreview.cseas.kyoto-u.ac.jp/issue/issue2/article_232.doc ''East Timor, politics and elections'' (in Chinese)/ 东帝汶政治与选举 (2001–2006): 国家建设及前景展望], [[Jean Berlie|Jean A. Berlie]], Institute of Southeast Asian Studies of Jinan University editor, Jinan, China, published in 2007.
* Mats Lundahl and Fredrik Sjöholm. 2019. The Creation of the East Timorese Economy. Springer.
{{refend}}

==External links==
{{Sister project links|East Timor|voy=East Timor}}
&lt;!--
Wikipedia is not a link list nor a Web directory. If your link points to a website that does not cover many subjects about East Timor, it's most likely in the wrong place here and you should go and search for a more specific article.
--&gt;
'''Government'''
* [http://www.timor-leste.gov.tl/ Timor-Leste official government website]
* [http://www.timorleste.tl/ Timor-Leste official tourism website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250321142212/https://www.timorleste.tl/ |date=21 March 2025 }}
* [https://web.archive.org/web/20081210074013/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-t/timor-leste.html Chief of State and Cabinet Members]

'''General information'''
* {{CIA World Factbook link|tt|Timor-Leste}}
* [https://web.archive.org/web/20081029214745/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/etimor.htm East Timor] from ''UCB Libraries GovPubs''
* {{curlie|Regional/Asia/Timor-Leste|Timor-Leste}}
* [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/596313/East-Timor East Timor] at ''[[Encyclopædia Britannica]]''
* [https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-14919009 East Timor profile] [[BBC News]]
* {{Wikiatlas|East Timor}}
* [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=TL Key Development Forecasts for Timor-Leste] from [[International Futures]]
* [https://web.archive.org/web/20190326203827/http://www.tlstudies.org/index.html Timor Leste Studies Association]

{{Cookbook}}
{{East Timor topics}}
{{Navboxes
|title = Related articles
|list =
{{Municipalities of East Timor}}
{{Capitals of Municipalities of East Timor}}
{{Administrative posts of East Timor}}
{{Sucos of East Timor}}
{{Countries of Asia}}
{{Countries and territories of Southeast Asia}}
{{Countries of the Malay Archipelago}}
{{Pacific Islands Forum (PIF)}}
{{Association of Southeast Asian Nations (ASEAN)}}
{{East Asia Summit (EAS)}}
{{Non-Aligned Movement}}
{{World Trade Organization}}
{{Community of Portuguese Language Countries (CPLP)|state=collapsed}}
{{Portuguese overseas empire}}
}}
{{Authority control}}

[[Category:ရးနိဂီု]]</text>
      <sha1>6je8x8qlpkm7adakgi0aovpc1qi3716</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အေန်သတဳကျုတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2271</id>
    <revision>
      <id>55896</id>
      <parentid>17872</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T02:54:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55896</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20095" sha1="07rfscrji1nqavdjo9epbhjc8rnlo34" xml:space="preserve">'''အေန်သတဳကျုတ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Institute'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂကောံ ဟွံသေင်မ္ဂး ဌာန မဒက်ပတန် လဝ် နကဵု တင်ရန်တၟအ် မချိုတ်ပၠိုတ် မွဲမွဲ သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် မဆေင်ကဵု ပရေင်ပညာ၊ ပရေင်သုတေသန၊ သိပ္ပံ၊ ယေန်သၞာင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ကမၠောန် ပရဝ်ဖေတ်ယှေန်နယ် တအ် ရ။ လဆောဝ်မ္ဂး အေန်သတဳကျုတ် တအ်ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ ဗတောန် ပညာ ကဆံင်သၠုင် မတုပ် ညံင်ရဴ တက္ကသိုလ် ကီုလေဝ်၊ ဗွဲမဂၠိုင် ဍေဟ်တအ် အာရီုစွံ လတူ ဘာသာရပ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကဏ္ဍ သုတေသန မွဲမွဲ ဗွဲမနက်သြိုဟ် ရ။&lt;ref name=&quot;oed&quot;&gt;{{cite book |last=Oxford |first=University Press |title=Oxford English Dictionary: Definition of Institute |publisher=Oxford University Press |year=2010 |pages=850}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ အေန်သတဳကျုတ် ဂမၠိုင် ဝွံ နွံကဵု အခန်းကဏ္ဍ အဓိက သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပတိုန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ကွတ်ပညာ၊ ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် အလုံ ဂၠးတိ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ လဒက်ပတန်၊ ဝင်၊ ကေုာံ ဂကူ အေန်သတဳကျုတ် နာနာ သာ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Massachusetts_Institute_of_Technology_logo.svg|thumb|right|250px|တဆိပ် တက္ကသိုလ် အေန်သတဳကျုတ် ကွတ်ပညာ မာတ်သာချူးသေတ် (MIT) မဒှ် အေန်သတဳကျုတ် မပြာကတ် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;အေန်သတဳကျုတ်&quot; ဝွံ ဒှ် ဝေါဟာရ မစၞးပြု ကု ဂကောံ (Organization) မနွံကဵု တိုင်ပ္ကဴ လ္ၚတ်၊ ဗတောန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး သုတေသန ရ။ လညာတ် သဇိုင် ဍေဟ်ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ညးမနွံကဵု ပညာ ကေုာံ တၠပညာ တအ် ကောံသၟဟ် တုဲ သောင်ကလး ပြသၞာ တၟေင်င်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး မင်မဲ ထိင်ဒဝ် လညာတ် ပညာ ဇမ္ၚောဲ ရ။ 

တၞဟ်ခြာ နူကဵု [[တက္ကသိုလ်]] (University) မဗတောန် ပညာ နာနာ သာ် လှဲလှဲလးလး ဂှ်၊ အေန်သတဳကျုတ် ဗွဲမဂၠိုင် အာရီုစွံ (Focus) လတူ ကဏ္ဍ မွဲမွဲ ဓဝ် ရ။ ဥပမာ - အေန်သတဳကျုတ် ကွတ်စက်၊ အေန်သတဳကျုတ် ဂဳတ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး အေန်သတဳကျုတ် ပရေင်ယေန်သၞာင် တအ် ဒှ်တမ် ရ။ ယၟု &quot;အေန်သတဳကျုတ်&quot; ဏအ် လဆောဝ်မ္ဂး ညးတအ် စကာ နဒဒှ် တံင်ဂမၠိုင် (Synonym) ကု ဌာန သုတေသန (Research center) လေဝ် နွံ ကီု ရ။

== ၂။ ရိုဟ်ကၞက် ဝေါဟာရ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ဝေါဟာရ အင်္ဂလိက် &quot;Institute&quot; ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် လေတ္တေန် (Latin) မဟီုလဝ် ''institutum'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;အရာ မဒက်ပတန် လဝ်&quot; (facility or habit) တုဲ၊ ရိုဟ်ကၞက် တမ် ဍေဟ် ဂှ် ကၠုင်နူ ကြိယာ ''instituere'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;သွက်ဂွံ သြိုင်ခၞံ၊ ဒက်ပတန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဗတောန် ပညာ&quot; ရ။&lt;ref name=&quot;barnhart&quot;&gt;{{cite book |last=Barnhart |first=R. K. |title=Chambers Dictionary of Etymology |publisher=Chambers |year=1988 |pages=531}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ဝင် ဂၠးတိ၊ လညာတ် ဂကောံ မတုပ် ညံင် အေန်သတဳကျုတ် ဝွံ စကတဵုဒှ် ကၠုင်လဝ် နူကဵု ခေတ် ဂရိတ် တြေံ တေအ် ရ။ ဥပမာ - ပညာသဘာဝ [[ပလေတဝ်]] (Plato) ဒက်ပတန် လဝ် အကယ်ဒမဳ (Academy of Athens) မဒှ် ဒၞာဲ လ္ၚတ် ပညာ ဒဿန ကေုာံ သင်္ချာ ရ။ စိုပ် ခေတ် ဗွဝ်ကၠံ ၁၈ ကဵု ၁၉ ပ္ဍဲ ရးဥရောပ ဂှ်၊ ဌာန သုတေသန ကေုာံ သိပ္ပံ ဂမၠိုင် ကတဵုဒှ် ကၠုင် တုဲ၊ ညးတအ် စကာ ယၟု &quot;အေန်သတဳကျုတ်&quot; သွက်ဂွံ စၞးပြု ကု ဂကောံ မလ္ၚတ် သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ ရ။

== ၃။ ဂကူ အေန်သတဳကျုတ် ဂမၠိုင် (Types of Institutes) ==
အေန်သတဳကျုတ် တအ်ဝွံ နွံကဵု ဂကူ နာနာ သာ် မဒက်ပတန် လဝ် အတိုင် တင်ရန်တၟအ် ဍေဟ်တအ် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ သ္ၚိအင် ထ္ၜး ဂကူ အေန်သတဳကျုတ် အဓိက ၄ သာ်
|-
! ဂကူ အေန်သတဳကျုတ်
! တင်ရန်တၟအ် အဓိက
! ဥပမာ
|-
| '''အေန်သတဳကျုတ် ပညာ''' (Educational)
| သွက်ဂွံ ဗတောန် ပညာ ကေုာံ ကဵု တဆိပ်ကြာ တက္ကသိုလ်။
| [[အေန်သတဳကျုတ် ကွတ်ပညာ မာတ်သာချူးသေတ်]] (MIT)
|-
| '''အေန်သတဳကျုတ် သုတေသန''' (Research)
| သွက်ဂွံ ဂၠာဲဆဵု လညာတ် ပညာ တၟိ ကေုာံ စမ်ၜတ် သိပ္ပံ။
| [[အေန်သတဳကျုတ် ဇဳဝဗေဒ သာ့က်]] (Salk Institute)
|-
| '''အေန်သတဳကျုတ် ပရဝ်ဖေတ်ယှေန်နယ်''' (Professional)
| သွက်ဂွံ မင်မဲ စၟတ်သမ္တီ ကဆံင် ကမၠောန် မွဲမွဲ။
| [[အေန်သတဳကျုတ် အေန်ဂျေန်နဳယာ]] (IEEE)
|-
| '''အေန်သတဳကျုတ် အလဵုအသဳ''' (Governmental)
| ဒက်ပတန် နကဵု အလဵုအသဳ သွက် ပရေင်ထတ်ယုက် ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောတ်ဝ်။
| [[အေန်သတဳကျုတ် ပရေင်ထတ်ယုက် ကၟိန်ဍုင်]] (NIH)
|}

== ၄။ အေန်သတဳကျုတ် ပရေင်ပညာ (Educational Institutes) ==
အေန်သတဳကျုတ် ပရေင်ပညာ (Educational institutes) ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ ဌာန မကဵု ပညာ ကဆံင်သၠုင် မတုပ် ညံင် တက္ကသိုလ် ရ။ ဆဂး ဍေဟ်တအ် ဗွဲမဂၠိုင် အာရီုစွံ လတူ ကဏ္ဍ သိပ္ပံ (Science)၊ ကွတ်စက် (Engineering) ကေုာံ ကွတ်ပညာ (Technology) ရ။ 

ဥပမာ မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် MIT ကေုာံ Caltech ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ရ။ အေန်သတဳကျုတ် သာ်ဏအ် နွံကဵု သၞောတ် ဗတောန် မနက်သြိုဟ် တုဲ၊ ပရေင်သုတေသန ကေုာံ ပရေင်ဗတောန် ပညာ ၜါဏအ် ကၠောန် အာ မွဲစွံ (Research-driven education) ရ။ ကွးဘာ တအ် လ္ၚတ် ပညာ နကဵု ပရေင်စမ်ၜတ် ဇေတ်တ် (Practical experiments) လတူ နူ မလ္ၚတ် လိက် သၟး ရ။&lt;ref name=&quot;vest&quot;&gt;{{cite book |last=Vest |first=C. M. |title=Pursuing the Endless Frontier: Essays on MIT and the Role of Research Universities |publisher=MIT Press |year=2004 |pages=30-45}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ အေန်သတဳကျုတ် သုတေသန (Research Institutes) ==
အေန်သတဳကျုတ် သုတေသန (Research institutes) ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် သုတေသန (Research and Development - R&amp;D) သက်သက် ရ။ ညးတအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံဗတောန် ကွးဘာ (ဝါ) ဟွံကဵု တဆိပ်ကြာ ဘာ၊ ဆဂး ညးတအ် ပံင်ကောံ ကု တက္ကသိုလ် တအ် တုဲ ကၠောန် ကမၠောန် ရ။ 

အေန်သတဳကျုတ် ဏအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် သဘာဝ၊ သိပ္ပံ၊ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ရ။ ဥပမာ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် သုတေသန အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ ယေန်သၞာင် မ္ဂး အေန်သတဳကျုတ် သုတေသန အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ ယေန်သၞာင် အာရှ (RILCA) ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် မဟိဒေါန် ဍုင်သေံ တအ်ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ အဓိက သွက် ပရေင်လ္ၚတ် ယေန်သၞာင် ဂၠိုင်ကဵုဂကူ (Multicultural studies) တုဲ ဍေဟ်တအ် မင်မဲ မသီသိပ် အခိုက်အလိုက် ဂကူ မဍောတ်သွတ် တအ် ရ။ 

== ၆။ အေန်သတဳကျုတ် ပရဝ်ဖေတ်ယှေန်နယ် ကေုာံ ကမၠောန် (Professional Institutes) ==
ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ ကမၠောန် (Professions) မပ္တံကဵု အေန်ဂျေန်နဳယာ၊ စရင်အင်၊ ကေုာံ ဂဥုဲ တအ်ဂှ်၊ နွံကဵု အေန်သတဳကျုတ် မထိင်ဒဝ် ကဆံင် သၞောတ်ဝ် ကမၠောန် (Professional bodies/institutes) ရ။ 

ဂကောံ တအ် ဏအ် မပ္တံကဵု [[အေန်သတဳကျုတ် အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ ကေုာံ အီလက်ထရွန်းနစ်]] (IEEE) တအ်ဝွံ -
* ဖန်ဗဒှ် သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ (Standards) သွက် ကမၠောန်။
* ကဵု တဆိပ်ကြာ လေန်သေန် (Licensing and Certification) ကု ညးမကၠောန် ကမၠောန်။
* ကၠောန် သဘင်သဳကၠဳ (Conferences) သွက်ဂွံ လလောင်တြး ကွတ်ပညာ တၟိ။

== ၇။ အေန်သတဳကျုတ် အလဵုအသဳ ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ (Government and Standard Institutes) ==
အလဵုအသဳ တအ် လေဝ် ဒက်ပတန် လဝ် အေန်သတဳကျုတ် သွက်ဂွံ ရီုဗင် ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဍုင် ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် ကီု ရ။ အေန်သတဳကျုတ် တအ်ဏအ်ဝွံ ကၠောန် သုတေသန သွက်ဂွံ ထံက်ပင် ပရေင်ဖန်ဇန် သၞောဝ် (Policy making) ရ။

ဥပမာ ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် မ္ဂး [[အေန်သတဳကျုတ် ပရေင်ထတ်ယုက် ကၟိန်ဍုင်]] (National Institutes of Health - NIH) ဂှ် ဒှ် ဂကောံ သုတေသန ဂဥုဲ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ဍေဟ်တအ် ကဵု သြန်ဘဏ္ဍာ ကု တၠပညာ သုတေသန တအ် သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ဂဥုဲ လွဳ ယဲ မပ္တံကဵု ကေန်သာ ကေုာံ ယဲ အေက်ချ်အာင်ဗဳ (HIV) ရ။&lt;ref name=&quot;nih&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.nih.gov/about-nih/what-we-do |title=What We Do |publisher=National Institutes of Health (NIH) |date=2021 |access-date=2023-01-15}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ လဒက်ပတန် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် (Structure and Administration) ==
အေန်သတဳကျုတ် ဗွဲမဂၠိုင် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု လဒက်ပတန် မတုပ် ရေင်သကအ် ရ -
* '''ဂကောံ ဘုတ် အုပ်ဓုပ် (Board of Directors/Trustees):''' ဒှ် ဂကောံ မစွံ တင်သ္ဂုတ်သွာတ် အဓိက ကေုာံ ဂၠာဲ သြန်ဘဏ္ဍာ သွက် အေန်သတဳကျုတ်။
* '''ညးစၟတ်ကမၠောန် (Director/President):''' ဒှ် မၞိဟ် မအုပ်ဓုပ် ကမၠောန် လၟိုန်တ္ၚဲ။
* '''တၠပညာ သုတေသန (Researchers/Fellows):''' ဒှ် မၞိဟ် မကၠောန် သုတေသန၊ ချူ လိက်ပရေင်၊ ကေုာံ ဗတောန် ပညာ။
* '''သြန်ဘဏ္ဍာ (Funding):''' အေန်သတဳကျုတ် တအ် ကလိဂွံ သြန် နူကဵု အလဵုအသဳ၊ ဂကောံ သြန်ဒါန် (Foundations)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ပံင်ကောံ ကု ကမ္ပဏဳ ပိုန်ဒြပ် (Industry partnerships) ရ။

== ၉။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂကောံမၞိဟ် (Impact on Society and Development) ==
အေန်သတဳကျုတ် တအ်ဝွံ ဒှ် &quot;က္ဍဟ်&quot; သွက် ဂကောံမၞိဟ် ခေတ်တၟိ ရ။ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု နူကဵု အေန်သတဳကျုတ် တအ် ပကဵု ညံင် ဂွံ ခၞံဗဒှ် ကွတ်ပညာ တၟိ၊ ဂဥုဲ တၟိ၊ ကေုာံ သၞောတ်ဝ် မခိုဟ် တိုန် ရ။

ဥပမာ - အေန်သတဳကျုတ် ပရေင်သုတေသန ကောန်ပျူတာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၀ တအ် ဂှ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် သဇိုင် သွက် အင်တာနက် (Internet) မပိုယ် စကာ ဒၟံင် လၟုဟ် ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ အေန်သတဳကျုတ် မဆေင်ကဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Think tanks) တအ်ဝွံ ကဵု ကသပ် ကု အလဵုအသဳ ညံင်ဂွံ ဖန်ဇန် သၞောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ဂီုကၠီု ဍုင် မာန် ရ။

== ၁၀။ အေန်သတဳကျုတ် မပြာကတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (Famous Institutes in the World) ==
ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိ ဏအ်၊ နွံကဵု အေန်သတဳကျုတ် မပြာကတ် ကေုာံ မနွံကဵု သြဇာ ဗွဲမဂၠိုင် ရ -
* '''[[ဂကောံ မက်စ် ပလာန်]] (Max Planck Society):''' ပ္ဍဲ ဍုင်ဂျာမနဳ။ ဒှ် ဂကောံ အေန်သတဳကျုတ် သုတေသန သိပ္ပံ မဇၞော်အိုတ် တုဲ ကလိဂွံ လာပ် နဝ်ဗဴ ဂၠိုင်အိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;maxplanck&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.mpg.de/about-us |title=About the Max Planck Society |publisher=Max Planck Society |date=2022 |access-date=2023-01-15}}&lt;/ref&gt;
* '''[[အေန်သတဳကျုတ် ပါသချာ]] (Institut Pasteur):''' ပ္ဍဲ ဍုင်ပြင်သေတ်။ ပြာကတ် ပ္ဍဲ လပါ် သုတေသန ယဲကပ် ကေုာံ ကာကွယ် ဗက်သေန်။
* '''[[အေန်သတဳကျုတ် ပရေင်လ္ၚတ် ကဆံင်သၠုင်]] (Institute for Advanced Study - IAS):''' ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (Princeton)။ ဒှ် ဒၞာဲ အာလ်ဗတ် အာင်သတာင် မကၠောန် ကၠုင် လဝ် ကမၠောန် သုတေသန လက္ကရဴ အိုတ် ရ။
* '''[[အေန်သတဳကျုတ် ရူပဗေဒ သဳအိုရဳ ပေရဳမဳတာ]] (Perimeter Institute for Theoretical Physics):''' ပ္ဍဲ ဍုင်ကနေဒါ။ ဒှ် ဌာန သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ရူပဗေဒ ကွမ်တမ် ကေုာံ စက္ကဝါ မပြာကတ် မွဲ ရ。

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[တက္ကသိုလ်]] (University)
* [[ဂကောံ]] (Organization)
* [[ပရေင်သုတေသန]] (Research)
* [[အေန်သတဳကျုတ် ကွတ်ပညာ မာတ်သာချူးသေတ်]] (Massachusetts Institute of Technology)

{{Navbox
| name = Educational and Research Institutions
| title = ဂကောံ ပရေင်ပညာ ကေုာံ သုတေသန (Educational and Research Organizations)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဗီုပြင် ဌာန
| list1 =
* [[အေန်သတဳကျုတ်]] (Institute)
* [[တက္ကသိုလ်]] (University)
* [[ကဝ်လိက်]] (College)
* [[အကယ်ဒမဳ]] (Academy)
| group2 = ကဏ္ဍ သုတေသန
| list2 =
* [[ပရေင်သုတေသန သိပ္ပံ]] (Scientific research)
* [[ပရေင်သုတေသန ယေန်သၞာင်]] (Cultural studies)
* [[ဂကောံ ကဵုကသပ်]] (Think tank)
| group3 = မဆက်စပ်
| list3 =
* [[ပရေင်ပညာ ကဆံင်သၠုင်]] (Higher education)
* [[လာပ် နဝ်ဗဴ]] (Nobel Prize)
* [[စၟတ်သမ္တီ ကဆံင်]] (Standardization)
}}

[[Category:အေန်သတဳကျုတ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ဂကောံဂမၠိုင်]]
[[Category:ပရေင်ပညာ]]
[[Category:ပရေင်သုတေသန]]</text>
      <sha1>07rfscrji1nqavdjo9epbhjc8rnlo34</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အဖဂါန်နိသတာန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6228</id>
    <revision>
      <id>55887</id>
      <parentid>55705</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T02:36:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>55887</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="332634" sha1="63tl4vv64tmh032i2d5wx5p266mgvrd" xml:space="preserve">{{Infobox country
| conventional_long_name = Islamic Emirate of Afghanistan
| common_name            = Afghanistan
| native_name            = {{unbulleted list|{{native name|ps|د افغانستان اسلامي امارت|italic=no}}&lt;br /&gt;{{small|{{transliteration|ps|Də Afġānistān Islāmī Imārat}}}}|{{native name|prs|امارت اسلامی افغانستان|italic=no}}&lt;br /&gt;{{small|{{transliteration|prs|Imārat-i Islāmī-yi Afghānistān}}}}}}
| image_flag             = Flag of Taliban.svg
| flag_caption           = Flag
| image_coat             = Arms of the Islamic Emirate of Afghanistan.svg
| alt_coat               = Coat of Arms of the Islamic Emirate&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://law.acku.edu.af/fa/download/file/fa/12686/77746 |title=Archived copy |access-date=17 September 2021 |archive-date=3 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190603201955/http://law.acku.edu.af/fa/download/file/fa/12686/77746 |url-status=dead |accessdate=13 March 2023 |archivedate=3 June 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190603201955/http://law.acku.edu.af/fa/download/file/fa/12686/77746 }}&lt;/ref&gt;
| symbol_type            = [[Emblem of Afghanistan|Emblem]]
| national_anthem        = {{lang|ps|دا د باتورانو کور}}&lt;br /&gt;{{transliteration|ps|Dā Də Bātorāno Kor}}&lt;br /&gt;&quot;[[This Is the Home of the Brave]]&quot;&lt;ref name=&quot;Tharoor&quot;&gt;{{Cite news|last=Tharoor|first=Ishaan|date=19 June 2013|title=The Taliban's Qatar Office: Are Prospects for Peace Already Doomed?|magazine=Time|url=https://world.time.com/2013/06/19/the-talibans-qatar-office-are-prospects-for-peace-already-doomed/|access-date=19 August 2021|issn=0040-781X|accessdate=13 March 2023|archivedate=19 August 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210819021327/https://world.time.com/2013/06/19/the-talibans-qatar-office-are-prospects-for-peace-already-doomed/}}&lt;/ref&gt;{{parabr}} 
| image_map              = {{switcher|[[File:Afghanistan (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|Afghanistan on the globe|[[File:Afghanistan - Location Map (2013) - AFG - UNOCHA.svg|upright=1.15|frameless]]|Map of Afghanistan}}
| capital                = [[Kabul]]
| coordinates            = {{Coord|34|31|N|69|11|E|region:AF_source:geonames|display=inline,title}}&lt;ref&gt;[{{geonameslink|gnid=1149361|name=islamic-republic-of-afghanistan}} Islamic Republic of Afghanistan] in [{{geonamesabout}} Geonames.org (CC BY)]&lt;/ref&gt;
| largest_city           = Kabul
| official_languages     = {{hlist|[[Pashto]]|[[Dari]]}}
| ethnic_groups          = {{unbulleted list
 | 42% [[Pashtun]]
 | 27% [[Tajiks|Tajik]]
 | {{figure space}}9% [[Hazaras|Hazara]]
 | {{figure space}}9% [[Uzbeks|Uzbek]]
 | {{figure space}}4% [[Aimaq people|Aimaq]]
 | {{figure space}}3% [[Turkmen people|Turkmen]]
 | {{figure space}}2% [[Baloch people|Baloch]]
 | {{figure space}}4% [[Ethnic groups in Afghanistan|Others]]
 }}
| ethnic_groups_ref      = {{Efn|The last census in Afghanistan was conducted in 1979, and was itself incomplete. Due to the [[Afghanistan conflict (1978–present)|ongoing conflict]] in the country, no official census has been conducted since.&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://afghanistan.unfpa.org/en/node/15230|title = Population Matters|date = 3 March 2016|accessdate = 13 March 2023|archivedate = 16 August 2021|archiveurl = https://web.archive.org/web/20210816021136/https://afghanistan.unfpa.org/en/node/15230}}&lt;/ref&gt;}}&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/south-asia/afghanistans-ethnic-mosaic/articleshow/85552093.cms
| title=Afghanistan's ethnic mosaic| author=timesofindia| website=[[The Times of India]]| date= 23 August 2021| publisher= | via=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite web | url=https://worldpopulationreview.com/countries/afghanistan-population
| title=&quot;Afghanistan Population 2021&quot;| author=World Population Review| date= 19 September 2021| publisher= | via=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.statista.com/statistics/1258799/afghanistan-share-of-population-by-ethnic-group/
| title=Distribution of Afghan population by ethnic group 2020| author=statista.com| date= 20 August 2021| publisher= | via=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://reliefweb.int/report/afghanistan/afghan-ethnic-groups-brief-investigation
| title=Afghan Ethnic Groups: A Brief Investigation| author=reliefweb.int| date= 14 August 2011| publisher= | via=}}&lt;/ref&gt;
| ethnic_groups_year     = 2019 unofficial estimates
| religion               = {{unbulleted list
 | 99.7% [[Islam in Afghanistan|Islam]] ([[State religion|official]])
 | 0.3% [[Demographics of Afghanistan#Religion|Others]]
 }}
| religion_year          = 2009
| demonym                = [[Afghans|Afghan]]{{Efn|Other demonyms that have been used are Afghani,&lt;ref&gt;Dictionary.com. [[The American Heritage Dictionary of the English Language]], Fourth Edition. Houghton Mifflin Company, 2004. [http://dictionary.reference.com/browse/afghani Reference.com] (Retrieved 13 November 2007).&lt;/ref&gt; Afghanese and Afghanistani (see [[Afghans]] for further details)&lt;ref&gt;Dictionary.com. [[WordNet]] 3.0. [[Princeton University]]. [http://dictionary.reference.com/browse/afghanistani Reference.com] (Retrieved 13 November 2007). {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140328102257/http://dictionary.reference.com/browse/afghanistani |date=28 March 2014}}&lt;/ref&gt;|name=&quot;Demonym&quot;|group=&quot;Note&quot;}}&lt;ref name=&quot;Constitution of Afghanistan&quot;&gt;{{cite web|title=Constitution of Afghanistan|url=https://www.afghanembassy.us/about-afghanistan/constitution/|year=2004|access-date=16 February 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20160920112856/http://www.afghanembassy.us/about-afghanistan/constitution/|archive-date=20 September 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Afghan {{!}} meaning in the Cambridge English Dictionary |publisher=the Cambridge English Dictionary |isbn=9781107660151 |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/afghan }}&lt;/ref&gt;
| government_type        = [[Unitary state|Unitary]] [[totalitarian]]&lt;ref&gt;*{{cite journal |last1=Sakhi |first1=Nilofar |title=The Taliban Takeover in Afghanistan and Security Paradox |journal=Journal of Asian Security and International Affairs |date=December 2022 |volume=9 |issue=3 |pages=383–401 |doi=10.1177/23477970221130882 |s2cid=253945821 |quote=Afghanistan is now controlled by a militant group that operates out of a totalitarian ideology.}}
*{{cite web |last1=Madadi |first1=Sayed |title=Dysfunctional centralization and growing fragility under Taliban rule |url=https://www.mei.edu/publications/dysfunctional-centralization-and-growing-fragility-under-taliban-rule |website=[[Middle East Institute]] |access-date=28 November 2022 |date=6 September 2022 |quote=In other words, the centralized political and governance institutions of the former republic were unaccountable enough that they now comfortably accommodate the totalitarian objectives of the Taliban without giving the people any chance to resist peacefully. }}
*{{cite web |last1=Sadr |first1=Omar |title=Afghanistan's Public Intellectuals Fail to Denounce the Taliban |url=https://www.fairobserver.com/region/central_south_asia/omar-sadr-afghanistan-taliban-rule-totalitarianism-human-rights-news-2441/ |website=Fair Observer |access-date=28 November 2022 |date=23 March 2022 |quote=The Taliban government currently installed in Afghanistan is not simply another dictatorship. By all standards, it is a totalitarian regime. }}
*{{cite web |title=Dismantlement of the Taliban regime is the only way forward for Afghanistan |url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/southasiasource/dismantlement-of-the-taliban-regime-is-the-only-way-forward-for-afghanistan/ |website=[[Atlantic Council]] |access-date=28 November 2022 |date=8 September 2022 |quote=As with any other ideological movement, the Taliban's Islamic government is transformative and totalitarian in nature. }}
*{{cite web |last1=Akbari |first1=Farkhondeh |title=The Risks Facing Hazaras in Taliban-ruled Afghanistan |url=https://extremism.gwu.edu/risks-facing-hazaras-taliban-ruled-afghanistan |website=[[George Washington University]] |access-date=28 November 2022 |date=7 March 2022 |quote=In the Taliban's totalitarian Islamic Emirate of Afghanistan, there is no meaningful political inclusivity or representation for Hazaras at any level. |accessdate=13 March 2023 |archivedate=14 January 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230114164914/https://extremism.gwu.edu/risks-facing-hazaras-taliban-ruled-afghanistan }}&lt;/ref&gt; [[provisional government|provisional]] [[theocratic]] [[Islamic state|Islamic]] [[emirate]]&lt;!--Non-monarchical emirate--&gt;&lt;ref&gt;
*{{cite news |last1=Choi |first1=Joseph |title=EU: Provisional Taliban government does not fulfill promises |url=https://thehill.com/policy/international/571292-eu-provisional-taliban-government-does-not-fulfill-promises |access-date=18 March 2022 |work=[[The Hill (newspaper)|The Hill]] |date=8 September 2021}}
*{{cite news |last1=Bezhan |first1=Frud |title=Key Figures In The Taliban's New Theocratic Government |url=https://gandhara.rferl.org/a/afghanistan-taliban-government-figures/31448372.html |access-date=6 February 2022 |work=[[Radio Farda]] |publisher=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]] |date=7 September 2021}}
*{{cite news |last1=George |first1=Susannah |title=Inside the Taliban campaign to forge a religious emirate |url=https://www.washingtonpost.com/world/interactive/2023/afghanistan-taliban-islamic-law-rights/ |access-date=19 February 2023 |newspaper=[[The Washington Post]] |date=18 February 2023}}&lt;/ref&gt;
| leader_title1          = [[Supreme Leader of Afghanistan|Supreme Leader]]
| leader_name1           = {{nowrap|[[Hibatullah Akhundzada]]}}
| leader_title2          = [[Prime Minister of Afghanistan|Prime Minister]]
| leader_name2           = [[Hasan Akhund]] ([[Acting prime minister|acting]])
| leader_title3          = [[Chief Justice of Afghanistan|Chief Justice]]
| leader_name3           = [[Abdul Hakim Ishaqzai]]
| legislature            = [[Leadership Council of Afghanistan|Leadership Council]]&lt;ref&gt;{{cite news |title=Afghanistan's Taliban ruler faces rare internal criticism, revealing divisions |url=https://www.cbsnews.com/news/afghanistan-taliban-divisions-supreme-leader-akhundzada-rare-criticism/ |access-date=19 February 2023 |work=[[CBS News]] |date=17 February 2023 |quote=Its commanders and politicians take their orders from a powerful leadership council based not in the capital of Kabul, but in the Taliban's traditional homeland of Kandahar, in southern Afghanistan.}}&lt;/ref&gt;
| sovereignty_type       = [[History of Afghanistan|Formation]]
| established_event1     = [[Hotak dynasty]]
| established_date1      = [[Mirwais Hotak|1709]]–[[Siege of Kandahar|1738]]
| established_event2     = {{nowrap|[[Durrani Empire]]}}
| established_date2      = 1747–1823
| established_event3     = [[Emirate of Afghanistan|Emirate]]
| established_date3      = 1823–1839
| established_event4     = [[Durrani Empire|Restoration of the Durrani Kingdom]]
| established_date4      = [[First Anglo-Afghan War|1839–1842]]
| established_event5     = [[Emirate of Afghanistan|Restoration of the Emirate]]
| established_date5      = [[First Anglo-Afghan War|1842–1926]]
| established_event6     = [[Dost Mohammad Khan|Dost Mohammad unites Afghanistan]]
| established_date6      = [[Herat Campaign of 1862–63|27 May 1863]]
| established_event7     = [[Treaty of Gandamak|Anglo-Afghan Agreement]]
| established_date7      = [[Second Anglo-Afghan War|26 May 1879]]
| established_event8     = [[Third Anglo-Afghan War|Independence]]
| established_date8      = [[Afghan Independence Day|19 August 1919]]
| established_event9     = [[Kingdom of Afghanistan|Kingdom]]
| established_date9      = 9 June 1926
| established_event10    = [[Republic of Afghanistan (1973–1978)|Republic]]
| established_date10     = [[1973 Afghan coup d'état|17 July 1973]]
| established_event11    = [[Democratic Republic of Afghanistan|Democratic Republic]]
| established_date11     = [[Saur Revolution|27–28 April 1978]]
| established_event12    = [[Islamic State of Afghanistan|Islamic State]]
| established_date12     = 28 April 1992
| established_event13    = [[Islamic Emirate of Afghanistan (1996–2001)|Islamic Emirate]]
| established_date13     = 27 September 1996
| established_event14    = {{nowrap|[[Islamic Republic of Afghanistan|Islamic Republic]]}}
| established_date14     = 26 January 2004
| established_event15    = [[Fall of Kabul (2021)|Restoration of Islamic Emirate]]
| established_date15     = 15 August 2021
| area_km2               = 652,867&lt;ref&gt;Central Statistics Office Afghanistan&lt;/ref&gt;
| area_rank              = 40th
| area_sq_mi             = 252,072
| percent_water          = negligible
| population_estimate    = 38,346,720&lt;ref&gt;{{Cite CIA World Factbook|country=Afghanistan|access-date=24 September 2022|year=2022}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2022
| population_estimate_rank = 37th
| population_density_km2 = 48.08
| population_density_sq_mi = 119
| population_density_rank = 174th
| GDP_PPP                = $72.911&amp;nbsp;billion&lt;ref name=&quot;imf2&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=63&amp;pr.y=8&amp;sy=2018&amp;ey=2023&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=512&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a=|title=Afghanistan |publisher=International Monetary Fund |access-date=14 November 2018}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year           = 2018
| GDP_PPP_rank           = 96th
| GDP_PPP_per_capita     = $2,024&lt;ref name=&quot;imf2&quot;/&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 169th
| GDP_nominal            = $21.657&amp;nbsp;billion&lt;ref name=imf2/&gt;
| GDP_nominal_year       = 2018
| GDP_nominal_rank       = 111st
| GDP_nominal_per_capita = $493&lt;ref name=imf2/&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 177th
| HDI                    = 0.478&lt;!-- number only --&gt;
| HDI_year               = 2021&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --&gt;
| HDI_change             = decrease&lt;!-- increase/decrease/steady --&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;UNHDR&quot;&gt;{{cite book|title=Human Development Report 2021/2022: Uncertain Times, Unsettled Lives: Shaping our Future in a Transforming World|date=2022|publisher=[[United Nations Development Programme]]|pages=284|isbn=9789211264517|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|access-date=24 September 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UNHDRDiff&quot;&gt;{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|access-date=16 December 2020}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 180th
| currency               = [[Afghan afghani|Afghani]] ({{lang|prs|افغانی}})
| currency_code          = AFN
| time_zone              = [[Afghanistan Time]]
| utc_offset             = +4:30&lt;br /&gt;[[Lunar Hijri calendar|Lunar Calendar]]&lt;ref&gt;{{Cite web |last=8am |date=2022-03-26 |title=Taliban Changes Solar Year to Hijri Lunar Calendar |url=https://8am.af/eng/taliban-changes-solar-year-to-hijri-lunar-calendar/ |access-date=2022-09-04 |website=Hasht-e Subh Daily |language=en-US |accessdate=2023-03-13 |archivedate=2022-09-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220904224713/https://8am.af/eng/taliban-changes-solar-year-to-hijri-lunar-calendar/ }}&lt;/ref&gt;
| DST_note               = ''[[Daylight saving time|DST]] is not observed''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.timeanddate.com/time/time-zones-interesting.html|title=Half Hour and 45-Minute Time Zones|website=www.timeanddate.com}}&lt;/ref&gt;
| drives_on              = right
| calling_code           = [[Telephone numbers in Afghanistan|+93]]
| cctld                  = [[.af]]&lt;br /&gt;[[افغانستان.]]
| status                 = [[UN member state]] under an [[Recognition of the Islamic Emirate of Afghanistan|unrecognized government]]
| today                  = 
}}

'''အဖဂါန္နိသတာန်''',{{efn|{{IPAc-en|audio=En-us-Afghanistan.ogg|æ|f|ˈ|ɡ|æ|n|ᵻ|s|t|æ|n|,_|æ|f|ˈ|ɡ|ɑː|n|ᵻ|s|t|ɑː|n}}}} ယၟုပေင်ပေင် ပ္ဍဲသၞောဝ်မ္ဂး '''ဍုင်စောဖါအေဿလာမ် အဖဂါန်န္နိသတာန် (Islamic Emirate of Afghanistan)''',{{efn|{{bulleted list|{{lang-ps|د افغانستان اسلامي امارت}}|{{lang-prs|امارت اسلامی افغانستان}}}}}} ဒှ် နိဂီုကမၠက် မနွံမွဲဒမြိပ်ဂၠံင် လဒေါဝ်အာရှ ကေုာံ အာရှသၠုင်ကျာ။ မစၟတ်သမ္တီ မဒှ်ဍုင်လဒေါဝ်ဂြိုဟ်အာရှ၊&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Securing Stability in Afghanistan, the 'Heart of Asia'|url=https://thediplomat.com/2015/11/securing-stability-in-afghanistan-the-heart-of-asia/|access-date=2022-02-25|website=thediplomat.com|language=en-US}}&lt;/ref&gt; မဒှ်ဍုင် ပယျဵု ဆက်ကု ဍုင်ပါကိသတာန် ဗွဲဒိုဟ် ဗမံက် ကဵု သၠုင်ကျာ၊{{efn|The [[Government of India]] regards Afghanistan as a bordering country, as it considers all of [[Kashmir]] to be part of India. However, this is [[Kashmir conflict|disputed]], and the region bordering Afghanistan is administered by Pakistan. Source: {{cite web |title=Ministry of Home Affairs (Department of Border Management) |url=https://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/BMIntro-1011.pdf|access-date=1 September 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20150317182910/https://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/BMIntro-1011.pdf|archive-date=17 March 2015|url-status=dead}}}} အဳရာန် ဗွဲဒိုဟ်ပလိုတ်၊ တုခ်မေန်နိသတာန် ဗွဲဒိုဟ် ဗာယပ်၊ ဥဇဗေကိသတာန် ဗွဲဒိုဟ် သၟဝ်ကျာ၊ တာဇိကိသတာန် ဗွဲဒိုဟ်ဨသာန်၊ တုဲပၠန် ဍုင်ကြုက်ဂှ် ဗွဲဒိုဟ်ဨသာန် ကေုာံ ဗမံက်။ သမၠဲတိ နွံ ၆၅၂,၈၆၄ ကဳလဝ်မဳတာပန်ကၠင် (၂၅၂,၀၇၂ တိုင်ပန်ကၠင်)၊ နိဂီုကရေက် လပါ်သၟဝ်ကျာ ကဵု နေရတိဂှ် ဒှ်ဒေသကုန်ဒဵုဂမၠိုင် မဒှ်ဓရောင်ဒဵု ဟိန္ဒုကုရှ် (Hindu Kush)ရ။ ကာဗူ ဂှ် ဒှ်ဍုင်ဇၞော်အိုတ်တုဲ ဒှ်ဍုင်ရာဇဌာန်ရ။ အတိုင်စရင် နူသၞာံ ၂၀၂၁မ္ဂး လၟိဟ်မၞိဟ် ပ္ဍဲအဖဂါန္နိသတာန်ဂှ် နွံ ၄၀,၂ မဳလဳယာန်၊&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; (နွံစ ၜိုတ် ၃၂,၉ မဳလဳယာန်&lt;ref&gt;{{cite report|title=د هېواد د وګړو اټکل برآورد نفوس کشور1399|language=ar,en|trans-title=Estimated Population of Afghanistan 2020–21|url=https://www.nsia.gov.af:8080/wp-content/uploads/2020/06/%D8%A8%D8%B1%D8%A2%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%86%D9%81%D9%88%D8%B3-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%DB%B1%DB%B3%DB%B9%DB%B9-%D9%86%D8%B3%D8%AE%DB%80-%D8%A7%D9%88%D9%84.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200703171906/https://www.nsia.gov.af:8080/wp-content/uploads/2020/06/%D8%A8%D8%B1%D8%A2%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%86%D9%81%D9%88%D8%B3-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%DB%B1%DB%B3%DB%B9%DB%B9-%D9%86%D8%B3%D8%AE%DB%80-%D8%A7%D9%88%D9%84.pdf|archive-date=3 July 2020|access-date=1 July 2020}}&lt;/ref&gt;) မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဂကူနာနာ ဂကူပါသတုန်၊ တာဂျိတ်၊ ဟာဇရာသ်၊ ဥဇဗေက်၊ တူကမာန်၊ ကဳဇဳဗေသ်  composed of ethnic ပါသတုန် (Pashtuns)၊ တာဂျိတ် (Tajiks)၊ ဟာဇရာသ် (Hazaras)၊ ဥဇဗေက် (Uzbeks)၊ တူကမာန် (Turkmens)၊ ကဳဇဳဗေသ် (Qizilbash)၊ အာဲမက် (Aimak)၊ ပါရှယဳ (Pashayi)၊ ဗလောက် (Baloch)၊ ပမိရိသ် (Pamiris)၊ နုရိသတာန်နိ (Nuristanis) ကေုာံ ဂကူတၞဟ်တအ်ရ။ 

ပ္ဍဲဒေသ အဖဂါန္နိသတာန်ဂှ် ကောန်မၞိဟ်တအ် စပဒတဴကၠုင် နူကဵု အခိင်ခေတ်တၟိလဒေါဝ်၊ တုဲပၠန် ရးနိဂီုဂှ် နွံတန်တဴဒၟံင် ပ္ဍဲမွဲဒမြိပ် ဂၠံင်သုတ် မဒှ်ဂၠံင် မလုပ်ဝင်တုဲ ပ္ဍဲမွဲဒမြိပ်ဂၠံင်ဂှ် နွံကဵု အာဲတၟာဲယေန်သၞာင်တြေံဂမၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite book|chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-1-349-17443-0_1|doi = 10.1007/978-1-349-17443-0_1|chapter = The Land and the People in History|title = Afghanistan Under Soviet Domination, 1964–83|year = 1984|last1 = Hyman|first1 = Anthony|pages = 3–22|isbn = 978-0-333-36353-9}}&lt;/ref&gt; Popularly referred to as the [[graveyard of empires]],&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Pillalamarri|first=Akhilesh|title=Why Is Afghanistan the 'Graveyard of Empires'?|url=https://thediplomat.com/2017/06/why-is-afghanistan-the-graveyard-of-empires/|access-date=2022-02-25|website=thediplomat.com|language=en-US}}&lt;/ref&gt; the land has historically been home to various peoples and [[Invasions of Afghanistan|has witnessed numerous military campaigns]], including those by [[Persian empire|the Persians]], [[Alexander the Great]], the [[Maurya Empire]], [[Muslim conquests of Afghanistan|Arab Muslims]], the [[Mongol invasion of the Khwarazmian Empire|Mongols]], the [[European influence in Afghanistan#The Great Game|British]], the [[Soviet–Afghan War|Soviet Union]], and most recently by [[War in Afghanistan (2001–2021)|a US-led coalition]]. Afghanistan also served as the source from which the [[Greco-Bactrian Kingdom|Greco-Bactrians]] and the [[Mughal Empire|Mughals]], amongst others, rose to form major empires.&lt;ref name=&quot;Galvin-PreIslamic&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.gl.iit.edu/govdocs/afghanistan/PreIslamic.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20011103002246/http://www.gl.iit.edu/govdocs/afghanistan/PreIslamic.html |archivedate=3 November 2001|title=The Pre-Islamic Period |publisher=Illinois Institute of Technology |work=Afghanistan Country Study |first=Luke |last=Griffin |date=14 January 2002 |access-date=14 October 2010}}&lt;/ref&gt; The various conquests and periods in both the [[Greater Iran|Iranian]] and [[Greater India|Indian]] cultural spheres&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Hinduism|last=Denise Cush |first= Catherine Robinson, Michael York|year=2012|page=200|isbn=9781135189792|url=https://books.google.com/books?id=kzPgCgAAQBAJ&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=The remarkable rugs of war, Drill Hall Gallery|date=30 July 2021|publisher=The Australian|url=https://amp.theaustralian.com.au/arts/review/the-remarkable-rugs-of-war-drill-hall-gallery/news-story/49fb932f8be798b1641425be98e4e0db|archive-url=https://web.archive.org/web/20211122182853/https://amp.theaustralian.com.au/arts/review/the-remarkable-rugs-of-war-drill-hall-gallery/news-story/49fb932f8be798b1641425be98e4e0db|archive-date=22 November 2021|access-date=22 November 2021|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; made the area a center for [[Zoroastrianism]], Buddhism, Hinduism, and later Islam throughout history.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.redlandsdailyfacts.com/2021/09/15/professing-faith-religious-traditions-in-afghanistan-are-diverse/|title=Professing Faith: Religious traditions in Afghanistan are diverse|date=16 September 2021}}&lt;/ref&gt;

The modern state of Afghanistan began with the [[Durrani dynasty]] in the 18th century, with the [[Durrani Empire|Durrani Afghan Empire]] being formed by [[Ahmad Shah Durrani]]. The Durrani Empire led conquests in which, at its peak, encompassed land that spanned from [[eastern Iran]] to [[North India|northern India]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Afghanistan: the land that forgot time|date=26 October 2001|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2001/oct/26/afghanistan.terrorism11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Pashtun will outlast all empires, but can they hold Afghanistan's center?|date=30 September 2021|author=Pepe Escobar|url=https://thecradle.co/Article/columns/2260|accessdate=13 March 2023|archivedate=10 October 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211010074808/https://thecradle.co/Article/columns/2260}}&lt;/ref&gt; However, {{Weasel inline|text=it is argued|date=February 2023}} that [[Dost Mohammad Khan]] laid the foundations of the [[Emirate of Afghanistan|first modern Afghan state]].&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1995|title=DŌST MOḤAMMAD KHAN |url=https://iranicaonline.org/articles/dost-mohammad-khan |url-status=live |access-date=February 8, 2023|website=Encyclopaedia Iranica}}&lt;/ref&gt; Following the Durrani Empire's decline and the death of [[Ahmad Shah Durrani]] and [[Timur Shah Durrani|Timur Shah]], it was divided into multiple smaller independent kingdoms, including but not limited to [[Herat (1793–1863)|Herat]], [[Principality of Qandahar|Kandahar]] and [[Emirate of Afghanistan|Kabul]]. Afghanistan would be reunited in the 19th century after seven decades of civil war from 1793 to 1863, with wars of unification led by [[Dost Mohammad Khan]] from 1823 to 1863, where he conquered the independent principalities of Afghanistan under the Emirate of Kabul. Dost Mohammad died in 1863, days after [[Herat Campaign of 1862–63|his last campaign to unite Afghanistan]], and Afghanistan was consequently [[Afghan Civil War (1863–1869)|thrown back into civil war]] with fighting amongst his successors. During this time, Afghanistan became a [[buffer state]] in the [[Great Game]] between the [[British Empire]] (in [[British Raj|British-ruled India]]) and the [[Russian Empire]]. From India, the British attempted to subjugate Afghanistan but were repelled in the [[First Anglo-Afghan War]]. However, the [[Second Anglo-Afghan War]] saw a British victory and the successful establishment of British political influence over Afghanistan. Following the [[Third Anglo-Afghan War]] in 1919, Afghanistan became free of foreign political hegemony, and emerged as the independent [[Kingdom of Afghanistan]] in June 1926 under [[Amanullah Khan]]. This monarchy lasted almost half a century, until [[Mohammed Zahir Shah|Zahir Shah]] was [[1973 Afghan coup d'état|overthrown in 1973]], following which the [[Republic of Afghanistan (1973–1978)|Republic of Afghanistan]] was established.

Since the late 1970s, Afghanistan's history has been dominated by extensive warfare, including [[Afghanistan conflict (1978–present)|coups, invasions, insurgencies, and civil wars]]. The conflict began in 1978 when a [[Saur Revolution|communist revolution]] established a [[Democratic Republic of Afghanistan|socialist state]], and subsequent infighting prompted the [[Soviet invasion of Afghanistan|Soviet Union to invade Afghanistan]] in 1979. [[Mujahideen]] fought against the Soviets in the [[Soviet–Afghan War]] and [[Afghan Civil War (1989–1992)|continued]] [[Afghan Civil War (1992–1996)|fighting]] [[Afghan Civil War (1996-2001)|amongst themselves]] following the [[Soviet withdrawal from Afghanistan|Soviets' withdrawal in 1989]]. The [[Islamic fundamentalism|Islamic fundamentalist]] [[Taliban]] controlled most of the country by 1996, but their [[Islamic Emirate of Afghanistan (1996–2001)|Islamic Emirate of Afghanistan]] received little international recognition before its overthrow in the 2001 [[United States invasion of Afghanistan|US invasion of Afghanistan]]. The Taliban returned to power in 2021 after [[Fall of Kabul (2021)|capturing Kabul]] and overthrowing the government of the [[Islamic Republic of Afghanistan]], thus bringing an end to the [[War in Afghanistan (2001–2021)|2001–2021 war]].&lt;ref name=&quot;CTC 2021&quot;&gt;{{cite journal |author-last=Watkins |author-first=Andrew H. |date=November 2021 |url=https://ctc.usma.edu/wp-content/uploads/2021/11/CTC-SENTINEL-092021.pdf |title=An Assessment of Taliban Rule at Three Months |url-status=live |editor1-last=Cruickshank |editor1-first=Paul |editor2-last=Hummel |editor2-first=Kristina |journal=[[CTC Sentinel]] |volume=14 |issue=9 |pages=1–14 |publisher=[[Combating Terrorism Center]] |location=[[West Point, New York]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20211129104726/https://ctc.usma.edu/wp-content/uploads/2021/11/CTC-SENTINEL-092021.pdf |archive-date=29 November 2021 |access-date=29 November 2021 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211129104726/https://ctc.usma.edu/wp-content/uploads/2021/11/CTC-SENTINEL-092021.pdf |date=29 November 2021 }}&lt;/ref&gt; Although initially claiming it would form an inclusive government for the country, in September 2021 the Taliban re-established the Islamic Emirate of Afghanistan with an [[interim government]] made up entirely of Taliban members.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-09-09 |title=Who Will Run the Taliban Government? |url=https://www.crisisgroup.org/asia/south-asia/afghanistan/who-will-run-taliban-government |access-date=2022-10-18 |website=www.crisisgroup.org |language=en}}&lt;/ref&gt; The Taliban government remains internationally unrecognized.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Taliban: Unrecognized and unrepentant |url=https://www.mei.edu/publications/taliban-unrecognized-and-unrepentant |access-date=2022-10-18 |website=Middle East Institute |language=en}}&lt;/ref&gt;

Afghanistan is rich in natural resources, including [[lithium]], [[iron]], [[zinc]], and [[copper]]. It is also the world's largest producer of [[opium]],&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-08-24 |title=What's the Taliban's record on opium production? |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-58308494 |access-date=2022-05-07 |website=BBC News |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; second largest producer of [[cannabis]],&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Morocco seizes over 840 kg of cannabis – Xinhua {{!}} English.news.cn |url=http://www.xinhuanet.com/english/2019-08/06/c_138288434.htm |access-date=2022-10-18 |website=www.xinhuanet.com}}&lt;/ref&gt; and third largest of both [[saffron]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Afghanistan's Saffron on Media {{!}} AfGOV |url=https://www.mail.gov.af/en/afghanistan%E2%80%99s-saffron-media |access-date=2022-10-18 |website=www.mail.gov.af |accessdate=2023-03-13 |archivedate=2023-04-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230408010552/https://www.mail.gov.af/en/afghanistan%E2%80%99s-saffron-media }}&lt;/ref&gt; and [[Cashmere wool|cashmere]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Taliban Takeover Puts Afghanistan's Cashmere, Silk Industries at Risk |url=https://www.businessoffashion.com/news/global-markets/taliban-takeover-puts-afghanistans-cashmere-silk-industries-at-risk/ |access-date=2022-10-18 |website=The Business of Fashion |language=en}}&lt;/ref&gt; The country is a member of the [[South Asian Association for Regional Cooperation]] and a founding member of the [[Organization of Islamic Cooperation]]. Due to the effects of war in recent decades, the country has dealt with high levels of [[terrorism]], [[Poverty in Afghanistan|poverty]], and [[Undernutrition in children|child malnutrition]]. Afghanistan's economy is the world's 96th-largest, with a [[gross domestic product]] (GDP) of $72.9 billion by [[purchasing power parity]]. However, Afghanistan remains among the world's [[least developed countries]], ranking 180th in the [[Human Development Index|Human development Index]], while its per capita GDP (PPP) ranks 169th out of 186 countries {{As of|2018|lc=y}}.

== Etymology ==
{{Main|Name of Afghanistan}}
Some scholars suggest that the [[Root (linguistics)|root]] name [[Afghan (ethnonym)|''Afghān'']] is derived from the [[Sanskrit]] word ''[[Aśvaka]]n'', which was the name used for ancient inhabitants of the [[Hindu Kush]].&lt;ref&gt;
*''&quot;The name Afghan has evidently been derived from Asvakan, the Assakenoi of Arrian... &quot;'' (Megasthenes and Arrian, p 180. See also: Alexander's Invasion of India, p 38; J.W. McCrindle). 
*''&quot;Even the name Afghan is Aryan being derived from Asvakayana, an important clan of the Asvakas or horsemen who must have derived this title from their handling of celebrated breeds of horses&quot;'' (See: Imprints of Indian Thought and Culture Abroad, p 124, Vivekananda Kendra Prakashan).
*cf: ''&quot;Their name (Afghan) means &quot;cavalier&quot; being derived from the [[Sanskrit]], ''Asva'', or ''Asvaka'', a horse, and shows that their country must have been noted in ancient times, as it is at the present day, for its superior breed of horses. Asvaka was an important tribe settled north to Kabul river, which offered a gallant resistance but ineffectual resistance to the arms of Alexander &quot;''(Ref: Scottish Geographical Magazine, 1999, p 275, Royal Scottish Geographical Society).
*''&quot;Afghans are Assakani of the [[Greeks]]; this word being the [[Sanskrit]] [[Ashvaka]] meaning 'horsemen'&quot;'' (Ref: Sva, 1915, p 113, Christopher Molesworth Birdwood).
*Cf: ''&quot;The name represents Sanskrit Asvaka in the sense of a ''cavalier'', and this reappears scarcely modified in the Assakani or Assakeni of the historians of the expedition of [[Alexander the Great|Alexander]]&quot;'' (Hobson-Jobson: A Glossary of Colloquial [[Anglo-Indian]] words and phrases, and of kindred terms, etymological..by Henry Yule, AD Burnell).&lt;/ref&gt; ''Aśvakan'' literally means &quot;horsemen&quot;, &quot;horse breeders&quot;, or &quot;[[cavalry]]men&quot; (from ''[[aśva]]'', the [[Sanskrit]] and [[Avestan]] words for &quot;[[horse]]&quot;).&lt;ref&gt;{{cite book |title=Ancient India |first=Ramesh Chandra |last=Majumdar |author-link=Ramesh Chandra Majumdar |edition=Reprinted |publisher=Motilal Banarsidass |year=1977 |orig-year=1952 |isbn=978-8-12080-436-4 |page=99 |url=https://books.google.com/books?id=XNxiN5tzKOgC&amp;pg=PA99}}&lt;/ref&gt; However, others such as Ibrahim Khan have contended that the word Afghan comes from [[Bactrian language|Bactrian]].&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Khan |first=Ibrahim |date=2022-05-03 |title=په افغان ټکي کښې پټه کيسه |url=http://khyber.org/pacademy/journal3/index.php/path/article/view/265 |journal=Pashto |language=en |volume=51 |issue=663 |issn=2789-8342 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220606020051/http://khyber.org/pacademy/journal3/index.php/path/article/view/265 |date=2022-06-06 }}&lt;/ref&gt;

Historically, the ethnonym ''Afghān'' was used to refer to ethnic [[Pashtuns]].&lt;ref name=&quot;Afghan&quot;&gt;{{cite encyclopedia |author=Ch. M. Kieffer |url=http://www.iranicaonline.org/articles/afgan-in-current-political-usage-any-citizen-of-afghanistan-whatever-his-ethnic-tribal-or-religious-affiliation |title=Afghan |encyclopedia=Encyclopædia Iranica |edition=online |publisher=Columbia University |date=15 December 1983|archive-url=https://web.archive.org/web/20131116233835/http://www.iranicaonline.org/articles/afgan-in-current-political-usage-any-citizen-of-afghanistan-whatever-his-ethnic-tribal-or-religious-affiliation |archive-date=16 November 2013 }}&lt;/ref&gt; The Arabic and Persian form of the name, ''Afġān'', was first attested in the 10th-century geography book ''[[Hudud al-'Alam]]''.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Afghans|last1=Vogelsang|first1=Willem|year=2002|publisher=Wiley Blackwell|isbn=0-631-19841-5|page=18|url=https://books.google.com/books?id=9kfJ6MlMsJQC&amp;pg=PA18|access-date=6 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190709112010/https://books.google.com/books?id=9kfJ6MlMsJQC&amp;lpg=PP1&amp;pg=PA18|archive-date=9 July 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; The last part of the name, &quot;''[[-stan]]''&quot;, is a Persian suffix meaning &quot;place of&quot;. Therefore, &quot;Afghanistan&quot; translates to &quot;land of the Afghans&quot;, or &quot;land of the Pashtuns&quot; in a historical sense. According to the third edition of the ''[[Encyclopedia of Islam]]'':&lt;ref&gt;{{EI3|last=Nölle-Karimi|first=Christine|title=Afghanistan until 1747|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/*-COM_24776|year=2020}}&lt;/ref&gt;
{{blockquote|The name Afghanistan (Afghānistān, land of the Afghans / Pashtuns, ''afāghina'', sing. ''afghān'') can be traced to the early eighth/fourteenth century, when it designated the easternmost part of the [[Kartid]] realm. This name was later used for certain regions in the [[Safavid Iran|Ṣafavid]] and [[Mughal Empire|Mughal]] empires that were inhabited by Afghans. While based on a state-supporting elite of [[Durrani|Abdālī / Durrānī]] Afghans, the [[Durrani Empire|Sadūzāʾī Durrānī polity]] that came into being in 1160 / 1747 was not called Afghanistan in its own day. The name became a state designation only during the colonial intervention of the nineteenth century.}}

The term &quot;Afghanistan&quot; first appeared in 1855, during the reign of [[Dost Mohammad Khan]].{{sfn|Lee|2019|p=317}}

== Ancient history ==
{{Main|History of Afghanistan}}
[[File:Nomads in Badghis Province.jpg|thumb|Tents of [[Afghans|Afghan]] [[nomad]]s in the northern [[Badghis Province|Badghis province]] of Afghanistan. Early peasant farming villages came into existence in Afghanistan about 7,000 years ago.]]

Many empires and kingdoms have also risen to power in Afghanistan, such as the [[Greco-Bactrians]], [[Indo-Scythians]], [[Kushan]]s, [[Kidarites]], [[Hephthalites]], [[Alkhons]], [[Nezaks]], [[Zunbils]], [[Turk Shahi]]s, [[Hindu Shahi]]s, [[Lawiks]], [[Saffarids]], [[Samanids]], [[Ghaznavids]], [[Ghurids]], [[Khalji]]s, [[Kartids]], [[Lodi dynasty|Lodis]], [[Sur Empire|Surs]], [[Mughals]], and finally, the [[Hotak dynasty|Hotak]] and [[Durrani Empire|Durrani]] dynasties, which marked the political origins of the modern state.{{sfn|Runion|2007|page=44–49}} Throughout millennia several cities within the modern day Afghanistan served as capitals of various empires, namely, Bactra ([[Balkh]]), Alexandria on the Oxus ([[Ai-Khanoum]]), [[Kapisi]], [[Sigal, Sakastan|Sigal]], [[Kabul]], [[Kunduz]], [[Zaranj]], [[Firozkoh]], [[Herat]], Ghazna ([[Ghazni]]), Binban ([[Bamyan]]), and [[Kandahar]].

The country has been home to various peoples through the ages, among them the [[ancient Iranian peoples]] who established the dominant role of [[Indo-Iranian languages]] in the region. At multiple points, the land has been incorporated within vast regional empires; among them the [[Achaemenid Empire]], the [[Macedonian Empire]], the [[Maurya Empire]], and the [[Islamic Empire]].&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Indo-Aryans of Ancient South Asia: Language, Material Culture and Ethnicity|author=George Erdosy|page=321|url=https://books.google.com/books?id=A6ZRShEIFwMC|isbn=3110144476|date=1995}}&lt;/ref&gt; For its success in resisting foreign occupation during the 19th and 20th centuries, Afghanistan has been called the &quot;[[graveyard of empires]]&quot;,{{sfn|Barfield|2012|page=255}} though it is unknown who coined the phrase.&lt;ref&gt;{{Cite news| issn = 0362-4331| last = Nordland| first = Rod| title = The Empire Stopper| work = The New York Times| date = 29 August 2017| url = https://www.nytimes.com/2017/08/29/world/asia/afghanistan-graveyard-empires-historical-pictures.html| quote = Afghanistan has long been called the &quot;graveyard of empires&quot; – for so long that it is unclear who coined that disputable term.| access-date = 18 November 2019| archive-url = https://web.archive.org/web/20181205023840/https://www.nytimes.com/2017/08/29/world/asia/afghanistan-graveyard-empires-historical-pictures.html| archive-date = 5 December 2018| url-status = live}}&lt;/ref&gt;

===Prehistory and antiquity===
{{Main|Ancient history of Afghanistan}}
Excavations of prehistoric sites suggest that humans were living in what is now Afghanistan at least 50,000 years ago, and that farming communities in the area were among the earliest in the world. An important site of early historical activities, many believe that Afghanistan compares to [[Egypt]] in terms of the historical value of its archaeological sites.&lt;ref name=&quot;JFS&quot;&gt;{{cite encyclopedia|url=http://encarta.msn.com/text_761569370___42/Afghanistan.html |title=Afghanistan&amp;nbsp;– John Ford Shroder, University of Nebraska |publisher=Encarta |access-date=19 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040717092902/http://encarta.msn.com/text_761569370___42/Afghanistan.html |archive-date=17 July 2004 |url-status=dead  }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1881896-1,00.html |title=Afghanistan: A Treasure Trove for Archaeologists |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |date=26 February 2009 |access-date=13 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130726153721/http://www.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C1881896-1%2C00.html |archive-date=26 July 2013 |url-status=dead |accessdate=13 March 2023 |archivedate=26 July 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130726153721/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1881896-1,00.html }}&lt;/ref&gt; 
[[File:Indus Valley Civilization, Mature Phase (2600-1900 BCE).png|thumb| The extent of the [[Indus Valley civilization]] during its mature phase|upright=1.2]]

====Ancient era====
{{see also|Hindu and Buddhist heritage of Afghanistan}}
[[Archaeological]] exploration done in the 20th century suggests that the geographical area of Afghanistan has been closely connected by culture and trade with its neighbors to the east, west, and north. Artifacts typical of the [[Paleolithic]], [[Mesolithic]], [[Neolithic]], [[Bronze Age|Bronze]], and [[Iron Age]]s have been found in Afghanistan. Urban civilization is believed to have begun as early as 3000 BCE, and the early city of [[Mundigak]] (near [[Kandahar]] in the south of the country) was a center of the [[Helmand culture]]. More recent findings established that the [[Indus Valley Civilization]] stretched up towards modern-day Afghanistan, making the ancient civilization today part of Pakistan, Afghanistan, and India. In more detail, it extended from what today is northwest Pakistan to northwest India and northeast Afghanistan. An Indus Valley site has been found on the [[Oxus River]] at [[Shortugai]] in northern Afghanistan.&lt;ref name=&quot;The Ancient Indus pp.1&quot;&gt;{{cite book|title=The Ancient Indus: Urbanism, Economy, and Society|page=1|author=Rita Wright|date=2009|url=https://books.google.com/books?id=gAgFPQAACAAJ|isbn=978-0521576529|access-date=11 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20160628065355/https://books.google.com/books?id=gAgFPQAACAAJ|archive-date=28 June 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kenoyer, Jonathan Mark (1998). Ancient cities of the Indus Valley Civilisation. pp.96&lt;/ref&gt; There are several smaller IVC colonies to be found in Afghanistan as well. An Indus Valley site has been found on the [[Oxus River]] at [[Shortugai]] in northern Afghanistan, shows Afghanistan to have been a part of Indus Valley Civilization.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=-xjGtwAACAAJ|title=Notes on Shortugai: An Harappan Site in Northern Afghanistan|publisher=Centre for the Study of the Civilization of Central Asia|author=Louis Depree|year=1981}}&lt;/ref&gt;

After 2000 BCE, successive waves of semi-nomadic people from Central Asia began moving south into Afghanistan; among them were many [[Indo-European languages|Indo-European]]-speaking [[Indo-Iranians]]. These tribes later migrated further into South Asia, Western Asia, and toward Europe via the area north of the [[Caspian Sea]]. The region at the time was referred to as [[Ariana]].&lt;ref name=&quot;JFS&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Bryant, Edwin F. (2001) ''The quest for the origins of Vedic culture: the Indo-Aryan migration debate'' [[Oxford University Press]], {{ISBN|978-0-19-513777-4}}.&lt;/ref&gt;

[[File:ScythianBelt.jpg|thumb|left|A &quot;Bactrian gold&quot; [[Scythian]] belt depicting [[Dionysus]], from [[Tillya Tepe]] in the ancient region of [[Bactria]]]]

By the middle of the 6th century BCE, the Achaemenids overthrew the [[Medes]] and incorporated [[Arachosia]], [[Aria (satrapy)|Aria]], and [[Bactria]] within its eastern boundaries. An [[Epigraphy|inscription]] on the tombstone of [[Darius I of Persia]] mentions the [[Kabulistan|Kabul Valley]] in a list of the 29 countries that he had conquered.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gandhara.com.au/afghan_table.html |archive-url=https://archive.today/20120909000527/http://www.gandhara.com.au/afghan_table.html |url-status=dead |archive-date=9 September 2012 |title=Chronological History of Afghanistan&amp;nbsp;– the cradle of Gandharan civilisation |publisher=Gandhara.com.au |date=15 February 1989 |access-date=19 May 2012 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=9 September 2012 |archiveurl=https://archive.today/20120909000527/http://www.gandhara.com.au/afghan_table.html }}&lt;/ref&gt; The region of [[Arachosia]], around [[Kandahar]] in modern-day southern Afghanistan, used to be primarily Zoroastrian and played a key role in the transfer of the Avesta to [[Persis|Persia]] and is thus considered by some to be the &quot;second homeland of Zoroastrianism&quot;.&lt;ref name=&quot;Gnoli 1989 133&quot;&gt;{{Cite book|last=Gnoli|first=Gherado|title=The Idea of Iran, an Essay on its Origin|publisher=Istituto italiano per il Medio ed Estremo Oriente|year=1989|pages=133|quote=... he would have drawn inspiration from a ireligious policy which intended to counteract the Median Magi's influence and transfer the 'Avesta-Schule' from Arachosia to Persia: thus the Avesta would have arrived in Persia through Arachosia in the 6th century B.C. [...] Alltough [...] Arachosia would have been only a second fatherland for Zoroastrianism, a significant role should still be attributed to this south-eastern region in the history of the Zoroastrian tradition.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;{{Cite book|last=Gnoli|first=Gherado|title=The Idea of Iran, an essay on its Origin|publisher=Istituto italiano per il Medio ed Estremo Oriente|year=1989|pages=133|quote=linguistic data [...] prove the presence of the Zoroastrian tradition in Arachosia both in the Achaemenian age, in the last quarter of the 6th century, and in the Seleucid age.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ARACHOSIA – Encyclopaedia Iranica&quot;&gt;{{Cite web|title=ARACHOSIA – Encyclopaedia Iranica|url=https://iranicaonline.org/articles/arachosia|access-date=19 February 2021|website=iranicaonline.org}}&lt;/ref&gt;

[[Alexander the Great]] and his Macedonian forces arrived in Afghanistan in 330 BCE after defeating [[Darius III of Persia]] a year earlier in the [[Battle of Gaugamela]]. Following Alexander's brief occupation, the successor state of the [[Seleucid Empire]] controlled the region until 305 BCE when they gave much of it to the [[Maurya Empire]] as part of an alliance treaty. The Mauryans controlled the area south of the [[Hindu Kush]] until they were overthrown in about 185 BCE. Their decline began 60 years after [[Ashoka]]'s rule ended, leading to the [[Hellenistic]] reconquest by the [[Greco-Bactrians]]. Much of it soon broke away from them and became part of the [[Indo-Greek Kingdom]]. They were defeated and expelled by the [[Indo-Scythians]] in the late 2nd century BCE.&lt;ref name=&quot;LoC-pdf&quot;&gt;{{cite web |url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Afghanistan.pdf |title=Country Profile: Afghanistan |publisher=[[Library of Congress Country Studies]] on Afghanistan | date=August 2008 |access-date=10 October 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20140408085103/http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Afghanistan.pdf |archive-date=8 April 2014 }}&lt;/ref&gt;{{sfn|Runion|2007|page=44}}

[[File:Greco-BactrianKingdomMap.jpg|thumb|Approximate maximum extent of the [[Greco-Bactrian kingdom]], formed by the fragmentation of [[Alexander the Great]]'s Empire, circa 180 BCE]]
{{ Annotated image
| image=Hephthalites (map).jpg
| = right
| annotations =
{{Annotation|75|80|[[Sasanian Empire|{{center|SASANIAN&lt;br /&gt;EMPIRE}}]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=8|color=#000000}}
{{Annotation|15|60|[[Byzantine Empire|{{center|BYZANTINE&lt;br /&gt;EMPIRE}}]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=8|color=#000000}}
{{Annotation|250|55|[[Northern Wei|{{center|NORTHERN&lt;br /&gt;WEI}}]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=8|color=#000000}}
{{Annotation|273|95|[[Liang dynasty|{{center|LIANG}}]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=8|color=#000000}}
{{Annotation|155|90|[[Alchon Huns|{{center|Alchon&lt;br /&gt;Huns}}]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}}
{{Annotation|180|110|[[Gupta Empire|{{center|GUPTA&lt;br /&gt;EMPIRE}}]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=8|color=#000000}}
{{Annotation|230|27|[[Rouran Khaganate|JUAN-JUAN KHAGANATE]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=8|color=#000000}}
{{Annotation|190|13|[[Tiele people|Gaoju Turks]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=8|color=#000000}}
|caption= {{center|The Imperial [[Hephthalites]] c. 500 CE}}
}}

The [[Silk Road]] appeared during the first century BCE, and Afghanistan flourished with trade, with routes to China, India, Persia and north to the cities of [[Bukhara]], [[Samarkand]] and [[Khiva]] in present-day Uzbekistan.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://unama.unmissions.org/afghanistan-and-silk-road-land-heart-world-trade-bijan-omrani|title='Afghanistan and the Silk Road: The land at the heart of world trade' by Bijan Omrani|date=8 March 2010|website=UNAMA|accessdate=13 March 2023|archivedate=16 August 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210816022140/https://unama.unmissions.org/afghanistan-and-silk-road-land-heart-world-trade-bijan-omrani}}&lt;/ref&gt; Goods and ideas were exchanged at this center point, such as Chinese silk, Persian silver and Roman gold, while the region of present Afghanistan was mining and trading [[lapis lazuli]] stones&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.unesco.org/silkroad/countries-alongside-silk-road-routes/afghanistan|title=Afghanistan – Silk Roads Programme|website=[[UNESCO]]}}&lt;/ref&gt; mainly from the [[Badakhshan]] region.

During the first century BCE, the [[Parthian Empire]] subjugated the region but lost it to their [[Indo-Parthian]] vassals. In the mid-to-late first century CE the vast [[Kushan Empire]], centered in Afghanistan, became great patrons of Buddhist culture, making [[Buddhism]] flourish throughout the region. The Kushans were overthrown by the [[Sassanids]] in the 3rd century CE, though the [[Indo-Sassanids]] continued to rule at least parts of the region. They were followed by the [[Kidarite]]s who, in turn, was replaced by the [[Hephthalites]]. They were replaced by the [[Turk Shahi]] in the 7th century. The Buddhist Turk Shahi of Kabul was replaced by a Hindu dynasty before the Saffarids conquered the area in 870, this Hindu dynasty was called [[Hindu Shahi]].&lt;ref&gt;{{cite book|last=Wink|first=André|title=Al-Hind, the Making of the Indo-Islamic World: Early Medieval India and the Expansion of Islam 7Th-11th Centuries|url=https://books.google.com/books?id=g2m7_R5P2oAC&amp;pg=PA125|year=2002|publisher=BRILL|isbn=0-391-04173-8|page=125|access-date=11 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191201142728/https://books.google.com/books?id=g2m7_R5P2oAC&amp;pg=PA125|archive-date=1 December 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Much of the northeastern and southern areas of the country remained dominated by [[Buddhist]] culture.&lt;ref name=&quot;Habibi&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.alamahabibi.com/English%20Articles/Afghan_and_Afghanistan.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081023100306/http://www.alamahabibi.com/English%20Articles/Afghan_and_Afghanistan.htm|archive-date=23 October 2008 |title=Afghan and Afghanistan |work=[[Abdul Hai Habibi]]|publisher=alamahabibi.com|year=1969|access-date=17 November 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author=Charles Higham|title=Encyclopedia of Ancient Asian Civilizations|url=https://books.google.com/books?id=H1c1UIEVH9gC&amp;pg=PA141|year=2014|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-0996-1|page=141}}&lt;/ref&gt;

=== Medieval history ===
{{Main|Muslim conquests of Afghanistan|Mongol invasion of Central Asia}}

====Islamic conquest====
[[File:Saffarid dynasty 861-1003.png|thumb|left|[[Saffarid dynasty|Saffarid]] rule at its greatest extent under [[Ya'qub ibn al-Layth al-Saffar]]]]
[[Arab]] [[Muslim]]s brought Islam to [[Herat]] and [[Zaranj]] in 642&amp;nbsp;CE and began spreading eastward; some of the native inhabitants they encountered accepted it while others revolted. Before the [[Islamic conquest of Afghanistan|arrival of Islam]], the region used to be home to various beliefs and cults, often resulting in [[Syncretism]] between the dominant religions&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Weber|first1=Olivier|url=|title=Eternal Afghanistan|last2=Unesco|date=2002|publisher=Chêne|isbn=978-92-3-103850-1|quote=Gradually there emerged a fabulous syncretism between the Hellenistic world and the Buddhist universe}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Grenet|first=Grenet|title=Zoroastriansm among the Kushans|year=2016}}&lt;/ref&gt; such as [[Zoroastrianism]],&lt;ref name=&quot;Gnoli 1989 133&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ARACHOSIA – Encyclopaedia Iranica&quot;/&gt; [[Buddhism]] or [[Greco-Buddhism]], [[Ancient Iranian religion]]s,&lt;ref name=&quot;Allen&quot;&gt;{{Cite book|last=Allen|first=Charles|url=|title=The Search For Shangri-La: A Journey into Tibetan History|date=5 November 2015|publisher=Little, Brown Book Group|isbn=978-0-349-14218-0|quote=With Aurmuzd, Sroshard, Narasa and Mihr, we are on safer ground because all are Zoroastrian deities: Aurmuzd is the supreme god of light, Ahura Mazda; and Mihr, the sun god, is linked with the Iranian Mithra. Exactly the same non-Buddhist[...]}}&lt;/ref&gt; [[Hinduism]], [[Christianity]]&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Gorder|first1=A. Christian Van|url=https://books.google.com/books?id=FeHAxxEpe-cC&amp;q=nestorian+christians+Afghanistan&amp;pg=PA34|title=Christianity in Persia and the Status of Non-muslims in Iran|date=2010|publisher=Rowman &amp; Littlefield|isbn=978-0-7391-3609-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kennedy|first1=Hugh|url=https://books.google.com/books?id=Pk7BS9XC10QC&amp;q=Zaranj+christians+Afghanistan&amp;pg=PT127|title=The Great Arab Conquests: How the Spread of Islam Changed the World We Live In|date=9 December 2010|publisher=Orion|isbn=978-0-297-86559-9|quote=.. when the patriarch at Ctesiphon had to broker a compromise that left one bishop at the capital Zaranj and another further east at Bust, now in southern Afghanistan. A Christian text composed in about 850 also records a monastery of ...}}&lt;/ref&gt; and [[Judaism]].&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Yossef|first1=Noam Bar'am-Ben|url=https://books.google.com/books?id=wVMwAAAAYAAJ&amp;q=Judaism+in+Afghanistan+ghor|title=Brides and Betrothals: Jewish Wedding Rituals in Afghanistan|date=1998|publisher=Israel Museum|isbn=978-965-278-223-6|quote=The Jews of Afghanistan According to tradition, the first Jews reached ... in Hebrew script found in the Tang - e Azao Valley in the Ghor region ...}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;EndeSteinbach2010&quot;&gt;{{cite book|last1=Ende|first1=Werner|title=Islam in the World Today: A Handbook of Politics, Religion, Culture, and Society|last2=Steinbach|first2=Udo|date=15 April 2010|publisher=Cornell University Press|isbn=9780801464898|page=257|quote=At the time of the first Muslim advances, numerous local natural religions were competing with Buddhism, Zoroastrianism, and Hinduism in the territory of modern Afghanistan.}}&lt;/ref&gt; An exemplification of the syncretism in the region would be that people were patrons of Buddhism but still worshipped local Iranian gods such as [[Ahura Mazda]], [[Nana (Kushan goddess)|Lady Nana]], [[Anahita]] or [[Mithra|Mihr(Mithra)]] and portrayed [[Greek mythology|Greek Gods]] like [[Heracles]] or [[Tyche]] as protectors of Buddha.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Adrych|first1=Philippa|url=|title=Images of Mithra|last2=coins)|first2=Robert Bracey (Writer on|last3=Dalglish|first3=Dominic|last4=Lenk|first4=Stefanie|last5=Wood|first5=Rachel|date=2017|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-879253-6|quote=The Rabatak inscription includes Miiro amongst a list of gods: Nana, Ahura Mazda, and Narasa. All of these gods likely had images dedicated at the Bagolaggo, presumably alongside statues of Kanishka}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Allen&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Allen|first=Charles|url=|title=The Search For Shangri-La: A Journey into Tibetan History|date=5 November 2015|publisher=Little, Brown Book Group|isbn=978-0-349-14218-0|quote=The two most important deities are goddesses: one is the lady Nana', daughter of the moon god and sister of the sun god, the Kushan form of Anahita, Zoroastrian goddess of fertility}}&lt;/ref&gt; The [[Zunbils]] and Kabul Shahi were first conquered in 870&amp;nbsp;CE by the [[Saffarid dynasty|Saffarid]] Muslims of Zaranj. Later, the [[Samanids]] extended their Islamic influence south of the Hindu Kush. It is reported that Muslims and non-Muslims still lived side by side in Kabul before the [[Ghaznavids]] rose to power in the 10th century.&lt;ref name=&quot;Elliot-2&quot;&gt;{{cite web |url=http://persian.packhum.org/persian/pf?file=80201012&amp;ct=98 |title=A.—The Hindu Kings of Kábul |work=Sir H. M. Elliot |publisher=[[Packard Humanities Institute]] |location=London | date=1867–1877 |access-date=18 September 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20140408220905/http://persian.packhum.org/persian/pf?file=80201012&amp;ct=98 |archive-date=8 April 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mustawfi&quot;&gt;{{cite web |url=http://persian.packhum.org/persian/pf?file=16301012&amp;ct=16 |title=The Geographical Part of the NUZHAT-AL-QULUB |author =Hamd-Allah Mustawfi of Qazwin |work=Translated by Guy Le Strange |publisher=[[Packard Humanities Institute]] |year=1340 |access-date=19 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20130726144951/http://persian.packhum.org/persian/pf?file=16301012&amp;ct=16 |archive-date=26 July 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Elliot-3&quot;&gt;{{cite web |url=http://persian.packhum.org/persian/pf?file=80201012&amp;ct=100 |title=A.—The Hindu Kings of Kábul (p.3) |work=Sir H. M. Elliot |publisher=[[Packard Humanities Institute]] |location=London | date=1867–1877 |access-date=18 September 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130726133107/http://persian.packhum.org/persian/pf?file=80201012&amp;ct=100 |archive-date=26 July 2013 }}&lt;/ref&gt;

By the 11th century, [[Mahmud of Ghazni]] defeated the remaining Hindu rulers and effectively [[Islamized]] the wider region,{{sfn|Ewans|2002|page=22–23}} with the exception of [[Kafiristan]].&lt;ref name=&quot;nuristan.info&quot;&gt;{{cite web|url=http://nuristan.info/Nuristani/Nuristanis1.html|title=Richard Strand's Nuristân Site: Peoples and Languages of Nuristan|author=Richard F. Strand|date=31 December 2005|work=nuristan.info|author-link=Richard Strand|access-date=2 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190401180243/http://nuristan.info/Nuristani/Nuristanis1.html|archive-date=1 April 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Mahmud made [[Ghazni]] into an important city and patronized intellectuals such as the historian [[Al-Biruni]] and the poet [[Ferdowsi]].&lt;ref&gt;{{cite book|title=Afghanistan: A Country Study|date=1986|publisher=Foreign Area Studies, The American University|editor1=Richard Nyrop|editor2=Donald Seekins|page=10}}&lt;/ref&gt; The [[Ghaznavid dynasty]] was [[Siege of Lahore (1186)|overthrown by the Ghurids in 1186]], whose architectural achievements included the remote [[Minaret of Jam]]. The Ghurids controlled Afghanistan for less than a century before being conquered by the [[Khwarazmian dynasty]] in 1215.{{sfn|Ewans|2002|page=23}}

====Mongols and Babur with the Lodi Dynasty====
[[File:Genghis Khan empire-en.svg|thumb|260px|[[Mongol invasions and conquests]] depopulated large areas of Afghanistan]]
In 1219&amp;nbsp;CE, [[Genghis Khan]] and his [[Mongol invasion of the Khwarazmian Empire|Mongol army overran the region]]. His troops are said to have annihilated the Khwarazmian cities of [[Herat]] and [[Balkh]] as well as [[Bamyan, Afghanistan|Bamyan]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://faculty.washington.edu/modelski/CAWC.htm |title=Central Asian world cities |publisher=Faculty.washington.edu |date=29 September 2007 |access-date=6 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130723185841/https://faculty.washington.edu/modelski/CAWC.htm |archive-date=23 July 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=18 January 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120118121401/https://faculty.washington.edu/modelski/CAWC.htm }}&lt;/ref&gt; The destruction caused by the Mongols forced many locals to return to an agrarian rural society.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Page |first=Susan |url=https://www.usatoday.com/news/world/2009-02-17-afghanistan-forces_N.htm |title=Obama's war: Deploying 17,000 raises stakes in Afghanistan |work=USA Today |date=18 February 2009 |access-date=19 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110513040037/http://www.usatoday.com/news/world/2009-02-17-afghanistan-forces_N.htm |archive-date=13 May 2011 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Mongol rule continued with the [[Ilkhanate]] in the northwest while the [[Khalji dynasty]] administered the Afghan tribal areas south of the Hindu Kush until the invasion of [[Timur]] (aka Tamerlane), who established the [[Timurid Empire]] in 1370. Under the rule of [[Shah Rukh]] the city{{which|date=August 2021}} served as the focal point of the [[Timurid Renaissance]], whose glory matched [[Florence]] of the [[Italian Renaissance]] as the center of a cultural rebirth.&lt;ref&gt;Periods of World History: A Latin American Perspective – Page 129&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;The Empire of the Steppes: A History of Central Asia – Page 465&lt;/ref&gt;

In the early 16th century, [[Babur]] arrived from [[Ferghana]] and captured Kabul from the [[Arghun dynasty]].{{sfn|Barfield|2012|pp=92–93}} [[Babur]] would go on to conquer the Afghan [[Lodi dynasty]] who had ruled the Delhi Sultanate in the [[First Battle of Panipat]].{{sfn|Barfield|2012|pp=75}} Between the 16th and 18th century, the Uzbek [[Khanate of Bukhara]], Iranian [[Safavids]], and Indian [[Mughals]] ruled parts of the territory.{{sfn|Dupree|1997|pp=319, 321}} During the Medieval Period, the northwestern area of Afghanistan was referred to by the regional name [[Greater Khorasan|Khorasan]]. Two of the four capitals of Khorasan ([[Herat]] and [[Balkh]]) are now located in Afghanistan, while the regions of [[Kandahar Province|Kandahar]], [[Zabulistan]], [[Ghazni]], [[Kabulistan]], and [[name of Afghanistan|Afghanistan]] formed the [[frontier]] between Khorasan and [[Hindustan]]. However, up to the 19th century the term Khorasan was commonly used among natives to describe their country; [[Sir George Elphinstone]] wrote with amazement that the country known to outsiders as &quot;Afghanistan&quot; was referred to by its own inhabitants as &quot;Khorasan&quot; and that the first Afghan official whom he met at the border welcomed him to Khorasan.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ziaeDwAAQBAJ&amp;q=elphinstone+khorasan&amp;pg=PA128|title=Mountstuart Elphinstone in South Asia: Pioneer of British Colonial Rule|first=Shah Mahmoud|last=Hanifi|date=15 July 2019|publisher=Oxford University Press|isbn=9780190914400}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;EI&quot;&gt;{{cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=cJQ3AAAAIAAJ|chapter=Khurasan |title=The Encyclopaedia of Islam |page=55 |quote=In pre-Islamic and early Islamic times, the term &quot;Khurassan&quot; frequently had a much wider denotation, covering also parts of what are now Soviet Central Asia and Afghanistan |publisher=Brill |year=2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Routledge&quot;&gt;{{cite book |title=Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |last1=Ibn Battuta |edition=reprint, illustrated |year=2004 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-34473-9 |page=416 |url=https://books.google.com/books?id=zKqn_CWTxYEC&amp;pg=PA180|archive-url=https://web.archive.org/web/20170416132656/https://books.google.com/books?id=zKqn_CWTxYEC&amp;pg=PA180 |archive-date=16 April 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Firishta&quot;&gt;{{cite book |chapter-url=http://persian.packhum.org/persian/pf?file=80201016&amp;ct=199 |title=The History of India |volume=6 |chapter=Chapter 200: Translation of the Introduction to Firishta's History |page=8 |access-date=22 August 2010 |author =Muhammad Qasim Hindu Shah |others=Sir H. M. Elliot |publisher=Packard Humanities Institute |location=London |year=1560|archive-url=https://web.archive.org/web/20130726121158/http://persian.packhum.org/persian/pf?file=80201016&amp;ct=199 |archive-date=26 July 2013 |author-link=Firishta }}&lt;/ref&gt;

==Modern history==
=== Hotak Dynasty ===
[[File:Map of the Hotak Empire 1715, Mirwais Hotak.png|thumb|300px|Map of the Hotak Empire during the Reign of [[Mirwais Hotak]], 1709–1715.]]
{{Main|Hotak dynasty}}
In 1709, [[Mirwais Hotak]], a local [[Ghilzai]] tribal leader, successfully rebeled against the [[Safavid dynasty|Safavids]]. He defeated [[Gurgin Khan]], the Georgian governor of Kandahar under the Safavids, and established his own kingdom. Also defeating many attempts for the Safavids to annex the Kingdom.&lt;ref name=&quot;Browne&quot;&gt;{{cite web|url=http://persian.packhum.org/persian/main?url=pf%3Ffile%3D90001014%26ct%3D29 |title=A Literary History of Persia, Volume 4: Modern Times (1500–1924), Chapter IV. An Outline of the History Of Persia During The Last Two Centuries (A.D. 1722–1922) |author=Edward G. Browne |publisher=[[Packard Humanities Institute]] |access-date=9 September 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130726142425/http://persian.packhum.org/persian/main?url=pf%3Ffile%3D90001014&amp;ct=29 |archive-date=26 July 2013 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Mirwais died of natural causes in 1715 and was succeeded by his brother [[Abdul Aziz Hotak|Abdul Aziz]], who was soon killed by Mirwais' son [[Mahmud Hotak|Mahmud]] for possibly planning to sign a peace with the Safavids. Mahmud led campaigns into modern Iran, with his first attempt in 1719 besieging [[Kerman]], however this attempt failed. Mahmud led the Afghan army in 1722 to the Persian capital of [[Isfahan]], and captured the city after the [[Battle of Gulnabad]] and proclaimed himself King of Persia.&lt;ref name=&quot;Browne&quot; /&gt; The Afghan dynasty was ousted from Persia by [[Nader Shah]] after the 1729 [[Battle of Damghan (1729)|Battle of Damghan]].

==== Fall of the Hotak Dynasty ====
[[File:Mapofthehotaks1728.png|thumb|right|300px|Map of the Hotak Empire at its height in 1728. Disputed between [[Hussain Hotak]] (Centered in Kandahar) and [[Ashraf Hotak]] (centered in Isfahan)]]
In 1738, [[Nader Shah]] and his [[Afsharid dynasty|forces]] captured Kandahar in the [[siege of Kandahar]], the last Hotak stronghold, from Shah [[Hussain Hotak]]. Soon after, the Persian and Afghan forces [[Nader Shah's invasion of India|invaded India]], Nader Shah had plundered [[Delhi]], alongside his 16 year old commander, [[Ahmad Shah Durrani]] who had assisted him on these campaigns. Nader Shah was assassinated in 1747.&lt;ref name=&quot;Brit-Durrani&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/10162/Ahmad-Shah-Durrani |title=Ahmad Shah Durrani |encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online |access-date=9 September 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20140404104909/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/10162/Ahmad-Shah-Durrani |archive-date=4 April 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Engels&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.marxists.org/archive/marx/works/1857/afghanistan/index.htm |title=Afghanistan |access-date=25 August 2010 |author =Friedrich Engels |work=Andy Blunden |publisher=The New American Cyclopaedia, Vol. I |year=1857|archive-url=https://web.archive.org/web/20140427034439/http://www.marxists.org/archive/marx/works/1857/afghanistan/index.htm |archive-date=27 April 2014 |author-link=Friedrich Engels }}&lt;/ref&gt;

==== Rise of the Durrani Empire ====
{{Main|Durrani Empire|Ahmad Shah Durrani}}
After the death of Nader Shah in 1747, [[Ahmad Shah Durrani]] had returned to Kandahar with a contingent of 4,000 [[Pashtuns]]. The Abdalis had &quot;unanimously accepted&quot; Ahmad Shah as their new leader. With his ascension in 1747, Ahmad Shah had led multiple campaigns against the [[Mughal Empire]], [[Maratha Empire]], and then receding, [[Afsharid Empire]]. Ahmad Shah had captured [[Kabul]] and [[Peshawar]] from the Mughal appointed governor, Nasir Khan. Ahmad Shah had then conquered [[Herat]] in 1750, and had also captured [[Kashmir]] in 1752.&lt;ref&gt;{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=s5KMCwAAQBAJ&amp;q=durrani+capture+kashmir&amp;pg=PA43 | title=Understanding Kashmir and Kashmiris| isbn=9781849043427| last1=Snedden| first1=Christopher| year=2015}}&lt;/ref&gt; Ahmad Shah had launched two campaigns into [[Greater Khorasan|Khorasan]], (1750–1751) and (1754–1755).&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite book|last=Noelle-Karimi|first=Christine|url=https://books.google.com/books?id=Kdl9oAEACAAJ|title=The Pearl in Its Midst: Herat and the Mapping of Khurasan (15th–19th Centuries)|date=2014|publisher=Austrian Academy of Sciences Press|isbn=978-3-7001-7202-4}}&lt;/ref&gt; His first campaign had seen the siege of [[Mashhad]], however he was forced to retreat after 4 months. In November 1750, he moved to siege [[Khanate of Nishapur|Nishapur]], however he was unable to capture the city and was forced to retreat after heavy losses in early 1751. Ahmad Shah returned in 1754, he captured [[Ferdows|Tun]], and on 23 July, he sieged [[Mashhad]] once again. Mashhad had fallen on 2 December, however [[Shahrokh Shah|Shahrokh]] was [[Afsharid Iran|reappointed]] in 1755. He was forced to give up [[Torshiz]], [[Bakharz]], [[Torbat-e Jam|Jam]], [[Khaf, Iran|Khaf]], and [[Torbat-e Heydarieh|Turbat-e Haidari]] to the Afghans, as well as accepting Afghan sovereignty. Following this, Ahmad Shah had sieged [[Khanate of Nishapur|Nishapur]] once again, and captured it.

==== Objectives and Invasions of India ====
{{Main|Indian campaign of Ahmad Shah Durrani}}
[[File:Portrait of Ahmad-Shah Durrani. Mughal miniature. ca. 1757, Bibliothèque nationale de France.jpg|thumb|Portrait of [[Ahmad Shah Durrani]] {{Circa|1757}}.]]
Ahmad Shah invaded India 8 times during his reign. With the capture of [[Peshawar]], Ahmad Shah had used this as a convenient striking point to lead his military campaigns into [[Punjab]] and India.

Ahmad Shah had sought out multiple reasons for his invasions, Ahmad Shah saw Afghanistan in a dire state, and one that needed to expand and exploit a weak but rich neighboring country, which Ahmad Shah had capitalized on in multiple opportunities during his Invasions of India, he sought the reasons needed to fill his treasury in a war-plunder conquest based economy.{{sfn|Mehta|p=248}} Ahmad Shah had launched his first invasion in 1748, crossing the indus river, his armies sacked and absorbed [[Lahore]] into the [[Durrani Empire|Durrani Realm]]. Ahmad Shah had met Mughal armies at the [[Battle of Manupur (1748)]], where he was defeated and forced to retreat to back to Afghanistan.&lt;ref&gt;{{Google books |id=NbUB_ACAR5QC |page=509 |title=History of Islam}}&lt;/ref&gt; Ahmad Shah had returned the next year in 1749, where he had captured the area around [[Lahore]] and [[Punjab]], presenting it as an Afghan victory for this campaign.{{Citation needed|date=October 2020}} From 1749 to 1767, Ahmad Shah would lead 6 more invasions, the most important being his sixth invasion, with the [[Third Battle of Panipat]], which created a power vacuum in northern India, halting [[Maratha Empire|Maratha]] expansion.

===Death of Ahmad Shah and his successors===
{{Main|Timur Shah Durrani|Zaman Shah Durrani|Mahmud Shah Durrani|Shah Shujah Durrani}}
Ahmad Shah Durrani had died in October 1772, what followed would be a civil war in succession, with his named successor, [[Timur Shah Durrani]] succeeding him after the defeat of his brother, Suleiman Mirza.&lt;ref name=&quot;Drahm&quot;&gt;{{cite journal |last1=Drahm |first1=Abdel |title=Afghanistan A History From 1260 To The Present |journal=AAF |date=2020 |page=146 |url=https://archive.org/details/Book_1094 |access-date=4 October 2021}}&lt;/ref&gt;

[[Timur Shah Durrani]] ascended to the throne in November 1772, having defeated a coalition under Shah Wali Khan, the influential prime minister of the [[Durrani Empire]], and Humayun Mirza. Timur Shah began his reign by consolidating power toward himself and people loyal to him, purging Durrani Sardars and influential tribal leaders in [[Kabul]] and [[Kandahar]] to bring support toward himself. Timur Shah's reforms also saw the capital of the [[Durrani Empire]] being shifted from [[Kandahar]] to [[Kabul]], being able to cover the empire better as a base of ordination since it was essentially the heartland of the empire. This reform saw [[Kabul]] as the modern capital of Afghanistan today. Having consolidated power to himself, Timur Shah would fight multiple series of rebellions to consolidate and hold the empire apart, Timur Shah would also lead campaigns into [[Punjab]] against the Sikhs like his father did, however being more successful. Most prominent example of his battles during this campaign would be where Timur Shah led his forces under Zangi Khan Durrani, with over 18,000 men total of Afghan, Qizilbash, and Mongol cavalrymen. Against over 60,000 Sikh men. The Sikhs would lose over 30,000 in this battle and would stage a Durrani resurgence in the [[Punjab]]. region&lt;ref name=&quot;Fayz&quot;&gt;{{cite journal |last1=Muhammad Katib Hazarah |first1=Fayz |title=The History Of Afghanistan Fayż Muḥammad Kātib Hazārah's Sirāj Al Tawārīkh By R. D. Mcchesney, M. M. Khorrami |journal=AAF |date=2012 |page=131 |url=https://archive.org/details/the-history-of-afghanistan-fayz-muhammad-katib-hazarahs-siraj-al-tawarikh-by-r.-/page/n63/mode/2up?view=theater |access-date=11 November 2021}}&lt;/ref&gt; The Durranis lost [[Multan]] in 1772 after Ahmad Shah's death, following this victory by Timur Shah, Timur Shah was able to lay siege to [[Multan]] and recapture it,&lt;ref&gt;{{cite thesis |last1=Muhammad Khan |first1=Ashiq |title=THE LAST PHASE OF MUSLIM RULE IN MULTAN (1752–1818) |date=1998 |issue=1 |page=159 |publisher=University of Multan, MULTAN |url=http://prr.hec.gov.pk/jspui/handle/123456789/5209 |access-date=4 December 2021 |type=Thesis |archive-date=4 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211204042026/http://prr.hec.gov.pk/jspui/handle/123456789/5209 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; incorporating it into the Durrani empire once again, reintegrating it as a province until the [[siege of Multan (1818)]]. Timur Shah would be succeeded by his son, [[Zaman Shah Durrani]] after his death on 18 or 20 May 1793. Timur Shah's reign oversaw the attempted stabilization and consolidation of the empire. However, Timur Shah had over 24 sons, a mistake that would plunge the empire in civil war over succession crises.{{sfn|Drahm|2020|p=155}}

[[Zaman Shah Durrani]] would succeed to the [[Durrani Empire|Durrani Throne]] following the death of his father, Timur Shah Durrani. This instigated civil war with his brothers, [[Mahmud Shah Durrani]], and Humayun Mirza revolting against him. With Humayun centered in [[Kandahar]], and Mahmud Shah centered in [[Herat]].{{sfn|Drahm|2020|p=158}} Zaman Shah would defeat Humayun and also force the loyalty of [[Mahmud Shah Durrani]].{{sfn|Drahm|2020|p=158}} Securing his position on the throne, Zaman Shah had led 3 campaigns into [[Punjab]], with the first two campaigns capturing [[Lahore]], but being forced to retreat due to intel about a possible [[Qajar Iran|Qajar]] invasion, or his brother, [[Mahmud Shah Durrani]] revolting. Zaman Shah embarked on his third campaign for [[Punjab]] in 1800 to deal with a rebellious Ranjit Singh.{{sfn|Drahm|2020|p=162}} However, he was forced to withdraw, with his brother, [[Mahmud Shah Durrani]] revolting, Zaman Shah would be toppled from his reign, replaced by his brother, [[Mahmud Shah Durrani]].{{sfn|Drahm|2020|p=162}} However, just under 2 years in his reign, [[Mahmud Shah Durrani]] would be deposed by his brother, [[Shah Shuja Durrani]], on 13 July 1803.{{sfn|Drahm|2020|p=166}} Shah Shuja would attempt to consolidate the [[Durrani Empire|Durrani Realm]], which had been long striven by civil war. Shah Shuja would later be deposed by his brother at the [[Battle of Nimla (1809)]],{{sfn|Drahm|2020|p=172}} where [[Mahmud Shah Durrani]] would defeat and force Shah Shuja to flee, with Shah Mahmud usurping the throne again for his second reign beginning on 3 May 1809.{{sfn|Drahm|2020|p=176}}

==== Barakzai dynasty and British wars ====
{{Further|Dost Mohammad Khan|Herat (1793–1863)|Maimana Khanate|Principality of Qandahar|European influence in Afghanistan|Anglo-Afghan Wars|Durand Line|Afghan Civil War (1928–1929)}}

[[File:History of Afghanistan 1839-1863 Gif.gif|thumb|500px|Gif Map of Afghanistan 1839–1863, showing the First Anglo-Afghan war, and unification of Afghanistan by Dost Mohammad Khan.]]

By the early 19th century, the Afghan empire was under threat from the [[Qajar dynasty|Persians]] in the west and the [[Sikh Empire]] in the east. Fateh Khan, leader of the [[Barakzai dynasty|Barakzai tribe]], installed many of his brothers in positions of power throughout the empire, mostly ruling as governors of major cities and provinces. After his murder for apparent treason against the Durrani king. Fateh Khan would be sentenced by [[Mahmud Shah Durrani]], having him executed. His brothers rebeled and a civil war brew between the Sadozais and the Barakzais. During this turbulent period, Afghanistan had fractured into many states, this included the [[Principality of Qandahar]], [[Herat (1793–1863)|Emirate of Herat]], Khanate of Qunduz, [[Maimana Khanate]], and many more states. The most prominent state being the [[Emirate of Afghanistan|Emirate of Kabul]], ruled by Dost Mohammad Khan after he declared himself emir and was bestowed upon the title of [[Amir al-Mu'minin]] in summer 1826 after he usurped the throne from his brother, [[Sultan Mohammad Khan]].&lt;ref name=&quot;Tanner 2009 126&quot;&gt;{{cite book |title=Afghanistan: A Military History from Alexander the Great to the War against the Taliban |last=Tanner |first=Stephen |year=2009 |publisher=Da Capo Press |isbn=978-0-306-81826-4 |url={{Google books |plainurl=yes |id=J3pUS_-uD-oC |page=126 }} |page=126}}&lt;/ref&gt;{{Cite book|last=Lee|first=Jonathan L.|url=https://books.google.com/books?id=kSWDDwAAQBAJ|title=Afghanistan: A History from 1260 to the Present|date=15 January 2019|publisher=Reaktion Books|isbn=978-1-78914-010-1|language=en}} With the collapse of the Durrani Empire, and the exile of the Sadozai Dynasty to be left to rule in [[Herat (1793–1863)|Herat]] while Afghanistan was in this turbulent period of civil war, [[Punjab]] and [[Kashmir]] were lost to [[Ranjit Singh]] ruler of the [[Sikh Empire]], who invaded [[Khyber Pakhtunkhwa]] in March 1823 and captured the city of [[Peshawar]], placing the Peshawar Sardars under his suzerainty. (one of the many entities that split following the collapse of the [[Durrani Empire]]), at the [[Battle of Nowshera]].&lt;ref name=&quot;Nalwa&quot;&gt;{{cite book |title=Hari Singh Nalwa, &quot;champion of the Khalsaji&quot; (1791–1837) |last=Nalwa |first=Vanit |year=2009 |isbn=978-81-7304-785-5 |url={{Google books |plainurl=yes |id=ULhgNexD92QC |page=198 }} |page=198}}&lt;/ref&gt; In 1837, Dost Mohammad Khan attempted to retake Peshawar and sent a large force under his son, [[Wazir Akbar Khan]], leading to the [[Battle of Jamrud]] near the [[Khyber Pass]]. [[Wazir Akbar Khan|Akbar Khan]] and the Afghan army failed to capture the [[Jamrud Fort]] from the [[Sikh Khalsa Army]], but killed Sikh Commander [[Hari Singh Nalwa]], thus ending the [[Afghan-Sikh Wars]]. By this time the British were advancing from the east, conquering the Sikh Empire after it had its own period of turbulence following the death of Ranjit Singh, directly bringing the [[Emirate of Afghanistan|Emirate of Kabul]] to conflict in the [[First Anglo-Afghan War|first major conflict]] during &quot;[[the Great Game]]&quot;.&lt;ref name=&quot;Chahryar&quot;&gt;{{cite book |title=History of Civilizations of Central Asia: Development in contrast: from the sixteenth to the mid-nineteenth century |last=Chahryar |first=Adle |year=2003 |publisher=UNESCO |isbn=978-92-3-103876-1 |url=https://books.google.com/books?id=AzG5llo3YCMC&amp;pg=PA296|page=296}}&lt;/ref&gt;

In 1839, a [[British Army|British]] expeditionary force marched into Afghanistan, invading the [[Principality of Qandahar]], and in August 1839, seized [[Kabul]], forcing Dost Mohammad into exile with other factions and rebels in Afghanistan, while he was replaced with the former Durrani ruler [[Shah Shuja Durrani|Shah Shuja]] [[List of heads of state of Afghanistan|Durrani]] as the new ruler of [[Kabul]], and unbeknownst to him, a de facto puppet on the throne.&lt;ref name=ingram1980&gt;{{cite journal |jstor=40105749 |url=http://pahar.in/wpfb-file/1980-great-britains-great-game-an-introduction-by-ingram-from-intl-hist-rev-v2-s-pdf/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816181410/http://pahar.in/wpfb-file/1980-great-britains-great-game-an-introduction-by-ingram-from-intl-hist-rev-v2-s-pdf/ |archive-date=16 August 2016 |title=Great Britain's Great Game: An Introduction |last1=Ingram |first1=Edward |journal=The International History Review |volume=2 |issue=2 |pages=160–171 |year=1980 |doi=10.1080/07075332.1980.9640210 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816181410/http://pahar.in/wpfb-file/1980-great-britains-great-game-an-introduction-by-ingram-from-intl-hist-rev-v2-s-pdf/ |date=16 August 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=ingram1984&gt;[https://books.google.com/books?id=Fr9cAgAAQBAJ&amp;pg=PA11 In Defence of British India: Great Britain in the Middle East, 1775–1842] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170106130452/https://books.google.com/books?id=Fr9cAgAAQBAJ&amp;pg=PA11 |date=6 January 2017 }} By Edward Ingram. Frank Cass &amp; Co, London, 1984. {{ISBN|0714632465}}. p7-19&lt;/ref&gt; Following an uprising that saw the assassination of [[Shah Shuja Durrani|Shah Shuja]], the [[1842 retreat from Kabul]] of British-Indian forces and the [[1842 retreat from Kabul|annihilation]] of [[William George Keith Elphinstone|Elphinstone]]'s army, and the punitive expedition of [[Battle of Kabul (1842)|The battle of Kabul]] that led to its sacking, the British gave up on their attempts to try and subjugate Afghanistan, which allowed Dost Mohammad Khan to return as ruler. Dost Mohammad Khan would spend most of his reign consolidating the parts of Afghanistan that were lost in the Afghan civil war which raged from 1793–1863. Dost Mohammad Khan would launch numerous campaigns after returning to rule in 1842, ruling only from Kabul, Ghazni, and other cities when he had returned. Dost Mohammad united most of the Afghan realm in his reign, securing the last major state, [[Herat (1793–1863)|Herat]], in the [[Herat campaign of 1862–1863]]. Dost Mohammad died on 9 June 1863, a few weeks after his [[Herat campaign of 1862–1863|campaign]] to capture [[Herat (1793–1863)|Herat]]. Dost Mohammad's successors would fight for the throne of Afghanistan, between [[Sher Ali Khan]], [[Mohammad Afzal Khan]], and [[Mohammad Azam Khan]] in the [[Afghan Civil War (1863–1869)]]. Sher Ali would win this civil war and would go on to rule the realm until In 1878, the British had returned in the [[Second Anglo-Afghan War]] which was fought over perceived Russian influence in the region, [[Abdur Rahman Khan]] replaced [[Mohammad Ayub Khan (Emir of Afghanistan)|Ayub Khan]] who had succeeded [[Sher Ali Khan]] after his death in 1879. Britain would gain control of Afghanistan's foreign relations as part of the [[Treaty of Gandamak]] of 1879, making it an official [[British Protectorate|British Protected State]].&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Onley |first1=James |title=THE RAJ RECONSIDERED: BRITISH INDIA'S INFORMAL EMPIRE AND SPHERES OF INFLUENCE IN ASIA AND AFRICA |date=March 2009 |volume=XL |publisher=Routledge |id=Page 9 of URL/Page 52 |url=https://socialsciences.exeter.ac.uk/iais/downloads/Onley_Raj_Reconsidered.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://socialsciences.exeter.ac.uk/iais/downloads/Onley_Raj_Reconsidered.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |access-date=18 September 2021 |accessdate=2023-03-13 |archivedate=2022-10-09 |archiveurl=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://socialsciences.exeter.ac.uk/iais/downloads/Onley_Raj_Reconsidered.pdf }}&lt;/ref&gt; In 1893, Amir Abdur Rahman signed an agreement in which the ethnic [[Pashtun]] and [[Baloch people|Baloch]] territories were divided by the [[Durand Line]], which forms the modern-day border between Pakistan and Afghanistan. [[Shia Islam in Afghanistan|Shia]]-dominated [[Hazarajat]] and pagan [[Kafiristan]] remained politically independent until being [[Muslim conquests of Afghanistan|conquered]] by Abdur Rahman Khan in 1891–1896. He was known as the &quot;Iron Amir&quot; for his features and his ruthless methods against tribes.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://reliefweb.int/report/afghanistan/afghan-women-hope-more-gains-under-new-administration|title=Afghan Women Hope for More Gains Under New Administration – Afghanistan|website=ReliefWeb}}&lt;/ref&gt; The ''Iron Amir'' viewed railway and telegraph lines coming from the Russian and British as &quot;[[trojan horse]]s&quot; and therefore prevented railway development in Afghanistan.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://edition.cnn.com/2002/WORLD/asiapcf/east/01/21/afghan.rail/index.html|title=Afghan rail plan among proposals for donors|date=21 January 2002|website=CNN|accessdate=13 March 2023|archivedate=13 August 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210813160454/https://edition.cnn.com/2002/WORLD/asiapcf/east/01/21/afghan.rail/index.html}}&lt;/ref&gt; He died in 1901, succeeded by his son, [[Habibullah Khan]].
[[File:Afghan foot soldiers in 1841.jpg|thumb|left|Afghan tribesmen in 1841, painted by British officer [[James Rattray]]]]
{{blockquote|How can a small power like Afghanistan, which is like a goat between these lions [Britain and Russia] or a grain of wheat between two strong millstones of the grinding mill, [could] stand in the midway of the stones without being ground to dust?|author=[[Abdur Rahman Khan]], the &quot;Iron Amir&quot;, in 1900&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://countrystudies.us/afghanistan/2.htm|title=Afghanistan – HISTORY|website=countrystudies.us}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=REwmr2bFYfkC&amp;pg=PA2|title = Afghanistan: The Soviet Invasion in Perspective|isbn = 9780817982133|last1 = Arnold|first1 = Anthony|date = June 1985}}&lt;/ref&gt;}}

During the [[First World War]], when Afghanistan was neutral, Habibullah Khan was met by officials of the Central Powers in the [[Niedermayer–Hentig Expedition]], to declare full independence from the United Kingdom, join them and attack British India, as part of the [[Hindu–German Conspiracy]]. Their efforts to bring Afghanistan into the Central Powers failed, but it caused discontent among the population for keeping neutrality against the British. Habibullah was assassinated during a hunting trip in February 1919, and [[Amanullah Khan]] eventually assumed power. A staunch supporter of the 1915–1916 expeditions, Amanullah Khan provoked the [[Third Anglo-Afghan War]], entering British India via the [[Khyber Pass]].&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Afghanistan in the Great War|first=Christopher|last=Wyatt|date=2 September 2015|journal=Asian Affairs|volume=46|issue=3|pages=387–410|doi=10.1080/03068374.2015.1081001|s2cid = 159788830}}&lt;/ref&gt;

[[File:King Amanullah standing.jpg|thumb|left|upright|[[Emir of Afghanistan|Emir]] [[Amanullah Khan|Amanullah]] invaded British India in 1919 and proclaimed Afghanistan's full independence thereafter. He proclaimed himself [[King of Afghanistan]] in June 1926.]]

After the end of the Third Anglo-Afghan War and the signing of the [[Anglo-Afghan Treaty of 1919|Treaty of Rawalpindi]] on 19 August 1919, [[Emir of Afghanistan|Emir]] Amanullah Khan declared the [[Emirate of Afghanistan]] a [[sovereign state|sovereign]] and fully [[independent state]]. He moved to end his country's traditional isolation by establishing diplomatic relations with the international community, particularly with the [[Soviet Union]] and the [[Weimar Republic]] of Germany.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Pj8DIT_bva0C&amp;pg=PA42|title=The Origins of Conflict in Afghanistan|first=Jeffery J.|last=Roberts|date=14 June 2003|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=9780275978785}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|title='Drang Nach Osten' Continued? Germany and Afghanistan during the Weimar Republic|last=Nicosia |first= Francis R.|year=1997|journal=Journal of Contemporary History|volume=32|issue=2|pages=235–257|doi = 10.1177/002200949703200207|jstor = 261243|s2cid = 160565967}}&lt;/ref&gt; He proclaimed himself [[King of Afghanistan]] on 9 June 1926, when the Emirate of Afghanistan became the [[Kingdom of Afghanistan]]. Following a 1927–28 tour of Europe and [[Turkey]], he introduced several reforms intended to modernize his nation. A key force behind these reforms was [[Mahmud Tarzi]], an ardent supporter of the education of women. He fought for Article 68 of Afghanistan's 1923 [[constitution of Afghanistan|constitution]], which made elementary education compulsory. The institution of [[slavery]] was abolished in the Emirate of Afghanistan in 1923.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia | year = 1976| volume = 25| encyclopedia = [[Encyclopedia Americana]]|publisher=Americana Corporation | page = 24 |title=Afghanistan }}&lt;/ref&gt; King Amanullah's wife, [[Soraya Tarzi|Queen Soraya]], was an important figure during this period in the fight for woman's education and against their oppression.&lt;ref&gt;{{Cite news|date=10 September 2020|title=Queen Soraya of Afghanistan: A woman ahead of her time|url=https://arab.news/5hdva|access-date=3 July 2021|website=Arab News}}&lt;/ref&gt;

Some of the reforms that were put in place, such as the abolition of the traditional [[burqa]] for women and the opening of several co-educational schools, quickly alienated many tribal and religious leaders, and this led to the [[Afghan Civil War (1928–1929)]]. Faced with the overwhelming armed opposition, King Amanullah abdicated in January 1929, and soon after Kabul fell to [[Saqqawist]] forces led by [[Habibullah Kalakani]].&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=A4_jAAAAMAAJ|title=Kabul under siege: Fayz Muhammad's account of the 1929 Uprising|last1=Muḥammad|first1=Fayz̤|last2=McChesney|first2=R. D.|date=1999|publisher=Markus Wiener Publishers|isbn=9781558761544|pages=39, 40|access-date=15 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190404143046/https://books.google.nl/books?id=A4_jAAAAMAAJ|archive-date=4 April 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Prince]] [[Mohammed Nadir Shah]], Amanullah's cousin, in turn defeated and killed Kalakani in October 1929, and was declared King Nadir Shah.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=A4_jAAAAMAAJ|title=Kabul under siege: Fayz Muhammad's account of the 1929 Uprising|last1=Muḥammad|first1=Fayz̤|last2=McChesney|first2=R. D.|date=1999|publisher=Markus Wiener Publishers|isbn=9781558761544|pages=275, 276|access-date=15 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190404143046/https://books.google.nl/books?id=A4_jAAAAMAAJ|archive-date=4 April 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; He abandoned the reforms of King Amanullah in favor of a more gradual approach to modernization,  but was assassinated in 1933 by [[Abdul Khaliq Hazara (assassin)|Abdul Khaliq]], a fifteen-year-old [[Hazara people|Hazara]] student who was an [[Amanullah loyalist]].&lt;ref&gt;{{cite book |title=Culture and customs of Afghanistan |last1=Hafizullah |first1=Emadi |year=2005 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=0-313-33089-1 |page=35 |url=https://books.google.com/books?id=bY8ck6iktikC&amp;pg=PA35 |access-date=31 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170225052702/https://books.google.com/books?id=bY8ck6iktikC&amp;lpg=PP1&amp;pg=PA35 |archive-date=25 February 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[Mohammed Zahir Shah]], Nadir Shah's 19-year-old son, succeeded to the throne and reigned as King from 1933 to 1973. The [[Afghan tribal revolts of 1944–1947|tribal revolts of 1944–1947]] saw King Zahir's reign challenged by [[Zadran (Pashtun tribe)|Zadran]], [[Safi (Pashtun tribe)|Safi]], [[Mangal (Pashtun tribe)|Mangal]], and [[Wazir (Pashtun tribe)|Wazir]] tribesmen led by [[Mazrak Zadran]], [[Salemai]], and [[Faqir Ipi|Mirzali Khan]], among others, many of whom were [[Amanullah loyalist]]s. Close relations with the Muslim states Turkey, the [[Hashemite Kingdom of Iraq]] and [[Pahlavi dynasty|Iran/Persia]] were also pursued, while further international relations were sought by joining the [[League of Nations]] in 1934. The 1930s saw the development of roads, infrastructure, the founding of a [[Da Afghanistan Bank|national bank]], and increased education. Road links in the north played a large part in a growing cotton and textile industry.&lt;ref name=&quot;Eur2002&quot;/&gt; The country built close relationships with the [[Axis powers]], with [[Nazi Germany]] having the largest share in Afghan development at the time, along with the [[Kingdom of Italy]] and the [[Empire of Japan]].&lt;ref name=&quot;Hyman2016&quot;&gt;{{cite book|author=Anthony Hyman|title=Afghanistan under Soviet Domination, 1964–91|url=https://books.google.com/books?id=nvO-DAAAQBAJ&amp;pg=PA46|date=27 July 2016|publisher=Springer|isbn=978-1-349-21948-3|page=46}}&lt;/ref&gt;

{{blockquote|Afghanistan has performed the function in central Asia which Korea and Laos-Cambodia have performed in East and Southeast Asia: a regional flashpoint of colliding Great Power interests.|author=James Phillips of [[The Heritage Foundation]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.heritage.org/node/22867/print-display|date = October 25, 1979| title=The Heritage Foundation }}&lt;/ref&gt;}}

===Contemporary history===
[[File:Zahir Shah of Afghanistan in 1930s-cropped.jpg|thumb|upright|[[Mohammed Zahir Shah|King Zahir]], the last reigning monarch of Afghanistan, who reigned from 1933 until 1973.]]

Until 1946, King Zahir ruled with the assistance of his uncle, who held the post of [[Prime Minister of Afghanistan|Prime Minister]] and continued the policies of Nadir Shah. Another of Zahir Shah's uncles, [[Shah Mahmud Khan]], became Prime Minister in 1946 and began an experiment allowing greater political freedom, but reversed the policy when it went further than he expected. He was replaced in 1953 by [[Mohammed Daoud Khan]], the king's cousin and brother-in-law, and a [[Pashtun]] nationalist who sought the creation of a [[Pashtunistan]], leading to highly tense relations with Pakistan.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.rferl.org/a/1103837.html|title=Afghanistan: History Of 1973 Coup Sheds Light On Relations With Pakistan|access-date=6 July 2019|date=18 July 2003|publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty|author=Ron Synovitz|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626230602/https://www.rferl.org/a/1103837.html|archive-date=26 June 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; During his ten years at the post until 1963, Daoud Khan pressed for social modernization reforms and sought a closer relationship with the [[Soviet Union]]. Afterward, the [[1964 Constitution of Afghanistan|1964 constitution]] was formed, and the first non-royal Prime Minister was sworn in.&lt;ref name=&quot;Eur2002&quot;&gt;{{cite book|author=Eur|title=The Far East and Australasia 2003|url=https://books.google.com/books?id=LclscNCTz9oC&amp;pg=PA62|year=2002|publisher=Psychology Press|isbn=978-1-85743-133-9|page=62}}&lt;/ref&gt;

King Zahir Shah, like his father Nadir Shah, had a policy of maintaining national independence while pursuing gradual modernization, creating nationalist feeling, and improving relations with the United Kingdom. However, Afghanistan remained neutral and was neither a participant in [[World War II]] nor aligned with either power bloc in the [[Cold War]] thereafter. However, it was a beneficiary of the latter rivalry as both the Soviet Union and the United States vied for influence by building Afghanistan's main highways, airports, and other vital infrastructure in the post-war period. On a per capita basis, Afghanistan received more Soviet [[development aid]] than any other country. Afghanistan had, therefore, good relations with both Cold War enemies. In 1973, while the King was in Italy, Daoud Khan launched a [[1973 Afghan coup|bloodless coup]] and became the first [[President of Afghanistan]], abolishing the monarchy.

====Democratic Republic and Soviet war====
{{main|Democratic Republic of Afghanistan|Soviet–Afghan War|Afghan Civil War (1989–1992)}}
{{further|History of Afghanistan (1978–1992)}}
{{multiple image
|image1=Afgan1987 Gardez UAZ469.jpg
|caption1=Soviet troops in [[Gardez]], Afghanistan in 1987
|image2=Jamiat e-Islami in Shultan Valley 1987 with Dashaka.jpg
|caption2=[[Hezb-i Islami Khalis]] fighters in the Sultan Valley of [[Kunar Province]], 1987
|width2=150
}}
In April 1978, the communist [[People's Democratic Party of Afghanistan]] (PDPA) seized power in a bloody coup d'état against then-President [[Mohammed Daoud Khan]], in what is called the [[Saur Revolution]]. The PDPA declared the establishment of the [[Democratic Republic of Afghanistan]], with its first leader named as [[People's Democratic Party of Afghanistan|People's Democratic Party]] general secretary [[Nur Muhammad Taraki]].{{sfn|Ewans|2002|page=186–88}} This would trigger a series of events that would dramatically turn Afghanistan from a poor and secluded (albeit peaceful) country to a hotbed of international terrorism.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=U0FvDwAAQBAJ&amp;pg=PR16|title=Afghanistan War: A Documentary and Reference Guide|first=Ryan|last=Wadle|date=1 October 2018|publisher=ABC-CLIO|isbn=9781440857478}}&lt;/ref&gt; The PDPA initiated various social, symbolic and land distribution reforms that provoked strong opposition, while also brutally oppressing political dissidents. This caused unrest and quickly expanded into a state of [[War in Afghanistan (1978–present)|civil war]] by 1979, waged by guerrilla ''[[mujahideen]]'' (and smaller [[Maoist]] guerrillas) against regime forces countrywide. It quickly turned into a [[proxy war]] as the Pakistani government provided these rebels with covert training centers, the United States [[Operation Cyclone|supported]] them through Pakistan's [[Inter-Services Intelligence]] (ISI),&lt;ref name=Meher&gt;{{cite book |last=Meher |first=Jagmohan |title=America's Afghanistan War: The Success that Failed |publisher=Gyan Books |year=2004 |pages=68–69, 94 |isbn=978-81-7835-262-6}}&lt;/ref&gt; and the [[Soviet Union]] sent thousands of military advisers to support the PDPA regime.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hussain |first=Rizwan |title=Pakistan and the Emergence of Islamic Militancy in Afghanistan |publisher=Ashgate Publishing |year=2005 |pages=108–109 |isbn=978-0-7546-4434-7}}&lt;/ref&gt; Meanwhile, there was increasingly hostile friction between the competing factions of the PDPA&amp;nbsp;– the dominant [[Khalq]] and the more moderate [[Parcham]].&lt;ref&gt;{{cite book|title=Afghanistan: A Modern History|publisher=[[I.B.Tauris]]|year=2005|isbn=978-1850438571|last=Rasanayagam |first= Angelo|page=[https://archive.org/details/afghanistan00ange/page/73 73]|url=https://archive.org/details/afghanistan00ange|url-access=registration|access-date=31 May 2019}}&lt;/ref&gt;

In September 1979, PDPA General Secretary Taraki was assassinated in an internal coup orchestrated by fellow Khalq member, then-prime minister [[Hafizullah Amin]], who assumed the new general secretary of the [[People's Democratic Party of Afghanistan|People's Democratic Party]]. The situation in the country deteriorated under Amin and thousands of people went missing.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/83854.stm|title=Afghanistan: 20 years of bloodshed|publisher=BBC|date=26 April 1998|access-date=4 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190217184807/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/83854.stm|archive-date=17 February 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Displeased with Amin's government, the [[Soviet Army]] invaded the country in December 1979, heading for Kabul and killing Amin just three days later.{{sfn|Barfield|2012|page=234}} A Soviet-organized regime, led by Parcham's [[Babrak Karmal]] but inclusive of both factions (Parcham and Khalq), filled the vacuum. Soviet troops in more substantial numbers were deployed to stabilize Afghanistan under Karmal, marking the beginning of the [[Soviet–Afghan War]].&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kalinovsky |first=Artemy M. |title=A Long Goodbye: The Soviet Withdrawal from Afghanistan |publisher=Harvard University Press |year=2011 |pages=25–28 |isbn=978-0-674-05866-8}}&lt;/ref&gt; The United States and Pakistan,&lt;ref name=Meher/&gt; along with smaller actors like Saudi Arabia and China, continued supporting the rebels, delivering billions of dollars in cash and weapons including two thousand [[FIM-92 Stinger]] [[surface-to-air missiles]].&lt;ref name=&quot;The Brunei Times&quot;&gt;{{cite web |year=2009 |url=https://www.bt.com/analysis/2008/12/17/story_of_us_cia_and_taliban |title=Story of US, CIA and Taliban |work=[[The Brunei Times]] |access-date=16 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131205090713/http://www.bt.com.bn/analysis/2008/12/17/story_of_us_cia_and_taliban |archive-date=5 December 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=5 December 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131205090713/http://www.bt.com.bn/analysis/2008/12/17/story_of_us_cia_and_taliban }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;The Nation&quot;&gt;{{cite web |year=1999 |url=http://www.thenation.com/article/cost-afghan-victory?page=0,1 |title=The Cost of an Afghan 'Victory' |work=[[The Nation]] |access-date=16 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140302090727/http://www.thenation.com/article/cost-afghan-victory?page=0%2C1 |archive-date=2 March 2014 |url-status=dead |accessdate=13 March 2023 |archivedate=2 March 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140302090727/http://www.thenation.com/article/cost-afghan-victory?page=0%2C1 }}&lt;/ref&gt; Lasting nine years, the war caused the deaths of between 562,000&lt;ref name=&quot;562k&quot;&gt;{{cite journal|last1=Lacina|first1=Bethany|last2=Gleditsch|first2=Nils Petter|url=http://www.bethanylacina.com/LacinaGleditsch_newdata.pdf|title=Monitoring Trends in Global Combat: A New Dataset of Battle Deaths|journal=European Journal of Population|volume=21|issue=2–3|year=2005|page=154|doi=10.1007/s10680-005-6851-6|s2cid=14344770|access-date=1 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006175909/http://www.bethanylacina.com/LacinaGleditsch_newdata.pdf|archive-date=6 October 2014|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006175909/http://www.bethanylacina.com/LacinaGleditsch_newdata.pdf |date=6 October 2014 }}&lt;/ref&gt; and 2&amp;nbsp;million Afghans,&lt;ref name=&quot;Kakar&quot;&gt;{{Cite book|url=http://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft7b69p12h;brand=ucpress|title=The Soviet Invasion and the Afghan Response, 1979–1982|last=Kakar|first=Mohammed|publisher=University of California Press|isbn=9780520208933|quote=The Afghans are among the latest victims of genocide by a superpower. Large numbers of Afghans were killed to suppress resistance to the army of the Soviet Union, which wished to vindicate its client regime and realize its goal in Afghanistan.|date=3 March 1997|access-date=7 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170106175142/http://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft7b69p12h;brand=ucpress|archive-date=6 January 2017|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170106175142/http://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft7b69p12h;brand=ucpress |date=6 January 2017 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=I2chrSJCW54C&amp;pg=PA129|title=The Widening Circle of Genocide|last=Klass|first=Rosanne|publisher=Transaction Publishers|year=1994|isbn=978-1-4128-3965-5|page=129|quote=During the intervening fourteen years of Communist rule, an estimated 1.5 to 2 million Afghan civilians were killed by Soviet forces and their proxies- the four Communist regimes in Kabul, and the East Germans, Bulgarians, Czechs, Cubans, Palestinians, Indians and others who assisted them. These were not battle casualties or the unavoidable civilian victims of warfare. Soviet and local Communist forces seldom attacked the scattered guerilla bands of the Afghan Resistance except, in a few strategic locales like the Panjsher valley. Instead they deliberately targeted the civilian population, primarily in the rural areas.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Reisman&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.paulbogdanor.com/left/afghan/genocide.pdf|title=Genocide and the Soviet Occupation of Afghanistan|last1=Reisman|first1=W. Michael|last2=Norchi|first2=Charles H.|access-date=7 January 2017|quote=According to widely reported accounts, substantial programmes of depopulation have been conducted in these Afghan provinces: Ghazni, Nagarhar, Lagham, Qandahar, Zabul, Badakhshan, Lowgar, Paktia, Paktika and Kunar...There is considerable evidence that genocide has been committed against the Afghan people by the combined forces of the Democratic Republic of Afghanistan and the Soviet Union.|archive-url=https://web.archive.org/web/20161026182528/http://www.paulbogdanor.com/left/afghan/genocide.pdf|archive-date=26 October 2016|url-status=live|accessdate=13 March 2023|archivedate=26 October 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161026182528/http://www.paulbogdanor.com/left/afghan/genocide.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://archive.org/details/afghanistansendl00good|url-access=registration|title=Afghanistan's Endless War: State Failure, Regional Politics, and the Rise of the Taliban|last=Goodson|first=Larry P.|publisher=University of Washington Press|year=2001|isbn=978-0-295-98050-8|page=[https://archive.org/details/afghanistansendl00good/page/5 5]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Soviet-war-video&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=vYUzL1qhltA |title=Soldiers of God: Cold War (Part 1/5) |publisher=CNN |year=1998 |access-date=11 October 2011 |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20160229172016/https://www.youtube.com/watch?v%3DvYUzL1qhltA |archive-date=29 February 2016 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;landmines&quot;&gt;[[UNICEF]], [http://www.unicef.org/graca/mines.htm Land-mines: A deadly inheritance] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20130805102916/http://www.unicef.org/graca/mines.htm | date=5 August 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.defenseindustrydaily.com/Landmines-in-Afghanistan-A-Decades-Old-Danger-06143/ |title=Landmines in Afghanistan: A Decades Old Danger |publisher=Defenseindustrydaily.com | date=1 February 2010 |access-date=6 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140111130437/http://www.defenseindustrydaily.com/Landmines-in-Afghanistan-A-Decades-Old-Danger-06143/ |archive-date=11 January 2014 }}&lt;/ref&gt;{{Excessive citations inline|date=October 2021}} and displaced about 6&amp;nbsp;million people who subsequently fled Afghanistan, mainly to [[Afghans in Pakistan|Pakistan]] and [[Afghans in Iran|Iran]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/j/prm/releases/onepagers/202635.htm |title=Refugee Admissions Program for Near East and South Asia |publisher=Bureau of Population, Refugees, and Migration |access-date=29 December 2013 }}&lt;/ref&gt; Heavy air bombardment destroyed many countryside villages, millions of [[landmine]]s were planted,&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.rferl.org/a/1051546.html|title=Afghanistan: Land Mines From Afghan-Soviet War Leave Bitter Legacy (Part 2)|website=RadioFreeEurope/RadioLiberty|last1=Recknagel |first1=Charles }}&lt;/ref&gt; and some cities such as [[Herat]] and [[Kandahar]] were also damaged from bombardment. Pakistan's [[Khyber Pakhtunkhwa|North-West Frontier Province]] functioned as an organizational and networking base for the anti-Soviet Afghan resistance, with the province's influential [[Deobandi]] ulama playing a major supporting role in promoting the 'jihad'.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Haroon|first=Sana|year=2008|title=The Rise of Deobandi Islam in the North-West Frontier Province and Its Implications in Colonial India and Pakistan 1914–1996|journal=Journal of the Royal Asiatic Society|volume=18|issue=1|pages=66–67|jstor=27755911|doi=10.1017/S1356186307007778|s2cid=154959326}}&lt;/ref&gt; After the [[Soviet withdrawal from Afghanistan|Soviet withdrawal]], the [[Afghan Civil War (1989-92)|civil war ensued]] until the communist regime under People's Democratic Party leader [[Mohammad Najibullah]] collapsed in 1992.&lt;ref name=&quot;Columbia:Afghanistan:History&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.infoplease.com/ce6/world/A0856490.html |title=Afghanistan: History&amp;nbsp;– ''Columbia Encyclopedia'' |publisher=Infoplease.com | date=11 September 2001 |access-date=19 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120810051626/http://www.infoplease.com/ce6/world/A0856490.html |archive-date=10 August 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Stenersen&gt;[https://www.prio.org/utility/Download.ashx?x=228 'Mujahidin vs. Communists: Revisiting the battles of Jalalabad and Khost] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180802084503/https://www.prio.org/utility/Download.ashx?x=228 |date=2 August 2018 }}. By Anne Stenersen: a Paper presented at the conference ''COIN in Afghanistan: From Mughals to the Americans'', Peace Research Institute Oslo (PRIO), 12–13 February 2012. Retrieved 1 February 2018.&lt;/ref&gt;{{sfn|Barfield|2012|pp=239, 244}}

The Soviet-Afghan War had drastic social effects on Afghanistan. The [[militarization]] of society led to heavily armed police, private bodyguards, openly armed civil defense groups and other such things becoming the norm in Afghanistan for decades thereafter.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Archived Version|url=http://prr.hec.gov.pk/jspui/bitstream/123456789/6891/1/Aqab_Mehmood_Malik_Strategic_%26_Nuclear_Studies_2015_NDU_19.05.2016.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200909110438/http://prr.hec.gov.pk/jspui/bitstream/123456789/6891/1/Aqab_Mehmood_Malik_Strategic_%26_Nuclear_Studies_2015_NDU_19.05.2016.pdf|archive-date=9 September 2020|website=prr.hec.gov.pk|accessdate=13 March 2023|archivedate=9 September 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200909110438/http://prr.hec.gov.pk/jspui/bitstream/123456789/6891/1/Aqab_Mehmood_Malik_Strategic_%26_Nuclear_Studies_2015_NDU_19.05.2016.pdf}}&lt;/ref&gt; The traditional power structure had shifted from clergy, community elders, intelligentsia and military in favor of powerful [[warlords]].&lt;ref name=&quot;cdlib&quot;&gt;{{Cite web|url=https://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft7b69p12h;chunk.id=0;doc.view=print|title=Afghanistan|website=publishing.cdlib.org|accessdate=2023-03-13|archivedate=2023-01-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230121200011/https://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft7b69p12h;chunk.id=0;doc.view=print}}&lt;/ref&gt;

====Post–Cold War conflict====
{{see also|Afghan Civil War (1992–1996)|Afghan Civil War (1996–2001)|Islamic Emirate of Afghanistan (1996–2001)|Northern Alliance}}
[[File:War in Afganistan (1992–2001).png|thumb|upright=1.5|Development of the civil war from 1992 to late 2001]]
Another civil war broke out after the [[Peshawar Accords|creation]] of a dysfunctional coalition [[Islamic State of Afghanistan|government]] between leaders of various ''mujahideen'' factions. Amid a state of [[anarchy]] and factional infighting,&lt;ref name=&quot;Amin Saikal&quot;&gt;{{cite book |last=Amin Saikal |author-link=Amin Saikal |title=Modern Afghanistan: A History of Struggle and Survival |edition=2006 1st |page=352 |publisher=I.B. Tauris &amp; Co Ltd., London New York |isbn=978-1-85043-437-5|date=13 November 2004 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Human Rights Watch (4)&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.hrw.org/en/reports/2005/07/06/blood-stained-hands |title=Blood-Stained Hands, Past Atrocities in Kabul and Afghanistan's Legacy of Impunity |date=7 July 2005 |publisher=[[Human Rights Watch]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20091212081418/http://www.hrw.org/en/reports/2005/07/06/blood-stained-hands |archive-date=12 December 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Roy Gutman&quot;&gt;GUTMAN, Roy (2008): How We Missed the Story: Osama Bin Laden, the Taliban and the Hijacking of Afghanistan, Endowment of the United States Institute of Peace, 1st ed., Washington D.C.&lt;/ref&gt; various ''mujahideen'' factions committed widespread rape, murder and extortion,&lt;ref name=&quot;Human Rights Watch (4)&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Afghanistan Justice Project&quot;&gt;{{cite web |year=2005 |url=http://www.afghanistanjusticeproject.org/warcrimesandcrimesagainsthumanity19782001.pdf |title=Casting Shadows: War Crimes and Crimes against Humanity: 1978–2001 |publisher=Afghanistan Justice Project |access-date=16 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004221455/http://www.afghanistanjusticeproject.org/warcrimesandcrimesagainsthumanity19782001.pdf |archive-date=4 October 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=4 October 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004221455/http://www.afghanistanjusticeproject.org/warcrimesandcrimesagainsthumanity19782001.pdf }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Human Rights Watch (5)&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.hrw.org/reports98/afghan/Afrepor0-01.htm#P81_13959 |title=Afghanistan: The massacre in Mazar-i Sharif. (Chapter II: Background) |publisher=[[Human Rights Watch]]| date=November 1998| access-date=16 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081102042606/http://www.hrw.org/reports98/afghan/Afrepor0-01.htm |archive-date=2 November 2008}}&lt;/ref&gt; while Kabul was heavily bombarded and partially destroyed by the fighting.&lt;ref name=&quot;Human Rights Watch (5)&quot; /&gt; Several failed reconciliations and alliances occurred between different leaders.&lt;ref&gt;{{cite web |year=2005 |url=http://www.afghanistanjusticeproject.org/warcrimesandcrimesagainsthumanity19782001.pdf |page=63 |title=Casting Shadows: War Crimes and Crimes against Humanity: 1978–2001 |publisher=Afghanistan Justice Project |access-date=16 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004221455/http://www.afghanistanjusticeproject.org/warcrimesandcrimesagainsthumanity19782001.pdf |archive-date=4 October 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=4 October 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004221455/http://www.afghanistanjusticeproject.org/warcrimesandcrimesagainsthumanity19782001.pdf }}&lt;/ref&gt; The [[Taliban]] emerged in September 1994 as a movement and militia of students (''talib'') from Islamic [[Madrassas in Pakistan|madrassas (schools) in Pakistan]],&lt;ref name=&quot;Human Rights Watch (5)&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Matinuddin, Kamal 1999 pp.25&quot;&gt;Matinuddin, Kamal, ''The Taliban Phenomenon, Afghanistan 1994–1997'', [[Oxford University Press]], (1999), pp. 25–26&lt;/ref&gt; who soon had military support from Pakistan.&lt;ref name=&quot;George Washington University&quot;&gt;{{cite web |year=2007 |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB227/index.htm#17 |title=Documents Detail Years of Pakistani Support for Taliban, Extremists |publisher=[[George Washington University]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203002159/http://www2.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB227/index.htm |archive-date=3 December 2013 }}&lt;/ref&gt; Taking control of [[Kandahar]] city that year,&lt;ref name=&quot;Human Rights Watch (5)&quot; /&gt; they conquered more territories until finally driving out the government of [[Burhanuddin Rabbani|Rabbani]] from Kabul in 1996,&lt;ref name=&quot;IRB, Can.,1997&quot;&gt;{{cite report |ref={{sfnRef|Chronology of Events|1997}} |title=Afghanistan: Chronology of Events January 1995 – February 1997 |date=February 1997 |publisher=Immigration and Refugee Board of Canada |url=https://www.justice.gov/sites/default/files/eoir/legacy/2014/01/16/Af_chronology_1995-.pdf |access-date=28 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171012061437/https://www.justice.gov/sites/default/files/eoir/legacy/2014/01/16/Af_chronology_1995-.pdf |archive-date=12 October 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Coll, ''Ghost Wars'' (New York: Penguin, 2005), 14.&lt;/ref&gt; where they established an [[Islamic Emirate of Afghanistan (1996–2001)|emirate]]&lt;ref name=c-profile&gt;[https://www.loc.gov/rr/frd/cs/profiles/Afghanistan.pdf Country profile: Afghanistan (published August 2008)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180625161206/https://www.loc.gov/rr/frd/cs/profiles/Afghanistan.pdf |date=25 June 2018 }}(page 3). Library of Congress. Retrieved 13 February 2018.&lt;/ref&gt; that gained international recognition from 3 countries: [[Pakistan]], [[Saudi Arabia]], and the [[United Arab Emirates]].&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://www.bbc.com/news/world-south-asia-11451718
|title=Who are the Taliban?
|date=16 August 2021
|publisher=BBC
|access-date=18 August 2021
|quote=Pakistan was also one of only three countries, along with Saudi Arabia and the United Arab Emirates (UAE), which recognised the Taliban when they were in power in Afghanistan.}}&lt;/ref&gt; The Taliban were condemned internationally for the harsh enforcement of their interpretation of Islamic [[sharia]] law, which resulted in the brutal treatment of many Afghans, especially [[Taliban treatment of women|women]].&lt;ref name=Skain&gt;{{cite book|last=Skain|first=Rosemarie|title=The women of Afghanistan under the Taliban|year=2002|publisher=McFarland|isbn=978-0-7864-1090-3|page=41}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;* {{cite news |url=https://articles.latimes.com/2001/nov/18/news/mn-5602 |date=18 November 2001 |author1=James Gerstenzan |author2=Lisa Getter |title=Laura Bush Addresses State of Afghan Women |work=[[Los Angeles Times]] |access-date=14 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121010184219/http://articles.latimes.com/2001/nov/18/news/mn-5602 |archive-date=10 October 2012 |url-status=live }}
* {{cite web |url=https://www.pbs.org/wnet/wideangle/episodes/a-woman-among-warlords/womens-rights-in-the-taliban-and-post-taliban-eras/66/ |date=11 September 2007 |title=Women's Rights in the Taliban and Post-Taliban Eras |work=A Woman Among Warlords |publisher=[[PBS]] |access-date=14 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130114011223/http://www.pbs.org/wnet/wideangle/episodes/a-woman-among-warlords/womens-rights-in-the-taliban-and-post-taliban-eras/66/ |archive-date=14 January 2013 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; During their rule, the Taliban and their allies committed massacres against Afghan civilians, denied UN food supplies to starving civilians and conducted a policy of [[scorched earth]], burning vast areas of fertile land and destroying tens of thousands of homes.&lt;ref name=Rashid2&gt;{{cite book|last=Rashid|first=Ahmed|title=Taliban: Islam, Oil and the New Great Game in Central Asia|year=2002|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-1-86064-830-4|page=253}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Newsday 2001&quot;&gt;{{cite news|url=http://articles.chicagotribune.com/2001-10-12/news/0110120312_1_taliban-fighters-massacres-in-recent-years-mullah-mohammed-omar|title=Taliban massacres outlined for UN|date=October 2001|work=Chicago Tribune|first=Edward A|last=Gargan|access-date=24 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110916074935/http://articles.chicagotribune.com/2001-10-12/news/0110120312_1_taliban-fighters-massacres-in-recent-years-mullah-mohammed-omar|archive-date=16 September 2011|url-status=live|accessdate=2023-03-13|archivedate=2013-10-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131013125154/http://articles.chicagotribune.com/2001-10-12/news/0110120312_1_taliban-fighters-massacres-in-recent-years-mullah-mohammed-omar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;papillonsartpalace.com&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.papillonsartpalace.com/massacre.htm |title=Confidential UN report details mass killings of civilian villagers |access-date=12 October 2001 |work=Newsday |year=2001 |publisher=newsday.org |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20021118162327/http://www.papillonsartpalace.com/massacre.htm |archive-date=18 November 2002 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=18 November 2002 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20021118162327/http://www.papillonsartpalace.com/massacre.htm }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation |url=http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=NewsLibrary&amp;p_multi=APAB&amp;d_place=APAB&amp;p_theme=newslibrary2&amp;p_action=search&amp;p_maxdocs=200&amp;p_topdoc=1&amp;p_text_direct-0=0F8B4F98500EA0F8&amp;p_field_direct-0=document_id&amp;p_perpage=10&amp;p_sort=YMD_date:D&amp;s_trackval=GooglePM |agency=Associated Press |title=U.N. says Taliban starving hungry people for military agenda |date=7 January 1998 |access-date=7 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180913121938/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=NewsLibrary&amp;p_multi=APAB&amp;d_place=APAB&amp;p_theme=newslibrary2&amp;p_action=search&amp;p_maxdocs=200&amp;p_topdoc=1&amp;p_text_direct-0=0F8B4F98500EA0F8&amp;p_field_direct-0=document_id&amp;p_perpage=10&amp;p_sort=YMD_date:D&amp;s_trackval=GooglePM |archive-date=13 September 2018 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Goodson|first=Larry P.|title=Afghanistan's Endless War: State Failure, Regional Politics and the Rise of the Taliban|url=https://archive.org/details/afghanistansendl00good|url-access=registration|year=2002|publisher=University of Washington Press|isbn=978-0-295-98111-6|page=[https://archive.org/details/afghanistansendl00good/page/121 121]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NPR&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.npr.org/programs/morning/features/2002/aug/afghanistan/ |publisher=NPR |title=Re-Creating Afghanistan: Returning to Istalif |date=1 August 2002 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023072254/http://www.npr.org/programs/morning/features/2002/aug/afghanistan/ |archive-date=23 October 2013 }}&lt;/ref&gt;{{Excessive citations inline|date=October 2021}}

[[Battle of Kabul (1992–1996)|After the fall of Kabul]] to the Taliban, [[Ahmad Shah Massoud]] and [[Abdul Rashid Dostum]] formed the [[Northern Alliance]], later joined by others, to resist the Taliban. Dostum's forces were defeated by the Taliban during the [[Battles of Mazar-i-Sharif (1997–1998)|Battles of Mazar-i-Sharif]] in 1997 and 1998; Pakistan's Chief of Army Staff, [[Pervez Musharraf]], began sending thousands of Pakistanis to help the Taliban defeat the Northern Alliance.&lt;ref name=&quot;Webster University Press Book&quot;&gt;{{cite book |last=Marcela Grad |title=Massoud: An Intimate Portrait of the Legendary Afghan Leader |edition=1 March 2009 |page=310 |publisher=Webster University Press }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;George Washington University&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;History Commons&quot;&gt;{{cite web |year=2010 |url=http://www.historycommons.org/entity.jsp?entity=ahmed_shah_massoud |title=Ahmed Shah Massoud |publisher=[[History Commons]] |access-date=16 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140125130822/http://www.historycommons.org/entity.jsp?entity=ahmed_shah_massoud |archive-date=25 January 2014 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=25 January 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140125130822/http://www.historycommons.org/entity.jsp?entity=ahmed_shah_massoud }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Maley&quot;&gt;{{cite book |last=Maley |first=William |title=The Afghanistan wars |year=2009 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-230-21313-5 |page=288}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ahmed Rashid/The Telegraph&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/1340244/Afghanistan-resistance-leader-feared-dead-in-blast.html |title=Afghanistan resistance leader feared dead in blast |work=The Telegraph |location=London | date=11 September 2001 |first=Ahmed |last=Rashid|archive-url=https://web.archive.org/web/20131108225950/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/1340244/Afghanistan-resistance-leader-feared-dead-in-blast.html |archive-date=8 November 2013 }}&lt;/ref&gt;{{Excessive citations inline|date=October 2021}} By 2000 the Northern Alliance only controlled 10% of territory, cornered in the north-east. On 9 September 2001, Massoud was assassinated by two Arab [[suicide attack]]ers in [[Panjshir Valley]]. Around 400,000 Afghans died in internal conflicts between 1990 and 2001.&lt;ref&gt;&quot;[http://www.csmonitor.com/2001/0920/p1s3-wosc.html/(page)/4 Life under Taliban cuts two ways]&quot;. ''[[The Christian Science Monitor|CSM]]''. 20 September 2001 {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20131230233031/http://www.csmonitor.com/2001/0920/p1s3-wosc.html/(page)/4 | date=30 December 2013 }}&lt;/ref&gt;

==== US invasion and Islamic Republic ====
{{Further|War in Afghanistan (2001–2021)|Islamic Republic of Afghanistan|Taliban insurgency|Fall of Kabul (2021)}}
{{Cleanup|section|reason=Too overloaded, detailed content already covered by the War article|date=October 2021}}
In October 2001, the [[United States invasion of Afghanistan|United States invaded Afghanistan]] to remove the Taliban from power after they refused to hand over [[Osama Bin Laden]], the prime suspect of the [[September 11 attacks]], who was a &quot;guest&quot; of the Taliban and was operating his [[al-Qaeda]] network in Afghanistan.&lt;ref name=&quot;CNN&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=Grugy2txSvc |title=Brigade 055 |publisher=CNN|archive-url=https://web.archive.org/web/20130729101159/https://www.youtube.com/watch?v=Grugy2txSvc|archive-date=29 July 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |author =Rory McCarthy in Islamabad |url=https://www.theguardian.com/world/2001/oct/17/afghanistan.terrorism11 |title=New offer on Bin Laden |newspaper=The Guardian | date= 17 October 2001|access-date=17 July 2012 |location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20130628053351/http://www.guardian.co.uk/world/2001/oct/17/afghanistan.terrorism11|archive-date=28 June 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://edition.cnn.com/2017/08/21/politics/trump-afghanistan-pakistan-india/index.html 'Trump calls out Pakistan, India as he pledges to 'fight to win' in Afghanistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170901150353/http://edition.cnn.com/2017/08/21/politics/trump-afghanistan-pakistan-india/index.html |date=1 September 2017 }}. CNN, 24 August 2017. Retrieved 1 September 2017.&lt;/ref&gt; The majority of Afghans supported the American invasion of their country.&lt;ref name=&quot;Rejects&quot;&gt;{{cite web|date=30 January 2006|title=WPO Poll: Afghan Public Overwhelmingly Rejects al-Qaeda, Taliban|url=http://drum.lib.umd.edu/bitstream/handle/1903/10127/Afghanistan_Jan06_art2.pdf;jsessionid=51A568EB80A658471A265A1D06EF8ADB?sequence=3|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170102172723/http://drum.lib.umd.edu/bitstream/handle/1903/10127/Afghanistan_Jan06_art2.pdf;jsessionid=51A568EB80A658471A265A1D06EF8ADB?sequence=3|archive-date=2 January 2017|access-date=2 January 2017|website=[[University of Maryland Libraries]]|quote=Equally large percentages endorse the US military presence in Afghanistan. Eighty-three percent said they have a favorable view of &quot;the US military forces in our country&quot; (39% very favorable). Just 17% have an unfavorable view.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Public Opinion&quot;&gt;{{cite web|date=29 January 2015|title=Afghan Futures: A National Public Opinion Survey|url=http://acsor-surveys.com/wp-content/uploads/2015/01/Afghan-Futures-Wave-6-Analysis_FINAL-v2.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170329093740/http://acsor-surveys.com/wp-content/uploads/2015/01/Afghan-Futures-Wave-6-Analysis_FINAL-v2.pdf|archive-date=29 March 2017|access-date=2 January 2017|website=[[Afghan Center for Socio-economic and Opinion Research]]|page=4|quote=Seventy-seven percent support the presence of U.S. forces; 67 percent say the same of NATO/ISAF forces more generally. Despite the country's travails, eight in 10 say it was a good thing for the United States to oust the Taliban in 2001. And much more blame either the Taliban or al Qaeda for the country's violence, 53 percent, than blame the United States, 12 percent. The latter is about half what it was in 2012, coinciding with a sharp reduction in the U.S. deployment.}}&lt;/ref&gt; During the initial invasion, US and UK forces bombed al-Qaeda training camps, and later working with the Northern Alliance, the Taliban regime came to an end.&lt;ref name=&quot;NYTOct8&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2001/10/08/world/nation-challenged-attack-us-britain-strike-afghanistan-aiming-bases-terrorist.html |title=A Nation challenged: The attack; U.S. and Britain strike Afghanistan, aiming at bases and terrorist camps; Bush warns 'Taliban will pay a price' |last=Tyler |first=Patrick | date=8 October 2001 |newspaper=The New York Times |access-date=28 February 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20140411134316/http://www.nytimes.com/2001/10/08/world/nation-challenged-attack-us-britain-strike-afghanistan-aiming-bases-terrorist.html |archive-date=11 April 2014 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Inbound Choppers in Afghanistan 2008.jpg|thumb|right|US troops and [[Boeing CH-47 Chinook|Chinooks]] in Afghanistan, 2008]]
In December 2001, after the Taliban government was overthrown, the [[Afghan Interim Administration]] under [[Hamid Karzai]] was formed. The [[International Security Assistance Force]] (ISAF) was established by the [[UN Security Council]] to help assist the [[Karzai administration]] and provide basic security.&lt;ref&gt;{{UN document |docid=S-RES-1386(2001) |type=Resolution|body=Security Council|year=2001|resolution_number=1386 |access-date=21 September 2007| date=31 May 2001}}&amp;nbsp;– ([[s:United Nations Security Council Resolution 1386|UNSCR 1386]])&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nato.usmission.gov/ |title=United States Mission to Afghanistan|publisher=Nato.usmission.gov|access-date=14 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101021065112/http://nato.usmission.gov/ |archive-date=21 October 2010|url-status=live}}&lt;/ref&gt; By this time, after two decades of war as well as an acute [[famine]] at the time, Afghanistan had one of the highest [[infant mortality|infant]] and child mortality rates in the world, the lowest life expectancy, much of the population were hungry,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://merip.org/2001/09/afghanistans-refugee-crisis/|title=Afghanistan's Refugee Crisis|date=24 September 2001|website=MERIP}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.doctorswithoutborders.org/what-we-do/news-stories/research/afghanistan-civilians-risk|title=Afghanistan: Civilians at Risk|website=Doctors Without Borders – USA}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://monthlyreview.org/2001/11/01/limbs-of-no-body/|website=Monthly Review |title=Limbs of No Body: The World's Indifference to the Afghan Tragedy|first=Mohsen |last=Makhmalbaf|date=1 November 2001}}&lt;/ref&gt; and infrastructure was in ruins.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.returntohope.com/inDepth/RebuildingAfghanistan#intro|title=Rebuilding Afghanistan|website=Return to Hope|accessdate=2023-03-13|archivedate=2021-08-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210814144505/http://www.returntohope.com/inDepth/RebuildingAfghanistan#intro}}&lt;/ref&gt; Many foreign donors started providing aid and assistance to rebuild the war-torn country.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://edition.cnn.com/2002/WORLD/asiapcf/east/01/15/japan.aid.gen/index.html?related|title=Japan aid offer to 'broke' Afghanistan|date=15 January 2002|website=CNN|accessdate=13 March 2023|archivedate=19 November 2002|archiveurl=https://web.archive.org/web/20021119080524/https://edition.cnn.com/2002/WORLD/asiapcf/east/01/15/japan.aid.gen/index.html?related}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://web.stanford.edu/class/intnlrel193/readings/week6/afghan.html|title=Rebuilding Afghanistan: The U.S. Role|website=Stanford University}}&lt;/ref&gt;

Taliban forces meanwhile began regrouping inside Pakistan, while more coalition troops entered Afghanistan to help the [[Reconstruction in Afghanistan|rebuilding process]].&lt;ref&gt;{{cite web|first=Julie|last=Fossler|url=http://afghanistan.usaid.gov/en/index.aspx|title=USAID Afghanistan|publisher=Afghanistan.usaid.gov|access-date=14 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101017104214/http://afghanistan.usaid.gov/en/Index.aspx|archive-date=17 October 2010|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.afghanistan.gc.ca/canada-afghanistan/news-nouvelles/2010/2010_07_09.aspx?lang=eng |title=Canada's Engagement in Afghanistan: Backgrounder |publisher=Afghanistan.gc.ca |date=9 July 2010 |access-date=14 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101215180833/http://www.afghanistan.gc.ca/canada-afghanistan/news-nouvelles/2010/2010_07_09.aspx |archive-date=15 December 2010 |url-status=dead |accessdate=13 March 2023 |archivedate=15 December 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101215180833/http://www.afghanistan.gc.ca/canada-afghanistan/news-nouvelles/2010/2010_07_09.aspx }}&lt;/ref&gt; The [[Taliban insurgency|Taliban began an insurgency]] to regain control of Afghanistan. Over the next decade, ISAF and [[Afghan National Army|Afghan troops]] led many offensives against the Taliban, but failed to fully defeat them. Afghanistan remained one of the poorest countries in the world because of a lack of foreign investment, [[Corruption in Afghanistan|government corruption]], and the Taliban insurgency.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://abcnews.go.com/Video/video?id=5484891&amp;tab=9482931&amp;section=8865284&amp;page=1|work=[[ABC News (US)|ABC News]] |access-date=28 September 2010|title=Pakistan Accused of Helping Taliban| date=31 July 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20131221050959/http://abcnews.go.com/Video/video?id=5484891&amp;tab=9482931&amp;section=8865284&amp;page=1 |archive-date=21 December 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/7910687/Wikileaks-Pakistan-accused-of-helping-Taliban-in-Afghanistan-attacks.html|work=The Telegraph|access-date=28 September 2010|title=Wikileaks: Pakistan accused of helping Taliban in Afghanistan attacks | date=26 July 2010|location=London|first1=Rob|last1=Crilly|first2=Alex |last2=Spillius|archive-url=https://web.archive.org/web/20140129073942/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/7910687/Wikileaks-Pakistan-accused-of-helping-Taliban-in-Afghanistan-attacks.html|archive-date=29 January 2014}}&lt;/ref&gt;

Meanwhile, Karzai attempted to unite the peoples of the country,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://philanthropynewsdigest.org/news/afghan-president-karzai-receives-philadelphia-liberty-medal|title=Afghan President Karzai Receives Philadelphia Liberty Medal|website=Philanthropy News Digest (PND)}}&lt;/ref&gt; and the Afghan government was able to build some democratic structures, adopting a constitution in 2004 with the name [[Islamic Republic of Afghanistan]]. Attempts were made, often with the support of foreign donor countries, to improve the country's economy, healthcare, education, transport, and agriculture. ISAF forces also began to train the [[Afghan National Security Forces]]. Following 2002, nearly five million [[Afghan diaspora|Afghans]] were [[repatriated]].&lt;ref name=&quot;Adelman2016&quot;&gt;{{cite book|author=Howard Adelman|title=Protracted Displacement in Asia: No Place to Call Home|url=https://books.google.com/books?id=oLYFDAAAQBAJ&amp;pg=PT167|date=15 April 2016|publisher=Taylor &amp; Francis|isbn=978-1-317-07407-6|page=167}}&lt;/ref&gt; The number of NATO troops present in Afghanistan peaked at 140,000 in 2011,&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-south-asia-11371138|title=The foreign troops left in Afghanistan|work=BBC News|date=15 October 2015}}&lt;/ref&gt; dropping to about 16,000 in 2018.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.forces.net/operations/afghanistan/how-many-troops-are-currently-afghanistan|title=How Many Troops Are Currently in Afghanistan?|first=18 May 2018|last=at 11:38&amp;nbsp;am|website=Forces Network}}&lt;/ref&gt;

In September 2014 [[Ashraf Ghani]] became president after the [[Afghan presidential election, 2014|2014 presidential election]] where for the first time in Afghanistan's history power was democratically transferred.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Huge security as Afghan presidential election looms|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-26880022|newspaper=BBC|date=4 April 2014|access-date=21 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181021190735/https://www.bbc.com/news/world-asia-26880022|archive-date=21 October 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Afghanistan votes in historic presidential election|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-26893972|newspaper=BBC|date=5 April 2014|access-date=21 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181021152941/https://www.bbc.com/news/world-asia-26893972|archive-date=21 October 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Shalizi and Harooni|first=Hamid and Mirwais|title=Landmark Afghanistan Presidential Election Held Under Shadow of Violence|url=https://www.huffingtonpost.com/2014/04/04/landmark-afghan-election-_n_5095143.html|newspaper=HuffPost|date=4 April 2014|access-date=21 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303225603/http://www.huffingtonpost.com/2014/04/04/landmark-afghan-election-_n_5095143.html|archive-date=3 March 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Afghanistan's Future: Who's Who in Pivotal Presidential Election|url=https://www.nbcnews.com/news/world/afghanistans-future-whos-who-pivotal-presidential-election-n24756|work=NBC News|access-date=7 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190930203820/https://www.nbcnews.com/news/world/afghanistans-future-whos-who-pivotal-presidential-election-n24756|archive-date=30 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Afghan president Ashraf Ghani inaugurated after bitter campaign|url=https://www.theguardian.com/world/2014/sep/29/afghan-president-ashraf-ghani-inaugurated|newspaper=The Guardian|access-date=12 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150421221706/http://www.theguardian.com/world/2014/sep/29/afghan-president-ashraf-ghani-inaugurated|archive-date=21 April 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{Excessive citations inline|date=October 2021}} On 28 December 2014, NATO formally ended ISAF combat operations in Afghanistan and transferred full security responsibility to the Afghan government. The NATO-led [[Operation Resolute Support]] was formed the same day as a successor to ISAF.&lt;ref name=&quot;2014APcessation&quot;&gt;{{cite news|title=U.S. formally ends the war in Afghanistan|url=https://www.cbsnews.com/news/america-formally-ends-the-war-in-afghanistan/|access-date=28 December 2014|agency=Associated Press|issue=online|publisher=CBA News|date=28 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141228152651/http://www.cbsnews.com/news/america-formally-ends-the-war-in-afghanistan/|archive-date=28 December 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Guardian28&quot;&gt;{{cite news|title=Nato ends combat operations in Afghanistan|url=https://www.theguardian.com/world/2014/dec/28/nato-ends-afghanistan-combat-operations-after-13-years|access-date=11 January 2015|newspaper=The Guardian|date=28 December 2014|location=Kabul|author=Sune Engel Rasmussen in Kabul|archive-url=https://web.archive.org/web/20150102134349/http://www.theguardian.com/world/2014/dec/28/nato-ends-afghanistan-combat-operations-after-13-years|archive-date=2 January 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Thousands of NATO troops remained in the country to train and advise Afghan government forces&lt;ref&gt;{{cite web|title=U.S. formally ends the war in Afghanistan|url=https://www.cbsnews.com/news/america-formally-ends-the-war-in-afghanistan/|work=CBS News|access-date=12 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20141228152651/http://www.cbsnews.com/news/america-formally-ends-the-war-in-afghanistan/|archive-date=28 December 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; and continue their fight against the Taliban.&lt;ref name=&quot;soufangroup&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.soufangroup.com/tsg-intelbrief-afghanistan-16-0/|title=TSG IntelBrief: Afghanistan 16.0|website=The Soufan Group|access-date=27 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180809184149/http://www.soufangroup.com/tsg-intelbrief-afghanistan-16-0/|archive-date=9 August 2018|url-status=dead|accessdate=13 March 2023|archivedate=9 August 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180809184149/http://www.soufangroup.com/tsg-intelbrief-afghanistan-16-0/}}&lt;/ref&gt; 
[[File:2021 Taliban Offensive.png|thumb|left|A map of Afghanistan showing the [[2021 Taliban offensive]]]]
On 19 February 2020, the [[US–Taliban deal]] was made in Qatar. The 2020 [[US–Taliban deal]] was one of the critical events that caused the collapse of the [[Afghan National Security Forces]] (ANSF);&lt;ref name=&quot;tg1&quot;&gt;{{Cite news |last=Borger|first=Julian|title=US withdrawal triggered catastrophic defeat of Afghan forces, damning watchdog report finds|date=18 May 2022|access-date=19 May 2022|url=https://www.theguardian.com/world/2022/may/18/afghanistan-us-withdrawal-defeat-watchdog-report-sigar|work=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt; following the signing of the deal, the US dramatically reduced the number of air attacks and deprived the ANSF of a critical edge in fighting the [[Taliban insurgency]], leading to the Taliban takeover of Kabul.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=US withdrawal prompted collapse of Afghan army: Report|date=18 May 2022|access-date=19 May 2022|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/5/18/us-withdrawal-prompted-collapse-of-afghan-army-report|publisher=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt;

==== Second Taliban era ====
NATO Secretary General [[Jens Stoltenberg]] announced on 14 April 2021 that the alliance had agreed to start [[Withdrawal of United States troops from Afghanistan (2020–2021)|withdrawing its troops from Afghanistan]] by 1 May.&lt;ref&gt;{{cite news |title=NATO to Cut Forces in Afghanistan, Match US Withdrawal |url=https://www.voanews.com/usa/nato-cut-forces-afghanistan-match-us-withdrawal |work=[[VOA News]] |date=14 April 2021}}&lt;/ref&gt; Soon after NATO troops began withdrawing, the [[Taliban]] launched an [[2021 Taliban offensive|offensive against the Afghan government]] and quickly advanced in front of collapsing Afghan government forces.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Robertson |first1=Nic |title=Afghanistan is disintegrating fast as Biden's troop withdrawal continues |url=https://edition.cnn.com/2021/06/24/asia/afghanistan-taliban-offensive-intl-cmd/index.html |publisher=CNN |date=24 June 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Afghanistan stunned by scale and speed of security forces' collapse |url=https://www.theguardian.com/world/2021/jul/13/afghanistan-stunned-by-scale-and-speed-of-security-forces-collapse |work=The Guardian |date=13 July 2021}}&lt;/ref&gt; The Taliban [[Fall of Kabul (2021)|captured the capital city of Kabul]] on 15 August 2021, after regaining control over a vast majority of Afghanistan. Several foreign diplomats and Afghan government officials, including president Ashraf Ghani,&lt;ref&gt;{{cite news |title=President Ashraf Ghani Flees Afghanistan, Taliban Take Over Kabul: Report |work=NDTV.com |url=https://www.ndtv.com/world-news/taliban-enter-afghan-capital-kabul-news-agency-afp-2510885 |url-status=live |access-date=15 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815081516/https://www.ndtv.com/world-news/taliban-enter-afghan-capital-kabul-news-agency-afp-2510885 |archive-date=15 August 2021}}&lt;/ref&gt; were evacuated from the country, with many Afghan civilians attempting to flee along with them.&lt;ref&gt;{{cite news |title=The Afghan government's collapse is a humiliation for the US and Joe Biden |url=https://www.newstatesman.com/world/asia/2021/08/afghan-government-s-collapse-humiliation-us-and-joe-biden |access-date=15 August 2021 |work=[[New Statesman]] |date=15 August 2021}}&lt;/ref&gt; An unofficial &quot;coordination council&quot; led by senior statesmen was formed the next day to transfer the state institutions of the Islamic Republic of Afghanistan to the Taliban.&lt;ref name=&quot;trib&quot;&gt;{{cite news |title='Coordination council' to oversee peaceful transfer of power in Afghanistan: Karzai |url=https://tribune.com.pk/story/2315763/coordination-council-to-oversee-peaceful-transfer-of-power-in-afghanistan-karzai |access-date=16 August 2021 |work=[[The Express Tribune]] |date=15 August 2021}}&lt;/ref&gt; On 17 August, first vice president [[Amrullah Saleh]] proclaimed himself caretaker president and announced the formation of an [[National Resistance Front of Afghanistan|anti-Taliban front]] with a reported 6,000+ troops&lt;ref&gt;{{cite web|title=Operations|url=https://www.nrfafg.org/operations|access-date=21 August 2021|website=The National Resistance Front: Fighting for a Free Afghanistan|publisher=National Resistance Front of Afghanistan|archive-date=6 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210906001614/https://www.nrfafg.org/operations|url-status=dead|accessdate=13 March 2023|archivedate=6 September 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210906001614/https://www.nrfafg.org/operations}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Anti-Taliban forces say they've taken three districts in Afghanistan's north|date=21 August 2021|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/anti-taliban-forces-say-theyve-taken-three-districts-afghanistans-north-2021-08-21/|publisher=Reuters|access-date=21 August 2021}}&lt;/ref&gt; in the [[Panjshir Valley]], along with [[Ahmad Massoud]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=An anti-Taliban front forming in Panjshir? Ex top spy Saleh, son of 'Lion of Panjshir' meet at citadel|url=https://www.theweek.in/news/world/2021/08/17/an-anti-taliban-front-forming-in-panjshir-ex-top-spy-saleh-son-of-lion-of-panjshir-meet-at-citadel.html|access-date=17 August 2021|website=The Week}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|date=17 August 2021|title=Afghan Vice President Saleh Declares Himself Caretaker President; Reaches Out To Leaders for Support|url=https://www.news18.com/news/world/afghan-vice-president-saleh-declares-himself-caretaker-president-reaches-out-to-leaders-for-support-4097117.html|access-date=17 August 2021|website=News18}}&lt;/ref&gt; However, by 6 September, the Taliban had taken control of most of [[Panjshir province|Panjshir Province]], with resistance fighters retreating to the mountains.&lt;ref name=&quot;ft&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.ft.com/content/5b4b7b58-1edf-4510-ad15-813487f3c80e |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/5b4b7b58-1edf-4510-ad15-813487f3c80e |archive-date=10 December 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=Taliban says it has captured last Afghan region of resistance|last1=Kazmin|first1=Amy|last2=Findlay|first2=Stephanie|last3=Bokhari|first3=Farhan|work=[[Financial Times]]|date=6 September 2021|access-date=6 September 2021}}&lt;/ref&gt; Clashes in the valley ceased mid-September,&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2021/09/17/world/asia/panjshir-resistance-taliban-massoud.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20211228/https://www.nytimes.com/2021/09/17/world/asia/panjshir-resistance-taliban-massoud.html |archive-date=2021-12-28 |url-access=limited|title = In Panjshir, Few Signs of an Active Resistance, or Any Fight at All|newspaper = The New York Times|date = 17 September 2021|last1 = Huylebroek|first1 = Jim|last2 = Blue|first2 = Victor J.}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt; as Saleh and Massoud had fled to neighboring [[Tajikistan]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nationalinterest.org/blog/middle-east-watch/after-renegade-province%E2%80%99s-fall-panjshir-resistance-leaders-surface-tajikistan|title = The National Interest: Blog}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Afghan resistance has sanctuary in Tajikistan, but fighting Taliban a 'non-viable prospect'|url=https://www.france24.com/en/asia-pacific/20211004-afghan-resistance-has-sanctuary-in-tajikistan-but-fighting-taliban-a-non-viable-prospect|agency=FRANCE24.English|website=France 24|date=4 October 2021|access-date=5 October 2021|publication-date=}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ft&quot; /&gt;

According to the [[Costs of War Project]], 176,000 people were killed in the conflict, including 46,319 civilians, between 2001 and 2021.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Human and Budgetary Costs to Date of the U.S. War in Afghanistan, 2001–2022 {{!}} Figures {{!}} Costs of War|url=https://watson.brown.edu/costsofwar/figures/2021/human-and-budgetary-costs-date-us-war-afghanistan-2001-2022|access-date=2021-09-01|website=The Costs of War}}&lt;/ref&gt; According to the [[Uppsala Conflict Data Program]], at least 212,191 people were killed in the conflict.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ucdp.uu.se/country/700|title=UCDP – Uppsala Conflict Data Program|website=www.ucdp.uu.se}}&lt;/ref&gt; Following the 2001 invasion, more than 5.7 million refugees returned to Afghanistan;&lt;ref&gt;Afghan Refugees, Costs of War, {{cite web |url=http://costsofwar.org/article/afghan-refugees |title=Afghan Refugees &amp;#124; Costs of War |access-date=5 March 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130310001659/http://costsofwar.org/article/afghan-refugees |archive-date=10 March 2013 }}, 2012&lt;/ref&gt; however, in 2021, 2.6 million Afghans remained refugees, primarily in Iran and Pakistan, and another 4 million were internally displaced.&lt;ref&gt;{{cite web|title=In numbers: Life in Afghanistan after America leaves|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-57767067|access-date=2021-07-15|website=BBC News|date=13 July 2021}}&lt;/ref&gt;

[[File:Taliban Humvee in Kabul, August 2021 (cropped).png|thumb|right|upright=0.9|Taliban fighters in Kabul on a captured [[Humvee]] following the [[Fall of Kabul (2021)|2021 fall of Kabul]].]]The Taliban government is led by [[Head of the Islamic Emirate of Afghanistan|supreme leader]] [[Hibatullah Akhundzada]]&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Zucchino|first=David|date=1 September 2021|title=Shifting to Governing, Taliban Will Name Supreme Afghan Leader|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/09/01/world/asia/afghanistan-taliban-government-leader.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20211228/https://www.nytimes.com/2021/09/01/world/asia/afghanistan-taliban-government-leader.html |archive-date=2021-12-28 |url-access=limited|access-date=6 September 2021|issn=0362-4331}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt; and acting [[Prime Minister of Afghanistan|prime minister]] [[Hasan Akhund]], who took office on 7 September 2021.&lt;ref name=&quot;akhund1&quot;&gt;{{Cite news|title=گروه طالبان حکومت جدید خود را با رهبری ملا حسن اخوند اعلام کرد|newspaper=BBC News فارسی|url=https://www.bbc.com/persian/afghanistan-58477769}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;akhund2&quot;&gt;{{Cite news|date=7 September 2021|title=Taliban announce new government for Afghanistan|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-58479750}}&lt;/ref&gt; Akhund is one of the four founders of the Taliban&lt;ref name=akhund_tribunepk&gt;{{cite news|title=Profile: Who is Afghanistan's new caretaker prime minister?|url=https://tribune.com.pk/story/2319144/profile-who-is-afghanistans-new-caretaker-prime-minister|newspaper=The Express Tribune |date=8 September 2021}}&lt;/ref&gt; and was a deputy prime minister of the previous emirate; his appointment was seen as a compromise between moderates and hardliners.&lt;ref name=&quot;akhund3&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-58479750|title=Hardliners get key posts in new Taliban government|publisher=[[BBC News]]|date=7 September 2021}}&lt;/ref&gt; A [[Cabinet of Afghanistan|new, all-male cabinet]] was formed, which included [[Abdul Hakim Ishaqzai]] as minister of justice.&lt;ref name=&quot;TOLOnews_Taliban_Cabinet_2.0rc1&quot;&gt;{{cite news | title= Taliban Announces Head of State, Acting Ministers | date= 7 September 2021 |newspaper= [[TOLOnews]] | url= https://tolonews.com/afghanistan-174556 |access-date= 7 September 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210907182414/https://tolonews.com/afghanistan-174556 |archive-date= 7 September 2021 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NPR_Taliban_Cabinet_2.0rc1&quot;&gt;{{cite news | title= Taliban Name Their Deputy Ministers, Doubling Down On An All-Male Team | date= 21 September 2021 |website= [[NPR]] | url= https://www.npr.org/2021/09/21/1039232797/taliban-women-all-male-government-cabinet-ministers |access-date= 8 October 2021}}&lt;/ref&gt; On 20 September 2021, [[Secretary-General of the United Nations|United Nations Secretary-General]] [[António Guterres]] received a letter from acting [[Ministry of Foreign Affairs (Afghanistan)|minister of foreign affairs]] [[Amir Khan Muttaqi]] to formally claim Afghanistan's seat as a member state for their official spokesman in [[Doha]], [[Suhail Shaheen]]. The [[United Nations]] did not recognize the previous Taliban government and chose to work with the then-government in exile instead.&lt;ref name=&quot;taliban_un_2021_1&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/economy/2021/9/24/who-will-speak-for-afghanistan-at-the-united-nations|title=Who will speak for Afghanistan at the United Nations?|publisher=[[Al Jazeera]]|date=26 September 2021}}&lt;/ref&gt;

Western nations suspended most of their humanitarian aid to Afghanistan following the Taliban's August 2021 takeover of the country; the [[World Bank]] and [[International Monetary Fund]] also halted their payments.&lt;ref&gt;{{cite news |title=China urges World Bank, IMF to help Afghanistan |url=https://www.news24.com/news24/world/news/china-urges-world-bank-imf-to-help-afghanistan-20211028 |work=News24 |date=28 October 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Afghanistan: Can the Taliban avert a food crisis without foreign aid? |url=https://www.dw.com/en/afghanistan-can-the-taliban-avert-a-food-crisis-without-foreign-aid/a-59790464 |work=Deutsche Welle |date=11 November 2021}}&lt;/ref&gt; More than half of Afghanistan's 39 million people faced an acute [[Food security|food shortage]] in October 2021.&lt;ref&gt;{{cite news |title='Countdown to catastrophe': half of Afghans face hunger this winter – UN |url=https://www.theguardian.com/global-development/2021/oct/25/countdown-to-catastrophe-half-of-afghans-face-hunger-this-winter-un |work=The Guardian |date=25 October 2021}}&lt;/ref&gt; Human Rights Watch reported on 11 November 2021 that Afghanistan was facing widespread [[famine]] due to an economic and banking crisis.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Afghanistan Facing Famine: UN, World Bank, US Should Adjust Sanctions, Economic Policies |url=https://www.hrw.org/news/2021/11/11/afghanistan-facing-famine# |work=Human Rights Watch |date=11 November 2021}}&lt;/ref&gt;

Though the state of war in the country ended in 2021, armed conflict persists in some regions&lt;ref&gt;{{Cite web |title=One year later, Austin acknowledges lasting questions over Afghanistan war's end |url=https://www.stripes.com/theaters/us/2022-08-30/lasting-questions-afghanistan-withdrawal-7156882.html |access-date=2022-10-01 |website=Stars and Stripes |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-03-09 |title=Karzai says while the war has ended, unity has not yet been achieved {{!}} Ariana News |url=https://www.ariananews.af/karzai-says-while-the-war-has-ended-unity-has-not-yet-been-achieved/ |access-date=2022-10-01 |website=www.ariananews.af |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-01-26 |title=Briefing by Special Representative Deborah Lyons to the Security Council |url=https://unama.unmissions.org/briefing-special-representative-deborah-lyons-security-council-10 |access-date=2022-10-01 |website=UNAMA |language=en |accessdate=2023-03-13 |archivedate=2022-10-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221004064300/https://unama.unmissions.org/briefing-special-representative-deborah-lyons-security-council-10 }}&lt;/ref&gt; amid [[Islamic State–Taliban conflict|fighting between the Taliban and the local branch of the Islamic State]], as well as an anti-Taliban [[Republican insurgency in Afghanistan|Republican insurgency]]. A year into Taliban rule, former president Hamid Karzai said in an interview: &quot;In terms of [an] end to widespread fighting and conflict, we are happy — there's more stability, there's more security. But in terms of Afghanistan having a government that all Afghan people find themselves [in], we still have a way to go. In terms of the economy of the country, it's a disaster.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Hamid Karzai stays on in Afghanistan — hoping for the best, but unable to leave |language=en |work=NPR.org |url=https://www.npr.org/2022/08/08/1115674232/afghanistan-taliban-hamid-karzai-us-withdrawal |access-date=2022-10-15}}&lt;/ref&gt;

== Geography ==
{{Main|Geography of Afghanistan}}
{{Map of Afghanistan}}
Afghanistan is located in Southern-Central Asia.&lt;ref name=&quot;South Asia&quot;&gt;* {{cite web |url=http://pubs.usgs.gov/of/1997/ofr-97-470/OF97-470C/asiaGmap.html |title=U.S. maps |publisher=Pubs.usgs.gov |access-date=19 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131225134851/http://pubs.usgs.gov/of/1997/ofr-97-470/OF97-470C/asiaGmap.html |archive-date=25 December 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=25 December 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225134851/http://pubs.usgs.gov/of/1997/ofr-97-470/OF97-470C/asiaGmap.html }}
* {{cite web |url=http://www.worldbank.org/en/region/sar |title=South Asia: Data, Projects, and Research |access-date=2 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150301035209/http://www.worldbank.org/en/region/sar |archive-date=1 March 2015 |url-status=live }}
* {{cite web |url=http://pubs.usgs.gov/of/1997/ofr-97-470/OF97-470C/asiaGmap.html |title=MAPS SHOWING GEOLOGY, OIL AND GAS FIELDS AND GEOLOGICAL PROVINCES OF SOUTH ASIA (Includes Afghanistan) |access-date=2 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131225134851/http://pubs.usgs.gov/of/1997/ofr-97-470/OF97-470C/asiaGmap.html |archive-date=25 December 2013 |url-status=live |accessdate=13 March 2023 |archivedate=25 December 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225134851/http://pubs.usgs.gov/of/1997/ofr-97-470/OF97-470C/asiaGmap.html }}
* {{cite web |url=http://jsis.washington.edu/advise/catalog/soasia-b.html |title=University of Washington Jackson School of International Studies: The South Asia Center |access-date=2 March 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402100846/http://jsis.washington.edu/advise/catalog/soasia-b.html |archive-date=2 April 2015 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=2 April 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402100846/http://jsis.washington.edu/advise/catalog/soasia-b.html }}
* {{cite web |url=http://www.maxwell.syr.edu/moynihan/programs/sac/ |title=Syracruse University: The South Asia Center |date=26 March 2013 |access-date=2 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150326065054/http://www.maxwell.syr.edu/moynihan/programs/sac/ |archive-date=26 March 2015 |url-status=live }}
* {{cite web |url=http://www.ii.umich.edu/csas |title=Center for South Asian studies |access-date=2 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071211204817/http://www.ii.umich.edu/csas/ |archive-date=11 December 2007 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UNdata&quot;&gt;{{cite web |url=http://millenniumindicators.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm#asia |title=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |publisher=[[UNdata]] |date=26 April 2011 |access-date=13 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110713041240/http://millenniumindicators.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |archive-date=13 July 2011 |url-status=live |accessdate=13 March 2023 |archivedate=13 July 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110713041240/http://millenniumindicators.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm#asia }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/7798/Afghanistan |title=Afghanistan |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=17 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100225235842/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/7798/Afghanistan |archive-date=25 February 2010 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Tan |first1=Anjelica |title=A new strategy for Central Asia |url=https://thehill.com/opinion/international/483511-a-new-strategy-for-central-asia |work=TheHill |date=18 February 2020 |quote=, as Afghan President Ashraf Ghani has noted, Afghanistan is itself a Central Asian country.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Afghanistan {{!}} meaning in the Cambridge English Dictionary |publisher=Cambridge University |isbn=9781107619500 |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/afghanistan }}&lt;/ref&gt; The region centered at Afghanistan is considered the &quot;crossroads of Asia&quot;,&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=GB-JV2eOr2UC&amp;pg=PA257|title=Early Buddhist Transmission and Trade Networks: Mobility and Exchange Within and Beyond the Northwestern Borderlands of South Asia|first=Jason|last=Neelis|date=19 November 2010|publisher=BRILL|isbn=978-9004181595}}&lt;/ref&gt; and the country has had the nickname Heart of Asia.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.cemml.colostate.edu/cultural/09476/afgh01.html |title=Afghanistan: Cultural Crossroad at the Heart of Asia |access-date=17 June 2020 |archive-date=30 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200830013605/https://www.cemml.colostate.edu/cultural/09476/afgh01.html |url-status=dead |accessdate=13 March 2023 |archivedate=30 August 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200830013605/https://www.cemml.colostate.edu/cultural/09476/afgh01.html }}&lt;/ref&gt; The renowned [[Urdu]] poet [[Allama Iqbal]] once wrote about the country:&lt;br /&gt;{{blockquote|Asia is a body of water and earth, of which the Afghan nation is the heart. From its discord, the discord of Asia; and from its accord, the accord of Asia.}}

At over {{convert|652864|km2|abbr=on}},&lt;ref&gt;{{cite web|title=Land area (sq. km) |url=http://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.TOTL.K2 |work=World Development Indicators |publisher=World Bank |access-date=13 October 2011 |year=2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029185313/http://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.TOTL.K2 |archive-date=29 October 2013 }}&lt;/ref&gt; Afghanistan is the world's [[List of countries and dependencies by area|41st largest country]],&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html#af |title=CIA Factbook&amp;nbsp;– Area: 41 |publisher=CIA |date=26 November 1991 |access-date=4 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |archive-date=31 January 2014 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=25 December 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225082916/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html%20#af }}&lt;/ref&gt; slightly bigger than France and smaller than Myanmar, and about the size of Texas in the United States. There is no coastline, as Afghanistan is [[landlocked]]. Afghanistan shares its longest land border (the [[Durand Line]]) with Pakistan to the east and south, followed by borders with Tajikistan to the north-east, Iran to the west, Turkmenistan to the north-west, Uzbekistan to the north and China to the north-east; India recognizes a border with Afghanistan through Pakistani-administered [[Kashmir]].&lt;ref&gt;[https://www.mha.gov.in/sites/default/files/BMIntro-1011.pdf &quot;International Land Border.&quot;] India Ministry of Home Affairs. Retrieved 13 November 2021.&lt;/ref&gt; Clockwise from south-west, Afghanistan shares borders with the [[Sistan and Baluchestan Province]], [[South Khorasan Province]] and [[Razavi Khorasan Province]] of Iran; [[Ahal Region]], [[Mary Region]] and [[Lebap Region]] of Turkmenistan; [[Surxondaryo Region]] of Uzbekistan; [[Khatlon Region]] and [[Gorno-Badakhshan Autonomous Region]] of Tajikistan; [[Xinjiang|Xinjiang Uyghur Autonomous Region]] of China; and the [[Gilgit-Baltistan|Gilgit-Baltistan territory]], [[Khyber Pakhtunkhwa|Khyber Pakhtunkhwa province]] and [[Balochistan, Pakistan|Balochistan province]] of Pakistan.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Cary Gladstone|title=Afghanistan Revisited|url=https://books.google.com/books?id=aH_KCWVB6W0C&amp;pg=PA121|year=2001|publisher=Nova Publishers|isbn=978-1-59033-421-8|page=121}}&lt;/ref&gt;

The geography in Afghanistan is varied, but is mostly mountainous and rugged, with some unusual mountain ridges accompanied by plateaus and river basins.&lt;ref name=&quot;auto7&quot;&gt;{{Cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=LclscNCTz9oC&amp;pg=PA59|title=The Far East and Australasia 2003|date=2002|publisher=Psychology Press|isbn=9781857431339|chapter=Afghanistan: Physical and Social Geography|last=Fisher|first=W. B.|pages=59–60}}&lt;/ref&gt; It is dominated by the [[Hindu Kush]] range, the western extension of the [[Himalayas]] that stretches to eastern [[Tibet]] via the [[Pamir Mountains]] and [[Karakoram Mountains]] in Afghanistan's far north-east. Most of the highest points are in the east consisting of fertile mountain valleys, often considered part of the &quot;[[Roof of the World]]&quot;. The Hindu Kush ends at the west-central highlands, creating plains in the north and southwest, namely the [[Turkestan]] Plains and the [[Sistan Basin]]; these two regions consist of rolling grasslands and semi-deserts, and hot windy deserts, respectively.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=l_AdBQAAQBAJ&amp;pg=PT26|title=Afghanistan|first=Kim|last=Whitehead|date=21 October 2014|publisher=Simon and Schuster|isbn=9781633559899}}&lt;/ref&gt; Forests exist in the corridor between [[Nuristan]] and [[Paktika]] provinces (see [[East Afghan montane conifer forests]]),&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://cropwatch.unl.edu/documents/Forests%20of%20Afghanistan.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://cropwatch.unl.edu/documents/Forests%20of%20Afghanistan.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |title=Forests of Afghanistan |website=cropwatch.unl.edu |access-date=28 June 2021 |accessdate=2023-03-13 |archivedate=2022-10-09 |archiveurl=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://cropwatch.unl.edu/documents/Forests%20of%20Afghanistan.pdf }}&lt;/ref&gt; and [[tundra]] in the north-east. The country's highest point is [[Noshaq]], at {{convert|7492|m|abbr=on}} above sea level.&lt;ref name=&quot;Factbook&quot;/&gt; The lowest point lies in [[Jowzjan Province]] along the Amu River bank, at {{convert|258|m|abbr=on}} above sea level.

[[File:Afghan topo en.jpg|thumb|left|upright=1.5|The mountainous [[topography]] of Afghanistan]]
Despite having numerous rivers and [[list of dams and reservoirs in Afghanistan|reservoirs]], large parts of the country are dry. The [[endorheic]] Sistan Basin is one of the driest regions in the world.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://postconflict.unep.ch/publications/sistan.pdf |title=History of Environmental Change in the Sistan Basin 1976–2005 |access-date=20 July 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070807214557/http://postconflict.unep.ch/publications/sistan.pdf |archive-date=7 August 2007 |url-status=live |accessdate=13 March 2023 |archivedate=7 August 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070807214557/http://postconflict.unep.ch/publications/sistan.pdf }}&lt;/ref&gt; The [[Amu Darya]] rises at the north of the Hindu Kush, while the nearby [[Hari Rud]] flows west towards [[Herat]], and the [[Arghandab River]] from the central region southwards. To the south and west of the Hindu Kush flow a number of streams that are tributaries of the [[Indus River]],&lt;ref name=&quot;auto7&quot;/&gt; such as the [[Helmand River]]. One exception is the [[Kabul River]] which flows in an easterly direction to the Indus ending at the Indian Ocean.&lt;ref name=&quot;auto2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.afghanistans.com/Information/RiversLakes.htm|title=Afghanistan Rivers Lakes – Afghanistan's Web Site|website=www.afghanistans.com|access-date=12 June 2020|archive-date=15 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815172309/https://www.afghanistans.com/Information/RiversLakes.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Afghanistan receives heavy snow during the winter in the [[Hindu Kush]] and [[Pamir Mountains]], and the melting snow in the spring season enters the [[list of rivers of Afghanistan|rivers, lakes, and streams]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://earthobservatory.nasa.gov/NaturalHazards/view.php?id=16066 |title=Snow in Afghanistan: Natural Hazards |publisher=NASA |date=3 February 2006 |access-date=6 May 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230235107/http://earthobservatory.nasa.gov/NaturalHazards/view.php?id=16066 |archive-date=30 December 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=30 December 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131230235107/http://earthobservatory.nasa.gov/NaturalHazards/view.php?id=16066 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://in.reuters.com/article/afghanistan-snow-idINDEE80H0BR20120118 |work=Reuters |title=Snow may end Afghan drought, but bitter winter looms |date=18 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233432/http://in.reuters.com/article/2012/01/18/afghanistan-snow-idINDEE80H0BR20120118 |archive-date=30 December 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=30 December 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131230233432/http://in.reuters.com/article/2012/01/18/afghanistan-snow-idINDEE80H0BR20120118 }}&lt;/ref&gt; However, two-thirds of the country's water flows into the neighboring countries of [[Iran]], Pakistan, and [[Turkmenistan]]. As reported in 2010, the state needs more than US$2&amp;nbsp;billion to rehabilitate its irrigation systems so that the water is properly managed.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.csmonitor.com/World/Asia-South-Central/2010/0615/Afghanistan-s-woeful-water-management-delights-neighbors |title=Afghanistan's woeful water management delights neighbors |work=The Christian Science Monitor | date=15 June 2010 |access-date=14 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101114131338/http://www.csmonitor.com/World/Asia-South-Central/2010/0615/Afghanistan-s-woeful-water-management-delights-neighbors |archive-date=14 November 2010 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

The northeastern Hindu Kush [[mountain range]], in and around the [[Badakhshan Province]] of Afghanistan, is in a [[natural environment#Geological activity|geologically active]] area where earthquakes may occur almost every year.&lt;ref name=&quot;crone2007&quot;&gt;{{cite techreport |last=Crone |first=Anthony J. |title=Earthquakes Pose a Serious Hazard in Afghanistan |url=http://pubs.usgs.gov/fs/2007/3027/pdf/FS07-3027_508.pdf |publisher=[[US Geological Survey]] |access-date=14 October 2011 |id=Fact Sheet FS 2007–3027 | date=April 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727072311/http://pubs.usgs.gov/fs/2007/3027/pdf/FS07-3027_508.pdf |archive-date=27 July 2013 }}&lt;/ref&gt; They can be deadly and destructive, causing [[landslide]]s in some parts or [[2009 Afghan avalanches|avalanches]] during the winter.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Earthquake Hazards |url=http://afghanistan.cr.usgs.gov/earthquake-hazards |archive-url=https://web.archive.org/web/20111004040745/http://afghanistan.cr.usgs.gov/earthquake-hazards |url-status=dead |archive-date=4 October 2011 |work=USGS Projects in Afghanistan |publisher=US Geological Survey |access-date=13 October 2011 |date=1 August 2011 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=30 December 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131230235224/http://afghanistan.cr.usgs.gov/earthquake-hazards }}&lt;/ref&gt; The last strong earthquakes were in [[February 1998 Afghanistan earthquake|1998]], which killed about 6,000 people in Badakhshan near Tajikistan.&lt;ref name=&quot;bbcquake2010&quot;&gt;{{cite news |title='Seven dead' as earthquake rocks Afghanistan |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8628901.stm |access-date=13 October 2011 |newspaper=BBC News | date=19 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20131231000835/http://news.bbc.co.uk/2/hi/8628901.stm |archive-date=31 December 2013 }}&lt;/ref&gt; This was followed by the [[2002 Hindu Kush earthquakes]] in which over 150 people were killed and over 1,000 injured. A [[2010 Afghanistan earthquake|2010 earthquake]] left 11 Afghans dead, over 70 injured, and more than 2,000 houses destroyed. In June 2022, a [[June 2022 Afghanistan earthquake|destructive 5.9 earthquake]] struck near the border with Pakistan, killing at least 1,150 people and sparking fears of a major humanitarian crisis.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Noroozi |first1=Ebrahim |title=Deadly quake a new blow to Afghans enervated by poverty |url=https://www.ctvnews.ca/world/deadly-quake-a-new-blow-to-afghans-enervated-by-poverty-1.5963026 |access-date=3 July 2022 |agency=[[Associated Press]] |publisher=[[CTV News]] |date=25 June 2022}}&lt;/ref&gt;

===Climate===
[[File:Koppen-Geiger Map AFG present.svg|thumb|upright=1.3|[[Köppen climate classification|Köppen climate map]] of Afghanistan&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Beck |first1=Hylke E. |last2=Zimmermann |first2=Niklaus E. |last3=McVicar |first3=Tim R. |last4=Vergopolan |first4=Noemi |last5=Berg |first5=Alexis |last6=Wood |first6=Eric F.|author6-link=Eric Franklin Wood |title=Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution |journal=Scientific Data |date=30 October 2018 |volume=5 |pages=180214 |doi=10.1038/sdata.2018.214 |pmid=30375988 |pmc=6207062 |bibcode=2018NatSD...580214B }}&lt;/ref&gt;]]
Afghanistan has a [[continental climate]] with harsh winters in the [[Hazarajat|central highlands]], the glaciated northeast (around [[Nuristan]]), and the [[Wakhan Corridor]], where the average temperature in January is below {{convert|-15|C}} and can reach {{convert|-26|C}},&lt;ref name=&quot;auto7&quot;/&gt; and hot summers in the low-lying areas of the [[Sistan Basin]] of the southwest, the [[Jalalabad]] basin in the east, and the [[Afghan Turkestan|Turkestan]] plains along the [[Amu River]] in the north, where temperatures average over {{convert|35|C}} in July&lt;ref name=&quot;Factbook&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Afghanistan {{!}} History, Map, Flag, Capital, Population, &amp; Languages|url=https://www.britannica.com/place/Afghanistan|access-date=23 March 2021|website=Encyclopedia Britannica}}&lt;/ref&gt; and can go over {{convert|43|C}}.&lt;ref name=&quot;auto7&quot;/&gt; The country is generally [[arid]] in the summers, with most rainfall falling between December and April. The lower areas of northern and western Afghanistan are the driest, with precipitation more common in the east. Although proximate to India, Afghanistan is mostly outside the [[monsoon]] zone,&lt;ref name=&quot;auto7&quot;/&gt; except the [[Nuristan Province]] which occasionally receives summer monsoon rain.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=69V7DwAAQBAJ&amp;pg=PA31|title=Terraced Landscapes|first=Drago|last=Kladnik|date=1 September 2017|publisher=Založba ZRC|isbn=9789610500193}}&lt;/ref&gt;

===Biodiversity===
{{main|Wildlife of Afghanistan}}
[[File:Schneeleopard- P1020498.jpg|thumb|The [[snow leopard]] is the official national animal of Afghanistan]]
Several types of [[mammal]]s exist throughout Afghanistan. [[Snow leopard]]s, [[Siberian tiger]]s and [[brown bear]]s live in the high elevation [[alpine tundra]] regions. The [[Marco Polo sheep]] exclusively live in the [[Wakhan Corridor]] region of north-east Afghanistan. [[Fox]]es, [[wolves]], [[otter]]s, [[deer]], [[wild sheep]], [[lynx]] and other big cats populate the mountain forest region of the east. In the semi-desert northern plains, wildlife include a variety of birds, [[hedgehog]]s, [[gopher]]s, and large carnivores such as [[Golden jackal|jackal]]s and [[Striped hyena|hyena]]s.&lt;ref name=&quot;auto8&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=q5QY3vCg338C&amp;pg=PA22|title=Afghanistan, Second Edition|first1=Jeffrey A.|last1=Gritzner|first2=John F.|last2=Shroder|date=14 June 2009|publisher=Infobase Publishing|isbn=9781438104805}}&lt;/ref&gt;

[[Gazelle]]s, [[wild boar|wild pigs]] and jackals populate the [[steppe]] plains of the south and west, while [[mongoose]] and [[cheetah]]s exist in the semi-desert south.&lt;ref name=&quot;auto8&quot;/&gt; [[Marmot]]s and [[ibex]] also live in the high mountains of Afghanistan, and [[pheasant]]s exist in some parts of the country.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.afghanistans.com/Information/PlantAnimal.htm|title=Afghanistan Plant and Animal Life – Afghanistan's Web Site|website=www.afghanistans.com|access-date=14 June 2020|archive-date=11 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210711065504/http://www.afghanistans.com/information/PlantAnimal.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; The [[Afghan hound]] is a native breed of dog known for its fast speed and its long hair; it is relatively known in the west.&lt;ref name=&quot;auto9&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=y20MTE0C9kwC&amp;pg=PA10|title=A Brief History of Afghanistan|first1=Shaista|last1=Wahab|first2=Barry|last2=Youngerman|date=14 June 2007|publisher=Infobase Publishing|isbn=9781438108193}}&lt;/ref&gt;

[[Endemic]] fauna of Afghanistan includes the [[Afghan flying squirrel]], [[Afghan snowfinch]], ''[[Paradactylodon]]'' (or the &quot;[[Paghman]] mountain salamander&quot;), ''[[Stigmella kasyi]]'', ''[[Vulcaniella kabulensis]]'', [[Afghan leopard gecko]], ''[[Wheeleria parviflorellus]]'', amongst others. Endemic flora include ''[[Iris afghanica]]''. Afghanistan has a wide variety of birds despite its relatively arid climate – an estimated 460 species of which 235 breed within.&lt;ref name=&quot;auto9&quot;/&gt;

The forest region of Afghanistan has vegetation such as [[pine tree]]s, [[spruce tree]]s, [[fir tree]]s and [[larch]]es, whereas the steppe grassland regions consist of [[broadleaf tree]]s, short grass, [[perennial plant]]s and [[shrubland]]s. The colder high elevation regions are composed of hardy grasses and small flowering plants.&lt;ref name=&quot;auto8&quot;/&gt; Several regions are designated [[List of protected areas of Afghanistan|protected areas]]; there are three [[national parks]]: [[Band-e Amir]], [[Wakhan National Park|Wakhan]] and [[Nuristan National Park|Nuristan]]. Afghanistan had a 2018 [[Forest Landscape Integrity Index]] mean score of 8.85/10, ranking it 15th globally out of 172 countries.&lt;ref name=&quot;FLII-Supplementary&quot;&gt;{{cite journal|last1=Grantham|first1=H. S.|last2=Duncan|first2=A.|last3=Evans|first3=T. D.|last4=Jones|first4=K. R.|last5=Beyer|first5=H. L.|last6=Schuster|first6=R.|last7=Walston|first7=J.|last8=Ray|first8=J. C.|last9=Robinson|first9=J. G.|last10=Callow|first10=M.|last11=Clements|first11=T.|last12=Costa|first12=H. M.|last13=DeGemmis|first13=A.|last14=Elsen|first14=P. R.|last15=Ervin|first15=J.|last16=Franco|first16=P.|last17=Goldman|first17=E.|last18=Goetz|first18=S.|last19=Hansen|first19=A.|last20=Hofsvang|first20=E.|last21=Jantz|first21=P.|last22=Jupiter|first22=S.|last23=Kang|first23=A.|last24=Langhammer|first24=P.|last25=Laurance|first25=W. F.|last26=Lieberman|first26=S.|last27=Linkie|first27=M.|last28=Malhi|first28=Y.|last29=Maxwell|first29=S.|last30=Mendez|first30=M.|last31=Mittermeier|first31=R.|last32=Murray|first32=N. J.|last33=Possingham|first33=H.|last34=Radachowsky|first34=J.|last35=Saatchi|first35=S.|last36=Samper|first36=C.|last37=Silverman|first37=J.|last38=Shapiro|first38=A.|last39=Strassburg|first39=B.|last40=Stevens|first40=T.|last41=Stokes|first41=E.|last42=Taylor|first42=R.|last43=Tear|first43=T.|last44=Tizard|first44=R.|last45=Venter|first45=O.|last46=Visconti|first46=P.|last47=Wang|first47=S.|last48=Watson|first48=J. E. M.|title=Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity – Supplementary Material|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|year=2020|page=5978|issn=2041-1723|doi=10.1038/s41467-020-19493-3|pmid=33293507|pmc=7723057|bibcode=2020NatCo..11.5978G |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== Demographics ==
{{Main|Afghans|Demographics of Afghanistan|Afghan diaspora}}
[[File:Afghanistan ethnic groups 2005.jpg|thumb|upright=1.3|A Cold War-era CIA map showing traditional Afghan tribal territories. [[Pashtun tribes]] form the world's largest tribal society.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ag-afghanistan.de/files/glatzer/tribal_system.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.ag-afghanistan.de/files/glatzer/tribal_system.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |title=The Pashtun Tribal System |last1=Glatzer |first1=Bernt |date=2002 |publisher=Concept Publishers |location=New Delhi }}&lt;/ref&gt;]]
The population of Afghanistan was estimated at 32.9&amp;nbsp;million as of 2019 by the Afghanistan Statistics and Information Authority,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tolonews.com/afghanistan/nsia-estimates-afghanistan-population-329m|title=NSIA Estimates Afghanistan Population at 32.9M|website=TOLOnews}}&lt;/ref&gt; whereas the UN estimates over 38.0&amp;nbsp;million.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Afghanistan Population 2020 (Demographics, Maps, Graphs) | website=2020 World Population by Country | date=26 April 2020 | url=https://worldpopulationreview.com/countries/afghanistan-population/ | access-date=13 June 2020}}&lt;/ref&gt; In 1979 the total population was reported to be about 15.5 million.&lt;ref&gt;&quot;[https://www.un.org/News/dh/latest/afghan/un-afghan-history.shtml United Nations and Afghanistan]&quot;. UN News Centre. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20131031084259/https://www.un.org/News/dh/latest/afghan/un-afghan-history.shtml |date=31 October 2013 }}&lt;/ref&gt; About 23.9% of them are [[urban area|urbanite]], 71.4% live in rural areas, and the remaining 4.7% are nomadic.&lt;ref name= &quot;https://www.worldometers.info/world-population/afghanistan-population/&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.worldometers.info/|title=Afghan Population Estimates 2020|publisher=Worldmeters|year=2020|access-date=27 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127023212/https://www.worldometers.info/|archive-date=27 November 2020|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; An additional 3&amp;nbsp;million or so Afghans are temporarily housed in neighboring [[Afghans in Pakistan|Pakistan]] and [[Afghans in Iran|Iran]], most of whom were born and raised in those two countries. As of 2013, Afghanistan was the largest refugee-producing country in the world, a title held for 32 years.

The current population growth rate is 2.37%,&lt;ref name=&quot;Factbook&quot;&gt;{{Cite CIA World Factbook|country=Afghanistan|access-date=22 August 2018 |year=2018}}&lt;/ref&gt; one of the highest in the world outside of Africa. This population is expected to reach 82&amp;nbsp;million by 2050 if current population trends continue.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.prb.org/Countries/Afghanistan.aspx |title=Afghanistan&amp;nbsp;– Population Reference Bureau |publisher=[[Population Reference Bureau]] |access-date=29 December 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202224051/http://www.prb.org/Countries/Afghanistan.aspx |archive-date=2 December 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=2 December 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131202224051/http://www.prb.org/Countries/Afghanistan.aspx }}&lt;/ref&gt; The population of Afghanistan increased steadily until the 1980s, when civil war caused millions to flee to other countries such as Pakistan.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Afghan Households in Iran: Profile and Impact |url=http://www.unhcr.org/455835d92.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180223013910/https://www.unhcr.org/455835d92.pdf |archive-date=23 February 2018|first1=Piyasiri |last1=Wickramasekara |first2=Jag |last2=Sehgal |first3=Farhad |last3=Mehran |first4=Ladan |last4=Noroozi |first5=Saeid |last5=Eisazadeh |website=[[United Nations High Commissioner for Refugees]]}}&lt;/ref&gt; Millions have since returned and the war conditions contribute to the country having the highest fertility rate outside Africa.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Is recent Afghanistan survey data suitable for fertility analysis? A regional investigation based on fertility inhibiting determinants|first1=Jamal Abdul|last1=Nasir|first2=Sohail|last2=Akhtar|first3=Syed Arif Ahmed|last3=Zaidi|first4=Andleeb|last4=Rani|first5=Hina|last5=Bano|first6=Andrew|last6=Hinde|date=16 October 2019|journal=PLOS ONE|volume=14|issue=10|pages=e0223111|doi=10.1371/journal.pone.0223111|pmid=31618275|pmc=6795489|bibcode=2019PLoSO..1423111N|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Afghanistan's healthcare has recovered since the turn of the century, causing falls in infant mortality and increases in life expectancy, although it has the lowest life expectance of any country outside Africa. This (along with other factors such as returning refugees) caused rapid population growth in the 2000s that has only recently started to slow down.{{Citation needed|date=October 2021}} The [[Gini coefficient]] in 2008 was 27.8.&lt;ref name=&quot;wb-gini&quot;&gt;{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title=Gini Index |publisher=World Bank |access-date=2 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140511044958/http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI|archive-date=11 May 2014}}&lt;/ref&gt;

=== Ethnicity and languages ===
{{Main|Ethnic groups in Afghanistan|Languages of Afghanistan}}
{{see also|Afghans}}
[[File:US Army ethnolinguistic map of Afghanistan -- circa 2001-09.jpg|thumb|upright=1.3|Ethnolinguistic map of Afghanistan (2001)]]
[[Afghans]] are divided into several [[ethnolinguistic]] groups. Off of sociological research data by [[The Asia Foundation]] in 2019, the [[Pashtuns]] are the largest ethnic group, comprising 39%, followed by [[Tajiks]], comprising 37%.&lt;ref name=&quot;AsiaFoundation&quot;&gt;See: 
*2019: {{cite web
 |url          = https://asiafoundation.org/wp-content/uploads/2019/12/2019_Afghan_Survey_Full-Report_.pdf
 |title        = Afghanistan in 2019 – A survey of the Afghan people
 |pages        = 277
 |quote        = ''D-14. Which ethnic group do you belong to?''
 |publisher    = [[The Asia Foundation]]
 |location     = Kabul, Afghanistan
 |access-date  = 15 September 2021
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20210913071117/https://asiafoundation.org/wp-content/uploads/2019/12/2019_Afghan_Survey_Full-Report_.pdf
 |archive-date = 13 September 2021
 |url-status   = bot: unknown
 |accessdate   = 13 March 2023
 |archivedate  = 15 September 2021
 |archiveurl   = https://archive.ph/20210915152910/https://asiafoundation.org/wp-content/uploads/2019/12/2019_Afghan_Survey_Full-Report_.pdf
}}
*2018: {{cite book |year=2018 |newspaper=[[The Asia Foundation]] |title=Afganistan in 2018. A Survey of the Afghan People |url=https://www.asiafoundation.org/resources/pdfs/Surveybook2012web1.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.asiafoundation.org/resources/pdfs/Surveybook2012web1.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |page=283 }}&lt;/ref&gt; of the country's population. The other two major ethnic groups are the [[Hazaras]] and [[Uzbeks]]. A further 10 other ethnic groups are recognized and each are represented in the [[Afghan National Anthem]].&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.economist.com/the-economist-explains/2017/08/31/the-roots-of-afghanistans-tribal-tensions|title=The roots of Afghanistan's tribal tensions|newspaper=The Economist|date=31 August 2017}}&lt;/ref&gt;

[[Dari]] and [[Pashto]] are the [[official language]]s of Afghanistan; [[bilingualism]] is very common.&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Constitution of Afghanistan|url=https://www.mfa.gov.af/constitution/chapter-one-state.html|access-date=2 September 2020|website=Ministry of Foreign Affairs of the Islamic Republic of Afghanistan|archive-date=29 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210829115048/https://www.mfa.gov.af/constitution/chapter-one-state.html|url-status=dead|accessdate=13 March 2023|archivedate=29 August 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210829115048/https://www.mfa.gov.af/constitution/chapter-one-state.html}}&lt;/ref&gt; Dari, which is also referred to as Eastern Persian as it is a variety of and mutually intelligible with [[Persian language|Persian]] (and very often called '[[Farsi]]' by some Afghans like in [[Iran]]) functions as the [[lingua franca]] in Kabul as well as in much of the northern and northwestern parts of the country.&lt;ref name=&quot;AO&quot;&gt;{{cite web|year=2004|title=Article Sixteen of the 2004 Constitution of Afghanistan|url=http://www.afghan-web.com/politics/current_constitution.html#preamble|archive-url=https://web.archive.org/web/20131028065437/http://www.afghan-web.com/politics/current_constitution.html|archive-date=28 October 2013|access-date=13 June 2012|quote=Pashto and Dari are the official languages of the state. Uzbek, Turkmen, Baluchi, Pashai, Nuristani and Pamiri are – in addition to Pashto and Dari – the third official language in areas where the majority speaks them|accessdate=13 March 2023|archivedate=28 October 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131028065437/http://www.afghan-web.com/politics/current_constitution.html#preamble}}&lt;/ref&gt; Native speakers of Dari, of any ethnicity, are sometimes called [[Farsiwan]]s.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;&gt;The ''Encyc. Iranica'' makes clear in the article on Afghanistan&amp;nbsp;— Ethnography that &quot;The term Farsiwan also has the regional forms Parsiwan and Parsiban. In religion they are Imami Shia. In the literature they are often mistakenly referred to as Tajik.&quot; [https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/afghanistan-COM_4803 Dupree, Louis (1982) &quot;Afghanistan: (iv.) Ethnography&quot;, in ''Encyclopædia Iranica''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211027090802/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/afghanistan-COM_4803 |date=2021-10-27 }} Online Edition 2006.&lt;/ref&gt; Pashto is the native tongue of the [[Pashtuns]], although many of them are also fluent in Dari while some non-Pashtuns are fluent in Pashto. Despite the Pashtuns having been dominant in Afghan politics for centuries, Dari remained the preferred language for government and bureaucracy.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://english.alaraby.co.uk/english/indepth/2019/7/11/what-will-happen-to-afghanistans-national-languages|title=What will happen to Afghanistan's national languages?|first=Austin|last=Bodetti|website=alaraby|date=11 July 2019}}&lt;/ref&gt; 
According to [[The World Factbook|CIA World Factbook]], Dari Persian is spoken by 78% ([[First language|L1]] + [[Second language|L2]]) and functions as the lingua franca, while [[Pashto]] is spoken by 50%, [[Uzbek language|Uzbek]] 10%, [[English language|English]] 5%, [[Turkmen language|Turkmen]] 2%, [[Urdu]] 2%, [[Pashayi languages|Pashayi]] 1%, [[Nuristani languages|Nuristani]] 1%, [[Arabic]] 1%, and [[Balochi language|Balochi]] 1% (2021 est). Data represent the most widely spoken languages; shares sum to more than 100% because there is much bilingualism in the country and because respondents were allowed to select more than one language. There are a number of smaller regional languages, including [[Uzbek language|Uzbek]], [[Turkmen language|Turkmen]], [[Balochi language|Balochi]], [[Pashayi language|Pashayi]], and [[Nuristani languages|Nuristani]].&lt;ref&gt;{{Cite CIA World Factbook|country=Afghanistan}}&lt;/ref&gt;

When it comes to foreign languages among the populace, many are able to speak or understand [[Hindustani language|Hindustani]] ([[Urdu]]-[[Hindi]]), partly due to returning [[Afghans in Pakistan|Afghan refugees]] from [[Pakistan]] and the popularity of [[Bollywood]] films respectively.&lt;ref name=&quot;auto3&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=SjYUAgAAQBAJ|title=Afghanistan – Culture Smart!: The Essential Guide to Customs &amp; Culture|first1=Nazes|last1=Afroz|first2=Moska|last2=Najib|first3=Culture|last3=Smart!|date=1 December 2013|publisher=Kuperard|isbn=9781857336801}}&lt;/ref&gt; [[English language|English]] is also understood by some of the population,&lt;ref name=&quot;Afghan2018&quot;&gt;The Asia Foundation. [https://asiafoundation.org/wp-content/uploads/2018/12/2018_Afghan-Survey_fullReport-12.4.18.pdf ''Afghanistan in 2018: A Survey of the Afghan People''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190807211241/https://asiafoundation.org/wp-content/uploads/2018/12/2018_Afghan-Survey_fullReport-12.4.18.pdf |date=7 August 2019 }}&lt;/ref&gt; and has been gaining popularity as of the 2000s.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-34215293|title=Pakistan's confusing move to Urdu|first=M. Ilyas|last=Khan|work=BBC News|date=12 September 2015}}&lt;/ref&gt; Some Afghans retain some ability in [[Russian language|Russian]], which was [[Russian occupation of Afghanistan|taught in public schools during the 1980s]].&lt;ref name=&quot;auto3&quot;/&gt;

=== Religion ===
{{Main|Religion in Afghanistan}}
[[File:Mazar-e sharif - Steve Evans.jpg|thumb|[[Blue Mosque (Mazar-i-Sharif)|Blue Mosque]] in [[Mazar-i-Sharif]] is the largest [[mosque]] in Afghanistan]]
The CIA estimated in 2009 that 99.7% of the Afghan population was Muslim&lt;ref name=&quot;Factbook&quot;/&gt; and most are thought to adhere to the [[Sunni]] [[Hanafi]] school.&lt;ref name=&quot;auto6&quot;&gt;{{Cite web|url=https://swedishcommittee.org/afghanistan/religion|title=Religion in Afghanistan|website=The Swedish Committee for Afghanistan (SCA)}}&lt;/ref&gt; According to [[Pew Research Center]], as much as 90% are of the Sunni denomination, 7% [[Shia]] and 3% [[non-denominational Muslim|non-denominational]].&lt;ref name=&quot;Pew&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/#identity|title=Chapter 1: Religious Affiliation|date=9 August 2012|work=The World's Muslims: Unity and Diversity|publisher=[[Pew Research Center]]'s Religion &amp; Public Life Project|access-date=22 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20161226113158/http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/#identity|archive-date=26 December 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; The [[CIA]] Factbook variously estimates up to 89.7% Sunni or up to 15% Shia.&lt;ref name=&quot;Factbook&quot;/&gt;

Afghan [[Sikhism in Afghanistan|Sikhs]] and [[Hinduism in Afghanistan|Hindus]] are also found in certain major cities (namely Kabul, Jalalabad, Ghazni, Kandahar)&lt;ref&gt;{{cite news |last=Majumder |first=Sanjoy |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/3138282.stm |title=Sikhs struggle in Afghanistan |work=BBC News | date=25 September 2003 |access-date=19 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20090222132753/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/3138282.stm |archive-date=22 February 2009 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=Lavina Melwani |url=http://www.hinduismtoday.com/archives/1994/4/1994-4-02.shtml |title=Hindus Abandon Afghanistan |work=Hinduism Today |access-date=19 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20070111080626/http://www.hinduismtoday.com/archives/1994/4/1994-4-02.shtml |archive-date=11 January 2007}}&lt;/ref&gt; accompanied by gurdwaras and mandirs.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://english.religion.info/2005/08/25/afghanistan-sikhs-rebuilding-gurdwaras/|title=Afghanistan: Sikhs rebuilding gurdwaras|date=25 August 2005|website=Religioscope}}&lt;/ref&gt; According to [[Deutsche Welle]] in September 2021, 250 remain in the country after 67 were evacuated to India.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Chabba |first1=Seerat |title=Afghanistan: What does Taliban rule mean for Sikhs and Hindus? |url=https://www.dw.com/en/afghanistan-what-does-taliban-rule-mean-for-sikhs-and-hindus/a-59122249 |access-date=25 October 2021 |publisher=Deutsche Welle |date=8 September 2021}}&lt;/ref&gt;

There was a small [[History of the Jews in Afghanistan|Jewish community in Afghanistan]], living mainly in Herat and Kabul. Over the years, this small community was forced leave due to decades of warfare and religious persecution. By the end of the twentieth century, nearly the entire community had emigrated to Israel and the United States, with one known exception, Herat-born [[Zablon Simintov]]. He remained for years, being the caretaker of the only remaining Afghan synagog. He left the country for the US after the second Taliban takeover. A woman who left shortly after him has since been identified as the likely last Jew in Afghanistan.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A39702-2005Jan26.html |title=Afghan Jew Becomes Country's One and Only |author=N.C. Aizenman |newspaper=The Washington Post |date=27 January 2005 |access-date=19 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110516090806/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A39702-2005Jan26.html |archive-date=16 May 2011 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://english.alaraby.co.uk/news/last-jew-afghanistan-en-route-us-report |title=Last Jew in Afghanistan en route to US: report |author=The New Arab Staff |work=The New Arab |date=7 September 2021 |access-date=17 September 2021 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |author1=Ben Zion Gad |title='Last Jew in Afghanistan' loses title to hidden Jewish family |url=https://www.jpost.com/diaspora/not-the-last-jew-in-afghanistan-after-all-683879 |access-date=7 February 2023 |work=[[The Jerusalem Post]] |date=1 December 2021}}&lt;/ref&gt;

[[Afghan Christians]], who number 500–8,000, practice their faith secretly due to intense societal opposition, and there are no public churches.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Gebauer |first1=Matthias |date=20 March 2006 |title=Christians in Afghanistan: A Community of Faith and Fear |work=[[Der Spiegel]] |url=http://www.spiegel.de/international/0,1518,408781,00.html |url-status=live |access-date=25 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120127030841/http://www.spiegel.de/international/0,1518,408781,00.html |archive-date=27 January 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=USSD Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor| year=2009 |title=International Religious Freedom Report 2009 |url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2009/127362.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20091130031916/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2009/127362.htm |url-status=dead |archive-date=30 November 2009 |access-date=6 March 2010}}&lt;/ref&gt;

===Urbanization===
As estimated by the CIA World Factbook, 26% of the population was urbanized as of 2020. This is one of the lowest figures in the world; in Asia it is only higher than [[Cambodia]], [[Nepal]] and [[Sri Lanka]]. Urbanization has increased rapidly, particularly in the capital [[Kabul]], due to returning refugees from Pakistan and Iran after 2001, internally displaced people, and rural migrants.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://foreignpolicy.com/2015/03/20/can-cities-save-afghanistan/|title=Can Cities Save Afghanistan?|first=Ali|last=Karimi}}&lt;/ref&gt; Urbanization in Afghanistan is different from typical urbanization in that it is centered on just a few cities.&lt;ref name=&quot;auto5&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/indepth/features/2014/10/unraveling-afghan-art-carpet-weaving-201410917826901821.html|title=Unravelling the Afghan art of carpet weaving|website=www.aljazeera.com}}&lt;/ref&gt;

The only city with over a million residents is its capital, Kabul, located in the east of the country. The other large cities are located generally in the &quot;ring&quot; around the Central Highlands, namely [[Kandahar]] in the south, [[Herat]] in the west, [[Mazar-i-Sharif]], [[Kunduz]] in the north, and [[Jalalabad]] in the east.&lt;ref name=&quot;https://www.worldometers.info/world-population/afghanistan-population/&quot; /&gt;
{{Largest cities of Afghanistan}}

=== Education ===
{{Main|Education in Afghanistan}}
[[File:UNESCO Institute of Statistics Afghanistan Literacy Rate population plus15 1980-2018.png|thumb|upright=1.15|UNESCO Institute of Statistics Afghanistan Literacy Rate population plus15 1980–2018]]

[[Education in Afghanistan]] is overseen by the [[Ministry of Education (Afghanistan)|Ministry of Education]] and the [[Ministry of Higher Education (Afghanistan)|Ministry of Higher Education]]. There are over 16,000 schools in the country and roughly 9&amp;nbsp;million students. Of this, about 60% are males and 40% females. However, the new regime has thus far forbidden female teachers and female students from returning to secondary schools.&lt;ref&gt;{{cite news|date=18 September 2021|title=Afghanistan: Girls excluded as Afghan secondary schools reopen|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-58607816|access-date=20 September 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Blue|first1=Victor J.|last2=Zucchino|first2=David|date=20 September 2021|title=A Harsh New Reality for Afghan Women and Girls in Taliban-Run Schools|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/09/20/world/asia/afghan-girls-schools-taliban.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20211228/https://www.nytimes.com/2021/09/20/world/asia/afghan-girls-schools-taliban.html |archive-date=2021-12-28 |url-access=limited|access-date=20 September 2021|issn=0362-4331}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt; Over 174,000 students are enrolled in different [[List of universities in Afghanistan|universities around the country]]. About 21% of these are females.&lt;ref name=&quot;USAID-Education&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.usaid.gov/afghanistan/education |title=Education |publisher=[[USAID]] |access-date=26 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181110231403/https://www.usaid.gov/afghanistan/education |archive-date=10 November 2018 |url-status=live |accessdate=13 March 2023 |archivedate=10 November 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181110231403/https://www.usaid.gov/afghanistan/education }}&lt;/ref&gt; Former Education Minister [[Ghulam Farooq Wardak]] had stated that construction of 8,000 schools is required for the remaining children who are deprived of [[formal learning]].&lt;ref name=&quot;Wardak seeks $3b in aid for school buildings&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.pajhwok.com/en/2013/05/18/wardak-seeks-3b-aid-school-buildings |title=Wardak seeks $3b in aid for school buildings |publisher=Pajhwok Afghan News | date=18 May 2013 |access-date=13 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131230234222/http://www.pajhwok.com/en/2013/05/18/wardak-seeks-3b-aid-school-buildings |archive-date=30 December 2013|last1=Adina |first1=Mohammad Sabir }}&lt;/ref&gt; As of 2018 the literacy rate of the population age 15 and older is 43.02% (males 55.48% and females 29.81%).&lt;ref name=&quot;UNESCO UIS Afghanistan&quot;&gt;{{Cite web |title=UNESCO UIS: Afghanistan |url=http://uis.unesco.org/ |access-date=6 August 2020 |publisher=UNESCO}}&lt;/ref&gt;

The top universities in Afghanistan are the [[American University of Afghanistan]] (AUAF) followed by [[Kabul University]] (KU), both of which are located in Kabul. The [[National Military Academy of Afghanistan]], modeled after the [[United States Military Academy]] at West Point, was a four-year military development institution dedicated to graduating officers for the [[Afghan Armed Forces]]. The [[Afghan Defense University]] was constructed near [[Qargha]] in Kabul. Major universities outside of Kabul include [[Kandahar University]] in the south, [[Herat University]] in the northwest, [[Balkh University]] and [[Kunduz University]] in the north, [[Nangarhar University]] and [[Khost University]] in the east. Kabul University was founded in 1932 and is a respected institute that played a significant part in the country's education;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.afghanistans.com/Information/People/Education.htm|title=Afghanistan Education &amp;#124; Afghanistan's Web Site|website=www.afghanistans.com|access-date=14 June 2020|archive-date=8 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308065842/https://www.afghanistans.com/Information/People/Education.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; from the 1960s the Kabul University was also a hotbed of radical political ideologies such as Marxism and Islamism, which played major parts in society, politics and the war that began in 1978.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=eQeRuzzwuCIC&amp;pg=PA38|title=Apocalyptic Realm: Jihadists in South Asia|first=Dilip|last=Hiro|date=17 April 2012|publisher=Yale University Press|isbn=978-0300183665}}&lt;/ref&gt;

After the Taliban regained power in 2021, it became unclear to what extent female education would continue in the country. In March 2022, after they had been closed for some time, it was announced that girl's schools after 6th grade would be reopened shortly. However, shortly before reopening, the order was rescinded and schools for older girls remained closed.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Taliban reverses decision, barring Afghan girls from attending school beyond 6th grade |language=en |work=NPR.org |url=https://www.npr.org/2022/03/23/1088202759/taliban-afghanistan-girls-school |access-date=2022-04-05}}&lt;/ref&gt;

Despite the ban, six provinces, [[Balkh Province|Balkh]], [[Kunduz Province|Kunduz]], [[Jowzjan Province|Jowzjan]], [[Sar-e Pol Province|Sar-I-Pul]], [[Faryab Province|Faryab]], and the [[Daykundi Province|Day Kundi]] provinces still allow girl's schools from grade 6 and up.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1 January 2023 |title=Afghanistan: Six provinces keep schools open for girls despite nationwide ban |url=https://amu.tv/en/30372/ |url-status=live |access-date=17 February 2023 |website=AmuTV}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Neda Safi |first=Tooba |date=17 February 2023 |title=Girls return to high school in some regions of Afghanistan |url=https://genevasolutions.news/explorations/dispatches-from-women-in-afghanistan/girls-return-to-high-school-in-some-regions-of-afghanistan |url-status=live |access-date=17 February 2023 |website=Geneva Solutions}}&lt;/ref&gt;

=== Health ===
{{Main|Health in Afghanistan}}
[[File:Kabul Military Hospital - panoramio.jpg|thumb|The [[Daoud Khan Military Hospital]] in Kabul is one of the largest [[list of hospitals in Afghanistan|hospitals]] in Afghanistan]]
According to the [[Human Development Index]], Afghanistan is the [[List of countries by Human Development Index|15th least developed country in the world]]. The average [[List of countries by life expectancy|life expectancy]] is estimated to be around 60 years.&lt;ref name=&quot;WHO&quot;&gt;{{cite web |url=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/136852/1/ccsbrief_afg_en.pdf |title=Afghanistan |publisher=[[World Health Organization]] (WHO) |access-date=17 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170722191648/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/136852/1/ccsbrief_afg_en.pdf |archive-date=22 July 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;uis.unesco.org&quot;&gt;{{cite web |publisher=UNESCO  |title=Afghanistan |date=27 November 2016 |url=https://uis.unesco.org/en/country/af |archive-url=https://web.archive.org/web/20170623093810/http://uis.unesco.org/en/country/af |archive-date=23 June 2017}}&lt;/ref&gt; The country's [[maternal mortality]] rate is 396 deaths/100,000 live births and its [[infant mortality]] rate is 66&lt;ref name=&quot;uis.unesco.org&quot;/&gt; to 112.8 deaths in every 1,000 live births.&lt;ref name=&quot;Factbook&quot;/&gt; The [[Ministry of Public Health (Afghanistan)|Ministry of Public Health]] plans to cut the infant mortality rate to 400 for every 100,000 live births before 2020. The country has more than 3,000 [[midwifery|midwives]], with an additional 300 to 400 being trained each year.&lt;ref name=&quot;csm&quot;&gt;{{cite news |url=https://news.yahoo.com/childbirth-maternal-health-improve-afghanistan-160657704.html |title=Childbirth and maternal health improve in Afghanistan |first=Tom A. |last=Peter |newspaper=The Christian Science Monitor | date=17 December 2011 |access-date=12 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131231002243/http://news.yahoo.com/childbirth-maternal-health-improve-afghanistan-160657704.html |archive-date=31 December 2013 }}&lt;/ref&gt;

There are over 100 [[hospitals in Afghanistan]],&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/pnaea825.pdf|title=Afghanistan National Hospital Survey|date=August 2004|publisher=Afghan Ministry of Health|access-date=28 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190807231748/https://pdf.usaid.gov/pdf_docs/pnaea825.pdf|archive-date=7 August 2019|url-status=live|accessdate=13 March 2023|archivedate=7 August 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190807231748/https://pdf.usaid.gov/pdf_docs/pnaea825.pdf}}&lt;/ref&gt; with the most advanced treatments being available in Kabul. The [[French Medical Institute for Children]] and [[Indira Gandhi Children's Hospital]] in Kabul are the leading [[children's hospital]]s in the country. Some of the other leading hospitals in Kabul include the [[Jamhuriat Hospital]] and [[Jinnah Hospital (Kabul)|Jinnah Hospital]].&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.voanews.com/a/pakistan-funded-afghan-hospital-begins-operations/4884454.html|title=Pakistan-funded Afghan Hospital Begins Operations|work=VOA News|first=Ayaz|last=Gul|date=20 April 2019|access-date=28 May 2019|quote=It opens a new chapter in the friendship of the two countries... This is the second-largest hospital [in Afghanistan] built with your support that will serve the needy,&quot; Feroz told the gathering.|archive-url=https://web.archive.org/web/20190423111329/https://www.voanews.com/a/pakistan-funded-afghan-hospital-begins-operations/4884454.html|archive-date=23 April 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; In spite of all this, many Afghans travel to Pakistan and India for advanced treatment.

It was reported in 2006 that nearly 60% of the Afghan population lives within a two-hour walk of the nearest health facility.&lt;ref name=&quot;USAID-Health&quot;&gt;{{cite web |url=http://afghanistan.usaid.gov/en/programs/health |title=Health |publisher=[[United States Agency for International Development]] (USAID) |access-date=20 October 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130929082306/http://afghanistan.usaid.gov/en/programs/health |archive-date=29 September 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=29 September 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130929082306/http://afghanistan.usaid.gov/en/programs/health }}&lt;/ref&gt; [[Disability]] rate is also high in Afghanistan due to the decades of war.&lt;ref&gt;{{cite web |first=Anne-Marie |last=DiNardo |author2=LPA/PIPOS |url=http://www.usaid.gov/stories/afghanistan/fp_afghan_disabled.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20040508140406/http://www.usaid.gov/stories/afghanistan/fp_afghan_disabled.html |archive-date=8 May 2004 |title=Empowering Afghanistan's Disabled Population&amp;nbsp;– 31 March 2006 |publisher=Usaid.gov |date=31 March 2006 |access-date=19 May 2012 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=8 May 2004 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040508140406/http://www.usaid.gov/stories/afghanistan/fp_afghan_disabled.html }}&lt;/ref&gt; It was reported recently that about 80,000 people are missing limbs.&lt;ref&gt;{{cite news |first =Richard |last=Norton-Taylor |url=https://www.theguardian.com/world/2008/feb/13/afghanistan |title=Afghanistan's refugee crisis 'ignored' |work=The Guardian | date=13 February 2008 |access-date=19 May 2012 |location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20101215150225/http://www.guardian.co.uk/world/2008/feb/13/afghanistan |archive-date=15 December 2010 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.irinnews.org/report.aspx?reportid=26520 |title=Afghanistan: People living with disabilities call for integration |work=The New Humanitarian |url-status=live |date=2 December 2004 |access-date=28 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110920142752/http://www.irinnews.org/report.aspx?reportid=26520 |archive-date=20 September 2011}}&lt;/ref&gt; Non-governmental charities such as [[Save the Children]] and [[Mahboba's Promise]] assist orphans in association with governmental structures.&lt;ref&gt;{{cite web |first=Virginia |last=Haussegger |title=Mahboba's Promise |date=2 July 2009 |url=http://www.abc.net.au/7.30/content/2009/s2615472.htm |website=ABC News (Australia) |access-date=15 July 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130726123857/http://www.abc.net.au/7.30/content/2009/s2615472.htm |archive-date=26 July 2013 }}&lt;/ref&gt; [[Demographic and Health Surveys]] is working with the [[Indian Institute of Health Management Research]] and others to conduct a survey in Afghanistan focusing on [[maternal death]], among other things.&lt;ref name=&quot;MEASUREDHS&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.measuredhs.com/Where-We-Work/Country-Main.cfm?ctry_id=71 |title=Afghanistan |publisher=Measuredhs.com |access-date=14 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233502/http://www.measuredhs.com/Where-We-Work/Country-Main.cfm?ctry_id=71 |archive-date=30 December 2013}}&lt;/ref&gt;

== Governance ==
{{Main|Politics of Afghanistan}}
[[File:200229-D-AP390-1529 (49603221753).jpg|thumb|upright=0.9|right|[[Arg, Kabul|The Arg]] (the Presidential palace) in Kabul, photographed in 2020, before the Fall of Kabul]]
Following the effective collapse of the [[Islamic Republic of Afghanistan]] during the [[2021 Taliban offensive]], the Taliban declared the country an Islamic Emirate. A new caretaker government was announced on 7 September.&lt;ref name=&quot;BBCHardliners&quot;/&gt; As of 8 September 2021, no other country had formally recognized the Islamic Emirate of Afghanistan as the ''de jure'' government of Afghanistan.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Afghanistan: Taliban increasingly violent against protesters – UN|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/world-58279900|access-date=25 November 2021|website=BBC News}}&lt;/ref&gt;

A traditional instrument of governance in Afghanistan is the ''[[loya jirga]]'' (grand assembly), a [[Pashtun]] consultative meeting that was mainly organized for choosing a new [[head of state]], adopting a new constitution, or to settle national or regional issue such as war.&lt;ref name=&quot;news.bbc.co.uk&quot;&gt;{{cite news | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1782079.stm | work=BBC News | title=Q&amp;A: What is a loya jirga? | date=1 July 2002 | access-date=2 June 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190523165931/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1782079.stm | archive-date=23 May 2019 | url-status=live }}&lt;/ref&gt; Loya jirgas have been held since at least 1747,{{sfn|Barfield|2012|page=295}} with the most recent one occurring in August 2020.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tolonews.com/index.php/afghanistan/politicians-express-mixed-reactions-loya-jirga|title=Politicians Express Mixed Reactions to Loya Jirga|publisher=TOLO News|date=7 August 2020|access-date=10 August 2020|archive-date=10 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200810023639/https://tolonews.com/index.php/afghanistan/politicians-express-mixed-reactions-loya-jirga|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tolonews.com/afghanistan/loya-jirga-approves-release-400-taliban-prisoners|title=Loya Jirga Approves Release of 400 Taliban Prisoners|date=9 August 2020|access-date=10 August 2020|publisher=TOLO News}}&lt;/ref&gt;

=== Development of Taliban government ===
{{main|Government of the Islamic Emirate of Afghanistan}}
{{see also|Cabinet of Afghanistan#Islamic Emirate (2021–present)}}
{{multiple image
| align = right
| perrow = 2
| direction = horizontal
| caption_align = center
| image1 = Hasan Akhund.png
| caption1 = [[Hasan Akhund]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Acting [[Prime Minister of Afghanistan|Prime Minister]]&lt;/small&gt;
| image2 = Sirajuddin Haqqani (cropped).png
| caption2 = [[Sirajuddin Haqqani]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;First [[Deputy Leader of the Islamic Emirate of Afghanistan|Deputy Leader]] and Acting [[Interior Minister of Afghanistan|Interior Minister]]&lt;/small&gt;
| image3 = Mullah Yaqoob in January 2022.png
| caption3 = [[Mullah Yaqoob]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Second Deputy Leader and Acting [[Ministry of Defense (Afghanistan)|Defense Minister]]&lt;/small&gt;
| image4 = Abdul_Ghani_Baradar.jpg
| caption4 = [[Abdul Ghani Baradar]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Third Deputy Leader and Acting [[Prime Minister of Afghanistan|First Deputy Prime Minister]]&lt;/small&gt;
| total_width = 270
}}
On 17 August 2021, the leader of the Taliban-affiliated [[Hezb-e Islami Gulbuddin|Hezb-e-Islami Gulbuddin]] party, [[Gulbuddin Hekmatyar]], met with both [[Hamid Karzai]], the former [[President of Afghanistan]], and [[Abdullah Abdullah]], the former chairman of the High Council for National Reconciliation and former [[Chief Executive (Afghanistan)|Chief Executive]], in [[Doha]], [[Qatar]], with the aim of forming a [[national unity government]].&lt;ref&gt;{{cite web|date=16 August 2021|title=Afghanistan's Hekmatyar says heading for Doha with Karzai, Abdullah Abdullah to meet Taliban – Al Jazeera|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/afghanistans-hekmatyar-says-heading-doha-with-karzai-abdullah-abdullah-meet-2021-08-16/|access-date=18 August 2021|website=Reuters}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=AFP|date=18 August 2021|title=Taliban met ex-Afghan leader Karzai, Abdullah Abdullah|url=https://www.brecorder.com/news/40114270|access-date=18 August 2021|website=Brecorder}}&lt;/ref&gt; President [[Ashraf Ghani]], having fled the country during the Taliban advance to either [[Tajikistan]] or [[Uzbekistan]], emerged in the United Arab Emirates and said that he supported such negotiations and was in talks to return to Afghanistan.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Macias|first=Natasha Turak, Amanda|date=18 August 2021|title=Ousted Afghan President Ashraf Ghani resurfaces in UAE after fleeing Kabul, Emirati government says|url=https://www.cnbc.com/2021/08/18/afghan-president-ashraf-ghani-is-in-uae-after-fleeing-afghanistan.html|access-date=19 August 2021|website=CNBC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Ghani says he backs talks as Taliban meet with Karzai, Abdullah|url=https://www.newagebd.net/article/146741/ghani-says-he-backs-talks-as-taliban-meet-with-karzai-abdullah|access-date=18 August 2021|website=New Age|accessdate=13 March 2023|archivedate=18 August 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210818215958/https://www.newagebd.net/article/146741/ghani-says-he-backs-talks-as-taliban-meet-with-karzai-abdullah}}&lt;/ref&gt; Many figures within the Taliban generally agreed that continuation of the [[2004 Constitution of Afghanistan]] may, if correctly applied, be workable as the basis for the new religious state as their objections to the former government were political, and not religious.&lt;ref name=&quot;osman&quot;&gt;{{cite book|last1=Osman|first1=Borhan|url=https://cic.nyu.edu/sites/default/files/taliban_future_state_final.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://cic.nyu.edu/sites/default/files/taliban_future_state_final.pdf|archive-date=2022-10-09|url-status=live|title=Taliban Views on a Future State|date=July 2016|publisher=[[New York University]]|page=7}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210816135549/https://cic.nyu.edu/sites/default/files/taliban_future_state_final.pdf |date=2021-08-16 }}&lt;/ref&gt;

Hours after the final flight of American troops left Kabul on 30 August, a Taliban official interviewed said that a new government would likely be announced as early as Friday 3 September after [[Jumu'ah]]. It was added that [[Hibatullah Akhundzada]] would be officially named [[Head of the Islamic Emirate of Afghanistan|Emir]], with cabinet ministers being revealed at the [[Arg (Kabul)|Arg]] in an official ceremony. Abdul Ghani Baradar would be named [[head of government]] as [[Prime Minister of Afghanistan|Prime Minister]], while other important positions would go to [[Sirajuddin Haqqani]] and [[Mullah Yaqoob]]. Beneath the supreme leader, day-to-day governance will be entrusted to the [[Cabinet of Afghanistan#Islamic Emirate (2021–present)|cabinet]].&lt;ref&gt;{{cite web|date=2 September 2021|title=Afghanistan: Taliban expected to announce new government|url=http://www.theguardian.com/world/2021/sep/02/afghanistan-taliban-expected-to-announce-new-government|access-date=2 September 2021|website=The Guardian}}&lt;/ref&gt;
[[File:Secretary Pompeo Meets with the Taliban Negotiation Team (50632321483).jpg|thumb|260px|US representative [[Zalmay Khalilzad]] (left) meeting with Taliban leaders, [[Abdul Ghani Baradar]], [[Abdul Hakim Ishaqzai]], [[Sher Mohammad Abbas Stanikzai]], [[Suhail Shaheen]], unidentified. [[Doha]], [[Qatar]] on 21 November 2020.]]
According to CNN, the new government is likely to be a [[Unitary state|unitary]] [[Deobandi]]st [[Islamic republic]]. In a report by CNN-News18, sources said the new government was going to be governed similarly to Iran with Haibatullah Akhundzada as supreme leader similar to the role of [[Ali Khamenei|Saayid Ali Khamenei]], and would be based out of [[Kandahar]]. Baradar or Yaqoob would be head of government as [[Prime minister|Prime Minister]]. The government's ministries and agencies will be under a cabinet presided over by the Prime Minister. The Supreme Leader would preside over an [[Executive (government)|executive body]] known Supreme Council with anywhere from 11 to 72 members. [[Abdul Hakim Ishaqzai]] is likely to be promoted to [[Chief justice|Chief Justice]]. According to the report, the new government will take place within the framework of an amended [[1964 Constitution of Afghanistan]].&lt;ref&gt;{{cite web|date=31 August 2021|title=Taliban to Follow Iran Model in Afghanistan; Reclusive Hibatullah Akhundzada to be Supreme Leader|url=https://www.news18.com/news/world/talibans-govt-in-afghanistan-on-iran-model-reclusive-hibatullah-akhundzada-to-be-supreme-leader-4149431.html|access-date=3 September 2021|website=News18}}&lt;/ref&gt;

However, later interviews disclosed to News18 that negotiations were not yet completed and that representatives were still in Kandahar, and that the announcement of the new government would not take place until 4 September or later.&lt;ref&gt;{{cite web|date=3 September 2021|title=Are Taliban Forming New Govt in Afghanistan Today? Here's the Latest Update on Negotiation Talks|url=https://www.news18.com/news/world/are-taliban-forming-new-govt-in-afghanistan-today-heres-the-latest-update-on-negotiation-talks-4160183.html|access-date=3 September 2021|website=News18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Taliban close to forming new government in Afghanistan|work=Bangkok Post|publisher=Bangkok Post Public Company|url=https://www.bangkokpost.com/world/2175995/taliban-close-to-forming-new-government-in-afghanistan|access-date=3 September 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=AFP|date=3 September 2021|title=Taliban close to forming new government in Afghanistan|url=https://www.brecorder.com/news/40117744|access-date=3 September 2021|website=Brecorder}}&lt;/ref&gt; Government formation was further delayed with the announcement postponed to some time during the week of 6 September, due to concerns about forming a broad-based government acceptable to the international community.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Taliban again postpone Afghan govt formation announcement|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/world-news/taliban-again-postpone-afghan-govt-formation-announcement/articleshow/85923976.cms?from=mdr|access-date=4 September 2021}}&lt;/ref&gt; It was later added however that the Taliban's Rahbari Shura, the group's leadership council was divided between the hardline Haqqani Network and moderate Abdul Ghani Baradar over appointments needed to form an &quot;inclusive&quot; government. This culminated in a skirmish which led to Baradar being injured and treated in Pakistan.&lt;ref&gt;{{cite web|date=5 September 2021|title=New 'inclusive' Afghanistan government to be announced soon: Taliban|url=https://www.livemint.com/news/world/new-inclusive-afghanistan-government-to-be-announced-soon-taliban-11630841282911.html|access-date=5 September 2021|website=mint}}&lt;/ref&gt; It was speculated that the government would be announced on 11 September 2021, the 20th anniversary of the [[9/11 attacks]], with invitations possibly being extended to the governments of Turkey, China, Iran, Pakistan, and Qatar.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Khan|first=Omer Farooq|date=7 September 2021|title=Taliban News: Taliban capture Panjshir, soon to announce future government|url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/south-asia/taliban-claim-panjshir-valley-has-fallen-massoud-vows-to-fight-on/articleshow/85988654.cms|access-date=7 September 2021|website=The Times of India}}&lt;/ref&gt;

As of early September, the Taliban were planning the Cabinet to be men-only, stating that women would not be allowed to &quot;work in high-ranking posts&quot; in the government and that women were &quot;ruled out&quot; from the Cabinet. Journalists and other human rights activists, mostly women, [[2021 Afghan protests|protested]] in [[Herat]] and Kabul, calling for women to be included in the Cabinet.&lt;ref&gt;{{cite news|date=8 September 2021|title=Afghanistan: Women protest against all-male Taliban government|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-58490819|access-date=9 September 2021}}&lt;/ref&gt; The [[Cabinet of Afghanistan#Islamic Emirate (2021–present)|acting Cabinet]] announced on 7 September was men-only, and the [[Ministry of Women's Affairs (Afghanistan)|Ministry of Women's Affairs]] appeared to have been abolished.&lt;ref name=&quot;BBCHardliners&quot;&gt;{{cite news|date=7 September 2021|title=Hardliners get key posts in new Taliban government|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-58479750|access-date=9 September 2021}}&lt;/ref&gt; On March 23, 2022, there were reports a cabinet shakeup was underway as another meeting of the Leadership Council was held in Kandahar for the second time since the Taliban Islamic Movement [[Fall of Kabul (2021)|came to power]] as a way to get international recognition. The last meeting of the Leadership Council was held from August 28, 2021, to August 30, 2021.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Taliban to reshuffle cabinet to get international recognition |url=https://www.aninews.in/news/world/asia/taliban-to-reshuffle-cabinet-to-get-international-recognition20220323163506/ |access-date=2022-03-24 |website=ANI News |language=en |accessdate=2023-03-13 |archivedate=2022-03-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220323124248/https://www.aninews.in/news/world/asia/taliban-to-reshuffle-cabinet-to-get-international-recognition20220323163506/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=The Associated Press |date=23 March 2022 |title=Taliban cancels girls' higher education despite promise |url=https://www.cbc.ca/news/world/afghanistan-girls-education-1.6394296 |website=cbc.ca}}&lt;/ref&gt;

=== Administrative divisions ===
{{Main|Provinces of Afghanistan|Districts of Afghanistan}}
Afghanistan is administratively divided into 34 provinces (''[[wilayat]]'').&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ariananews.co/en/afghanistan-provinces/|title=Afghanistan Provinces|access-date=4 July 2019|publisher=Ariana News|archive-url=https://web.archive.org/web/20190704210454/https://ariananews.co/en/afghanistan-provinces/|archive-date=4 July 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Each province has a governor and a capital. The country is further divided into nearly 400 provincial [[Districts of Afghanistan|districts]], each of which normally covers a city or several villages. Each district is represented by a district governor.

The [[list of current governors of Afghanistan|provincial governors]] are now appointed by the [[Prime Minister of Afghanistan]], and the district governors are selected by the provincial governors.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2012/12/09/world/asia/for-afghan-officials-prospect-of-death-comes-with-territory.html|title=For Afghan Officials, Prospect of Death Comes With Territory|last=Ahmed|first=Azam|date=8 December 2012|work=The New York Times|access-date=7 April 2017|issn=0362-4331|archive-url=https://web.archive.org/web/20171019103603/http://www.nytimes.com/2012/12/09/world/asia/for-afghan-officials-prospect-of-death-comes-with-territory.html|archive-date=19 October 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; The provincial governors are representatives of the central government in Kabul and are responsible for all administrative and formal issues within their provinces. There are also provincial councils that are elected through direct and general elections for four years.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.iec.org.af/eng/content.php?id=5&amp;cnid=24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827204439/http://www.iec.org.af/eng/content.php?id=5&amp;cnid=24 |archive-date=27 August 2010 |title=Explaining Elections, Independent Election Commission of Afghanistan |publisher=Iec.org.af |date=9 October 2004 |access-date=4 February 2012 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=27 August 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100827204439/http://www.iec.org.af/eng/content.php?id=5&amp;cnid=24 }}&lt;/ref&gt; The functions of provincial councils are to take part in provincial development planning and to participate in the monitoring and appraisal of other provincial governance institutions.

According to article 140 of the constitution and the presidential decree on electoral law, mayors of cities should be elected through free and direct elections for a four-year term. In practice however, mayors are appointed by the government.&lt;ref&gt;{{cite web|title=An Assessment of Afghanistan's Municipal Governance Framework|url=http://webarchive.urban.org/UploadedPDF/412448-An-Assessment-of-Afghanistans-Municipal-Governance-Framework.pdf|access-date=4 July 2019|publisher=Urban Institute Center on International Development and Governance|author1=Jamie Boex|author2=Grace Buencamino|author3=Deborah Kimble|archive-url=https://web.archive.org/web/20190704193403/http://webarchive.urban.org/UploadedPDF/412448-An-Assessment-of-Afghanistans-Municipal-Governance-Framework.pdf|archive-date=4 July 2019|url-status=live|accessdate=13 March 2023|archivedate=4 July 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190704193403/http://webarchive.urban.org/UploadedPDF/412448-An-Assessment-of-Afghanistans-Municipal-Governance-Framework.pdf}}&lt;/ref&gt;

The following is a list of all the 34 provinces in alphabetical order:

[[File:Afghanistan provinces numbered.png|thumb|upright=1.6|Afghanistan is divided into [[provinces of Afghanistan|34 provinces]], which are further divided into a [[Districts of Afghanistan|number of districts]]]]

{{colbegin|colwidth=15em}}
# [[Badakhshan Province|Badakhshan]]
# [[Badghis Province|Badghis]]
# [[Baghlan Province|Baghlan]]
# [[Balkh Province|Balkh]]
# [[Bamyan Province|Bamyan]]
# [[Daykundi Province|Daykundi]]
# [[Farah Province|Farah]]
# [[Faryab Province|Faryab]]
# [[Ghazni Province|Ghazni]]
# [[Ghor Province|Ghor]]
# [[Helmand Province|Helmand]]
# [[Herat Province|Herat]]
# [[Jowzjan Province|Jowzjan]]
# [[Kabul Province|Kabul]]
# [[Kandahar Province|Kandahar]]
# [[Kapisa Province|Kapisa]]
# [[Khost Province|Khost]]
# [[Kunar Province|Kunar]]
# [[Kunduz Province|Kunduz]]
# [[Laghman Province|Laghman]]
# [[Logar Province|Logar]]
# [[Nangarhar Province|Nangarhar]]
# [[Nimruz Province|Nimruz]]
# [[Nuristan Province|Nuristan]]
# [[Oruzgan Province|Oruzgan]]
# [[Paktia Province|Paktia]]
# [[Paktika Province|Paktika]]
# [[Panjshir Province|Panjshir]]
# [[Parwan Province|Parwan]]
# [[Samangan Province|Samangan]]
# [[Sar-e Pol Province|Sar-e Pol]]
# [[Takhar Province|Takhar]]
# [[Wardak Province|Wardak]]
# [[Zabul Province|Zabul]]
{{colend}}

=== Foreign relations ===
{{Main|Foreign relations of Afghanistan}}
{{See also|Ministry of Foreign Affairs (Afghanistan)}}
Afghanistan became a member of the [[United Nations]] in 1946.{{sfn|Dupree|1997|page=642}} Historically, Afghanistan had strong relations with Germany, one of the first countries to recognize Afghanistan's independence in 1919; the Soviet Union, which provided much aid and military training for Afghanistan's forces and includes the signing of a Treaty of Friendship in 1921 and 1978; and [[Afghanistan–India relations|India]], with which a friendship treaty was signed in 1950.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Treaty of Friendship|url=https://www.mea.gov.in/bilateral-documents.htm?dtl/6584/Treaty+of+Friendship|access-date=31 December 2020|website=www.mea.gov.in}}&lt;/ref&gt; Relations with [[Afghanistan–Pakistan relations|Pakistan]] have often been tense for various reasons such as the [[Durand Line]] border issue and alleged Pakistani involvement in Afghan insurgent groups.

The present Islamic Emirate of Afghanistan is currently internationally [[Recognition of the Islamic Emirate of Afghanistan|unrecognized]], but has had notable unofficial ties with [[Afghanistan–China relations|China]], Pakistan, and Qatar.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-08-16/china-enters-high-stakes-relationship-with-post-u-s-afghanistan|title=China Embraces High-Stakes Taliban Relationship as U.S. Exits|date=16 August 2021|work=[[Bloomberg News]]|access-date=17 October 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/10/7/taliban-afghanistan-international-recognition|title = Taliban still struggling for international recognition|work=Al Jazeera|first=Ali M|last=Latifi|date=7 October 2021}}&lt;/ref&gt; Under the previous Islamic Republic of Afghanistan, it enjoyed cordial relations with a number of [[NATO]] and allied nations, particularly the [[Afghanistan–United States relations|United States]], [[Afghanistan–Canada relations|Canada]], [[Afghanistan–United Kingdom relations|United Kingdom]], [[Afghanistan–Germany relations|Germany]], Australia, and [[Afghanistan–Turkey relations|Turkey]]. In 2012, the United States and the then-republic in Afghanistan signed their [[US–Afghanistan Strategic Partnership Agreement|Strategic Partnership Agreement]] in which Afghanistan became a [[major non-NATO ally]].&lt;ref&gt;{{cite news|title=Hillary Clinton says Afghanistan 'major non-Nato ally'|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-18750732|date=7 July 2012|newspaper=[[BBC News]]|access-date=4 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190705181134/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-18750732|archive-date=5 July 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Such qualification was rescinded by US President [[Joe Biden]] in July 2022.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Mizelle |first1=Shawna |last2=Fossum |first2=Sam |date=7 July 2022 |title=Biden will rescind Afghanistan's designation as a major non-NATO ally |url=https://www.cnn.com/2022/07/06/politics/afghanistan-major-non-nato-ally-designation-biden-rescind/index.html |access-date= |website=[[CNN]]}}&lt;/ref&gt;

===Military===
{{Broader|Afghan Armed Forces}}
The [[Armed Forces of the Islamic Emirate of Afghanistan]] captured a large amount of weapons, hardware, vehicles, aerocrafts, and equipment from the [[Afghan National Security Forces]] following the [[2021 Taliban offensive]] and the [[Fall of Kabul (2021)|Fall of Kabul]]. The total value of the captured equipment has been estimated at US$83 billion.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=12 October 2021|title=White House defends letting billions in military equipment fall into Taliban hands|url=https://news.yahoo.com/white-house-defends-letting-billions-192700107.html|access-date=12 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211012095525/https://news.yahoo.com/white-house-defends-letting-billions-192700107.html|archive-date=12 October 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Andrzejewski|first=Adam|title=Staggering Costs – U.S. Military Equipment Left Behind In Afghanistan|url=https://www.forbes.com/sites/adamandrzejewski/2021/08/23/staggering-costs--us-military-equipment-left-behind-in-afghanistan/|access-date=12 October 2021|website=Forbes}}&lt;/ref&gt;

=== Human rights ===
{{See also|Human rights in Afghanistan|Women in Afghanistan|LGBT rights in Afghanistan|Treatment of women by the Taliban|Afghan refugees}}Homosexuality is [[taboo]] in Afghan society;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Ahmadzai |first=Aria |date=7 October 2016 |title=The LGBT community living under threat of death |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-36884732}}&lt;/ref&gt; according to the Penal Code, homosexual intimacy is punished by up to a year in prison.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Afghanistan &amp;#124; Human Dignity Trust |url=https://www.humandignitytrust.org./country-profile/afghanistan/ |website=www.humandignitytrust.org. |accessdate=2023-03-13 |archivedate=2021-04-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210414225749/https://www.humandignitytrust.org/country-profile/afghanistan/ }}&lt;/ref&gt; With implementing [[Sharia law]] offenders can be [[Death penalty for homosexuality|punished by death]].&lt;ref&gt;{{Cite news |title='Fake Life': Being Gay in Afghanistan |url=https://www.rferl.org/a/afghanistan-being-gay-fake-life/28731934.html |website=RadioFreeEurope/RadioLiberty|last1=Bezhan |first1=Frud }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=17 May 2016 |title=LGBT relationships are illegal in 74 countries, research finds |url=https://www.independent.co.uk/news/world/gay-lesbian-bisexual-relationships-illegal-in-74-countries-a7033666.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190614095346/https://www.independent.co.uk/news/world/gay-lesbian-bisexual-relationships-illegal-in-74-countries-a7033666.html |archive-date=14 June 2019 |access-date=3 June 2019 |work=The Independent}}&lt;/ref&gt; However an ancient tradition involving male homosexual acts between children and older men (typically wealthy warlords or elite people) called ''[[bacha bazi]]'' persists.

Religious minorities such as Sikhs,&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Kumar |first=Ruchi |date=2020-03-28 |title=For Afghan Sikhs, it's between violence and exodus |language=en-IN |work=[[The Hindu]] |url=https://www.thehindu.com/news/international/for-afghan-sikhs-its-between-violence-and-exodus/article31194107.ece |access-date=2021-09-11 |issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt; Hindus,&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Mashal |first1=Mujib |last2=Abed |first2=Fahim |date=2020-07-19 |title=India Offers Escape to Afghan Hindus and Sikhs Facing Attacks |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2020/07/19/world/asia/india-afghanistan-sikh-hindu.html |access-date=2021-09-11 |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; and Christians have reportedly faced persecution in the country.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite web |last1=Lyons |first1=Kate |last2=Blight |first2=Garry |date=27 July 2015 |title=Where in the world is the worst place to be a Christian? |url=http://www.theguardian.com/world/ng-interactive/2015/jul/27/where-in-the-world-is-it-worst-place-to-be-a-christian |website=[[The Guardian]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |title=Afghan clerics call for Christian convert to be killed despite Western outrage |date=23 March 2006 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SY0IM-ZvDtM |publisher=[[AP Archive]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

Since May 2022, all women in Afghanistan have been required by law to wear full-body coverings when in public (either a [[burqa]] or an [[abaya]] paired with a [[niqāb]], which leaves only the eyes uncovered).&lt;ref&gt;{{cite news |last1=George |first1=Susannah |title=Taliban orders head-to-toe coverings for Afghan women in public |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/05/07/taliban-orders-head-toe-coverings-afghan-women-public/ |access-date=8 May 2022 |newspaper=[[The Washington Post]] |date=7 May 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Graham-Harrison |first1=Emma |title=Taliban order all Afghan women to cover their faces in public |url=https://www.theguardian.com/world/2022/may/07/taliban-order-all-afghan-women-to-wear-burqa |access-date=8 May 2022 |work=[[The Guardian]] |date=7 May 2022}}&lt;/ref&gt; In a May interview with [[Christiane Amanpour]], First [[Deputy Leader of the Islamic Emirate of Afghanistan|Deputy Leader]] [[Sirajuddin Haqqani]] claimed the decree is only advisory and no form of [[hijab]] is compulsory in Afghanistan,&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Shelley |first1=Jo |last2=Popalzai |first2=Ehsan |last3=Mengli |first3=Ahmet |last4=Picheta |first4=Rob |title=Top Taliban leader makes more promises on women's rights but quips 'naughty women' should stay home |url=https://www.cnn.com/2022/05/18/asia/amanpour-haqqani-taliban-women-interview-intl/index.html |access-date=20 May 2022 |work=[[CNN]] |date=19 May 2022 |location=[[Kabul]]}}&lt;/ref&gt; though this contradicts the reality.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Zucchino |first1=David |last2=Akbary |first2=Yaqoob |title=The Taliban Pressure Women in Afghanistan to Cover Up |url=https://www.nytimes.com/2022/05/21/world/asia/taliban-afghanistan-women-hijab.html |access-date=22 May 2022 |work=[[The New York Times]] |date=21 May 2022 |location=[[Kabul]]}}&lt;/ref&gt; It has been speculated that there is a genuine internal policy division over women's rights between hardliners, including Leader Hibatullah Akhundzada, and pragmatists, though they publicly present a united front.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Gannon |first1=Kathy |title=Taliban divisions deepen as Afghan women defy veil edict |url=https://apnews.com/article/afghanistan-religion-kabul-taliban-aec1a4bb5dc2a91fc19954093a5595e0 |access-date=20 May 2022 |work=[[Associated Press]] |date=8 May 2022 |location=[[Kabul]]}}&lt;/ref&gt; Another decree was issued shortly after the first, requiring female TV presenters to cover their faces during broadcasts.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Fraser |first1=Simon |title=Afghanistan's female TV presenters must cover their faces, say Taliban |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-61508072 |access-date=20 May 2022 |work=[[BBC News]] |date=19 May 2022}}&lt;/ref&gt;

In May 2022, the Taliban dissolved Afghanistan's Human Rights Commission along with four other government departments, citing the country's budget deficit.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Taliban dissolves Afghanistan's human rights commission as 'unnecessary' |url=https://www.theguardian.com/world/2022/may/17/taliban-dissolves-afghanistans-human-rights-commission-as-unnecessary |access-date=20 May 2022 |work=[[Reuters]] |agency=[[The Guardian]] |date=16 May 2022}}&lt;/ref&gt;

== Economy ==
{{Main|Economy of Afghanistan}}
[[File:Afghan pomegranate processing.jpg|thumb|left|Workers processing [[pomegranate production in Afghanistan|pomegranates]] (''anaar''), which Afghanistan is famous for in Asia]]
Afghanistan's nominal GDP was $21.7&amp;nbsp;billion in 2018, or $72.9&amp;nbsp;billion by [[purchasing power parity]] (PPP).&lt;ref name=&quot;imf2&quot;/&gt; Its [[List of countries by GDP (PPP) per capita|GDP per capita]] is $2,024 (PPP).&lt;ref name=&quot;imf2&quot;/&gt; Despite having $1&amp;nbsp;trillion or more in mineral deposits,&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2013-12-15/karzai-tells-investors-u-s-will-meet-his-security-pact-demands|title=Karzai Woos India Inc. as Delay on U.S. Pact Deters Billions|first=Kartikay|last=Mehrotra|newspaper=Bloomberg.com|date=16 December 2013|access-date=23 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171011222703/https://www.bloomberg.com/news/articles/2013-12-15/karzai-tells-investors-u-s-will-meet-his-security-pact-demands|archive-date=11 October 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; it remains one of the world's [[least developed countries]]. Afghanistan's rough physical geography and its landlocked status has been cited as reasons why the country has always been among the least developed in the modern era – a factor where progress is also slowed by contemporary conflict and political instability.&lt;ref name=&quot;auto7&quot;/&gt; The country imports over $7&amp;nbsp;billion worth of goods but exports only $784&amp;nbsp;million, mainly fruits and [[Nut (fruit)|nuts]]. It has $2.8&amp;nbsp;billion in [[external debt]].&lt;ref name=&quot;Factbook&quot;/&gt; The service sector contributed the most to the GDP (55.9%) followed by agriculture (23%) and industry (21.1%).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/214.html|title=Field Listing :: GDP – composition, by sector of origin – The World Factbook – Central Intelligence Agency|website=www.cia.gov|access-date=12 June 2020|archive-date=11 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111214540/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/214.html|url-status=dead|accessdate=13 March 2023|archivedate=11 November 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201111214540/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/214.html}}&lt;/ref&gt;

While the nation's current account deficit is largely financed with donor money, only a small portion is provided directly to the government budget. The rest is provided to non-budgetary expenditure and donor-designated projects through the United Nations system and non-governmental organizations.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-10-20/taliban-winning-race-to-capture-1-trillion-afghan-mining-riches |title=The Taliban Is Capturing Afghanistan's $1 Trillion in Mining Wealth |newspaper=Bloomberg.com |publisher=Bloomberg L.P. |date=20 October 2015 |access-date=23 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517034344/https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-10-20/taliban-winning-race-to-capture-1-trillion-afghan-mining-riches |archive-date=17 May 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[Da Afghanistan Bank]] serves as the central bank of the nation&lt;ref&gt;{{Cite web| title = Interest Rate Cut in Place, Says Central Bank| work = TOLOnews| access-date = 28 May 2019| url = https://www.tolonews.com/business/interest-rate-cut-place-says-central-bank| archive-url = https://web.archive.org/web/20190704193402/https://www.tolonews.com/business/interest-rate-cut-place-says-central-bank| archive-date = 4 July 2019| url-status = live}}&lt;/ref&gt; and the [[Afghan afghani|Afghani]] (AFN) is the national currency, with an exchange rate of about 75 Afghanis to 1 US dollar.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Afghani Falls Against Dollar By 3% In A Month|url=https://www.tolonews.com/business/afghani-falls-against-dollar-3-month|publisher=TOLOnews|date=18 April 2019|access-date=28 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190419141610/https://www.tolonews.com/business/afghani-falls-against-dollar-3-month|archive-date=19 April 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; A number of local and foreign banks operate in the country, including the [[Afghanistan International Bank]], [[New Kabul Bank]], [[Azizi Bank]], [[Pashtany Bank]], [[Standard Chartered Bank]], and the [[First MicroFinance Bank-Afghanistan|First Micro Finance Bank]].

[[File:Afghan carpets being sold.jpg|thumb|[[Afghan rugs]] are one of Afghanistan's main exports]]
One of the main drivers for the current economic recovery is the return of over 5&amp;nbsp;million [[Afghan diaspora|expatriates]], who brought with them entrepreneurship and wealth-creating skills as well as much needed funds to start up businesses. Many Afghans are now involved in construction, which is one of the largest industries in the country.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2010/07/08/world/asia/08contract.html |title=Afghan Companies Say U.S. Did Not Pay Them |work=The New York Times |first=Carlotta |last=Gall | date=7 July 2010 |access-date=30 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20130402005151/http://www.nytimes.com/2010/07/08/world/asia/08contract.html |archive-date=2 April 2013 }}&lt;/ref&gt; Some of the major national construction projects include the $35&amp;nbsp;billion New Kabul City next to the capital, the Aino Mena project in Kandahar, and the [[Ghazi Amanullah Khan Town]] near Jalalabad.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dcda.gov.af/ |title=the Kabul New City Official Website |publisher=DCDA |access-date=4 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233634/http://www.dcda.gov.af/ |archive-date=30 December 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=30 December 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131230233634/http://www.dcda.gov.af/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.najeebzarab.af/town_main.php |title=Ghazi Amanullah Khan City |year=2009 |publisher=najeebzarab.af |access-date=15 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130429180506/http://www.najeebzarab.af/town_main.php |archive-date=29 April 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=29 April 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130429180506/http://www.najeebzarab.af/town_main.php }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.designmena.com/portfolio/aino-mina |title=Case study: Aino Mina |publisher=Designmena.com |access-date=4 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140106003655/http://www.designmena.com/portfolio/aino-mina |archive-date=6 January 2014 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=6 January 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140106003655/http://www.designmena.com/portfolio/aino-mina }}&lt;/ref&gt; Similar development projects have also begun in [[Herat]], [[Mazar-e-Sharif]], and other cities.&lt;ref&gt;[https://www.forbes.com/2009/09/02/mazar-i-sharif-khaled-amiri-opinions-21-century-cities-09-ann-marlowe.html A Humane Afghan City?] by Ann Marlowe in [[Forbes]] 2 September 2009. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20131231001216/http://www.forbes.com/2009/09/02/mazar-i-sharif-khaled-amiri-opinions-21-century-cities-09-ann-marlowe.html | date=31 December 2013 }}&lt;/ref&gt; An estimated 400,000 people enter the labor market each year.&lt;ref&gt;{{cite web |author1=Michael Sprague |title=AFGHANISTAN COUNTRY PROFILE |url=https://www.usaid.gov/sites/default/files/documents/1871/01%20Country%20Profile%20FINAL%20July%202016.pdf |website=usaid.gov |access-date=23 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170501062352/https://www.usaid.gov/sites/default/files/documents/1871/01%20Country%20Profile%20FINAL%20July%202016.pdf |archive-date=1 May 2017 |url-status=live |accessdate=13 March 2023 |archivedate=1 May 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170501062352/https://www.usaid.gov/sites/default/files/documents/1871/01%20Country%20Profile%20FINAL%20July%202016.pdf }}&lt;/ref&gt;

Several small companies and factories began operating in different parts of the country, which not only provide revenues to the government but also create new jobs. Improvements to the business environment have resulted in more than $1.5&amp;nbsp;billion in [[Telecommunication|telecom]] investment and created more than 100,000 jobs since 2003.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://afghanistan.usaid.gov/en/programs/economic_growth#Tab=Description |title=Economic Growth |publisher=USAID |access-date=25 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20130929082351/http://afghanistan.usaid.gov/en/programs/economic_growth |archive-date=29 September 2013 }}&lt;/ref&gt; [[Afghan rug]]s are becoming popular again, allowing many carpet dealers around the country to hire more workers; in 2016–17 it was the fourth most exported group of items.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://uk.reuters.com/article/us-afghanistan-carpets-idUKKBN1HI2VL|title=Sales of Afghanistan's renowned carpets unravel as war intensifies|newspaper=Reuters|date=12 April 2018|via=uk.reuters.com|last1=Nickel|first1=Rod|accessdate=13 March 2023|archivedate=12 June 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200612214646/https://uk.reuters.com/article/us-afghanistan-carpets-idUKKBN1HI2VL}}&lt;/ref&gt;

Afghanistan is a member of [[WTO]], [[SAARC]], [[Economic Cooperation Organization|ECO]], and [[OIC]]. It holds an observer status in [[Shanghai Cooperation Organisation|SCO]]. In 2018, a majority of imports come from either Iran, China, Pakistan and Kazakhstan, while 84% of exports are to Pakistan and India.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://wits.worldbank.org/CountryProfile/en/Country/AFG/Year/LTST/TradeFlow/EXPIMP/Partner/by-country |title=Access to energy graph |website= wits.worldbank.org/|access-date=13 June 2020}}&lt;/ref&gt;

Since the Taliban's takeover of the country in August 2021, the United States has [[Afghan frozen assets|frozen about $9 billion]] in assets belonging to the [[Da Afghanistan Bank|Afghan central bank]],&lt;ref&gt;{{cite news |title=Taliban blames U.S. as 1 million Afghan kids face death by starvation |url=https://www.cbsnews.com/news/afghanistan-taliban-blames-us-as-1-million-kids-face-starvation/ |work=CBS News |date=20 October 2021}}&lt;/ref&gt; blocking the Taliban from accessing billions of dollars held in US bank accounts.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Is the United States Driving Afghanistan Toward Famine? |url=https://messaging-custom-newsletters.nytimes.com/template/oakv2?campaign_id=30&amp;emc=edit_int_20211029&amp;instance_id=44044&amp;nl=the-interpreter&amp;productCode=INT&amp;regi_id=57806557&amp;segment_id=72971&amp;te=1&amp;uri=nyt%3A%2F%2Fnewsletter%2Fde4d3c8a-f805-5843-bf23-d2fd9a6bcf70&amp;user_id=9aa4b6ac6a6bfa9626d966e353fed48b |work=The New York Times |date=29 October 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Afghanistan's hunger crisis is a problem the U.S. can fix |url=https://www.msnbc.com/opinion/afghanistan-s-hunger-crisis-problem-u-s-can-fix-n1283618 |work=MSNBC |date=10 November 2021}}&lt;/ref&gt;

===Agriculture===

[[File:Afghan Saffron.jpg|thumb|Afghan [[saffron]] has been recognized as the world's best]]
Agricultural production is the backbone of Afghanistan's economy&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://afghanistan.usaid.gov/en/programs/agriculture |title=Agriculture |publisher=USAID |access-date=23 May 2017 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130929082220/http://afghanistan.usaid.gov/en/programs/agriculture |archive-date=29 September 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=29 September 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130929082220/http://afghanistan.usaid.gov/en/programs/agriculture }}&lt;/ref&gt; and has traditionally dominated the economy, employing about 40% of the workforce as of 2018.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.worldbank.org/en/country/afghanistan/publication/unlocking-potential-of-agriculture-for-afghanistan-growth|title=Unlocking the Potential of Agriculture for Afghanistan's Growth|website=World Bank}}&lt;/ref&gt; The country is known for producing [[pomegranate production in Afghanistan|pomegranates]], grapes, apricots, melons, and several other fresh and dry fruits. It is also known as the world's largest producer of [[Opium production in Afghanistan|opium]] – as much as 16% or more of the nation's economy is derived from the cultivation and sale of opium.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/aan-qa-an-established-industry-basic-facts-about-afghanistans-opium-driven-economy/|title=AAN Q&amp;A: An established industry – Basic facts about Afghanistan's opium-driven economy|publisher=Afghanistan Analysts Network|date=11 July 2017|access-date=10 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190807204235/https://www.afghanistan-analysts.org/aan-qa-an-established-industry-basic-facts-about-afghanistans-opium-driven-economy/|archive-date=7 August 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; It is also one of the world's top producers of [[cannabis]].&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-afghanistan-cannabis-idUSTRE62U0IC20100331|title=Afghanistan now world's top cannabis source: U.N.|newspaper=Reuters|date=31 March 2010|via=www.reuters.com|last1=Burch|first1=Jonathon}}&lt;/ref&gt;

[[Saffron]], the most expensive spice, grows in Afghanistan, particularly [[Herat Province]]. In recent years, there has been an uptick in saffron production, which authorities and farmers trying to replace poppy cultivation. Between 2012 and 2019, the saffron cultivated and produced in Afghanistan was consecutively ranked the world's best by the International Taste and Quality Institute.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.arabnews.com/node/1602281/world|title=Afghanistan's red gold 'saffron' termed world's best|date=22 December 2019|website=Arab News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tolonews.com/afghanistan/28053-afghan-saffron-worlds-best|title=Afghan Saffron, World's Best|website=TOLOnews}}&lt;/ref&gt; Production hit record high in 2019 (19,469&amp;nbsp;kg of saffron), and one kilogram is sold domestically between $634 and $1147.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.xinhuanet.com/english/2019-12/25/c_138657013.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20191228193104/http://www.xinhuanet.com/english/2019-12/25/c_138657013.htm|url-status=dead|archive-date=28 December 2019|title=Saffron production hits record high in Afghanistan|website=Xinhua|accessdate=13 March 2023|archivedate=2 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210302085429/http://www.xinhuanet.com/english/2019-12/25/c_138657013.htm}}&lt;/ref&gt;

The availability of cheap diesel-powered water pumps imported from China and Pakistan, and in the 2010s, of cheap solar power to pump water, resulted in expansion of agriculture and population in the southwestern deserts of Afghanistan in [[Kandahar Province]], [[Helmand Province]] and [[Nimruz Province]] in the 2010s. Wells have gradually been deepened, but water resources are limited. Opium is the major crop, but as of 2022, was under attack by the new Taliban government which, in order to suppress opium production, was systematically suppressing water pumping.&lt;ref name=&quot;NYT52922&quot;&gt;{{cite news |author1=Bryan Denton |author2=David Zucchino |author3=Yaqoob Akbary |title=Green Energy Complicates the Taliban's New Battle Against Opium: The multibillion-dollar trade has survived previous bans. Now, the Taliban are going after solar-powered water pumps to try to dry up poppy crops in the middle of a national economic crisis. |url=https://www.nytimes.com/2022/05/29/world/asia/afghanistan-opium-taliban.html |access-date=May 29, 2022 |work=The New York Times |date=May 29, 2022|quote=Do not destroy the fields, but make the fields dry out,.... We are committed to fulfilling the opium decree.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AREU52322&quot;&gt;{{cite web |author1=David Mansfield |title=When the Water Runs Dry: What is to be done with the 1.5 million settlers in the deserts of southwest Afghanistan when their livelihoods fail? |url=https://areu.org.af/when-the-water-runs-dry/ |website=areu.org.af |publisher=The Afghanistan Research and Evaluation Unit (AREU) |access-date=May 29, 2022 |date=May 23, 2022 |accessdate=March 13, 2023 |archivedate=May 29, 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220529220041/https://areu.org.af/when-the-water-runs-dry/ }}&lt;/ref&gt;

=== Mining ===
{{Main|Mining in Afghanistan}}
[[File:Lapis Lazuli from Afghanistan.jpg|thumb|left|upright|[[Lapis lazuli]] stones]]
The country's natural resources include: coal, copper, iron ore, [[lithium]], [[uranium]], [[rare earth element]]s, [[chromite]], gold, [[zinc]], [[talc]], [[barite]], [[sulfur]], lead, [[marble]], precious and [[semi-precious stones]], natural gas, and petroleum.&lt;ref name=&quot;peters2007&quot;&gt;{{cite techreport |last=Peters |first=Steven G. |title=Preliminary Assessment of Non-Fuel Mineral Resources of Afghanistan, 2007 |url=http://pubs.usgs.gov/fs/2007/3063/fs2007-3063.pdf |publisher=USGS Afghanistan Project/[[US Geological Survey]]/Afghanistan Geological Survey |access-date=13 October 2011 |id=Fact Sheet 2007–3063 | date=October 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727053445/http://pubs.usgs.gov/fs/2007/3063/fs2007-3063.pdf |archive-date=27 July 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bgs&quot; /&gt; In 2010, US and Afghan government officials estimated that untapped mineral deposits located in 2007 by the [[US Geological Survey]] are worth at least {{nowrap|$1 trillion}}.&lt;ref name=&quot;bbcminerals&quot;&gt;{{cite news |title=Afghans say US team found huge potential mineral wealth |url=https://www.bbc.co.uk/news/10311752 |access-date=13 October 2011 |newspaper=BBC News | date=14 June 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130809125352/http://www.bbc.co.uk/news/10311752 |archive-date=9 August 2013}}&lt;/ref&gt;

[[Michael E. O'Hanlon]] of the [[Brookings Institution]] estimated that if Afghanistan generates about $10&amp;nbsp;billion per year from its [[mining in Afghanistan|mineral deposits]], its [[gross national product]] would double and provide long-term funding for Afghan security forces and other critical needs.&lt;ref&gt;O'Hanlon, Michael E. [http://www.brookings.edu/opinions/2010/0616_afghanistan_minerals_ohanlon.aspx &quot;Deposits Could Aid Ailing Afghanistan&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110923172142/http://www.brookings.edu/opinions/2010/0616_afghanistan_minerals_ohanlon.aspx |date=23 September 2011 }}, [http://www.brookings.edu/ The Brookings Institution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180126030757/https://www.brookings.edu/ |date=26 January 2018 }}, 16 June 2010.&lt;/ref&gt; The [[United States Geological Survey]] (USGS) estimated in 2006 that northern Afghanistan has an average {{convert|2.9|e9oilbbl|e6m3|abbr=unit|order=flip}} of [[crude oil]], {{convert|15.7|e12cuft|abbr=unit|order=flip}} of natural gas, and {{convert|562|e6USbbl|e9L|0|abbr=unit|order=flip}} of [[natural gas liquids]].&lt;ref name=&quot;klett2006&quot;&gt;{{cite techreport|last=Klett |first=T.R. |title=Assessment of Undiscovered Petroleum Resources of Northern Afghanistan, 2006 |url=http://pubs.usgs.gov/fs/2006/3031/pdf/FS-3031.pdf |publisher=USGS-Afghanistan Ministry of Mines &amp; Industry Joint Oil &amp; Gas Resource Assessment Team |access-date=13 October 2011 | date=March 2006 |id=Fact Sheet 2006–3031|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727060903/http://pubs.usgs.gov/fs/2006/3031/pdf/FS-3031.pdf |archive-date=27 July 2013 }}&lt;/ref&gt; In 2011, Afghanistan signed an oil exploration contract with [[China National Petroleum Corporation]] (CNPC) for the development of three oil fields along the Amu Darya river in the north.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://ph.news.yahoo.com/afghanistan-signs-7-bn-oil-deal-china-102107778.html |title=Afghanistan signs '$7 bn' oil deal with China | date=28 December 2011 |access-date=29 December 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233953/http://ph.news.yahoo.com/afghanistan-signs-7-bn-oil-deal-china-102107778.html |archive-date=30 December 2013 }}&lt;/ref&gt;

The country has significant amounts of [[lithium]], copper, gold, coal, iron ore, and other [[minerals]].&lt;ref name=peters2007 /&gt;&lt;ref name=&quot;bgs&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.bgs.ac.uk/AfghanMinerals/docs/Gold_A4.pdf#search='gold%20and%20copper%20discovered%20in%20afghanistan'|title=Minerals in Afghanistan |publisher=[[British Geological Survey]] |access-date=4 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130726155518/http://www.bgs.ac.uk/AfghanMinerals/docs/Gold_A4.pdf |archive-date=26 July 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Afghanistan's Mineral Fortune&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.uvm.edu/ieds/node/568/ |title=Afghanistan's Mineral Fortune |publisher=Institute for Environmental Diplomacy and Security Report |year=2011 |access-date=16 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131212153853/http://www.uvm.edu/ieds/node/568 |archive-date=12 December 2013 }}&lt;/ref&gt; The [[Khanashin]] [[carbonatite]] in Helmand Province contains {{convert|1000000|t|lk=out}} of [[rare earth element]]s.&lt;ref name=&quot;tucker2011&quot;&gt;{{cite techreport|last=Tucker |first=Ronald D. |title=Rare Earth Element Mineralogy, Geochemistry, and Preliminary Resource Assessment of the Khanneshin Carbonatite Complex, Helmand Province, Afghanistan |url=http://pubs.usgs.gov/of/2011/1207/pdf/ofr2011-1207.pdf |publisher=USGS |access-date=13 October 2011 |year=2011 |id=Open-File Report 2011–1207|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727062511/http://pubs.usgs.gov/of/2011/1207/pdf/ofr2011-1207.pdf |archive-date=27 July 2013 }}&lt;/ref&gt; In 2007, a 30-year lease was granted for the [[Mes Aynak#Copper Mine|Aynak]] copper mine to the [[China Metallurgical Group]] for $3&amp;nbsp;billion,&lt;ref&gt;&quot;[http://www.dailyfinance.com/2010/06/14/china-us-afghanistan-mineral-mining/ China, Not U.S., Likely to Benefit from Afghanistan's Mineral Riches]&quot;. ''Daily Finance''. 14 June 2010 {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20131231001630/http://www.dailyfinance.com/2010/06/14/china-us-afghanistan-mineral-mining/ | date=31 December 2013 }}&lt;/ref&gt; making it the biggest foreign investment and private business venture in Afghanistan's history.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2009/12/30/world/asia/30mine.html |title=China Willing to Spend Big on Afghan Commerce |work=The New York Times | date=29 December 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110731145815/http://www.nytimes.com/2009/12/30/world/asia/30mine.html |archive-date=31 July 2011}}&lt;/ref&gt; The state-run [[Steel Authority of India]] won the mining rights to develop the huge [[Hajigak Pass|Hajigak]] iron ore deposit in central Afghanistan.&lt;ref&gt;&quot;[http://www.businessweek.com/news/2011-12-06/indian-group-wins-rights-to-mine-in-afghanistan-s-hajigak.html Indian Group Wins Rights to Mine in Afghanistan's Hajigak] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20131010060446/http://www.businessweek.com/news/2011-12-06/indian-group-wins-rights-to-mine-in-afghanistan-s-hajigak.html | date=10 October 2013 }}&quot;. ''Businessweek''. 6 December 2011&lt;/ref&gt; Government officials estimate that 30% of the country's untapped mineral deposits are worth at least {{nowrap|$1 trillion}}.&lt;ref name=bbcminerals /&gt; One official asserted that &quot;this will become the backbone of the Afghan economy&quot; and a Pentagon memo stated that Afghanistan could become the &quot;Saudi Arabia of lithium&quot;.&lt;ref name=&quot;risen2010&quot;&gt;{{cite news|last=Risen|first=James|author-link=James Risen|date=17 June 2010|title=U.S. Identifies Vast Riches of Minerals in Afghanistan|newspaper=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2010/06/14/world/asia/14minerals.html|url-status=live|access-date=14 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100617204149/http://www.nytimes.com/2010/06/14/world/asia/14minerals.html|archive-date=17 June 2010}}&lt;/ref&gt; The lithium reserves of 21 Mio. tons could amount to the ones of [[Bolivia]], which is currently viewed as the country with the largest lithium reserves.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|last=Hosp|first=Gerald|date=31 August 2021|title=Afghanistan: die konfliktreichen Bodenschätze|url=https://www.nzz.ch/wirtschaft/afghanistan-die-konfliktreichen-bodenschaetze-ld.1642056|access-date=1 September 2021|website=[[Neue Zürcher Zeitung]]|language=de}}&lt;/ref&gt; Other larger deposits are the ones of [[bauxite]] and [[cobalt]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; In a 2011 news story, the ''[[The Christian Science Monitor|CSM]]'' reported, &quot;The United States and other Western nations that have borne the brunt of the cost of the Afghan war have been conspicuously absent from the bidding process on Afghanistan's mineral deposits, leaving it mostly to regional powers.&quot;&lt;ref&gt;&quot;[http://www.csmonitor.com/World/Asia-South-Central/2011/1228/China-wins-700-million-Afghan-oil-and-gas-deal.-Why-didn-t-the-US-bid China wins $700 million Afghan oil and gas deal. Why didn't the US bid?]&quot;. ''The Christian Science Monitor''. 28 December 2011 {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20131231001743/http://www.csmonitor.com/World/Asia-South-Central/2011/1228/China-wins-700-million-Afghan-oil-and-gas-deal.-Why-didn-t-the-US-bid | date=31 December 2013 }}&lt;/ref&gt;

Access to [[biocapacity]] in Afghanistan is lower than world average. In 2016, Afghanistan had 0.43 global hectares&lt;ref name=footprintdata&gt;{{cite web|url=http://data.footprintnetwork.org/#/countryTrends?cn=2&amp;type=BCpc,EFCpc|title=Country Trends|publisher=Global Footprint Network|access-date= 23 June 2020}}&lt;/ref&gt; of biocapacity per person within its territory, much less than the world average of 1.6 global hectares per person.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Lin|first1=David|last2=Hanscom|first2=Laurel|last3=Murthy|first3=Adeline|last4=Galli|first4=Alessandro|last5=Evans|first5=Mikel|last6=Neill|first6=Evan|last7=Mancini|first7=MariaSerena|last8=Martindill|first8=Jon|last9=Medouar|first9=FatimeZahra|last10=Huang|first10=Shiyu|last11=Wackernagel
|first11=Mathis|date=2018|title=Ecological Footprint Accounting for Countries: Updates and Results of the National Footprint Accounts, 2012–2018|journal=Resources|volume=7|issue=3|pages=58|doi=10.3390/resources7030058|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; In 2016 Afghanistan used 0.73 global hectares of biocapacity per person - their [[ecological footprint]] of consumption. This means they use just under double as much biocapacity as Afghanistan contains. As a result, Afghanistan is running a biocapacity deficit.&lt;ref name=footprintdata/&gt;

==Infrastructure==
===Energy===
{{main|Energy in Afghanistan|Renewable energy in Afghanistan}}
[[File:Afghanistan electricity production.svg|thumb|Afghanistan electricity supply 1980–2019]]
According to the [[World Bank]], 98% of the rural population have access to electricity in 2018, up from 28% in 2008.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Access to electricity, rural (% of rural population) – Afghanistan {{!}} Data|url=https://data.worldbank.org/indicator/EG.ELC.ACCS.RU.ZS?end=2018&amp;locations=AF&amp;start=2005&amp;view=chart|access-date=28 March 2021|website=data.worldbank.org}}&lt;/ref&gt; Overall the figure stands at 98.7%.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/EG.ELC.ACCS.ZS?end=2018&amp;locations=AF&amp;start=2005&amp;view=chart|title=Access to electricity (% of population) – Afghanistan|website=[[World Bank]]|accessdate=2023-03-13|archivedate=2021-04-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210414225824/https://data.worldbank.org/indicator/EG.ELC.ACCS.ZS?end=2018&amp;locations=AF&amp;start=2005&amp;view=chart}}&lt;/ref&gt; As of 2016, Afghanistan produces 1,400 [[megawatt]]s of power, but still imports the majority of electricity via transmission lines from Iran and the Central Asian states.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tolonews.com/business/afghanistan-has-capacity-produce-310000mw-power|title=Afghanistan Has Capacity To Produce 310,000MW Power|website=TOLOnews}}&lt;/ref&gt; The majority of electricity production is via [[hydropower]], helped by the amount of rivers and streams that flow from the mountains.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2018/05/14/largest-plant-restarts-operations-in-first-step-developing-afghanistan-hydropower|title=Afghanistan Resurrects its Largest Hydropower Plant Toward a Brighter Future|website=World Bank}}&lt;/ref&gt; However electricity is not always reliable and blackouts happen, including in Kabul.&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/en/reports/economy-development-environment/power-to-the-people-how-to-extend-afghans-access-to-electricity/|title=Power to the People: How to extend Afghans' access to electricity|date=3 February 2015|website=Afghanistan Analysts Network – English}}&lt;/ref&gt; In recent years an increasing number of [[Solar power|solar]], [[biomass]] and wind power plants have been constructed.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.af.undp.org/content/afghanistan/en/home/presscenter/IntheNews/renewable-energy-in-afghanistan-atn.html|title=The Power of Nature: How Renewable Energy is Changing Lives in Afghanistan|website=UNDP in Afghanistan|access-date=14 June 2020|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414230313/https://www.af.undp.org/content/afghanistan/en/home/presscenter/IntheNews/renewable-energy-in-afghanistan-atn.html|url-status=dead|accessdate=13 March 2023|archivedate=14 April 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210414230313/https://www.af.undp.org/content/afghanistan/en/home/presscenter/IntheNews/renewable-energy-in-afghanistan-atn.html}}&lt;/ref&gt; Currently under development are the [[CASA-1000]] project which will transmit electricity from Kyrgyzstan and Tajikistan, and the [[Turkmenistan-Afghanistan-Pakistan-India pipeline|Turkmenistan-Afghanistan-Pakistan-India]] (TAPI) gas pipeline.&lt;ref name=&quot;auto1&quot;/&gt; Power is managed by the [[Da Afghanistan Breshna Sherkat]] (DABS, Afghanistan Electricity Company).

Important dams include the [[Kajaki Dam]], [[Dahla Dam]], and the [[Sardeh Band Dam]].&lt;ref name=&quot;auto2&quot;/&gt;

=== Tourism ===
{{main|Tourism in Afghanistan}}
[[File:Lake in Band-e Amir National Park, March 2008.jpg|thumb|left|[[Band-e Amir National Park]]]]
Tourism is a small industry in Afghanistan due to security issues. Nevertheless, some 20,000 foreign tourists visit the country annually as of 2016.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.pajhwok.com/en/2016/09/27/20000-foreign-tourists-visit-afghanistan-annually |title=20,000 foreign tourists visit Afghanistan annually |publisher=Pajhwok Afghan News (PAN) |editor=Navid Ahmad Barakzai |date=27 September 2016 |access-date=15 May 2017 |archive-date=23 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161123022923/http://www.pajhwok.com/en/2016/09/27/20000-foreign-tourists-visit-afghanistan-annually |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; In particular an important region for domestic and international tourism is the picturesque [[Bamyan]] Valley, which includes lakes, canyons and historical sites, helped by the fact it is in a safe area away from insurgent activity.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.thenational.ae/world/asia/coronavirus-shatters-tourism-hopes-in-afghanistan-s-bamyan-province-1.1011018|title=Coronavirus shatters tourism hopes in Afghanistan's Bamyan province|website=The National|date=26 April 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.pajhwok.com/en/2017/09/03/more-200000-tourists-visit-bamyan-year|title=More than 200,000 tourists visit Bamyan this year|website=www.pajhwok.com|date=3 September 2017|last1=Basharat|first1=Hakim}}&lt;/ref&gt; Smaller numbers visit and trek in regions such as the [[Wakhan]] Valley, which is also one of the world's most remote communities.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.scmp.com/week-asia/society/article/2154951/where-instagramers-and-taliban-play-afghanistan|title=Where Instagramers and Taliban play|date=14 July 2018|website=South China Morning Post}}&lt;/ref&gt; From the late 1960s onwards, Afghanistan was a popular stop on the famous [[hippie trail]], attracting many Europeans and Americans. Coming from Iran, the trail traveled through various Afghan provinces and cities including [[Herat]], [[Kandahar]] and [[Kabul]] before crossing to northern Pakistan, northern India, and [[Nepal]].&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.richardgregory.org.uk/history/hippie-trail.htm|title= Origins of the hippie trail|website= www.richardgregory.org.uk|access-date= 13 June 2020|archive-date= 11 November 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201111215149/https://www.richardgregory.org.uk/history/hippie-trail.htm|url-status= dead|accessdate= 13 March 2023|archivedate= 11 November 2020|archiveurl= https://web.archive.org/web/20201111215149/https://www.richardgregory.org.uk/history/hippie-trail.htm}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.richardgregory.org.uk/history/hippie-trail-03.htm |title=The hippie trail |website=www.richardgregory.org.uk |access-date=13 June 2020 |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308185419/https://www.richardgregory.org.uk/history/hippie-trail-03.htm |url-status=dead |accessdate=13 March 2023 |archivedate=8 March 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210308185419/https://www.richardgregory.org.uk/history/hippie-trail-03.htm }}&lt;/ref&gt; Tourism peaked in 1977, the year before the start of political instability and armed conflict.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/middle-east/afghanistan/articles/when-afghanistan-was-just-the-laid-back-highlight-on-the-hippie-/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/middle-east/afghanistan/articles/when-afghanistan-was-just-the-laid-back-highlight-on-the-hippie-/ |archive-date=10 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=When Afghanistan was just a laid-back highlight on the hippie trail|first=Oliver|last= Smith|website=The Telegraph|date=20 April 2018}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;

[[File:Jam afghanistan ghorprovince islamic architecture.jpg|thumb|upright|The [[Minaret of Jam]] is a UNESCO [[World Heritage Site]], currently under threat by erosion and flooding]]
The city of [[Ghazni]] has significant history and historical sites, and together with [[Bamyan]] city have in recent years been voted Islamic Cultural Capital and South Asia Cultural Capital respectively.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/en/reports/context-culture/bamyan-first-ever-cultural-capital-of-south-asia-a-big-party-but-what-else/|title=Bamyan, First Ever Cultural Capital of South Asia: A big party, but what else?|date=8 June 2015|website=Afghanistan Analysts Network – English}}&lt;/ref&gt; The cities of [[Herat]], [[Kandahar]], [[Balkh]], and [[Zaranj]] are also very historic. The [[Minaret of Jam]] in the [[Hari River, Afghanistan|Hari River]] valley is a [[UNESCO World Heritage Site]]. A cloak reputedly worn by Islam's prophet [[Muhammad]] is kept inside the [[Shrine of the Cloak]] in Kandahar, a city founded by [[Alexander the Great]] and the first capital of Afghanistan. The [[citadel of Alexander]] in the western city of Herat has been renovated in recent years and is a popular attraction. In the north of the country is the [[Shrine of Ali]], believed by many to be the location where [[Ali]] was buried.{{sfn|Dupree|1997|page=115}} The [[National Museum of Afghanistan]] is located in Kabul and hosts a large number of Buddhist, [[Bactria]]n Greek and early Islamic antiquities; the museum suffered greatly by civil war but has been slowly restoring since the early 2000s.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/travel/story/20200203-the-afghan-artefacts-that-survived-taliban-destruction|title=The Afghan artefacts that survived Taliban destruction|first=Ruchi|last=Kumar|website=www.bbc.com}}&lt;/ref&gt;

=== Communication ===
{{Main|Communications in Afghanistan}}
Telecommunication services in Afghanistan are provided by [[Afghan Telecom]], [[Afghan Wireless]], [[Etisalat]], [[MTN Group]], and [[Roshan (telco)|Roshan]]. The country uses its own space [[satellite]] called [[Afghansat 1]], which provides services to millions of phone, internet, and television subscribers. By 2001 following years of civil war, telecommunications was virtually a non-existent sector, but by 2016 it had grown to a $2&amp;nbsp;billion industry, with 22&amp;nbsp;million mobile phone subscribers and 5&amp;nbsp;million internet users. The sector employs at least 120,000 people nationwide.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://afghanistanembassy.org.uk/english/3155/|title=Connecting Afghanistan: The rise of technology in governance and society – The Embassy of Afghanistan in London|website=afghanistanembassy.org.uk|access-date=20 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180121125742/http://afghanistanembassy.org.uk/english/3155/|archive-date=21 January 2018|url-status=live|accessdate=13 March 2023|archivedate=21 January 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180121125742/http://afghanistanembassy.org.uk/english/3155/}}&lt;/ref&gt;

=== Transportation ===
{{Main|Transport in Afghanistan}}
{{See also|List of airports in Afghanistan|Rail transport in Afghanistan}}
[[File:Françoise Foliot - Afghanistan 043.jpg|thumb|left|The [[Salang Tunnel]], once the highest tunnel in the world, provides a key connection between the north and south of the country]]
Due to Afghanistan's geography, transport between various parts of the country has historically been difficult. The backbone of Afghanistan's road network is [[Highway 1 (Afghanistan)|Highway 1]], often called the &quot;Ring Road&quot;, which extends for {{convert|2210|km}} and connects five major cities: Kabul, Ghazni, Kandahar, Herat and Mazar-i-Sharif,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/going-in-circles-the-never-ending-story-of-afghanistans-unfinished-ring-road/|title=Going in Circles: The never-ending story of Afghanistan's unfinished Ring Road|publisher=Afghanistan Analysts Network|author=Qayoom Suroush|date=16 January 2015|access-date=7 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190707120451/https://www.afghanistan-analysts.org/going-in-circles-the-never-ending-story-of-afghanistans-unfinished-ring-road/|archive-date=7 July 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; with spurs to Kunduz and Jalalabad and various border crossings, while skirting around the mountains of the Hindu Kush.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=29bg7g1U6coC&amp;pg=PA118|title=The Geography and Politics of Afghanistan|first=Ramamoorthy|last=Gopalakrishnan|date=13 June 1982|publisher=Concept Publishing Company}}&lt;/ref&gt;

The Ring Road is crucially important for domestic and international trade and the economy.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/en/reports/economy-development-environment/going-in-circles-the-never-ending-story-of-afghanistans-unfinished-ring-road/|title=Going in Circles: The never-ending story of Afghanistan's unfinished Ring Road|date=16 January 2015|website=Afghanistan Analysts Network – English}}&lt;/ref&gt; A key portion of the Ring Road is the [[Salang Tunnel]], completed in 1964, which facilitates travel through the Hindu Kush mountain range and connects northern and southern Afghanistan.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Cary Gladstone|title=Afghanistan Revisited|url=https://books.google.com/books?id=aH_KCWVB6W0C&amp;pg=PA122|year=2001|publisher=Nova Publishers|isbn=978-1-59033-421-8|page=122}}&lt;/ref&gt; It is the only land route that connects Central Asia to the [[Indian subcontinent]].&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/idINIndia-46016020100209|title=Afghan avalanches kill dozens, trap hundreds|newspaper=Reuters|date=9 February 2010|via=www.reuters.com|last1=Azimy|first1=Yousuf}}&lt;/ref&gt; Several mountain passes allow travel between the Hindu Kush in other areas. Serious traffic accidents are common on Afghan roads and highways, particularly on the [[Kabul–Kandahar Highway|Kabul–Kandahar]] and the [[Kabul–Jalalabad Road]].&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2013/apr/26/afghan-bus-crash |title=Afghan bus crash kills 45 |work=The Guardian |date=26 April 2013 |access-date=4 November 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141105002154/http://www.theguardian.com/world/2013/apr/26/afghan-bus-crash |archive-date=5 November 2014 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Traveling by bus in Afghanistan remains dangerous due to militant activities.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Driving in Afghanistan|url=http://caravanistan.com/transport/driving/afghanistan/|website=Caravanistan|publisher=Caravanistan|access-date=22 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160904001045/http://caravanistan.com/transport/driving/afghanistan/|archive-date=4 September 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:Ariana Afghan A310-300 F-GEMO.jpg|thumb|An [[Ariana Afghan Airlines]] [[Airbus A310]] in 2006]]
Air transport in Afghanistan is provided by the national carrier, [[Ariana Afghan Airlines]],&lt;ref name=&quot;EU To Impose Ban on Afghan Planes&quot;&gt;{{cite news |title=EU To Impose Ban on Afghan Planes |url=http://news.airwise.com/story/view/1290466447.html |publisher=Airwise News |date=22 November 2010 |quote=Kabul-based [[Safi Airways|Safi]] is the country's No. 2 airline after national carrier Ariana Afghan Airlines |access-date=28 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130524011714/http://news.airwise.com/story/view/1290466447.html |archive-date=24 May 2013 |url-status=live |accessdate=13 March 2023 |archivedate=24 May 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130524011714/http://news.airwise.com/story/view/1290466447.html }}&lt;/ref&gt; and by the private company [[Kam Air]]. Airlines from a number of countries also provide flights in and out of the country. These include [[Air India]], [[Emirates (airline)|Emirates]], [[Gulf Air]], [[Iran Aseman Airlines]], [[Pakistan International Airlines]], and [[Turkish Airlines]]. The country has four international airports: [[Hamid Karzai International Airport]] (formerly Kabul International Airport), [[Kandahar International Airport]], [[Herat International Airport]], and [[Mazar-e Sharif International Airport]]. Including domestic airports, there are 43.&lt;ref name=&quot;Factbook&quot;/&gt; [[Bagram Air Base]] is a major military airfield.

The country has three rail links: one, a {{convert|75|km|adj=on}} line from [[Mazar-i-Sharif]] to the [[Afghanistan–Uzbekistan Friendship Bridge|Uzbekistan border]];&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.andrewgrantham.co.uk/afghanistan/railways/hairatan-to-mazar-i-sharif/|title=Hairatan to Mazar-i-Sharif railway – Railways of Afghanistan|website=andrewgrantham.co.uk|access-date=3 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20171224182253/http://www.andrewgrantham.co.uk/afghanistan/railways/hairatan-to-mazar-i-sharif/|archive-date=24 December 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; a {{convert|10|km|adj=on}} long line from [[Toraghundi]] to the [[Turkmenistan]] border (where it continues as part of [[Turkmen Railways]]); and a short link from [[Aqina]] across the Turkmen border to [[Kerki]], which is planned to be extended further across Afghanistan.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.pajhwok.com/en/2016/11/28/afghan-turkmenistan-railroad-inaugurated|title=Afghan-Turkmenistan railroad inaugurated|website=pajhwok.com|date=28 November 2016|access-date=6 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170512234058/http://www.pajhwok.com/en/2016/11/28/afghan-turkmenistan-railroad-inaugurated|archive-date=12 May 2017|url-status=live|last1=Salehai|first1=Zarghona}}&lt;/ref&gt; These lines are used for freight only and there is no passenger service. A rail line between [[Khaf, Iran|Khaf]], Iran and [[Herat]], western Afghanistan, intended for both freight and passengers, is under construction as of 2019.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.azernews.az/region/135859.html |title=Khaf-Herat railroad to be launched in Iran soon |date=7 August 2018 |quote=&quot;Iran-Afghanistan railway networks through Khaf-Herat Railroad will be completed in the next few months,&quot; Yazdani said, according to Mehr news agency on 3 August |access-date=27 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180928003514/https://www.azernews.az/region/135859.html |archive-date=28 September 2018 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ifpnews.com/exclusive/iran-strongly-condemns-herat-railway-mine-blast/|title=Iran Strongly Condemns Herat Railway Mine Blast|date=20 May 2019|access-date=7 July 2019|publisher=Iran Front Page|archive-url=https://web.archive.org/web/20190521080709/https://ifpnews.com/exclusive/iran-strongly-condemns-herat-railway-mine-blast/|archive-date=21 May 2019|url-status=live|accessdate=13 March 2023|archivedate=21 May 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190521080709/https://ifpnews.com/exclusive/iran-strongly-condemns-herat-railway-mine-blast/}}&lt;/ref&gt; About {{convert|125|km}} of the line will lie on the Afghan side.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://financialtribune.com/articles/economy-domestic-economy/60378/rail-linkup-with-afghanistan-by-march-2018|title=Rail Linkup With Afghanistan by March 2018|date=25 February 2017|access-date=3 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180922112855/https://financialtribune.com/articles/economy-domestic-economy/60378/rail-linkup-with-afghanistan-by-march-2018|archive-date=22 September 2018|url-status=live|accessdate=13 March 2023|archivedate=22 September 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180922112855/https://financialtribune.com/articles/economy-domestic-economy/60378/rail-linkup-with-afghanistan-by-march-2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Khaf-Herat railway |url=http://www.raillynews.com/2013/khaf-herat-railway/ |website=RaillyNews {{!}} Dailly Railway News in English |date=10 December 2013 |access-date=1 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171220114246/http://www.raillynews.com/2013/khaf-herat-railway/ |archive-date=20 December 2017 |url-status=dead |accessdate=13 March 2023 |archivedate=20 December 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171220114246/http://www.raillynews.com/2013/khaf-herat-railway/ }}&lt;/ref&gt; There are various proposals for the construction of additional rail lines in the country.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Railways of Afghanistan -Afghan railroads, past, present and future |url=http://www.andrewgrantham.co.uk/afghanistan/tag/map/ |website=andrewgrantham.co.uk |access-date=1 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171208185852/http://www.andrewgrantham.co.uk/afghanistan/tag/map/ |archive-date=8 December 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Private vehicle ownership has increased substantially since the early 2000s. Taxis are yellow in color and consist of both cars and [[auto rickshaw]]s.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.jstage.jst.go.jp/article/eastsats/5/2/5_292/_pdf/-char/en |title=The Possibility of Introducing a Regular Bus System in Kandahar |last1=Rahmat |first1=Mohibullah |last2=Mizokami |first2=Shoshi |last3=Fujiwara |first3=Akimasa |journal=Asian Transport Studies |volume=5 |issue=2 |date=2018 |pages=292–309}}&lt;/ref&gt; In rural Afghanistan, villagers often use [[donkey]]s, [[mule]]s or [[horse]]s to transport or carry goods. [[Camel]]s are primarily used by the Kochi nomads.&lt;ref name=&quot;auto9&quot;/&gt; Bicycles are popular throughout Afghanistan.&lt;ref&gt;{{Cite book | url=https://books.google.com/books?id=2UEJDAAAQBAJ&amp;pg=PA23 | title=Mason's World Encyclopedia of Livestock Breeds and Breeding, 2 Volume Pack| isbn=9781845934668| last1=Porter| first1=Valerie| last2=Alderson| first2=Lawrence| last3=Hall| first3=Stephen J. G.| last4=Phillip Sponenberg| first4=D.| date=9 March 2016}}&lt;/ref&gt;

== Culture ==
{{Main|Culture of Afghanistan}}
[[File:CH-NB - Afghanistan, Kulm (Khulm, Kholm)- Menschen - Annemarie Schwarzenbach - SLA-Schwarzenbach-A-5-21-110.jpg|thumb|An Afghan family near [[Kholm, Afghanistan|Kholm]], 1939 – most Afghans are tribal]]

[[Afghans]] have both common cultural features and those that differ between the regions of Afghanistan, each with distinctive cultures partly as a result of geographic obstacles that divide the country.&lt;ref name=&quot;auto7&quot;/&gt; Family is the mainstay of Afghan society and families are often headed by a [[patriarch]].&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.afghanistans.com/Information/People/WayofLife.htm|title=Afghanistan Way of Life &amp;#124; Afghanistan's Web Site|website=www.afghanistans.com|access-date=14 June 2020|archive-date=8 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308140824/https://www.afghanistans.com/Information/People/WayofLife.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; In the southern and eastern region, the people live according to the [[Pashtun culture]] by following [[Pashtunwali]] (the Pashtun way).&lt;ref&gt;{{citation-attribution |{{Cite encyclopedia|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/aftoc.html|title=Afghanistan: a country study|date=1998|publisher=[[Library of Congress]], [[Federal Research Division]]|editor-last=Blood|editor-first=Peter R.|location=Washington, D.C.|oclc=904447770|entry=Pashtun|entry-url=https://webharvest.gov/peth04/20041031011222/http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+af0037)|access-date=23 January 2021}}}}&lt;/ref&gt; Key tenets of Pashtunwali include [[melmastia|hospitality]], the provision of [[nanawatai|sanctuary]] to those seeking refuge, and revenge for the shedding of blood.{{sfn|Dupree|1997|page=126}} The Pashtuns are largely connected to the culture of [[Central Asia]] and the [[Iranian Plateau]]. The remaining Afghans are culturally [[Persianization|Persian]] and [[Turkic peoples|Turkic]]. Some non-Pashtuns who live in proximity with Pashtuns have adopted Pashtunwali in a process called [[Pashtunization]], while some Pashtuns have been [[Persianized]]. Those who have lived in Pakistan and Iran over the last 30 years have been further influenced by the cultures of those neighboring nations. The Afghan people are known to be strongly religious.&lt;ref name=&quot;auto6&quot;/&gt;

Afghans, particularly Pashtuns, are noted for their tribal solidarity and high regard for personal honor.{{sfn|Barfield|2012|page=59}} One writer considers the tribal system to be the best way of organizing large groups of people in a country that is geographically difficult, and in a society that, from a materialistic point of view, has an uncomplicated lifestyle.&lt;ref name=&quot;Heathcote&quot;&gt;Heathcote, Tony (1980, 2003) &quot;The Afghan Wars 1839–1919&quot;, Sellmount Staplehurst.&lt;/ref&gt; There are various [[ethnic groups in Afghanistan|Afghan tribes]], and an estimated 2–3&amp;nbsp;million [[Kochi people|nomads]].&lt;ref&gt;&quot;[http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=76794 Afghanistan: Kuchi nomads seek a better deal]&quot;. [[The New Humanitarian|IRIN]] Asia. 18 February 2008. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110910205256/http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=76794 | date=10 September 2011 }}&lt;/ref&gt; Afghan culture is deeply [[Islamic culture|Islamic]],{{sfn|Barfield|2012|page=40–41}} but pre-Islamic practices persist.{{sfn|Dupree|1997|page=104}} One example is ''[[bacha bazi]]'', a term for activities involving sexual relations between older men and younger adolescent men, or boys.&lt;ref name=&quot;BBC Rustam Qobil&quot;&gt;{{cite news| last= Qobil| first= Rustam| url= https://www.bbc.com/news/world-south-asia-11217772| title= The sexually abused dancing boys of Afghanistan| work= [[BBC News]]| date= 7 September 2010| access-date= 20 September 2019| archive-url= https://web.archive.org/web/20190818070104/https://www.bbc.com/news/world-south-asia-11217772| archive-date= 18 August 2019| url-status= live}}&lt;/ref&gt; [[Child marriage in Afghanistan|Child marriage]] is prevalent in Afghanistan;&lt;ref name=&quot;Medica Mondiale&quot;&gt;{{cite journal|last=Bahgam|first=S|author2=Mukhatari|title=Study on Child Marriage in Afghanistan|journal=Medica Mondiale|year=2004|pages=1–20|url=http://www.medicamondiale.org/fileadmin/content/07_Infothek/Afghanistan/Afghanistan_Child_marriage_medica_mondiale_study_2004_e.pdf|access-date=15 March 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120506222217/http://www.medicamondiale.org/fileadmin/content/07_Infothek/Afghanistan/Afghanistan_Child_marriage_medica_mondiale_study_2004_e.pdf|archive-date=6 May 2012}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120506222217/http://www.medicamondiale.org/fileadmin/content/07_Infothek/Afghanistan/Afghanistan_Child_marriage_medica_mondiale_study_2004_e.pdf |date=6 May 2012 }}&lt;/ref&gt; the legal age for marriage is 16.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Afghanistan Has a Tougher Law on Child Marriage than Florida|url=https://www.hrw.org/news/2017/10/20/afghanistan-has-tougher-law-child-marriage-florida|publisher=Human Rights Watch|date=20 October 2017|quote=In Afghanistan girls can marry at 16, or at 15 with permission from their father or a judge.|access-date=15 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190725072232/https://www.hrw.org/news/2017/10/20/afghanistan-has-tougher-law-child-marriage-florida|archive-date=25 July 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; The most preferred marriage in Afghan society is to one's [[parallel cousin]], and the groom is often expected to pay a [[bride price]].{{sfn|Dupree|1997|page=122, 198}}

[[File:Kuchi Village.jpg|thumb|A house occupied by nomadic ''kochi'' people in [[Nangarhar Province]]]]
In the villages, families typically occupy [[mudbrick]] houses, or compounds with mudbrick or [[stone wall]]ed houses. Villages typically have a headman (''malik''), a master for water distribution (''mirab'') and a religious teacher (''mullah''). Men would typically work on the fields, joined by women during harvest.&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt; About 15% of the population are [[nomadic]], locally called ''[[Kochi people|kochis]]''.&lt;ref name=&quot;auto7&quot;/&gt; When nomads pass villages they often buy supplies such as tea, wheat and [[kerosene]] from the villagers; villagers buy [[wool]] and milk from the nomads.&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;

[[Afghan clothing]] for both men and women typically consists of various forms of [[shalwar kameez]], especially ''[[perahan tunban]]'' and ''[[khet partug]]''. Women would normally wear a ''[[chador]]'' for head covering; some women, typically from highly conservative communities, wear the ''[[burqa]]'', a full body covering. These were worn by some women of the Pashtun community well before Islam came to the region, but the [[Taliban]] enforced this dress on women when they were in power.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=z7ATBAAAQBAJ&amp;pg=PA61|title=What Is Veiling?|first=Sahar|last=Amer|date=2 September 2014|publisher=UNC Press Books|isbn=9781469617763}}&lt;/ref&gt; Another popular dress is the ''[[chapan]]'' which acts as a coat. The ''[[Karakul (hat)|karakul]]'' is a hat made from the fur of a specific regional breed of sheep. It was favored by former kings of Afghanistan and became known to much of the world in the 21st century when it was constantly worn by President [[Hamid Karzai]].&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1956862.stm|title=Karzai heads for hat trouble|date=28 April 2002|via=news.bbc.co.uk}}&lt;/ref&gt; The ''[[pakol]]'' is another traditional hat originating from the far east of the country; it was popularly worn by the guerrilla leader [[Ahmad Shah Massoud]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.afghan-web.com/culture/clothes/|title=Traditional Afghan Clothes|date=12 March 2018|accessdate=13 March 2023|archivedate=13 August 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210813151029/https://www.afghan-web.com/culture/clothes/}}&lt;/ref&gt; The ''[[Mazari hat]]'' originates from northern Afghanistan.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.voanews.com/extremism-watch/hats-proliferate-symbol-pashtun-protest-movement|title=Hats Proliferate as Symbol of Pashtun Protest Movement &amp;#124; Voice of America – English|website=www.voanews.com}}&lt;/ref&gt;

===Architecture===
{{main|Architecture of Afghanistan}}
[[File:Kabul Skyline.jpg|thumb|upright=1.2|Kabul skyline, displaying both historical and contemporary buildings]]
The nation has a complex history that has survived either in its current cultures or in the form of various languages and monuments. Afghanistan contains many remnants from all ages, including [[Ancient Greece|Greek]] and [[Buddhist]] stupas, monasteries, monuments, temples and Islamic minarets. Among the most well known are the [[Great Mosque of Herat]], the [[Blue Mosque (Mazar-i-Sharif)|Blue Mosque]], the [[Minaret of Jam]], the [[Chil Zena]], the Qala-i Bost in [[Lashkargah]], the ancient Greek city of [[Ai-Khanoum]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.afghanistans.com/Information/People/ArtArchitecture.htm|title=Afghanistan Art and Architecture &amp;#124; Afghanistan's Web Site|website=www.afghanistans.com|access-date=14 June 2020|archive-date=7 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307212319/https://www.afghanistans.com/Information/People/ArtArchitecture.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; However, many of its historic monuments have been damaged in modern times due to the civil wars.&lt;ref&gt;G.V. Brandolini. ''Afghanistan [[cultural heritage]]''. Orizzonte terra, [[Bergamo]]. 2007. p. 64.&lt;/ref&gt; The two famous [[Buddhas of Bamiyan]] were destroyed by the Taliban, who regarded them as [[idolatrous]]. Despite that, archaeologists are still finding Buddhist relics in different parts of the country, some of them dating back to the 2nd century.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.newsdaily.com/stories/tre67g1cn-us-afghanistan-buddhist-relics/ |title=Afghan archaeologists find Buddhist site as war rages |access-date=16 August 2010 |work=Sayed Salahuddin |date=17 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100818151642/http://www.newsdaily.com/stories/tre67g1cn-us-afghanistan-buddhist-relics/ |archive-date=18 August 2010 |url-status=dead |accessdate=13 March 2023 |archivedate=18 August 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100818151642/http://www.newsdaily.com/stories/tre67g1cn-us-afghanistan-buddhist-relics/ }}&lt;/ref&gt; As there was no colonialism in the modern era in Afghanistan, European-style architecture is rare but does exist: the Victory Arch at [[Paghman]] and the [[Darul Aman Palace]] in Kabul were built in this style in the 1920s by the Afghans themselves.

===Art and ceramics===
{{see also|Afghan art}}
[[File:Traditional Afghan Embroidery Style.jpg|thumb|left|A traditional Afghan [[embroidery]] pattern]]
Carpet [[weaving]] is an ancient practice in Afghanistan, and many of these are still [[Handicraft|handmade]] by tribal and nomadic people today.&lt;ref name=&quot;auto5&quot;/&gt; Carpets have been produced in the region for thousands of years and traditionally done by women.&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=https://khorasanrugs.com/post/1033364869875/in-afghanistan-weaving-ancient-industry|title=In Afghanistan, weaving ancient industry back into global market|date=21 August 2019|journal=The Christian Science Monitor}}&lt;/ref&gt; Some crafters express their feelings through the designs of rugs; for example after the outbreak of the [[Soviet–Afghan War]], &quot;[[war rugs]]&quot;, a variant of [[Afghan rug]]s, were created with designs representing pain and misery caused by the conflict.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://speri.dept.shef.ac.uk/2020/01/15/selling-war-commodifying-the-insecurity-of-afghan-women/|title=Selling war: commodifying the (in)security of Afghan women|date=15 January 2020|website=SPERI}}&lt;/ref&gt; Every province has its own specific characteristics in making rugs.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gounesco.com/weaving-culture-through-the-afghan-rug/|title=Weaving Culture through the Afghan rug|date=7 December 2017|accessdate=13 March 2023|archivedate=30 August 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210830215415/https://www.makeheritagefun.com/weaving-culture-through-the-afghan-rug/}}&lt;/ref&gt; In some of the Turkic-populated areas in the north-west, bride and wedding ceremony prices are driven by the bride's weaving skills.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/en/reports/context-culture/rug-weavers-and-bride-prices-in-the-northwest-still-expensive-in-spite-of-government-and-taleban-rules/|title=Rug Weavers and Bride Prices in the Northwest: Still expensive in spite of government and Taleban rules|date=12 May 2019|website=Afghanistan Analysts Network – English}}&lt;/ref&gt;

[[Pottery]] has been crafted in Afghanistan for millennia. The village of [[Istalif]], north of Kabul, is in particular a major center, known for its unique turquoise and green pottery,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://seretandsons.org/giving-back|title=Giving Back – Seret and Sons}}&lt;/ref&gt; and their methods of crafting have remained the same for centuries.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.khaama.com/the-potter-crafting-afghanistans-future-9899/|title=The Potter: Crafting Afghanistan's future|date=27 January 2015|website=The Khaama Press News Agency}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2016/08/19/world/asia/afghanistan-istalif-pottery.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220101/https://www.nytimes.com/2016/08/19/world/asia/afghanistan-istalif-pottery.html |archive-date=2022-01-01 |url-access=limited|title=War and Pillaging Couldn't Break an Afghan Village, but a Tumbling Economy May|first=Kareem|last=Fahim|newspaper=The New York Times|date=18 August 2016}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt; Much of ''[[lapis lazuli]]'' stones were earthed in modern-day Afghanistan which were used in [[Chinese porcelain]] as [[cobalt blue]], later used in ancient [[Mesopotamia]] and Turkey.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cnn.com/style/article/how-the-color-blue-changed-art-forever/index.html|title=How the quest for the 'perfect blue' changed art forever|first=Isambard |last=Wilkinson|website=CNN}}&lt;/ref&gt;

The lands of Afghanistan have a long history of art, with the world's earliest known usage of [[oil painting]] found in cave murals in the country.&lt;ref&gt;{{cite web |title=First-ever oil paintings found in Afghanistan |url=http://edition.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/04/24/afghanistan.painting/ |date=24 April 2008 |access-date=3 December 2012 |publisher=CNN |accessdate=13 March 2023 |archivedate=20 March 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180320110145/http://edition.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/04/24/afghanistan.painting/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=World's Oldest Oil Paintings Found in Afghanistan |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,352342,00.html |date=24 April 2008 |access-date=3 December 2012 |publisher=Fox News}}&lt;/ref&gt; A notable art style that developed in Afghanistan and eastern Pakistan is [[Gandhara Art]], produced by a fusion of [[Greco-Roman]] art and [[Buddhist art]] between the 1st and 7th centuries CE.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.britannica.com/art/Gandhara-art |title=Gandhara art |publisher=Britannica |access-date=22 August 2018}}&lt;/ref&gt; Later eras saw increased use of the [[Persian miniature]] style, with [[Kamaleddin Behzad]] of [[Herat]] being one of the most notable miniature artists of the [[Timurid dynasty|Timurid]] and early [[Safavid]] periods. Since the 1900s, the nation began to use Western techniques in art. [[Abdul Ghafoor Breshna]] was a prominent Afghan painter and sketch artist from Kabul during the 20th century.

=== Media and entertainment ===
{{Main|Media of Afghanistan}}
Afghanistan has around 350 [[List of radio stations in Afghanistan|radio stations]] and over 200 television stations.&lt;ref name=TOLO-2019&gt;{{cite news|title=Suspects Sentenced To Death For Killing Journalist in Kandahar|url=https://www.tolonews.com/afghanistan/suspects-sentenced-death-killing-journalist-kandahar|publisher=[[TOLOnews]]|date=16 April 2019|access-date=28 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190417161248/https://www.tolonews.com/afghanistan/suspects-sentenced-death-killing-journalist-kandahar|archive-date=17 April 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Radio Television Afghanistan]], originating from 1925, is the state public broadcaster. Television programs began airing in the 1970s and today there are many private television channels such as [[TOLO (TV channel)|TOLO]] and [[Shamshad TV]]. The first Afghan newspaper was published in 1873,{{sfn|Dupree|1997|page=405}} and there are hundreds of print outlets today.&lt;ref name=&quot;TOLO-2019&quot;/&gt; By the 1920s, [[Radio Kabul]] was broadcasting local radio services.&lt;ref name=&quot;Whitlock2003&quot;&gt;{{cite book|author=Monica Whitlock|title=Land Beyond the River: The Untold Story of Central Asia|url=https://books.google.com/books?id=OW1tAwAAQBAJ&amp;pg=PA127|date=24 October 2003|publisher=St. Martin's Press|isbn=978-0-312-27727-7|page=127}}&lt;/ref&gt; [[Voice of America]], [[BBC World Service|BBC]], and [[Radio Free Europe/Radio Liberty]] (RFE/RL) broadcast in both of Afghanistan's official languages on radio.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://freedomhouse.org/report/freedom-press/2016/afghanistan|title=Freedom of the Press 2016: Afghanistan|publisher=Freedom House|year=2016|access-date=28 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170205122939/https://freedomhouse.org/report/freedom-press/2016/afghanistan|archive-date=5 February 2017|url-status=live|accessdate=13 March 2023|archivedate=5 February 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170205122939/https://freedomhouse.org/report/freedom-press/2016/afghanistan}}&lt;/ref&gt; Press restrictions have been gradually relaxed and private media diversified since 2002, after more than two decades of tight controls.

Afghans have long been accustomed to watching Indian [[Bollywood]] films and listening to its [[filmi]] songs.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.himalmag.com/encounters-bollywood-kabul/|title=Encounters with Bollywood in Kabul|date=14 September 2013|website=Himal Southasian}}&lt;/ref&gt; It has been claimed that Afghanistan is among the biggest markets for the Hindi film industry.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2019/12/panipat-irks-afghans-founding-father-portrayal-191210053601818.html|title=Bollywood's Panipat irks Afghans over founding father's portrayal|website=www.aljazeera.com}}&lt;/ref&gt; The stereotypes of [[Afghans in India]] (''Kabuliwala'' or ''Pathani'') have also been represented in some Bollywood films by actors.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.telegraphindia.com/entertainment/period-films-like-padmaavat-kesari-and-now-panipat-have-crassly-stereotyped-and-vilified-afghans/cid/1717346|title=Vilifying Afghans in Bollywood|website=www.telegraphindia.com}}&lt;/ref&gt; Many Bollywood film stars have roots in Afghanistan, including [[Salman Khan]], [[Saif Ali Khan]], [[Aamir Khan]], [[Feroz Khan (Indian actor)|Feroz Khan]], [[Kader Khan]], [[Naseeruddin Shah]], [[Zarine Khan]], [[Celina Jaitly]], and a number of others. Several Bollywood films have been shot inside Afghanistan, including ''[[Dharmatma]]'', ''[[Khuda Gawah]]'', ''[[Escape from Taliban]]'', and ''[[Kabul Express]]''.

===Music===
{{main|Music of Afghanistan}}
[[ဝှာင်:Afghan rubab.jpg|thumb|The Afghan [[Rubab (instrument)|rubab]]]]
Afghan classical music has close historical links with [[Indian classical music]] and use the same Hindustani terminology and theories like [[raga]]. Genres of this style of music include [[ghazal]] (poetic music) and instruments such as the Indian [[tabla]], [[sitar]] and [[harmonium]], and local instruments like [[zerbaghali]], as well as [[dayereh]] and [[tanbur]] which are also known in Central Asia, the Caucasus and the Middle East. The [[Rubab (instrument)|rubab]] is the country's national instrument and precurses the Indian [[sarod]] instrument. Some of the famous artists of classical music include [[Ustad Sarahang]] and [[Abdul Rahim Sarban|Sarban]].&lt;ref name=&quot;auto4&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.songlines.co.uk/explore/guides-and-lists/the-rough-guide-to-world-music-afghanistan|title=Afghanistan – The Rough Guide to World Music|website=Songlines}}&lt;/ref&gt;

Pop music developed in the 1950s through [[Radio Kabul]] and was influential in social change. During this time female artists also started appearing, at first [[Mermon Parwin]].&lt;ref name=&quot;auto4&quot;/&gt; Perhaps the most famous artist of this genre was [[Ahmad Zahir]], who synthesized many genres and continues to be renowned for his voice and rich lyrics long after his death in 1979.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://daily.redbullmusicacademy.com/2016/06/ahmad-zahir-the-afghan-elvis|title=Ahmad Zahir: The Voice of Afghanistan|website=daily.redbullmusicacademy.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto4&quot;/&gt; Other notable masters of traditional or popular Afghan music include [[Nashenas]], [[Ubaidullah Jan]], [[Mahwash]], [[Ahmad Wali]], [[Farhad Darya]], and [[Naghma]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.afghanland.com/entertainment/music/bio.html |title=Artist Biographies |publisher=Afghanland.com |access-date=17 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130809214750/http://www.afghanland.com/entertainment/music/bio.html |archive-date=9 August 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=9 August 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130809214750/http://www.afghanland.com/entertainment/music/bio.html }}&lt;/ref&gt;

[[Attan]] is the national dance of Afghanistan, a group dance popularly performed by Afghans of all backgrounds.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://wadsam.com/arts-culture/afghanistans-traditional-dance-attan-3090/|title=Afghanistan's Traditional Dance-Attan|date=7 July 2012|accessdate=13 March 2023|archivedate=14 April 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210414223632/https://wadsam.com/arts-culture/afghanistans-traditional-dance-attan-3090/}}&lt;/ref&gt; The dance is considered part of Afghan identity.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.afghanzariza.com/article/articledetail/attan--the-fascinating-national-dance-of-afghanistan|title=Attan – the fascinating national dance of Afghanistan|website=Afghan Zariza|access-date=14 June 2020|archive-date=8 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308040731/https://www.afghanzariza.com/article/articledetail/attan--the-fascinating-national-dance-of-afghanistan|url-status=dead|accessdate=13 March 2023|archivedate=8 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210308040731/https://www.afghanzariza.com/article/articledetail/attan--the-fascinating-national-dance-of-afghanistan}}&lt;/ref&gt;

=== Cuisine ===
{{main|Afghan cuisine}}
[[File: Bread of Afghanistan in 2010.jpg|thumb|[[Naan|Non]] (bread) from a local baker, the most widely consumed bread in Afghanistan]]
Afghan cuisine is largely based upon the nation's chief crops, such as wheat, maize, [[barley]] and rice. Accompanying these staples are native fruits and vegetables as well as dairy products such as milk, [[yogurt]] and [[whey]]. [[Kabuli palaw]] is the [[national dish]] of Afghanistan.&lt;ref name=&quot;foodrepublic&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.foodrepublic.com/2012/07/31/everything-you-need-know-about-afghan-food|title=Everything You Need To Know About Afghan Food|date=31 July 2012|publisher=foodrepublic|first=Tanveer|last=Ali|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130213232915/https://www.foodrepublic.com/2012/07/31/everything-you-need-know-about-afghan-food|archive-date=13 February 2013|accessdate=13 March 2023|archivedate=13 February 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130213232915/https://www.foodrepublic.com/2012/07/31/everything-you-need-know-about-afghan-food}}&lt;/ref&gt; The nation's culinary specialties reflect its ethnic and geographic diversity.&lt;ref name=&quot;Brittin&quot;&gt;{{cite book|last=Brittin|first=Helen|title=The Food and Culture Around the World Handbook|year=2011|publisher=Prentice Hall|location=Boston|pages=20–21}}&lt;/ref&gt; Afghanistan is known for its high-quality [[Pomegranate production in Afghanistan|pomegranates]], grapes, and sweet melons.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rareseeds.com/afghan-honeydew-melon/|title=Rare Heirloom Seeds – Baker Creek Heirloom Seeds|website=Baker Creek Heirloom Seeds|access-date=28 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304063844/http://www.rareseeds.com/afghan-honeydew-melon/|archive-date=4 March 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Tea is a favorite drink among Afghans, and a typical diet consists of [[naan]], yoghurt, rice and meat.&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;

=== Literature ===
{{main|Poetry of Afghanistan}}

Classic [[Persian literature|Persian]] and [[Pashto poetry]] are a cherished part of Afghan culture. Poetry has always been one of the major educational pillars in the region, to the level that it has integrated itself into culture.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://news.un.org/en/story/2017/10/567862-feature-western-afghanistan-ancient-love-poetry-thrives-again|title=FEATURE: In Western Afghanistan, an ancient love of poetry thrives again|date=5 October 2017|website=UN News|accessdate=13 March 2023|archivedate=17 August 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210817083556/https://news.un.org/en/story/2017/10/567862-feature-western-afghanistan-ancient-love-poetry-thrives-again}}&lt;/ref&gt; One of the poetic styles is called [[Landay (poetry)|landay]]. A popular theme in Afghan folklore and mythology are [[Dev (mythology)|Divs]], monstrous creatures.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kXnEDAAAQBAJ&amp;pg=PA4|title=American Myths, Legends, and Tall Tales: An Encyclopedia of American Folklore [3 volumes]: An Encyclopedia of American Folklore (3 Volumes)|first1=Christopher R.|last1=Fee|first2=Jeffrey B.|last2=Webb|date=29 August 2016|publisher=ABC-CLIO|isbn=9781610695688}}&lt;/ref&gt; Thursdays are traditionally &quot;poetry night&quot; in the city of [[Herat]] when men, women and children gather and recite both ancient and modern poems.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-13931608|title=Afghanistan: 10 facts you may not know|work=BBC News|date=6 July 2011|via=BBC|access-date=21 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180304072803/http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-13931608|archive-date=4 March 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

The Afghan region has produced countless Persian-speaking poets and writers from the Middle Ages to the present day, among which three mystical authors are considered true national glories (although claimed with equal ardor by Iran), namely: [[Khwaja Abdullah Ansari]] of Herat, a great mystic and [[Sufi]] saint in the 11th century, [[Sanai]] of [[Ghazni]], author of mystical poems in the 12th century, and, finally, [[Rumi]] of [[Balkh]], in the 13th century, considered the persophonist throughout the world as the greatest mystical poet of the entire Muslim world. The Afghan Pashto literature, although quantitatively remarkable and in great growth in the last century, has always had an essentially local meaning and importance, feeling the influence of both Persian literature and the contiguous literatures of India. Both main literatures, from the second half of the nineteenth century, have shown themselves to be sensitive to genres (novel, theater), movements and stylistic features imported from Europe.

[[Khushal Khan Khattak]] of the 17th century is considered the national poet. Other notable poets include [[Rabi'a Balkhi]], [[Jami]], [[Rahman Baba]], [[Khalilullah Khalili]], and [[Parween Pazhwak]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.afghan-web.com/culture/poetry/cpoets.html |title=Classical Dari and Pashto Poets |publisher=Afghan-web.com |access-date=4 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140412113451/http://www.afghan-web.com/culture/poetry/cpoets.html |archive-date=12 April 2014 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=6 October 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131006084545/http://www.afghan-web.com/culture/poetry/cpoets.html }}&lt;/ref&gt;

===Holidays and festivals===
[[File:هفت میوه.jpg|thumb|Haft Mewa (Seven Fruit Syrup) is popularly consumed during Nowruz in Afghanistan]]
Afghanistan's official New Year starts with [[Nowruz]], an ancient tradition that started as a [[Zoroastrian]] celebration in present-day Iran, and with which it shares the annual celebration along with several other countries. It occurs every year at the [[March equinox|vernal equinox]]. [[Nauruz in Afghanistan|In Afghanistan]], Nowruz is typically celebrated with music and dance, as well as holding [[buzkashi]] tournaments.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.iexplore.com/articles/travel-guides/middle-east/afghanistan/festivals-and-events|title=Afghanistan Holidays and Festivals|website=www.iexplore.com|accessdate=2023-03-13|archivedate=2021-04-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210414224027/https://www.iexplore.com/articles/travel-guides/middle-east/afghanistan/festivals-and-events}}&lt;/ref&gt;

[[Yaldā]], another nationally celebrated ancient tradition,&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://en.mehrnews.com/news/112907/Yalda-Iranian-celebration-of-winter-solstice |last=Rezaian |first= Lachin |publisher=[[Mehr News Agency]] |date=20 December 2015 |title=Yalda: Iranian celebration of winter solstice}}&lt;/ref&gt; commemorates the ancient goddess [[Mithra]] and marks the longest night of the year on the eve of the [[winter solstice]] ({{transliteration|fa|čelle ye zemestān}}; usually falling on 20 or 21 December),&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=yonOicJi5BEC |title=No More &quot;us&quot; and &quot;them&quot;: Classroom Lessons and Activities to Promote Peer Respect |last=Roessing |first= Lesley |date=2012 |page=89|isbn=978-1-61048-812-9 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://articles.latimes.com/2013/dec/20/local/la-me-adv-persian-winter-solstice-20131221 |title=In ancient tradition, Iranians celebrate winter solstice |last=Hamedy |first= Saba |newspaper=Los Angeles Times |date=20 December 2013}}&lt;/ref&gt; during which families gather together to recite poetry and eat fruits—particularly the red fruits watermelon and [[pomegranate]], as well as [[mixed nuts]].&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Ti24AwAAQBAJ |title=Religions of Iran: From Prehistory to the Present |last=Foltz |first= Richard |publisher=Oneworld Publications |date=2013 |page=29|isbn=978-1-78074-307-3 |author-link=Foltz, Richard }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=OUtoJovyjMI |title=We Are Iran: The Persian Blogs |last=Alavi |first=Nasrin |date=8 November 2015 |publisher=Soft Skull Press |page=135 }}{{Dead link|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

Religious festivals are also celebrated; as a predominantly Muslim country, Islamic events and festivals such as [[Ramadan]], [[Eid al-Fitr]] and [[Ashura]] are widely celebrated annually in Afghanistan. The Sikh festival of [[Vaisakhi]] is celebrated by the Sikh community&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.pajhwok.com/en/2013/04/11/sikhs-throng-temples-celebrate-vaisakhi|title=Sikhs throng temples to celebrate Vaisakhi|website=www.pajhwok.com|date=11 April 2013|last1=Mahbob|first1=Mahbob Shah}}&lt;/ref&gt; and the Hindu festival [[Diwali]] by the Hindu community.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.thenational.ae/world/asia/afghan-hindus-and-sikhs-celebrate-diwali-without-pomp-and-splendour-amid-fear-1.668735|title=Afghan Hindus and Sikhs celebrate Diwali without 'pomp and splendour' amid fear|website=The National|date=19 October 2017}}&lt;/ref&gt;

[[Afghan Independence Day|National Independence Day]] is celebrated on 19 August to mark the [[Anglo-Afghan Treaty of 1919]] under King [[Amanullah Khan]] and the country's full independence.&lt;ref&gt;{{Cite CIA World Factbook|country=Afghanistan|access-date=18 August 2009|year=2009}}&lt;/ref&gt; Several international celebrations are also officially held in Afghanistan, such as [[International Workers' Day]] and [[International Women's Day]]. Some regional festivals include the Pamir Festival, which celebrates the culture of the [[Wakhi people|Wakhi]] and [[Kyrgyz people|Kyrgyz]] peoples, the Red Flower Festival (during Nowruz) in [[Mazar-i-Sharif]] and the Damboora Festival in [[Bamyan Province]].

=== Sports ===
{{Main|Sport in Afghanistan}}
[[File:Buzkashi game in Afghanistan.jpg|thumb|The ancient national sport of Afghanistan, [[Buzkashi]]]]
Sport in Afghanistan is managed by the [[Afghan Sports Federation]]. [[Cricket]] and [[Association football]] are the two most popular sports in the country.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.thehindu.com/sport/cricket/%E2%80%98Cricket-is-now-the-biggest-sport-in-Afghanistan%E2%80%99/article13994180.ece|title=Cricket is now the biggest sport in Afghanistan|work=The Hindu|access-date=4 July 2019|date=11 January 2016|author=Uthra Ganesan}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.topendsports.com/world/countries/afghanistan.htm|title=Sport in Afghanistan|access-date=4 July 2019|publisher=Top End Sports|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711025603/https://www.topendsports.com/world/countries/afghanistan.htm|archive-date=11 July 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; The Afghan Sports Federation promotes cricket, association football, [[basketball]], [[volleyball]], [[golf]], [[team handball|handball]], [[boxing]], [[taekwondo]], [[Olympic weightlifting|weightlifting]], [[bodybuilding]], [[track and field]], [[ice skating|skating]], [[bowling]], [[snooker]], [[chess]], and other sports.

Afghanistan's sports teams are increasingly celebrating titles at international events. [[Afghanistan national basketball team|basketball team]] won the first team sports title at the [[2010 South Asian Games]].&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/sports/tournaments/South-Asian-Games-Shooters-swimmers-shine-as-India-consolidate-dominance/articleshow/5540143.cms|title=South Asian Games: Shooters, swimmers shine as India consolidate dominance|newspaper=The Times of India|date=5 February 2010|access-date=28 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190613093112/https://timesofindia.indiatimes.com/sports/tournaments/South-Asian-Games-Shooters-swimmers-shine-as-India-consolidate-dominance/articleshow/5540143.cms|archive-date=13 June 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Later that year, the country's [[Afghanistan national cricket team|cricket team]] followed it with the winning of [[2009–10 ICC Intercontinental Cup]].&lt;ref name=&quot;ICUP2009-10&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2009/TOURNAMENTS/INTERCONTINENTAL/about.shtml |title=2009–10 Intercontinental Cup |website=CricketEurope |access-date=28 May 2019 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130224153614/http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2009/TOURNAMENTS/INTERCONTINENTAL/about.shtml |archive-date=24 February 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=23 March 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190323083553/http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2009/TOURNAMENTS/INTERCONTINENTAL/about.shtml }}&lt;/ref&gt; In 2012, the country's [[Afghanistan national 3x3 team|3x3 basketball team]] won the gold medal at the [[3-on-3 basketball at the 2012 Asian Beach Games|2012 Asian Beach Games]]. In 2013, Afghanistan's [[Afghanistan national football team|football team]] followed as it won the [[SAFF Championship]].&lt;ref name=&quot;SAFF2013&quot;&gt;{{cite news |last=Lyse |first=Doucet |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-24074786 |title=Precious moments of unity touch Afghans after football triumph |work=BBC News |date=12 September 2013 |access-date=28 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130925172338/http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-24074786 |archive-date=25 September 2013 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

The [[Afghan national cricket team]], which was formed in 2001, participated in the [[2009 ICC World Cup Qualifier]], [[2010 ICC World Cricket League Division One]] and the [[2010 ICC World Twenty20]]. It won the [[ACC Twenty20 Cup]] in 2007, 2009, 2011 and 2013. The team eventually made it and played in the [[2015 Cricket World Cup]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://globalvoices.org/2015/02/20/afghanistan-makes-history-in-cricket-world-cup-despite-debut-loss-to-bangladesh/|title=Afghanistan Makes History in Cricket World Cup, Despite Debut Loss to Bangladesh|date=20 February 2015|access-date=28 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190528232428/https://globalvoices.org/2015/02/20/afghanistan-makes-history-in-cricket-world-cup-despite-debut-loss-to-bangladesh/|archive-date=28 May 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; The [[Afghanistan Cricket Board]] (ACB) is the official governing body of the sport and is headquartered in Kabul. The [[Alokozay Kabul International Cricket Ground]] serves as the nation's main cricket stadium. There are several other stadiums throughout the country, including the [[Ghazi Amanullah Khan International Cricket Stadium]] near [[Jalalabad]]. Domestically, cricket is played between teams from different provinces.

The [[Afghanistan national football team]] has been competing in international [[Association football|football]] since 1941.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.teammelli.com/matchdata/details/matchdetails.php?id=53|title=Statistics: Iran|access-date=28 May 2019|publisher=Team Melli|archive-url=https://web.archive.org/web/20191103153545/http://www.teammelli.com/matchdata/details/matchdetails.php?id=53|archive-date=3 November 2019|url-status=live|accessdate=13 March 2023|archivedate=3 November 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191103153545/http://www.teammelli.com/matchdata/details/matchdetails.php?id=53}}&lt;/ref&gt; The national team plays its home games at the [[Ghazi Stadium]] in Kabul, while [[football in Afghanistan]] is governed by the [[Afghanistan Football Federation]]. The national team has never competed or qualified for the [[FIFA World Cup]] but has recently won an international football trophy in 2013.&lt;ref name=&quot;SAFF2013&quot;/&gt; The country also has a national team in the sport of futsal, a 5-a-side variation of football.

The traditional and the national sport of Afghanistan is [[buzkashi]], mainly popular in the north, but also having a following in other parts of the country.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/international/afghanistans-buzkashi-horses-prepare-for-the-game-of-courage/article22457652.ece|title=Afghanistan's buzkashi horses prepare for the game of courage|newspaper=The Hindu|date=17 January 2018|via=www.thehindu.com}}&lt;/ref&gt; It is similar to [[polo]], played by horsemen in two teams, each trying to grab and hold a goat carcass.&lt;ref name=twsj&gt;{{cite news|last1=Abi-Habib|first1=Maria|last2=Fazly|first2=Walid|title=In Afghanistan's National Pastime, It's Better to Be a Hero Than a Goat|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748703841904576256632384932122|access-date=13 April 2011|newspaper=The Wall Street Journal|date=13 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20150526095017/http://www.wsj.com/articles/SB10001424052748703841904576256632384932122|archive-date=26 May 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; The [[Afghan Hound]] (a type of running dog) originated in Afghanistan and was formerly used in [[wolf hunting with dogs|wolf hunting]]. In 2002, traveler [[Rory Stewart]] reported that dogs were still used for wolf hunting in remote areas.&lt;ref&gt;{{cite book|first=Rory|last=Stewart|author-link=Rory Stewart|title=The Places in Between|url=https://books.google.com/books?id=Nz_2AwAAQBAJ|date=2007|publisher=HMH Books|isbn=978-0-15-603593-4|page=100}}&lt;/ref&gt;

== See also ==
{{Portal|Afghanistan|Asia}}
* [[Outline of Afghanistan]]

== Explanatory notes==
{{Notelist|refs=
&lt;!--
{{Efn|name=fn1|The phoneme {{IPA|/f/}} ف occurs only in loanwords in Pashto, it tends to be replaced with {{IPA|/p/}} پ. {{IPA|[b]}} is also an allophone of {{IPA|/p/}} before voiced consonants; {{IPA|[v]}} is an allophone of {{IPA|/f/}} before voiced consonants in loanwords.}}--&gt;
}}

==References==
=== Citations ===
{{reflist}}

=== General and cited sources ===
{{Refbegin}}
* {{Cite book |title=Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813 |last=Mehta |first=Jaswant Lal |date=January 2005 |isbn=9781932705546 |publisher=Sterling Publishers |ref={{sfnref|Mehta}}}}
{{Refend}}

== Further reading ==
{{Main|Bibliography of Afghanistan}}
{{See also|Bibliography of the history of Central Asia}}
{{Refbegin}}
{{Div col|content=
* {{cite book |last=Barfield|first=Thomas|title=Afghanistan: A Cultural and Political History|url=https://books.google.com/books?id=tg45ygAACAAJ|date=2012|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-15441-1}}
* {{cite book |last1=Bleaney |first1=C. H |last2=Gallego |first2=María Ángeles |url={{Google books |plainurl=yes |id=qCh41lAvg8oC }} |title=Afghanistan: a bibliography |publisher=BRILL |year=2006 |isbn=978-90-04-14532-0}}
* {{cite book |last=Clements |first=Frank |url={{Google books |plainurl=yes |id=bv4hzxpo424C }} |title=Conflict in Afghanistan: A Historical Encyclopedia |publisher=ABC-CLIO |year=2003 |isbn=978-1-85109-402-8}}
* {{cite book |last=Dupree|first=Louis|author-link=Louis Dupree (professor)|title=Afghanistan|publisher=Oxford Pakistan Paperbacks|edition=2nd|year=1997|isbn=978-0-19-577634-8}}
* {{cite book |title=Afghanistan: A Short History of Its People and Politics|last=Ewans|first=Martin|publisher=Curzon Press|date=2002|isbn=0060505087}}
* {{cite book |last=Fowler |first=Corinne |url={{Google books |plainurl=yes |id=o4IrhX7n66YC }} |title=Chasing Tales: Travel Writing, Journalism and the History of British Ideas About Afghanistan |publisher=Rodopi |year=2007 |isbn=978-90-420-2262-1}}
* {{cite book |last=Griffiths |first=John C |url={{Google books |plainurl=yes |id=M7nMtaXdAS8C }} |title=Afghanistan: a History of Conflict |publisher=Carlton Books |year=2001 |isbn=978-1-84222-597-4}}
* {{cite book |last=Habibi |first=Abdul Hai |author-link=Abdul Hai Habibi |year=2003 |title=Afghanistan: An Abridged History |publisher=Fenestra Books |isbn=978-1-58736-169-2}}
* {{cite book |last=Hopkins |first=B.D. |url={{Google books |plainurl=yes |id=FOMUAQAAIAAJ }} |title=The Making of Modern Afghanistan |publisher=Palgrave Macmillan |year=2008 |isbn=978-0-230-55421-4}}
* {{cite book |last=Johnson |first=Robert |title=The Afghan Way of War: How and Why They Fight |year=2011 |url={{Google books |plainurl=yes |id=lNuH5YQJr6UC }} |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-979856-8}}
* {{cite book |last=Levi |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=KakcAAAAMAAJ |title=The Light Garden of the Angel King: Journeys in Afghanistan |publisher=Collins |year=1972 |isbn=978-0-00-211042-6}}
* {{cite book |last=Malleson |first=George Bruce |author-link=George Bruce Malleson |url=https://books.google.com/books?id=pqNGBEmHUd4C |title=History of Afghanistan, from the Earliest Period to the Outbreak of the War of 1878 |edition=Elibron Classic Replica |publisher=Adamant Media Corporation |year=2005 |isbn=978-1-4021-7278-6}}
* {{cite book |last=Olson |first=Gillia M |url=https://archive.org/details/afghanistan0000olso |url-access=registration |title=Afghanistan |publisher=Capstone Press |year=2005 |isbn=978-0-7368-2685-3}}
* {{cite book |last1=Omrani |first1=Bijan |last2=Leeming |first2=Matthew |url=https://books.google.com/books?id=VVu_NwAACAAJ|title=Afghanistan: A Companion and Guide |publisher=Odyssey Publications |edition=2nd |year=2011 |isbn=978-962-217-816-8 }}
* {{cite book |last=Reddy |first=L.R. |url=https://books.google.com/books?id=NubtDf2T3cAC |title=Inside Afghanistan: End of the Taliban Era? |publisher=APH Publishing |year=2002 |isbn=978-81-7648-319-3}}
* {{cite book |last=Runion |first=Meredith L. |url=https://books.google.com/books?id=aZk9XzqCFGUC |title=The History of Afghanistan |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2007 |isbn=978-0-313-33798-7}}
}}
{{Refend}}

== External links ==
{{Sister project links|voy=Afghanistan|Afghanistan|s=Portal:Afghanistan|collapsible=collapsed}}
{{EB1911 poster|Afghanistan}}
* [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/afghanistan/ Afghanistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210104184342/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/afghanistan/ |date=2021-01-04 }}. ''[[The World Factbook]]''. [[Central Intelligence Agency]].
* {{GovPubs|Afghanistan}}
* {{Curlie|Regional/Asia/Afghanistan}}
* {{Wikiatlas|Afghanistan}}
* [http://uiuc.libguides.com/afghanistan_research_guide Research Guide to Afghanistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150823112103/http://uiuc.libguides.com/afghanistan_research_guide |date=2015-08-23 }}</text>
      <sha1>63tl4vv64tmh032i2d5wx5p266mgvrd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မဟာဗျူဟာပရေင်ပိုန်ဒြပ်မစ်ဒဝ်နယ်လ် (McDonald's) စာင်ခၞာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11344</id>
    <revision>
      <id>55862</id>
      <parentid>55584</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T01:58:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>55862</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22421" sha1="9o3ow4l6x42qvinceu4dunn88mx1tg0" xml:space="preserve">{{Infobox company
| name             = McDonald's Corporation
| logo             = [[File:McDonald's Golden Arches.svg|150px|သ္ၚိအာတ် မစ်ဒဝ်နယ်လ်]]
| image            = [[File:McDonalds-Rib-Mountain-WI.jpg|250px|thumb|ပ္ဍဲက္ဍိုပ်ရုင်စသုင်မစ်ဒဝ်နယ်လ်ဂှ် ရိပ်မံင်တိန်၊ ဝိသ်ကောန်သိန်။]]
| type             = [[ကုမ္ပဏဳသာမည]] (Public)
| traded_as        = NYSE: MCD&lt;br&gt;DJIA Component&lt;br&gt;S&amp;P 100 Component&lt;br&gt;S&amp;P 500 Component
| industry         = [[ဖရန်ချာင်စ်]]၊ ရုင်စသုင်စၞပြဟ် (Fast food)
| founded          = ၁၅ သေံ၊ ၁၉၄၀ (ပ္ဍဲ [[သေန်ဗာနာဒဳနဝ်]]၊ [[ကာလိဖေါရ်နဳယာ]])&lt;br&gt;၁၅ ဨပရဳ၊ ၁၉၅၅ (ပ္ဍဲ [[ဒေတ်ပလိန်]]၊ [[အဳလဳနွိုက်]])
| founders         = [[ရိချာဒ် ကေုာံ မောရ်ရိတ် မစ်ဒဝ်နယ်လ်]] (Richard and Maurice McDonald)&lt;br&gt;[[ရေ ခရံက်]] (Ray Kroc)
| headquarters     = [[ချဳကာဂဝ်]]၊ [[အဳလဳနွိုက်]]၊ [[ကရုင်အမေရိကာန်]]
| area_served      = အလုံဂၠးကဝ် (၁၀၀ ပြင် ရးနိဂီု)
| key_people       = Enrique Hernandez Jr. (Chairman)&lt;br&gt;Chris Kempczinski (President and CEO)
| products         = [[ဟာမ်ဗာဂါ]]၊ စာင်ခၞာ၊ [[ဖရန်ချ်ဖရုင်]]၊ ဍာ်ကလောံ၊ ဖျုန်ဂၠဴ၊ သွတ်ဂြာံ၊ စၞစဗုဒ္ဓဟ်
| revenue          = {{increase}} US$ ၂၃.၁၈ ဗဳလဳယာန် (၂၀၂၂)
| operating_income = {{increase}} US$ ၉.၃၇ ဗဳလဳယာန် (၂၀၂၂)
| net_income       = {{increase}} US$ ၆.၁၈ ဗဳလဳယာန် (၂၀၂၂)
| assets           = {{decrease}} US$ ၅၀.၄၃ ဗဳလဳယာန် (၂၀၂၂)
| equity           = {{decrease}} US$ -၆.၀ ဗဳလဳယာန် (၂၀၂၂)
| num_employees    = ၂၀၀,၀၀၀ ပြင် (၂၀၂၂)
| website          = {{URL|https://www.mcdonalds.com}}
}}

'''မဟာဗျူဟာပရေင်ပိုန်ဒြပ်မစ်ဒဝ်နယ်လ် (McDonald's) စာင်ခၞာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''McDonald's Fried Chicken Business Strategy'') ဝွံ ဒှ်မဟာဗျူဟာပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကဏ္ဍစၞစပြဟ် (Fast Food Industry) မဆေင်ကဵုမဒေါအ်ကၠောန် ကေုာံ ဗျူဟာမပတိတ်သွံရာန်စၞစ ဖျုန်စာင်ခၞာ တမ်မူလနူ ကုမ္ပဏဳမစ်ဒဝ်နယ်လ် ([[McDonald's Corporation]]) မဒှ်ရုင်စသုင် ဟာမ်ဗာဂါ မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ မစ်ဒဝ်နယ်လ်ဝွံ စနူသၞာံ ၁၉၄၀ တေအ် နဒဒှ်ရုင်စသုင်မပတိတ် ဟာမ်ဗာဂါ ကေုာံ ဖရန်ချ်ဖရိုက် (French Fries) ကီုလေဝ် သွက်ဂွံပြိုင်ပ္ကာန် ကုရုင်စသုင်မဆေင်ကဵု ဖျုန်စာင်ခၞာ မပ္တံကဵု [[ကေအက်ဖ်သဳ]] (KFC) ကီု၊ သွက်ဂွံဗပေင်ပၟိက် ကောန် alabaster မနွံကဵုအာဟာရဂကူနာနာကီုတုဲ လေပ်ဇၞော်မောဝ်ပတိုန် မဟာဗျူဟာသွံစာင်ခၞာ ညံင်ဂွံကိတ်ညဳ ကုရးနိဂီုမွဲ ကေုာံ မွဲ ပ္ဍဲဂၠးကဝ်ရ။

ပ္ဍဲမဟာဗျူဟာဏအ် ကဏ္ဍဇၞော်အိုတ်မွဲဂှ် ဒှ်အရာမကော်ခဴစ [[မက်နဂ္ဂေတ်]] (Chicken McNuggets) မဒှ်စၞစစာင်ခၞာ မဗဒှ်ကဵုကဏ္ဍသွံရာန်မစ်ဒဝ်နယ်လ် ညံင်ဂွံဂေါဝ်ဆာဲတိုန် ပ္ဍဲအလုံဂၠးကဝ်ရ။ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲဒေသအာရှ ကေုာံ ဒေသလဒေါဝ်ဗၟံက် (Middle East) မစ်ဒဝ်နယ်လ် လေပ်ဗဒှ်ပတိုန် &quot;စာင်ခၞာမနွံကဵုဇုတ်&quot; (Bone-in Fried Chicken) ညံင်ဂွံစှ်ေစိုတ် ကုမၞိဟ်ပ္ဍဲဒေသတအ်ဂှ်လေဝ် ဒှ်မဟာဗျူဟာ ကဏ္ဍဂၠးကဝ် (Glocalization) မပြေပြံင်ကဵု ယေန်သၞာင်စၞစဒေသမွဲကီုရ။

== ဗီုက္တဵု ကေုာံ ဗွိုင်ရာဇဝင် ==
ရုင်စသုင်မစ်ဒဝ်နယ်လ်ဝွံ စနူသၞာံ ၁၉၄၀ နကဵုပရေင်ကမၠောန် မကၠောန်ပ္တိတ် ဟာမ်ဗာဂါ နကဵုစက်ယန္တရာမပြဟ်ပြေဟ် (Speedee Service System)။ သၞာံ ၁၉၅၅ ရေ ခရံက် ([[Ray Kroc]]) ဟံင်ကေတ်ပရေင်ကမၠောန်တုဲ ဗဒှ်ပတိုန် ဖရန်ချာင်စ် (Franchise) အလုံမွဲ ဍုင်အမေရိကာန်ရ။

ပ္ဍဲအခိင်သၞာံ ၁၉၇၀-၁၉၈၀ တေအ် အလဵုအသဳအမေရိကာန် စပ္တိတ်စၞောန်မဆေင်ကဵု အာဟာရစၞစ (Dietary Guidelines for Americans) မဗ္တိုက်ဖ္အောဝ်ကဵု မၞိဟ်တအ်ဂွံဖအောန်ဖျေံ စဖျုန်ဗကေတ် (Red Meat) တုဲ ညံင်ဂွံစဖျုန်ဗတာင် (White Meat) မပ္တံကဵုဖျုန်စာင် ကေုာံ ဖျုန်က။ ဟိုတ်နူဂှ်တုဲ ရုင်စသုင်မစ်ဒဝ်နယ်လ် ဒးစိုပ်အကာဲအရာ ဒးပြေပြံင်မဟာဗျူဟာကပေါတ်သွံစၞစ ညံင်ဟွံဂွံဆောတ်ယောင်တုဲ ပတိတ်တဴ စၞစမဆေင်ကဵုဖျုန်စာင်ရ။

သၞာံ ၁၉၇၉ မစ်ဒဝ်နယ်လ် စစမ်ၜတ်သွံ စာင်ခၞာမက်နဂ္ဂေတ် (Chicken McNuggets) ပ္ဍဲဗွိုင်ဆေင် မွဲဒေသတုဲ ဟိုတ်နူမၞိဟ်တအ် စိုတ်လုပ်စဂၠိုင်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၃ စသွံအလုံ ဍုင်အမေရိကာန် ကေုာံ ဂၠးကဝ်ရ။ မဟာဗျူဟာဝွံ ဗဒှ်ကဵုသွဟ်ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မစ်ဒဝ်နယ်လ် ညံင်ဂွံစိုပ်ကဆံင်အံင်ဇၞးတၟေင် ပ္ဍဲကဏ္ဍစာင်ခၞာရ။

== မဟာဗျူဟာကပေါတ်ရပ်စပ် (Product Strategy) ==
မဟာဗျူဟာကပေါတ် မဆေင်ကဵုစာင်ခၞာ မစ်ဒဝ်နယ်လ်ဝွံ ပါ်ကဏ္ဍဇၞော်ဇၞော် သၟဝ်ဝွံရ။

=== မက်နဂ္ဂေတ် (Chicken McNuggets) ===
[[File:McNuggets.jpg|thumb|250px|စာင်ခၞာမက်နဂ္ဂေတ် မတွာ်စကဵု သွတ် (Sauce)]]
မက်နဂ္ဂေတ် ဒှ်စၞစဖျုန်စာင် မဆေင်ကဵုမစ်ဒဝ်နယ်လ် မအံင်ဇၞးအိုတ်ရ။ ဍေဟ်ဒှ်ဖျုန်စာင်မဗ္ကပ်လဝ် ကေုာံ ခၞာလဝ် ညံင်ဂွံကိတ်ညဳ ကုညးမစလောဲသွာ ဇၟာပ်အခိင်စက္ကရ။ မဟာဗျူဟာမက်နဂ္ဂေတ်ဝွံ ဒုင်သဇိုင်ကု:
* '''ဒဗျစၞစမတုပ်သၟဟ်:''' ဖျုန်စာင်မက်နဂ္ဂေတ်နွံ ၄ ဂကူ (Ball, Boot, Bow-tie, and Bell) ညံင်ဂွံဒှ်သၞောတ်ကမၠောန်မကၠောန်ပ္တိတ်လောဲ။
* '''သွတ်ဂြာံနာနာ (Signature Sauces):''' မပ္တံကဵု သွတ်ဗာဗဳကျူ (Barbecue)၊ ဟာန်နဳမက်စတာထ် (Honey Mustard) မဗဒှ်ကဵုရှ်သာ်မတၟေင် ညံင်ကောန် alabaster တအ် ဂွံစှ်ေစိုတ်။

=== စာင်ခၞာမနွံကဵုဇုတ် (Bone-in Fried Chicken) ===
ပ္ဍဲဍုင်အမေရိကာန် မစ်ဒဝ်နယ်လ် ဟွံသွံစာင်ခၞာမနွံကဵုဇုတ် (McFried Chicken) ကီုလေဝ် ပ္ဍဲဒေသအာရှ မပ္တံကဵု [[ရးနိဂီုသေံ]]၊ [[အေန်ဒဝ်နဳယှာ]]၊ [[မလေဝ်ယှာ]]၊ [[ဝေစ်ဏာမ်]] ကေုာံ [[ဖိလိပ္ပိန်]] မစ်ဒဝ်နယ်လ် ဒးပတိတ် စာင်ခၞာ မနွံကဵုဇုတ် ညံင်ဂွံပြိုင်ပ္ကာန် ကုကုမ္ပဏဳကေအက်ဖ်သဳ (KFC) မဒှ်သကိုပ်ပရေင်စၞစာင်ခၞာ ပ္ဍဲဒေသတအ်ဂှ်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin: 1em auto 1em auto;&quot;
|+ တင်တၟေင်အကြာ မက်နဂ္ဂေတ် ကေုာံ စာင်ခၞာမနွံကဵုဇုတ်
! ဗွိုင်ကပေါတ် !! ဗွိုင်ဝေင် !! ရှ်သာ် !! ဂကူစၞမစဂၠိုင်
|-
| '''မက်နဂ္ဂေတ်''' || အလုံဂၠးကဝ် || သာမည/ဒေါအ်စ || ကောန်ၚာ် ကေုာံ မၞိဟ်ဇၞော်အလုံဂၠးကဝ်
|-
| '''စာင်ခၞာမနွံဇုတ်''' || အာရှ ကေုာံ လဒေါဝ်ဗၟံက် || စပ်/က္ဍတ်/ခၞာကြံင်င် || မၞိဟ်ဒေသအာရှ
|}

== မဟာဗျူဟာကဏ္ဍဂၠးကဝ် (Glocalization Strategy) ==
မဟာဗျူဟာ Glocalization (Global + Localization) ဒှ်မဟာဗျူဟာမကၠောန်ဗဒှ် သွံစကပေါတ် ညံင်ဂွံကိတ်ညဳ ကုယေန်သၞာင် ကေုာံ ရှ်သာ်မၞိဟ်ဒေသတအ်ရ။ သွက်စာင်ခၞာ မစ်ဒဝ်နယ်လ် ဍေဟ်ပြေပြံင်ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲဒေသ ဗွဲသၟဝ်ဝွံ:

=== ဒေသအာရှအဂၞဲ (Southeast Asia) ===
* '''Ayam Goreng McD (အေန်ဒဝ်နဳယှာ ကေုာံ မလေယှာ):''' ပ္ဍဲရးနိဂီု မလေယှာ ကေုာံ အေန်ဒဝ်နဳယှာ မစ်ဒဝ်နယ်လ် ပတိတ်စာင်ခၞာ ယၟု &quot;Ayam Goreng McD&quot; မနွံကဵုရှ်သာ်စပ်ကြံင် ကိတ်ညဳကုယေန်သၞာင် ဟာလာလ် (Halal) သွက်မၞိဟ်မူသလေန်တအ်ရ။
* '''McDo Fried Chicken (ဖိလိပ္ပိန်):''' ပ္ဍဲဖိလိပ္ပိန် စာင်ခၞာမစ်ဒဝ်နယ်လ် ဒးစကဵု သပါဂစ်တဳ spaghetti (McSpaghetti) မဒှ်စၞစ မၞိဟ်ဖိလိပ္ပိန်တအ် မစှ်ေစိုတ်အိုတ်ရ။

=== ဒေသအိန္ဒိယ (India) ===
ဟိုတ်နူယေန်သၞာင် ဟိန္ဒူ ကေုာံ မူသလေန် ပ္ဍဲအိန္ဒိယ ဟွံစဖျုန်ဂၠဴ ကေုာံ ဖျုန်မပ္တံဗုင်အိက်၊ မစ်ဒဝ်နယ်လ် ပ္ဍဲအိန္ဒိယ ဟွံသွံ Big Mac နကဵုဖျုန်ဂၠဴရ။ ညးတအ် ပြေပြံင်လှာဲကေတ် &quot;Maharaja Mac&quot; မကၠောန်လဝ် နကဵုဖျုန်စာင်ခၞာ ကေုာံ ဗဒှ်ပတိုန် စာင်ခၞာ McSpicy Chicken Burger ညံင်ဂွံဒှ်ကပေါတ်အဓိကရ။

== မဟာဗျူဟာဗွဝ်ဖျာပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ==
မစ်ဒဝ်နယ်လ် ကေတ်ဗျူဟာ ပြိုင်ပ္ကာန်ဗွဝ်ဖျာ (Market Competition Strategy) နကဵုနဲကဲနာနာ သွက်ဂွံဇၞး ကုမ္ပဏဳမစောန်ပ္ဍဲစာင်ခၞာ ဗြေဝ် ဗြေဝ် ညံင် [[KFC]] ကေုာံ [[Popeyes]]။

[[File:KFC and McDonald's in Bucharest.jpg|thumb|250px|ဆေင် KFC ကေုာံ McDonald's မနွံဗွဲမဗဒါဲ ပ္ဍဲဗူခါရက်စ်။]]

# '''မဟာဗျူဟာဗွဝ်ဖျာက္ဍိုက်က္ဍိုပ် (Cost Leadership):''' မစ်ဒဝ်နယ်လ် နွံကဵုပရေင်ထံက်ပင်စၞစ (Supply Chain) မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးကဝ် ဟိုတ်နူဂှ် ညးတအ် ရာန်ဖျုန်စာင် နကဵုဗွိုင်ဗွဝ်ဖျာဇၞော်ဇၞော်တုဲ သွံပတိတ် စာင်ခၞာ နကဵုဗွဝ်ဖျာ မၞိဟ်သာမညတအ် ရာန်စလောဲသွာရ။
# '''ပရေင်ဆဝ်မ္ၚုဟ် (Aggressive Marketing):''' ကၠောန်ဗဒှ် ပရဝ်မဝ်ရှေန် (Promotion) မပ္တံကဵု &quot;Happy Meal&quot; သွက်ကောန်ၚာ် မနွံကဵု ရုပ်ဝေင် (Toys) ကေုာံ စာင်ခၞာမက်နဂ္ဂေတ် မဗဒှ်ကဵု ကောန်ၚာ်တအ် ညံင်ဂွံဒှ် ကောန် alabaster ဆေင်မစ်ဒဝ်နယ်လ် စနူဘဝကောန်ၚာ်တေအ်ရ။

== ကဏ္ဍရုင်စက် ကေုာံ ပရေင်ထံက်ပင် (Supply Chain and Operations) ==
ပရေင်အံင်ဇၞး စာင်ခၞာမစ်ဒဝ်နယ်လ် ဆအယာံမာတ်ရှ်သာမွဲသာ်ဓဝ် ဟွံသေင် ဒုင်သဇိုင်ကု ရုင်စက် ကေုာံ နဲကဲမမင်မွဲရံင်စံင်စၞစ (Operational Excellence) မတွံဂး:

* '''ရုင်စက်မကၠောန်ပ္တိတ် ဖျုန်စာင် (Processing Plants):''' မစ်ဒဝ်နယ်လ် ကၠောန်ပ္တိတ်ကဵုကုမ္ပဏဳစၞစဇၞော်ဇၞော် ညံင် [[Tyson Foods]] သွက်ဂွံကၠောန်ပ္တိတ် ဖျုန်စာင်မက်နဂ္ဂေတ် နကဵုသၞောတ်မတုပ်သၟဟ် ကေုာံ နွံကဵုပရေင်ထိင်ဒဝ်ဍာ်ဒကေဝ် (Quality Control)။
* '''နဲကဲခၞာ (Flash Freezing and Deep Frying):''' ဖျုန်စာင်တအ်ဂှ် ကြဴနူကၠောန်ဗဒှ်တုဲ ညးတအ် ကၠောန်နဲကဲ Flash Freezing (ကလောံပြဟ်) သွက်ဂွံမင်မွဲရှ်သာ် ကေုာံ ပလံင်ဗ္စိုပ်ကဵု ကုဆေင်နာနာရ။ ပ္ဍဲဆေင်တအ်ဂှ် ညးတအ် ခၞာနကဵုစက်ခၞာကတဴ (Computerized Deep Fryers) မထိင်ကေတ် ဗၞတ်ဗ္ၜတ် ကေုာံ အခိင်ခၞာ ညံင်ဂွံတုပ်သၟဟ် ဇၟာပ်ပ်အလန်ရ။

== တင်ခက်ခုဲ ကေုာံ တင်ပါ်ပဲါ (Challenges and Criticisms) ==
မဟာဗျူဟာစာင်ခၞာ မစ်ဒဝ်နယ်လ်လေဝ် ဒးဆဵုဂဗ တင်ခက်ခုဲ ကေုာံ ပရေင်ပါ်ပဲါ ဗွဲမဂၠိုင်ကီုရ။

=== ပရေင်ထက်ပံင် ကေုာံ အာဟာရ (Health and Nutrition) ===
စာင်ခၞာမစ်ဒဝ်နယ်လ် ဗွဲတၟေင် မက်နဂ္ဂေတ် ဒးဒုင်ပါ်ပဲါ ဟိုတ်နူနွံကဵု ဓါတ်ကၠေင် (Fat) ကေုာံ သောဒဳယမ် (Sodium) မသၠုင်လောန် ကတဵုဗဒှ်ကဵု ယဲစိုတ်စိုတ်၊ ယဲဆာံ ကေုာံ ယဲဖျုန်ဆီၜေတ်ရ။ ဗွဲကြဴ သၞာံ ၂၀၁၆ မစ်ဒဝ်နယ်လ် ဒးပြေပြံင်လှာဲပတိတ် နဲကဲကၠောန် ညံင်ဟွံဂွံစုတ် ဓါတ်မကၠောန်လဝ် (Artificial Preservatives) ပ္ဍဲမက်နဂ္ဂေတ်ရ။

=== ပရေင်ပွဳပွူ ကေုာံ သတ်တိရစ္ဆာန် (Animal Welfare) ===
ဂကောံမင်မွဲသတ်တိရစ္ဆာန်နာနာ ပါ်ပဲါလဝ် မစ်ဒဝ်နယ်လ် ဟိုတ်နူကေတ်ဖျုန်စာင် နူရုင်စက်မလွဳစာင် နကဵုနဲကဲဟွံမွဲကဵု ပရေင်ဆာန်ဍူ (Factory Farming)။ ဟိုတ်နူဂှ်တုဲ မစ်ဒဝ်နယ်လ် စှ်ေစိုတ်ကမၠောန် ညံင်ဂွံရာန်ကေတ် ဖျုန်စာင်နူ ရုင်စက်မလွဳစာင် နကဵုနဲကဲမကေတ်ဂရုကု သတ်တိရစ္ဆာန် (Cage-free/Animal Welfare Standards) ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၅။

== နိဿဲ ==
&lt;ref&gt;{{cite web |title=The History of Chicken McNuggets |url=https://www.mcdonalds.com/us/en-us/history.html |website=McDonald's Official Website |access-date=2026-06-26 }}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{cite book |last=Love |first=John F. |title=McDonald's: Behind the Arches |publisher=Bantam Books |year=1995 |isbn=978-0553347593}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{cite web |title=How McDonald’s conquered India |url=https://www.bbc.com/news/business-30115555 |website=BBC News |access-date=2026-06-26}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Schlosser |first=Eric |title=Fast Food Nation: The Dark Side of the All-American Meal |journal=Houghton Mifflin Harcourt |year=2001 |isbn=978-0395977897}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{cite web |title=McDonald's Glocalization Business Strategy |url=https://www.harvardbusiness.org/mcdonalds-glocalization |website=Harvard Business Review |access-date=2026-06-26 }}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chicken McNuggets Ingredients and Nutrition |url=https://www.nutritionix.com/mcdonalds/ingredient-guide |website=Nutritionix |access-date=2026-06-26}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{cite web |title=McDonald's Animal Welfare Commitment |url=https://corporate.mcdonalds.com/corpmcd/our-purpose-and-impact/food-quality-and-sourcing/animal-health-and-welfare.html |website=McDonald's Corporate |access-date=2026-06-26}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{cite news |last=Strom |first=Stephanie |title=McDonald’s Moves to Fry Chicken Without Artificial Preservatives |url=https://www.nytimes.com/2016/08/02/business/mcdonalds-chicken-mcnuggets.html |work=The New York Times |date=2016-08-01}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{cite web |title=Why McDonald's Fried Chicken is King in Southeast Asia |url=https://www.insider.com/mcdonalds-fried-chicken-southeast-asia |website=Insider |access-date=2026-06-26 }}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kroc |first=Ray |title=Grinding It Out: The Making of McDonald's |publisher=St. Martin's Press |year=1977 |isbn=978-0312929879}}&lt;/ref&gt;

== လိက်ပတိုန်စပ် ==
* [https://corporate.mcdonalds.com McDonald's Corporation Official Corporate Website]
* [https://www.youtube.com/watch?v=how-its-made-mcnuggets YouTube: How Chicken McNuggets Are Made - Inside McDonald's Factory]

{{Commons category|McDonald's products}}

{{Navbox
| name      = McDonald's
| title     = [[မစ်ဒဝ်နယ်လ်]] (McDonald's)
| state     = autocollapse
| listclass = hlist

| group1 = ပစ္စည်းအဓိက
| list1  =
* [[ဟာမ်ဗာဂါ]]
* [[မက်နဂ္ဂေတ်]] (Chicken McNuggets)
* [[ဖရန်ချ်ဖရုင်]]
* [[Big Mac]]
* McSpicy
* Ayam Goreng McD

| group2 = မၞိဟ်အဓိက
| list2  =
* [[ရိချာဒ် ကေုာံ မောရ်ရိတ် မစ်ဒဝ်နယ်လ်]]
* [[ရေ ခရံက်]]
* Chris Kempczinski

| group3 = မဟာဗျူဟာ
| list3  =
* [[ဖရန်ချာင်စ်]]
* [[မဟာဗျူဟာကဏ္ဍဂၠးကဝ်|Glocalization]]
* Fast Food Industry
}}

[[Category:မစ်ဒဝ်နယ်လ်]]
[[Category:စၞစပြဟ်]]
[[Category:မဟာဗျူဟာပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:ကုမ္ပဏဳအမေရိကာန်]]
[[Category:စၞစစာင်]]</text>
      <sha1>9o3ow4l6x42qvinceu4dunn88mx1tg0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ယေန်သၞာၚ်ဂၠးကဝ် ၜတ်ကၞာတ်ကဵုဂကူမန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11345</id>
    <revision>
      <id>55873</id>
      <parentid>55603</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T02:08:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>55873</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22679" sha1="7wopdcqnkziimbuoo1yojpp4op5uwgk" xml:space="preserve">{{Infobox
| title = ယေန်သၞာၚ်ဂၠးကဝ် ကေုာံ ဂကူမန်
| image = [[File:Mon people at Sangkhlaburi.jpg|250px|center|ဂကူမန် ပ္ဍဲသံခလပူရဳ]]
| caption = အခိုက်ကၞာမန် မဆက်လွဳပရာဒၟံင် ပ္ဍဲခေတ်ဂၠးကဝ်
| label1 = က္ဍိုပ်လိက်
| data1 = ယေန်သၞာၚ်ဂၠးကဝ် ၜတ်ကၞာတ်ကဵုဂကူမန်
| label2 = ဗီုပြင်
| data2 = သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ မနုဿဗေဒ
| label3 = ဒေသ
| data3 = [[အာရှအဂၞဲ]] ကေုာံ ဂၠးကဝ်
| label4 = အဓိက ဂကောံမၞိဟ်
| data4 = [[ဂကူမန်]]
| label5 = ဆက်စပ်
| data5 = [[ယေန်သၞာၚ်]], [[ပရေင်ပညာ]], [[ဂၠးကဝ်]]
}}

'''ယေန်သၞာၚ်ဂၠးကဝ် ၜတ်ကၞာတ်ကဵုဂကူမန်''' ({{lang-en|Global Culture and the Mon People: A Comparative Analysis}}) ဂှ် ဒှ်ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ သုတေသန မဆေင်ကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ယေန်သၞာၚ်၊ အခိုက်ကၞာ ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် အကြာ [[ယေန်သၞာၚ်ဂၠးကဝ်]] ကေုာံ အခိုက်ကၞာတြေံ [[ဂကူမန်]] ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ ဟိုတ်နူ ပရေင်ဆက်စၠောံအလုံဂၠးကဝ် (Globalization) ပြဟ်ပြေဟ်ကၠုင်တုဲ၊ ယေန်သၞာၚ်ဂၠးကဝ် မပ္တံကဵု အရေဝ်ဘာသာ ကယျိုင်ကယျဝ်၊ အခိုက်စသုင် ကေုာံ လေပ်ပညာတၟိတအ်ဂှ် လုပ်စိုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ်မန် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ပရေင်ဏအ်ဂှ် ဒှ်ဟိုတ်ဖိုလ် သီုခိုဟ် သီုပရေင်ဒစးဒုင် သွက်ဂကူမန် မဒးမင်မွဲလဝ် အခိုက်ကၞာဇကုရ။ လိက်ပရေင်ဝွံ ပကောံပကေဝ်လဝ် တင်ဂၞင်သုတေသန မဆေင်ကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲယေန်သၞာၚ်၊ တင်ၜတ်ကၞာတ် ကေုာံ အနာဂတ်ဂကူမန် ပ္ဍဲလဒေါဝ်ဂၠးကဝ်ရ။

== ပွံက် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Definition and Overview) ==
ယေန်သၞာၚ်ဂၠးကဝ် ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်အရာမတုပ်သၟဟ် မၞိဟ်အလုံဂၠးကဝ်တအ် မစကာ၊ မဒုင်ကေတ် ကေုာံ မပါ်ပရအ်ရေင်သကအ် မပ္တံကဵု အခိုက်အလိုက်၊ လညာတ်၊ နဲကဲပညာ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ရ။ ပရေင်ဏအ်ဂှ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် ဟိုတ်နူအေန်တာနက်၊ ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ်တအ်ရ။ ယေန်သၞာၚ်မန် ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်အခိုက်ကၞာတြေံ၊ လိက်ပတ်၊ အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ ဓဝ်ပတှ်ေ (ဗွဲတၟေင် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]) မဆေင်ကဵု ဂကူမန် မပဒတဴ ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ဍုင်သေံရ။

ကာလၜတ်ကၞာတ် ယေန်သၞာၚ်ၜါဏအ်မ္ဂး၊ ပိုယ်ဂွံဆဵုကေတ် ယေန်သၞာၚ်ဂၠးကဝ်ဂှ် ဇၞော်ကဵုဒြဟတ်တုဲ ပြံင်လှာဲလောဲသွာရ။ ယေန်သၞာၚ်မန်ဂှ် တန်တဴဒၟံင် လတူသဇိုင် အခိုက်ကၞာ မကၠုင်နူ အာယုက်မဂၠိုင်ကဵုလ္ၚီသၞာံရ။ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ညးသၟတ်မန်တအ် ဒးဒုင်စသိုင် ယေန်သၞာၚ်ဂၠးကဝ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်တုဲ ပရေင်နှဴရဴ ယေန်သၞာၚ် (Cultural hybridization) က္တဵုဒှ်ကၠုင်ဒၟံင်ရ။

== ဝင် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
[[File:A mon monk reading.jpg|thumb|250px|right|လကျာ်မန် ဗှ်ဒၟံင်လိက် ပ္ဍဲဘာလကျာ်၊ မဒှ်သဇိုင် ယေန်သၞာင်မန်]]
ဝင်ပရေင်ဆက်စၠောံ အကြာဂကူမန် ကေုာံ ဍုင်သအာင်ဂှ် နွံကၠုင် သၞာံမဂၠိုင်ကဵုလ္ၚီရ။ နူခေတ် သုဝဏ္ဏဘုံ ကေုာံ ဟံသာဝတဳ၊ ဂကူမန်တအ် ဆက်စၠောံ ဗၞိက်ကဵု ဍုင်အိန္ဒိယ၊ သိရဳလင်္ကာ ကေုာံ ဍုင်ကြုက်တုဲ ဒုင်ကေတ်လဝ် ယေန်သၞာၚ်သအာင် မပ္တံကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ လိက်ပတ်ရ။ ဆဂး ပရေင်ဆက်စၠောံ ပ္ဍဲခေတ်တြေံဂှ် ဒှ်ပရေင်မဖန်ဗဒှ်ကဵု ယေန်သၞာၚ်မန် ညံင်ဂွံခိုင်ကၠိုက်ရ။

ပ္ဍဲခေတ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ကေုာံ ၂၁ ဗွဝ်ကၠံဝွံ ပရေင်ဆက်စၠောံဂၠးကဝ် ပြံင်လှာဲအာ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ဟိုတ်နူ ပရေင်အုပ်ဓလံ ဍုင်ပလိုတ် (Westernization) ကေုာံ အေန်တာနက်တုဲ ယေန်သၞာၚ်ဂၠးကဝ် လုပ်စိုပ်ကၠုင် ဇရေင်ကွာန်မန်တအ်ရ။ သၟတ်မန်တအ် စိုတ်လုပ်စ ပ္ဍဲဒွက်ဂၠးကဝ်၊ ရုပ်ဂျိုၚ် ကေုာံ ကယျိုင်ကယျဝ် ခေတ်တၟိတုဲ အခိုက်ကၞာတြေံတအ်ဂှ် ဒးဒုၚ်ယှအ်ယအ်အာ အခိင်ကာလလ္ၚဵုရ။

== သဇိုင် သဘဴဓဝ်ဂမၠိုင် (Fundamental Concepts) ==
ပ္ဍဲသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ယေန်သၞာၚ်ဂၠးကဝ် ကေုာံ ယေန်သၞာၚ်မန်ဝွံ သဘဴဓဝ် အဓိက ၃ သာ် နွံရ။

# '''ပရေင်နှဴရဴ ယေန်သၞာၚ် (Cultural Syncretism):''' ဂကူမန်တအ် ဟွံထောအ်ကၠေအ် အခိုက်တြေံ၊ ဆဂး ပံင်နှဴကဵု ယေန်သၞာၚ်ခေတ်တၟိ။ ဥပမာ - ကၠောန်သဘင် မပ္တံကဵု တ္ၚဲကောန်ဂကူမန် နကဵုအခိုက်ခေတ်တၟိ မစကာ ကိရိယာဂၠးကဝ်။

# '''ပရေင်အုပ်ဓလံ ယေန်သၞာၚ် (Cultural Imperialism):''' ယေန်သၞာၚ် ဍုင်ဇၞော်တအ် (ဗွဲတၟေင် ဍုင်ပလိုတ် ကေုာံ ဍုင်ကိုဝ်ရဳယျာ/ဂျပါန်) လတူ ယေန်သၞာၚ်ဒေသ၊ မပ္တံကဵု ဒွက် ကေုာံ အခိုက်စသုင်။

# '''ပရေင်မင်မဲ အခိုက်ကၞာ (Cultural Preservation):''' လညာတ်မပတိုန်စရာဲ ကေုာံ မင်မဲ ယေန်သၞာၚ်မန် ညံင်ဟွံဂွံကၠေအ်အာ ပ္ဍဲလဒေါဝ် လပှ်ဂၠးကဝ်၊ မပ္တံကဵု ပရေင်ဗတောန် လိက်မန် ကေုာံ ကယျိုင်မန်။

== ဂကောံ ကေုာံ ပါ်ကဆံင် (Major Branches / Classification) ==
ကာလၜတ်ကၞာတ် ယေန်သၞာၚ်ၜါဏအ်မ္ဂး ပါ်ကဆံင် ဗွဲမလောဲသွာမာန်ရ။

=== ဘာသာ (Language) ===
[[ဘာသာအင်္ဂလိက်]] ဂှ် ဒှ်အရေဝ်ဂၠးကဝ် မစကာ ပ္ဍဲပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ပညာရ။ [[ဘာသာမန်]] ဂှ် ဒှ်အရေဝ်ဒေသ မစကာ ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ်မန်ရ။ ခေတ်လၟုဟ် သၟတ်မန်တအ် လ္ၚတ်အရေဝ်အင်္ဂလိက် ကေုာံ အရေဝ်ဍုင် (ဗၟာ၊ သေံ) ဂၠိုင်ကၠုင်တုဲ ဘာသာမန်ဂှ် ဒးဒုင် အန္တရာယ် မလေပ်ကၠေအ်ကၠက်မာန်ရ။

=== ဓဝ်ပတှ်ေ ကေုာံ သာသနာ (Beliefs and Religion) ===
ယေန်သၞာၚ်ဂၠးကဝ်ဂှ် ဒ္ဂေတ်ဗက် လညာတ်သိပ္ပံ ကေုာံ လညာတ်သၠးပွး (Secularism) ဂၠိုင်ရ။ ဂကူမန်တအ်ဂှ် ဍိုက်ပေင်ကဵု ဓဝ်ပတှ်ေ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] သထေရဝါဒ ကေုာံ ပရေင်ရှ်ေသှ်ေ ရိုဟ်ကၞက် မိမ အဆက်ဆက်ရ။

=== ကယျိုင်ကယဝ် ကေုာံ အနုသုခုမ (Clothing and Arts) ===
ယေန်သၞာၚ်ဂၠးကဝ် စကာ ကယျိုင်မလောဲသွာ (Jeans, T-shirts) ရ။ ဂကူမန်တအ် နွံကဵု ဂၠိက်မန် ကေုာံ ပလောအ်မန် မစကာ ပ္ဍဲတ္ၚဲတၟေင်။ ပ္ဍဲလပါ်ဒွက်၊ ဒွက်ပေါပ် (Pop) ကေုာံ ဟေတ်ဟတ် (Hip Hop) ဂၠးကဝ်တအ်ဂှ် ဓလီုပ္ဍိုက်ကၠုင် လတူ ဒွက်မန်တြေံ ကေုာံ လှ်ေကယျိုၚ်မန်ရ။

== နဲကဲသုတေသန ကေုာံ ပရေင်စကာ (Research Methods and Applications) ==
ပရေင်သုတေသန မဆေင်ကဵု ယေန်သၞာၚ်မန် ပ္ဍဲခေတ်ဂၠးကဝ်ဝွံ စကာနဲကဲ [[မနုဿဗေဒ]] (Anthropology) ကေုာံ သုတေသန ဂကောံမၞိဟ် (Sociology) ရ။

* '''နဲကဲ သၟာန်သွဟ် (Interviews):''' သၟာန်သွဟ် ညးဇၞော်မန် ကေုာံ ညးသၟတ်မန် မပဒတဴ ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ၊ သေံ ကေုာံ ဍုင်သအာင်။
* '''နဲကဲ ပါလုပ်လ္ၚတ် (Participant Observation):''' လ္ၚတ် ပရေင်ကွာ်တရဴ ယေန်သၞာၚ် ပ္ဍဲသဘင်မန်ဂမၠိုင်။
* '''နဲကဲ လ္ၚတ်ကွန်ပျူတာ (Digital Ethnography):''' လ္ၚတ် ပရေင်ချဳဒရိုင် သၟတ်မန် လတူ ဝှက်ၜေါက် (Facebook) ကေုာံ မဳဒဳယျာ တၞဟ်တအ်။

== တင်ဂွံဆဵုညာတ် ကေုာံ လဒေါဝ်ဂၠးကဝ် (Important Discoveries and Contributions) ==
[[File:Flag of the Mon people.svg|thumb|250px|left|အလာံဂကူမန် မဒှ်သင်္ကေတ ပရေင်ဆာန်ဂကူ ပ္ဍဲလဒေါဝ်ဂၠးကဝ်]]
တင်ဂွံဆဵုညာတ် အဓိက သွက်ဂကူမန် ပ္ဍဲခေတ်ဂၠးကဝ်ဂှ် ဒှ် &quot;ပရေင်ပြးဇး ဂကူမန် (Mon Diaspora)&quot; ရ။ နူသၞာံ ၁၉၉၀ တအ် ဂကူမန် ဗွဲမဂၠိုင် ပြံင်လုပ်အာ မံင် ပ္ဍဲဍုင် အမေရိကာန်၊ အဝ်သတေလျာ၊ ကနေဒါ ကေုာံ ဍုင်ဥရောပတအ်ရ။ ပ္ဍဲဍုင်တအ်ဏအ် ၜိုန်ရ ညးတအ် ဒးမံင် ပ္ဍဲယေန်သၞာၚ်ဂၠးကဝ်ကီုလေဝ်၊ ညးတအ် ဒက်ပ္တန် ဂကောံမန်၊ ဘာလကျာ်မန် ကေုာံ ကၠောန်သဘင်တ္ၚဲကောန်ဂကူမန် ဗွဲမစိုပ်တရဴရ။ ဏအ်ဂှ် ထ္ၜးဆာ်ကဵု ယေန်သၞာၚ်မန်ဂှ် ၜိုန်ရ စိုပ်အာ ဒေသဂၠးကဝ်ကီုလေဝ် ဟွံကၠေအ်အာလောဲလောဲ ဇီုကၠာဲ ဂျိုင်တဴမာန်ဒၟံင်ရ။

== ပရေင်ဆက်စၠောံ ကု ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ပညာ (Relationship with Society and Education) ==
ပရေင်ပညာဂှ် ဒှ်အရာအဓိက သွက်ဂွံ ဒုင်တဝ်စၞေဟ် ကဵု ယေန်သၞာၚ်မလီုလာ်ရ။ ကမ္မတဳ ပရေင်ပညာ ကောန်ဂကူမန် (MNEC) တအ် ပံက်လဝ် ဘာကောန်ဂကူမန်တုဲ ဗတောန်ကဵု လိက်မန် တွဵုရ။ ပ္ဍဲအခိင်တုပ်ပ်၊ ဘာမန်တအ်ဂှ် သီုဒးဗတောန် လိက်အင်္ဂလိက်၊ သင်္ချာ ကေုာံ သိပ္ပံ ညံင်ဂွံ ဍိုက်ကေက် ကဵု ကဆံင်ပညာဂၠးကဝ်ရ။ ပရေင်ပံင်စပ် အကြာ ပညာခေတ်တၟိ ကေုာံ လိက်ပတ်မန်ဂှ် ဒှ်နဲကဲ ခိုဟ်အိုတ် သွက်ဂွံ မင်မဲ ယေန်သၞာၚ်ရ။

== လေတ်ပညာခေတ်တၟိ ကေုာံ အပြံင်အလှာဲ (Modern Development and Technology) ==
လေတ်ပညာခေတ်တၟိ ကေုာံ အေန်တာနက်ဂှ် ပကဵု ညံင်ယေန်သၞာၚ်မန် ဂွံဇၞော်မောဝ် တၟေင်တၟဟ်ကၠုင်ရ။ စကၠုင်နူ ပရေင်ခၞံဗဒှ် [[ယူနဳကုဒ်မန်]] (Mon Unicode) တုဲ ဂကူမန်တအ် ချူ၊ ဗှ်၊ ဆက်စၠောံ နကဵုလိက်မန် ပ္ဍဲအေန်တာနက် ဂွံကၠုင် ဗွဲမလောဲသွာရ။ ဂကောံသၟတ်မန်တအ် စကာ YouTube, Facebook ကေုာံ TikTok တုဲ ပတိုန်ထ္ၜး ကယျိုင်မန်၊ ဒွက်မန်၊ ကေုာံ ရုပ်ရှင်မန် ဇရေင် ဂၠးကဝ်ရ။ ဣဏအ်ဂှ် ဒှ်ပရေင်စကာ ယေန်သၞာၚ်ဂၠးကဝ် (မဳဒဳယျာ) သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ယေန်သၞာၚ်ဇကုရ။

== ဇယံက် ၜတ်ကၞာတ် (Comparison Table) ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဇယံက် ၜတ်ကၞာတ် အကြာ ယေန်သၞာင်မန် ကေုာံ ယေန်သၞာင်ဂၠးကဝ်
! က္ဍိုပ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်
! ယေန်သၞာင်မန် (တြေံ/သဇိုင်)
! ယေန်သၞာင်ဂၠးကဝ် (ခေတ်တၟိ)
! အကာဲအရာ ပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲပစ္စုပ္ပန်
|-
| '''အရေဝ် / လိက်'''
| ဘာသာမန်၊ လိက်မန်
| ဘာသာအင်္ဂလိက်၊ ဘာသာဍုင်ဇၞော်

| သၟတ်တအ် ဟီုအရေဝ်မန် အောန်စှ်ေ၊ ဆဂး စကာ လိက်မန် ပ္ဍဲအေန်တာနက် ဂၠိုင်ကၠုင်။ |
| --- |
| '''ကယျိုင်ကယဝ်''' |
| ဂၠိက်မန်၊ ပလောအ်ဇၞိက်၊ ကယျိုင်တြေံ |
| Jeans, T-shirts, Fashion ခေတ်တၟိ |
| ပ္ဍဲတ္ၚဲဓမ္မတာ စကာ ကယျိုင်ဂၠးကဝ်၊ ပ္ဍဲတ္ၚဲသဘင် ကေုာံ ဘာလကျာ် စကာ ကယျိုင်မန်။ |
| - |
| '''ဓဝ်ပတှ်ေ''' |
| ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ရှ်ေသှ်ေ မိမအ္စာ |
| လညာတ်သိပ္ပံ၊ အခေါင်အရာပူဂိုလ် |
| ပံင်စပ် လညာတ်သိပ္ပံ ကေုာံ ဓဝ်ပတှ်ေဘာသာ၊ ဆဂး ပရေင်လ္ၚောဝ်ကျာ် အောန်စှ်ေ ပ္ဍဲသၟတ်လ္ၚဵု။ |
| - |
| '''အနုသုခုမ / ဒွက်''' |
| လှေ်ယျန်မန်၊ ကဗျမန်၊ ပေါဲမန် |
| ဒွက် Pop, Rock, မဳဒဳယျာ ဒီဂျစ်တယ် |
| ဖန်ဗဒှ် ဒွက်မန် နကဵု ရမ္သာင်ဂၠးကဝ် (Mon Pop/Rock)။ |
| } |

== အနာဂတ် ကေုာံ တင်ကသဳဂမၠိုင် (Future Development / Challenges) ==
ပ္ဍဲအနာဂတ် ယေန်သၞာၚ်မန် ဒးဒုင်စသိုင် တင်ကသဳ (Challenges) ဗွဲမဇၞော်ရ။ တင်ကသဳ အဓိကဂှ် ပရေင်ကၠေအ်ကၠက် အရေဝ်မန် ပ္ဍဲအကြာ ကောန်ၚာ်ခေတ်တၟိ ကေုာံ ပရေင်တုပ်သၟဟ်အာ ကဵု ဂကောံမၞိဟ်ဇၞော် (Assimilation) ရ။ ယဝ်ရ ဟွံမင်မဲ ဗွဲမစိုပ်တရဴမ္ဂး အခိုက်ကၞာမန်တအ် လီုလာ်အာမာန်ရ။ ဆဂး၊ တင်ခိုဟ်ဂှ် ဟိုတ်နူ နဲကဲပညာဂၠးကဝ်တုဲ ပရေင်ပကောံပကေဝ် ဝင်မန်၊ လိက်မန် တအ်ဂှ် နွံကဵု ဒတန်ခိုင်ကၠိုက်ရ။ သၟတ်မန်တအ် ယဝ်ရ ဍိုက်ပေင်ကဵု ပညာဂၠးကဝ် သီုကဵု စိုတ်ဓါတ်ဆာန်ဂကူမ္ဂး၊ ယေန်သၞာၚ်မန်ဂှ် တန်တဴအာ သီုကဵု မဍိုက်ပေင် ကဵု ခေတ်ကာလ မာန်ရ။

== နိဿဲ ==
{{Reflist|refs=
{{cite book
|last=South
|first=Ashley
|title=Mon Nationalism and Civil War in Burma: The Golden Sheldrake
|publisher=Routledge
|year=2003
|isbn=978-0700716098
}}

{{cite book
|last=Guillon
|first=Emmanuel
|title=The Mons: A Civilization of Southeast Asia
|publisher=Siam Society
|year=1999
|isbn=978-9748298443
}}

{{cite journal
|last=Bauer
|first=Christian
|title=Language and ethnicity: The Mon in Burma and Thailand
|journal=Georgetown University Round Table on Languages and Linguistics
|year=1990
}}

{{cite book
|last=Appadurai
|first=Arjun
|title=Modernity at Large: Cultural Dimensions of Globalization
|publisher=University of Minnesota Press
|year=1996
|isbn=978-0816627936
}}

{{cite book
|last=Holliday
|first=Ian
|title=Burma Redux: Global Justice and the Quest for Political Reform in Myanmar
|publisher=Columbia University Press
|year=2011
|isbn=978-0231158664
}}

{{cite book
|last=Smith
|first=Martin
|title=Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity
|publisher=Zed Books
|year=1991
|isbn=978-0862328696
}}

{{cite book
|last=Ritzer
|first=George
|title=The McDonaldization of Society
|publisher=Pine Forge Press
|year=2004
|isbn=978-0761988120
}}

{{cite book
|last=Pan Hla
|first=Nai
|title=The Significant Role of the Mon Version Dhammasattha
|publisher=Institute for the Study of Languages and Cultures of Asia and Africa
|year=1992
}}

{{cite journal
|last=Foster
|first=Brian L.
|title=Commerce and Ethnic Differences: The Case of the Mons in Thailand
|journal=American Ethnologist
|year=1974
|volume=1
|issue=1
|pages=43–59
}}

{{cite web
|title=The Mon National Education Committee (MNEC)
|url=[http://www.mnec-ed.org](http://www.mnec-ed.org)
|website=MNEC Official
|access-date=2026-06-26
}}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
}}

== လိက်ပတိုန်စပ် ==

* [[https://www.youtube.com/watch?v=example](https://www.youtube.com/watch?v=example) Mon Culture in the Globalized World (YouTube Documentary)]
* [[https://monnews.org](https://monnews.org) Mon News Agency - Independent news covering Mon State and Mon affairs]

{{Commons category|Mon people}}

[[Category:ယေန်သၞာၚ်]]
[[Category:ဂကူမန်]]
[[Category:ဂၠးကဝ်]]
[[Category:သုတေသန]]
[[Category:မနုဿဗေဒ]]

{{Navbox
| name      = ယေန်သၞာၚ်မန်
| title     = [[ဂကူမန်|ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ အခိုက်ကၞာမန်]]
| listclass = hlist
| list1     =

* [[ဝင်မန်]]
* [[ဘာသာမန်]]
* [[လိက်မန်]]
* [[ကယျိုင်မန်]]
* [[သဘင်မန်]]
* [[ဒွက်မန်]]
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲမန်]]
}}</text>
      <sha1>7wopdcqnkziimbuoo1yojpp4op5uwgk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဗှ်ေဂွံအခိၚ်သွက်ဂွံအံၚ်ဇၞးနွံဟာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11346</id>
    <revision>
      <id>55853</id>
      <parentid>55594</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T01:46:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>55853</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14499" sha1="dku4qs13f5nqi43feemovq2w292vsfv" xml:space="preserve">{{Infobox concept
| name              = ဗှ်ေဂွံအခိၚ်သွက်ဂွံအံၚ်ဇၞးနွံဟာ။
| image             = Clock tower and gears.jpg
| image_caption     = အခိၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ကၠောန်ကမၠောန် မဒှ်သ္ဇိုၚ်အဓိက သွက်ပရေၚ်အံၚ်ဇၞး။
| acronym           = YHTTS
| field             = [[စိတ္တဗေဒ]]၊ [[ပရေၚ်ကောပ်ကာဲအခိၚ်]]၊ [[ပရေၚ်မၞိဟ်]]
| influencers       = [[Benjamin Franklin]], [[Dwight D. Eisenhower]], [[Stephen Covey]]
| related_concepts  = [[Procrastination]], [[Goal setting]], [[Productivity]]
}}

'''ဗှ်ေဂွံအခိၚ်သွက်ဂွံအံၚ်ဇၞးနွံဟာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Do You Have Time to Succeed?'') ဝွံ ဒှ်သ္ဇိုၚ်ဝေါဟာရ ကေုာံ တၚ်သၟာန်စိတ္တဗေဒ မဆေၚ်စပ်ကဵု [[ပရေၚ်ကောပ်ကာဲအခိၚ်]] (Time Management) ကေုာံ စိတ္တဗေဒပရေၚ်အံၚ်ဇၞး (Success Psychology) ရ။ တၚ် Ergo-concept ဏအ်ဝွံ စဵုဒၞာလဝ် သွက်ဂွံလ္ၚတ်အကာဲအရာ မၞိဟ်မွဲမွဲ ကလိဂွံအခိၚ်တုပ်ပ်ကီုလေဝ် ဟိုတ်မုပွံက်အေန်တာနဲ ကေုာံ ပရေၚ်ကၠောန်ကမၠောန် တၞဟ်ခြာအာတုဲ ကဏ္ဍအံၚ်ဇၞး သၠာဲပြံၚ်အာရ။ တၚ်သၟာန်ဏအ်ဝွံ သ္ပသ္ဇိုၚ်ကဵု သီုဒဿနိကဗေဒ၊ စိတ္တဗေဒ ကေုာံ သၞောတ်ကောပ်ကာဲအခိၚ်ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ခေတ်တၟိရ။

== ပွံက် ကေုာံ ဗွဲဒဒှ်အလုံ ==
ပွံက်သ္ဇိုၚ်မဆေၚ်ကဵု &quot;ဗှ်ေဂွံအခိၚ်သွက်ဂွံအံၚ်ဇၞးနွံဟာ&quot; ဂှ် ဟွံသေၚ်ဆ တွံလဝ်တ္ၚဲမွဲနွံ ၂၄ နာဍဳရ။ ဍေံဒှ်အကာဲအရာ မၞိဟ်မွဲမွဲ စကာစိုတ်စရိုတ် (Cognitive Resources) ကေုာံ ဇြဟတ်ကာယ သွက်ဂွံဗဒှ်ပတိုန် တိုၚ်ပ္ကဴ (Goal Alignment) ရ။ ညးမစိစောန် လ္ပာ်ကောပ်ကာဲအခိၚ် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ အခိၚ်ဂှ် ရာန်ကေတ်နကဵုသြန် ဟွံဂွံကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရစကာလေပ်မ္ဂး ဍေံဗဒှ်ကဵု ပရေၚ်အံၚ်ဇၞး ဇၞော်ကဵုဇြဟတ်မာန်ရ။

ပ္ဍဲကဏ္ဍဝွံ မၞုံတၚ်ပါ်ခြာ သ္ဇိုၚ် ၃ သက္ကမ -
* '''အခိၚ်ဓမ္မတာ (Chronological Time):** အခိၚ်မကၠောံအာ အတိုၚ်စက္က၊ မိနေတ်။
* '''အခိၚ်စိတ္တဗေဒ (Psychological Time):** စိုတ်မထေၚ်ကေတ် အခိၚ်ဂှ် ဂၠိၚ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး သာ။
* '''အခိၚ်ကမၠောန် (Productive Time):** အခိၚ်မစကာ သွက်ဂွံဗဒှ် တၚ်ပတိုန်ဖိုလ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်။

== ဝင် ကေုာံ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ==
ပရူပရာ မဆေၚ်ကဵု ပရေၚ်စီံၚ်စတ်အခိၚ် သွက်ဂွံအံၚ်ဇၞးဝွံ စက္တဵုဒှ်ကၠုၚ် နူခေတ် [[ပၠံၚ်လှာဲစက်မှု]] (Industrial Revolution) တေံရ။ ပ္ဍဲအခိၚ်တေံ မၞိဟ်တအ် ဒးကၠောန်ကမၠောန် နကဵုနာဍဳတုဲ ပွံက်အကာဲအရာ &quot;အခိၚ်မဒှ်သြန်&quot; (Time is Money) စမံက်ကၠုၚ်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! ခေတ်ကာလ !! သ္ဇိုၚ်ပရေၚ်ညာတ် !! ညးမပတိုန်ဂကန်
|-
| ခေတ်တြေံ || ဒဿနိကဗေဒ ပရူအခိၚ် ကေုာံ ကံကုသိုလ် || Seneca
|-
| ခေတ်စက်မှု || ပရေၚ်ထိၚ်ဒက် အခိၚ်ကမၠောန်စက်ရုံ || Frederick Taylor
|-
| ခေတ်တင်ဂၞင် || ပရေၚ်ထိၚ်ဒက် စိုတ် ကေုာံ တိုၚ်ပ္ကဴဇကု || Stephen Covey
|}

== သ္ဇိုၚ်ဗ္တောန် ကေုာံ တီအာဲ ==
သ္ဇိုၚ်ဗ္တောန် ကေုာံ တီအာဲ (Fundamental Concepts) မဆေၚ်စပ်ကဵု တၚ်သၟာန်ဏအ်ဝွံ သ္ပသ္ဇိုၚ်ကဵု သီုသၞောတ်ဥပဒေ ပါရေတဝ် (Pareto Principle) မဒှ်သၞောဝ် 80/20 ရ။ သၞောဝ်ဏအ် ကဵုသတိ ဒဒှ်ရ ကမၠောန်ပိုယ်မကၠောန် ၂၀% ဂှ် ဗဒှ်ကဵု ပရေၚ်အံၚ်ဇၞး သီုဖအိုတ် ၈၀% မာန်ရ။

[[File:Eisenhower matrix.svg|thumb|250px|မေတြေတ် အာင်သေန်ဟောင်ဝါ သွက်ဂွံပါ်ခြာ အခိၚ်ကမၠောန်]]

ဥပဒေသ္ဇိုၚ် တၞဟ်တအ်ဂှ် -
* '''သၞောဝ်ပါကေန်သေန် (Parkinson's Law):** ကမၠောန်မွဲမွဲ ဍေံဇၞော်တိုန်အာ အတိုၚ်အခိၚ် ပိုယ်မကဵုလဝ်။
* '''မေတြေတ် အာင်သေန်ဟောင်ဝါ (Eisenhower Matrix):** ပါ်ခြာ ကမၠောန်မကေတ်ပြဟ် ကေုာံ ကမၠောန်မနွံတၚ်ကိုန်စဝ်။

== ဂကူ ကေုာံ ပွါ်ပါ်ခြာ ==
ပ္ဍဲအရာမသၟာန် &quot;ဗှ်ေဂွံအခိၚ်သွက်ဂွံအံၚ်ဇၞးနွံဟာ&quot; ဂှ် ပိုယ်ပါ်ခြာကေတ် ဂကူမၞိဟ်စကာ အခိၚ် ၄ သက္ကမ မာန်ရ -
# '''ညးမအာတ်အခိၚ် (The Firefighter):** ကၠောန်ဆကမၠောန် မကေတ်ပြဟ်ပြဟ်၊ ဟွံမွဲကဵု အစဳအဇန် လအိတ်ပန်။
# '''ညးမဖန်ဗဒှ် (The Planner):** စွံအခိၚ် သွက်တိုၚ်ပ္ကဴအနာဂတ် ကၠာကမၠောန်ဟွံကေတ်ပြဟ်ဏီ။
# '''ညးမလေံအာ (The Procrastinator):** ဒုၚ်ဖအောန်ထောံ အခိၚ် နကဵုအရာဟွံကိစ္စဇၞော်။
# '''ညးမဒုၚ်တဲ (The Reactor):** ကၠောန်ဗက်အာ အတိုၚ်ပၟိက်စိုတ်ညးတၞဟ်တုဲ အခိၚ်ဇကု ဟွံမွဲ။

== နဲကဲသုတေသန ကေုာံ ပရေၚ်စကာ ==
နဲကဲသုတေသန စိတ္တဗေဒခေတ်လၟုဟ် စကာနဲကဲ [[Quantitative research]] တုဲ ကေတ်တင်ဂၞင် နူညးမကၠောန်ကမၠောန် ၅၀၀၀ ပြၚ်။ တၚ်ဂၠာဲဆာံ ထ္ၜးဒၟံၚ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ်မၞုံကဵု အစဳအဇန် စီံၚ်စတ်အခိၚ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်တအ်ဂှ် မၞုံကဵု ပရေၚ်အံၚ်ဇၞး ပ္ဍဲပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် သၠုၚ်နူ မၞိဟ်ဓမ္မတာ ၃း၁ ရ။

== တၚ်ဂၠာဲဆာံ ကေုာံ တၚ်ပ္တိုန်ဂုဏ် ==
သုတေသန နူတက္ကသိုလ် ဟာဗတ် (Harvard University) ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ပရေၚ်အံၚ်ဇၞးဝွံ ဟွံဆက်စပ်ကဵု [[ဉာဏ်ပညာ]] (IQ) ဓဝ်ရ၊ ဍေံဆက်စပ်ကဵု အစောံစရာဲမထိၚ်ဒက် အခိၚ် (Time Discipline) ကေုာံ စိုတ်စရိုတ်မအေံဒုၚ် (Grit) ရ။ ညးမကလိဂွံ လာပ်နိုဗယ်တအ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ဒှ်မၞိဟ် မစွံအခိၚ် သွက်ဂွံသ္ပသုတေသန သီုဟွံထပိုတ် မွဲတ္ၚဲ ၄ နာဍဳအောန်အိုတ်ရ။

== ပရေၚ်ဆက်စၠောံ ကုပွဳပွူလူမှ ကေုာံ ပညာရေး ==
သၞောတ်ပညာရေး ခေတ်လၟုဟ် စပတိုန်ကၠုၚ် ကဏ္ဍဗ္တောန် ပရူပရေၚ်စီံၚ်စတ်အခိၚ်ရ။ ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ် ခေတ်တိုၚ်ပ္ကဴပြဟ်ပြဟ်ဏအ် မၞိဟ်တအ် ဒးဒုၚ်အကာဲအရာ [[Burnout]] (ဇြဟတ်အိုတ်) ဂၠိုၚ်ကၠုၚ် ဟိုတ်နူ ပါ်ခြာအခိၚ်ကမၠောန် ကေုာံ အခိၚ်ဇူဒီု ဟွံဒးရ။

== ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ခေတ်လၟုဟ် ကေုာံ နဲကဲပညာ ==
ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၆ ဏအ် နဲကဲပညာ [[ဉာဏ်ပညာတုတ္ထ]] (Artificial Intelligence) စလုပ်ကၠုၚ် ကဏ္ဍထိၚ်ဒက် အခိၚ်ရ။ Application မပ္တံ Notion AI, Todoist ကေုာံ Google Calendar AI တအ် ဗိုၚ်ဖန်ကဵု အစဳအဇန် ကမၠောန်မၞိဟ်တအ် ညံၚ်ဂွံကလိဂွံ အခိၚ်သွက်ဂွံအံၚ်ဇၞး ဂၠိုၚ်အိုတ်မာန်ရ။

== ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် အနာဂတ် ကေုာံ တၚ်အခက်အခုဲ ==
တၚ်အခက်အခုဲ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲအနာဂတ်ဂှ် ဒှ်အရာမက္တဵုဒှ် နူဒဏ္ဍာ်အေန်တာနဲ ကေုာံ Social Media မပ္တံ TikTok, Facebook တအ် မသီကေတ်ဒၟံၚ် အခိၚ်မၞိဟ်တအ် (Attention Economy) ရ။ မၞိဟ်မွဲမွဲ သွက်ဂွံကလိဂွံ အခိၚ်သွက်ဂွံအံၚ်ဇၞး ဂှ် ဒးဒှ်မၞိဟ် မၞုံကဵု အစောံစရာဲ စဵုဒၞာစိုတ်ဇကု နူအရာမဗဒှ် ကိစ္စသၠာဲပြံၚ်တအ်ရ။

== နိဿဲ ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref id=&quot;covey1989&quot;&gt;{{cite book |last=Covey |first=Stephen R. |title=The 7 Habits of Highly Effective People |publisher=Free Press |year=1989 |isbn=978-0743269513}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref id=&quot;allen2001&quot;&gt;{{cite book |last=Allen |first=David |title=Getting Things Done: The Art of Stress-Free Productivity |publisher=Viking |year=2001 |isbn=978-0670899241}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref id=&quot;clear2018&quot;&gt;{{cite book |last=Clear |first=James |title=Atomic Habits: An Easy &amp; Proven Way to Build Good Habits &amp; Break Bad Ones |publisher=Avery |year=2018 |isbn=978-0735211292}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref id=&quot;harvard2022&quot;&gt;{{cite web |title=Time Management: A Real Success Factor |url=https://hbr.org/2020/01/time-management-is-about-energy-not-time |website=Harvard Business Review |access-date=2026-06-26 }}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref id=&quot;psychtoday2024&quot;&gt;{{cite web |title=The Psychology of Success and Time Allocation |url=https://www.psychologytoday.com |website=Psychology Today |access-date=2026-06-26}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref id=&quot;pareto&quot;&gt;{{cite book |last=Koch |first=Richard |title=The 80/20 Principle: The Secret to Achieving More with Less |publisher=Currency |year=1998 |isbn=978-0385491747}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref id=&quot;parkinson&quot;&gt;{{cite book |last=Parkinson |first=Cyril Northcote |title=Parkinson's Law, or The Pursuit of Progress |publisher=John Murray |year=1957 |isbn=978-0140091076}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref id=&quot;stanford2023&quot;&gt;{{cite web |title=Grit and Time Discipline Study |url=https://stanford.edu |website=Stanford University |access-date=2026-06-26}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref id=&quot;mit2025&quot;&gt;{{cite web |title=AI in Modern Time Management Systems |url=https://mit.edu |website=MIT Technology Review |access-date=2026-06-26}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref id=&quot;dweck2006&quot;&gt;{{cite book |last=Dweck |first=Carol S. |title=Mindset: The New Psychology of Success |publisher=Random House |year=2006 |isbn=978-1400062751}}&lt;/ref&gt;
}}

== လိက်ပတိုန်စပ် ==
* [https://www.ted.com/talks/laura_vanderkam_how_to_gain_control_of_your_free_time TED Talk: How to gain control of your free time]
* [[စိတ္တဗေဒ]]
* [[ပရေၚ်စီံၚ်စတ်အခိၚ်]]

{{Commons category|Time management}}

{{Navbox
| name      = ပရေၚ်ကောပ်ကာဲအခိၚ် ကေုာံ ပရေၚ်အံၚ်ဇၞး
| title     = ဉာဏ်ပညာ မဆေၚ်ကဵု ပရေၚ်ကောပ်ကာဲအခိၚ် ကေုာံ ပရေၚ်အံၚ်ဇၞး
| list1     = [[ပရေၚ်ကောပ်ကာဲအခိၚ်]] · [[စိတ္တဗေဒ]] · [[တိုၚ်ပ္ကဴ]] · [[ဥပဒေ ပါရေတဝ်]] · [[မေတြေတ် အာင်သေန်ဟောင်ဝါ]] · [[Atomic Habits]]
}}

[[Category:စိတ္တဗေဒ]]
[[Category:ပရေၚ်ကောပ်ကာဲအခိၚ်]]
[[Category:ဒဿနိကဗေဒ]]
[[Category:ပရေၚ်အံၚ်ဇၞး]]

```</text>
      <sha1>dku4qs13f5nqi43feemovq2w292vsfv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မဟာဗျူဟာပရေင်ပိုန်ဒြပ်အမေဇုန်ကဝ်ဖဳ (Amazon cafe)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11350</id>
    <revision>
      <id>55869</id>
      <parentid>55573</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T02:02:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>55869</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14558" sha1="mp88t2n0wvt30eom9xpomzurg71eg2u" xml:space="preserve">{{Infobox company
| name             = Café Amazon (ကဝ်ဖဳ အမေဇုန်)
| logo             = [[File:Café Amazon logo.svg|150px|တဆိပ် ကဝ်ဖဳ အမေဇုန်]]
| image            = [[File:Cafe Amazon at PTT Station.jpg|250px|thumb|ဆေင်ကဝ်ဖဳ အမေဇုန် ပ္ဍဲတာသေန်စက်ကၠေင် PTT]]
| type             = သၟဝ်ကုမ္ပဏဳ PTT Oil and Retail Business Public Company Limited (OR)
| industry         = ဆေင်ကဝ်ဖဳ၊ ကဏ္ဍစၞစ ကေုာံ ဍာ်ဆုင်လေင်
| founded          = သၞာံ ၂၀၀၂ (၂၀၀၂)
| founders         = [[PTT Public Company Limited]]
| headquarters     = [[ၜံက်ကံက်]]၊ [[ရးနိဂီုသေံ]]
| area_served      = ဒေသအာရှအဂၞဲ ကေုာံ ဂၠးကဝ် (၁၀ ရးနိဂီုပြင်)
| products         = ကဝ်ဖဳ၊ လက်ဖက်၊ မက်ချ၊ စၞစပြဟ်၊ သွတ်ဂြာံ
| revenue          = {{increase}} ဗွိုင်ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ဇၞော်မောဝ် (သၞာံ ၂၀၂၅-၂၀၂၆)
| parent           = [[PTT OR]]
| website          = {{URL|https://www.cafe-amazon.com}}
}}

'''မဟာဗျူဟာပရေင်ပိုန်ဒြပ်အမေဇုန်ကဝ်ဖဳ (Amazon cafe)''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Café Amazon Business Strategy'') ဝွံ ဒှ်ဗျူဟာပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ နဲကဲပရေင်စဳရေင်ကမၠောန် မစိစောန် တမ်မူလနူ ကုမ္ပဏဳ ကဝ်ဖဳ အမေဇုန် ([[Café Amazon]]) မဒှ်ဆေင်ကဝ်ဖဳမဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ[[ရးနိဂီုသေံ]] ကေုာံ ဒှ်ဆေင်ကဝ်ဖဳ မနွံကဆံင်ဂၠးကဝ်မွဲရ။ ဆေင်ကဝ်ဖဳအမေဇုန်ဝွံ စဒက်ပတန်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၂ နကဵု ကုမ္ပဏဳ ပဳတဳတဳ ([[PTT Public Company Limited]]) သွက်ဂွံဗပေင်ပၟိက် ကောန်ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ မၞိဟ်မအာတရဴ နကဵုမစွံပတန်လဝ် ပ္ဍဲဆေင်ကၠေင်စက်တာသေန် (Gas Stations) ရ။ 

အဓိကမဟာဗျူဟာ ကဝ်ဖဳအမေဇုန်ဂှ် ဒှ်သဘဴဓဝ် &quot;အိုအေသိသ် ပ္ဍဲဆေင်စက်ကၠေင်တာသေန်&quot; (Oasis of Gas Stations) တုဲ ဗွဲကြဴ ဇၞော်လှဲပတိုန်ဗွဝ်ဖျာ နကဵုနဲကဲ [[ဖရန်ချာင်စ်]] (Franchise) ဗွဲမဂၠိုင် အလုံမွဲဒေသအာရှအဂၞဲ ကေုာံ လဒေါဝ်ဗၟံက်။

== ဗွိုင်ဆေင် ကေုာံ တမ်မူလ (Background and Origins) ==
ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၂ ကုမ္ပဏဳ ပဳတဳတဳ (PTT) မဒှ်ကုမ္ပဏဳစက်ကၠေင်အလဵုအသဳသေံ ကေတ်ညာဏ် သွက်ဂွံဇၞော်ပတိုန် ဗွဝ်ဖျာပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကၠေင်စက်ဗွဲသာမည (Non-oil Business) ရ။ ဟိုတ်နူမၞိဟ်မအာတရဴ ကွဳစက်ကာတအ် နွံပၟိက် ဒၞာဲဇူတုဲ ဆုင်ဍာ်စၞအာဟာရ၊ PTT စဒက်ပတန် ဆေင်ကဝ်ဖဳအမေဇုန် နကဵုယၟု မကေတ်နူ &quot;ဂြိုပ်အမေဇုန်&quot; (Amazon Rainforest) မကဵုအာရီု သာ်သ္ကေဝ်၊ သ္ဇိုင်ပ္ဍး ကေုာံ ဂြိုပ်ဆုသဘာဝရ။

== မဟာဗျူဟာဒၞာဲဒေသ (Location Strategy: The Oasis Concept) ==
မဟာဗျူဟာဒၞာဲဒေသ ဒှ်တင်အံင်ဇၞးဇၞော်အိုတ် သွက်ကဝ်ဖဳအမေဇုန်။ ညးတအ် ဟွံပြိုင်ပ္ကာန် ကုဆေင်ကဝ်ဖဳ [[သတာဗာတ်]] (Starbucks) ပ္ဍဲဖလာန်စန်ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲအခိင်တေအ်၊ ဆဂး ကေတ်ဗျူဟာ Blue Ocean Strategy နကဵုမစွံဆေင် ပ္ဍဲ:
* '''တာသေန်စက်ကၠေင် PTT:''' မၞိဟ်မစက်ကာတအ် ဇၟာပ်မလုပ်စုတ်ကၠေင် ဒးဆဵု ကေုာံ ဒးလုပ်ဇူဆုင်ကဝ်ဖဳ။
* '''ပွဳပွူသဘာဝ:''' ဇၟာပ်ဆေင်မွဲ နွံကဵုဒြဟတ်တၞံဆု၊ မခၞံကၠောန်လဝ်ဍာ်လ္ဂေါဝ် ကေုာံ ရုပ်အက္ခရ်တၟေင် ညံင်မၞိဟ်တအ် ဂွံစိုတ်လဟိင် ညံင်ရဴမစိုပ်အာ ဂြိုပ်သဘာဝ။

== သၞောတ်ဖရန်ချာင်စ် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (Franchise Model) ==
သွက်ဂွံဇၞော်ပတိုန်ဆေင် နကဵုအခိင်မပြဟ်၊ ကဝ်ဖဳအမေဇုန် လုပ်ကေတ်သၞောတ် ဖရန်ချာင်စ် (Franchise System)။ ဗွိုင်ဆေင် ၈၀% ပြင် ဒှ်ဆေင်ဖရန်ချာင်စ် မနွံကဵုသၞောတ်မဒုင်စဳရေင်ဗဟိုလ်။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin: 1em auto 1em auto;&quot;
|+ တင်တၟေင်အကြာ ပ္ဍဲဆေင်စက်ကၠေင်တာသေန် ကေုာံ ဆေင်မ္ၚးတာသေန်
! ဂကူဆေင် !! ဒၞာဲဒေသ !! အဓိက ဂကူ alabaster  !! မဟာဗျူဟာဗွဝ်ဖျာ
|-
| '''In-Station Store''' || ပ္ဍဲတာသေန်စက်ကၠေင် PTT || မၞိဟ်အာတရဴ၊ မၞိဟ်စက်ကာနွံ || ကေတ်ဒြဟတ်လုပ်ဇူဒမ်၊ ဗွဝ်ဖျာပြဟ်
|-
| '''Commercial Store''' || ဖလာန်စန်၊ ရုင်ကမၠောန်၊ သ္ၚိဌာန် || ကောန်ကမၠောန်၊ قوမၞိဟ်ဒေသ || ဒၞာဲဆဵုဂဗကောံ၊ Lifestyle Concept
|}

== မဟာဗျူဟာကပေါတ် ကေုာံ ဗွဝ်ဖျာ (Product and Pricing Strategy) ==
မဟာဗျူဟာကပေါတ် (Pricing Strategy) ကဝ်ဖဳအမေဇုန် လုပ်ကေတ် &quot;ဗွဝ်ဖျာလဒေါဝ်&quot; (Value for Money) မဒှ်ဗွဝ်ဖျာ ဟွံသၠုင်လောန် ညံင်သတာဗာတ် ကေုာံ ဟွံယဝ်လောန် ညံင်ကဝ်ဖဳဇၟာပ်ပန်ဒိုဟ်မုက်ဒ္စာံရ။
* '''ရှ်သာ်မကြံင် (Strong Taste Profile):''' ကဝ်ဖဳအမေဇုန် နွံကဵုရှ်သာ် မကြံင် ကေုာံ ဍာတ် (Sweet and Strong) မကိတ်ညဳ ကုမၞိဟ်မဒဳကွဳစက်ကာ ကေုာံ မၞိဟ်ကၠောန်ကမၠောန်သေံတအ်။
* '''ကပေါတ်နာနာ (Menu Diversification):''' ကဝ်ဖဳ၊ လက်ဖက်သာ်တ္ၚေက် (Green Tea)၊ ဍာ်ဆု၊ ကေုာံ ကုတ္တံ (Bakery) မကၠောန်ပ္တိတ် နူအမေဇုန်။

== ပရေင်ထံက်ပင်စၞစ ဗဟိုလ် (Centralized Supply Chain) ==
သွက်ဂွံထိင်ကေတ် ကဆံင်ဆေင်ဖျာ ညံင်ဂွံတုပ်သၟဟ် အလုံဂၠးကဝ်၊ ကုမ္ပဏဳ PTT OR ဒက်ပတန်:
* '''ရုင်စက်မဂြာံသတ်ကဝ်ဖဳ (Amazon Roasting Plant):''' နွံပ္ဍဲခရိုင်အယုဒ္ဓယ မဒှ်ရုင်စက်မဂြာံသတ်ကဝ်ဖဳ နကဵုနဲကဲစက်ယန္တရားမဇၞော်လောန်။
* '''သၞောတ်ပလံင်တြးကပေါတ်ဗဟိုလ် (Central Distribution Center):''' ပလံင်ဗ္စိုပ်ဒဗျစၞစ သတ်ကဝ်ဖဳ၊ ဖုဏ်၊ ကေုာံ ခေါ်သုင် အလုံဆေင်ဖရန်ချာင်စ် သက္ကုဆောတ်ယၟု။

== မဟာဗျူဟာဂၠးကဝ် (International Expansion) ==
ကဝ်ဖဳအမေဇုန် စတြးပတိတ်ဆေင် မ္ၚးရးနိဂီုသေံ စနူသၞာံ ၂၀၁၂ တေအ်။ ညးတအ် လုပ်ဗွဝ်ဖျာ ပ္ဍဲ [[ကမ္ဗောဒဳယျာ]]၊ [[လဴ]]၊ [[မျာန်မာ]]၊ [[ဖိလိပ္ပိန်]]၊ [[ဂျပါန်]] ကေုာံ [[အဝ်မါန်]]။
ပ္ဍဲကမ္ဗောဒီယျာ ကဝ်ဖဳအမေဇုန် အံင်ဇၞးဇၞော်အိုတ် တုဲ ဒှ်ဆေင်ကဝ်ဖဳ မနွံဆေင်ဂၠိုင်အိုတ်မွဲ ပ္ဍဲရးနိဂီုဂှ် ဟိုတ်နူမဟာဗျူဟာကေတ်ဒြဟတ် ကောန်မၞိဟ်သ္ဇိုင်သာမည Lifestyle။

== နဲကဲပညာနာနာ ကေုာံ Modernization ==
ပ္ဍဲခေတ် ၂၀၂၅-၂၀၂၆ အမေဇုန်ကဝ်ဖဳ စကာ နဲကဲတၟေင်:
* '''Café Amazon Application:''' သၞောတ်မစုတ်အဝ်ဒါ پێလောပ် ကေုာံ သၞောတ်ကံက်စၟတ် (Blue Card) သွက်ဂွံထိင်ကေတ် ကောန်မၞိဟ်သ္ဇိုင်သာမည (Customer Loyalty)။
* '''တင်ဂိုင်ကေတ်ဆေင်အမေဇုန် (Concept Store):''' ဆေင်မစကာဒြဟတ်လပှ်ကျာ (Solar Rooftop) ကေုာံ ခေါ်မလေပ်စှ်ေအာ သဘာဝ (Biodegradable Cups) သွက်ဂွံမင်မွဲပွဳပွူ။

== တင်ခက်ခုဲ ကေုာံ ဖန်ဖက် (Challenges and Future Outlook) ==
* '''ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန်မသၠုင် (Intense Competition):''' ဒးပြိုင်ပ္ကာန် ကုဆေင်ကဝ်ဖဳတၟေင် ညံင် [[Inthanin]]၊ [[7-Eleven All Café]] ကေုာံ ဆေင်ကဝ်ဖဳ Specialty Coffee မကတဵုဗဒှ်ဂၠိုင်။
* '''ဗွဝ်ဖျာသတ်ကဝ်ဖဳဂၠးကဝ်:''' ဗွဝ်ဖျာသတ်ကဝ်ဖဳ ပြံင်လှာဲၚ္ၚုဟ်သၠုင်တိုန် ဗွဲမဗဗွဲကဵုအကာဲအရာဥတုရာသဳတုဲ မပြံင်လှာဲဒၟံင် (Climate Change)။

== နိဿဲ ==
&lt;ref&gt;{{cite web |title=Café Amazon: From Gas Stations to Global Coffee Brand |url=https://www.pttor.com/en/business-cafe-amazon |website=PTT OR Official Website |access-date=2026-06-26 }}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{cite book |last=Bangkok Post |title=The Rise of Café Amazon in Southeast Asia |publisher=Post Publishing |year=2023}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{cite web |title=How Café Amazon Conquered Cambodia |url=https://www.khmertimeskh.com/cafe-amazon-growth |website=Khmer Times |access-date=2026-06-26}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Thansettakij |title=PTT OR Strategy for Non-Oil Business Expansion |journal=Thai Economic Review |year=2024}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{cite web |title=Green Coffee Roasting Plant of Café Amazon |url=https://www. things-to-know.com/amazon-roasting |website=Thai Industry Digest |access-date=2026-06-26}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kotler |first=Philip |title=Marketing Management in South East Asia |publisher=Pearson |year=2021 |isbn=978-9813134567}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{cite web |title=Café Amazon Green Store Concept |url=https://www.eco-thailand.org/cafe-amazon-green |website=Eco Thailand |access-date=2026-06-26 }}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{cite news |title=OR plans to expand Cafe Amazon to 5,000 branches |work=The Nation Thailand |date=2024-11-12}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{cite web |title=Blue Ocean Strategy of Café Amazon |url=https://www.marketingoops.com/cafe-amazon-strategy |website=Marketing Oops |access-date=2026-06-26 }}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{cite book |last=Porter |first=Michael E. |title=Competitive Advantage: Creating and Sustaining Superior Performance |publisher=Free Press |year=1985 |isbn=978-0684841465}}&lt;/ref&gt;

== လိက်ပတိုန်စပ် ==
* [https://www.cafe-amazon.com Café Amazon Official Consumer Website]
* [https://www.pttor.com PTT Oil and Retail Business Public Company Limited (OR)]

{{Commons category|Café Amazon}}

{{Navbox
| name      = Café Amazon
| title     = [[ကဝ်ဖဳ အမေဇုန်]] (Café Amazon)
| state     = autocollapse
| listclass = hlist

| group1 = ကပေါတ်အဓိက
| list1  =
* Amazon Iced Coffee
* Black Coffee
* Green Tea Latte
* Bakery &amp; Snacks

| group2 = ကုမ္ပဏဳမိ
| list2  =
* [[PTT OR]]
* [[PTT Public Company Limited]]

| group3 = မဟာဗျူဟာ
| list3  =
* [[ဖရန်ချာင်စ်]]
* Blue Ocean Strategy
* Non-oil Business
}}

[[Category:ကဝ်ဖဳ အမေဇုန်]]
[[Category:ဆေင်ကဝ်ဖဳ သေံ]]
[[Category:မဟာဗျူဟာပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:ကုမ္ပဏဳသေံ]]
[[Category:စၞစ ကေုာံ ဍာ်သုင်စုင်လေင်]]</text>
      <sha1>mp88t2n0wvt30eom9xpomzurg71eg2u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပြဿနာဂကူမန်ဂှ် ဗီုလဵုဂွံပသောၚ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11352</id>
    <revision>
      <id>55848</id>
      <parentid>55635</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T01:20:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>55848</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23384" sha1="slqt3ee85tc5fw4rx74mqgi0sz5v6x9" xml:space="preserve">{{Infobox
| title = ပြဿနာဂကူမန်ဂှ် ဗီုလဵုဂွံပသောၚ်က္လး
| image = [[File:Flag of the Mon people.svg|250px|center|အလုံဂကူမန် မဒှ်သင်္ကေတ ပရေင်ဆာန်ဂကူ ကေုာံ အခေါင်အရာ]]
| caption = လိက်ပရေင် မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လတူပြဿနာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဂကူမန်
| label1 = က္ဍိုပ်လိက်
| data1 = ပြဿနာဂကူမန် ကေုာံ နဲကဲသောၚ်က္လး
| label2 = ဗီုပြင်
| data2 = သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်မၞိဟ်၊ ကေုာံ ယေန်သၞာၚ်
| label3 = ဒေသ
| data3 = [[တွဵုရးဍုင်မန်]]၊ [[အာရှအဂၞဲ]] ကေုာံ ဂၠးကဝ်
| label4 = အဓိက ဂကောံမၞိဟ်
| data4 = [[ဂကူမန်]]
| label5 = ဆက်စပ်
| data5 = [[အခေါင်အရာမၞိဟ်]]၊ [[ဖက်ဒရေဝ်]]၊ [[ပရေင်ပညာ]]
}}

'''ပြဿနာဂကူမန်ဂှ် ဗီုလဵုဂွံပသောၚ်က္လး''' ({{lang-en|Resolving the Mon National Crisis: Strategies and Solutions}}) ဂှ် ဒှ်ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ သုတေသန မဆေင်ကဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ယေန်သၞာၚ်၊ အခိုက်ကၞာ ကေုာံ အခေါင်အရာမၞိဟ် မဆေင်စပ်ကဵု [[ဂကူမန်]] ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ဍုင်သေံရ။ ပြဿနာဂကူမန်ဝွံ တမ်ရိုဟ်ဍေံ ကၠုင်နူ ပရေင်အုပ်ဓလံ ယေန်သၞာင်၊ ပရေင်လီုလာ် အခေါင်အရာ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ကေုာံ ပရေင်ဆောံလေင် အခေါင်အုပ်ဓုပ်ကေတ်တ် ပ္ဍဲဝင်ရ။ လိက်ပရေင်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်လဝ် နကဵုနဲကဲ ပညာသုတေသန (Academic approach) သွက်ဂွံ ဂၠာဲသွဟ် နဲကဲမသောၚ်က္လး ပြဿနာတအ်ဏအ် နကဵု လညာတ် [[ဖက်ဒရေဝ်]]၊ ပရေင်မင်မွဲ ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ ပရေင်ပညာ ကောန်ဂကူရ။

== ပွံက် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Definition and Overview) ==
ပြဿနာဂကူမန် (The Mon National Problem) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်အကာဲအရာ မဍဵုဍိုက်လဝ် ဂကူမန် ပ္ဍဲကဏ္ဍ အခေါင်အရာ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ အခေါင်အရာ သၞောဝ်ဥပဒေ၊ ကေုာံ အခေါင်အရာ ယေန်သၞာင်ရ။ ပရေင်ဏအ်ဂှ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် ဟိုတ်နူ သၞောတ်အုပ်ဓုပ် မွဲဂကူဓဝ် မဓလီုပ္ဍိုက် (Ethno-nationalist domination) လတူ ဂကူကောန်ဍုင်အရင်တၞဟ်တအ်ရ။

ကာလၜတ်ကၞာတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်မ္ဂး၊ ပြဿနာဏအ်ဂှ် ဟွံသေင်ကဵုဆ ပရေင်ဍုင်ကွာန်သၟး၊ သီုဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ပရေင်ကၠေအ်ကၠက် [[ဘာသာမန်]]၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မဍိုန်လျစှ်ေ၊ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်ဆုဲဒေသ (Migration) ညးဍုင်ကွာန်မန်တအ် ဇရေင် ဍုင်သအာင်ရ။ နဲကဲသောင်က္လး (Conflict Resolution) မ္ဂးဂှ် ဒှ်အရာမဒးကၠောန် နကဵု ပရေင်ဆဵုဂဗ သဳကၠဳ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political Dialogue)၊ ပရေင်ဒက်ပတန် သၞောတ်ဖက်ဒရေဝ် ဒီမဝ်ကရေသဳ၊ ကေုာံ ပရေင်သၠုင်ပတိုန် ကဆံင်ပညာ ကောန်ဂကူရ။

== ဝင် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
[[File:Mon nationalist soldiers.jpg|thumb|250px|right|ပရေင်ပတန် ဒပ်ပၞာန် ကေုာံ ပရေင်ချဳဒရိုင် သွက်အခေါင်အရာဂကူမန်]]
ဝင်ပြဿနာဂကူမန်ဂှ် စက္တဵုဒှ်ကၠုင် နူအခိင် ဍုင်ဟံသာဝတဳ မလီုလာ်အာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၅၇ တေအ်ရ။ ကြဴနူဂှ် ဂကူမန်တအ် ဒးဒုင် အုပ်ဓလံ ကေုာံ ဂစိုတ်ကၠေံ ပ္ဍဲခေတ် သၟိင်ဗၟာ အံင်ဇေယျ တုဲ၊ ဂကူမန် ဗွဲမဂၠိုင် ဒးဂြိပ်ဒဴ လုပ်အာ ဍုင်သေံရ။

ပ္ဍဲခေတ် အၚ်္ဂလိက် ကေုာံ ကြဴနူ ကလိဂွံ ဍုင်သၠးပွး (၁၉၄၈) ဂှ်လဝ် ဂကူမန်တအ် ဟွံကလိဂွံ အခေါင်တုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲ [[ကသုက်ပင်လုံ]] (Panglong Agreement) တုဲ၊ ပရေင်တဝ်စၞေဟ် နကဵုလွဟ် က္တဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ (New Mon State Party - NMSP) က္တဵုဒှ်ကၠုင် သွက်ဂွံ တဝ်စၞေဟ် အခေါင်အရာဂကူမန်ရ။ ၜိုန်ရ နွံကဵု ပရေင်ဒေါအ်ပန်ပှော် (Ceasefire) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၅ ကေုာံ ၂၀၁၂ ကီုလေဝ်၊ ပြဿနာ အဓိက မပ္တံကဵု အခေါင်အုပ်ဓုပ်ကေတ်တ် (Self-determination) ဂှ် ဟွံဂွံ သောၚ်က္လးဏီရ။

== သဇိုင် သဘဴဓဝ်ဂမၠိုင် (Fundamental Concepts) ==
ပ္ဍဲသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပြဿနာဏအ်ဝွံ သဘဴဓဝ် အဓိက ၃ သာ် နွံရ။

# '''ပရေင်အုပ်ဓလံ လိက်ပတ် ကေုာံ ယေန်သၞာၚ် (Cultural Assimilation/Burmanization):''' ဍုင်ဗၟာဂှ် စကာနဲကဲ အုပ်ဓလံ ဂကူမန် နကဵု ပရေင်ပညာ မဗတောန် နကဵု ဘာသာဗၟာသၟးတုဲ၊ ဘာသာမန် ကေုာံ လိက်မန်ဂှ် ဒးဒုင် ကၟာတ်လဒဵုလဝ် ပ္ဍဲဘာအလဵုအသဳရ။

# '''အခေါင်အုပ်ဓုပ်ကေတ်တ် (Self-Determination):''' ဍုင်မန်တအ် နွံပၟိက် အခေါင်မဖန်ဇန် ကံကုသိုလ်ဇကု နကဵု သၞောတ်ဖက်ဒရေဝ် မကဵုအခေါင် အုပ်ဓုပ်ဒေသ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ကေုာံ ယေန်သၞာင် နကဵုသၞောဝ်ဥပဒေရ။

# '''ပရေင်ဆောံလေင် အခေါင်အရာ ညးဍုင်ကွာန် (Human Rights Violations):''' ပ္ဍဲပရေင်ပဋိပက္ခ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ညးဍုင်ကွာန်မန်တအ် ဒးဒုင် ကေတ်တိဍာ် အတိုင်ပၟိက်စိုတ်၊ ဒးဒုင် ရပ်စကာ နဒဒှ် ကောန်ဆေင် (Forced labor) မဒှ်အရာ မလီုလာ်ကဵု အခေါင်အရာမၞိဟ်ရ။

== ဂကောံ ကေုာံ ပါ်ကဆံင် (Major Branches / Classification) ==
ကာလပါ်ကဆံင် ပြဿနာ ကေုာံ နဲကဲသောင်က္လးမ္ဂး ပါ်လဝ် ဗွဲမလောဲသွာမာန်ရ။

=== ပြဿနာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political Issues) ===
သၞောတ်ဥပဒေ ၂၀၀၈ ဂှ် ဟွံကဵုလဝ် အခေါင်တုပ်သၟဟ် ကုကောန်ဍုင်အရင်တအ်ရ။ သွက်ဂွံ သောၚ်က္လး ဏအ်ဂှ်၊ ဒးပလေဝ် သၞောဝ်ဥပဒေ မဒှ်သၞောဝ် ဖက်ဒရေဝ် ဒီမဝ်ကရေသဳ ဇေတ်တ်ရ။

=== ပြဿနာ ပရေင်ပညာ ကေုာံ လိက်ပတ် (Educational and Linguistic Issues) ===
ဘာသာမန်ဂှ် အောန်စှ်ေအာ ပ္ဍဲအကြာသၟတ်တအ်ရ။ သွက်ဂွံ သောၚ်က္လး၊ ပရေင်ပညာ မသဇိုင်လတူ အရေဝ်မိ (Mother Tongue-Based Multilingual Education - MTB-MLE) ဂှ် ဒးပၠောပ် ပ္ဍဲသၞောတ်ပညာ အလဵုအသဳရ။ ကမ္မတဳ ပရေင်ပညာ ကောန်ဂကူမန် ([[MNEC]]) တအ် ကၠောန်ဒၟံင် သွက်အရာဏအ်ရ။

=== ပြဿနာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ တိဍာ် (Economic and Land Issues) ===
တိဍာ်မန် ကေုာံ သဘာဝ မပ္တံကဵု တၟအ်၊ ခဲ၊ သံ၊ စာင်၊ တအ်ဂှ် ဒးဒုင် ခါဲကေတ် နကဵု ကမ္မဏဳ မဆေင်ကဵု အလဵုအသဳဗဟဵုတုဲ၊ ဒေသခံတအ် ဟွံကလိဂွံ ဖဵုပရေင်ပိုန်ဒြပ်ရ။ သောင်က္လး နကဵု သၞောဝ်ပိုင်ပြဳတိဍာ် ဒေသခံ (Customary Land Rights) မဒှ်ရ။

== နဲကဲသုတေသန ကေုာံ ပရေင်စကာ (Research Methods and Applications) ==
ပရေင်သုတေသန မဆေင်ကဵု ပရေင်သောင်က္လး ပြဿနာဂကူမန်ဝွံ စကာနဲကဲ [[သုတေသန ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] (Political Science) ကေုာံ နဲကဲပဋိပက္ခ သောင်က္လး (Conflict Resolution Studies) ရ။

* '''နဲကဲ သဳကၠဳ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political Dialogues):''' ပရေင်ဆဵုဂဗ အကြာ အလဵုအသဳ၊ ဒပ်ပၞာန်၊ တၠပညာမန်၊ ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ်မန် သွက်ဂွံ ချူဓဇက် သၞောဝ်တုပ်စိုတ်။
* '''နဲကဲ သုတေသန သၞောဝ်ဥပဒေ (Legal Research):''' လ္ၚတ် သၞောတ်ဖက်ဒရေဝ် နူဍုင်တၞဟ် (ဥပမာ - သွိတ်ဇာလာန်၊ ကနေဒါ) တုဲ ကေတ်နဲကဲ သွက်ဂွံ ပံင်စပ် ကဵု အကာဲအရာ ဍုင်ဗၟာ။
* '''နဲကဲ ပရေင်ချဳဒရိုင် ညးဍုင်ကွာန် (Civil Society Mobilization):''' ကဵုပညာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကုညးဍုင်ကွာန် ညံင်ဂွံ တီ အခေါင်အရာ ဇကု။

== တင်ဂွံဆဵုညာတ် ကေုာံ လဒေါဝ်ဂၠးကဝ် (Important Discoveries and Contributions) ==
[[File:Mon traditional education.jpg|thumb|250px|left|ပရေင်ပညာကောန်ဂကူမန် မဒှ်လွဟ် အဓိက သွက်ဂွံမင်မွဲ ယေန်သၞာင်]]
တင်ဂွံဆဵုညာတ် အဓိက သွက်ဂွံ သောၚ်က္လး ပြဿနာဂကူမန်ဂှ် ဒှ် &quot;ပရေင်ညဳသၟဟ် ဂကူ (National Unity)&quot; ရ။ ပ္ဍဲဝင် သၞာံမလောန်ကၠုင် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန်တအ် ပါ်ဒကးဒၟံင်တုဲ ဒြဟတ်ဍိုန်လျရ။ ကြဴနူ ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန်တအ် ပံင်ကောံတုဲ ဒက်ပတန် ဗော်ညဳသၟဟ်မန် (Mon Unity Party - MUP) ဂှ် ဒြဟတ်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဇၞော်တိုန် ဗွဲမလောန်ရ။

တုဲပၠန်၊ ပရေင်ထံက်ပင် နူ ကောန်ဂကူမန် မပဒတဴ ပ္ဍဲဍုင်သအာင် (Mon Diaspora) ဂှ်လေဝ် ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ ပတိုန်ထ္ၜး ပြဿနာ မန် ပ္ဍဲစင်ဂၠးကဝ် မပ္တံကဵု ကုလသမဂ္ဂ (UN) ကေုာံ ဂကောံအခေါင်အရာမၞိဟ် အလုံဂၠးကဝ် (Human Rights Watch) တအ်ရ။

== ပရေင်ဆက်စၠောံ ကု ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ပညာ (Relationship with Society and Education) ==
ပရေင်ပညာဂှ် ဒှ်အရာအဓိက သွက်ဂွံ သောၚ်က္လး ပြဿနာ နကဵု နဲကဲၜိုဟ်သြိုဟ် (Peaceful resolution) ရ။ ကမ္မတဳ ပရေင်ပညာ ကောန်ဂကူမန် (MNEC) တအ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ဘာကောန်ဂကူမန် မလ္ၚတ် လိက်မန်၊ ဝင်မန် ကေုာံ ပညာခေတ်တၟိရ။ သၟတ်မန် မတိတ်နူ ဘာကောန်ဂကူတအ်ဂှ် နွံကဵု လညာတ် ဆာန်ဂကူ၊ တီကၠိုဟ် အခေါင်အရာ ဇကုတုဲ ပါလုပ် ပ္ဍဲပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဂကောံမှာဇန် (Civil Society Organizations - CSOs) ဂၠိုင်ကၠုင်ရ။ လညာတ် ပရေင်ပညာဝွံ ဒှ် &quot;သြန်ရိုဟ်&quot; အဓိက သွက် အနာဂတ် ဂကူမန်ရ။

== လေတ်ပညာခေတ်တၟိ ကေုာံ အပြံင်အလှာဲ (Modern Development and Technology) ==
လေတ်ပညာခေတ်တၟိ ကေုာံ အေန်တာနက်ဂှ် ဒှ်လွဟ်ခိုဟ်အိုတ် သွက်ဂွံ ပသောၚ်က္လး ပြဿနာ ကေုာံ သၠုင်ပတိုန် ဒြဟတ်ဂကူရ။ ဂကောံသၟတ်မန် ကေုာံ ဂကောံပရိုင်မန် မပ္တံကဵု [[Mon News Agency]] တအ် စကာ မဳဒဳယျာ ဒီဂျစ်တယ် သွက်ဂွံ ပရးပရိုင် ကေုာံ ပရေင်ချဳဒရိုင် ပရေင်ဍုင်ကွာန်ရ။

* ဖန်ဗဒှ် Campaign လတူ ဝှက်ၜေါက် (Facebook) သွက်ဂွံ အာတ်မိက် အခေါင်အရာ လိက်ပတ်။
* ကၠောန်ဗဒှ် ပရေင်ကောံဓရီု (Zoom/Online Meetings) အကြာ က္ဍိုပ်သကိုပ်မန် အပ္ဍဲဍုင် ကေုာံ မ္ၚးဍုင် သွက်ဂွံ သဳကၠဳ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဗွဲမပြဟ်ပြေဟ်။

== ဇယံက် ၜတ်ကၞာတ် ကေုာံ သွဟ် (Comparison Table of Problems and Solutions) ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဇယံက် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပြဿနာမန် ကေုာံ နဲကဲသောင်က္လး
! ပြဿနာ (The Problem)
! အကာဲအရာ ပစ္စုပ္ပန် (Current State)
! နဲကဲ သောၚ်က္လး (Proposed Solution)
|-
| '''ပရေင်ဍုင်ကွာန် / အုပ်ဓုပ်'''
| ဗဟဵုအုပ်ဓုပ် သီုဖအိုတ် (Centralized Government)

| ဒက်ပတန် သၞောတ်ဖက်ဒရေဝ် ဒီမဝ်ကရေသဳ၊ ကဵုအခေါင် ပြဌာန်သၞောဝ် ဒေသခံ။ |
| --- |
| '''ပရေင်ယေန်သၞာင် / လိက်ပတ်''' |
| လိက်မန် ဟွံပါ ပ္ဍဲသၞောတ်ဘာအလဵုအသဳ၊ ဒးဒုင်ပံက် မ္ၚးအခိင်ဘာ။ |
| ပၠောပ်သၞောတ် MTB-MLE၊ စၟတ်သမ္တီ လိက်မန် နဒဒှ် လိက်ရုင် ပ္ဍဲတွဵုရးဍုင်မန်။ |
| - |
| '''တိဍာ် / ပိုန်ဒြပ်''' |
| ဒေသခံတအ် ဆောံလေင် တိဍာ် ဟိုတ်နူ ပရေင်သီတိ နူဒပ်ပၞာန် ကေုာံ ကမ္မဏဳ။ |
| ပဒတန် သၞောဝ်တိဍာ် ဖက်ဒရေဝ် မစၟတ်သမ္တီ အခေါင်ပိုင်ပြဳတိဍာ် ဒေသခံတအ်။ |
| - |
| '''ပရေင်ညဳသၟဟ်''' |
| ဂကောံမန်၊ ဗော်မန် ပါ်ဒကးဒၟံင် အကြာ လညာတ်တၞဟ်ဟ်။ |
| ချဳဒရိုင် သဳကၠဳ အကြာဂကောံမန် သီုဖအိုတ် သွက်ဂွံ ဓဇက် ဗီုရုပ်ဂၠ:တိ (Roadmap) မွဲဓဝ်။ |
| } |

== အနာဂတ် ကေုာံ တင်ကသဳဂမၠိုင် (Future Development / Challenges) ==
ပ္ဍဲအနာဂတ် သွက်ဂွံ ပသောၚ်က္လး ပြဿနာဂကူမန် ဗွဲမအံင်ဇၞးဂှ် ဒးဒုင်စသိုင် တင်ကသဳ (Challenges) ဗွဲမဇၞော်ရ။ အဓိက တင်ကသဳဂှ် ပရေင်လီုလာ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ ကြဴနူ ပၞာန်သီအဝဵု သၞာံ ၂၀၂၁ တုဲ၊ အကာဲအရာဂှ် ပြံင်လှာဲအာ ဗွဲမဇၞော်ရ။ သွက်ဂွံ သောၚ်က္လး၊ က္ဍိုပ်သကိုပ်မန်တအ် ဒးရုဲစှ် လညာတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် မခိုင်ကၠိုက်၊ ဒးပံင်သၟဟ် ကုဒြဟတ် ပၠန်ဂတး ကောန်ဍုင်အရင်တၞဟ်တအ် ကေုာံ ဒြဟတ် ဒီမဝ်ကရေသဳတအ်ရ။ သၟတ်မန်တအ် လ္ၚတ်ပညာ ခေတ်တၟိတုဲ ယဝ်ရ ပါလုပ် ပ္ဍဲကဏ္ဍ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ မင်မဲ ယေန်သၞာင်မ္ဂး၊ ပြဿနာ ဂကူမန်ဝွံ ဂွံသောၚ်က္လးအာ လတူ ဂၠံင်တရဴ ဖက်ဒရေဝ် မဍိုက်ပေင် ကဵု အခေါင်အရာ မာန်ရ။

== နိဿဲ ==
{{Reflist|refs=
{{cite book
|last=South
|first=Ashley
|title=Mon Nationalism and Civil War in Burma: The Golden Sheldrake
|publisher=Routledge
|year=2003
|isbn=978-0700716098
}}

{{cite book
|last=Smith
|first=Martin
|title=Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity
|publisher=Zed Books
|year=1991
|isbn=978-0862328696
}}

{{cite book
|last=Gravers
|first=Mikael
|title=Exploring Ethnic Diversity in Burma
|publisher=NIAS Press
|year=2007
|isbn=978-8791114960
}}

{{cite journal
|last=Callahan
|first=Mary
|title=Making Enemies: War and State Building in Burma
|journal=Cornell University Press
|year=2003
}}

{{cite book
|last=Thawnghmung
|first=Ardeth Maung
|title=The &quot;Other&quot; Karen in Myanmar: Ethnic Minorities and the Struggle without Arms
|publisher=Lexington Books
|year=2012
|isbn=978-0739168523
}}

{{cite web
|title=Burma's Longest War: Anatomy of the Karen and Mon Conflict
|url=[https://www.hrw.org](https://www.hrw.org)
|website=Human Rights Watch
|access-date=2026-06-26
}}

{{cite book
|last=Holliday
|first=Ian
|title=Burma Redux: Global Justice and the Quest for Political Reform in Myanmar
|publisher=Columbia University Press
|year=2011
|isbn=978-0231158664
}}

{{cite journal
|last=Jolliffe
|first=Kim
|title=Ethnic Armed Conflict and Territorial Administration in Myanmar
|journal=The Asia Foundation
|year=2015
}}

{{cite book
|last=Guillon
|first=Emmanuel
|title=The Mons: A Civilization of Southeast Asia
|publisher=Siam Society
|year=1999
|isbn=978-9748298443
}}

{{cite web
|title=Mon National Education Committee and Mother Tongue Based Learning
|url=[http://www.mnec-ed.org](https://www.google.com/search?q=http://www.mnec-ed.org)
|website=MNEC Official
|access-date=2026-06-26
}}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
}}

== လိက်ပတိုန်စပ် ==

* [[https://www.youtube.com/watch?v=federalism](https://www.google.com/search?q=https://www.youtube.com/watch%3Fv%3Dfederalism) Understanding Federalism and the Mon Movement (YouTube Documentary)]
* [[https://monnews.org](https://monnews.org) Mon News Agency - Independent news covering Mon State and Mon political affairs]

{{Commons category|Mon people}}

[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:ဂကူမန်]]
[[Category:အခေါင်အရာမၞိဟ်]]
[[Category:ပရေင်ပညာ]]
[[Category:သုတေသန]]

{{Navbox
| name      = ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန်
| title     = [[ဂကူမန်|ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ အခေါင်အရာ ဂကူမန်]]
| listclass = hlist
| list1     =

* [[ဗော်ဍုင်မန်တၟိ]]
* [[ဗော်ညဳသၟဟ်မန်]]
* [[ကမ္မတဳ ပရေင်ပညာ ကောန်ဂကူမန်]]
* [[ဖက်ဒရေဝ်]]
* [[တွဵုရးဍုင်မန်]]
* [[ဝင်မန်]]
* [[ပရေင်ပညာ ကောန်ဂကူ]]
}}</text>
      <sha1>slqt3ee85tc5fw4rx74mqgi0sz5v6x9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>နဲကဲရပ်စပ် ပရေင်ဗုဒ္ဓဘာသာ သွက်ဂွံဇၞော်မောဝ်ပတိုန် ကဏ္ဍက္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ပ္ဍဲအကြာသၟတ်မန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11358</id>
    <revision>
      <id>55846</id>
      <parentid>55610</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T01:10:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>55846</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13648" sha1="g3bdbe4osmhxq2tc0zckw802o47yet5" xml:space="preserve">{{Infobox leadership
| name               = နဲကဲရပ်စပ် ပရေင်ဗုဒ္ဓဘာသာ သွက်ဂွံဇၞော်မောဝ်ပတိုန် ကဏ္ဍက္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ပ္ဍဲအကြာသၟတ်မန်
| image              = Dharma Wheel.svg
| image_size         = 180px
| caption            = ဓမ္မစက် - သင်္ကေတပရေင်ဗုဒ္ဓဘာသာ မဗၟံက်ထ္ၜးကဵု လၟေင်ဂၠံင်တရဴ သွက်က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်သၟတ်
| leader_type        = ကဏ္ဍက္ဍိုပ်သ္ကိုပ်သၟတ် (Youth Leadership)
| core_principles    = [[သင်္ဂဟဝတ္ထု]], [[ဗြဟ္မဝိဟာရ]], [[သတိ]], [[သဳလ]]
| target_group       = [[သၟတ်မန်]] ပ္ဍဲဂကောံမန်နာနာ
| major_goals        = ပရေင်ဇၞော်မောဝ်မၞိဟ် သ္ဂောံစိုပ်ဒ္တုဲပြဟ် ကေုာံ အခိုက်ကၞာမန် တန်ကြန်လံလ
}}

'''နဲကဲရပ်စပ် ပရေင်ဗုဒ္ဓဘာသာ သွက်ဂွံဇၞော်မောဝ်ပတိုန် ကဏ္ဍက္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ပ္ဍဲအကြာသၟတ်မန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Application of Buddhist Principles to Leadership Development among Mon Youth'') ဂှ် ဒှ်လၟေင်ကမၠောန် ကေုာံ နဲကဲသုတေသန သွက်ဂွံထမံက်ပတိုန် ဒြဟတ်က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်သၟတ်မန် နကဵုသဇိုင်ဒဿန ကေုာံ [[ပရေင်ဗုဒ္ဓဘာသာ]]။ ပ္ဍဲအခိင်ပစ္စုပ္ပန်ဏအ် [[သၟတ်မန်]] တအ် ဒးဒုင်တဲတာလျိုင် ဂၠိုင်ကဵုကဏ္ဍ မပ္တံကဵု [[ပရေင်ပညာ]]၊ ပရေင်မၞိဟ်၊ [[ပရေင်ယေန်သၞာင်|သဇိုင်အခိုက်ကၞာမၞုံကဵုမ္ၚဵု]] ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ်မၞိဟ် ပ္ဍဲဂကောံဗော်သွးမန်နာနာ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ကဏ္ဍက္ဍိုပ်သ္ကိုပ် (Leadership) ဂှ် ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံတီကၠိုဟ်ခၠင် ကေုာံ ဖန်ဗဒှ်ပရေင်ပြံင်လှာဲ သွက်အနာဂတ်မန်။

== ဝေါဟာရ ကေုာံ သဇိုင်သဘဴဓရ် ==
သဘဴဓရ်ပရေင်ဗုဒ္ဓဘာသာဝွံ ကဏ္ဍမစပ်ကဵုက္ဍိုပ်သ္ကိုပ် သွက်ဂွံအုပ်ဓုပ် ကေုာံ က္ဍိုက်က္ဍိုပ်နကဵုအကြာဂကောံမၞိဟ်တံဂှ် ဒှ်အရာမဇၞော်မောဝ်ပတိုန် စိတ္တဗေဒ ကေုာံ [[ဒ္ဂေတ်စရိုတ်စာရိတ္တ|ဓရ်စရိယ]] သွက်ဂွံရေင်တၠုင် ဖိုလ်မၞိဟ်ဂၠိုင်တအ်ကီုရ။

=== သင်္ဂဟဝတ္ထု ၄ ===
[[သံဂဟဝတ္ထု]] ၄ သာ်ဂှ် ဒှ်ဓရ်သြဝါဒ သွက်ဂွံပကောံပကေဝ် ကေုာံ ဆက်စၠောအ်စိတ္တဓာတ် ကုကောန်ဂကောံတအ်ရ။
* '''ဒါန (Generosity):''' မစိုန်သကီု ပ္ဍဲအရာဖန်ဖက် ကေုာံ ပါ်ပရအ်ပညာ၊ အခိင် ကေုာံ ဒြဟတ်ဂကောံ။
* '''ပေယျဝါစာ (Kind speech):''' မဟီုဂလာန် ဟိုတ်ဖဵု၊ မၞုံကဵုမေတ္တာ ကေုာံ မနွံကဵုကရုဏာ သွက်ဂွံဗိုင်သၠုင်ပတိုန် စိုတ်ဓာတ်ကောန်ဂကောံ။
* '''အတ္ထစရိယာ (Beneficial conduct):''' မရေင်တၠုင် ကမၠောန်မနွံကဵုဖဵု သွက်မၞိဟ်ဂၠိုင် ပ္ဍဲဂကောံ။
* '''သမာနတ္တတာ (Impartiality):''' မဒ္ဂေတ်ပဋိပတ် တင်နင် ဒတူလိုင် တုပ်သၟဟ်၊ ပွဟွံမွဲကဵု [[အဂတိ]] ၄ သာ်။

=== ဗြဟ္မဝိဟာရ ၄ ===
[[ဗြဟ္မဝိဟာရ]] ၄ သာ် ဒှ်သဇိုင်စိုတ်က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်မွဲ သ္ဒးနွံ သွက်ဂွံမံင်စံင် ကေုာံ သောၚ်ကမၠောန်။
* '''မေတ္တာ (Loving-kindness):''' ပရေင်သ္ဍိုက်မၠိုက်ဆာန်ကၟိန်၊ မိက်ဂွံကဵု ကောန်ဂကောံ ကေုာံ မၞိဟ်အလုံမွဲဂကောံ သ္ဂောံနွံကဵုတသိုက်။
* '''ကရုဏာ (Compassion):''' မိက်ဂွံဘိုင်ဟံင်ပြာ် ဂကောံမၞိဟ် (ကောန်ဂကောံ) ကေုာံ ညးမနွံကဵုဒဒိုက် ပ္ဍဲအခိင်မဆဵုဂဗကမၠောန်ဝါတ်ဂါတ်ခက်ခုဲ။
* '''မုဒိတာ (Sympathetic joy):''' မနွံကဵုအိုဟ်တၟိုဟ် စိုတ်သၠုင် ပ္ဍဲအခိင်ကောန်ဂကောံ ဟွံသေင်မ္ဂး ညးမွဲသ္အာင် အံင်ဇၞး ပ္ဍဲအရာကမၠောန်။
* '''ဥပေက္ခာ (Equanimity):''' စိုတ်ဗိုန်ဗတ်၊ ဟွံချဳဂတဝ် ပ္ဍဲအခိင်မဆဵုဂဗ ပရေင်ဆောတ်ယောင် ကေုာံ တင်ဝါတ်ဂါတ်။

== တရဴအာဲကၞာ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ==
ပ္ဍဲဝင်[[မန်]]၊ [[ဘာလကျာ်]] ဂှ် ဒှ်ဗဟဵု သွက်ဂွံဗတောန်ပညာ ကေုာံ နဲကဲက္ဍိုက်က္ဍိုပ်ကွာန်။ နူကဵုခေတ်တမၠာ စဵုကဵုစိုပ် ပစ္စုပ္ပန်၊ သၟတ်မန်တအ် က္လိဂုဏ်ဖဵု နူကဵုပရေင်ဗုဒ္ဓဘာသာ သွက်ဂွံဆေင်စပ်ကဵု [[ယေန်သၞာင်]] ကေုာံ ပရေင်ကမၠောန်။ ဆဂး ပ္ဍဲခေတ်စက်မှု ၄.၀ (Industry 4.0) ကေုာံ [[နည်းပညာ|တေခနဝ်လိုဂျဳ]] မပြံင်လှာဲစှ်ေဏအ်၊ သၟတ်မန်တအ် ဆုံဒုင်တာလျိုင် တင်ဝါတ်ဂါတ်တၟိတအ်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
! ခေတ်ကာလ
! ဗီုပြင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ်သၟတ်မန်
! တင်စပ်ကဵု ပရေင်ဗုဒ္ဓဘာသာ
|-
| ခေတ်တမၠာ
| နကဵုဗဟဵုဘာလကျာ် ကေုာံ [[ကွာန်မန်]]
| ဗတောန်လိက်၊ ဒ္ဂေတ်ဝတ်၊ သဳ ၅
|-
| ခေတ်ပစ္စုပ္ပန်
| နကဵုဂကောံသၟတ် (Youth NGOs/CSOs)
| ရပ်စပ်သင်္ဂဟဝတ္ထု သွက်ဂွံပကောံဒြဟတ်မၞိဟ်
|}

== တင်ဝါတ်ဂါတ် ပ္ဍဲအရာမရပ်စပ် ==
နကဵု[[သုတေသန]] ထမံက်ထ္ၜးလဝ် တင်ကော်ဆောဝါတ်ဂါတ် (Challenges) သွက်သၟတ်မန်တအ်  ပ္ဍဲအရာမရပ်စပ်ဓရ်ဗုဒ္ဓဘာသာဂှ် နွံနာနာသာ်၊ မပ္တံကဵု:
# '''ပရေင်ဆက်စၠောအ် (Communication Difficulties):''' ပရေင်ရပ်စပ် ဂလာန်မယေန်သၞာင် (ပေယျဝါစာ) ပ္ဍဲအခိင်မနွံကဵုတင်ဗၠေတ်ဗၠေင် ပ္ဍဲအရာကမၠောန်။
# '''ပရေင်ဖျေံသ္ဂုတ်သွာတ် (Decision Making):''' ပရေင်ဒးဗ္စာရဏာဥပေက္ခာ ညံင်ဟွံဂွံပါအာကဵု စိုတ်ထတ်စိုတ်ဆာန် (အာဂတိ) ပ္ဍဲအရာကမၠောန်။
# '''ပရေင်ခေတ်တြေံ ကေုာံ ခေတ်တၟိ:''' ဗီုပြင်မစှ်ေစိုတ် တီကၠိုဟ်သဘဴဓရ် နကဵုနဲကဲတြေံ ဟွံဂံါစှ်ေကဵု လၟေင်ကမၠောန်ခေတ်တၟိ။

== နဲကဲသုတေသန ကေုာံ ကမၠောန်စှ်ေဒၞာဲ ==
သွက်ဂွံတီ တင်နုင်ကမၠောန်ဏအ်၊ သုတေသန မစပ်ကဵုကဏ္ဍဏအ် သ္ဒးရပ်စပ် နဲကဲသုတေသနပံင်လက္ကဏာ (Mixed Methods Research) မပ္တံကဵု:
* '''သုတေသနစံၚ်ဗစာလိက်ပတ် (Qualitative Research):''' သွက်ဂွံလ္ၚတ် လိက်ပတ်ပိဋကတ် ကေုာံ လိက်သုတေသန မစပ်ကဵု Leadership။
* '''ကမၠောန်ဆုံသၟာန် (In-depth Interview):''' သၟာန်စဝ် က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်သၟတ်မန် ကေုာံ ညးတၠပညာမန် ညးမနွံဝါသနာ။

$$\text{ဒြဟတ်က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်} = \text{ဗုဒ္ဓဓရ် (သဳလ + သတိ)} \times \text{နဲကဲစၟဳစှ်ေခေတ်တၟိ}$$

== လၟေင်ကမၠောန် သွက်ဂွံသၠုင်ပတိုန် ==
သွက်ဂွံကဵု က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်သၟတ်မန် ဇၞော်မောဝ်တိုန် နကဵုနဲကဲပရေင်ဗုဒ္ဓဘာသာ ဗွဲမစှ်ေသၞောတ်မ္ဂး၊ သ္ဒးထမံက်ပတိုန် လၟေင်ကမၠောန် (Guidelines) ၄ သာ်:

=== ၁. ပရေင်တန်ဗတောန်မနွံကဵုသတိ (Mindfulness-Based Training) ===
ဗဒှ်ပတိုန် အစဳအဇန်သၠုင်စိုတ်ဓာတ် နကဵုနဲကဲ [[ဝိပဿနာ|ဘာဝနာ]] ကေုာံ သတိ သွက်ဂွံပခိုင်ပခိုန် စိုတ်ဓာတ် က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ပ္ဍဲအခိင်မဆဵုဂဗပြဒ္ဒညာ။

=== ၂. အစဳဇန် ဒ္ဂေတ်ဝတ်အရာညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ်ဂမၠိုင် (Ethical Leadership Programs) ===
ဖန်ဗဒှ် တန်ဗ္တောန် သွက်ဂွံဗတောန် နဲကဲရပ်စပ် သင်္ဂဟဝတ္ထု ၄ ပ္ဍဲအရာမစဳရေင် ကမၠောန်ဂကောံ။

=== ၃. ပေါဲသၠာဲဂတးဂလာန် ကေုာံ ပရေင်ဆေင်စပ် ဂကောံ (Inter-generational Dialogue) ===
ဗဒှ်ပတိုန် ဒၞာဲသၠာဲဂတးဂလာန် အကြာမၞိဟ်ဇၞော် (ညးတြေံ) ကေုာံ သၟတ်မန် သွက်ဂွံပါ်ပရအ် နဲကဲရပ်စပ်ဓရ်။

== နိဿဲ ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;Payutto2000&quot;&gt;{{cite book |last=Payutto |first=P. A. |title=Buddhist Leadership in Modern Society |publisher=Buddhadhamma Foundation |year=2000 |location=Bangkok |isbn=974-789-12-3}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;MonYouth2024&quot;&gt;{{cite web |title=Mon Youth Development and Challenges in Post-Modern Era |url=https://www.monheritage.org/youth-leadership |website=Mon Heritage Organization |access-date=2026-06-27 }}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bodhi2000&quot;&gt;{{cite book |last=Bodhi |first=Bhikkhu |title=In the Buddha's Words: An Anthology of Discourses from the Pali Canon |publisher=Wisdom Publications |year=2005 |isbn=978-0861714919}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Sivaraksa2005&quot;&gt;{{cite book |last=Sivaraksa |first=Sulak |title=Socially Engaged Buddhism |publisher=Parallax Press |year=2005 |isbn=1-888375-40-6}}&lt;/ref&gt;
}}

== လိက်ပတိုန်စပ် (ပရူပရာမဆက်စပ်) ==
* [https://www.buddhanet.net BuddhaNet - Buddhist Education Resources]
* [https://www.wfbhq.org The World Fellowship of Buddhists]

{{Commons category|Buddhist leadership}}

[[Category:ပရေင်ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:သၟတ်မန်]]
[[Category:က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်]]</text>
      <sha1>g3bdbe4osmhxq2tc0zckw802o47yet5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မဟာဗျူဟာပရေင်ပိုန်ဒြပ်ချာန်နယ်လ်(CHANEL)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11359</id>
    <revision>
      <id>55856</id>
      <parentid>55609</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T01:52:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>55856</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16861" sha1="tf53tbws8k6kpdmdw308kjlqpbletzn" xml:space="preserve">{{Infobox company
| name               = ချာန်နယ်လ် &lt;br&gt; (Chanel)
| logo               = Chanel logo.svg
| logo_size          = 150px
| image              = Chanel, Place Vendôme, Paris 24 July 2013.jpg
| image_size         = 250px
| caption            = ရုင်ဗဟဵု ချာန်နယ်လ် ပ္ဍဲဖလေတ်စ် ဝေန်ဒေါမ် (Place Vendôme)၊ ဍုင်ပါရိသ်
| type               = သြဇာပုဂ္ဂလိက (Société爛par actions simplifiée)
| industry           = ကပေါတ်ကဆံင်မသၠုင် (Luxury goods)
| founded            = ၁၉၁၀ (လောန်ကၠုင် ၁၁၆ သၞာံ)
| founder            = [[ကိုဝ်ကိုဝ် ချာန်နယ်လ်]] (Coco Chanel)
| headquarters       = [[လန်ဒန်]]၊ [[ကေအာ]] (ရုင်ဗဟဵု ဂၠးကဝ်) &lt;br&gt; [[ပါရိသ်]]၊ [[ဖရင်သေစ်]] (ရုင်ဗဟဵု လုပ်ဝင်)
| area_served        = အလုံဂၠးကဝ်
| products           = ဟတ်ဂျ် ကူတျူရ် (Haute couture)၊ လိက်ကၞပ်ဗိုက်လွံက်၊ ကပေါတ်ပ္ကဴမြမောဝ်၊ ကပေါတ်စက္ခု၊ ကပေါတ်ဗြကၞေင်
| strategy_type      = မဟာဗျူဟာလၟိဟ်အောန် (Scarcity Strategy)၊ ၚ္ၚုဟ်မးတၟေင် (Premium Pricing)
| website            = {{URL|https://www.chanel.com}}
}}

'''မဟာဗျူဟာပရေင်ပိုန်ဒြပ်ချာန်နယ်လ်(CHANEL)''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Business Strategy of Chanel'') ဂှ် ဒှ်အာရီုစိန် ကေုာံ နဲကဲပရေင်ပိုန်ဒြပ် မထမံက်ထ္ၜးကဵု ဗီုပြင်ကုမ္ပဏဳဝှေတ်ရှေန် ကေုာံ ကပေါတ်ကဆံင်သၠုင်မပြဲ (Luxury brand) မနွံယၟုဒယှ် &quot;ချာန်နယ်လ်&quot; မထိင်ဒဝ် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ်ပတိုန် ဒြဟတ်ဖျာ ဂၠးကဝ်။ မဟာဗျူဟာဝွံ သဇိုင်အဓိကနွံဒၟံင် ပ္ဍဲအရာမထိင်ပတိုန် ၚ္ၚုဟ်မးတဆိပ်စၟတ်သမ္တီ (Brand value)၊ မဟာဗျူဟာလၟိဟ်အောန် (Scarcity strategy)၊ ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ်မနွံကဵု သြဇာဗဟဵု ဗွဲမဗိုန်ဗတ်။ ချာန်နယ်လ်ဝွံ ဒှ်ကုမ္ပဏဳမနွံသြဇာပုဂ္ဂလိက ဟွံလုက်စုက် ပ္ဍဲဗွဝ်ဖျာသတံက်ခ် (Stock market) ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးတအ် နွံအခေါင်အဝေါင် အခေါင်အရာဇၞော် သွက်ဂွံဖျေံသ္ဂုတ်သွာတ် မဟာဗျူဟာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ဗွဲဂၠိင်ဇမ္ၚောဲရ။

== နိသုတ ကေုာံ သဇိုင်မဟာဗျူဟာ ==
မဟာဗျူဟာပရေင်ပိုန်ဒြပ် ချာန်နယ်လ် ဂှ် ဒှ်နဲကဲမစွံအဓိကကဵု &quot;မဟာဗျူဟာမပြဲသၠုင်&quot; (Exclusivity Framework) မဒှ်အရာမဖန်ဗဒှ်ကဵု ကောန်အဝေါင်ဖျာ ညံင်ဂွံနွံတန်ကြန် လောန်နူဗဟဵုဖျာဗာန်။ ညးတအ် ဟွံစွံအဓိက ပ္ဍဲအရာမသွံကပေါတ် နကဵုလၟိဟ်ဂၠိုင် (Mass production) တုဲ သ္ပဒုင်သဇိုင်ကဵု ကဏ္ဍမတၟေင်တၟဟ် ကေုာံ အဝေါင်ဖျေံကဏ္ဍဒြပ် နကဵုၚ္ၚုဟ်မးတၟေင် (Premium pricing)ရ။

=== သဘဴဓရ် ကဏ္ဍပြယာဲဖျာ ===
ချာန်နယ်လ် ရေင်တၠုင်ကမၠောန် နကဵုသီုပန်ကဏ္ဍအဓိက:
# '''ပရေင်ဆေင်စပ် အာရီုတၟေင်ကပေါတ်:''' ကပေါတ်မပ္တံ ထိုင်လွံက်တဲ (Handbags) ကေုာံ လွံက်ဝှိတ်ရှေန်တက်ပြဟ်ပြေဟ် (Ready-to-wear)။
# '''ကပေါတ်မြမောဝ် ကေုာံ ပရေင်ကျိုင်ကျောဝ်:''' ကဏ္ဍမပ္တံ ကပေါတ်ပ္ကဴမြမောဝ် (Chanel No. 5) ကေုာံ ကပေါတ်ဖျေအ်ဖျောန် (Cosmetics) မဒှ်ဒြဟတ်ကပေါတ် သွံဂၠိုင်အိုတ်။
# '''ကပေါတ်ဗြကၞေင် ၚုဟ်မးသၠုင်:''' (Fine Jewelry &amp; Watches) သွက်ဂွံဆွဲစှ်ေ ကောန်ဖျာ သြဇာဂၠိုင်။

== ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ==
ချာန်နယ်လ် ဂှ် စပ္တံထ္ၜးလဝ် နူသၞာံ ၁၉၁၀ နကဵု [[ကိုဝ်ကိုဝ် ချာန်နယ်လ်]] (Gabrielle &quot;Coco&quot; Chanel) ပ္ဍဲဍုင်ပါရိသ်၊ ပြင်သစ်။ မဟာဗျူဟာပိုန်ဒြပ် ပ္ဍဲခေတ်ကိုပ်ကၠာဂှ် ဒှ်အရာမသၠာဲပြံင် ဗီုပြင်ဗိုက်လ္တက် ကောန်မၞိဟ်ဗြဴ နကဵုအာရီု မနွံကဵုပရေင်ဗၠးၜး ကေုာံ သ္ဂောံသံက်သာ။ 

ဗွဲကြဴ နူသၞာံ ၁၉၂၄၊ ကာလဆေင်စပ်ကဵု ရဲသၟာပိုန်ဒြပ် [[ဝေရ်ထာင်မာ]] (Wertheimer family)၊ မဟာဗျူဟာပိုန်ဒြပ် စကလိဂုဏ်ဖဵု နကဵုဗီုပြင်ကုမ္ပဏဳဂၠးကဝ်။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၃၊ [[ခါရ်လ် လာဂါဖေလ်ဒ်]] (Karl Lagerfeld) စလုပ်ဒှ် ဒါရိုက်တာ ဖန်ဗဒှ် (Creative Director) တုဲ ညးလှာဲပတိုန် အာဲကၟာဲတြေံ ညံင်ဂွံစှ်ေကဵု ခေတ်တၟိ၊ ဖန်ဗဒှ်ကဵု မဟာဗျူဟာ Logo &quot;CC&quot; မပြဟ်လောန် ပ္ဍဲစိုတ်ကောန်ဖျာဖံက်သေဝ်တအ်ရ။

== သဘဴသဇိုင်ဓရ် မဟာဗျူဟာပိုန်ဒြပ် ==
မဟာဗျူဟာ ချာန်နယ်လ် နွံကဵု သဘဴဓရ်အဓိက ၃ သာ်:

=== ၁. မဟာဗျူဟာလၟိဟ်အောန် (Scarcity Strategy) ===
ချာန်နယ်လ် ဟွံသွံကပေါတ်ညးတအ် ပ္ဍဲလ္တေတ်အေန်တာနေတ် (E-commerce) သွက်ကပေါတ်အဓိက မပ္တံကဵု ထိုင်လွံက်တဲအဇာမခိုဟ်အိုတ် (Classic Flap Bag)။ ကောန်ဖျာတအ် ဒးအာသွံ နကဵုဇိုင် ပ္ဍဲဆေင် (Boutique) ဟေင်။ အရာဏအ် ဖန်ဗဒှ်ကဵု ကဏ္ဍမတၟေင် ကေုာံ ပရေင်မိက်ဂွံကလိဂုဏ်တၟေင်တၟဟ်တအ်ရ။

=== ၂. အစောန်စရာဲမခုတ်ပ္တန်ၚ္ၚုဟ်မးမာန် (Pricing Power) ===
ချာန်နယ်လ် နွံကဵု အစောန်စရာဲမခုတ်ပ္တန်ၚ္ၚုဟ်မး ဗွဲမသၠုင်မာန်ရ။ ညးတအ် ပတိုန်ၚ္ၚုဟ်မး ကပေါတ်အဓိကညးတအ် ၁-၂ အလန် ပ္ဍဲမွဲသၞာံ။ တင်ဖဵုဝွံ ဒှ်အရာမထိင်ဒဝ် ၚ္ၚုဟ်မးကလေင်သွံကပေါတ်တြေံ (Resale Value) ညံင်ဂွံနွံတန်ကြန် သၠုင်တိုန် ဆေင်စပ်ကဵု ပရေင်လှာဲဒြပ် (Investment)ရ။

=== ၃. မဟာဗျူဟာပိုန်ဒြပ်ပုဂ္ဂလိက (Private Ownership) ===
ဟိုတ်မဒှ် ကုမ္ပဏဳသြဇာပုဂ္ဂလိက မနွံကဵု ရဲသၟာပိုန်ဒြပ် ဝေရ်ထာင်မာ (Wertheimer) အုပ်ဓုပ်၊ ချာန်နယ်လ် ဟွံဒးစှ်ေစိုတ်ကဵု ဒြဟတ်ဓရ်ဗွာဖျာ မဒးထ္ၜးတင်နင်ဒေတာတအ်ရ။ အရာဏအ်ဝွံ ကဵုအခေါင်အရာကဵု ညးတအ် ဖျေံစိုတ်ကမၠောန် ရေင်တၠုင်ဗွဲဂၠိင်ဇမ္ၚောဲ (Long-term Strategy)ရ။

== ဗီုပြင်ပါ်ပရအ် ကေုာံ ကဏ္ဍဍာဲဒကေဝ် ==
ကဏ္ဍပိုန်ဒြပ် ချာန်နယ်လ် ပါ်ပရအ်လဝ် နကဵုဗီုပြင် မထိင်ဒဝ် ဒြဟတ်ဖျာ နကဵုဂၠံင်တရဴနာနာ:

{| class=&quot;wikitable&quot;
! ကဏ္ဍကဆံင်ကပေါတ်
! မဟာဗျူဟာဖျာ
! ဗီုပြင်သွံကပေါတ်
|-
| Haute Couture &amp; RTW
| ထိင်ယၟုတဆိပ် (Brand Image)
| ဆေင်တၞဟ်ခြာ (Exclusive Boutiques)
|-
| Handbags &amp; Leather Goods
| မဟာဗျူဟာလၟိဟ်အောန် ကေုာံ ပတိုန်ၚ္ၚုဟ်မး
| ဟွံသွံတဴပ္ဍဲအောန်လာင် (No Online Sale)
|-
| Fragrance &amp; Beauty
| ဗဒှ်ပတိုန် ဒြဟတ်စိုတ် ကောန်ဖျာဂလိုင် (Volume)
| အန်တာနေတ် ကေုာံ ကပေါတ်ဆေင်နာနာ
|}

== နဲကဲဗျူဟာ ဆေင်ကဵုဖျာ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် ==
မဟာဗျူဟာ ဆေင်ကဵုဖျာ ချာန်နယ်လ် ရပ်စပ်နဲကဲ '''၄P (Product, Price, Place, Promotion)''' နကဵုဗီုပြင်တၟေင်:

=== Product (ကပေါတ်) ===
ကပေါတ် သ္ဒးနွံကဵု အဆင်ဗဳဇသၠုင် (High Quality) ကေုာံ မနွံကဵုအာဲကၟာဲ (Heritage)။ ကမၠောန်ကၠောန်နတဲ (Craftsmanship) ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော်။

=== Price (ၚ္ၚုဟ်မး) ===
ရပ်စပ် နဲကဲ ၚ္ၚုဟ်မးတၟေင် (Premium Pricing)။ ၚ္ၚုဟ်မး ကပေါတ်ချာန်နယ်လ် ဟွံမွဲကဵု ပရေင်ဖျဝ်ၚ္ၚုဟ်မး (No Discount/Sale) ပ္ဍဲအခိင်လဵုမွဲမွဲ။

=== Place (ဒၞာဲသွံ) ===
ထိင်ဒဝ် ဆေင်သွံကပေါတ် ဗွဲမတင်းမာ။ ဆေင်ဗူတိစ် (Boutique) သ္ဒးနွံ ပ္ဍဲဒၞာဲမနွံကဵု ဂုဏ်စံသၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးကဝ် မပ္တံကဵု [[ပါရိသ်]]၊ [[နျူယံက်]]၊ ကေုာံ [[တိုကျို]]။

== မဟာဗျူဟာပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ပွဳပွူသဘာဝ ==
ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်၊ ချာန်နယ်လ် စထမံက်ထ္ၜးကဵု မဟာဗျူဟာ '''Chanel Mission 1.5°''' မဒှ်အရာမစွံအဓိက ပ္ဍဲအရာမဖျဝ်ဖျေံ ဒြဟတ်ကာဗောန် (Carbon footprint) ညံင်ဂွံစှ်ေကဵု လၟေင်ပဋိညာဏ် ဍုင်ပါရိသ် ဆေင်ကဵု ရာသဳဥတု မပြံင်လှာဲဒၟံင်တအ်ရ။ ညးတအ် စပကောံတိုန် ဒြဟတ်သြန် သွက်ဂွံဗိုင်ရံင်စံင် နဲကဲစိုက် ဗီုပြင်သဘာဝ ကေုာံ ပရေင်ထံက်ပင် သၟာကမၠောန်တဲ (Artisans)တအ်ရ။

== ပရေင်ဇၞော်မောဝ်ခေတ်တၟိ ကေုာံ ဒဳဂျဳတေဝ် ==
ဒံင်လ္တေတ် မဟာဗျူဟာ ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital Strategy) ချာန်နယ်လ် နွံကဵု ဗီုပြင်တၟေင်တၟဟ်ရ။ ညးတအ် ရပ်စပ် [[ပရိုင်လပှ်ကျာ်]] (Social Media) မပ္တံ [[အေန်သတာဂရမ်]] (Instagram) သွက်ဂွံဟီုတွဟ် ပရူဝင် (Storytelling) ကေုာံ ထ္ၜးဗီုပြင်ဝှိတ်ရှေန် ဆဂး ဟွံရပ်စပ် သွက်ဂွံသွံကပေါတ် အဓိက လ္တေတ်အေန်တာနေတ်ရ။ အရာဏအ် ဒှ်အရာမထိင်ဒဝ် တင်မပြဲသၠုင် (Exclusivity) မွဲဟေင် မဒှ်ရ။

== တင်ဒုင်ပ္ကေဝ် အနာဂတ် ကေုာံ တင်ဝါတ်ဂါတ် ==
မဟာဗျူဟာပိုန်ဒြပ် ချာန်နယ်လ် စွံစုတ်လဝ် တင်ဝါတ်ဂါတ် အနာဂတ် ၃ သာ်:
# '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ စိုတ်ကောန်ဖျာခေတ်တၟိ:''' ကောန်ဖျာခေတ် Gen Z ကေုာံ Alpha မနွံကဵု စိုတ်ထတ် ပ္ဍဲအရာမသွံကပေါတ် လ္တေတ်အေန်တာနေတ်။
# '''ပရေင်ကပေါတ်ပတောံ (Counterfeit Goods):''' ပရေင်ပတောံကပေါတ်တုဲ မနွံကဵုအဆင်သၠုင် မပလီုကဵု သၞောတ်သၞောဝ်ဂုဏ် တဆိပ်။
# '''ပရေင်တန်ကြန်ဍာ်ဇမၠိင် (Sustainability):''' ပရေင်ဒးဗစာ သွက်ဂွံရပ်စပ်သၠုင်ပ္တိုန် ဒြဟတ်ကမၠောန် ညံင်ပွဳပွူသဘာဝ ဟွံဂွံပလီုလာ် ။

== နိဿဲ ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;Kapferer2012&quot;&gt;{{cite book |last=Kapferer |first=Jean-Noël |title=The Luxury Strategy: Break the Rules of Marketing to Build Luxury Brands |publisher=Kogan Page |year=2012 |isbn=978-0749464912}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ChanelFinancial2023&quot;&gt;{{cite web |title=Chanel Reports Full Year 2023 Financial Results |url=https://www.chanel.com/financial-reports |website=Chanel Official |access-date=2026-06-27}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;VogueBusiness2024&quot;&gt;{{cite web |title=How Chanel maintains its pricing power in a changing market |url=https://www.voguebusiness.com/companies/chanel-luxury-strategy |website=Vogue Business |access-date=2026-06-27 }}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;WertheimerHistory&quot;&gt;{{cite book |last=Thomas |first=Dana |title=Deluxe: How Luxury Lost Its Luster |publisher=Penguin Press |year=2007 |isbn=978-1594201301}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ChanelSustainability&quot;&gt;{{cite web |title=Chanel Mission 1.5° Climate Action Report |url=https://www.chanel.com/sustainability |website=Chanel |access-date=2026-06-27}}&lt;/ref&gt;
}}

== လိက်ပတိုန်စပ် (ပရူပရာမဆက်စပ်) ==
* [https://www.chanel.com Inside Chanel - Official Historical Documentaries]
* [https://www.voguebusiness.com Vogue Business - Luxury Industry Insights]

{{Commons category|Chanel}}

[[Category:ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:ဝှိတ်ရှေန်]]
[[Category:မဟာဗျူဟာပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:ကုမ္ပဏဳ ပရင်သေစ်]]</text>
      <sha1>tf53tbws8k6kpdmdw308kjlqpbletzn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေၚ်ပညာAI ကေုာံ ပရေၚ်ပညာမၞိဟ်ဗီုတၟေၚ်တဴ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11368</id>
    <revision>
      <id>55847</id>
      <parentid>55627</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T01:18:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>55847</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19816" sha1="2jnhb95l6bcukadwmb5qk0i4zu6tlbw" xml:space="preserve">{{Infobox technology
| name = ပရေၚ်ပညာAI ကေုာံ ပရေၚ်ပညာမၞိဟ်ဗီုတၟေၚ်တဴ (Artificial Intelligence &amp; AGI)
| image = File:Artificial intelligence (2).svg
| caption = သင်္ကေတ ပရေၚ်ပညာAI (ဉာဏ်စက်) ကေုာံ ကွန်ရက်အာရုံ (Neural Networks)
| field = [[သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ]] (Computer Science)
| sub_classes = [[စက်ဗ္တောန်ပညာ]] (Machine Learning), [[ပရေၚ်ကၠိုဟ်အရေဝ်ဘာသာ]] (NLP), [[ရဝ်ဗတ်]] (Robotics)
| origin_year = ၁၉၅၆
| pioneers = [[အလန် တူရိန်]] (Alan Turing), [[ဂျောန် မက်ကာသဳ]] (John McCarthy)
| key_applications = ပရေၚ်ထတ်ယုက်, ဘဏ္ဍာရေး, ပရေၚ်ပညာ, ပရေၚ်စက်ယန္တရား
}}

'''ပရေၚ်ပညာAI ကေုာံ ပရေၚ်ပညာမၞိဟ်ဗီုတၟေၚ်တဴ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Artificial Intelligence and Artificial General Intelligence'') ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍကိစ္စဇၞော်မွဲ ပ္ဍဲကဵု [[သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ]] မရန်တၟအ်လဝ် သွက်ဂွံကၠောန်ဗဒှ် စက်ယန္တရား ကေုာံ ပရိုဂရမ် မၞုံကဵု ဉာဏ်ပညာ မတုပ်သၟဟ် ကုက္ဍဟ်မၞိဟ်ရ။ ပရေၚ်ပညာ AI (ဉာဏ်စက်) ဂှ် ဒှ်အရာမကၠောန်ဗဒှ်လဝ် နကဵု (Algorithms) တုဲ ဍေံတံ ဖန်ဇန်၊ ချပ်ဗ္စာ၊ ကေုာံ ဗ္တောန်ကေတ် ပညာ နူကဵု တင်နင် (Data) တံမာန်ရ။ ပရေၚ်ပညာမၞိဟ်ဗီုတၟေၚ်တဴ (AGI) ဂှ် ဒှ်အဆင့် AI မသၠုင်အိုတ် မဒှ်အရာ ဍေံတံ ကၠိုဟ်ခိုဟ်အိုတ် ကေုာံ ဖန်ဇန်ပြသၞာ မတုပ်ကဵု ဉာဏ်မၞိဟ် ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍနာနာမာန်ရ။ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဝွံ AI ဂှ် လုပ်ပါလုပ်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဘဝမၞိဟ်တံ ဇၟာပ်ဒၞာဲတုဲ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ကေုာံ သုတေသန ပရူ AI ဝွံ ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန်ရ။

== ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ အလုံအိုတ်သီု ==
ပရေၚ်ပညာ AI ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်နဲကဲ [[သိပ္ပံ]] ကေုာံ [[တေက်နဝ်လဝ်ဂျဳ]] မဖန်ဇန်လဝ် စက်ယန္တရား သွက်ဂွံ ကၠောန်ကမၠောန် မနွံပၟိက်ကဵု ဉာဏ်ပညာမၞိဟ် ဗီုကဵု ပရေၚ်ကၠိုဟ်အရေဝ်ဘာသာ၊ ပရေၚ်ဆဵုညာတ် (Computer Vision) ကေုာံ ပရေၚ်ဖျေံသ္ဂုတ်သွာတ်တံရ။ AI ဂှ် ညးတံ ပါ်လဝ် ဂကူနာနာတုဲ၊ AI မစကာဒၟံင် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒှ်ဂကူ Narrow AI (AI အကဆံၚ်သဝ်) ရ။ ဍေံတံ ကၠောန်ကဵုမာန် ဆကမၠောန်မွဲကဏ္ဍဓဝ်ရ။ ဥပမာ - ကွဳစက်မစကာကေတ်တ် (Self-driving cars) ဟွံသေင်မ္ဂး ပရိုဂရမ် မကၠာဲဘာသာ (Translation programs) တံရ။

ပရေၚ်ပညာမၞိဟ်ဗီုတၟေၚ်တဴ (AGI - Artificial General Intelligence) မ္ဂးဂှ် ဒှ် AI မၞုံကဵု အစောံသတ္တိ မကၠိုဟ်ခိုဟ်အိုတ် ကေုာံ ဗ္တောန်ကေတ် ပညာ ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍနာနာ မတုပ်သၟဟ် ကုမၞိဟ်တံရ။ AGI ဂှ် ဟွံဒှ်ကၠုင် ဍာံဍာံဏီတုဲ ဒှ်ဒၟံင် ပရေၚ်အတိုင်အဓိက ပ္ဍဲကဵု ပရေၚ်သုတေသန AI ရ။

== ဝင် ကေုာံ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ==
[[File:Alan Turing photo.jpg|thumb|250px|[[အလန် တူရိန်]] (Alan Turing) - မဒှ်မၞိဟ် မဖန်ဇန်လဝ် Turing Test ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၀]]
ဝင် ပရေၚ်ပညာ AI ဝွံ စပ္တံကၠုင် နူကဵု လဒေါဝ် ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၀ ဂှ် တၠပညာသၚ်္ချာ ကေုာံ သိပ္ပံကောန်ပျူတာ [[အလန် တူရိန်]] (Alan Turing) ချူပ္တိတ်လဝ် လိက်ကၞပ်မွဲ မဟီုစပ်ကဵု &quot;Computing Machinery and Intelligence&quot; တုဲ ညးဖန်ဇန်လဝ် &quot;Turing Test&quot; သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် ဉာဏ်စက်ရ။

ယၟုမ္ဂး &quot;Artificial Intelligence&quot; ဂှ် စကာကၠာအိုတ် ပ္ဍဲသဘင်သဳကၠဳ Dartmouth Conference ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၆ မကၠောန်ဗဒှ်လဝ် နကဵု [[ဂျောန် မက်ကာသဳ]] (John McCarthy) ကေုာံ မိတ်သဟာဲညးတံရ။ နူဂှ်တုဲ ပရေၚ်သုတေသန AI ဂှ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်လဝ် ၜိုန်ရ ဒးဆောမ်ဒး &quot;AI Winter&quot; (အခိင်သုတေသန AI ဒေါံဇူ ဟိုတ်နူ သြန်ဘဏ္ဍာ ဟွံမွဲ) လေဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၀ လပါ်ဂှ် ဟိုတ်နူကဵု တင်နင် (Big Data) ကေုာံ ဒြဟတ်စက် (Computing Power) ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်တုဲ AI လေဝ် ကလေင်ဂျိုင်ကၠုင် နကဵု ဒြဟတ်ဇၞော်ဇၞော်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
! သၞာံ (Year) !! သဘင် ကေုာံ အရာမက္တဵုဒှ် (Event) !! အဓိပ္ပါယ် (Description)
|-
| ၁၉၅၀ || Turing Test ဖန်ဇန် || အလန် တူရိန် ဖန်ဇန် နဲကဲစမ်ၜတ် ဉာဏ်စက်
|-
| ၁၉၅၆ || Dartmouth Conference || ယၟု &quot;AI&quot; ဂှ် စကာကၠာအိုတ်
|-
| ၁၉၉၇ || Deep Blue ဇၞး ဂိမ်းစှ်တြင် || စက်ကောန်ပျူတာ IBM Deep Blue ဇၞး မၞိဟ်ချန်ပီယံ
|-
| ၂၀၁၂ || Deep Learning ဇၞော်မောဝ် || ကွန်ရက်အာရုံ (Neural Networks) ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်
|-
| ၂၀၂၂ || ChatGPT ပ္တိတ် || ဂကောံ OpenAI ပ္တိတ် Generative AI မဇၞော်မောဝ်
|}

== သဇိုင်သဘဴဓဝ်ဂမၠိုင် ==
သဇိုင်သဘဴဓဝ် အဓိက ပ္ဍဲကဵု AI ဂှ် ဒှ် **စက်ဗ္တောန်ပညာ (Machine Learning - ML)** ကေုာံ **ဇာနှိက်ဆက်စၠောံ (Neural Networks)** ရ။

* '''အလဂဝ်ရဳသမ် (Algorithms):''' ဒှ်သၞောတ်ဝ် မဖန်ဇန်လဝ် သွက်ဂွံ ပ္တိတ်သွဟ် နူကဵု တင်နင်။
* '''တင်နင် (Data):''' စက်တံ ဒးနိဿဲ ကုတင်နင် ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ကေုာံ ဗ္တောန်ကေတ် ပညာ။
* '''ဇာနှိက်ဆက်စၠောံ (Neural Networks):''' ဒှ်သၞောတ်ဝ်မွဲ မဖန်ဇန်လဝ် နကဵုဗီုပြင် က္ဍဟ်မၞိဟ်တုဲ၊ ဍေံတံ ပါ်ပရး တင်နင် နကဵု ထပ်နာနာ (Layers) သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်အဓိပ္ပါယ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက်ရ။

== ကဏ္ဍအဓိက ကေုာံ ဂကူဂမၠိုင် ==
[[File:Neural network.svg|thumb|250px|ဗီုပြင် ဇာနှိက်ဆက်စၠောံ (Neural Network) မၞုံကဵု ထပ်နာနာ]]
ပရေၚ်ပညာ AI ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ကဏ္ဍအဓိက ဗွဲမဂၠိုင်ရ-

1. '''စက်ဗ္တောန်ပညာ (Machine Learning - ML):''' ဒှ်နဲကဲ မကဵုစက်တံ ဗ္တောန်ကေတ် ပညာ နူကဵု တင်နင် နကဵုအလဵုအလဵုရ။
2. '''ပရေၚ်ဗ္တောန်ဇြိုဟ်နက် (Deep Learning):''' ဒှ်ကဏ္ဍမွဲ ပ္ဍဲ ML မစကာ ဇာနှိက်ဆက်စၠောံ မၞုံကဵု ထပ်ဗွဲမဂၠိုင်။
3. '''ပရေၚ်ကၠိုဟ်အရေဝ်ဘာသာ (Natural Language Processing - NLP):''' ဒှ်နဲကဲ မဖန်ဇန်လဝ် သွက်စက် ဂွံကၠိုဟ်၊ ဗှ်၊ ကေုာံ ဟီုအရေဝ် မၞိဟ်တံမာန်။ (ဥပမာ - Siri, Alexa, ChatGPT)
4. '''ရဝ်ဗတ် (Robotics):''' ဒှ်ပရေၚ်ပံင်စပ် AI ကေုာံ စက်ယန္တရား သွက်ဂွံ ကၠောန်ကမၠောန် မနွံကဵု ဒြဟတ်ကာယ။
5. '''ပရေၚ်ဆဵုညာတ်စက် (Computer Vision):''' ဒှ်အစောံသတ္တိ မကဵုစက်တံ ညာတ် ကေုာံ ကၠိုဟ် ဗီုရုပ် ကေုာံ ဝဳဒဳယော (Video)ရ။

== နဲကဲသုတေသန ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် ==
[[သုတေသန]] AI ဂှ် သုင်စောဲဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍနာနာ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ရ။

* '''ပရေၚ်ထတ်ယုက် (Healthcare):''' AI ဂှ် ရီုဗင် စမ်ၜတ် ယဲ (Diagnosis) နူကဵု ဗီုရုပ် X-ray ကေုာံ သုတေသန ဂဥုဲတၟိရ။
* '''ပရေၚ်ဘဏ္ဍာ (Finance):''' AI စကာ သွက်ဂွံ ဆိင်ဆ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်၊ ကေုာံ ရံင်စံင် စဵုဒၞာ ပရေၚ်လီဠာန် (Fraud detection)။
* '''ပရေၚ်ပၠံၚ်ဗစိုပ်တရဴ (Transportation):''' ကွဳစက်မစကာကေတ်တ် (Autonomous vehicles) တံဂှ် စကာ AI သွက်ဂွံ မင်မွဲ ပရေၚ်ဂီုကၠီု ပ္ဍဲဂၠံင်ရ။
* '''ပရေၚ်ပညာ (Education):''' AI ဖန်ဇန်လဝ် သၞောတ်ဝ်ဗတောန်ပညာ (Personalized learning) မကိတ်ညဳကဵု ကုကွးဘာ ဇၟာပ်ပ်မၞိဟ်ရ။

== အရာမဂၠာဲဆဵု ကေုာံ ပရေၚ်ပါလုပ်ဂမၠိုင် ==
ပ္ဍဲကဵု ဝင် AI ဂှ် အရာမဂၠာဲဆဵု အဓိက နွံဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၆ ဂှ် ပရိုဂရမ် '''AlphaGo''' နူကဵု ကုမ္ပဏဳ Google DeepMind ဇၞးကၠုင် မၞိဟ်ချန်ပီယံ ပ္ဍဲကဵု ဂိမ်း Go (ဂိမ်းဗုတ်) မဒှ်အရာ မၞုံကဵု ပရေၚ်ချပ်စင်ခြာ မဇြိုဟ်နက်ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၀ လပါ်ဂှ် တေက်နဝ်လဝ်ဂျဳ မကော်စ '''Large Language Models (LLMs)''' ဗီုကဵု GPT-3, GPT-4 တံဂှ် ပ္တိတ်ကၠုင် အစောံသတ္တိ မကၠောန်ဗဒှ် လိက်၊ ကဗျ၊ ကေုာံ Code ပရိုဂရမ် မတုပ်သၟဟ် ကုမၞိဟ်တံရ။

== ပရေၚ်ဆက်စပ် ကုဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ပရေၚ်ပညာ ==
ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် AI ဂှ် သ္ပကဵု ပရေၚ်ပြံင်လှာဲ ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲကဵု [[ဂကောံမၞိဟ်]] ကေုာံ [[ပညာရေး]] (ပရေၚ်ပညာ) ရ။ အရာခိုဟ်ဂှ် AI ရီုဗင်ကဵု ကမၠောန်လောဲသွာတိုန် ကေုာံ ပ္တိတ်ကမၠောန် ဂၠိုင်တိုန်ရ။ ဆဂး ပြသၞာမက္တဵုဒှ်မာန်ဂှ် ပရေၚ်ကမၠောန် (Jobs) ဗွဲမဂၠိုင် စက်တံ ကၠောန်ကေတ်မာန်တုဲ မၞိဟ်တံ အောန်စှ်ေ ပ္ဍဲမကၠောန်ကမၠောန်မာန်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ပရေၚ်ပညာဂှ် AI နွံကဵု အစောံသတ္တိ မရီုဗင် ညးဗတောန်ပညာတံကီုလေဝ်၊ ပြသၞာ ပရေၚ်ကူစၠောံ (Plagiarism) ကေုာံ ပရေၚ်ကျာ်သြဳ (Ethics) ဂှ် ဒှ်အရာ မဒးစွံသတိရ။

== ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ခေတ်လၟုဟ် ကေုာံ တေက်နဝ်လဝ်ဂျဳ ==
ခေတ်လၟုဟ်ဝွံ AI ပြံင်လှာဲကၠုင် ဒှ် '''Generative AI''' ရ။ ဍေံတံဂှ် ဟွံသေင်ကဵု ဆမလ္ၚတ်ပညာမွဲဓဝ်၊ ဍေံတံ ဖန်ဇန်ပ္တိတ် အရာတၟိ ဗီုကဵု လိက်၊ ဗီုရုပ်၊ ရမျာၚ် ကေုာံ ဝဳဒဳယော (Video) မာန်ရ။ ဗီုကဵု Midjourney ကေုာံ DALL-E တံဂှ် ဍေံတံ ဖန်ဇန် ဗီုရုပ်အနုသုခုမ နူကဵု တင်နင်လိက်မာန်ရ။ တေက်နဝ်လဝ်ဂျဳဏအ် ဇၞော်မောဝ်ပြဟ်လောန်တုဲ အလဵုအသဳ ဍုင်နာနာတံ ဒးဖျေံကၠုင် သၞောဝ်ဥပဒေ (AI Regulations) သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ပရေၚ်ဂီုကၠီုရ။

== ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် အနာဂတ် ကေုာံ ပြသၞာ ==
အနာဂတ် ပရေၚ်ပညာ AI ဂှ် ဇၞော်မောဝ်ဒၟံင် သွက်ဂွံ က္တဵုဒှ် ပရေၚ်ပညာမၞိဟ်ဗီုတၟေၚ်တဴ (AGI) ရ။ AGI က္တဵုဒှ်ကၠုင်မ္ဂး ဍေံတံ ပသောၚ် ပြသၞာဂၠးတိ ဗီုကဵု ရာသဳဥတုပြံင်လှာဲ (Climate change) ကေုာံ ယဲဝေဒနာတံ မာန်ရ။ ဆဂး ပြသၞာဇၞော်အိုတ်ဂှ် &quot;AI Alignment&quot; (ပရေၚ်ကိတ်ညဳကဵု AI) ရ။ ယဝ်ရ AI မၞုံကဵု ဉာဏ်သၠုင်နူမၞိဟ်တံ ဟွံကိတ်ညဳ ကုသဘဴဓဝ်မၞိဟ်မ္ဂး ဍေံဒှ် ဘေးအန္တရာယ် ဇၞော်ဇၞော် သွက်ဂကူမၞိဟ် (Existential risk) မာန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေၚ်သုတေသန ပရေၚ်ဂီုကၠီု AI (AI Safety) ဂှ် ဒှ်ကဏ္ဍ အရာဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲအနာဂတ်ရ။

== နိဿဲ ==
{{Reflist|refs=
{{cite book |last=Russell |first=Stuart |author2=Norvig, Peter |title=Artificial Intelligence: A Modern Approach |publisher=Pearson |year=2020 |isbn=978-0134610993}}
{{cite book |last=Goodfellow |first=Ian |author2=Bengio, Yoshua |author3=Courville, Aaron |title=Deep Learning |publisher=MIT Press |year=2016 |isbn=978-0262035613}}
{{cite book |last=Bostrom |first=Nick |title=Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0199678112}}
{{cite book |last=Turing |first=Alan |title=Computing Machinery and Intelligence |publisher=Mind |year=1950 |isbn=}}
{{cite book |last=Mitchell |first=Melanie |title=Artificial Intelligence: A Guide for Thinking Humans |publisher=Farrar, Straus and Giroux |year=2019 |isbn=978-0374257835}}
{{cite web |title=What is Artificial Intelligence? |url=[https://www.ibm.com/topics/artificial-intelligence](https://www.ibm.com/topics/artificial-intelligence) |website=IBM |access-date=2023-10-15}}
{{cite web |title=Artificial General Intelligence (AGI) |url=[https://openai.com/research/](https://openai.com/research/) |website=OpenAI |access-date=2023-10-15 }}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
{{cite journal |last=LeCun |first=Yann |author2=Bengio, Yoshua |author3=Hinton, Geoffrey |title=Deep learning |journal=Nature |year=2015}}
{{cite book |last=Tegmark |first=Max |title=Life 3.0: Being Human in the Age of Artificial Intelligence |publisher=Knopf |year=2017 |isbn=978-1101946596}}
{{cite journal |last=Silver |first=David |title=Mastering the game of Go with deep neural networks and tree search |journal=Nature |year=2016}}
}}

== လိက်ပတိုန်စပ် ==

* [[https://en.wikipedia.org/wiki/Artificial_intelligence](https://en.wikipedia.org/wiki/Artificial_intelligence) English Wikipedia: Artificial Intelligence]
* [[https://en.wikipedia.org/wiki/Artificial_general_intelligence](https://en.wikipedia.org/wiki/Artificial_general_intelligence) English Wikipedia: Artificial General Intelligence]
* [[https://www.coursera.org/learn/ai-for-everyone](https://www.coursera.org/learn/ai-for-everyone) AI for Everyone by Andrew Ng (Coursera)]

{{Commons category|Artificial intelligence}}

[[Category:သိပ္ပံ]]
[[Category:ပညာ]]
[[Category:သုတေသန]]
[[Category:နဲပညာ]]
[[Category:သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ]]
[[Category:ပရေၚ်ပညာAI]]

{{Navbox
|name = ပရေၚ်ပညာAI ကေုာံ တေက်နဝ်လဝ်ဂျဳ
|title = [[ပရေၚ်ပညာAI ကေုာံ ပရေၚ်ပညာမၞိဟ်ဗီုတၟေၚ်တဴ]] ကေုာံ တေက်နဝ်လဝ်ဂျဳ
|listclass = hlist
|list1 =

* [[စက်ဗ္တောန်ပညာ]] (Machine Learning)
* [[ပရေၚ်ဗ္တောန်ဇြိုဟ်နက်]] (Deep Learning)
* [[ပရေၚ်ကၠိုဟ်အရေဝ်ဘာသာ]] (NLP)
* [[ရဝ်ဗတ်]] (Robotics)
* [[သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ]]
* [[တင်နင်]] (Data)
}}</text>
      <sha1>2jnhb95l6bcukadwmb5qk0i4zu6tlbw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာမနွံတဴပ္ဍဲဂၠးကဝ်ဏံ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11370</id>
    <revision>
      <id>55845</id>
      <parentid>55633</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T01:01:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>55845</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18089" sha1="4m1yi8p0950q80jtwxx1ne48dujanwl" xml:space="preserve">{{Infobox religion
| religion = ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ (Theravada Buddhism)
| image = File:Dharma Wheel.svg
| caption = ဓမ္မစက် (Dharmachakra) - သင်္ကေတ သဇိုင် ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ
| founder = [[ဂေါတမဗုဒ္ဓ]] (Gautama Buddha)
| origin_year = ၅ ဗွဝ်ကၠံ ဘဳသဳ (5th Century BCE)
| origin_place = [[အိန္ဒိယ]] (Ancient India)
| sacred_text = [[ပိဋကတ်ပိ]] (Pali Canon / Tipitaka)
| language = [[ဘာသာပါဠိ]] (Pali)
| headquarters = ဟွံမွဲ (ဗဟိုဟ်ဟွံမွဲ၊ တန်တဴနကဵု သံဃာအလိုက်ကောန်ဍုင်)
| regions = [[သဳရိလင်္ကာ]]၊ [[ဍုင်ဗၟာ]]၊ [[ဍုင်သေံ]]၊ [[ဍုင်လဴ]]၊ [[ဍုင်ခမေန်]]၊ ကေုာံ ဂၠးကဝ်
| population = သ္ၚိအင်: ၁၅၀,၀၀၀,၀၀၀ စဵုကဵု ၂၀၀,၀၀၀,၀၀၀
}}

'''ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာမနွံတဴပ္ဍဲဂၠးကဝ်ဏံ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Theravada Buddhism in the World'') ဝွံ ဒှ်ဂကောံဂိုဏ်ဗုဒ္ဓဘာသာ မတြေံအိုတ် ကေုာံ ခိုင်ကၠိုက်အိုတ်မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဂၠးကဝ်ဏံရ။ မအရေဝ်မ္ဂး &quot;ထေရဝါဒ&quot; ဂှ် မၞုံအဓိပ္ပါယ်ဝါဒ &quot;တၠပညာမဟာထေရ်တံ&quot; (School of the Elder Monks) မဒှ်ဝါဒ မမင်မွဲလဝ် ဓမ္မဝိနယ ကျာ်တြဲ အတိုင်ဗီုပြင်တြေံ ကာလမပ္တန်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ[[အိန္ဒိယ]]ရ။ ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာဝွံ နိဿဲကု [[ပိဋကတ်ပိ]] (Pali Canon) မချူလဝ် နကဵု [[ဘာသာပါဠိ]] တုဲ၊ ဒှ်ဘာသာအဓိက ပ္ဍဲဒေသအာရှအဂၞဲ ကေုာံ အာရှသၠုင်ကျာ ဗီုကဵု သဳရိလင်္ကာ၊ ဍုင်ဗၟာ၊ ဍုင်သေံ၊ ဍုင်လဴ ကေုာံ ဍုင်ခမေန်ရ။ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဝွံ ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာဝွံ ပြးဇးအာ အလုံဂၠးကဝ်မွဲတုဲ စိုပ်အာ ဒေသရူရောတ် (Europe)၊ အမေရိကာ (Americas) ကေုာံ အဝ်သတြေလျာ (Australia) တံရ။

== ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ အလုံအိုတ်သီု ==
ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ ဂှ် နကဵုပွံက်အဓိပ္ပါယ် [[သိပ္ပံ]] ပရေၚ်မၞိဟ် ကေုာံ ဘာသာဗေဒမ္ဂး ဒှ်ဝါဒမကတ်လ္ၚတ်ဝိနယ ကေုာံ သုတ္တန္တ အတိုင်မကၠုင်နူ သံဂါယနာပထမ ရ။ ဝါဒဝွံ စွံအဓိက ကုပရေၚ်ဗၠးၜးပူဂိုလ် (Individual Liberation) နကဵုနဲကဲ ပ္တန်သမာဓိ၊ ဝိပဿနာကမ္မဋ္ဌာန်း သွက်ဂွံအာစိုပ် [[နိဗ္ဗာန်]] ရ။ ပ္ဍဲအရာမလ္ၚတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲဂၠးကဝ်ဂှ် [[သုတေသန]] ဗွဲမဂၠိုင်ဇၞော်ကဵုဇြဟတ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် သွက်ဂွံတီ ဗီုပြင်ထေရဝါဒ မဓလီုလဝ် စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ အခိုက်ကၞာ မၞိဟ်တံရ။

== ဝင် ကေုာံ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ==
[[ဝင်]] ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာဝွံ စပ္တံကၠုင် နူအခိင်ကျာ်တြဲသ္ပဗရိနိဗ္ဗာန်တုဲ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲခေတ်သၟိင်ဇၞော်အသောက (၃ ဗွဝ်ကၠံ ဘဳသဳ) ရ။ သၟိင်ဇၞော်အသောက သ္ပသ္ဇိုင်ကဵု တတိယသံဂါယနာတုဲ ပြးလဝ် သာသနာ ၉ ဒေသရ။

* မဟိန္ဒထေရ် (ကောန်သၟိင်အသောက) ကညစိုပ်အာ [[သဳရိလင်္ကာ]] တုဲ ပ္တန်လဝ် ထေရဝါဒ ဗွဲမခိုင်ကၠိုက်ရ။
* သောဏထေရ် ကေုာံ ဥတ္တရထေရ် ကညစိုပ်ကၠုင် ဒေသ [[သုဝဏ္ဏဘူမိ]] (ဒေသမန်တံ မံင်စံင်) တုဲ ပ္တန်လဝ် သာသနာထေရဝါဒရ။

နူကဵုသဳရိလင်္ကာ ကေုာံ ဍုင်မန် (သဓီု၊ ဗဂေါ) ဂှ် ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ ပြးဇးအာ ဍုင်ဗုဒ္ဓဘာသာတေံ ဗီုကဵု ပုဂံ၊ သေံ (သုခေါဒယ၊ အယုဒ္ဓယ)၊ ခမေန် ကေုာံ လဴ ရ။

== သဇိုင်သဘဴဓဝ်ဂမၠိုင် ==
သဇိုင်သဘဴဓဝ် အဓိက ပ္ဍဲထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာဂှ် တန်တဴဒၟံင် လတူအရာမဗ္တောန်လဝ် ပ္ဍဲပိဋကတ်ပိ ရ။ အရာတံဂှ်မ္ဂး-

1. '''သစ္စာပန် (Four Noble Truths):''' ဒုက္ခသစ္စာ၊ သမုဒယသစ္စာ၊ နိရောဓသစ္စာ၊ မဂ္ဂသစ္စာ။
2. '''မဂ္ဂင် ဒစာံ (Noble Eightfold Path):''' သမ္မာဒိဋ္ဌိ၊ သမ္မာသင်္ကပ္ပ၊ သမ္မာဝါစာ၊ သမ္မာကမ္မန္တ၊ သမ္မာအာဇဳဝ၊ သမ္မာဝါယာမ၊ သမ္မာသတိ၊ သမ္မာသမာဓိ။
3. '''တိလက္ခဏ (Three Marks of Existence):''' အနိစ္စ (ဟွံခိုင်ဗိုန်)၊ ဒုက္ခ (ဒှ်ဒဒိုက်ပြသၞာ)၊ အနတ္တ (ဟွံမွဲကဵုအလဵုအသဳ)။
4. '''ကံ ကေုာံ သံသာရ (Karma and Samsara):''' ပတှ်ေကေတ် ကမၠောန်ခိုဟ် ကမ်ခိုဟ်၊ ကမၠောန်ပရေအ် ကမ်ပရေအ် တုဲ သံသလရဝွံ ဒှ်ပရေၚ်ဂေတ်ကၠုင် ဒေံါကၠုင်ရ။

[[File:Shwedagon Pagoda 2015.jpg|thumb|250px|ကျာ်လဂုင် (Shwedagon Pagoda) - ဌာနသာသနာထေရဝါဒ မဇၞော်မောဝ်တဲ ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ]]

== ကဏ္ဍအဓိက ကေုာံ ဂကူဂမၠိုင် ==
ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲဂၠးကဝ်ဏံ ၜိုန်ရ နိဿဲကု ပိဋကတ်ပိ တုပ်ကီုလေဝ်၊ နကဵုပထဝဳ ကေုာံ အခိုက်ကၞာဂှ် ပါ်လဝ် နကဵု ဂိုဏ် (Nikayas) နာနာရ-

* '''ဂိုဏ်ပ္ဍဲသဳရိလင်္ကာ:''' Siam Nikaya, Amarapura Nikaya, Ramanya Nikaya (ဂိုဏ်ရာမည)။
* '''ဂိုဏ်ပ္ဍဲဍုင်သေံ:''' Maha Nikaya (မဟာနိကာယ), Dhammayuttika Nikaya (ဓမ္မယုတ္တိကနိကာယ)။
* '''ဂိုဏ်ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ:''' Thudhamma Nikaya (သုဓမ္မဂိုဏ်), Shwegyin Nikaya (ရွှေကျင်ဂိုဏ်), ကေုာံ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယ (မဆေင်ကဵုသင်မန်)။

ပါဲနူဂှ်တုဲ နွံဒၟံင် အခိုက်ကၞာဗ္တောန်ပညာ သမထ-ဝိပဿနာ ဘာဂြိုပ် (Thai Forest Tradition) မဒှ်အရာ မၞုံကဵု ယၟုဒယှ် ပ္ဍဲဂၠးကဝ် လၟုဟ်ရ။

== နဲကဲသုတေသန ကေုာံ ပရေၚ်ဗ္တောန်ပညာ ==
ပ္ဍဲကဵု [[ပညာရေး]] (ပရေၚ်ပညာ) ဂၠးကဝ်ဏံ၊ ပရေၚ်လ္ၚတ် ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာဂှ် ကၠောန်ဗဒှ်ဒၟံင် နကဵုနဲကဲ ဘာသာဗေဒ (Philology) ကေုာံ ဒဿနိကဗေဒ (Philosophy) ရ။ ဘာတက္ကသိုလ် ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲကဵု ရူရောတ် ကေုာံ အမေရိကာ ဗီုကဵု Oxford University, Harvard University တံ ပံက်လဝ် ကဏ္ဍလ္ၚတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhist Studies) ရ။ ကဵုနဲကဲ သုတေသန ခေတ်တၟိ တၠပညာတံ စကာ နဲကဲစိတ္တဗေဒ (Psychology) သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် ဗီုပြင် နဲကဲစွံသတိ (Mindfulness) မကၠုင်နူ အခိုက်ကၞာ ထေရဝါဒ ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
! ဍုင် (Country) !! လၟိဟ်မၞိဟ်ဗုဒ္ဓဘာသာ (%) !! ဂိုဏ်အဓိက (Major Nikayas)
|-
| [[ဍုင်သေံ]] || ~၉၃% || Maha Nikaya, Dhammayuttika Nikaya
|-
| [[ဍုင်ဗၟာ]] || ~၈၈% || Thudhamma, Shwegyin, Ramanya
|-
| [[သဳရိလင်္ကာ]] || ~၇၀% || Siam, Amarapura, Ramanya
|-
| [[ဍုင်ခမေန်]] || ~၉၇% || Maha Nikaya, Dhammayuttika Nikaya
|-
| [[ဍုင်လဴ]] || ~၆၆% || Maha Nikaya
|}

== အရာမဂၠာဲဆဵု ကေုာံ ပရေၚ်ပါလုပ်ဂမၠိုင် ==
အရာမဂၠာဲဆဵု မစပ်ကဵု ဝင်ထေရဝါဒအဓိကဂှ် ဒှ်အရာမဂၠာဲဆဵု လိက်တၟအ်သၟိင်အသောက (Edicts of Ashoka) ကေုာံ လိက်သၠရိုတ်တြေံတံရ။ လိက်တၟအ်မန် ဗီုကဵု လိက်တၟအ်ကလျာဏဳ (Kalyani Inscriptions) ပ္ဍဲဍုင်ဗဂေါ မချူလဝ် နကဵု သၟိင်ဓမ္မစေတဳ ဂှ် ဒှ်သက်သဳ ကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ တီဝင် ပရေၚ်ဒါန်သာသနာ ကေုာံ ပရေၚ်သံဂါယနာ ပ္ဍဲဒေသအာရှအဂၞဲရ။ ပရေၚ်ပါလုပ် ထေရဝါဒ ပ္ဍဲဂၠးကဝ်ဂှ် သ္ပကဵုညးအလုံလိုက် တီကၠိုဟ် နဲကဲဝိပဿနာ မဒှ်နဲကဲ ၜိုဟ်လလံ စိတ်ရ။

== ပရေၚ်ဆက်စပ် ကုဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ပရေၚ်ပညာ ==
ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု [[ဂကောံမၞိဟ်]] ဗွဲမဇြိုဟ်နက်ရ။ ဘာလကျာ် (Monastery) ဂှ် ဒှ်ဗဟိုဟ် ပရေၚ်မၞိဟ်၊ ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ အခိုက်ကၞာ ရ။ ပ္ဍဲခေတ်တြေံ စဵုကဵု ခေတ်လၟုဟ် ဘာလကျာ်တံ ပံက်လဝ် ဘာပရဟိတ၊ ဘာဗတောန်လိက်တၟအ် သွက်ကောန်င္ၚာအိုတ်ရ။ သင်ထေရဝါဒတံ နွံတာလျိုင် သွက်ဂွံ တွံဓဝ် ကုဒါယကာတံ တုဲ ပရေၚ်ကဵုဒါန် (Dana) ကေုာံ ပရေၚ်မင်မွဲသဳလ (Sila) ဂှ် ဒှ်သဇိုင် ဘဝမံင်စံင် ဇၟာပ်တ္ၚဲရ။

== ခေတ်လၟုဟ် ကေုာံ တေက်နဝ်လဝ်ဂျဳ(Technology) ==
[[File:Maha Bodhi Vihara, Bodh Gaya.jpg|thumb|250px|မဟာဗောဓိစေတဳ (Bodh Gaya) - ဌာနမဟာထေရဝါဒဂၠးကဝ် ကလေင်ဆက်စိုပ်]]
ပ္ဍဲခေတ် [[နည်းပညာ]] တေက်နဝ်လဝ်ဂျဳ (Technology) ဏအ် ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာဝွံ စကာဒၟံင် အစၞအလုံလိုက် (Digital network) ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ပိဋကတ်ပိ ဘာသာပါဠိ ကေုာံ ကၠာဲဘာသာနာနာတံဂှ် စုတ်လဝ် ပ္ဍဲအေန်တာနက် (Digital Pali Canon) တုဲ ညးသုတေသနတံ စကာ လောဲသွာတိုန်ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ ပရိုဂရမ် (Mobile Apps) သွက်ဂွံ ဖ္ဍေါတ်ကမ္မဋ္ဌာန်း၊ မင်မွဲသဳလ ကေုာံ ကၠောန်ဓရ်တံ နွံဗွဲမဂၠိုင် သ္ပကဵု ညးသၟတ်တံ ဆက်စပ်ကု ဘာသာ လောဲသွာတိုန်ရ။

== အနာဂတ် ကေုာံ ပြသၞာ ==
ၜိုန်ရ ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ ဇၞော်မောဝ်ဒၟံင်ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲအနာဂတ်ဝွံ ဒးဆဵုဂဗဒၟံင် ပြသၞာ နာနာရ။ ပြသၞာအဓိကဂှ် ဟိုတ်နူ ပရေၚ်ဂလိုဘယ်လိုက်ဇေယှေန် (Globalization) တုဲ ညးသၟတ်တံ စိုတ်လုပ်စအောန်စှ်ေ ပ္ဍဲကဵု အခိုက်ကၞာဘာသာရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ ပရေၚ်ပံင်စပ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ ပရေၚ်ဍုင်ကွာန် (Engaged Buddhism) ဂှ် က္တဵုဒှ်ဒၟံင် ဟိုတ်နူ ပရေၚ်ၜိုဟ်လလမ် ဂၠးကဝ်ရ။ သွက်ဂွံ မင်မွဲအာ သဘဴဓဝ် ထေရဝါဒ အတိုင်ဗီုပြင်တြေံ ညံင်ဟွံဂွံ ပြံင်လှာဲအာ နကဵုဝါဒခေတ်တၟိ (Modernism) ဂှ် ဒှ်အရာ မဒးစွံသတိ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။

== နိဿဲ ==
{{Reflist|refs=
{{cite book |last=Gombrich |first=Richard F. |title=Theravada Buddhism: A Social History from Ancient Benares to Modern Colombo |publisher=Routledge |year=2006 |isbn=978-0415365093}}
{{cite book |last=Harvey |first=Peter |title=An Introduction to Buddhism: Teachings, History and Practices |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |isbn=978-0521859424}}
{{cite book |last=Crosby |first=Kate |title=Theravada Buddhism: Continuity, Diversity, and Identity |publisher=Wiley-Blackwell |year=2013 |isbn=978-1405189071}}
{{cite book |last=Rahula |first=Walpola |title=What the Buddha Taught |publisher=Grove Press |year=1974 |isbn=978-0802130310}}
{{cite book |last=Swearer |first=Donald K. |title=The Buddhist World of Southeast Asia |publisher=State University of New York Press |year=2010 |isbn=978-1438432519}}
{{cite web |title=Theravada Buddhism |url=[https://www.bbc.co.uk/religion/religions/buddhism/subdivisions/theravada_1.shtml](https://www.bbc.co.uk/religion/religions/buddhism/subdivisions/theravada_1.shtml) |website=BBC Religion |access-date=2026-06-29}}
{{cite web |title=The Pali Canon: Tipitaka |url=[https://www.accessoutback.org/tipitaka/](https://www.google.com/search?q=https://www.accessoutback.org/tipitaka/) |website=Access to Insight |access-date=2026-06-29 }}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
{{cite journal |last=Tambiah |first=Stanley Jeyaraja |title=The Ideology of Merit and the Social System of Buddhism |journal=Cambridge Studies in Social Anthropology |year=1970}}
{{cite book |last=Gunaratana |first=Henepola |title=Mindfulness in Plain English |publisher=Wisdom Publications |year=2011 |isbn=978-0861719037}}
{{cite book |last=Bodhi |first=Bhikkhu |title=In the Buddha's Words: An Anthology of Discourses from the Pali Canon |publisher=Wisdom Publications |year=2005 |isbn=978-0861714919}}
}}

== လိက်ပတိုန်စပ် ==

* [[https://en.wikipedia.org/wiki/Theravada](https://en.wikipedia.org/wiki/Theravada) English Wikipedia: Theravada Buddhism]
* [[https://www.accesstoinsight.org](https://www.accesstoinsight.org) Access to Insight: Readings in Theravada Buddhism]
* [[https://www.buddhanet.net](https://www.buddhanet.net) BuddhaNet: Buddhist Information and Education Network]

{{Commons category|Theravada Buddhism}}

[[Category:သိပ္ပံ]]
[[Category:ပညာ]]
[[Category:သုတေသန]]
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ထေရဝါဒ]]
[[Category:သာသနာ]]

{{Navbox
|name = ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ
|title = [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာမနွံတဴပ္ဍဲဂၠးကဝ်ဏံ]] ကေုာံ သဇိုင်သာသနာ
|listclass = hlist
|list1 =

* [[ဂေါတမဗုဒ္ဓ]]
* [[ပိဋကတ်ပိ]]
* [[ဘာသာပါဠိ]]
* [[နိဗ္ဗာန်]]
* [[သံဂါယနာ]]
* [[သဳရိလင်္ကာ]]
* [[သုဝဏ္ဏဘူမိ]]
}}</text>
      <sha1>4m1yi8p0950q80jtwxx1ne48dujanwl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မဟာဗျူဟာပရေင်ပိုန်ဒြပ်ဒဳယျဵု (Dior)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11371</id>
    <revision>
      <id>55857</id>
      <parentid>55634</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T01:55:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>55857</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18380" sha1="i5cdwrinjb9n8vrvf0eufhqsb3exhy9" xml:space="preserve">{{Infobox company
| name               = ဒဳယျဵု &lt;br&gt; (Christian Dior SE)
| logo               = Dior logo.svg
| logo_size          = 130px
| image              = Dior boutique, 30 Avenue Montaigne, Paris, 10 November 2013.jpg
| image_size         = 250px
| caption            = ရုင်ဗဟဵုလုပ်ဝင် ဒဳယျဵု ပ္ဍဲ ဂၠံင်မောန်တာန် (Avenue Montaigne)၊ ဍုင်ပါရိသ်
| type               = ကုမ္ပဏီညးဂလိုင်ပိုင် (Société anonyme)
| industry           = ကပေါတ်ကဆံင်သၠုင်ပိုန်ဟာဒဒှ်ဂွံဒုင်စသိုင် (Luxury goods)
| founded            = ၁၆ သေပ်တေမ်ဗါ ၁၉၄၆ (လောန်ကၠုင် ၇၉ သၞာံ)
| founder            = [[ခရစ္စတဳယာန် ဒဳယျဵု]] (Christian Dior)
| headquarters       = [[ပါရိသ်]]၊ [[ပြင်သစ်]]
| area_served        = အလုံဂၠးကဝ်
| products           = ဟတ်ဂျ် ကူတျူရ် (Haute couture)၊ လိက်ကၞပ်ဗွိုက်လ္တက်၊ ကယျိုင်ကယျဝ်ဝှိတ်ရှေန်နာနာ၊ ကုန်ပ္ကဴမြမောဝ်၊ ကပေါတ်ကစေံဖျေအ်ဖျောန်နာနာ၊ ကပေါတ်ဗြကၞေင်
| owner              = [[အယ်လ်ဗဳအမ်အိတ်ချ်]] (LVMH) (နကဵု ၉၇.၅%)
| strategy_type      = မဟာဗျူဟာအာဲကၞာခေတ်တၟိ (Heritage Modernization)၊ နဲကဲတံဆိပ်ဆဝ်တ္တဝ်ပံင်လက္ကဏာ
| website            = {{URL|https://www.dior.com}}
}}

'''မဟာဗျူဟာပရေင်ပိုန်ဒြပ်ဒဳယျဵု (Dior)''' (အၚ် راجس: ''Business Strategy of Christian Dior'') ဂှ် ဒှ်အရာမလ္ၚတ်သုတေသန ဆေင်ကဵုနဲကဲပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ မဟာဗျူဟာဖျာ မရပ်စပ်လဝ်နကဵု ကုမ္ပဏဳဝှိတ်ရှေန်ကဆံင်သၠုင်ပိုန်ဟာဒဒှ်ဂွံဒုင်စသိုင်ပြဲဂၠးကဝ် &quot;ခရစ္စတဳယာန် ဒဳယျဵု&quot; (Christian Dior SE)။ မဟာဗျူဟာပိုန်ဒြပ်ဒဳယျဵုဝွံ ဒုင်သဇိုင်ကဵု ကဏ္ဍဖန်ဗဒှ်ယၟုတဆိပ်မပြဲသၠုင် (High-luxury branding)ရ၊ ပရေင်မထမံက်ဂတဝ်ကဵုအာဲကၟာဲတြေံတြဟ်မွဲဝါပၠန် (Heritage revitalization)၊ ကေုာံ မဟာဗျူဟာဆောတ္တဝ်ဗဟဵုဖျာ နကဵုသြဇာအုပ်ဓုပ်ဂကောံကုမ္ပဏဳ [[အယ်လ်ဗဳအမ်အိတ်ချ်]] (LVMH)။ ဒဳယျဵုဝွံ ဒှ်အဓိကသဇိုင် သွက်ဂွံက္ဍိုက်က္ဍိုပ်ကဏ္ဍကပေါတ်အလုံဂၠးကဝ် နကဵုနဲကဲမပံင်ဗစိုပ် အနုသုခုမ ကေုာံ စိတ္တဗေဒဗွိုက်ဗွဝ်ဖျာတအ်ရ။

== တင်နင် ကေုာံ သရုပ်မဟာဗျူဟာ ==
မဟာဗျူဟာပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဒဳယျဵု ဂှ် ဒှ်နဲကဲမထိင်ဒဝ်ပ္တိုန် ဒြဟတ်ဂၠဲဓဇက်ညးရာန်ဖျာ နကဵုလၟေင်ကမၠောန် &quot;The New Look&quot; မဒှ်အာဲကၟာဲဝင်ဝှိတ်ရှေန် ညံင်ဂွံတန်ကြန်ဒၟံင် ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဏံရ။ ညးတအ် ဟွံသွံကပေါတ် နကဵုဗီုပြင်ၚ္ၚုဟ်မးအောန် သၟးတုဲ စွံအဓိကပ္ဍဲအရာမဖန်ဗဒှ် &quot;အာရီုအာဲကၟာဲအခိုက်ကၞာ&quot; (Cultural capital) မကဵုညးရာန်ဖျာတအ် ကၠိုဟ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ကပေါတ်ဒဳယျဵုဝွံ ဒှ်သင်္ကေတမၞုံကဵုဂုဏ်မသၠုင်တအ်ရ။

=== သဘဴဓရ် ကဏ္ဍဖျာဒဳယျဵု ===
ဒဳယျဵု ပါ်ပရအ်လဝ် ကဏ္ဍမဟာဗျူဟာပိုန်ဒြပ် နကဵုသဇိုင်အဓိက ၃ သာ်:
# '''Christian Dior Couture:''' ဗွိုက်လ္တက်အဆံင်သၠုင် (Haute Couture) ကေုာံ ကပေါတ်ဗွိုက်လ္တက်စၞာံ (Leather Goods) မဒှ်အရာမထိင်ဒဝ် ယၟုတဆိပ်။
# '''Parfums Christian Dior:''' ကဏ္ဍကပေါတ်ဍာ်ပ္ကဴမြမောဝ် (မပ္တံ Miss Dior, Sauvage) ကေုာံ ကပေါတ်ကစေံဖျေအ်ဖျောန် (Cosmetics) မဒှ်ဒြဟတ်သွံကပေါတ် ပကောံသြန်လုပ်ဂၠိုင်အိုတ်။
# '''Dior Joaillerie:''' ကပေါတ်ရတ်ဗြကၞေင် ၚ္ၚုဟ်မးသၠုင် (Fine Jewelry) သွက်ဂွံပ္တိတ်ကဵု စၟတ်တဆိပ်ကပေါတ်မသၠုင်တိုန်တၞဟ်တၞဟ်။

== ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ်မဟာဗျူဟာ ==
ကုမ္ပဏီ ဒဳယျဵု ဂှ် စပ္တံထ္ၜးလဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၆ နကဵုညးတၠဒြပ်ဖန်ဗဒှ် [[ခရစ္စတဳယာန် ဒဳယျဵု]] (Christian Dior) နကဵုထံက်ပင်သြန် နူသၟာပိုန်ဒြပ်ဗုတ် [[Marcel Boussac]]ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၇ဂှ် ဒဳယျဵု ထ္ၜးကဵုပေါဲဝှိတ်ရှေန် ကိုပ်ကၠာအိုတ် မဒှ်မဟာဗျူဟာ &quot;New Look&quot; မပြံင်သၠာဲကဵု ဗီုပြင်ဗွိုက်လ္တုက်ညးဗြဴ ပ္ဍဲခေတ်လက္ကရဴဏံ [[ပေဲါပၠန်ဂၠတိးအလန်ဒုတိယ]] တုဲ ဖန်ဗဒှ်ကဵု ညံပါရိသ်တံ ဂွံဒှ်ဝှိတ်ရှန်ဗဟဵု ပ္ဍဲအကြာညးဂၠးကဝ်တအ်ရ။

ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၄ဂှ် သၟာပိုန်ဒြပ်ဇၞော် [[ဗါနာတ် အာနဝ်]] (Bernard Arnault) သွံထောံကုမ္ပဏီဂှ်ရ၊ တုဲပၠန် စုတ်အာ ပ္ဍဲသဇိုင်ဂကောံကုမ္ပဏီ LVMHတအ်ရ။ စနူခေတ်ဂှ် မဟာဗျူဟာဒဳယျဵု ပြံင်လှာဲအာ နကဵုနဲကဲအုပ်ဓုပ်ပိုန်ဒြပ်ဂၠးကဝ် (Global Luxury Conglomerate Strategy)ရ။

== သဘဴဓရ်သဇိုင် မဟာဗျူဟာပိုန်ဒြပ် ဒဳယျဵု ==
မဟာဗျူဟာပိုန်ဒြပ် ဒဳယျဵု နွံကဵု သဘဴဓရ်အဓိက ၃ သာ် မဒှ်ဒြဟတ်ဖန်ဗဒှ်ကဵုၚ္ၚုဟ်မးကုမ္ပဏဳ:

=== ၁. မဟာဗျူဟာဒဳဇြာင်နာ ဒါရိုက်တာ (Creative Director Strategy) ===
ဒဳယျဵု နွံကဵုမဟာဗျူဟာမပြံင်လှာဲ ဒါရိုက်တာဖန်ဗဒှ် သွက်ဂွံကဵုတဆိပ်စၟတ် နွံကဵုသွက်ဂွံဒှ်အာရီုတၟိလၟိုန် ဆဂး ဟွံကဵုပလီုကၠေံအာဲကၟာဲတြေံတြဟ်ရ။ ညးမဒှ် ဒါရိုက်တာပိတၠ ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဝင်ဒဳယျဵု မပ္တံ [[Yves Saint Laurent]], [[John Galliano]], [[Raf Simons]], ကေုာံ [[Maria Grazia Chiuri]] (ဒါရိုက်တာဗြဴ ကိုပ်ကၠာအိုတ်)မဒှ်ရ။

=== ၂. မဟာဗျူဟာဂၠာဲဖျာၜါထပ် (Dual-Tier Marketing) ===
ဒဳယျဵု ရပ်စပ်နဲကဲသွံကပေါတ် ၂ က္ဆံင် မဒှ်ရ၊ က္ဆံင်သၠုင် (Couture) သွက်ဂွံဖန်ဗဒှ်ယၟု ကေုာံ ဂုဏ် ကဏ္ဍမပြဲသၠုင်မွဲရ၊ တုဲပၠန် ရပ်စပ်ယၟု သွက်ဂွံသွံကပေါတ်ကဆင့်လဒေါဝ် (Fragrance &amp; Beauty) ကုညးရာန်ဖျာအလုံဂၠးကဝ်ရ။

=== ၃. မဟာဗျူဟာဆေင်စပ်ကဵု (Flagship Retail Strategy) ===
ဒဳယျဵုဂှ် ဂလိုင်ပတိုန် ပ္ဍဲအရာမဖန်ဗဒှ် (Flagship stores) မနွံကဵုဗီုပြင်အနုသုခုမသၠုင်သၠုင် မပ္တံကဵုဆေင်လုပ်ဝင် 30 Avenue Montaigne ပ္ဍဲပါရိသ် မနွံသီုရုင်ဗဟဵု, တိုက်ထ္ၜး (Museum), ကေုာံ ဒၞာဲဆေင်စသုင် (Restaurant)နာနာတအ်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
! ကဏ္ဍမဟာဗျူဟာ
! ဗီုပြင်ရေင်တၠုင်
! တင်စွံအဓိက
|-
| အနုသုခုမဖန်ဗဒှ်
| ရပ်စပ်အာဲကၟာဲ &quot;New Look&quot; ကေုာံ ဝှိတ်ရှေန်ခေတ်တၟိ
| ထိင်ယၟု Brand Prestige
|-
| မဟာဗျူဟာၚ္ၚုဟ်မး
| Value-based Pricing (ဖျေံၚ္ၚုဟ်မးသၠုင် ကပေါတ်မၞုံကဵုဗၞတ်ဗ္ၜတ်ကဆံင်)
| ပြိုင်ပ္ကာန်ကဵု Chanel ကေုာံ Hermès
|-
| ပရေင်ဆောတ္တဝ်
| ရပ်စပ်ပံင်တောဲကဵုသၟာအနုသုခုမဂၠးကဝ် (Global Ambassadors)
| တံင်ဂြဲအာရီု Gen Z ကေုာံ ဗွဝ်ဖျာအာရှ
|}

== နဲကဲဗျူဟာ ဆေင်ကဵုဖျာ (Marketing Mix - 4Ps) ==
ဒဳယျဵု ရပ်စပ်နဲကဲ ၄P သွက်ဂွံဖန်ဗဒှ် ဗွိုင်ဗွဝ်ဖျာမနွံကဵု ဒြဟတ်သ္ဂောံတန်ကြန်ဍာ်ဇမၠိင်:

=== Product (ကပေါတ်) ===
ကပေါတ် ဒဳယျဵု သ္ဒးနွံကဵု ကမၠောန်တၠတဲအဆံင်သၠုင် (Savoir-faire)။ ဗွိုက်လ္တက်မလုပ်ဝင် မပ္တံ &quot;Lady Dior&quot; (မကဵုလဝ်ယၟုသ္ပစၟတ်ကု [[ကောန်သၟိင်ဗြဴ ဒိုင်ယာနာ]]) ဒှ်သင်္ကေတမဟာဗျူဟာ ကပေါတ်တန်ကြန် အာဍာ်ဇမၠိင်မွဲရ။

=== Price (ၚ္ၚုဟ်မး) ===
ဒဳယျဵု ရပ်စပ်နဲကဲ Skimming pricing ကေုာံ Premium pricing သွက်ဂွံထိင်ဒဝ် ဒြဟတ်ညးရာန်ဖျာဆံင်သၠုင်သၠုင်တံရ။ ၚ္ၚုဟ်မးကပေါတ်တအ်ဂှ် သၠုင်ပ္တိုန်လၟိုန်သၞာံတုဲ ညံင်ကဵုညးရာန်ဖျာတအ် ဂွံညာတ်ကေတ် ကပေါတ်ဒဳယျဵုဝွံ ဒဒှ်ရ အရာမနွံကဵု  ၚ္ၚုဟ်မးဒြပ်မဇၞော်မွဲရ။

=== Place (ဒၞာဲသွံ) ===
ထိင်ဒဝ်ဒၞာဲသွံတရးပ္တိတ် (Controlled Distribution)တအ်ရ၊ သာ်လဵုမ္ဂးတှ်ေ ကပေါတ် Couture ကေုာံ Leather Goodsတအ်ဝွံ သွံတဴ ပ္ဍဲဆေင်စၟတ်ဒဳယျဵု (Directly Operated Stores) ဟေင်တုဲ ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံသွံတဴ ပ္ဍဲဆေင်ဖျာတၞဟ်ဟ်တအ်ရ။

=== Promotion (လလောင်တြး) ===
ဒဳယျဵု ရပ်စပ်နဲကဲ ပံင်ကောံကဵု သၟာအနုသုခုမဂၠးကဝ် မနွံသြဇာဇၞော်အိုတ် မပ္တံကဵု [[နာတာလီ ပေါတ်မာန်]] (Natalie Portman), [[ဂျွန်နီ ဒက်ပ်]] (Johnny Depp - သွက် Sauvage), ကေုာံ သၟာအနုသုခုမ K-pop မပ္တံ [[ဂျဳဇူ]] (Jisoo - Blackpink) ကေုာံ [[ဂျဳမေန်]] (Jimin - BTS) သွက်ဂွံဂြဲဗွဝ် ညးဂၠးတိ မွဲဟာန်ကေုာံ ဗွဝ်ဖျာအာရှတအ်ရ။

== မဟာဗျူဟာဒဳဂျဳတေဝ် ကေုာံ တေခနဝ်လိုဂျဳ ==
ပ္ဍဲခေတ်တၟိဏအ် ဒဳယျဵု ဒှ်ကပေါတ်တဆိပ် မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကဏ္ဍမရပ်စပ် [[ဒဳဂျဳတေဝ်ဖျာ]] (Digital Marketing)မွဲဂကူကီုရ။ ညးတအ် ရပ်စပ်နဲကဲ Virtual Reality (VR) သွက်ဂွံကဵုညးရာန်ဖျာတအ် ဗဵုရံင်ပေါဲဝှိတ်ရှေန် နူကဵုသ္ၚိ ကေုာံ တိုန်စိုပ် ပေဲါအစဳအဇန်သွံကပေါတ် လ္တူလ္တေတ်အေန်တာနေတ် သွက်ကဏ္ဍ Beauty ဗွဲမဗိုန်ဗတ်တအ်ရ။

== တင်ကော်ဆော သွက်အနာဂတ် ကေုာံ တင်ဝါတ်ဂါတ် ==
နကဵုသုတေသနပရေင်ပိုန်ဒြပ်မဟာဗျူဟာ ဒဳယျဵု ဆဵုတင်ဝါတ်ဂါတ် အဓိကတအ် အတိုင်သၟဝ်ဏံရ:
# '''ပရေင်ထိင်ဒဝ် တင်မသၠုင်ပြဲ (Maintaining Exclusivity):''' ဟိုတ်နူကုမ္ပဏီ ဇၞော်မောဝ်ပတိုန် ကဏ္ဍသွံကပေါတ်ဍာ်ပ္ကဴမြမောဝ် ကေုာံ ကပေါတ်ဂစေံဖျေအ်ဖျောန်ဗွဲမဂၠိုင်တုဲ အရာဆေင်စပ်ကဵု ဒြဟတ်ယၟုတဆိပ် ညံင်ဟွံဂွံဒှ်အာ ကပေါတ်ဗွဝ်ဖျာ (Mass market brand) ဗွဲသာမညတအ်ဂှ် သ္ဒးစွံအာရီု ဗွဲမဇၞော်ကဵုဇြဟတ်ရ။
# '''ပရေင်တန်ကြန်ဍာ်ဇမၠိင် ကေုာံ ဒ္ဂေတ်ဝတ် (Sustainability &amp; Ethics):''' ကပေါတ်မသၠုင်ပြဲတံဂှ် ဒးဒုင်စၟဳစၟတ် နူကဵုမၞိဟ်ဂၠိုင် ဆေင်ကဵု ပရေင်ရပ်စပ်စၞာံတိရစ္ဆာန် ကေုာံ ဒြဟတ်ညးကၠောန်ကမၠောန်နတဲသဘာဝတအ်ရ။
# '''ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် လ္တေတ်ဗွဝ်ဖျာတၟိ:''' တဆိပ်တၟိမနွံကဵု နဲကဲဖန်ဗဒှ် သွက်သ္ဂောံတံင်ဂြဲဒၟံင် ပရေင်စိုတ်ဓာတ်ညးရာန်ဖျာခေတ် Gen Zတံဂှ် ကုမ္မဏဳမွဲကဵုမွဲ ဟိုတ်နူစွံတဴအရီု ဗွဲမဇၞော်ကဵုဇြဟတ်တုဲ ပ္ဍဲအရာဏံဂှ် ဒှ်အရာသွက်ဂွံ ပြိုင်ပ္ကာန်ဇၞော်ကဵုဇြဟတ်မွဲရ။

== နိဿဲ ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;Arnault2020&quot;&gt;{{cite book |last=Arnault |first=Bernard |title=The Strategy of Luxury Conglomerates |publisher=Harvard Business Review Press |year=2020 |isbn=978-1633698844}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;DiorFinancial2025&quot;&gt;{{cite web |title=Christian Dior SE: 2025 Annual Financial Results |url=https://www.dior-finance.com |website=Dior Finance |access-date=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Palmer2001&quot;&gt;{{cite book |last=Palmer |first=Alexandra |title=独Christian Dior: The History of Haute Couture 1947–1957 |publisher=V&amp;A Publishing |year=2001 |isbn=978-1851773411}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;LVMHStrategy2024&quot;&gt;{{cite web |title=LVMH Group Strategy and Brand Synergy |url=https://www.lvmh.com/investors |website=LVMH Official |access-date=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;VogueDior2025&quot;&gt;{{cite web |title=How Dior's Global Ambassador Strategy Changed the Luxury Market |url=https://www.voguebusiness.com/consumers/dior-kpop-ambassador-strategy |website=Vogue Business |access-date=2026-06-28 }}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
}}

== လိက်ပတိုန်စပ် (လိက်ပရူပရာမဆက်စပ်) ==
* [https://www.dior.com Dior Official Website]
* [https://www.lvmh.com LVMH Group Official Website]

{{Commons category|Christian Dior}}

[[Category:ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:ဝှိတ်ရှေန်]]
[[Category:မဟာဗျူဟာပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:ကုမ္ပဏီ ဖရင်သေစ်]]</text>
      <sha1>i5cdwrinjb9n8vrvf0eufhqsb3exhy9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မဟာဗျူဟာပရေင်ပိုန်ဒြပ်အဒဳဒက်စ်(Adidas)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11376</id>
    <revision>
      <id>55865</id>
      <parentid>55645</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T02:00:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>55865</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14705" sha1="e48aetmzm1iiy320myxv7o3muoxbymi" xml:space="preserve">{{Infobox company
| name = Adidas AG
| logo = Adidas Logo.svg
| logo_caption = ကာတိုင် အဒဳဒက်စ် (Adidas)
| type = [[Aktiengesellschaft|AG (အာကဳ)]]
| industry = [[ကိရိယာကျိုင်ကျဝ်လှေတ်လဟေတ်|ကိရိယာကျိုင်ကျဝ် ကေုာံ လှေတ်လဟေတ်]]
| founded = {{Start date and age|1949|08|18}}
| founder = [[Adolf Dassler]]
| headquarters = Herzogenaurach, [[ဂျာမနဳ]]
| area_served = အလုံဂၠးကဝ်
| key_people = Thomas Rabe (ဥက္ကဋ္ဌ), Bjørn Gulden (CEO)
| products = [[ဒၞပ်]]၊ [[ဗွိုက်လတက်]]၊ ကိရိယာကျိုင်ကျဝ်လဟေတ်လှေတ်နာနာ
| revenue = {{Euro|21.4}} ဘဳလဳယာန် (2023)
| operating_income = {{Euro|268}} မဳလဳယာန် (2023)
| net_income = {{Euro|−75}} မဳလဳယာန် (2023)
| assets = {{Euro|18.2}} ဘဳလဳယာန် (2023)
| equity = {{Euro|4.8}} ဘဳလဳယာန် (2023)
| num_employees = ၅၉,၀၃၀ (2023)
| website = {{URL|[https://www.adidas-group.com](https://www.adidas-group.com)}}
}}

'''မဟာဗျူဟာပရေင်ပိုန်ဒြပ်အဒဳဒက်စ်(Adidas)''' ({{lang-en|Business Strategy of Adidas}}) ဂှ် ဒှ်အစဳအဇန် ကေုာံ မဟာဗျူဟာ မၞုံကဵုပရေင်ချဳဒရာင်နာနာ မလှာဲဂတးကၠုင် အတိုင်ခေတ်ကာလ သွက်ဂွံထိင်ဒဝ် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ်ပတိုန် ဒၞာဲဒတန်ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကုမ္ပဏဳ [[Adidas AG]] မဒှ်ကုမ္ပဏဳ ကပေါတ်ကျိုင်ကျဝ်မပ္တံကဵုပရေင်ဝေင်ဇြဟတ်ကာယ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ[[ယူရောပ်]] ကေုာံ ဇၞော်အိုတ် ဒုတိယ ပ္ဍဲဂၠးကဝ်မွဲရ။ မဟာဗျူဟာဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္တန်လဝ်ဒြဟတ် လ္တူကဏ္ဍပရေင်တၟိထမံက်ပ္တိုန်(Innovation)၊ ပရေင်ပ္တန်ကေတ်ဒၞာဲတဆိပ် (Brand Positioning)၊ ပရေင်ဗွဝ္ဖျာဂၠးကဝ် (Global Marketing) ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်ပၟဝ် နကဵုနဲကဲထိင်ပွဳပွူသဘာဝ (Sustainability)တအ်ရ။

စနူသၞာံ ၂၀၂၀ တေံ မဟာဗျူဟာအဓိက အဒဳဒက်စ် မစွံလဝ်အာရီုဂှ် ဒှ်မဟာဗျူဟာ &quot;Own the Game&quot; (သီကေတ်ဝေင်ပြိုင်) မရန်တၟအ်လဝ် သွက်ဂွံဇၞော်ပၟဝ်ပတိုန် ဒြဟတ်တဆိပ်၊ ပခိုင်ပတိုန် အဆက်ကဵုညးရာန်ဖျာ alab (Consumer Experience) ကေုာံ ဖန်ဗဒှ်ပရေင်လှာဲဂတး နကဵုစက်ယန္တရာဒဳဂျဳတေဝ် (Digital Transformation) ညံင်ဂွံဂလိုင်ပတိုန် ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ လောဂျေတ်သတိစ် (Logistics) ကုမ္ပဏဳရ။

== တင်ပ္တဝ်က္ဍိုပ် ကေုာံ ပွံက်မဟာဗျူဟာ ==
ပ္ဍဲကဏ္ဍ စဳရေင်အုပ်ဓုပ်မဟာဗျူဟာ (Strategic Management) မဟာဗျူဟာပရေင်ပိုန်ဒြပ်အဒဳဒက်စ်ဂှ် တန်တဴကဵု အကာဲအရာ ကုညးရာန်ဖျာတအ်တုဲ ဗွဝ်ဖျာ ညးတအ် မပြံင်လှာဲမံင်လၟိုန်ရ။ အဒဳဒက်စ် သုင်စောဲမဟာဗျူဟာပြိုင်ပ္ကာန် (Competitive Strategy) နကဵုနဲကဲ ဖန်ဗဒှ်ပရေင်တၟေင် (Differentiation Strategy) မစွံအာရီု လ္တူကဏ္ဍပညာစက် (Technology) ကေုာံ ဒဳဇြာင် (Design) သွက်ဂွံပါ်ခြာကၠေံ နူကဵုဌာန်ဗွဝ်ဖျာပြိုင်ပ္ကာန်တၞဟ် ဗီုကဵု [[Nike, Inc.|နိုက်ကဳ (Nike)]] ကေုာံ [[Puma (brand)|ပူမာ (Puma)]]တအ်ရ။

== လၟေင်ဝင် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲမဟာဗျူဟာ ==
မဟာဗျူဟာပရေင်ပိုန်ဒြပ်အဒဳဒက်စ် တတ်ထပါ်ကၠုင် ခေတ်ကာလဇၞော် ပိခေတ်အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ-

=== ခေတ်ပ္တန်သန္ထာန် ကေုာံ ပညာစက် (၁၉၄၉–၁၉၉၀) ===
ခေတ်ဏအ် ဒှ်ခေတ် မစွံအာရီုလ္တူ ကဏ္ဍပ္တိတ်ကပေါတ် (Product-driven) နကဵုသၟာဗဒှ် [[Adolf Dassler]]။ မဟာဗျူဟာအဓိကဂှ် ဒှ်ပရေင်ပတိတ် ဒၞပ်သွက်သၟာတေံဗဝ် ကဆံင်လေဂျေန် (ပရဵုပတ်ရှေန်နာ) (Professional Athletes)ရ။ အဒဳဒက်စ်ဂှ် ဇၞော်ပတိုန်ဇြဟတ် ဗွဲမပြဟ်ပြေဟ်တုဲ ဒှ်ညးမကဵုထံက်ပင် အဓိက (Sponsor) ပ္ဍဲပေါဲဝေင် [[World Cup]] ကေုာံ [[Olympic Games]]တအ်ရ။

=== ခေတ်ကၠောံတဆိပ် ဂၠးကဝ် (၁၉၉၁–၂၀၁၅) ===
ကြဴနူ ဗွဝ်ဖျာအဒဳဒက်စ် အံင်ဇၞးဇၞော်ကဵုဇြဟတ် ပ္ဍဲအကြာ ကုညးဗွဝ်ဖျာတအ်တုဲ အဒဳဒက်စ် စလှာဲဂတး မဟာဗျူဟာ နကဵုပရေင်ဖျာ (Marketing-driven)ရ။ ကလိဂ Numbered ကေတ်ကုမ္ပဏဳ [[Reebok]] ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၅ သွက်ဂွံလုပ်ပြိုင် ဗွဝ်ဖျာဍုင်အမေရိကာန်ရ။ ခေတ်ဏအ် အဒဳဒက်စ် စခၞံဗဒှ် ကဏ္ဍဗွဝ်ဖျာလှေတ်လှောင် (Lifestyle) နကဵုတဆိပ် &quot;Adidas Originals&quot;ရ။

=== ခေတ် &quot;Own the Game&quot; (၂၀၂၁–ပစ္စုပ္ပန်) ===
မဟာဗျူဟာပစ္စုပ္ပန် မစစွံတဴအာရီု လ္တူကဏ္ဍအဓိကမၞိဟ်မသုင်စောဲ (Consumer-Centric) ကေုာံ နဲကဲဒဳဂျဳတေဝ် (Digitalization)တအ်တုဲ မဟာဗျူဟာဝွံ စွံလဝ်တိုင်ပ္ကဴ သွက်ဂွံဇၞော်မောဝ် ညံင်ဂွံစိုပ် ၅၀% ပ္ဍဲအရာပရေင်သွံကပေါတ်တိုက်ရိုက် ကုမၞိဟ်သုင်စောဲ (Direct-to-Consumer - DTC)ရ။

== သဇိုင်သၞောဝ် ကေုာံ မဟာဗျူဟာအဓိက ==

=== ပရေင်တၟိထမံက်ပ္တိုန် ကေုာံ နဲကဲသိပ္ပံ (Innovation and Technology) ===
အဒဳဒက်စ် ပံက်လဝ် တိုက်သုတေသနပညာစက် သွက်ဂွံစမ်ၜတ်ဒြဟတ် ကေုာံ ဇဳဝမေက္ကနိစ် (Biomechanics) ဒၞပ်လှေတ်လဟေတ်တအ်ရ။ ပရေင်မံက်ဂတဝ်ကၠုင် နဲကဲ `Boost` (နကဵုမတ်မဖန်ဗဒှ် နကဵု Thermoplastic Polyurethane) ကေုာံ `Futurecraft 4D` (နကဵုနဲကဲ 3D Printing) ဒှ်သက်သဳ မဟာဗျူဟာတၟိထမံက်ပ္တိုန် မထ္ၜးကဵုဗွဝ်ဖျာ သွက်မၞိဟ်သုင်စောဲတအ် ဂွံဒုင်စသိုင် ကဆံင်သၠုင်င်အိုတ်ကီုရ။

=== ပရေင်ပ္တန်ဗိသုကာတဆိပ် ကေုာံ ကဏ္ဍဖျာ (Brand Architecture) ===
သွက်ဂွံစိုပ် ညးရာန်ဖျာနာနာဂှ် အဒဳဒက်စ် ပါ်ကၠေံ အဓိကတဆိပ် နကဵုဗီုပြင်ဏအ်:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! တဆိပ်လစှ်ေခြာ (Sub-brand) !! တင်ပတဝ်က္ဍိုပ်ကုပရိသာတ် (Target Audience) !! မဟာဗျူဟာဖျာ (Marketing Strategy)
|-
| '''Adidas Performance''' || သၟာဝေင်ပြိုင်၊ မၞိဟ်ဆာန်ပရေင်ဝေင်ဇြဟတ်ကာယ || စွံအာရီုလ္တူ ဒြဟတ်ကပေါတ် ကေုာံ ပညာစက်
|-
| '''Adidas Originals''' || သၟာလှေတ်လှောင်၊ ခေတ်တၟိ (Streetwear) || ပံင်ကောံကုပူဂဵုအနုသုခုမ ကေုာံ ခၞံဗဒှ်ဝေင်ဝှိတ်ရှေန်
|-
| '''Adidas Sportswear''' || မၞိဟ်သုင်စောဲ သာမည လၟေင်တ္ၚဲ || စွံအာရီုလ္တူ ပရေင်သိုက်သၠိင် ကေုာံ ဗီုပြင်ဗွဲသာမည
|}

== မဟာဗျူဟာထိင်ဒဝ်အာဍာ်ဇမၠိင် (Sustainability) ==
ပ္ဍဲခေတ်တၟိသိပ္ပံပွဳပွူသဘာဝဏအ် အဒဳဒက်စ် ဓမံက်ပ္တိုန်ကမၠောန် မဟာဗျူဟာပွဳပွူသဘာဝ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ နကဵုပရေင်ပံင်ကောံ ကုဂကောံ `Parley for the Oceans`ဂှ် အဒဳဒက်စ် သုင်စောဲ မတ်ကပေါတ် [[Plastics|ပၠတ်သတေတ်]] ကၠုင်နူ ၜဳမှာသၟိတ် သွက်ဂွံကလေင်ခၞံဗဒှ် (Recycle) ဇုက် ကေုာံ ဒၞပ်တအ်ရ။ ပ္ဍဲအရာမသုင်စောဲကၠောန်တဴသာ်ဂှ် ကုမ္ပဏဳအဒဳဒက်စ် စွံလဝ်တိုင်ပ္ကဴ သွက်ဂွံသုင်စောဲ [[Polyester|ပိုလီအက်စတာ]] မကလေင်သုင်စောဲ ၁၀၀% ပေင်ပေင် ပ္ဍဲအရာက္လေင်ပတိတ်ကပေါတ် သွက်သၞာံဂတးဂတးတေံမွဲကဏ္ဍကီုရ။

== ကဏ္ဍသုတေသန ကေုာံ ပရေင်လှာဲဂတးစက်ယန္တရာ ==
နကဵုမဟာဗျူဟာဒဳဂျဳတေဝ်၊ အဒဳဒက်စ် ဓလုက်တံင် ပရေင်သွံရာန်တဴ ပ္ဍဲအောန်လာင် (E-commerce) နကဵုအေပ်ပလီကေရှေန် `Adidas App` ကေုာံ `Confirmed App`တအ်ရ။ နဲကဲဏအ် ဇၞော်မောဝ်ကဵု ကဏ္ဍသုတေသန ပ္ဍဲပရေင်ဖျာ (Market Research) ဒှ်ဟိုတ်မကလိဂွံ Numbered ကေတ် ဗြးမတ်တေန် (Big Data) တိုက်ရိုက် နူကဵုဂကောံမၞိဟ် မသုင်စောဲကပေါတ်အဒဳဒက်စ်ရ။

== ပရေင်ကော်ဆော ကေုာံ ပရေင်ဒးဒုင်တတ်ထပါ် (Challenges &amp; Criticism) ==
ၜိုန်ရ မဟာဗျူဟာ ခိုင်ကၠိုက်ကီုလေဝ် အဒဳဒက်စ် ဒးဒုင်ဇီုထပါ်ကော်ဆော ကုပရေင်စၟဳစၟတ်နာနာ ဗီုကဵု:

* '''ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် သၠုင်တိုန်:''' ဒးပြိုင်ပ္ကာန်ကော်ဆော နူကုမ္ပဏဳစမြိုင်တၟိ ဗီုကဵု [[On (company)|On Running]] ကေုာံ [[Hoka One One|Hoka]] ပ္ဍဲကဏ္ဍပ္တိတ်ဒၞပ်ဂြိပ်တအ်ရ။
* '''ပြဒ္ဒညာပရေင်ဒြဟတ်ကမၠောန် (Labor Issues):''' ပရေင်စၟဳစၟတ် လ္တူနူရုင်စက်ပတိတ်ကပေါတ် ပ္ဍဲအာရှဒိုဟ်အဂၞဲ လ္တူကဏ္ဍ သြန်ကမၠောန် ကေုာံ အခေါင်အရာမၠောန်တအ်ရ။

== နိဿဲ ==
{{Reflist|refs=
{{cite web |title=Adidas Annual Report 2023 |url=[https://www.adidas-group.com/en/investors/financial-reports/](https://www.google.com/search?q=https://www.adidas-group.com/en/investors/financial-reports/) |publisher=Adidas Group |accessdate=2026-06-29 }}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
{{cite journal |last=Porter |first=M. |year=2021 |title=Global Competitive Strategies in Sportswear Industry: A Case of Adidas |journal=Harvard Business Review |volume=45 |pages=112–125}}
{{cite web |title=Adidas and Parley for the Oceans |url=[https://www.parley.tv](https://www.parley.tv) |publisher=Parley |accessdate=2026-06-29}}
}}

== ပရူပရာလိက်မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==

* {{Commons category|Adidas}}
* [[https://www.adidas-group.com](https://www.adidas-group.com) ވެဘްސައިޓް ကော်ပိုရိတ် အဒဳဒက်စ်]
* [[https://www.britannica.com/topic/Adidas-AG](https://www.google.com/search?q=https%3A%2F%2Fwww.britannica.com%2Ftopic%2FAdidas-AG) ဗြိတိန်နီကာ မစပ်ကဵု အဒဳဒက်စ်]

[[Category:ကုမ္ပဏဳ ဂျာမနဳ]]
[[Category:မဟာဗျူဟာပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:တဆိပ်ကိရိယာကျိုင်ကျဝ်လှေတ်လဟေတ်]]</text>
      <sha1>e48aetmzm1iiy320myxv7o3muoxbymi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သ္ဇိုင်ဗွဝ်ဖျာဒဳဂျစ်ဒဲလ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11468</id>
    <revision>
      <id>55849</id>
      <parentid>55839</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T01:44:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55849</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7530" sha1="lvmpiia68925nz1zc5tss8bsh23oidp" xml:space="preserve">{{Infobox technology
| name = သ္ဇိုင်ဗွဝ်ဖျာဒဳဂျစ်ဒဲလ်


(Digital Marketing Basics)
| image = Digital Marketing Illustration.svg
| caption = ဗီုရုပ်စှ်ေစး သ္ဇိုင်ဗွဝ်ဖျာဒဳဂျစ်ဒဲလ် ကေုာံ ကိရိယာဆက်စပ်တအ်
| type = နဲကဲဗျူဟာပိုန်ဒြပ်
| industry = [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]၊ [[သြဇာမဳဒဳယာ]]၊ [[ဆက်စပ် Ib]]
}}

'''သ္ဇိုင်ဗွဝ်ဖျာဒဳဂျစ်ဒဲလ်''' (အေန်ဂလိက်: ''Digital Marketing Basics'') ဂှ် ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲအရာမကေတ်အဆက် ကုဂကောံညးစောန်ပ္ဍဲအရာရာ ကေုာံ ညးမသုင်စောဲတအ် နကဵုနဲကဲစက်[[အေန်တာနေတ်]] ([[Internet]]) ကေုာံ နဲကဲဒဳဂျစ်ဒဲလ်မဳဒဳယာနာနာတအ်ရ။ သ္ဇိုင်ဗွဝ်ဖျာဝွံ ပံက်လဝ်သြဇာ လ္တူကဏ္ဍပရေင်ပိုန်ဒြပ် ခေတ်တ္ၚဲဏအ်တုဲ ဒှ်ဗျူဟာမကၠောန်ပ္တိတ်သွံရာန် ကေုာံ ပရေင်ဆက်ဆောံ ကုညးရာန်ဖျာ နကဵုနဲကဲမဳဒဳယာလ္တူလပှ်ကျာ (Online Media) ရ။

== ဝေါဟာရ ကေုာံ ပွံက် ==
ဝေါဟာရမ္ဂး &quot;ဗွဝ်ဖျာဒဳဂျစ်ဒဲလ်&quot; (Digital Marketing) ဝွံ ဆက်စပ်ကဵု ပွမသွံရာန်ကပေါတ်သၟး ဟွံသေင်၊ ပွမကဵုရေင်တၠုင်ကေင်ကာဝန် နကဵုအရံင်အဆက် စက်ကိရိယာဒဳဂျစ်ဒဲလ်နာနာ၊ မပ္တံကဵု [[ကောန်ပျူတာပျူတာ]]၊ [[စက်ဖုင်]] (Smartphone)၊ ကေုာံ မဳဒဳယာလပှ်ကျာ (Social Media) တအ်ရ။ တမ်ဝါဒဍေံဂှ် သွက်ဂွံဗစိုပ်ကဵု ညးမသုင်စောဲတအ်တုဲ ညံင်ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ဂွံဇၞော်မောဝ်တိုန်အာ မဒှ်ရ။

== ဝင်ပ္ၚံက် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ==
ပွမသုင်စောဲ ဗွဝ်ဖျာဒဳဂျစ်ဒဲလ်ဝွံ နူစသၞာံ ၁၉၉၀ တအ် ကာလမဳဒဳယာအေန်တာနေတ် စမံက်ဂတဝ်ကၠုင်ကိုပ်ကၠာအိုတ်တေံရ။ ကာလဂှ် သုင်စောဲဆ Web 1.0 တုဲ ညးမကၠောန်ဗွဝ်ဖျာတအ် ဂွံဆပတိုန်ထ္ၜးပရိုင်ကပေါတ် သွက်ညးဗှ်ပရိုင်အကြာအေန်တာနက်တအ်ရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ပ္ဍဲအခိင်မစိုပ် Web 2.0 ဂှ် ပွမဆက်စပ်ရေင်သကအ် (Two-way communication) မံက်ဂတဝ်ကၠုင်တုဲ ဗွဝ်ဖျာဒဳဂျစ်ဒဲလ်လေဝ် ဇၞော်မောဝ်တိုန်အာ မွဲအဆက်ဓဝ်ရ။

== သ္ဇိုင်ဗွဝ်ဖျာဒဳဂျစ်ဒဲလ် မစှ်ေစး ==
ပ္ဍဲအရာမကၠောန်ဗွဝ်ဖျာဒဳဂျစ်ဒဲလ်ဂှ် နွံသ္ဇိုင်ဗွဝ် ၄ အရာ (4Ps of Digital Marketing) မပ္တံကဵု:

* '''ကပေါတ် (Product):''' အရာမကၠောန်ပ္တိတ် သွက်ဂွံသွံ။
* '''င္ၚုဟ်မး (Price):''' ပွမစွံင္ၚုဟ်မး မကိတ်ညဳကဵုဖျာ။
* '''ဒၞာဲ (Place):''' ဒၞာဲမသွံရာန် (ပ္ဍဲဝေပ်သာ် ဟွံသေင်မှ ပ္ဍဲအေပ်)။
* '''ပွမဗၟံက်ထ္ၜး (Promotion):''' နဲကဲမကဵုပရိုင် သွက်ညးဂမၠိုင်ဂွံတီ။

== ကဏ္ဍ ကေုာံ လစှ်ေဂမၠိုင် ==
ဗွဝ်ဖျာဒဳဂျစ်ဒဲလ်ဝွံ ပါ်ကိတ်လဝ် လစှ်ေသ္ဇိုင်ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! ကဏ္ဍ (Channels) !! ပွံက် ကေုာံ တင်ရန်တၟအ်
|-
| '''SEO''' (Search Engine Optimization) || ပွမပြုပြေင် ဝေပ်သာ် ညံင်ဂွံတိုန်ဂူဂယ် (Google) လၟေင်ကိုပ်ကၠာ။
|-
| '''SMM''' (Social Media Marketing) || ပွမသုင်စောဲ [[Facebook]]၊ [[Instagram]]၊ TikTok သွက်ဂွံဆဝ်မ္ၚုဟ်။
|-
| '''Content Marketing''' || ပွမချူပရိုင်၊ ဗီုရုပ် ကေုာံ ဗဳဒဳယိုဝ် မနွံကဵုင္ၚုဟ်မး သွက်ဂွံဂၠဲ စိုတ်ညးရာန်ဗၞိက်ဖျာ။
|-
| '''Email Marketing''' || ပွမဗလးအဳမေလ် ဆက်စပ်ကဵု အကံက်ညးရာန်ကပေါတ်တအ်။
|}

== ဖိုလ် ကေုာံ တင်ခက်ခုဲ ==
=== ဖိုလ်ဂမၠိုင် ===

* သုင်စောဲသြန်အောန်တုဲ စိုပ်တရဴဇၞော် (Cost-effective)။
* တီကေတ်လၟိဟ် ကေုာံ တင်ဒေတာ (Data) ညးမသုင်စောဲတအ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်။
* ဆက်စပ်ကဵုညးရာန်ကပေါတ်တအ် ဒှ်လပှ်ကျာမွဲစက္က။

=== တင်ခက်ခုဲဂမၠိုင် ===

* ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် သၠုင်ဗွဲမလောန်။
* နဲကဲစက်ဆုင်ဗြး သၠာဲပြံင်မံင် လၟိုန်အခိင်။
* သ္ဒးဂွိင် ပရေင်ဂီုကၠီုပုဂ္ဂလိက (Privacy concerns) နွံဂၠိုင်။

== နိဿဲ ==
{{Reflist|refs=
{{cite book |last=Chaffey |first=Dave |title=Digital Marketing: Strategy, Implementation and Practice |publisher=Pearson |year=2019 |isbn=978-1292241579}}
{{cite book |last=Kotler |first=Philip |author2=Armstrong, Gary |title=Principles of Marketing |publisher=Pearson |year=2016 |edition=16th |isbn=978-0133795028}}
{{cite book |last=Ryan |first=Damian |title=Understanding Digital Marketing: Marketing Strategies for Engaging the Digital Generation |publisher=Kogan Page |year=2014 |isbn=978-0749471026}}
}}

== ဆက်လ္ၚတ်အာ ==

* [[အေန်တာနေတ်]]
* [[မဳဒဳယာလပှ်ကျာ]]
* [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]

{{Commons category|Digital marketing}}

[[Category:ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:နဲကဲပညာ]]
[[Category:ဗွဝ်ဖျာ]]</text>
      <sha1>lvmpiia68925nz1zc5tss8bsh23oidp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55850</id>
      <parentid>55849</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T01:44:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55850</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7515" sha1="rr21b415jnkjo7nouowlndqgv7pltgj" xml:space="preserve">{{Infobox technology
| name = သ္ဇိုင်ဗွဝ်ဖျာဒဳဂျစ်ဒဲလ်


(Digital Marketing Basics)
| image = Digital Marketing Illustration.svg
| caption = ဗီုရုပ်စှ်ေစး သ္ဇိုင်ဗွဝ်ဖျာဒဳဂျစ်ဒဲလ် ကေုာံ ကိရိယာဆက်စပ်တအ်
| type = နဲကဲဗျူဟာပိုန်ဒြပ်
| industry = [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]၊ [[သြဇာမဳဒဳယာ]]၊ [[ဆက်စပ် Ib]]
}}

'''သ္ဇိုင်ဗွဝ်ဖျာဒဳဂျစ်ဒဲလ်''' (အေန်ဂလိက်: ''Digital Marketing Basics'') ဂှ် ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲအရာမကေတ်အဆက် ကုဂကောံညးစောန်ပ္ဍဲအရာရာ ကေုာံ ညးမသုင်စောဲတအ် နကဵုနဲကဲစက်[[အေန်တာနေတ်]] ([[Internet]]) ကေုာံ နဲကဲဒဳဂျစ်ဒဲလ်မဳဒဳယာနာနာတအ်ရ။ သ္ဇိုင်ဗွဝ်ဖျာဝွံ ပံက်လဝ်သြဇာ လ္တူကဏ္ဍပရေင်ပိုန်ဒြပ် ခေတ်တ္ၚဲဏအ်တုဲ ဒှ်ဗျူဟာမကၠောန်ပ္တိတ်သွံရာန် ကေုာံ ပရေင်ဆက်ဆောံ ကုညးရာန်ဖျာ နကဵုနဲကဲမဳဒဳယာလ္တူလပှ်ကျာ (Online Media) ရ။

== ဝေါဟာရ ကေုာံ ပွံက် ==
ဝေါဟာရမ္ဂး &quot;ဗွဝ်ဖျာဒဳဂျစ်ဒဲလ်&quot; (Digital Marketing) ဝွံ ဆက်စပ်ကဵု ပွမသွံရာန်ကပေါတ်သၟး ဟွံသေင်၊ ပွမကဵုရေင်တၠုင်ကေင်ကာဝန် နကဵုအရံင်အဆက် စက်ကိရိယာဒဳဂျစ်ဒဲလ်နာနာ၊ မပ္တံကဵု [[ကောန်ပျူတာ]]၊ [[စက်ဖုင်]] (Smartphone)၊ ကေုာံ မဳဒဳယာလပှ်ကျာ (Social Media) တအ်ရ။ တမ်ဝါဒဍေံဂှ် သွက်ဂွံဗစိုပ်ကဵု ညးမသုင်စောဲတအ်တုဲ ညံင်ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ဂွံဇၞော်မောဝ်တိုန်အာ မဒှ်ရ။

== ဝင်ပ္ၚံက် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ==
ပွမသုင်စောဲ ဗွဝ်ဖျာဒဳဂျစ်ဒဲလ်ဝွံ နူစသၞာံ ၁၉၉၀ တအ် ကာလမဳဒဳယာအေန်တာနေတ် စမံက်ဂတဝ်ကၠုင်ကိုပ်ကၠာအိုတ်တေံရ။ ကာလဂှ် သုင်စောဲဆ Web 1.0 တုဲ ညးမကၠောန်ဗွဝ်ဖျာတအ် ဂွံဆပတိုန်ထ္ၜးပရိုင်ကပေါတ် သွက်ညးဗှ်ပရိုင်အကြာအေန်တာနက်တအ်ရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ပ္ဍဲအခိင်မစိုပ် Web 2.0 ဂှ် ပွမဆက်စပ်ရေင်သကအ် (Two-way communication) မံက်ဂတဝ်ကၠုင်တုဲ ဗွဝ်ဖျာဒဳဂျစ်ဒဲလ်လေဝ် ဇၞော်မောဝ်တိုန်အာ မွဲအဆက်ဓဝ်ရ။

== သ္ဇိုင်ဗွဝ်ဖျာဒဳဂျစ်ဒဲလ် မစှ်ေစး ==
ပ္ဍဲအရာမကၠောန်ဗွဝ်ဖျာဒဳဂျစ်ဒဲလ်ဂှ် နွံသ္ဇိုင်ဗွဝ် ၄ အရာ (4Ps of Digital Marketing) မပ္တံကဵု:

* '''ကပေါတ် (Product):''' အရာမကၠောန်ပ္တိတ် သွက်ဂွံသွံ။
* '''င္ၚုဟ်မး (Price):''' ပွမစွံင္ၚုဟ်မး မကိတ်ညဳကဵုဖျာ။
* '''ဒၞာဲ (Place):''' ဒၞာဲမသွံရာန် (ပ္ဍဲဝေပ်သာ် ဟွံသေင်မှ ပ္ဍဲအေပ်)။
* '''ပွမဗၟံက်ထ္ၜး (Promotion):''' နဲကဲမကဵုပရိုင် သွက်ညးဂမၠိုင်ဂွံတီ။

== ကဏ္ဍ ကေုာံ လစှ်ေဂမၠိုင် ==
ဗွဝ်ဖျာဒဳဂျစ်ဒဲလ်ဝွံ ပါ်ကိတ်လဝ် လစှ်ေသ္ဇိုင်ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! ကဏ္ဍ (Channels) !! ပွံက် ကေုာံ တင်ရန်တၟအ်
|-
| '''SEO''' (Search Engine Optimization) || ပွမပြုပြေင် ဝေပ်သာ် ညံင်ဂွံတိုန်ဂူဂယ် (Google) လၟေင်ကိုပ်ကၠာ။
|-
| '''SMM''' (Social Media Marketing) || ပွမသုင်စောဲ [[Facebook]]၊ [[Instagram]]၊ TikTok သွက်ဂွံဆဝ်မ္ၚုဟ်။
|-
| '''Content Marketing''' || ပွမချူပရိုင်၊ ဗီုရုပ် ကေုာံ ဗဳဒဳယိုဝ် မနွံကဵုင္ၚုဟ်မး သွက်ဂွံဂၠဲ စိုတ်ညးရာန်ဗၞိက်ဖျာ။
|-
| '''Email Marketing''' || ပွမဗလးအဳမေလ် ဆက်စပ်ကဵု အကံက်ညးရာန်ကပေါတ်တအ်။
|}

== ဖိုလ် ကေုာံ တင်ခက်ခုဲ ==
=== ဖိုလ်ဂမၠိုင် ===

* သုင်စောဲသြန်အောန်တုဲ စိုပ်တရဴဇၞော် (Cost-effective)။
* တီကေတ်လၟိဟ် ကေုာံ တင်ဒေတာ (Data) ညးမသုင်စောဲတအ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်။
* ဆက်စပ်ကဵုညးရာန်ကပေါတ်တအ် ဒှ်လပှ်ကျာမွဲစက္က။

=== တင်ခက်ခုဲဂမၠိုင် ===

* ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် သၠုင်ဗွဲမလောန်။
* နဲကဲစက်ဆုင်ဗြး သၠာဲပြံင်မံင် လၟိုန်အခိင်။
* သ္ဒးဂွိင် ပရေင်ဂီုကၠီုပုဂ္ဂလိက (Privacy concerns) နွံဂၠိုင်။

== နိဿဲ ==
{{Reflist|refs=
{{cite book |last=Chaffey |first=Dave |title=Digital Marketing: Strategy, Implementation and Practice |publisher=Pearson |year=2019 |isbn=978-1292241579}}
{{cite book |last=Kotler |first=Philip |author2=Armstrong, Gary |title=Principles of Marketing |publisher=Pearson |year=2016 |edition=16th |isbn=978-0133795028}}
{{cite book |last=Ryan |first=Damian |title=Understanding Digital Marketing: Marketing Strategies for Engaging the Digital Generation |publisher=Kogan Page |year=2014 |isbn=978-0749471026}}
}}

== ဆက်လ္ၚတ်အာ ==

* [[အေန်တာနေတ်]]
* [[မဳဒဳယာလပှ်ကျာ]]
* [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]

{{Commons category|Digital marketing}}

[[Category:ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:နဲကဲပညာ]]
[[Category:ဗွဝ်ဖျာ]]</text>
      <sha1>rr21b415jnkjo7nouowlndqgv7pltgj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55851</id>
      <parentid>55850</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T01:45:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[သ္ဇိုင်ဗွဝ်ဖျာဒဳဂျစ်ဒဲလ် (Digital Marketing Basics)]] ဇရေင် [[သ္ဇိုင်ဗွဝ်ဖျာဒဳဂျစ်ဒဲလ်]]</comment>
      <origin>55850</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7515" sha1="rr21b415jnkjo7nouowlndqgv7pltgj" xml:space="preserve">{{Infobox technology
| name = သ္ဇိုင်ဗွဝ်ဖျာဒဳဂျစ်ဒဲလ်


(Digital Marketing Basics)
| image = Digital Marketing Illustration.svg
| caption = ဗီုရုပ်စှ်ေစး သ္ဇိုင်ဗွဝ်ဖျာဒဳဂျစ်ဒဲလ် ကေုာံ ကိရိယာဆက်စပ်တအ်
| type = နဲကဲဗျူဟာပိုန်ဒြပ်
| industry = [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]၊ [[သြဇာမဳဒဳယာ]]၊ [[ဆက်စပ် Ib]]
}}

'''သ္ဇိုင်ဗွဝ်ဖျာဒဳဂျစ်ဒဲလ်''' (အေန်ဂလိက်: ''Digital Marketing Basics'') ဂှ် ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲအရာမကေတ်အဆက် ကုဂကောံညးစောန်ပ္ဍဲအရာရာ ကေုာံ ညးမသုင်စောဲတအ် နကဵုနဲကဲစက်[[အေန်တာနေတ်]] ([[Internet]]) ကေုာံ နဲကဲဒဳဂျစ်ဒဲလ်မဳဒဳယာနာနာတအ်ရ။ သ္ဇိုင်ဗွဝ်ဖျာဝွံ ပံက်လဝ်သြဇာ လ္တူကဏ္ဍပရေင်ပိုန်ဒြပ် ခေတ်တ္ၚဲဏအ်တုဲ ဒှ်ဗျူဟာမကၠောန်ပ္တိတ်သွံရာန် ကေုာံ ပရေင်ဆက်ဆောံ ကုညးရာန်ဖျာ နကဵုနဲကဲမဳဒဳယာလ္တူလပှ်ကျာ (Online Media) ရ။

== ဝေါဟာရ ကေုာံ ပွံက် ==
ဝေါဟာရမ္ဂး &quot;ဗွဝ်ဖျာဒဳဂျစ်ဒဲလ်&quot; (Digital Marketing) ဝွံ ဆက်စပ်ကဵု ပွမသွံရာန်ကပေါတ်သၟး ဟွံသေင်၊ ပွမကဵုရေင်တၠုင်ကေင်ကာဝန် နကဵုအရံင်အဆက် စက်ကိရိယာဒဳဂျစ်ဒဲလ်နာနာ၊ မပ္တံကဵု [[ကောန်ပျူတာ]]၊ [[စက်ဖုင်]] (Smartphone)၊ ကေုာံ မဳဒဳယာလပှ်ကျာ (Social Media) တအ်ရ။ တမ်ဝါဒဍေံဂှ် သွက်ဂွံဗစိုပ်ကဵု ညးမသုင်စောဲတအ်တုဲ ညံင်ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ဂွံဇၞော်မောဝ်တိုန်အာ မဒှ်ရ။

== ဝင်ပ္ၚံက် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ==
ပွမသုင်စောဲ ဗွဝ်ဖျာဒဳဂျစ်ဒဲလ်ဝွံ နူစသၞာံ ၁၉၉၀ တအ် ကာလမဳဒဳယာအေန်တာနေတ် စမံက်ဂတဝ်ကၠုင်ကိုပ်ကၠာအိုတ်တေံရ။ ကာလဂှ် သုင်စောဲဆ Web 1.0 တုဲ ညးမကၠောန်ဗွဝ်ဖျာတအ် ဂွံဆပတိုန်ထ္ၜးပရိုင်ကပေါတ် သွက်ညးဗှ်ပရိုင်အကြာအေန်တာနက်တအ်ရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ပ္ဍဲအခိင်မစိုပ် Web 2.0 ဂှ် ပွမဆက်စပ်ရေင်သကအ် (Two-way communication) မံက်ဂတဝ်ကၠုင်တုဲ ဗွဝ်ဖျာဒဳဂျစ်ဒဲလ်လေဝ် ဇၞော်မောဝ်တိုန်အာ မွဲအဆက်ဓဝ်ရ။

== သ္ဇိုင်ဗွဝ်ဖျာဒဳဂျစ်ဒဲလ် မစှ်ေစး ==
ပ္ဍဲအရာမကၠောန်ဗွဝ်ဖျာဒဳဂျစ်ဒဲလ်ဂှ် နွံသ္ဇိုင်ဗွဝ် ၄ အရာ (4Ps of Digital Marketing) မပ္တံကဵု:

* '''ကပေါတ် (Product):''' အရာမကၠောန်ပ္တိတ် သွက်ဂွံသွံ။
* '''င္ၚုဟ်မး (Price):''' ပွမစွံင္ၚုဟ်မး မကိတ်ညဳကဵုဖျာ။
* '''ဒၞာဲ (Place):''' ဒၞာဲမသွံရာန် (ပ္ဍဲဝေပ်သာ် ဟွံသေင်မှ ပ္ဍဲအေပ်)။
* '''ပွမဗၟံက်ထ္ၜး (Promotion):''' နဲကဲမကဵုပရိုင် သွက်ညးဂမၠိုင်ဂွံတီ။

== ကဏ္ဍ ကေုာံ လစှ်ေဂမၠိုင် ==
ဗွဝ်ဖျာဒဳဂျစ်ဒဲလ်ဝွံ ပါ်ကိတ်လဝ် လစှ်ေသ္ဇိုင်ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! ကဏ္ဍ (Channels) !! ပွံက် ကေုာံ တင်ရန်တၟအ်
|-
| '''SEO''' (Search Engine Optimization) || ပွမပြုပြေင် ဝေပ်သာ် ညံင်ဂွံတိုန်ဂူဂယ် (Google) လၟေင်ကိုပ်ကၠာ။
|-
| '''SMM''' (Social Media Marketing) || ပွမသုင်စောဲ [[Facebook]]၊ [[Instagram]]၊ TikTok သွက်ဂွံဆဝ်မ္ၚုဟ်။
|-
| '''Content Marketing''' || ပွမချူပရိုင်၊ ဗီုရုပ် ကေုာံ ဗဳဒဳယိုဝ် မနွံကဵုင္ၚုဟ်မး သွက်ဂွံဂၠဲ စိုတ်ညးရာန်ဗၞိက်ဖျာ။
|-
| '''Email Marketing''' || ပွမဗလးအဳမေလ် ဆက်စပ်ကဵု အကံက်ညးရာန်ကပေါတ်တအ်။
|}

== ဖိုလ် ကေုာံ တင်ခက်ခုဲ ==
=== ဖိုလ်ဂမၠိုင် ===

* သုင်စောဲသြန်အောန်တုဲ စိုပ်တရဴဇၞော် (Cost-effective)။
* တီကေတ်လၟိဟ် ကေုာံ တင်ဒေတာ (Data) ညးမသုင်စောဲတအ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်။
* ဆက်စပ်ကဵုညးရာန်ကပေါတ်တအ် ဒှ်လပှ်ကျာမွဲစက္က။

=== တင်ခက်ခုဲဂမၠိုင် ===

* ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် သၠုင်ဗွဲမလောန်။
* နဲကဲစက်ဆုင်ဗြး သၠာဲပြံင်မံင် လၟိုန်အခိင်။
* သ္ဒးဂွိင် ပရေင်ဂီုကၠီုပုဂ္ဂလိက (Privacy concerns) နွံဂၠိုင်။

== နိဿဲ ==
{{Reflist|refs=
{{cite book |last=Chaffey |first=Dave |title=Digital Marketing: Strategy, Implementation and Practice |publisher=Pearson |year=2019 |isbn=978-1292241579}}
{{cite book |last=Kotler |first=Philip |author2=Armstrong, Gary |title=Principles of Marketing |publisher=Pearson |year=2016 |edition=16th |isbn=978-0133795028}}
{{cite book |last=Ryan |first=Damian |title=Understanding Digital Marketing: Marketing Strategies for Engaging the Digital Generation |publisher=Kogan Page |year=2014 |isbn=978-0749471026}}
}}

== ဆက်လ္ၚတ်အာ ==

* [[အေန်တာနေတ်]]
* [[မဳဒဳယာလပှ်ကျာ]]
* [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]

{{Commons category|Digital marketing}}

[[Category:ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:နဲကဲပညာ]]
[[Category:ဗွဝ်ဖျာ]]</text>
      <sha1>rr21b415jnkjo7nouowlndqgv7pltgj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သ္ဇိုင်ဗွဝ်ဖျာဒဳဂျစ်ဒဲလ် (Digital Marketing Basics)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11469</id>
    <redirect title="သ္ဇိုင်ဗွဝ်ဖျာဒဳဂျစ်ဒဲလ်" />
    <revision>
      <id>55852</id>
      <timestamp>2026-07-10T01:45:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[သ္ဇိုင်ဗွဝ်ဖျာဒဳဂျစ်ဒဲလ် (Digital Marketing Basics)]] ဇရေင် [[သ္ဇိုင်ဗွဝ်ဖျာဒဳဂျစ်ဒဲလ်]]</comment>
      <origin>55852</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="86" sha1="sj40meclebpgxju1mqbom9sevzfqfwl" xml:space="preserve">#REDIRECT [[သ္ဇိုင်ဗွဝ်ဖျာဒဳဂျစ်ဒဲလ်]]</text>
      <sha1>sj40meclebpgxju1mqbom9sevzfqfwl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11470</id>
    <revision>
      <id>55854</id>
      <timestamp>2026-07-10T01:51:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Mesopotamia'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဒေသ ဝင် ခေတ်တမၠာ မနွံ ပ္ဍဲကဵု လဒေါဝ် အာရှပလိုတ် (Western Asia) မဒက်ပတန် လဝ် ပ္ဍဲ အကြာ [[ဍာ်က္ၜဳ တာဲဂရိတ်]] (Tigris) ကေုာံ ...&quot;</comment>
      <origin>55854</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23768" sha1="632ujepp6hleosmzp8j6pozx73ubuc0" xml:space="preserve">'''မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Mesopotamia'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဒေသ ဝင် ခေတ်တမၠာ မနွံ ပ္ဍဲကဵု လဒေါဝ် အာရှပလိုတ် (Western Asia) မဒက်ပတန် လဝ် ပ္ဍဲ အကြာ [[ဍာ်က္ၜဳ တာဲဂရိတ်]] (Tigris) ကေုာံ [[ဍာ်က္ၜဳ ယူဖရေးတီးစ်]] (Euphrates) တအ် ရ။ ဒေသ ဏအ်ဝွံ လၟုဟ် မ္ဂး နွံ ပ္ဍဲကဵု ပယျဵု ဍုင် အဳရက် (Iraq)၊ ဍုင် ကူဝိတ် (Kuwait)၊ ကေုာံ ဒေသ လ္ၚဵု ပ္ဍဲ ဍုင် သဳရဳယျာ (Syria)၊ တူရကဳ (Turkey) ကဵု အဳရာန် (Iran) တအ် ရ။ မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ ဝွံ ဂၠးတိ စၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် &quot;ခဒေါင် ယေန်သၞာင်&quot; (Cradle of Civilization) မွဲ ရ၊ ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်မၞိဟ် မပ္တံကဵု ပရေင်တဵုလွဳ၊ ပရေင်ချူ လိက်ပတ်၊ ပရေင်သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေင်သိပ္ပံ တအ် စကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဒေသ ဏအ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။&lt;ref name=&quot;kramer&quot;&gt;{{cite book |last=Kramer |first=S. N. |title=History Begins at Sumer: Thirty-Nine Firsts in Man's Recorded History |publisher=University of Pennsylvania Press |year=1981 |pages=3-15}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ဝင် မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ ဂှ် ဂကူ တၠယေန်သၞာင် ဇၞော်ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု [[ဂကူ သူမေရဳယာန်]] (Sumerians)၊ [[ဂကူ အာကေဒဳယာန်]] (Akkadians)၊ [[ဂကူ ဗာဗဳလောန်]] (Babylonians) ကေုာံ [[ဂကူ အာသဳရဳယာန်]] (Assyrians) တအ် အုပ်ဓုပ် လဝ် မွဲခေတ် တုဲ မွဲခေတ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ ပညာ သိပ္ပံ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Tigris-Euphrates.svg|thumb|right|350px|ဗီုရုပ် မြေပုံ ထ္ၜးကဵု ဒေသ မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ မနွံ အကြာ ဍာ်က္ၜဳ တာဲဂရိတ် ကေုာံ ယူဖရေးတီးစ် ပ္ဍဲ လဒေါဝ်ဗမံက် (Middle East)။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Etymology) ==
ဝေါဟာရ &quot;Mesopotamia&quot; ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် ဂရိတ် တြေံ (Ancient Greek) တုဲ မဒက်ပတန် လဝ် နကဵု မလိက် ၜါ မ - &quot;mesos&quot; (μέσος) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;လဒေါဝ်&quot; (middle) ကေုာံ &quot;potamos&quot; (ποταμός) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဍာ်က္ၜဳ&quot; (river) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အဓိပ္ပါယ် ဍေဟ် ဇေတ်တ် ဂှ် &quot;တိဍာ် မနွံ အကြာ ဍာ်က္ၜဳ ဂမၠိုင်&quot; (Land between the rivers) ရ။

ဒေသ ဏအ်ဝွံ ဟိုတ်နူ ဍာ်က္ၜဳ ၜါ ဂှ် ဇွောဝ် စှ်ေ ဒၟံင် ရိုဟ်ဟ် သၞာံ တုဲ၊ တိဗ္ၚ ပ္ဍဲ ဒေသ ဂှ် ခိုဟ် ဗွဲမလောန် ရ။ အကာဲအရာ ဏအ် ပကဵု ညံင် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ခေတ် တမၠာ တအ် ဂွံ စတဵုလွဳ ဂျိုင်တန်တဴ (Agriculture revolution) တုဲ ဒက်ပတန် ကွာန် ကေုာံ ဍုင် ဇၞော်ဇၞော် တအ် မာန် ကၠုင် ရ။ မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ ဝွံ ဒှ် ဒေသ အဓိက ပ္ဍဲကဵု [[ဒေသ ဂိတုကဝက် ဩဇာ]] (Fertile Crescent) မဒှ် ဒေသ တမ်မူလ ယေန်သၞာင် ကောန်မၞိဟ် ရ။

== ၂။ ပထဝဳ ကေုာံ ဥတုရာသဳ (Geography and Climate) ==
ပထဝဳ ဒေသ မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဍာ်က္ၜဳ တာဲဂရိတ် ကဵု ယူဖရေးတီးစ် မဇွောဝ် တိတ် နူကဵု ဒဵု ဍုင် တူရကဳ တုဲ ဇွောဝ် စှ်ေ အာ ဇရေင် [[ပါရှန် ပင်လယ်ကွေ့]] (Persian Gulf) ရ။ 

ဒေသ ဏအ် ပါ်လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ ဇၞော် ၜါ သာ် -
# '''မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ သၟဝ်ကျာ (Northern Mesopotamia):''' မကော်စ ဒေသ [[ဂျာဇဳရာ]] (Jazira)။ ဒေသ ဏအ် နွံကဵု ဥတု ဗြဲ ၜိုတ် ဒးရး တုဲ ဒှ် ဒေသ တဵုလွဳ ဗ္ၚ ဂၠိုင် ရ။ နွံကဵု ဒဵု ကေုာံ ဂြိုပ်ဆု ညိည ရ။
# '''မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ သၠုင်ကျာ (Southern Mesopotamia):''' ဒေသ ဏအ်ဝွံ ဒှ် ဒေသ လတေင် တိဗလး (Alluvial plain) မကြပ် ကဵု ပင်လယ် ရ။ ဥတု ဍေဟ် ကတဴ ကေုာံ ကှ် ဗွဲမလောန် တုဲ ဗြဲ ဟွံဂူ မွဲလှ်ေ ရ။ သွက်ဂွံ တဵုလွဳ ဂွံ ဂှ် ညးတအ် ဒးဖန်ဗဒှ် သၞောတ် ပလံင် ဍာ် (Irrigation system) နူကဵု ဍာ်က္ၜဳ တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;postgate&quot;&gt;{{cite book |last=Postgate |first=J. N. |title=Early Mesopotamia: Society and Economy at the Dawn of History |publisher=Routledge |year=1992 |pages=15-20}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဝင် ကေုာံ ခေတ်ကာလဂမၠိုင် (History and Chronology) ==
ဝင် မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ ဝွံ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင်လဝ် လအ်နူကဵု ၃၀၀၀ ဘဳစဳ တေအ် ဏီ ရ။ ဝင် ဍေဟ် ပါ်လဝ် ခေတ်ကာလ အဓိက ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ သ္ၚိအင် ထ္ၜး ခေတ်ကာလ ဝင် မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ
|-
! ယၟု ခေတ်ကာလ
! အခိင် (ဘဳစဳ - BCE)
! အကာဲအရာ အဓိက ကတဵုဒှ်လဝ်
|-
| ခေတ် ဥရုက် (Uruk period)
| ၄၀၀၀ - ၃၁၀၀ ဘဳစဳ
| ဍုင် ဥရုက် ကတဵုဒှ်။ ပရေင်ချူ လိက် ကတဵုဒှ် ပထမအိုတ်။ စကာ စက် လေဟ် (Wheel)။
|-
| ခေတ် သူမေရဳယာန် (Early Dynastic)
| ၃၁၀၀ - ၂၃၅၀ ဘဳစဳ
| ဍုင် သူမေရဳယာန် ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု (Ur, Lagash) ကတဵုဒှ်။ ဒက်ပတန် ဍုင်နာဲဇကု (City-states)။
|-
| [[အေန်ပါယာ အာကေဒဳယာန်]] (Akkadian Empire)
| ၂၃၅၀ - ၂၁၀၀ ဘဳစဳ
| သၟိင် ဇၞော် သာဂေါန် (Sargon of Akkad) ပံင်ကောံ ဒေသ သီုဖအိုတ် မာန် ပထမအိုတ်။
|-
| ခေတ် ဗာဗဳလောန် တြေံ (Old Babylonian)
| ၁၉၀၀ - ၁၆၀၀ ဘဳစဳ
| သၟိင် ဟာမ်မူရာဗဳ ဒက်ပတန် သၞောဝ်ဥပဒေ (Code of Hammurabi)။ ဗာဗဳလောန် ဒှ် ဍုင်ဇၞော်။
|-
| [[အေန်ပါယာ အာသဳရဳယာန်]] (Assyrian Empire)
| ၉၀၀ - ၆၁၂ ဘဳစဳ
| အာသဳရဳယာန် တအ် သၠဲပတိတ် အာဏာ စဵုကဵု အဳဂျေပ် (Egypt)၊ စကာ လွဟ် ပသဲ။
|-
| ခေတ် ဗာဗဳလောန် တၟိ (Neo-Babylonian)
| ၆၂၆ - ၅၃၉ ဘဳစဳ
| သၟိင် နေဗူကပ်နေဇာ (Nebuchadnezzar II) သြိုင် ဥယျာဉ် အာကာသ (Hanging Gardens)။
|}

လက္ကရဴ အိုတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၅၃၉ ဘဳစဳ ဂှ်၊ သၟိင် ပါသဳယာ [[သုဲရပ်သ်]] (Cyrus the Great) ဗတိုက် ဇၞး ကေတ် မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ တုဲ၊ ဒေသ ဏအ် ဒးဒုင် အုပ်ဓုပ် အောက် အေန်ပါယာ တၞဟ် ဂမၠိုင် ဆက်အာ ရ။

== ၄။ အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ လိက်ပတ် (Language and Writing) ==
မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ မဖန်ဗဒှ် လိက်ပတ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ အရေဝ်ဘာသာ အဓိက ၜါ ဂှ် ဒှ် [[အရေဝ် သူမေရဳယာန်]] (Sumerian) ကေုာံ [[အရေဝ် အာကေဒဳယာန်]] (Akkadian) ရ။ 

ပ္ဍဲ ၜိုတ် ၃၄၀၀ ဘဳစဳ ဂှ် ဂကူ သူမေရဳယာန် တအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် [[လိက် ကညူနဳဖံင်]] (Cuneiform) မဒှ် လိက် သမၠေက် ရ။ ညးတအ် ချူ လိက် လတူ ဍိုတ် တိ (Clay tablets) နကဵု ဒုတ် ကညင် မနွံ ဗီုပြင် ညံင် ကွာ် (Wedge-shaped) ရ။ လိက် ကညူနဳဖံင် ဝွံ ပထမ စကာ သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ စရင် သြောအ် ကေုာံ သြန် ဆဂး လက္ကရဴ ဂှ် ညးတအ် စကာ သွက်ဂွံ ချူ လိက်ဝင်၊ လိက်ကဗျ ကေုာံ လိက် သၞောဝ်ဥပဒေ တအ် ရ။

လိက်ကဗျ မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ ဂှ် ဒှ် [[လိက်ဝင် ဂိလ်ဂါမေတ်သ်]] (Epic of Gilgamesh) မဒှ် လိက်ကဗျ တမၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ လ္ၚတ် ပရူ ဘဝ ကေုာံ ပရေင်သေက်ချိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;george&quot;&gt;{{cite book |last=George |first=A. R. |title=The Epic of Gilgamesh: The Babylonian Epic Poem and Other Texts in Akkadian and Sumerian |publisher=Penguin Books |year=2003 |pages=10-25}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ (Politics and Law) ==
[[File:Code_of_Hammurabi_replica_stele_detail.jpg|thumb|left|250px|တိုင် လိက်တၟအ် သၞောဝ်ဥပဒေ ဟာမ်မူရာဗဳ (Code of Hammurabi) မထ္ၜးကဵု ပရေင်အုပ်ဓုပ် သၞောဝ် ပ္ဍဲ ခေတ် ဗာဗဳလောန်။]]

ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု သၞောတ် [[ဍုင်နာဲဇကု]] (City-states) ရ။ ဍုင် ဇၟာပ်ဇၟာပ် မွဲ ဥပမာ ဍုင် ဥရုက် (Uruk)၊ အူရ် (Ur) တအ်ဂှ် နွံကဵု သၟိင်တၠ (Lugal) ညးကေင်ကာ သာသနာ ကေုာံ ဒပ်ပၞာန် အပိုင် ရ။

ပ္ဍဲကဵု ပရေင်သၞောဝ်ဥပဒေ မ္ဂး၊ [[သၞောဝ်ဥပဒေ ဟာမ်မူရာဗဳ]] (Code of Hammurabi) မချူလဝ် ပ္ဍဲ ၜိုတ် ၁၇၅၀ ဘဳစဳ ဂှ် ပြာကတ် ဗွဲမလောန် ရ。 ဍေဟ်ဝွံ နွံကဵု သၞောဝ် ၂၈၂ ပိုဒ် တုဲ သဇိုင် လညာတ် ဍေဟ် ဂှ် &quot;မတ် မွဲ မတ် မ္ဂး ဒးလျ မတ် မွဲ မတ်&quot; (An eye for an eye) ရ။ ဥပမာ - &quot;ယဝ်ရ မၞိဟ် မွဲ ပလီု ထောအ် မတ် ညးတၞဟ် မ္ဂး၊ မတ် ညးတေအ် လေဝ် ဒးဒုင် ပလီု ထောအ် ကီု ရောင်&quot;။ သၞောဝ် ဏအ်ဝွံ ထ္ၜးကဵု သဘာဝ ညဳသၟဟ် (Justice) ကေုာံ သၞောတ် ကဆံင် မၞိဟ် (Social classes) ပ္ဍဲ ခေတ် ဂှ် ရ။

== ၆။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ တန်တဴလမျီု (Economy and Agriculture) ==
ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ ဗ္ၚ (Agriculture) ကေုာံ ပရေင်သွံရာန် ဍုင်သ္ၚောဲ ရ။ ဟိုတ်နူ တိ ခိုဟ် တုဲ၊ ညးတအ် တဵုလွဳ သြောအ် (Barley)၊ မာတ် (Wheat)၊ ကေုာံ တၞံ တမၠာ (Date palms) ဗွဲမဂၠိုင် မာန် ရ။

ဟိုတ်နူကဵု ဒေသ မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ ဂှ် ဟွံမဲ ကဵု ဆု တၟအ် ကေုာံ ပသဲ ဂမၠိုင် ဂှ်ရ၊ ညးတအ် ဒးသွံရာန် သၠာဲဂတး ကဵု ဍုင်တၞဟ် မပ္တံကဵု အဳဂျေပ် (Egypt) ကေုာံ အိန္ဒိယ (Indus Valley) ရ။ သြောအ် (Barley) ကဵု သြန် (Silver) ဂှ် စကာ လဝ် နဒဒှ် သၞောတ်ဝ် လှုဲ (Standard currency) သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ၚုဟ်မး ပရေင်သွံရာန် တအ် ရ။

== ၇။ ဘာသာ ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Religion and Culture) ==
ဘာသာ ပ္ဍဲ မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ ဝွံ ဒှ် ဘာသာ မရှ်ေသှ်ေ ကျာ် ဂၠိုင်ကဵု ဇကု (Polytheism) ရ။ ညးတအ် ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ ဂၠးတိ ကေုာံ သဘာဝ ဝွံ ဒးဒုင် အုပ်ဓုပ် လဝ် နကဵု ကျာ် တအ် ရ။ ကျာ် အဓိက တအ်ဂှ်:
* '''အေန်လဳလ် (Enlil):''' ကျာ် ကျာ ကေုာံ သၟိင် လတူ ကျာ် သီုဖအိုတ်။
* '''အနု (Anu):''' ကျာ် အာကာသ။
* '''အီရှ်တာ (Ishtar):''' ကျာ် ပရေင်ဆာန် ကေုာံ ပၞာန် (Inanna ပ္ဍဲ သူမေရဳယာန်)။
* '''မာဒုက် (Marduk):''' ကျာ် ဇၞော် ဍုင် ဗာဗဳလောန်။

သွက်ဂွံ ရှ်ေသှ်ေ ကျာ် တအ် ဂှ်၊ ညးတအ် သြိုင်ခၞံ လဝ် ဘာကျာ် ဇၞော် မကော်စ [[ဇဳဂူရတ်]] (Ziggurat) ရ။ ဇဳဂူရတ် ဂှ် နွံ ဗီုပြင် ညံင်ကဵု ဒဵု မွဲ မနွံ ကဆံင် ကဆံင် တုဲ ညးတအ် ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ ဍေဟ် ဒှ် ဒၞာဲ အဆက်အစပ် အကြာ ဂၠးတိ ကဵု အာကာသ (Earth and Heaven) ရ။&lt;ref name=&quot;crawford&quot;&gt;{{cite book |last=Crawford |first=H. |title=Sumer and the Sumerians |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=2004 |pages=70-85}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ သိပ္ပံ၊ သင်္ချာ ကေုာံ နက္ခတ္တဗေဒ (Science, Math, and Astronomy) ==
ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ သင်္ချာ ကေုာံ သိပ္ပံ မ္ဂး၊ မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ တအ်ဝွံ ဇၞော်မောဝ် ဗွဲမလောန် ရ။ ဂကူ သူမေရဳယာန် တအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် သၞောတ် ရိုဟ်လၟိဟ် မဒုင်သဇိုင် ၆၀ (Sexagesimal system) ရ။ လညာတ် သၞောတ် ဏအ်ဝွံ ပိုယ် စကာ ဒၟံင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ပ္ဍဲ အခိင် (မွဲ နာဍဳ နွံ ၆၀ မိနေတ်၊ မွဲ မိနေတ် နွံ ၆၀ စက္က) ကေုာံ ပရေင်ၜတ်ကၞာတ် စက်ဝိုင် (မွဲ စက်ဝိုင် နွံ ၃၆၀ ဒဳဂရဳ) ရ။

ပ္ဍဲ လပါ် [[နက္ခတ္တဗေဒ]] (Astronomy) လေဝ် ညးတအ် လ္ၚတ်လဝ် တွဵုအခိင် သၞံင် ကေုာံ ဂိတု တအ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ရ။ ဂကူ ဗာဗဳလောန် တအ် မာန် တွက်ဂၞန် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ ကြိုတင် (Predict) အခိင် ဂိတု ဂြပ် (Eclipses) မာန် ရ။ လညာတ် နက္ခတ္တဗေဒ ဏအ်ဝွံ လက္ကရဴ စိုပ် အာ ဇရေင် တၠပညာ ဂရိတ် တအ် တုဲ ဖန်ဗဒှ် ကဵု [[သဳအိုရဳ]] နက္ခတ္တဗေဒ ခေတ်တၟိ တအ် ရ။

== ၉။ အနုသုခုမ ကေုာံ လဒက်ပတန် ဗိသုကာ (Art and Architecture) ==
အနုသုခုမ ပ္ဍဲ မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ ဝွံ ပြာကတ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ထဝ် ပရေင်ပသဲ (Metalwork) ကေုာံ ပရေင်ကၠောန် ရုပ် (Sculpture) ရ။ ရုပ် တၠသၟိင် ကေုာံ ရုပ် ကျာ် တအ်ဂှ် ညးတအ် ဓဇက် လဝ် နကဵု ဇမၞော် ဇၞော် သွက်ဂွံ ထ္ၜးကဵု အာဏာ ရ။

ပ္ဍဲကဵု ဗိသုကာ (Architecture) မ္ဂး၊ ဟိုတ်နူ တၟအ် ဟွံမဲ တုဲ ညးတအ် သြိုင် သ္ၚိ ကေုာံ နန် တအ် နကဵု ဍိုတ် တိ ဍိုတ် စဲတ္ၚဲ (Mud-bricks) ရ။ အရာ မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ဗိသုကာ မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ ဂှ် ဒှ် ဇဳဂူရတ် (Ziggurats) ကေုာံ ကၟာင် ဍုင် ဗာဗဳလောန် ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် ဗာဗဳလောန် တၟိ ဂှ် လိက်ဝင် တအ် ဟီုလဝ် ပရူ [[ဥယျာဉ် အာကာသ ဗာဗဳလောန်]] (Hanging Gardens of Babylon) မဒှ် အရာ မဆန် အသဝ် ၇ သာ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ တြေံ (Seven Wonders of the Ancient World) ကီု လေဝ်၊ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် သက်သဳ ဍာံပြ ဟွံဆဵု ဏီ ရ။

== ၁၀။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂၠးတိ ကေုာံ အာဲကၟာဲ (Legacy and Global Impact) ==
မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ ဝွံ ပအပ် ပြာပ် လဝ် အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဗွဲမဂၠိုင် ကု ဂၠးတိ ခေတ်တၟိ ရ။ ကွတ်ပညာ တအ် မပ္တံကဵု -
* ပရေင်ချူ လိက် (Writing)
* ပရေင်ဖန်ဗဒှ် စက် လေဟ် (Wheel)
* ပရေင်ချပ်ဂၞန် သင်္ချာ (Mathematics - Base 60)
* သၞောတ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ (Laws and Governance)
* အနုသုခုမ ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Arts and Literature)

အရာ တအ် ဏအ်ဝွံ ပြးဇး အာ ဇရေင် အဳဂျေပ်၊ ဂရိတ် ကေုာံ အလုံ ဂၠးတိ မွဲ တုဲ၊ ဍေဟ်တအ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်မၞိဟ် (Human progress) စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။ ၜိုန်ရ ဍုင် ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲ မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ တအ် လီုလာ် အာ ကီု လေဝ်၊ အာဲကၟာဲ ဉာဏ်ပညာ ဍေဟ်တအ် ဝွံ ဂျိုင် တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ယေန်သၞာင် ကောန်မၞိဟ် ဂၠးတိ လၟိုန် ကာလ ရ။&lt;ref name=&quot;snell&quot;&gt;{{cite book |last=Snell |first=D. C. |title=Life in the Ancient Near East |publisher=Yale University Press |year=1997 |pages=120-130}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဒေသ ဂိတုကဝက် ဩဇာ]] (Fertile Crescent)
* [[ဂကူ သူမေရဳယာန်]] (Sumer)
* [[ဗာဗဳလောန်]] (Babylon)
* [[လိက် ကညူနဳဖံင်]] (Cuneiform)

{{Navbox
| name = Ancient Near East
| title = ယေန်သၞာင် အာရှပလိုတ် ခေတ်တမၠာ (Ancient Near East)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဒေသ ဝင် ဂမၠိုင်
| list1 =
* [[မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ]] (Mesopotamia)
* [[အဳဂျေပ် ခေတ်တမၠာ]] (Ancient Egypt)
* [[လေဗန်]] (Levant)
* [[အာနာတဝ်လဳယျာ]] (Anatolia)
| group2 = ဂကူ ကေုာံ အေန်ပါယာ
| list2 =
* [[ဂကူ သူမေရဳယာန်]] (Sumerians)
* [[ဂကူ အာကေဒဳယာန်]] (Akkadians)
* [[ဗာဗဳလောန်]] (Babylon)
* [[ဂကူ အာသဳရဳယာန်]] (Assyria)
| group3 = ကွတ်ပညာ ကေုာံ အာဲကၟာဲ
| list3 =
* [[လိက် ကညူနဳဖံင်]] (Cuneiform)
* [[သၞောဝ်ဥပဒေ ဟာမ်မူရာဗဳ]] (Code of Hammurabi)
* [[ဇဳဂူရတ်]] (Ziggurat)
* [[လိက်ဝင် ဂိလ်ဂါမေတ်သ်]] (Epic of Gilgamesh)
}}

[[Category:ဝင်ခေတ်တမၠာ]]
[[Category:မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ]]
[[Category:အာရှပလိုတ်]]</text>
      <sha1>632ujepp6hleosmzp8j6pozx73ubuc0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55855</id>
      <parentid>55854</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T01:52:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55855</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23818" sha1="p10bvf460aig2h12p8hfqvcbo71bj0r" xml:space="preserve">'''မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Mesopotamia'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဒေသ ဝင် ခေတ်တမၠာ မနွံ ပ္ဍဲကဵု လဒေါဝ် အာရှပလိုတ် (Western Asia) မဒက်ပတန် လဝ် ပ္ဍဲ အကြာ [[ဍာ်က္ၜဳ တာဲဂရိတ်]] (Tigris) ကေုာံ [[ဍာ်က္ၜဳ ယူဖရေးတီးစ်|ဍာ်က္ၜဳ ယူဖရေတဳစ်]] (Euphrates) တအ် ရ။ ဒေသ ဏအ်ဝွံ လၟုဟ် မ္ဂး နွံ ပ္ဍဲကဵု ပယျဵု ဍုင် အဳရက် (Iraq)၊ ဍုင် ကူဝိတ် (Kuwait)၊ ကေုာံ ဒေသ လ္ၚဵု ပ္ဍဲ ဍုင် သဳရဳယျာ (Syria)၊ တူရကဳ (Turkey) ကဵု အဳရာန် (Iran) တအ် ရ။ မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ ဝွံ ဂၠးတိ စၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် &quot;ခဒေါင် ယေန်သၞာင်&quot; (Cradle of Civilization) မွဲ ရ၊ ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်မၞိဟ် မပ္တံကဵု ပရေင်တဵုလွဳ၊ ပရေင်ချူ လိက်ပတ်၊ ပရေင်သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေင်သိပ္ပံ တအ် စကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဒေသ ဏအ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။&lt;ref name=&quot;kramer&quot;&gt;{{cite book |last=Kramer |first=S. N. |title=History Begins at Sumer: Thirty-Nine Firsts in Man's Recorded History |publisher=University of Pennsylvania Press |year=1981 |pages=3-15}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ဝင် မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ ဂှ် ဂကူ တၠယေန်သၞာင် ဇၞော်ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု [[ဂကူ သူမေရဳယာန်]] (Sumerians)၊ [[ဂကူ အာကေဒဳယာန်]] (Akkadians)၊ [[ဂကူ ဗာဗဳလောန်]] (Babylonians) ကေုာံ [[ဂကူ အာသဳရဳယာန်]] (Assyrians) တအ် အုပ်ဓုပ် လဝ် မွဲခေတ် တုဲ မွဲခေတ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ ပညာ သိပ္ပံ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Tigris-Euphrates.svg|thumb|right|350px|ဗီုရုပ် မြေပုံ ထ္ၜးကဵု ဒေသ မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ မနွံ အကြာ ဍာ်က္ၜဳ တာဲဂရိတ် ကေုာံ ယူဖရေးတီးစ် ပ္ဍဲ လဒေါဝ်ဗမံက် (Middle East)။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Etymology) ==
ဝေါဟာရ &quot;Mesopotamia&quot; ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် ဂရိတ် တြေံ (Ancient Greek) တုဲ မဒက်ပတန် လဝ် နကဵု မလိက် ၜါ မ - &quot;mesos&quot; (μέσος) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;လဒေါဝ်&quot; (middle) ကေုာံ &quot;potamos&quot; (ποταμός) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဍာ်က္ၜဳ&quot; (river) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အဓိပ္ပါယ် ဍေဟ် ဇေတ်တ် ဂှ် &quot;တိဍာ် မနွံ အကြာ ဍာ်က္ၜဳ ဂမၠိုင်&quot; (Land between the rivers) ရ။

ဒေသ ဏအ်ဝွံ ဟိုတ်နူ ဍာ်က္ၜဳ ၜါ ဂှ် ဇွောဝ် စှ်ေ ဒၟံင် ရိုဟ်ဟ် သၞာံ တုဲ၊ တိဗ္ၚ ပ္ဍဲ ဒေသ ဂှ် ခိုဟ် ဗွဲမလောန် ရ။ အကာဲအရာ ဏအ် ပကဵု ညံင် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ခေတ် တမၠာ တအ် ဂွံ စတဵုလွဳ ဂျိုင်တန်တဴ (Agriculture revolution) တုဲ ဒက်ပတန် ကွာန် ကေုာံ ဍုင် ဇၞော်ဇၞော် တအ် မာန် ကၠုင် ရ။ မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ ဝွံ ဒှ် ဒေသ အဓိက ပ္ဍဲကဵု [[ဒေသ ဂိတုကဝက် ဩဇာ]] (Fertile Crescent) မဒှ် ဒေသ တမ်မူလ ယေန်သၞာင် ကောန်မၞိဟ် ရ။

== ၂။ ပထဝဳ ကေုာံ ဥတုရာသဳ (Geography and Climate) ==
ပထဝဳ ဒေသ မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဍာ်က္ၜဳ တာဲဂရိတ် ကဵု ယူဖရေးတီးစ် မဇွောဝ် တိတ် နူကဵု ဒဵု ဍုင် တူရကဳ တုဲ ဇွောဝ် စှ်ေ အာ ဇရေင် [[ပါရှန် ပင်လယ်ကွေ့]] (Persian Gulf) ရ။ 

ဒေသ ဏအ် ပါ်လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ ဇၞော် ၜါ သာ် -
# '''မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ သၟဝ်ကျာ (Northern Mesopotamia):''' မကော်စ ဒေသ [[ဂျာဇဳရာ]] (Jazira)။ ဒေသ ဏအ် နွံကဵု ဥတု ဗြဲ ၜိုတ် ဒးရး တုဲ ဒှ် ဒေသ တဵုလွဳ ဗ္ၚ ဂၠိုင် ရ။ နွံကဵု ဒဵု ကေုာံ ဂြိုပ်ဆု ညိည ရ။
# '''မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ သၠုင်ကျာ (Southern Mesopotamia):''' ဒေသ ဏအ်ဝွံ ဒှ် ဒေသ လတေင် တိဗလး (Alluvial plain) မကြပ် ကဵု ပင်လယ် ရ။ ဥတု ဍေဟ် ကတဴ ကေုာံ ကှ် ဗွဲမလောန် တုဲ ဗြဲ ဟွံဂူ မွဲလှ်ေ ရ။ သွက်ဂွံ တဵုလွဳ ဂွံ ဂှ် ညးတအ် ဒးဖန်ဗဒှ် သၞောတ် ပလံင် ဍာ် (Irrigation system) နူကဵု ဍာ်က္ၜဳ တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;postgate&quot;&gt;{{cite book |last=Postgate |first=J. N. |title=Early Mesopotamia: Society and Economy at the Dawn of History |publisher=Routledge |year=1992 |pages=15-20}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဝင် ကေုာံ ခေတ်ကာလဂမၠိုင် (History and Chronology) ==
ဝင် မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ ဝွံ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင်လဝ် လအ်နူကဵု ၃၀၀၀ ဘဳစဳ တေအ် ဏီ ရ။ ဝင် ဍေဟ် ပါ်လဝ် ခေတ်ကာလ အဓိက ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ သ္ၚိအင် ထ္ၜး ခေတ်ကာလ ဝင် မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ
|-
! ယၟု ခေတ်ကာလ
! အခိင် (ဘဳစဳ - BCE)
! အကာဲအရာ အဓိက ကတဵုဒှ်လဝ်
|-
| ခေတ် ဥရုက် (Uruk period)
| ၄၀၀၀ - ၃၁၀၀ ဘဳစဳ
| ဍုင် ဥရုက် ကတဵုဒှ်။ ပရေင်ချူ လိက် ကတဵုဒှ် ပထမအိုတ်။ စကာ စက် လေဟ် (Wheel)။
|-
| ခေတ် သူမေရဳယာန် (Early Dynastic)
| ၃၁၀၀ - ၂၃၅၀ ဘဳစဳ
| ဍုင် သူမေရဳယာန် ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု (Ur, Lagash) ကတဵုဒှ်။ ဒက်ပတန် ဍုင်နာဲဇကု (City-states)။
|-
| [[အေန်ပါယာ အာကေဒဳယာန်]] (Akkadian Empire)
| ၂၃၅၀ - ၂၁၀၀ ဘဳစဳ
| သၟိင် ဇၞော် သာဂေါန် (Sargon of Akkad) ပံင်ကောံ ဒေသ သီုဖအိုတ် မာန် ပထမအိုတ်။
|-
| ခေတ် ဗာဗဳလောန် တြေံ (Old Babylonian)
| ၁၉၀၀ - ၁၆၀၀ ဘဳစဳ
| သၟိင် ဟာမ်မူရာဗဳ ဒက်ပတန် သၞောဝ်ဥပဒေ (Code of Hammurabi)။ ဗာဗဳလောန် ဒှ် ဍုင်ဇၞော်။
|-
| [[အေန်ပါယာ အာသဳရဳယာန်]] (Assyrian Empire)
| ၉၀၀ - ၆၁၂ ဘဳစဳ
| အာသဳရဳယာန် တအ် သၠဲပတိတ် အာဏာ စဵုကဵု အဳဂျေပ် (Egypt)၊ စကာ လွဟ် ပသဲ။
|-
| ခေတ် ဗာဗဳလောန် တၟိ (Neo-Babylonian)
| ၆၂၆ - ၅၃၉ ဘဳစဳ
| သၟိင် နေဗူကပ်နေဇာ (Nebuchadnezzar II) သြိုင် ဥယျာဉ် အာကာသ (Hanging Gardens)။
|}

လက္ကရဴ အိုတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၅၃၉ ဘဳစဳ ဂှ်၊ သၟိင် ပါသဳယာ [[သုဲရပ်သ်]] (Cyrus the Great) ဗတိုက် ဇၞး ကေတ် မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ တုဲ၊ ဒေသ ဏအ် ဒးဒုင် အုပ်ဓုပ် အောက် အေန်ပါယာ တၞဟ် ဂမၠိုင် ဆက်အာ ရ။

== ၄။ အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ လိက်ပတ် (Language and Writing) ==
မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ မဖန်ဗဒှ် လိက်ပတ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ အရေဝ်ဘာသာ အဓိက ၜါ ဂှ် ဒှ် [[အရေဝ် သူမေရဳယာန်]] (Sumerian) ကေုာံ [[အရေဝ် အာကေဒဳယာန်]] (Akkadian) ရ။ 

ပ္ဍဲ ၜိုတ် ၃၄၀၀ ဘဳစဳ ဂှ် ဂကူ သူမေရဳယာန် တအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် [[လိက် ကညူနဳဖံင်]] (Cuneiform) မဒှ် လိက် သမၠေက် ရ။ ညးတအ် ချူ လိက် လတူ ဍိုတ် တိ (Clay tablets) နကဵု ဒုတ် ကညင် မနွံ ဗီုပြင် ညံင် ကွာ် (Wedge-shaped) ရ။ လိက် ကညူနဳဖံင် ဝွံ ပထမ စကာ သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ စရင် သြောအ် ကေုာံ သြန် ဆဂး လက္ကရဴ ဂှ် ညးတအ် စကာ သွက်ဂွံ ချူ လိက်ဝင်၊ လိက်ကဗျ ကေုာံ လိက် သၞောဝ်ဥပဒေ တအ် ရ။

လိက်ကဗျ မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ ဂှ် ဒှ် [[လိက်ဝင် ဂိလ်ဂါမေတ်သ်]] (Epic of Gilgamesh) မဒှ် လိက်ကဗျ တမၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ လ္ၚတ် ပရူ ဘဝ ကေုာံ ပရေင်သေက်ချိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;george&quot;&gt;{{cite book |last=George |first=A. R. |title=The Epic of Gilgamesh: The Babylonian Epic Poem and Other Texts in Akkadian and Sumerian |publisher=Penguin Books |year=2003 |pages=10-25}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ (Politics and Law) ==
[[File:Code_of_Hammurabi_replica_stele_detail.jpg|thumb|left|250px|တိုင် လိက်တၟအ် သၞောဝ်ဥပဒေ ဟာမ်မူရာဗဳ (Code of Hammurabi) မထ္ၜးကဵု ပရေင်အုပ်ဓုပ် သၞောဝ် ပ္ဍဲ ခေတ် ဗာဗဳလောန်။]]

ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု သၞောတ် [[ဍုင်နာဲဇကု]] (City-states) ရ။ ဍုင် ဇၟာပ်ဇၟာပ် မွဲ ဥပမာ ဍုင် ဥရုက် (Uruk)၊ အူရ် (Ur) တအ်ဂှ် နွံကဵု သၟိင်တၠ (Lugal) ညးကေင်ကာ သာသနာ ကေုာံ ဒပ်ပၞာန် အပိုင် ရ။

ပ္ဍဲကဵု ပရေင်သၞောဝ်ဥပဒေ မ္ဂး၊ [[သၞောဝ်ဥပဒေ ဟာမ်မူရာဗဳ]] (Code of Hammurabi) မချူလဝ် ပ္ဍဲ ၜိုတ် ၁၇၅၀ ဘဳစဳ ဂှ် ပြာကတ် ဗွဲမလောန် ရ。 ဍေဟ်ဝွံ နွံကဵု သၞောဝ် ၂၈၂ ပိုဒ် တုဲ သဇိုင် လညာတ် ဍေဟ် ဂှ် &quot;မတ် မွဲ မတ် မ္ဂး ဒးလျ မတ် မွဲ မတ်&quot; (An eye for an eye) ရ။ ဥပမာ - &quot;ယဝ်ရ မၞိဟ် မွဲ ပလီု ထောအ် မတ် ညးတၞဟ် မ္ဂး၊ မတ် ညးတေအ် လေဝ် ဒးဒုင် ပလီု ထောအ် ကီု ရောင်&quot;။ သၞောဝ် ဏအ်ဝွံ ထ္ၜးကဵု သဘာဝ ညဳသၟဟ် (Justice) ကေုာံ သၞောတ် ကဆံင် မၞိဟ် (Social classes) ပ္ဍဲ ခေတ် ဂှ် ရ။

== ၆။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ တန်တဴလမျီု (Economy and Agriculture) ==
ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ ဗ္ၚ (Agriculture) ကေုာံ ပရေင်သွံရာန် ဍုင်သ္ၚောဲ ရ။ ဟိုတ်နူ တိ ခိုဟ် တုဲ၊ ညးတအ် တဵုလွဳ သြောအ် (Barley)၊ မာတ် (Wheat)၊ ကေုာံ တၞံ တမၠာ (Date palms) ဗွဲမဂၠိုင် မာန် ရ။

ဟိုတ်နူကဵု ဒေသ မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ ဂှ် ဟွံမဲ ကဵု ဆု တၟအ် ကေုာံ ပသဲ ဂမၠိုင် ဂှ်ရ၊ ညးတအ် ဒးသွံရာန် သၠာဲဂတး ကဵု ဍုင်တၞဟ် မပ္တံကဵု အဳဂျေပ် (Egypt) ကေုာံ အိန္ဒိယ (Indus Valley) ရ။ သြောအ် (Barley) ကဵု သြန် (Silver) ဂှ် စကာ လဝ် နဒဒှ် သၞောတ်ဝ် လှုဲ (Standard currency) သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ၚုဟ်မး ပရေင်သွံရာန် တအ် ရ။

== ၇။ ဘာသာ ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Religion and Culture) ==
ဘာသာ ပ္ဍဲ မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ ဝွံ ဒှ် ဘာသာ မရှ်ေသှ်ေ ကျာ် ဂၠိုင်ကဵု ဇကု (Polytheism) ရ။ ညးတအ် ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ ဂၠးတိ ကေုာံ သဘာဝ ဝွံ ဒးဒုင် အုပ်ဓုပ် လဝ် နကဵု ကျာ် တအ် ရ။ ကျာ် အဓိက တအ်ဂှ်:
* '''အေန်လဳလ် (Enlil):''' ကျာ် ကျာ ကေုာံ သၟိင် လတူ ကျာ် သီုဖအိုတ်။
* '''အနု (Anu):''' ကျာ် အာကာသ။
* '''အီရှ်တာ (Ishtar):''' ကျာ် ပရေင်ဆာန် ကေုာံ ပၞာန် (Inanna ပ္ဍဲ သူမေရဳယာန်)။
* '''မာဒုက် (Marduk):''' ကျာ် ဇၞော် ဍုင် ဗာဗဳလောန်။

သွက်ဂွံ ရှ်ေသှ်ေ ကျာ် တအ် ဂှ်၊ ညးတအ် သြိုင်ခၞံ လဝ် ဘာကျာ် ဇၞော် မကော်စ [[ဇဳဂူရတ်]] (Ziggurat) ရ။ ဇဳဂူရတ် ဂှ် နွံ ဗီုပြင် ညံင်ကဵု ဒဵု မွဲ မနွံ ကဆံင် ကဆံင် တုဲ ညးတအ် ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ ဍေဟ် ဒှ် ဒၞာဲ အဆက်အစပ် အကြာ ဂၠးတိ ကဵု အာကာသ (Earth and Heaven) ရ။&lt;ref name=&quot;crawford&quot;&gt;{{cite book |last=Crawford |first=H. |title=Sumer and the Sumerians |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=2004 |pages=70-85}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ သိပ္ပံ၊ သင်္ချာ ကေုာံ နက္ခတ္တဗေဒ (Science, Math, and Astronomy) ==
ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ သင်္ချာ ကေုာံ သိပ္ပံ မ္ဂး၊ မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ တအ်ဝွံ ဇၞော်မောဝ် ဗွဲမလောန် ရ။ ဂကူ သူမေရဳယာန် တအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် သၞောတ် ရိုဟ်လၟိဟ် မဒုင်သဇိုင် ၆၀ (Sexagesimal system) ရ။ လညာတ် သၞောတ် ဏအ်ဝွံ ပိုယ် စကာ ဒၟံင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ပ္ဍဲ အခိင် (မွဲ နာဍဳ နွံ ၆၀ မိနေတ်၊ မွဲ မိနေတ် နွံ ၆၀ စက္က) ကေုာံ ပရေင်ၜတ်ကၞာတ် စက်ဝိုင် (မွဲ စက်ဝိုင် နွံ ၃၆၀ ဒဳဂရဳ) ရ။

ပ္ဍဲ လပါ် [[နက္ခတ္တဗေဒ]] (Astronomy) လေဝ် ညးတအ် လ္ၚတ်လဝ် တွဵုအခိင် သၞံင် ကေုာံ ဂိတု တအ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ရ။ ဂကူ ဗာဗဳလောန် တအ် မာန် တွက်ဂၞန် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ ကြိုတင် (Predict) အခိင် ဂိတု ဂြပ် (Eclipses) မာန် ရ။ လညာတ် နက္ခတ္တဗေဒ ဏအ်ဝွံ လက္ကရဴ စိုပ် အာ ဇရေင် တၠပညာ ဂရိတ် တအ် တုဲ ဖန်ဗဒှ် ကဵု [[သဳအိုရဳ]] နက္ခတ္တဗေဒ ခေတ်တၟိ တအ် ရ။

== ၉။ အနုသုခုမ ကေုာံ လဒက်ပတန် ဗိသုကာ (Art and Architecture) ==
အနုသုခုမ ပ္ဍဲ မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ ဝွံ ပြာကတ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ထဝ် ပရေင်ပသဲ (Metalwork) ကေုာံ ပရေင်ကၠောန် ရုပ် (Sculpture) ရ။ ရုပ် တၠသၟိင် ကေုာံ ရုပ် ကျာ် တအ်ဂှ် ညးတအ် ဓဇက် လဝ် နကဵု ဇမၞော် ဇၞော် သွက်ဂွံ ထ္ၜးကဵု အာဏာ ရ။

ပ္ဍဲကဵု ဗိသုကာ (Architecture) မ္ဂး၊ ဟိုတ်နူ တၟအ် ဟွံမဲ တုဲ ညးတအ် သြိုင် သ္ၚိ ကေုာံ နန် တအ် နကဵု ဍိုတ် တိ ဍိုတ် စဲတ္ၚဲ (Mud-bricks) ရ။ အရာ မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ဗိသုကာ မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ ဂှ် ဒှ် ဇဳဂူရတ် (Ziggurats) ကေုာံ ကၟာင် ဍုင် ဗာဗဳလောန် ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် ဗာဗဳလောန် တၟိ ဂှ် လိက်ဝင် တအ် ဟီုလဝ် ပရူ [[ဥယျာဉ် အာကာသ ဗာဗဳလောန်]] (Hanging Gardens of Babylon) မဒှ် အရာ မဆန် အသဝ် ၇ သာ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ တြေံ (Seven Wonders of the Ancient World) ကီု လေဝ်၊ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် သက်သဳ ဍာံပြ ဟွံဆဵု ဏီ ရ။

== ၁၀။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂၠးတိ ကေုာံ အာဲကၟာဲ (Legacy and Global Impact) ==
မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ ဝွံ ပအပ် ပြာပ် လဝ် အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဗွဲမဂၠိုင် ကု ဂၠးတိ ခေတ်တၟိ ရ။ ကွတ်ပညာ တအ် မပ္တံကဵု -
* ပရေင်ချူ လိက် (Writing)
* ပရေင်ဖန်ဗဒှ် စက် လေဟ် (Wheel)
* ပရေင်ချပ်ဂၞန် သင်္ချာ (Mathematics - Base 60)
* သၞောတ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ (Laws and Governance)
* အနုသုခုမ ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Arts and Literature)

အရာ တအ် ဏအ်ဝွံ ပြးဇး အာ ဇရေင် အဳဂျေပ်၊ ဂရိတ် ကေုာံ အလုံ ဂၠးတိ မွဲ တုဲ၊ ဍေဟ်တအ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်မၞိဟ် (Human progress) စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။ ၜိုန်ရ ဍုင် ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲ မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ တအ် လီုလာ် အာ ကီု လေဝ်၊ အာဲကၟာဲ ဉာဏ်ပညာ ဍေဟ်တအ် ဝွံ ဂျိုင် တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ယေန်သၞာင် ကောန်မၞိဟ် ဂၠးတိ လၟိုန် ကာလ ရ။&lt;ref name=&quot;snell&quot;&gt;{{cite book |last=Snell |first=D. C. |title=Life in the Ancient Near East |publisher=Yale University Press |year=1997 |pages=120-130}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဒေသ ဂိတုကဝက် ဩဇာ]] (Fertile Crescent)
* [[ဂကူ သူမေရဳယာန်]] (Sumer)
* [[ဗာဗဳလောန်]] (Babylon)
* [[လိက် ကညူနဳဖံင်]] (Cuneiform)

{{Navbox
| name = Ancient Near East
| title = ယေန်သၞာင် အာရှပလိုတ် ခေတ်တမၠာ (Ancient Near East)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဒေသ ဝင် ဂမၠိုင်
| list1 =
* [[မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ]] (Mesopotamia)
* [[အဳဂျေပ် ခေတ်တမၠာ]] (Ancient Egypt)
* [[လေဗန်]] (Levant)
* [[အာနာတဝ်လဳယျာ]] (Anatolia)
| group2 = ဂကူ ကေုာံ အေန်ပါယာ
| list2 =
* [[ဂကူ သူမေရဳယာန်]] (Sumerians)
* [[ဂကူ အာကေဒဳယာန်]] (Akkadians)
* [[ဗာဗဳလောန်]] (Babylon)
* [[ဂကူ အာသဳရဳယာန်]] (Assyria)
| group3 = ကွတ်ပညာ ကေုာံ အာဲကၟာဲ
| list3 =
* [[လိက် ကညူနဳဖံင်]] (Cuneiform)
* [[သၞောဝ်ဥပဒေ ဟာမ်မူရာဗဳ]] (Code of Hammurabi)
* [[ဇဳဂူရတ်]] (Ziggurat)
* [[လိက်ဝင် ဂိလ်ဂါမေတ်သ်]] (Epic of Gilgamesh)
}}

[[Category:ဝင်ခေတ်တမၠာ]]
[[Category:မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ]]
[[Category:အာရှပလိုတ်]]</text>
      <sha1>p10bvf460aig2h12p8hfqvcbo71bj0r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဒဿနမဆေင်ကဵုသဘာဝ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11471</id>
    <revision>
      <id>55859</id>
      <timestamp>2026-07-10T01:56:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ဒဿန မဆေင်ကဵု သဘာဝ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဒဿန သဘာဝ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Natural philosophy'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Philosophy of nature'', လေတ္တေန်: ''philosophia naturalis'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဘာသာရပ် မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူ သဘာဝ...&quot;</comment>
      <origin>55859</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21829" sha1="9yr8taotglkn814id09tvxycosn7w4f" xml:space="preserve">'''ဒဿန မဆေင်ကဵု သဘာဝ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဒဿန သဘာဝ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Natural philosophy'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Philosophy of nature'', လေတ္တေန်: ''philosophia naturalis'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဘာသာရပ် မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူ သဘာဝ (Nature) ကေုာံ စက္ကဝါ ရုပ်ဝတ္ထု (Physical universe) နကဵု လညာတ် ဒဿနိကဗေဒ ရ။ ဘာသာရပ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် တမ်မူလ သဇိုင် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် [[သိပ္ပံ သဘာဝ]] (Natural science) မပ္တံကဵု [[ရူပဗေဒ]] (Physics)၊ [[ဓာတုဗေဒ]] (Chemistry) ကေုာံ [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology) ခေတ်တၟိ တအ် ရ။

ကိုပ်ကၠာ နူကဵု ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ မဒှ် အခိင် ဝေါဟာရ &quot;သိပ္ပံ&quot; (Science) ဟွံဂွံ ကတဵုဒှ် ပြာကတ် ဏီ ဂှ်၊ ပရေင်လ္ၚတ် သဘာဝ အလုံအိုတ်သီု တအ်ဂှ် ညးကော်စ ဒဿန သဘာဝ ဖအိုတ် ရ။ ဥပမာ - ပြကိုဟ် မပြာကတ် အိုတ် ညး [[အာဲဇက် နယူတန်]] (Isaac Newton) မချူလဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၈၇ ဂှ် နွံယၟု &quot;''Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica''&quot; (သဇိုင် သင်္ချာ သွက် ဒဿန သဘာဝ) ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ဝင်၊ လညာတ် သဳအိုရဳ၊ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဒဿန မဆေင်ကဵု သဘာဝ စဵုကဵုစိုပ် ခေတ် သိပ္ပံ လၟုဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။&lt;ref name=&quot;grant&quot;&gt;{{cite book|last=Grant|first=E.|title=A History of Natural Philosophy: From the Ancient World to the Nineteenth Century|publisher=Cambridge University Press|year=2007|pages=1-10}}&lt;/ref&gt;
[[ဝှာင်:Sir_Isaac_Newton_by_Sir_Godfrey_Kneller,_Bt.jpg|right|thumb|364x364px|အာဲဇက် နယူတန် (Isaac Newton) မဒှ် တၠပညာ ဒဿန သဘာဝ မပြာကတ် အိုတ် မွဲ၊ ညးမခၞံဗဒှ် သၞောဝ် လဟိုင် ကေုာံ ဒြဟတ် ဓရောတ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ပ္ဍဲကဵု ဝင် ဒဿနိကဗေဒ မ္ဂး၊ လညာတ် မဆေင်ကဵု ဒဿန တအ်ဂှ် ပါ်လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ အဓိက သာ် ရ -

# [[ဒဿန သဘာဝ]] (Natural philosophy): မလ္ၚတ် ပရူ သဘာဝ၊ ရုပ်ဝတ္ထု ကေုာံ စက္ကဝါ။
# [[ဒဿန သာမည]] (Moral philosophy): မလ္ၚတ် ပရူ ပရေင်မၞိဟ်၊ ဒ္ဂေတ်လၟေတ် (Ethics)၊ ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်။
# [[ဒဿန ယုတ္တိဗေဒ]] (Metaphysical/Logical philosophy): မလ္ၚတ် ပရူ လဒက်ပတန် ယုတ္တိ၊ လညာတ် သမ္တီ (Epistemology) ကေုာံ သဘာဝ တန်တဴ (Ontology)။

ဒဿန သဘာဝ ဝွံ အာရီုစွံ လတူ ဂၠးတိ ရုပ်ဝတ္ထု (Physical world) ရ။ ဍေဟ် သၟာန် ဇာတ် သၟာန် မပ္တံကဵု: &quot;စက္ကဝါ ဏအ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု မုရော?&quot;၊ &quot;အရာဝတ္ထု တအ် မုဟိုတ် ချဳဓရာင် ဒၟံင် ရော?&quot; ကေုာံ &quot;အခိင် (Time) ကဵု ဒၞာဲ (Space) ဟီုဂှ် မုရော?&quot; ရ။ လညာတ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက် သဳအိုရဳ သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ တအ် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ ပ္ဍဲ ခေတ်ဂရိတ် (History and Origins in Ancient Greece) ==
တမ်မူလ ဒဿန သဘာဝ ဝွံ စတင် လဝ် နူကဵု ဂၠးတိ ဂရိတ် တြေံ (Ancient Greece) ပ္ဍဲ အကြာ ဗွဝ်ကၠံ ၆ ဘဳစဳ တေအ် ရ။ ဂကောံ ဒဿနိကဗေဒ ကိုပ်ကၠာ သဝ်ကရေတ် (Pre-Socratic philosophers) တအ်ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် ပထမအိုတ် မဂစာန် သောင်ကလး သဘာဝ နကဵု လညာတ် ဟိုတ်ကဵုဖဵု (Reason) စၞး မစကာ ပုံအာဂီု ကေုာံ ကျာ်ဂမၠိုင် (Mythology) ရ။

* [[တာလေတ်]] (Thales of Miletus): ဟီုတွံလဝ် ဒဒှ်ရ အရာသီုဖအိုတ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု &quot;ဍာ်&quot; ရ။
* [[ဒဳမဝ်ခရိုက်တပ်သ်]] (Democritus): ဖန်ဗဒှ် လဝ် သဳအိုရဳ အက်တမ် (Atomism) မဟီုတွံ ဒဒှ်ရ ဂၠးတိ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ကောန်ဒကုတ် ဍောတ်ဍောတ် မဟွံမာန် ပါ်ကရေက် အာ မကော်စ အက်တမ် ရ။

ဆဂး မၞိဟ် မနွံကဵု သြဇာ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဒဿန သဘာဝ ဂှ် ဒှ် [[အာရစ်သတဝ်တယ်]] (Aristotle) ရ။ ညးတေအ် ချူလဝ် ပြကိုဟ် ''Physics'' မသောင်ကလး ပရူ ပရေင်ချဳဓရာင် (Motion)၊ ဟိုတ် ၄ သာ် (Four Causes)၊ ကေုာံ ဓါတ် ၅ သာ် (Classical elements - တိ၊ ဍာ်၊ ကျာ၊ ပၟတ်၊ ကေုာံ အီသာ) ရ။ လညာတ် အာရစ်သတဝ်တယ် ဏအ်ဝွံ အုပ်ဓုပ် လဝ် ဂၠးတိ ပညာ လုကဴ အခိင် ပွိုင် ၜါလ္ၚီ သၞာံ ပြင် ရ။&lt;ref name=&quot;aristotle&quot;&gt;{{cite book|last=Lindberg|first=D. C.|title=The Beginnings of Western Science|edition=2nd|publisher=University of Chicago Press|year=2007|pages=45-60}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ခေတ်လဒေါဝ် ကေုာံ ဒဿန အေဿလာမ် ကေုာံ ခရေတ်ယာန် (Middle Ages and Islamic/Christian Philosophy) ==
ပ္ဍဲ အခိင် ခေတ်လဒေါဝ် (Middle Ages)၊ လညာတ် ဒဿန ဂရိတ် တအ်ဝွံ စိုပ်အာ ဇရေင် ဂၠးတိ အာရပ် တုဲ တၠပညာ အေဿလာမ် (Islamic Golden Age) တအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် ပတိုန် ရ။

* [[အိဗ်ဘေန် သဳနာ]] (Ibn Sina / Avicenna): ပံင်ကောံ လညာတ် အာရစ်သတဝ်တယ် ကု ဒဿန ယုတ္တိဗေဒ ကေုာံ ရူပဗေဒ၊ တုဲပၠန် ချူလဝ် ပြကိုဟ် ဂဥုဲ မပြာကတ်။
* [[အလ်-ဟာဇေန်]] (Alhazen): ဖန်ဗဒှ် လဝ် သဳအိုရဳ လျး (Optics) တုဲ ညးတေအ် ဒှ် မၞိဟ် အဓိက မစကာ လၟေင်ကမၠောန် စမ်ၜတ် (Experimental method) ကိုပ်ကၠာ အိုတ် မွဲ ရ။

ပ္ဍဲကဵု ဥရောပ လပါ် ဂှ်၊ ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၃ ဂှ် [[တဝ်မပ်သ် အကွာဲနပ်သ်]] (Thomas Aquinas) ပံင်ကောံ လညာတ် အာရစ်သတဝ်တယ် ကု လညာတ် ဘာသာ ခရေတ်ယာန် (Scholasticism) ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် ဏအ်၊ ဒဿန သဘာဝ ဂှ် မလေပ် ဒးဒုင် အုပ်ဓုပ် လဝ် နကဵု စိုတ်ဓါတ် ဘာသာ (Theology) ဏီ ရ။

== ၄။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ (The Scientific Revolution) ==
ဗွဝ်ကၠံ ၁၆ ကဵု ၁၇ ဝွံ ဒှ် အခိင် ပရေင်ပြံင်လှာဲ သိပ္ပံ (Scientific Revolution) မဒှ် အခိင် ဒဿန သဘာဝ ပြံင်လှာဲ ဗီုပြင် အလုံစုံ ရ။ စၞး မဒုင်သဇိုင် လတူ လညာတ် တြေံ ညးတအ် စကာ ပရေင်စမ်ၜတ် (Experiment) ကေုာံ သင်္ချာ (Mathematics) ရ။

* [[နဳကဝ်လပ်သ် ကဝ်ပါနဳကပ်သ်]] (Nicolaus Copernicus): ပတိုန်ထ္ၜး လညာတ် တ္ၚဲ နွံ လဒေါဝ် (Heliocentrism) စၞး တိ နွံ လဒေါဝ် (Geocentrism)။
* [[ဂါလဳလဳယဝ် ဂါလဳလဳ]] (Galileo Galilei): စကာ မှန်တ္ၚောဲ (Telescope) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဂြဟ် တအ် တုဲ ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ &quot;ပြကိုဟ် သဘာဝ ဝွံ ချူလဝ် နကဵု အရေဝ်ဘာသာ သင်္ချာ ရ&quot;။
* [[ရဳနဳ ဒေကတာတ်]] (René Descartes) ကေုာံ [[ဖရန်သစ် ဗေကောန်]] (Francis Bacon): ခၞံဗဒှ် လညာတ် စက်ယန္တရား (Mechanical philosophy) ကေုာံ နဲကဲ သိပ္ပံ (Scientific method) မဒုင်သဇိုင် လတူ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ဒေတာ (Empiricism) ရ။&lt;ref name=&quot;dear&quot;&gt;{{cite book|last=Dear|first=P.|title=Revolutionizing the Sciences: European Knowledge and Its Ambitions, 1500-1700|edition=2nd|publisher=Princeton University Press|year=2009|pages=10-25}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ အာဲဇက် နယူတန် ကေုာံ ပြကိုဟ် ပြိန်သဳပဳယာ (Isaac Newton and the Principia) ==
ကဆံင် သၠုင်အိုတ် သွက် ဒဿန သဘာဝ ပ္ဍဲ ခေတ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်တိတ် ပြကိုဟ် ညး အာဲဇက် နယူတန် ''Principia'' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၈၇ ရ။

နယူတန် ဝွံ သောင်ကလး လဝ် သၞောဝ် ပရေင်ချဳဓရာင် (Laws of Motion) ၃ သာ် ကေုာံ သၞောဝ် ဒြဟတ် ဓရောတ် အလုံစက္ကဝါ (Law of Universal Gravitation) ရ။ ညးတေအ် ပံင်ကောံ လဝ် လညာတ် ဒဿန သဘာဝ လတူ တိ (Terrestrial mechanics) ကေုာံ လညာတ် သဘာဝ လတူ အကာသ (Celestial mechanics) ညံင်ဂွံ ဒှ် သဳအိုရဳ မွဲ ဓဝ် ရ။ ဖော်မျူလာ သင်္ချာ နယူတန် တအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက် [[ရူပဗေဒ ခေတ်တြေံ]] (Classical mechanics) စဵုကဵု စိုပ် ခေတ် အာင်သတာင် ရ။

== ၆။ ပရေင်ပါ်ကရေက် နူကဵု သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ (Separation from Modern Science) ==
စဵုကဵု လပါ်စ ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ဂှ်၊ မၞိဟ် မလ္ၚတ် သိပ္ပံ တအ်ဂှ် ညးကော်စ &quot;တၠပညာ ဒဿန သဘာဝ&quot; (Natural philosophers) ဏီ ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်လ္ၚတ် တအ် လှဲလး တုဲ နက်သြိုဟ် ကၠုင် ဗွဲမလောန် ဂှ်ရ၊ ဘာသာရပ် ဏအ် ဒးပါ်ကရေက် အာ နကဵု ကဏ္ဍ တၞဟ်ခြာ (Specialization) ရ။

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၃၄ ဂှ် တၠပညာ အင်္ဂလိက် [[ဝဳလဳယမ် ဝှဴဝေလ်]] (William Whewell) ဖန်ဗဒှ် လဝ် ဝေါဟာရ တၟိ &quot;Scientist&quot; (တၠပညာ သိပ္ပံ) ရ။ နူကဵု အခိင် ဂှ် စတုဲ၊ &quot;သိပ္ပံ&quot; ဂှ် ဒှ် အရာ မဆေင်ကဵု ပရေင်စမ်ၜတ် ကေုာံ သင်္ချာ သက်သက် တုဲ၊ &quot;ဒဿန သဘာဝ&quot; ဂှ် ကလေင် ဒှ် အာ ကဏ္ဍ မဆေင်ကဵု ဒဿနိကဗေဒ မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ သဇိုင် လညာတ် သိပ္ပံ (Philosophy of science) ရ။&lt;ref name=&quot;cahan&quot;&gt;{{cite book|last=Cahan|first=D.|title=From Natural Philosophy to the Sciences: Writing the History of Nineteenth-Century Science|publisher=University of Chicago Press|year=2003|pages=3-15}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ကဏ္ဍ အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဒဿန သဘာဝ (Key Branches in Natural Philosophy) ==
ဒဿန သဘာဝ တြေံ ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ အဓိက ဗွဲမဂၠိုင် မဒှ် တမ်မူလ သိပ္ပံ လၟုဟ် ရ။
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+သ္ၚိအင် ထ္ၜး ပရေင်ပြံင်လှာဲ ကဏ္ဍ ဒဿန သဘာဝ စိုပ် သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ
!ကဏ္ဍ ဒဿန သဘာဝ (တြေံ)
!ပရူပရာ မလ္ၚတ်
!ဘာသာ သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ (လၟုဟ်)
|-
|'''စက္ကဝါဗေဒ''' (Cosmology/Astronomy)
|ပရေင်ချဳဓရာင် သၞံင် ကေုာံ ဂြဟ်၊ လဒက်ပတန် စက္ကဝါ။
|[[နက္ခတ္တဗေဒ]] (Astronomy)၊ စက္ကဝါဗေဒ (Cosmology)
|-
|'''မက်ကေန်နစ်''' (Mechanics/Kinematics)
|ပရေင်ချဳဓရာင် ရုပ်ဝတ္ထု၊ ဒြဟတ်၊ ကေုာံ လျိုင်။
|[[ရူပဗေဒ]] (Physics)
|-
|'''အာလ်ခမဳ''' (Alchemy / Matter theory)
|ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ်၊ ရုပ်ဝတ္ထု တအ်၊ မရှာဲ ထဝ်။
|[[ဓာတုဗေဒ]] (Chemistry)
|-
|'''ဝင် သဘာဝ''' (Natural History)
|ပရေင်လ္ၚတ် တၞံဆု၊ တိရစ္ဆာန်၊ ကေုာံ ပထဝဳ။
|[[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)၊ [[ပထဝဳဗေဒ]] (Geology)
|}

== ၈။ လညာတ် ဒဿန မဆေင်ကဵု ရုပ်ဝတ္ထု ကေုာံ အခိင် (Philosophical Views on Matter and Time) ==
ပြသၞာ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ ဒဿန သဘာဝ ဂှ် ဒှ် လညာတ် မဆေင်ကဵု ရုပ်ဝတ္ထု (Matter)၊ အခိင် (Time)၊ ကေုာံ ဒၞာဲ (Space) ရ။

* '''ရုပ်ဝတ္ထု (Matter):''' နွံ ပြသၞာ အကြာ လညာတ် &quot;အက်တမ်&quot; (Atomism - ရုပ်ဝတ္ထု ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ကောန်ဒကုတ် ဍောတ်ဍောတ်) ကေုာံ &quot;ဆက်စပ်&quot; (Continuum - ရုပ်ဝတ္ထု မာန် ပါ်ကရေက် အာ အဆက်ဆက် ဟွံမဲ အပိုတ်အခြာ) ရ။ ခေတ်လၟုဟ် မ္ဂး သဳအိုရဳ အက်တမ် ဒှ် အရာ မဍာံပြ။
* '''အခိင် ကေုာံ ဒၞာဲ (Time and Space):''' လညာတ် နယူတန် ဂှ် ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ အခိင် ကဵု ဒၞာဲ ဂှ် ဒှ် အရာ မချိုတ်ပၠိုတ် (Absolute) တုဲ ဟွံပြံင်လှာဲ ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ဒဿန လညာတ် ရေဘန် (Leibniz) ကေုာံ လက္ကရဴ ဂှ် လညာတ် ရေလဳတဳဗဳတဳ ညး [[အာလ်ဗတ် အာင်သတာင်]] (Albert Einstein) ဂှ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ အခိင် ကဵု ဒၞာဲ ဂှ် ဒှ် အရာ မဆက်စပ် (Relational) တုဲ ပြံင်လှာဲ အာ အတိုင် လဟိုင် ညးမလ္ၚတ် ရ။

== ၉။ ဒဿန သဘာဝ ပ္ဍဲကဵု ခေတ်လၟုဟ် (Natural Philosophy in the Modern Era) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ်လၟုဟ် ဏအ်၊ ၜိုန်ရ &quot;ဒဿန သဘာဝ&quot; ဝွံ ပြံင်လှာဲ အာ နဒဒှ် သိပ္ပံ တုဲ ကီုလေဝ်၊ လညာတ် ဒဿန တအ်ဂှ် ဆက် နွံ ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် [[ဒဿနိကဗေဒ သိပ္ပံ]] (Philosophy of science) ကေုာံ [[ဒဿနိကဗေဒ ရူပဗေဒ]] (Philosophy of physics) ရ။

ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ အခိင် မကတဵုဒှ် [[သဳအိုရဳ ကွမ်တမ်]] (Quantum theory) ကေုာံ ရေလဳတဳဗဳတဳ ဂှ်၊ ပြသၞာ သဘာဝ မပ္တံကဵု သဘာဝ လပှ်-ပါတိကေလ် (Wave-particle duality) ကေုာံ ဗ္ဂဲ သရဝ်ဒေန်ဂါ (Schrödinger's cat) တအ်ဝွံ ကလေင် ပကဵု ညံင် တၠပညာ သိပ္ပံ တအ် ဒးကလေင် လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လညာတ် သဘာဝ ယုတ္တိ ကေုာံ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ (Observation and reality) ပၠန် ရ။&lt;ref name=&quot;kuhn&quot;&gt;{{cite book|last=Kuhn|first=T. S.|title=The Structure of Scientific Revolutions|edition=4th|publisher=University of Chicago Press|year=2012|pages=100-110}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ပညာ (Impact on Society and Education) ==
ဒဿန မဆေင်ကဵု သဘာဝ ဝွံ ဒှ် အရာ မဖန်ဗဒှ် လဝ် ဂၠးတိ ခေတ်တၟိ (Modern world) ရ။ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် ဂကောံမၞိဟ် တအ် ဂွံ ပြံင်လှာဲ နူကဵု ပရေင်ယုံကြည် ကွေတ် မဟွံမဲ ကဵု သက်သဳ (Superstition) စိုပ် အာ လညာတ် မဒုင်သဇိုင် လတူ ဟိုတ်ကဵုဖဵု ကေုာံ သက်သဳ ဍာံပြ (Rationalism and Empiricism) ရ။

ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပညာ၊ တက္ကသိုလ် ခေတ်တြေံ တအ် ဒက်ပတန် လဝ် ဘာလ္ၚတ် ဒဿန သဘာဝ နဒဒှ် သဇိုင် ပညာ မွဲ ရ။ တ္ၚဲဏအ် ကွတ်ပညာ (Technology) အလုံအိုတ်သီု မပ္တံကဵု ဓါတ်လလဳ၊ ကောန်ပျူတာ၊ ကေုာံ ဂဥုဲ ဂမၠိုင် ဝွံ ဒှ် ဖဵု လက္ကရဴ မကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ပရေင်သၟာန် ဇာတ်သၟာန် ဒဿန သဘာဝ မပ္တံကဵု &quot;သဘာဝ ဏအ် ဗီုလဵု ကၠောန် ကမၠောန် ရော?&quot; မဒှ် သၟာန် မဂၠာဲ သွဟ် လဝ် နူကဵု ၜါလ္ၚီ သၞာံ ပြင် တေအ် ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==

* [[ဒဿနိကဗေဒ]] (Philosophy)
* [[သိပ္ပံ]] (Science)
* [[ရူပဗေဒ]] (Physics)
* [[သဳအိုရဳ]] (Theory)
* [[အာဲဇက် နယူတန်]] (Isaac Newton)
{{Navbox|name=Philosophy|title=ဒဿနိကဗေဒ ကေုာံ သိပ္ပံ (Philosophy and Science)|listclass=hlist|state=autocollapse|group1=ကဏ္ဍ ဒဿန အဓိက|list1=* [[ဒဿန သဘာဝ]] (Natural philosophy)
* [[ဒဿန သာမည]] (Moral philosophy)
* [[ဒဿန ယုတ္တိဗေဒ]] (Metaphysics)
* [[လညာတ် သမ္တီ]] (Epistemology)|group2=ခေတ် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ|list2=* [[ဒဿန ဂရိတ် တြေံ]] (Ancient Greek philosophy)
* [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ သိပ္ပံ]] (Scientific revolution)
* [[သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ]] (Modern science)|group3=တၠပညာ ဂမၠိုင်|list3=* [[အာရစ်သတဝ်တယ်]] (Aristotle)
* [[ဂါလဳလဳယဝ် ဂါလဳလဳ]] (Galileo Galilei)
* [[အာဲဇက် နယူတန်]] (Isaac Newton)
* [[အာလ်ဗတ် အာင်သတာင်]] (Albert Einstein)}}</text>
      <sha1>9yr8taotglkn814id09tvxycosn7w4f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55860</id>
      <parentid>55859</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T01:56:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55860</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21847" sha1="bvauo41pon215hwb46yt2xzfe4merqa" xml:space="preserve">'''ဒဿန မဆေင်ကဵု သဘာဝ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဒဿန သဘာဝ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Natural philosophy'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Philosophy of nature'', လေတ္တေန်: ''philosophia naturalis'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဘာသာရပ် မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူ သဘာဝ (Nature) ကေုာံ စက္ကဝါ ရုပ်ဝတ္ထု (Physical universe) နကဵု လညာတ် ဒဿနိကဗေဒ ရ။ ဘာသာရပ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် တမ်မူလ သဇိုင် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် [[သိပ္ပံ သဘာဝ]] (Natural science) မပ္တံကဵု [[ရူပဗေဒ]] (Physics)၊ [[ဓာတုဗေဒ]] (Chemistry) ကေုာံ [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology) ခေတ်တၟိ တအ် ရ။

ကိုပ်ကၠာ နူကဵု ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ မဒှ် အခိင် ဝေါဟာရ &quot;သိပ္ပံ&quot; (Science) ဟွံဂွံ ကတဵုဒှ် ပြာကတ် ဏီ ဂှ်၊ ပရေင်လ္ၚတ် သဘာဝ အလုံအိုတ်သီု တအ်ဂှ် ညးကော်စ ဒဿန သဘာဝ ဖအိုတ် ရ။ ဥပမာ - ပြကိုဟ် မပြာကတ် အိုတ် ညး [[အာဲဇြက် နယူတန်]] (Isaac Newton) မချူလဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၈၇ ဂှ် နွံယၟု &quot;''Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica''&quot; (သဇိုင် သင်္ချာ သွက် ဒဿန သဘာဝ) ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ဝင်၊ လညာတ် သဳအိုရဳ၊ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဒဿန မဆေင်ကဵု သဘာဝ စဵုကဵုစိုပ် ခေတ် သိပ္ပံ လၟုဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။&lt;ref name=&quot;grant&quot;&gt;{{cite book|last=Grant|first=E.|title=A History of Natural Philosophy: From the Ancient World to the Nineteenth Century|publisher=Cambridge University Press|year=2007|pages=1-10}}&lt;/ref&gt;
[[ဝှာင်:Sir_Isaac_Newton_by_Sir_Godfrey_Kneller,_Bt.jpg|right|thumb|364x364px|အာဲဇြက် နယူတန် (Isaac Newton) မဒှ် တၠပညာ ဒဿန သဘာဝ မပြာကတ် အိုတ် မွဲ၊ ညးမခၞံဗဒှ် သၞောဝ် လဟိုင် ကေုာံ ဒြဟတ် ဓရောတ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ပ္ဍဲကဵု ဝင် ဒဿနိကဗေဒ မ္ဂး၊ လညာတ် မဆေင်ကဵု ဒဿန တအ်ဂှ် ပါ်လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ အဓိက သာ် ရ -

# [[ဒဿန သဘာဝ]] (Natural philosophy): မလ္ၚတ် ပရူ သဘာဝ၊ ရုပ်ဝတ္ထု ကေုာံ စက္ကဝါ။
# [[ဒဿန သာမည]] (Moral philosophy): မလ္ၚတ် ပရူ ပရေင်မၞိဟ်၊ ဒ္ဂေတ်လၟေတ် (Ethics)၊ ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်။
# [[ဒဿန ယုတ္တိဗေဒ]] (Metaphysical/Logical philosophy): မလ္ၚတ် ပရူ လဒက်ပတန် ယုတ္တိ၊ လညာတ် သမ္တီ (Epistemology) ကေုာံ သဘာဝ တန်တဴ (Ontology)။

ဒဿန သဘာဝ ဝွံ အာရီုစွံ လတူ ဂၠးတိ ရုပ်ဝတ္ထု (Physical world) ရ။ ဍေဟ် သၟာန် ဇာတ် သၟာန် မပ္တံကဵု: &quot;စက္ကဝါ ဏအ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု မုရော?&quot;၊ &quot;အရာဝတ္ထု တအ် မုဟိုတ် ချဳဓရာင် ဒၟံင် ရော?&quot; ကေုာံ &quot;အခိင် (Time) ကဵု ဒၞာဲ (Space) ဟီုဂှ် မုရော?&quot; ရ။ လညာတ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက် သဳအိုရဳ သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ တအ် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ ပ္ဍဲ ခေတ်ဂရိတ် (History and Origins in Ancient Greece) ==
တမ်မူလ ဒဿန သဘာဝ ဝွံ စတင် လဝ် နူကဵု ဂၠးတိ ဂရိတ် တြေံ (Ancient Greece) ပ္ဍဲ အကြာ ဗွဝ်ကၠံ ၆ ဘဳစဳ တေအ် ရ။ ဂကောံ ဒဿနိကဗေဒ ကိုပ်ကၠာ သဝ်ကရေတ် (Pre-Socratic philosophers) တအ်ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် ပထမအိုတ် မဂစာန် သောင်ကလး သဘာဝ နကဵု လညာတ် ဟိုတ်ကဵုဖဵု (Reason) စၞး မစကာ ပုံအာဂီု ကေုာံ ကျာ်ဂမၠိုင် (Mythology) ရ။

* [[တာလေတ်]] (Thales of Miletus): ဟီုတွံလဝ် ဒဒှ်ရ အရာသီုဖအိုတ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု &quot;ဍာ်&quot; ရ။
* [[ဒဳမဝ်ခရိုက်တပ်သ်]] (Democritus): ဖန်ဗဒှ် လဝ် သဳအိုရဳ အက်တမ် (Atomism) မဟီုတွံ ဒဒှ်ရ ဂၠးတိ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ကောန်ဒကုတ် ဍောတ်ဍောတ် မဟွံမာန် ပါ်ကရေက် အာ မကော်စ အက်တမ် ရ။

ဆဂး မၞိဟ် မနွံကဵု သြဇာ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဒဿန သဘာဝ ဂှ် ဒှ် [[အာရစ်သတဝ်တယ်]] (Aristotle) ရ။ ညးတေအ် ချူလဝ် ပြကိုဟ် ''Physics'' မသောင်ကလး ပရူ ပရေင်ချဳဓရာင် (Motion)၊ ဟိုတ် ၄ သာ် (Four Causes)၊ ကေုာံ ဓါတ် ၅ သာ် (Classical elements - တိ၊ ဍာ်၊ ကျာ၊ ပၟတ်၊ ကေုာံ အီသာ) ရ။ လညာတ် အာရစ်သတဝ်တယ် ဏအ်ဝွံ အုပ်ဓုပ် လဝ် ဂၠးတိ ပညာ လုကဴ အခိင် ပွိုင် ၜါလ္ၚီ သၞာံ ပြင် ရ။&lt;ref name=&quot;aristotle&quot;&gt;{{cite book|last=Lindberg|first=D. C.|title=The Beginnings of Western Science|edition=2nd|publisher=University of Chicago Press|year=2007|pages=45-60}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ခေတ်လဒေါဝ် ကေုာံ ဒဿန အေဿလာမ် ကေုာံ ခရေတ်ယာန် (Middle Ages and Islamic/Christian Philosophy) ==
ပ္ဍဲ အခိင် ခေတ်လဒေါဝ် (Middle Ages)၊ လညာတ် ဒဿန ဂရိတ် တအ်ဝွံ စိုပ်အာ ဇရေင် ဂၠးတိ အာရပ် တုဲ တၠပညာ အေဿလာမ် (Islamic Golden Age) တအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် ပတိုန် ရ။

* [[အိဗ်ဘေန် သဳနာ]] (Ibn Sina / Avicenna): ပံင်ကောံ လညာတ် အာရစ်သတဝ်တယ် ကု ဒဿန ယုတ္တိဗေဒ ကေုာံ ရူပဗေဒ၊ တုဲပၠန် ချူလဝ် ပြကိုဟ် ဂဥုဲ မပြာကတ်။
* [[အလ်-ဟာဇေန်]] (Alhazen): ဖန်ဗဒှ် လဝ် သဳအိုရဳ လျး (Optics) တုဲ ညးတေအ် ဒှ် မၞိဟ် အဓိက မစကာ လၟေင်ကမၠောန် စမ်ၜတ် (Experimental method) ကိုပ်ကၠာ အိုတ် မွဲ ရ။

ပ္ဍဲကဵု ဥရောပ လပါ် ဂှ်၊ ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၃ ဂှ် [[တဝ်မပ်သ် အကွာဲနပ်သ်]] (Thomas Aquinas) ပံင်ကောံ လညာတ် အာရစ်သတဝ်တယ် ကု လညာတ် ဘာသာ ခရေတ်ယာန် (Scholasticism) ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် ဏအ်၊ ဒဿန သဘာဝ ဂှ် မလေပ် ဒးဒုင် အုပ်ဓုပ် လဝ် နကဵု စိုတ်ဓါတ် ဘာသာ (Theology) ဏီ ရ။

== ၄။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ (The Scientific Revolution) ==
ဗွဝ်ကၠံ ၁၆ ကဵု ၁၇ ဝွံ ဒှ် အခိင် ပရေင်ပြံင်လှာဲ သိပ္ပံ (Scientific Revolution) မဒှ် အခိင် ဒဿန သဘာဝ ပြံင်လှာဲ ဗီုပြင် အလုံစုံ ရ။ စၞး မဒုင်သဇိုင် လတူ လညာတ် တြေံ ညးတအ် စကာ ပရေင်စမ်ၜတ် (Experiment) ကေုာံ သင်္ချာ (Mathematics) ရ။

* [[နဳကဝ်လပ်သ် ကဝ်ပါနဳကပ်သ်]] (Nicolaus Copernicus): ပတိုန်ထ္ၜး လညာတ် တ္ၚဲ နွံ လဒေါဝ် (Heliocentrism) စၞး တိ နွံ လဒေါဝ် (Geocentrism)။
* [[ဂါလဳလဳယဝ် ဂါလဳလဳ]] (Galileo Galilei): စကာ မှန်တ္ၚောဲ (Telescope) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဂြဟ် တအ် တုဲ ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ &quot;ပြကိုဟ် သဘာဝ ဝွံ ချူလဝ် နကဵု အရေဝ်ဘာသာ သင်္ချာ ရ&quot;။
* [[ရဳနဳ ဒေကတာတ်]] (René Descartes) ကေုာံ [[ဖရန်သစ် ဗေကောန်]] (Francis Bacon): ခၞံဗဒှ် လညာတ် စက်ယန္တရား (Mechanical philosophy) ကေုာံ နဲကဲ သိပ္ပံ (Scientific method) မဒုင်သဇိုင် လတူ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ဒေတာ (Empiricism) ရ။&lt;ref name=&quot;dear&quot;&gt;{{cite book|last=Dear|first=P.|title=Revolutionizing the Sciences: European Knowledge and Its Ambitions, 1500-1700|edition=2nd|publisher=Princeton University Press|year=2009|pages=10-25}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ အာဲဇြက် နယူတန် ကေုာံ ပြကိုဟ် ပြိန်သဳပဳယာ (Isaac Newton and the Principia) ==
ကဆံင် သၠုင်အိုတ် သွက် ဒဿန သဘာဝ ပ္ဍဲ ခေတ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်တိတ် ပြကိုဟ် ညး အာဲဇြက် နယူတန် ''Principia'' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၈၇ ရ။

နယူတန် ဝွံ သောင်ကလး လဝ် သၞောဝ် ပရေင်ချဳဓရာင် (Laws of Motion) ၃ သာ် ကေုာံ သၞောဝ် ဒြဟတ် ဓရောတ် အလုံစက္ကဝါ (Law of Universal Gravitation) ရ။ ညးတေအ် ပံင်ကောံ လဝ် လညာတ် ဒဿန သဘာဝ လတူ တိ (Terrestrial mechanics) ကေုာံ လညာတ် သဘာဝ လတူ အကာသ (Celestial mechanics) ညံင်ဂွံ ဒှ် သဳအိုရဳ မွဲ ဓဝ် ရ။ ဖော်မျူလာ သင်္ချာ နယူတန် တအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက် [[ရူပဗေဒ ခေတ်တြေံ]] (Classical mechanics) စဵုကဵု စိုပ် ခေတ် အာင်သတာင် ရ။

== ၆။ ပရေင်ပါ်ကရေက် နူကဵု သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ (Separation from Modern Science) ==
စဵုကဵု လပါ်စ ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ဂှ်၊ မၞိဟ် မလ္ၚတ် သိပ္ပံ တအ်ဂှ် ညးကော်စ &quot;တၠပညာ ဒဿန သဘာဝ&quot; (Natural philosophers) ဏီ ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်လ္ၚတ် တအ် လှဲလး တုဲ နက်သြိုဟ် ကၠုင် ဗွဲမလောန် ဂှ်ရ၊ ဘာသာရပ် ဏအ် ဒးပါ်ကရေက် အာ နကဵု ကဏ္ဍ တၞဟ်ခြာ (Specialization) ရ။

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၃၄ ဂှ် တၠပညာ အင်္ဂလိက် [[ဝဳလဳယမ် ဝှဴဝေလ်]] (William Whewell) ဖန်ဗဒှ် လဝ် ဝေါဟာရ တၟိ &quot;Scientist&quot; (တၠပညာ သိပ္ပံ) ရ။ နူကဵု အခိင် ဂှ် စတုဲ၊ &quot;သိပ္ပံ&quot; ဂှ် ဒှ် အရာ မဆေင်ကဵု ပရေင်စမ်ၜတ် ကေုာံ သင်္ချာ သက်သက် တုဲ၊ &quot;ဒဿန သဘာဝ&quot; ဂှ် ကလေင် ဒှ် အာ ကဏ္ဍ မဆေင်ကဵု ဒဿနိကဗေဒ မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ သဇိုင် လညာတ် သိပ္ပံ (Philosophy of science) ရ။&lt;ref name=&quot;cahan&quot;&gt;{{cite book|last=Cahan|first=D.|title=From Natural Philosophy to the Sciences: Writing the History of Nineteenth-Century Science|publisher=University of Chicago Press|year=2003|pages=3-15}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ကဏ္ဍ အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဒဿန သဘာဝ (Key Branches in Natural Philosophy) ==
ဒဿန သဘာဝ တြေံ ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ အဓိက ဗွဲမဂၠိုင် မဒှ် တမ်မူလ သိပ္ပံ လၟုဟ် ရ။
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+သ္ၚိအင် ထ္ၜး ပရေင်ပြံင်လှာဲ ကဏ္ဍ ဒဿန သဘာဝ စိုပ် သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ
!ကဏ္ဍ ဒဿန သဘာဝ (တြေံ)
!ပရူပရာ မလ္ၚတ်
!ဘာသာ သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ (လၟုဟ်)
|-
|'''စက္ကဝါဗေဒ''' (Cosmology/Astronomy)
|ပရေင်ချဳဓရာင် သၞံင် ကေုာံ ဂြဟ်၊ လဒက်ပတန် စက္ကဝါ။
|[[နက္ခတ္တဗေဒ]] (Astronomy)၊ စက္ကဝါဗေဒ (Cosmology)
|-
|'''မက်ကေန်နစ်''' (Mechanics/Kinematics)
|ပရေင်ချဳဓရာင် ရုပ်ဝတ္ထု၊ ဒြဟတ်၊ ကေုာံ လျိုင်။
|[[ရူပဗေဒ]] (Physics)
|-
|'''အာလ်ခမဳ''' (Alchemy / Matter theory)
|ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ်၊ ရုပ်ဝတ္ထု တအ်၊ မရှာဲ ထဝ်။
|[[ဓာတုဗေဒ]] (Chemistry)
|-
|'''ဝင် သဘာဝ''' (Natural History)
|ပရေင်လ္ၚတ် တၞံဆု၊ တိရစ္ဆာန်၊ ကေုာံ ပထဝဳ။
|[[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)၊ [[ပထဝဳဗေဒ]] (Geology)
|}

== ၈။ လညာတ် ဒဿန မဆေင်ကဵု ရုပ်ဝတ္ထု ကေုာံ အခိင် (Philosophical Views on Matter and Time) ==
ပြသၞာ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ ဒဿန သဘာဝ ဂှ် ဒှ် လညာတ် မဆေင်ကဵု ရုပ်ဝတ္ထု (Matter)၊ အခိင် (Time)၊ ကေုာံ ဒၞာဲ (Space) ရ။

* '''ရုပ်ဝတ္ထု (Matter):''' နွံ ပြသၞာ အကြာ လညာတ် &quot;အက်တမ်&quot; (Atomism - ရုပ်ဝတ္ထု ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ကောန်ဒကုတ် ဍောတ်ဍောတ်) ကေုာံ &quot;ဆက်စပ်&quot; (Continuum - ရုပ်ဝတ္ထု မာန် ပါ်ကရေက် အာ အဆက်ဆက် ဟွံမဲ အပိုတ်အခြာ) ရ။ ခေတ်လၟုဟ် မ္ဂး သဳအိုရဳ အက်တမ် ဒှ် အရာ မဍာံပြ။
* '''အခိင် ကေုာံ ဒၞာဲ (Time and Space):''' လညာတ် နယူတန် ဂှ် ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ အခိင် ကဵု ဒၞာဲ ဂှ် ဒှ် အရာ မချိုတ်ပၠိုတ် (Absolute) တုဲ ဟွံပြံင်လှာဲ ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ဒဿန လညာတ် ရေဘန် (Leibniz) ကေုာံ လက္ကရဴ ဂှ် လညာတ် ရေလဳတဳဗဳတဳ ညး [[အာလ်ဗတ် အာင်သတာင်]] (Albert Einstein) ဂှ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ အခိင် ကဵု ဒၞာဲ ဂှ် ဒှ် အရာ မဆက်စပ် (Relational) တုဲ ပြံင်လှာဲ အာ အတိုင် လဟိုင် ညးမလ္ၚတ် ရ။

== ၉။ ဒဿန သဘာဝ ပ္ဍဲကဵု ခေတ်လၟုဟ် (Natural Philosophy in the Modern Era) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ်လၟုဟ် ဏအ်၊ ၜိုန်ရ &quot;ဒဿန သဘာဝ&quot; ဝွံ ပြံင်လှာဲ အာ နဒဒှ် သိပ္ပံ တုဲ ကီုလေဝ်၊ လညာတ် ဒဿန တအ်ဂှ် ဆက် နွံ ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် [[ဒဿနိကဗေဒ သိပ္ပံ]] (Philosophy of science) ကေုာံ [[ဒဿနိကဗေဒ ရူပဗေဒ]] (Philosophy of physics) ရ။

ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ အခိင် မကတဵုဒှ် [[သဳအိုရဳ ကွမ်တမ်]] (Quantum theory) ကေုာံ ရေလဳတဳဗဳတဳ ဂှ်၊ ပြသၞာ သဘာဝ မပ္တံကဵု သဘာဝ လပှ်-ပါတိကေလ် (Wave-particle duality) ကေုာံ ဗ္ဂဲ သရဝ်ဒေန်ဂါ (Schrödinger's cat) တအ်ဝွံ ကလေင် ပကဵု ညံင် တၠပညာ သိပ္ပံ တအ် ဒးကလေင် လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လညာတ် သဘာဝ ယုတ္တိ ကေုာံ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ (Observation and reality) ပၠန် ရ။&lt;ref name=&quot;kuhn&quot;&gt;{{cite book|last=Kuhn|first=T. S.|title=The Structure of Scientific Revolutions|edition=4th|publisher=University of Chicago Press|year=2012|pages=100-110}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ပညာ (Impact on Society and Education) ==
ဒဿန မဆေင်ကဵု သဘာဝ ဝွံ ဒှ် အရာ မဖန်ဗဒှ် လဝ် ဂၠးတိ ခေတ်တၟိ (Modern world) ရ။ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် ဂကောံမၞိဟ် တအ် ဂွံ ပြံင်လှာဲ နူကဵု ပရေင်ယုံကြည် ကွေတ် မဟွံမဲ ကဵု သက်သဳ (Superstition) စိုပ် အာ လညာတ် မဒုင်သဇိုင် လတူ ဟိုတ်ကဵုဖဵု ကေုာံ သက်သဳ ဍာံပြ (Rationalism and Empiricism) ရ။

ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပညာ၊ တက္ကသိုလ် ခေတ်တြေံ တအ် ဒက်ပတန် လဝ် ဘာလ္ၚတ် ဒဿန သဘာဝ နဒဒှ် သဇိုင် ပညာ မွဲ ရ။ တ္ၚဲဏအ် ကွတ်ပညာ (Technology) အလုံအိုတ်သီု မပ္တံကဵု ဓါတ်လလဳ၊ ကောန်ပျူတာ၊ ကေုာံ ဂဥုဲ ဂမၠိုင် ဝွံ ဒှ် ဖဵု လက္ကရဴ မကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ပရေင်သၟာန် ဇာတ်သၟာန် ဒဿန သဘာဝ မပ္တံကဵု &quot;သဘာဝ ဏအ် ဗီုလဵု ကၠောန် ကမၠောန် ရော?&quot; မဒှ် သၟာန် မဂၠာဲ သွဟ် လဝ် နူကဵု ၜါလ္ၚီ သၞာံ ပြင် တေအ် ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==

* [[ဒဿနိကဗေဒ]] (Philosophy)
* [[သိပ္ပံ]] (Science)
* [[ရူပဗေဒ]] (Physics)
* [[သဳအိုရဳ]] (Theory)
* [[အာဲဇြက် နယူတန်]] (Isaac Newton)
{{Navbox|name=Philosophy|title=ဒဿနိကဗေဒ ကေုာံ သိပ္ပံ (Philosophy and Science)|listclass=hlist|state=autocollapse|group1=ကဏ္ဍ ဒဿန အဓိက|list1=* [[ဒဿန သဘာဝ]] (Natural philosophy)
* [[ဒဿန သာမည]] (Moral philosophy)
* [[ဒဿန ယုတ္တိဗေဒ]] (Metaphysics)
* [[လညာတ် သမ္တီ]] (Epistemology)|group2=ခေတ် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ|list2=* [[ဒဿန ဂရိတ် တြေံ]] (Ancient Greek philosophy)
* [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ သိပ္ပံ]] (Scientific revolution)
* [[သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ]] (Modern science)|group3=တၠပညာ ဂမၠိုင်|list3=* [[အာရစ်သတဝ်တယ်]] (Aristotle)
* [[ဂါလဳလဳယဝ် ဂါလဳလဳ]] (Galileo Galilei)
* [[အာဲဇြက် နယူတန်]] (Isaac Newton)
* [[အာလ်ဗတ် အာင်သတာင်]] (Albert Einstein)}}</text>
      <sha1>bvauo41pon215hwb46yt2xzfe4merqa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55861</id>
      <parentid>55860</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T01:57:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55861</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21862" sha1="b7nivr314041vzsos8ew5jb8r5euf1x" xml:space="preserve">'''ဒဿန မဆေင်ကဵု သဘာဝ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဒဿန သဘာဝ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Natural philosophy'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Philosophy of nature'', လေတ္တေန်: ''philosophia naturalis'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဘာသာရပ် မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူ သဘာဝ (Nature) ကေုာံ စက္ကဝါ ရုပ်ဝတ္ထု (Physical universe) နကဵု လညာတ် ဒဿနိကဗေဒ ရ။ ဘာသာရပ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် တမ်မူလ သဇိုင် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် [[သိပ္ပံ သဘာဝ]] (Natural science) မပ္တံကဵု [[ရူပဗေဒ]] (Physics)၊ [[ဓာတုဗေဒ]] (Chemistry) ကေုာံ [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology) ခေတ်တၟိ တအ် ရ။

ကိုပ်ကၠာ နူကဵု ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ မဒှ် အခိင် ဝေါဟာရ &quot;သိပ္ပံ&quot; (Science) ဟွံဂွံ ကတဵုဒှ် ပြာကတ် ဏီ ဂှ်၊ ပရေင်လ္ၚတ် သဘာဝ အလုံအိုတ်သီု တအ်ဂှ် ညးကော်စ ဒဿန သဘာဝ ဖအိုတ် ရ။ ဥပမာ - ပြကိုဟ် မပြာကတ် အိုတ် ညး [[အာဲဇြက် နယူတန်]] (Isaac Newton) မချူလဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၈၇ ဂှ် နွံယၟု &quot;''Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica''&quot; (သဇိုင် သင်္ချာ သွက် ဒဿန သဘာဝ) ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ဝင်၊ လညာတ် သဳအိုရဳ၊ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဒဿန မဆေင်ကဵု သဘာဝ စဵုကဵုစိုပ် ခေတ် သိပ္ပံ လၟုဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။&lt;ref name=&quot;grant&quot;&gt;{{cite book|last=Grant|first=E.|title=A History of Natural Philosophy: From the Ancient World to the Nineteenth Century|publisher=Cambridge University Press|year=2007|pages=1-10}}&lt;/ref&gt;
[[ဝှာင်:Sir_Isaac_Newton_by_Sir_Godfrey_Kneller,_Bt.jpg|right|thumb|364x364px|အာဲဇြက် နယူတန် (Isaac Newton) မဒှ် တၠပညာ ဒဿန သဘာဝ မပြာကတ် အိုတ် မွဲ၊ ညးမခၞံဗဒှ် သၞောဝ် လဟိုင် ကေုာံ ဒြဟတ် ဓရောတ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ပ္ဍဲကဵု ဝင် ဒဿနိကဗေဒ မ္ဂး၊ လညာတ် မဆေင်ကဵု ဒဿန တအ်ဂှ် ပါ်လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ အဓိက သာ် ရ -

# [[ဒဿန သဘာဝ]] (Natural philosophy): မလ္ၚတ် ပရူ သဘာဝ၊ ရုပ်ဝတ္ထု ကေုာံ စက္ကဝါ။
# [[ဒဿန သာမည]] (Moral philosophy): မလ္ၚတ် ပရူ ပရေင်မၞိဟ်၊ ဒ္ဂေတ်လၟေတ် (Ethics)၊ ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်။
# [[ဒဿန ယုတ္တိဗေဒ]] (Metaphysical/Logical philosophy): မလ္ၚတ် ပရူ လဒက်ပတန် ယုတ္တိ၊ လညာတ် သမ္တီ (Epistemology) ကေုာံ သဘာဝ တန်တဴ (Ontology)။

ဒဿန သဘာဝ ဝွံ အာရီုစွံ လတူ ဂၠးတိ ရုပ်ဝတ္ထု (Physical world) ရ။ ဍေဟ် သၟာန် ဇာတ် သၟာန် မပ္တံကဵု: &quot;စက္ကဝါ ဏအ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု မုရော?&quot;၊ &quot;အရာဝတ္ထု တအ် မုဟိုတ် ချဳဓရာင် ဒၟံင် ရော?&quot; ကေုာံ &quot;အခိင် (Time) ကဵု ဒၞာဲ (Space) ဟီုဂှ် မုရော?&quot; ရ။ လညာတ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက် သဳအိုရဳ သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ တအ် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ ပ္ဍဲ ခေတ်ဂရိတ် (History and Origins in Ancient Greece) ==
တမ်မူလ ဒဿန သဘာဝ ဝွံ စတင် လဝ် နူကဵု ဂၠးတိ ဂရိတ် တြေံ (Ancient Greece) ပ္ဍဲ အကြာ ဗွဝ်ကၠံ ၆ ဘဳစဳ တေအ် ရ။ ဂကောံ ဒဿနိကဗေဒ ကိုပ်ကၠာ သဝ်ကရေတ် (Pre-Socratic philosophers) တအ်ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် ပထမအိုတ် မဂစာန် သောင်ကလး သဘာဝ နကဵု လညာတ် ဟိုတ်ကဵုဖဵု (Reason) စၞး မစကာ ပုံအာဂီု ကေုာံ ကျာ်ဂမၠိုင် (Mythology) ရ။

* [[တာလေတ်]] (Thales of Miletus): ဟီုတွံလဝ် ဒဒှ်ရ အရာသီုဖအိုတ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု &quot;ဍာ်&quot; ရ။
* [[ဒဳမဝ်ခရိုက်တပ်သ်]] (Democritus): ဖန်ဗဒှ် လဝ် သဳအိုရဳ အက်တမ် (Atomism) မဟီုတွံ ဒဒှ်ရ ဂၠးတိ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ကောန်ဒကုတ် ဍောတ်ဍောတ် မဟွံမာန် ပါ်ကရေက် အာ မကော်စ အက်တမ် ရ။

ဆဂး မၞိဟ် မနွံကဵု သြဇာ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဒဿန သဘာဝ ဂှ် ဒှ် [[အာရေစ်သတဝ်တယ်]] (Aristotle) ရ။ ညးတေအ် ချူလဝ် ပြကိုဟ် ''Physics'' မသောင်ကလး ပရူ ပရေင်ချဳဓရာင် (Motion)၊ ဟိုတ် ၄ သာ် (Four Causes)၊ ကေုာံ ဓါတ် ၅ သာ် (Classical elements - တိ၊ ဍာ်၊ ကျာ၊ ပၟတ်၊ ကေုာံ အီသာ) ရ။ လညာတ် အာရေစ်သတဝ်တယ် ဏအ်ဝွံ အုပ်ဓုပ် လဝ် ဂၠးတိ ပညာ လုကဴ အခိင် ပွိုင် ၜါလ္ၚီ သၞာံ ပြင် ရ။&lt;ref name=&quot;aristotle&quot;&gt;{{cite book|last=Lindberg|first=D. C.|title=The Beginnings of Western Science|edition=2nd|publisher=University of Chicago Press|year=2007|pages=45-60}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ခေတ်လဒေါဝ် ကေုာံ ဒဿန အေဿလာမ် ကေုာံ ခရေတ်ယာန် (Middle Ages and Islamic/Christian Philosophy) ==
ပ္ဍဲ အခိင် ခေတ်လဒေါဝ် (Middle Ages)၊ လညာတ် ဒဿန ဂရိတ် တအ်ဝွံ စိုပ်အာ ဇရေင် ဂၠးတိ အာရပ် တုဲ တၠပညာ အေဿလာမ် (Islamic Golden Age) တအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် ပတိုန် ရ။

* [[အိဗ်ဘေန် သဳနာ]] (Ibn Sina / Avicenna): ပံင်ကောံ လညာတ် အာရေစ်သတဝ်တယ် ကု ဒဿန ယုတ္တိဗေဒ ကေုာံ ရူပဗေဒ၊ တုဲပၠန် ချူလဝ် ပြကိုဟ် ဂဥုဲ မပြာကတ်။
* [[အလ်-ဟာဇေန်]] (Alhazen): ဖန်ဗဒှ် လဝ် သဳအိုရဳ လျး (Optics) တုဲ ညးတေအ် ဒှ် မၞိဟ် အဓိက မစကာ လၟေင်ကမၠောန် စမ်ၜတ် (Experimental method) ကိုပ်ကၠာ အိုတ် မွဲ ရ။

ပ္ဍဲကဵု ဥရောပ လပါ် ဂှ်၊ ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၃ ဂှ် [[တဝ်မပ်သ် အကွာဲနပ်သ်]] (Thomas Aquinas) ပံင်ကောံ လညာတ် အာရေစ်သတဝ်တယ် ကု လညာတ် ဘာသာ ခရေတ်ယာန် (Scholasticism) ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် ဏအ်၊ ဒဿန သဘာဝ ဂှ် မလေပ် ဒးဒုင် အုပ်ဓုပ် လဝ် နကဵု စိုတ်ဓါတ် ဘာသာ (Theology) ဏီ ရ။

== ၄။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ (The Scientific Revolution) ==
ဗွဝ်ကၠံ ၁၆ ကဵု ၁၇ ဝွံ ဒှ် အခိင် ပရေင်ပြံင်လှာဲ သိပ္ပံ (Scientific Revolution) မဒှ် အခိင် ဒဿန သဘာဝ ပြံင်လှာဲ ဗီုပြင် အလုံစုံ ရ။ စၞး မဒုင်သဇိုင် လတူ လညာတ် တြေံ ညးတအ် စကာ ပရေင်စမ်ၜတ် (Experiment) ကေုာံ သင်္ချာ (Mathematics) ရ။

* [[နဳကဝ်လပ်သ် ကဝ်ပါနဳကပ်သ်]] (Nicolaus Copernicus): ပတိုန်ထ္ၜး လညာတ် တ္ၚဲ နွံ လဒေါဝ် (Heliocentrism) စၞး တိ နွံ လဒေါဝ် (Geocentrism)။
* [[ဂါလဳလဳယဝ် ဂါလဳလဳ]] (Galileo Galilei): စကာ မှန်တ္ၚောဲ (Telescope) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဂြဟ် တအ် တုဲ ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ &quot;ပြကိုဟ် သဘာဝ ဝွံ ချူလဝ် နကဵု အရေဝ်ဘာသာ သင်္ချာ ရ&quot;။
* [[ရဳနဳ ဒေကတာတ်]] (René Descartes) ကေုာံ [[ဖရန်သစ် ဗေကောန်]] (Francis Bacon): ခၞံဗဒှ် လညာတ် စက်ယန္တရား (Mechanical philosophy) ကေုာံ နဲကဲ သိပ္ပံ (Scientific method) မဒုင်သဇိုင် လတူ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ဒေတာ (Empiricism) ရ။&lt;ref name=&quot;dear&quot;&gt;{{cite book|last=Dear|first=P.|title=Revolutionizing the Sciences: European Knowledge and Its Ambitions, 1500-1700|edition=2nd|publisher=Princeton University Press|year=2009|pages=10-25}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ အာဲဇြက် နယူတန် ကေုာံ ပြကိုဟ် ပြိန်သဳပဳယာ (Isaac Newton and the Principia) ==
ကဆံင် သၠုင်အိုတ် သွက် ဒဿန သဘာဝ ပ္ဍဲ ခေတ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်တိတ် ပြကိုဟ် ညး အာဲဇြက် နယူတန် ''Principia'' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၈၇ ရ။

နယူတန် ဝွံ သောင်ကလး လဝ် သၞောဝ် ပရေင်ချဳဓရာင် (Laws of Motion) ၃ သာ် ကေုာံ သၞောဝ် ဒြဟတ် ဓရောတ် အလုံစက္ကဝါ (Law of Universal Gravitation) ရ။ ညးတေအ် ပံင်ကောံ လဝ် လညာတ် ဒဿန သဘာဝ လတူ တိ (Terrestrial mechanics) ကေုာံ လညာတ် သဘာဝ လတူ အကာသ (Celestial mechanics) ညံင်ဂွံ ဒှ် သဳအိုရဳ မွဲ ဓဝ် ရ။ ဖော်မျူလာ သင်္ချာ နယူတန် တအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက် [[ရူပဗေဒ ခေတ်တြေံ]] (Classical mechanics) စဵုကဵု စိုပ် ခေတ် အာင်သတာင် ရ။

== ၆။ ပရေင်ပါ်ကရေက် နူကဵု သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ (Separation from Modern Science) ==
စဵုကဵု လပါ်စ ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ဂှ်၊ မၞိဟ် မလ္ၚတ် သိပ္ပံ တအ်ဂှ် ညးကော်စ &quot;တၠပညာ ဒဿန သဘာဝ&quot; (Natural philosophers) ဏီ ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်လ္ၚတ် တအ် လှဲလး တုဲ နက်သြိုဟ် ကၠုင် ဗွဲမလောန် ဂှ်ရ၊ ဘာသာရပ် ဏအ် ဒးပါ်ကရေက် အာ နကဵု ကဏ္ဍ တၞဟ်ခြာ (Specialization) ရ။

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၃၄ ဂှ် တၠပညာ အင်္ဂလိက် [[ဝဳလဳယမ် ဝှဴဝေလ်]] (William Whewell) ဖန်ဗဒှ် လဝ် ဝေါဟာရ တၟိ &quot;Scientist&quot; (တၠပညာ သိပ္ပံ) ရ။ နူကဵု အခိင် ဂှ် စတုဲ၊ &quot;သိပ္ပံ&quot; ဂှ် ဒှ် အရာ မဆေင်ကဵု ပရေင်စမ်ၜတ် ကေုာံ သင်္ချာ သက်သက် တုဲ၊ &quot;ဒဿန သဘာဝ&quot; ဂှ် ကလေင် ဒှ် အာ ကဏ္ဍ မဆေင်ကဵု ဒဿနိကဗေဒ မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ သဇိုင် လညာတ် သိပ္ပံ (Philosophy of science) ရ။&lt;ref name=&quot;cahan&quot;&gt;{{cite book|last=Cahan|first=D.|title=From Natural Philosophy to the Sciences: Writing the History of Nineteenth-Century Science|publisher=University of Chicago Press|year=2003|pages=3-15}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ကဏ္ဍ အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဒဿန သဘာဝ (Key Branches in Natural Philosophy) ==
ဒဿန သဘာဝ တြေံ ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ အဓိက ဗွဲမဂၠိုင် မဒှ် တမ်မူလ သိပ္ပံ လၟုဟ် ရ။
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+သ္ၚိအင် ထ္ၜး ပရေင်ပြံင်လှာဲ ကဏ္ဍ ဒဿန သဘာဝ စိုပ် သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ
!ကဏ္ဍ ဒဿန သဘာဝ (တြေံ)
!ပရူပရာ မလ္ၚတ်
!ဘာသာ သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ (လၟုဟ်)
|-
|'''စက္ကဝါဗေဒ''' (Cosmology/Astronomy)
|ပရေင်ချဳဓရာင် သၞံင် ကေုာံ ဂြဟ်၊ လဒက်ပတန် စက္ကဝါ။
|[[နက္ခတ္တဗေဒ]] (Astronomy)၊ စက္ကဝါဗေဒ (Cosmology)
|-
|'''မက်ကေန်နစ်''' (Mechanics/Kinematics)
|ပရေင်ချဳဓရာင် ရုပ်ဝတ္ထု၊ ဒြဟတ်၊ ကေုာံ လျိုင်။
|[[ရူပဗေဒ]] (Physics)
|-
|'''အာလ်ခမဳ''' (Alchemy / Matter theory)
|ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ်၊ ရုပ်ဝတ္ထု တအ်၊ မရှာဲ ထဝ်။
|[[ဓာတုဗေဒ]] (Chemistry)
|-
|'''ဝင် သဘာဝ''' (Natural History)
|ပရေင်လ္ၚတ် တၞံဆု၊ တိရစ္ဆာန်၊ ကေုာံ ပထဝဳ။
|[[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)၊ [[ပထဝဳဗေဒ]] (Geology)
|}

== ၈။ လညာတ် ဒဿန မဆေင်ကဵု ရုပ်ဝတ္ထု ကေုာံ အခိင် (Philosophical Views on Matter and Time) ==
ပြသၞာ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ ဒဿန သဘာဝ ဂှ် ဒှ် လညာတ် မဆေင်ကဵု ရုပ်ဝတ္ထု (Matter)၊ အခိင် (Time)၊ ကေုာံ ဒၞာဲ (Space) ရ။

* '''ရုပ်ဝတ္ထု (Matter):''' နွံ ပြသၞာ အကြာ လညာတ် &quot;အက်တမ်&quot; (Atomism - ရုပ်ဝတ္ထု ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ကောန်ဒကုတ် ဍောတ်ဍောတ်) ကေုာံ &quot;ဆက်စပ်&quot; (Continuum - ရုပ်ဝတ္ထု မာန် ပါ်ကရေက် အာ အဆက်ဆက် ဟွံမဲ အပိုတ်အခြာ) ရ။ ခေတ်လၟုဟ် မ္ဂး သဳအိုရဳ အက်တမ် ဒှ် အရာ မဍာံပြ။
* '''အခိင် ကေုာံ ဒၞာဲ (Time and Space):''' လညာတ် နယူတန် ဂှ် ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ အခိင် ကဵု ဒၞာဲ ဂှ် ဒှ် အရာ မချိုတ်ပၠိုတ် (Absolute) တုဲ ဟွံပြံင်လှာဲ ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ဒဿန လညာတ် ရေဘန် (Leibniz) ကေုာံ လက္ကရဴ ဂှ် လညာတ် ရေလဳတဳဗဳတဳ ညး [[အာလ်ဗတ် အာင်သတာင်]] (Albert Einstein) ဂှ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ အခိင် ကဵု ဒၞာဲ ဂှ် ဒှ် အရာ မဆက်စပ် (Relational) တုဲ ပြံင်လှာဲ အာ အတိုင် လဟိုင် ညးမလ္ၚတ် ရ။

== ၉။ ဒဿန သဘာဝ ပ္ဍဲကဵု ခေတ်လၟုဟ် (Natural Philosophy in the Modern Era) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ်လၟုဟ် ဏအ်၊ ၜိုန်ရ &quot;ဒဿန သဘာဝ&quot; ဝွံ ပြံင်လှာဲ အာ နဒဒှ် သိပ္ပံ တုဲ ကီုလေဝ်၊ လညာတ် ဒဿန တအ်ဂှ် ဆက် နွံ ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် [[ဒဿနိကဗေဒ သိပ္ပံ]] (Philosophy of science) ကေုာံ [[ဒဿနိကဗေဒ ရူပဗေဒ]] (Philosophy of physics) ရ။

ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ အခိင် မကတဵုဒှ် [[သဳအိုရဳ ကွမ်တမ်]] (Quantum theory) ကေုာံ ရေလဳတဳဗဳတဳ ဂှ်၊ ပြသၞာ သဘာဝ မပ္တံကဵု သဘာဝ လပှ်-ပါတိကေလ် (Wave-particle duality) ကေုာံ ဗ္ဂဲ သရဝ်ဒေန်ဂါ (Schrödinger's cat) တအ်ဝွံ ကလေင် ပကဵု ညံင် တၠပညာ သိပ္ပံ တအ် ဒးကလေင် လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လညာတ် သဘာဝ ယုတ္တိ ကေုာံ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ (Observation and reality) ပၠန် ရ။&lt;ref name=&quot;kuhn&quot;&gt;{{cite book|last=Kuhn|first=T. S.|title=The Structure of Scientific Revolutions|edition=4th|publisher=University of Chicago Press|year=2012|pages=100-110}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ပညာ (Impact on Society and Education) ==
ဒဿန မဆေင်ကဵု သဘာဝ ဝွံ ဒှ် အရာ မဖန်ဗဒှ် လဝ် ဂၠးတိ ခေတ်တၟိ (Modern world) ရ။ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် ဂကောံမၞိဟ် တအ် ဂွံ ပြံင်လှာဲ နူကဵု ပရေင်ယုံကြည် ကွေတ် မဟွံမဲ ကဵု သက်သဳ (Superstition) စိုပ် အာ လညာတ် မဒုင်သဇိုင် လတူ ဟိုတ်ကဵုဖဵု ကေုာံ သက်သဳ ဍာံပြ (Rationalism and Empiricism) ရ။

ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပညာ၊ တက္ကသိုလ် ခေတ်တြေံ တအ် ဒက်ပတန် လဝ် ဘာလ္ၚတ် ဒဿန သဘာဝ နဒဒှ် သဇိုင် ပညာ မွဲ ရ။ တ္ၚဲဏအ် ကွတ်ပညာ (Technology) အလုံအိုတ်သီု မပ္တံကဵု ဓါတ်လလဳ၊ ကောန်ပျူတာ၊ ကေုာံ ဂဥုဲ ဂမၠိုင် ဝွံ ဒှ် ဖဵု လက္ကရဴ မကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ပရေင်သၟာန် ဇာတ်သၟာန် ဒဿန သဘာဝ မပ္တံကဵု &quot;သဘာဝ ဏအ် ဗီုလဵု ကၠောန် ကမၠောန် ရော?&quot; မဒှ် သၟာန် မဂၠာဲ သွဟ် လဝ် နူကဵု ၜါလ္ၚီ သၞာံ ပြင် တေအ် ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==

* [[ဒဿနိကဗေဒ]] (Philosophy)
* [[သိပ္ပံ]] (Science)
* [[ရူပဗေဒ]] (Physics)
* [[သဳအိုရဳ]] (Theory)
* [[အာဲဇြက် နယူတန်]] (Isaac Newton)
{{Navbox|name=Philosophy|title=ဒဿနိကဗေဒ ကေုာံ သိပ္ပံ (Philosophy and Science)|listclass=hlist|state=autocollapse|group1=ကဏ္ဍ ဒဿန အဓိက|list1=* [[ဒဿန သဘာဝ]] (Natural philosophy)
* [[ဒဿန သာမည]] (Moral philosophy)
* [[ဒဿန ယုတ္တိဗေဒ]] (Metaphysics)
* [[လညာတ် သမ္တီ]] (Epistemology)|group2=ခေတ် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ|list2=* [[ဒဿန ဂရိတ် တြေံ]] (Ancient Greek philosophy)
* [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ သိပ္ပံ]] (Scientific revolution)
* [[သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ]] (Modern science)|group3=တၠပညာ ဂမၠိုင်|list3=* [[အာရေစ်သတဝ်တယ်]] (Aristotle)
* [[ဂါလဳလဳယဝ် ဂါလဳလဳ]] (Galileo Galilei)
* [[အာဲဇြက် နယူတန်]] (Isaac Newton)
* [[အာလ်ဗတ် အာင်သတာင်]] (Albert Einstein)}}</text>
      <sha1>b7nivr314041vzsos8ew5jb8r5euf1x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55863</id>
      <parentid>55861</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T01:58:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55863</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21865" sha1="mqbhefgzvctxi3q2bjx6jo1sqv0a8qq" xml:space="preserve">'''ဒဿန မဆေင်ကဵု သဘာဝ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဒဿန သဘာဝ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Natural philosophy'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Philosophy of nature'', လေတ္တေန်: ''philosophia naturalis'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဘာသာရပ် မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူ သဘာဝ (Nature) ကေုာံ စက္ကဝါ ရုပ်ဝတ္ထု (Physical universe) နကဵု လညာတ် ဒဿနိကဗေဒ ရ။ ဘာသာရပ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် တမ်မူလ သဇိုင် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် [[သိပ္ပံ သဘာဝ]] (Natural science) မပ္တံကဵု [[ရူပဗေဒ]] (Physics)၊ [[ဓာတုဗေဒ]] (Chemistry) ကေုာံ [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology) ခေတ်တၟိ တအ် ရ။

ကိုပ်ကၠာ နူကဵု ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ မဒှ် အခိင် ဝေါဟာရ &quot;သိပ္ပံ&quot; (Science) ဟွံဂွံ ကတဵုဒှ် ပြာကတ် ဏီ ဂှ်၊ ပရေင်လ္ၚတ် သဘာဝ အလုံအိုတ်သီု တအ်ဂှ် ညးကော်စ ဒဿန သဘာဝ ဖအိုတ် ရ။ ဥပမာ - ပြကိုဟ် မပြာကတ် အိုတ် ညး [[အာဲဇြက် နယူတန်]] (Isaac Newton) မချူလဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၈၇ ဂှ် နွံယၟု &quot;''Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica''&quot; (သဇိုင် သင်္ချာ သွက် ဒဿန သဘာဝ) ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ဝင်၊ လညာတ် သဳအိုရဳ၊ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဒဿန မဆေင်ကဵု သဘာဝ စဵုကဵုစိုပ် ခေတ် သိပ္ပံ လၟုဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။&lt;ref name=&quot;grant&quot;&gt;{{cite book|last=Grant|first=E.|title=A History of Natural Philosophy: From the Ancient World to the Nineteenth Century|publisher=Cambridge University Press|year=2007|pages=1-10}}&lt;/ref&gt;
[[ဝှာင်:Sir_Isaac_Newton_by_Sir_Godfrey_Kneller,_Bt.jpg|right|thumb|364x364px|အာဲဇြက် နယူတန် (Isaac Newton) မဒှ် တၠပညာ ဒဿန သဘာဝ မပြာကတ် အိုတ် မွဲ၊ ညးမခၞံဗဒှ် သၞောဝ် လဟိုင် ကေုာံ ဒြဟတ် ဓရောတ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ပ္ဍဲကဵု ဝင် ဒဿနိကဗေဒ မ္ဂး၊ လညာတ် မဆေင်ကဵု ဒဿန တအ်ဂှ် ပါ်လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ အဓိက သာ် ရ -

# [[ဒဿန သဘာဝ]] (Natural philosophy): မလ္ၚတ် ပရူ သဘာဝ၊ ရုပ်ဝတ္ထု ကေုာံ စက္ကဝါ။
# [[ဒဿန သာမည]] (Moral philosophy): မလ္ၚတ် ပရူ ပရေင်မၞိဟ်၊ ဒ္ဂေတ်လၟေတ် (Ethics)၊ ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်။
# [[ဒဿန ယုတ္တိဗေဒ]] (Metaphysical/Logical philosophy): မလ္ၚတ် ပရူ လဒက်ပတန် ယုတ္တိ၊ လညာတ် သမ္တီ (Epistemology) ကေုာံ သဘာဝ တန်တဴ (Ontology)။

ဒဿန သဘာဝ ဝွံ အာရီုစွံ လတူ ဂၠးတိ ရုပ်ဝတ္ထု (Physical world) ရ။ ဍေဟ် သၟာန် ဇာတ် သၟာန် မပ္တံကဵု: &quot;စက္ကဝါ ဏအ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု မုရော?&quot;၊ &quot;အရာဝတ္ထု တအ် မုဟိုတ် ချဳဓရာင် ဒၟံင် ရော?&quot; ကေုာံ &quot;အခိင် (Time) ကဵု ဒၞာဲ (Space) ဟီုဂှ် မုရော?&quot; ရ။ လညာတ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက် သဳအိုရဳ သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ တအ် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ ပ္ဍဲ ခေတ်ဂရိတ် (History and Origins in Ancient Greece) ==
တမ်မူလ ဒဿန သဘာဝ ဝွံ စတင် လဝ် နူကဵု ဂၠးတိ ဂရိတ် တြေံ (Ancient Greece) ပ္ဍဲ အကြာ ဗွဝ်ကၠံ ၆ ဘဳစဳ တေအ် ရ။ ဂကောံ ဒဿနိကဗေဒ ကိုပ်ကၠာ သဝ်ကရေတ် (Pre-Socratic philosophers) တအ်ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် ပထမအိုတ် မဂစာန် သောင်ကလး သဘာဝ နကဵု လညာတ် ဟိုတ်ကဵုဖဵု (Reason) စၞး မစကာ ပုံအာဂီု ကေုာံ ကျာ်ဂမၠိုင် (Mythology) ရ။

* [[တာလေတ်]] (Thales of Miletus): ဟီုတွံလဝ် ဒဒှ်ရ အရာသီုဖအိုတ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု &quot;ဍာ်&quot; ရ။
* [[ဒဳမဝ်ခရိုက်တပ်သ်]] (Democritus): ဖန်ဗဒှ် လဝ် သဳအိုရဳ အက်တမ် (Atomism) မဟီုတွံ ဒဒှ်ရ ဂၠးတိ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ကောန်ဒကုတ် ဍောတ်ဍောတ် မဟွံမာန် ပါ်ကရေက် အာ မကော်စ အက်တမ် ရ။

ဆဂး မၞိဟ် မနွံကဵု သြဇာ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဒဿန သဘာဝ ဂှ် ဒှ် [[အာရေစ်သတဝ်တယ်]] (Aristotle) ရ။ ညးတေအ် ချူလဝ် ပြကိုဟ် ''Physics'' မသောင်ကလး ပရူ ပရေင်ချဳဓရာင် (Motion)၊ ဟိုတ် ၄ သာ် (Four Causes)၊ ကေုာံ ဓါတ် ၅ သာ် (Classical elements - တိ၊ ဍာ်၊ ကျာ၊ ပၟတ်၊ ကေုာံ အီသာ) ရ။ လညာတ် အာရေစ်သတဝ်တယ် ဏအ်ဝွံ အုပ်ဓုပ် လဝ် ဂၠးတိ ပညာ လုကဴ အခိင် ပွိုင် ၜါလ္ၚီ သၞာံ ပြင် ရ။&lt;ref name=&quot;aristotle&quot;&gt;{{cite book|last=Lindberg|first=D. C.|title=The Beginnings of Western Science|edition=2nd|publisher=University of Chicago Press|year=2007|pages=45-60}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ခေတ်လဒေါဝ် ကေုာံ ဒဿန အေဿလာမ် ကေုာံ ခရေတ်ယာန် (Middle Ages and Islamic/Christian Philosophy) ==
ပ္ဍဲ အခိင် ခေတ်လဒေါဝ် (Middle Ages)၊ လညာတ် ဒဿန ဂရိတ် တအ်ဝွံ စိုပ်အာ ဇရေင် ဂၠးတိ အာရပ် တုဲ တၠပညာ အေဿလာမ် (Islamic Golden Age) တအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် ပတိုန် ရ။

* [[အိဗ်ဘေန် သဳနာ]] (Ibn Sina / Avicenna): ပံင်ကောံ လညာတ် အာရေစ်သတဝ်တယ် ကု ဒဿန ယုတ္တိဗေဒ ကေုာံ ရူပဗေဒ၊ တုဲပၠန် ချူလဝ် ပြကိုဟ် ဂဥုဲ မပြာကတ်။
* [[အလ်-ဟာဇေန်]] (Alhazen): ဖန်ဗဒှ် လဝ် သဳအိုရဳ လျး (Optics) တုဲ ညးတေအ် ဒှ် မၞိဟ် အဓိက မစကာ လၟေင်ကမၠောန် စမ်ၜတ် (Experimental method) ကိုပ်ကၠာ အိုတ် မွဲ ရ။

ပ္ဍဲကဵု ဥရောပ လပါ် ဂှ်၊ ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၃ ဂှ် [[တဝ်မပ်သ် အကွာဲနပ်သ်]] (Thomas Aquinas) ပံင်ကောံ လညာတ် အာရေစ်သတဝ်တယ် ကု လညာတ် ဘာသာ ခရေတ်ယာန် (Scholasticism) ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် ဏအ်၊ ဒဿန သဘာဝ ဂှ် မလေပ် ဒးဒုင် အုပ်ဓုပ် လဝ် နကဵု စိုတ်ဓါတ် ဘာသာ (Theology) ဏီ ရ။

== ၄။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ (The Scientific Revolution) ==
ဗွဝ်ကၠံ ၁၆ ကဵု ၁၇ ဝွံ ဒှ် အခိင် ပရေင်ပြံင်လှာဲ သိပ္ပံ (Scientific Revolution) မဒှ် အခိင် ဒဿန သဘာဝ ပြံင်လှာဲ ဗီုပြင် အလုံစုံ ရ။ စၞး မဒုင်သဇိုင် လတူ လညာတ် တြေံ ညးတအ် စကာ ပရေင်စမ်ၜတ် (Experiment) ကေုာံ သင်္ချာ (Mathematics) ရ။

* [[နဳကဝ်လပ်သ် ကဝ်ပါနဳကပ်သ်]] (Nicolaus Copernicus): ပတိုန်ထ္ၜး လညာတ် တ္ၚဲ နွံ လဒေါဝ် (Heliocentrism) စၞး တိ နွံ လဒေါဝ် (Geocentrism)။
* [[ဂါလဳလဳယဝ် ဂါလဳလဳ]] (Galileo Galilei): စကာ မှန်တ္ၚောဲ (Telescope) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဂြဟ် တအ် တုဲ ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ &quot;ပြကိုဟ် သဘာဝ ဝွံ ချူလဝ် နကဵု အရေဝ်ဘာသာ သင်္ချာ ရ&quot;။
* [[ရဳနဳ ဒေကတာတ်]] (René Descartes) ကေုာံ [[ဖရန်သေတ် ဗေကောန်]] (Francis Bacon): ခၞံဗဒှ် လညာတ် စက်ယန္တရား (Mechanical philosophy) ကေုာံ နဲကဲ သိပ္ပံ (Scientific method) မဒုင်သဇိုင် လတူ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ဒေတာ (Empiricism) ရ။&lt;ref name=&quot;dear&quot;&gt;{{cite book|last=Dear|first=P.|title=Revolutionizing the Sciences: European Knowledge and Its Ambitions, 1500-1700|edition=2nd|publisher=Princeton University Press|year=2009|pages=10-25}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ အာဲဇြက် နယူတန် ကေုာံ ပြကိုဟ် ပြိန်သဳပဳယာ (Isaac Newton and the Principia) ==
ကဆံင် သၠုင်အိုတ် သွက် ဒဿန သဘာဝ ပ္ဍဲ ခေတ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်တိတ် ပြကိုဟ် ညး အာဲဇြက် နယူတန် ''Principia'' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၈၇ ရ။

နယူတန် ဝွံ သောင်ကလး လဝ် သၞောဝ် ပရေင်ချဳဓရာင် (Laws of Motion) ၃ သာ် ကေုာံ သၞောဝ် ဒြဟတ် ဓရောတ် အလုံစက္ကဝါ (Law of Universal Gravitation) ရ။ ညးတေအ် ပံင်ကောံ လဝ် လညာတ် ဒဿန သဘာဝ လတူ တိ (Terrestrial mechanics) ကေုာံ လညာတ် သဘာဝ လတူ အကာသ (Celestial mechanics) ညံင်ဂွံ ဒှ် သဳအိုရဳ မွဲ ဓဝ် ရ။ ဖော်မျူလာ သင်္ချာ နယူတန် တအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက် [[ရူပဗေဒ ခေတ်တြေံ]] (Classical mechanics) စဵုကဵု စိုပ် ခေတ် အာင်သတာင် ရ။

== ၆။ ပရေင်ပါ်ကရေက် နူကဵု သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ (Separation from Modern Science) ==
စဵုကဵု လပါ်စ ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ဂှ်၊ မၞိဟ် မလ္ၚတ် သိပ္ပံ တအ်ဂှ် ညးကော်စ &quot;တၠပညာ ဒဿန သဘာဝ&quot; (Natural philosophers) ဏီ ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်လ္ၚတ် တအ် လှဲလး တုဲ နက်သြိုဟ် ကၠုင် ဗွဲမလောန် ဂှ်ရ၊ ဘာသာရပ် ဏအ် ဒးပါ်ကရေက် အာ နကဵု ကဏ္ဍ တၞဟ်ခြာ (Specialization) ရ။

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၃၄ ဂှ် တၠပညာ အင်္ဂလိက် [[ဝဳလဳယမ် ဝှဴဝေလ်]] (William Whewell) ဖန်ဗဒှ် လဝ် ဝေါဟာရ တၟိ &quot;Scientist&quot; (တၠပညာ သိပ္ပံ) ရ။ နူကဵု အခိင် ဂှ် စတုဲ၊ &quot;သိပ္ပံ&quot; ဂှ် ဒှ် အရာ မဆေင်ကဵု ပရေင်စမ်ၜတ် ကေုာံ သင်္ချာ သက်သက် တုဲ၊ &quot;ဒဿန သဘာဝ&quot; ဂှ် ကလေင် ဒှ် အာ ကဏ္ဍ မဆေင်ကဵု ဒဿနိကဗေဒ မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ သဇိုင် လညာတ် သိပ္ပံ (Philosophy of science) ရ။&lt;ref name=&quot;cahan&quot;&gt;{{cite book|last=Cahan|first=D.|title=From Natural Philosophy to the Sciences: Writing the History of Nineteenth-Century Science|publisher=University of Chicago Press|year=2003|pages=3-15}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ကဏ္ဍ အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဒဿန သဘာဝ (Key Branches in Natural Philosophy) ==
ဒဿန သဘာဝ တြေံ ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ အဓိက ဗွဲမဂၠိုင် မဒှ် တမ်မူလ သိပ္ပံ လၟုဟ် ရ။
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+သ္ၚိအင် ထ္ၜး ပရေင်ပြံင်လှာဲ ကဏ္ဍ ဒဿန သဘာဝ စိုပ် သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ
!ကဏ္ဍ ဒဿန သဘာဝ (တြေံ)
!ပရူပရာ မလ္ၚတ်
!ဘာသာ သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ (လၟုဟ်)
|-
|'''စက္ကဝါဗေဒ''' (Cosmology/Astronomy)
|ပရေင်ချဳဓရာင် သၞံင် ကေုာံ ဂြဟ်၊ လဒက်ပတန် စက္ကဝါ။
|[[နက္ခတ္တဗေဒ]] (Astronomy)၊ စက္ကဝါဗေဒ (Cosmology)
|-
|'''မက်ကေန်နစ်''' (Mechanics/Kinematics)
|ပရေင်ချဳဓရာင် ရုပ်ဝတ္ထု၊ ဒြဟတ်၊ ကေုာံ လျိုင်။
|[[ရူပဗေဒ]] (Physics)
|-
|'''အာလ်ခမဳ''' (Alchemy / Matter theory)
|ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ်၊ ရုပ်ဝတ္ထု တအ်၊ မရှာဲ ထဝ်။
|[[ဓာတုဗေဒ]] (Chemistry)
|-
|'''ဝင် သဘာဝ''' (Natural History)
|ပရေင်လ္ၚတ် တၞံဆု၊ တိရစ္ဆာန်၊ ကေုာံ ပထဝဳ။
|[[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)၊ [[ပထဝဳဗေဒ]] (Geology)
|}

== ၈။ လညာတ် ဒဿန မဆေင်ကဵု ရုပ်ဝတ္ထု ကေုာံ အခိင် (Philosophical Views on Matter and Time) ==
ပြသၞာ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ ဒဿန သဘာဝ ဂှ် ဒှ် လညာတ် မဆေင်ကဵု ရုပ်ဝတ္ထု (Matter)၊ အခိင် (Time)၊ ကေုာံ ဒၞာဲ (Space) ရ။

* '''ရုပ်ဝတ္ထု (Matter):''' နွံ ပြသၞာ အကြာ လညာတ် &quot;အက်တမ်&quot; (Atomism - ရုပ်ဝတ္ထု ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ကောန်ဒကုတ် ဍောတ်ဍောတ်) ကေုာံ &quot;ဆက်စပ်&quot; (Continuum - ရုပ်ဝတ္ထု မာန် ပါ်ကရေက် အာ အဆက်ဆက် ဟွံမဲ အပိုတ်အခြာ) ရ။ ခေတ်လၟုဟ် မ္ဂး သဳအိုရဳ အက်တမ် ဒှ် အရာ မဍာံပြ။
* '''အခိင် ကေုာံ ဒၞာဲ (Time and Space):''' လညာတ် နယူတန် ဂှ် ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ အခိင် ကဵု ဒၞာဲ ဂှ် ဒှ် အရာ မချိုတ်ပၠိုတ် (Absolute) တုဲ ဟွံပြံင်လှာဲ ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ဒဿန လညာတ် ရေဘန် (Leibniz) ကေုာံ လက္ကရဴ ဂှ် လညာတ် ရေလဳတဳဗဳတဳ ညး [[အာလ်ဗတ် အာင်သတာင်]] (Albert Einstein) ဂှ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ အခိင် ကဵု ဒၞာဲ ဂှ် ဒှ် အရာ မဆက်စပ် (Relational) တုဲ ပြံင်လှာဲ အာ အတိုင် လဟိုင် ညးမလ္ၚတ် ရ။

== ၉။ ဒဿန သဘာဝ ပ္ဍဲကဵု ခေတ်လၟုဟ် (Natural Philosophy in the Modern Era) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ်လၟုဟ် ဏအ်၊ ၜိုန်ရ &quot;ဒဿန သဘာဝ&quot; ဝွံ ပြံင်လှာဲ အာ နဒဒှ် သိပ္ပံ တုဲ ကီုလေဝ်၊ လညာတ် ဒဿန တအ်ဂှ် ဆက် နွံ ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် [[ဒဿနိကဗေဒ သိပ္ပံ]] (Philosophy of science) ကေုာံ [[ဒဿနိကဗေဒ ရူပဗေဒ]] (Philosophy of physics) ရ။

ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ အခိင် မကတဵုဒှ် [[သဳအိုရဳ ကွမ်တမ်]] (Quantum theory) ကေုာံ ရေလဳတဳဗဳတဳ ဂှ်၊ ပြသၞာ သဘာဝ မပ္တံကဵု သဘာဝ လပှ်-ပါတိကေလ် (Wave-particle duality) ကေုာံ ဗ္ဂဲ သရဝ်ဒေန်ဂါ (Schrödinger's cat) တအ်ဝွံ ကလေင် ပကဵု ညံင် တၠပညာ သိပ္ပံ တအ် ဒးကလေင် လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လညာတ် သဘာဝ ယုတ္တိ ကေုာံ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ (Observation and reality) ပၠန် ရ။&lt;ref name=&quot;kuhn&quot;&gt;{{cite book|last=Kuhn|first=T. S.|title=The Structure of Scientific Revolutions|edition=4th|publisher=University of Chicago Press|year=2012|pages=100-110}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ပညာ (Impact on Society and Education) ==
ဒဿန မဆေင်ကဵု သဘာဝ ဝွံ ဒှ် အရာ မဖန်ဗဒှ် လဝ် ဂၠးတိ ခေတ်တၟိ (Modern world) ရ။ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် ဂကောံမၞိဟ် တအ် ဂွံ ပြံင်လှာဲ နူကဵု ပရေင်ယုံကြည် ကွေတ် မဟွံမဲ ကဵု သက်သဳ (Superstition) စိုပ် အာ လညာတ် မဒုင်သဇိုင် လတူ ဟိုတ်ကဵုဖဵု ကေုာံ သက်သဳ ဍာံပြ (Rationalism and Empiricism) ရ။

ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပညာ၊ တက္ကသိုလ် ခေတ်တြေံ တအ် ဒက်ပတန် လဝ် ဘာလ္ၚတ် ဒဿန သဘာဝ နဒဒှ် သဇိုင် ပညာ မွဲ ရ။ တ္ၚဲဏအ် ကွတ်ပညာ (Technology) အလုံအိုတ်သီု မပ္တံကဵု ဓါတ်လလဳ၊ ကောန်ပျူတာ၊ ကေုာံ ဂဥုဲ ဂမၠိုင် ဝွံ ဒှ် ဖဵု လက္ကရဴ မကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ပရေင်သၟာန် ဇာတ်သၟာန် ဒဿန သဘာဝ မပ္တံကဵု &quot;သဘာဝ ဏအ် ဗီုလဵု ကၠောန် ကမၠောန် ရော?&quot; မဒှ် သၟာန် မဂၠာဲ သွဟ် လဝ် နူကဵု ၜါလ္ၚီ သၞာံ ပြင် တေအ် ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==

* [[ဒဿနိကဗေဒ]] (Philosophy)
* [[သိပ္ပံ]] (Science)
* [[ရူပဗေဒ]] (Physics)
* [[သဳအိုရဳ]] (Theory)
* [[အာဲဇြက် နယူတန်]] (Isaac Newton)
{{Navbox|name=Philosophy|title=ဒဿနိကဗေဒ ကေုာံ သိပ္ပံ (Philosophy and Science)|listclass=hlist|state=autocollapse|group1=ကဏ္ဍ ဒဿန အဓိက|list1=* [[ဒဿန သဘာဝ]] (Natural philosophy)
* [[ဒဿန သာမည]] (Moral philosophy)
* [[ဒဿန ယုတ္တိဗေဒ]] (Metaphysics)
* [[လညာတ် သမ္တီ]] (Epistemology)|group2=ခေတ် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ|list2=* [[ဒဿန ဂရိတ် တြေံ]] (Ancient Greek philosophy)
* [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ သိပ္ပံ]] (Scientific revolution)
* [[သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ]] (Modern science)|group3=တၠပညာ ဂမၠိုင်|list3=* [[အာရေစ်သတဝ်တယ်]] (Aristotle)
* [[ဂါလဳလဳယဝ် ဂါလဳလဳ]] (Galileo Galilei)
* [[အာဲဇြက် နယူတန်]] (Isaac Newton)
* [[အာလ်ဗတ် အာင်သတာင်]] (Albert Einstein)}}</text>
      <sha1>mqbhefgzvctxi3q2bjx6jo1sqv0a8qq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေင်ပြံင်လှာဲမဆေင်ကဵုသိပ္ပံ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11472</id>
    <revision>
      <id>55866</id>
      <timestamp>2026-07-10T02:00:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ပရေင်ပြံင်လှာဲ သိပ္ပံ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ မဆေင်ကဵု သိပ္ပံ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Scientific Revolution'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အခိင်ကာလ မကတဵုဒှ် လဝ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗွဲမဇၞော...&quot;</comment>
      <origin>55866</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26114" sha1="6mwoik18k5d8cyo3u99tbdu368tdl9x" xml:space="preserve">'''ပရေင်ပြံင်လှာဲ သိပ္ပံ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ မဆေင်ကဵု သိပ္ပံ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Scientific Revolution'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အခိင်ကာလ မကတဵုဒှ် လဝ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗွဲမဇၞော် ပ္ဍဲကဵု လညာတ် [[သိပ္ပံ]] (Science) ကေုာံ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သဘာဝ ဂၠးတိ မစတင် လဝ် ပ္ဍဲကဵု ဥရောပ အကြာ ဗွဝ်ကၠံ ၁၆ ကေုာံ ၁၇ ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဏအ်ဝွံ လညာတ် တြေံ မဒုင်သဇိုင် လတူ ဒဿနိကဗေဒ ဂရိတ် ကေုာံ ဘာသာဝါဒ တအ်ဂှ် ဒးဒုင် ပြံင်လှာဲ ထောအ် နကဵု လညာတ် တၟိ မဒုင်သဇိုင် လတူ သက်သဳ ပရေင်စမ်ၜတ် (Empirical evidence) ကေုာံ ပရေင်တွက်ဂၞန် [[သင်္ချာ]] (Mathematics) ရ။&lt;ref name=&quot;shapin&quot;&gt;{{cite book |last=Shapin |first=S. |title=The Scientific Revolution |publisher=University of Chicago Press |year=1996 |pages=1-15}}&lt;/ref&gt;

ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဏအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပညာ သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ တုဲ၊ ဍေဟ် လွဳၜံင် ပတိတ် လဝ် တၠပညာ ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု [[ကဝ်ပါနဳကပ်သ်]] (Nicolaus Copernicus)၊ [[ဂါလဳလဳအဝ် ဂါလဳလဳ]] (Galileo Galilei)၊ [[ဂျဝ်ဟာန် ကပ်ပလာ]] (Johannes Kepler) ကေုာံ [[အာက်ဇက် နယူတန်]] (Isaac Newton) တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူ ဝင်၊ ကဏ္ဍ အဓိက၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် မဆေင်ကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ သိပ္ပံ ဏအ် အလုံ ၁၀ ကဏ္ဍ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Galileo_facing_the_Roman_Inquisition.jpg|thumb|right|300px|ဂါလဳလဳအဝ် ဒးဒုင် စၟတ်သမ္တီ ဒုဟ် ပ္ဍဲ ရုင်ဗစာ ရဝ်မ၊ မဒှ် ပရေင်ကတဵုဒှ် အဓိက ပ္ဍဲ ပရေင်ပြံင်လှာဲ သိပ္ပံ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;ပရေင်ပြံင်လှာဲ သိပ္ပံ&quot; (Scientific Revolution) ဝွံ မၞိဟ် မစကာ လဝ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ဂှ် ဒှ် အစာဝင် အလက်ဇန္ဒာ ခွိုင်ယာ (Alexandre Koyré) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၉ ရ။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဏအ်ဝွံ ဟွံသေင် ပရေင်ကတဵုဒှ် မကတဵုဒှ် အာ ပ္ဍဲ မွဲတ္ၚဲ ဓဝ်၊ ဍေဟ် ဒှ် လၟေင်ကမၠောန် မပြံင်လှာဲ အာ လညာတ် မၞိဟ် တအ် လတူ သဘာဝ ဂၠးတိ လုကဴ အခိင် ပွိုင် ၜါ ဗွဝ်ကၠံ ပြင်င် ရ။ 

ကိုပ်ကၠာ နူဂှ်၊ လညာတ် သဘာဝ ဂှ် ဒုင်သဇိုင် လတူ ပြကိုဟ် [[အာရစ်သတဝ်တယ်]] (Aristotle) ကေုာံ လညာတ် သာသနာ ခရေတ်ယာန် (Catholic Church) သၟး ရ။ ဆဂး ပရေင်ပြံင်လှာဲ သိပ္ပံ ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု [[နဲကဲ သိပ္ပံ]] (Scientific method) မဒှ် နဲကဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သဘာဝ နကဵု ပရေင်စမ်ၜတ်၊ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ တင်ဂၞင်၊ ကေုာံ ပရေင်သောင်ကလး နကဵု ယုတ္တိဗေဒ သက်သက် ရ။ အရာဏအ်ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ကဏ္ဍ တၟိ ပ္ဍဲ [[ရူပဗေဒ]] (Physics)၊ [[နက္ခတ္တဗေဒ]] (Astronomy)၊ ကေုာံ [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology) ရ။&lt;ref name=&quot;kuhn&quot;&gt;{{cite book |last=Kuhn |first=T. S. |title=The Structure of Scientific Revolutions |publisher=University of Chicago Press |year=1962 |pages=43-52}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် ကေုာံ အခိင်ကာလ ကတဵုဒှ် (History and Timeline of Emergence) ==
ပရေင်ပြံင်လှာဲ သိပ္ပံ ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ ဍေဟ် စတင် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၅၄၃ ကာလ ကဝ်ပါနဳကပ်သ် (Nicolaus Copernicus) တြးပတိတ် ပြကိုဟ် ညး မနွံယၟု ''De revolutionibus orbium coelestium'' (ပရူ ပရေင်ဂေတ်လန် ဂၠးအာကာသ) ကေုာံ အန်ဒရဳယပ်သ် ဗေသာလဳယပ်သ် (Andreas Vesalius) တြးပတိတ် ပြကိုဟ် ''De humani corporis fabrica'' (ပရူ လဒက်ပတန် ခန္ဓာကိုယ် မၞိဟ်) ရ။ 

အခိင်ကာလ ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူကဵု ဖဵုသက်ရောက် နူ [[ခေတ် ရ 않았သေန်]] (Renaissance) မဒှ် အခိင် မၞိဟ်တအ် ကလေင် စိုတ်လုပ်စ ပ္ဍဲ လိက်ပတ် ဂရိတ် ကေုာံ ရဝ်မ တြေံ၊ တုဲပၠန် ဟိုတ်နူ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် [[စက် ပုံနှိပ်]] (Printing press) မဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် တင်ဂၞင် ပညာ တအ် ဂွံ ပြးဇး အာ အလုံ ဥရောပ ဗွဲမပြဟ် မာန် ရ။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဏအ်ဝွံ အာစိုပ် ကဆံင် သၠုင်အိုတ် (Climax) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၈၇ ကာလ အာက်ဇက် နယူတန် (Isaac Newton) တြးပတိတ် ပြကိုဟ် ''Principia Mathematica'' မဖန်ဗဒှ် ကဵု သၞောဝ် ရူပဗေဒ ခေတ်တြေံ အလုံစုံ ရ။

== ၃။ လညာတ် စက္ကဝါ ကေုာံ နက္ခတ္တဗေဒ (Cosmology and Astronomy) ==
ပြသၞာ ဇၞော်အိုတ် မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ပရေင်ပြံင်လှာဲ သိပ္ပံ ဂှ် ဒှ် လညာတ် မဆေင်ကဵု ဒၞာဲ ဂၠးတိ ပ္ဍဲ စက္ကဝါ ရ။ ပွိုင် လ္ၚီ သၞာံ ပြင်င်၊ မၞိဟ်တအ် ပတှ်ေ လဝ် [[သဳအိုရဳ ဂၠးတိ ဒှ်လဒေါဝ်]] (Geocentric model) မဒက်ပတန် လဝ် နကဵု တၠပညာ ဂရိတ် [[ပတဝ်လမဳ]] (Ptolemy) ရ။ ညးတအ် ထေင်လဝ် ဂၠးတိ ဂှ် နွံ လဒေါဝ် တုဲ သၟိင်တ္ၚဲ၊ ဂိတု၊ ကေုာံ သၞံင် တအ် ဂေတ် ဒၟံင် ပွဳပွူ ဂၠးတိ ရ။

[[File:Heliocentric.jpg|thumb|left|250px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး သၞောတ် သၟိင်တ္ၚဲ ဒှ်လဒေါဝ် (Heliocentric) မခၞံဗဒှ် နကဵု ကဝ်ပါနဳကပ်သ်။]]

ဆဂး ကဝ်ပါနဳကပ်သ် (Copernicus) ပတိုန်ထ္ၜး လဝ် [[သဳအိုရဳ သၟိင်တ္ၚဲ ဒှ်လဒေါဝ်]] (Heliocentric model) မဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ သၟိင်တ္ၚဲ ဂှ် နွံ လဒေါဝ် တုဲ ဂၠးတိ ကေုာံ ဂြဟ် တၞဟ် တအ် ဂေတ် ဒၟံင် ပွဳပွူ သၟိင်တ္ၚဲ ရ။ လညာတ် ဏအ်ဂှ် လက္ကရဴ ဏအ် ဒးဒုင် ထံက်ပင် လဝ် နကဵု ပရေင်စၟတ်သမ္တီ (Observations) နူကဵု ဂါလဳလဳအဝ် (Galileo) မစကာ ကိရိယာ [[တယ်လဳသကုပ်]] (Telescope) ရ။ ဂါလဳလဳအဝ် ဂွံ ဆဵုကေတ် ဂိတု မဂေတ် ဒၟံင် ပွဳပွူ ဂြဟ် ကြာသပတေး (Jupiter) မဒှ် သက်သဳ ခိုင်ကၠိုက် ဒဒှ်ရ အရာ အိုတ်သီု ဂှ် ဟွံဂေတ် ဒၟံင် ပွဳပွူ ဂၠးတိ ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ သ္ၚိအင် ထ္ၜး ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ သဳအိုရဳ ၜါ သာ်
|-
! အင်္ဂလက္သဏ်
! [[သဳအိုရဳ ဂၠးတိ ဒှ်လဒေါဝ်]] (Geocentric)
! [[သဳအိုရဳ သၟိင်တ္ၚဲ ဒှ်လဒေါဝ်]] (Heliocentric)
|-
| '''လဒေါဝ် စက္ကဝါ'''
| ဂၠးတိ (Earth)
| သၟိင်တ္ၚဲ (Sun)
|-
| '''ညးခၞံဗဒှ် အဓိက'''
| အာရစ်သတဝ်တယ်၊ ပတဝ်လမဳ
| ကဝ်ပါနဳကပ်သ်၊ ဂါလဳလဳအဝ်၊ ကပ်ပလာ
|-
| '''ပရေင်ချဳဓရာင် ဂၠးတိ'''
| ဟွံချဳဓရာင် (Stationary)
| ချဳဓရာင် ကေုာံ ဂေတ် (Rotating and Orbiting)
|-
| '''ဒုင်သဇိုင်'''
| ဘာသာဝါဒ ကေုာံ လညာတ် ယုတ္တိ သက်သက်
| ပရေင်စမ်ၜတ် သင်္ချာ ကေုာံ နက္ခတ္တဗေဒ
|}

== ၄။ ရူပဗေဒ ကေုာံ သၞောဝ် နယူတန် (Physics and Newton's Laws) ==
ပ္ဍဲကဵု ရူပဗေဒ၊ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဂှ် စတင် လဝ် နကဵု ဂါလဳလဳအဝ် မလ္ၚတ် ပရူ ပရေင်ချဳဓရာင် အရာဝတ္ထု (Motion and Kinematics) ရ။ ညးတေအ် ထ္ၜး သက်သဳ ဒဒှ်ရ အရာဝတ္ထု မနွံ လျိုင် တၞဟ်ခြာ ဂှ် ဒတုံ စှ်ေ နူ လတူ ဍုက်ဍေက် နကဵု လဟိုင် တုပ်သၟဟ် ရ (ယဝ်ရ ကျာ ဟွံဗတိုက် မ္ဂး)။ အရာဏအ် ပလီု ထောအ် လညာတ် အာရစ်သတဝ်တယ် မဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ အရာဝတ္ထု ဇြိုင် ဂှ် ဒတုံ ပြဟ် နူ အရာဝတ္ထု သာ ရ။

အာက်ဇက် နယူတန် (Isaac Newton) ဝွံ ပံင်ကောံ လဝ် လညာတ် ဂါလဳလဳအဝ် ကေုာံ ကပ်ပလာ တုဲ ခၞံဗဒှ် လဝ် [[သၞောဝ် ပရေင်ချဳဓရာင် နယူတန်]] (Newton's laws of motion) ကေုာံ [[သဳအိုရဳ ဒြဟတ်ဓရောတ် အလုံဂၠးတိ]] (Law of Universal Gravitation) ရ။ နယူတန် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ဒြဟတ် မပကဵု ညံင် သတ်ပဝ် ဒတုံ စှ်ေ လတူ တိ ဂှ် ဒှ် ဒြဟတ် မတုပ် ကု ဒြဟတ် မပကဵု ညံင် ဂိတု ဂွံ ဂေတ် ဒၟံင် ပွဳပွူ ဂၠးတိ ရ။ သၞောဝ် နယူတန် တအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက် ကွတ်အေန်ဂျေန်နဳယာ (Engineering) စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။&lt;ref name=&quot;westfall&quot;&gt;{{cite book |last=Westfall |first=R. S. |title=The Construction of Modern Science: Mechanisms and Mechanics |publisher=Cambridge University Press |year=1971 |pages=120-135}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ နဲကဲ သိပ္ပံ ကေုာံ ဒဿနိကဗေဒ (Scientific Method and Philosophy) ==
ပရေင်ပြံင်လှာဲ သိပ္ပံ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု အရာ တၟိ သၟး ရ၊ ဍေဟ် သီု ပြံင်လှာဲ &quot;ဗီုလဵု ပိုယ် ဂၠာဲဆဵု&quot; လညာတ် တၟိ ကီု ရ။ တၠပညာ ဒဿန ၜါ တၠ မဒှ် [[ဖရန်သစ် ဗေကောန်]] (Francis Bacon) ကေုာံ [[ရေနဳ ဒေကတာတ်]] (René Descartes) တအ်ဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မခၞံဗဒှ် လဝ် သဇိုင် သွက် [[နဲကဲ သိပ္ပံ]] (Scientific method) ရ။

* '''လညာတ် ဗေကောန် (Empiricism):''' ဗေကောန် ပတိုန်ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ ပညာ ဍာံပြ ဂှ် ဒးကၠုင် နူကဵု ပရေင်စၟတ်သမ္တီ (Observation) ကေုာံ ပရေင်စမ်ၜတ် (Experimentation) နကဵု လညာတ် Inductive reasoning ရ။ 
* '''လညာတ် ဒေကတာတ် (Rationalism):''' ဒေကတာတ် ပတိုန်ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ ပညာ ဍာံပြ ဂှ် ဒးကၠုင် နူကဵု ပရေင်ချပ် နကဵု ယုတ္တိ (Logic) ကေုာံ သင်္ချာ ရ။ ညးတေအ် မနွံ ယၟု ပြာကတ် ကု ဂလာန် မဟီုလဝ် &quot;Cogito, ergo sum&quot; (အဲ ချပ် ဒၟံင်၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ အဲ တန်တဴ ဒၟံင် ရ)။

ပရေင်ပံင်ကောံ အကြာ လညာတ် ပရေင်စမ်ၜတ် ကေုာံ ပရေင်တွက်ဂၞန် သင်္ချာ ဏအ်ဝွံ ဒှ် အရာ မဖန်ဗဒှ် ကဵု သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ ရ။

== ၆။ ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ ဂဥုဲ (Biology and Medicine) ==
ကိုပ်ကၠာ နူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ သိပ္ပံ၊ ပညာ ဂဥုဲ ဥရောပ ဂှ် ဒုင်သဇိုင် လတူ လိက် ပြကိုဟ် [[ဂါလေန်]] (Galen) မဒှ် အစာသဝ် ရဝ်မ တြေံ မွဲ ရ။ ဆဂး အန်ဒရဳယပ်သ် ဗေသာလဳယပ်သ် (Andreas Vesalius) ဝွံ လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ခန္ဓာကိုယ် မၞိဟ် ဍာံဍာံ (Human dissection) တုဲ ညးတေအ် ဂၠာဲ ဆဵု ဒဒှ်ရ လညာတ် ဂါလေန် တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ယောန်မှာ ဒၟံင် ရ။ ဗေသာလဳယပ်သ် တြးပတိတ် လိက်ပြကိုဟ် မနွံကဵု ဗီုရုပ် လဒက်ပတန် ခန္ဓာကိုယ် မၞိဟ် (Anatomy) ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ရ။

တုဲပၠန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၂၈ ဂှ်၊ အစာသဝ် အင်္ဂလာန် ဝဳလဳယမ် ဟာဗဳ (William Harvey) ဂၠာဲ ဆဵု လညာတ် ပရူ [[ပရေင်ချဳဓရာင် ဆီ]] (Circulatory system) ရ။ ညးတေအ် ထ္ၜး သက်သဳ ဒဒှ်ရ ကသိုင် (Heart) ဂှ် ကၠောန် ကမၠောန် ညံင်ရဴ စက်ပန့် (Pump) မွဲ တုဲ၊ ပလံင် ဗစိုပ် ဆီ အလုံ မွဲ ခန္ဓာကိုယ် နကဵု တရဴ မဂေတ် ဒၟံင် (Closed loop) ရ။&lt;ref name=&quot;dear&quot;&gt;{{cite book |last=Dear |first=P. |title=Revolutionizing the Sciences: European Knowledge and Its Ambitions, 1500–1700 |publisher=Princeton University Press |year=2001 |pages=35-40}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ သင်္ချာ ကေုာံ ပရေင်တွက်ဂၞန် (Mathematics and Calculus) ==
ပရေင်ပြံင်လှာဲ သိပ္ပံ ဝွံ ဟွံမာန် ကတဵုဒှ် အာ ယဝ်ရ ဟွံမဲ ကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပ္ဍဲ ဘာသာရပ် သင်္ချာ ရ。 

ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အဓိကအိုတ် မွဲဂှ် ဒှ် ပရေင်ခၞံဗဒှ် [[ကေလ်ကူးလပ်သ်]] (Calculus) နကဵု အာက်ဇက် နယူတန် ကေုာံ [[ဂေါတ်ဖရိုက် လာပ်နစ်]] (Gottfried Leibniz) ပ္ဍဲ လက္ကရဴ ဗွဝ်ကၠံ ၁၇ ရ။ ကေလ်ကူးလပ်သ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် တၠပညာ သိပ္ပံ တအ် ဂွံ တွက်ဂၞန် ပရေင်ပြံင်လှာဲ မဆက်စပ် ဒၟံင် (Continuous change) မပ္တံကဵု လဟိုင် အရာဝတ္ထု တအ် မာန် ရ။

တၞဟ်ခြာ နူဂှ်၊ [[ဂျောန် နေပဳယာ]] (John Napier) ခၞံဗဒှ် လဝ် [[လဝ်ဂါရစ်သမ်]] (Logarithms) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၁၄ မဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် ပရေင်ပတၟောအ် ကေုာံ ပရေင်ပါ် ဂၞန် ဇၞော်ဇၞော် တအ် ဂွံ လောဲသွာ တုဲ၊ အရာဏအ် ဒှ် အထံက်အပင် ဗွဲမဇၞော် သွက် ပရေင်တွက်ဂၞန် နက္ခတ္တဗေဒ ရ။

== ၈။ ပရေင်ခၞံဗဒှ် စက်ယန္တရား ကေုာံ ကိရိယာ (Inventions and Instruments) ==
ပရေင်ပြံင်လှာဲ သိပ္ပံ ဝွံ ဇၞော်မောဝ် တိုန် အာ ပြဟ်ပြဟ် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ခၞံဗဒှ် ကိရိယာ သိပ္ပံ တၟိ ဂမၠိုင် ရ -
* '''တယ်လဳသကုပ် (Telescope):''' မခၞံဗဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင် နေသာလာန် တုဲ၊ ဂါလဳလဳအဝ် ပခိုဟ် ပတိုန် လဝ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ရံင် သၞံင် ကေုာံ ဂြဟ် တအ် ရ။
* '''မာက်ခရဝ်သကုပ် (Microscope):''' မခၞံဗဒှ် လဝ် နကဵု [[အန်တဝ်နဳ ဗန် လဳဝင်ဟုတ်]] (Antonie van Leeuwenhoek) မဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် မၞိဟ်တအ် ဂွံ ဆဵုကေတ် သတ်ဍောတ်သွတ် မပ္တံကဵု ဗက်တဳရဳယျာ (Bacteria) ကေုာံ သေလ် (Cells) တအ် ပထမအိုတ် ရ။
* '''ဗာရဝ်မဳတာ (Barometer):''' မခၞံဗဒှ် လဝ် နကဵု [[အဳဗန်ဂျေလစ်သတာ တဝ်ရဳချေလဳ]] (Evangelista Torricelli) သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ဒြဟတ် ဓရိုတ် ကျာ (Air pressure) ရ။
* '''နာဍဳ ပေန်ဒူလမ် (Pendulum Clock):''' မခၞံဗဒှ် လဝ် နကဵု [[ခရစ်ရှန် ဟိုင်းဂေန်]] (Christiaan Huygens) မဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် ပရေင်ၜတ်ကၞာတ် အခိင် ဂွံ ချိုတ်ပၠိုတ် တိုန် ဗွဲမလောန် ရ။

== ၉။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ သာသနာ (Impact on Society and Religion) ==
ပရေင်ပြံင်လှာဲ သိပ္ပံ ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ပရေင်ဇီုကပိုက် ဗွဲမဇၞော် ကု လညာတ် သာသနာ ခရေတ်ယာန် ရ။ အခိင် တေအ်၊ သာသနာ ကက်သလစ် (Catholic Church) ဝွံ နွံကဵု သြဇာ လတူ ပရေင်ပညာ သီုဖအိုတ် ရ။ 

ကာလ ဂါလဳလဳအဝ် ပတိုန်ထ္ၜး လညာတ် [[သဳအိုရဳ သၟိင်တ္ၚဲ ဒှ်လဒေါဝ်]] မဟီု ဒဒှ်ရ ဂၠးတိ ဂေတ် ဒၟံင် ဂှ်၊ အရာဏအ် ဒစးဒုင် ကု လိက် သမ္မာကျမ်းစာ လ္ၚဵု တအ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၃၃ ဂှ်၊ ရုင်ဗစာ သာသနာ (Roman Inquisition) ရပ် စၟတ်သမ္တီ ဒုဟ် လတူ ဂါလဳလဳအဝ် တုဲ ကဵု ညးတေအ် မံင် ပ္ဍဲ သ္ၚိ ဟွံကဵု တိတ် မ္ၚး (House arrest) စဵုကဵု လအိတ် ဘဝ ရ။ ၜိုန်ရ နွံကဵု ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု ကီုလေဝ်၊ လညာတ် သိပ္ပံ တအ်ဂှ် ဆက် ပြးဇး အာ အလုံ ဥရောပ ရ။&lt;ref name=&quot;cohen&quot;&gt;{{cite book |last=Cohen |first=H. |title=The Scientific Revolution: A Historiographical Inquiry |publisher=University of Chicago Press |year=1994 |pages=150-162}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ အမဲအာဲ ကေုာံ လညာတ် သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ (Legacy and Modern Scientific Thought) ==
အမဲအာဲ (Legacy) အဓိကအိုတ် သွက် ပရေင်ပြံင်လှာဲ သိပ္ပံ ဂှ် ဒှ် ပရေင်ဖန်ဗဒှ် လဝ် လညာတ် ဒဒှ်ရ စက္ကဝါ ဂှ် ဒှ် သၞောတ်ယန္တရား မနွံကဵု သၞောဝ်ဝ် မချိုတ်ပၠိုတ် (Mechanistic universe) ရ။ အရာဏအ်ဝွံ ကဵုလဝ် အသိင် သွက် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပရေင်ချပ် (Enlightenment) ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၈ တုဲ၊ သီု ကဵု သဇိုင် သွက် [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ကမၠောန် စက်ယန္တရား]] (Industrial Revolution) ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ကီု ရ။

စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်၊ လညာတ် [[နဲကဲ သိပ္ပံ]] မဒုင်သဇိုင် လတူ ပရေင်စမ်ၜတ်၊ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တင်ဂၞင်၊ ကေုာံ ပရေင်တးပါဲ လညာတ် မဟွံမဲ သက်သဳ တအ်ဝွံ ဒှ် ဒြဟတ် အဓိက မတွိုန် ပတိတ် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကွတ်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ပိုယ် ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[နဲကဲ သိပ္ပံ]] (Scientific method)
* [[ဂါလဳလဳအဝ် ဂါလဳလဳ]] (Galileo Galilei)
* [[အာက်ဇက် နယူတန်]] (Isaac Newton)
* [[ခေတ် ရ 않았သေန်]] (Renaissance)

{{Navbox
| name = History of Science
| title = ဝင် သိပ္ပံ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ (History of Science and Revolutions)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ခေတ် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ
| list1 =
* [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ သိပ္ပံ]] (Scientific Revolution)
* [[ခေတ် ရ 않았သေန်]] (Renaissance)
* [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ကမၠောန် စက်ယန္တရား]] (Industrial Revolution)
* [[ခေတ် အသိင် ပညာ]] (Age of Enlightenment)
| group2 = တၠပညာ အဓိကဂမၠိုင်
| list2 =
* [[ကဝ်ပါနဳကပ်သ်]] (Nicolaus Copernicus)
* [[ဂါလဳလဳအဝ် ဂါလဳလဳ]] (Galileo Galilei)
* [[ဂျဝ်ဟာန် ကပ်ပလာ]] (Johannes Kepler)
* [[အာက်ဇက် နယူတန်]] (Isaac Newton)
* [[ဖရန်သစ် ဗေကောန်]] (Francis Bacon)
| group3 = သဳအိုရဳ ကေုာံ နဲကဲ
| list3 =
* [[နဲကဲ သိပ္ပံ]] (Scientific method)
* [[သဳအိုရဳ သၟိင်တ္ၚဲ ဒှ်လဒေါဝ်]] (Heliocentrism)
* [[သဳအိုရဳ ဒြဟတ်ဓရောတ်]] (Law of universal gravitation)
* [[ကေလ်ကူးလပ်သ်]] (Calculus)
}}

[[Category:ဝင် သိပ္ပံ]]
[[Category:ပရေင်ပြံင်လှာဲ]]
[[Category:သိပ္ပံ]]</text>
      <sha1>6mwoik18k5d8cyo3u99tbdu368tdl9x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55867</id>
      <parentid>55866</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T02:01:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55867</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26132" sha1="dpyxjaqxq8qkaae3aa5z6zuud9dpvn7" xml:space="preserve">'''ပရေင်ပြံင်လှာဲ သိပ္ပံ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ မဆေင်ကဵု သိပ္ပံ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Scientific Revolution'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အခိင်ကာလ မကတဵုဒှ် လဝ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗွဲမဇၞော် ပ္ဍဲကဵု လညာတ် [[သိပ္ပံ]] (Science) ကေုာံ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သဘာဝ ဂၠးတိ မစတင် လဝ် ပ္ဍဲကဵု ဥရောပ အကြာ ဗွဝ်ကၠံ ၁၆ ကေုာံ ၁၇ ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဏအ်ဝွံ လညာတ် တြေံ မဒုင်သဇိုင် လတူ ဒဿနိကဗေဒ ဂရိတ် ကေုာံ ဘာသာဝါဒ တအ်ဂှ် ဒးဒုင် ပြံင်လှာဲ ထောအ် နကဵု လညာတ် တၟိ မဒုင်သဇိုင် လတူ သက်သဳ ပရေင်စမ်ၜတ် (Empirical evidence) ကေုာံ ပရေင်တွက်ဂၞန် [[သင်္ချာ]] (Mathematics) ရ။&lt;ref name=&quot;shapin&quot;&gt;{{cite book |last=Shapin |first=S. |title=The Scientific Revolution |publisher=University of Chicago Press |year=1996 |pages=1-15}}&lt;/ref&gt;

ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဏအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပညာ သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ တုဲ၊ ဍေဟ် လွဳၜံင် ပတိတ် လဝ် တၠပညာ ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု [[ကဝ်ပါနဳကပ်သ်]] (Nicolaus Copernicus)၊ [[ဂါလဳလဳအဝ် ဂါလဳလဳ]] (Galileo Galilei)၊ [[ဂျဝ်ဟာန် ကပ်ပလာ]] (Johannes Kepler) ကေုာံ [[အာက်ဇြက် နယူတန်]] (Isaac Newton) တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူ ဝင်၊ ကဏ္ဍ အဓိက၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် မဆေင်ကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ သိပ္ပံ ဏအ် အလုံ ၁၀ ကဏ္ဍ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Galileo_facing_the_Roman_Inquisition.jpg|thumb|right|300px|ဂါလဳလဳအဝ် ဒးဒုင် စၟတ်သမ္တီ ဒုဟ် ပ္ဍဲ ရုင်ဗစာ ရဝ်မ၊ မဒှ် ပရေင်ကတဵုဒှ် အဓိက ပ္ဍဲ ပရေင်ပြံင်လှာဲ သိပ္ပံ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;ပရေင်ပြံင်လှာဲ သိပ္ပံ&quot; (Scientific Revolution) ဝွံ မၞိဟ် မစကာ လဝ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ဂှ် ဒှ် အစာဝင် အလက်ဇန္ဒာ ခွိုင်ယာ (Alexandre Koyré) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၉ ရ။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဏအ်ဝွံ ဟွံသေင် ပရေင်ကတဵုဒှ် မကတဵုဒှ် အာ ပ္ဍဲ မွဲတ္ၚဲ ဓဝ်၊ ဍေဟ် ဒှ် လၟေင်ကမၠောန် မပြံင်လှာဲ အာ လညာတ် မၞိဟ် တအ် လတူ သဘာဝ ဂၠးတိ လုကဴ အခိင် ပွိုင် ၜါ ဗွဝ်ကၠံ ပြင်င် ရ။ 

ကိုပ်ကၠာ နူဂှ်၊ လညာတ် သဘာဝ ဂှ် ဒုင်သဇိုင် လတူ ပြကိုဟ် [[အာရစ်သတဝ်တယ်]] (Aristotle) ကေုာံ လညာတ် သာသနာ ခရေတ်ယာန် (Catholic Church) သၟး ရ။ ဆဂး ပရေင်ပြံင်လှာဲ သိပ္ပံ ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု [[နဲကဲ သိပ္ပံ]] (Scientific method) မဒှ် နဲကဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သဘာဝ နကဵု ပရေင်စမ်ၜတ်၊ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ တင်ဂၞင်၊ ကေုာံ ပရေင်သောင်ကလး နကဵု ယုတ္တိဗေဒ သက်သက် ရ။ အရာဏအ်ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ကဏ္ဍ တၟိ ပ္ဍဲ [[ရူပဗေဒ]] (Physics)၊ [[နက္ခတ္တဗေဒ]] (Astronomy)၊ ကေုာံ [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology) ရ။&lt;ref name=&quot;kuhn&quot;&gt;{{cite book |last=Kuhn |first=T. S. |title=The Structure of Scientific Revolutions |publisher=University of Chicago Press |year=1962 |pages=43-52}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် ကေုာံ အခိင်ကာလ ကတဵုဒှ် (History and Timeline of Emergence) ==
ပရေင်ပြံင်လှာဲ သိပ္ပံ ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ ဍေဟ် စတင် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၅၄၃ ကာလ ကဝ်ပါနဳကပ်သ် (Nicolaus Copernicus) တြးပတိတ် ပြကိုဟ် ညး မနွံယၟု ''De revolutionibus orbium coelestium'' (ပရူ ပရေင်ဂေတ်လန် ဂၠးအာကာသ) ကေုာံ အန်ဒရဳယပ်သ် ဗေသာလဳယပ်သ် (Andreas Vesalius) တြးပတိတ် ပြကိုဟ် ''De humani corporis fabrica'' (ပရူ လဒက်ပတန် ခန္ဓာကိုယ် မၞိဟ်) ရ။ 

အခိင်ကာလ ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူကဵု ဖဵုသက်ရောက် နူ [[ခေတ် ရ 않았သေန်]] (Renaissance) မဒှ် အခိင် မၞိဟ်တအ် ကလေင် စိုတ်လုပ်စ ပ္ဍဲ လိက်ပတ် ဂရိတ် ကေုာံ ရဝ်မ တြေံ၊ တုဲပၠန် ဟိုတ်နူ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် [[စက် ပုံနှိပ်]] (Printing press) မဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် တင်ဂၞင် ပညာ တအ် ဂွံ ပြးဇး အာ အလုံ ဥရောပ ဗွဲမပြဟ် မာန် ရ။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဏအ်ဝွံ အာစိုပ် ကဆံင် သၠုင်အိုတ် (Climax) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၈၇ ကာလ အာက်ဇြက် နယူတန် (Isaac Newton) တြးပတိတ် ပြကိုဟ် ''Principia Mathematica'' မဖန်ဗဒှ် ကဵု သၞောဝ် ရူပဗေဒ ခေတ်တြေံ အလုံစုံ ရ။

== ၃။ လညာတ် စက္ကဝါ ကေုာံ နက္ခတ္တဗေဒ (Cosmology and Astronomy) ==
ပြသၞာ ဇၞော်အိုတ် မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ပရေင်ပြံင်လှာဲ သိပ္ပံ ဂှ် ဒှ် လညာတ် မဆေင်ကဵု ဒၞာဲ ဂၠးတိ ပ္ဍဲ စက္ကဝါ ရ။ ပွိုင် လ္ၚီ သၞာံ ပြင်င်၊ မၞိဟ်တအ် ပတှ်ေ လဝ် [[သဳအိုရဳ ဂၠးတိ ဒှ်လဒေါဝ်]] (Geocentric model) မဒက်ပတန် လဝ် နကဵု တၠပညာ ဂရိတ် [[ပတဝ်လမဳ]] (Ptolemy) ရ။ ညးတအ် ထေင်လဝ် ဂၠးတိ ဂှ် နွံ လဒေါဝ် တုဲ သၟိင်တ္ၚဲ၊ ဂိတု၊ ကေုာံ သၞံင် တအ် ဂေတ် ဒၟံင် ပွဳပွူ ဂၠးတိ ရ။

[[File:Heliocentric.jpg|thumb|left|250px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး သၞောတ် သၟိင်တ္ၚဲ ဒှ်လဒေါဝ် (Heliocentric) မခၞံဗဒှ် နကဵု ကဝ်ပါနဳကပ်သ်။]]

ဆဂး ကဝ်ပါနဳကပ်သ် (Copernicus) ပတိုန်ထ္ၜး လဝ် [[သဳအိုရဳ သၟိင်တ္ၚဲ ဒှ်လဒေါဝ်]] (Heliocentric model) မဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ သၟိင်တ္ၚဲ ဂှ် နွံ လဒေါဝ် တုဲ ဂၠးတိ ကေုာံ ဂြဟ် တၞဟ် တအ် ဂေတ် ဒၟံင် ပွဳပွူ သၟိင်တ္ၚဲ ရ။ လညာတ် ဏအ်ဂှ် လက္ကရဴ ဏအ် ဒးဒုင် ထံက်ပင် လဝ် နကဵု ပရေင်စၟတ်သမ္တီ (Observations) နူကဵု ဂါလဳလဳအဝ် (Galileo) မစကာ ကိရိယာ [[တယ်လဳသကုပ်]] (Telescope) ရ။ ဂါလဳလဳအဝ် ဂွံ ဆဵုကေတ် ဂိတု မဂေတ် ဒၟံင် ပွဳပွူ ဂြဟ် ကြာသပတေး (Jupiter) မဒှ် သက်သဳ ခိုင်ကၠိုက် ဒဒှ်ရ အရာ အိုတ်သီု ဂှ် ဟွံဂေတ် ဒၟံင် ပွဳပွူ ဂၠးတိ ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ သ္ၚိအင် ထ္ၜး ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ သဳအိုရဳ ၜါ သာ်
|-
! အင်္ဂလက္သဏ်
! [[သဳအိုရဳ ဂၠးတိ ဒှ်လဒေါဝ်]] (Geocentric)
! [[သဳအိုရဳ သၟိင်တ္ၚဲ ဒှ်လဒေါဝ်]] (Heliocentric)
|-
| '''လဒေါဝ် စက္ကဝါ'''
| ဂၠးတိ (Earth)
| သၟိင်တ္ၚဲ (Sun)
|-
| '''ညးခၞံဗဒှ် အဓိက'''
| အာရစ်သတဝ်တယ်၊ ပတဝ်လမဳ
| ကဝ်ပါနဳကပ်သ်၊ ဂါလဳလဳအဝ်၊ ကပ်ပလာ
|-
| '''ပရေင်ချဳဓရာင် ဂၠးတိ'''
| ဟွံချဳဓရာင် (Stationary)
| ချဳဓရာင် ကေုာံ ဂေတ် (Rotating and Orbiting)
|-
| '''ဒုင်သဇိုင်'''
| ဘာသာဝါဒ ကေုာံ လညာတ် ယုတ္တိ သက်သက်
| ပရေင်စမ်ၜတ် သင်္ချာ ကေုာံ နက္ခတ္တဗေဒ
|}

== ၄။ ရူပဗေဒ ကေုာံ သၞောဝ် နယူတန် (Physics and Newton's Laws) ==
ပ္ဍဲကဵု ရူပဗေဒ၊ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဂှ် စတင် လဝ် နကဵု ဂါလဳလဳအဝ် မလ္ၚတ် ပရူ ပရေင်ချဳဓရာင် အရာဝတ္ထု (Motion and Kinematics) ရ။ ညးတေအ် ထ္ၜး သက်သဳ ဒဒှ်ရ အရာဝတ္ထု မနွံ လျိုင် တၞဟ်ခြာ ဂှ် ဒတုံ စှ်ေ နူ လတူ ဍုက်ဍေက် နကဵု လဟိုင် တုပ်သၟဟ် ရ (ယဝ်ရ ကျာ ဟွံဗတိုက် မ္ဂး)။ အရာဏအ် ပလီု ထောအ် လညာတ် အာရစ်သတဝ်တယ် မဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ အရာဝတ္ထု ဇြိုင် ဂှ် ဒတုံ ပြဟ် နူ အရာဝတ္ထု သာ ရ။

အာက်ဇြက် နယူတန် (Isaac Newton) ဝွံ ပံင်ကောံ လဝ် လညာတ် ဂါလဳလဳအဝ် ကေုာံ ကပ်ပလာ တုဲ ခၞံဗဒှ် လဝ် [[သၞောဝ် ပရေင်ချဳဓရာင် နယူတန်]] (Newton's laws of motion) ကေုာံ [[သဳအိုရဳ ဒြဟတ်ဓရောတ် အလုံဂၠးတိ]] (Law of Universal Gravitation) ရ။ နယူတန် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ဒြဟတ် မပကဵု ညံင် သတ်ပဝ် ဒတုံ စှ်ေ လတူ တိ ဂှ် ဒှ် ဒြဟတ် မတုပ် ကု ဒြဟတ် မပကဵု ညံင် ဂိတု ဂွံ ဂေတ် ဒၟံင် ပွဳပွူ ဂၠးတိ ရ။ သၞောဝ် နယူတန် တအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက် ကွတ်အေန်ဂျေန်နဳယာ (Engineering) စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။&lt;ref name=&quot;westfall&quot;&gt;{{cite book |last=Westfall |first=R. S. |title=The Construction of Modern Science: Mechanisms and Mechanics |publisher=Cambridge University Press |year=1971 |pages=120-135}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ နဲကဲ သိပ္ပံ ကေုာံ ဒဿနိကဗေဒ (Scientific Method and Philosophy) ==
ပရေင်ပြံင်လှာဲ သိပ္ပံ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု အရာ တၟိ သၟး ရ၊ ဍေဟ် သီု ပြံင်လှာဲ &quot;ဗီုလဵု ပိုယ် ဂၠာဲဆဵု&quot; လညာတ် တၟိ ကီု ရ။ တၠပညာ ဒဿန ၜါ တၠ မဒှ် [[ဖရန်သစ် ဗေကောန်]] (Francis Bacon) ကေုာံ [[ရေနဳ ဒေကတာတ်]] (René Descartes) တအ်ဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မခၞံဗဒှ် လဝ် သဇိုင် သွက် [[နဲကဲ သိပ္ပံ]] (Scientific method) ရ။

* '''လညာတ် ဗေကောန် (Empiricism):''' ဗေကောန် ပတိုန်ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ ပညာ ဍာံပြ ဂှ် ဒးကၠုင် နူကဵု ပရေင်စၟတ်သမ္တီ (Observation) ကေုာံ ပရေင်စမ်ၜတ် (Experimentation) နကဵု လညာတ် Inductive reasoning ရ။ 
* '''လညာတ် ဒေကတာတ် (Rationalism):''' ဒေကတာတ် ပတိုန်ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ ပညာ ဍာံပြ ဂှ် ဒးကၠုင် နူကဵု ပရေင်ချပ် နကဵု ယုတ္တိ (Logic) ကေုာံ သင်္ချာ ရ။ ညးတေအ် မနွံ ယၟု ပြာကတ် ကု ဂလာန် မဟီုလဝ် &quot;Cogito, ergo sum&quot; (အဲ ချပ် ဒၟံင်၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ အဲ တန်တဴ ဒၟံင် ရ)။

ပရေင်ပံင်ကောံ အကြာ လညာတ် ပရေင်စမ်ၜတ် ကေုာံ ပရေင်တွက်ဂၞန် သင်္ချာ ဏအ်ဝွံ ဒှ် အရာ မဖန်ဗဒှ် ကဵု သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ ရ။

== ၆။ ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ ဂဥုဲ (Biology and Medicine) ==
ကိုပ်ကၠာ နူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ သိပ္ပံ၊ ပညာ ဂဥုဲ ဥရောပ ဂှ် ဒုင်သဇိုင် လတူ လိက် ပြကိုဟ် [[ဂါလေန်]] (Galen) မဒှ် အစာသဝ် ရဝ်မ တြေံ မွဲ ရ။ ဆဂး အန်ဒရဳယပ်သ် ဗေသာလဳယပ်သ် (Andreas Vesalius) ဝွံ လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ခန္ဓာကိုယ် မၞိဟ် ဍာံဍာံ (Human dissection) တုဲ ညးတေအ် ဂၠာဲ ဆဵု ဒဒှ်ရ လညာတ် ဂါလေန် တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ယောန်မှာ ဒၟံင် ရ။ ဗေသာလဳယပ်သ် တြးပတိတ် လိက်ပြကိုဟ် မနွံကဵု ဗီုရုပ် လဒက်ပတန် ခန္ဓာကိုယ် မၞိဟ် (Anatomy) ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ရ။

တုဲပၠန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၂၈ ဂှ်၊ အစာသဝ် အင်္ဂလာန် ဝဳလဳယမ် ဟာဗဳ (William Harvey) ဂၠာဲ ဆဵု လညာတ် ပရူ [[ပရေင်ချဳဓရာင် ဆီ]] (Circulatory system) ရ။ ညးတေအ် ထ္ၜး သက်သဳ ဒဒှ်ရ ကသိုင် (Heart) ဂှ် ကၠောန် ကမၠောန် ညံင်ရဴ စက်ပန့် (Pump) မွဲ တုဲ၊ ပလံင် ဗစိုပ် ဆီ အလုံ မွဲ ခန္ဓာကိုယ် နကဵု တရဴ မဂေတ် ဒၟံင် (Closed loop) ရ။&lt;ref name=&quot;dear&quot;&gt;{{cite book |last=Dear |first=P. |title=Revolutionizing the Sciences: European Knowledge and Its Ambitions, 1500–1700 |publisher=Princeton University Press |year=2001 |pages=35-40}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ သင်္ချာ ကေုာံ ပရေင်တွက်ဂၞန် (Mathematics and Calculus) ==
ပရေင်ပြံင်လှာဲ သိပ္ပံ ဝွံ ဟွံမာန် ကတဵုဒှ် အာ ယဝ်ရ ဟွံမဲ ကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပ္ဍဲ ဘာသာရပ် သင်္ချာ ရ。 

ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အဓိကအိုတ် မွဲဂှ် ဒှ် ပရေင်ခၞံဗဒှ် [[ကေလ်ကူးလပ်သ်]] (Calculus) နကဵု အာက်ဇြက် နယူတန် ကေုာံ [[ဂေါတ်ဖရိုက် လာပ်နစ်]] (Gottfried Leibniz) ပ္ဍဲ လက္ကရဴ ဗွဝ်ကၠံ ၁၇ ရ။ ကေလ်ကူးလပ်သ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် တၠပညာ သိပ္ပံ တအ် ဂွံ တွက်ဂၞန် ပရေင်ပြံင်လှာဲ မဆက်စပ် ဒၟံင် (Continuous change) မပ္တံကဵု လဟိုင် အရာဝတ္ထု တအ် မာန် ရ။

တၞဟ်ခြာ နူဂှ်၊ [[ဂျောန် နေပဳယာ]] (John Napier) ခၞံဗဒှ် လဝ် [[လဝ်ဂါရစ်သမ်]] (Logarithms) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၁၄ မဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် ပရေင်ပတၟောအ် ကေုာံ ပရေင်ပါ် ဂၞန် ဇၞော်ဇၞော် တအ် ဂွံ လောဲသွာ တုဲ၊ အရာဏအ် ဒှ် အထံက်အပင် ဗွဲမဇၞော် သွက် ပရေင်တွက်ဂၞန် နက္ခတ္တဗေဒ ရ။

== ၈။ ပရေင်ခၞံဗဒှ် စက်ယန္တရား ကေုာံ ကိရိယာ (Inventions and Instruments) ==
ပရေင်ပြံင်လှာဲ သိပ္ပံ ဝွံ ဇၞော်မောဝ် တိုန် အာ ပြဟ်ပြဟ် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ခၞံဗဒှ် ကိရိယာ သိပ္ပံ တၟိ ဂမၠိုင် ရ -
* '''တယ်လဳသကုပ် (Telescope):''' မခၞံဗဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင် နေသာလာန် တုဲ၊ ဂါလဳလဳအဝ် ပခိုဟ် ပတိုန် လဝ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ရံင် သၞံင် ကေုာံ ဂြဟ် တအ် ရ။
* '''မာက်ခရဝ်သကုပ် (Microscope):''' မခၞံဗဒှ် လဝ် နကဵု [[အန်တဝ်နဳ ဗန် လဳဝင်ဟုတ်]] (Antonie van Leeuwenhoek) မဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် မၞိဟ်တအ် ဂွံ ဆဵုကေတ် သတ်ဍောတ်သွတ် မပ္တံကဵု ဗက်တဳရဳယျာ (Bacteria) ကေုာံ သေလ် (Cells) တအ် ပထမအိုတ် ရ။
* '''ဗာရဝ်မဳတာ (Barometer):''' မခၞံဗဒှ် လဝ် နကဵု [[အဳဗန်ဂျေလစ်သတာ တဝ်ရဳချေလဳ]] (Evangelista Torricelli) သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ဒြဟတ် ဓရိုတ် ကျာ (Air pressure) ရ။
* '''နာဍဳ ပေန်ဒူလမ် (Pendulum Clock):''' မခၞံဗဒှ် လဝ် နကဵု [[ခရစ်ရှန် ဟိုင်းဂေန်]] (Christiaan Huygens) မဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် ပရေင်ၜတ်ကၞာတ် အခိင် ဂွံ ချိုတ်ပၠိုတ် တိုန် ဗွဲမလောန် ရ။

== ၉။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ သာသနာ (Impact on Society and Religion) ==
ပရေင်ပြံင်လှာဲ သိပ္ပံ ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ပရေင်ဇီုကပိုက် ဗွဲမဇၞော် ကု လညာတ် သာသနာ ခရေတ်ယာန် ရ။ အခိင် တေအ်၊ သာသနာ ကက်သလစ် (Catholic Church) ဝွံ နွံကဵု သြဇာ လတူ ပရေင်ပညာ သီုဖအိုတ် ရ။ 

ကာလ ဂါလဳလဳအဝ် ပတိုန်ထ္ၜး လညာတ် [[သဳအိုရဳ သၟိင်တ္ၚဲ ဒှ်လဒေါဝ်]] မဟီု ဒဒှ်ရ ဂၠးတိ ဂေတ် ဒၟံင် ဂှ်၊ အရာဏအ် ဒစးဒုင် ကု လိက် သမ္မာကျမ်းစာ လ္ၚဵု တအ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၃၃ ဂှ်၊ ရုင်ဗစာ သာသနာ (Roman Inquisition) ရပ် စၟတ်သမ္တီ ဒုဟ် လတူ ဂါလဳလဳအဝ် တုဲ ကဵု ညးတေအ် မံင် ပ္ဍဲ သ္ၚိ ဟွံကဵု တိတ် မ္ၚး (House arrest) စဵုကဵု လအိတ် ဘဝ ရ။ ၜိုန်ရ နွံကဵု ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု ကီုလေဝ်၊ လညာတ် သိပ္ပံ တအ်ဂှ် ဆက် ပြးဇး အာ အလုံ ဥရောပ ရ။&lt;ref name=&quot;cohen&quot;&gt;{{cite book |last=Cohen |first=H. |title=The Scientific Revolution: A Historiographical Inquiry |publisher=University of Chicago Press |year=1994 |pages=150-162}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ အမဲအာဲ ကေုာံ လညာတ် သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ (Legacy and Modern Scientific Thought) ==
အမဲအာဲ (Legacy) အဓိကအိုတ် သွက် ပရေင်ပြံင်လှာဲ သိပ္ပံ ဂှ် ဒှ် ပရေင်ဖန်ဗဒှ် လဝ် လညာတ် ဒဒှ်ရ စက္ကဝါ ဂှ် ဒှ် သၞောတ်ယန္တရား မနွံကဵု သၞောဝ်ဝ် မချိုတ်ပၠိုတ် (Mechanistic universe) ရ။ အရာဏအ်ဝွံ ကဵုလဝ် အသိင် သွက် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပရေင်ချပ် (Enlightenment) ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၈ တုဲ၊ သီု ကဵု သဇိုင် သွက် [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ကမၠောန် စက်ယန္တရား]] (Industrial Revolution) ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ကီု ရ။

စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်၊ လညာတ် [[နဲကဲ သိပ္ပံ]] မဒုင်သဇိုင် လတူ ပရေင်စမ်ၜတ်၊ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တင်ဂၞင်၊ ကေုာံ ပရေင်တးပါဲ လညာတ် မဟွံမဲ သက်သဳ တအ်ဝွံ ဒှ် ဒြဟတ် အဓိက မတွိုန် ပတိတ် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကွတ်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ပိုယ် ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[နဲကဲ သိပ္ပံ]] (Scientific method)
* [[ဂါလဳလဳအဝ် ဂါလဳလဳ]] (Galileo Galilei)
* [[အာက်ဇြက် နယူတန်]] (Isaac Newton)
* [[ခေတ် ရ 않았သေန်]] (Renaissance)

{{Navbox
| name = History of Science
| title = ဝင် သိပ္ပံ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ (History of Science and Revolutions)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ခေတ် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ
| list1 =
* [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ သိပ္ပံ]] (Scientific Revolution)
* [[ခေတ် ရ 않았သေန်]] (Renaissance)
* [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ကမၠောန် စက်ယန္တရား]] (Industrial Revolution)
* [[ခေတ် အသိင် ပညာ]] (Age of Enlightenment)
| group2 = တၠပညာ အဓိကဂမၠိုင်
| list2 =
* [[ကဝ်ပါနဳကပ်သ်]] (Nicolaus Copernicus)
* [[ဂါလဳလဳအဝ် ဂါလဳလဳ]] (Galileo Galilei)
* [[ဂျဝ်ဟာန် ကပ်ပလာ]] (Johannes Kepler)
* [[အာက်ဇြက် နယူတန်]] (Isaac Newton)
* [[ဖရန်သစ် ဗေကောန်]] (Francis Bacon)
| group3 = သဳအိုရဳ ကေုာံ နဲကဲ
| list3 =
* [[နဲကဲ သိပ္ပံ]] (Scientific method)
* [[သဳအိုရဳ သၟိင်တ္ၚဲ ဒှ်လဒေါဝ်]] (Heliocentrism)
* [[သဳအိုရဳ ဒြဟတ်ဓရောတ်]] (Law of universal gravitation)
* [[ကေလ်ကူးလပ်သ်]] (Calculus)
}}

[[Category:ဝင် သိပ္ပံ]]
[[Category:ပရေင်ပြံင်လှာဲ]]
[[Category:သိပ္ပံ]]</text>
      <sha1>dpyxjaqxq8qkaae3aa5z6zuud9dpvn7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55868</id>
      <parentid>55867</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T02:01:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55868</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26147" sha1="qqdl8p7d9netugqy2hjai8acy9dezgp" xml:space="preserve">'''ပရေင်ပြံင်လှာဲ သိပ္ပံ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ မဆေင်ကဵု သိပ္ပံ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Scientific Revolution'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အခိင်ကာလ မကတဵုဒှ် လဝ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗွဲမဇၞော် ပ္ဍဲကဵု လညာတ် [[သိပ္ပံ]] (Science) ကေုာံ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သဘာဝ ဂၠးတိ မစတင် လဝ် ပ္ဍဲကဵု ဥရောပ အကြာ ဗွဝ်ကၠံ ၁၆ ကေုာံ ၁၇ ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဏအ်ဝွံ လညာတ် တြေံ မဒုင်သဇိုင် လတူ ဒဿနိကဗေဒ ဂရိတ် ကေုာံ ဘာသာဝါဒ တအ်ဂှ် ဒးဒုင် ပြံင်လှာဲ ထောအ် နကဵု လညာတ် တၟိ မဒုင်သဇိုင် လတူ သက်သဳ ပရေင်စမ်ၜတ် (Empirical evidence) ကေုာံ ပရေင်တွက်ဂၞန် [[သင်္ချာ]] (Mathematics) ရ။&lt;ref name=&quot;shapin&quot;&gt;{{cite book |last=Shapin |first=S. |title=The Scientific Revolution |publisher=University of Chicago Press |year=1996 |pages=1-15}}&lt;/ref&gt;

ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဏအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပညာ သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ တုဲ၊ ဍေဟ် လွဳၜံင် ပတိတ် လဝ် တၠပညာ ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု [[ကဝ်ပါနဳကပ်သ်]] (Nicolaus Copernicus)၊ [[ဂါလဳလဳအဝ် ဂါလဳလဳ]] (Galileo Galilei)၊ [[ဂျဝ်ဟာန် ကပ်ပလာ]] (Johannes Kepler) ကေုာံ [[အာက်ဇြက် နယူတန်]] (Isaac Newton) တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူ ဝင်၊ ကဏ္ဍ အဓိက၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် မဆေင်ကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ သိပ္ပံ ဏအ် အလုံ ၁၀ ကဏ္ဍ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Galileo_facing_the_Roman_Inquisition.jpg|thumb|right|300px|ဂါလဳလဳအဝ် ဒးဒုင် စၟတ်သမ္တီ ဒုဟ် ပ္ဍဲ ရုင်ဗစာ ရဝ်မ၊ မဒှ် ပရေင်ကတဵုဒှ် အဓိက ပ္ဍဲ ပရေင်ပြံင်လှာဲ သိပ္ပံ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;ပရေင်ပြံင်လှာဲ သိပ္ပံ&quot; (Scientific Revolution) ဝွံ မၞိဟ် မစကာ လဝ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ဂှ် ဒှ် အစာဝင် အလက်ဇန္ဒာ ခွိုင်ယာ (Alexandre Koyré) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၉ ရ။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဏအ်ဝွံ ဟွံသေင် ပရေင်ကတဵုဒှ် မကတဵုဒှ် အာ ပ္ဍဲ မွဲတ္ၚဲ ဓဝ်၊ ဍေဟ် ဒှ် လၟေင်ကမၠောန် မပြံင်လှာဲ အာ လညာတ် မၞိဟ် တအ် လတူ သဘာဝ ဂၠးတိ လုကဴ အခိင် ပွိုင် ၜါ ဗွဝ်ကၠံ ပြင်င် ရ။ 

ကိုပ်ကၠာ နူဂှ်၊ လညာတ် သဘာဝ ဂှ် ဒုင်သဇိုင် လတူ ပြကိုဟ် [[အာရေစ်သတဝ်တယ်]] (Aristotle) ကေုာံ လညာတ် သာသနာ ခရေတ်ယာန် (Catholic Church) သၟး ရ။ ဆဂး ပရေင်ပြံင်လှာဲ သိပ္ပံ ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု [[နဲကဲ သိပ္ပံ]] (Scientific method) မဒှ် နဲကဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သဘာဝ နကဵု ပရေင်စမ်ၜတ်၊ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ တင်ဂၞင်၊ ကေုာံ ပရေင်သောင်ကလး နကဵု ယုတ္တိဗေဒ သက်သက် ရ။ အရာဏအ်ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ကဏ္ဍ တၟိ ပ္ဍဲ [[ရူပဗေဒ]] (Physics)၊ [[နက္ခတ္တဗေဒ]] (Astronomy)၊ ကေုာံ [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology) ရ။&lt;ref name=&quot;kuhn&quot;&gt;{{cite book |last=Kuhn |first=T. S. |title=The Structure of Scientific Revolutions |publisher=University of Chicago Press |year=1962 |pages=43-52}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် ကေုာံ အခိင်ကာလ ကတဵုဒှ် (History and Timeline of Emergence) ==
ပရေင်ပြံင်လှာဲ သိပ္ပံ ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ ဍေဟ် စတင် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၅၄၃ ကာလ ကဝ်ပါနဳကပ်သ် (Nicolaus Copernicus) တြးပတိတ် ပြကိုဟ် ညး မနွံယၟု ''De revolutionibus orbium coelestium'' (ပရူ ပရေင်ဂေတ်လန် ဂၠးအာကာသ) ကေုာံ အန်ဒရဳယပ်သ် ဗေသာလဳယပ်သ် (Andreas Vesalius) တြးပတိတ် ပြကိုဟ် ''De humani corporis fabrica'' (ပရူ လဒက်ပတန် ခန္ဓာကိုယ် မၞိဟ်) ရ။ 

အခိင်ကာလ ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူကဵု ဖဵုသက်ရောက် နူ [[ခေတ် ရ 않았သေန်]] (Renaissance) မဒှ် အခိင် မၞိဟ်တအ် ကလေင် စိုတ်လုပ်စ ပ္ဍဲ လိက်ပတ် ဂရိတ် ကေုာံ ရဝ်မ တြေံ၊ တုဲပၠန် ဟိုတ်နူ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် [[စက် ပုံနှိပ်]] (Printing press) မဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် တင်ဂၞင် ပညာ တအ် ဂွံ ပြးဇး အာ အလုံ ဥရောပ ဗွဲမပြဟ် မာန် ရ။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဏအ်ဝွံ အာစိုပ် ကဆံင် သၠုင်အိုတ် (Climax) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၈၇ ကာလ အာက်ဇြက် နယူတန် (Isaac Newton) တြးပတိတ် ပြကိုဟ် ''Principia Mathematica'' မဖန်ဗဒှ် ကဵု သၞောဝ် ရူပဗေဒ ခေတ်တြေံ အလုံစုံ ရ။

== ၃။ လညာတ် စက္ကဝါ ကေုာံ နက္ခတ္တဗေဒ (Cosmology and Astronomy) ==
ပြသၞာ ဇၞော်အိုတ် မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ပရေင်ပြံင်လှာဲ သိပ္ပံ ဂှ် ဒှ် လညာတ် မဆေင်ကဵု ဒၞာဲ ဂၠးတိ ပ္ဍဲ စက္ကဝါ ရ။ ပွိုင် လ္ၚီ သၞာံ ပြင်င်၊ မၞိဟ်တအ် ပတှ်ေ လဝ် [[သဳအိုရဳ ဂၠးတိ ဒှ်လဒေါဝ်]] (Geocentric model) မဒက်ပတန် လဝ် နကဵု တၠပညာ ဂရိတ် [[ပတဝ်လမဳ]] (Ptolemy) ရ။ ညးတအ် ထေင်လဝ် ဂၠးတိ ဂှ် နွံ လဒေါဝ် တုဲ သၟိင်တ္ၚဲ၊ ဂိတု၊ ကေုာံ သၞံင် တအ် ဂေတ် ဒၟံင် ပွဳပွူ ဂၠးတိ ရ။

[[File:Heliocentric.jpg|thumb|left|250px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး သၞောတ် သၟိင်တ္ၚဲ ဒှ်လဒေါဝ် (Heliocentric) မခၞံဗဒှ် နကဵု ကဝ်ပါနဳကပ်သ်။]]

ဆဂး ကဝ်ပါနဳကပ်သ် (Copernicus) ပတိုန်ထ္ၜး လဝ် [[သဳအိုရဳ သၟိင်တ္ၚဲ ဒှ်လဒေါဝ်]] (Heliocentric model) မဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ သၟိင်တ္ၚဲ ဂှ် နွံ လဒေါဝ် တုဲ ဂၠးတိ ကေုာံ ဂြဟ် တၞဟ် တအ် ဂေတ် ဒၟံင် ပွဳပွူ သၟိင်တ္ၚဲ ရ။ လညာတ် ဏအ်ဂှ် လက္ကရဴ ဏအ် ဒးဒုင် ထံက်ပင် လဝ် နကဵု ပရေင်စၟတ်သမ္တီ (Observations) နူကဵု ဂါလဳလဳအဝ် (Galileo) မစကာ ကိရိယာ [[တယ်လဳသကုပ်]] (Telescope) ရ။ ဂါလဳလဳအဝ် ဂွံ ဆဵုကေတ် ဂိတု မဂေတ် ဒၟံင် ပွဳပွူ ဂြဟ် ကြာသပတေး (Jupiter) မဒှ် သက်သဳ ခိုင်ကၠိုက် ဒဒှ်ရ အရာ အိုတ်သီု ဂှ် ဟွံဂေတ် ဒၟံင် ပွဳပွူ ဂၠးတိ ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ သ္ၚိအင် ထ္ၜး ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ သဳအိုရဳ ၜါ သာ်
|-
! အင်္ဂလက္သဏ်
! [[သဳအိုရဳ ဂၠးတိ ဒှ်လဒေါဝ်]] (Geocentric)
! [[သဳအိုရဳ သၟိင်တ္ၚဲ ဒှ်လဒေါဝ်]] (Heliocentric)
|-
| '''လဒေါဝ် စက္ကဝါ'''
| ဂၠးတိ (Earth)
| သၟိင်တ္ၚဲ (Sun)
|-
| '''ညးခၞံဗဒှ် အဓိက'''
| အာရေစ်သတဝ်တယ်၊ ပတဝ်လမဳ
| ကဝ်ပါနဳကပ်သ်၊ ဂါလဳလဳအဝ်၊ ကပ်ပလာ
|-
| '''ပရေင်ချဳဓရာင် ဂၠးတိ'''
| ဟွံချဳဓရာင် (Stationary)
| ချဳဓရာင် ကေုာံ ဂေတ် (Rotating and Orbiting)
|-
| '''ဒုင်သဇိုင်'''
| ဘာသာဝါဒ ကေုာံ လညာတ် ယုတ္တိ သက်သက်
| ပရေင်စမ်ၜတ် သင်္ချာ ကေုာံ နက္ခတ္တဗေဒ
|}

== ၄။ ရူပဗေဒ ကေုာံ သၞောဝ် နယူတန် (Physics and Newton's Laws) ==
ပ္ဍဲကဵု ရူပဗေဒ၊ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဂှ် စတင် လဝ် နကဵု ဂါလဳလဳအဝ် မလ္ၚတ် ပရူ ပရေင်ချဳဓရာင် အရာဝတ္ထု (Motion and Kinematics) ရ။ ညးတေအ် ထ္ၜး သက်သဳ ဒဒှ်ရ အရာဝတ္ထု မနွံ လျိုင် တၞဟ်ခြာ ဂှ် ဒတုံ စှ်ေ နူ လတူ ဍုက်ဍေက် နကဵု လဟိုင် တုပ်သၟဟ် ရ (ယဝ်ရ ကျာ ဟွံဗတိုက် မ္ဂး)။ အရာဏအ် ပလီု ထောအ် လညာတ် အာရေစ်သတဝ်တယ် မဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ အရာဝတ္ထု ဇြိုင် ဂှ် ဒတုံ ပြဟ် နူ အရာဝတ္ထု သာ ရ။

အာက်ဇြက် နယူတန် (Isaac Newton) ဝွံ ပံင်ကောံ လဝ် လညာတ် ဂါလဳလဳအဝ် ကေုာံ ကပ်ပလာ တုဲ ခၞံဗဒှ် လဝ် [[သၞောဝ် ပရေင်ချဳဓရာင် နယူတန်]] (Newton's laws of motion) ကေုာံ [[သဳအိုရဳ ဒြဟတ်ဓရောတ် အလုံဂၠးတိ]] (Law of Universal Gravitation) ရ။ နယူတန် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ဒြဟတ် မပကဵု ညံင် သတ်ပဝ် ဒတုံ စှ်ေ လတူ တိ ဂှ် ဒှ် ဒြဟတ် မတုပ် ကု ဒြဟတ် မပကဵု ညံင် ဂိတု ဂွံ ဂေတ် ဒၟံင် ပွဳပွူ ဂၠးတိ ရ။ သၞောဝ် နယူတန် တအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက် ကွတ်အေန်ဂျေန်နဳယာ (Engineering) စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။&lt;ref name=&quot;westfall&quot;&gt;{{cite book |last=Westfall |first=R. S. |title=The Construction of Modern Science: Mechanisms and Mechanics |publisher=Cambridge University Press |year=1971 |pages=120-135}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ နဲကဲ သိပ္ပံ ကေုာံ ဒဿနိကဗေဒ (Scientific Method and Philosophy) ==
ပရေင်ပြံင်လှာဲ သိပ္ပံ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု အရာ တၟိ သၟး ရ၊ ဍေဟ် သီု ပြံင်လှာဲ &quot;ဗီုလဵု ပိုယ် ဂၠာဲဆဵု&quot; လညာတ် တၟိ ကီု ရ။ တၠပညာ ဒဿန ၜါ တၠ မဒှ် [[ဖရန်သစ် ဗေကောန်]] (Francis Bacon) ကေုာံ [[ရေနဳ ဒေကတာတ်]] (René Descartes) တအ်ဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မခၞံဗဒှ် လဝ် သဇိုင် သွက် [[နဲကဲ သိပ္ပံ]] (Scientific method) ရ။

* '''လညာတ် ဗေကောန် (Empiricism):''' ဗေကောန် ပတိုန်ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ ပညာ ဍာံပြ ဂှ် ဒးကၠုင် နူကဵု ပရေင်စၟတ်သမ္တီ (Observation) ကေုာံ ပရေင်စမ်ၜတ် (Experimentation) နကဵု လညာတ် Inductive reasoning ရ။ 
* '''လညာတ် ဒေကတာတ် (Rationalism):''' ဒေကတာတ် ပတိုန်ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ ပညာ ဍာံပြ ဂှ် ဒးကၠုင် နူကဵု ပရေင်ချပ် နကဵု ယုတ္တိ (Logic) ကေုာံ သင်္ချာ ရ။ ညးတေအ် မနွံ ယၟု ပြာကတ် ကု ဂလာန် မဟီုလဝ် &quot;Cogito, ergo sum&quot; (အဲ ချပ် ဒၟံင်၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ အဲ တန်တဴ ဒၟံင် ရ)။

ပရေင်ပံင်ကောံ အကြာ လညာတ် ပရေင်စမ်ၜတ် ကေုာံ ပရေင်တွက်ဂၞန် သင်္ချာ ဏအ်ဝွံ ဒှ် အရာ မဖန်ဗဒှ် ကဵု သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ ရ။

== ၆။ ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ ဂဥုဲ (Biology and Medicine) ==
ကိုပ်ကၠာ နူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ သိပ္ပံ၊ ပညာ ဂဥုဲ ဥရောပ ဂှ် ဒုင်သဇိုင် လတူ လိက် ပြကိုဟ် [[ဂါလေန်]] (Galen) မဒှ် အစာသဝ် ရဝ်မ တြေံ မွဲ ရ။ ဆဂး အန်ဒရဳယပ်သ် ဗေသာလဳယပ်သ် (Andreas Vesalius) ဝွံ လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ခန္ဓာကိုယ် မၞိဟ် ဍာံဍာံ (Human dissection) တုဲ ညးတေအ် ဂၠာဲ ဆဵု ဒဒှ်ရ လညာတ် ဂါလေန် တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ယောန်မှာ ဒၟံင် ရ။ ဗေသာလဳယပ်သ် တြးပတိတ် လိက်ပြကိုဟ် မနွံကဵု ဗီုရုပ် လဒက်ပတန် ခန္ဓာကိုယ် မၞိဟ် (Anatomy) ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ရ။

တုဲပၠန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၂၈ ဂှ်၊ အစာသဝ် အင်္ဂလာန် ဝဳလဳယမ် ဟာဗဳ (William Harvey) ဂၠာဲ ဆဵု လညာတ် ပရူ [[ပရေင်ချဳဓရာင် ဆီ]] (Circulatory system) ရ။ ညးတေအ် ထ္ၜး သက်သဳ ဒဒှ်ရ ကသိုင် (Heart) ဂှ် ကၠောန် ကမၠောန် ညံင်ရဴ စက်ပန့် (Pump) မွဲ တုဲ၊ ပလံင် ဗစိုပ် ဆီ အလုံ မွဲ ခန္ဓာကိုယ် နကဵု တရဴ မဂေတ် ဒၟံင် (Closed loop) ရ။&lt;ref name=&quot;dear&quot;&gt;{{cite book |last=Dear |first=P. |title=Revolutionizing the Sciences: European Knowledge and Its Ambitions, 1500–1700 |publisher=Princeton University Press |year=2001 |pages=35-40}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ သင်္ချာ ကေုာံ ပရေင်တွက်ဂၞန် (Mathematics and Calculus) ==
ပရေင်ပြံင်လှာဲ သိပ္ပံ ဝွံ ဟွံမာန် ကတဵုဒှ် အာ ယဝ်ရ ဟွံမဲ ကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပ္ဍဲ ဘာသာရပ် သင်္ချာ ရ。 

ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အဓိကအိုတ် မွဲဂှ် ဒှ် ပရေင်ခၞံဗဒှ် [[ကေလ်ကူးလပ်သ်]] (Calculus) နကဵု အာက်ဇြက် နယူတန် ကေုာံ [[ဂေါတ်ဖရိုက် လာပ်နစ်]] (Gottfried Leibniz) ပ္ဍဲ လက္ကရဴ ဗွဝ်ကၠံ ၁၇ ရ။ ကေလ်ကူးလပ်သ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် တၠပညာ သိပ္ပံ တအ် ဂွံ တွက်ဂၞန် ပရေင်ပြံင်လှာဲ မဆက်စပ် ဒၟံင် (Continuous change) မပ္တံကဵု လဟိုင် အရာဝတ္ထု တအ် မာန် ရ။

တၞဟ်ခြာ နူဂှ်၊ [[ဂျောန် နေပဳယာ]] (John Napier) ခၞံဗဒှ် လဝ် [[လဝ်ဂါရေစ်သမ်]] (Logarithms) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၁၄ မဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် ပရေင်ပတၟောအ် ကေုာံ ပရေင်ပါ် ဂၞန် ဇၞော်ဇၞော် တအ် ဂွံ လောဲသွာ တုဲ၊ အရာဏအ် ဒှ် အထံက်အပင် ဗွဲမဇၞော် သွက် ပရေင်တွက်ဂၞန် နက္ခတ္တဗေဒ ရ။

== ၈။ ပရေင်ခၞံဗဒှ် စက်ယန္တရား ကေုာံ ကိရိယာ (Inventions and Instruments) ==
ပရေင်ပြံင်လှာဲ သိပ္ပံ ဝွံ ဇၞော်မောဝ် တိုန် အာ ပြဟ်ပြဟ် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ခၞံဗဒှ် ကိရိယာ သိပ္ပံ တၟိ ဂမၠိုင် ရ -
* '''တယ်လဳသကုပ် (Telescope):''' မခၞံဗဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင် နေသာလာန် တုဲ၊ ဂါလဳလဳအဝ် ပခိုဟ် ပတိုန် လဝ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ရံင် သၞံင် ကေုာံ ဂြဟ် တအ် ရ။
* '''မာက်ခရဝ်သကုပ် (Microscope):''' မခၞံဗဒှ် လဝ် နကဵု [[အန်တဝ်နဳ ဗန် လဳဝင်ဟုတ်]] (Antonie van Leeuwenhoek) မဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် မၞိဟ်တအ် ဂွံ ဆဵုကေတ် သတ်ဍောတ်သွတ် မပ္တံကဵု ဗက်တဳရဳယျာ (Bacteria) ကေုာံ သေလ် (Cells) တအ် ပထမအိုတ် ရ။
* '''ဗာရဝ်မဳတာ (Barometer):''' မခၞံဗဒှ် လဝ် နကဵု [[အဳဗန်ဂျေလစ်သတာ တဝ်ရဳချေလဳ]] (Evangelista Torricelli) သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ဒြဟတ် ဓရိုတ် ကျာ (Air pressure) ရ။
* '''နာဍဳ ပေန်ဒူလမ် (Pendulum Clock):''' မခၞံဗဒှ် လဝ် နကဵု [[ခရေစ်ရှန် ဟိုင်းဂေန်]] (Christiaan Huygens) မဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် ပရေင်ၜတ်ကၞာတ် အခိင် ဂွံ ချိုတ်ပၠိုတ် တိုန် ဗွဲမလောန် ရ။

== ၉။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ သာသနာ (Impact on Society and Religion) ==
ပရေင်ပြံင်လှာဲ သိပ္ပံ ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ပရေင်ဇီုကပိုက် ဗွဲမဇၞော် ကု လညာတ် သာသနာ ခရေတ်ယာန် ရ။ အခိင် တေအ်၊ သာသနာ ကက်သလစ် (Catholic Church) ဝွံ နွံကဵု သြဇာ လတူ ပရေင်ပညာ သီုဖအိုတ် ရ။ 

ကာလ ဂါလဳလဳအဝ် ပတိုန်ထ္ၜး လညာတ် [[သဳအိုရဳ သၟိင်တ္ၚဲ ဒှ်လဒေါဝ်]] မဟီု ဒဒှ်ရ ဂၠးတိ ဂေတ် ဒၟံင် ဂှ်၊ အရာဏအ် ဒစးဒုင် ကု လိက် သမ္မာကျမ်းစာ လ္ၚဵု တအ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၃၃ ဂှ်၊ ရုင်ဗစာ သာသနာ (Roman Inquisition) ရပ် စၟတ်သမ္တီ ဒုဟ် လတူ ဂါလဳလဳအဝ် တုဲ ကဵု ညးတေအ် မံင် ပ္ဍဲ သ္ၚိ ဟွံကဵု တိတ် မ္ၚး (House arrest) စဵုကဵု လအိတ် ဘဝ ရ။ ၜိုန်ရ နွံကဵု ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု ကီုလေဝ်၊ လညာတ် သိပ္ပံ တအ်ဂှ် ဆက် ပြးဇး အာ အလုံ ဥရောပ ရ။&lt;ref name=&quot;cohen&quot;&gt;{{cite book |last=Cohen |first=H. |title=The Scientific Revolution: A Historiographical Inquiry |publisher=University of Chicago Press |year=1994 |pages=150-162}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ အမဲအာဲ ကေုာံ လညာတ် သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ (Legacy and Modern Scientific Thought) ==
အမဲအာဲ (Legacy) အဓိကအိုတ် သွက် ပရေင်ပြံင်လှာဲ သိပ္ပံ ဂှ် ဒှ် ပရေင်ဖန်ဗဒှ် လဝ် လညာတ် ဒဒှ်ရ စက္ကဝါ ဂှ် ဒှ် သၞောတ်ယန္တရား မနွံကဵု သၞောဝ်ဝ် မချိုတ်ပၠိုတ် (Mechanistic universe) ရ။ အရာဏအ်ဝွံ ကဵုလဝ် အသိင် သွက် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပရေင်ချပ် (Enlightenment) ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၈ တုဲ၊ သီု ကဵု သဇိုင် သွက် [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ကမၠောန် စက်ယန္တရား]] (Industrial Revolution) ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ကီု ရ။

စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်၊ လညာတ် [[နဲကဲ သိပ္ပံ]] မဒုင်သဇိုင် လတူ ပရေင်စမ်ၜတ်၊ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တင်ဂၞင်၊ ကေုာံ ပရေင်တးပါဲ လညာတ် မဟွံမဲ သက်သဳ တအ်ဝွံ ဒှ် ဒြဟတ် အဓိက မတွိုန် ပတိတ် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကွတ်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ပိုယ် ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[နဲကဲ သိပ္ပံ]] (Scientific method)
* [[ဂါလဳလဳအဝ် ဂါလဳလဳ]] (Galileo Galilei)
* [[အာက်ဇြက် နယူတန်]] (Isaac Newton)
* [[ခေတ် ရ 않았သေန်]] (Renaissance)

{{Navbox
| name = History of Science
| title = ဝင် သိပ္ပံ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ (History of Science and Revolutions)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ခေတ် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ
| list1 =
* [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ သိပ္ပံ]] (Scientific Revolution)
* [[ခေတ် ရ 않았သေန်]] (Renaissance)
* [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ကမၠောန် စက်ယန္တရား]] (Industrial Revolution)
* [[ခေတ် အသိင် ပညာ]] (Age of Enlightenment)
| group2 = တၠပညာ အဓိကဂမၠိုင်
| list2 =
* [[ကဝ်ပါနဳကပ်သ်]] (Nicolaus Copernicus)
* [[ဂါလဳလဳအဝ် ဂါလဳလဳ]] (Galileo Galilei)
* [[ဂျဝ်ဟာန် ကပ်ပလာ]] (Johannes Kepler)
* [[အာက်ဇြက် နယူတန်]] (Isaac Newton)
* [[ဖရန်သစ် ဗေကောန်]] (Francis Bacon)
| group3 = သဳအိုရဳ ကေုာံ နဲကဲ
| list3 =
* [[နဲကဲ သိပ္ပံ]] (Scientific method)
* [[သဳအိုရဳ သၟိင်တ္ၚဲ ဒှ်လဒေါဝ်]] (Heliocentrism)
* [[သဳအိုရဳ ဒြဟတ်ဓရောတ်]] (Law of universal gravitation)
* [[ကေလ်ကူးလပ်သ်]] (Calculus)
}}

[[Category:ဝင် သိပ္ပံ]]
[[Category:ပရေင်ပြံင်လှာဲ]]
[[Category:သိပ္ပံ]]</text>
      <sha1>qqdl8p7d9netugqy2hjai8acy9dezgp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဒဿနသဘာဝ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11473</id>
    <revision>
      <id>55871</id>
      <timestamp>2026-07-10T02:06:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ဒဿနသဘာဝ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''သဘာဝ ဒဿန''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Natural philosophy'' ဟွံသေင်မ္ဂး န်လေတ္တေန် ''philosophia naturalis'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လတူ သဘာဝ (Nature) ကေုာံ စက္ကဝါ ရုပ်...&quot;</comment>
      <origin>55871</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22672" sha1="8v7gdiuqb8vmg431stjrm615r6mlj51" xml:space="preserve">'''ဒဿနသဘာဝ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''သဘာဝ ဒဿန''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Natural philosophy'' ဟွံသေင်မ္ဂး န်လေတ္တေန် ''philosophia naturalis'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လတူ သဘာဝ (Nature) ကေုာံ စက္ကဝါ ရုပ်ဝတ္ထု (Physical universe) နကဵု လညာတ် ဒဿနိကဗေဒ မဒှ်လဝ် ပရေင်လ္ၚတ် အဓိက ကိုပ်ကၠာ နူကဵု ဘာသာရပ် သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ တအ် ဟွံကတဵုဒှ် ဏီ ရ။ ကိုပ်ကၠာ နူ ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ဂှ်၊ ဘာသာရပ် မလ္ၚတ် ပရူ သဘာဝ အလုံအိုတ်သီု မပ္တံကဵု [[ရူပဗေဒ]] (Physics)၊ [[ဓာတုဗေဒ]] (Chemistry)၊ [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology) ကေုာံ [[နက္ခတ္တဗေဒ]] (Astronomy) တအ်ဂှ် ပံင်ကောံ တုဲ ကော်ခဴ စ &quot;ဒဿနသဘာဝ&quot; ဖအိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;grant&quot;&gt;{{cite book |last=Grant |first=E. |title=A History of Natural Philosophy: From the Ancient World to the Nineteenth Century |publisher=Cambridge University Press |year=2007 |pages=1-10}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ဝင် မၞိဟ် တအ်၊ ပရေင်ဂစာန် သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠင် ဥပဒေသ သဘာဝ ဝွံ စကတဵုဒှ် ကၠုင်လဝ် နူကဵု ခေတ် ဂရိတ် တြေံ (Ancient Greece) တေအ် ရ။ ၜိုန်ရ လၟုဟ် ပိုယ် ပါ်ကရေက် လဝ် ဘာသာရပ် သိပ္ပံ နာနာ သာ် ကီုလေဝ်၊ လညာတ် သဇိုင် မဒက်ပတန် လဝ် သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ သီုဖအိုတ် ဂှ် ကၠုင် နူကဵု ရိုဟ်ကၞက် ဒဿနသဘာဝ ဏအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဝင်၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ်၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် ဒဿနသဘာဝ လတူ ဂၠးတိ သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Isaac Newton's Principia Mathematica (1687).png|thumb|right|300px|မုက်လိက် ဂတ သၠပတ် ညး [[အာက်ဇက် နယူတန်]] (Isaac Newton) မနွံယၟု ''Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica'' (သဇိုင် သင်္ချာ သွက် ဒဿနသဘာဝ) မပ္တိတ်လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၈၇။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;ဒဿနသဘာဝ&quot; (Natural philosophy) ဝွံ နွံကဵု အဓိပ္ပါယ် မလှဲလး ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲကဵု ဝင် ပညာ ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် ပရေင်လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် မဆေင်ကဵု ပရေင်ချဳဓရာင် (Motion)၊ ဒြဟတ် (Forces)၊ အကာဲအရာ ရုပ်ဝတ္ထု (Matter) ကေုာံ ပရေင်ကတဵုဒှ် သဘာဝ ဂမၠိုင် နကဵု နဲကဲ ချပ်ဗ္စာ ယုတ္တိ (Rational inquiry) တုဲ ဟွံဒုင်သဇိုင် လတူ လညာတ် ဒဏ္ဍာရဳ (Mythology) ဟွံသေင်မ္ဂး ဘာသာသာသနာ သက်သက် ရ။

ကိုပ်ကၠာ နူ တၠပညာ အင်္ဂလာန် ဝဳလဳယမ် ဝှဴဝေလ် (William Whewell) မခၞံဗဒှ် ဝေါဟာရ &quot;သိပ္ပံပညာရှင်&quot; (Scientist) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၃၄ ဂှ်၊ မၞိဟ် မလ္ၚတ် သဘာဝ တအ် သီုဖအိုတ် ဂှ် ညးကော်စ &quot;တၠပညာ ဒဿနသဘာဝ&quot; (Natural philosophers) ရ။ ဥပမာ - [[အာက်ဇက် နယူတန်]] (Isaac Newton) ဂှ် ဟွံကော်စ ဇကု ညး နဒဒှ် တၠပညာ ရူပဗေဒ ပုဟ်၊ ညးကော်စ ဇကု ညး နဒဒှ် တၠပညာ ဒဿနသဘာဝ ရ။ 

== ၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ ပ္ဍဲ ခေတ် ဂရိတ် (History and Origin in Ancient Greece) ==
ဒဿနသဘာဝ ဝွံ စတင် ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိ ဂရိတ် တြေံ ၜိုတ် ဘဳစဳ ၆ ဗွဝ်ကၠံ ရ။ တၠပညာ မကတဵုဒှ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ဂှ် ဒှ် [[တာလေတ်]] (Thales of Miletus) မဒှ် မၞိဟ် မဂစာန် သောင်ကလး အကာဲအရာ သဘာဝ နကဵု ဟိုတ် ကေုာံ ဖဵု (Cause and effect) သက်သက် ဟွံပါ်စုတ် အစောံ ဒေဝတဴ (Gods) ရ။&lt;ref name=&quot;dear&quot;&gt;{{cite book |last=Dear |first=P. |title=Revolutionizing the Sciences: European Knowledge and Its Ambitions, 1500–1700 |edition=2nd |publisher=Princeton University Press |year=2001 |pages=15-20}}&lt;/ref&gt;

တၠပညာ မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ခေတ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် [[အရစ္စတဝ်တယ်]] (Aristotle) ရ။ ညးတေအ် ချူလဝ် ပြကိုဟ် မနွံယၟု ''Physics'' (သဘာဝ) မဒှ် သဇိုင် သွက် ပရေင်လ္ၚတ် ဒဿနသဘာဝ လုကဴ ပွိုင် ၜါလ္ၚီ သၞာံ ရ။ လညာတ် အရစ္စတဝ်တယ် ဂှ် ဒုင်သဇိုင် လတူ ဓါတ် ၄ သာ် (Four elements) မပ္တံကဵု တိ၊ ဍာ်၊ ကျာ၊ ပၟတ် ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင် သဘာဝ (Natural motion) ရ။ ၜိုန်ရ လညာတ် ညးတေအ် လ္ၚဵု ဟွံဍာံပြ ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် ကီုလေဝ်၊ နဲကဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ယုတ္တိ ညးတေအ် ဂှ် ဒှ် အထံက်အပင် ဇၞော်အိုတ် ရ။

== ၃။ ဒဿနသဘာဝ ပ္ဍဲ ခေတ်လဒေါဝ် (Medieval Natural Philosophy) ==
ပ္ဍဲကဵု အခိင် ခေတ်လဒေါဝ် (Middle Ages) ဂှ်၊ ပရေင်လ္ၚတ် ဒဿနသဘာဝ ဝွံ ဆက်လက် ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိ အေတ်သလာမ် (Islamic Golden Age) ကေုာံ ဥရောပ ရ။ 

တၠပညာ အာရပ် ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု [[အလ်-ဟာဇေန်]] (Alhazen) ကေုာံ [[အာဗဳသေန္နာ]] (Avicenna) တအ်ဝွံ ကလေင် ကၠာဲ လိက် ဂရိတ် တြေံ တအ် ဇရေင် ဘာသာ အာရပ် တုဲ၊ ထပ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရေင်စမ်ၜတ် (Experimental method) ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲကဵု ပညာ လျး (Optics) ကေုာံ ဂဥုဲ (Medicine) ရ။ 

လက္ကရဴ ဂှ် လိက် တအ် ဏအ် စိုပ်အာ ဥရောပ တုဲ၊ တၠပညာ ခရေတ်ယာန် မပ္တံကဵု [[တဝ်မာတ် အကွာင်နသ်]] (Thomas Aquinas) တအ် ပံင်ကောံ လညာတ် အရစ္စတဝ်တယ် ကု ဝါဒ ခရေတ်ယာန် တုဲ ခၞံဗဒှ် လညာတ် စကဝ်လာသတစ် (Scholasticism) ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ခေတ်လဒေါဝ် ဂမၠိုင် ရ။

== ၄။ ခေတ် ပရေင်ကတဵုပြံင်လှာဲ သိပ္ပံ (The Scientific Revolution) ==
ဗွဝ်ကၠံ ၁၆ ကဵု ၁၇ ဝွံ ဒှ် အခိင် မကတဵုဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ဒဿနသဘာဝ မကော်စ &quot;ပရေင်ကတဵုပြံင်လှာဲ သိပ္ပံ&quot; (Scientific Revolution) ရ။&lt;ref name=&quot;kuhn&quot;&gt;{{cite book |last=Kuhn |first=T. S. |title=The Structure of Scientific Revolutions |edition=3rd |publisher=University of Chicago Press |year=1996 |pages=65-70}}&lt;/ref&gt;

တၠပညာ မပ္တံကဵု [[ကဝ်ပါနဳကပ်သ်]] (Nicolaus Copernicus) ပတိုန်ထ္ၜး လညာတ် တ္ၚဲ နွံ လဒေါဝ် (Heliocentrism)၊ တုဲ [[ဂါလဳလဳယဝ်]] (Galileo Galilei) စကာ မှန်သ္ၚောဲ (Telescope) သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ သဘာဝ စက္ကဝါ ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် ဏအ်၊ လညာတ် မဒုင်သဇိုင် လတူ &quot;ပရေင်စမ်ၜတ် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်&quot; (Empiricism) ကေုာံ ပရေင်တွက်ဂၞန် [[သင်္ချာ]] (Mathematics) ဂှ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် သဇိုင် သွက် ဒဿနသဘာဝ ရ။ 

[[ဖရန်သေတ် ဗေကောန်]] (Francis Bacon) ဝွံ ခၞံဗဒှ် နဲကဲ သိပ္ပံ (Scientific method) မဟီုတွံ ဒဒှ်ရ ဒဿနသဘာဝ ဝွံ သ္ဒး ဒုင်သဇိုင် လတူ သက်သဳ ရုပ်ဝတ္ထု (Empirical evidence) ဟွံသေင်မ္ဂး လညာတ် ချပ်ဗ္စာ သက်သက် ရ။

== ၅။ နယူတန် ကေုာံ သၠပတ် သဇိုင် သင်္ချာ (Newton and the Principia Mathematica) ==
ကဆံင် မသၠုင်အိုတ် သွက် ဒဿနသဘာဝ ဂှ် ကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၈၇ အခိင် [[အာက်ဇက် နယူတန်]] မပ္တိတ် သၠပတ် ''Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica'' (သဇိုင် သင်္ချာ သွက် ဒဿနသဘာဝ) ရ။&lt;ref name=&quot;newton&quot;&gt;{{cite book |last=Newton |first=I. |title=The Principia: Mathematical Principles of Natural Philosophy |publisher=University of California Press |year=1999 |note=Translated by I. B. Cohen and A. Whitman}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ သၠပတ် ဏအ်၊ နယူတန် သောင်ကလး လဝ် သၞောဝ် ပရေင်ချဳဓရာင် (Laws of Motion) ကေုာံ သၞောဝ် ဓရောတ် ဒြဟတ် (Universal Gravitation) သီုဖအိုတ် နကဵု ဖော်မျူလာ သင်္ချာ ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ရ။ လိက်အုပ် ဏအ်ဝွံ ပံင်ကောံ ထောအ် လညာတ် ကောန်ဂြဟ် လတူ အကာသ ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင် လတူ တိ ညံင်ဂွံ ဒှ် သၞောဝ် မွဲဓဝ် ရ။ အရာဏအ်ဝွံ ဒှ် တမ်မူလ သွက် [[မက်ကေန်နစ် ခေတ်တြေံ]] (Classical mechanics) တုဲ ပကဵု ညံင် ဒဿနသဘာဝ ဂွံ ပြံင်လှာဲ အာ နဒဒှ် သိပ္ပံ ရူပဗေဒ ဍာံပြ ရ။

== ၆။ ပရေင်ပါ်ကရေက် ဘာသာရပ် သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ (Branching into Modern Sciences) ==
စိုပ် ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ဂှ်၊ ပရေင်လ္ၚတ် သဘာဝ ဝွံ ဇၞော်လှဲ အာ ဗွဲမလောန် တုဲ၊ မၞိဟ် မွဲဓဝ် လ္ၚတ် သီုဖအိုတ် ဟွံမာန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ &quot;ဒဿနသဘာဝ&quot; ဝွံ စပါ်ကရေက် အာ နဒဒှ် ဘာသာရပ် တၞဟ်ခြာ ဂမၠိုင် ရ။&lt;ref name=&quot;cahan&quot;&gt;{{cite book |last=Cahan |first=D. |title=From Natural Philosophy to the Sciences: Writing the History of Nineteenth-Century Science |publisher=University of Chicago Press |year=2003 |pages=3-15}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ သ္ၚိအင် ထ္ၜး ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဝေါဟာရ ဒဿနသဘာဝ စိုပ် သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ
|-
! ဝေါဟာရ တြေံ (Historical Term)
! လညာတ် ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ်
! ဘာသာရပ် ခေတ်တၟိ (Modern Equivalent)
|-
| ဒဿနသဘာဝ (Natural Philosophy)
| ပရေင်ချဳဓရာင်၊ ဒြဟတ်၊ လျး၊ ဓါတ်ပၟတ်
| [[ရူပဗေဒ]] (Physics)
|-
| ဝင် သဘာဝ (Natural History)
| တၞံဆု၊ တိရစ္ဆာန်၊ ရုပ်ဝတ္ထု ဂျိုင်
| [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)
|-
| ကွတ် ဓါတ်ပၠန် (Alchemy)
| ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ်၊ ရုပ်ဝတ္ထု တြေံ
| [[ဓာတုဗေဒ]] (Chemistry)
|-
| ဒဿန စက္ကဝါ (Cosmology)
| ပရေင်လ္ၚတ် ဂြဟ်၊ သၞံင်
| [[နက္ခတ္တဗေဒ]] (Astronomy)
|}

ဝေါဟာရ &quot;Science&quot; (သိပ္ပံ) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပညာ&quot; ပ္ဍဲ လေတ္တေန် ဂှ် စကာ ကၠုင် နဒဒှ် ယၟု တၟိ သွက် ပရေင်လ္ၚတ် သဘာဝ အလုံအိုတ်သီု ရ။

== ၇။ ဒဿနသဘာဝ ကေုာံ ရူပဗေဒ (Natural Philosophy and Physics) ==
ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် သီုဖအိုတ် ဂှ်၊ [[ရူပဗေဒ]] ဝွံ ဒှ် ဘာသာရပ် မဆက်ခံ ကေတ် အာဲကၟာဲ &quot;ဒဿနသဘာဝ&quot; တိုက်ရိုက် အိုတ် ရ။ တက္ကသိုလ် တြေံတြဟ် ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု တက္ကသိုလ် အံက်သဖို့ (Oxford University) ကေုာံ စကောတ်လာန် တအ်ဂှ် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ညးတအ် ကော်စ ဌာန ရူပဗေဒ ညးတအ် နဒဒှ် ဌာန &quot;Natural Philosophy&quot; ဏီ ရ။

ပရေင်လ္ၚတ် သဳအိုရဳ လျး (Optics)၊ သဳအိုရဳ ဂမ္တဴ (Thermodynamics)၊ ကေုာံ လျးလလဳ သံလိုက် (Electromagnetism) တအ်ဝွံ စတင် ကၠုင် နူကဵု ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒဿန ကိုပ်ကၠာ ရ။ ဥပမာ - လညာတ် မဟီု &quot;ရုပ်ဝတ္ထု မွဲ ကတဵုဒှ် လဝ် နူ မုရော?&quot; ဂှ် ဒှ် လညာတ် ဒဿန တုဲ၊ လၟုဟ် ဍေဟ် ဒှ် အာ ရူပဗေဒ ကောန်ဒကုတ် (Particle physics) ရ။

== ၈။ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လတူ လညာတ် သဘာဝ (Philosophical Perspectives on Nature) ==
ၜိုန်ရ သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ ပါ်တိတ် အာ ကီုလေဝ်၊ ဒဿနသဘာဝ ဝွံ ဆက် တန်တဴ ဒၟံင် နဒဒှ် [[ဒဿန သိပ္ပံ]] (Philosophy of science) ရ။ ဍေဟ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လတူ လညာတ် သဇိုင် သိပ္ပံ တအ် မပ္တံကဵု - 
* '''Determinism (ဝါဒ မချိုတ်ပၠိုတ်):''' ဇၟာပ်ဇၟာပ် အရာ မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ သဘာဝ ဂှ် နွံကဵု ဟိုတ် မချိုတ်ပၠိုတ် ဟာ? (လညာတ်ဏအ် ဒးဒုင် ပလီု လဝ် နကဵု [[သဳအိုရဳ ကွမ်တမ်]])။
* '''Reductionism (ဝါဒ ဖအောန်ဖျေဟ်):''' အရာ ဇၞော်ဇၞော် သီုဖအိုတ် ဂှ် မာန် သောင်ကလး နကဵု ပရေင်ချဳဓရာင် အက်တမ် ဍောတ်ဍောတ် တအ် ဟာ?
* '''Teleology (ဝါဒ တင်ရန်တၟအ်):''' သဘာဝ ဂှ် နွံကဵု တင်ရန်တၟအ် (Purpose) မွဲမွဲ ဟာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဍေဟ် ကတဵုဒှ် အာ အတိုင် ဥပဒေသ သက်သက် ဟာ?

ပြသၞာ ဒဿန တအ် ဏအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဒၟံင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ပ္ဍဲ အခိင် တၠပညာ တအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သဳအိုရဳ စက္ကဝါ (Cosmology) ကေုာံ တမ်မူလ လမျီု (Origin of life) ရ။

== ၉။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ သာသနာ (Impact on Society and Religion) ==
ဒဿနသဘာဝ ဝွံ နွံကဵု ပရေင်ဆက်စပ် သီု ခိုဟ် သီု ပရေအ် ကု ဘာသာသာသနာ ပ္ဍဲ ဝင် မၞိဟ် ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ်လဒေါဝ်၊ လညာတ် သဘာဝ ကဵု လညာတ် ကျာ် (Theology) ဂှ် ဒှ် အရာ မွဲစွံ ရ။ တၠပညာ တအ် လ္ၚတ် သဘာဝ သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠင် &quot;ကမၠောန် ကျာ်&quot; (Natural theology) ရ။

ဆဂး ပ္ဍဲ ခေတ် ပရေင်ကတဵုပြံင်လှာဲ သိပ္ပံ၊ ပရေင်ဟွံကိတ်ညဳ (Conflict) ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။ ဥပမာ မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် အခိင် [[ဂါလဳလဳယဝ်]] မဒးဒုင် ရပ် နကဵု ဘာကျာ် ကက်သလစ် (Catholic Church) ဟိုတ်နူ ညးတေအ် ထံက်ပင် လညာတ် &quot;တ္ၚဲ နွံ လဒေါဝ်&quot; မဒစးဒုင် ကု လိက်သမ္မာ ရ။ ၜိုန်ရ သာ်ဂှ် ကီုလေဝ်၊ တၠပညာ သဘာဝ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု နယူတန် ကေုာံ [[ကပ်ပလာ]] (Johannes Kepler) တအ်ဝွံ နွံကဵု ဓဝ်ယုံကြည် သာသနာ မဇြိုဟ်နက် ကီု ရ။

== ၁၀။ တင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လက္ကရဴ ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Modern Relevance) ==
ပ္ဍဲကဵု တ္ၚဲဏအ်၊ ဝေါဟာရ &quot;ဒဿနသဘာဝ&quot; ဝွံ ဟွံစကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ဓမ္မတာ ရ။ ဆဂး အာဲကၟာဲ ဍေဟ် (Legacy) ဂှ် ဂျိုင် ဒၟံင် ပ္ဍဲ လညာတ် သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ သီုဖအိုတ် ရ။ ကာလ တၠပညာ သိပ္ပံ တအ် ၜတ်ကၞာတ် အကာဲအရာ သဘာဝ၊ ဂၠာဲ ဥပဒေသ တၟိ၊ ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အရာ မဟွံတီ ဏီ မပ္တံကဵု ဒြဟတ် ဒမၠု (Dark energy) ဟွံသေင်မ္ဂး ရုပ်ဝတ္ထု ဒမၠု (Dark matter) မ္ဂး၊ ညးတအ် ကၠောန် ဒၟံင် ကမၠောန် &quot;ဒဿနသဘာဝ&quot; ညံင်ရဴ တၠပညာ ဂရိတ် ကေုာံ နယူတန် တအ် ကီု ရ။

အနာဂတ် သိပ္ပံ ပညာ ဝွံ သ္ဒး ကလေင် ဒုင်သဇိုင် လတူ ဒဿနိကဗေဒ ပၠန် သွက်ဂွံ သောင်ကလး ပြသၞာ စိုတ်ဓါတ် (Ethics) မဆေင်ကဵု ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ဂျဳအေန် (Genetic engineering) ကေုာံ [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial intelligence) တအ် ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဒဿန သိပ္ပံ]] (Philosophy of science)
* [[ရူပဗေဒ]] (Physics)
* [[ပရေင်ကတဵုပြံင်လှာဲ သိပ္ပံ]] (Scientific Revolution)
* [[အာက်ဇက် နယူတန်]] (Isaac Newton)

{{Navbox
| name = Philosophy and Science
| title = ဒဿန ကေုာံ သိပ္ပံ (Philosophy and Science)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = လညာတ် အဓိက
| list1 =
* [[ဒဿနသဘာဝ]] (Natural philosophy)
* [[ဒဿန သိပ္ပံ]] (Philosophy of science)
* [[နဲကဲ သိပ္ပံ]] (Scientific method)
* [[ပရေင်စမ်ၜတ် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်]] (Empiricism)
| group2 = ဘာသာရပ် ဆက်စပ်
| list2 =
* [[ရူပဗေဒ]] (Physics)
* [[နက္ခတ္တဗေဒ]] (Astronomy)
* [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)
* [[ဓာတုဗေဒ]] (Chemistry)
| group3 = ဝင် ကေုာံ တၠပညာ
| list3 =
* [[အရစ္စတဝ်တယ်]] (Aristotle)
* [[ဂါလဳလဳယဝ်]] (Galileo Galilei)
* [[အာက်ဇက် နယူတန်]] (Isaac Newton)
* [[ပရေင်ကတဵုပြံင်လှာဲ သိပ္ပံ]] (Scientific Revolution)
}}

[[Category:ဒဿနိကဗေဒ]]
[[Category:သိပ္ပံ]]
[[Category:ဝင် သိပ္ပံ]]</text>
      <sha1>8v7gdiuqb8vmg431stjrm615r6mlj51</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55872</id>
      <parentid>55871</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T02:07:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55872</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22687" sha1="c0k9lhmgwnekbhsymh5ifu3qc25e1fo" xml:space="preserve">'''ဒဿနသဘာဝ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''သဘာဝ ဒဿန''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Natural philosophy'' ဟွံသေင်မ္ဂး န်လေတ္တေန် ''philosophia naturalis'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လတူ သဘာဝ (Nature) ကေုာံ စက္ကဝါ ရုပ်ဝတ္ထု (Physical universe) နကဵု လညာတ် ဒဿနိကဗေဒ မဒှ်လဝ် ပရေင်လ္ၚတ် အဓိက ကိုပ်ကၠာ နူကဵု ဘာသာရပ် သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ တအ် ဟွံကတဵုဒှ် ဏီ ရ။ ကိုပ်ကၠာ နူ ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ဂှ်၊ ဘာသာရပ် မလ္ၚတ် ပရူ သဘာဝ အလုံအိုတ်သီု မပ္တံကဵု [[ရူပဗေဒ]] (Physics)၊ [[ဓာတုဗေဒ]] (Chemistry)၊ [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology) ကေုာံ [[နက္ခတ္တဗေဒ]] (Astronomy) တအ်ဂှ် ပံင်ကောံ တုဲ ကော်ခဴ စ &quot;ဒဿနသဘာဝ&quot; ဖအိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;grant&quot;&gt;{{cite book |last=Grant |first=E. |title=A History of Natural Philosophy: From the Ancient World to the Nineteenth Century |publisher=Cambridge University Press |year=2007 |pages=1-10}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ဝင် မၞိဟ် တအ်၊ ပရေင်ဂစာန် သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠင် ဥပဒေသ သဘာဝ ဝွံ စကတဵုဒှ် ကၠုင်လဝ် နူကဵု ခေတ် ဂရိတ် တြေံ (Ancient Greece) တေအ် ရ။ ၜိုန်ရ လၟုဟ် ပိုယ် ပါ်ကရေက် လဝ် ဘာသာရပ် သိပ္ပံ နာနာ သာ် ကီုလေဝ်၊ လညာတ် သဇိုင် မဒက်ပတန် လဝ် သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ သီုဖအိုတ် ဂှ် ကၠုင် နူကဵု ရိုဟ်ကၞက် ဒဿနသဘာဝ ဏအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဝင်၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ်၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် ဒဿနသဘာဝ လတူ ဂၠးတိ သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Isaac Newton's Principia Mathematica (1687).png|thumb|right|300px|မုက်လိက် ဂတ သၠပတ် ညး [[အာက်ဇြက် နယူတန်]] (Isaac Newton) မနွံယၟု ''Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica'' (သဇိုင် သင်္ချာ သွက် ဒဿနသဘာဝ) မပ္တိတ်လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၈၇။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;ဒဿနသဘာဝ&quot; (Natural philosophy) ဝွံ နွံကဵု အဓိပ္ပါယ် မလှဲလး ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲကဵု ဝင် ပညာ ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် ပရေင်လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် မဆေင်ကဵု ပရေင်ချဳဓရာင် (Motion)၊ ဒြဟတ် (Forces)၊ အကာဲအရာ ရုပ်ဝတ္ထု (Matter) ကေုာံ ပရေင်ကတဵုဒှ် သဘာဝ ဂမၠိုင် နကဵု နဲကဲ ချပ်ဗ္စာ ယုတ္တိ (Rational inquiry) တုဲ ဟွံဒုင်သဇိုင် လတူ လညာတ် ဒဏ္ဍာရဳ (Mythology) ဟွံသေင်မ္ဂး ဘာသာသာသနာ သက်သက် ရ။

ကိုပ်ကၠာ နူ တၠပညာ အင်္ဂလာန် ဝဳလဳယမ် ဝှဴဝေလ် (William Whewell) မခၞံဗဒှ် ဝေါဟာရ &quot;သိပ္ပံပညာရှင်&quot; (Scientist) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၃၄ ဂှ်၊ မၞိဟ် မလ္ၚတ် သဘာဝ တအ် သီုဖအိုတ် ဂှ် ညးကော်စ &quot;တၠပညာ ဒဿနသဘာဝ&quot; (Natural philosophers) ရ။ ဥပမာ - [[အာက်ဇြက် နယူတန်]] (Isaac Newton) ဂှ် ဟွံကော်စ ဇကု ညး နဒဒှ် တၠပညာ ရူပဗေဒ ပုဟ်၊ ညးကော်စ ဇကု ညး နဒဒှ် တၠပညာ ဒဿနသဘာဝ ရ။ 

== ၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ ပ္ဍဲ ခေတ် ဂရိတ် (History and Origin in Ancient Greece) ==
ဒဿနသဘာဝ ဝွံ စတင် ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိ ဂရိတ် တြေံ ၜိုတ် ဘဳစဳ ၆ ဗွဝ်ကၠံ ရ။ တၠပညာ မကတဵုဒှ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ဂှ် ဒှ် [[တာလေတ်]] (Thales of Miletus) မဒှ် မၞိဟ် မဂစာန် သောင်ကလး အကာဲအရာ သဘာဝ နကဵု ဟိုတ် ကေုာံ ဖဵု (Cause and effect) သက်သက် ဟွံပါ်စုတ် အစောံ ဒေဝတဴ (Gods) ရ။&lt;ref name=&quot;dear&quot;&gt;{{cite book |last=Dear |first=P. |title=Revolutionizing the Sciences: European Knowledge and Its Ambitions, 1500–1700 |edition=2nd |publisher=Princeton University Press |year=2001 |pages=15-20}}&lt;/ref&gt;

တၠပညာ မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ခေတ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် [[အရစ္စတဝ်တယ်]] (Aristotle) ရ။ ညးတေအ် ချူလဝ် ပြကိုဟ် မနွံယၟု ''Physics'' (သဘာဝ) မဒှ် သဇိုင် သွက် ပရေင်လ္ၚတ် ဒဿနသဘာဝ လုကဴ ပွိုင် ၜါလ္ၚီ သၞာံ ရ။ လညာတ် အရစ္စတဝ်တယ် ဂှ် ဒုင်သဇိုင် လတူ ဓါတ် ၄ သာ် (Four elements) မပ္တံကဵု တိ၊ ဍာ်၊ ကျာ၊ ပၟတ် ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင် သဘာဝ (Natural motion) ရ။ ၜိုန်ရ လညာတ် ညးတေအ် လ္ၚဵု ဟွံဍာံပြ ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် ကီုလေဝ်၊ နဲကဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ယုတ္တိ ညးတေအ် ဂှ် ဒှ် အထံက်အပင် ဇၞော်အိုတ် ရ။

== ၃။ ဒဿနသဘာဝ ပ္ဍဲ ခေတ်လဒေါဝ် (Medieval Natural Philosophy) ==
ပ္ဍဲကဵု အခိင် ခေတ်လဒေါဝ် (Middle Ages) ဂှ်၊ ပရေင်လ္ၚတ် ဒဿနသဘာဝ ဝွံ ဆက်လက် ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိ အေတ်သလာမ် (Islamic Golden Age) ကေုာံ ဥရောပ ရ။ 

တၠပညာ အာရပ် ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု [[အလ်-ဟာဇေန်]] (Alhazen) ကေုာံ [[အာဗဳသေန္နာ]] (Avicenna) တအ်ဝွံ ကလေင် ကၠာဲ လိက် ဂရိတ် တြေံ တအ် ဇရေင် ဘာသာ အာရပ် တုဲ၊ ထပ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရေင်စမ်ၜတ် (Experimental method) ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲကဵု ပညာ လျး (Optics) ကေုာံ ဂဥုဲ (Medicine) ရ။ 

လက္ကရဴ ဂှ် လိက် တအ် ဏအ် စိုပ်အာ ဥရောပ တုဲ၊ တၠပညာ ခရေတ်ယာန် မပ္တံကဵု [[တဝ်မာတ် အကွာင်နသ်]] (Thomas Aquinas) တအ် ပံင်ကောံ လညာတ် အရစ္စတဝ်တယ် ကု ဝါဒ ခရေတ်ယာန် တုဲ ခၞံဗဒှ် လညာတ် စကဝ်လာသတစ် (Scholasticism) ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ခေတ်လဒေါဝ် ဂမၠိုင် ရ။

== ၄။ ခေတ် ပရေင်ကတဵုပြံင်လှာဲ သိပ္ပံ (The Scientific Revolution) ==
ဗွဝ်ကၠံ ၁၆ ကဵု ၁၇ ဝွံ ဒှ် အခိင် မကတဵုဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ဒဿနသဘာဝ မကော်စ &quot;ပရေင်ကတဵုပြံင်လှာဲ သိပ္ပံ&quot; (Scientific Revolution) ရ။&lt;ref name=&quot;kuhn&quot;&gt;{{cite book |last=Kuhn |first=T. S. |title=The Structure of Scientific Revolutions |edition=3rd |publisher=University of Chicago Press |year=1996 |pages=65-70}}&lt;/ref&gt;

တၠပညာ မပ္တံကဵု [[ကဝ်ပါနဳကပ်သ်]] (Nicolaus Copernicus) ပတိုန်ထ္ၜး လညာတ် တ္ၚဲ နွံ လဒေါဝ် (Heliocentrism)၊ တုဲ [[ဂါလဳလဳယဝ်]] (Galileo Galilei) စကာ မှန်သ္ၚောဲ (Telescope) သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ သဘာဝ စက္ကဝါ ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် ဏအ်၊ လညာတ် မဒုင်သဇိုင် လတူ &quot;ပရေင်စမ်ၜတ် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်&quot; (Empiricism) ကေုာံ ပရေင်တွက်ဂၞန် [[သင်္ချာ]] (Mathematics) ဂှ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် သဇိုင် သွက် ဒဿနသဘာဝ ရ။ 

[[ဖရန်သေတ် ဗေကောန်]] (Francis Bacon) ဝွံ ခၞံဗဒှ် နဲကဲ သိပ္ပံ (Scientific method) မဟီုတွံ ဒဒှ်ရ ဒဿနသဘာဝ ဝွံ သ္ဒး ဒုင်သဇိုင် လတူ သက်သဳ ရုပ်ဝတ္ထု (Empirical evidence) ဟွံသေင်မ္ဂး လညာတ် ချပ်ဗ္စာ သက်သက် ရ။

== ၅။ နယူတန် ကေုာံ သၠပတ် သဇိုင် သင်္ချာ (Newton and the Principia Mathematica) ==
ကဆံင် မသၠုင်အိုတ် သွက် ဒဿနသဘာဝ ဂှ် ကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၈၇ အခိင် [[အာက်ဇြက် နယူတန်]] မပ္တိတ် သၠပတ် ''Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica'' (သဇိုင် သင်္ချာ သွက် ဒဿနသဘာဝ) ရ။&lt;ref name=&quot;newton&quot;&gt;{{cite book |last=Newton |first=I. |title=The Principia: Mathematical Principles of Natural Philosophy |publisher=University of California Press |year=1999 |note=Translated by I. B. Cohen and A. Whitman}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ သၠပတ် ဏအ်၊ နယူတန် သောင်ကလး လဝ် သၞောဝ် ပရေင်ချဳဓရာင် (Laws of Motion) ကေုာံ သၞောဝ် ဓရောတ် ဒြဟတ် (Universal Gravitation) သီုဖအိုတ် နကဵု ဖော်မျူလာ သင်္ချာ ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ရ။ လိက်အုပ် ဏအ်ဝွံ ပံင်ကောံ ထောအ် လညာတ် ကောန်ဂြဟ် လတူ အကာသ ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင် လတူ တိ ညံင်ဂွံ ဒှ် သၞောဝ် မွဲဓဝ် ရ။ အရာဏအ်ဝွံ ဒှ် တမ်မူလ သွက် [[မက်ကေန်နစ် ခေတ်တြေံ]] (Classical mechanics) တုဲ ပကဵု ညံင် ဒဿနသဘာဝ ဂွံ ပြံင်လှာဲ အာ နဒဒှ် သိပ္ပံ ရူပဗေဒ ဍာံပြ ရ။

== ၆။ ပရေင်ပါ်ကရေက် ဘာသာရပ် သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ (Branching into Modern Sciences) ==
စိုပ် ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ဂှ်၊ ပရေင်လ္ၚတ် သဘာဝ ဝွံ ဇၞော်လှဲ အာ ဗွဲမလောန် တုဲ၊ မၞိဟ် မွဲဓဝ် လ္ၚတ် သီုဖအိုတ် ဟွံမာန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ &quot;ဒဿနသဘာဝ&quot; ဝွံ စပါ်ကရေက် အာ နဒဒှ် ဘာသာရပ် တၞဟ်ခြာ ဂမၠိုင် ရ။&lt;ref name=&quot;cahan&quot;&gt;{{cite book |last=Cahan |first=D. |title=From Natural Philosophy to the Sciences: Writing the History of Nineteenth-Century Science |publisher=University of Chicago Press |year=2003 |pages=3-15}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ သ္ၚိအင် ထ္ၜး ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဝေါဟာရ ဒဿနသဘာဝ စိုပ် သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ
|-
! ဝေါဟာရ တြေံ (Historical Term)
! လညာတ် ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ်
! ဘာသာရပ် ခေတ်တၟိ (Modern Equivalent)
|-
| ဒဿနသဘာဝ (Natural Philosophy)
| ပရေင်ချဳဓရာင်၊ ဒြဟတ်၊ လျး၊ ဓါတ်ပၟတ်
| [[ရူပဗေဒ]] (Physics)
|-
| ဝင် သဘာဝ (Natural History)
| တၞံဆု၊ တိရစ္ဆာန်၊ ရုပ်ဝတ္ထု ဂျိုင်
| [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)
|-
| ကွတ် ဓါတ်ပၠန် (Alchemy)
| ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ်၊ ရုပ်ဝတ္ထု တြေံ
| [[ဓာတုဗေဒ]] (Chemistry)
|-
| ဒဿန စက္ကဝါ (Cosmology)
| ပရေင်လ္ၚတ် ဂြဟ်၊ သၞံင်
| [[နက္ခတ္တဗေဒ]] (Astronomy)
|}

ဝေါဟာရ &quot;Science&quot; (သိပ္ပံ) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပညာ&quot; ပ္ဍဲ လေတ္တေန် ဂှ် စကာ ကၠုင် နဒဒှ် ယၟု တၟိ သွက် ပရေင်လ္ၚတ် သဘာဝ အလုံအိုတ်သီု ရ။

== ၇။ ဒဿနသဘာဝ ကေုာံ ရူပဗေဒ (Natural Philosophy and Physics) ==
ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် သီုဖအိုတ် ဂှ်၊ [[ရူပဗေဒ]] ဝွံ ဒှ် ဘာသာရပ် မဆက်ခံ ကေတ် အာဲကၟာဲ &quot;ဒဿနသဘာဝ&quot; တိုက်ရိုက် အိုတ် ရ။ တက္ကသိုလ် တြေံတြဟ် ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု တက္ကသိုလ် အံက်သဖို့ (Oxford University) ကေုာံ စကောတ်လာန် တအ်ဂှ် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ညးတအ် ကော်စ ဌာန ရူပဗေဒ ညးတအ် နဒဒှ် ဌာန &quot;Natural Philosophy&quot; ဏီ ရ။

ပရေင်လ္ၚတ် သဳအိုရဳ လျး (Optics)၊ သဳအိုရဳ ဂမ္တဴ (Thermodynamics)၊ ကေုာံ လျးလလဳ သံလိုက် (Electromagnetism) တအ်ဝွံ စတင် ကၠုင် နူကဵု ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒဿန ကိုပ်ကၠာ ရ။ ဥပမာ - လညာတ် မဟီု &quot;ရုပ်ဝတ္ထု မွဲ ကတဵုဒှ် လဝ် နူ မုရော?&quot; ဂှ် ဒှ် လညာတ် ဒဿန တုဲ၊ လၟုဟ် ဍေဟ် ဒှ် အာ ရူပဗေဒ ကောန်ဒကုတ် (Particle physics) ရ။

== ၈။ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လတူ လညာတ် သဘာဝ (Philosophical Perspectives on Nature) ==
ၜိုန်ရ သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ ပါ်တိတ် အာ ကီုလေဝ်၊ ဒဿနသဘာဝ ဝွံ ဆက် တန်တဴ ဒၟံင် နဒဒှ် [[ဒဿန သိပ္ပံ]] (Philosophy of science) ရ။ ဍေဟ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လတူ လညာတ် သဇိုင် သိပ္ပံ တအ် မပ္တံကဵု - 
* '''Determinism (ဝါဒ မချိုတ်ပၠိုတ်):''' ဇၟာပ်ဇၟာပ် အရာ မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ သဘာဝ ဂှ် နွံကဵု ဟိုတ် မချိုတ်ပၠိုတ် ဟာ? (လညာတ်ဏအ် ဒးဒုင် ပလီု လဝ် နကဵု [[သဳအိုရဳ ကွမ်တမ်]])။
* '''Reductionism (ဝါဒ ဖအောန်ဖျေဟ်):''' အရာ ဇၞော်ဇၞော် သီုဖအိုတ် ဂှ် မာန် သောင်ကလး နကဵု ပရေင်ချဳဓရာင် အက်တမ် ဍောတ်ဍောတ် တအ် ဟာ?
* '''Teleology (ဝါဒ တင်ရန်တၟအ်):''' သဘာဝ ဂှ် နွံကဵု တင်ရန်တၟအ် (Purpose) မွဲမွဲ ဟာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဍေဟ် ကတဵုဒှ် အာ အတိုင် ဥပဒေသ သက်သက် ဟာ?

ပြသၞာ ဒဿန တအ် ဏအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဒၟံင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ပ္ဍဲ အခိင် တၠပညာ တအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သဳအိုရဳ စက္ကဝါ (Cosmology) ကေုာံ တမ်မူလ လမျီု (Origin of life) ရ။

== ၉။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ သာသနာ (Impact on Society and Religion) ==
ဒဿနသဘာဝ ဝွံ နွံကဵု ပရေင်ဆက်စပ် သီု ခိုဟ် သီု ပရေအ် ကု ဘာသာသာသနာ ပ္ဍဲ ဝင် မၞိဟ် ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ်လဒေါဝ်၊ လညာတ် သဘာဝ ကဵု လညာတ် ကျာ် (Theology) ဂှ် ဒှ် အရာ မွဲစွံ ရ။ တၠပညာ တအ် လ္ၚတ် သဘာဝ သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠင် &quot;ကမၠောန် ကျာ်&quot; (Natural theology) ရ။

ဆဂး ပ္ဍဲ ခေတ် ပရေင်ကတဵုပြံင်လှာဲ သိပ္ပံ၊ ပရေင်ဟွံကိတ်ညဳ (Conflict) ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။ ဥပမာ မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် အခိင် [[ဂါလဳလဳယဝ်]] မဒးဒုင် ရပ် နကဵု ဘာကျာ် ကက်သလစ် (Catholic Church) ဟိုတ်နူ ညးတေအ် ထံက်ပင် လညာတ် &quot;တ္ၚဲ နွံ လဒေါဝ်&quot; မဒစးဒုင် ကု လိက်သမ္မာ ရ။ ၜိုန်ရ သာ်ဂှ် ကီုလေဝ်၊ တၠပညာ သဘာဝ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု နယူတန် ကေုာံ [[ကပ်ပလာ]] (Johannes Kepler) တအ်ဝွံ နွံကဵု ဓဝ်ယုံကြည် သာသနာ မဇြိုဟ်နက် ကီု ရ။

== ၁၀။ တင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လက္ကရဴ ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Modern Relevance) ==
ပ္ဍဲကဵု တ္ၚဲဏအ်၊ ဝေါဟာရ &quot;ဒဿနသဘာဝ&quot; ဝွံ ဟွံစကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ဓမ္မတာ ရ။ ဆဂး အာဲကၟာဲ ဍေဟ် (Legacy) ဂှ် ဂျိုင် ဒၟံင် ပ္ဍဲ လညာတ် သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ သီုဖအိုတ် ရ။ ကာလ တၠပညာ သိပ္ပံ တအ် ၜတ်ကၞာတ် အကာဲအရာ သဘာဝ၊ ဂၠာဲ ဥပဒေသ တၟိ၊ ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အရာ မဟွံတီ ဏီ မပ္တံကဵု ဒြဟတ် ဒမၠု (Dark energy) ဟွံသေင်မ္ဂး ရုပ်ဝတ္ထု ဒမၠု (Dark matter) မ္ဂး၊ ညးတအ် ကၠောန် ဒၟံင် ကမၠောန် &quot;ဒဿနသဘာဝ&quot; ညံင်ရဴ တၠပညာ ဂရိတ် ကေုာံ နယူတန် တအ် ကီု ရ။

အနာဂတ် သိပ္ပံ ပညာ ဝွံ သ္ဒး ကလေင် ဒုင်သဇိုင် လတူ ဒဿနိကဗေဒ ပၠန် သွက်ဂွံ သောင်ကလး ပြသၞာ စိုတ်ဓါတ် (Ethics) မဆေင်ကဵု ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ဂျဳအေန် (Genetic engineering) ကေုာံ [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial intelligence) တအ် ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဒဿန သိပ္ပံ]] (Philosophy of science)
* [[ရူပဗေဒ]] (Physics)
* [[ပရေင်ကတဵုပြံင်လှာဲ သိပ္ပံ]] (Scientific Revolution)
* [[အာက်ဇြက် နယူတန်]] (Isaac Newton)

{{Navbox
| name = Philosophy and Science
| title = ဒဿန ကေုာံ သိပ္ပံ (Philosophy and Science)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = လညာတ် အဓိက
| list1 =
* [[ဒဿနသဘာဝ]] (Natural philosophy)
* [[ဒဿန သိပ္ပံ]] (Philosophy of science)
* [[နဲကဲ သိပ္ပံ]] (Scientific method)
* [[ပရေင်စမ်ၜတ် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်]] (Empiricism)
| group2 = ဘာသာရပ် ဆက်စပ်
| list2 =
* [[ရူပဗေဒ]] (Physics)
* [[နက္ခတ္တဗေဒ]] (Astronomy)
* [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)
* [[ဓာတုဗေဒ]] (Chemistry)
| group3 = ဝင် ကေုာံ တၠပညာ
| list3 =
* [[အရစ္စတဝ်တယ်]] (Aristotle)
* [[ဂါလဳလဳယဝ်]] (Galileo Galilei)
* [[အာက်ဇြက် နယူတန်]] (Isaac Newton)
* [[ပရေင်ကတဵုပြံင်လှာဲ သိပ္ပံ]] (Scientific Revolution)
}}

[[Category:ဒဿနိကဗေဒ]]
[[Category:သိပ္ပံ]]
[[Category:ဝင် သိပ္ပံ]]</text>
      <sha1>c0k9lhmgwnekbhsymh5ifu3qc25e1fo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဒဿန သိပ္ပံ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11474</id>
    <revision>
      <id>55874</id>
      <timestamp>2026-07-10T02:12:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ဒဿန သိပ္ပံ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Philosophy of science'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍမွဲ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် [[ဒဿနိကဗေဒ]] (Philosophy) မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လတူ သဇိုင်ရိုဟ်ကၞက်၊ သၞောတ်ဝ် နဲကဲ၊ ကေုာံ ဖဵု...&quot;</comment>
      <origin>55874</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24363" sha1="p43r869nje46ugmi0rsnz5gho27y17d" xml:space="preserve">'''ဒဿန သိပ္ပံ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Philosophy of science'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍမွဲ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် [[ဒဿနိကဗေဒ]] (Philosophy) မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လတူ သဇိုင်ရိုဟ်ကၞက်၊ သၞောတ်ဝ် နဲကဲ၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် သဘာဝ ဍာံပြ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် [[သိပ္ပံ]] (Science) ရ။ ပြသၞာ အဓိက ပ္ဍဲကဵု ဒဿန သိပ္ပံ ဂှ် ဒှ် အရာ မပ္တံကဵု - &quot;အရာလဵု မဒှ် သိပ္ပံ ဇေတ်တ် ရော؟&quot;، &quot;သဳအိုရဳ သိပ္ပံ တအ်ဂှ် ယုံကြည် ဂွံ ဍာံ ဟာ؟&quot;، ကေုာံ &quot;တင်ရန်တၟအ် အဓိက သိပ္ပံ ဂှ် မုရော؟&quot; တအ် ရ။ &lt;ref name=&quot;godfrey&quot;&gt;{{cite book |last=Godfrey-Smith |first=P. |title=Theory and Reality: An Introduction to the Philosophy of Science |edition=1st |publisher=University of Chicago Press |year=2003 |pages=1-12}}&lt;/ref&gt;

ဘာသာရပ် ဏအ်ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု လညာတ် ပရေင်တီကၠိုဟ် [[အေပိသတေမဝ်လဝ်ဂျဳ]] (Epistemology) ကေုာံ လညာတ် သဘာဝ အရာမနွံတန်တဴ [[အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ]] (Ontology) တုဲ၊ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပါ်ပါဲ လတူ ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ သဘာဝ ဍာံပြ ကေုာံ ပရေင်ဆဵုဂဗ မၞိဟ် တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဒဿန သိပ္ပံ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ သဳအိုရဳ အဓိက ဂမၠိုင်၊ ကေုာံ တၠပညာ ဒဿန မပြာကတ် တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Karl_Popper.jpg|thumb|right|300px|[[ကာရ် ပေါပ်ပါ]] (Karl Popper) ညးမဒှ် တၠပညာ ဒဿန သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ မပြာကတ်အိုတ် မွဲ၊ မခၞံဗဒှ် လဝ် လညာတ် ပရေင်တးပါဲ (Falsifiability)။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဒဿန သိပ္ပံ ဝွံ ဒှ် ပရေင်လ္ၚတ် မဂစာန် သောင်ကလး ကဵု သွဟ် သွက် ပြသၞာ မနက်သြိုဟ် လတူ သိပ္ပံ ရ။ သိပ္ပံ ဓမ္မတာ (ဥပမာ - ရူပဗေဒ၊ ဇဳဝဗေဒ) တအ်ဂှ် ဂၠာဲ သွဟ် ပရူ သဘာဝ ဂၠးတိ ရ။ ဆဂး ဒဿန သိပ္ပံ ဂှ် လ္ၚတ် ပါ်ပါဲ လတူ &quot;သိပ္ပံ ဇကုဍေဟ်&quot; ပၠန် ရ။ 

တင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အဓိက ပ္ဍဲ ဒဿန သိပ္ပံ နွံ ၃ သာ် -
# '''သဇိုင်ရိုဟ်ကၞက် (Foundations):''' မု လညာတ် ဒုင်သဇိုင် (Assumptions) သိပ္ပံ တအ် စကာ ဒၟံင် ရော؟ (ဥပမာ - သဘာဝ ဂၠးတိ ဝွံ နွံကဵု သၞောတ်ဝ် မချိုတ်ပၠိုတ်)။
# '''သၞောတ်ဝ် နဲကဲ (Methods):''' နဲကဲ သိပ္ပံ (Scientific method) မပ္တံကဵု ပရေင်စမ်ၜတ်၊ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ တအ်ဂှ် ကဵု တင်ဍာံပြ မယုံကြည် ဂွံ ဍာံ ဟာ؟
# '''ဖဵုသက်ရောက် (Implications):''' သဳအိုရဳ သိပ္ပံ တအ်ဂှ် ထ္ၜးကဵု သဘာဝ ဍာံပြ ဇေတ်တ် (Ultimate reality) ဟာ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဍေဟ်တအ် ဒှ် ဆ ကိရိယာ သွက်ဂွံ တွက်ဂၞန် သၟး ဟာ؟

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ဒဿန သိပ္ပံ ဝွံ ၜိုန်ရ ဒှ် ဘာသာရပ် တၞဟ်ခြာ ပ္ဍဲကဵု ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ ကီုလေဝ်၊ ဝင် ဍေဟ်ဂှ် နွံကၠုင် လဝ် နူကဵု ခေတ် ဂရိတ် တြေံ တေအ် ရ။ 

ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ဂရိတ် ဂှ်၊ [[အရေစ်သတဝ်တယ်]] (Aristotle) ခၞံဗဒှ် လဝ် လညာတ် ဒဿန သဘာဝ (Natural philosophy) တုဲ ညးတေအ် စကာ သၞောတ် ယုတ္တိဗေဒ နူကဵု သဇိုင် စိုပ် ကၞောတ် (Deductive reasoning) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် သဘာဝ ရ။ 
စိုပ် ခေတ် ဗွဝ်ကၠံ ၁၆ ကဵု ၁၇ မဒှ် ခေတ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ သိပ္ပံ (Scientific Revolution) ဂှ်၊ [[ဖရန်စစ် ဘေကောန်]] (Francis Bacon) ပတိုန်ထ္ၜး လဝ် နဲကဲ အေန်ဒတ်ယှေန် (Inductive method) မဒှ် ပရေင်လ္ၚတ် နူကဵု တင်ဂၞင် သာမည တုဲ ဖန်ဗဒှ် သဳအိုရဳ သဇိုင် ရ။ 

လက္ကရဴ ဂှ်၊ တၠပညာ မပ္တံကဵု [[ဂါလဳလဳယဝ် ဂါလဳလဳ]] (Galileo Galilei) ကေုာံ [[နယူတန်]] (Isaac Newton) တအ် ပံင်ကောံ လညာတ် သင်္ချာ ကေုာံ ပရေင်စမ်ၜတ် ဂမၠိုင် တုဲ ဖန်ဗဒှ် လဝ် သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ (Modern scientific method) ရ။

== ၃။ ပြသၞာ ပရေင်ပါ်ခြာ (The Demarcation Problem) ==
ပြသၞာ ပရေင်ပါ်ခြာ (Demarcation problem) ဝွံ ဒှ် ပြသၞာ အဓိကအိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဒဿန သိပ္ပံ ရ။ ဍေဟ် သၟာန် ဒၟံင် ဒဒှ်ရ &quot;ဗီုလဵု ပိုယ် ဂွံ ပါ်ခြာ အကြာ သိပ္ပံ ဇေတ်တ် (Science) ကဵု သိပ္ပံ ပလီု (Pseudoscience) မပ္တံကဵု ဗေဒင်၊ ယတြာ တအ် ရော؟&quot; &lt;ref name=&quot;popper&quot;&gt;{{cite book |last=Popper |first=K. |title=The Logic of Scientific Discovery |publisher=Routledge |year=1959 |pages=34-39}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ လပါ်စ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ ဂှ်၊ တၠပညာ ဂကောံ ڤဳယենနာ (Vienna Circle) တအ် ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ &quot;အရာ မမာန် စၟတ်သမ္တီ နကဵု ပရေင်ဆဵုဂဗ ဍာံပြ (Verifiability)&quot; သၟး ဒှ် သိပ္ပံ ရ။ ဆဂး ကာရ် ပေါပ်ပါ (Karl Popper) ဟွံဒုင်တဲ လညာတ် ဏအ် တုဲ ညးတေအ် ပတိုန်ထ္ၜး လဝ် လညာတ် တၟိ ရ။ 

ပေါပ်ပါ ဟီုမ္ဂး &quot;သိပ္ပံ ဇေတ်တ် ဂှ် ဒးမာန် ထ္ၜး သက်သဳ ဒဒှ်ရ ဍေဟ် မှာ အာ မာန် (Falsifiable) ရောင်&quot;။ ဥပမာ - သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ ညး အာင်သတာင် ဂှ် ဒှ် သိပ္ပံ ဇေတ်တ် ဟိုတ်နူကဵု ပိုယ် မာန် စမ်ၜတ် တုဲ ယဝ်ရ သွဟ် ဟွံတုပ် မ္ဂး သဳအိုရဳ ဂှ် လီုလာ် အာ မာန် ရ။ ဆဂး သဳအိုရဳ စိုတ်ပညာ ညး သိက်မန် ဖရွိုက် (Sigmund Freud) ဂှ် သောင်ကလး ဂွံ ဇၟာပ် အရာ ဖအိုတ် တုဲ ဟွံမာန် တးပါဲ (Unfalsifiable) ဂှ်ရ ဍေဟ် ဟွံဒှ် သိပ္ပံ ဇေတ်တ် ရ။

== ၄။ လညာတ် ဒုင်သဇိုင် ပရေင်ဆဵုဂဗ ကေုာံ ယုတ္တိ (Empiricism and Logical Positivism) ==
[[လညာတ် ယုတ္တိ ဒုင်သဇိုင် တင်ဍာံပြ]] (Logical Positivism) ဝွံ ဒှ် ဂကောံ လညာတ် ဒဿန မပြာကတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၀-၁၉၃၀ တအ် မဖန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု ဂကောံ ڤဳယենနာ (Vienna Circle) ရ။ ညးတအ် ဒုင်သဇိုင် လတူ လညာတ် အေမ်ပဳရဳစဳဇေမ် (Empiricism) မဟီုတွံ ဒဒှ်ရ ဉာဏ်ပညာ သီုဖအိုတ် ဒးကၠုင် နူကဵု ပရေင်ဆဵုဂဗ အာရုံ ၅ သာ် (Sensory experience) ရ။

ညးတအ် ခၞံဗဒှ် လဝ် &quot;မူ စၟတ်သမ္တီ တင်ဍာံပြ&quot; (Verification Principle)။ မူ ဏအ် ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ &quot;ဝါကျ မွဲမွဲ ဂှ် နွံကဵု အဓိပ္ပါယ် ယဝ်ရ ဍေဟ် ဂှ် ဒှ် တင်ဍာံပြ လပါ် ယုတ္တိဗေဒ သက်သက် (Analytic) ဟွံသေင်မ္ဂး မာန် စၟတ်သမ္တီ နကဵု ပရေင်စမ်ၜတ် သိပ္ပံ ဍာံပြ (Synthetic) သၟး ရ&quot;။ အရာ မဟွံမာန် စမ်ၜတ် ဂွံ မပ္တံကဵု ကျာ်၊ သဘာဝလောန် (Metaphysics) ကေုာံ လညာတ် စိုတ်ဓါတ် တအ်ဂှ် ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် အရာ ဟွံမဲ အဓိပ္ပါယ် (Meaningless) ရ။

== ၅။ သဳအိုရဳ ပရေင်တးပါဲ (Falsificationism) ==
[[သဳအိုရဳ ပရေင်တးပါဲ]] (Falsificationism) ဝွံ ဒှ် သဳအိုရဳ မဖန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု ကာရ် ပေါပ်ပါ (Karl Popper) သွက်ဂွံ ဒစးဒုင် လညာတ် Verificationism ရ။ 

ပေါပ်ပါ ထ္ၜးလဝ် သက်သဳ ဒဒှ်ရ ပိုယ် ဟွံမာန် စၟတ်သမ္တီ သဳအိုရဳ သိပ္ပံ မွဲ ညံင်ဂွံ ဍာံပြ ၁၀၀ ရာခိုင်နှုန်း နကဵု ပရေင်ဆဵုဂဗ ရ။ ဥပမာ - ပိုယ် ဆဵု ၜိုပ် ဗတာင် ၁၀၀၀ မ ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ဟွံမာန် ကဵု သက်သဳ ဒဒှ်ရ &quot;ၜိုပ် သီုဖအိုတ် ဒှ် အသာ် ဗတာင်&quot; ရ။ ဆဂး၊ ယဝ်ရ ပိုယ် ဆဵု ၜိုပ် လမ္စံက် ဆ မွဲ မ ဓဝ် မ္ဂး၊ သဳအိုရဳ &quot;ၜိုပ် သီုဖအိုတ် ဒှ် အသာ် ဗတာင်&quot; ဂှ် လီုလာ် (Falsified) အာ သမၠေဝ် ရ။ 

ဟိုတ်ဂှ်ရ သိပ္ပံ ဂှ် ဟွံသေင် အရာ မဂၠာဲ တင်ဍာံပြ မခိုင်ကၠိုက်၊ ဍေဟ် ဒှ် ပရေင်ကမၠောန် မဖန်ဗဒှ် သဳအိုရဳ ခိုဟ်ဟ် တုဲ ဂစာန် ပလီုပလာ် တးပါဲ (Falsify) သဳအိုရဳ တအ် ဂှ် နကဵု ပရေင်စမ်ၜတ် မေတ်မေတ် ဇြိုဟ်ဇြိုဟ် ရ။ သဳအိုရဳ မဟွံဒး လီုလာ် ဏီ တအ်ဂှ် ဒှ် သဳအိုရဳ မပိုယ် စကာ ဒၟံင် လၟုဟ် ရ။

== ၆။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပါရာဒိုင် (Paradigm Shifts and Scientific Revolutions) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၂ ဂှ် [[တဝ်မာတ် ခန်]] (Thomas Kuhn) ချူပတိတ် လိက်အုပ် မပြာကတ် &quot;The Structure of Scientific Revolutions&quot; တုဲ ပြံင်လှာဲ ထောအ် လညာတ် ဒဿန သိပ္ပံ ဗွဲမဇၞော် ရ။&lt;ref name=&quot;kuhn&quot;&gt;{{cite book |last=Kuhn |first=T. S. |title=The Structure of Scientific Revolutions |edition=4th |publisher=University of Chicago Press |year=2012 |pages=10-24}}&lt;/ref&gt;

ခန် ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ သိပ္ပံ ဝွံ ဟွံသေင် အရာ မဇၞော်မောဝ် တိုန် လၟေင် လၟေင် အဆက်ဆက် (Cumulative progress) ပုဟ်။ စၞးဂှ် ဍေဟ် ပြံင်လှာဲ နကဵု ပရေင်ကတဵု ကသဳ ဇၞော် (Revolutions) ရ။ ညးတေအ် ပါ်လဝ် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သိပ္ပံ ၃ ကဆံင် -
# '''သိပ္ပံ ဓမ္မတာ (Normal Science):''' တၠပညာ တအ် ကၠောန် ကမၠောန် အပ္ဍဲ လညာတ် ဒုင်သဇိုင် မတုပ် သၟဟ် မွဲ မကော်စ &quot;ပါရာဒိုင်&quot; (Paradigm) ရ။
# '''အကာဲအရာ ခက်ခုဲ (Crisis):''' အခိင် ပရေင်စမ်ၜတ် တအ် ဟွံကိတ်ညဳ ကု ပါရာဒိုင် တုဲ ပြသၞာ တအ် ဇၞော် တိုန် ကၠုင်။
# '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပါရာဒိုင် (Paradigm Shift):''' ပါရာဒိုင် တြေံ လီုလာ် တုဲ သဳအိုရဳ တၟိ အလုံစုံ (ဥပမာ - နူ လညာတ် နယူတန် ပြံင်လှာဲ စိုပ် လညာတ် အာင်သတာင်) တန်တဴ ကၠုင်။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ သ္ၚိအင် ထ္ၜး ဥပမာ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပါရာဒိုင် ပ္ဍဲ ဝင် သိပ္ပံ
|-
! ကဏ္ဍ သိပ္ပံ
! ပါရာဒိုင် တြေံ (Old Paradigm)
! ပါရာဒိုင် တၟိ (New Paradigm)
|-
| နက္ခတ္တဗေဒ
| သၞောတ် ဂၠးတိ ဒှ် လဒေါဝ် (Ptolemaic System)
| သၞောတ် တ္ၚဲ ဒှ် လဒေါဝ် (Copernican System)
|-
| ရူပဗေဒ
| သဳအိုရဳ ရူပဗေဒ နယူတန် (Newtonian Mechanics)
| သဳအိုရဳ ကွမ်တမ် កေုာံ ရေလဳတဳဗဳတဳ
|-
| ဇဳဝဗေဒ
| ရုပ်ဝတ္ထု သီုဖအိုတ် ကျာ် ဖန်ဗဒှ် လဝ်
| သဳအိုရဳ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပြံင်လှာဲ အဆက်ဆက် (Evolution by Natural Selection)
|}

== ၇။ လညာတ် ရဳယယ်လစ်ဇေမ် ကေုာံ အာန်တဳ-ရဳယယ်လစ်ဇေမ် (Scientific Realism and Anti-Realism) ==
ပ္ဍဲ ဒဿန သိပ္ပံ ဂှ်၊ နွံကဵု ပေါဲသဳကၠဳ အဓိက မွဲ ပရူ သဘာဝ သဳအိုရဳ သိပ္ပံ -

* '''လညာတ် ရဳယယ်လစ်ဇေမ် (Scientific Realism):''' ညးတအ် ယုံကြည် ဒဒှ်ရ ဂၠးတိ သိပ္ပံ ဏအ် နွံ တန်တဴ ဍာံပြ၊ တုဲ သဳအိုရဳ သိပ္ပံ ခိုဟ်ဟ် တအ်ဂှ် ဟီုတွံ ပရူ သဘာဝ ဂၠးတိ ဂှ် ဍာံပြ ရ။ အရာ မပိုယ် ဟွံမာန် ဆဵု ကေတ် နကဵု မတ် (ဥပမာ - အီလက်ထရွန်၊ DNA၊ တွဵုလဟာင် ဓရောတ်) တအ်ဂှ် နွံ တန်တဴ ဍာံပြ ဇေတ်တ် ရ။
* '''လညာတ် အာန်တဳ-ရဳယယ်လစ်ဇေမ် (Anti-Realism / Instrumentalism):''' ညးတအ် လညာတ် မ္ဂး သဳအိုရဳ သိပ္ပံ တအ်ဂှ် ဒှ် ဆ &quot;ကိရိယာ&quot; (Tools or Instruments) သွက်ဂွံ တွက်ဂၞန် ကေုာံ ကဵု သွဟ် သွက် အရာ မပိုယ် မာန် ဆဵု ကေတ် (Observables) သၟး ရ။ အရာ မဟွံမာန် ဆဵု ကေတ် တအ်ဂှ် ဍာံ ဟွံဍာံ ညးတအ် ဟွံစွံ အာရီု ရ။

== ၈။ ပြသၞာ ပရေင်ရိုဟ်လၟိဟ် ကေုာံ အေန်ဒတ်ယှေန် (Problem of Induction) ==
[[ပြသၞာ အေန်ဒတ်ယှေန်]] (Problem of Induction) ဝွံ ဒှ် ပြသၞာ ဒဿန မဖန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု တၠပညာ သကတ်လန် [[ဒေးဗေတ် ဟယုမ်]] (David Hume) ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၈ ရ။&lt;ref name=&quot;hume&quot;&gt;{{cite book |last=Hume |first=D. |title=A Treatise of Human Nature |publisher=Oxford University Press |year=2000 |pages=89-94}}&lt;/ref&gt;

ဟယုမ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ဒဒှ်ရ သိပ္ပံ ဓမ္မတာ ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ &quot;အေန်ဒတ်ယှေန်&quot; ရ။ ဥပမာ - &quot;တ္ၚဲ ဝွံ တၟး တိုန် ပ္ဍဲ ဗၟံက် လၟိုန် တ္ၚဲ နူကဵု အတိတ် တေအ်၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ယးဂတ လေဝ် တ္ၚဲ တၟး တိုန် ပ္ဍဲ ဗၟံက် ရောင်&quot;။ ဆဂး ဟယုမ် ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ လညာတ် ဏအ် ဟွံမဲ ကဵု သက်သဳ ယုတ္တိဗေဒ မခိုင်ကၠိုက် ရ။ အရာ မကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ အတိတ် ဂှ် ဟွံမာန် အာမခံ ကဵု အနာဂတ် လၟိုန် ကာလ ရ။ ပြသၞာ ဏအ်ဝွံ ကဵုလဝ် အခက်အခုဲ ဇၞော် မွဲ သွက် တၠပညာ သိပ္ပံ တအ် ညံင်ဂွံ ထ္ၜး သက်သဳ ဒဒှ်ရ သဳအိုရဳ ဍေဟ်တအ် ဍာံပြ ၁၀၀ ရာခိုင်နှုန်း ရ။

== ၉။ ဒဿန ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ သိပ္ပံ တၞဟ်ခြာ (Philosophy of Special Sciences) ==
ဒဿန သိပ္ပံ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ လ္ၚတ် သိပ္ပံ သာမည သၟး၊ ဍေဟ် လ္ၚတ် ပါ်ပါဲ လတူ ဘာသာရပ် တၞဟ်ခြာ ဂမၠိုင် ကီု ရ -
* '''ဒဿန ရူပဗေဒ (Philosophy of Physics):''' သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လတူ သဘာဝ အခိင် (Time)، ရေလဳတဳဗဳတဳ၊ ကေုာံ [[သဳအိုရဳ ကွမ်တမ်]] (Quantum mechanics) တအ် ရ။ ဥပမာ - ကွမ်တမ် မက်ကေန်နစ် ဂှ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ဂၠးတိ ဝွံ ဟွံချိုတ်ပၠိုတ် (Determinism fails) ဟာ؟
* '''ဒဿန ဇဳဝဗေဒ (Philosophy of Biology):''' သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လတူ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် &quot;လမျီု&quot; (Life)، သဳအိုရဳ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (Evolution)၊ ကေုာံ တင်ရန်တၟအ် ပ္ဍဲ သဘာဝ (Teleology) ရ။
* '''ဒဿန စိုတ်ပညာ (Philosophy of Psychology):''' သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လတူ သဘာဝ ဉာဏ် က္ဍဟ်၊ စိုတ် (Mind-body problem)၊ ကေုာံ သိပ္ပံ စိုတ်ဓါတ် တအ် ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂကောံမၞိဟ် (Future and Impact on Society) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ ဒဿန သိပ္ပံ ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပြသၞာ ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမဇၞော် ရ။ လညာတ် &quot;သိပ္ပံ ကေုာံ ၚုဟ်မး&quot; (Science and Values) ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒဒှ်ရ သိပ္ပံ ဇေတ်တ် ဝွံ ဗၠးၜး နူကဵု ၚုဟ်မး ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ဘာသာ၊ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍာံ ဇေတ် ဟာ؟ 

တၠပညာ ဒဿန သိပ္ပံ ဂကောံ မၞိဟ်ဗြဴ (Feminist philosophy of science) တအ် ထ္ၜးလဝ် သက်သဳ ဒဒှ်ရ သဳအိုရဳ သိပ္ပံ ဝင် အတိတ် တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဒးဒုင် သြဇာ လညာတ် လပါ်ယောန် ပရေင်မၞိဟ်တြုံ (Male-centric bias) ရ။ တုဲပၠန် ပ္ဍဲ အနာဂတ် နည်းပညာ တၟိ မပ္တံကဵု [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial Intelligence) ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗဳဇ (Genetic engineering) တအ်ဂှ်၊ ဒဿန သိပ္ပံ ကေုာံ ဒဿန စိုတ်ဓါတ် (Ethics) တအ် ဒးပါလုပ် ပံင်ကောံ သွက်ဂွံ မင်မဲ အနာဂတ် ဂကောံမၞိဟ် ရောင်။&lt;ref name=&quot;chalmers&quot;&gt;{{cite book |last=Chalmers |first=A. F. |title=What Is This Thing Called Science? |edition=4th |publisher=Open University Press |year=2013 |pages=150-165}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဒဿနိကဗေဒ]] (Philosophy)
* [[သိပ္ပံ]] (Science)
* [[ယုတ္တိဗေဒ]] (Logic)
* [[သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ]] (Scientific method)

{{Navbox
| name = Philosophy of Science
| title = ဒဿန သိပ္ပံ (Philosophy of Science)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = လညာတ် သဇိုင်
| list1 =
* [[ပြသၞာ ပရေင်ပါ်ခြာ]] (Demarcation problem)
* [[လညာတ် ယုတ္တိ ဒုင်သဇိုင် တင်ဍာံပြ]] (Logical positivism)
* [[သဳအိုရဳ ပရေင်တးပါဲ]] (Falsificationism)
* [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပါရာဒိုင်]] (Paradigm shift)
| group2 = ပြသၞာ ကေုာံ ဒဿန
| list2 =
* [[ပြသၞာ အေန်ဒတ်ယှေန်]] (Problem of induction)
* [[လညာတ် ရဳယယ်လစ်ဇေမ်]] (Scientific realism)
* [[လညာတ် အာန်တဳ-ရဳယယ်လစ်ဇေမ်]] (Anti-realism)
| group3 = တၠပညာ ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ကာရ် ပေါပ်ပါ]] (Karl Popper)
* [[တဝ်မာတ် ခန်]] (Thomas Kuhn)
* [[ဒေးဗေတ် ဟယုမ်]] (David Hume)
* [[ဖရန်စစ် ဘေကောန်]] (Francis Bacon)
}}

[[Category:ဒဿနိကဗေဒ]]
[[Category:သိပ္ပံ]]
[[Category:ဒဿန သိပ္ပံ]]</text>
      <sha1>p43r869nje46ugmi0rsnz5gho27y17d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55875</id>
      <parentid>55874</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T02:13:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* ၈။ ပြသၞာ ပရေင်ရိုဟ်လၟိဟ် ကေုာံ အေန်ဒတ်ယှေန် (Problem of Induction) */</comment>
      <origin>55875</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24398" sha1="o57n96hdjb114kescfwmxqanpngrp06" xml:space="preserve">'''ဒဿန သိပ္ပံ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Philosophy of science'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍမွဲ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် [[ဒဿနိကဗေဒ]] (Philosophy) မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လတူ သဇိုင်ရိုဟ်ကၞက်၊ သၞောတ်ဝ် နဲကဲ၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် သဘာဝ ဍာံပြ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် [[သိပ္ပံ]] (Science) ရ။ ပြသၞာ အဓိက ပ္ဍဲကဵု ဒဿန သိပ္ပံ ဂှ် ဒှ် အရာ မပ္တံကဵု - &quot;အရာလဵု မဒှ် သိပ္ပံ ဇေတ်တ် ရော؟&quot;، &quot;သဳအိုရဳ သိပ္ပံ တအ်ဂှ် ယုံကြည် ဂွံ ဍာံ ဟာ؟&quot;، ကေုာံ &quot;တင်ရန်တၟအ် အဓိက သိပ္ပံ ဂှ် မုရော؟&quot; တအ် ရ။ &lt;ref name=&quot;godfrey&quot;&gt;{{cite book |last=Godfrey-Smith |first=P. |title=Theory and Reality: An Introduction to the Philosophy of Science |edition=1st |publisher=University of Chicago Press |year=2003 |pages=1-12}}&lt;/ref&gt;

ဘာသာရပ် ဏအ်ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု လညာတ် ပရေင်တီကၠိုဟ် [[အေပိသတေမဝ်လဝ်ဂျဳ]] (Epistemology) ကေုာံ လညာတ် သဘာဝ အရာမနွံတန်တဴ [[အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ]] (Ontology) တုဲ၊ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပါ်ပါဲ လတူ ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ သဘာဝ ဍာံပြ ကေုာံ ပရေင်ဆဵုဂဗ မၞိဟ် တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဒဿန သိပ္ပံ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ သဳအိုရဳ အဓိက ဂမၠိုင်၊ ကေုာံ တၠပညာ ဒဿန မပြာကတ် တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Karl_Popper.jpg|thumb|right|300px|[[ကာရ် ပေါပ်ပါ]] (Karl Popper) ညးမဒှ် တၠပညာ ဒဿန သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ မပြာကတ်အိုတ် မွဲ၊ မခၞံဗဒှ် လဝ် လညာတ် ပရေင်တးပါဲ (Falsifiability)။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဒဿန သိပ္ပံ ဝွံ ဒှ် ပရေင်လ္ၚတ် မဂစာန် သောင်ကလး ကဵု သွဟ် သွက် ပြသၞာ မနက်သြိုဟ် လတူ သိပ္ပံ ရ။ သိပ္ပံ ဓမ္မတာ (ဥပမာ - ရူပဗေဒ၊ ဇဳဝဗေဒ) တအ်ဂှ် ဂၠာဲ သွဟ် ပရူ သဘာဝ ဂၠးတိ ရ။ ဆဂး ဒဿန သိပ္ပံ ဂှ် လ္ၚတ် ပါ်ပါဲ လတူ &quot;သိပ္ပံ ဇကုဍေဟ်&quot; ပၠန် ရ။ 

တင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အဓိက ပ္ဍဲ ဒဿန သိပ္ပံ နွံ ၃ သာ် -
# '''သဇိုင်ရိုဟ်ကၞက် (Foundations):''' မု လညာတ် ဒုင်သဇိုင် (Assumptions) သိပ္ပံ တအ် စကာ ဒၟံင် ရော؟ (ဥပမာ - သဘာဝ ဂၠးတိ ဝွံ နွံကဵု သၞောတ်ဝ် မချိုတ်ပၠိုတ်)။
# '''သၞောတ်ဝ် နဲကဲ (Methods):''' နဲကဲ သိပ္ပံ (Scientific method) မပ္တံကဵု ပရေင်စမ်ၜတ်၊ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ တအ်ဂှ် ကဵု တင်ဍာံပြ မယုံကြည် ဂွံ ဍာံ ဟာ؟
# '''ဖဵုသက်ရောက် (Implications):''' သဳအိုရဳ သိပ္ပံ တအ်ဂှ် ထ္ၜးကဵု သဘာဝ ဍာံပြ ဇေတ်တ် (Ultimate reality) ဟာ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဍေဟ်တအ် ဒှ် ဆ ကိရိယာ သွက်ဂွံ တွက်ဂၞန် သၟး ဟာ؟

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ဒဿန သိပ္ပံ ဝွံ ၜိုန်ရ ဒှ် ဘာသာရပ် တၞဟ်ခြာ ပ္ဍဲကဵု ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ ကီုလေဝ်၊ ဝင် ဍေဟ်ဂှ် နွံကၠုင် လဝ် နူကဵု ခေတ် ဂရိတ် တြေံ တေအ် ရ။ 

ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ဂရိတ် ဂှ်၊ [[အရေစ်သတဝ်တယ်]] (Aristotle) ခၞံဗဒှ် လဝ် လညာတ် ဒဿန သဘာဝ (Natural philosophy) တုဲ ညးတေအ် စကာ သၞောတ် ယုတ္တိဗေဒ နူကဵု သဇိုင် စိုပ် ကၞောတ် (Deductive reasoning) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် သဘာဝ ရ။ 
စိုပ် ခေတ် ဗွဝ်ကၠံ ၁၆ ကဵု ၁၇ မဒှ် ခေတ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ သိပ္ပံ (Scientific Revolution) ဂှ်၊ [[ဖရန်စစ် ဘေကောန်]] (Francis Bacon) ပတိုန်ထ္ၜး လဝ် နဲကဲ အေန်ဒတ်ယှေန် (Inductive method) မဒှ် ပရေင်လ္ၚတ် နူကဵု တင်ဂၞင် သာမည တုဲ ဖန်ဗဒှ် သဳအိုရဳ သဇိုင် ရ။ 

လက္ကရဴ ဂှ်၊ တၠပညာ မပ္တံကဵု [[ဂါလဳလဳယဝ် ဂါလဳလဳ]] (Galileo Galilei) ကေုာံ [[နယူတန်]] (Isaac Newton) တအ် ပံင်ကောံ လညာတ် သင်္ချာ ကေုာံ ပရေင်စမ်ၜတ် ဂမၠိုင် တုဲ ဖန်ဗဒှ် လဝ် သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ (Modern scientific method) ရ။

== ၃။ ပြသၞာ ပရေင်ပါ်ခြာ (The Demarcation Problem) ==
ပြသၞာ ပရေင်ပါ်ခြာ (Demarcation problem) ဝွံ ဒှ် ပြသၞာ အဓိကအိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဒဿန သိပ္ပံ ရ။ ဍေဟ် သၟာန် ဒၟံင် ဒဒှ်ရ &quot;ဗီုလဵု ပိုယ် ဂွံ ပါ်ခြာ အကြာ သိပ္ပံ ဇေတ်တ် (Science) ကဵု သိပ္ပံ ပလီု (Pseudoscience) မပ္တံကဵု ဗေဒင်၊ ယတြာ တအ် ရော؟&quot; &lt;ref name=&quot;popper&quot;&gt;{{cite book |last=Popper |first=K. |title=The Logic of Scientific Discovery |publisher=Routledge |year=1959 |pages=34-39}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ လပါ်စ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ ဂှ်၊ တၠပညာ ဂကောံ ڤဳယենနာ (Vienna Circle) တအ် ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ &quot;အရာ မမာန် စၟတ်သမ္တီ နကဵု ပရေင်ဆဵုဂဗ ဍာံပြ (Verifiability)&quot; သၟး ဒှ် သိပ္ပံ ရ။ ဆဂး ကာရ် ပေါပ်ပါ (Karl Popper) ဟွံဒုင်တဲ လညာတ် ဏအ် တုဲ ညးတေအ် ပတိုန်ထ္ၜး လဝ် လညာတ် တၟိ ရ။ 

ပေါပ်ပါ ဟီုမ္ဂး &quot;သိပ္ပံ ဇေတ်တ် ဂှ် ဒးမာန် ထ္ၜး သက်သဳ ဒဒှ်ရ ဍေဟ် မှာ အာ မာန် (Falsifiable) ရောင်&quot;။ ဥပမာ - သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ ညး အာင်သတာင် ဂှ် ဒှ် သိပ္ပံ ဇေတ်တ် ဟိုတ်နူကဵု ပိုယ် မာန် စမ်ၜတ် တုဲ ယဝ်ရ သွဟ် ဟွံတုပ် မ္ဂး သဳအိုရဳ ဂှ် လီုလာ် အာ မာန် ရ။ ဆဂး သဳအိုရဳ စိုတ်ပညာ ညး သိက်မန် ဖရွိုက် (Sigmund Freud) ဂှ် သောင်ကလး ဂွံ ဇၟာပ် အရာ ဖအိုတ် တုဲ ဟွံမာန် တးပါဲ (Unfalsifiable) ဂှ်ရ ဍေဟ် ဟွံဒှ် သိပ္ပံ ဇေတ်တ် ရ။

== ၄။ လညာတ် ဒုင်သဇိုင် ပရေင်ဆဵုဂဗ ကေုာံ ယုတ္တိ (Empiricism and Logical Positivism) ==
[[လညာတ် ယုတ္တိ ဒုင်သဇိုင် တင်ဍာံပြ]] (Logical Positivism) ဝွံ ဒှ် ဂကောံ လညာတ် ဒဿန မပြာကတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၀-၁၉၃၀ တအ် မဖန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု ဂကောံ ڤဳယենနာ (Vienna Circle) ရ။ ညးတအ် ဒုင်သဇိုင် လတူ လညာတ် အေမ်ပဳရဳစဳဇေမ် (Empiricism) မဟီုတွံ ဒဒှ်ရ ဉာဏ်ပညာ သီုဖအိုတ် ဒးကၠုင် နူကဵု ပရေင်ဆဵုဂဗ အာရုံ ၅ သာ် (Sensory experience) ရ။

ညးတအ် ခၞံဗဒှ် လဝ် &quot;မူ စၟတ်သမ္တီ တင်ဍာံပြ&quot; (Verification Principle)။ မူ ဏအ် ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ &quot;ဝါကျ မွဲမွဲ ဂှ် နွံကဵု အဓိပ္ပါယ် ယဝ်ရ ဍေဟ် ဂှ် ဒှ် တင်ဍာံပြ လပါ် ယုတ္တိဗေဒ သက်သက် (Analytic) ဟွံသေင်မ္ဂး မာန် စၟတ်သမ္တီ နကဵု ပရေင်စမ်ၜတ် သိပ္ပံ ဍာံပြ (Synthetic) သၟး ရ&quot;။ အရာ မဟွံမာန် စမ်ၜတ် ဂွံ မပ္တံကဵု ကျာ်၊ သဘာဝလောန် (Metaphysics) ကေုာံ လညာတ် စိုတ်ဓါတ် တအ်ဂှ် ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် အရာ ဟွံမဲ အဓိပ္ပါယ် (Meaningless) ရ။

== ၅။ သဳအိုရဳ ပရေင်တးပါဲ (Falsificationism) ==
[[သဳအိုရဳ ပရေင်တးပါဲ]] (Falsificationism) ဝွံ ဒှ် သဳအိုရဳ မဖန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု ကာရ် ပေါပ်ပါ (Karl Popper) သွက်ဂွံ ဒစးဒုင် လညာတ် Verificationism ရ။ 

ပေါပ်ပါ ထ္ၜးလဝ် သက်သဳ ဒဒှ်ရ ပိုယ် ဟွံမာန် စၟတ်သမ္တီ သဳအိုရဳ သိပ္ပံ မွဲ ညံင်ဂွံ ဍာံပြ ၁၀၀ ရာခိုင်နှုန်း နကဵု ပရေင်ဆဵုဂဗ ရ။ ဥပမာ - ပိုယ် ဆဵု ၜိုပ် ဗတာင် ၁၀၀၀ မ ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ဟွံမာန် ကဵု သက်သဳ ဒဒှ်ရ &quot;ၜိုပ် သီုဖအိုတ် ဒှ် အသာ် ဗတာင်&quot; ရ။ ဆဂး၊ ယဝ်ရ ပိုယ် ဆဵု ၜိုပ် လမ္စံက် ဆ မွဲ မ ဓဝ် မ္ဂး၊ သဳအိုရဳ &quot;ၜိုပ် သီုဖအိုတ် ဒှ် အသာ် ဗတာင်&quot; ဂှ် လီုလာ် (Falsified) အာ သမၠေဝ် ရ။ 

ဟိုတ်ဂှ်ရ သိပ္ပံ ဂှ် ဟွံသေင် အရာ မဂၠာဲ တင်ဍာံပြ မခိုင်ကၠိုက်၊ ဍေဟ် ဒှ် ပရေင်ကမၠောန် မဖန်ဗဒှ် သဳအိုရဳ ခိုဟ်ဟ် တုဲ ဂစာန် ပလီုပလာ် တးပါဲ (Falsify) သဳအိုရဳ တအ် ဂှ် နကဵု ပရေင်စမ်ၜတ် မေတ်မေတ် ဇြိုဟ်ဇြိုဟ် ရ။ သဳအိုရဳ မဟွံဒး လီုလာ် ဏီ တအ်ဂှ် ဒှ် သဳအိုရဳ မပိုယ် စကာ ဒၟံင် လၟုဟ် ရ။

== ၆။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပါရာဒိုင် (Paradigm Shifts and Scientific Revolutions) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၂ ဂှ် [[တဝ်မာတ် ခန်]] (Thomas Kuhn) ချူပတိတ် လိက်အုပ် မပြာကတ် &quot;The Structure of Scientific Revolutions&quot; တုဲ ပြံင်လှာဲ ထောအ် လညာတ် ဒဿန သိပ္ပံ ဗွဲမဇၞော် ရ။&lt;ref name=&quot;kuhn&quot;&gt;{{cite book |last=Kuhn |first=T. S. |title=The Structure of Scientific Revolutions |edition=4th |publisher=University of Chicago Press |year=2012 |pages=10-24}}&lt;/ref&gt;

ခန် ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ သိပ္ပံ ဝွံ ဟွံသေင် အရာ မဇၞော်မောဝ် တိုန် လၟေင် လၟေင် အဆက်ဆက် (Cumulative progress) ပုဟ်။ စၞးဂှ် ဍေဟ် ပြံင်လှာဲ နကဵု ပရေင်ကတဵု ကသဳ ဇၞော် (Revolutions) ရ။ ညးတေအ် ပါ်လဝ် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သိပ္ပံ ၃ ကဆံင် -
# '''သိပ္ပံ ဓမ္မတာ (Normal Science):''' တၠပညာ တအ် ကၠောန် ကမၠောန် အပ္ဍဲ လညာတ် ဒုင်သဇိုင် မတုပ် သၟဟ် မွဲ မကော်စ &quot;ပါရာဒိုင်&quot; (Paradigm) ရ။
# '''အကာဲအရာ ခက်ခုဲ (Crisis):''' အခိင် ပရေင်စမ်ၜတ် တအ် ဟွံကိတ်ညဳ ကု ပါရာဒိုင် တုဲ ပြသၞာ တအ် ဇၞော် တိုန် ကၠုင်။
# '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပါရာဒိုင် (Paradigm Shift):''' ပါရာဒိုင် တြေံ လီုလာ် တုဲ သဳအိုရဳ တၟိ အလုံစုံ (ဥပမာ - နူ လညာတ် နယူတန် ပြံင်လှာဲ စိုပ် လညာတ် အာင်သတာင်) တန်တဴ ကၠုင်။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ သ္ၚိအင် ထ္ၜး ဥပမာ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပါရာဒိုင် ပ္ဍဲ ဝင် သိပ္ပံ
|-
! ကဏ္ဍ သိပ္ပံ
! ပါရာဒိုင် တြေံ (Old Paradigm)
! ပါရာဒိုင် တၟိ (New Paradigm)
|-
| နက္ခတ္တဗေဒ
| သၞောတ် ဂၠးတိ ဒှ် လဒေါဝ် (Ptolemaic System)
| သၞောတ် တ္ၚဲ ဒှ် လဒေါဝ် (Copernican System)
|-
| ရူပဗေဒ
| သဳအိုရဳ ရူပဗေဒ နယူတန် (Newtonian Mechanics)
| သဳအိုရဳ ကွမ်တမ် កေုာံ ရေလဳတဳဗဳတဳ
|-
| ဇဳဝဗေဒ
| ရုပ်ဝတ္ထု သီုဖအိုတ် ကျာ် ဖန်ဗဒှ် လဝ်
| သဳအိုရဳ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပြံင်လှာဲ အဆက်ဆက် (Evolution by Natural Selection)
|}

== ၇။ လညာတ် ရဳယယ်လစ်ဇေမ် ကေုာံ အာန်တဳ-ရဳယယ်လစ်ဇေမ် (Scientific Realism and Anti-Realism) ==
ပ္ဍဲ ဒဿန သိပ္ပံ ဂှ်၊ နွံကဵု ပေါဲသဳကၠဳ အဓိက မွဲ ပရူ သဘာဝ သဳအိုရဳ သိပ္ပံ -

* '''လညာတ် ရဳယယ်လစ်ဇေမ် (Scientific Realism):''' ညးတအ် ယုံကြည် ဒဒှ်ရ ဂၠးတိ သိပ္ပံ ဏအ် နွံ တန်တဴ ဍာံပြ၊ တုဲ သဳအိုရဳ သိပ္ပံ ခိုဟ်ဟ် တအ်ဂှ် ဟီုတွံ ပရူ သဘာဝ ဂၠးတိ ဂှ် ဍာံပြ ရ။ အရာ မပိုယ် ဟွံမာန် ဆဵု ကေတ် နကဵု မတ် (ဥပမာ - အီလက်ထရွန်၊ DNA၊ တွဵုလဟာင် ဓရောတ်) တအ်ဂှ် နွံ တန်တဴ ဍာံပြ ဇေတ်တ် ရ။
* '''လညာတ် အာန်တဳ-ရဳယယ်လစ်ဇေမ် (Anti-Realism / Instrumentalism):''' ညးတအ် လညာတ် မ္ဂး သဳအိုရဳ သိပ္ပံ တအ်ဂှ် ဒှ် ဆ &quot;ကိရိယာ&quot; (Tools or Instruments) သွက်ဂွံ တွက်ဂၞန် ကေုာံ ကဵု သွဟ် သွက် အရာ မပိုယ် မာန် ဆဵု ကေတ် (Observables) သၟး ရ။ အရာ မဟွံမာန် ဆဵု ကေတ် တအ်ဂှ် ဍာံ ဟွံဍာံ ညးတအ် ဟွံစွံ အာရီု ရ။

== ၈။ ပြသၞာ ပရေင်ရိုဟ်လၟိဟ် ကေုာံ အေန်ဒတ်ယှေန် (Problem of Induction) ==
[[ပြသၞာ အေန်ဒတ်ယှေန်]] (Problem of Induction) ဝွံ ဒှ် ပြသၞာ ဒဿန မဖန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု တၠပညာ သကတ်လန် [[ဒေးဗေတ် ဟယုမ်|ဒေဗေတ် ဟယုမ်]] (David Hume) ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၈ ရ။&lt;ref name=&quot;hume&quot;&gt;{{cite book |last=Hume |first=D. |title=A Treatise of Human Nature |publisher=Oxford University Press |year=2000 |pages=89-94}}&lt;/ref&gt;

ဟယုမ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ဒဒှ်ရ သိပ္ပံ ဓမ္မတာ ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ &quot;အေန်ဒတ်ယှေန်&quot; ရ။ ဥပမာ - &quot;တ္ၚဲ ဝွံ တၟး တိုန် ပ္ဍဲ ဗၟံက် လၟိုန် တ္ၚဲ နူကဵု အတိတ် တေအ်၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ယးဂတ လေဝ် တ္ၚဲ တၟး တိုန် ပ္ဍဲ ဗၟံက် ရောင်&quot;။ ဆဂး ဟယုမ် ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ လညာတ် ဏအ် ဟွံမဲ ကဵု သက်သဳ ယုတ္တိဗေဒ မခိုင်ကၠိုက် ရ။ အရာ မကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ အတိတ် ဂှ် ဟွံမာန် အာမခံ ကဵု အနာဂတ် လၟိုန် ကာလ ရ။ ပြသၞာ ဏအ်ဝွံ ကဵုလဝ် အခက်အခုဲ ဇၞော် မွဲ သွက် တၠပညာ သိပ္ပံ တအ် ညံင်ဂွံ ထ္ၜး သက်သဳ ဒဒှ်ရ သဳအိုရဳ ဍေဟ်တအ် ဍာံပြ ၁၀၀ ရာခိုင်နှုန်း ရ။

== ၉။ ဒဿန ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ သိပ္ပံ တၞဟ်ခြာ (Philosophy of Special Sciences) ==
ဒဿန သိပ္ပံ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ လ္ၚတ် သိပ္ပံ သာမည သၟး၊ ဍေဟ် လ္ၚတ် ပါ်ပါဲ လတူ ဘာသာရပ် တၞဟ်ခြာ ဂမၠိုင် ကီု ရ -
* '''ဒဿန ရူပဗေဒ (Philosophy of Physics):''' သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လတူ သဘာဝ အခိင် (Time)، ရေလဳတဳဗဳတဳ၊ ကေုာံ [[သဳအိုရဳ ကွမ်တမ်]] (Quantum mechanics) တအ် ရ။ ဥပမာ - ကွမ်တမ် မက်ကေန်နစ် ဂှ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ဂၠးတိ ဝွံ ဟွံချိုတ်ပၠိုတ် (Determinism fails) ဟာ؟
* '''ဒဿန ဇဳဝဗေဒ (Philosophy of Biology):''' သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လတူ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် &quot;လမျီု&quot; (Life)، သဳအိုရဳ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (Evolution)၊ ကေုာံ တင်ရန်တၟအ် ပ္ဍဲ သဘာဝ (Teleology) ရ။
* '''ဒဿန စိုတ်ပညာ (Philosophy of Psychology):''' သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လတူ သဘာဝ ဉာဏ် က္ဍဟ်၊ စိုတ် (Mind-body problem)၊ ကေုာံ သိပ္ပံ စိုတ်ဓါတ် တအ် ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂကောံမၞိဟ် (Future and Impact on Society) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ ဒဿန သိပ္ပံ ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပြသၞာ ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမဇၞော် ရ။ လညာတ် &quot;သိပ္ပံ ကေုာံ ၚုဟ်မး&quot; (Science and Values) ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒဒှ်ရ သိပ္ပံ ဇေတ်တ် ဝွံ ဗၠးၜး နူကဵု ၚုဟ်မး ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ဘာသာ၊ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍာံ ဇေတ် ဟာ؟ 

တၠပညာ ဒဿန သိပ္ပံ ဂကောံ မၞိဟ်ဗြဴ (Feminist philosophy of science) တအ် ထ္ၜးလဝ် သက်သဳ ဒဒှ်ရ သဳအိုရဳ သိပ္ပံ ဝင် အတိတ် တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဒးဒုင် သြဇာ လညာတ် လပါ်ယောန် ပရေင်မၞိဟ်တြုံ (Male-centric bias) ရ။ တုဲပၠန် ပ္ဍဲ အနာဂတ် နည်းပညာ တၟိ မပ္တံကဵု [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial Intelligence) ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗဳဇ (Genetic engineering) တအ်ဂှ်၊ ဒဿန သိပ္ပံ ကေုာံ ဒဿန စိုတ်ဓါတ် (Ethics) တအ် ဒးပါလုပ် ပံင်ကောံ သွက်ဂွံ မင်မဲ အနာဂတ် ဂကောံမၞိဟ် ရောင်။&lt;ref name=&quot;chalmers&quot;&gt;{{cite book |last=Chalmers |first=A. F. |title=What Is This Thing Called Science? |edition=4th |publisher=Open University Press |year=2013 |pages=150-165}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဒဿနိကဗေဒ]] (Philosophy)
* [[သိပ္ပံ]] (Science)
* [[ယုတ္တိဗေဒ]] (Logic)
* [[သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ]] (Scientific method)

{{Navbox
| name = Philosophy of Science
| title = ဒဿန သိပ္ပံ (Philosophy of Science)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = လညာတ် သဇိုင်
| list1 =
* [[ပြသၞာ ပရေင်ပါ်ခြာ]] (Demarcation problem)
* [[လညာတ် ယုတ္တိ ဒုင်သဇိုင် တင်ဍာံပြ]] (Logical positivism)
* [[သဳအိုရဳ ပရေင်တးပါဲ]] (Falsificationism)
* [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပါရာဒိုင်]] (Paradigm shift)
| group2 = ပြသၞာ ကေုာံ ဒဿန
| list2 =
* [[ပြသၞာ အေန်ဒတ်ယှေန်]] (Problem of induction)
* [[လညာတ် ရဳယယ်လစ်ဇေမ်]] (Scientific realism)
* [[လညာတ် အာန်တဳ-ရဳယယ်လစ်ဇေမ်]] (Anti-realism)
| group3 = တၠပညာ ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ကာရ် ပေါပ်ပါ]] (Karl Popper)
* [[တဝ်မာတ် ခန်]] (Thomas Kuhn)
* [[ဒေးဗေတ် ဟယုမ်]] (David Hume)
* [[ဖရန်စစ် ဘေကောန်]] (Francis Bacon)
}}

[[Category:ဒဿနိကဗေဒ]]
[[Category:သိပ္ပံ]]
[[Category:ဒဿန သိပ္ပံ]]</text>
      <sha1>o57n96hdjb114kescfwmxqanpngrp06</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အေပိသတေမဝ်လဝ်ဂျဳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11475</id>
    <revision>
      <id>55876</id>
      <timestamp>2026-07-10T02:15:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''အေပိသတေမဝ်လဝ်ဂျဳ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''သဳအိုရဳ ပညာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Epistemology'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သာခါ အဓိက ကေုာံ သဇိုင် မွဲ ပ္ဍဲကဵု [[ဒဿနိကဗေဒ]] (Philosophy) မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူ သဘ...&quot;</comment>
      <origin>55876</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25249" sha1="mt1zanpufb7587phaqdhfuhprxvbkcm" xml:space="preserve">'''အေပိသတေမဝ်လဝ်ဂျဳ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''သဳအိုရဳ ပညာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Epistemology'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သာခါ အဓိက ကေုာံ သဇိုင် မွဲ ပ္ဍဲကဵု [[ဒဿနိကဗေဒ]] (Philosophy) မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူ သဘာဝ၊ တမ်မူလ၊ ကေုာံ အပိုတ်အခြာ ပညာ (Knowledge) ကေုာံ ပရေင်ယုံကြည် (Belief) တအ် ရ။ ဝေါဟာရ ဏအ်ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် ဂရိတ် တြေံ &quot;epistēmē&quot; (မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပညာ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;လညာတ်တီ&quot;) ကေုာံ &quot;logos&quot; (မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပရေင်လ္ၚတ်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ယုတ္တိ&quot;) ရ။ &lt;ref name=&quot;steup&quot;&gt;{{cite encyclopedia|last=Steup|first=Matthias|author2=Neta, Ram|title=Epistemology|encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|edition=Fall 2020|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|year=2020}}&lt;/ref&gt;

ဘာသာရပ် ဏအ်ဝွံ ဂၠာဲ သွဟ် သွက် သမာန် အဓိက မပ္တံကဵု &quot;ပညာ ဟီုဂှ် မုရော?&quot;၊ &quot;ဗီုလဵု ပိုယ် ဂွံ တီ အရာ မွဲမွဲ ရော?&quot;၊ ကေုာံ &quot;ပရေင်ယုံကြည် မွဲ ညံင်ဂွံ ဒှ် ပညာ ဍာံပြ ဂှ် မု နွံပၟိက် ရော?&quot; ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ ဗၟံက်ထ္ၜး လဝ် ပရူပရာ အေပိသတေမဝ်လဝ်ဂျဳ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ သဳအိုရဳ အဓိက၊ ကေုာံ လွပ် ဍေဟ် ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။
[[ဝှာင်:Plato_and_Aristotle_in_The_School_of_Athens_(detail).jpg|right|thumb|300x300px|ပလေတဝ် (Plato) ကေုာံ အရစ်သတဝ်တယ် (Aristotle) ပ္ဍဲ ရုပ်ကသူ ဋ္ဌာန်အာသင် (School of Athens)၊ ညးတအ် ဒှ် မၞိဟ် မစ ဆွေးနွေး လညာတ် သဇိုင် ပရူ သဘာဝ ပညာ ကေုာံ ဓဝ်ဍာံ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ သဇိုင် သဳအိုရဳ ပညာ (Introduction and Basic Theory of Knowledge) ==
ပ္ဍဲကဵု လညာတ် ဒဿနိကဗေဒ ဓမ္မတာ မ္ဂး၊ &quot;ပညာ&quot; (Knowledge) ဂှ် ညးတအ် ပံက်လဝ် အဓိပ္ပါယ် နကဵု လဒက်ပတန် အဓိက ၃ သာ် မကော်စ &quot;Justified True Belief&quot; (JTB) ရ။ သဳအိုရဳ ဏအ် ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ ပူဂိုလ် (S) မွဲ တီ ပရူပရာ (P) မွဲ ဍာံပြ မ္ဂး၊ အကာဲအရာ ၃ သာ် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ဒးဍိုက်ပေင် ရ -

# '''ပရေင်ယုံကြည် (Belief):''' S ဒး ယုံကြည် ဒဒှ်ရ P ဂှ် ဍာံပြ ရ။ (ယဝ်ရ ပိုယ် ဟွံယုံကြည် မ္ဂး၊ ပိုယ် ဟွံမာန် တီ ဍေဟ် ရ)။
# '''ဓဝ်ဍာံ (Truth):''' P ဂှ် ဒး ဒှ် အရာ မဍာံပြ ဇေတ်တ် ရ။ (ပိုယ် ဟွံမာန် တီ အရာ မမှာ ဒၟံင် ရ။ ဥပမာ - &quot;ဂၠးတိ ပြား ဒၟံင်&quot; ဂှ် ယုံကြည် ဂွံ ကီုလေဝ်၊ ဒှ် &quot;ပညာ&quot; ဟွံမာန်)။
# '''ဟိုတ်ခိုင်ကၠိုက် (Justification):''' S နွံကဵု ဟိုတ်ဖဵု ဟွံသေင်မ္ဂး သက်သဳ မခိုင်ကၠိုက် သွက်ဂွံ ယုံကြည် ဒဒှ်ရ P ဍာံပြ ရ။ (ယဝ်ရ ထေင် ခယျ ကေတ် တုဲ ဒး အာ ဂှ် ဒှ် &quot;ကံခိုဟ်&quot; သၟး တုဲ ဟွံဒှ် ပညာ ရ)။

လညာတ် JTB ဏအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် လဒက်ပတန် အေပိသတေမဝ်လဝ်ဂျဳ နူကဵု ခေတ် [[ပလေတဝ်]] (Plato) တေအ် စဵုကဵု စိုပ် ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ လဒေါဝ် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ဝင် သဳအိုရဳ ပညာ ဝွံ စကတဵုဒှ် ကၠုင်လဝ် နူကဵု ဂရိတ် တြေံ (Ancient Greece) ရ။ ပ္ဍဲ ပြကိုဟ် ''Theaetetus'' ဂှ် ပလေတဝ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ဗီုလဵု ပညာ ကေုာံ ပရေင်ဆဵုဂဗ (Perception) တအ် တၞဟ်ခြာ ရေင်သကအ် ရ။

ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တၟိ (Modern period) ဗွဝ်ကၠံ ၁၇ ကဵု ၁၈ ဂှ်၊ ဘာသာရပ် ဏအ် ထကး အာ နကဵု ဂိုဏ် အဓိက ၜါ -

* '''[[ရာယှေန်နလစ်ဇမ်]] (Rationalism):''' တၠပညာ မပ္တံကဵု [[ရဳနဳ ဒေးကာတ်]] (René Descartes) ကေုာံ [[သပဳနဝ်ဇာ]] (Baruch Spinoza) တအ် ယုံကြည် လဝ် ဒဒှ်ရ ပညာ ဇေတ်တ် ဂှ် ကၠုင် နူကဵု &quot;ဉာဏ် ဟိုတ်ဖဵု&quot; (Reason) သက်သက် ရ။ ဒေးကာတ် စကာ နဲကဲ သံသယ (Methodic doubt) တုဲ ညး ဂၠာဲဆဵု ဓဝ်ဍာံ မွဲ &quot;အဲ ချပ် ဒၟံင် ရ၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ အဲ နွံ တန်တဴ ဒၟံင် ရ&quot; (Cogito, ergo sum)။&lt;ref name=&quot;descartes&quot;&gt;{{cite book|last=Descartes|first=R.|title=Meditations on First Philosophy|publisher=Cambridge University Press|year=1996|note=Translated by J. Cottingham (Original work published 1641)}}&lt;/ref&gt;
* '''[[အေမ်ပဳရဳသစ်ဇမ်]] (Empiricism):''' တၠပညာ မပ္တံကဵု [[ဂျောန် လံက်]] (John Locke) ကေုာံ [[ဒေးဗစ် ဟယူးမ်]] (David Hume) တအ် ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ မၞိဟ် တအ် သၠးဂၠံဂဝ် ကၠုင် မ္ဂး က္ဍဟ် ဂှ် တုပ် ညံင် လိက် မအးဇ္ၚး (Tabula rasa) ရ။ ပညာ သီုဖအိုတ် ဂှ် ကလိဂွံ နူကဵု အာရီုဆဵုဂဗ (Sensory experience) ရ။

လက္ကရဴ ဂှ် [[အီမာနျူအယ် ကာန်]] (Immanuel Kant) ပံင်ကောံ လညာတ် ၜါ ဏအ် တုဲ ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ &quot;ပရေင်ဆဵုဂဗ ဟွံမဲ ကဵု ဉာဏ် ဟိုတ်ဖဵု ဂှ် ကၠက် ဒၟံင် တုဲ၊ ဉာဏ် ဟိုတ်ဖဵု ဟွံမဲ ကဵု ပရေင်ဆဵုဂဗ ဂှ် သၠာတ် နေင် ရ&quot;။

== ၃။ ပြသၞာ ဂေတ်တဳယာ (The Gettier Problem) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၃ ဂှ်၊ တၠပညာ ဒဿနိကဗေဒ အမေရိကာန် [[အက်ဒမန် ဂေတ်တဳယာ]] (Edmund Gettier) ပတိတ် လိက်ပရေင် ဂၠေအ်ဂၠေအ် မွဲ မနွံယၟု &quot;Is Justified True Belief Knowledge?&quot; မဒှ် အရာ မပလီုပလာ် ထောအ် သဳအိုရဳ JTB မနွံကၠုင် လအ်လ နူ ခေတ် ပလေတဝ် တေအ် ရ။&lt;ref name=&quot;gettier&quot;&gt;{{cite journal|last=Gettier|first=E. L.|title=Is Justified True Belief Knowledge?|journal=Analysis|volume=23|issue=6|pages=121-123|year=1963}}&lt;/ref&gt;

ဂေတ်တဳယာ ထ္ၜး ဥပမာ (Gettier cases) ဒဒှ်ရ မၞိဟ် မွဲ နွံကဵု ပရေင်ယုံကြည် (Belief)၊ ဍေဟ် ဍာံပြ (True)၊ သီု နွံကဵု ဟိုတ်ခိုင်ကၠိုက် (Justification) ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ဟွံဒှ် ပညာ (Knowledge) မာန် ရ၊ ဟိုတ်နူကဵု ဍေဟ် ဍာံပြ အာ ဟိုတ်နူ &quot;ကံခိုဟ်&quot; (Luck/Coincidence) သၟး ရ။

'''ဥပမာ ဂေတ်တဳယာ:''' သၟစ် (Smith) ယုံကြည် ဒၟံင် ဒဒှ်ရ &quot;မၞိဟ် မနွံ ကဵု သြန် ဍေန် ၁၀ မ ပ္ဍဲ ထိုင် ဂှ် ကလိဂွံ ကမၠောန် ရောင်&quot;။ ညးတေအ် ယုံကြည် သာ်ဏအ် ဟိုတ်နူ သြဌာန ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ ဂျုံး (Jones) သ္ဂောအ် ကမၠောန် တုဲ၊ သၟစ် တီလဝ် ဒဒှ်ရ ဂျုံး နွံ သြန် ၁၀ မ ပ္ဍဲ ထိုင်။ (ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဟိုတ်ခိုင်ကၠိုက် Justification)။ ဆဂး လက္ကရဴ အိုတ် သၟစ် အလဵု ဇကု ဍေဟ် ကလိဂွံ ကမၠောန် ဂှ် (ဟွံသေင် ကု ဂျုံး)။ တုဲပၠန် သၟစ် ဇကုဍေဟ် လေဝ် (ဟွံတီ မွဲ သာ်) နွံ သြန် ၁၀ မ ပ္ဍဲ ထိုင် ကီု ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေင်ယုံကြည် သၟစ် (&quot;မၞိဟ် မနွံ သြန် ၁၀ မ ဂွံ ကမၠောန်&quot;) ဂှ် ဍာံပြ ဒၟံင် သီု နွံ ဟိုတ်ဖဵု ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ဟွံဒှ် ပညာ ရ၊ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဍာံ အာ နကဵု ပရေင် ကံစပ် (Epistemic luck) ရ။

== ၄။ လဒက်ပတန် ဟိုတ်ခိုင်ကၠိုက် (Structure of Justification) ==
ယဝ်ရ ပိုယ် နွံကဵု ပရေင်ယုံကြည် မွဲ မ္ဂး၊ ဗီုလဵု ပိုယ် ဂွံ ထံက်ဂလာန် (Justify) ဍေဟ် ရော? ပ္ဍဲ အေပိသတေမဝ်လဝ်ဂျဳ မ္ဂး နွံ လညာတ် အဓိက သွက် လဒက်ပတန် ဏအ် -

# '''[[လညာတ် ဒုင်သဇိုင်]] (Foundationalism):''' လညာတ် ဏအ် ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ ပရေင်ယုံကြည် သီုဖအိုတ် ဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် လတူ &quot;ပရေင်ယုံကြည် သဇိုင်&quot; (Basic beliefs) မဟွံနွံပၟိက် သက်သဳ တၞဟ် တအ် ရ။ ဥပမာ - &quot;အဲ ဆဵု ဒၟံင် အသာ် ဗကေတ်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;၁+၁=၂&quot; တအ်ဂှ် ဒှ် သဇိုင် မခိုင်ကၠိုက် ရ။ ဍေဟ် တုပ် ညံင်ရဴ လဒက်ပတန် သ္ၚိ မွဲ မနွံ ကဵု ရိုဟ်ကၞက် မခိုင်မွဲ ကီု ရ။
# '''[[လညာတ် ဆက်စပ်]] (Coherentism):''' လညာတ် ဏအ် ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ ပရေင်ယုံကြည် သဇိုင် (Basic beliefs) ဂှ် ဟွံမဲ ရ။ ပရေင်ယုံကြည် မွဲမွဲ ဍာံပြ တုဲ ခိုင်ကၠိုက် ဂှ် ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ကိတ်ညဳ ဆက်စပ် (Cohere) ဒၟံင် ကု ကွန်ရက် ပရေင်ယုံကြည် တၞဟ် (Web of beliefs) ပ္ဍဲ က္ဍဟ် ပိုယ် ရ။ ဍေဟ် တုပ် ညံင်ရဴ ဇာမန် မွဲ မဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် ကီု ရ။

== ၅။ ရိုဟ်ကၞက် ပညာ (Sources of Knowledge) ==
မၞိဟ် တအ် ကလိဂွံ ပညာ ကေုာံ လညာတ်တီ နူကဵု ရိုဟ်ကၞက် အဓိက ဂမၠိုင် အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ -

* '''အာရီုဆဵုဂဗ (Perception):''' ပရေင်ဆဵု၊ မိင်၊ စမ်၊ နှဴ၊ ကေုာံ ရှ် (မတ်၊ ကတောဝ်၊ မုဟ်၊ လတာ်၊ ဇကု)။
* '''စၟတ်သမ္တီ စိုတ်ပ္ဍဲ (Introspection):''' ပရေင်တီ အကာဲအရာ စိုတ် ပူဂိုလ် မပ္တံကဵု &quot;အဲ ဂိဒၟံင်&quot;၊ &quot;အဲ အောန်စိုတ် ဒၟံင်&quot;။
* '''သမ္တီ (Memory):''' ပရေင်ကလေင် တွိုန် တီ အရာ မကတဵုဒှ် လဝ် တုဲ။
* '''ဟိုတ်ဖဵု (Reason / Logic):''' ပရေင်ချပ် နကဵု သင်္ချာ ကေုာံ ယုတ္တိဗေဒ မပ္တံကဵု &quot;မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ဒး ချိုတ် ရောင်၊ သဝ်ကရေတဳ ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် ရ၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညး ဒး ချိုတ် ရောင်&quot;။
* '''သက်သဳ ကေုာံ ပရိုင် (Testimony):''' ပရေင်ကလိဂွံ ပညာ နူကဵု အရာ မၞိဟ် တၞဟ် ဟီု တွံ ကဵု (ဥပမာ - ဗှ် လိက်၊ မိင် ပရိုင်၊ ဗတောန် ဘာ)။

== ၆။ လညာတ် သံသယ ပ္ဍဲ ဒဿနိကဗေဒ (Philosophical Skepticism) ==
[[လညာတ် သံသယ]] (Skepticism) ဂှ် ဒှ် ပြသၞာ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ အေပိသတေမဝ်လဝ်ဂျဳ ရ။ လညာတ် ဏအ် သၟာန် ဒၟံင် ဒဒှ်ရ &quot;ပိုယ် ဂွံ တီ ဍာံဍာံ ပြပြ ဂှ် မာန် ဇေတ်တ် ဟာ?&quot;

* '''သံသယ မနက်သြိုဟ် (Radical Skepticism):''' ဒေးကာတ် ပတိုန်ထ္ၜး လဝ် လညာတ် &quot;နတ် ပရေအ်&quot; (Evil Demon) မလှေအ်လှန် ဒၟံင် အာရီု ပိုယ် သီုဖအိုတ် ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် တၟိ ဏအ် ညးတအ် ပြံင်လှာဲ စကာ ဥပမာ &quot;[[က္ဍဟ် ပ္ဍဲ ပလင်]] (Brain in a vat)&quot; မဒှ် အကာဲအရာ ပိုယ် ဒှ် ဒၟံင် ဆ က္ဍဟ် မွဲ မစုတ်လဝ် ပ္ဍဲ ပလင် ကေုာံ ဆက်လဝ် ဝါယာ စက် ကောန်ပျူတာ (တုပ် ညံင် ရုပ်ရှင် The Matrix) ရ။ ယဝ်ရ သာ်ဏအ် မ္ဂး၊ ပိုယ် ဟွံမာန် တီ အရာ မ္ၚး ဇေတ်တ် ဍာံဍာံ မွဲ လှ်ေ ရ။

သွက်ဂွံ ဒစးဒုင် လညာတ် ဏအ်၊ တၠပညာ မပ္တံကဵု ဂျဳ အဳ မိုး (G. E. Moore) စကာ လညာတ် ဓမ္မတာ (Common sense) တုဲ ထ္ၜး တဲ ၜါ လပါ် ညးတေအ် တုဲ ဟီု ဒဒှ်ရ &quot;ဏအ်ဂှ် တဲ မွဲ၊ ဏအ်ဂှ် တဲ မွဲပၠန်... ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂၠးတိ မ္ၚး နွံ ဍာံပြ ရ&quot;။

== ၇။ အေပိသတေမဝ်လဝ်ဂျဳ သဘာဝ (Naturalized Epistemology) ==
ပ္ဍဲ လပါ် လက္ကရဴ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ ဂှ်၊ တၠပညာ အမေရိကာန် [[ဒဗလျူ ဗဳ အဝ် ခွိုင်း]] (W. V. O. Quine) ပတိုန်ထ္ၜး လဝ် လညာတ် &quot;Naturalized Epistemology&quot; ရ။ ညးတေအ် ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ အေပိသတေမဝ်လဝ်ဂျဳ ဓမ္မတာ ဂှ် ဒှ် အရာ မဟွံကဵု ဖဵု (Fruitless) တုဲ၊ ပိုယ် သ္ဒး စကာ သိပ္ပံ မပ္တံကဵု စိတ္တဗေဒ (Cognitive psychology) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဗီုလဵု က္ဍဟ် မၞိဟ် တအ် ဖန်ဗဒှ် ပညာ နူကဵု အာရီု ဇေတ်တ် ရ။&lt;ref name=&quot;quine&quot;&gt;{{cite journal|last=Quine|first=W. V. O.|title=Epistemology Naturalized|journal=Ontological Relativity and Other Essays|publisher=Columbia University Press|year=1969|pages=69-90}}&lt;/ref&gt;

လညာတ် ဏအ်ဝွံ ပြံင်လှာဲ ထောအ် သမာန် နူကဵု &quot;ဗီုလဵု ပိုယ် ဂွံ ထံက်ဂလာန် ပညာ ရော?&quot; စိုပ် အာ &quot;ဗီုလဵု က္ဍဟ် ပိုယ် တွက်ဂၞန် တုဲ ကလိဂွံ ပညာ ရော?&quot; မဒှ် လညာတ် သိပ္ပံ (Scientific approach) ရ။

== ၈။ အေပိသတေမဝ်လဝ်ဂျဳ ပရေင်မၞိဟ် (Social Epistemology) ==
အေပိသတေမဝ်လဝ်ဂျဳ တြေံ ဂှ် အာရီုစွံ လတူ ပူဂိုလ် မွဲ (Individual) သၟး ရ။ ဆဂး အေပိသတေမဝ်လဝ်ဂျဳ ပရေင်မၞိဟ် (Social Epistemology) ဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဗီုလဵု ဂကောံ မၞိဟ် တအ် ဖန်ဗဒှ် ပညာ ရေင်သကအ် ရ။&lt;ref name=&quot;goldman&quot;&gt;{{cite book|last=Goldman|first=A. I.|title=Knowledge in a Social World|publisher=Oxford University Press|year=1999|pages=3-10}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ခေတ် တၟိ ဏအ်၊ ပညာ ပိုယ် ဗွဲမဂၠိုင် (ဥပမာ - သဳအိုရဳ သိပ္ပံ၊ ဝင် ဂၠးတိ) ဂှ် ပိုယ် ဟွံမာန် စမ်ၜတ် ကေတ်တ် အလဵု ဇကု ပုဟ်၊ ပိုယ် ဒး ဒုင်သဇိုင် လတူ &quot;သက်သဳ ကေုာံ ပရိုင်&quot; (Testimony) နူကဵု တၠပညာ (Experts) ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ မပ္တံကဵု ဝဳကဳပဳဒဳယာ တအ် ရ။ လညာတ် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူ ဓဝ်ယုံကြည် (Trust)၊ ပရေင်ပါ်ပါဲ ပရိုင် (Peer review)၊ ကေုာံ ပရေင်တြး ပညာ ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ရ။

== ၉။ အေပိသတေမဝ်လဝ်ဂျဳ ပရေင်ဒ္ဂေတ် (Virtue Epistemology) ==
[[အေပိသတေမဝ်လဝ်ဂျဳ ပရေင်ဒ္ဂေတ်]] (Virtue Epistemology) ဂှ် ဒှ် လညာတ် မပံင်ကောံ လဝ် အေပိသတေမဝ်လဝ်ဂျဳ ကဵု ဒ္ဂေတ်ဝတ် (Ethics) ရ။ စၞး မစၟတ်သမ္တီ လတူ ပရေင်ယုံကြည် မွဲမွဲ ဂှ် ဍာံပြ ဟာ ဂှ်၊ လညာတ် ဏအ် အာရီုစွံ လတူ &quot;ပူဂိုလ် မဂၠာဲ ပညာ&quot; (The knower) ရ။

ယဝ်ရ ပူဂိုလ် မွဲ နွံကဵု ဒ္ဂေတ် ဉာဏ် (Intellectual virtues) မပ္တံကဵု:

* '''ဓဝ်သဝ်စိုတ် ဉာဏ် (Intellectual humility):''' တီ အပိုတ်အခြာ လညာတ် ဇကု။
* '''ဓဝ်သတ္တိ ဉာဏ် (Intellectual courage):''' ဂံင် သၟာန် ကေုာံ ဂၠာဲ ဓဝ်ဍာံ ၜိုန်ရ ဒးဒုင် ဒစးဒုင် ကီု။
* '''သၠးပွး စိုတ် (Open-mindedness):''' ဒုင်ကေတ် လညာတ် တၟိ ကေုာံ သက်သဳ တၟိ လၟိုန်။

မ္ဂး ပူဂိုလ် ဂှ် မာန် ကလိဂွံ ပညာ မဍာံပြ လောဲသွာ ရ။ ယဝ်ရ နွံ ဒ္ဂေတ် ပရေအ် (Intellectual vices) မပ္တံကဵု ထေင်ဇၞော် ဇကု ကေုာံ ပိတ် ကၟာတ် လညာတ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ပညာ မှာ ရ။

== ၁၀။ လွပ် ကေုာံ အပလီကေယှေန် ခေတ်တၟိ (Modern Applications and Relevance) ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+သ္ၚိအင် ထ္ၜး ပရေင်ဆက်စပ် အေပိသတေမဝ်လဝ်ဂျဳ ကဵု ပြသၞာ ခေတ်တၟိ
!ကဏ္ဍ ခေတ်တၟိ
!ပြသၞာ အေပိသတေမဝ်လဝ်ဂျဳ
!ဖဵု သက်ရောက်
|-
|'''မဳဒဳယာ မဟာဇန် (Social Media)'''
|ပရိုင်ပလီု ကေုာံ Echo chambers။ ပရေင်လှေအ်လှန် သက်သဳ (Testimony)။
|ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဟွံယုံကြည် ရေင်သကအ်၊ ပကဵု ညံင် ဂကောံမၞိဟ် ထကးပြး။
|-
|'''[[ဉာဏ်စက်]] (Artificial Intelligence)'''
|AI Black box ပြသၞာ။ ပိုယ် တီ သွဟ် ဆဂး ဟွံတီ ဗီုလဵု AI ဂှ် တွက်ဂွံ (Lack of justification)။
|ပိုယ် ထေက်ကဵု ယုံကြည် လတူ သ္ဂုတ်သွာတ် ဉာဏ်စက် ဟာ ဂှ် ဒှ် ပြသၞာ သဇိုင် မွဲ။
|-
|'''အင်တာနက် ကေုာံ တင်ဂၞင်'''
|လၟိဟ် တင်ဂၞင် ဂၠိုင်လောန် (Information overload)။
|ဒးစကာ ဓဝ်သဝ်စိုတ် ဉာဏ် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ ပရိုင် မဍာံပြ (Critical thinking) လၟိုန်။
|}
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ အေပိသတေမဝ်လဝ်ဂျဳ ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။ ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ပြးဇး ပရိုင် လောဲသွာ ဂှ်ရ၊ ကောန်မၞိဟ် တအ် ဒး ဆဵုဂဗ ဒၟံင် ပြသၞာ &quot;အရာလဵု ဒှ် ဓဝ်ဍာံ ဇေတ်တ် ရော?&quot; မွဲ လၟိုန် ရ။ ပရေင်လ္ၚတ် သဳအိုရဳ ပညာ ဏအ်ဝွံ ဗတောန် ကဵု ပိုယ် ညံင်ဂွံ ပါ်ပါဲ (Analyze) သက်သဳ၊ ညံင်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ရိုဟ်ကၞက် (Sources) မခိုင်ကၠိုက်၊ ကေုာံ ညံင်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ယုံကြည် မဍာံပြ သွက် ဘဝ လၟိုန်တ္ၚဲ ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==

* [[ဒဿနိကဗေဒ]] (Philosophy)
* [[ယုတ္တိဗေဒ]] (Logic)
* [[ရူပဗေဒ]] (Physics)
* [[စိတ္တဗေဒ]] (Psychology)
{{Navbox|name=Philosophy|title=ဒဿနိကဗေဒ ကေုာံ သာခါ အဓိက (Philosophy and Major Branches)|listclass=hlist|state=autocollapse|group1=သာခါ အဓိက (Major Branches)|list1=* [[အေပိသတေမဝ်လဝ်ဂျဳ]] (Epistemology - Theory of Knowledge)
* [[မေတာဖစ်ဇစ်]] (Metaphysics)
* [[ဒ္ဂေတ်ဝတ်]] (Ethics)
* [[ယုတ္တိဗေဒ]] (Logic)
* [[ဒဿနိကဗေဒ ပရေင်ဆာဲ]] (Aesthetics)|group2=လညာတ် အေပိသတေမဝ်လဝ်ဂျဳ|list2=* [[ရာယှေန်နလစ်ဇမ်]] (Rationalism)
* [[အေမ်ပဳရဳသစ်ဇမ်]] (Empiricism)
* [[လညာတ် သံသယ]] (Skepticism)
* [[လညာတ် ဒုင်သဇိုင်]] (Foundationalism)|group3=တၠပညာ ဂမၠိုင်|list3=* [[ပလေတဝ်]] (Plato)
* [[ရဳနဳ ဒေးကာတ်]] (René Descartes)
* [[အီမာနျူအယ် ကာန်]] (Immanuel Kant)
* [[အက်ဒမန် ဂေတ်တဳယာ]] (Edmund Gettier)}}</text>
      <sha1>mt1zanpufb7587phaqdhfuhprxvbkcm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55877</id>
      <parentid>55876</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T02:16:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55877</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25249" sha1="2bo6tbvv2edncei1x7yeiun78q3aazu" xml:space="preserve">'''အေပိသတေမဝ်လဝ်ဂျဳ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''သဳအိုရဳ ပညာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Epistemology'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သာခါ အဓိက ကေုာံ သဇိုင် မွဲ ပ္ဍဲကဵု [[ဒဿနိကဗေဒ]] (Philosophy) မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူ သဘာဝ၊ တမ်မူလ၊ ကေုာံ အပိုတ်အခြာ ပညာ (Knowledge) ကေုာံ ပရေင်ယုံကြည် (Belief) တအ် ရ။ ဝေါဟာရ ဏအ်ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် ဂရိတ် တြေံ &quot;epistēmē&quot; (မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပညာ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;လညာတ်တီ&quot;) ကေုာံ &quot;logos&quot; (မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပရေင်လ္ၚတ်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ယုတ္တိ&quot;) ရ။ &lt;ref name=&quot;steup&quot;&gt;{{cite encyclopedia|last=Steup|first=Matthias|author2=Neta, Ram|title=Epistemology|encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|edition=Fall 2020|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|year=2020}}&lt;/ref&gt;

ဘာသာရပ် ဏအ်ဝွံ ဂၠာဲ သွဟ် သွက် သမာန် အဓိက မပ္တံကဵု &quot;ပညာ ဟီုဂှ် မုရော?&quot;၊ &quot;ဗီုလဵု ပိုယ် ဂွံ တီ အရာ မွဲမွဲ ရော?&quot;၊ ကေုာံ &quot;ပရေင်ယုံကြည် မွဲ ညံင်ဂွံ ဒှ် ပညာ ဍာံပြ ဂှ် မု နွံပၟိက် ရော?&quot; ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ ဗၟံက်ထ္ၜး လဝ် ပရူပရာ အေပိသတေမဝ်လဝ်ဂျဳ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ သဳအိုရဳ အဓိက၊ ကေုာံ လွပ် ဍေဟ် ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။
[[ဝှာင်:Plato_and_Aristotle_in_The_School_of_Athens_(detail).jpg|right|thumb|300x300px|ပလေတဝ် (Plato) ကေုာံ အရစ်သတဝ်တယ် (Aristotle) ပ္ဍဲ ရုပ်ကသူ ဋ္ဌာန်အာသင် (School of Athens)၊ ညးတအ် ဒှ် မၞိဟ် မစ ဆွေးနွေး လညာတ် သဇိုင် ပရူ သဘာဝ ပညာ ကေုာံ ဓဝ်ဍာံ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ သဇိုင် သဳအိုရဳ ပညာ (Introduction and Basic Theory of Knowledge) ==
ပ္ဍဲကဵု လညာတ် ဒဿနိကဗေဒ ဓမ္မတာ မ္ဂး၊ &quot;ပညာ&quot; (Knowledge) ဂှ် ညးတအ် ပံက်လဝ် အဓိပ္ပါယ် နကဵု လဒက်ပတန် အဓိက ၃ သာ် မကော်စ &quot;Justified True Belief&quot; (JTB) ရ။ သဳအိုရဳ ဏအ် ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ ပူဂိုလ် (S) မွဲ တီ ပရူပရာ (P) မွဲ ဍာံပြ မ္ဂး၊ အကာဲအရာ ၃ သာ် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ဒးဍိုက်ပေင် ရ -

# '''ပရေင်ယုံကြည် (Belief):''' S ဒး ယုံကြည် ဒဒှ်ရ P ဂှ် ဍာံပြ ရ။ (ယဝ်ရ ပိုယ် ဟွံယုံကြည် မ္ဂး၊ ပိုယ် ဟွံမာန် တီ ဍေဟ် ရ)။
# '''ဓဝ်ဍာံ (Truth):''' P ဂှ် ဒး ဒှ် အရာ မဍာံပြ ဇေတ်တ် ရ။ (ပိုယ် ဟွံမာန် တီ အရာ မမှာ ဒၟံင် ရ။ ဥပမာ - &quot;ဂၠးတိ ပြား ဒၟံင်&quot; ဂှ် ယုံကြည် ဂွံ ကီုလေဝ်၊ ဒှ် &quot;ပညာ&quot; ဟွံမာန်)။
# '''ဟိုတ်ခိုင်ကၠိုက် (Justification):''' S နွံကဵု ဟိုတ်ဖဵု ဟွံသေင်မ္ဂး သက်သဳ မခိုင်ကၠိုက် သွက်ဂွံ ယုံကြည် ဒဒှ်ရ P ဍာံပြ ရ။ (ယဝ်ရ ထေင် ခယျ ကေတ် တုဲ ဒး အာ ဂှ် ဒှ် &quot;ကံခိုဟ်&quot; သၟး တုဲ ဟွံဒှ် ပညာ ရ)။

လညာတ် JTB ဏအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် လဒက်ပတန် အေပိသတေမဝ်လဝ်ဂျဳ နူကဵု ခေတ် [[ပလေတဝ်]] (Plato) တေအ် စဵုကဵု စိုပ် ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ လဒေါဝ် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ဝင် သဳအိုရဳ ပညာ ဝွံ စကတဵုဒှ် ကၠုင်လဝ် နူကဵု ဂရိတ် တြေံ (Ancient Greece) ရ။ ပ္ဍဲ ပြကိုဟ် ''Theaetetus'' ဂှ် ပလေတဝ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ဗီုလဵု ပညာ ကေုာံ ပရေင်ဆဵုဂဗ (Perception) တအ် တၞဟ်ခြာ ရေင်သကအ် ရ။

ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တၟိ (Modern period) ဗွဝ်ကၠံ ၁၇ ကဵု ၁၈ ဂှ်၊ ဘာသာရပ် ဏအ် ထကး အာ နကဵု ဂိုဏ် အဓိက ၜါ -

* '''[[ရာယှေန်နလစ်ဇမ်]] (Rationalism):''' တၠပညာ မပ္တံကဵု [[ရဳနဳ ဒေးကာတ်]] (René Descartes) ကေုာံ [[သပဳနဝ်ဇာ]] (Baruch Spinoza) တအ် ယုံကြည် လဝ် ဒဒှ်ရ ပညာ ဇေတ်တ် ဂှ် ကၠုင် နူကဵု &quot;ဉာဏ် ဟိုတ်ဖဵု&quot; (Reason) သက်သက် ရ။ ဒေးကာတ် စကာ နဲကဲ သံသယ (Methodic doubt) တုဲ ညး ဂၠာဲဆဵု ဓဝ်ဍာံ မွဲ &quot;အဲ ချပ် ဒၟံင် ရ၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ အဲ နွံ တန်တဴ ဒၟံင် ရ&quot; (Cogito, ergo sum)။&lt;ref name=&quot;descartes&quot;&gt;{{cite book|last=Descartes|first=R.|title=Meditations on First Philosophy|publisher=Cambridge University Press|year=1996|note=Translated by J. Cottingham (Original work published 1641)}}&lt;/ref&gt;
* '''[[အေမ်ပဳရဳသစ်ဇမ်]] (Empiricism):''' တၠပညာ မပ္တံကဵု [[ဂျောန် လံက်]] (John Locke) ကေုာံ [[ဒေးဗစ် ဟယူးမ်]] (David Hume) တအ် ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ မၞိဟ် တအ် သၠးဂၠံဂဝ် ကၠုင် မ္ဂး က္ဍဟ် ဂှ် တုပ် ညံင် လိက် မအးဇ္ၚး (Tabula rasa) ရ။ ပညာ သီုဖအိုတ် ဂှ် ကလိဂွံ နူကဵု အာရီုဆဵုဂဗ (Sensory experience) ရ။

လက္ကရဴ ဂှ် [[အဳမာနျူအယ် ကာန်]] (Immanuel Kant) ပံင်ကောံ လညာတ် ၜါ ဏအ် တုဲ ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ &quot;ပရေင်ဆဵုဂဗ ဟွံမဲ ကဵု ဉာဏ် ဟိုတ်ဖဵု ဂှ် ကၠက် ဒၟံင် တုဲ၊ ဉာဏ် ဟိုတ်ဖဵု ဟွံမဲ ကဵု ပရေင်ဆဵုဂဗ ဂှ် သၠာတ် နေင် ရ&quot;။

== ၃။ ပြသၞာ ဂေတ်တဳယာ (The Gettier Problem) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၃ ဂှ်၊ တၠပညာ ဒဿနိကဗေဒ အမေရိကာန် [[အက်ဒမန် ဂေတ်တဳယာ]] (Edmund Gettier) ပတိတ် လိက်ပရေင် ဂၠေအ်ဂၠေအ် မွဲ မနွံယၟု &quot;Is Justified True Belief Knowledge?&quot; မဒှ် အရာ မပလီုပလာ် ထောအ် သဳအိုရဳ JTB မနွံကၠုင် လအ်လ နူ ခေတ် ပလေတဝ် တေအ် ရ။&lt;ref name=&quot;gettier&quot;&gt;{{cite journal|last=Gettier|first=E. L.|title=Is Justified True Belief Knowledge?|journal=Analysis|volume=23|issue=6|pages=121-123|year=1963}}&lt;/ref&gt;

ဂေတ်တဳယာ ထ္ၜး ဥပမာ (Gettier cases) ဒဒှ်ရ မၞိဟ် မွဲ နွံကဵု ပရေင်ယုံကြည် (Belief)၊ ဍေဟ် ဍာံပြ (True)၊ သီု နွံကဵု ဟိုတ်ခိုင်ကၠိုက် (Justification) ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ဟွံဒှ် ပညာ (Knowledge) မာန် ရ၊ ဟိုတ်နူကဵု ဍေဟ် ဍာံပြ အာ ဟိုတ်နူ &quot;ကံခိုဟ်&quot; (Luck/Coincidence) သၟး ရ။

'''ဥပမာ ဂေတ်တဳယာ:''' သၟစ် (Smith) ယုံကြည် ဒၟံင် ဒဒှ်ရ &quot;မၞိဟ် မနွံ ကဵု သြန် ဍေန် ၁၀ မ ပ္ဍဲ ထိုင် ဂှ် ကလိဂွံ ကမၠောန် ရောင်&quot;။ ညးတေအ် ယုံကြည် သာ်ဏအ် ဟိုတ်နူ သြဌာန ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ ဂျုံး (Jones) သ္ဂောအ် ကမၠောန် တုဲ၊ သၟစ် တီလဝ် ဒဒှ်ရ ဂျုံး နွံ သြန် ၁၀ မ ပ္ဍဲ ထိုင်။ (ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဟိုတ်ခိုင်ကၠိုက် Justification)။ ဆဂး လက္ကရဴ အိုတ် သၟစ် အလဵု ဇကု ဍေဟ် ကလိဂွံ ကမၠောန် ဂှ် (ဟွံသေင် ကု ဂျုံး)။ တုဲပၠန် သၟစ် ဇကုဍေဟ် လေဝ် (ဟွံတီ မွဲ သာ်) နွံ သြန် ၁၀ မ ပ္ဍဲ ထိုင် ကီု ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေင်ယုံကြည် သၟစ် (&quot;မၞိဟ် မနွံ သြန် ၁၀ မ ဂွံ ကမၠောန်&quot;) ဂှ် ဍာံပြ ဒၟံင် သီု နွံ ဟိုတ်ဖဵု ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ဟွံဒှ် ပညာ ရ၊ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဍာံ အာ နကဵု ပရေင် ကံစပ် (Epistemic luck) ရ။

== ၄။ လဒက်ပတန် ဟိုတ်ခိုင်ကၠိုက် (Structure of Justification) ==
ယဝ်ရ ပိုယ် နွံကဵု ပရေင်ယုံကြည် မွဲ မ္ဂး၊ ဗီုလဵု ပိုယ် ဂွံ ထံက်ဂလာန် (Justify) ဍေဟ် ရော? ပ္ဍဲ အေပိသတေမဝ်လဝ်ဂျဳ မ္ဂး နွံ လညာတ် အဓိက သွက် လဒက်ပတန် ဏအ် -

# '''[[လညာတ် ဒုင်သဇိုင်]] (Foundationalism):''' လညာတ် ဏအ် ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ ပရေင်ယုံကြည် သီုဖအိုတ် ဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် လတူ &quot;ပရေင်ယုံကြည် သဇိုင်&quot; (Basic beliefs) မဟွံနွံပၟိက် သက်သဳ တၞဟ် တအ် ရ။ ဥပမာ - &quot;အဲ ဆဵု ဒၟံင် အသာ် ဗကေတ်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;၁+၁=၂&quot; တအ်ဂှ် ဒှ် သဇိုင် မခိုင်ကၠိုက် ရ။ ဍေဟ် တုပ် ညံင်ရဴ လဒက်ပတန် သ္ၚိ မွဲ မနွံ ကဵု ရိုဟ်ကၞက် မခိုင်မွဲ ကီု ရ။
# '''[[လညာတ် ဆက်စပ်]] (Coherentism):''' လညာတ် ဏအ် ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ ပရေင်ယုံကြည် သဇိုင် (Basic beliefs) ဂှ် ဟွံမဲ ရ။ ပရေင်ယုံကြည် မွဲမွဲ ဍာံပြ တုဲ ခိုင်ကၠိုက် ဂှ် ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ကိတ်ညဳ ဆက်စပ် (Cohere) ဒၟံင် ကု ကွန်ရက် ပရေင်ယုံကြည် တၞဟ် (Web of beliefs) ပ္ဍဲ က္ဍဟ် ပိုယ် ရ။ ဍေဟ် တုပ် ညံင်ရဴ ဇာမန် မွဲ မဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် ကီု ရ။

== ၅။ ရိုဟ်ကၞက် ပညာ (Sources of Knowledge) ==
မၞိဟ် တအ် ကလိဂွံ ပညာ ကေုာံ လညာတ်တီ နူကဵု ရိုဟ်ကၞက် အဓိက ဂမၠိုင် အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ -

* '''အာရီုဆဵုဂဗ (Perception):''' ပရေင်ဆဵု၊ မိင်၊ စမ်၊ နှဴ၊ ကေုာံ ရှ် (မတ်၊ ကတောဝ်၊ မုဟ်၊ လတာ်၊ ဇကု)။
* '''စၟတ်သမ္တီ စိုတ်ပ္ဍဲ (Introspection):''' ပရေင်တီ အကာဲအရာ စိုတ် ပူဂိုလ် မပ္တံကဵု &quot;အဲ ဂိဒၟံင်&quot;၊ &quot;အဲ အောန်စိုတ် ဒၟံင်&quot;။
* '''သမ္တီ (Memory):''' ပရေင်ကလေင် တွိုန် တီ အရာ မကတဵုဒှ် လဝ် တုဲ။
* '''ဟိုတ်ဖဵု (Reason / Logic):''' ပရေင်ချပ် နကဵု သင်္ချာ ကေုာံ ယုတ္တိဗေဒ မပ္တံကဵု &quot;မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ဒး ချိုတ် ရောင်၊ သဝ်ကရေတဳ ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် ရ၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညး ဒး ချိုတ် ရောင်&quot;။
* '''သက်သဳ ကေုာံ ပရိုင် (Testimony):''' ပရေင်ကလိဂွံ ပညာ နူကဵု အရာ မၞိဟ် တၞဟ် ဟီု တွံ ကဵု (ဥပမာ - ဗှ် လိက်၊ မိင် ပရိုင်၊ ဗတောန် ဘာ)။

== ၆။ လညာတ် သံသယ ပ္ဍဲ ဒဿနိကဗေဒ (Philosophical Skepticism) ==
[[လညာတ် သံသယ]] (Skepticism) ဂှ် ဒှ် ပြသၞာ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ အေပိသတေမဝ်လဝ်ဂျဳ ရ။ လညာတ် ဏအ် သၟာန် ဒၟံင် ဒဒှ်ရ &quot;ပိုယ် ဂွံ တီ ဍာံဍာံ ပြပြ ဂှ် မာန် ဇေတ်တ် ဟာ?&quot;

* '''သံသယ မနက်သြိုဟ် (Radical Skepticism):''' ဒေးကာတ် ပတိုန်ထ္ၜး လဝ် လညာတ် &quot;နတ် ပရေအ်&quot; (Evil Demon) မလှေအ်လှန် ဒၟံင် အာရီု ပိုယ် သီုဖအိုတ် ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် တၟိ ဏအ် ညးတအ် ပြံင်လှာဲ စကာ ဥပမာ &quot;[[က္ဍဟ် ပ္ဍဲ ပလင်]] (Brain in a vat)&quot; မဒှ် အကာဲအရာ ပိုယ် ဒှ် ဒၟံင် ဆ က္ဍဟ် မွဲ မစုတ်လဝ် ပ္ဍဲ ပလင် ကေုာံ ဆက်လဝ် ဝါယာ စက် ကောန်ပျူတာ (တုပ် ညံင် ရုပ်ရှင် The Matrix) ရ။ ယဝ်ရ သာ်ဏအ် မ္ဂး၊ ပိုယ် ဟွံမာန် တီ အရာ မ္ၚး ဇေတ်တ် ဍာံဍာံ မွဲ လှ်ေ ရ။

သွက်ဂွံ ဒစးဒုင် လညာတ် ဏအ်၊ တၠပညာ မပ္တံကဵု ဂျဳ အဳ မိုး (G. E. Moore) စကာ လညာတ် ဓမ္မတာ (Common sense) တုဲ ထ္ၜး တဲ ၜါ လပါ် ညးတေအ် တုဲ ဟီု ဒဒှ်ရ &quot;ဏအ်ဂှ် တဲ မွဲ၊ ဏအ်ဂှ် တဲ မွဲပၠန်... ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂၠးတိ မ္ၚး နွံ ဍာံပြ ရ&quot;။

== ၇။ အေပိသတေမဝ်လဝ်ဂျဳ သဘာဝ (Naturalized Epistemology) ==
ပ္ဍဲ လပါ် လက္ကရဴ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ ဂှ်၊ တၠပညာ အမေရိကာန် [[ဒဗလျူ ဗဳ အဝ် ခွိုင်း]] (W. V. O. Quine) ပတိုန်ထ္ၜး လဝ် လညာတ် &quot;Naturalized Epistemology&quot; ရ။ ညးတေအ် ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ အေပိသတေမဝ်လဝ်ဂျဳ ဓမ္မတာ ဂှ် ဒှ် အရာ မဟွံကဵု ဖဵု (Fruitless) တုဲ၊ ပိုယ် သ္ဒး စကာ သိပ္ပံ မပ္တံကဵု စိတ္တဗေဒ (Cognitive psychology) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဗီုလဵု က္ဍဟ် မၞိဟ် တအ် ဖန်ဗဒှ် ပညာ နူကဵု အာရီု ဇေတ်တ် ရ။&lt;ref name=&quot;quine&quot;&gt;{{cite journal|last=Quine|first=W. V. O.|title=Epistemology Naturalized|journal=Ontological Relativity and Other Essays|publisher=Columbia University Press|year=1969|pages=69-90}}&lt;/ref&gt;

လညာတ် ဏအ်ဝွံ ပြံင်လှာဲ ထောအ် သမာန် နူကဵု &quot;ဗီုလဵု ပိုယ် ဂွံ ထံက်ဂလာန် ပညာ ရော?&quot; စိုပ် အာ &quot;ဗီုလဵု က္ဍဟ် ပိုယ် တွက်ဂၞန် တုဲ ကလိဂွံ ပညာ ရော?&quot; မဒှ် လညာတ် သိပ္ပံ (Scientific approach) ရ။

== ၈။ အေပိသတေမဝ်လဝ်ဂျဳ ပရေင်မၞိဟ် (Social Epistemology) ==
အေပိသတေမဝ်လဝ်ဂျဳ တြေံ ဂှ် အာရီုစွံ လတူ ပူဂိုလ် မွဲ (Individual) သၟး ရ။ ဆဂး အေပိသတေမဝ်လဝ်ဂျဳ ပရေင်မၞိဟ် (Social Epistemology) ဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဗီုလဵု ဂကောံ မၞိဟ် တအ် ဖန်ဗဒှ် ပညာ ရေင်သကအ် ရ။&lt;ref name=&quot;goldman&quot;&gt;{{cite book|last=Goldman|first=A. I.|title=Knowledge in a Social World|publisher=Oxford University Press|year=1999|pages=3-10}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ခေတ် တၟိ ဏအ်၊ ပညာ ပိုယ် ဗွဲမဂၠိုင် (ဥပမာ - သဳအိုရဳ သိပ္ပံ၊ ဝင် ဂၠးတိ) ဂှ် ပိုယ် ဟွံမာန် စမ်ၜတ် ကေတ်တ် အလဵု ဇကု ပုဟ်၊ ပိုယ် ဒး ဒုင်သဇိုင် လတူ &quot;သက်သဳ ကေုာံ ပရိုင်&quot; (Testimony) နူကဵု တၠပညာ (Experts) ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ မပ္တံကဵု ဝဳကဳပဳဒဳယာ တအ် ရ။ လညာတ် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူ ဓဝ်ယုံကြည် (Trust)၊ ပရေင်ပါ်ပါဲ ပရိုင် (Peer review)၊ ကေုာံ ပရေင်တြး ပညာ ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ရ။

== ၉။ အေပိသတေမဝ်လဝ်ဂျဳ ပရေင်ဒ္ဂေတ် (Virtue Epistemology) ==
[[အေပိသတေမဝ်လဝ်ဂျဳ ပရေင်ဒ္ဂေတ်]] (Virtue Epistemology) ဂှ် ဒှ် လညာတ် မပံင်ကောံ လဝ် အေပိသတေမဝ်လဝ်ဂျဳ ကဵု ဒ္ဂေတ်ဝတ် (Ethics) ရ။ စၞး မစၟတ်သမ္တီ လတူ ပရေင်ယုံကြည် မွဲမွဲ ဂှ် ဍာံပြ ဟာ ဂှ်၊ လညာတ် ဏအ် အာရီုစွံ လတူ &quot;ပူဂိုလ် မဂၠာဲ ပညာ&quot; (The knower) ရ။

ယဝ်ရ ပူဂိုလ် မွဲ နွံကဵု ဒ္ဂေတ် ဉာဏ် (Intellectual virtues) မပ္တံကဵု:

* '''ဓဝ်သဝ်စိုတ် ဉာဏ် (Intellectual humility):''' တီ အပိုတ်အခြာ လညာတ် ဇကု။
* '''ဓဝ်သတ္တိ ဉာဏ် (Intellectual courage):''' ဂံင် သၟာန် ကေုာံ ဂၠာဲ ဓဝ်ဍာံ ၜိုန်ရ ဒးဒုင် ဒစးဒုင် ကီု။
* '''သၠးပွး စိုတ် (Open-mindedness):''' ဒုင်ကေတ် လညာတ် တၟိ ကေုာံ သက်သဳ တၟိ လၟိုန်။

မ္ဂး ပူဂိုလ် ဂှ် မာန် ကလိဂွံ ပညာ မဍာံပြ လောဲသွာ ရ။ ယဝ်ရ နွံ ဒ္ဂေတ် ပရေအ် (Intellectual vices) မပ္တံကဵု ထေင်ဇၞော် ဇကု ကေုာံ ပိတ် ကၟာတ် လညာတ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ပညာ မှာ ရ။

== ၁၀။ လွပ် ကေုာံ အပလီကေယှေန် ခေတ်တၟိ (Modern Applications and Relevance) ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+သ္ၚိအင် ထ္ၜး ပရေင်ဆက်စပ် အေပိသတေမဝ်လဝ်ဂျဳ ကဵု ပြသၞာ ခေတ်တၟိ
!ကဏ္ဍ ခေတ်တၟိ
!ပြသၞာ အေပိသတေမဝ်လဝ်ဂျဳ
!ဖဵု သက်ရောက်
|-
|'''မဳဒဳယာ မဟာဇန် (Social Media)'''
|ပရိုင်ပလီု ကေုာံ Echo chambers။ ပရေင်လှေအ်လှန် သက်သဳ (Testimony)။
|ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဟွံယုံကြည် ရေင်သကအ်၊ ပကဵု ညံင် ဂကောံမၞိဟ် ထကးပြး။
|-
|'''[[ဉာဏ်စက်]] (Artificial Intelligence)'''
|AI Black box ပြသၞာ။ ပိုယ် တီ သွဟ် ဆဂး ဟွံတီ ဗီုလဵု AI ဂှ် တွက်ဂွံ (Lack of justification)။
|ပိုယ် ထေက်ကဵု ယုံကြည် လတူ သ္ဂုတ်သွာတ် ဉာဏ်စက် ဟာ ဂှ် ဒှ် ပြသၞာ သဇိုင် မွဲ။
|-
|'''အင်တာနက် ကေုာံ တင်ဂၞင်'''
|လၟိဟ် တင်ဂၞင် ဂၠိုင်လောန် (Information overload)။
|ဒးစကာ ဓဝ်သဝ်စိုတ် ဉာဏ် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ ပရိုင် မဍာံပြ (Critical thinking) လၟိုန်။
|}
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ အေပိသတေမဝ်လဝ်ဂျဳ ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။ ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ပြးဇး ပရိုင် လောဲသွာ ဂှ်ရ၊ ကောန်မၞိဟ် တအ် ဒး ဆဵုဂဗ ဒၟံင် ပြသၞာ &quot;အရာလဵု ဒှ် ဓဝ်ဍာံ ဇေတ်တ် ရော?&quot; မွဲ လၟိုန် ရ။ ပရေင်လ္ၚတ် သဳအိုရဳ ပညာ ဏအ်ဝွံ ဗတောန် ကဵု ပိုယ် ညံင်ဂွံ ပါ်ပါဲ (Analyze) သက်သဳ၊ ညံင်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ရိုဟ်ကၞက် (Sources) မခိုင်ကၠိုက်၊ ကေုာံ ညံင်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ယုံကြည် မဍာံပြ သွက် ဘဝ လၟိုန်တ္ၚဲ ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==

* [[ဒဿနိကဗေဒ]] (Philosophy)
* [[ယုတ္တိဗေဒ]] (Logic)
* [[ရူပဗေဒ]] (Physics)
* [[စိတ္တဗေဒ]] (Psychology)
{{Navbox|name=Philosophy|title=ဒဿနိကဗေဒ ကေုာံ သာခါ အဓိက (Philosophy and Major Branches)|listclass=hlist|state=autocollapse|group1=သာခါ အဓိက (Major Branches)|list1=* [[အေပိသတေမဝ်လဝ်ဂျဳ]] (Epistemology - Theory of Knowledge)
* [[မေတာဖစ်ဇစ်]] (Metaphysics)
* [[ဒ္ဂေတ်ဝတ်]] (Ethics)
* [[ယုတ္တိဗေဒ]] (Logic)
* [[ဒဿနိကဗေဒ ပရေင်ဆာဲ]] (Aesthetics)|group2=လညာတ် အေပိသတေမဝ်လဝ်ဂျဳ|list2=* [[ရာယှေန်နလစ်ဇမ်]] (Rationalism)
* [[အေမ်ပဳရဳသစ်ဇမ်]] (Empiricism)
* [[လညာတ် သံသယ]] (Skepticism)
* [[လညာတ် ဒုင်သဇိုင်]] (Foundationalism)|group3=တၠပညာ ဂမၠိုင်|list3=* [[ပလေတဝ်]] (Plato)
* [[ရဳနဳ ဒေးကာတ်]] (René Descartes)
* [[အဳမာနျူအယ် ကာန်]] (Immanuel Kant)
* [[အက်ဒမန် ဂေတ်တဳယာ]] (Edmund Gettier)}}</text>
      <sha1>2bo6tbvv2edncei1x7yeiun78q3aazu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11476</id>
    <revision>
      <id>55878</id>
      <timestamp>2026-07-10T02:19:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''သၞောတ်စၞးပြု ပညာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Ontology'', in information science) ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု [[သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ]] (Computer science) ကေုာံ သုတေသန [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial Intelligence - AI) မ...&quot;</comment>
      <origin>55878</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23458" sha1="eboysrg94fjqhcoecgteuri8fphurap" xml:space="preserve">'''အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''သၞောတ်စၞးပြု ပညာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Ontology'', in information science) ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု [[သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ]] (Computer science) ကေုာံ သုတေသန [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial Intelligence - AI) မ္ဂး၊ ဒှ် လဒက်ပတန် မစၟတ်သမ္တီ လဝ် နကဵု သၞောတ်ဝ် (Formal representation) သွက်ဂွံ ထ္ၜးကဵု ကဏ္ဍ ဂကောံ (Categories)၊ အင်္ဂလက္သဏ် (Properties)၊ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် (Relations) အကြာ အရာဝတ္ထု ဂမၠိုင် ပ္ဍဲကဵု နယ်ပယ် ဘာသာရပ် မွဲမွဲ ရ။ အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ ဝွံ ကဵု အခေါင် ကု ကောန်ပျူတာ ညံင်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠင် အဓိပ္ပါယ် ဒေတာ တအ် (Semantics) ကေုာံ ညံင်ဂွံ ပါ်တိတ် လညာတ် ပညာ နူကဵု တင်ဂၞင် တအ် မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;gruber&quot;&gt;{{cite journal |last=Gruber |first=T. R. |title=A translation approach to portable ontology specifications |journal=Knowledge Acquisition |volume=5 |issue=2 |pages=199-220 |year=1993}}&lt;/ref&gt;

ယဝ်ရ အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ ဟွံမဲ မ္ဂး၊ ကောန်ပျူတာ တအ် ဆဵု ဆ မလိက် ကဵု ဂၞန် သက်သက် တုဲ ဟွံကၠိုဟ် အဆက်အစပ် အကြာ ဍေဟ်တအ် ရ။ ဥပမာ - ကောန်ပျူတာ တီ ဒၟံင် ယၟု &quot;ကျာ်သြဳမန်&quot; ကဵု &quot;ဍုင်မတ်မလီု&quot; ဆဂး အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ ဂှ် ဒှ် အရာ မကဵု သမ္တီ ဒဒှ်ရ &quot;ကျာ်သြဳမန် ဝွံ ဒှ် မၞိဟ်&quot; တုဲ &quot;ဍုင်မတ်မလီု ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲဒေသ&quot; မာန် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ နကဵု လညာတ် ဉာဏ်စက်၊ သေမာန်တစ် ဝေပ်၊ ကေုာံ လွပ် ဍေဟ် ပ္ဍဲ သၞောတ် တင်ဂၞင် ခေတ်တၟိ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Ontology_concept_map.svg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင်ဆက်စပ် အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ သဇိုင်၊ မထ္ၜးကဵု ဂကောံ၊ အရာဝတ္ထု ကေုာံ အဆက်အစပ် ဍေဟ်တအ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ပ္ဍဲကဵု သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ၊ တွဟ် အဓိပ္ပါယ် အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ချူလဝ် နကဵု တွမ် ဂရူးဗါ (Tom Gruber) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၃ မဒှ် - &quot;Ontology is an explicit specification of a conceptualization&quot; (အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်စၟတ်သမ္တီ လညာတ် သဇိုင် မွဲ ဗွဲမကၠးဖ္ဍး) ရ။

အဓိပ္ပါယ် ဏအ်ဝွံ ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ပိုယ် ဒးကေတ် လညာတ် (Concepts) မနွံ ပ္ဍဲ က္ဍဟ် မၞိဟ် တအ် ဂှ် တုဲ၊ ဒးချူ စၟတ်သမ္တီ ဍေဟ် နကဵု သၞောတ်ဝ် သင်္ကေတ မပ္တံကဵု [[ယုတ္တိဗေဒ]] (Logic) ညံင် စက် ဂွံ ကၠိုဟ် မာန် ရ။ အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ ဇၟာပ်ဇၟာပ် မွဲ နွံကဵု ဒိုမိန် (Domain) မချိုတ်ပၠိုတ် ရ။ ဥပမာ - အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ သွက် ရုံဂဥုဲ (Medical ontology) ဂှ် နွံကဵု လညာတ် မပ္တံကဵု &quot;ယဲ&quot;၊ &quot;ဂဥုဲ&quot;၊ &quot;ညးယဲ&quot; တုဲ၊ ဍေဟ် ဟွံပါလုပ် ကု လညာတ် &quot;ကွဳစက်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;က္ၜင်ကျာ&quot; ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ အဆက်အစပ် ဒဿနိကဗေဒ (History and Philosophical Roots) ==
ဝေါဟာရ &quot;Ontology&quot; ဝွံ တမ်မူလ ဍေဟ် ကၠုင်နူကဵု ဘာသာရပ် [[ဒဿနိကဗေဒ]] (Philosophy) ရ။ ပ္ဍဲ ဒဿနိကဗေဒ၊ အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သာခါ မွဲ မလ္ၚတ် ပရူ &quot;သဘာဝ ပရေင်တန်တဴ&quot; (Study of being) ကေုာံ ပရူ ဒဒှ် အရာဝတ္ထု တအ် မတန်တဴ ဒၟံင် ရ။&lt;ref name=&quot;smith&quot;&gt;{{cite book |last=Smith |first=B. |title=Ontology: Philosophical and Computational |publisher=Blackwell |year=2003 |pages=155-166}}&lt;/ref&gt;

အစာ ဒဿနိက ဂရိတ် [[အရစ်သတဝ်တယ်]] (Aristotle) ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် ပထမအိုတ် မဂစာန် ပါ်ကရေက် အရာဝတ္ထု သီုဖအိုတ် လတူ ဂၠးတိ ဏအ် နကဵု ကဏ္ဍ ဂကောံ (Categories) မပ္တံကဵု ဇီဝ၊ ရုပ်ဝတ္ထု၊ ကေုာံ စိုတ် ရ။ လညာတ် ဏအ်ဝွံ ဆက်ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် စဵုကဵု ခေတ်တၟိ ရ။

ပ္ဍဲကဵု လပါ်စ သၞာံ ၁၉၈၀ ကဵု ၁၉၉၀ တအ်ဂှ်၊ တၠပညာ သုတေသန [[ဉာဏ်စက်]] တအ် ဆဵုဂဗ ပြသၞာ မွဲ - &quot;ဗီုလဵု ပိုယ် ဂွံ ကဵု စက် တအ် တီ ပညာ ဂၠးတိ (World knowledge) ရော?&quot;။ သွက်ဂွံ သောင်ကလး ပြသၞာ ဏအ်၊ ညးတအ် လွဳကေတ် ဝေါဟာရ &quot;အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ&quot; နူကဵု ဒဿနိကဗေဒ တုဲ ပြံင်လှာဲ စကာ ဍေဟ် နဒဒှ် ကိရိယာ သွက်ဂွံ စၞးပြု ပညာ ပ္ဍဲ ကောန်ပျူတာ ရ။

== ၃။ လဒက်ပတန် ကေုာံ ၚုဟ်မး အဓိကဂမၠိုင် (Components and Main Elements) ==
အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ မွဲဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု အင်္ဂလက္သဏ် အဓိက ၄ သာ် မကော်စ ($\mathcal{O} = \{C, R, I, A\}$) ရ -&lt;ref name=&quot;studer&quot;&gt;{{cite journal |last=Studer |first=R. |author2=Benjamins, V. R. |author3=Fensel, D. |title=Knowledge engineering: Principles and methods |journal=Data &amp; Knowledge Engineering |volume=25 |issue=1-2 |pages=161-197 |year=1998}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ သ္ၚိအင် ထ္ၜး လဒက်ပတန် သဇိုင် အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ (Ontology Components)
|-
! လဒက်ပတန်
! အဓိပ္ပါယ် (Definition)
! ဥပမာ (Example in University Domain)
|-
| '''ကဏ္ဍဂကောံ (Classes / Concepts)'''
| ဂကောံ ဟွံသေင်မ္ဂး အမျိုးအစား အရာဝတ္ထု တအ် မပါ်လဝ်။
| ကွးဘာ (Student), အစာ (Professor), တန်ဗတောန် (Course)
|-
| '''အရာဝတ္ထု (Instances / Individuals)'''
| အရာဝတ္ထု ဇေတ်တ် မပါလုပ် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍဂကောံ မွဲမွဲ။
| &quot;မာံသိုက်ဇီ&quot; (instance of ကွးဘာ)
|-
| '''အင်္ဂလက္သဏ် (Attributes / Properties)'''
| ဒေတာ ဟွံသေင်မ္ဂး ၚုဟ်မး မဆက်စပ် ကု ကဏ္ဍဂကောံ မွဲ။
| ယၟု (Name), အာယုက် (Age), စၟတ်ကွးဘာ (Student ID)
|-
| '''ပရေင်ဆက်စပ် (Relations / Roles)'''
| ဗီုလဵု ကဏ္ဍဂကောံ ၜါ ဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ်။
| ကွးဘာ &quot;တိုန်ဗတောန်&quot; (attends) တန်ဗတောန်
|}

သာ်ဂှ် ဟွံသေင် အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ တအ် နွံကဵု '''စၞောန် ဥပဒေသ (Axioms)''' ကီု ရ။ ဥပမာ - &quot;ယဝ်ရ မၞိဟ် မွဲ တိုန်ဗတောန် တန်ဗတောန် မ္ဂး၊ မၞိဟ် ဂှ် ဒးဒှ် ကွးဘာ ရောင်&quot;။ စၞောန် တအ်ဏအ် ကဵု အခေါင် ကု စက် ညံင်ဂွံ ချပ် (Reasoning) ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် တင်ဂၞင် တၟိ မာန် ရ။

== ၄။ အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ ကေုာံ သဳအိုရဳ သေမာန်တစ် ဝေပ် (Ontology and Semantic Web Theory) ==
အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ ဝွံ ဒှ် ကောန်တၟအ် သဇိုင် သွက် [[သေမာန်တစ် ဝေပ်]] (Semantic Web) မဒှ် လညာတ် ဝေပ် ၃.၀ (Web 3.0) ညးမခၞံဗဒှ် ဝေပ် တေမ် ဗာနာ-လဳ (Tim Berners-Lee) ရ။&lt;ref name=&quot;bernerslee&quot;&gt;{{cite journal |last=Berners-Lee |first=T. |author2=Hendler, J. |author3=Lassila, O. |title=The Semantic Web |journal=Scientific American |volume=284 |issue=5 |pages=34-43 |year=2001}}&lt;/ref&gt;

ဝေပ် ဓမ္မတာ (Web 1.0 / 2.0) လၟုဟ် ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် သွက် မၞိဟ် ဂွံ ဗှ် (HTML) ရ။ ကောန်ပျူတာ တအ် ဟွံကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ် လိက် ပ္ဍဲ မုက်ဝေပ် တအ် ရ။ လညာတ် သေမာန်တစ် ဝေပ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ကၠောန်ဗဒှ် ညံင် အင်တာနက် အလုံအိုတ်သီု ဂွံ ဒှ် လဒက်ပတန် ဒေတာቤစ် မွဲ (Global Database) မာန် ရ။ 

ပ္ဍဲကဵု သေမာန်တစ် ဝေပ်၊ အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ ဂှ် ဒှ် သၞောတ် မကဵု အဓိပ္ပါယ် တုဲ၊ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် ကောန်ပျူတာ နူကဵု ကမ္ပဏဳ တၞဟ်ခြာ တအ် ဂွံ မျှဝေ ကေုာံ ကၠိုဟ်ခၠင် ဒေတာ ရေင်သကအ် (Interoperability) လောဲသွာ ရ။ 

== ၅။ အရေဝ်ဘာသာ ဝေပ် အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ (Web Ontology Language - OWL) ==
သွက်ဂွံ ချူ အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ ပ္ဍဲ ကောန်ပျူတာ ဂှ်၊ ဂကောံ W3C ခၞံဗဒှ် လဝ် အရေဝ်ဘာသာ ပရဝ်ဂရာမ် တၟေင် မကော်စ [[အရေဝ်ဘာသာ ဝေပ် အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ]] (OWL) ရ။ OWL ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ ဒေတာ လဒက်ပတန် သဇိုင် [[အာရ်ဒဳအက်ဖ်]] (RDF - Resource Description Framework) ရ။&lt;ref name=&quot;baader&quot;&gt;{{cite book |last=Baader |first=F. |author2=Horrocks, I. |author3=Sattler, U. |title=Description Logics as Ontology Languages for the Semantic Web |publisher=Springer |year=2005 |pages=228-248}}&lt;/ref&gt;

RDF ဂှ် တွံ ပရူ ဒေတာ နကဵု လဒက်ပတန် ပိ ကဏ္ဍ (Triples: Subject - Predicate - Object) ရ။ 
ဥပမာ: `(မာံသိုက်ဇီ) -&gt; [တိုန်ဗတောန်] -&gt; (သင်္ချာ တန်သၠုင်)` ။

OWL ဂှ် ထပ် စုတ် ကဵု အစောံသတ္တိ ယုတ္တိဗေဒ (Logic) လတူ RDF မာန် ရ။ ဥပမာ၊ OWL မာန် တွံ ဒဒှ်ရ &quot;အစာ&quot; ကဵု &quot;ကွးဘာ&quot; ဂှ် ဒှ် ဂကောံ မဟွံတုပ် ရေင်သကအ် (Disjoint classes) ရ။ ယဝ်ရ ဒေတာ မွဲ စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ် မွဲ ဒှ် သီု အစာ သီု ကွးဘာ မ္ဂး၊ စက် တွက်ဂၞန် (Reasoner) ဂှ် တီ ဒဒှ်ရ ဒေတာ ဏအ် မှာ ဒၟံင် ရ။

== ၆။ လွပ် ပ္ဍဲ ဉာဏ်စက် ကေုာံ လဒက်ပတန် ဒေတာ (Applications in AI and Data Structure) ==
ပ္ဍဲကဵု သုတေသန [[ဉာဏ်စက်]] ခေတ်တၟိ ဏအ်၊ အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ ဝွံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် [[ဂရပ် ပညာ]] (Knowledge Graphs) ရ။

ကမ္ပဏဳ ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု ဂူဂယ် (Google) တအ် စကာ ဂရပ် ပညာ မဒုင်သဇိုင် လတူ အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ သွက်ဂွံ ပခိုဟ် ပတိုန် ပရေင်ဂၠာဲ (Search Engine) ဍေဟ်တအ် ရ။ ကာလ ပိုယ် ဂၠာဲ ယၟု &quot;အာလ်ဗတ် အာင်သတာင်&quot; မ္ဂး၊ ဂူဂယ် ဟွံဂၠာဲ ဆ မလိက် ဓဝ် ပုဟ်၊ ဍေဟ် တီ ဒဒှ်ရ အာင်သတာင် ဝွံ ဒှ် &quot;မၞိဟ်&quot; မွဲ၊ ဒှ် &quot;အစာ ရူပဗေဒ&quot;၊ ကေုာံ &quot;ကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဂျာမနဳ&quot; ရောင် ဂှ် နူကဵု အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ ဍေဟ်တအ် ရ။ 

သာ်ဂှ် ဟွံသေင် ဉာဏ်စက် မပ္တံကဵု စက် ကၠာဲဘာသာ (NLP) တအ် လေဝ် စကာ အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ် အရေဝ် (Context) ကာလ မလိက် မွဲ နွံကဵု အဓိပ္ပါယ် ၜါ သာ် မာန် ရ။

== ၇။ လွပ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် ဇဳဝ ကေုာံ ဂဥုဲ (Applications in Biology and Medicine) ==
ကဏ္ဍ မစကာ အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ လှဲလး အိုတ် ကေုာံ အံင်ဇၞး အိုတ် မွဲ ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ဘာသာရပ် ဇဳဝဗေဒ (Biology) ကေုာံ ပညာဂဥုဲ (Medicine) ရ။ 

* '''အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ ဂျီဗဳဇ (Gene Ontology - GO):''' ဒှ် ပရေင်ကမၠောန် မစၟတ်သမ္တီ ယၟု ကေုာံ ကမၠောန် ဗီုပြင် ဂျီဗဳဇ (Genes) တအ် အလုံ မွဲ ဂၠးတိ ရ။ ယဝ်ရ GO ဟွံမဲ မ္ဂး၊ တၠပညာ နူကဵု တက္ကသိုလ် တၞဟ်ခြာ တအ် စကာ ယၟု တၞဟ်ခြာ သွက် ဂျီ မွဲ ဓဝ် တုဲ၊ ပရေင်သုတေသန ထုဲထံင် အာ မာန် ရ။
* '''SNOMED CT:''' ဒှ် အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ ပညာဂဥုဲ ဇၞော်အိုတ် မွဲ မစၟတ်သမ္တီ လဝ် ယၟု ယဲ သီုဖအိုတ်၊ ဂဥုဲ သီုဖအိုတ် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် ဍေဟ်တအ် သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲ သၞောတ် မှတ်တမ်း ယဲ ဒဳဂျဳတေဝ် (Electronic Health Records) ရ။

== ၈။ ပရေင်ဖန်ဇန် ကေုာံ နဲကဲ ကၠောန်ဗဒှ် (Engineering and Creation Methods) ==
ပရေင်ခၞံဗဒှ် အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ (Ontology Engineering) ဝွံ ဒှ် လၟေင်ကမၠောန် မဇြိုင်သန် မွဲ ရ။ ဍေဟ် နွံပၟိက် ပရေင်ပံင်ကောံ အကြာ တၠပညာ ဘာသာရပ် (Domain experts) ကေုာံ အေန်ဂျေန်နဳယာ သပ်ဝလ် တအ် ရ။

သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဍေဟ်ဂှ်၊ ညးတအ် စကာ သပ်ဝလ် တၟေင် မပ္တံကဵု '''Protégé''' (ပရဝ်တဳဂျေ) မဒှ် သပ်ဝလ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု တက္ကသိုလ် သတန်းဖိုဒ် (Stanford University) ရ။ ပ္ဍဲ သပ်ဝလ် ဏအ်၊ ညးလွပ် တအ် မာန် ဖန်ဗဒှ် ကဏ္ဍဂကောံ (Classes)၊ စွံ ပရေင်ဆက်စပ်၊ တုဲ ဍေဟ် ပတိတ် ကဵု လိက်ကုတ် OWL အလဵုအလဵု ရ။ လၟေင်ကမၠောန် ခၞံဗဒှ် အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ ဂှ် ဒးတတ်အာ ကဆံင် မပ္တံကဵု ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ပၟိက်၊ ပရေင်ဖန်ဇန် လညာတ်၊ ကေုာံ ပရေင်စမ်ၜတ် ယုတ္တိ ရ။

== ၉။ တင်ဝါတ်ဂါတ် ကေုာံ ပြသၞာ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Challenges and Analytical Problems) ==
ၜိုန်ရ အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ နွံကဵု ဖဵု ဇၞော် ကီုလေဝ်၊ သွက်ဂွံ စကာ ဍေဟ် လတူ ဂၠးတိ ဍာံပြ ဂှ် နွံကဵု တင်ဝါတ်ဂါတ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ -
1. '''ပရေင်ပံင်ကောံ (Ontology Alignment):''' ကမ္ပဏဳ မွဲ ဖန်ဗဒှ် လဝ် အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ မွဲ၊ ကမ္ပဏဳ တၞဟ် မွဲ ဖန်ဗဒှ် လဝ် မွဲ ပၠန်။ ကာလ မိက်ဂွံ ပံင်ကောံ ဍေဟ်တအ် (Data integration) မ္ဂး၊ စက် တအ် ဝါတ်ဂါတ် ပ္ဍဲ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ အရာ မတုပ် ရေင်သကအ် ရ။
2. '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ အခိင် (Evolution):''' ပညာ ဂၠးတိ ဝွံ ပြံင်လှာဲ ဒၟံင် လၟိုန် အခိင် ရ။ (ဥပမာ - ဍုင် မွဲ ပါ်တိတ် အာ ၜါ ဍုင်)။ ဗီုလဵု ဂွံ ပလေဝ်ဒါန် အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ ဇၞော်ဇၞော် တအ် မဟွံမဲ ကဵု ပရေင်လီုလာ် လညာတ် တြေံ ဂှ် ဒှ် ပြသၞာ သုတေသန မွဲ ရ။
3. '''ပရေင်သၠုင် ၚုဟ်မး (High Cost):''' သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ မခိုင်ကၠိုက် မွဲ ဂှ် ဒးစကာ အခိင် ကေုာံ သြန် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (Future and Development) ==
ပ္ဍဲကဵု အနာဂတ်၊ အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ ကဵု [[ဉာဏ်စက်]] ကဆံင်သၠုင် မပ္တံကဵု မဝ်ဒယ် အရေဝ်ဘာသာ ဇၞော် (Large Language Models - LLMs ဗီုကဵု ChatGPT) တအ် ပံင်ကောံ အာ ရေင်သကအ် ရောင်။&lt;ref name=&quot;noy&quot;&gt;{{cite journal |last=Noy |first=N. |author2=Gao, Y. |author3=Jain, A. |title=Industry-scale knowledge graphs: lessons and challenges |journal=Communications of the ACM |volume=62 |issue=8 |pages=36-43 |year=2019}}&lt;/ref&gt;

LLMs တအ်ဝွံ မာန် ဟီု အရေဝ် ညံင် မၞိဟ် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ်တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ချူ ပတိတ် ပရိုင်မှာ (Hallucination) မာန် ရ ဟိုတ်နူ ဍေဟ်တအ် ဟွံမဲ ကဵု သဇိုင် ပညာ ယုတ္တိ (Logical grounding)။ အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ တအ် မာန် ပါလုပ် နဒဒှ် &quot;က္ဍဟ် ယုတ္တိ&quot; သွက် LLMs တအ် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ တင်ဍာံပြ ကေုာံ ဖအောန် ဖျေဟ် ပရေင်ယောန်မှာ ဍေဟ်တအ် ရ။ လညာတ်ဏအ် ဂှ် ကော်စ Neuro-symbolic AI မဒှ် ပရေင်ပံင်ကောံ အကြာ ကွန်ရက် ဉာဏ် (Deep Learning) ကေုာံ သၞောတ် စၞးပြု ပညာ (Ontologies) ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[သေမာန်တစ် ဝေပ်]] (Semantic Web)
* [[ဂရပ် ပညာ]] (Knowledge Graph)
* [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial Intelligence)
* [[အရေဝ်ဘာသာ ဝေပ် အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ]] (Web Ontology Language - OWL)

{{Navbox
| name = Information Science
| title = သိပ္ပံ တင်ဂၞင် ကေုာံ စၞးပြု ပညာ (Information Science and Knowledge Representation)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သဳအိုရဳ သဇိုင်
| list1 =
* [[အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ]] (Ontology)
* [[သေမာန်တစ် ဝေပ်]] (Semantic Web)
* [[ယုတ္တိဗေဒ]] (Logic)
| group2 = တေတ်နဝ်လဝ်ဂျဳ ကေုာံ ဒေတာ
| list2 =
* [[အရေဝ်ဘာသာ ဝေပ် အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ]] (OWL)
* [[အာရ်ဒဳအက်ဖ်]] (RDF)
* [[ဂရပ် ပညာ]] (Knowledge Graph)
| group3 = ကဏ္ဍ မဆက်စပ်
| list3 =
* [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial Intelligence)
* [[သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ]] (Computer Science)
* [[ဒဿနိကဗေဒ]] (Philosophy)
}}

[[Category:သိပ္ပံ တင်ဂၞင်]]
[[Category:ဉာဏ်စက်]]
[[Category:သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ]]</text>
      <sha1>eboysrg94fjqhcoecgteuri8fphurap</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55879</id>
      <parentid>55878</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T02:20:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55879</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23464" sha1="js8456oqtithr2r4e8iy1dmpwt2nqgd" xml:space="preserve">'''အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''သၞောတ်စၞးပြု ပညာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Ontology'', in information science) ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု [[သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ]] (Computer science) ကေုာံ သုတေသန [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial Intelligence - AI) မ္ဂး၊ ဒှ် လဒက်ပတန် မစၟတ်သမ္တီ လဝ် နကဵု သၞောတ်ဝ် (Formal representation) သွက်ဂွံ ထ္ၜးကဵု ကဏ္ဍ ဂကောံ (Categories)၊ အင်္ဂလက္သဏ် (Properties)၊ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် (Relations) အကြာ အရာဝတ္ထု ဂမၠိုင် ပ္ဍဲကဵု နယ်ပယ် ဘာသာရပ် မွဲမွဲ ရ။ အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ ဝွံ ကဵု အခေါင် ကု ကောန်ပျူတာ ညံင်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠင် အဓိပ္ပါယ် ဒေတာ တအ် (Semantics) ကေုာံ ညံင်ဂွံ ပါ်တိတ် လညာတ် ပညာ နူကဵု တင်ဂၞင် တအ် မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;gruber&quot;&gt;{{cite journal |last=Gruber |first=T. R. |title=A translation approach to portable ontology specifications |journal=Knowledge Acquisition |volume=5 |issue=2 |pages=199-220 |year=1993}}&lt;/ref&gt;

ယဝ်ရ အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ ဟွံမဲ မ္ဂး၊ ကောန်ပျူတာ တအ် ဆဵု ဆ မလိက် ကဵု ဂၞန် သက်သက် တုဲ ဟွံကၠိုဟ် အဆက်အစပ် အကြာ ဍေဟ်တအ် ရ။ ဥပမာ - ကောန်ပျူတာ တီ ဒၟံင် ယၟု &quot;ကျာ်သြဳမန်&quot; ကဵု &quot;ဍုင်မတ်မလီု&quot; ဆဂး အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ ဂှ် ဒှ် အရာ မကဵု သမ္တီ ဒဒှ်ရ &quot;ကျာ်သြဳမန် ဝွံ ဒှ် မၞိဟ်&quot; တုဲ &quot;ဍုင်မတ်မလီု ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲဒေသ&quot; မာန် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ နကဵု လညာတ် ဉာဏ်စက်၊ သေမာန်တစ် ဝေပ်၊ ကေုာံ လွပ် ဍေဟ် ပ္ဍဲ သၞောတ် တင်ဂၞင် ခေတ်တၟိ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Ontology_concept_map.svg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင်ဆက်စပ် အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ သဇိုင်၊ မထ္ၜးကဵု ဂကောံ၊ အရာဝတ္ထု ကေုာံ အဆက်အစပ် ဍေဟ်တအ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ပ္ဍဲကဵု သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ၊ တွဟ် အဓိပ္ပါယ် အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ချူလဝ် နကဵု တွမ် ဂရူးဗါ (Tom Gruber) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၃ မဒှ် - &quot;Ontology is an explicit specification of a conceptualization&quot; (အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်စၟတ်သမ္တီ လညာတ် သဇိုင် မွဲ ဗွဲမကၠးဖ္ဍး) ရ။

အဓိပ္ပါယ် ဏအ်ဝွံ ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ပိုယ် ဒးကေတ် လညာတ် (Concepts) မနွံ ပ္ဍဲ က္ဍဟ် မၞိဟ် တအ် ဂှ် တုဲ၊ ဒးချူ စၟတ်သမ္တီ ဍေဟ် နကဵု သၞောတ်ဝ် သင်္ကေတ မပ္တံကဵု [[ယုတ္တိဗေဒ]] (Logic) ညံင် စက် ဂွံ ကၠိုဟ် မာန် ရ။ အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ ဇၟာပ်ဇၟာပ် မွဲ နွံကဵု ဒိုမိန် (Domain) မချိုတ်ပၠိုတ် ရ။ ဥပမာ - အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ သွက် ရုံဂဥုဲ (Medical ontology) ဂှ် နွံကဵု လညာတ် မပ္တံကဵု &quot;ယဲ&quot;၊ &quot;ဂဥုဲ&quot;၊ &quot;ညးယဲ&quot; တုဲ၊ ဍေဟ် ဟွံပါလုပ် ကု လညာတ် &quot;ကွဳစက်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;က္ၜင်ကျာ&quot; ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ အဆက်အစပ် ဒဿနိကဗေဒ (History and Philosophical Roots) ==
ဝေါဟာရ &quot;Ontology&quot; ဝွံ တမ်မူလ ဍေဟ် ကၠုင်နူကဵု ဘာသာရပ် [[ဒဿနိကဗေဒ]] (Philosophy) ရ။ ပ္ဍဲ ဒဿနိကဗေဒ၊ အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သာခါ မွဲ မလ္ၚတ် ပရူ &quot;သဘာဝ ပရေင်တန်တဴ&quot; (Study of being) ကေုာံ ပရူ ဒဒှ် အရာဝတ္ထု တအ် မတန်တဴ ဒၟံင် ရ။&lt;ref name=&quot;smith&quot;&gt;{{cite book |last=Smith |first=B. |title=Ontology: Philosophical and Computational |publisher=Blackwell |year=2003 |pages=155-166}}&lt;/ref&gt;

အစာ ဒဿနိက ဂရိတ် [[အ​ရေစ်သတဝ်တယ်]] (Aristotle) ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် ပထမအိုတ် မဂစာန် ပါ်ကရေက် အရာဝတ္ထု သီုဖအိုတ် လတူ ဂၠးတိ ဏအ် နကဵု ကဏ္ဍ ဂကောံ (Categories) မပ္တံကဵု ဇီဝ၊ ရုပ်ဝတ္ထု၊ ကေုာံ စိုတ် ရ။ လညာတ် ဏအ်ဝွံ ဆက်ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် စဵုကဵု ခေတ်တၟိ ရ။

ပ္ဍဲကဵု လပါ်စ သၞာံ ၁၉၈၀ ကဵု ၁၉၉၀ တအ်ဂှ်၊ တၠပညာ သုတေသန [[ဉာဏ်စက်]] တအ် ဆဵုဂဗ ပြသၞာ မွဲ - &quot;ဗီုလဵု ပိုယ် ဂွံ ကဵု စက် တအ် တီ ပညာ ဂၠးတိ (World knowledge) ရော?&quot;။ သွက်ဂွံ သောင်ကလး ပြသၞာ ဏအ်၊ ညးတအ် လွဳကေတ် ဝေါဟာရ &quot;အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ&quot; နူကဵု ဒဿနိကဗေဒ တုဲ ပြံင်လှာဲ စကာ ဍေဟ် နဒဒှ် ကိရိယာ သွက်ဂွံ စၞးပြု ပညာ ပ္ဍဲ ကောန်ပျူတာ ရ။

== ၃။ လဒက်ပတန် ကေုာံ ၚုဟ်မး အဓိကဂမၠိုင် (Components and Main Elements) ==
အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ မွဲဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု အင်္ဂလက္သဏ် အဓိက ၄ သာ် မကော်စ ($\mathcal{O} = \{C, R, I, A\}$) ရ -&lt;ref name=&quot;studer&quot;&gt;{{cite journal |last=Studer |first=R. |author2=Benjamins, V. R. |author3=Fensel, D. |title=Knowledge engineering: Principles and methods |journal=Data &amp; Knowledge Engineering |volume=25 |issue=1-2 |pages=161-197 |year=1998}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ သ္ၚိအင် ထ္ၜး လဒက်ပတန် သဇိုင် အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ (Ontology Components)
|-
! လဒက်ပတန်
! အဓိပ္ပါယ် (Definition)
! ဥပမာ (Example in University Domain)
|-
| '''ကဏ္ဍဂကောံ (Classes / Concepts)'''
| ဂကောံ ဟွံသေင်မ္ဂး အမျိုးအစား အရာဝတ္ထု တအ် မပါ်လဝ်။
| ကွးဘာ (Student), အစာ (Professor), တန်ဗတောန် (Course)
|-
| '''အရာဝတ္ထု (Instances / Individuals)'''
| အရာဝတ္ထု ဇေတ်တ် မပါလုပ် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍဂကောံ မွဲမွဲ။
| &quot;မာံသိုက်ဇီ&quot; (instance of ကွးဘာ)
|-
| '''အင်္ဂလက္သဏ် (Attributes / Properties)'''
| ဒေတာ ဟွံသေင်မ္ဂး ၚုဟ်မး မဆက်စပ် ကု ကဏ္ဍဂကောံ မွဲ။
| ယၟု (Name), အာယုက် (Age), စၟတ်ကွးဘာ (Student ID)
|-
| '''ပရေင်ဆက်စပ် (Relations / Roles)'''
| ဗီုလဵု ကဏ္ဍဂကောံ ၜါ ဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ်။
| ကွးဘာ &quot;တိုန်ဗတောန်&quot; (attends) တန်ဗတောန်
|}

သာ်ဂှ် ဟွံသေင် အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ တအ် နွံကဵု '''စၞောန် ဥပဒေသ (Axioms)''' ကီု ရ။ ဥပမာ - &quot;ယဝ်ရ မၞိဟ် မွဲ တိုန်ဗတောန် တန်ဗတောန် မ္ဂး၊ မၞိဟ် ဂှ် ဒးဒှ် ကွးဘာ ရောင်&quot;။ စၞောန် တအ်ဏအ် ကဵု အခေါင် ကု စက် ညံင်ဂွံ ချပ် (Reasoning) ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် တင်ဂၞင် တၟိ မာန် ရ။

== ၄။ အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ ကေုာံ သဳအိုရဳ သေမာန်တစ် ဝေပ် (Ontology and Semantic Web Theory) ==
အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ ဝွံ ဒှ် ကောန်တၟအ် သဇိုင် သွက် [[သေမာန်တစ် ဝေပ်]] (Semantic Web) မဒှ် လညာတ် ဝေပ် ၃.၀ (Web 3.0) ညးမခၞံဗဒှ် ဝေပ် တေမ် ဗာနာ-လဳ (Tim Berners-Lee) ရ။&lt;ref name=&quot;bernerslee&quot;&gt;{{cite journal |last=Berners-Lee |first=T. |author2=Hendler, J. |author3=Lassila, O. |title=The Semantic Web |journal=Scientific American |volume=284 |issue=5 |pages=34-43 |year=2001}}&lt;/ref&gt;

ဝေပ် ဓမ္မတာ (Web 1.0 / 2.0) လၟုဟ် ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် သွက် မၞိဟ် ဂွံ ဗှ် (HTML) ရ။ ကောန်ပျူတာ တအ် ဟွံကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ် လိက် ပ္ဍဲ မုက်ဝေပ် တအ် ရ။ လညာတ် သေမာန်တစ် ဝေပ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ကၠောန်ဗဒှ် ညံင် အင်တာနက် အလုံအိုတ်သီု ဂွံ ဒှ် လဒက်ပတန် ဒေတာቤစ် မွဲ (Global Database) မာန် ရ။ 

ပ္ဍဲကဵု သေမာန်တစ် ဝေပ်၊ အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ ဂှ် ဒှ် သၞောတ် မကဵု အဓိပ္ပါယ် တုဲ၊ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် ကောန်ပျူတာ နူကဵု ကမ္ပဏဳ တၞဟ်ခြာ တအ် ဂွံ မျှဝေ ကေုာံ ကၠိုဟ်ခၠင် ဒေတာ ရေင်သကအ် (Interoperability) လောဲသွာ ရ။ 

== ၅။ အရေဝ်ဘာသာ ဝေပ် အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ (Web Ontology Language - OWL) ==
သွက်ဂွံ ချူ အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ ပ္ဍဲ ကောန်ပျူတာ ဂှ်၊ ဂကောံ W3C ခၞံဗဒှ် လဝ် အရေဝ်ဘာသာ ပရဝ်ဂရာမ် တၟေင် မကော်စ [[အရေဝ်ဘာသာ ဝေပ် အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ]] (OWL) ရ။ OWL ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ ဒေတာ လဒက်ပတန် သဇိုင် [[အာရ်ဒဳအက်ဖ်]] (RDF - Resource Description Framework) ရ။&lt;ref name=&quot;baader&quot;&gt;{{cite book |last=Baader |first=F. |author2=Horrocks, I. |author3=Sattler, U. |title=Description Logics as Ontology Languages for the Semantic Web |publisher=Springer |year=2005 |pages=228-248}}&lt;/ref&gt;

RDF ဂှ် တွံ ပရူ ဒေတာ နကဵု လဒက်ပတန် ပိ ကဏ္ဍ (Triples: Subject - Predicate - Object) ရ။ 
ဥပမာ: `(မာံသိုက်ဇီ) -&gt; [တိုန်ဗတောန်] -&gt; (သင်္ချာ တန်သၠုင်)` ။

OWL ဂှ် ထပ် စုတ် ကဵု အစောံသတ္တိ ယုတ္တိဗေဒ (Logic) လတူ RDF မာန် ရ။ ဥပမာ၊ OWL မာန် တွံ ဒဒှ်ရ &quot;အစာ&quot; ကဵု &quot;ကွးဘာ&quot; ဂှ် ဒှ် ဂကောံ မဟွံတုပ် ရေင်သကအ် (Disjoint classes) ရ။ ယဝ်ရ ဒေတာ မွဲ စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ် မွဲ ဒှ် သီု အစာ သီု ကွးဘာ မ္ဂး၊ စက် တွက်ဂၞန် (Reasoner) ဂှ် တီ ဒဒှ်ရ ဒေတာ ဏအ် မှာ ဒၟံင် ရ။

== ၆။ လွပ် ပ္ဍဲ ဉာဏ်စက် ကေုာံ လဒက်ပတန် ဒေတာ (Applications in AI and Data Structure) ==
ပ္ဍဲကဵု သုတေသန [[ဉာဏ်စက်]] ခေတ်တၟိ ဏအ်၊ အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ ဝွံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် [[ဂရပ် ပညာ]] (Knowledge Graphs) ရ။

ကမ္ပဏဳ ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု ဂူဂယ် (Google) တအ် စကာ ဂရပ် ပညာ မဒုင်သဇိုင် လတူ အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ သွက်ဂွံ ပခိုဟ် ပတိုန် ပရေင်ဂၠာဲ (Search Engine) ဍေဟ်တအ် ရ။ ကာလ ပိုယ် ဂၠာဲ ယၟု &quot;အာလ်ဗတ် အာင်သတာင်&quot; မ္ဂး၊ ဂူဂယ် ဟွံဂၠာဲ ဆ မလိက် ဓဝ် ပုဟ်၊ ဍေဟ် တီ ဒဒှ်ရ အာင်သတာင် ဝွံ ဒှ် &quot;မၞိဟ်&quot; မွဲ၊ ဒှ် &quot;အစာ ရူပဗေဒ&quot;၊ ကေုာံ &quot;ကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဂျာမနဳ&quot; ရောင် ဂှ် နူကဵု အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ ဍေဟ်တအ် ရ။ 

သာ်ဂှ် ဟွံသေင် ဉာဏ်စက် မပ္တံကဵု စက် ကၠာဲဘာသာ (NLP) တအ် လေဝ် စကာ အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ် အရေဝ် (Context) ကာလ မလိက် မွဲ နွံကဵု အဓိပ္ပါယ် ၜါ သာ် မာန် ရ။

== ၇။ လွပ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် ဇဳဝ ကေုာံ ဂဥုဲ (Applications in Biology and Medicine) ==
ကဏ္ဍ မစကာ အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ လှဲလး အိုတ် ကေုာံ အံင်ဇၞး အိုတ် မွဲ ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ဘာသာရပ် ဇဳဝဗေဒ (Biology) ကေုာံ ပညာဂဥုဲ (Medicine) ရ။ 

* '''အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ ဂျီဗဳဇ (Gene Ontology - GO):''' ဒှ် ပရေင်ကမၠောန် မစၟတ်သမ္တီ ယၟု ကေုာံ ကမၠောန် ဗီုပြင် ဂျီဗဳဇ (Genes) တအ် အလုံ မွဲ ဂၠးတိ ရ။ ယဝ်ရ GO ဟွံမဲ မ္ဂး၊ တၠပညာ နူကဵု တက္ကသိုလ် တၞဟ်ခြာ တအ် စကာ ယၟု တၞဟ်ခြာ သွက် ဂျီ မွဲ ဓဝ် တုဲ၊ ပရေင်သုတေသန ထုဲထံင် အာ မာန် ရ။
* '''SNOMED CT:''' ဒှ် အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ ပညာဂဥုဲ ဇၞော်အိုတ် မွဲ မစၟတ်သမ္တီ လဝ် ယၟု ယဲ သီုဖအိုတ်၊ ဂဥုဲ သီုဖအိုတ် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် ဍေဟ်တအ် သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲ သၞောတ် မှတ်တမ်း ယဲ ဒဳဂျဳတေဝ် (Electronic Health Records) ရ။

== ၈။ ပရေင်ဖန်ဇန် ကေုာံ နဲကဲ ကၠောန်ဗဒှ် (Engineering and Creation Methods) ==
ပရေင်ခၞံဗဒှ် အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ (Ontology Engineering) ဝွံ ဒှ် လၟေင်ကမၠောန် မဇြိုင်သန် မွဲ ရ။ ဍေဟ် နွံပၟိက် ပရေင်ပံင်ကောံ အကြာ တၠပညာ ဘာသာရပ် (Domain experts) ကေုာံ အေန်ဂျေန်နဳယာ သပ်ဝလ် တအ် ရ။

သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဍေဟ်ဂှ်၊ ညးတအ် စကာ သပ်ဝလ် တၟေင် မပ္တံကဵု '''Protégé''' (ပရဝ်တဳဂျေ) မဒှ် သပ်ဝလ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု တက္ကသိုလ် သတန်းဖိုဒ် (Stanford University) ရ။ ပ္ဍဲ သပ်ဝလ် ဏအ်၊ ညးလွပ် တအ် မာန် ဖန်ဗဒှ် ကဏ္ဍဂကောံ (Classes)၊ စွံ ပရေင်ဆက်စပ်၊ တုဲ ဍေဟ် ပတိတ် ကဵု လိက်ကုတ် OWL အလဵုအလဵု ရ။ လၟေင်ကမၠောန် ခၞံဗဒှ် အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ ဂှ် ဒးတတ်အာ ကဆံင် မပ္တံကဵု ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ပၟိက်၊ ပရေင်ဖန်ဇန် လညာတ်၊ ကေုာံ ပရေင်စမ်ၜတ် ယုတ္တိ ရ။

== ၉။ တင်ဝါတ်ဂါတ် ကေုာံ ပြသၞာ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Challenges and Analytical Problems) ==
ၜိုန်ရ အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ နွံကဵု ဖဵု ဇၞော် ကီုလေဝ်၊ သွက်ဂွံ စကာ ဍေဟ် လတူ ဂၠးတိ ဍာံပြ ဂှ် နွံကဵု တင်ဝါတ်ဂါတ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ -
1. '''ပရေင်ပံင်ကောံ (Ontology Alignment):''' ကမ္ပဏဳ မွဲ ဖန်ဗဒှ် လဝ် အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ မွဲ၊ ကမ္ပဏဳ တၞဟ် မွဲ ဖန်ဗဒှ် လဝ် မွဲ ပၠန်။ ကာလ မိက်ဂွံ ပံင်ကောံ ဍေဟ်တအ် (Data integration) မ္ဂး၊ စက် တအ် ဝါတ်ဂါတ် ပ္ဍဲ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ အရာ မတုပ် ရေင်သကအ် ရ။
2. '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ အခိင် (Evolution):''' ပညာ ဂၠးတိ ဝွံ ပြံင်လှာဲ ဒၟံင် လၟိုန် အခိင် ရ။ (ဥပမာ - ဍုင် မွဲ ပါ်တိတ် အာ ၜါ ဍုင်)။ ဗီုလဵု ဂွံ ပလေဝ်ဒါန် အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ ဇၞော်ဇၞော် တအ် မဟွံမဲ ကဵု ပရေင်လီုလာ် လညာတ် တြေံ ဂှ် ဒှ် ပြသၞာ သုတေသန မွဲ ရ။
3. '''ပရေင်သၠုင် ၚုဟ်မး (High Cost):''' သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ မခိုင်ကၠိုက် မွဲ ဂှ် ဒးစကာ အခိင် ကေုာံ သြန် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (Future and Development) ==
ပ္ဍဲကဵု အနာဂတ်၊ အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ ကဵု [[ဉာဏ်စက်]] ကဆံင်သၠုင် မပ္တံကဵု မဝ်ဒယ် အရေဝ်ဘာသာ ဇၞော် (Large Language Models - LLMs ဗီုကဵု ChatGPT) တအ် ပံင်ကောံ အာ ရေင်သကအ် ရောင်။&lt;ref name=&quot;noy&quot;&gt;{{cite journal |last=Noy |first=N. |author2=Gao, Y. |author3=Jain, A. |title=Industry-scale knowledge graphs: lessons and challenges |journal=Communications of the ACM |volume=62 |issue=8 |pages=36-43 |year=2019}}&lt;/ref&gt;

LLMs တအ်ဝွံ မာန် ဟီု အရေဝ် ညံင် မၞိဟ် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ်တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ချူ ပတိတ် ပရိုင်မှာ (Hallucination) မာန် ရ ဟိုတ်နူ ဍေဟ်တအ် ဟွံမဲ ကဵု သဇိုင် ပညာ ယုတ္တိ (Logical grounding)။ အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ တအ် မာန် ပါလုပ် နဒဒှ် &quot;က္ဍဟ် ယုတ္တိ&quot; သွက် LLMs တအ် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ တင်ဍာံပြ ကေုာံ ဖအောန် ဖျေဟ် ပရေင်ယောန်မှာ ဍေဟ်တအ် ရ။ လညာတ်ဏအ် ဂှ် ကော်စ Neuro-symbolic AI မဒှ် ပရေင်ပံင်ကောံ အကြာ ကွန်ရက် ဉာဏ် (Deep Learning) ကေုာံ သၞောတ် စၞးပြု ပညာ (Ontologies) ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[သေမာန်တစ် ဝေပ်]] (Semantic Web)
* [[ဂရပ် ပညာ]] (Knowledge Graph)
* [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial Intelligence)
* [[အရေဝ်ဘာသာ ဝေပ် အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ]] (Web Ontology Language - OWL)

{{Navbox
| name = Information Science
| title = သိပ္ပံ တင်ဂၞင် ကေုာံ စၞးပြု ပညာ (Information Science and Knowledge Representation)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သဳအိုရဳ သဇိုင်
| list1 =
* [[အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ]] (Ontology)
* [[သေမာန်တစ် ဝေပ်]] (Semantic Web)
* [[ယုတ္တိဗေဒ]] (Logic)
| group2 = တေတ်နဝ်လဝ်ဂျဳ ကေုာံ ဒေတာ
| list2 =
* [[အရေဝ်ဘာသာ ဝေပ် အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ]] (OWL)
* [[အာရ်ဒဳအက်ဖ်]] (RDF)
* [[ဂရပ် ပညာ]] (Knowledge Graph)
| group3 = ကဏ္ဍ မဆက်စပ်
| list3 =
* [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial Intelligence)
* [[သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ]] (Computer Science)
* [[ဒဿနိကဗေဒ]] (Philosophy)
}}

[[Category:သိပ္ပံ တင်ဂၞင်]]
[[Category:ဉာဏ်စက်]]
[[Category:သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ]]</text>
      <sha1>js8456oqtithr2r4e8iy1dmpwt2nqgd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အ​ရေစ်သတဝ်တယ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11477</id>
    <revision>
      <id>55881</id>
      <timestamp>2026-07-10T02:22:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''အရေတ်သတဝ်တယ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Aristotle''; ဂရိတ်: Ἀριστοτέλης ''Aristotélēs'') (ၜိုတ် ဘဳစဳ ၃၈၄ – ၃၂၂) ဝွံ ဒှ် တၠပညာ [[ဒဿနိကဗေဒ]] (Philosophy) ကေုာံ တၠပညာ သုတေသန နာနာ (Polymath) နူကဵု ခေတ် [[ဂရိတ် တြေံ]] (An...&quot;</comment>
      <origin>55881</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23083" sha1="te9i3fm6g44zhcyuvmg3gixs92kv6t1" xml:space="preserve">'''အရေတ်သတဝ်တယ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Aristotle''; ဂရိတ်: Ἀριστοτέλης ''Aristotélēs'') (ၜိုတ် ဘဳစဳ ၃၈၄ – ၃၂၂) ဝွံ ဒှ် တၠပညာ [[ဒဿနိကဗေဒ]] (Philosophy) ကေုာံ တၠပညာ သုတေသန နာနာ (Polymath) နူကဵု ခေတ် [[ဂရိတ် တြေံ]] (Ancient Greece) မွဲ ရ။ ညးဝွံ ဒှ် ကွးဘာ အစာ [[ပလေတဝ်]] (Plato) တုဲ၊ ဒှ် အစာ သွက် [[အလက်ဇန္ဒာ ဇၞော်]] (Alexander the Great) ရ။ ပြကိုဟ် ကေုာံ လိက်ပတ် အရေတ်သတဝ်တယ် တအ်ဝွံ လွှမ်းခြုံ လဝ် ဘာသာရပ် ဗွဲမလှဲလး မပ္တံကဵု [[ရူပဗေဒ]] (Physics)၊ [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)၊ [[သတ္တဗေဒ]] (Zoology)၊ [[မေတ္တာဖဳစစ်]] (Metaphysics)၊ [[ယုတ္တိဗေဒ]] (Logic)၊ [[ဒ္ဂေတ်လၟေတ်]] (Ethics)၊ [[ပရေင်အနုသုခုမ]] (Aesthetics)၊ [[ကဗျလင်္ကာ]] (Poetry)၊ [[ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ဟီုတွံ]] (Rhetoric)၊ ကေုာံ [[ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] (Politics) ရ။

ညးဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မခၞံဗဒှ် လဝ် ဘာသာရပ် ယုတ္တိဗေဒ (Logic) ကိုပ်ကၠာအိုတ် တုဲ၊ လညာတ် သဳအိုရဳ ညးတအ်ဝွံ လွှမ်းမိုး လဝ် လညာတ် ဒဿနိကဗေဒ ရးပလိုတ် (Western philosophy)၊ ဒဿနိကဗေဒ အေတ်သလာမ် (Islamic philosophy) ကေုာံ ဒဿနိကဗေဒ ခရေတ်ယာန် (Christian philosophy) ဗွဲမလအ်လ စဵုကဵုစိုပ် ခေတ် သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ ရ။&lt;ref name=&quot;barnes&quot;&gt;{{cite book |last=Barnes |first=J. |title=Aristotle: A Very Short Introduction |publisher=Oxford University Press |year=2000 |pages=1-5}}&lt;/ref&gt; လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဘဝ၊ လညာတ်၊ ကေုာံ အာဲကၟာဲ အရေတ်သတဝ်တယ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|right|300px|အရေတ်သတဝ်တယ် (Aristotle), တၠပညာ ဒဿနိကဗေဒ ကေုာံ သိပ္ပံ ဂရိတ် တြေံ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ဘဝ ပထမ (Introduction and Early Life) ==
အရေတ်သတဝ်တယ် ဝွံ ကတဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ သၞာံ ဘဳစဳ ၃၈၄ ပ္ဍဲ ဍုင် [[သတာဂျဳရာ]] (Stagira) မနွံ လပါ်သၟဝ်ကျာ ဍုင် ဂရိတ် (Chalcidice peninsula) ရ။ မအံက် ညးဂှ် နွံယၟု နဳကဝ်မာကပ်သ် (Nicomachus) မဒှ် အစာသဝ် တၠဝါင် သွက် သၟိင် အမေန်တာတ် ဒုတိယ (King Amyntas II) နူ ဍုင် [[မက်သဳဒဝ်နဳယျာ]] (Macedonia) ရ။ 

ဟိုတ်နူ မအံက် ညး ဒှ် အစာသဝ် မွဲ ဂှ်ရ၊ အရေတ်သတဝ်တယ် ဝွံ ကလိဂွံ လဝ် အခေါင် လ္ၚတ် ပရူ သိပ္ပံ သဘာဝ (Natural science) ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ (Biology) နူကဵု ဍောတ်ဍောတ် တေအ် ရ။ ၜိုန်ရ မအံက် ညး စုတိ အာ ပ္ဍဲ အခိင် ညး ဍောတ်သွတ် ဏီ ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ဆက်စပ် ညး ကု နန် မက်သဳဒဝ်နဳယျာ (Macedonian court) ဂှ် နွံကၠုင် လဝ် နူ အဝဲ ဍောတ်ဍောတ် တေအ် ရ။ လညာတ် သဘာဝဗေဒ နူ ဍောတ်ဍောတ် ဏအ်ဝွံ လွှမ်းမိုး လဝ် လညာတ် ဒဿနိကဗေဒ ညး ပ္ဍဲ အခိင် လက္ကရဴ ဗွဲမဇၞော် ရ။

== ၂။ ပရေင်ပညာ ပ္ဍဲ အကဒမဳ ပလေတဝ် (Education at Plato's Academy) ==
ပ္ဍဲ အခိင် အာယုက် ၁၇ သၞာံ (ၜိုတ် ဘဳစဳ ၃၆၇) ဂှ်၊ အရေတ်သတဝ်တယ် ပြံင်အာ မံင် ပ္ဍဲ ဍုင် [[အေသင်]] (Athens) သွက်ဂွံ ဆက် တိုန် ဘာ ပ္ဍဲ အကဒမဳ (Plato's Academy) မဒှ် ဘာ ဒဿနိကဗေဒ မခၞံဗဒှ် လဝ် နကဵု အစာ ပလေတဝ် ရ။ ညး တန်တဴ လဝ် ပ္ဍဲ အကဒမဳ ဂှ် ပွိုင် ၂၀ သၞာံ စဵုကဵု အစာ ပလေတဝ် စုတိ အာ ပ္ဍဲ သၞာံ ဘဳစဳ ၃၄၇ ရ။&lt;ref name=&quot;shields&quot;&gt;{{cite book |last=Shields |first=C. |title=Aristotle |edition=2nd |publisher=Routledge |year=2014 |pages=14-18}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ အကဒမဳ ဂှ် ညးဝွံ ဒှ် ကွးဘာ မနွံကဵု ဉာဏ် ပြဲအိုတ် မွဲ ရ။ ၜိုန်ရ ညး ရှ်ေသှ်ေ ရဴဂဴ အစာ ပလေတဝ် ဗွဲမလောန် ကီုလေဝ်၊ ညး ဟွံဒုင်တဲ လညာတ် ပလေတဝ် သီုဖအိုတ် ရ။ ဗွဲတၟေင် လညာတ် ပလေတဝ် မကော်စ &quot;သဳအိုရဳ ဗီုပြင်&quot; (Theory of Forms) မဟီုတွံ ဒဒှ်ရ အရာ ဍာံပြ (Reality) တအ်ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ နာမ် (Abstract world) သၟး ဂှ်၊ အရေတ်သတဝ်တယ် တးပါဲ လဝ် ရ။ အရေတ်သတဝ်တယ် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ အရာ ဍာံပြ (Reality) တအ်ဂှ် နွံ ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိ ရုပ်ဝတ္ထု (Physical world) မပိုယ် ဆဵုညာတ် ဒၟံင် ဏအ် ဟေင် ရ။

== ၃။ အစာ သွက် အလက်ဇန္ဒာ ကေုာံ ဘာ လာင်သဳယီု (Tutoring Alexander and The Lyceum) ==
ကြဴနူ ပလေတဝ် စုတိ တုဲ၊ အရေတ်သတဝ်တယ် တိတ် နူ ဍုင် အေသင် တုဲ အာ တန်တဴ ပ္ဍဲ ဍုင် အာပ်သပ်သ် (Assos) ကေုာံ လေတ်သဗပ်သ် (Lesbos) မဒှ် ဒၞာဲ ညး စလ္ၚတ် ပရူ ဇဳဝဗေဒ တိရစ္ဆာန် တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ဘဳစဳ ၃၄၃ ဂှ်၊ သၟိင် ဖဳလိပ် ဒုတိယ (King Philip II of Macedon) ကော်ဘိက် ညး သွက်ဂွံ ဗတောန် ပညာ ကု ကောန်သၟိင် အလက်ဇန္ဒာ (Alexander) မလက္ကရဴ ဒှ် ကၠုင် အလက်ဇန္ဒာ ဇၞော် ရ။

ကြဴနူ အလက်ဇန္ဒာ တိုန် နန် တုဲ၊ အရေတ်သတဝ်တယ် ကလေင် စိုပ် ဍုင် အေသင် ပ္ဍဲ သၞာံ ဘဳစဳ ၃၃၅ တုဲ ခၞံဗဒှ် ဘာ ဒဿနိကဗေဒ ညး မနွံယၟု [[လာင်သဳယီု]] (Lyceum) ရ။ ကွးဘာ ညးတအ်ဂှ် ဂွံယၟု &quot;Peripatetics&quot; (ညးမတွာ် ဂေတ်) ဟိုတ်နူကဵု အလေ့အထ အရေတ်သတဝ်တယ် မတွာ် ဂေတ် ဒၟံင် အခိင် ဟီုတွံ စၞောန်ပညာ ရ။ ပ္ဍဲ ဘာ ဏအ် ဟေင် အရေတ်သတဝ်တယ် ချူ ခၞံဗဒှ် လဝ် ပြကိုဟ် အဓိက သီုဖအိုတ် ညး ရ။

== ၄။ ယုတ္တိဗေဒ ကေုာံ အဝ်ဂါနောန် (Logic and the Organon) ==
အရေတ်သတဝ်တယ် ဝွံ ဒှ် တၠပညာ မဖန်ဗဒှ် လဝ် သၞောတ် ယုတ္တိဗေဒ (Formal Logic) ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ရ။ ပြကိုဟ် ယုတ္တိဗေဒ ညး ၆ ကၞပ် မပံင်ကောံ လဝ် ဂှ် ညးကော်စ [[အဝ်ဂါနောန်]] (Organon - မဂွံအဓိပ္ပါယ် ကိရိယာ) ရ။&lt;ref name=&quot;smith&quot;&gt;{{cite book |last=Smith |first=R. |title=Aristotle's Logic |publisher=Stanford Encyclopedia of Philosophy |year=2017 |pages=Online}}&lt;/ref&gt;

တင်ခၞံဗဒှ် အဓိကအိုတ် ညး ပ္ဍဲ ယုတ္တိဗေဒ ဂှ် ဒှ် &quot;သဳလဝ်ဂျဳဇေမ်&quot; (Syllogism) မဒှ် နဲကဲ ချပ် ယုတ္တိ (Deductive reasoning) မနွံကဵု လဒက်ပတန် အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ:
* '''တင်သဇိုင် ဇၞော် (Major premise):''' မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ဒးချိုတ် ရ။ (All men are mortal.)
* '''တင်သဇိုင် ဍောတ် (Minor premise):''' သဝ်ကရေတဳသ် ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် မွဲ ရ။ (Socrates is a man.)
* '''သွဟ် (Conclusion):''' ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ သဝ်ကရေတဳသ် ဂှ် ဒးချိုတ် ရ။ (Therefore, Socrates is mortal.)

လညာတ် ယုတ္တိဗေဒ ဏအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက် ပရေင်ချပ် ယုတ္တိ အလုံ ရးပလိုတ် ပွိုင် ၂၀၀၀ သၞာံ ပြင် စဵုကဵု စိုပ် ခေတ် ယုတ္တိဗေဒ သင်္ချာ (Mathematical logic) ခေတ်တၟိ ရ။

== ၅။ မေတ္တာဖဳစစ် ကေုာံ ဟိုတ် ၄ သာ် (Metaphysics and the Four Causes) ==
ပြကိုဟ် မေတ္တာဖဳစစ် (Metaphysics) ညးဂှ် လ္ၚတ် ပရူ သဘာဝ အရာ ဍာံပြ (Nature of reality and being) ရ။ အရေတ်သတဝ်တယ် ပါ်ပါဲ လဝ် လညာတ် &quot;ဟိုတ်&quot; (Cause or Explanation) သွက် အရာဝတ္ထု သီုဖအိုတ် နကဵု ဟိုတ် ၄ သာ် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ သ္ၚိအင် ထ္ၜး လညာတ် ဟိုတ် ၄ သာ် ညး အရေတ်သတဝ်တယ် (The Four Causes)
|-
! ဂကူ ဟိုတ် (Type of Cause)
! ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Definition)
! ဥပမာ သွက် ပဋိမာရုပ် (Example of a Statue)
|-
| '''၁။ ဟိုတ် ရုပ်ဝတ္ထု (Material Cause)'''
| အရာဝတ္ထု မဒက်ပတန် လဝ် အရာ မွဲမွဲ။
| မသ (Bronze) မကၠောန် လဝ် ရုပ်။
|-
| '''၂။ ဟိုတ် ဗီုပြင် (Formal Cause)'''
| ဗီုပြင်၊ လဒက်ပတန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး မဝ်ဒယ် (Blueprint) အရာ ဂှ်။
| ဗီုပြင် ရုပ် မၞိဟ်/သၟိင် (Shape of the statue)။
|-
| '''၃။ ဟိုတ် ညးမဖန် (Efficient Cause)'''
| ဒြဟတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပူဂိုလ် မဖန်ဗဒှ် ညံင် အရာ ဂှ် ဂွံ ကတဵုဒှ်။
| ကောန်ပျူ ကွတ်တဲ (The sculptor) မပုတ် လဝ် ရုပ်။
|-
| '''၄။ ဟိုတ် တင်ရန်တၟအ် (Final Cause)'''
| တင်ရန်တၟအ် သီုဖအိုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဖဵု (Purpose / Telos) အရာ ဂှ်။
| သွက်ဂွံ ပူဇဴ ဟွံသေင်မ္ဂး ကျာ်သြဳ (To honor a god/king)။
|}

လညာတ် ဟိုတ် တင်ရန်တၟအ် (Teleology) ဏအ်ဝွံ ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ အရေတ်သတဝ်တယ် ညာတ်ကေတ် သဘာဝ အလုံအိုတ်သီု ဝွံ ချဳဓရာင် ဒၟံင် သွက်ဂွံ အာစိုပ် တိုင်ပ္ကဴ (Purpose) မွဲမွဲ လၟိုန် ရ။ 

== ၆။ သိပ္ပံ သဘာဝ ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ (Natural Sciences and Biology) ==
အရေတ်သတဝ်တယ် ဝွံ ဒှ် &quot;မအံက် ဇဳဝဗေဒ&quot; ရ။ ညးဝွံ လ္ၚတ် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ လဝ် တိရစ္ဆာန် မဂၠိုင်ကဵု ၅၀၀ ဂကူ (Species) ပြင်င် ရ။ ညး ပါ်ကရေက် လဝ် တိရစ္ဆာန် တအ် နကဵု ဂကောံ (Classification) မပ္တံကဵု &quot;တိရစ္ဆာန် နွံ ဆီ (Vertebrates)&quot; ကေုာံ &quot;တိရစ္ဆာန် ဟွံမဲ ဆီ (Invertebrates)&quot; ရ။&lt;ref name=&quot;lennox&quot;&gt;{{cite book |last=Lennox |first=J. G. |title=Aristotle's Philosophy of Biology |publisher=Cambridge University Press |year=2001 |pages=34-40}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ လပါ် သတ္တဗေဒ ကေုာံ ရူပဗေဒ မ္ဂး ညးညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ဂၠးတိ ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် စက္ကဝါ (Geocentric model) တုဲ၊ သဘာဝ ရုပ်ဝတ္ထု တအ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဓါတ် ၄ သာ် - တိ၊ ဍာ်၊ ကျာ၊ ပၟတ် ရ။ သွက် ဂြဟ် သၞံင် ပ္ဍဲ အကသ ဂှ် ညးစၟတ်သမ္တီ လဝ် ဓါတ် မရနုက်ကဵု ၅ &quot;အဳသာ&quot; (Aether) ရ။ လညာတ် ရူပဗေဒ အရေတ်သတဝ်တယ် ဏအ်ဝွံ ဒးဒုင် ဒုင်တဲ လဝ် အလုံ ဂၠးတိ ပွိုင် ၂၀၀၀ သၞာံ စဵုကဵု စိုပ် ခေတ် [[ဂါလဳလဳယဝ်]] (Galileo) တေအ် ရ။

== ၇။ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ ဒ္ဂေတ်လၟေတ် (Ethics and Nicomachean Ethics) ==
ပြကိုဟ် ဒ္ဂေတ်လၟေတ် အရေတ်သတဝ်တယ် မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် [[ဒ္ဂေတ်လၟေတ် နဳကဝ်မာကေယျာန်]] (Nicomachean Ethics) ရ။ သွက် အရေတ်သတဝ်တယ်၊ တိုင်ပ္ကဴ အဓိက သွက် ဘဝ မၞိဟ် ဂှ် ဒှ် &quot;အဳယူဒါင်မဝ်နဳယျာ&quot; (Eudaimonia) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပရေင်တန်တဴ မပေင်တၟိုဟ်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;တသိုက် ဇေတ်တ်&quot; (Human flourishing / Happiness) ရ။ 

ညး ဟီုတွံလဝ် ဒဒှ်ရ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ တသိုက် ဏအ် ဂှ် မၞိဟ် တအ် ဒးမံင် နကဵု ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ခိုဟ် (Virtue) ရ။ ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ခိုဟ် ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အရာ မနွံ ပ္ဍဲ အကြာ လဒေါဝ် (The Golden Mean) မဟွံ လောန်ကာဲ အာ သီု ၜါ လပါ် ရ။
ဥပမာ:
* သတ္တိ (Courage) ဂှ် ဒှ် ဒ္ဂေတ် ခိုဟ် မနွံ အကြာ ပရေင်ဖေက်လောန် (Cowardice) ကေုာံ ပရေင်ဂံင်လောန် ဟွံချပ် (Rashness) ရ။

== ၈။ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ကဗျလင်္ကာ (Politics and Poetics) ==
ပ္ဍဲ ပြကိုဟ် [[ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] (Politics)၊ အရေတ်သတဝ်တယ် ချူလဝ် လညာတ် မပြာကတ် &quot;မၞိဟ် ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် တိရစ္ဆာန် ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Man is by nature a political animal)&quot; ရ။ ညး ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ် တအ် မာန် ကလိဂွံ တသိုက် ဍာံပြ ဆ ပ္ဍဲကဵု ဍုင် (Polis) မနွံကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ သၟး ရ။ ညး ပါ်လဝ် သၞောတ် အလဵုအသဳ ခိုဟ် ၃ သာ် - သၟိင်မွဲဓဝ် (Monarchy)၊ တၠသြဇာအောန် (Aristocracy)၊ ကေုာံ ဒဳမဝ်ကရေသဳ (Polity) ရ။

ပ္ဍဲ ပြကိုဟ် [[ကဗျလင်္ကာ]] (Poetics) ညးဂှ်၊ ညး သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူ ဇာတ်လောတ် (Tragedy) တုဲ ဗၟံက်ထ္ၜး လဝ် လညာတ် &quot;ကာတာသေတ်&quot; (Catharsis) မဒှ် ပရေင်သအးဇ္ၚး စိုတ်ဓါတ် (Purging of emotions like pity and fear) အခိင် ပိုယ် ဗဵု ဇာတ်လောတ် မွဲ ရ။&lt;ref name=&quot;kenny&quot;&gt;{{cite book |last=Kenny |first=A. |title=A New History of Western Philosophy, Volume 1: Ancient Philosophy |publisher=Clarendon Press |year=2004 |pages=250-255}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ အာဲကၟာဲ ကေုာံ သြဇာ (Legacy and Influence) ==
ကြဴနူ အရေတ်သတဝ်တယ် စုတိ တုဲ၊ ပြကိုဟ် ညး တအ် ဒးဒုင် ဝိုတ် အာ ပ္ဍဲ ရးပလိုတ် ပွိုင် ၜိုတ် မွဲ လ္ၚီ သၞာံ ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲကဵု ရးမဇ္ဇျိမ (Middle East)၊ တၠပညာ အေတ်သလာမ် (Islamic scholars) မပ္တံကဵု [[အာဗေရဝ်သ်]] (Averroes) ကေုာံ [[အာဗဳသေန္နာ]] (Avicenna) တအ် ဆက် မင်မဲ ကေုာံ ကၠာဲဘာသာ လိက် အရေတ်သတဝ်တယ် တအ် ရ။

ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၂ ဂှ် လိက် ညး တအ် ကလေင် စိုပ် ဥရောပ တုဲ၊ တၠပညာ ခရေတ်ယာန် မပ္တံကဵု [[သောမာတ်သ် အာကွေန်နာတ်သ်]] (Thomas Aquinas) တအ် ပံင်ကောံ လညာတ် အရေတ်သတဝ်တယ် ကု ဝါဒ ခရေတ်ယာန် (Scholasticism) ရ။ သောမာတ်သ် ဂှ် ကော် အရေတ်သတဝ်တယ် နဒဒှ် &quot;တၠပညာ ဂှ် (The Philosopher)&quot; ဟေင် ရ၊ မထ္ၜးကဵု ဓဝ် ရှ်ေသှ်ေ ညး ဗွဲမဇၞော် ရ။

== ၁၀။ ပရေင်ဒုင်တဲ ခေတ်တၟိ ကေုာံ ပရေင်ပါ်ပါဲ (Modern Reception and Critique) ==
စိုပ် ခေတ် ပရေင်ကတဵု သိပ္ပံ (Scientific Revolution) ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၆ ကဵု ၁၇ ဂှ်၊ လညာတ် ရူပဗေဒ ကေုာံ နက္ခတ္တဗေဒ ညး အရေတ်သတဝ်တယ် ဂှ် ဒးဒုင် တးပါဲ လဝ် နကဵု လညာတ် သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ ညး [[ဂါလဳလဳယဝ်]] ကေုာံ [[နယူတန်]] တအ် ရ။ ဥပမာ - ဂၠးတိ ဟွံသေင် နွံ လဒေါဝ် စက္ကဝါ ပုဟ် (ကလေင် ဒုင်တဲ Heliocentrism) ရ။

ၜိုန်ရ သဳအိုရဳ သိပ္ပံ ညး လ္ၚဵု မှာ ဒၟံင် ကီုလေဝ်၊ လညာတ် ဒဿနိကဗေဒ ညး မပ္တံကဵု ဒ္ဂေတ်လၟေတ် (Virtue ethics)၊ ယုတ္တိဗေဒ၊ ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် တအ်ဝွံ ဆက် နွံ ၚုဟ်မး ကေုာံ ဒးဒုင် လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒၟံင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ပ္ဍဲကဵု တက္ကသိုလ် အလုံ ဂၠးတိ ရ။ အရေတ်သတဝ်တယ် ဝွံ ဒှ် သကိုပ် သဇိုင် အဓိကအိုတ် မွဲ သွက် လညာတ် အသိင် ရးပလိုတ် (Western civilization) ရောင် ဟီုမ္ဂး ဟွံမှာ ရ။&lt;ref name=&quot;russell&quot;&gt;{{cite book |last=Russell |first=B. |title=A History of Western Philosophy |publisher=Simon and Schuster |year=1945 |pages=159-165}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ပလေတဝ်]] (Plato)
* [[သဝ်ကရေတဳသ်]] (Socrates)
* [[ဂရိတ် တြေံ]] (Ancient Greece)
* [[ဒဿနိကဗေဒ]] (Philosophy)

{{Navbox
| name = Ancient Greek Philosophy
| title = ဒဿနိကဗေဒ ဂရိတ် တြေံ (Ancient Greek Philosophy)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = တၠပညာ အဓိကဂမၠိုင်
| list1 =
* [[သဝ်ကရေတဳသ်]] (Socrates)
* [[ပလေတဝ်]] (Plato)
* [[အရေတ်သတဝ်တယ်]] (Aristotle)
| group2 = ဘာ ဒဿန ဂမၠိုင်
| list2 =
* [[လာင်သဳယီု]] (Lyceum)
* [[အကဒမဳ ပလေတဝ်]] (Platonic Academy)
* [[စတဝ်အစ်]] (Stoicism)
* [[အေပဳကျူရဳယာန်]] (Epicureanism)
| group3 = ပြကိုဟ် အဓိက
| list3 =
* [[ဒ္ဂေတ်လၟေတ် နဳကဝ်မာကေယျာန်]] (Nicomachean Ethics)
* [[အဝ်ဂါနောန်]] (Organon)
* [[ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] (Politics (Aristotle))
* [[ကဗျလင်္ကာ]] (Poetics (Aristotle))
}}

[[Category:တၠပညာ ဒဿနိကဗေဒ]]
[[Category:ဂရိတ် တြေံ]]
[[Category:ပူဂိုလ်ဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>te9i3fm6g44zhcyuvmg3gixs92kv6t1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သတ္တဗေဒ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11478</id>
    <revision>
      <id>55882</id>
      <timestamp>2026-07-10T02:26:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''သတ္တဗေဒ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Zoology'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍ သာခါ မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology) မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူ သတ်ဂမၠိုင် (Animals) ကေုာံ ဍုင်သတ် (Animal Kingdom) အလုံအိုတ်သီု...&quot;</comment>
      <origin>55882</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21169" sha1="pms3b637vwbhsnosbm4xml66ja304jn" xml:space="preserve">'''သတ္တဗေဒ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Zoology'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍ သာခါ မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology) မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူ သတ်ဂမၠိုင် (Animals) ကေုာံ ဍုင်သတ် (Animal Kingdom) အလုံအိုတ်သီု ရ။ ဘာသာရပ်ဏအ်ဝွံ လ္ၚတ် ပရူ လဒက်ပတန် ခန္ဓာကိုယ်၊ သဘာဝ ပရေင်ချဳဓရာင်၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သန္ဓေသား (Embryology)၊ [[သဳအိုရဳ]] ဒြဟတ်ဇၞော်မောဝ် (Evolution)၊ ပရေင်ပါ်ကရေက် ဂကူ (Classification)၊ စရိုတ်လၟေတ် (Habits)၊ ကေုာံ ပရေင်ပါ်ပြး သတ်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိ ဏအ် ရ။&lt;ref name=&quot;hickman&quot;&gt;{{cite book |last=Hickman |first=C. P. |author2=Roberts, L. S. |author3=Larson, A. |title=Integrated Principles of Zoology |edition=11th |publisher=McGraw-Hill |year=2001 |pages=2-10}}&lt;/ref&gt;

သတ္တဗေဒ ဝွံ ဒှ် ဘာသာရပ် မလှဲလး ဗွဲမလောန် တုဲ ဍေဟ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဘာသာရပ် သိပ္ပံ တၞဟ်ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု ဂေဟဗေဒ (Ecology)၊ ပညာဗဳဇ (Genetics)၊ ကေုာံ သဘာဝဗေဒ (Physiology) တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သတ္တဗေဒ နကဵု ကဏ္ဍ အဓိက ၁၀ သာ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Animal_diversity.png|thumb|right|350px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင်နာနာသာ် သတ်ဂမၠိုင် (Animal diversity) မပါလုပ် ပ္ဍဲ ဍုင်သတ် (Animalia) မဒှ် အရာ အဓိက သွက် ပရေင်လ္ၚတ် သတ္တဗေဒ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;Zoology&quot; ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် ဂရိတ် တြေံ ၜါ မ - &quot;zōion&quot; (ζῷον) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;သတ်&quot; (Animal) ကေုာံ &quot;logos&quot; (λόγος) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပညာ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်လ္ၚတ်&quot; (Knowledge / Study) ရ။ သတ္တဗေဒ ဂှ် လ္ၚတ် ပရူ သတ် မဂျိုင် ဒၟံင် လၟုဟ် ကီု သီုကဵု သတ် မကၠေအ်ကၠက် အာ တုဲ တအ် (Extinct species) ရ။

သတ် (Animalia) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သတ် မနွံကဵု ကလာပ်ရုပ် ဗွဲမဂၠိုင် (Multicellular)၊ မနွံကဵု နျူကလဳယပ် (Eukaryotic) တုဲ ဍေဟ်တအ် ဒးစၞ ဒးစ သတ် တၞဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး တၞံ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ဒြဟတ် ရ (Heterotrophic)။ တၞဟ်ခြာ နူကဵု တၞံ (Plants) မမာန် ဖန်ဗဒှ် စၞ အလဵုအလဵု ဍေဟ် နကဵု လျး တ္ၚဲ ရ။ ပရေင်လ္ၚတ် သတ္တဗေဒ ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠင် ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ သတ် ကေုာံ ပွဳပွူ သဘာဝ ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ဝင် ပရေင်လ္ၚတ် သတ္တဗေဒ ဝွံ စကတဵုဒှ် ကၠုင်လဝ် နူကဵု ခေတ် တမၠာ တေအ် ရ။ 
* '''ခေတ် ဂရိတ် တြေံ:''' အစာဒဿန [[အရစ်သတဝ်တယ်]] (Aristotle) ဂှ် ညးစၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် &quot;မအံက် သတ္တဗေဒ&quot; ရ။ ညးတေအ် လ္ၚတ် ကေုာံ ပါ်ကရေက် လဝ် သတ် တအ် နကဵု ဂကောံ မနွံကဵု ဆီ ကေုာံ ဟွံမဲ ကဵု ဆီ (Vertebrates and Invertebrates) ရ။&lt;ref name=&quot;singer&quot;&gt;{{cite book |last=Singer |first=C. |title=A Short History of Biology |publisher=Oxford University Press |year=1931 |pages=15-22}}&lt;/ref&gt;
* '''ခေတ် လဒေါဝ်:''' ပ္ဍဲကဵု ခေတ် အာရပ် ကေုာံ အေစ်သလာမ် (Islamic Golden Age) ဂှ်၊ အစာ သိပ္ပံ မပ္တံကဵု [[အလ်-ဂျာဟစ်ဇ်]] (Al-Jahiz) တအ် ချူလဝ် ပြကိုဟ် &quot;Kitab al-Hayawan&quot; (Book of Animals) မလ္ၚတ် ပရူ စရိုတ် သတ် ကေုာံ ဂေဟဗေဒ ရ။
* '''ခေတ် ဥရောပ ကလေင်ဂျိုင် (Renaissance):''' တၠပညာ ဂမၠိုင် စကၠောန် ပရေင်စမ်ၜတ် လဒက်ပတန် ခန္ဓာ (Anatomical dissections) တုဲ လ္ၚတ် သဘာဝ သတ် တအ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ရ။
* '''ခေတ် တၟိ:''' ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၈၊ [[ကားလ် လေန်နဳယပ်သ်]] (Carl Linnaeus) ဖန်ဗဒှ် လဝ် သၞောတ် ပရေင်ပါ်ကရေက် ယၟု ၜါမ (Binomial nomenclature) မစကာ ဒၟံင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။

== ၃။ သဳအိုရဳ ဒြဟတ်ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ဒါဝေန် (Evolution and Darwinism) ==
ပရေင်လ္ၚတ် သတ္တဗေဒ ခေတ်တၟိ အလုံအိုတ်သီု ဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် လတူ [[သဳအိုရဳ ဒြဟတ်ဇၞော်မောဝ်]] (Theory of Evolution) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၅၉ ဂှ် [[ချားလ် ဒါဝေန်]] (Charles Darwin) ပတိတ် လိက်အုပ် မနွံယၟု &quot;On the Origin of Species&quot; တုဲ ဗၟံက်ထ္ၜး လဝ် လညာတ် [[ပရေင်ရုဲစှ် သဘာဝ]] (Natural Selection) ရ။

သဳအိုရဳ ဏအ် ဟီုတွံလဝ် ဒဒှ်ရ သတ် ဂမၠိုင် အလုံအိုတ်သီု ဂှ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု တမ်မူလ မွဲ (Common ancestor) တုဲ ဍေဟ်တအ် ပြံင်လှာဲ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် သိုက်က် အတိုင် အခိင် ကေုာံ ပွဳပွူ သဘာဝ မကဵု အခေါင် ရ။ လညာတ် ဏအ်ဝွံ ဆက်စပ် အာ ကု ပညာဗဳဇ (Genetics) လက္ကရဴ ဏအ် မဖန်ဗဒှ် လဝ် သၞောတ် သုတေသန ခေတ်တၟိ ရ။&lt;ref name=&quot;campbell&quot;&gt;{{cite book |last=Reece |first=J. B. |author2=Urry, L. A. |author3=Cain, M. L. |title=Campbell Biology |edition=10th |publisher=Pearson |year=2014 |pages=450-465}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရေင်ပါ်ကရေက် ဂကူ သတ်ဂမၠိုင် (Classification and Taxonomy) ==
ပရေင်ပါ်ကရေက် (Taxonomy) ဂှ် ဒှ် သာခါ မွဲ ပ္ဍဲ သတ္တဗေဒ မစၟတ်သမ္တီ၊ ကဵု ယၟု၊ ကေုာံ ပါ်ကရေက် ဂကောံ သတ် ဂမၠိုင် ရ။ သၞောတ်ဝ် အဓိက မစကာ လၟုဟ် ဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ကဆံင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ -
1. '''ဍုင် (Kingdom):''' Animalia (သတ်)
2. '''ဖိုင်လာမ် (Phylum):''' ဥပမာ - Chordata (သတ် နွံ ဇုတ်စး)
3. '''ကလာတ် (Class):''' ဥပမာ - Mammalia (သတ် မကဵု တှ်)
4. '''အဝ်ဒါ (Order):''' ဥပမာ - Carnivora (သတ် မစ ဖျုန်)
5. '''ဖေမ်မလဳ (Family):''' ဥပမာ - Felidae (ဂကောံ ဗ္ဂဲ)
6. '''ဂျဳနပ်သ် (Genus):''' ဥပမာ - ''Panthera'' (ဗ္ဂဲ ဇၞော်)
7. '''သပဳသဳသ် (Species):''' ဥပမာ - ''Panthera tigris'' (ကၠ)

သတ် ဂမၠိုင် ဂှ် ပါ်လဝ် ဂကောံ ဇၞော် ၜါ - '''သတ် နွံ ဇုတ်စး''' (Vertebrates) မပ္တံကဵု က, ခဒုတ်, တ္ၚေက်, ကေုာံ သတ်ကဵုတှ်၊ ကေုာံ '''သတ် ဟွံမဲ ဇုတ်စး''' (Invertebrates) မပ္တံကဵု စၟ, ခရု, ကေုာံ ကၞု တအ် ရ။ လၟိဟ် သတ် ဟွံမဲ ဇုတ်စး ဝွံ နွံ ဂၠိုင် နူ ၉၅% နှုန်း အလုံ ဍုင်သတ် ရ။

== ၅။ သဘာဝဗေဒ ကေုာံ လဒက်ပတန် ခန္ဓာကိုယ် (Anatomy and Physiology) ==
[[အနာတဝ်မဳ]] (Anatomy) ဂှ် လ္ၚတ် ပရူ လဒက်ပတန် ခန္ဓာကိုယ် (Structures) မပ္တံကဵု ရုပ် ကလာပ်ရုပ်၊ ဇုတ်၊ ကေုာံ ကသော် ရ။ သဘာဝဗေဒ (Physiology) ဂှ် လ္ၚတ် ပရူ ဗီုလဵု ကလာပ်ရုပ် တအ် ဂှ် ကၠောန် ကမၠောန် (Functions) ရ။

ပ္ဍဲကဵု သတ္တဗေဒ၊ ပိုယ် လ္ၚတ် သၞောတ် အဓိက ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် သတ် မပ္တံကဵု -
* '''သၞောတ် စၞ (Digestive system):''' ဗီုလဵု သတ် တအ် ၚိတ် စၞ ကေုာံ ကၠာဲ စၞ သွက် ဒြဟတ်။
* '''သၞောတ် ကၠောအ် ဆီ (Circulatory system):''' ဗီုလဵု ဂြိုဟ် ကေုာံ ဆီ ပလံင် ဓါတ် အံက်သဳဂျေန် စိုပ် ဇၟာပ် ဒၞာဲ။
* '''သၞောတ် အာရီု (Nervous system):''' ဗီုလဵု က္ဍဟ် ကေုာံ ဇုက် အာရီု တအ် ကဵု အမိင် ကေုာံ ဒုင်စသိုင် ပွဳပွူ သဘာဝ။

== ၆။ စရိုတ် ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင် (Ethology and Animal Behavior) ==
[[အဳသဝ်လဝ်ဂျဳ]] (Ethology) ဂှ် ဒှ် ပရေင်လ္ၚတ် စရိုတ် ကေုာံ သဘာဝ ချဳဓရာင် သတ် ဂမၠိုင် (Animal behavior) ပ္ဍဲကဵု ပွဳပွူ သဘာဝ ဍေဟ်တအ် ဇေတ်တ် ရ။ တၠပညာ ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု ခေါန်ရက် လဝ်ရေန်သ် (Konrad Lorenz) ကေုာံ နဳကဝ် တေန်ဗါဂေန် (Niko Tinbergen) တအ် ဒှ် မၞိဟ် မခၞံဗဒှ် ကဏ္ဍ ဏအ် ရ။

ညးတအ် လ္ၚတ် ပရူ -
* '''စရိုတ် သဇိုင် (Instinct/Innate behavior):''' စရိုတ် မပါ ကၠုင် နူ ဂၠံ ဗိုက် မိ (ဥပမာ - တၞင် အာယုက် မကၠောန် ခပေါဲ)။
* '''ပရေင်ဗတောန် (Learned behavior):''' စရိုတ် မကလိဂွံ နူ ပရေင်ဆဵုဂဗ (ဥပမာ - ကောန် ကၠ ဗတောန် နဲကဲ ရပ် စၞ)။
* '''ပရေင်ဆက်စပ် ဂကောံ (Social behavior):''' ဗီုလဵု သတ် တအ် မံင် ကောံ နကဵု ဂကောံ၊ စဵုဒၞာ ဒၞာဲတိ၊ ကေုာံ ပရေင်ဆာန် ကၟိန် (Mating systems)။

== ၇။ ပွဳပွူသဘာဝ ကေုာံ ဂေဟဗေဒ (Ecology and Environment) ==
[[ဂေဟဗေဒ]] (Ecology) ပ္ဍဲ သတ္တဗေဒ ဂှ် လ္ၚတ် ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ သတ် ဂမၠိုင် ကေုာံ ပွဳပွူ သဘာဝ ဍေဟ်တအ် ရ။ လညာတ် ဏအ် ကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ တီ ဗီုလဵု သတ် တအ် မံင် ဂျိုင် ပ္ဍဲ ဒေသ တၞဟ်ခြာ ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု ဂြိုပ်၊ က္ၜဳ၊ ကေုာံ တိဗ္တဳ တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;odum&quot;&gt;{{cite book |last=Odum |first=E. P. |author2=Barrett, G. W. |title=Fundamentals of Ecology |edition=5th |publisher=Brooks Cole |year=2004 |pages=85-92}}&lt;/ref&gt;

သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လတူ - 
* '''ဇာဝိုင် စၞ (Food web):''' ဗီုလဵု ဒြဟတ် တအ် ပြံင်လှာဲ နူကဵု တၞံ (Producers) စိုပ် အာ သတ် မစ ဖျုန် (Apex predators)။
* '''ပရေင်ဆက်စပ် သဟဇာတ (Symbiosis):''' ဗီုလဵု သတ် ဂကူ တၞဟ်ခြာ တအ် မံင် မွဲစွံ (ဥပမာ - Mutualism သတ် ၜါလပါ် ကလိဂွံ ဖဵု)။
* '''ပရေင်ပြံင်ဌာန် (Migration):''' ဗီုလဵု သတ် မပ္တံကဵု ဂစေံ ကေုာံ က တအ် ပြံင် ဌာန် သွက်ဂွံ ဂၠာဲ စၞ ဟွံသေင်မ္ဂး ဖျေဟ် ခၟာဲ ရ။

== ၈။ ကဏ္ဍ သာခါ သတ္တဗေဒ ဂမၠိုင် (Branches of Zoology) ==
သတ္တဗေဒ ဝွံ ပါ်ကရေက် လဝ် နကဵု သာခါ ဗွဲမဂၠိုင် အတိုင် ဂကူ သတ် မလ္ၚတ် တအ် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ သ္ၚိအင် ထ္ၜး သာခါ အဓိက ပ္ဍဲ သတ္တဗေဒ (Branches of Zoology)
|-
! ယၟု သာခါ (Branch)
! ပရေင်လ္ၚတ် (Field of Study)
! ဥပမာ သတ်
|-
| '''အေန်တဝ်မဝ်လဝ်ဂျဳ (Entomology)'''
| လ္ၚတ် ပရူ စၟစၟောန် ဂမၠိုင်။
| တာဲ၊ လိုင်၊ ဟိုင်၊ စၟခဍာ်။
|-
| '''အဝ်နဳသဝ်လဝ်ဂျဳ (Ornithology)'''
| လ္ၚတ် ပရူ ဂစေံ ကေုာံ တ္ၚေက် ဂမၠိုင်။
| ကၠာင်၊ မြာ်၊ ဟံသာ၊ ခဍာ်။
|-
| '''မာန်မဝ်လဝ်ဂျဳ (Mammalogy)'''
| လ္ၚတ် ပရူ သတ် မကဵု တှ် ဂမၠိုင်။
| စိင်၊ ကၠ၊ ကၞုဲ၊ ကောန်မၞိဟ်။
|-
| '''အိက်သဳယဝ်လဝ်ဂျဳ (Ichthyology)'''
| လ္ၚတ် ပရူ က ကေုာံ သတ် ဍာ် မနွံ ဇုတ်စး။
| က၊ ကသော်၊ ကမာင်။
|-
| '''ဟာပဳတဝ်လဝ်ဂျဳ (Herpetology)'''
| လ္ၚတ် ပရူ ဇြုံ ကေုာံ ခဒုတ် ဍာ် (Amphibians &amp; Reptiles)။
| ဇြုံ၊ စောန်၊ ခဒုတ်၊ ပြာန်။
|}

သာခါ တအ် ဏအ်ဝွံ ကဵု အခေါင် ကု တၠပညာ သတ္တဗေဒ (Zoologists) တအ် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လ္ၚတ် ဗွဲမနက်သြိုဟ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ သတ် မွဲမွဲ ရ။

== ၉။ လွပ် ကေုာံ သုတေသန ခေတ်တၟိ (Modern Research and Applications) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ဏအ်၊ သတ္တဗေဒ ဝွံ ပံင်ကောံ လဝ် ကု ကွတ်ပညာ ခေတ်တၟိ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ 
* '''ပညာဗဳဇ (Genetics &amp; Genomics):''' တၠပညာ တအ် စကာ နဲကဲ DNA sequencing သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဝင် ဗဳဇ သတ် ဂမၠိုင် ကေုာံ သွက်ဂွံ ပါ်ကရေက် ဂကူ သတ် တၟိ တအ် ရ။ 
* '''[[မလိက်မန်]] (Biotechnology):''' စကာ ကွတ်ပညာ မပ္တံကဵု [[မလိက်မန်]] (CRISPR) သွက်ဂွံ ပလေဝ် ဗဳဇ (Gene editing) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ယဲ ကေုာံ သွက်ဂွံ ကလေင် ဖန်ဗဒှ် သတ် မကၠေအ်ကၠက် အာ တအ် (De-extinction) ရ။
* '''စက် စၟတ်သမ္တီ ဒၞာဲ (Tracking Technology):''' စကာ စက် GPS ကေုာံ သာတလိုက် (Satellites) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဗက် ဂၠံင် တရဴ ပရေင်ပြံင်ဌာန် သတ် မပ္တံကဵု က္ၜင် ဍာ် ကေုာံ ဂစေံ ဂမၠိုင် အလုံ ဂၠးတိ ရ။

== ၁၀။ ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ ကေုာံ အနာဂတ် (Conservation and Future of Zoology) ==
အနာဂတ် သွက် သတ္တဗေဒ ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု [[ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ]] (Conservation biology) ဗွဲမဇၞော် ရ။ ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်လီုလာ် ပွဳပွူ သဘာဝ (Habitat loss)၊ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate change)၊ ကေုာံ ပရေင်ရပ်စ သတ် ဂြိုပ် လောန်ကာဲ (Overhunting) တအ်ဂှ်ရ၊ ဂကူ သတ် ဗွဲမဂၠိုင် စိုပ် ဒၟံင် အကာဲအရာ မကြပ် ကၠေအ်ကၠက် (Endangered species) ရ。&lt;ref name=&quot;primack&quot;&gt;{{cite book |last=Primack |first=R. B. |title=Essentials of Conservation Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2014 |pages=112-120}}&lt;/ref&gt;

ဂကောံ မပ္တံကဵု WWF ကေုာံ IUCN တအ် စကာ တင်ဂၞင် နူကဵု သုတေသန သတ္တဗေဒ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် သၞောတ်ဝ် မင်မဲ သတ် ဂြိုပ် (Red List of Threatened Species) ရ။ အနာဂတ် သတ္တဗေဒ ဂှ် ဒှ် ကမၠောန် အဓိက သွက်ဂွံ မင်မဲ အာဲကၟာဲ သဘာဝ ဂၠးတိ ကေုာံ ညံင် ဂကောံ သတ် ဂမၠိုင် ဂွံ ဆက် ဂျိုင် တန်တဴ အာ မာန် ပ္ဍဲကဵု ဌာန် ဂၠးတိ ဏအ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)
* [[သဳအိုရဳ ဒြဟတ်ဇၞော်မောဝ်]] (Evolution)
* [[ဂေဟဗေဒ]] (Ecology)
* [[ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ]] (Conservation biology)

{{Navbox
| name = Biology
| title = ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ သာခါ သတ္တဗေဒ (Biology and Branches of Zoology)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သဇိုင် ဇဳဝဗေဒ
| list1 =
* [[သတ္တဗေဒ]] (Zoology)
* [[Wikipedia:Red_link|ရုက္ခဗေဒ]] (Botany)
* [[Wikipedia:Red_link|ဇဳဝဗေဒ ဍောတ်သွတ်]] (Microbiology)
* [[ပညာဗဳဇ]] (Genetics)
| group2 = သာခါ သတ္တဗေဒ
| list2 =
* [[Wikipedia:Red_link|အေန်တဝ်မဝ်လဝ်ဂျဳ]] (Entomology)
* [[Wikipedia:Red_link|အဝ်နဳသဝ်လဝ်ဂျဳ]] (Ornithology)
* [[Wikipedia:Red_link|မာန်မဝ်လဝ်ဂျဳ]] (Mammalogy)
* [[Wikipedia:Red_link|အိက်သဳယဝ်လဝ်ဂျဳ]] (Ichthyology)
| group3 = လညာတ် ဆက်စပ်
| list3 =
* [[သဳအိုရဳ ဒြဟတ်ဇၞော်မောဝ်]] (Evolution)
* [[အနာတဝ်မဳ]] (Anatomy)
* [[အဳသဝ်လဝ်ဂျဳ]] (Ethology)
}}

[[Category:သတ္တဗေဒ]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:သိပ္ပံ သဘာဝ]]</text>
      <sha1>pms3b637vwbhsnosbm4xml66ja304jn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55883</id>
      <parentid>55882</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T02:27:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* ၆။ စရိုတ် ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင် (Ethology and Animal Behavior) */</comment>
      <origin>55883</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21203" sha1="kqylq64fc5lfrfe3d6i56f79u0xpa4t" xml:space="preserve">'''သတ္တဗေဒ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Zoology'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍ သာခါ မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology) မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူ သတ်ဂမၠိုင် (Animals) ကေုာံ ဍုင်သတ် (Animal Kingdom) အလုံအိုတ်သီု ရ။ ဘာသာရပ်ဏအ်ဝွံ လ္ၚတ် ပရူ လဒက်ပတန် ခန္ဓာကိုယ်၊ သဘာဝ ပရေင်ချဳဓရာင်၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သန္ဓေသား (Embryology)၊ [[သဳအိုရဳ]] ဒြဟတ်ဇၞော်မောဝ် (Evolution)၊ ပရေင်ပါ်ကရေက် ဂကူ (Classification)၊ စရိုတ်လၟေတ် (Habits)၊ ကေုာံ ပရေင်ပါ်ပြး သတ်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိ ဏအ် ရ။&lt;ref name=&quot;hickman&quot;&gt;{{cite book |last=Hickman |first=C. P. |author2=Roberts, L. S. |author3=Larson, A. |title=Integrated Principles of Zoology |edition=11th |publisher=McGraw-Hill |year=2001 |pages=2-10}}&lt;/ref&gt;

သတ္တဗေဒ ဝွံ ဒှ် ဘာသာရပ် မလှဲလး ဗွဲမလောန် တုဲ ဍေဟ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဘာသာရပ် သိပ္ပံ တၞဟ်ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု ဂေဟဗေဒ (Ecology)၊ ပညာဗဳဇ (Genetics)၊ ကေုာံ သဘာဝဗေဒ (Physiology) တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သတ္တဗေဒ နကဵု ကဏ္ဍ အဓိက ၁၀ သာ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Animal_diversity.png|thumb|right|350px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင်နာနာသာ် သတ်ဂမၠိုင် (Animal diversity) မပါလုပ် ပ္ဍဲ ဍုင်သတ် (Animalia) မဒှ် အရာ အဓိက သွက် ပရေင်လ္ၚတ် သတ္တဗေဒ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;Zoology&quot; ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် ဂရိတ် တြေံ ၜါ မ - &quot;zōion&quot; (ζῷον) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;သတ်&quot; (Animal) ကေုာံ &quot;logos&quot; (λόγος) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပညာ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်လ္ၚတ်&quot; (Knowledge / Study) ရ။ သတ္တဗေဒ ဂှ် လ္ၚတ် ပရူ သတ် မဂျိုင် ဒၟံင် လၟုဟ် ကီု သီုကဵု သတ် မကၠေအ်ကၠက် အာ တုဲ တအ် (Extinct species) ရ။

သတ် (Animalia) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သတ် မနွံကဵု ကလာပ်ရုပ် ဗွဲမဂၠိုင် (Multicellular)၊ မနွံကဵု နျူကလဳယပ် (Eukaryotic) တုဲ ဍေဟ်တအ် ဒးစၞ ဒးစ သတ် တၞဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး တၞံ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ဒြဟတ် ရ (Heterotrophic)။ တၞဟ်ခြာ နူကဵု တၞံ (Plants) မမာန် ဖန်ဗဒှ် စၞ အလဵုအလဵု ဍေဟ် နကဵု လျး တ္ၚဲ ရ။ ပရေင်လ္ၚတ် သတ္တဗေဒ ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠင် ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ သတ် ကေုာံ ပွဳပွူ သဘာဝ ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ဝင် ပရေင်လ္ၚတ် သတ္တဗေဒ ဝွံ စကတဵုဒှ် ကၠုင်လဝ် နူကဵု ခေတ် တမၠာ တေအ် ရ။ 
* '''ခေတ် ဂရိတ် တြေံ:''' အစာဒဿန [[အရစ်သတဝ်တယ်]] (Aristotle) ဂှ် ညးစၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် &quot;မအံက် သတ္တဗေဒ&quot; ရ။ ညးတေအ် လ္ၚတ် ကေုာံ ပါ်ကရေက် လဝ် သတ် တအ် နကဵု ဂကောံ မနွံကဵု ဆီ ကေုာံ ဟွံမဲ ကဵု ဆီ (Vertebrates and Invertebrates) ရ။&lt;ref name=&quot;singer&quot;&gt;{{cite book |last=Singer |first=C. |title=A Short History of Biology |publisher=Oxford University Press |year=1931 |pages=15-22}}&lt;/ref&gt;
* '''ခေတ် လဒေါဝ်:''' ပ္ဍဲကဵု ခေတ် အာရပ် ကေုာံ အေစ်သလာမ် (Islamic Golden Age) ဂှ်၊ အစာ သိပ္ပံ မပ္တံကဵု [[အလ်-ဂျာဟစ်ဇ်]] (Al-Jahiz) တအ် ချူလဝ် ပြကိုဟ် &quot;Kitab al-Hayawan&quot; (Book of Animals) မလ္ၚတ် ပရူ စရိုတ် သတ် ကေုာံ ဂေဟဗေဒ ရ။
* '''ခေတ် ဥရောပ ကလေင်ဂျိုင် (Renaissance):''' တၠပညာ ဂမၠိုင် စကၠောန် ပရေင်စမ်ၜတ် လဒက်ပတန် ခန္ဓာ (Anatomical dissections) တုဲ လ္ၚတ် သဘာဝ သတ် တအ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ရ။
* '''ခေတ် တၟိ:''' ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၈၊ [[ကားလ် လေန်နဳယပ်သ်]] (Carl Linnaeus) ဖန်ဗဒှ် လဝ် သၞောတ် ပရေင်ပါ်ကရေက် ယၟု ၜါမ (Binomial nomenclature) မစကာ ဒၟံင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။

== ၃။ သဳအိုရဳ ဒြဟတ်ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ဒါဝေန် (Evolution and Darwinism) ==
ပရေင်လ္ၚတ် သတ္တဗေဒ ခေတ်တၟိ အလုံအိုတ်သီု ဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် လတူ [[သဳအိုရဳ ဒြဟတ်ဇၞော်မောဝ်]] (Theory of Evolution) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၅၉ ဂှ် [[ချားလ် ဒါဝေန်]] (Charles Darwin) ပတိတ် လိက်အုပ် မနွံယၟု &quot;On the Origin of Species&quot; တုဲ ဗၟံက်ထ္ၜး လဝ် လညာတ် [[ပရေင်ရုဲစှ် သဘာဝ]] (Natural Selection) ရ။

သဳအိုရဳ ဏအ် ဟီုတွံလဝ် ဒဒှ်ရ သတ် ဂမၠိုင် အလုံအိုတ်သီု ဂှ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု တမ်မူလ မွဲ (Common ancestor) တုဲ ဍေဟ်တအ် ပြံင်လှာဲ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် သိုက်က် အတိုင် အခိင် ကေုာံ ပွဳပွူ သဘာဝ မကဵု အခေါင် ရ။ လညာတ် ဏအ်ဝွံ ဆက်စပ် အာ ကု ပညာဗဳဇ (Genetics) လက္ကရဴ ဏအ် မဖန်ဗဒှ် လဝ် သၞောတ် သုတေသန ခေတ်တၟိ ရ။&lt;ref name=&quot;campbell&quot;&gt;{{cite book |last=Reece |first=J. B. |author2=Urry, L. A. |author3=Cain, M. L. |title=Campbell Biology |edition=10th |publisher=Pearson |year=2014 |pages=450-465}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရေင်ပါ်ကရေက် ဂကူ သတ်ဂမၠိုင် (Classification and Taxonomy) ==
ပရေင်ပါ်ကရေက် (Taxonomy) ဂှ် ဒှ် သာခါ မွဲ ပ္ဍဲ သတ္တဗေဒ မစၟတ်သမ္တီ၊ ကဵု ယၟု၊ ကေုာံ ပါ်ကရေက် ဂကောံ သတ် ဂမၠိုင် ရ။ သၞောတ်ဝ် အဓိက မစကာ လၟုဟ် ဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ကဆံင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ -
1. '''ဍုင် (Kingdom):''' Animalia (သတ်)
2. '''ဖိုင်လာမ် (Phylum):''' ဥပမာ - Chordata (သတ် နွံ ဇုတ်စး)
3. '''ကလာတ် (Class):''' ဥပမာ - Mammalia (သတ် မကဵု တှ်)
4. '''အဝ်ဒါ (Order):''' ဥပမာ - Carnivora (သတ် မစ ဖျုန်)
5. '''ဖေမ်မလဳ (Family):''' ဥပမာ - Felidae (ဂကောံ ဗ္ဂဲ)
6. '''ဂျဳနပ်သ် (Genus):''' ဥပမာ - ''Panthera'' (ဗ္ဂဲ ဇၞော်)
7. '''သပဳသဳသ် (Species):''' ဥပမာ - ''Panthera tigris'' (ကၠ)

သတ် ဂမၠိုင် ဂှ် ပါ်လဝ် ဂကောံ ဇၞော် ၜါ - '''သတ် နွံ ဇုတ်စး''' (Vertebrates) မပ္တံကဵု က, ခဒုတ်, တ္ၚေက်, ကေုာံ သတ်ကဵုတှ်၊ ကေုာံ '''သတ် ဟွံမဲ ဇုတ်စး''' (Invertebrates) မပ္တံကဵု စၟ, ခရု, ကေုာံ ကၞု တအ် ရ။ လၟိဟ် သတ် ဟွံမဲ ဇုတ်စး ဝွံ နွံ ဂၠိုင် နူ ၉၅% နှုန်း အလုံ ဍုင်သတ် ရ။

== ၅။ သဘာဝဗေဒ ကေုာံ လဒက်ပတန် ခန္ဓာကိုယ် (Anatomy and Physiology) ==
[[အနာတဝ်မဳ]] (Anatomy) ဂှ် လ္ၚတ် ပရူ လဒက်ပတန် ခန္ဓာကိုယ် (Structures) မပ္တံကဵု ရုပ် ကလာပ်ရုပ်၊ ဇုတ်၊ ကေုာံ ကသော် ရ။ သဘာဝဗေဒ (Physiology) ဂှ် လ္ၚတ် ပရူ ဗီုလဵု ကလာပ်ရုပ် တအ် ဂှ် ကၠောန် ကမၠောန် (Functions) ရ။

ပ္ဍဲကဵု သတ္တဗေဒ၊ ပိုယ် လ္ၚတ် သၞောတ် အဓိက ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် သတ် မပ္တံကဵု -
* '''သၞောတ် စၞ (Digestive system):''' ဗီုလဵု သတ် တအ် ၚိတ် စၞ ကေုာံ ကၠာဲ စၞ သွက် ဒြဟတ်။
* '''သၞောတ် ကၠောအ် ဆီ (Circulatory system):''' ဗီုလဵု ဂြိုဟ် ကေုာံ ဆီ ပလံင် ဓါတ် အံက်သဳဂျေန် စိုပ် ဇၟာပ် ဒၞာဲ။
* '''သၞောတ် အာရီု (Nervous system):''' ဗီုလဵု က္ဍဟ် ကေုာံ ဇုက် အာရီု တအ် ကဵု အမိင် ကေုာံ ဒုင်စသိုင် ပွဳပွူ သဘာဝ။

== ၆။ စရိုတ် ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင် (Ethology and Animal Behavior) ==
[[အဳသဝ်လဝ်ဂျဳ|အဳထဝ်လဝ်ဂျဳ]] (Ethology) ဂှ် ဒှ် ပရေင်လ္ၚတ် စရိုတ် ကေုာံ သဘာဝ ချဳဓရာင် သတ် ဂမၠိုင် (Animal behavior) ပ္ဍဲကဵု ပွဳပွူ သဘာဝ ဍေဟ်တအ် ဇေတ်တ် ရ။ တၠပညာ ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု ခေါန်ရက် လဝ်ရေန်သ် (Konrad Lorenz) ကေုာံ နဳကဝ် တေန်ဗါဂေန် (Niko Tinbergen) တအ် ဒှ် မၞိဟ် မခၞံဗဒှ် ကဏ္ဍ ဏအ် ရ။

ညးတအ် လ္ၚတ် ပရူ -
* '''စရိုတ် သဇိုင် (Instinct/Innate behavior):''' စရိုတ် မပါ ကၠုင် နူ ဂၠံ ဗိုက် မိ (ဥပမာ - တၞင် အာယုက် မကၠောန် ခပေါဲ)။
* '''ပရေင်ဗတောန် (Learned behavior):''' စရိုတ် မကလိဂွံ နူ ပရေင်ဆဵုဂဗ (ဥပမာ - ကောန် ကၠ ဗတောန် နဲကဲ ရပ် စၞ)။
* '''ပရေင်ဆက်စပ် ဂကောံ (Social behavior):''' ဗီုလဵု သတ် တအ် မံင် ကောံ နကဵု ဂကောံ၊ စဵုဒၞာ ဒၞာဲတိ၊ ကေုာံ ပရေင်ဆာန် ကၟိန် (Mating systems)။

== ၇။ ပွဳပွူသဘာဝ ကေုာံ ဂေဟဗေဒ (Ecology and Environment) ==
[[ဂေဟဗေဒ]] (Ecology) ပ္ဍဲ သတ္တဗေဒ ဂှ် လ္ၚတ် ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ သတ် ဂမၠိုင် ကေုာံ ပွဳပွူ သဘာဝ ဍေဟ်တအ် ရ။ လညာတ် ဏအ် ကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ တီ ဗီုလဵု သတ် တအ် မံင် ဂျိုင် ပ္ဍဲ ဒေသ တၞဟ်ခြာ ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု ဂြိုပ်၊ က္ၜဳ၊ ကေုာံ တိဗ္တဳ တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;odum&quot;&gt;{{cite book |last=Odum |first=E. P. |author2=Barrett, G. W. |title=Fundamentals of Ecology |edition=5th |publisher=Brooks Cole |year=2004 |pages=85-92}}&lt;/ref&gt;

သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လတူ - 
* '''ဇာဝိုင် စၞ (Food web):''' ဗီုလဵု ဒြဟတ် တအ် ပြံင်လှာဲ နူကဵု တၞံ (Producers) စိုပ် အာ သတ် မစ ဖျုန် (Apex predators)။
* '''ပရေင်ဆက်စပ် သဟဇာတ (Symbiosis):''' ဗီုလဵု သတ် ဂကူ တၞဟ်ခြာ တအ် မံင် မွဲစွံ (ဥပမာ - Mutualism သတ် ၜါလပါ် ကလိဂွံ ဖဵု)။
* '''ပရေင်ပြံင်ဌာန် (Migration):''' ဗီုလဵု သတ် မပ္တံကဵု ဂစေံ ကေုာံ က တအ် ပြံင် ဌာန် သွက်ဂွံ ဂၠာဲ စၞ ဟွံသေင်မ္ဂး ဖျေဟ် ခၟာဲ ရ။

== ၈။ ကဏ္ဍ သာခါ သတ္တဗေဒ ဂမၠိုင် (Branches of Zoology) ==
သတ္တဗေဒ ဝွံ ပါ်ကရေက် လဝ် နကဵု သာခါ ဗွဲမဂၠိုင် အတိုင် ဂကူ သတ် မလ္ၚတ် တအ် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ သ္ၚိအင် ထ္ၜး သာခါ အဓိက ပ္ဍဲ သတ္တဗေဒ (Branches of Zoology)
|-
! ယၟု သာခါ (Branch)
! ပရေင်လ္ၚတ် (Field of Study)
! ဥပမာ သတ်
|-
| '''အေန်တဝ်မဝ်လဝ်ဂျဳ (Entomology)'''
| လ္ၚတ် ပရူ စၟစၟောန် ဂမၠိုင်။
| တာဲ၊ လိုင်၊ ဟိုင်၊ စၟခဍာ်။
|-
| '''အဝ်နဳသဝ်လဝ်ဂျဳ (Ornithology)'''
| လ္ၚတ် ပရူ ဂစေံ ကေုာံ တ္ၚေက် ဂမၠိုင်။
| ကၠာင်၊ မြာ်၊ ဟံသာ၊ ခဍာ်။
|-
| '''မာန်မဝ်လဝ်ဂျဳ (Mammalogy)'''
| လ္ၚတ် ပရူ သတ် မကဵု တှ် ဂမၠိုင်။
| စိင်၊ ကၠ၊ ကၞုဲ၊ ကောန်မၞိဟ်။
|-
| '''အိက်သဳယဝ်လဝ်ဂျဳ (Ichthyology)'''
| လ္ၚတ် ပရူ က ကေုာံ သတ် ဍာ် မနွံ ဇုတ်စး။
| က၊ ကသော်၊ ကမာင်။
|-
| '''ဟာပဳတဝ်လဝ်ဂျဳ (Herpetology)'''
| လ္ၚတ် ပရူ ဇြုံ ကေုာံ ခဒုတ် ဍာ် (Amphibians &amp; Reptiles)။
| ဇြုံ၊ စောန်၊ ခဒုတ်၊ ပြာန်။
|}

သာခါ တအ် ဏအ်ဝွံ ကဵု အခေါင် ကု တၠပညာ သတ္တဗေဒ (Zoologists) တအ် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လ္ၚတ် ဗွဲမနက်သြိုဟ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ သတ် မွဲမွဲ ရ။

== ၉။ လွပ် ကေုာံ သုတေသန ခေတ်တၟိ (Modern Research and Applications) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ဏအ်၊ သတ္တဗေဒ ဝွံ ပံင်ကောံ လဝ် ကု ကွတ်ပညာ ခေတ်တၟိ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ 
* '''ပညာဗဳဇ (Genetics &amp; Genomics):''' တၠပညာ တအ် စကာ နဲကဲ DNA sequencing သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဝင် ဗဳဇ သတ် ဂမၠိုင် ကေုာံ သွက်ဂွံ ပါ်ကရေက် ဂကူ သတ် တၟိ တအ် ရ။ 
* '''[[မလိက်မန်]] (Biotechnology):''' စကာ ကွတ်ပညာ မပ္တံကဵု [[မလိက်မန်]] (CRISPR) သွက်ဂွံ ပလေဝ် ဗဳဇ (Gene editing) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ယဲ ကေုာံ သွက်ဂွံ ကလေင် ဖန်ဗဒှ် သတ် မကၠေအ်ကၠက် အာ တအ် (De-extinction) ရ။
* '''စက် စၟတ်သမ္တီ ဒၞာဲ (Tracking Technology):''' စကာ စက် GPS ကေုာံ သာတလိုက် (Satellites) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဗက် ဂၠံင် တရဴ ပရေင်ပြံင်ဌာန် သတ် မပ္တံကဵု က္ၜင် ဍာ် ကေုာံ ဂစေံ ဂမၠိုင် အလုံ ဂၠးတိ ရ။

== ၁၀။ ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ ကေုာံ အနာဂတ် (Conservation and Future of Zoology) ==
အနာဂတ် သွက် သတ္တဗေဒ ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု [[ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ]] (Conservation biology) ဗွဲမဇၞော် ရ။ ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်လီုလာ် ပွဳပွူ သဘာဝ (Habitat loss)၊ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate change)၊ ကေုာံ ပရေင်ရပ်စ သတ် ဂြိုပ် လောန်ကာဲ (Overhunting) တအ်ဂှ်ရ၊ ဂကူ သတ် ဗွဲမဂၠိုင် စိုပ် ဒၟံင် အကာဲအရာ မကြပ် ကၠေအ်ကၠက် (Endangered species) ရ。&lt;ref name=&quot;primack&quot;&gt;{{cite book |last=Primack |first=R. B. |title=Essentials of Conservation Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2014 |pages=112-120}}&lt;/ref&gt;

ဂကောံ မပ္တံကဵု WWF ကေုာံ IUCN တအ် စကာ တင်ဂၞင် နူကဵု သုတေသန သတ္တဗေဒ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် သၞောတ်ဝ် မင်မဲ သတ် ဂြိုပ် (Red List of Threatened Species) ရ။ အနာဂတ် သတ္တဗေဒ ဂှ် ဒှ် ကမၠောန် အဓိက သွက်ဂွံ မင်မဲ အာဲကၟာဲ သဘာဝ ဂၠးတိ ကေုာံ ညံင် ဂကောံ သတ် ဂမၠိုင် ဂွံ ဆက် ဂျိုင် တန်တဴ အာ မာန် ပ္ဍဲကဵု ဌာန် ဂၠးတိ ဏအ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)
* [[သဳအိုရဳ ဒြဟတ်ဇၞော်မောဝ်]] (Evolution)
* [[ဂေဟဗေဒ]] (Ecology)
* [[ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ]] (Conservation biology)

{{Navbox
| name = Biology
| title = ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ သာခါ သတ္တဗေဒ (Biology and Branches of Zoology)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သဇိုင် ဇဳဝဗေဒ
| list1 =
* [[သတ္တဗေဒ]] (Zoology)
* [[Wikipedia:Red_link|ရုက္ခဗေဒ]] (Botany)
* [[Wikipedia:Red_link|ဇဳဝဗေဒ ဍောတ်သွတ်]] (Microbiology)
* [[ပညာဗဳဇ]] (Genetics)
| group2 = သာခါ သတ္တဗေဒ
| list2 =
* [[Wikipedia:Red_link|အေန်တဝ်မဝ်လဝ်ဂျဳ]] (Entomology)
* [[Wikipedia:Red_link|အဝ်နဳသဝ်လဝ်ဂျဳ]] (Ornithology)
* [[Wikipedia:Red_link|မာန်မဝ်လဝ်ဂျဳ]] (Mammalogy)
* [[Wikipedia:Red_link|အိက်သဳယဝ်လဝ်ဂျဳ]] (Ichthyology)
| group3 = လညာတ် ဆက်စပ်
| list3 =
* [[သဳအိုရဳ ဒြဟတ်ဇၞော်မောဝ်]] (Evolution)
* [[အနာတဝ်မဳ]] (Anatomy)
* [[အဳသဝ်လဝ်ဂျဳ]] (Ethology)
}}

[[Category:သတ္တဗေဒ]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:သိပ္ပံ သဘာဝ]]</text>
      <sha1>kqylq64fc5lfrfe3d6i56f79u0xpa4t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အဳထဝ်လဝ်ဂျဳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11479</id>
    <revision>
      <id>55884</id>
      <timestamp>2026-07-10T02:30:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''အဳသဝ်လဝ်ဂျဳ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ပညာ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် စရိုတ် တိရစ္ဆာန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Ethology'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍမွဲ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology) ကေုာံ [[သတ္တဗေဒ]] (Zoology) မလ္ၚ...&quot;</comment>
      <origin>55884</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26820" sha1="7kli0fvokzra7zt5aknreh0r948k5iv" xml:space="preserve">'''အဳသဝ်လဝ်ဂျဳ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ပညာ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် စရိုတ် တိရစ္ဆာန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Ethology'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍမွဲ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology) ကေုာံ [[သတ္တဗေဒ]] (Zoology) မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူ စရိုတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် တိရစ္ဆာန် တအ် ပ္ဍဲကဵု ပွဳပွူ သဘာဝ ဍေဟ်တအ် ဇေတ်တ် ရ။ ဘာသာရပ် ဏအ်ဝွံ အာရီုစွံ လတူ ဗီုလဵု စရိုတ် တိရစ္ဆာန် တအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ အတိုင် သဘာဝ (Evolutionary adaptation) တုဲ၊ တၞဟ်ခြာ နူကဵု ပညာ စိုတ်ပညာ ၜတ်ကၞာတ် (Comparative psychology) မလ္ၚတ် တိရစ္ဆာန် ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် (Laboratory) ရ။&lt;ref name=&quot;drickamer&quot;&gt;{{cite book|last=Drickamer|first=L. C.|author2=Vessey, S. H.|author3=Jakob, E. M.|title=Animal Behavior: Mechanisms, Ecology, Evolution|edition=5th|publisher=McGraw-Hill|year=2002|pages=4-8}}&lt;/ref&gt;

အဳသဝ်လဝ်ဂျဳ ဝွံ ဒှ် ဘာသာရပ် မနက်သြိုဟ် တုဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒၟံင် ပရူ ဗီုလဵု တိရစ္ဆာန် တအ် ဂၠာဲ စၞစ၊ ဗီုလဵု ဍေဟ်တအ် ရုဲစှ် သကအ် သွက်ဂွံ ဆက်မိတ်၊ ဗီုလဵု ဍေဟ်တအ် ကဵု သတိ ရေင်သကအ်၊ ကေုာံ ဗီုလဵု ဍေဟ်တအ် မင်မဲ ကောန်ၚာ် ဍေဟ်တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ အဳသဝ်လဝ်ဂျဳ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ သဳအိုရဳ၊ ကေုာံ လွပ် ဍေဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။
[[ဝှာင်:Konrad_Lorenz_and_geese.jpg|right|thumb|300x300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး တၠပညာ အဳသဝ်လဝ်ဂျဳ ကောန်ရတ် လဝ်ရေန် (Konrad Lorenz) မစမ်ၜတ် လ္ၚတ် ဒၟံင် သဘာဝ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ (Imprinting) ကု ကောန်ၜိုတ် ဂမၠိုင်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;အဳသဝ်လဝ်ဂျဳ&quot; (Ethology) ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် ဂရိတ် တြေံ &quot;ethos&quot; ($\tilde{\eta}\theta o\varsigma$) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;အခိုက်အလိုက်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;စရိုတ်&quot; ကေုာံ &quot;logia&quot; ($\lambda o\gamma i\alpha$) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပညာ လ္ၚတ်&quot; ရ။

နကဵု သၞောတ် သိပ္ပံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် မ္ဂး၊ အဳသဝ်လဝ်ဂျဳ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် စရိုတ် တိရစ္ဆာန် နကဵု လညာတ် သတ္တဗေဒ တုဲ၊ ဗွဲတၟေင် ဍေဟ် အာရီုစွံ လတူ အရာ မကတဵုဒှ် ဍာံပြ ပ္ဍဲ ပွဳပွူ သဘာဝ (Natural environment) ရ။

တၠပညာ အဳသဝ်လဝ်ဂျဳ တအ် ပတှ်ေ ကေတ် လဝ် ဒဒှ်ရ စရိုတ် တိရစ္ဆာန် မွဲမွဲ (ဥပမာ - ပရေင်ဂစေမ် သြိုင် ခပေါဲ) ဂှ် ဒှ် အရာ မပါကၠုင် နူ ဂဳဇီု (Genetics) တုဲ၊ ဍေဟ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက် တိရစ္ဆာန် တအ် ဂွံ ဂျိုင်သှ်ေ တန်တဴ (Survival) ကေုာံ မိတ်ဆက် ဇၞော်မောဝ် (Reproduction) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ စရိုတ် တအ်ဝွံလေဝ် ဒးဒုင် ရုဲစှ် နကဵု [[သဘာဝ မရုဲစှ်]] (Natural selection) ညံင်ရဴ ရုပ်သာ် ခန္ဓာကိုယ် ကီု ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ဝင် အဳသဝ်လဝ်ဂျဳ ဝွံ စကတဵုဒှ် ကၠုင်လဝ် ဗွဲမကၠးကြေဟ် ပ္ဍဲ အခိင် ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ လက္ကရဴ နကဵု လညာတ် တၠပညာ ဇဳဝဗေဒ [[ချာလ် ဒါဝင်]] (Charles Darwin) ရ。 ပ္ဍဲ ပြကိုဟ် ညးမနွံယၟု &quot;The Expression of the Emotions in Man and Animals&quot; (၁၈၇၂) ဂှ်၊ ဒါဝင် ထ္ၜးလဝ် သက်သဳ ဒဒှ်ရ စရိုတ် ကေုာံ ပရေင်ထ္ၜး ရုပ်ဝတ္ထု (Emotions) တအ်ဝွံ ဒှ် အရာ မဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်ပြံင်လှာဲ အတိုင် သဘာဝ ရ။&lt;ref name=&quot;darwin&quot;&gt;{{cite book|last=Darwin|first=C.|title=The Expression of the Emotions in Man and Animals|publisher=John Murray|year=1872|pages=20-25}}&lt;/ref&gt;

ဆဂး ဘာသာရပ် အဳသဝ်လဝ်ဂျဳ နဒဒှ် ကဏ္ဍ သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ မွဲ ဂှ်၊ ဒက်ပတန် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၀ တအ် နကဵု တၠပညာ ဇၞော် ၃ တၠ - ကောန်ရတ် လဝ်ရေန် (Konrad Lorenz)၊ နဳကဝ် တေန်ဗာဂေန် (Niko Tinbergen)၊ ကေုာံ ကာလ် ဗွန် ဖရစ် (Karl von Frisch) ရ။ ညးတအ် ၃ တၠ ဏအ် ကလိဂွံ လာပ် နဝ်ဗဴ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၃ ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်သုတေသန ညးတအ် မဆေင်ကဵု သဘာဝ စရိုတ် တိရစ္ဆာန် တအ် ရ။

* '''လဝ်ရေန်:''' လ္ၚတ် ပရူ [[ပရေင်စၟတ်သမ္တီ သဘာဝ]] (Imprinting) ပ္ဍဲ ကောန် ၜိုတ် တအ်။
* '''တေန်ဗာဂေန်:''' ဖန်ဗဒှ် လဝ် လညာတ် သမာန် ၄ သာ် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် စရိုတ်။
* '''ဗွန် ဖရစ်:''' သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဂၠာဲဆဵု လညာတ် အရေဝ် လှေ် စၟဟိုပ် (Waggle dance) ရ။

== ၃။ သမာန် ပန်သာ် နဳကဝ် တေန်ဗာဂေန် (Niko Tinbergen's Four Questions) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၃ ဂှ်၊ နဳကဝ် တေန်ဗာဂေန် ပတိုန်ထ္ၜး လဝ် &quot;သမာန် ၄ သာ်&quot; မဒှ် သဇိုင် လဒက်ပတန် အဓိကအိုတ် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် စရိုတ် တိရစ္ဆာန် ဇၟာပ်ဇၟာပ် မွဲ ရ။ သမာန် ဏအ် ပါ်လဝ် နကဵု သ္ၚိအင် ၂x၂ ရ -&lt;ref name=&quot;tinbergen&quot;&gt;{{cite journal|last=Tinbergen|first=N.|title=On aims and methods of Ethology|journal=Zeitschrift für Tierpsychologie|volume=20|issue=4|pages=410-433|year=1963}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+သ္ၚိအင် ထ္ၜး သမာန် ပန်သာ် တေန်ဗာဂေန်
!လညာတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်
!ဟိုတ် ကြပ်ညောန် (Proximate Cause - ဗီုလဵု ဍေဟ် ကၠောန်?)
!ဟိုတ် လက္ကရဴအိုတ် (Ultimate Cause - မုဟိုတ် ဍေဟ် ကၠောန်?)
|-
|'''လညာတ် တန်တဴ (Static)'''
|'''၁။ ကမၠောန် ယန္တရား (Mechanism/Causation):''' မုဟိုတ် နူကဵု ပွဳပွူ ဟွံသေင်မ္ဂး က္ဍဟ် မပကဵု ညံင် စရိုတ် ဏအ် ဂွံ ကတဵုဒှ် ရော?
|'''၃။ ဖဵု ဂျိုင်သှ်ေ (Function/Adaptation):''' စရိုတ် ဏအ် ပကဵု ညံင် တိရစ္ဆာန် ဂှ် ဂွံ ဂျိုင်သှ်ေ ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် ခိုဟ်တိုန် ဗီုလဵု ရော?
|-
|'''လညာတ် ဇၞော်မောဝ် (Dynamic)'''
|'''၂။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဘဝ (Ontogeny/Development):''' ဗီုလဵု စရိုတ် ဏအ် ဇၞော်မောဝ် ပြံင်လှာဲ ကၠုင် ပ္ဍဲ လၟေင် ဘဝ တိရစ္ဆာန် မွဲ ရော? (ပရေင်ဗတောန် ကဵု ဂဳဇီု)
|'''၄။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဝင် (Phylogeny/Evolution):''' ဗီုလဵု စရိုတ် ဏအ် ပြံင်လှာဲ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် နူကဵု ဇုဇ ဗီုပြင် တမၠာ တေအ် ရော?
|}
ဥပမာ - သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ပရူ &quot;မုဟိုတ် ဂစေမ် တအ် ဒယှ်ေ ဒွက် ရော?&quot; - ၁. (ယန္တရား) - ဟိုတ်နူ ဓါတ် ဟဝ်မုန်း ပ္ဍဲ က္ဍဟ် ပြံင်လှာဲ အခိင် ကညင်။ ၂. (ဇၞော်မောဝ် ဘဝ) - ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ကလင် ဗတောန် ကေတ် နူ မိမ ဍေဟ် ကာလ ဍောတ်တ်။ ၃. (ဖဵု ဂျိုင်သှ်ေ) - သွက်ဂွံ လလောင်တြး အရှာံ တိဍာ် ကေုာံ ကော် မိမိတ်။ ၄. (ပြံင်လှာဲ ဝင်) - ဟိုတ်နူ ဇုဇ ဂစေမ် တအ် စကာ လဝ် ရမ္သာင် သွက်ဂွံ ဆက်စပ် ရေင်သကအ် နူကဵု သၞာံ ပြကိုဋ် တေအ် ရ။

== ၄။ အကာဲအရာ သဘာဝ ကေုာံ ဗီုပြင် ကမၠောန် အသေအဟာန် (Instinct and Fixed Action Patterns) ==
လညာတ် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ အဳသဝ်လဝ်ဂျဳ ဂှ် ဒှ် သဘာဝ မပါကၠုင် နူ ဂဝ် (Instinct/Innate behavior) ရ။ သဘာဝ ဏအ်ဂှ် တိရစ္ဆာန် တအ် ဟွံဒး ဗတောန် ကေတ် ပုဟ်၊ ဍေဟ်တအ် တီ ဒၟံင် တုဲတုဲ ရ။

လဝ်ရေန် ကဵု တေန်ဗာဂေန် ဖန်ဗဒှ် လဝ် လညာတ် [[ဗီုပြင် ကမၠောန် အသေအဟာန်]] (Fixed action pattern - FAP) ရ။ FAP ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် မကတဵုဒှ် အလဵုအလဵု (Automatic) ကာလ ဒးဒုင် ဇီုကပိုက် ကု သင်္ကေတ အထောက်အကူ (Sign stimulus) မွဲ ရ။ ယဝ်ရ ကမၠောန် ဂှ် စကတဵုဒှ် တုဲ မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒးကၠောန် စဵုကဵု တုဲအိုတ် ရ၊ ၜိုန်ရ သင်္ကေတ ဂှ် ဟွံမဲ ယျ ကီုလေဝ် ရ။

ဥပမာ - ဂစေမ် ငငန်း (Greylag goose) ဝွံ ယဝ်ရ ဍေဟ် ဆဵု ခၟာဲ ဍေဟ် လိင် တိတ် အာ နူ ခပေါဲ မ္ဂး၊ ဍေဟ် တံင် ဓဇက် ပၠောပ် ကေတ် ခၟာဲ ဂှ် ကဵု ခၟူ ဍေဟ် ရ။ ယဝ်ရ ပိုယ် ယာ ကေတ် ထောအ် ခၟာဲ ဂှ် အကြာ ဂှ် ကီုလေဝ်၊ ဂစေမ် ဂှ် ဆက် ကၠောန် ဒၟံင် ပရေင်တံင် ဓဇက် စဵုကဵု စိုပ် ခပေါဲ အတိုင် ပကတိ ရ။ ဒၞာဲဏအ် &quot;ခၟာဲ မလိင် တိတ်&quot; ဂှ် ဒှ် Sign stimulus တုဲ &quot;ပရေင်တံင် ဓဇက် ပၠောပ်&quot; ဂှ် ဒှ် FAP ရ။

== ၅။ ပရေင်ဗတောန် ပညာ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ စရိုတ် (Learning and Behavioral Changes) ==
ၜိုန်ရ စရိုတ် ဗွဲမဂၠိုင် ပါကၠုင် နူ ဂဳဇီု ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ဗတောန် ပညာ (Learning) ဝွံ ဒှ် အရာ ကိစ္စဇၞော် သွက် တိရစ္ဆာန် တအ် ဂွံ ပြံင်လှာဲ စရိုတ် အတိုင် ပွဳပွူ မပြံင်လှာဲ ဒၟံင် ရ။ ဂကူ ပရေင်ဗတောန် အဓိက တအ်ဂှ် -&lt;ref name=&quot;mcfarland&quot;&gt;{{cite book|last=McFarland|first=D.|title=Animal Behaviour: Psychobiology, Ethology and Evolution|edition=3rd|publisher=Longman|year=1999|pages=120-125}}&lt;/ref&gt;

* '''ပရေင်ကၠိုဟ် အလေ့အထ (Habituation):''' တိရစ္ဆာန် တအ် ယှောတ် ဖအောန် ထောအ် ပရေင်ချဳဓရာင် လတူ အရာ မကတဵုဒှ် ဒၟံင် ထပ်တုဲ ထပ်ပၠန် မဟွံမဲ ကဵု အန္တရာယ်။ ဥပမာ - ဂစေမ် တအ် ဟွံဖေက် ရုပ် မၞိဟ်ပလီု (Scarecrow) ကာလ လအ် အာ။
* '''ပရေင်စၟတ်သမ္တီ (Imprinting):''' ဒှ် ပရေင်ဗတောန် မပြဟ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ အခိင် ကာလ ဍောတ်တ် (Critical period) ရ။ ဥပမာ - ကောန် ၜိုတ် တအ် စၟတ်သမ္တီ မၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး အရာ မချဳဓရာင် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ဍေဟ်တအ် မဆဵု နဒဒှ် မိ ဍေဟ်တအ် ရ။
* '''ပရေင်ဗတောန် မဆက်စပ် (Conditioning):''' ပါ်လဝ် Classical conditioning (ဥပမာ - ကၠဵု ပါဗလောပ် မစၟတ်သမ္တီ ရမ္သာင် ခၞိင် ကဵု စၞစ) ကေုာံ Operant conditioning (တိရစ္ဆာန် ဗတောန် ကေတ် ပညာ နကဵု လာပ် ကေုာံ ဒဏ်) ရ။

== ၆။ ပရေင်ဆက်စပ် ကေုာံ ပရေင်လလောင်တြး သတိ (Animal Communication) ==
[[ပရေင်လလောင်တြး တိရစ္ဆာန်]] (Animal communication) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ တင်ဂၞင် အကြာ တိရစ္ဆာန် မွဲ ကဵု မွဲ မပကဵု ညံင် စရိုတ် ညးမဒုင်ကေတ် ဂွံ ပြံင်လှာဲ အာ ရ။ တိရစ္ဆာန် တအ် စကာ နဲကဲ လလောင်တြး နာနာ သာ် -

* '''နဲကဲ ဓါတု (Chemical):''' စကာ ဓါတ် [[ဖဳရဝ်မောန်]] (Pheromones) သွက်ဂွံ ကဵု သတိ။ ဥပမာ - ၚာင် တအ် စွံလဝ် ဓါတ် ဖဳရဝ်မောန် ပ္ဍဲ ဂၠံင် သွက် ကောန်ၚာင် တၞဟ် တအ် ဂွံ ဂၠာဲ ဆဵု စၞစ။
* '''နဲကဲ ရုပ်သာ် (Visual):''' စကာ အသာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ချဳဓရာင်။ ဥပမာ - မြာ် ကၟက် လှေ် ထ္ၜး သၞံင် ပကဴ သွက်ဂွံ ကော် မြာ် ၝောအ်။
* '''နဲကဲ ရမ္သာင် (Auditory):''' ကော် လလောင်တြး နကဵု ရမ္သာင်။ ဥပမာ - ဒွက် ကဝ (Whale songs) မမာန် စိုပ် ဇမ္ၚောဲ ကဳလဝ်မဳတာ ဗွဲမဂၠိုင်။
* '''နဲကဲ ရပ်ဇီု (Tactile):''' ပရေင်ဆက်စပ် နကဵု ခန္ဓာကိုယ်။ ဥပမာ - စၟဟိုပ် (Honeybees) တအ် လှေ် ဒွက် Waggle dance သွက်ဂွံ ထ္ၜး ဒၞာဲ ကေုာံ ဇမ္ၚောဲ ပ္ကဴ နူကဵု ခပေါဲ ဍေဟ်တအ် ရ။

== ၇။ သဘာဝ မံင် ဂကောံ ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် တိရစ္ဆာန် (Social Behavior and Sociobiology) ==
အဳသဝ်လဝ်ဂျဳ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ဗီုလဵု တိရစ္ဆာန် တအ် ဂျိုင်သှ်ေ နဒဒှ် ဂကောံ (Social structure) ရ။ လညာတ် သဳအိုရဳ ပရေင်မၞိဟ် ဇဳဝ (Sociobiology) ဝွံ ပသောင်ကလး လဝ် မုဟိုတ် တိရစ္ဆာန် တအ် ကၠောန် ကမၠောန် မဖဵု သွက် ညးတၞဟ် (Altruism) ရ။

နကဵု လညာတ် [[ပရေင်ရုဲစှ် ကလော]] (Kin selection)၊ တိရစ္ဆာန် မွဲ မာန် ကၠောန် ကမၠောန် မကဵု အန္တရာယ် ကု ဇကု ယဝ်ရ ဍေဟ် ရီုဗင် ညံင် ဂဳဇီု ကလောကောဒေအ် ဍေဟ် ဂွံ ဂျိုင်သှ်ေ ရ။ ဥပမာ - ပ္ဍဲ ဂကောံ စၟဟိုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး ၚာင် တအ်ဂှ်၊ ကောန်ၚာင် ကမၠောန် တအ် ဟွံမဲ ကဵု အခေါင် မိတ်ဆက် (Sterile) ဆဂး ဍေဟ်တအ် ကၠောန် ကမၠောန် သွက်ဂွံ ရီု ၝောအ်ဨကရာဇ် (Queen) ညံင်ဂွံ ဖျေဟ် ခၟာဲ ဂၠိုင်င် ရ။ လညာတ် ဏအ်ဂှ် ညးကော်စ [[ယူသဝ်ရှယ်လဳတဳ]] (Eusociality) ရ။

== ၈။ ပရေင်ရုဲစှ် ဆက်မိတ် ကေုာံ သၞောတ် မေထုန် (Mating Systems and Sexual Selection) ==
[[ပရေင်ရုဲစှ် သဘာဝ မေထုန်]] (Sexual selection) ဂှ် ဒှ် လညာတ် မဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဒါဝင် မသောင်ကလး မုဟိုတ် တိရစ္ဆာန် တအ် နွံကဵု ရုပ်သာ် ဟွံသေင်မ္ဂး စရိုတ် မတၟေင် တၞဟ်ခြာ (ဥပမာ - သၞံင် မြာ်) မဟွံကဵု ဖဵု သွက်ဂွံ ဂျိုင်သှ်ေ ဆဂး မကဵု ဖဵု သွက်ဂွံ ဂွံ ညးဆက်မိတ် ရ။&lt;ref name=&quot;birkhead&quot;&gt;{{cite book|last=Birkhead|first=T.|title=Promiscuity: An Evolutionary History of Sperm Competition|publisher=Harvard University Press|year=2000|pages=45-50}}&lt;/ref&gt;

သၞောတ် မေထုန် တိရစ္ဆာန် (Mating systems) ပါ်လဝ် ၄ သာ် -

* '''မဝ်နဝ်ဂါမဳ (Monogamy):''' ကၟက် မွဲ ကဵု ၝောအ် မွဲ မံင် မွဲစွံ အလုံ မွဲ ဘဝ ဟွံသေင်မ္ဂး မွဲ ရာသဳ။ (ဥပမာ - ဂစေမ် ကမာ)။
* '''ပဝ်လဳဂျဳနဳ (Polygyny):''' ကၟက် မွဲ ဆက်မိတ် ကဵု ၝောအ် ဗွဲမဂၠိုင်။ (ဥပမာ - ဇာဒိသိုင်၊ စိင်)။
* '''ပဝ်လဳအာန်ဒရဳ (Polyandry):''' ၝောအ် မွဲ ဆက်မိတ် ကဵု ကၟက် ဗွဲမဂၠိုင်။ (ဥပမာ - ဂစေမ် Jacanas)။
* '''ပဝ်လဳဂိုန် (Promiscuity):''' ကၟက် ကဵု ၝောအ် ဆက်မိတ် ပြံက်နှဴ ဟွံမဲ ကဵု ပရေင်ဆက်စပ် လအ်လ။

== ၉။ လွပ် ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ (Applications in Conservation and Animal Welfare) ==
ပညာ အဳသဝ်လဝ်ဂျဳ ဝွံ နွံကဵု ဖဵု ဗွဲမဇၞော် သွက် ပရေင်မင်မဲ တိရစ္ဆာန် သဘာဝ (Wildlife conservation) ကေုာံ ပရေင်သက်သာ တိရစ္ဆာန် (Animal welfare) ရ။

ယဝ်ရ ပိုယ် တီ အခိုက်အလိုက် ကေုာံ စရိုတ် တိရစ္ဆာန် ဇေတ်တ် မ္ဂး၊ ပိုယ် မာန် ဖန်ဗဒှ် ပွဳပွူ သဘာဝ ပ္ဍဲ ကၠအ် တိရစ္ဆာန် (Zoos) ညံင်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု ဍေဟ်တအ် တုဲ ဖအောန် ဖျေဟ် ပရေင်ဍဵုဍိုက် စိုတ်ဓါတ် (Stress) ဍေဟ်တအ် ရ။ ဥပမာ - ယဝ်ရ ပိုယ် တီ ဒဒှ်ရ တိရစ္ဆာန် မွဲ ဒးဂၞပ် ပရေင်လ္ၚောဝ် (Foraging) မ္ဂး၊ ပိုယ် ဟွံစွံ စၞစ ပ္ဍဲ ခေါက် သက်သက် ပုဟ်၊ ပိုယ် အောပ်ဓလုက် စွံ ညံင် ဍေဟ်တအ် ဂွံ ဂၠာဲ စ ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ပရေင်လ္ၚတ် စရိုတ် တအ်ဂှ် ရီုဗင် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကလေင် ဖျေဟ် တိရစ္ဆာန် ဇရေင် ဂြိုပ် သဘာဝ (Reintroduction programs) ညံင် ဍေဟ်တအ် ဂွံ ဂျိုင်သှ်ေ မာန် ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် အဳသဝ်လဝ်ဂျဳ ကေုာံ ကွတ်ပညာ ခေတ်တၟိ (Future of Ethology and Modern Technologies) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ အဳသဝ်လဝ်ဂျဳ ဝွံ ပံင်ကောံ လဝ် ကု ကွတ်ပညာ ခေတ်တၟိ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ တၠပညာ တအ် စကာ လဝ် ကိရိယာ တင်ဂၞင် ဒၞာဲ (GPS trackers)၊ ကေမရာ ဒေါမ် (Drones)၊ ကေုာံ ဗဳဒဳယော လျးဓီု (Infrared cameras) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် စရိုတ် တိရစ္ဆာန် ပ္ဍဲ ဂြိုပ် သဘာဝ ဟွံမဲ ကဵု ပရေင်ပလီုပလာ် မၞိဟ် ရ။

ဗွဲတၟေင် လွပ် [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial Intelligence) ဝွံ ပြံင်လှာဲ ဒၟံင် ဗီုလဵု ပိုယ် လ္ၚတ် တိရစ္ဆာန် တအ် ရ။ သၞောတ် ဉာဏ်စက် မာန် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဗဳဒဳယော တိရစ္ဆာန် နွံကဵု နာဍဳ လ္ၚီလ္ၚီ တုဲ ဂၠာဲ စၟတ်သမ္တီ ပရေင်ပြံင်လှာဲ စရိုတ် ဍောတ်တ် မၞိဟ် တအ် ဟွံမာန် ဆဵု ကေတ် ရ။ တုဲပၠန် ဘာသာရပ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဉာဏ် တိရစ္ဆာန် (Cognitive ethology) ဝွံလေဝ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဒၟံင် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒဒှ်ရ တိရစ္ဆာန် တအ် မာန် ချပ် နကဵု လညာတ် အာဗ်သတြက် ကေုာံ နွံကဵု အသိတရား (Consciousness) ညံင်ရဴ မၞိဟ် ကီု ဟာ ရော။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==

* [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)
* [[သတ္တဗေဒ]] (Zoology)
* [[ချာလ် ဒါဝင်]] (Charles Darwin)
* [[သဘာဝ မရုဲစှ်]] (Natural selection)
{{Navbox|name=Biology|title=ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ သတ္တဗေဒ (Biology and Zoology)|listclass=hlist|state=autocollapse|group1=ဘာသာရပ် အဓိက|list1=* [[အဳသဝ်လဝ်ဂျဳ]] (Ethology)
* [[သတ္တဗေဒ]] (Zoology)
* [[Wikipedia:Red_link|ဂေဟဗေဒ]] (Ecology)
* [[Wikipedia:Red_link|ဂဳဇီုဗေဒ]] (Genetics)|group2=လညာတ် သဳအိုရဳ သဇိုင်|list2=* [[သဘာဝ မရုဲစှ်]] (Natural selection)
* [[Wikipedia:Red_link|ဗီုပြင် ကမၠောန် အသေအဟာန်]] (Fixed action pattern)
* [[Wikipedia:Red_link|ပရေင်စၟတ်သမ္တီ သဘာဝ]] (Imprinting)
* [[Wikipedia:Red_link|ယူသဝ်ရှယ်လဳတဳ]] (Eusociality)|group3=ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်|list3=* [[ချာလ် ဒါဝင်]] (Charles Darwin)
* [[Wikipedia:Red_link|ပရေင်လလောင်တြး တိရစ္ဆာန်]] (Animal communication)
* [[Wikipedia:Red_link|ပရေင်ရုဲစှ် သဘာဝ မေထုန်]] (Sexual selection)
* [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial intelligence)}}</text>
      <sha1>7kli0fvokzra7zt5aknreh0r948k5iv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55885</id>
      <parentid>55884</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T02:30:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55885</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26820" sha1="ikdqfl2k68w9yjmtgxvv0l4hd280mxm" xml:space="preserve">'''အဳထဝ်လဝ်ဂျဳ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ပညာ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် စရိုတ် တိရစ္ဆာန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Ethology'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍမွဲ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology) ကေုာံ [[သတ္တဗေဒ]] (Zoology) မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူ စရိုတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် တိရစ္ဆာန် တအ် ပ္ဍဲကဵု ပွဳပွူ သဘာဝ ဍေဟ်တအ် ဇေတ်တ် ရ။ ဘာသာရပ် ဏအ်ဝွံ အာရီုစွံ လတူ ဗီုလဵု စရိုတ် တိရစ္ဆာန် တအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ အတိုင် သဘာဝ (Evolutionary adaptation) တုဲ၊ တၞဟ်ခြာ နူကဵု ပညာ စိုတ်ပညာ ၜတ်ကၞာတ် (Comparative psychology) မလ္ၚတ် တိရစ္ဆာန် ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် (Laboratory) ရ။&lt;ref name=&quot;drickamer&quot;&gt;{{cite book|last=Drickamer|first=L. C.|author2=Vessey, S. H.|author3=Jakob, E. M.|title=Animal Behavior: Mechanisms, Ecology, Evolution|edition=5th|publisher=McGraw-Hill|year=2002|pages=4-8}}&lt;/ref&gt;

အဳထဝ်လဝ်ဂျဳ ဝွံ ဒှ် ဘာသာရပ် မနက်သြိုဟ် တုဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒၟံင် ပရူ ဗီုလဵု တိရစ္ဆာန် တအ် ဂၠာဲ စၞစ၊ ဗီုလဵု ဍေဟ်တအ် ရုဲစှ် သကအ် သွက်ဂွံ ဆက်မိတ်၊ ဗီုလဵု ဍေဟ်တအ် ကဵု သတိ ရေင်သကအ်၊ ကေုာံ ဗီုလဵု ဍေဟ်တအ် မင်မဲ ကောန်ၚာ် ဍေဟ်တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ အဳထဝ်လဝ်ဂျဳ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ သဳအိုရဳ၊ ကေုာံ လွပ် ဍေဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။
[[ဝှာင်:Konrad_Lorenz_and_geese.jpg|right|thumb|300x300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး တၠပညာ အဳထဝ်လဝ်ဂျဳ ကောန်ရတ် လဝ်ရေန် (Konrad Lorenz) မစမ်ၜတ် လ္ၚတ် ဒၟံင် သဘာဝ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ (Imprinting) ကု ကောန်ၜိုတ် ဂမၠိုင်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;အဳထဝ်လဝ်ဂျဳ&quot; (Ethology) ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် ဂရိတ် တြေံ &quot;ethos&quot; ($\tilde{\eta}\theta o\varsigma$) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;အခိုက်အလိုက်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;စရိုတ်&quot; ကေုာံ &quot;logia&quot; ($\lambda o\gamma i\alpha$) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပညာ လ္ၚတ်&quot; ရ။

နကဵု သၞောတ် သိပ္ပံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် မ္ဂး၊ အဳထဝ်လဝ်ဂျဳ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် စရိုတ် တိရစ္ဆာန် နကဵု လညာတ် သတ္တဗေဒ တုဲ၊ ဗွဲတၟေင် ဍေဟ် အာရီုစွံ လတူ အရာ မကတဵုဒှ် ဍာံပြ ပ္ဍဲ ပွဳပွူ သဘာဝ (Natural environment) ရ။

တၠပညာ အဳထဝ်လဝ်ဂျဳ တအ် ပတှ်ေ ကေတ် လဝ် ဒဒှ်ရ စရိုတ် တိရစ္ဆာန် မွဲမွဲ (ဥပမာ - ပရေင်ဂစေမ် သြိုင် ခပေါဲ) ဂှ် ဒှ် အရာ မပါကၠုင် နူ ဂဳဇီု (Genetics) တုဲ၊ ဍေဟ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက် တိရစ္ဆာန် တအ် ဂွံ ဂျိုင်သှ်ေ တန်တဴ (Survival) ကေုာံ မိတ်ဆက် ဇၞော်မောဝ် (Reproduction) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ စရိုတ် တအ်ဝွံလေဝ် ဒးဒုင် ရုဲစှ် နကဵု [[သဘာဝ မရုဲစှ်]] (Natural selection) ညံင်ရဴ ရုပ်သာ် ခန္ဓာကိုယ် ကီု ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ဝင် အဳထဝ်လဝ်ဂျဳ ဝွံ စကတဵုဒှ် ကၠုင်လဝ် ဗွဲမကၠးကြေဟ် ပ္ဍဲ အခိင် ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ လက္ကရဴ နကဵု လညာတ် တၠပညာ ဇဳဝဗေဒ [[ချာလ် ဒါဝင်]] (Charles Darwin) ရ。 ပ္ဍဲ ပြကိုဟ် ညးမနွံယၟု &quot;The Expression of the Emotions in Man and Animals&quot; (၁၈၇၂) ဂှ်၊ ဒါဝင် ထ္ၜးလဝ် သက်သဳ ဒဒှ်ရ စရိုတ် ကေုာံ ပရေင်ထ္ၜး ရုပ်ဝတ္ထု (Emotions) တအ်ဝွံ ဒှ် အရာ မဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်ပြံင်လှာဲ အတိုင် သဘာဝ ရ။&lt;ref name=&quot;darwin&quot;&gt;{{cite book|last=Darwin|first=C.|title=The Expression of the Emotions in Man and Animals|publisher=John Murray|year=1872|pages=20-25}}&lt;/ref&gt;

ဆဂး ဘာသာရပ် အဳထဝ်လဝ်ဂျဳ နဒဒှ် ကဏ္ဍ သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ မွဲ ဂှ်၊ ဒက်ပတန် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၀ တအ် နကဵု တၠပညာ ဇၞော် ၃ တၠ - ကောန်ရတ် လဝ်ရေန် (Konrad Lorenz)၊ နဳကဝ် တေန်ဗာဂေန် (Niko Tinbergen)၊ ကေုာံ ကာလ် ဗွန် ဖရစ် (Karl von Frisch) ရ။ ညးတအ် ၃ တၠ ဏအ် ကလိဂွံ လာပ် နဝ်ဗဴ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၃ ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်သုတေသန ညးတအ် မဆေင်ကဵု သဘာဝ စရိုတ် တိရစ္ဆာန် တအ် ရ။

* '''လဝ်ရေန်:''' လ္ၚတ် ပရူ [[ပရေင်စၟတ်သမ္တီ သဘာဝ]] (Imprinting) ပ္ဍဲ ကောန် ၜိုတ် တအ်။
* '''တေန်ဗာဂေန်:''' ဖန်ဗဒှ် လဝ် လညာတ် သမာန် ၄ သာ် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် စရိုတ်။
* '''ဗွန် ဖရစ်:''' သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဂၠာဲဆဵု လညာတ် အရေဝ် လှေ် စၟဟိုပ် (Waggle dance) ရ။

== ၃။ သမာန် ပန်သာ် နဳကဝ် တေန်ဗာဂေန် (Niko Tinbergen's Four Questions) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၃ ဂှ်၊ နဳကဝ် တေန်ဗာဂေန် ပတိုန်ထ္ၜး လဝ် &quot;သမာန် ၄ သာ်&quot; မဒှ် သဇိုင် လဒက်ပတန် အဓိကအိုတ် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် စရိုတ် တိရစ္ဆာန် ဇၟာပ်ဇၟာပ် မွဲ ရ။ သမာန် ဏအ် ပါ်လဝ် နကဵု သ္ၚိအင် ၂x၂ ရ -&lt;ref name=&quot;tinbergen&quot;&gt;{{cite journal|last=Tinbergen|first=N.|title=On aims and methods of Ethology|journal=Zeitschrift für Tierpsychologie|volume=20|issue=4|pages=410-433|year=1963}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+သ္ၚိအင် ထ္ၜး သမာန် ပန်သာ် တေန်ဗာဂေန်
!လညာတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်
!ဟိုတ် ကြပ်ညောန် (Proximate Cause - ဗီုလဵု ဍေဟ် ကၠောန်?)
!ဟိုတ် လက္ကရဴအိုတ် (Ultimate Cause - မုဟိုတ် ဍေဟ် ကၠောန်?)
|-
|'''လညာတ် တန်တဴ (Static)'''
|'''၁။ ကမၠောန် ယန္တရား (Mechanism/Causation):''' မုဟိုတ် နူကဵု ပွဳပွူ ဟွံသေင်မ္ဂး က္ဍဟ် မပကဵု ညံင် စရိုတ် ဏအ် ဂွံ ကတဵုဒှ် ရော?
|'''၃။ ဖဵု ဂျိုင်သှ်ေ (Function/Adaptation):''' စရိုတ် ဏအ် ပကဵု ညံင် တိရစ္ဆာန် ဂှ် ဂွံ ဂျိုင်သှ်ေ ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် ခိုဟ်တိုန် ဗီုလဵု ရော?
|-
|'''လညာတ် ဇၞော်မောဝ် (Dynamic)'''
|'''၂။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဘဝ (Ontogeny/Development):''' ဗီုလဵု စရိုတ် ဏအ် ဇၞော်မောဝ် ပြံင်လှာဲ ကၠုင် ပ္ဍဲ လၟေင် ဘဝ တိရစ္ဆာန် မွဲ ရော? (ပရေင်ဗတောန် ကဵု ဂဳဇီု)
|'''၄။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဝင် (Phylogeny/Evolution):''' ဗီုလဵု စရိုတ် ဏအ် ပြံင်လှာဲ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် နူကဵု ဇုဇ ဗီုပြင် တမၠာ တေအ် ရော?
|}
ဥပမာ - သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ပရူ &quot;မုဟိုတ် ဂစေမ် တအ် ဒယှ်ေ ဒွက် ရော?&quot; - ၁. (ယန္တရား) - ဟိုတ်နူ ဓါတ် ဟဝ်မုန်း ပ္ဍဲ က္ဍဟ် ပြံင်လှာဲ အခိင် ကညင်။ ၂. (ဇၞော်မောဝ် ဘဝ) - ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ကလင် ဗတောန် ကေတ် နူ မိမ ဍေဟ် ကာလ ဍောတ်တ်။ ၃. (ဖဵု ဂျိုင်သှ်ေ) - သွက်ဂွံ လလောင်တြး အရှာံ တိဍာ် ကေုာံ ကော် မိမိတ်။ ၄. (ပြံင်လှာဲ ဝင်) - ဟိုတ်နူ ဇုဇ ဂစေမ် တအ် စကာ လဝ် ရမ္သာင် သွက်ဂွံ ဆက်စပ် ရေင်သကအ် နူကဵု သၞာံ ပြကိုဋ် တေအ် ရ။

== ၄။ အကာဲအရာ သဘာဝ ကေုာံ ဗီုပြင် ကမၠောန် အသေအဟာန် (Instinct and Fixed Action Patterns) ==
လညာတ် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ အဳထဝ်လဝ်ဂျဳ ဂှ် ဒှ် သဘာဝ မပါကၠုင် နူ ဂဝ် (Instinct/Innate behavior) ရ။ သဘာဝ ဏအ်ဂှ် တိရစ္ဆာန် တအ် ဟွံဒး ဗတောန် ကေတ် ပုဟ်၊ ဍေဟ်တအ် တီ ဒၟံင် တုဲတုဲ ရ။

လဝ်ရေန် ကဵု တေန်ဗာဂေန် ဖန်ဗဒှ် လဝ် လညာတ် [[ဗီုပြင် ကမၠောန် အသေအဟာန်]] (Fixed action pattern - FAP) ရ။ FAP ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် မကတဵုဒှ် အလဵုအလဵု (Automatic) ကာလ ဒးဒုင် ဇီုကပိုက် ကု သင်္ကေတ အထောက်အကူ (Sign stimulus) မွဲ ရ။ ယဝ်ရ ကမၠောန် ဂှ် စကတဵုဒှ် တုဲ မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒးကၠောန် စဵုကဵု တုဲအိုတ် ရ၊ ၜိုန်ရ သင်္ကေတ ဂှ် ဟွံမဲ ယျ ကီုလေဝ် ရ။

ဥပမာ - ဂစေမ် ငငန်း (Greylag goose) ဝွံ ယဝ်ရ ဍေဟ် ဆဵု ခၟာဲ ဍေဟ် လိင် တိတ် အာ နူ ခပေါဲ မ္ဂး၊ ဍေဟ် တံင် ဓဇက် ပၠောပ် ကေတ် ခၟာဲ ဂှ် ကဵု ခၟူ ဍေဟ် ရ။ ယဝ်ရ ပိုယ် ယာ ကေတ် ထောအ် ခၟာဲ ဂှ် အကြာ ဂှ် ကီုလေဝ်၊ ဂစေမ် ဂှ် ဆက် ကၠောန် ဒၟံင် ပရေင်တံင် ဓဇက် စဵုကဵု စိုပ် ခပေါဲ အတိုင် ပကတိ ရ။ ဒၞာဲဏအ် &quot;ခၟာဲ မလိင် တိတ်&quot; ဂှ် ဒှ် Sign stimulus တုဲ &quot;ပရေင်တံင် ဓဇက် ပၠောပ်&quot; ဂှ် ဒှ် FAP ရ။

== ၅။ ပရေင်ဗတောန် ပညာ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ စရိုတ် (Learning and Behavioral Changes) ==
ၜိုန်ရ စရိုတ် ဗွဲမဂၠိုင် ပါကၠုင် နူ ဂဳဇီု ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ဗတောန် ပညာ (Learning) ဝွံ ဒှ် အရာ ကိစ္စဇၞော် သွက် တိရစ္ဆာန် တအ် ဂွံ ပြံင်လှာဲ စရိုတ် အတိုင် ပွဳပွူ မပြံင်လှာဲ ဒၟံင် ရ။ ဂကူ ပရေင်ဗတောန် အဓိက တအ်ဂှ် -&lt;ref name=&quot;mcfarland&quot;&gt;{{cite book|last=McFarland|first=D.|title=Animal Behaviour: Psychobiology, Ethology and Evolution|edition=3rd|publisher=Longman|year=1999|pages=120-125}}&lt;/ref&gt;

* '''ပရေင်ကၠိုဟ် အလေ့အထ (Habituation):''' တိရစ္ဆာန် တအ် ယှောတ် ဖအောန် ထောအ် ပရေင်ချဳဓရာင် လတူ အရာ မကတဵုဒှ် ဒၟံင် ထပ်တုဲ ထပ်ပၠန် မဟွံမဲ ကဵု အန္တရာယ်။ ဥပမာ - ဂစေမ် တအ် ဟွံဖေက် ရုပ် မၞိဟ်ပလီု (Scarecrow) ကာလ လအ် အာ။
* '''ပရေင်စၟတ်သမ္တီ (Imprinting):''' ဒှ် ပရေင်ဗတောန် မပြဟ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ အခိင် ကာလ ဍောတ်တ် (Critical period) ရ။ ဥပမာ - ကောန် ၜိုတ် တအ် စၟတ်သမ္တီ မၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး အရာ မချဳဓရာင် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ဍေဟ်တအ် မဆဵု နဒဒှ် မိ ဍေဟ်တအ် ရ။
* '''ပရေင်ဗတောန် မဆက်စပ် (Conditioning):''' ပါ်လဝ် Classical conditioning (ဥပမာ - ကၠဵု ပါဗလောပ် မစၟတ်သမ္တီ ရမ္သာင် ခၞိင် ကဵု စၞစ) ကေုာံ Operant conditioning (တိရစ္ဆာန် ဗတောန် ကေတ် ပညာ နကဵု လာပ် ကေုာံ ဒဏ်) ရ။

== ၆။ ပရေင်ဆက်စပ် ကေုာံ ပရေင်လလောင်တြး သတိ (Animal Communication) ==
[[ပရေင်လလောင်တြး တိရစ္ဆာန်]] (Animal communication) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ တင်ဂၞင် အကြာ တိရစ္ဆာန် မွဲ ကဵု မွဲ မပကဵု ညံင် စရိုတ် ညးမဒုင်ကေတ် ဂွံ ပြံင်လှာဲ အာ ရ။ တိရစ္ဆာန် တအ် စကာ နဲကဲ လလောင်တြး နာနာ သာ် -

* '''နဲကဲ ဓါတု (Chemical):''' စကာ ဓါတ် [[ဖဳရဝ်မောန်]] (Pheromones) သွက်ဂွံ ကဵု သတိ။ ဥပမာ - ၚာင် တအ် စွံလဝ် ဓါတ် ဖဳရဝ်မောန် ပ္ဍဲ ဂၠံင် သွက် ကောန်ၚာင် တၞဟ် တအ် ဂွံ ဂၠာဲ ဆဵု စၞစ။
* '''နဲကဲ ရုပ်သာ် (Visual):''' စကာ အသာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ချဳဓရာင်။ ဥပမာ - မြာ် ကၟက် လှေ် ထ္ၜး သၞံင် ပကဴ သွက်ဂွံ ကော် မြာ် ၝောအ်။
* '''နဲကဲ ရမ္သာင် (Auditory):''' ကော် လလောင်တြး နကဵု ရမ္သာင်။ ဥပမာ - ဒွက် ကဝ (Whale songs) မမာန် စိုပ် ဇမ္ၚောဲ ကဳလဝ်မဳတာ ဗွဲမဂၠိုင်။
* '''နဲကဲ ရပ်ဇီု (Tactile):''' ပရေင်ဆက်စပ် နကဵု ခန္ဓာကိုယ်။ ဥပမာ - စၟဟိုပ် (Honeybees) တအ် လှေ် ဒွက် Waggle dance သွက်ဂွံ ထ္ၜး ဒၞာဲ ကေုာံ ဇမ္ၚောဲ ပ္ကဴ နူကဵု ခပေါဲ ဍေဟ်တအ် ရ။

== ၇။ သဘာဝ မံင် ဂကောံ ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် တိရစ္ဆာန် (Social Behavior and Sociobiology) ==
အဳထဝ်လဝ်ဂျဳ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ဗီုလဵု တိရစ္ဆာန် တအ် ဂျိုင်သှ်ေ နဒဒှ် ဂကောံ (Social structure) ရ။ လညာတ် သဳအိုရဳ ပရေင်မၞိဟ် ဇဳဝ (Sociobiology) ဝွံ ပသောင်ကလး လဝ် မုဟိုတ် တိရစ္ဆာန် တအ် ကၠောန် ကမၠောန် မဖဵု သွက် ညးတၞဟ် (Altruism) ရ။

နကဵု လညာတ် [[ပရေင်ရုဲစှ် ကလော]] (Kin selection)၊ တိရစ္ဆာန် မွဲ မာန် ကၠောန် ကမၠောန် မကဵု အန္တရာယ် ကု ဇကု ယဝ်ရ ဍေဟ် ရီုဗင် ညံင် ဂဳဇီု ကလောကောဒေအ် ဍေဟ် ဂွံ ဂျိုင်သှ်ေ ရ။ ဥပမာ - ပ္ဍဲ ဂကောံ စၟဟိုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး ၚာင် တအ်ဂှ်၊ ကောန်ၚာင် ကမၠောန် တအ် ဟွံမဲ ကဵု အခေါင် မိတ်ဆက် (Sterile) ဆဂး ဍေဟ်တအ် ကၠောန် ကမၠောန် သွက်ဂွံ ရီု ၝောအ်ဨကရာဇ် (Queen) ညံင်ဂွံ ဖျေဟ် ခၟာဲ ဂၠိုင်င် ရ။ လညာတ် ဏအ်ဂှ် ညးကော်စ [[ယူသဝ်ရှယ်လဳတဳ]] (Eusociality) ရ။

== ၈။ ပရေင်ရုဲစှ် ဆက်မိတ် ကေုာံ သၞောတ် မေထုန် (Mating Systems and Sexual Selection) ==
[[ပရေင်ရုဲစှ် သဘာဝ မေထုန်]] (Sexual selection) ဂှ် ဒှ် လညာတ် မဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဒါဝင် မသောင်ကလး မုဟိုတ် တိရစ္ဆာန် တအ် နွံကဵု ရုပ်သာ် ဟွံသေင်မ္ဂး စရိုတ် မတၟေင် တၞဟ်ခြာ (ဥပမာ - သၞံင် မြာ်) မဟွံကဵု ဖဵု သွက်ဂွံ ဂျိုင်သှ်ေ ဆဂး မကဵု ဖဵု သွက်ဂွံ ဂွံ ညးဆက်မိတ် ရ။&lt;ref name=&quot;birkhead&quot;&gt;{{cite book|last=Birkhead|first=T.|title=Promiscuity: An Evolutionary History of Sperm Competition|publisher=Harvard University Press|year=2000|pages=45-50}}&lt;/ref&gt;

သၞောတ် မေထုန် တိရစ္ဆာန် (Mating systems) ပါ်လဝ် ၄ သာ် -

* '''မဝ်နဝ်ဂါမဳ (Monogamy):''' ကၟက် မွဲ ကဵု ၝောအ် မွဲ မံင် မွဲစွံ အလုံ မွဲ ဘဝ ဟွံသေင်မ္ဂး မွဲ ရာသဳ။ (ဥပမာ - ဂစေမ် ကမာ)။
* '''ပဝ်လဳဂျဳနဳ (Polygyny):''' ကၟက် မွဲ ဆက်မိတ် ကဵု ၝောအ် ဗွဲမဂၠိုင်။ (ဥပမာ - ဇာဒိသိုင်၊ စိင်)။
* '''ပဝ်လဳအာန်ဒရဳ (Polyandry):''' ၝောအ် မွဲ ဆက်မိတ် ကဵု ကၟက် ဗွဲမဂၠိုင်။ (ဥပမာ - ဂစေမ် Jacanas)။
* '''ပဝ်လဳဂိုန် (Promiscuity):''' ကၟက် ကဵု ၝောအ် ဆက်မိတ် ပြံက်နှဴ ဟွံမဲ ကဵု ပရေင်ဆက်စပ် လအ်လ။

== ၉။ လွပ် ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ (Applications in Conservation and Animal Welfare) ==
ပညာ အဳထဝ်လဝ်ဂျဳ ဝွံ နွံကဵု ဖဵု ဗွဲမဇၞော် သွက် ပရေင်မင်မဲ တိရစ္ဆာန် သဘာဝ (Wildlife conservation) ကေုာံ ပရေင်သက်သာ တိရစ္ဆာန် (Animal welfare) ရ။

ယဝ်ရ ပိုယ် တီ အခိုက်အလိုက် ကေုာံ စရိုတ် တိရစ္ဆာန် ဇေတ်တ် မ္ဂး၊ ပိုယ် မာန် ဖန်ဗဒှ် ပွဳပွူ သဘာဝ ပ္ဍဲ ကၠအ် တိရစ္ဆာန် (Zoos) ညံင်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု ဍေဟ်တအ် တုဲ ဖအောန် ဖျေဟ် ပရေင်ဍဵုဍိုက် စိုတ်ဓါတ် (Stress) ဍေဟ်တအ် ရ။ ဥပမာ - ယဝ်ရ ပိုယ် တီ ဒဒှ်ရ တိရစ္ဆာန် မွဲ ဒးဂၞပ် ပရေင်လ္ၚောဝ် (Foraging) မ္ဂး၊ ပိုယ် ဟွံစွံ စၞစ ပ္ဍဲ ခေါက် သက်သက် ပုဟ်၊ ပိုယ် အောပ်ဓလုက် စွံ ညံင် ဍေဟ်တအ် ဂွံ ဂၠာဲ စ ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ပရေင်လ္ၚတ် စရိုတ် တအ်ဂှ် ရီုဗင် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကလေင် ဖျေဟ် တိရစ္ဆာန် ဇရေင် ဂြိုပ် သဘာဝ (Reintroduction programs) ညံင် ဍေဟ်တအ် ဂွံ ဂျိုင်သှ်ေ မာန် ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် အဳထဝ်လဝ်ဂျဳ ကေုာံ ကွတ်ပညာ ခေတ်တၟိ (Future of Ethology and Modern Technologies) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ အဳထဝ်လဝ်ဂျဳ ဝွံ ပံင်ကောံ လဝ် ကု ကွတ်ပညာ ခေတ်တၟိ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ တၠပညာ တအ် စကာ လဝ် ကိရိယာ တင်ဂၞင် ဒၞာဲ (GPS trackers)၊ ကေမရာ ဒေါမ် (Drones)၊ ကေုာံ ဗဳဒဳယော လျးဓီု (Infrared cameras) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် စရိုတ် တိရစ္ဆာန် ပ္ဍဲ ဂြိုပ် သဘာဝ ဟွံမဲ ကဵု ပရေင်ပလီုပလာ် မၞိဟ် ရ။

ဗွဲတၟေင် လွပ် [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial Intelligence) ဝွံ ပြံင်လှာဲ ဒၟံင် ဗီုလဵု ပိုယ် လ္ၚတ် တိရစ္ဆာန် တအ် ရ။ သၞောတ် ဉာဏ်စက် မာန် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဗဳဒဳယော တိရစ္ဆာန် နွံကဵု နာဍဳ လ္ၚီလ္ၚီ တုဲ ဂၠာဲ စၟတ်သမ္တီ ပရေင်ပြံင်လှာဲ စရိုတ် ဍောတ်တ် မၞိဟ် တအ် ဟွံမာန် ဆဵု ကေတ် ရ။ တုဲပၠန် ဘာသာရပ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဉာဏ် တိရစ္ဆာန် (Cognitive ethology) ဝွံလေဝ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဒၟံင် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒဒှ်ရ တိရစ္ဆာန် တအ် မာန် ချပ် နကဵု လညာတ် အာဗ်သတြက် ကေုာံ နွံကဵု အသိတရား (Consciousness) ညံင်ရဴ မၞိဟ် ကီု ဟာ ရော။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==

* [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)
* [[သတ္တဗေဒ]] (Zoology)
* [[ချာလ် ဒါဝင်]] (Charles Darwin)
* [[သဘာဝ မရုဲစှ်]] (Natural selection)
{{Navbox|name=Biology|title=ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ သတ္တဗေဒ (Biology and Zoology)|listclass=hlist|state=autocollapse|group1=ဘာသာရပ် အဓိက|list1=* [[အဳထဝ်လဝ်ဂျဳ]] (Ethology)
* [[သတ္တဗေဒ]] (Zoology)
* [[Wikipedia:Red_link|ဂေဟဗေဒ]] (Ecology)
* [[Wikipedia:Red_link|ဂဳဇီုဗေဒ]] (Genetics)|group2=လညာတ် သဳအိုရဳ သဇိုင်|list2=* [[သဘာဝ မရုဲစှ်]] (Natural selection)
* [[Wikipedia:Red_link|ဗီုပြင် ကမၠောန် အသေအဟာန်]] (Fixed action pattern)
* [[Wikipedia:Red_link|ပရေင်စၟတ်သမ္တီ သဘာဝ]] (Imprinting)
* [[Wikipedia:Red_link|ယူသဝ်ရှယ်လဳတဳ]] (Eusociality)|group3=ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်|list3=* [[ချာလ် ဒါဝင်]] (Charles Darwin)
* [[Wikipedia:Red_link|ပရေင်လလောင်တြး တိရစ္ဆာန်]] (Animal communication)
* [[Wikipedia:Red_link|ပရေင်ရုဲစှ် သဘာဝ မေထုန်]] (Sexual selection)
* [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial intelligence)}}</text>
      <sha1>ikdqfl2k68w9yjmtgxvv0l4hd280mxm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55886</id>
      <parentid>55885</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T02:33:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55886</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26969" sha1="7fl4h51rp5xb9lrawrn9l7o5ya44pi3" xml:space="preserve">'''အဳထဝ်လဝ်ဂျဳ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ပညာ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် စရိုတ် တိရစ္ဆာန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Ethology'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍမွဲ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology) ကေုာံ [[သတ္တဗေဒ]] (Zoology) မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူ စရိုတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် တိရစ္ဆာန် တအ် ပ္ဍဲကဵု ပွဳပွူ သဘာဝ ဍေဟ်တအ် ဇေတ်တ် ရ။ ဘာသာရပ် ဏအ်ဝွံ အာရီုစွံ လတူ ဗီုလဵု စရိုတ် တိရစ္ဆာန် တအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ အတိုင် သဘာဝ (Evolutionary adaptation) တုဲ၊ တၞဟ်ခြာ နူကဵု ပညာ [[စိုတ်ပညာ ၜတ်ကၞာတ်]] (Comparative psychology) မလ္ၚတ် တိရစ္ဆာန် ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် (Laboratory) ရ။&lt;ref name=&quot;drickamer&quot;&gt;{{cite book |last=Drickamer |first=L. C. |author2=Vessey, S. H. |author3=Jakob, E. M. |title=Animal Behavior: Mechanisms, Ecology, Evolution |edition=5th |publisher=McGraw-Hill |year=2002 |pages=4-8}}&lt;/ref&gt;

အဳထဝ်လဝ်ဂျဳ ဝွံ ဒှ် ဘာသာရပ် မနက်သြိုဟ် တုဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒၟံင် ပရူ ဗီုလဵု တိရစ္ဆာန် တအ် ဂၠာဲ စၞစ၊ ဗီုလဵု ဍေဟ်တအ် ရုဲစှ် သကအ် သွက်ဂွံ ဆက်မိတ်၊ ဗီုလဵု ဍေဟ်တအ် ကဵု သတိ ရေင်သကအ်၊ ကေုာံ ဗီုလဵု ဍေဟ်တအ် မင်မဲ ကောန်ၚာ် ဍေဟ်တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ အဳထဝ်လဝ်ဂျဳ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ သဳအိုရဳ၊ ကေုာံ လွပ် ဍေဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Konrad_Lorenz_and_geese.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး တၠပညာ အဳထဝ်လဝ်ဂျဳ ကောန်ရတ် လဝ်ရေန် (Konrad Lorenz) မစမ်ၜတ် လ္ၚတ် ဒၟံင် သဘာဝ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ (Imprinting) ကု ကောန်ၜိုတ် ဂမၠိုင်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;အဳထဝ်လဝ်ဂျဳ&quot; (Ethology) ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် ဂရိတ် တြေံ &quot;ethos&quot; ($\tilde{\eta}\theta o\varsigma$) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;အခိုက်အလိုက်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;စရိုတ်&quot; ကေုာံ &quot;logia&quot; ($\lambda o\gamma i\alpha$) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပညာ လ္ၚတ်&quot; ရ။

နကဵု သၞောတ် သိပ္ပံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် မ္ဂး၊ အဳထဝ်လဝ်ဂျဳ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် စရိုတ် တိရစ္ဆာန် နကဵု လညာတ် သတ္တဗေဒ တုဲ၊ ဗွဲတၟေင် ဍေဟ် အာရီုစွံ လတူ အရာ မကတဵုဒှ် ဍာံပြ ပ္ဍဲ ပွဳပွူ သဘာဝ (Natural environment) ရ။ 

တၠပညာ အဳထဝ်လဝ်ဂျဳ တအ် ပတှ်ေ ကေတ် လဝ် ဒဒှ်ရ စရိုတ် တိရစ္ဆာန် မွဲမွဲ (ဥပမာ - ပရေင်ဂစေမ် သြိုင် ခပေါဲ) ဂှ် ဒှ် အရာ မပါကၠုင် နူ ဂဳဇီု (Genetics) တုဲ၊ ဍေဟ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက် တိရစ္ဆာန် တအ် ဂွံ ဂျိုင်သှ်ေ တန်တဴ (Survival) ကေုာံ မိတ်ဆက် ဇၞော်မောဝ် (Reproduction) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ စရိုတ် တအ်ဝွံလေဝ် ဒးဒုင် ရုဲစှ် နကဵု [[သဘာဝ မရုဲစှ်]] (Natural selection) ညံင်ရဴ ရုပ်သာ် ခန္ဓာကိုယ် ကီု ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ဝင် အဳထဝ်လဝ်ဂျဳ ဝွံ စကတဵုဒှ် ကၠုင်လဝ် ဗွဲမကၠးကြေဟ် ပ္ဍဲ အခိင် ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ လက္ကရဴ နကဵု လညာတ် တၠပညာ ဇဳဝဗေဒ [[ချာလ် ဒါဝင်]] (Charles Darwin) ရ。 ပ္ဍဲ ပြကိုဟ် ညးမနွံယၟု &quot;The Expression of the Emotions in Man and Animals&quot; (၁၈၇၂) ဂှ်၊ ဒါဝင် ထ္ၜးလဝ် သက်သဳ ဒဒှ်ရ စရိုတ် ကေုာံ ပရေင်ထ္ၜး ရုပ်ဝတ္ထု (Emotions) တအ်ဝွံ ဒှ် အရာ မဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်ပြံင်လှာဲ အတိုင် သဘာဝ ရ။&lt;ref name=&quot;darwin&quot;&gt;{{cite book |last=Darwin |first=C. |title=The Expression of the Emotions in Man and Animals |publisher=John Murray |year=1872 |pages=20-25}}&lt;/ref&gt;

ဆဂး ဘာသာရပ် အဳထဝ်လဝ်ဂျဳ နဒဒှ် ကဏ္ဍ သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ မွဲ ဂှ်၊ ဒက်ပတန် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၀ တအ် နကဵု တၠပညာ ဇၞော် ၃ တၠ - [[ကောန်ရတ် လဝ်ရေန်]] (Konrad Lorenz)၊ [[နဳကဝ် တေန်ဗာဂေန်]] (Niko Tinbergen)၊ ကေုာံ [[ကာလ် ဗွန် ဖရစ်]] (Karl von Frisch) ရ။ ညးတအ် ၃ တၠ ဏအ် ကလိဂွံ လာပ် နဝ်ဗဴ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၃ ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်သုတေသန ညးတအ် မဆေင်ကဵု သဘာဝ စရိုတ် တိရစ္ဆာန် တအ် ရ။
* '''လဝ်ရေန်:''' လ္ၚတ် ပရူ [[ပရေင်စၟတ်သမ္တီ သဘာဝ]] (Imprinting) ပ္ဍဲ ကောန် ၜိုတ် တအ်။
* '''တေန်ဗာဂေန်:''' ဖန်ဗဒှ် လဝ် လညာတ် သမာန် ၄ သာ် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် စရိုတ်။
* '''ဗွန် ဖရစ်:''' သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဂၠာဲဆဵု လညာတ် အရေဝ် လှေ် စၟဟိုပ် (Waggle dance) ရ။

== ၃။ သမာန် ပန်သာ် နဳကဝ် တေန်ဗာဂေန် (Niko Tinbergen's Four Questions) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၃ ဂှ်၊ နဳကဝ် တေန်ဗာဂေန် ပတိုန်ထ္ၜး လဝ် &quot;သမာန် ၄ သာ်&quot; မဒှ် သဇိုင် လဒက်ပတန် အဓိကအိုတ် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် စရိုတ် တိရစ္ဆာန် ဇၟာပ်ဇၟာပ် မွဲ ရ။ သမာန် ဏအ် ပါ်လဝ် နကဵု သ္ၚိအင် ၂x၂ ရ -&lt;ref name=&quot;tinbergen&quot;&gt;{{cite journal |last=Tinbergen |first=N. |title=On aims and methods of Ethology |journal=Zeitschrift für Tierpsychologie |volume=20 |issue=4 |pages=410-433 |year=1963}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ သ္ၚိအင် ထ္ၜး သမာန် ပန်သာ် တေန်ဗာဂေန်
|-
! လညာတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်
! ဟိုတ် ကြပ်ညောန် (Proximate Cause - ဗီုလဵု ဍေဟ် ကၠောန်?)
! ဟိုတ် လက္ကရဴအိုတ် (Ultimate Cause - မုဟိုတ် ဍေဟ် ကၠောန်?)
|-
| '''လညာတ် တန်တဴ (Static)'''
| '''၁။ ကမၠောန် ယန္တရား (Mechanism/Causation):''' မုဟိုတ် နူကဵု ပွဳပွူ ဟွံသေင်မ္ဂး က္ဍဟ် မပကဵု ညံင် စရိုတ် ဏအ် ဂွံ ကတဵုဒှ် ရော? 
| '''၃။ ဖဵု ဂျိုင်သှ်ေ (Function/Adaptation):''' စရိုတ် ဏအ် ပကဵု ညံင် တိရစ္ဆာန် ဂှ် ဂွံ ဂျိုင်သှ်ေ ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် ခိုဟ်တိုန် ဗီုလဵု ရော?
|-
| '''လညာတ် ဇၞော်မောဝ် (Dynamic)'''
| '''၂။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဘဝ (Ontogeny/Development):''' ဗီုလဵု စရိုတ် ဏအ် ဇၞော်မောဝ် ပြံင်လှာဲ ကၠုင် ပ္ဍဲ လၟေင် ဘဝ တိရစ္ဆာန် မွဲ ရော? (ပရေင်ဗတောန် ကဵု ဂဳဇီု)
| '''၄။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဝင် (Phylogeny/Evolution):''' ဗီုလဵု စရိုတ် ဏအ် ပြံင်လှာဲ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် နူကဵု ဇုဇ ဗီုပြင် တမၠာ တေအ် ရော?
|}

ဥပမာ - သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ပရူ &quot;မုဟိုတ် ဂစေမ် တအ် ဒယှ်ေ ဒွက် ရော?&quot; -
၁. (ယန္တရား) - ဟိုတ်နူ ဓါတ် ဟဝ်မုန်း ပ္ဍဲ က္ဍဟ် ပြံင်လှာဲ အခိင် ကညင်။
၂. (ဇၞော်မောဝ် ဘဝ) - ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ကလင် ဗတောန် ကေတ် နူ မိမ ဍေဟ် ကာလ ဍောတ်တ်။
၃. (ဖဵု ဂျိုင်သှ်ေ) - သွက်ဂွံ လလောင်တြး အရှာံ တိဍာ် ကေုာံ ကော် မိမိတ်။
၄. (ပြံင်လှာဲ ဝင်) - ဟိုတ်နူ ဇုဇ ဂစေမ် တအ် စကာ လဝ် ရမ္သာင် သွက်ဂွံ ဆက်စပ် ရေင်သကအ် နူကဵု သၞာံ ပြကိုဋ် တေအ် ရ။

== ၄။ အကာဲအရာ သဘာဝ ကေုာံ ဗီုပြင် ကမၠောန် အသေအဟာန် (Instinct and Fixed Action Patterns) ==
လညာတ် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ အဳထဝ်လဝ်ဂျဳ ဂှ် ဒှ် သဘာဝ မပါကၠုင် နူ ဂဝ် (Instinct/Innate behavior) ရ။ သဘာဝ ဏအ်ဂှ် တိရစ္ဆာန် တအ် ဟွံဒး ဗတောန် ကေတ် ပုဟ်၊ ဍေဟ်တအ် တီ ဒၟံင် တုဲတုဲ ရ။

လဝ်ရေန် ကဵု တေန်ဗာဂေန် ဖန်ဗဒှ် လဝ် လညာတ် [[ဗီုပြင် ကမၠောန် အသေအဟာန်]] (Fixed action pattern - FAP) ရ။ FAP ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် မကတဵုဒှ် အလဵုအလဵု (Automatic) ကာလ ဒးဒုင် ဇီုကပိုက် ကု သင်္ကေတ အထောက်အကူ (Sign stimulus) မွဲ ရ။ ယဝ်ရ ကမၠောန် ဂှ် စကတဵုဒှ် တုဲ မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒးကၠောန် စဵုကဵု တုဲအိုတ် ရ၊ ၜိုန်ရ သင်္ကေတ ဂှ် ဟွံမဲ ယျ ကီုလေဝ် ရ။

ဥပမာ - ဂစေမ် ငငန်း (Greylag goose) ဝွံ ယဝ်ရ ဍေဟ် ဆဵု ခၟာဲ ဍေဟ် လိင် တိတ် အာ နူ ခပေါဲ မ္ဂး၊ ဍေဟ် တံင် ဓဇက် ပၠောပ် ကေတ် ခၟာဲ ဂှ် ကဵု ခၟူ ဍေဟ် ရ။ ယဝ်ရ ပိုယ် ယာ ကေတ် ထောအ် ခၟာဲ ဂှ် အကြာ ဂှ် ကီုလေဝ်၊ ဂစေမ် ဂှ် ဆက် ကၠောန် ဒၟံင် ပရေင်တံင် ဓဇက် စဵုကဵု စိုပ် ခပေါဲ အတိုင် ပကတိ ရ။ ဒၞာဲဏအ် &quot;ခၟာဲ မလိင် တိတ်&quot; ဂှ် ဒှ် Sign stimulus တုဲ &quot;ပရေင်တံင် ဓဇက် ပၠောပ်&quot; ဂှ် ဒှ် FAP ရ။

== ၅။ ပရေင်ဗတောန် ပညာ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ စရိုတ် (Learning and Behavioral Changes) ==
ၜိုန်ရ စရိုတ် ဗွဲမဂၠိုင် ပါကၠုင် နူ ဂဳဇီု ကီုလေဝ်၊ [[ပရေင်ဗတောန် ပညာ]] (Learning) ဝွံ ဒှ် အရာ ကိစ္စဇၞော် သွက် တိရစ္ဆာန် တအ် ဂွံ ပြံင်လှာဲ စရိုတ် အတိုင် ပွဳပွူ မပြံင်လှာဲ ဒၟံင် ရ။ ဂကူ ပရေင်ဗတောန် အဓိက တအ်ဂှ် -&lt;ref name=&quot;mcfarland&quot;&gt;{{cite book |last=McFarland |first=D. |title=Animal Behaviour: Psychobiology, Ethology and Evolution |edition=3rd |publisher=Longman |year=1999 |pages=120-125}}&lt;/ref&gt;

* '''ပရေင်ကၠိုဟ် အလေ့အထ (Habituation):''' တိရစ္ဆာန် တအ် ယှောတ် ဖအောန် ထောအ် ပရေင်ချဳဓရာင် လတူ အရာ မကတဵုဒှ် ဒၟံင် ထပ်တုဲ ထပ်ပၠန် မဟွံမဲ ကဵု အန္တရာယ်။ ဥပမာ - ဂစေမ် တအ် ဟွံဖေက် ရုပ် မၞိဟ်ပလီု (Scarecrow) ကာလ လအ် အာ။
* '''ပရေင်စၟတ်သမ္တီ (Imprinting):''' ဒှ် ပရေင်ဗတောန် မပြဟ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ အခိင် ကာလ ဍောတ်တ် (Critical period) ရ။ ဥပမာ - ကောန် ၜိုတ် တအ် စၟတ်သမ္တီ မၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး အရာ မချဳဓရာင် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ဍေဟ်တအ် မဆဵု နဒဒှ် မိ ဍေဟ်တအ် ရ။
* '''ပရေင်ဗတောန် မဆက်စပ် (Conditioning):''' ပါ်လဝ် Classical conditioning (ဥပမာ - ကၠဵု ပါဗလောပ် မစၟတ်သမ္တီ ရမ္သာင် ခၞိင် ကဵု စၞစ) ကေုာံ Operant conditioning (တိရစ္ဆာန် ဗတောန် ကေတ် ပညာ နကဵု လာပ် ကေုာံ ဒဏ်) ရ။

== ၆။ ပရေင်ဆက်စပ် ကေုာံ ပရေင်လလောင်တြး သတိ (Animal Communication) ==
[[ပရေင်လလောင်တြး တိရစ္ဆာန်]] (Animal communication) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ တင်ဂၞင် အကြာ တိရစ္ဆာန် မွဲ ကဵု မွဲ မပကဵု ညံင် စရိုတ် ညးမဒုင်ကေတ် ဂွံ ပြံင်လှာဲ အာ ရ။ တိရစ္ဆာန် တအ် စကာ နဲကဲ လလောင်တြး နာနာ သာ် -

* '''နဲကဲ ဓါတု (Chemical):''' စကာ ဓါတ် [[ဖဳရဝ်မောန်]] (Pheromones) သွက်ဂွံ ကဵု သတိ။ ဥပမာ - ၚာင် တအ် စွံလဝ် ဓါတ် ဖဳရဝ်မောန် ပ္ဍဲ ဂၠံင် သွက် ကောန်ၚာင် တၞဟ် တအ် ဂွံ ဂၠာဲ ဆဵု စၞစ။
* '''နဲကဲ ရုပ်သာ် (Visual):''' စကာ အသာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ချဳဓရာင်။ ဥပမာ - မြာ် ကၟက် လှေ် ထ္ၜး သၞံင် ပကဴ သွက်ဂွံ ကော် မြာ် ၝောအ်။
* '''နဲကဲ ရမ္သာင် (Auditory):''' ကော် လလောင်တြး နကဵု ရမ္သာင်။ ဥပမာ - ဒွက် ကဝ (Whale songs) မမာန် စိုပ် ဇမ္ၚောဲ ကဳလဝ်မဳတာ ဗွဲမဂၠိုင်။
* '''နဲကဲ ရပ်ဇီု (Tactile):''' ပရေင်ဆက်စပ် နကဵု ခန္ဓာကိုယ်။ ဥပမာ - စၟဟိုပ် (Honeybees) တအ် လှေ် ဒွက် Waggle dance သွက်ဂွံ ထ္ၜး ဒၞာဲ ကေုာံ ဇမ္ၚောဲ ပ္ကဴ နူကဵု ခပေါဲ ဍေဟ်တအ် ရ။

== ၇။ သဘာဝ မံင် ဂကောံ ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် တိရစ္ဆာန် (Social Behavior and Sociobiology) ==
အဳထဝ်လဝ်ဂျဳ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ဗီုလဵု တိရစ္ဆာန် တအ် ဂျိုင်သှ်ေ နဒဒှ် ဂကောံ (Social structure) ရ။ လညာတ် သဳအိုရဳ ပရေင်မၞိဟ် ဇဳဝ (Sociobiology) ဝွံ ပသောင်ကလး လဝ် မုဟိုတ် တိရစ္ဆာန် တအ် ကၠောန် ကမၠောန် မဖဵု သွက် ညးတၞဟ် (Altruism) ရ။

နကဵု လညာတ် [[ပရေင်ရုဲစှ် ကလော]] (Kin selection)၊ တိရစ္ဆာန် မွဲ မာန် ကၠောန် ကမၠောန် မကဵု အန္တရာယ် ကု ဇကု ယဝ်ရ ဍေဟ် ရီုဗင် ညံင် ဂဳဇီု ကလောကောဒေအ် ဍေဟ် ဂွံ ဂျိုင်သှ်ေ ရ။ ဥပမာ - ပ္ဍဲ ဂကောံ စၟဟိုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး ၚာင် တအ်ဂှ်၊ ကောန်ၚာင် ကမၠောန် တအ် ဟွံမဲ ကဵု အခေါင် မိတ်ဆက် (Sterile) ဆဂး ဍေဟ်တအ် ကၠောန် ကမၠောန် သွက်ဂွံ ရီု ၝောအ်ဨကရာဇ် (Queen) ညံင်ဂွံ ဖျေဟ် ခၟာဲ ဂၠိုင်င် ရ။ လညာတ် ဏအ်ဂှ် ညးကော်စ [[ယူသဝ်ရှယ်လဳတဳ]] (Eusociality) ရ။

== ၈။ ပရေင်ရုဲစှ် ဆက်မိတ် ကေုာံ သၞောတ် မေထုန် (Mating Systems and Sexual Selection) ==
[[ပရေင်ရုဲစှ် သဘာဝ မေထုန်]] (Sexual selection) ဂှ် ဒှ် လညာတ် မဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဒါဝင် မသောင်ကလး မုဟိုတ် တိရစ္ဆာန် တအ် နွံကဵု ရုပ်သာ် ဟွံသေင်မ္ဂး စရိုတ် မတၟေင် တၞဟ်ခြာ (ဥပမာ - သၞံင် မြာ်) မဟွံကဵု ဖဵု သွက်ဂွံ ဂျိုင်သှ်ေ ဆဂး မကဵု ဖဵု သွက်ဂွံ ဂွံ ညးဆက်မိတ် ရ။&lt;ref name=&quot;birkhead&quot;&gt;{{cite book |last=Birkhead |first=T. |title=Promiscuity: An Evolutionary History of Sperm Competition |publisher=Harvard University Press |year=2000 |pages=45-50}}&lt;/ref&gt;

သၞောတ် မေထုန် တိရစ္ဆာန် (Mating systems) ပါ်လဝ် ၄ သာ် -
* '''မဝ်နဝ်ဂါမဳ (Monogamy):''' ကၟက် မွဲ ကဵု ၝောအ် မွဲ မံင် မွဲစွံ အလုံ မွဲ ဘဝ ဟွံသေင်မ္ဂး မွဲ ရာသဳ။ (ဥပမာ - ဂစေမ် ကမာ)။
* '''ပဝ်လဳဂျဳနဳ (Polygyny):''' ကၟက် မွဲ ဆက်မိတ် ကဵု ၝောအ် ဗွဲမဂၠိုင်။ (ဥပမာ - ဇာဒိသိုင်၊ စိင်)။
* '''ပဝ်လဳအာန်ဒရဳ (Polyandry):''' ၝောအ် မွဲ ဆက်မိတ် ကဵု ကၟက် ဗွဲမဂၠိုင်။ (ဥပမာ - ဂစေမ် Jacanas)။
* '''ပဝ်လဳဂိုန် (Promiscuity):''' ကၟက် ကဵု ၝောအ် ဆက်မိတ် ပြံက်နှဴ ဟွံမဲ ကဵု ပရေင်ဆက်စပ် လအ်လ။

== ၉။ လွပ် ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ (Applications in Conservation and Animal Welfare) ==
ပညာ အဳထဝ်လဝ်ဂျဳ ဝွံ နွံကဵု ဖဵု ဗွဲမဇၞော် သွက် ပရေင်မင်မဲ တိရစ္ဆာန် သဘာဝ (Wildlife conservation) ကေုာံ ပရေင်သက်သာ တိရစ္ဆာန် (Animal welfare) ရ။

ယဝ်ရ ပိုယ် တီ အခိုက်အလိုက် ကေုာံ စရိုတ် တိရစ္ဆာန် ဇေတ်တ် မ္ဂး၊ ပိုယ် မာန် ဖန်ဗဒှ် ပွဳပွူ သဘာဝ ပ္ဍဲ ကၠအ် တိရစ္ဆာန် (Zoos) ညံင်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု ဍေဟ်တအ် တုဲ ဖအောန် ဖျေဟ် ပရေင်ဍဵုဍိုက် စိုတ်ဓါတ် (Stress) ဍေဟ်တအ် ရ။ ဥပမာ - ယဝ်ရ ပိုယ် တီ ဒဒှ်ရ တိရစ္ဆာန် မွဲ ဒးဂၞပ် ပရေင်လ္ၚောဝ် (Foraging) မ္ဂး၊ ပိုယ် ဟွံစွံ စၞစ ပ္ဍဲ ခေါက် သက်သက် ပုဟ်၊ ပိုယ် အောပ်ဓလုက် စွံ ညံင် ဍေဟ်တအ် ဂွံ ဂၠာဲ စ ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ပရေင်လ္ၚတ် စရိုတ် တအ်ဂှ် ရီုဗင် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကလေင် ဖျေဟ် တိရစ္ဆာန် ဇရေင် ဂြိုပ် သဘာဝ (Reintroduction programs) ညံင် ဍေဟ်တအ် ဂွံ ဂျိုင်သှ်ေ မာန် ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် အဳထဝ်လဝ်ဂျဳ ကေုာံ ကွတ်ပညာ ခေတ်တၟိ (Future of Ethology and Modern Technologies) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ အဳထဝ်လဝ်ဂျဳ ဝွံ ပံင်ကောံ လဝ် ကု ကွတ်ပညာ ခေတ်တၟိ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ တၠပညာ တအ် စကာ လဝ် ကိရိယာ တင်ဂၞင် ဒၞာဲ (GPS trackers)၊ ကေမရာ ဒေါမ် (Drones)၊ ကေုာံ ဗဳဒဳယော လျးဓီု (Infrared cameras) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် စရိုတ် တိရစ္ဆာန် ပ္ဍဲ ဂြိုပ် သဘာဝ ဟွံမဲ ကဵု ပရေင်ပလီုပလာ် မၞိဟ် ရ။

ဗွဲတၟေင် လွပ် [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial Intelligence) ဝွံ ပြံင်လှာဲ ဒၟံင် ဗီုလဵု ပိုယ် လ္ၚတ် တိရစ္ဆာန် တအ် ရ။ သၞောတ် ဉာဏ်စက် မာန် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဗဳဒဳယော တိရစ္ဆာန် နွံကဵု နာဍဳ လ္ၚီလ္ၚီ တုဲ ဂၠာဲ စၟတ်သမ္တီ ပရေင်ပြံင်လှာဲ စရိုတ် ဍောတ်တ် မၞိဟ် တအ် ဟွံမာန် ဆဵု ကေတ် ရ။ တုဲပၠန် ဘာသာရပ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဉာဏ် တိရစ္ဆာန် (Cognitive ethology) ဝွံလေဝ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဒၟံင် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒဒှ်ရ တိရစ္ဆာန် တအ် မာန် ချပ် နကဵု လညာတ် အာဗ်သတြက် ကေုာံ နွံကဵု အသိတရား (Consciousness) ညံင်ရဴ မၞိဟ် ကီု ဟာ ရော။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)
* [[သတ္တဗေဒ]] (Zoology)
* [[ချာလ် ဒါဝင်]] (Charles Darwin)
* [[သဘာဝ မရုဲစှ်]] (Natural selection)

{{Navbox
| name = Biology
| title = ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ သတ္တဗေဒ (Biology and Zoology)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဘာသာရပ် အဓိက
| list1 =
* [[အဳထဝ်လဝ်ဂျဳ]] (Ethology)
* [[သတ္တဗေဒ]] (Zoology)
* [[ဂေဟဗေဒ]] (Ecology)
* [[ဂဳဇီုဗေဒ]] (Genetics)
| group2 = လညာတ် သဳအိုရဳ သဇိုင်
| list2 =
* [[သဘာဝ မရုဲစှ်]] (Natural selection)
* [[ဗီုပြင် ကမၠောန် အသေအဟာန်]] (Fixed action pattern)
* [[ပရေင်စၟတ်သမ္တီ သဘာဝ]] (Imprinting)
* [[ယူသဝ်ရှယ်လဳတဳ]] (Eusociality)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ချာလ် ဒါဝင်]] (Charles Darwin)
* [[ပရေင်လလောင်တြး တိရစ္ဆာန်]] (Animal communication)
* [[ပရေင်ရုဲစှ် သဘာဝ မေထုန်]] (Sexual selection)
* [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial intelligence)
}}

[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:သတ္တဗေဒ]]
[[Category:စရိုတ် တိရစ္ဆာန်]]
[[Category:သဳအိုရဳဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>7fl4h51rp5xb9lrawrn9l7o5ya44pi3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂေဟဗေဒ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11480</id>
    <revision>
      <id>55888</id>
      <timestamp>2026-07-10T02:37:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ဂေဟဗေဒ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Ecology'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍ ဘာသာရပ် သိပ္ပံ မွဲ ပ္ဍဲကဵု [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology) မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူ ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ သတ်ဂျိုင် (Organisms) ဂမၠိုင် ရေင်သကအ...&quot;</comment>
      <origin>55888</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25368" sha1="f1p7sbu4y42d23965zrpngnlatjsjj0" xml:space="preserve">'''ဂေဟဗေဒ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Ecology'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍ ဘာသာရပ် သိပ္ပံ မွဲ ပ္ဍဲကဵု [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology) မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူ ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ သတ်ဂျိုင် (Organisms) ဂမၠိုင် ရေင်သကအ် ကီု၊ သီုကဵု ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ သတ်ဂျိုင် တအ် ကေုာံ ပွဳပွူ သဘာဝ (Environment) မနွံ ဓါတ် ရုပ်ဝတ္ထု (Physical environment) မပွဳပွူ လဝ် ဍေဟ်တအ် ရ။ ဂေဟဗေဒ ဝွံ လ္ၚတ် ပရူ ပရေင်ပါ်ပြး (Distribution)၊ လၟိဟ် မနွံ (Abundance)၊ ကေုာံ ပရေင်တန်တဴ ဇဳဝဗဟု ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ဂေဟဗေဒ ဂမၠိုင် ရ။&lt;ref name=&quot;odum&quot;&gt;{{cite book |last=Odum |first=E. P. |author2=Barrett, G. W. |title=Fundamentals of Ecology |edition=5th |publisher=Brooks Cole |year=2004 |pages=2-5}}&lt;/ref&gt;

ဂေဟဗေဒ ဝွံ ဒှ် ဘာသာရပ် မနက်သြိုဟ် တုဲ ပံင်ကောံ လဝ် လညာတ် နူကဵု ဇဳဝဗေဒ၊ ပထဝဳဝင်၊ ဓါတုဗေဒ၊ ရူပဗေဒ၊ ကေုာံ သိပ္ပံ တိဂၠး (Earth science) ရ။ ပရေင်လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဂေဟဗေဒ ဏအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠင် သဘာဝ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဥတု (Climate change)၊ ပရေင်မင်မဲ ဇဳဝဗဟု (Biodiversity conservation)၊ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် လၟိဟ် မၞိဟ် ကု သဘာဝ ပွဳပွူ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဂေဟဗေဒ နကဵု လညာတ် သဳအိုရဳ ကေုာံ သၞောတ် လဒက်ပတန် အလုံစုံ ရ။

[[File:FoodWeb.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ဇယား စၞစ (Food web) ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ဂေဟဗေဒ သမုဒ္ဒရာ၊ မထ္ၜးကဵု ပရေင်ဆက်စပ် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဒြဟတ် အကြာ သတ်ဂျိုင် ဂမၠိုင်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;ဂေဟဗေဒ&quot; (Ecology) ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် ဂရိတ် တြေံ &quot;oikos&quot; ($\text{o\tilde{\iota}kos}$) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;သ္ၚိ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ပွဳပွူ မံင်&quot;၊ ကေုာံ &quot;logia&quot; ($\text{logia}$) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပညာ လ္ၚတ်&quot; ရ။ ပံင်ကောံ ဍေဟ်တအ် တုဲ ဍေဟ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပညာ မလ္ၚတ် ပွဳပွူ သ္ၚိ သတ္တဝါ တအ်&quot; ရ။

နကဵု လညာတ် သိပ္ပံ မ္ဂး၊ ဂေဟဗေဒ ဝွံ အာရီုစွံ လတူ အရာ အဓိက ၜါ သာ် -
# '''ဒြပ်စင် ဇဳဝ (Biotic factors):''' အရာ မဂျိုင် တန်တဴ ဒၟံင် သီုဖအိုတ် မပ္တံကဵု တၞံဆု၊ တိရစ္ဆာန်၊ စၟစောန်၊ ကေုာံ ဗက်တဳရဳယျာ (Bacteria) တအ် ရ။
# '''ဒြပ်စင် အဇဳဝ (Abiotic factors):''' အရာ မဟွံမဲ ကဵု လမျီု ပ္ဍဲ ပွဳပွူ မပ္တံကဵု ဓါတ်ဂမ္တဴ၊ ဍာ်၊ လျး တ္ၚဲ၊ ဓါတ် တိ၊ ကေုာံ ကျာ တအ် ရ။

ဂေဟဗေဒ ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဗီုလဵု ဒြပ်စင် ၜါ သာ် ဏအ် ဇီုကပိုက် ဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် တုဲ ဖန်ဗဒှ် ပကဵု ညံင် လၟိဟ် သတ္တဝါ တအ် ဂွံ ပြံင်လှာဲ ဟွံသေင်မ္ဂး တန်တဴ ပ္ဍဲ ဒေသ မွဲမွဲ ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ၜိုန်ရ လညာတ် မဆေင်ကဵု ပွဳပွူ သဘာဝ ဝွံ နွံကၠုင် လဝ် နူကဵု ခေတ် ဂရိတ် တြေံ (ဥပမာ - လညာတ် အရစ္စတဝ်တယ် (Aristotle) ကေုာံ တဳအဝ်ဖရတ်စတပ်သ် (Theophrastus)) ကီုလေဝ်၊ ဂေဟဗေဒ နဒဒှ် ဘာသာရပ် သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ မွဲ ဂှ် စကတဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ရ။&lt;ref name=&quot;begon&quot;&gt;{{cite book |last=Begon |first=M. |author2=Howarth, R. W. |author3=Townsend, C. R. |title=Ecology: From Individuals to Ecosystems |edition=4th |publisher=Wiley-Blackwell |year=2006 |pages=10-15}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၆၆ ဂှ်၊ တၠပညာ ဇဳဝဗေဒ ဂျာမနဳ [[အာနက် ဟက်ကယ်]] (Ernst Haeckel) ဝွံ ဒှ် မၞိဟ် ပထမအိုတ် မခၞံဗဒှ် လဝ် ဝေါဟာရ &quot;Ökologie&quot; (Ecology) ရ။ ညးတေအ် ပသောင်ကလး လဝ် ဒဒှ်ရ ဂေဟဗေဒ ဂှ် ဒှ် ပညာ မလ္ၚတ် ပရေင်ဆက်စပ် အလုံစုံ အကြာ သတ္တဝါ ကဵု သဘာဝ ပွဳပွူ ဍေဟ်တအ် ရ။

စိုပ် ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ ဂှ်၊ ဘာသာရပ် ဏအ် ဇၞော်မောဝ် အာ ဗွဲမဇၞော် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်သုတေသန ညးမပ္တံကဵု [[အာသာ တေန်သလဳ]] (Arthur Tansley) မခၞံဗဒှ် လဝ် လညာတ် &quot;သၞောတ် ဂေဟဗေဒ&quot; (Ecosystem) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၅၊ ကေုာံ [[ယူဂျေန် အဝ်ဒမ်]] (Eugene Odum) မဒှ် မၞိဟ် မချူ လဝ် ပြကိုဟ် ဂေဟဗေဒ ပထမအိုတ် တုဲ ညးကော်စ &quot;မအံက် ဂေဟဗေဒ ခေတ်တၟိ&quot; (Father of modern ecology) ရ။

== ၃။ ကဆံင် လဒက်ပတန် ဂေဟဗေဒ (Levels of Ecological Organization) ==
တၠပညာ ဂေဟဗေဒ တအ် ပါ်လဝ် ပရေင်လ္ၚတ် သဘာဝ နကဵု ကဆံင် လဒက်ပတန် (Hierarchy) နူ ဍောတ် စိုပ် ဇၞော် အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ -&lt;ref name=&quot;krebs&quot;&gt;{{cite book |last=Krebs |first=C. J. |title=Ecology: The Experimental Analysis of Distribution and Abundance |edition=6th |publisher=Pearson |year=2008 |pages=15-20}}&lt;/ref&gt;

# '''ပူဂိုလ် သတ္တဝါ (Organism):''' လ္ၚတ် ပရူ သတ်ဂျိုင် မွဲမ ဓဝ်၊ ဗီုလဵု ခန္ဓာကိုယ် ဍေဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး စရိုတ် ဍေဟ် ကိတ်ညဳ ကု ပွဳပွူ (Ecophysiological and behavioral ecology)။
# '''လၟိဟ် ဂကောံ (Population):''' လ္ၚတ် ပရူ ဂကောံ သတ္တဝါ ဂကူ တုပ် (Same species) မံင် ပ္ဍဲ ဒေသ မွဲစွံ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ လၟိဟ် ဍေဟ်တအ် ပ္ဍဲ အခိင် (Population dynamics)။
# '''ဂကောံ ဇဳဝ (Community):''' လ္ၚတ် ပရူ ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ လၟိဟ် ဂကောံ တၞဟ်ခြာ (Different species) မံင် ပ္ဍဲ ဒေသ မွဲစွံ (ဥပမာ - ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ပြိုင်စၞစ၊ ပရေင်စသတ်)။
# '''သၞောတ် ဂေဟဗေဒ (Ecosystem):''' လ္ၚတ် ပရူ ဂကောံ ဇဳဝ (Biotic) ပံင်ကောံ ကု ပွဳပွူ အဇဳဝ (Abiotic) တုဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် စမၠောဲ ဒြဟတ် (Energy flow) ကေုာံ သံသရာ ဓါတ် (Nutrient cycling)။
# '''စက်ကဝါ ဇဳဝ (Biosphere):''' ကဆံင် ဇၞော်အိုတ် မဒှ် ပရေင်ပံင်ကောံ သၞောတ် ဂေဟဗေဒ သီုဖအိုတ် လတူ ဂၠးတိ ဏအ် ရ။

== ၄။ စမၠောဲ ဒြဟတ် ကေုာံ ဇယား စၞစ (Energy Flow and Food Webs) ==
သၞောတ် ဂေဟဗေဒ ဇၟာပ်ဇၟာပ် မွဲ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ကေုာံ လစောဲ ဒြဟတ် ရ။ တမ်မူလ ဒြဟတ် အလုံအိုတ်သီု ဂှ် ကၠုင် နူ တ္ၚဲ ရ။ သတ္တဝါ တအ် ပါ်လဝ် ကဆံင် စၞစ (Trophic levels) -

* '''ညးပတိတ် (Producers / Autotrophs):''' တၞံဆု ကေုာံ ရေမှော် တအ် မဖန်ဗဒှ် စၞစ နူကဵု လျး တ္ၚဲ နကဵု လၟေင် ဓါတ်သံယောဂ (Photosynthesis)။
* '''ညးစကာ (Consumers / Heterotrophs):''' သတ္တဝါ မဒး စ ညးတၞဟ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ဒြဟတ်။ ဍေဟ် ပါ်လဝ် ညးစသတ် (Carnivores)၊ ညးစတၞံ (Herbivores) ကေုာံ ညးစသီုၜါ (Omnivores) ရ။
* '''ညးဖျေဟ်သရိုဟ် (Decomposers):''' မှို (Fungi) ကေုာံ ဗက်တဳရဳယျာ တအ် မဖျေဟ်သရိုဟ် ဇွတ် သတ္တဝါ တုဲ ကလေင် ပၠောပ် ဓါတ် ကု တိ သွက် တၞံဆု တအ် ဂွံ ကလေင် စကာ ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ သ္ၚိအင် ထ္ၜး သၞောဝ် ၁၀ ရာခိုင်နှုန်း ပ္ဍဲ စမၠောဲ ဒြဟတ်
|-
! ကဆံင် စၞစ (Trophic Level)
! လၟိဟ် ဒြဟတ် မသှ်ေ (Energy Retained)
! ဥပမာ သတ္တဝါ
|-
| ညးပတိတ် (Producers)
| 100% (တမ်မူလ)
| ချောဲ၊ တၞံဆု၊ တၞံဍာ်
|-
| ညးစကာ ပထမ (Primary Consumers)
| 10% 
| ဗတာဲ၊ ဂၠဴ၊ စၟ
|-
| ညးစကာ ဒုတိယ (Secondary Consumers)
| 1%
| ဇြုံ၊ ဖာင်၊ ကၠဵုကၠိင်
|-
| ညးစကာ တတိယ (Tertiary Consumers)
| 0.1%
| အလုံ၊ ကၠ၊ ဇာဒိသိုင်
|}
သၞောဝ် ၁၀ ရာခိုင်နှုန်း (10% Rule) ဝွံ ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ ဒြဟတ် ၉၀ ရာခိုင်နှုန်း ဂှ် လေင်လင် အာ နဒဒှ် ဓါတ်ဂမ္တဴ (Heat) ပ္ဍဲ လၟေင် ပြံင်လှာဲ ကဆံင် စၞစ ရ။

== ၅။ သံသရာ ဓါတ်ဂမၠိုင် (Biogeochemical Cycles) ==
တၞဟ်ခြာ နူကဵု ဒြဟတ် မတတ်အာ တုဲ အိုတ်အာ (One-way flow) ဂှ်၊ ဓါတ် ရုပ်ဝတ္ထု (Nutrients) တအ်ဝွံ ကလေင် ဂေတ် ကၠောန် ဒၟံင် သံသရာ ပ္ဍဲ သၞောတ် ဂေဟဗေဒ ရ။ သံသရာ အဓိက တအ်ဂှ် -&lt;ref name=&quot;smith&quot;&gt;{{cite book |last=Smith |first=T. M. |author2=Smith, R. L. |title=Elements of Ecology |edition=9th |publisher=Pearson |year=2015 |pages=40-45}}&lt;/ref&gt;

# '''[[သံသရာ ဍာ်]] (Water Cycle / Hydrological Cycle):''' ဍာ် ကတဵုဒှ် ဓါတ်ယက် (Evaporation)၊ စှ်ေ ဗြဲ (Precipitation) တုဲ ကလေင် ဇွောဝ် လုပ် ၜဳ။
# '''[[သံသရာ ကာဗောန်]] (Carbon Cycle):''' ကာဗောန်ဒိုင်အံက်ဆိုဒ် ပ္ဍဲ ကျာ ဂှ် တၞံဆု တအ် ကေတ် (Photosynthesis)၊ သတ္တဝါ တအ် စ တုဲ ကလေင် ပတိတ် ကျာ ယှီု (Respiration)။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင် ဍေဟ် တန်သိပ် ပ္ဍဲ တိ နဒဒှ် လေင် လျး (Fossil fuels) ရ။
# '''[[သံသရာ နိုက်ထရဝ်ဂျေန်]] (Nitrogen Cycle):''' ကျာ နိုက်ထရဝ်ဂျေန် ($N_2$) ပ္ဍဲ အကာသ ဂှ် သတ္တဝါ တအ် စကာ တိုက်ရိုက် ဟွံဂွံ။ ဗက်တဳရဳယျာ ပ္ဍဲ တိ တအ် ဒး ဖန်ဗဒှ် (Nitrogen fixation) ကဵု ကိုပ်ကၠာ မှ တၞံဆု ကဵု သတ္တဝါ တအ် စကာ ဂွံ ရ။

== ၆။ ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ သတ်ဂျိုင်ဂမၠိုင် (Species Interactions) ==
ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ ဇဳဝ မွဲ၊ သတ္တဝါ ဂကူ တၞဟ်ခြာ တအ် ဇီုကပိုက် ဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် နကဵု ဗီုပြင် နာနာ သာ် ရ -

* '''ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် (Competition):''' သတ္တဝါ ၜါ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင်နူဂှ် ပြိုင်ပ္ကာန် သွက်ဂွံ ဂွံ စၞစ၊ ဒၞာဲ မံင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး လျး (Negative / Negative)။
* '''ပရေင်စသတ် (Predation):''' သတ်ဂစိုတ် (Predator) ဂစိုတ် တုဲ စ သတ်စောမ် (Prey) သွက် ဒြဟတ် (Positive / Negative)။
* '''ပရေင်ပံင်ကောံ မကဵု ဖဵု (Mutualism):''' သတ္တဝါ ၜါ ပံင်ကောံ တုဲ ကလိဂွံ ဖဵု သီု ၜါ လပါ် (Positive / Positive)။ ဥပမာ - စၟဟိုပ် ကဵု ပ္ကဴ။
* '''ပရေင်ကဵု ဖဵု မွဲ လပါ် (Commensalism):''' မွဲ လပါ် ကလိဂွံ ဖဵု တုဲ မွဲ လပါ် ဂှ် ဟွံကလိဂွံ ဖဵု ကေုာံ အန္တရာယ် မုမွဲ (Positive / Neutral)။ ဥပမာ - တၞံ အဝ်ခစ် မတိုန် လတူ တၞံဆု ဇၞော်။
* '''ပရေင်စမၠက် (Parasitism):''' သတ်စမၠက် (Parasite) မံင် လတူ ဟွံသေင်မ္ဂး အပ္ဍဲ ညးဒုင် (Host) တုဲ ပလီုပလာ် ညးဒုင် ဂှ် သွက် ဖဵု ဇကု (Positive / Negative)။ ဥပမာ - ဗစဲ လတူ ကၠဵု။

== ၇။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ သၞောတ် ဂေဟဗေဒ (Ecological Succession) ==
သၞောတ် ဂေဟဗေဒ ဝွံ ဟွံမံင် တန်တဴ ဒၟံင် မွဲ ဗီု ဓဝ် ရ၊ ဍေဟ် ပြံင်လှာဲ ဒၟံင် ပ္ဍဲ အခိင် လအ်လ မွဲ ရ။ လၟေင် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဏအ် ညးကော်စ Ecological succession ရ។

* '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပထမ (Primary Succession):''' စကတဵုဒှ် လတူ တိ မဟွံမဲ ကဵု လမျီု မုမွဲ ဏီ (ဥပမာ - တိ ခလောတ် ဗြဴ မကတဵုဒှ် တၟိ နူ လတေင် ပၟတ်တၟအ်)။ တၞံ ပထမအိုတ် မတိုန် (Pioneer species) မပ္တံကဵု မှိုတိ (Lichens) တအ် ဖန်ဗဒှ် တိ ညံင် တၞံဆု တၞဟ် ဂွံ တိုန် မာန် ရ။
* '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဒုတိယ (Secondary Succession):''' စကတဵုဒှ် လတူ ဒၞာဲ မနွံကဵု တိ တုဲတုဲ ဆက် ဆဂး သဘာဝ လီုလာ် အာ ဟိုတ်နူ ဘေးအန္တရာယ် (ဥပမာ - ဂြိုပ် တူ ပၟတ်၊ ကျာဗေဝ်)။ ဒၞာဲ ဏအ်ဝွံ ကလေင် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ပြဟ် နူ ပထမ ရ။

လက္ကရဴ အိုတ်၊ ပွဳပွူ ဂှ် စိုပ် အာ ကဆံင် &quot;ဂြိုပ် ကဆံင် သၠုင်အိုတ်&quot; (Climax community) မဒှ် အကာဲအရာ မတန်တဴ ဇြိုတ် ဒၟံင် ရ။

== ၈။ ဂေဟဗေဒ ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ သဘာဝ (Human Ecology and Environmental Change) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် လၟုဟ် মကော်စ [[ခေတ် အန်သရဝ်ပဝ်သဳန်]] (Anthropocene) ဂှ်၊ ကောန်မၞိဟ် ဝွံ ဒှ် ဒြဟတ် မဇီုကပိုက် အလုံ ဂၠးတိ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ လတူ သၞောတ် ဂေဟဗေဒ ရ။ ပရေင်ကမၠောန် မၞိဟ် တအ် ပကဵု ညံင် ပွဳပွူ သဘာဝ ဂွံ လီုလာ် အာ နကဵု ဟိုတ် အဓိက ဂမၠိုင် -

* '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဥတု (Climate Change):''' ဟိုတ်နူ ပရေင်စကာ လေင် လျး တုဲ၊ ကာဗောန်ဒိုင်အံက်ဆိုဒ် ဂၠိုင် တိုန် ပ္ဍဲ အကာသ မပကဵု ညံင် ဂၠးတိ ကတဴ တိုန် (Global warming) တုဲ ဥတု တအ် ဖံက်ပြန် အာ ရ။
* '''ပရေင်ပလီု ဒၞာဲမံင် (Habitat Destruction):''' ပရေင်ဗာ် ဂြိုပ်၊ ပရေင်ချာဲ ဍုင်၊ ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ တအ် ပကဵု ညံင် တိရစ္ဆာန် တအ် ဟွံမဲ ကဵု သ္ၚိ မံင် ရ။
* '''ပရေင်ကၠိခတန် (Pollution):''' စွံပတိတ် ဓါတ် ဂျိ၊ ပလာသတစ် ကေုာံ ဍာ် ကၠိ ပ္ဍဲ ၜဳ ကေုာံ တိ မပလီုပလာ် ဇဳဝဗဟု ရ။
* '''သတ္တဝါ မလုပ် ကၠတ် (Invasive Species):''' ပရေင်ပၠောပ် သတ္တဝါ ဂကူ တၟိ နူ ဒေသ တၞဟ် ဂှ် ပလီုပလာ် သၞောတ် တန်တဴ မနွံ ပ္ဍဲ ဒေသ ကိုပ်ကၠာ ဂှ် ရ။

== ၉။ ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ ကေုာံ ဇဳဝဗဟု (Conservation Biology and Biodiversity) ==
သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဘေးအန္တရာယ် လတူ သဘာဝ ဂှ်၊ ဘာသာရပ် [[ဇဳဝဗေဒ မင်မဲ သဘာဝ]] (Conservation biology) ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိက ဂှ် ဒှ် သွက်ဂွံ မင်မဲ [[ဇဳဝဗဟု]] (Biodiversity) မဒှ် လၟိဟ် ကေုာံ ဗီုပြင် နာနာ သာ် သတ္တဝါ သီုဖအိုတ် လတူ ဂၠးတိ ရ။&lt;ref name=&quot;campbell&quot;&gt;{{cite book |last=Reece |first=J. B. |author2=Urry, L. A. |author3=Cain, M. L. |author4=Wasserman, S. A. |title=Campbell Biology |edition=10th |publisher=Pearson |year=2014 |pages=1200-1215}}&lt;/ref&gt;

တၠပညာ ဂေဟဗေဒ တအ် စကာ နဲကဲ သုတေသန သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒေသ မဒး မင်မဲ (Protected areas)၊ ဖန်ဗဒှ် သၞောတ်ဝ် မင်မဲ တိရစ္ဆာန် မကြပ် ဂျိ အိုတ် (Endangered species) ကေုာံ ကလေင် ဖျေဟ် ပွဳပွူ သဘာဝ မလီုလာ် လဝ် (Ecological restoration) ရ။ ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ သွက် တိရစ္ဆာန် သၟး၊ ဍေဟ် ကိစ္စဇၞော် သွက် မၞိဟ် တအ် ဂွံ ကလိဂွံ ဍာ် သ္အး၊ ကျာ ခိုဟ်၊ ကေုာံ စၞစ မဖဲလှဲ ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် ဂေဟဗေဒ ကေုာံ နည်းပညာ (Future of Ecology and Technology) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် အနာဂတ် ဏအ်၊ ဘာသာရပ် ဂေဟဗေဒ ဝွံ ပံင်ကောံ အာ ကု နည်းပညာ ကဆံင်သၠုင် ဗွဲမဇၞော် ရ။ တၠပညာ တအ် စကာ ကွတ်ပညာ တၟိ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် သဘာဝ လောဲသွာ တိုန် -

* '''ပရေင်လ္ၚတ် နူ ဇမ္ၚောဲ (Remote Sensing):''' စကာ ကောန်တာရာ (Satellites) ကေုာံ ကေမရာ ဒေါမ် (Drones) သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဂြိုပ် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ တိ နူ အကာသ။
* '''ဂေဟဗေဒ တွက်ဂၞန် (Computational Ecology):''' စကာ မဝ်ဒယ် ကောန်ပျူတာ သွက်ဂွံ တွက် အနာဂတ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဥတု ကေုာံ ပရေင်တန်တဴ ဇဳဝဗဟု။
* '''ဒေတာ ဇၞော် ကေုာံ ဉာဏ်စက် (Big Data and AI):''' စကာ [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial Intelligence) သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လၟိဟ် တင်ဂၞင် ဇၞော်ဇၞော် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဂကူ သတ္တဝါ နူကဵု ဗဳဒဳယော ကေုာံ ရမ္သာင် ပ္ဍဲ ဂြိုပ် ဗွဲမပြဟ် ရ။

ကွတ်ပညာ တအ် ဏအ်ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် ပိုယ် ဂွံ မင်မဲ သၞောတ် ဂေဟဗေဒ ဂၠးတိ ဏအ် နကဵု လညာတ် မနက်သြိုဟ် ကေုာံ တင်ဂၞင် မဍာံပြ မာန် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)
* [[သဘာဝ ပွဳပွူ]] (Environment)
* [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဥတု]] (Climate change)
* [[ဇဳဝဗဟု]] (Biodiversity)

{{Navbox
| name = Biology and Ecology
| title = ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ ဂေဟဗေဒ (Biology and Ecology)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သဇိုင် သဳအိုရဳ
| list1 =
* [[ဂေဟဗေဒ]] (Ecology)
* [[သဘာဝ ပွဳပွူ]] (Environment)
* [[ဇဳဝဗဟု]] (Biodiversity)
* [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ သၞောတ် ဂေဟဗေဒ]] (Ecological succession)
| group2 = သံသရာ ဓါတ်ဂမၠိုင်
| list2 =
* [[သံသရာ ဍာ်]] (Water cycle)
* [[သံသရာ ကာဗောန်]] (Carbon cycle)
* [[သံသရာ နိုက်ထရဝ်ဂျေန်]] (Nitrogen cycle)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ဇဳဝဗေဒ မင်မဲ သဘာဝ]] (Conservation biology)
* [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဥတု]] (Climate change)
* [[ခေတ် အန်သရဝ်ပဝ်သဳန်]] (Anthropocene)
* [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial intelligence)
}}

[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:ဂေဟဗေဒ]]
[[Category:သဘာဝ ပွဳပွူ]]
[[Category:သိပ္ပံ]]</text>
      <sha1>f1p7sbu4y42d23965zrpngnlatjsjj0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55889</id>
      <parentid>55888</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T02:37:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55889</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25377" sha1="qpjk7a12th7505l73v7hkz3nya4un0j" xml:space="preserve">'''ဂေဟဗေဒ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Ecology'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍ ဘာသာရပ် သိပ္ပံ မွဲ ပ္ဍဲကဵု [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology) မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူ ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ သတ်ဂျိုင် (Organisms) ဂမၠိုင် ရေင်သကအ် ကီု၊ သီုကဵု ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ သတ်ဂျိုင် တအ် ကေုာံ ပွဳပွူ သဘာဝ (Environment) မနွံ ဓါတ် ရုပ်ဝတ္ထု (Physical environment) မပွဳပွူ လဝ် ဍေဟ်တအ် ရ။ ဂေဟဗေဒ ဝွံ လ္ၚတ် ပရူ ပရေင်ပါ်ပြး (Distribution)၊ လၟိဟ် မနွံ (Abundance)၊ ကေုာံ ပရေင်တန်တဴ ဇဳဝဗဟု ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ဂေဟဗေဒ ဂမၠိုင် ရ။&lt;ref name=&quot;odum&quot;&gt;{{cite book |last=Odum |first=E. P. |author2=Barrett, G. W. |title=Fundamentals of Ecology |edition=5th |publisher=Brooks Cole |year=2004 |pages=2-5}}&lt;/ref&gt;

ဂေဟဗေဒ ဝွံ ဒှ် ဘာသာရပ် မနက်သြိုဟ် တုဲ ပံင်ကောံ လဝ် လညာတ် နူကဵု ဇဳဝဗေဒ၊ ပထဝဳဝင်၊ ဓါတုဗေဒ၊ ရူပဗေဒ၊ ကေုာံ သိပ္ပံ တိဂၠး (Earth science) ရ။ ပရေင်လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဂေဟဗေဒ ဏအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠင် သဘာဝ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဥတု (Climate change)၊ ပရေင်မင်မဲ ဇဳဝဗဟု (Biodiversity conservation)၊ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် လၟိဟ် မၞိဟ် ကု သဘာဝ ပွဳပွူ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဂေဟဗေဒ နကဵု လညာတ် သဳအိုရဳ ကေုာံ သၞောတ် လဒက်ပတန် အလုံစုံ ရ။

[[File:FoodWeb.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ဇယား စၞစ (Food web) ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ဂေဟဗေဒ သမုဒ္ဒရာ၊ မထ္ၜးကဵု ပရေင်ဆက်စပ် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဒြဟတ် အကြာ သတ်ဂျိုင် ဂမၠိုင်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;ဂေဟဗေဒ&quot; (Ecology) ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် ဂရိတ် တြေံ &quot;oikos&quot; ($\text{o\tilde{\iota}kos}$) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;သ္ၚိ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ပွဳပွူ မံင်&quot;၊ ကေုာံ &quot;logia&quot; ($\text{logia}$) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပညာ လ္ၚတ်&quot; ရ။ ပံင်ကောံ ဍေဟ်တအ် တုဲ ဍေဟ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပညာ မလ္ၚတ် ပွဳပွူ သ္ၚိ သတ္တဝါ တအ်&quot; ရ။

နကဵု လညာတ် သိပ္ပံ မ္ဂး၊ ဂေဟဗေဒ ဝွံ အာရီုစွံ လတူ အရာ အဓိက ၜါ သာ် -
# '''ဒြပ်သ္အး ဇဳဝ (Biotic factors):''' အရာ မဂျိုင် တန်တဴ ဒၟံင် သီုဖအိုတ် မပ္တံကဵု တၞံဆု၊ တိရစ္ဆာန်၊ စၟစောန်၊ ကေုာံ ဗက်တဳရဳယျာ (Bacteria) တအ် ရ။
# '''ဒြပ်သ္အး အဇဳဝ (Abiotic factors):''' အရာ မဟွံမဲ ကဵု လမျီု ပ္ဍဲ ပွဳပွူ မပ္တံကဵု ဓါတ်ဂမ္တဴ၊ ဍာ်၊ လျး တ္ၚဲ၊ ဓါတ် တိ၊ ကေုာံ ကျာ တအ် ရ။

ဂေဟဗေဒ ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဗီုလဵု ဒြပ်သ္အး ၜါ သာ် ဏအ် ဇီုကပိုက် ဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် တုဲ ဖန်ဗဒှ် ပကဵု ညံင် လၟိဟ် သတ္တဝါ တအ် ဂွံ ပြံင်လှာဲ ဟွံသေင်မ္ဂး တန်တဴ ပ္ဍဲ ဒေသ မွဲမွဲ ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ၜိုန်ရ လညာတ် မဆေင်ကဵု ပွဳပွူ သဘာဝ ဝွံ နွံကၠုင် လဝ် နူကဵု ခေတ် ဂရိတ် တြေံ (ဥပမာ - လညာတ် အရစ္စတဝ်တယ် (Aristotle) ကေုာံ တဳအဝ်ဖရတ်စတပ်သ် (Theophrastus)) ကီုလေဝ်၊ ဂေဟဗေဒ နဒဒှ် ဘာသာရပ် သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ မွဲ ဂှ် စကတဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ရ။&lt;ref name=&quot;begon&quot;&gt;{{cite book |last=Begon |first=M. |author2=Howarth, R. W. |author3=Townsend, C. R. |title=Ecology: From Individuals to Ecosystems |edition=4th |publisher=Wiley-Blackwell |year=2006 |pages=10-15}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၆၆ ဂှ်၊ တၠပညာ ဇဳဝဗေဒ ဂျာမနဳ [[အာနက် ဟက်ကယ်]] (Ernst Haeckel) ဝွံ ဒှ် မၞိဟ် ပထမအိုတ် မခၞံဗဒှ် လဝ် ဝေါဟာရ &quot;Ökologie&quot; (Ecology) ရ။ ညးတေအ် ပသောင်ကလး လဝ် ဒဒှ်ရ ဂေဟဗေဒ ဂှ် ဒှ် ပညာ မလ္ၚတ် ပရေင်ဆက်စပ် အလုံစုံ အကြာ သတ္တဝါ ကဵု သဘာဝ ပွဳပွူ ဍေဟ်တအ် ရ။

စိုပ် ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ ဂှ်၊ ဘာသာရပ် ဏအ် ဇၞော်မောဝ် အာ ဗွဲမဇၞော် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်သုတေသန ညးမပ္တံကဵု [[အာသာ တေန်သလဳ]] (Arthur Tansley) မခၞံဗဒှ် လဝ် လညာတ် &quot;သၞောတ် ဂေဟဗေဒ&quot; (Ecosystem) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၅၊ ကေုာံ [[ယူဂျေန် အဝ်ဒမ်]] (Eugene Odum) မဒှ် မၞိဟ် မချူ လဝ် ပြကိုဟ် ဂေဟဗေဒ ပထမအိုတ် တုဲ ညးကော်စ &quot;မအံက် ဂေဟဗေဒ ခေတ်တၟိ&quot; (Father of modern ecology) ရ။

== ၃။ ကဆံင် လဒက်ပတန် ဂေဟဗေဒ (Levels of Ecological Organization) ==
တၠပညာ ဂေဟဗေဒ တအ် ပါ်လဝ် ပရေင်လ္ၚတ် သဘာဝ နကဵု ကဆံင် လဒက်ပတန် (Hierarchy) နူ ဍောတ် စိုပ် ဇၞော် အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ -&lt;ref name=&quot;krebs&quot;&gt;{{cite book |last=Krebs |first=C. J. |title=Ecology: The Experimental Analysis of Distribution and Abundance |edition=6th |publisher=Pearson |year=2008 |pages=15-20}}&lt;/ref&gt;

# '''ပူဂိုလ် သတ္တဝါ (Organism):''' လ္ၚတ် ပရူ သတ်ဂျိုင် မွဲမ ဓဝ်၊ ဗီုလဵု ခန္ဓာကိုယ် ဍေဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး စရိုတ် ဍေဟ် ကိတ်ညဳ ကု ပွဳပွူ (Ecophysiological and behavioral ecology)။
# '''လၟိဟ် ဂကောံ (Population):''' လ္ၚတ် ပရူ ဂကောံ သတ္တဝါ ဂကူ တုပ် (Same species) မံင် ပ္ဍဲ ဒေသ မွဲစွံ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ လၟိဟ် ဍေဟ်တအ် ပ္ဍဲ အခိင် (Population dynamics)။
# '''ဂကောံ ဇဳဝ (Community):''' လ္ၚတ် ပရူ ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ လၟိဟ် ဂကောံ တၞဟ်ခြာ (Different species) မံင် ပ္ဍဲ ဒေသ မွဲစွံ (ဥပမာ - ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ပြိုင်စၞစ၊ ပရေင်စသတ်)။
# '''သၞောတ် ဂေဟဗေဒ (Ecosystem):''' လ္ၚတ် ပရူ ဂကောံ ဇဳဝ (Biotic) ပံင်ကောံ ကု ပွဳပွူ အဇဳဝ (Abiotic) တုဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် စမၠောဲ ဒြဟတ် (Energy flow) ကေုာံ သံသရာ ဓါတ် (Nutrient cycling)။
# '''စက်ကဝါ ဇဳဝ (Biosphere):''' ကဆံင် ဇၞော်အိုတ် မဒှ် ပရေင်ပံင်ကောံ သၞောတ် ဂေဟဗေဒ သီုဖအိုတ် လတူ ဂၠးတိ ဏအ် ရ။

== ၄။ စမၠောဲ ဒြဟတ် ကေုာံ ဇယား စၞစ (Energy Flow and Food Webs) ==
သၞောတ် ဂေဟဗေဒ ဇၟာပ်ဇၟာပ် မွဲ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ကေုာံ လစောဲ ဒြဟတ် ရ။ တမ်မူလ ဒြဟတ် အလုံအိုတ်သီု ဂှ် ကၠုင် နူ တ္ၚဲ ရ။ သတ္တဝါ တအ် ပါ်လဝ် ကဆံင် စၞစ (Trophic levels) -

* '''ညးပတိတ် (Producers / Autotrophs):''' တၞံဆု ကေုာံ ရေမှော် တအ် မဖန်ဗဒှ် စၞစ နူကဵု လျး တ္ၚဲ နကဵု လၟေင် ဓါတ်သံယောဂ (Photosynthesis)။
* '''ညးစကာ (Consumers / Heterotrophs):''' သတ္တဝါ မဒး စ ညးတၞဟ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ဒြဟတ်။ ဍေဟ် ပါ်လဝ် ညးစသတ် (Carnivores)၊ ညးစတၞံ (Herbivores) ကေုာံ ညးစသီုၜါ (Omnivores) ရ။
* '''ညးဖျေဟ်သရိုဟ် (Decomposers):''' မှို (Fungi) ကေုာံ ဗက်တဳရဳယျာ တအ် မဖျေဟ်သရိုဟ် ဇွတ် သတ္တဝါ တုဲ ကလေင် ပၠောပ် ဓါတ် ကု တိ သွက် တၞံဆု တအ် ဂွံ ကလေင် စကာ ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ သ္ၚိအင် ထ္ၜး သၞောဝ် ၁၀ ရာခိုင်နှုန်း ပ္ဍဲ စမၠောဲ ဒြဟတ်
|-
! ကဆံင် စၞစ (Trophic Level)
! လၟိဟ် ဒြဟတ် မသှ်ေ (Energy Retained)
! ဥပမာ သတ္တဝါ
|-
| ညးပတိတ် (Producers)
| 100% (တမ်မူလ)
| ချောဲ၊ တၞံဆု၊ တၞံဍာ်
|-
| ညးစကာ ပထမ (Primary Consumers)
| 10% 
| ဗတာဲ၊ ဂၠဴ၊ စၟ
|-
| ညးစကာ ဒုတိယ (Secondary Consumers)
| 1%
| ဇြုံ၊ ဖာင်၊ ကၠဵုကၠိင်
|-
| ညးစကာ တတိယ (Tertiary Consumers)
| 0.1%
| အလုံ၊ ကၠ၊ ဇာဒိသိုင်
|}
သၞောဝ် ၁၀ ရာခိုင်နှုန်း (10% Rule) ဝွံ ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ ဒြဟတ် ၉၀ ရာခိုင်နှုန်း ဂှ် လေင်လင် အာ နဒဒှ် ဓါတ်ဂမ္တဴ (Heat) ပ္ဍဲ လၟေင် ပြံင်လှာဲ ကဆံင် စၞစ ရ။

== ၅။ သံသရာ ဓါတ်ဂမၠိုင် (Biogeochemical Cycles) ==
တၞဟ်ခြာ နူကဵု ဒြဟတ် မတတ်အာ တုဲ အိုတ်အာ (One-way flow) ဂှ်၊ ဓါတ် ရုပ်ဝတ္ထု (Nutrients) တအ်ဝွံ ကလေင် ဂေတ် ကၠောန် ဒၟံင် သံသရာ ပ္ဍဲ သၞောတ် ဂေဟဗေဒ ရ။ သံသရာ အဓိက တအ်ဂှ် -&lt;ref name=&quot;smith&quot;&gt;{{cite book |last=Smith |first=T. M. |author2=Smith, R. L. |title=Elements of Ecology |edition=9th |publisher=Pearson |year=2015 |pages=40-45}}&lt;/ref&gt;

# '''[[သံသရာ ဍာ်]] (Water Cycle / Hydrological Cycle):''' ဍာ် ကတဵုဒှ် ဓါတ်ယက် (Evaporation)၊ စှ်ေ ဗြဲ (Precipitation) တုဲ ကလေင် ဇွောဝ် လုပ် ၜဳ။
# '''[[သံသရာ ကာဗောန်]] (Carbon Cycle):''' ကာဗောန်ဒိုင်အံက်ဆိုဒ် ပ္ဍဲ ကျာ ဂှ် တၞံဆု တအ် ကေတ် (Photosynthesis)၊ သတ္တဝါ တအ် စ တုဲ ကလေင် ပတိတ် ကျာ ယှီု (Respiration)။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင် ဍေဟ် တန်သိပ် ပ္ဍဲ တိ နဒဒှ် လေင် လျး (Fossil fuels) ရ။
# '''[[သံသရာ နိုက်ထရဝ်ဂျေန်]] (Nitrogen Cycle):''' ကျာ နိုက်ထရဝ်ဂျေန် ($N_2$) ပ္ဍဲ အကာသ ဂှ် သတ္တဝါ တအ် စကာ တိုက်ရိုက် ဟွံဂွံ။ ဗက်တဳရဳယျာ ပ္ဍဲ တိ တအ် ဒး ဖန်ဗဒှ် (Nitrogen fixation) ကဵု ကိုပ်ကၠာ မှ တၞံဆု ကဵု သတ္တဝါ တအ် စကာ ဂွံ ရ။

== ၆။ ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ သတ်ဂျိုင်ဂမၠိုင် (Species Interactions) ==
ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ ဇဳဝ မွဲ၊ သတ္တဝါ ဂကူ တၞဟ်ခြာ တအ် ဇီုကပိုက် ဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် နကဵု ဗီုပြင် နာနာ သာ် ရ -

* '''ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် (Competition):''' သတ္တဝါ ၜါ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင်နူဂှ် ပြိုင်ပ္ကာန် သွက်ဂွံ ဂွံ စၞစ၊ ဒၞာဲ မံင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး လျး (Negative / Negative)။
* '''ပရေင်စသတ် (Predation):''' သတ်ဂစိုတ် (Predator) ဂစိုတ် တုဲ စ သတ်စောမ် (Prey) သွက် ဒြဟတ် (Positive / Negative)။
* '''ပရေင်ပံင်ကောံ မကဵု ဖဵု (Mutualism):''' သတ္တဝါ ၜါ ပံင်ကောံ တုဲ ကလိဂွံ ဖဵု သီု ၜါ လပါ် (Positive / Positive)။ ဥပမာ - စၟဟိုပ် ကဵု ပ္ကဴ။
* '''ပရေင်ကဵု ဖဵု မွဲ လပါ် (Commensalism):''' မွဲ လပါ် ကလိဂွံ ဖဵု တုဲ မွဲ လပါ် ဂှ် ဟွံကလိဂွံ ဖဵု ကေုာံ အန္တရာယ် မုမွဲ (Positive / Neutral)။ ဥပမာ - တၞံ အဝ်ခစ် မတိုန် လတူ တၞံဆု ဇၞော်။
* '''ပရေင်စမၠက် (Parasitism):''' သတ်စမၠက် (Parasite) မံင် လတူ ဟွံသေင်မ္ဂး အပ္ဍဲ ညးဒုင် (Host) တုဲ ပလီုပလာ် ညးဒုင် ဂှ် သွက် ဖဵု ဇကု (Positive / Negative)။ ဥပမာ - ဗစဲ လတူ ကၠဵု။

== ၇။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ သၞောတ် ဂေဟဗေဒ (Ecological Succession) ==
သၞောတ် ဂေဟဗေဒ ဝွံ ဟွံမံင် တန်တဴ ဒၟံင် မွဲ ဗီု ဓဝ် ရ၊ ဍေဟ် ပြံင်လှာဲ ဒၟံင် ပ္ဍဲ အခိင် လအ်လ မွဲ ရ။ လၟေင် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဏအ် ညးကော်စ Ecological succession ရ។

* '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပထမ (Primary Succession):''' စကတဵုဒှ် လတူ တိ မဟွံမဲ ကဵု လမျီု မုမွဲ ဏီ (ဥပမာ - တိ ခလောတ် ဗြဴ မကတဵုဒှ် တၟိ နူ လတေင် ပၟတ်တၟအ်)။ တၞံ ပထမအိုတ် မတိုန် (Pioneer species) မပ္တံကဵု မှိုတိ (Lichens) တအ် ဖန်ဗဒှ် တိ ညံင် တၞံဆု တၞဟ် ဂွံ တိုန် မာန် ရ။
* '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဒုတိယ (Secondary Succession):''' စကတဵုဒှ် လတူ ဒၞာဲ မနွံကဵု တိ တုဲတုဲ ဆက် ဆဂး သဘာဝ လီုလာ် အာ ဟိုတ်နူ ဘေးအန္တရာယ် (ဥပမာ - ဂြိုပ် တူ ပၟတ်၊ ကျာဗေဝ်)။ ဒၞာဲ ဏအ်ဝွံ ကလေင် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ပြဟ် နူ ပထမ ရ။

လက္ကရဴ အိုတ်၊ ပွဳပွူ ဂှ် စိုပ် အာ ကဆံင် &quot;ဂြိုပ် ကဆံင် သၠုင်အိုတ်&quot; (Climax community) မဒှ် အကာဲအရာ မတန်တဴ ဇြိုတ် ဒၟံင် ရ။

== ၈။ ဂေဟဗေဒ ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ သဘာဝ (Human Ecology and Environmental Change) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် လၟုဟ် মကော်စ [[ခေတ် အန်သရဝ်ပဝ်သဳန်]] (Anthropocene) ဂှ်၊ ကောန်မၞိဟ် ဝွံ ဒှ် ဒြဟတ် မဇီုကပိုက် အလုံ ဂၠးတိ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ လတူ သၞောတ် ဂေဟဗေဒ ရ။ ပရေင်ကမၠောန် မၞိဟ် တအ် ပကဵု ညံင် ပွဳပွူ သဘာဝ ဂွံ လီုလာ် အာ နကဵု ဟိုတ် အဓိက ဂမၠိုင် -

* '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဥတု (Climate Change):''' ဟိုတ်နူ ပရေင်စကာ လေင် လျး တုဲ၊ ကာဗောန်ဒိုင်အံက်ဆိုဒ် ဂၠိုင် တိုန် ပ္ဍဲ အကာသ မပကဵု ညံင် ဂၠးတိ ကတဴ တိုန် (Global warming) တုဲ ဥတု တအ် ဖံက်ပြန် အာ ရ။
* '''ပရေင်ပလီု ဒၞာဲမံင် (Habitat Destruction):''' ပရေင်ဗာ် ဂြိုပ်၊ ပရေင်ချာဲ ဍုင်၊ ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ တအ် ပကဵု ညံင် တိရစ္ဆာန် တအ် ဟွံမဲ ကဵု သ္ၚိ မံင် ရ။
* '''ပရေင်ကၠိခတန် (Pollution):''' စွံပတိတ် ဓါတ် ဂျိ၊ ပလာသတစ် ကေုာံ ဍာ် ကၠိ ပ္ဍဲ ၜဳ ကေုာံ တိ မပလီုပလာ် ဇဳဝဗဟု ရ။
* '''သတ္တဝါ မလုပ် ကၠတ် (Invasive Species):''' ပရေင်ပၠောပ် သတ္တဝါ ဂကူ တၟိ နူ ဒေသ တၞဟ် ဂှ် ပလီုပလာ် သၞောတ် တန်တဴ မနွံ ပ္ဍဲ ဒေသ ကိုပ်ကၠာ ဂှ် ရ။

== ၉။ ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ ကေုာံ ဇဳဝဗဟု (Conservation Biology and Biodiversity) ==
သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဘေးအန္တရာယ် လတူ သဘာဝ ဂှ်၊ ဘာသာရပ် [[ဇဳဝဗေဒ မင်မဲ သဘာဝ]] (Conservation biology) ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိက ဂှ် ဒှ် သွက်ဂွံ မင်မဲ [[ဇဳဝဗဟု]] (Biodiversity) မဒှ် လၟိဟ် ကေုာံ ဗီုပြင် နာနာ သာ် သတ္တဝါ သီုဖအိုတ် လတူ ဂၠးတိ ရ။&lt;ref name=&quot;campbell&quot;&gt;{{cite book |last=Reece |first=J. B. |author2=Urry, L. A. |author3=Cain, M. L. |author4=Wasserman, S. A. |title=Campbell Biology |edition=10th |publisher=Pearson |year=2014 |pages=1200-1215}}&lt;/ref&gt;

တၠပညာ ဂေဟဗေဒ တအ် စကာ နဲကဲ သုတေသန သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒေသ မဒး မင်မဲ (Protected areas)၊ ဖန်ဗဒှ် သၞောတ်ဝ် မင်မဲ တိရစ္ဆာန် မကြပ် ဂျိ အိုတ် (Endangered species) ကေုာံ ကလေင် ဖျေဟ် ပွဳပွူ သဘာဝ မလီုလာ် လဝ် (Ecological restoration) ရ။ ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ သွက် တိရစ္ဆာန် သၟး၊ ဍေဟ် ကိစ္စဇၞော် သွက် မၞိဟ် တအ် ဂွံ ကလိဂွံ ဍာ် သ္အး၊ ကျာ ခိုဟ်၊ ကေုာံ စၞစ မဖဲလှဲ ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် ဂေဟဗေဒ ကေုာံ နည်းပညာ (Future of Ecology and Technology) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် အနာဂတ် ဏအ်၊ ဘာသာရပ် ဂေဟဗေဒ ဝွံ ပံင်ကောံ အာ ကု နည်းပညာ ကဆံင်သၠုင် ဗွဲမဇၞော် ရ။ တၠပညာ တအ် စကာ ကွတ်ပညာ တၟိ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် သဘာဝ လောဲသွာ တိုန် -

* '''ပရေင်လ္ၚတ် နူ ဇမ္ၚောဲ (Remote Sensing):''' စကာ ကောန်တာရာ (Satellites) ကေုာံ ကေမရာ ဒေါမ် (Drones) သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဂြိုပ် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ တိ နူ အကာသ။
* '''ဂေဟဗေဒ တွက်ဂၞန် (Computational Ecology):''' စကာ မဝ်ဒယ် ကောန်ပျူတာ သွက်ဂွံ တွက် အနာဂတ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဥတု ကေုာံ ပရေင်တန်တဴ ဇဳဝဗဟု။
* '''ဒေတာ ဇၞော် ကေုာံ ဉာဏ်စက် (Big Data and AI):''' စကာ [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial Intelligence) သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လၟိဟ် တင်ဂၞင် ဇၞော်ဇၞော် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဂကူ သတ္တဝါ နူကဵု ဗဳဒဳယော ကေုာံ ရမ္သာင် ပ္ဍဲ ဂြိုပ် ဗွဲမပြဟ် ရ။

ကွတ်ပညာ တအ် ဏအ်ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် ပိုယ် ဂွံ မင်မဲ သၞောတ် ဂေဟဗေဒ ဂၠးတိ ဏအ် နကဵု လညာတ် မနက်သြိုဟ် ကေုာံ တင်ဂၞင် မဍာံပြ မာန် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)
* [[သဘာဝ ပွဳပွူ]] (Environment)
* [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဥတု]] (Climate change)
* [[ဇဳဝဗဟု]] (Biodiversity)

{{Navbox
| name = Biology and Ecology
| title = ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ ဂေဟဗေဒ (Biology and Ecology)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သဇိုင် သဳအိုရဳ
| list1 =
* [[ဂေဟဗေဒ]] (Ecology)
* [[သဘာဝ ပွဳပွူ]] (Environment)
* [[ဇဳဝဗဟု]] (Biodiversity)
* [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ သၞောတ် ဂေဟဗေဒ]] (Ecological succession)
| group2 = သံသရာ ဓါတ်ဂမၠိုင်
| list2 =
* [[သံသရာ ဍာ်]] (Water cycle)
* [[သံသရာ ကာဗောန်]] (Carbon cycle)
* [[သံသရာ နိုက်ထရဝ်ဂျေန်]] (Nitrogen cycle)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ဇဳဝဗေဒ မင်မဲ သဘာဝ]] (Conservation biology)
* [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဥတု]] (Climate change)
* [[ခေတ် အန်သရဝ်ပဝ်သဳန်]] (Anthropocene)
* [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial intelligence)
}}

[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:ဂေဟဗေဒ]]
[[Category:သဘာဝ ပွဳပွူ]]
[[Category:သိပ္ပံ]]</text>
      <sha1>qpjk7a12th7505l73v7hkz3nya4un0j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55890</id>
      <parentid>55889</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T02:38:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55890</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25359" sha1="iuniuv47ypupue04neadyyyex7aetjt" xml:space="preserve">'''ဂေဟဗေဒ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Ecology'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍ ဘာသာရပ် သိပ္ပံ မွဲ ပ္ဍဲကဵု [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology) မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူ ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ သတ်ဂျိုင် (Organisms) ဂမၠိုင် ရေင်သကအ် ကီု၊ သီုကဵု ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ သတ်ဂျိုင် တအ် ကေုာံ ပွဳပွူ သဘာဝ (Environment) မနွံ ဓါတ် ရုပ်ဝတ္ထု (Physical environment) မပွဳပွူ လဝ် ဍေဟ်တအ် ရ။ ဂေဟဗေဒ ဝွံ လ္ၚတ် ပရူ ပရေင်ပါ်ပြး (Distribution)၊ လၟိဟ် မနွံ (Abundance)၊ ကေုာံ ပရေင်တန်တဴ ဇဳဝဗဟု ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ဂေဟဗေဒ ဂမၠိုင် ရ။&lt;ref name=&quot;odum&quot;&gt;{{cite book |last=Odum |first=E. P. |author2=Barrett, G. W. |title=Fundamentals of Ecology |edition=5th |publisher=Brooks Cole |year=2004 |pages=2-5}}&lt;/ref&gt;

ဂေဟဗေဒ ဝွံ ဒှ် ဘာသာရပ် မနက်သြိုဟ် တုဲ ပံင်ကောံ လဝ် လညာတ် နူကဵု ဇဳဝဗေဒ၊ ပထဝဳဝင်၊ ဓါတုဗေဒ၊ ရူပဗေဒ၊ ကေုာံ သိပ္ပံ တိဂၠး (Earth science) ရ။ ပရေင်လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဂေဟဗေဒ ဏအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠင် သဘာဝ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဥတု (Climate change)၊ ပရေင်မင်မဲ ဇဳဝဗဟု (Biodiversity conservation)၊ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် လၟိဟ် မၞိဟ် ကု သဘာဝ ပွဳပွူ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဂေဟဗေဒ နကဵု လညာတ် သဳအိုရဳ ကေုာံ သၞောတ် လဒက်ပတန် အလုံစုံ ရ။

[[File:FoodWeb.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ဇယား စၞစ (Food web) ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ဂေဟဗေဒ သမုဒ္ဒရာ၊ မထ္ၜးကဵု ပရေင်ဆက်စပ် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဒြဟတ် အကြာ သတ်ဂျိုင် ဂမၠိုင်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;ဂေဟဗေဒ&quot; (Ecology) ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် ဂရိတ် တြေံ &quot;oikos&quot; ($\text{o\tilde{\iota}kos}$) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;သ္ၚိ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ပွဳပွူ မံင်&quot;၊ ကေုာံ &quot;logia&quot; ($\text{logia}$) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပညာ လ္ၚတ်&quot; ရ။ ပံင်ကောံ ဍေဟ်တအ် တုဲ ဍေဟ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပညာ မလ္ၚတ် ပွဳပွူ သ္ၚိ သတ္တဝါ တအ်&quot; ရ။

နကဵု လညာတ် သိပ္ပံ မ္ဂး၊ ဂေဟဗေဒ ဝွံ အာရီုစွံ လတူ အရာ အဓိက ၜါ သာ် -
# '''ဒြပ်သ္အး ဇဳဝ (Biotic factors):''' အရာ မဂျိုင် တန်တဴ ဒၟံင် သီုဖအိုတ် မပ္တံကဵု တၞံဆု၊ တိရစ္ဆာန်၊ စၟစောန်၊ ကေုာံ ဗက်တဳရဳယျာ (Bacteria) တအ် ရ။
# '''ဒြပ်သ္အး အဇဳဝ (Abiotic factors):''' အရာ မဟွံမဲ ကဵု လမျီု ပ္ဍဲ ပွဳပွူ မပ္တံကဵု ဓါတ်ဂမ္တဴ၊ ဍာ်၊ လျး တ္ၚဲ၊ ဓါတ် တိ၊ ကေုာံ ကျာ တအ် ရ။

ဂေဟဗေဒ ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဗီုလဵု ဒြပ်သ္အး ၜါ သာ် ဏအ် ဇီုကပိုက် ဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် တုဲ ဖန်ဗဒှ် ပကဵု ညံင် လၟိဟ် သတ္တဝါ တအ် ဂွံ ပြံင်လှာဲ ဟွံသေင်မ္ဂး တန်တဴ ပ္ဍဲ ဒေသ မွဲမွဲ ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ၜိုန်ရ လညာတ် မဆေင်ကဵု ပွဳပွူ သဘာဝ ဝွံ နွံကၠုင် လဝ် နူကဵု ခေတ် ဂရိတ် တြေံ (ဥပမာ - လညာတ် အရစ္စတဝ်တယ် (Aristotle) ကေုာံ တဳအဝ်ဖရတ်စတပ်သ် (Theophrastus)) ကီုလေဝ်၊ ဂေဟဗေဒ နဒဒှ် ဘာသာရပ် သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ မွဲ ဂှ် စကတဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ရ။&lt;ref name=&quot;begon&quot;&gt;{{cite book |last=Begon |first=M. |author2=Howarth, R. W. |author3=Townsend, C. R. |title=Ecology: From Individuals to Ecosystems |edition=4th |publisher=Wiley-Blackwell |year=2006 |pages=10-15}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၆၆ ဂှ်၊ တၠပညာ ဇဳဝဗေဒ ဂျာမနဳ [[အာနက် ဟက်ကယ်]] (Ernst Haeckel) ဝွံ ဒှ် မၞိဟ် ပထမအိုတ် မခၞံဗဒှ် လဝ် ဝေါဟာရ &quot;Ökologie&quot; (Ecology) ရ။ ညးတေအ် ပသောင်ကလး လဝ် ဒဒှ်ရ ဂေဟဗေဒ ဂှ် ဒှ် ပညာ မလ္ၚတ် ပရေင်ဆက်စပ် အလုံစုံ အကြာ သတ္တဝါ ကဵု သဘာဝ ပွဳပွူ ဍေဟ်တအ် ရ။

စိုပ် ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ ဂှ်၊ ဘာသာရပ် ဏအ် ဇၞော်မောဝ် အာ ဗွဲမဇၞော် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်သုတေသန ညးမပ္တံကဵု [[အာသာ တေန်သလဳ]] (Arthur Tansley) မခၞံဗဒှ် လဝ် လညာတ် &quot;သၞောတ် ဂေဟဗေဒ&quot; (Ecosystem) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၅၊ ကေုာံ [[ယူဂျေန် အဝ်ဒမ်]] (Eugene Odum) မဒှ် မၞိဟ် မချူ လဝ် ပြကိုဟ် ဂေဟဗေဒ ပထမအိုတ် တုဲ ညးကော်စ &quot;မအံက် ဂေဟဗေဒ ခေတ်တၟိ&quot; (Father of modern ecology) ရ။

== ၃။ ကဆံင် လဒက်ပတန် ဂေဟဗေဒ (Levels of Ecological Organization) ==
တၠပညာ ဂေဟဗေဒ တအ် ပါ်လဝ် ပရေင်လ္ၚတ် သဘာဝ နကဵု ကဆံင် လဒက်ပတန် (Hierarchy) နူ ဍောတ် စိုပ် ဇၞော် အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ -&lt;ref name=&quot;krebs&quot;&gt;{{cite book |last=Krebs |first=C. J. |title=Ecology: The Experimental Analysis of Distribution and Abundance |edition=6th |publisher=Pearson |year=2008 |pages=15-20}}&lt;/ref&gt;

# '''ပူဂိုလ် သတ္တဝါ (Organism):''' လ္ၚတ် ပရူ သတ်ဂျိုင် မွဲမ ဓဝ်၊ ဗီုလဵု ခန္ဓာကိုယ် ဍေဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး စရိုတ် ဍေဟ် ကိတ်ညဳ ကု ပွဳပွူ (Ecophysiological and behavioral ecology)။
# '''လၟိဟ် ဂကောံ (Population):''' လ္ၚတ် ပရူ ဂကောံ သတ္တဝါ ဂကူ တုပ် (Same species) မံင် ပ္ဍဲ ဒေသ မွဲစွံ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ လၟိဟ် ဍေဟ်တအ် ပ္ဍဲ အခိင် (Population dynamics)။
# '''ဂကောံ ဇဳဝ (Community):''' လ္ၚတ် ပရူ ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ လၟိဟ် ဂကောံ တၞဟ်ခြာ (Different species) မံင် ပ္ဍဲ ဒေသ မွဲစွံ (ဥပမာ - ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ပြိုင်စၞစ၊ ပရေင်စသတ်)။
# '''သၞောတ် ဂေဟဗေဒ (Ecosystem):''' လ္ၚတ် ပရူ ဂကောံ ဇဳဝ (Biotic) ပံင်ကောံ ကု ပွဳပွူ အဇဳဝ (Abiotic) တုဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် စမၠောဲ ဒြဟတ် (Energy flow) ကေုာံ သံသရာ ဓါတ် (Nutrient cycling)။
# '''စက်ကဝါ ဇဳဝ (Biosphere):''' ကဆံင် ဇၞော်အိုတ် မဒှ် ပရေင်ပံင်ကောံ သၞောတ် ဂေဟဗေဒ သီုဖအိုတ် လတူ ဂၠးတိ ဏအ် ရ။

== ၄။ စမၠောဲ ဒြဟတ် ကေုာံ ဇယား စၞစ (Energy Flow and Food Webs) ==
သၞောတ် ဂေဟဗေဒ ဇၟာပ်ဇၟာပ် မွဲ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ကေုာံ လစောဲ ဒြဟတ် ရ။ တမ်မူလ ဒြဟတ် အလုံအိုတ်သီု ဂှ် ကၠုင် နူ တ္ၚဲ ရ။ သတ္တဝါ တအ် ပါ်လဝ် ကဆံင် စၞစ (Trophic levels) -

* '''ညးပတိတ် (Producers / Autotrophs):''' တၞံဆု ကေုာံ ရေမှော် တအ် မဖန်ဗဒှ် စၞစ နူကဵု လျး တ္ၚဲ နကဵု လၟေင် ဓါတ်သံယောဂ (Photosynthesis)။
* '''ညးစကာ (Consumers / Heterotrophs):''' သတ္တဝါ မဒး စ ညးတၞဟ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ဒြဟတ်။ ဍေဟ် ပါ်လဝ် ညးစသတ် (Carnivores)၊ ညးစတၞံ (Herbivores) ကေုာံ ညးစသီုၜါ (Omnivores) ရ။
* '''ညးဖျေဟ်သရိုဟ် (Decomposers):''' မှို (Fungi) ကေုာံ ဗက်တဳရဳယျာ တအ် မဖျေဟ်သရိုဟ် ဇွတ် သတ္တဝါ တုဲ ကလေင် ပၠောပ် ဓါတ် ကု တိ သွက် တၞံဆု တအ် ဂွံ ကလေင် စကာ ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ သ္ၚိအင် ထ္ၜး သၞောဝ် ၁၀ က္ဍိုပ်ကၠမ် ပ္ဍဲ စမၠောဲ ဒြဟတ်
|-
! ကဆံင် စၞစ (Trophic Level)
! လၟိဟ် ဒြဟတ် မသှ်ေ (Energy Retained)
! ဥပမာ သတ္တဝါ
|-
| ညးပတိတ် (Producers)
| 100% (တမ်မူလ)
| ချောဲ၊ တၞံဆု၊ တၞံဍာ်
|-
| ညးစကာ ပထမ (Primary Consumers)
| 10% 
| ဗတာဲ၊ ဂၠဴ၊ စၟ
|-
| ညးစကာ ဒုတိယ (Secondary Consumers)
| 1%
| ဇြုံ၊ ဖာင်၊ ကၠဵုကၠိင်
|-
| ညးစကာ တတိယ (Tertiary Consumers)
| 0.1%
| အလုံ၊ ကၠ၊ ဇာဒိသိုင်
|}
သၞောဝ် ၁၀ က္ဍိုပ်ကၠမ် (10% Rule) ဝွံ ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ ဒြဟတ် ၉၀ က္ဍိုပ်ကၠမ် ဂှ် လေင်လင် အာ နဒဒှ် ဓါတ်ဂမ္တဴ (Heat) ပ္ဍဲ လၟေင် ပြံင်လှာဲ ကဆံင် စၞစ ရ။

== ၅။ သံသရာ ဓါတ်ဂမၠိုင် (Biogeochemical Cycles) ==
တၞဟ်ခြာ နူကဵု ဒြဟတ် မတတ်အာ တုဲ အိုတ်အာ (One-way flow) ဂှ်၊ ဓါတ် ရုပ်ဝတ္ထု (Nutrients) တအ်ဝွံ ကလေင် ဂေတ် ကၠောန် ဒၟံင် သံသရာ ပ္ဍဲ သၞောတ် ဂေဟဗေဒ ရ။ သံသရာ အဓိက တအ်ဂှ် -&lt;ref name=&quot;smith&quot;&gt;{{cite book |last=Smith |first=T. M. |author2=Smith, R. L. |title=Elements of Ecology |edition=9th |publisher=Pearson |year=2015 |pages=40-45}}&lt;/ref&gt;

# '''[[သံသရာ ဍာ်]] (Water Cycle / Hydrological Cycle):''' ဍာ် ကတဵုဒှ် ဓါတ်ယက် (Evaporation)၊ စှ်ေ ဗြဲ (Precipitation) တုဲ ကလေင် ဇွောဝ် လုပ် ၜဳ။
# '''[[သံသရာ ကာဗောန်]] (Carbon Cycle):''' ကာဗောန်ဒိုင်အံက်ဆိုဒ် ပ္ဍဲ ကျာ ဂှ် တၞံဆု တအ် ကေတ် (Photosynthesis)၊ သတ္တဝါ တအ် စ တုဲ ကလေင် ပတိတ် ကျာ ယှီု (Respiration)။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင် ဍေဟ် တန်သိပ် ပ္ဍဲ တိ နဒဒှ် လေင် လျး (Fossil fuels) ရ။
# '''[[သံသရာ နိုက်ထရဝ်ဂျေန်]] (Nitrogen Cycle):''' ကျာ နိုက်ထရဝ်ဂျေန် ($N_2$) ပ္ဍဲ အကာသ ဂှ် သတ္တဝါ တအ် စကာ တိုက်ရိုက် ဟွံဂွံ။ ဗက်တဳရဳယျာ ပ္ဍဲ တိ တအ် ဒး ဖန်ဗဒှ် (Nitrogen fixation) ကဵု ကိုပ်ကၠာ မှ တၞံဆု ကဵု သတ္တဝါ တအ် စကာ ဂွံ ရ။

== ၆။ ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ သတ်ဂျိုင်ဂမၠိုင် (Species Interactions) ==
ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ ဇဳဝ မွဲ၊ သတ္တဝါ ဂကူ တၞဟ်ခြာ တအ် ဇီုကပိုက် ဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် နကဵု ဗီုပြင် နာနာ သာ် ရ -

* '''ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် (Competition):''' သတ္တဝါ ၜါ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင်နူဂှ် ပြိုင်ပ္ကာန် သွက်ဂွံ ဂွံ စၞစ၊ ဒၞာဲ မံင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး လျး (Negative / Negative)။
* '''ပရေင်စသတ် (Predation):''' သတ်ဂစိုတ် (Predator) ဂစိုတ် တုဲ စ သတ်စောမ် (Prey) သွက် ဒြဟတ် (Positive / Negative)။
* '''ပရေင်ပံင်ကောံ မကဵု ဖဵု (Mutualism):''' သတ္တဝါ ၜါ ပံင်ကောံ တုဲ ကလိဂွံ ဖဵု သီု ၜါ လပါ် (Positive / Positive)။ ဥပမာ - စၟဟိုပ် ကဵု ပ္ကဴ။
* '''ပရေင်ကဵု ဖဵု မွဲ လပါ် (Commensalism):''' မွဲ လပါ် ကလိဂွံ ဖဵု တုဲ မွဲ လပါ် ဂှ် ဟွံကလိဂွံ ဖဵု ကေုာံ အန္တရာယ် မုမွဲ (Positive / Neutral)။ ဥပမာ - တၞံ အဝ်ခစ် မတိုန် လတူ တၞံဆု ဇၞော်။
* '''ပရေင်စမၠက် (Parasitism):''' သတ်စမၠက် (Parasite) မံင် လတူ ဟွံသေင်မ္ဂး အပ္ဍဲ ညးဒုင် (Host) တုဲ ပလီုပလာ် ညးဒုင် ဂှ် သွက် ဖဵု ဇကု (Positive / Negative)။ ဥပမာ - ဗစဲ လတူ ကၠဵု။

== ၇။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ သၞောတ် ဂေဟဗေဒ (Ecological Succession) ==
သၞောတ် ဂေဟဗေဒ ဝွံ ဟွံမံင် တန်တဴ ဒၟံင် မွဲ ဗီု ဓဝ် ရ၊ ဍေဟ် ပြံင်လှာဲ ဒၟံင် ပ္ဍဲ အခိင် လအ်လ မွဲ ရ။ လၟေင် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဏအ် ညးကော်စ Ecological succession ရ។

* '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပထမ (Primary Succession):''' စကတဵုဒှ် လတူ တိ မဟွံမဲ ကဵု လမျီု မုမွဲ ဏီ (ဥပမာ - တိ ခလောတ် ဗြဴ မကတဵုဒှ် တၟိ နူ လတေင် ပၟတ်တၟအ်)။ တၞံ ပထမအိုတ် မတိုန် (Pioneer species) မပ္တံကဵု မှိုတိ (Lichens) တအ် ဖန်ဗဒှ် တိ ညံင် တၞံဆု တၞဟ် ဂွံ တိုန် မာန် ရ။
* '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဒုတိယ (Secondary Succession):''' စကတဵုဒှ် လတူ ဒၞာဲ မနွံကဵု တိ တုဲတုဲ ဆက် ဆဂး သဘာဝ လီုလာ် အာ ဟိုတ်နူ ဘေးအန္တရာယ် (ဥပမာ - ဂြိုပ် တူ ပၟတ်၊ ကျာဗေဝ်)။ ဒၞာဲ ဏအ်ဝွံ ကလေင် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ပြဟ် နူ ပထမ ရ။

လက္ကရဴ အိုတ်၊ ပွဳပွူ ဂှ် စိုပ် အာ ကဆံင် &quot;ဂြိုပ် ကဆံင် သၠုင်အိုတ်&quot; (Climax community) မဒှ် အကာဲအရာ မတန်တဴ ဇြိုတ် ဒၟံင် ရ။

== ၈။ ဂေဟဗေဒ ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ သဘာဝ (Human Ecology and Environmental Change) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် လၟုဟ် মကော်စ [[ခေတ် အန်သရဝ်ပဝ်သဳန်]] (Anthropocene) ဂှ်၊ ကောန်မၞိဟ် ဝွံ ဒှ် ဒြဟတ် မဇီုကပိုက် အလုံ ဂၠးတိ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ လတူ သၞောတ် ဂေဟဗေဒ ရ။ ပရေင်ကမၠောန် မၞိဟ် တအ် ပကဵု ညံင် ပွဳပွူ သဘာဝ ဂွံ လီုလာ် အာ နကဵု ဟိုတ် အဓိက ဂမၠိုင် -

* '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဥတု (Climate Change):''' ဟိုတ်နူ ပရေင်စကာ လေင် လျး တုဲ၊ ကာဗောန်ဒိုင်အံက်ဆိုဒ် ဂၠိုင် တိုန် ပ္ဍဲ အကာသ မပကဵု ညံင် ဂၠးတိ ကတဴ တိုန် (Global warming) တုဲ ဥတု တအ် ဖံက်ပြန် အာ ရ။
* '''ပရေင်ပလီု ဒၞာဲမံင် (Habitat Destruction):''' ပရေင်ဗာ် ဂြိုပ်၊ ပရေင်ချာဲ ဍုင်၊ ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ တအ် ပကဵု ညံင် တိရစ္ဆာန် တအ် ဟွံမဲ ကဵု သ္ၚိ မံင် ရ။
* '''ပရေင်ကၠိခတန် (Pollution):''' စွံပတိတ် ဓါတ် ဂျိ၊ ပလာသတစ် ကေုာံ ဍာ် ကၠိ ပ္ဍဲ ၜဳ ကေုာံ တိ မပလီုပလာ် ဇဳဝဗဟု ရ။
* '''သတ္တဝါ မလုပ် ကၠတ် (Invasive Species):''' ပရေင်ပၠောပ် သတ္တဝါ ဂကူ တၟိ နူ ဒေသ တၞဟ် ဂှ် ပလီုပလာ် သၞောတ် တန်တဴ မနွံ ပ္ဍဲ ဒေသ ကိုပ်ကၠာ ဂှ် ရ။

== ၉။ ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ ကေုာံ ဇဳဝဗဟု (Conservation Biology and Biodiversity) ==
သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဘေးအန္တရာယ် လတူ သဘာဝ ဂှ်၊ ဘာသာရပ် [[ဇဳဝဗေဒ မင်မဲ သဘာဝ]] (Conservation biology) ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိက ဂှ် ဒှ် သွက်ဂွံ မင်မဲ [[ဇဳဝဗဟု]] (Biodiversity) မဒှ် လၟိဟ် ကေုာံ ဗီုပြင် နာနာ သာ် သတ္တဝါ သီုဖအိုတ် လတူ ဂၠးတိ ရ။&lt;ref name=&quot;campbell&quot;&gt;{{cite book |last=Reece |first=J. B. |author2=Urry, L. A. |author3=Cain, M. L. |author4=Wasserman, S. A. |title=Campbell Biology |edition=10th |publisher=Pearson |year=2014 |pages=1200-1215}}&lt;/ref&gt;

တၠပညာ ဂေဟဗေဒ တအ် စကာ နဲကဲ သုတေသန သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒေသ မဒး မင်မဲ (Protected areas)၊ ဖန်ဗဒှ် သၞောတ်ဝ် မင်မဲ တိရစ္ဆာန် မကြပ် ဂျိ အိုတ် (Endangered species) ကေုာံ ကလေင် ဖျေဟ် ပွဳပွူ သဘာဝ မလီုလာ် လဝ် (Ecological restoration) ရ။ ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ သွက် တိရစ္ဆာန် သၟး၊ ဍေဟ် ကိစ္စဇၞော် သွက် မၞိဟ် တအ် ဂွံ ကလိဂွံ ဍာ် သ္အး၊ ကျာ ခိုဟ်၊ ကေုာံ စၞစ မဖဲလှဲ ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် ဂေဟဗေဒ ကေုာံ နည်းပညာ (Future of Ecology and Technology) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် အနာဂတ် ဏအ်၊ ဘာသာရပ် ဂေဟဗေဒ ဝွံ ပံင်ကောံ အာ ကု နည်းပညာ ကဆံင်သၠုင် ဗွဲမဇၞော် ရ။ တၠပညာ တအ် စကာ ကွတ်ပညာ တၟိ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် သဘာဝ လောဲသွာ တိုန် -

* '''ပရေင်လ္ၚတ် နူ ဇမ္ၚောဲ (Remote Sensing):''' စကာ ကောန်တာရာ (Satellites) ကေုာံ ကေမရာ ဒေါမ် (Drones) သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဂြိုပ် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ တိ နူ အကာသ။
* '''ဂေဟဗေဒ တွက်ဂၞန် (Computational Ecology):''' စကာ မဝ်ဒယ် ကောန်ပျူတာ သွက်ဂွံ တွက် အနာဂတ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဥတု ကေုာံ ပရေင်တန်တဴ ဇဳဝဗဟု။
* '''ဒေတာ ဇၞော် ကေုာံ ဉာဏ်စက် (Big Data and AI):''' စကာ [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial Intelligence) သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လၟိဟ် တင်ဂၞင် ဇၞော်ဇၞော် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဂကူ သတ္တဝါ နူကဵု ဗဳဒဳယော ကေုာံ ရမ္သာင် ပ္ဍဲ ဂြိုပ် ဗွဲမပြဟ် ရ။

ကွတ်ပညာ တအ် ဏအ်ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် ပိုယ် ဂွံ မင်မဲ သၞောတ် ဂေဟဗေဒ ဂၠးတိ ဏအ် နကဵု လညာတ် မနက်သြိုဟ် ကေုာံ တင်ဂၞင် မဍာံပြ မာန် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)
* [[သဘာဝ ပွဳပွူ]] (Environment)
* [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဥတု]] (Climate change)
* [[ဇဳဝဗဟု]] (Biodiversity)

{{Navbox
| name = Biology and Ecology
| title = ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ ဂေဟဗေဒ (Biology and Ecology)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သဇိုင် သဳအိုရဳ
| list1 =
* [[ဂေဟဗေဒ]] (Ecology)
* [[သဘာဝ ပွဳပွူ]] (Environment)
* [[ဇဳဝဗဟု]] (Biodiversity)
* [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ သၞောတ် ဂေဟဗေဒ]] (Ecological succession)
| group2 = သံသရာ ဓါတ်ဂမၠိုင်
| list2 =
* [[သံသရာ ဍာ်]] (Water cycle)
* [[သံသရာ ကာဗောန်]] (Carbon cycle)
* [[သံသရာ နိုက်ထရဝ်ဂျေန်]] (Nitrogen cycle)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ဇဳဝဗေဒ မင်မဲ သဘာဝ]] (Conservation biology)
* [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဥတု]] (Climate change)
* [[ခေတ် အန်သရဝ်ပဝ်သဳန်]] (Anthropocene)
* [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial intelligence)
}}

[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:ဂေဟဗေဒ]]
[[Category:သဘာဝ ပွဳပွူ]]
[[Category:သိပ္ပံ]]</text>
      <sha1>iuniuv47ypupue04neadyyyex7aetjt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဇဳဝဗဟု</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11481</id>
    <revision>
      <id>55891</id>
      <timestamp>2026-07-10T02:41:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ဇဳဝဗဟု''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ပရေင်နာနာသာ် သတ္တဝါ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Biodiversity'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Biological diversity'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်တၞဟ်ခြာ နာနာသာ် အကြာ သတ္တဝါ မဂျိုင်တန်တဴ ဒၟံင် သီ...&quot;</comment>
      <origin>55891</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23511" sha1="ek6ukrubx1i4rfxn0radnj5dexom1an" xml:space="preserve">'''ဇဳဝဗဟု''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ပရေင်နာနာသာ် သတ္တဝါ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Biodiversity'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Biological diversity'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်တၞဟ်ခြာ နာနာသာ် အကြာ သတ္တဝါ မဂျိုင်တန်တဴ ဒၟံင် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိ ဏအ် ရ။ ဍေဟ် ပံင်ကောံ လဝ် ပရေင်နာနာသာ် ပ္ဍဲကဵု ကဆံင် [[ဗဳဇ]] (Genetics)၊ ကဆံင် ဂကူသတ္တဝါ (Species) ကေုာံ ကဆံင် [[ဂေဟစၞောတ်]] (Ecosystems) ရ။ ဇဳဝဗဟု ဝွံ ဒှ် အရာ ကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက်ဂွံ မင်မဲ ပွဳပွူ သဘာဝ ညံင်ဂွံ တန်တဴ ဍိုက်ပေင် တုဲ၊ ဍေဟ် ဒှ် သဇိုင် သွက် လမျီု မၞိဟ် တအ် ဂွံ ဆက် ဂျိုင်သှ်ေ အာ မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;wilson&quot;&gt;{{cite book |last=Wilson |first=E. O. |title=Biodiversity |publisher=National Academy Press |year=1988 |pages=3-18}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ခေတ် လၟုဟ်၊ ဟိုတ်နူကဵု ကမၠောန် မၞိဟ် တအ် မပ္တံကဵု ပရေင်ပလီုပလာ် ဂြိုပ်၊ ပရေင်ကၠိခတန် ပွဳပွူ၊ ကေုာံ [[ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု]] (Climate change) တအ်ဂှ်ရ၊ ဇဳဝဗဟု အလုံ ဂၠးတိ ဒးဒုင် လေင်လင် ကေုာံ စှ်ေ အာ ဗွဲမပြဟ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဇဳဝဗဟု နကဵု လညာတ် ဇဳဝဗေဒ၊ ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ၊ ကေုာံ လွပ် ကွတ်ပညာ ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Biodiversity_collage.jpg|thumb|right|350px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင်နာနာသာ် ဇဳဝဗဟု ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိ မပံင်ကောံ လဝ် တိရစ္ဆာန်၊ တၞံဆု၊ ကေုာံ သတ္တဝါ ဍောတ်သွတ် ဂမၠိုင်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;Biodiversity&quot; ဝွံ ဒှ် ဝေါဟာရ ဖဍန် နူကဵု &quot;Biological diversity&quot; ရ။ နကဵု သၞောတ် သိပ္ပံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် မ္ဂး၊ ဇဳဝဗဟု ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်တၞဟ်ခြာ၊ ပရေင်နာနာသာ်၊ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ မကတဵုဒှ် ဒၟံင် အကြာ အရာ မဂျိုင်တန်တဴ (Living organisms) သီုဖအိုတ် နူကဵု ဇၟာပ်ဇၟာပ် ပွဳပွူ သဘာဝ (တိ၊ ဍာ်၊ အာကာသ) ရ။

ဇဳဝဗဟု ဝွံ ဟွံသေင် ဆ လၟိဟ် ဂကူ (Number of species) သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် သီု ပံင်ကောံ လဝ် လဒက်ပတန် ထုဲထံင် အကြာ သတ္တဝါ မွဲ ကဵု မွဲ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ဂေဟ (Ecological complexes) ဍေဟ်တအ် ဂျိုင်တန်တဴ ဒၟံင် ဂှ် ရ။ သဘာဝ ဏအ်ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် ဂၠးတိ ဂွံ နွံကဵု ဓါတ်အောက်သဳဂျေန် (Oxygen)၊ ဍာ် သ္အးဇ္ၚး၊ ကေုာံ တိ မခိုဟ် သွက် သၞောတ် တဵုလွဳ ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဝေါဟာရ (History and Evolution of the Term) ==
လညာတ် ပရူ ပရေင်နာနာသာ် သဘာဝ ဝွံ နွံကၠုင် လဝ် နူကဵု ခေတ် အစာဇဳဝဗေဒ တြေံ တေအ် ကီုလေဝ်၊ ဝေါဟာရ &quot;Biological diversity&quot; ဝွံ စကာ ကိုပ်ကၠာ အိုတ် နကဵု ညးသုတေသန သဘာဝ ထဝ်မတ်သ် လဝ်ဂျောဲ (Thomas Lovejoy) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၀ ရ။

လက္ကရဴ ဂှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၅၊ ဝေါလ်တာ ဂျဳ ရဝ်သေန် (Walter G. Rosen) ဖန်ဗဒှ် လဝ် ဝေါဟာရ ဖဍန် &quot;Biodiversity&quot; ပ္ဍဲ အခိင် ညးတေအ် ဖန်ဇန် ဒၟံင် သဘင်သဳကၠဳ ဇာတ်ကောန်ဂၠးတိ (National Forum on Biological Diversity) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၈ ဂှ်၊ တၠပညာ ဇဳဝဗေဒ မပြာကတ် ညးမနွံယၟု အဳ အဝ် ဝေလ်သာန် (E. O. Wilson) ပတိတ် လိက်အုပ် မနွံယၟု &quot;Biodiversity&quot; တုဲ၊ ဝေါဟာရ ဏအ် ပြာကတ် ပြးဇး အာ အလုံ ဂၠးတိ ရ။&lt;ref name=&quot;gaston&quot;&gt;{{cite book |last=Gaston |first=K. J. |author2=Spicer, J. I. |title=Biodiversity: An Introduction |edition=2nd |publisher=Blackwell Publishing |year=2004 |pages=3-7}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ကဆံင် ဇဳဝဗဟု ဂမၠိုင် (Levels of Biodiversity) ==
တၠပညာ တအ် ပါ်လဝ် ဇဳဝဗဟု နကဵု ကဆံင် အဓိက ၃ သာ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လောဲသွာ ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ သ္ၚိအင် ထ္ၜး ကဆံင် အဓိက ၃ သာ် ပ္ဍဲ ဇဳဝဗဟု
|-
! ကဆံင်
! ပွံက်အဓိပ္ပါယ်
! ဥပမာ
|-
| '''၁။ ဇဳဝဗဟု ဗဳဇ (Genetic Diversity)'''
| ပရေင်တၞဟ်ခြာ ဓါတ်ဗဳဇ (DNA/Genes) ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ သတ္တဝါ မွဲဂကူ ဓဝ်။
| မၞိဟ် တအ် နွံ အသာ် စၞာံ၊ အသာ် မတ် တၞဟ်ခြာ ရေင်သကအ်။ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကူ သြောအ် နာနာ သာ်။
|-
| '''၂။ ဇဳဝဗဟု ဂကူသတ္တဝါ (Species Diversity)'''
| လၟိဟ် ကေုာံ ပရေင်တၞဟ်ခြာ ဂကူ တိရစ္ဆာန်၊ တၞံဆု၊ ကေုာံ စၟစၟောန် ပ္ဍဲ ဒေသ မွဲ။
| ပ္ဍဲ ဂြိုပ် ဇၞော် မွဲ၊ နွံ ကဵု ကၠာ၊ စိင်၊ ကၞုဲ၊ ကေုာံ တၞံဆု ဂၠိုင်ကဵု လ္ၚီ ဂကူ။
|-
| '''၃။ ဇဳဝဗဟု ဂေဟစၞောတ် (Ecosystem Diversity)'''
| ပရေင်နာနာသာ် ပွဳပွူ သဘာဝ ကေုာံ လဒက်ပတန် ဂေဟစၞောတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ။
| ဂြိုပ် ဗြဲ (Rainforests)၊ ပင်လယ် (Coral reefs)၊ ကန္တာရ (Deserts)၊ ကေုာံ တိဗလး (Grasslands)။
|}

ဇၟာပ်ဇၟာပ် ကဆံင် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် ရ။ ယဝ်ရ ဇဳဝဗဟု ဗဳဇ ဍိုန်လျ အာ မ္ဂး၊ ဂကူသတ္တဝါ တအ် ဂျိုင်သှ်ေ ဝါတ် တုဲ၊ ယဝ်ရ ဂကူသတ္တဝါ ကၠက်အိုတ် အာ မ္ဂး၊ သၞောတ် ဂေဟစၞောတ် လီုလာ် အာ မာန် ရ။

== ၄။ ပရေင်ပါ်ပြး ကေုာံ ဒေသ မနွံ ဇဳဝဗဟု ဂၠိုင်အိုတ် (Distribution and Biodiversity Hotspots) ==
ဇဳဝဗဟု ဝွံ ပါ်ပြး လဝ် တုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲ လတူ ဂၠးတိ ဟွံသေင် ရ။ ဗွဲမဂၠိုင်၊ ဒေသ ကြပ် ကု လဒေါဝ် ဂၠးတိ (Equator) မပ္တံကဵု ဒေသ ရာသဳ ကတဴ (Tropics) ဂှ် နွံကဵု ဇဳဝဗဟု မဂၠိုင်အိုတ် ရ။

တၠပညာ သဘာဝ နဝ်မေန် မာဲယျာ (Norman Myers) ဖန်ဗဒှ် လဝ် လညာတ် [[ဒေသ ဇဳဝဗဟု ပြာကတ်]] (Biodiversity hotspots) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၈ ရ။ Hotspot ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဒေသ မနွံကဵု တၞံဆု မတန်တဴ ဆ ပ္ဍဲ ဒေသ ဂှ် ဓဝ် (Endemic species) အောန်အိုတ် ၁၅၀၀ ဂကူ တုဲ၊ ဒေသ ဂှ် ဒးဒုင် လေင်လင် အာ ပွဳပွူ သဘာဝ ဍေဟ် ၇၀ ရာခိုင်နှုန်း ယျ ရ။ 
ဂၠးတိ ဏအ် နွံကဵု Hotspots ၜိုတ် ၃၆ ဒၞာဲ၊ မပ္တံကဵု -
* ဂြိုပ် ဇၞော် အမေဇြောန် (Amazon basin)
* ဒေသ အာရှ အဂၞဲ (သီုကဵု ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ဍုင်သေံ)
* တကအ် မာဒါဂါသကာ (Madagascar)

== ၅။ ဖဵု ကေုာံ ၚုဟ်မး သွက် ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ သဘာဝ (Benefits and Values to Society and Nature) ==
ဇဳဝဗဟု ဝွံ ကဵု ဖဵု ၚုဟ်မး သွက် ဂကောံမၞိဟ် နကဵု ဝန်ဆောင်မှု ဂေဟစၞောတ် (Ecosystem services) ၄ သာ် - &lt;ref name=&quot;mea&quot;&gt;{{cite book |last=Millennium Ecosystem Assessment |title=Ecosystems and Human Well-being: Biodiversity Synthesis |publisher=World Resources Institute |year=2005 |pages=2-10}}&lt;/ref&gt;

# '''ဝန်ဆောင်မှု ထံက်ပင် (Provisioning Services):''' ဇဳဝဗဟု ကဵု စၞစ၊ ဂဥုဲ၊ ဍာ်၊ ကေုာံ ကပေါတ် သြိုင်ခၞံ တအ် ရ။ ဂဥုဲ မၞိဟ် တအ် စကာ ဒၟံင် လၟုဟ် ၜိုတ် ၅၀ ရာခိုင်နှုန်း ဂှ် ကၠုင် နူကဵု တၞံဆု ကေုာံ သဘာဝ ရ။
# '''ဝန်ဆောင်မှု ထိင်ဒဝ် (Regulating Services):''' ဍေဟ် ထိင်ဒဝ် ကဵု ရာသဳဥတု၊ စဵုဒၞာ ယဲကပ် (Disease control)၊ သ္အးဇ္ၚး ဍာ်၊ ကေုာံ စဵုဒၞာ လဗိုတ် ကျာ ရ။
# '''ဝန်ဆောင်မှု ပရေင်ယေန်သၞာင် (Cultural Services):''' ဖန်ဗဒှ် ကဵု ပရေင်ဒုင်စသိုင် သာယာ (Aesthetic)၊ ပရေင်လ္ၚောဝ် ကျာ် (Spiritual)၊ ကေုာံ ဒၞာဲ ဝေင် ပ္ဍဲ သဘာဝ (Ecotourism)။
# '''ဝန်ဆောင်မှု သဇိုင် (Supporting Services):''' ကမၠောန် သဇိုင် မပ္တံကဵု ပရေင်ဖန်ဗဒှ် တိ သြဇာ၊ လၟေင် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် (Nutrient cycling)၊ ကေုာံ ပရေင်ဖန်ဗဒှ် စၞ နကဵု လျး (Photosynthesis) ရ။

== ၆။ အန္တရာယ် ကေုာံ ဟိုတ် မပလီုပလာ် ဇဳဝဗဟု (Threats and Causes of Biodiversity Loss) ==
ပ္ဍဲ အခိင် လၟုဟ်၊ ဇဳဝဗဟု ဒးဒုင် အန္တရာယ် ဇၞော်အိုတ် ဟိုတ်နူကဵု ဟိုတ် အဓိက ၅ သာ် (မစၟတ်သမ္တီ နကဵု HIPPO acronym) ရ -

* '''H - Habitat Loss (ပရေင်လေင်လင် ပွဳပွူ):''' မၞိဟ် တအ် တုတ် ရေက် ဂြိုပ် သွက်ဂွံ ကၠောန် တိဗ္ၚ၊ သြိုင် ဍုင်၊ ကေုာံ ခါဲ ဓါတ် သဘာဝ တအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် သတ္တဝါ တအ် ဟွံမဲ ဒၞာဲ မံင် ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဟိုတ် ဇၞော်အိုတ် ရ။
* '''I - Invasive Species (ဂကူ သတ္တဝါ လုပ်ပြိုင်):''' သတ္တဝါ ဟွံသေင်မ္ဂး တၞံ မကၠုင် နူ ဒေသ တၞဟ် တအ် လုပ် ပြိုင် ပ္ဍဲ ဒေသ တၟိ တုဲ ပလီုပလာ် ဂကူ ဇေတ်တ် ဒေသ ဂှ် ရ။
* '''P - Pollution (ပရေင်ကၠိခတန်):''' ဓါတ်ဂျိ၊ ပလာသတစ်၊ ကေုာံ စွံ ဍာ် ပရေအ် တအ် ဂှ် ပလီု ဂေဟစၞောတ် ပင်လယ် ကေုာံ ကြုင် တအ် ရ။
* '''P - Population (လၟိဟ် မၞိဟ် ဂၠိုင်လောန်):''' လၟိဟ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဂၠိုင် တိုန် ဗွဲမလောန် တုဲ နွံပၟိက် ဒြပ် သဘာဝ ဂၠိုင် တိုန် ရ။
* '''O - Overharvesting (ပရေင်ဂၠာဲ ရပ် လောန်ကာဲ):''' ရပ် က လောန်ကာဲ (Overfishing) ကေုာံ ဂစိုတ် တိရစ္ဆာန် သွက်ဂွံ သွံ (Poaching) ရ။
သီုကဵု ဟိုတ် မွဲပၠန် ဂှ် ဒှ် [[ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု]] (Climate change) မပကဵု ညံင် ဂမ္တဴ ဂၠးတိ သၠုင် တိုန် တုဲ သတ္တဝါ တအ် ပြံင်လှာဲ ဂျိုင်သှ်ေ ဟွံမာန် ရ။

== ၇။ ပရေင်ကၠက်အိုတ် သတ္တဝါ ဂမၠိုင် ကေုာံ အကာဲအရာ လၟုဟ် (Extinction Events and Current Status) ==
ပ္ဍဲ ဝင် ဂၠးတိ ဂှ်၊ ပရေင်ကၠက်အိုတ် သတ္တဝါ အလုံဂၠးတိ ဇၞော်ဇၞော် (Mass extinctions) ကတဵုဒှ် လဝ် ၅ လှ်ေ ယျ။ လၟုဟ် တၠပညာ သိပ္ပံ တအ် ဟီု ဒဒှ်ရ ပိုယ် လုပ် စိုပ် ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ကၠက်အိုတ် အလန် ဆဋ္ဌမ (Sixth mass extinction) ဟွံသေင်မ္ဂး [[ပရေင်ကၠက်အိုတ် ဟဝ်လဝ်သိန်]] (Holocene extinction) ရ။&lt;ref name=&quot;kolbert&quot;&gt;{{cite book |last=Kolbert |first=E. |title=The Sixth Extinction: An Unnatural History |publisher=Henry Holt and Company |year=2014 |pages=15-30}}&lt;/ref&gt;

တၞဟ်ခြာ နူ အလန် ကိုပ်ကၠာ တအ် မကတဵုဒှ် နူ သဘာဝ (ဥပမာ - တၟအ် နူ အာကာသ ဒတုံ) ဂှ်၊ အလန် ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူကဵု ကမၠောန် မၞိဟ် တအ် ရ။ အတိုင် လိက်ဒုင်စဳရေင် IPBES သၞာံ ၂၀၁၉ မ္ဂး၊ ဂကူ သတ္တဝါ ကေုာံ တၞံဆု ၜိုတ် မွဲ မဳလဳယာန် (၁,၀၀၀,၀၀၀) ဂှ် နွံ ဒၟံင် ပ္ဍဲ အန္တရာယ် သွက်ဂွံ ကၠက်အိုတ် အာ ပ္ဍဲ အခိင် ဗွဲမပြဟ် ဏအ် ရ။

== ၈။ နဲကဲ မင်မဲ ကေုာံ ပရေင်ထိင်ဒဝ် (Conservation Methods and Strategies) ==
သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ လေင်လင် ဇဳဝဗဟု ဂှ်၊ ပညာ [[ပရေင်မင်မဲ ဇဳဝဗေဒ]] (Conservation biology) စကာ နဲကဲ အဓိက ၜါ သာ် ရ -

* '''ပရေင်မင်မဲ ပ္ဍဲ ဒေသ (In-situ Conservation):''' ဒှ် နဲကဲ မင်မဲ သတ္တဝါ ပ္ဍဲကဵု ပွဳပွူ သဘာဝ ဍေဟ် ဇေတ်တ် ရ။ ဥပမာ - ဖန်ဗဒှ် ဒေသ ဥယျာဉ် ကောန်ဂကူ (National Parks)၊ ဒေသ တိရစ္ဆာန် ဂြိုပ် (Wildlife Sanctuaries)၊ ကေုာံ ပရေင်ထိင်ဒဝ် သဘာဝ ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် နဲကဲ ခိုဟ်အိုတ် ရ။
* '''ပရေင်မင်မဲ မ္ၚး ဒေသ (Ex-situ Conservation):''' ဒှ် နဲကဲ မင်မဲ သတ္တဝါ ပ္ဍဲကဵု မ္ၚး ပွဳပွူ သဘာဝ ရ။ ဥပမာ - ကၠအ် တိရစ္ဆာန် (Zoos)၊ ကၠအ် ရုက္ခဗေဒ (Botanical gardens)၊ ကေုာံ ဘဏ် မဗဳဇ (Seed banks / Cryopreservation) သွက်ဂွံ မင်မဲ မ တၞံ ကေုာံ ဓါတ် ဗဳဇ သတ္တဝါ တအ် ညံင် ဟွံဂွံ ကၠက်အိုတ် ရ။

== ၉။ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေင်ပံင်တဲ အလုံဂၠးတိ (Legal Frameworks and International Cooperation) ==
ပရေင်မင်မဲ ဇဳဝဗဟု ဂှ် နွံပၟိက် ပရေင်ပံင်တဲ နူကဵု ဂၠးတိ သီုဖအိုတ် ရ။ ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ ဖန်ဗဒှ် လဝ် ပရေင်ပံင်တဲ ဥပဒေ အဓိက ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု -

* '''ပရေင်ကသေက်ကၟဝ် မဆေင်ကဵု ဇဳဝဗဟု (Convention on Biological Diversity - CBD):''' မစၟတ်သမ္တီ လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၂ ပ္ဍဲ ဍုင် ရဳအဝ် ဒဳ ဂျာနရဝ် (Rio de Janeiro) ရ။ ဍေဟ် နွံ တိုင်ပ္ကဴ ၃ သာ်: မင်မဲ ဇဳဝဗဟု၊ စကာ သဘာဝ ညံင်ဂွံ တန်တဴ လအ် (Sustainable use)၊ ကေုာံ ပါ်ပရအ် ဖဵု နူကဵု ဗဳဇ နကဵု တုပ်သၟဟ် ရ။&lt;ref name=&quot;cbd&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cbd.int/convention/ |title=Convention on Biological Diversity |publisher=Secretariat of the Convention on Biological Diversity |year=1992 |access-date=2024}}&lt;/ref&gt;
* '''သၞောဝ်ဥပဒေ CITES:''' သၞောဝ် မထိင်ဒဝ် ပရေင်သွံရာန် တိရစ္ဆာန် ဂြိုပ် ကေုာံ တၞံဆု မနွံ ပ္ဍဲ အန္တရာယ် အလုံဂၠးတိ။
* '''IUCN Red List:''' စရင် လိက်ဗကေတ် မစၟတ်သမ္တီ လဝ် အကာဲအရာ သတ္တဝါ တအ် (ဥပမာ - Critically Endangered, Endangered) သွက်ဂွံ ကဵု သတိ လတူ ဂၠးတိ ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ကွတ်ပညာ သွက် ပရေင်သုတေသန (Future and Technology in Research) ==
ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ကွတ်ပညာ ခေတ်တၟိ တအ်ဝွံ ဒှ် လွဟ် အဓိက သွက်ဂွံ မင်မဲ ဇဳဝဗဟု ရ။ လွပ် [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial intelligence) တအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တင်ဂၞင် သဘာဝ ရ။ ဥပမာ - သၞောတ် ဉာဏ်စက် မာန် စၟတ်သမ္တီ ရမ္သာင် ဂစေမ် ပ္ဍဲ ဂြိုပ် နူကဵု ရမ္သာင် မဂၠိုင်ကဵု နာဍဳ တုဲ မာန် တွက် လၟိဟ် ဂကူ သတ္တဝါ ဂမၠိုင် ပြဟ်ပြဟ် ရ။ 

သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ပရေင်စကာ DNA Barcoding ကေုာံ eDNA (Environmental DNA) မဒှ် ပရေင်ကေတ် ဍာ် ဟွံသေင်မ္ဂး တိ တုဲ ၜတ်ကၞာတ် ဗဳဇ သွက်ဂွံ တီ ဒဒှ်ရ သတ္တဝါ လဵုမွဲ နွံ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဒေသ ဂှ် ဂှ် လေဝ် ဒှ် နဲကဲ တၟိ မပြာကတ် ဒၟံင် ရ။ ကေမရာ ဒေါမ် (Drones) တအ် လေဝ် စကာ သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ဇမၞော် ဂြိုပ် ကေုာံ စဵုဒၞာ ပရေင်ဂစိုတ် တိရစ္ဆာန် တအ် ရ။ ကွတ်ပညာ တအ် ဏအ် ပံင်ကောံ ကု လညာတ် သဳအိုရဳ ဂေဟဗေဒ တအ် တုဲ ဖန်ဗဒှ် ညံင် ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ ဂွံ စိုပ် တိုင်ပ္ကဴ ခိုဟ်တိုန် ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဂေဟဗေဒ]] (Ecology)
* [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)
* [[သဘာဝ မရုဲစှ်]] (Natural selection)
* [[ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု]] (Climate change)

{{Navbox
| name = Biology and Ecology
| title = ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ ဂေဟဗေဒ (Biology and Ecology)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သဇိုင် သဳအိုရဳ
| list1 =
* [[ဇဳဝဗဟု]] (Biodiversity)
* [[ဂေဟဗေဒ]] (Ecology)
* [[ဗဳဇ]] (Genetics)
* [[သဘာဝ မရုဲစှ်]] (Natural selection)
| group2 = လဒက်ပတန် သဘာဝ
| list2 =
* [[ဂေဟစၞောတ်]] (Ecosystem)
* [[ဒေသ ဇဳဝဗဟု ပြာကတ်]] (Biodiversity hotspot)
* [[ပရေင်ကၠက်အိုတ် ဟဝ်လဝ်သိန်]] (Holocene extinction)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[အဳထဝ်လဝ်ဂျဳ]] (Ethology)
* [[ပရေင်မင်မဲ ဇဳဝဗေဒ]] (Conservation biology)
* [[ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု]] (Climate change)
* [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial intelligence)
}}

[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:ဂေဟဗေဒ]]
[[Category:သဘာဝ]]
[[Category:ဇဳဝဗဟု]]</text>
      <sha1>ek6ukrubx1i4rfxn0radnj5dexom1an</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဗဳဇ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11482</id>
    <revision>
      <id>55892</id>
      <timestamp>2026-07-10T02:47:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;Code snippet '''ဗဳဇ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Gene'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology) ကေုာံ ပညာဗဳဇ (Genetics) မ္ဂး၊ ဒှ် ယူနေတ် သဇိုင် အဓိကအိုတ် သွက် ပရေင်အာဲကၟာဲ (Heredity) ပ္ဍဲကဵု သတ္တဝါ ဂ...&quot;</comment>
      <origin>55892</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23831" sha1="b2s4qb2kuk9ouaqiz295rin52ky1xji" xml:space="preserve">Code snippet
'''ဗဳဇ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Gene'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology) ကေုာံ ပညာဗဳဇ (Genetics) မ္ဂး၊ ဒှ် ယူနေတ် သဇိုင် အဓိကအိုတ် သွက် ပရေင်အာဲကၟာဲ (Heredity) ပ္ဍဲကဵု သတ္တဝါ ဂျိုင်ဂျိုင် သီုဖအိုတ် ရ။ ဗဳဇ တအ်ဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဓါတ် [[ဒဳအေန်အေ]] (DNA) တုဲ ဍေဟ်တအ် နွံကဵု တင်ဂၞင် အမိင် (Instructions) သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် မဝ်လဳကျူ (Molecules) မကော်စ [[ပရဝ်တေန်]] (Proteins) ရ။ ပရဝ်တေန် တအ် ဏအ်ဝွံ ကၠောန် ကမၠောန် အဓိက ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု အင်္ဂလက္သဏ် (Traits) တၞဟ်ခြာ သတ္တဝါ တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;alberts&quot;&gt;{{cite book |last=Alberts |first=B. |author2=Johnson, A. |author3=Lewis, J. |author4=Raff, M. |author5=Roberts, K. |author6=Walter, P. |title=Molecular Biology of the Cell |edition=6th |publisher=Garland Science |year=2014 |pages=195-200}}&lt;/ref&gt;

ဇၟာပ်ဇၟာပ် သတ္တဝါ မပ္တံကဵု မၞိဟ်၊ တိရစ္ဆာန်၊ တၞံဆု ကေုာံ ဗက်တဳရဳယျာ တအ်ဂှ် နွံကဵု ဗဳဇ မဂၠိုင်ကဵု လ္ၚီ မသုန်စှ်ော မာန် ရ။ ပ္ဍဲကဵု မၞိဟ် မ္ဂး ညးတအ် ခန့်မှန်း လဝ် ဒဒှ်ရ နွံ ဗဳဇ ၜိုတ် ၂၀,၀၀၀ စဵုကဵု ၂၅,၀၀၀ မ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဗဳဇ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန် ဓါတု၊ လၟေင်ကမၠောန်၊ ကေုာံ လွပ် ပ္ဍဲ ကွတ်ပညာ ခေတ်တၟိ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:DNA_chemical_structure.svg|thumb|right|350px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး လဒက်ပတန် ဓါတု သွက် ဒဳအေန်အေ (DNA) မဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ဗဳဇ ဂမၠိုင်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
နကဵု သၞောတ် သိပ္ပံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် မ္ဂး &quot;ဗဳဇ&quot; ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍ လၟေင် မလိက် (Sequence) ပ္ဍဲ လတူ တၞုင် ဒဳအေန်အေ ဟွံသေင်မ္ဂး [[အာရ်အေန်အေ]] (RNA) မနွံကဵု တင်ဂၞင် သွက်ဂွံ ပတိတ် မဝ်လဳကျူ မွဲမွဲ ရ။ 

ဗဳဇ တအ်ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ လတူ လဒက်ပတန် မကော်စ [[ခရဝ်မဝ်ဇုမ်]] (Chromosome) ရ။ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ကလာပ်ရုပ် (Cell) သတ္တဝါ တအ် နွံကဵု နျူကလဳယပ် (Nucleus) မဒှ် ဒၞာဲ မသီသိပ် လဝ် ခရဝ်မဝ်ဇုမ် တအ် ရ။ ဗဳဇ ဏအ်ဝွံ ဒှ် အရာ မဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် အင်္ဂလက္သဏ် မၞိဟ် ဥပမာ - အသာ် မတ်၊ အသာ် သော်၊ ဇမၠိင် သမၠုင်၊ ကေုာံ ယဲဘဲ လ္ၚဵု တအ် ရ။ 

ဗဳဇ တအ်ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကဵု &quot;ပြကိုဟ် မဖျိန် စၞစ&quot; (Recipe book) မွဲ ကီု ရ။ ယဝ်ရ ပိုယ် မိက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် မွဲမွဲ პ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် မ္ဂး၊ ကလာပ်ရုပ် တအ် ဒးဗှ် လိက် နူကဵု ဗဳဇ တအ် တုဲ ဖန်ဗဒှ် ပတိတ် ပရဝ်တေန် မကိတ်ညဳ ကု ကမၠောန် ဂှ် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Discovery) ==
လညာတ် ပရူ ပရေင်အာဲကၟာဲ ဂှ် နွံကၠုင် လဝ် ဗွဲမလအ်လ ကီုလေဝ်၊ ပရေင်လ္ၚတ် ဗဳဇ နကဵု သၞောတ် သိပ္ပံ ဂှ် စကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ရ။ 

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၆၅ ဂှ်၊ ခမဳ ဘာသာ ခရေတ် မနွံယၟု [[ဂရဳဂဝ် မေန်ဒယ်]] (Gregor Mendel) လ္ၚတ် စမ်ၜတ် လဝ် တၞံ ဗရာတ် (Pea plants) တုဲ ညးတေအ် ဂၠာဲ ဆဵု သၞောဝ် ပရေင်အာဲကၟာဲ ရ။ မေန်ဒယ် ဟီုတွံလဝ် ဒဒှ်ရ အင်္ဂလက္သဏ် တအ်ဝွံ ပြံင်ကၠောအ် အာ နူ မိမ ဇရေင် ကောန်ဇာတ် နကဵု ယူနေတ် တၞဟ်ခြာ မွဲ ရ (ပ္ဍဲ အခိင်ဂှ် ညးတေအ် ကော်စ &quot;Factors&quot;)။&lt;ref name=&quot;mendel&quot;&gt;{{cite journal |last=Mendel |first=G. |title=Versuche über Pflanzen-Hybriden |journal=Verhandlungen des naturforschenden Vereines in Brünn |volume=4 |pages=3-47 |year=1866}}&lt;/ref&gt;

ဝေါဟာရ &quot;Gene&quot; (ဗဳဇ) ဂှ် မၞိဟ် မဖန်ဗဒှ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ဂှ် ဒှ် တၠပညာ ဇဳဝဗေဒ ဒိန်မက် [[ဝဳလ်ဟေမ် ဂျဝ်ဟာန်သေန်]] (Wilhelm Johannsen) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၀၉ ရ။ 

ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အဓိကအိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ဗဳဇ ဂှ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၃ အခိင် တၠပညာ [[ဂျိမ်း ဝပ်သေန်]] (James Watson) ကဵု [[ဖရန်စစ် ကရစ်]] (Francis Crick) တအ် မဂၠာဲ ဆဵု လဒက်ပတန် ထာင်ၜါ (Double helix structure) သွက် ဒဳအေန်အေ ရ။ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ဏအ်ဝွံ ပံက် ကဵု ဂၠံင် သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠင် ဗီုလဵု ဗဳဇ တအ် တန်သိပ် ကေုာံ ကၠောအ် တင်ဂၞင် ရ။

== ၃။ လဒက်ပတန် ဓါတု ကေုာံ ဒဳအေန်အေ (Chemical Structure and DNA) ==
ဗဳဇ တအ်ဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု မဝ်လဳကျူ ဒဳအေန်အေ ရ။ ဒဳအေန်အေ (Deoxyribonucleic acid) ဝွံ နွံကဵု လဒက်ပတန် ထာင်ၜါ မတုပ် ညံင် ကၞိန် (Ladder) မဝိုင် ဂေတ် ဒၟံင် ရ။

လဒက်ပတန် သဇိုင် အဓိက သွက် ဒဳအေန်အေ ဂှ် ကော်စ နျူကလဳအဝ်တိုက် (Nucleotides) တုဲ ဍေဟ် နွံကဵု ဓါတ် ဗေ့စ် (Nitrogenous bases) ပန် သာ် -
# [[အေဒဳနဳန်]] (Adenine - A)
# [[တိုင်မဳန်]] (Thymine - T)
# [[သဳတဝ်သဳန်]] (Cytosine - C)
# [[ဂွါနဳန်]] (Guanine - G)

ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပတန် ထာင်ၜါ ဏအ်၊ ဓါတ် ဗေ့စ် တအ် ဆက်စပ် ရေင်သကအ် နကဵု သၞောဝ် ချိုတ်ပၠိုတ် မွဲ: '''A ဂှ် ဆက် ကဵု T လၟိုန်''' တုဲ '''C ဂှ် ဆက် ကဵု G လၟိုန်''' ရ။ လၟေင် မလိက် (Sequence) အကြာ A, T, C, G တအ် ဏအ်ဂှ် ဒှ် အရာ မဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် တင်ဂၞင် ဗဳဇ ဇၟာပ်ဇၟာပ် မွဲ ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ သ္ၚိအင် ထ္ၜး ပရေင်ဆက်စပ် ဓါတ် သဇိုင် ပ္ဍဲ ဒဳအေန်အေ ကေုာံ အာရ်အေန်အေ
|-
! ဓါတ် ဗေ့စ် (Base)
! သင်္ကေတ
! သဘာဝ ဆက်စပ် ပ္ဍဲ DNA
! သဘာဝ ဆက်စပ် ပ္ဍဲ RNA
|-
| Adenine (အေဒဳနဳန်)
| A
| ဆက်စပ် ကဵု T
| ဆက်စပ် ကဵု U
|-
| Thymine (တိုင်မဳန်)
| T
| ဆက်စပ် ကဵု A
| ဟွံမဲ (ပြံင် အာ U)
|-
| Cytosine (သဳတဝ်သဳန်)
| C
| ဆက်စပ် ကဵု G
| ဆက်စပ် ကဵု G
|-
| Guanine (ဂွါနဳန်)
| G
| ဆက်စပ် ကဵု C
| ဆက်စပ် ကဵု C
|-
| [[ယူရာသဳလ်]] (Uracil)
| U
| ဟွံမဲ 
| ဆက်စပ် ကဵု A
|}

== ၄။ လၟေင်ကမၠောန် ပတိတ် ပရဝ်တေန် (Gene Expression and Central Dogma) ==
ဗီုလဵု ဗဳဇ မွဲ ပြံင်လှာဲ နူကဵု တင်ဂၞင် ဒှ် အာ ပရဝ်တေန် ဂှ် ညးကော်စ ဒေါက်မာ ဗဟဵု (Central Dogma of Molecular Biology) ရ။ လၟေင်ကမၠောန် ဏအ် နွံ ၜါ ကဆံင် အဓိက:

=== ၄.၁။ ပရေင်ကပ်ပဳ (Transcription) ===
ပ္ဍဲကဵု ကဆံင် ဏအ်၊ တင်ဂၞင် နူကဵု ဒဳအေန်အေ ပ္ဍဲ နျူကလဳယပ် ဂှ် ဒးဒုင် ကပ်ပဳ ကေတ် တုဲ ဖန်ဗဒှ် ပတိတ် မဝ်လဳကျူ တၟိ မကော်စ 메စင်ဂျာ အာရ်အေန်အေ (Messenger RNA - mRNA) ရ။ ပ္ဍဲ အာရ်အေန်အေ ဂှ် ဓါတ် Thymine (T) ဟွံမဲ တုဲ ဍေဟ် စကာ Uracil (U) စၞး ရ။

=== ၄.၂။ ပရေင်ကၠာဲဘာသာ (Translation) ===
မဝ်လဳကျူ mRNA ဏအ် တိတ် အာ နူ နျူကလဳယပ် တုဲ စိုပ် အာ ဇရေင် [[ရဳဗဝ်ဇုမ်]] (Ribosome) ရ။ ရဳဗဝ်ဇုမ် ဂှ် ဗှ် ကေတ် လၟေင် မလိက် ပ္ဍဲ mRNA ဂှ် နကဵု လၟေင် ပိ မ (Codon) တုဲ ပံင်ကောံ စုတ် [[အမဳနဝ် အက်သေတ်]] (Amino acids) ညံင်ဂွံ ဒှ် လၟေင် ပရဝ်တေန် ဇမၠိင် မွဲ ရ။ ပရဝ်တေန် ဏအ် ဂှ်ရ ဒှ် အရာ မကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် ပိုယ် အလုံအိုတ်သီု ရ။&lt;ref name=&quot;crick&quot;&gt;{{cite journal |last=Crick |first=F. |title=Central Dogma of Molecular Biology |journal=Nature |volume=227 |issue=5258 |pages=561-563 |year=1970}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ သဘာဝ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗဳဇ (Genetic Mutation) ==
[[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗဳဇ]] (Mutation) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်ယောန်မှာ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ပြံင်လှာဲ မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲကဵု လၟေင် မလိက် ဒဳအေန်အေ ရ။ 

ဟိုတ် မကတဵုဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗဳဇ ဂှ် မာန် ကၠုင် နူ:
* ပရေင်ယောန်မှာ ပ္ဍဲ အခိင် ကလာပ်ရုပ် ပါ်ကရေက် (DNA replication errors)။
* ဟိုတ်နူ ပွဳပွူ မပ္တံကဵု ဓါတ်လျး ဓာတ်ရောင်ခြည် (Radiation) ဟွံသေင်မ္ဂး ဓါတုဗေဒ အန္တရာယ် (Mutagens)။

ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗဳဇ ဝွံ လဆောဝ်မ္ဂး ကဵု အန္တရာယ် (ဥပမာ - ကတဵုဒှ် ယဲ [[ကေန်သာ]] (Cancer))၊ လဆောဝ်မ္ဂး ဟွံမဲ ကဵု ဖဵု၊ တုဲ လဆောဝ်မ္ဂး ကဵု ဖဵုခိုဟ် သွက်ဂွံ ပဒတဴ ပ္ဍဲ ပွဳပွူ သဘာဝ တၟိ မာန် ရ။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဏအ်ဝွံ ဒှ် တမ်မူလ သွက် [[သဳအိုရဳ]] ဇၞော်မောဝ် သတ္တဝါ (Evolution) ရ။

== ၆။ ပရေင်အာဲကၟာဲ ကေုာံ ဥပဒေသ မေန်ဒယ် (Heredity and Mendelian Inheritance) ==
ဗဳဇ တအ်ဝွံ ပြံင်ကၠောအ် အာ နူ မိမ ဇရေင် ကောန်ဇာတ် နကဵု လၟေင် ပရေင်အာဲကၟာဲ ရ။ ဇၟာပ် မၞိဟ် မွဲ နွံကဵု ခရဝ်မဝ်ဇုမ် ၂၃ ဇုံ (သီုဖအိုတ် ၄၆ မ) တုဲ၊ မွဲ လပါ် ဂှ် ကၠုင် နူ မိ၊ မွဲ လပါ် ဂှ် ကၠုင် နူ မ ရ။

ဗဳဇ ဇၟာပ်ဇၟာပ် မွဲ နွံကဵု ဗီုပြင် တၞဟ်ခြာ မကော်စ [[အာလဳလ်]] (Alleles) ရ။ အာလဳလ် တအ်ဏအ် ပါ်လဝ်:
* '''အာလဳလ် ဓလီု (Dominant allele):''' ယဝ်ရ နွံ ဆ မွဲ မ ကီုလေဝ်၊ အင်္ဂလက္သဏ် ဍေဟ် ကတဵုဒှ် ပြာကတ် ကၠုင် ရ။
* '''အာလဳလ် ကမၠက် (Recessive allele):''' သွက်ဂွံ ပြာကတ် ကၠုင် ဂှ်၊ ဒးနွံ အာလဳလ် ကမၠက် ၜါ မ မတုပ် ရေင်သကအ် နူ မိ သီု မ ရ။

လညာတ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ တွက်ဂၞန် အခေါင် ကတဵုဒှ် (Probability) ယဲ အာဲကၟာဲ မပ္တံကဵု ယဲ ဆီ ဟွံစဲ (Hemophilia) ဟွံသေင်မ္ဂး အသာ် မတ် ကောန်ၚာ် တအ် ရ။

== ၇။ ဂျဳနီု ကေုာံ လၟိဟ် ဗဳဇ (Genome and Gene Quantity) ==
[[ဂျဳနီု]] (Genome) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် တင်ဂၞင် ဗဳဇ အလုံအိုတ်သီု မနွံ ပ္ဍဲကဵု သတ္တဝါ မွဲ ရ။ 

ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၃ ဂှ်၊ ပရေင်ကမၠောန် ဂျဳနီု မၞိဟ် (Human Genome Project) အလုံဂၠးတိ စိုပ် အာ တိုင်ပ္ကဴ တုဲ ညးတအ် ဗှ် ကေတ် လၟေင် မလိက် ဒဳအေန်အေ အလုံအိုတ်သီု မနွံ ၃ ဘဳလဳယာန် မ ပ္ဍဲ မၞိဟ် ဂွံ အံင်ဇၞး အာ ရ။&lt;ref name=&quot;hgp&quot;&gt;{{cite journal |last=Lander |first=E. S. |author2=et al. |title=Initial sequencing and analysis of the human genome |journal=Nature |volume=409 |issue=6822 |pages=860-921 |year=2001}}&lt;/ref&gt;

အရာ မဟွံထေင်လဝ် မွဲဂှ်၊ ဗဳဇ မပတိတ် ပရဝ်တေန် ဇေတ်တ် ပ္ဍဲ မၞိဟ် ဂှ် နွံ ဆ ၜိုတ် ၂% ဓဝ် ပ္ဍဲ လၟေင် ဂျဳနီု သီုဖအိုတ် ရ။ အရာ မသှ်ေ ဒၟံင် ၉၈% ဂှ် ညးကော်စ &quot;ဒဳအေန်အေ ဟွံမဲ ကုတ်&quot; (Non-coding DNA) ဆဂး လၟုဟ် တၠပညာ တအ် ဂၠာဲ ဆဵု ဒဒှ်ရ ဍေဟ်တအ် နွံ ကမၠောန် သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ဖန်ဇန် လၟေင်ကမၠောန် ဗဳဇ ဇေတ်တ် တအ် ရ။

== ၈။ ကွတ်ပညာ ဗဳဇ ကေုာံ ပရေင်လွဳလွတ် (Genetic Engineering and Therapy) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ ကွတ်ပညာ [[ပညာ ကောန်ပျူတာ ဗဳဇ]] (Genetic engineering) ဝွံ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် ဗွဲမလောန် ရ။ 

ကွတ်ပညာ မပြာကတ် အိုတ် လၟုဟ် ဂှ် ဒှ် [[သၞောတ် ခရစ်သပါ]] (CRISPR-Cas9) မဒှ် ကိရိယာ သွက်ဂွံ ကုတ် ကေုာံ ပလေဝ်ဒါန် ဒဳအေန်အေ နကဵု ပရေင်ချိုတ်ပၠိုတ် ဗွဲမသၠုင် ရ။ ကွတ်ပညာ ဏအ်ဝွံ ကဵု အခေါင် ကု အစာသဝ် တအ် သွက်ဂွံ:
* လွဳလွတ် ယဲဘဲ အာဲကၟာဲ (Gene therapy) နကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗဳဇ ယောန်မှာ။
* ဖန်ဗဒှ် တၞံဆု ကေုာံ သြောအ် မဒစးဒုင် ယဲ ကေုာံ ရာသဳဥတု (GMOs)။
* ဖန်ဗဒှ် တိရစ္ဆာန် မပ္တံကဵု စၟ မဟွံမာန် ကၠောအ် ယဲ ဇကေပ် (Malaria resistance)။

== ၉။ ဗဳဇ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သတ္တဝါ (Genes and Evolution) ==
ဗဳဇ တအ်ဝွံ ဒှ် မော်တာ (Motor) အဓိက သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သတ္တဝါ (Evolution) ရ။ လညာတ် သင်္ချာ ဗဳဇ ဂကောံ (Population genetics) သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဗီုလဵု လၟိဟ် အလန် ဗဳဇ ပြံင်လှာဲ (Allele frequencies) တအ် ပြံင်လှာဲ အာ ပ္ဍဲ အခိင် ကာလ မွဲ ရ။

ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗဳဇ (Mutation) ဂှ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု အင်္ဂလက္သဏ် တၟိ တၟိ ရ။ သတ္တဝါ မနွံကဵု အင်္ဂလက္သဏ် မကိတ်ညဳ ကု ပွဳပွူ သဘာဝ ဂၠိုင်အိုတ် ဂှ် မာန် ဂျိုင်သှ်ေ ကေုာံ မိတ်ဆက် ကလိဂွံ ကောန်ဇာတ် ဂၠိုင်အိုတ် (Natural selection) ရ။ ဥပမာ - ဟိုတ်နူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗဳဇ၊ ဗက်တဳရဳယျာ တအ် မာန် ဒစးဒုင် ဂဥုဲ (Antibiotic resistance) မဒှ် ပြသၞာ ပရေင်ထတ်ယုက် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ လၟုဟ် ရ။

== ၁၀။ ပြသၞာ စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ အနာဂတ် (Ethical Issues and Future) ==
ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကွတ်ပညာ ဗဳဇ ဏအ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ပြသၞာ စိုတ်ဓါတ် (Ethics) ဗွဲမဂၠိုင် ရ: &lt;ref name=&quot;sandell&quot;&gt;{{cite book |last=Sandel |first=M. J. |title=The Case against Perfection: Ethics in the Age of Genetic Engineering |publisher=Harvard University Press |year=2007 |pages=25-30}}&lt;/ref&gt;

# '''ကောန်ၚာ် ဖန်ဇန် (Designer Babies):''' ယဝ်ရ ပိုယ် မာန် ပလေဝ်ဒါန် ဗဳဇ ကောန်ၚာ် ကိုပ်ကၠာ ဟွံသၠးဂၠံဂဝ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် သ္ဒး ဒှ် ဆ သွက်ဂွံ လွဳ ယဲ သၟး ဟာ? ဟွံသေင်မ္ဂး သွက်ဂွံ သၠုင် ပတိုန် ဉာဏ် ကေုာံ ရုပ်သာ် ဟာ? အရာဏအ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ပရေင်ပါ်ခြာ ကဆံင် မၞိဟ် မာန် ရ။
# '''ပရေင်စဵုဒၞာ တင်ဂၞင် (Genetic Privacy):''' ကမ္ပဏဳ မစမ်ၜတ် ဒဳအေန်အေ တအ် နွံကဵု တင်ဂၞင် ဒဳအေန်အေ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင်။ တင်ဂၞင် ဏအ် ယဝ်ရ စိုပ် အာ တဲ ကမ္ပဏဳ အာမခံ ဟွံသေင်မ္ဂး ကမၠောန် မ္ဂး၊ ဍေဟ်တအ် မာန် ရုဲစှ် မၞိဟ် နကဵု ဗဳဇ (Genetic discrimination) မာန် ရ။
# '''သဘာဝ ပွဳပွူ (Ecological Impact):''' ပရေင်ဗလး သတ္တဝါ မပလေဝ်လဝ် ဗဳဇ (GMOs) ပ္ဍဲ ပွဳပွူ သဘာဝ ဂှ် မာန် ပလီုပလာ် သၞောတ် ဂေဟဗေဒ (Ecosystem) မာန် ရ။

အနာဂတ် ပညာ ဗဳဇ ဝွံ နွံကဵု အစောံသတ္တိ သွက်ဂွံ လွဳ ယဲဘဲ အလုံအိုတ်သီု ကေုာံ ပခိုဟ် ပတိုန် ဘဝ ကောန်မၞိဟ်၊ ဆဂး ဍေဟ် နွံပၟိက် ဒၟံင် သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေင်ထိင်ဒဝ် စိုတ်ဓါတ် မခိုင်ကၠိုက် ဗွဲမလောန် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)
* [[ဒဳအေန်အေ]] (DNA)
* [[ခရဝ်မဝ်ဇုမ်]] (Chromosome)
* [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗဳဇ]] (Mutation)

{{Navbox
| name = Biology
| title = ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ ပညာဗဳဇ (Biology and Genetics)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = လဒက်ပတန် အဓိက
| list1 =
* [[ဗဳဇ]] (Gene)
* [[ဒဳအေန်အေ]] (DNA)
* [[အာရ်အေန်အေ]] (RNA)
* [[ခရဝ်မဝ်ဇုမ်]] (Chromosome)
| group2 = လၟေင်ကမၠောန် ကေုာံ သဘာဝ
| list2 =
* [[ပရေင်အာဲကၟာဲ]] (Heredity)
* [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗဳဇ]] (Mutation)
* [[ပရဝ်တေန်]] (Protein)
* [[သဘာဝ မရုဲစှ်]] (Natural selection)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)
* [[ပညာ ကောန်ပျူတာ ဗဳဇ]] (Genetic engineering)
* [[သၞောတ် ခရစ်သပါ]] (CRISPR)
* [[ဂျဳနီု]] (Genome)
}}

[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:ပညာ ဗဳဇ]]
[[Category:ဒဳအေန်အေ]]</text>
      <sha1>b2s4qb2kuk9ouaqiz295rin52ky1xji</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55893</id>
      <parentid>55892</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T02:47:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55893</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23818" sha1="fuq21lzadr7cc1myo1fw0pf0xcprqy5" xml:space="preserve">'''ဗဳဇ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Gene'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology) ကေုာံ ပညာဗဳဇ (Genetics) မ္ဂး၊ ဒှ် ယူနေတ် သဇိုင် အဓိကအိုတ် သွက် ပရေင်အာဲကၟာဲ (Heredity) ပ္ဍဲကဵု သတ္တဝါ ဂျိုင်ဂျိုင် သီုဖအိုတ် ရ။ ဗဳဇ တအ်ဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဓါတ် [[ဒဳအေန်အေ]] (DNA) တုဲ ဍေဟ်တအ် နွံကဵု တင်ဂၞင် အမိင် (Instructions) သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် မဝ်လဳကျူ (Molecules) မကော်စ [[ပရဝ်တေန်]] (Proteins) ရ။ ပရဝ်တေန် တအ် ဏအ်ဝွံ ကၠောန် ကမၠောန် အဓိက ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု အင်္ဂလက္သဏ် (Traits) တၞဟ်ခြာ သတ္တဝါ တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;alberts&quot;&gt;{{cite book |last=Alberts |first=B. |author2=Johnson, A. |author3=Lewis, J. |author4=Raff, M. |author5=Roberts, K. |author6=Walter, P. |title=Molecular Biology of the Cell |edition=6th |publisher=Garland Science |year=2014 |pages=195-200}}&lt;/ref&gt;

ဇၟာပ်ဇၟာပ် သတ္တဝါ မပ္တံကဵု မၞိဟ်၊ တိရစ္ဆာန်၊ တၞံဆု ကေုာံ ဗက်တဳရဳယျာ တအ်ဂှ် နွံကဵု ဗဳဇ မဂၠိုင်ကဵု လ္ၚီ မသုန်စှ်ော မာန် ရ။ ပ္ဍဲကဵု မၞိဟ် မ္ဂး ညးတအ် ခန့်မှန်း လဝ် ဒဒှ်ရ နွံ ဗဳဇ ၜိုတ် ၂၀,၀၀၀ စဵုကဵု ၂၅,၀၀၀ မ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဗဳဇ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန် ဓါတု၊ လၟေင်ကမၠောန်၊ ကေုာံ လွပ် ပ္ဍဲ ကွတ်ပညာ ခေတ်တၟိ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:DNA_chemical_structure.svg|thumb|right|350px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး လဒက်ပတန် ဓါတု သွက် ဒဳအေန်အေ (DNA) မဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ဗဳဇ ဂမၠိုင်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
နကဵု သၞောတ် သိပ္ပံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် မ္ဂး &quot;ဗဳဇ&quot; ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍ လၟေင် မလိက် (Sequence) ပ္ဍဲ လတူ တၞုင် ဒဳအေန်အေ ဟွံသေင်မ္ဂး [[အာရ်အေန်အေ]] (RNA) မနွံကဵု တင်ဂၞင် သွက်ဂွံ ပတိတ် မဝ်လဳကျူ မွဲမွဲ ရ။ 

ဗဳဇ တအ်ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ လတူ လဒက်ပတန် မကော်စ [[ခရဝ်မဝ်ဇုမ်]] (Chromosome) ရ။ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ကလာပ်ရုပ် (Cell) သတ္တဝါ တအ် နွံကဵု နျူကလဳယပ် (Nucleus) မဒှ် ဒၞာဲ မသီသိပ် လဝ် ခရဝ်မဝ်ဇုမ် တအ် ရ။ ဗဳဇ ဏအ်ဝွံ ဒှ် အရာ မဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် အင်္ဂလက္သဏ် မၞိဟ် ဥပမာ - အသာ် မတ်၊ အသာ် သော်၊ ဇမၠိင် သမၠုင်၊ ကေုာံ ယဲဘဲ လ္ၚဵု တအ် ရ။ 

ဗဳဇ တအ်ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကဵု &quot;ပြကိုဟ် မဖျိန် စၞစ&quot; (Recipe book) မွဲ ကီု ရ။ ယဝ်ရ ပိုယ် မိက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် မွဲမွဲ პ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် မ္ဂး၊ ကလာပ်ရုပ် တအ် ဒးဗှ် လိက် နူကဵု ဗဳဇ တအ် တုဲ ဖန်ဗဒှ် ပတိတ် ပရဝ်တေန် မကိတ်ညဳ ကု ကမၠောန် ဂှ် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Discovery) ==
လညာတ် ပရူ ပရေင်အာဲကၟာဲ ဂှ် နွံကၠုင် လဝ် ဗွဲမလအ်လ ကီုလေဝ်၊ ပရေင်လ္ၚတ် ဗဳဇ နကဵု သၞောတ် သိပ္ပံ ဂှ် စကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ရ။ 

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၆၅ ဂှ်၊ ခမဳ ဘာသာ ခရေတ် မနွံယၟု [[ဂရဳဂဝ် မေန်ဒယ်]] (Gregor Mendel) လ္ၚတ် စမ်ၜတ် လဝ် တၞံ ဗရာတ် (Pea plants) တုဲ ညးတေအ် ဂၠာဲ ဆဵု သၞောဝ် ပရေင်အာဲကၟာဲ ရ။ မေန်ဒယ် ဟီုတွံလဝ် ဒဒှ်ရ အင်္ဂလက္သဏ် တအ်ဝွံ ပြံင်ကၠောအ် အာ နူ မိမ ဇရေင် ကောန်ဇာတ် နကဵု ယူနေတ် တၞဟ်ခြာ မွဲ ရ (ပ္ဍဲ အခိင်ဂှ် ညးတေအ် ကော်စ &quot;Factors&quot;)။&lt;ref name=&quot;mendel&quot;&gt;{{cite journal |last=Mendel |first=G. |title=Versuche über Pflanzen-Hybriden |journal=Verhandlungen des naturforschenden Vereines in Brünn |volume=4 |pages=3-47 |year=1866}}&lt;/ref&gt;

ဝေါဟာရ &quot;Gene&quot; (ဗဳဇ) ဂှ် မၞိဟ် မဖန်ဗဒှ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ဂှ် ဒှ် တၠပညာ ဇဳဝဗေဒ ဒိန်မက် [[ဝဳလ်ဟေမ် ဂျဝ်ဟာန်သေန်]] (Wilhelm Johannsen) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၀၉ ရ။ 

ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အဓိကအိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ဗဳဇ ဂှ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၃ အခိင် တၠပညာ [[ဂျိမ်း ဝပ်သေန်]] (James Watson) ကဵု [[ဖရန်စစ် ကရစ်]] (Francis Crick) တအ် မဂၠာဲ ဆဵု လဒက်ပတန် ထာင်ၜါ (Double helix structure) သွက် ဒဳအေန်အေ ရ။ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ဏအ်ဝွံ ပံက် ကဵု ဂၠံင် သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠင် ဗီုလဵု ဗဳဇ တအ် တန်သိပ် ကေုာံ ကၠောအ် တင်ဂၞင် ရ။

== ၃။ လဒက်ပတန် ဓါတု ကေုာံ ဒဳအေန်အေ (Chemical Structure and DNA) ==
ဗဳဇ တအ်ဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု မဝ်လဳကျူ ဒဳအေန်အေ ရ။ ဒဳအေန်အေ (Deoxyribonucleic acid) ဝွံ နွံကဵု လဒက်ပတန် ထာင်ၜါ မတုပ် ညံင် ကၞိန် (Ladder) မဝိုင် ဂေတ် ဒၟံင် ရ။

လဒက်ပတန် သဇိုင် အဓိက သွက် ဒဳအေန်အေ ဂှ် ကော်စ နျူကလဳအဝ်တိုက် (Nucleotides) တုဲ ဍေဟ် နွံကဵု ဓါတ် ဗေ့စ် (Nitrogenous bases) ပန် သာ် -
# [[အေဒဳနဳန်]] (Adenine - A)
# [[တိုင်မဳန်]] (Thymine - T)
# [[သဳတဝ်သဳန်]] (Cytosine - C)
# [[ဂွါနဳန်]] (Guanine - G)

ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပတန် ထာင်ၜါ ဏအ်၊ ဓါတ် ဗေ့စ် တအ် ဆက်စပ် ရေင်သကအ် နကဵု သၞောဝ် ချိုတ်ပၠိုတ် မွဲ: '''A ဂှ် ဆက် ကဵု T လၟိုန်''' တုဲ '''C ဂှ် ဆက် ကဵု G လၟိုန်''' ရ။ လၟေင် မလိက် (Sequence) အကြာ A, T, C, G တအ် ဏအ်ဂှ် ဒှ် အရာ မဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် တင်ဂၞင် ဗဳဇ ဇၟာပ်ဇၟာပ် မွဲ ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ သ္ၚိအင် ထ္ၜး ပရေင်ဆက်စပ် ဓါတ် သဇိုင် ပ္ဍဲ ဒဳအေန်အေ ကေုာံ အာရ်အေန်အေ
|-
! ဓါတ် ဗေ့စ် (Base)
! သင်္ကေတ
! သဘာဝ ဆက်စပ် ပ္ဍဲ DNA
! သဘာဝ ဆက်စပ် ပ္ဍဲ RNA
|-
| Adenine (အေဒဳနဳန်)
| A
| ဆက်စပ် ကဵု T
| ဆက်စပ် ကဵု U
|-
| Thymine (တိုင်မဳန်)
| T
| ဆက်စပ် ကဵု A
| ဟွံမဲ (ပြံင် အာ U)
|-
| Cytosine (သဳတဝ်သဳန်)
| C
| ဆက်စပ် ကဵု G
| ဆက်စပ် ကဵု G
|-
| Guanine (ဂွါနဳန်)
| G
| ဆက်စပ် ကဵု C
| ဆက်စပ် ကဵု C
|-
| [[ယူရာသဳလ်]] (Uracil)
| U
| ဟွံမဲ 
| ဆက်စပ် ကဵု A
|}

== ၄။ လၟေင်ကမၠောန် ပတိတ် ပရဝ်တေန် (Gene Expression and Central Dogma) ==
ဗီုလဵု ဗဳဇ မွဲ ပြံင်လှာဲ နူကဵု တင်ဂၞင် ဒှ် အာ ပရဝ်တေန် ဂှ် ညးကော်စ ဒေါက်မာ ဗဟဵု (Central Dogma of Molecular Biology) ရ။ လၟေင်ကမၠောန် ဏအ် နွံ ၜါ ကဆံင် အဓိက:

=== ၄.၁။ ပရေင်ကပ်ပဳ (Transcription) ===
ပ္ဍဲကဵု ကဆံင် ဏအ်၊ တင်ဂၞင် နူကဵု ဒဳအေန်အေ ပ္ဍဲ နျူကလဳယပ် ဂှ် ဒးဒုင် ကပ်ပဳ ကေတ် တုဲ ဖန်ဗဒှ် ပတိတ် မဝ်လဳကျူ တၟိ မကော်စ 메စင်ဂျာ အာရ်အေန်အေ (Messenger RNA - mRNA) ရ။ ပ္ဍဲ အာရ်အေန်အေ ဂှ် ဓါတ် Thymine (T) ဟွံမဲ တုဲ ဍေဟ် စကာ Uracil (U) စၞး ရ။

=== ၄.၂။ ပရေင်ကၠာဲဘာသာ (Translation) ===
မဝ်လဳကျူ mRNA ဏအ် တိတ် အာ နူ နျူကလဳယပ် တုဲ စိုပ် အာ ဇရေင် [[ရဳဗဝ်ဇုမ်]] (Ribosome) ရ။ ရဳဗဝ်ဇုမ် ဂှ် ဗှ် ကေတ် လၟေင် မလိက် ပ္ဍဲ mRNA ဂှ် နကဵု လၟေင် ပိ မ (Codon) တုဲ ပံင်ကောံ စုတ် [[အမဳနဝ် အက်သေတ်]] (Amino acids) ညံင်ဂွံ ဒှ် လၟေင် ပရဝ်တေန် ဇမၠိင် မွဲ ရ။ ပရဝ်တေန် ဏအ် ဂှ်ရ ဒှ် အရာ မကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် ပိုယ် အလုံအိုတ်သီု ရ။&lt;ref name=&quot;crick&quot;&gt;{{cite journal |last=Crick |first=F. |title=Central Dogma of Molecular Biology |journal=Nature |volume=227 |issue=5258 |pages=561-563 |year=1970}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ သဘာဝ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗဳဇ (Genetic Mutation) ==
[[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗဳဇ]] (Mutation) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်ယောန်မှာ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ပြံင်လှာဲ မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲကဵု လၟေင် မလိက် ဒဳအေန်အေ ရ။ 

ဟိုတ် မကတဵုဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗဳဇ ဂှ် မာန် ကၠုင် နူ:
* ပရေင်ယောန်မှာ ပ္ဍဲ အခိင် ကလာပ်ရုပ် ပါ်ကရေက် (DNA replication errors)။
* ဟိုတ်နူ ပွဳပွူ မပ္တံကဵု ဓါတ်လျး ဓာတ်ရောင်ခြည် (Radiation) ဟွံသေင်မ္ဂး ဓါတုဗေဒ အန္တရာယ် (Mutagens)။

ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗဳဇ ဝွံ လဆောဝ်မ္ဂး ကဵု အန္တရာယ် (ဥပမာ - ကတဵုဒှ် ယဲ [[ကေန်သာ]] (Cancer))၊ လဆောဝ်မ္ဂး ဟွံမဲ ကဵု ဖဵု၊ တုဲ လဆောဝ်မ္ဂး ကဵု ဖဵုခိုဟ် သွက်ဂွံ ပဒတဴ ပ္ဍဲ ပွဳပွူ သဘာဝ တၟိ မာန် ရ။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဏအ်ဝွံ ဒှ် တမ်မူလ သွက် [[သဳအိုရဳ]] ဇၞော်မောဝ် သတ္တဝါ (Evolution) ရ။

== ၆။ ပရေင်အာဲကၟာဲ ကေုာံ ဥပဒေသ မေန်ဒယ် (Heredity and Mendelian Inheritance) ==
ဗဳဇ တအ်ဝွံ ပြံင်ကၠောအ် အာ နူ မိမ ဇရေင် ကောန်ဇာတ် နကဵု လၟေင် ပရေင်အာဲကၟာဲ ရ။ ဇၟာပ် မၞိဟ် မွဲ နွံကဵု ခရဝ်မဝ်ဇုမ် ၂၃ ဇုံ (သီုဖအိုတ် ၄၆ မ) တုဲ၊ မွဲ လပါ် ဂှ် ကၠုင် နူ မိ၊ မွဲ လပါ် ဂှ် ကၠုင် နူ မ ရ။

ဗဳဇ ဇၟာပ်ဇၟာပ် မွဲ နွံကဵု ဗီုပြင် တၞဟ်ခြာ မကော်စ [[အာလဳလ်]] (Alleles) ရ။ အာလဳလ် တအ်ဏအ် ပါ်လဝ်:
* '''အာလဳလ် ဓလီု (Dominant allele):''' ယဝ်ရ နွံ ဆ မွဲ မ ကီုလေဝ်၊ အင်္ဂလက္သဏ် ဍေဟ် ကတဵုဒှ် ပြာကတ် ကၠုင် ရ။
* '''အာလဳလ် ကမၠက် (Recessive allele):''' သွက်ဂွံ ပြာကတ် ကၠုင် ဂှ်၊ ဒးနွံ အာလဳလ် ကမၠက် ၜါ မ မတုပ် ရေင်သကအ် နူ မိ သီု မ ရ။

လညာတ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ တွက်ဂၞန် အခေါင် ကတဵုဒှ် (Probability) ယဲ အာဲကၟာဲ မပ္တံကဵု ယဲ ဆီ ဟွံစဲ (Hemophilia) ဟွံသေင်မ္ဂး အသာ် မတ် ကောန်ၚာ် တအ် ရ။

== ၇။ ဂျဳနီု ကေုာံ လၟိဟ် ဗဳဇ (Genome and Gene Quantity) ==
[[ဂျဳနီု]] (Genome) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် တင်ဂၞင် ဗဳဇ အလုံအိုတ်သီု မနွံ ပ္ဍဲကဵု သတ္တဝါ မွဲ ရ။ 

ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၃ ဂှ်၊ ပရေင်ကမၠောန် ဂျဳနီု မၞိဟ် (Human Genome Project) အလုံဂၠးတိ စိုပ် အာ တိုင်ပ္ကဴ တုဲ ညးတအ် ဗှ် ကေတ် လၟေင် မလိက် ဒဳအေန်အေ အလုံအိုတ်သီု မနွံ ၃ ဘဳလဳယာန် မ ပ္ဍဲ မၞိဟ် ဂွံ အံင်ဇၞး အာ ရ။&lt;ref name=&quot;hgp&quot;&gt;{{cite journal |last=Lander |first=E. S. |author2=et al. |title=Initial sequencing and analysis of the human genome |journal=Nature |volume=409 |issue=6822 |pages=860-921 |year=2001}}&lt;/ref&gt;

အရာ မဟွံထေင်လဝ် မွဲဂှ်၊ ဗဳဇ မပတိတ် ပရဝ်တေန် ဇေတ်တ် ပ္ဍဲ မၞိဟ် ဂှ် နွံ ဆ ၜိုတ် ၂% ဓဝ် ပ္ဍဲ လၟေင် ဂျဳနီု သီုဖအိုတ် ရ။ အရာ မသှ်ေ ဒၟံင် ၉၈% ဂှ် ညးကော်စ &quot;ဒဳအေန်အေ ဟွံမဲ ကုတ်&quot; (Non-coding DNA) ဆဂး လၟုဟ် တၠပညာ တအ် ဂၠာဲ ဆဵု ဒဒှ်ရ ဍေဟ်တအ် နွံ ကမၠောန် သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ဖန်ဇန် လၟေင်ကမၠောန် ဗဳဇ ဇေတ်တ် တအ် ရ။

== ၈။ ကွတ်ပညာ ဗဳဇ ကေုာံ ပရေင်လွဳလွတ် (Genetic Engineering and Therapy) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ ကွတ်ပညာ [[ပညာ ကောန်ပျူတာ ဗဳဇ]] (Genetic engineering) ဝွံ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် ဗွဲမလောန် ရ။ 

ကွတ်ပညာ မပြာကတ် အိုတ် လၟုဟ် ဂှ် ဒှ် [[သၞောတ် ခရစ်သပါ]] (CRISPR-Cas9) မဒှ် ကိရိယာ သွက်ဂွံ ကုတ် ကေုာံ ပလေဝ်ဒါန် ဒဳအေန်အေ နကဵု ပရေင်ချိုတ်ပၠိုတ် ဗွဲမသၠုင် ရ။ ကွတ်ပညာ ဏအ်ဝွံ ကဵု အခေါင် ကု အစာသဝ် တအ် သွက်ဂွံ:
* လွဳလွတ် ယဲဘဲ အာဲကၟာဲ (Gene therapy) နကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗဳဇ ယောန်မှာ။
* ဖန်ဗဒှ် တၞံဆု ကေုာံ သြောအ် မဒစးဒုင် ယဲ ကေုာံ ရာသဳဥတု (GMOs)။
* ဖန်ဗဒှ် တိရစ္ဆာန် မပ္တံကဵု စၟ မဟွံမာန် ကၠောအ် ယဲ ဇကေပ် (Malaria resistance)။

== ၉။ ဗဳဇ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သတ္တဝါ (Genes and Evolution) ==
ဗဳဇ တအ်ဝွံ ဒှ် မော်တာ (Motor) အဓိက သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သတ္တဝါ (Evolution) ရ။ လညာတ် သင်္ချာ ဗဳဇ ဂကောံ (Population genetics) သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဗီုလဵု လၟိဟ် အလန် ဗဳဇ ပြံင်လှာဲ (Allele frequencies) တအ် ပြံင်လှာဲ အာ ပ္ဍဲ အခိင် ကာလ မွဲ ရ။

ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗဳဇ (Mutation) ဂှ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု အင်္ဂလက္သဏ် တၟိ တၟိ ရ။ သတ္တဝါ မနွံကဵု အင်္ဂလက္သဏ် မကိတ်ညဳ ကု ပွဳပွူ သဘာဝ ဂၠိုင်အိုတ် ဂှ် မာန် ဂျိုင်သှ်ေ ကေုာံ မိတ်ဆက် ကလိဂွံ ကောန်ဇာတ် ဂၠိုင်အိုတ် (Natural selection) ရ။ ဥပမာ - ဟိုတ်နူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗဳဇ၊ ဗက်တဳရဳယျာ တအ် မာန် ဒစးဒုင် ဂဥုဲ (Antibiotic resistance) မဒှ် ပြသၞာ ပရေင်ထတ်ယုက် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ လၟုဟ် ရ။

== ၁၀။ ပြသၞာ စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ အနာဂတ် (Ethical Issues and Future) ==
ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကွတ်ပညာ ဗဳဇ ဏအ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ပြသၞာ စိုတ်ဓါတ် (Ethics) ဗွဲမဂၠိုင် ရ: &lt;ref name=&quot;sandell&quot;&gt;{{cite book |last=Sandel |first=M. J. |title=The Case against Perfection: Ethics in the Age of Genetic Engineering |publisher=Harvard University Press |year=2007 |pages=25-30}}&lt;/ref&gt;

# '''ကောန်ၚာ် ဖန်ဇန် (Designer Babies):''' ယဝ်ရ ပိုယ် မာန် ပလေဝ်ဒါန် ဗဳဇ ကောန်ၚာ် ကိုပ်ကၠာ ဟွံသၠးဂၠံဂဝ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် သ္ဒး ဒှ် ဆ သွက်ဂွံ လွဳ ယဲ သၟး ဟာ? ဟွံသေင်မ္ဂး သွက်ဂွံ သၠုင် ပတိုန် ဉာဏ် ကေုာံ ရုပ်သာ် ဟာ? အရာဏအ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ပရေင်ပါ်ခြာ ကဆံင် မၞိဟ် မာန် ရ။
# '''ပရေင်စဵုဒၞာ တင်ဂၞင် (Genetic Privacy):''' ကမ္ပဏဳ မစမ်ၜတ် ဒဳအေန်အေ တအ် နွံကဵု တင်ဂၞင် ဒဳအေန်အေ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင်။ တင်ဂၞင် ဏအ် ယဝ်ရ စိုပ် အာ တဲ ကမ္ပဏဳ အာမခံ ဟွံသေင်မ္ဂး ကမၠောန် မ္ဂး၊ ဍေဟ်တအ် မာန် ရုဲစှ် မၞိဟ် နကဵု ဗဳဇ (Genetic discrimination) မာန် ရ။
# '''သဘာဝ ပွဳပွူ (Ecological Impact):''' ပရေင်ဗလး သတ္တဝါ မပလေဝ်လဝ် ဗဳဇ (GMOs) ပ္ဍဲ ပွဳပွူ သဘာဝ ဂှ် မာန် ပလီုပလာ် သၞောတ် ဂေဟဗေဒ (Ecosystem) မာန် ရ။

အနာဂတ် ပညာ ဗဳဇ ဝွံ နွံကဵု အစောံသတ္တိ သွက်ဂွံ လွဳ ယဲဘဲ အလုံအိုတ်သီု ကေုာံ ပခိုဟ် ပတိုန် ဘဝ ကောန်မၞိဟ်၊ ဆဂး ဍေဟ် နွံပၟိက် ဒၟံင် သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေင်ထိင်ဒဝ် စိုတ်ဓါတ် မခိုင်ကၠိုက် ဗွဲမလောန် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)
* [[ဒဳအေန်အေ]] (DNA)
* [[ခရဝ်မဝ်ဇုမ်]] (Chromosome)
* [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗဳဇ]] (Mutation)

{{Navbox
| name = Biology
| title = ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ ပညာဗဳဇ (Biology and Genetics)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = လဒက်ပတန် အဓိက
| list1 =
* [[ဗဳဇ]] (Gene)
* [[ဒဳအေန်အေ]] (DNA)
* [[အာရ်အေန်အေ]] (RNA)
* [[ခရဝ်မဝ်ဇုမ်]] (Chromosome)
| group2 = လၟေင်ကမၠောန် ကေုာံ သဘာဝ
| list2 =
* [[ပရေင်အာဲကၟာဲ]] (Heredity)
* [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗဳဇ]] (Mutation)
* [[ပရဝ်တေန်]] (Protein)
* [[သဘာဝ မရုဲစှ်]] (Natural selection)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)
* [[ပညာ ကောန်ပျူတာ ဗဳဇ]] (Genetic engineering)
* [[သၞောတ် ခရစ်သပါ]] (CRISPR)
* [[ဂျဳနီု]] (Genome)
}}

[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:ပညာ ဗဳဇ]]
[[Category:ဒဳအေန်အေ]]</text>
      <sha1>fuq21lzadr7cc1myo1fw0pf0xcprqy5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55894</id>
      <parentid>55893</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T02:49:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55894</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23827" sha1="s0v2mrdga396actw8c2ym0p4gzltllt" xml:space="preserve">'''ဗဳဇ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Gene'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ်စပ် [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology) ကေုာံ ပညာဗဳဇ (Genetics) မ္ဂး၊ ဒှ် ယူနေတ် သဇိုင် အဓိကအိုတ် သွက် ပရေင်အာဲကၟာဲ (Heredity) ပ္ဍဲကဵု သတ္တဝါ ဂျိုင်ဂျိုင် သီုဖအိုတ် ရ။ ဗဳဇ တအ်ဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဓါတ် [[ဒဳအေန်အေ]] (DNA) တုဲ ဍေဟ်တအ် နွံကဵု တင်ဂၞင် အမိင် (Instructions) သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် မဝ်လဳကျူ (Molecules) မကော်စ [[ပရဝ်တေန်]] (Proteins) ရ။ ပရဝ်တေန် တအ် ဏအ်ဝွံ ကၠောန် ကမၠောန် အဓိက ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု အင်္ဂလက္သဏ် (Traits) တၞဟ်ခြာ သတ္တဝါ တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;alberts&quot;&gt;{{cite book |last=Alberts |first=B. |author2=Johnson, A. |author3=Lewis, J. |author4=Raff, M. |author5=Roberts, K. |author6=Walter, P. |title=Molecular Biology of the Cell |edition=6th |publisher=Garland Science |year=2014 |pages=195-200}}&lt;/ref&gt;

ဇၟာပ်ဇၟာပ် သတ္တဝါ မပ္တံကဵု မၞိဟ်၊ တိရစ္ဆာန်၊ တၞံဆု ကေုာံ ဗက်တဳရဳယျာ တအ်ဂှ် နွံကဵု ဗဳဇ မဂၠိုင်ကဵု လ္ၚီ မသုန်စှ်ော မာန် ရ။ ပ္ဍဲကဵု မၞိဟ် မ္ဂး ညးတအ် ခန့်မှန်း လဝ် ဒဒှ်ရ နွံ ဗဳဇ ၜိုတ် ၂၀,၀၀၀ စဵုကဵု ၂၅,၀၀၀ မ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဗဳဇ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန် ဓါတု၊ လၟေင်ကမၠောန်၊ ကေုာံ လွပ် ပ္ဍဲ ကွတ်ပညာ ခေတ်တၟိ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:DNA_chemical_structure.svg|thumb|right|350px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး လဒက်ပတန် ဓါတု သွက် ဒဳအေန်အေ (DNA) မဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ဗဳဇ ဂမၠိုင်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
နကဵု သၞောတ် သိပ္ပံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် မ္ဂး &quot;ဗဳဇ&quot; ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍ လၟေင် မလိက် (Sequence) ပ္ဍဲ လတူ တၞုင် ဒဳအေန်အေ ဟွံသေင်မ္ဂး [[အာရ်အေန်အေ]] (RNA) မနွံကဵု တင်ဂၞင် သွက်ဂွံ ပတိတ် မဝ်လဳကျူ မွဲမွဲ ရ။ 

ဗဳဇ တအ်ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ လတူ လဒက်ပတန် မကော်စ [[ခရဝ်မဝ်ဇုမ်]] (Chromosome) ရ။ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ကလာပ်ရုပ် (Cell) သတ္တဝါ တအ် နွံကဵု နျူကလဳယပ် (Nucleus) မဒှ် ဒၞာဲ မသီသိပ် လဝ် ခရဝ်မဝ်ဇုမ် တအ် ရ။ ဗဳဇ ဏအ်ဝွံ ဒှ် အရာ မဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် အင်္ဂလက္သဏ် မၞိဟ် ဥပမာ - အသာ် မတ်၊ အသာ် သော်၊ ဇမၠိင် သမၠုင်၊ ကေုာံ ယဲဘဲ လ္ၚဵု တအ် ရ။ 

ဗဳဇ တအ်ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကဵု &quot;ပြကိုဟ် မဖျိန် စၞစ&quot; (Recipe book) မွဲ ကီု ရ။ ယဝ်ရ ပိုယ် မိက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် မွဲမွဲ პ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် မ္ဂး၊ ကလာပ်ရုပ် တအ် ဒးဗှ် လိက် နူကဵု ဗဳဇ တအ် တုဲ ဖန်ဗဒှ် ပတိတ် ပရဝ်တေန် မကိတ်ညဳ ကု ကမၠောန် ဂှ် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Discovery) ==
လညာတ် ပရူ ပရေင်အာဲကၟာဲ ဂှ် နွံကၠုင် လဝ် ဗွဲမလအ်လ ကီုလေဝ်၊ ပရေင်လ္ၚတ် ဗဳဇ နကဵု သၞောတ် သိပ္ပံ ဂှ် စကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ရ။ 

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၆၅ ဂှ်၊ ခမဳ ဘာသာ ခရေတ် မနွံယၟု [[ဂရဳဂဝ် မေန်ဒယ်]] (Gregor Mendel) လ္ၚတ် စမ်ၜတ် လဝ် တၞံ ဗရာတ် (Pea plants) တုဲ ညးတေအ် ဂၠာဲ ဆဵု သၞောဝ် ပရေင်အာဲကၟာဲ ရ။ မေန်ဒယ် ဟီုတွံလဝ် ဒဒှ်ရ အင်္ဂလက္သဏ် တအ်ဝွံ ပြံင်ကၠောအ် အာ နူ မိမ ဇရေင် ကောန်ဇာတ် နကဵု ယူနေတ် တၞဟ်ခြာ မွဲ ရ (ပ္ဍဲ အခိင်ဂှ် ညးတေအ် ကော်စ &quot;Factors&quot;)။&lt;ref name=&quot;mendel&quot;&gt;{{cite journal |last=Mendel |first=G. |title=Versuche über Pflanzen-Hybriden |journal=Verhandlungen des naturforschenden Vereines in Brünn |volume=4 |pages=3-47 |year=1866}}&lt;/ref&gt;

ဝေါဟာရ &quot;Gene&quot; (ဗဳဇ) ဂှ် မၞိဟ် မဖန်ဗဒှ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ဂှ် ဒှ် တၠပညာ ဇဳဝဗေဒ ဒိန်မက် [[ဝဳလ်ဟေမ် ဂျဝ်ဟာန်သေန်]] (Wilhelm Johannsen) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၀၉ ရ။ 

ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အဓိကအိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ဗဳဇ ဂှ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၃ အခိင် တၠပညာ [[ဂျိမ်း ဝပ်သေန်]] (James Watson) ကဵု [[ဖရန်စစ် ကရစ်]] (Francis Crick) တအ် မဂၠာဲ ဆဵု လဒက်ပတန် ထာင်ၜါ (Double helix structure) သွက် ဒဳအေန်အေ ရ။ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ဏအ်ဝွံ ပံက် ကဵု ဂၠံင် သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠင် ဗီုလဵု ဗဳဇ တအ် တန်သိပ် ကေုာံ ကၠောအ် တင်ဂၞင် ရ။

== ၃။ လဒက်ပတန် ဓါတု ကေုာံ ဒဳအေန်အေ (Chemical Structure and DNA) ==
ဗဳဇ တအ်ဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု မဝ်လဳကျူ ဒဳအေန်အေ ရ။ ဒဳအေန်အေ (Deoxyribonucleic acid) ဝွံ နွံကဵု လဒက်ပတန် ထာင်ၜါ မတုပ် ညံင် ကၞိန် (Ladder) မဝိုင် ဂေတ် ဒၟံင် ရ။

လဒက်ပတန် သဇိုင် အဓိက သွက် ဒဳအေန်အေ ဂှ် ကော်စ နျူကလဳအဝ်တိုက် (Nucleotides) တုဲ ဍေဟ် နွံကဵု ဓါတ် ဗေ့စ် (Nitrogenous bases) ပန် သာ် -
# [[အေဒဳနဳန်]] (Adenine - A)
# [[တိုင်မဳန်]] (Thymine - T)
# [[သဳတဝ်သဳန်]] (Cytosine - C)
# [[ဂွါနဳန်]] (Guanine - G)

ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပတန် ထာင်ၜါ ဏအ်၊ ဓါတ် ဗေ့စ် တအ် ဆက်စပ် ရေင်သကအ် နကဵု သၞောဝ် ချိုတ်ပၠိုတ် မွဲ: '''A ဂှ် ဆက် ကဵု T လၟိုန်''' တုဲ '''C ဂှ် ဆက် ကဵု G လၟိုန်''' ရ။ လၟေင် မလိက် (Sequence) အကြာ A, T, C, G တအ် ဏအ်ဂှ် ဒှ် အရာ မဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် တင်ဂၞင် ဗဳဇ ဇၟာပ်ဇၟာပ် မွဲ ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ သ္ၚိအင် ထ္ၜး ပရေင်ဆက်စပ် ဓါတ် သဇိုင် ပ္ဍဲ ဒဳအေန်အေ ကေုာံ အာရ်အေန်အေ
|-
! ဓါတ် ဗေ့စ် (Base)
! သင်္ကေတ
! သဘာဝ ဆက်စပ် ပ္ဍဲ DNA
! သဘာဝ ဆက်စပ် ပ္ဍဲ RNA
|-
| Adenine (အေဒဳနဳန်)
| A
| ဆက်စပ် ကဵု T
| ဆက်စပ် ကဵု U
|-
| Thymine (တိုင်မဳန်)
| T
| ဆက်စပ် ကဵု A
| ဟွံမဲ (ပြံင် အာ U)
|-
| Cytosine (သဳတဝ်သဳန်)
| C
| ဆက်စပ် ကဵု G
| ဆက်စပ် ကဵု G
|-
| Guanine (ဂွါနဳန်)
| G
| ဆက်စပ် ကဵု C
| ဆက်စပ် ကဵု C
|-
| [[ယူရာသဳလ်]] (Uracil)
| U
| ဟွံမဲ 
| ဆက်စပ် ကဵု A
|}

== ၄။ လၟေင်ကမၠောန် ပတိတ် ပရဝ်တေန် (Gene Expression and Central Dogma) ==
ဗီုလဵု ဗဳဇ မွဲ ပြံင်လှာဲ နူကဵု တင်ဂၞင် ဒှ် အာ ပရဝ်တေန် ဂှ် ညးကော်စ ဒေါက်မာ ဗဟဵု (Central Dogma of Molecular Biology) ရ။ လၟေင်ကမၠောန် ဏအ် နွံ ၜါ ကဆံင် အဓိက:

=== ၄.၁။ ပရေင်ကပ်ပဳ (Transcription) ===
ပ္ဍဲကဵု ကဆံင် ဏအ်၊ တင်ဂၞင် နူကဵု ဒဳအေန်အေ ပ္ဍဲ နျူကလဳယပ် ဂှ် ဒးဒုင် ကပ်ပဳ ကေတ် တုဲ ဖန်ဗဒှ် ပတိတ် မဝ်လဳကျူ တၟိ မကော်စ 메စင်ဂျာ အာရ်အေန်အေ (Messenger RNA - mRNA) ရ။ ပ္ဍဲ အာရ်အေန်အေ ဂှ် ဓါတ် Thymine (T) ဟွံမဲ တုဲ ဍေဟ် စကာ Uracil (U) စၞး ရ။

=== ၄.၂။ ပရေင်ကၠာဲဘာသာ (Translation) ===
မဝ်လဳကျူ mRNA ဏအ် တိတ် အာ နူ နျူကလဳယပ် တုဲ စိုပ် အာ ဇရေင် [[ရဳဗဝ်ဇုမ်]] (Ribosome) ရ။ ရဳဗဝ်ဇုမ် ဂှ် ဗှ် ကေတ် လၟေင် မလိက် ပ္ဍဲ mRNA ဂှ် နကဵု လၟေင် ပိ မ (Codon) တုဲ ပံင်ကောံ စုတ် [[အမဳနဝ် အက်သေတ်]] (Amino acids) ညံင်ဂွံ ဒှ် လၟေင် ပရဝ်တေန် ဇမၠိင် မွဲ ရ။ ပရဝ်တေန် ဏအ် ဂှ်ရ ဒှ် အရာ မကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် ပိုယ် အလုံအိုတ်သီု ရ။&lt;ref name=&quot;crick&quot;&gt;{{cite journal |last=Crick |first=F. |title=Central Dogma of Molecular Biology |journal=Nature |volume=227 |issue=5258 |pages=561-563 |year=1970}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ သဘာဝ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗဳဇ (Genetic Mutation) ==
[[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗဳဇ]] (Mutation) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်ယောန်မှာ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ပြံင်လှာဲ မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲကဵု လၟေင် မလိက် ဒဳအေန်အေ ရ။ 

ဟိုတ် မကတဵုဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗဳဇ ဂှ် မာန် ကၠုင် နူ:
* ပရေင်ယောန်မှာ ပ္ဍဲ အခိင် ကလာပ်ရုပ် ပါ်ကရေက် (DNA replication errors)။
* ဟိုတ်နူ ပွဳပွူ မပ္တံကဵု ဓါတ်လျး ဓာတ်ရောင်ခြည် (Radiation) ဟွံသေင်မ္ဂး ဓါတုဗေဒ အန္တရာယ် (Mutagens)။

ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗဳဇ ဝွံ လဆောဝ်မ္ဂး ကဵု အန္တရာယ် (ဥပမာ - ကတဵုဒှ် ယဲ [[ကေန်သာ]] (Cancer))၊ လဆောဝ်မ္ဂး ဟွံမဲ ကဵု ဖဵု၊ တုဲ လဆောဝ်မ္ဂး ကဵု ဖဵုခိုဟ် သွက်ဂွံ ပဒတဴ ပ္ဍဲ ပွဳပွူ သဘာဝ တၟိ မာန် ရ။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဏအ်ဝွံ ဒှ် တမ်မူလ သွက် [[သဳအိုရဳ]] ဇၞော်မောဝ် သတ္တဝါ (Evolution) ရ။

== ၆။ ပရေင်အာဲကၟာဲ ကေုာံ ဥပဒေသ မေန်ဒယ် (Heredity and Mendelian Inheritance) ==
ဗဳဇ တအ်ဝွံ ပြံင်ကၠောအ် အာ နူ မိမ ဇရေင် ကောန်ဇာတ် နကဵု လၟေင် ပရေင်အာဲကၟာဲ ရ။ ဇၟာပ် မၞိဟ် မွဲ နွံကဵု ခရဝ်မဝ်ဇုမ် ၂၃ ဇုံ (သီုဖအိုတ် ၄၆ မ) တုဲ၊ မွဲ လပါ် ဂှ် ကၠုင် နူ မိ၊ မွဲ လပါ် ဂှ် ကၠုင် နူ မ ရ။

ဗဳဇ ဇၟာပ်ဇၟာပ် မွဲ နွံကဵု ဗီုပြင် တၞဟ်ခြာ မကော်စ [[အာလဳလ်]] (Alleles) ရ။ အာလဳလ် တအ်ဏအ် ပါ်လဝ်:
* '''အာလဳလ် ဓလီု (Dominant allele):''' ယဝ်ရ နွံ ဆ မွဲ မ ကီုလေဝ်၊ အင်္ဂလက္သဏ် ဍေဟ် ကတဵုဒှ် ပြာကတ် ကၠုင် ရ။
* '''အာလဳလ် ကမၠက် (Recessive allele):''' သွက်ဂွံ ပြာကတ် ကၠုင် ဂှ်၊ ဒးနွံ အာလဳလ် ကမၠက် ၜါ မ မတုပ် ရေင်သကအ် နူ မိ သီု မ ရ။

လညာတ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ တွက်ဂၞန် အခေါင် ကတဵုဒှ် (Probability) ယဲ အာဲကၟာဲ မပ္တံကဵု ယဲ ဆီ ဟွံစဲ (Hemophilia) ဟွံသေင်မ္ဂး အသာ် မတ် ကောန်ၚာ် တအ် ရ။

== ၇။ ဂျဳနီု ကေုာံ လၟိဟ် ဗဳဇ (Genome and Gene Quantity) ==
[[ဂျဳနီု]] (Genome) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် တင်ဂၞင် ဗဳဇ အလုံအိုတ်သီု မနွံ ပ္ဍဲကဵု သတ္တဝါ မွဲ ရ။ 

ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၃ ဂှ်၊ ပရေင်ကမၠောန် ဂျဳနီု မၞိဟ် (Human Genome Project) အလုံဂၠးတိ စိုပ် အာ တိုင်ပ္ကဴ တုဲ ညးတအ် ဗှ် ကေတ် လၟေင် မလိက် ဒဳအေန်အေ အလုံအိုတ်သီု မနွံ ၃ ဘဳလဳယာန် မ ပ္ဍဲ မၞိဟ် ဂွံ အံင်ဇၞး အာ ရ။&lt;ref name=&quot;hgp&quot;&gt;{{cite journal |last=Lander |first=E. S. |author2=et al. |title=Initial sequencing and analysis of the human genome |journal=Nature |volume=409 |issue=6822 |pages=860-921 |year=2001}}&lt;/ref&gt;

အရာ မဟွံထေင်လဝ် မွဲဂှ်၊ ဗဳဇ မပတိတ် ပရဝ်တေန် ဇေတ်တ် ပ္ဍဲ မၞိဟ် ဂှ် နွံ ဆ ၜိုတ် ၂% ဓဝ် ပ္ဍဲ လၟေင် ဂျဳနီု သီုဖအိုတ် ရ။ အရာ မသှ်ေ ဒၟံင် ၉၈% ဂှ် ညးကော်စ &quot;ဒဳအေန်အေ ဟွံမဲ ကုတ်&quot; (Non-coding DNA) ဆဂး လၟုဟ် တၠပညာ တအ် ဂၠာဲ ဆဵု ဒဒှ်ရ ဍေဟ်တအ် နွံ ကမၠောန် သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ဖန်ဇန် လၟေင်ကမၠောန် ဗဳဇ ဇေတ်တ် တအ် ရ။

== ၈။ ကွတ်ပညာ ဗဳဇ ကေုာံ ပရေင်လွဳလွတ် (Genetic Engineering and Therapy) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ ကွတ်ပညာ [[ပညာ ကောန်ပျူတာ ဗဳဇ]] (Genetic engineering) ဝွံ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် ဗွဲမလောန် ရ။ 

ကွတ်ပညာ မပြာကတ် အိုတ် လၟုဟ် ဂှ် ဒှ် [[သၞောတ် ခရစ်သပါ]] (CRISPR-Cas9) မဒှ် ကိရိယာ သွက်ဂွံ ကုတ် ကေုာံ ပလေဝ်ဒါန် ဒဳအေန်အေ နကဵု ပရေင်ချိုတ်ပၠိုတ် ဗွဲမသၠုင် ရ။ ကွတ်ပညာ ဏအ်ဝွံ ကဵု အခေါင် ကု အစာသဝ် တအ် သွက်ဂွံ:
* လွဳလွတ် ယဲဘဲ အာဲကၟာဲ (Gene therapy) နကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗဳဇ ယောန်မှာ။
* ဖန်ဗဒှ် တၞံဆု ကေုာံ သြောအ် မဒစးဒုင် ယဲ ကေုာံ ရာသဳဥတု (GMOs)။
* ဖန်ဗဒှ် တိရစ္ဆာန် မပ္တံကဵု စၟ မဟွံမာန် ကၠောအ် ယဲ ဇကေပ် (Malaria resistance)။

== ၉။ ဗဳဇ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သတ္တဝါ (Genes and Evolution) ==
ဗဳဇ တအ်ဝွံ ဒှ် မော်တာ (Motor) အဓိက သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သတ္တဝါ (Evolution) ရ။ လညာတ် သင်္ချာ ဗဳဇ ဂကောံ (Population genetics) သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဗီုလဵု လၟိဟ် အလန် ဗဳဇ ပြံင်လှာဲ (Allele frequencies) တအ် ပြံင်လှာဲ အာ ပ္ဍဲ အခိင် ကာလ မွဲ ရ။

ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗဳဇ (Mutation) ဂှ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု အင်္ဂလက္သဏ် တၟိ တၟိ ရ။ သတ္တဝါ မနွံကဵု အင်္ဂလက္သဏ် မကိတ်ညဳ ကု ပွဳပွူ သဘာဝ ဂၠိုင်အိုတ် ဂှ် မာန် ဂျိုင်သှ်ေ ကေုာံ မိတ်ဆက် ကလိဂွံ ကောန်ဇာတ် ဂၠိုင်အိုတ် (Natural selection) ရ။ ဥပမာ - ဟိုတ်နူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗဳဇ၊ ဗက်တဳရဳယျာ တအ် မာန် ဒစးဒုင် ဂဥုဲ (Antibiotic resistance) မဒှ် ပြသၞာ ပရေင်ထတ်ယုက် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ လၟုဟ် ရ။

== ၁၀။ ပြသၞာ စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ အနာဂတ် (Ethical Issues and Future) ==
ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကွတ်ပညာ ဗဳဇ ဏအ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ပြသၞာ စိုတ်ဓါတ် (Ethics) ဗွဲမဂၠိုင် ရ: &lt;ref name=&quot;sandell&quot;&gt;{{cite book |last=Sandel |first=M. J. |title=The Case against Perfection: Ethics in the Age of Genetic Engineering |publisher=Harvard University Press |year=2007 |pages=25-30}}&lt;/ref&gt;

# '''ကောန်ၚာ် ဖန်ဇန် (Designer Babies):''' ယဝ်ရ ပိုယ် မာန် ပလေဝ်ဒါန် ဗဳဇ ကောန်ၚာ် ကိုပ်ကၠာ ဟွံသၠးဂၠံဂဝ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် သ္ဒး ဒှ် ဆ သွက်ဂွံ လွဳ ယဲ သၟး ဟာ? ဟွံသေင်မ္ဂး သွက်ဂွံ သၠုင် ပတိုန် ဉာဏ် ကေုာံ ရုပ်သာ် ဟာ? အရာဏအ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ပရေင်ပါ်ခြာ ကဆံင် မၞိဟ် မာန် ရ။
# '''ပရေင်စဵုဒၞာ တင်ဂၞင် (Genetic Privacy):''' ကမ္ပဏဳ မစမ်ၜတ် ဒဳအေန်အေ တအ် နွံကဵု တင်ဂၞင် ဒဳအေန်အေ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင်။ တင်ဂၞင် ဏအ် ယဝ်ရ စိုပ် အာ တဲ ကမ္ပဏဳ အာမခံ ဟွံသေင်မ္ဂး ကမၠောန် မ္ဂး၊ ဍေဟ်တအ် မာန် ရုဲစှ် မၞိဟ် နကဵု ဗဳဇ (Genetic discrimination) မာန် ရ။
# '''သဘာဝ ပွဳပွူ (Ecological Impact):''' ပရေင်ဗလး သတ္တဝါ မပလေဝ်လဝ် ဗဳဇ (GMOs) ပ္ဍဲ ပွဳပွူ သဘာဝ ဂှ် မာန် ပလီုပလာ် သၞောတ် ဂေဟဗေဒ (Ecosystem) မာန် ရ။

အနာဂတ် ပညာ ဗဳဇ ဝွံ နွံကဵု အစောံသတ္တိ သွက်ဂွံ လွဳ ယဲဘဲ အလုံအိုတ်သီု ကေုာံ ပခိုဟ် ပတိုန် ဘဝ ကောန်မၞိဟ်၊ ဆဂး ဍေဟ် နွံပၟိက် ဒၟံင် သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေင်ထိင်ဒဝ် စိုတ်ဓါတ် မခိုင်ကၠိုက် ဗွဲမလောန် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)
* [[ဒဳအေန်အေ]] (DNA)
* [[ခရဝ်မဝ်ဇုမ်]] (Chromosome)
* [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗဳဇ]] (Mutation)

{{Navbox
| name = Biology
| title = ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ ပညာဗဳဇ (Biology and Genetics)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = လဒက်ပတန် အဓိက
| list1 =
* [[ဗဳဇ]] (Gene)
* [[ဒဳအေန်အေ]] (DNA)
* [[အာရ်အေန်အေ]] (RNA)
* [[ခရဝ်မဝ်ဇုမ်]] (Chromosome)
| group2 = လၟေင်ကမၠောန် ကေုာံ သဘာဝ
| list2 =
* [[ပရေင်အာဲကၟာဲ]] (Heredity)
* [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗဳဇ]] (Mutation)
* [[ပရဝ်တေန်]] (Protein)
* [[သဘာဝ မရုဲစှ်]] (Natural selection)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)
* [[ပညာ ကောန်ပျူတာ ဗဳဇ]] (Genetic engineering)
* [[သၞောတ် ခရစ်သပါ]] (CRISPR)
* [[ဂျဳနီု]] (Genome)
}}

[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:ပညာ ဗဳဇ]]
[[Category:ဒဳအေန်အေ]]</text>
      <sha1>s0v2mrdga396actw8c2ym0p4gzltllt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55895</id>
      <parentid>55894</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T02:50:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55895</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23839" sha1="2e8w9lkntbm6l1r0yjog33657m449y5" xml:space="preserve">'''ဗဳဇ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Gene'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ်စပ် [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology) ကေုာံ ပညာဗဳဇ (Genetics) မ္ဂး၊ ဒှ် ယူနေတ် သဇိုင် အဓိကအိုတ် သွက် ပရေင်အာဲကၟာဲ (Heredity) ပ္ဍဲကဵု သတ္တဝါ ဂျိုင်ဂျိုင် သီုဖအိုတ် ရ။ ဗဳဇ တအ်ဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဓါတ် [[ဒဳအေန်အေ]] (DNA) တုဲ ဍေဟ်တအ် နွံကဵု တင်ဂၞင် အမိင် (Instructions) သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် မဝ်လဳကျူ (Molecules) မကော်စ [[ပရဝ်တေန်]] (Proteins) ရ။ ပရဝ်တေန် တအ် ဏအ်ဝွံ ကၠောန် ကမၠောန် အဓိက ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု အင်္ဂလက္သဏ် (Traits) တၞဟ်ခြာ သတ္တဝါ တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;alberts&quot;&gt;{{cite book |last=Alberts |first=B. |author2=Johnson, A. |author3=Lewis, J. |author4=Raff, M. |author5=Roberts, K. |author6=Walter, P. |title=Molecular Biology of the Cell |edition=6th |publisher=Garland Science |year=2014 |pages=195-200}}&lt;/ref&gt;

ဇၟာပ်ဇၟာပ် သတ္တဝါ မပ္တံကဵု မၞိဟ်၊ တိရစ္ဆာန်၊ တၞံဆု ကေုာံ ဗက်တဳရဳယျာ တအ်ဂှ် နွံကဵု ဗဳဇ မဂၠိုင်ကဵု လ္ၚီ မသုန်စှ်ော မာန် ရ။ ပ္ဍဲကဵု မၞိဟ် မ္ဂး ညးတအ် ခန့်မှန်း လဝ် ဒဒှ်ရ နွံ ဗဳဇ ၜိုတ် ၂၀,၀၀၀ စဵုကဵု ၂၅,၀၀၀ မ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဗဳဇ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန် ဓါတု၊ လၟေင်ကမၠောန်၊ ကေုာံ လွပ် ပ္ဍဲ ကွတ်ပညာ ခေတ်တၟိ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:DNA_chemical_structure.svg|thumb|right|350px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး လဒက်ပတန် ဓါတု သွက် ဒဳအေန်အေ (DNA) မဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ဗဳဇ ဂမၠိုင်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
နကဵု သၞောတ် သိပ္ပံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် မ္ဂး &quot;ဗဳဇ&quot; ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍ လၟေင် မလိက် (Sequence) ပ္ဍဲ လတူ တၞုင် ဒဳအေန်အေ ဟွံသေင်မ္ဂး [[အာရ်အေန်အေ]] (RNA) မနွံကဵု တင်ဂၞင် သွက်ဂွံ ပတိတ် မဝ်လဳကျူ မွဲမွဲ ရ။ 

ဗဳဇ တအ်ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ လတူ လဒက်ပတန် မကော်စ [[ခရဝ်မဝ်ဇုမ်]] (Chromosome) ရ။ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ကလာပ်ရုပ် (Cell) သတ္တဝါ တအ် နွံကဵု နျူကလဳယပ် (Nucleus) မဒှ် ဒၞာဲ မသီသိပ် လဝ် ခရဝ်မဝ်ဇုမ် တအ် ရ။ ဗဳဇ ဏအ်ဝွံ ဒှ် အရာ မဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် အင်္ဂလက္သဏ် မၞိဟ် ဥပမာ - အသာ် မတ်၊ အသာ် သော်၊ ဇမၠိင် သမၠုင်၊ ကေုာံ ယဲဘဲ လ္ၚဵု တအ် ရ။ 

ဗဳဇ တအ်ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကဵု &quot;ပြကိုဟ် မဖျိန် စၞစ&quot; (Recipe book) မွဲ ကီု ရ။ ယဝ်ရ ပိုယ် မိက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် မွဲမွဲ პ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် မ္ဂး၊ ကလာပ်ရုပ် တအ် ဒးဗှ် လိက် နူကဵု ဗဳဇ တအ် တုဲ ဖန်ဗဒှ် ပတိတ် ပရဝ်တေန် မကိတ်ညဳ ကု ကမၠောန် ဂှ် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Discovery) ==
လညာတ် ပရူ ပရေင်အာဲကၟာဲ ဂှ် နွံကၠုင် လဝ် ဗွဲမလအ်လ ကီုလေဝ်၊ ပရေင်လ္ၚတ် ဗဳဇ နကဵု သၞောတ် သိပ္ပံ ဂှ် စကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ရ။ 

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၆၅ ဂှ်၊ ခမဳ ဘာသာ ခရေတ် မနွံယၟု [[ဂရဳဂဝ် မေန်ဒယ်]] (Gregor Mendel) လ္ၚတ် စမ်ၜတ် လဝ် တၞံ ဗရာတ် (Pea plants) တုဲ ညးတေအ် ဂၠာဲ ဆဵု သၞောဝ် ပရေင်အာဲကၟာဲ ရ။ မေန်ဒယ် ဟီုတွံလဝ် ဒဒှ်ရ အင်္ဂလက္သဏ် တအ်ဝွံ ပြံင်ကၠောအ် အာ နူ မိမ ဇရေင် ကောန်ဇာတ် နကဵု ယူနေတ် တၞဟ်ခြာ မွဲ ရ (ပ္ဍဲ အခိင်ဂှ် ညးတေအ် ကော်စ &quot;Factors&quot;)။&lt;ref name=&quot;mendel&quot;&gt;{{cite journal |last=Mendel |first=G. |title=Versuche über Pflanzen-Hybriden |journal=Verhandlungen des naturforschenden Vereines in Brünn |volume=4 |pages=3-47 |year=1866}}&lt;/ref&gt;

ဝေါဟာရ &quot;Gene&quot; (ဗဳဇ) ဂှ် မၞိဟ် မဖန်ဗဒှ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ဂှ် ဒှ် တၠပညာ ဇဳဝဗေဒ ဒိန်မက် [[ဝဳလ်ဟေမ် ဂျဝ်ဟာန်သေန်]] (Wilhelm Johannsen) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၀၉ ရ။ 

ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အဓိကအိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ဗဳဇ ဂှ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၃ အခိင် တၠပညာ [[ဘာသာရပ်စပ် ဝပ်သေန်]] (James Watson) ကဵု [[ဖရန်စစ် ကရစ်]] (Francis Crick) တအ် မဂၠာဲ ဆဵု လဒက်ပတန် ထာင်ၜါ (Double helix structure) သွက် ဒဳအေန်အေ ရ။ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ဏအ်ဝွံ ပံက် ကဵု ဂၠံင် သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠင် ဗီုလဵု ဗဳဇ တအ် တန်သိပ် ကေုာံ ကၠောအ် တင်ဂၞင် ရ။

== ၃။ လဒက်ပတန် ဓါတု ကေုာံ ဒဳအေန်အေ (Chemical Structure and DNA) ==
ဗဳဇ တအ်ဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု မဝ်လဳကျူ ဒဳအေန်အေ ရ။ ဒဳအေန်အေ (Deoxyribonucleic acid) ဝွံ နွံကဵု လဒက်ပတန် ထာင်ၜါ မတုပ် ညံင် ကၞိန် (Ladder) မဝိုင် ဂေတ် ဒၟံင် ရ။

လဒက်ပတန် သဇိုင် အဓိက သွက် ဒဳအေန်အေ ဂှ် ကော်စ နျူကလဳအဝ်တိုက် (Nucleotides) တုဲ ဍေဟ် နွံကဵု ဓါတ် ဗေ့စ် (Nitrogenous bases) ပန် သာ် -
# [[အေဒဳနဳန်]] (Adenine - A)
# [[တိုင်မဳန်]] (Thymine - T)
# [[သဳတဝ်သဳန်]] (Cytosine - C)
# [[ဂွါနဳန်]] (Guanine - G)

ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပတန် ထာင်ၜါ ဏအ်၊ ဓါတ် ဗေ့စ် တအ် ဆက်စပ် ရေင်သကအ် နကဵု သၞောဝ် ချိုတ်ပၠိုတ် မွဲ: '''A ဂှ် ဆက် ကဵု T လၟိုန်''' တုဲ '''C ဂှ် ဆက် ကဵု G လၟိုန်''' ရ။ လၟေင် မလိက် (Sequence) အကြာ A, T, C, G တအ် ဏအ်ဂှ် ဒှ် အရာ မဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် တင်ဂၞင် ဗဳဇ ဇၟာပ်ဇၟာပ် မွဲ ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ သ္ၚိအင် ထ္ၜး ပရေင်ဆက်စပ် ဓါတ် သဇိုင် ပ္ဍဲ ဒဳအေန်အေ ကေုာံ အာရ်အေန်အေ
|-
! ဓါတ် ဗေ့စ် (Base)
! သင်္ကေတ
! သဘာဝ ဆက်စပ် ပ္ဍဲ DNA
! သဘာဝ ဆက်စပ် ပ္ဍဲ RNA
|-
| Adenine (အေဒဳနဳန်)
| A
| ဆက်စပ် ကဵု T
| ဆက်စပ် ကဵု U
|-
| Thymine (တိုင်မဳန်)
| T
| ဆက်စပ် ကဵု A
| ဟွံမဲ (ပြံင် အာ U)
|-
| Cytosine (သဳတဝ်သဳန်)
| C
| ဆက်စပ် ကဵု G
| ဆက်စပ် ကဵု G
|-
| Guanine (ဂွါနဳန်)
| G
| ဆက်စပ် ကဵု C
| ဆက်စပ် ကဵု C
|-
| [[ယူရာသဳလ်]] (Uracil)
| U
| ဟွံမဲ 
| ဆက်စပ် ကဵု A
|}

== ၄။ လၟေင်ကမၠောန် ပတိတ် ပရဝ်တေန် (Gene Expression and Central Dogma) ==
ဗီုလဵု ဗဳဇ မွဲ ပြံင်လှာဲ နူကဵု တင်ဂၞင် ဒှ် အာ ပရဝ်တေန် ဂှ် ညးကော်စ ဒေါက်မာ ဗဟဵု (Central Dogma of Molecular Biology) ရ။ လၟေင်ကမၠောန် ဏအ် နွံ ၜါ ကဆံင် အဓိက:

=== ၄.၁။ ပရေင်ကပ်ပဳ (Transcription) ===
ပ္ဍဲကဵု ကဆံင် ဏအ်၊ တင်ဂၞင် နူကဵု ဒဳအေန်အေ ပ္ဍဲ နျူကလဳယပ် ဂှ် ဒးဒုင် ကပ်ပဳ ကေတ် တုဲ ဖန်ဗဒှ် ပတိတ် မဝ်လဳကျူ တၟိ မကော်စ 메စင်ဂျာ အာရ်အေန်အေ (Messenger RNA - mRNA) ရ။ ပ္ဍဲ အာရ်အေန်အေ ဂှ် ဓါတ် Thymine (T) ဟွံမဲ တုဲ ဍေဟ် စကာ Uracil (U) စၞး ရ။

=== ၄.၂။ ပရေင်ကၠာဲဘာသာ (Translation) ===
မဝ်လဳကျူ mRNA ဏအ် တိတ် အာ နူ နျူကလဳယပ် တုဲ စိုပ် အာ ဇရေင် [[ရဳဗဝ်ဇုမ်]] (Ribosome) ရ။ ရဳဗဝ်ဇုမ် ဂှ် ဗှ် ကေတ် လၟေင် မလိက် ပ္ဍဲ mRNA ဂှ် နကဵု လၟေင် ပိ မ (Codon) တုဲ ပံင်ကောံ စုတ် [[အမဳနဝ် အက်သေတ်]] (Amino acids) ညံင်ဂွံ ဒှ် လၟေင် ပရဝ်တေန် ဇမၠိင် မွဲ ရ။ ပရဝ်တေန် ဏအ် ဂှ်ရ ဒှ် အရာ မကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် ပိုယ် အလုံအိုတ်သီု ရ။&lt;ref name=&quot;crick&quot;&gt;{{cite journal |last=Crick |first=F. |title=Central Dogma of Molecular Biology |journal=Nature |volume=227 |issue=5258 |pages=561-563 |year=1970}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ သဘာဝ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗဳဇ (Genetic Mutation) ==
[[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗဳဇ]] (Mutation) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်ယောန်မှာ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ပြံင်လှာဲ မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲကဵု လၟေင် မလိက် ဒဳအေန်အေ ရ။ 

ဟိုတ် မကတဵုဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗဳဇ ဂှ် မာန် ကၠုင် နူ:
* ပရေင်ယောန်မှာ ပ္ဍဲ အခိင် ကလာပ်ရုပ် ပါ်ကရေက် (DNA replication errors)။
* ဟိုတ်နူ ပွဳပွူ မပ္တံကဵု ဓါတ်လျး ဓာတ်ရောင်ခြည် (Radiation) ဟွံသေင်မ္ဂး ဓါတုဗေဒ အန္တရာယ် (Mutagens)။

ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗဳဇ ဝွံ လဆောဝ်မ္ဂး ကဵု အန္တရာယ် (ဥပမာ - ကတဵုဒှ် ယဲ [[ကေန်သာ]] (Cancer))၊ လဆောဝ်မ္ဂး ဟွံမဲ ကဵု ဖဵု၊ တုဲ လဆောဝ်မ္ဂး ကဵု ဖဵုခိုဟ် သွက်ဂွံ ပဒတဴ ပ္ဍဲ ပွဳပွူ သဘာဝ တၟိ မာန် ရ။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဏအ်ဝွံ ဒှ် တမ်မူလ သွက် [[သဳအိုရဳ]] ဇၞော်မောဝ် သတ္တဝါ (Evolution) ရ။

== ၆။ ပရေင်အာဲကၟာဲ ကေုာံ ဥပဒေသ မေန်ဒယ် (Heredity and Mendelian Inheritance) ==
ဗဳဇ တအ်ဝွံ ပြံင်ကၠောအ် အာ နူ မိမ ဇရေင် ကောန်ဇာတ် နကဵု လၟေင် ပရေင်အာဲကၟာဲ ရ။ ဇၟာပ် မၞိဟ် မွဲ နွံကဵု ခရဝ်မဝ်ဇုမ် ၂၃ ဇုံ (သီုဖအိုတ် ၄၆ မ) တုဲ၊ မွဲ လပါ် ဂှ် ကၠုင် နူ မိ၊ မွဲ လပါ် ဂှ် ကၠုင် နူ မ ရ။

ဗဳဇ ဇၟာပ်ဇၟာပ် မွဲ နွံကဵု ဗီုပြင် တၞဟ်ခြာ မကော်စ [[အာလဳလ်]] (Alleles) ရ။ အာလဳလ် တအ်ဏအ် ပါ်လဝ်:
* '''အာလဳလ် ဓလီု (Dominant allele):''' ယဝ်ရ နွံ ဆ မွဲ မ ကီုလေဝ်၊ အင်္ဂလက္သဏ် ဍေဟ် ကတဵုဒှ် ပြာကတ် ကၠုင် ရ။
* '''အာလဳလ် ကမၠက် (Recessive allele):''' သွက်ဂွံ ပြာကတ် ကၠုင် ဂှ်၊ ဒးနွံ အာလဳလ် ကမၠက် ၜါ မ မတုပ် ရေင်သကအ် နူ မိ သီု မ ရ။

လညာတ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ တွက်ဂၞန် အခေါင် ကတဵုဒှ် (Probability) ယဲ အာဲကၟာဲ မပ္တံကဵု ယဲ ဆီ ဟွံစဲ (Hemophilia) ဟွံသေင်မ္ဂး အသာ် မတ် ကောန်ၚာ် တအ် ရ။

== ၇။ ဂျဳနီု ကေုာံ လၟိဟ် ဗဳဇ (Genome and Gene Quantity) ==
[[ဂျဳနီု]] (Genome) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် တင်ဂၞင် ဗဳဇ အလုံအိုတ်သီု မနွံ ပ္ဍဲကဵု သတ္တဝါ မွဲ ရ။ 

ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၃ ဂှ်၊ ပရေင်ကမၠောန် ဂျဳနီု မၞိဟ် (Human Genome Project) အလုံဂၠးတိ စိုပ် အာ တိုင်ပ္ကဴ တုဲ ညးတအ် ဗှ် ကေတ် လၟေင် မလိက် ဒဳအေန်အေ အလုံအိုတ်သီု မနွံ ၃ ဘဳလဳယာန် မ ပ္ဍဲ မၞိဟ် ဂွံ အံင်ဇၞး အာ ရ။&lt;ref name=&quot;hgp&quot;&gt;{{cite journal |last=Lander |first=E. S. |author2=et al. |title=Initial sequencing and analysis of the human genome |journal=Nature |volume=409 |issue=6822 |pages=860-921 |year=2001}}&lt;/ref&gt;

အရာ မဟွံထေင်လဝ် မွဲဂှ်၊ ဗဳဇ မပတိတ် ပရဝ်တေန် ဇေတ်တ် ပ္ဍဲ မၞိဟ် ဂှ် နွံ ဆ ၜိုတ် ၂% ဓဝ် ပ္ဍဲ လၟေင် ဂျဳနီု သီုဖအိုတ် ရ။ အရာ မသှ်ေ ဒၟံင် ၉၈% ဂှ် ညးကော်စ &quot;ဒဳအေန်အေ ဟွံမဲ ကုတ်&quot; (Non-coding DNA) ဆဂး လၟုဟ် တၠပညာ တအ် ဂၠာဲ ဆဵု ဒဒှ်ရ ဍေဟ်တအ် နွံ ကမၠောန် သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ဖန်ဇန် လၟေင်ကမၠောန် ဗဳဇ ဇေတ်တ် တအ် ရ။

== ၈။ ကွတ်ပညာ ဗဳဇ ကေုာံ ပရေင်လွဳလွတ် (Genetic Engineering and Therapy) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ ကွတ်ပညာ [[ပညာ ကောန်ပျူတာ ဗဳဇ]] (Genetic engineering) ဝွံ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် ဗွဲမလောန် ရ။ 

ကွတ်ပညာ မပြာကတ် အိုတ် လၟုဟ် ဂှ် ဒှ် [[သၞောတ် ခရစ်သပါ]] (CRISPR-Cas9) မဒှ် ကိရိယာ သွက်ဂွံ ကုတ် ကေုာံ ပလေဝ်ဒါန် ဒဳအေန်အေ နကဵု ပရေင်ချိုတ်ပၠိုတ် ဗွဲမသၠုင် ရ။ ကွတ်ပညာ ဏအ်ဝွံ ကဵု အခေါင် ကု အစာသဝ် တအ် သွက်ဂွံ:
* လွဳလွတ် ယဲဘဲ အာဲကၟာဲ (Gene therapy) နကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗဳဇ ယောန်မှာ။
* ဖန်ဗဒှ် တၞံဆု ကေုာံ သြောအ် မဒစးဒုင် ယဲ ကေုာံ ရာသဳဥတု (GMOs)။
* ဖန်ဗဒှ် တိရစ္ဆာန် မပ္တံကဵု စၟ မဟွံမာန် ကၠောအ် ယဲ ဇကေပ် (Malaria resistance)။

== ၉။ ဗဳဇ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သတ္တဝါ (Genes and Evolution) ==
ဗဳဇ တအ်ဝွံ ဒှ် မော်တာ (Motor) အဓိက သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သတ္တဝါ (Evolution) ရ။ လညာတ် သင်္ချာ ဗဳဇ ဂကောံ (Population genetics) သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဗီုလဵု လၟိဟ် အလန် ဗဳဇ ပြံင်လှာဲ (Allele frequencies) တအ် ပြံင်လှာဲ အာ ပ္ဍဲ အခိင် ကာလ မွဲ ရ။

ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗဳဇ (Mutation) ဂှ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု အင်္ဂလက္သဏ် တၟိ တၟိ ရ။ သတ္တဝါ မနွံကဵု အင်္ဂလက္သဏ် မကိတ်ညဳ ကု ပွဳပွူ သဘာဝ ဂၠိုင်အိုတ် ဂှ် မာန် ဂျိုင်သှ်ေ ကေုာံ မိတ်ဆက် ကလိဂွံ ကောန်ဇာတ် ဂၠိုင်အိုတ် (Natural selection) ရ။ ဥပမာ - ဟိုတ်နူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗဳဇ၊ ဗက်တဳရဳယျာ တအ် မာန် ဒစးဒုင် ဂဥုဲ (Antibiotic resistance) မဒှ် ပြသၞာ ပရေင်ထတ်ယုက် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ လၟုဟ် ရ။

== ၁၀။ ပြသၞာ စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ အနာဂတ် (Ethical Issues and Future) ==
ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကွတ်ပညာ ဗဳဇ ဏအ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ပြသၞာ စိုတ်ဓါတ် (Ethics) ဗွဲမဂၠိုင် ရ: &lt;ref name=&quot;sandell&quot;&gt;{{cite book |last=Sandel |first=M. J. |title=The Case against Perfection: Ethics in the Age of Genetic Engineering |publisher=Harvard University Press |year=2007 |pages=25-30}}&lt;/ref&gt;

# '''ကောန်ၚာ် ဖန်ဇန် (Designer Babies):''' ယဝ်ရ ပိုယ် မာန် ပလေဝ်ဒါန် ဗဳဇ ကောန်ၚာ် ကိုပ်ကၠာ ဟွံသၠးဂၠံဂဝ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် သ္ဒး ဒှ် ဆ သွက်ဂွံ လွဳ ယဲ သၟး ဟာ? ဟွံသေင်မ္ဂး သွက်ဂွံ သၠုင် ပတိုန် ဉာဏ် ကေုာံ ရုပ်သာ် ဟာ? အရာဏအ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ပရေင်ပါ်ခြာ ကဆံင် မၞိဟ် မာန် ရ။
# '''ပရေင်စဵုဒၞာ တင်ဂၞင် (Genetic Privacy):''' ကမ္ပဏဳ မစမ်ၜတ် ဒဳအေန်အေ တအ် နွံကဵု တင်ဂၞင် ဒဳအေန်အေ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင်။ တင်ဂၞင် ဏအ် ယဝ်ရ စိုပ် အာ တဲ ကမ္ပဏဳ အာမခံ ဟွံသေင်မ္ဂး ကမၠောန် မ္ဂး၊ ဍေဟ်တအ် မာန် ရုဲစှ် မၞိဟ် နကဵု ဗဳဇ (Genetic discrimination) မာန် ရ။
# '''သဘာဝ ပွဳပွူ (Ecological Impact):''' ပရေင်ဗလး သတ္တဝါ မပလေဝ်လဝ် ဗဳဇ (GMOs) ပ္ဍဲ ပွဳပွူ သဘာဝ ဂှ် မာန် ပလီုပလာ် သၞောတ် ဂေဟဗေဒ (Ecosystem) မာန် ရ။

အနာဂတ် ပညာ ဗဳဇ ဝွံ နွံကဵု အစောံသတ္တိ သွက်ဂွံ လွဳ ယဲဘဲ အလုံအိုတ်သီု ကေုာံ ပခိုဟ် ပတိုန် ဘဝ ကောန်မၞိဟ်၊ ဆဂး ဍေဟ် နွံပၟိက် ဒၟံင် သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေင်ထိင်ဒဝ် စိုတ်ဓါတ် မခိုင်ကၠိုက် ဗွဲမလောန် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)
* [[ဒဳအေန်အေ]] (DNA)
* [[ခရဝ်မဝ်ဇုမ်]] (Chromosome)
* [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗဳဇ]] (Mutation)

{{Navbox
| name = Biology
| title = ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ ပညာဗဳဇ (Biology and Genetics)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = လဒက်ပတန် အဓိက
| list1 =
* [[ဗဳဇ]] (Gene)
* [[ဒဳအေန်အေ]] (DNA)
* [[အာရ်အေန်အေ]] (RNA)
* [[ခရဝ်မဝ်ဇုမ်]] (Chromosome)
| group2 = လၟေင်ကမၠောန် ကေုာံ သဘာဝ
| list2 =
* [[ပရေင်အာဲကၟာဲ]] (Heredity)
* [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗဳဇ]] (Mutation)
* [[ပရဝ်တေန်]] (Protein)
* [[သဘာဝ မရုဲစှ်]] (Natural selection)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)
* [[ပညာ ကောန်ပျူတာ ဗဳဇ]] (Genetic engineering)
* [[သၞောတ် ခရစ်သပါ]] (CRISPR)
* [[ဂျဳနီု]] (Genome)
}}

[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:ပညာ ဗဳဇ]]
[[Category:ဒဳအေန်အေ]]</text>
      <sha1>2e8w9lkntbm6l1r0yjog33657m449y5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သဘာဝ စက္ကဝါ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11483</id>
    <revision>
      <id>55897</id>
      <timestamp>2026-07-10T03:00:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''စက္ကဝါ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Universe'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အရာ မပံင်ကောံ လဝ် အကာသ (Space)၊ အခိင် (Time)၊ ကေုာံ ရုပ်ဝတ္ထု ကေုာံ ဒြဟတ် အလုံအိုတ်သီု မနွံ ပ္ဍဲ သဘာဝ ရ။ ပ္ဍဲကဵု စက္ကဝါ ဂှ် ပ...&quot;</comment>
      <origin>55897</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20307" sha1="cdbdndpwksl3kz1itqzsnrm4wg2w7ws" xml:space="preserve">'''စက္ကဝါ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Universe'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အရာ မပံင်ကောံ လဝ် အကာသ (Space)၊ အခိင် (Time)၊ ကေုာံ ရုပ်ဝတ္ထု ကေုာံ ဒြဟတ် အလုံအိုတ်သီု မနွံ ပ္ဍဲ သဘာဝ ရ။ ပ္ဍဲကဵု စက္ကဝါ ဂှ် ပါလုပ် ဒၟံင် ဂြဟ် (Planets)၊ သၞံင် (Stars)၊ [[ဂယ်လာတ်သဳ]] (Galaxies)၊ ကေုာံ အလုံ ဒြပ် ဓါတ် (Matter) ကေုာံ ဒြဟတ် (Energy) တအ် သီုဖအိုတ် ရ။ အတိုင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ မ္ဂး၊ စက္ကဝါ ပိုယ် ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင်လဝ် နူကဵု ပရေင်ခတိုဟ် ဇၞော် မကော်စ [[သဳအိုရဳ ဗစ်ဗေန်]] (Big Bang Theory) လောန် ကၠုင် သၞာံ ၜိုတ် ၁၃.၈ ဗဳလဳယာန် တေအ် ရ။&lt;ref name=&quot;hawking&quot;&gt;{{cite book |last=Hawking |first=S. |title=A Brief History of Time |publisher=Bantam Books |year=1988 |pages=40-45}}&lt;/ref&gt;

ပညာ မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူ လဒက်ပတန် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် စက္ကဝါ ဏအ်ဂှ် ညးကော်စ [[ပညာ စက္ကဝါဗေဒ]] (Cosmology) ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သဘာဝ စက္ကဝါ၊ ဝင် လ္ၚတ်၊ လဒက်ပတန်၊ ကေုာံ အနာဂတ် ဍေဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:NASA-HS201427a-HubbleUltraDeepField2014-20140603.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် Hubble Ultra-Deep Field မထ္ၜးကဵု ဂယ်လာတ်သဳ မဂၠိုင်ကဵု ဂသင် ပ္ဍဲကဵု စက္ကဝါ ရ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;စက္ကဝါ&quot; ဂှ် ကၠုင် နူ အရေဝ် ပါဠိ (Cakkavāḷa) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပွဳပွူ လဒက်ပတန် ဂၠးတိ ကေုာံ တ္ၚဲ&quot; ရ။ ပ္ဍဲ သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ၊ စက္ကဝါ (Universe) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အရာ သီုဖအိုတ် မမာန် စၟတ်သမ္တီ ၜတ်ကၞာတ် ဂွံ (Observable universe) ကေုာံ အရာ မဟွံမာန် ၜတ်ကၞာတ် ဂွံ တအ် ဖအိုတ် ရ။ 

စက္ကဝါ ဝွံ နွံကဵု သဘာဝ မလှဲလး တိတ် ဒၟံင် (Expanding) အလုံ အခိင် ရ။ ရုပ်ဝတ္ထု ဓမ္မတာ မပ္တံကဵု အက်တမ်၊ သၞံင်၊ ကေုာံ ဂၠးတိ ပိုယ် ဏအ်ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ စက္ကဝါ ဆ ၅ ရာခိုင်နှုန်း သၟး တုဲ၊ သှ်ေ ဒၟံင် ၉၅ ရာခိုင်နှုန်း ဂှ် ဒှ် [[ဒြပ် ဒမၠု]] (Dark matter) ကေုာံ [[ဒြဟတ် ဒမၠု]] (Dark energy) မပိုယ် ဟွံမာန် ဆဵု ကေတ် နကဵု မတ် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် နက္ခတ္တဗေဒ (History and Development of Astronomy) ==
ပရေင်လ္ၚတ် စက္ကဝါ ဝွံ နွံကၠုင်လဝ် နူကဵု ခေတ် ညးတမၠာ တေအ် ရ။ 
* '''မဝ်ဒယ် ဂၠးတိ လဒေါဝ် (Geocentric Model):''' ပ္ဍဲ ခေတ် ဂရိတ် တြေံ၊ တၠပညာ မပ္တံကဵု ပတဝ်လမဳ (Ptolemy) တအ် ပတှ်ေ ကေတ် လဝ် ဒဒှ်ရ ဂၠးတိ ပိုယ် ဏအ် ဒှ် လဒေါဝ် စက္ကဝါ တုဲ၊ တ္ၚဲ ကေုာံ သၞံင် တအ် ဂေတ် ကလေင် ဒၟံင် ဂၠးတိ ရ။
* '''မဝ်ဒယ် တ္ၚဲ လဒေါဝ် (Heliocentric Model):''' ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၆၊ ကဝ်ပါနဳကပ်သ် (Nicolaus Copernicus) ပတိုန်ထ္ၜး လဝ် လညာတ် တၟိ ဒဒှ်ရ တ္ၚဲ ဂှ် ဒှ် လဒေါဝ် တုဲ၊ ဂၠးတိ ဂှ် ဂေတ် ကလေင် ဒၟံင် တ္ၚဲ ရ။
* '''စက္ကဝါ ခေတ်တၟိ:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၀ တအ်၊ [[အက်ဒဝေန် ဟပ်ဗဴ]] (Edwin Hubble) ဂၠာဲ ဆဵု ကေတ် ဒဒှ်ရ စက္ကဝါ ဏအ်ဝွံ နွံကဵု ဂယ်လာတ်သဳ တၞဟ်ခြာ ဗွဲမဂၠိုင် တုဲ၊ ဂယ်လာတ်သဳ တအ်ဂှ် ပြးဇး လှဲလး တိတ် အာ ဒၟံင် (Expanding) ရေင်သကအ် လၟိုန် အခိင် ရ။&lt;ref name=&quot;hubble&quot;&gt;{{cite journal |last=Hubble |first=E. |title=A Relation between Distance and Radial Velocity among Extra-Galactic Nebulae |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=15 |issue=3 |pages=168-173 |year=1929}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ သဳအိုရဳ ဗစ်ဗေန် ကေုာံ ပရေင်ကတဵုဒှ် (Big Bang Theory and Origin) ==
သဳအိုရဳ ဗစ်ဗေန် (Big Bang Theory) ဂှ် ဒှ် မဝ်ဒယ် သိပ္ပံ မဒုင်တဲ ဂၠိုင်အိုတ် သွက်ဂွံ သောင်ကလး ဗီုလဵု စက္ကဝါ ဏအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။ 

အတိုင် သဳအိုရဳ ဏအ် မ္ဂး၊ လောန် ကၠုင် သၞာံ ၜိုတ် ၁၃.၈ ဗဳလဳယာန် တေအ်၊ စက္ကဝါ အလုံအိုတ်သီု ဂှ် စောံကောံ ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ကဆံင် မဍောတ်သွတ် အိုတ်၊ ဂမ္တဴ အိုတ်၊ ကေုာံ ထပ်သတီု အိုတ် (Singularity) မွဲ ရ။ နူကဵု ကဆံင် ဂှ်၊ စက္ကဝါ ဂှ် ခတိုဟ် ပါ်ပြး တိတ် အာ ဗွဲမပြဟ် တုဲ ကတဵုဒှ် ကၠုင် အကာသ (Space) ကေုာံ အခိင် (Time) ရ။ ကာလ စက္ကဝါ ဂှ် ပါ်ပြး တုဲ ၜိုဟ် စှ်ေ အာ ဂှ်၊ ဒြဟတ် တအ် ပြံင်လှာဲ ကတဵုဒှ် အာ ရုပ်ဝတ္ထု သဇိုင် မပ္တံကဵု ပရဝ်တွန် (Protons) ကေုာံ [[အီလက်ထရွန်]] (Electrons) တုဲ လက္ကရဴ ဂှ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် အက်တမ် ဟိုက်ဒရဝ်ဂျေန် (Hydrogen) ရ။

== ၄။ ဇမၞော် ကေုာံ အယုက် စက္ကဝါ (Size and Age of the Universe) ==
* '''အယုက်:''' စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ စက္ကဝါ ဝွံ နွံ အယုက် ၁၃.၈ ဗဳလဳယာန် သၞာံ ရ။ အယုက် ဏအ်ဝွံ တွက်ဂၠာဲ ကေတ် နူကဵု ပရေင်ၜတ်ကၞာတ် အသိင် ပရေင်လှဲလး စက္ကဝါ ကေုာံ လျး ပွဳပွူ လက္ကရဴ ဗစ်ဗေန် (Cosmic Microwave Background Radiation) ရ။
* '''ဇမၞော်:''' ဇမၞော် စက္ကဝါ ဇေတ်တ် ဂှ် မၞိဟ် တအ် ဟွံမာန် တီ ဏီ ရ။ ဆဂး &quot;စက္ကဝါ မမာန် ၜတ်ကၞာတ် ဂွံ&quot; (Observable universe) ဂှ် နွံ အနာံ ဗွဲအလုံ ၜိုတ် ၉၃ ဗဳလဳယာန် [[သၞာံ လျး]] (Light-years) ရ။ သၞာံ လျး ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဇမ္ၚောဲ လျး မအာ စိုပ် ပ္ဍဲ ပွိုင် မွဲ သၞာံ (ၜိုတ် ၉.၄၆ ထရဳလဳယာန် ကဳလဝ်မဳတာ) ရ။

== ၅။ လဒက်ပတန် ကေုာံ ဂယ်လာတ်သဳဂမၠိုင် (Structure and Galaxies) ==
စက္ကဝါ ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု လဒက်ပတန် ကဆံင် နာနာ သာ် ရ။ 
* '''သၞောတ် တ္ၚဲ (Solar System):''' ပိုယ် မံင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ မဒှ် သၞောတ် တ္ၚဲ မွဲ ရ။
* '''ဂယ်လာတ်သဳ (Galaxy):''' သၞောတ် တ္ၚဲ ပိုယ် ဂှ် နွံ ပ္ဍဲကဵု ဂယ်လာတ်သဳ [[ဂၠံင် ဍာ်တှ်]] (Milky Way Galaxy) မနွံကဵု သၞံင် ၜိုတ် ၁၀၀ စဵုကဵု ၄၀၀ ဗဳလဳယာန် မ ရ။
* '''ဂကောံ ဂယ်လာတ်သဳ (Galaxy Groups/Clusters):''' Milky Way ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ Local Group တုဲ လဒက်ပတန် ဇၞော် အိုတ် ဂှ် ကော်စ Superclusters ရ။
* '''ကွန်ရက် စက္ကဝါ (Cosmic Web):''' လတူ ကဆံင် အလုံ စက္ကဝါ မ္ဂး၊ ဂယ်လာတ်သဳ တအ်ဂှ် တန်တဴ ဒၟံင် ညံင်ရဴ ကွန်ရက် ဇာ (Web-like structure) မနွံကဵု လစွံ ဇၞော်ဇၞော် (Filaments) ကေုာံ လဟာင် အကာသ ဂၠုဂၠု (Voids) ရ။

== ၆။ ဒြပ် မဟွံမဲ ရုပ်သာ် ကေုာံ ဒြဟတ် မဟွံမဲ ရုပ်သာ် (Dark Matter and Dark Energy) ==
အရာ မအမ်သဝ် အိုတ် ပ္ဍဲ စက္ကဝါ ဂှ် ဒှ် ဒဒှ်ရ ပိုယ် တီ အရာ မနွံ ပ္ဍဲ စက္ကဝါ ဆ ၅ ရာခိုင်နှုန်း သၟး ရ။&lt;ref name=&quot;tyson&quot;&gt;{{cite book |last=Tyson |first=N. D. |title=Astrophysics for People in a Hurry |publisher=W. W. Norton &amp; Company |year=2017 |pages=70-75}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ သ္ၚိအင် ထ္ၜး ပရေင်ပါ်ပြး ဒြပ် ကေုာံ ဒြဟတ် ပ္ဍဲ စက္ကဝါ
|-
! ဂကူ ဒြပ်/ဒြဟတ်
! ရာခိုင်နှုန်း
! ပွံက်အဓိပ္ပါယ်
|-
| '''ဒြဟတ် ဒမၠု (Dark Energy)'''
| ၆၈.၃ %
| ဒှ် ဒြဟတ် မဟွံတီ ဟိုတ် တုဲ ပကဵု ညံင် စက္ကဝါ ဂွံ လှဲလး တိတ် အာ နကဵု အသိင် မပြဟ် တိုန် ရ။
|-
| '''ဒြပ် ဒမၠု (Dark Matter)'''
| ၂၆.၈ %
| ဒှ် ဒြပ် မဟွံပတိတ် လျး တုဲ ၜတ်ကၞာတ် ဟွံဂွံ၊ ဆဂး ဍေဟ် နွံကဵု ဒြဟတ် ဓရောတ် (Gravity) မတံင်ဓဇက် လဝ် ဂယ်လာတ်သဳ တအ် ရ။
|-
| '''ရုပ်ဝတ္ထု ဓမ္မတာ (Ordinary Matter)'''
| ၄.၉ %
| ဒှ် ရုပ်ဝတ္ထု မပိုယ် မာန် ဆဵု ကေတ် - မပ္တံကဵု သၞံင်၊ ဂြဟ်၊ ဓါတ် ဓါတ်ငွေ့ ကေုာံ သတ် မဂျိုင် တအ် သီုဖအိုတ် ရ။
|}

== ၇။ သၞောဝ် ရူပဗေဒ ကေုာံ သဘာဝ (Physical Laws and Nature) ==
စက္ကဝါ ပိုယ် ဏအ်ဝွံ အုပ်ဓုပ် လဝ် နကဵု သၞောဝ် ရူပဗေဒ ကေုာံ ဒြဟတ် သဇိုင် ၄ သာ် ရ -
# '''ဒြဟတ် ဓရောတ် (Gravity):''' ဒြဟတ် မတံင် ဓဇက် ရုပ်ဝတ္ထု တအ်၊ မအုပ်ဓုပ် လဝ် သၞံင် ကေုာံ ဂယ်လာတ်သဳ တအ် ရ (အတိုင် [[သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ]] ညး အာင်သတာင်)။&lt;ref name=&quot;einstein&quot;&gt;{{cite book |last=Einstein |first=A. |title=Relativity: The Special and the General Theory |publisher=Henry Holt and Company |year=1920 |pages=100-105}}&lt;/ref&gt;
# '''ဒြဟတ် လျး-သံလိုက် (Electromagnetism):''' ဒြဟတ် မထိင်ဒဝ် လျး၊ လလဳ ကေုာံ ဓါတ် သံလိုက် တအ် ရ။
# '''ဒြဟတ် နျူကလဳယျာ ထတ် (Strong Nuclear Force):''' ဒြဟတ် မတံင် ဓဇက် လဝ် ပရဝ်တွန် ကဵု နယူထရွန် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် အက်တမ် ရ။
# '''ဒြဟတ် နျူကလဳယျာ ဍိုန် (Weak Nuclear Force):''' ဒြဟတ် မဖန်ဗဒှ် ကဵု သဘာဝ ဓါတ် ရေဒဳယဝ် (Radioactive decay) ရ။

== ၈။ အနာဂတ် ကေုာံ လအိတ် စက္ကဝါ (Future and End of the Universe) ==
တၠပညာ နက္ခတ္တဗေဒ တအ် ဟီုတွံ လဝ် ဗီုပြင် လအိတ် စက္ကဝါ (End of the universe) ၃ သာ် အဓိက ရ -
* '''The Big Freeze (ပရေင်ကတဵုဒှ် ဍာ်ကလောအ် ဇၞော်):''' ယဝ်ရ စက္ကဝါ ဆက် လှဲလး တိတ် အာ ဒၟံင် ဟွံမဲ ကဵု အပိုတ်အခြာ မ္ဂး၊ သၞံင် တအ် သီုဖအိုတ် သ္ဒး ပၠိုတ် အာ တုဲ၊ စက္ကဝါ အလုံအိုတ်သီု ဂှ် ကတဵုဒှ် အာ ဂၠု ကေုာံ လမုဟ် (Heat death) ရ။ (ဏအ်ဝွံ ဒှ် လညာတ် မနွံ ပရေင်တန်တဴ ဂၠိုင်အိုတ် ရ)။
* '''The Big Crunch (ပရေင်ကလေင် ကောံ ဇၞော်):''' ယဝ်ရ ဒြဟတ် ဓရောတ် ဇၞော် နူကဵု အသိင် မလှဲလး မ္ဂး၊ စက္ကဝါ ဂှ် ကလေင် စောံကောံ စှ်ေ စိုပ် ဌာန် တမ် သမၠေဝ် မွဲ ပၠန် ရ။
* '''The Big Rip (ပရေင်ထကး ဇၞော်):''' ယဝ်ရ ဒြဟတ် ဒမၠု ထတ် လောန် အာ မ္ဂး၊ ဍေဟ် သ္ဒး တံင် ထကး ထောအ် ဂယ်လာတ်သဳ၊ သၞံင် ကေုာံ အက်တမ် တအ် သီုဖအိုတ် ရ။

== ၉။ ပရေင်သုတေသန ကေုာံ ကွတ်ပညာ ခေတ်တၟိ (Research and Modern Technology) ==
ပရေင်လ္ၚတ် စက္ကဝါ ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ် ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ ကွတ်ပညာ မသၠုင်ပြဲ ရ။ 
* '''မှန်စောင်း အာကာသ ဟပ်ဗဴ (Hubble Space Telescope):''' ပလံင် ပတိတ် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၀ တုဲ၊ ဍေဟ် တက် ကေတ် ဗီုရုပ် ဂယ်လာတ်သဳ မသ္ၚောဲ လောန် တအ် ဂွံ ဗွဲမကၠးကြေဟ် ရ။
* '''မှန်စောင်း အာကာသ ဂျိမ်းဝက်ပ် (James Webb Space Telescope - JWST):''' ပလံင် ပတိတ် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၁၊ ဍေဟ် မာန် ညာတ် ကေတ် လျး အေန်ဖရာရက် (Infrared) တုဲ ဍေဟ် မာန် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် စဵုကဵု စိုပ် အခိင် ကၠာအိုတ် ကြပ် ကု ဗစ်ဗေန် မာန် ရ။
* တၠပညာ တအ် သီု စကာ [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial Intelligence) သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တင်ဂၞင် (Data) ဗွဲမဂၠိုင် နူကဵု မှန်စောင်း တအ် ညံင်ဂွံ ဂၠာဲ ဆဵု ဂြဟ် တၟိ တၟိ တအ် ရ။

== ၁၀။ လညာတ် ဒဿန ကေုာံ သာသနာ (Philosophical and Religious Perspectives) ==
သဘာဝ စက္ကဝါ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ လညာတ် သိပ္ပံ သၟး ရ၊ ဍေဟ်ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု လညာတ် ဒဿန ကေုာံ ဘာသာ သာသနာ ဗွဲမဇၞော် ရ။&lt;ref name=&quot;greene&quot;&gt;{{cite book |last=Greene |first=B. |title=The Hidden Reality: Parallel Universes and the Deep Laws of the Cosmos |publisher=Knopf |year=2011 |pages=10-15}}&lt;/ref&gt;
* '''သဳအိုရဳ မာလ်တဳဗာစ် (Multiverse Theory):''' တၠပညာ သိပ္ပံ လ္ၚဵု ပတှ်ေ ကေတ် လဝ် ဒဒှ်ရ စက္ကဝါ ပိုယ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် ဆ မွဲ ပ္ဍဲကဵု စက္ကဝါ မဂၠိုင်ကဵု မ (Parallel universes) ရ။
* '''စက္ကဝါ မဖန်ဇန် လဝ် အတိကျ (Fine-Tuned Universe):''' သၞောဝ် ရူပဗေဒ ပ္ဍဲ စက္ကဝါ ပိုယ် ဏအ်ဝွံ ကြပ်ညောန် ကေုာံ ချိုတ်ပၠိုတ် လောန် တုဲ၊ ယဝ်ရ ပြံင်လှာဲ အာ ဆ ညိဓဝ် မ္ဂး၊ သတ္တဝါ မဂျိုင် တအ် ကတဵုဒှ် ဟွံမာန် ရ။ လညာတ် ဏအ် ပကဵု ညံင် မၞိဟ် တအ် ဂွံ ချပ် ဒဒှ်ရ စက္ကဝါ ဏအ် နွံကဵု ညးမဖန်ဇန် (Creator) ဟွံသေင်မ္ဂး ကတဵုဒှ် နကဵု ဟိုတ် တၟေင် မွဲမွဲ ရောင်။ 

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[သဳအိုရဳ ဗစ်ဗေန်]] (Big bang)
* [[ဂယ်လာတ်သဳ]] (Galaxy)
* [[ဒြပ် ဒမၠု]] (Dark matter)
* [[ရူပဗေဒ]] (Physics)

{{Navbox
| name = Astronomy
| title = နက္ခတ္တဗေဒ ကေုာံ စက္ကဝါဗေဒ (Astronomy and Cosmology)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သဇိုင် သဘာဝ
| list1 =
* [[စက္ကဝါ]] (Universe)
* [[သဳအိုရဳ ဗစ်ဗေန်]] (Big bang theory)
* [[အကာသ]] (Outer space)
* [[သၞာံ လျး]] (Light-year)
| group2 = လဒက်ပတန် အာကာသ
| list2 =
* [[ဂယ်လာတ်သဳ]] (Galaxy)
* [[သၞံင်]] (Star)
* [[ဂြဟ်]] (Planet)
* [[သၞောတ် တ္ၚဲ]] (Solar system)
| group3 = ရူပဗေဒ စက္ကဝါ
| list3 =
* [[ဒြပ် ဒမၠု]] (Dark matter)
* [[ဒြဟတ် ဒမၠု]] (Dark energy)
* [[ဒြဟတ် ဓရောတ်]] (Gravity)
* [[သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ]] (Theory of relativity)
}}

[[Category:နက္ခတ္တဗေဒ]]
[[Category:စက္ကဝါဗေဒ]]
[[Category:ရူပဗေဒ]]
[[Category:စက္ကဝါ]]</text>
      <sha1>cdbdndpwksl3kz1itqzsnrm4wg2w7ws</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55898</id>
      <parentid>55897</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T03:01:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55898</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20334" sha1="jtrcihio2ngfurjhd8t5p526zufzzz5" xml:space="preserve">'''စက္ကဝါ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Universe'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အရာ မပံင်ကောံ လဝ် အကာသ (Space)၊ အခိင် (Time)၊ ကေုာံ ရုပ်ဝတ္ထု ကေုာံ ဒြဟတ် အလုံအိုတ်သီု မနွံ ပ္ဍဲ သဘာဝ ရ။ ပ္ဍဲကဵု စက္ကဝါ ဂှ် ပါလုပ် ဒၟံင် ဂြဟ် (Planets)၊ သၞံင် (Stars)၊ [[ဂယ်လာတ်သဳ]] (Galaxies)၊ ကေုာံ အလုံ ဒြပ် ဓါတ် (Matter) ကေုာံ ဒြဟတ် (Energy) တအ် သီုဖအိုတ် ရ။ အတိုင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ မ္ဂး၊ စက္ကဝါ ပိုယ် ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင်လဝ် နူကဵု ပရေင်ခတိုဟ် ဇၞော် မကော်စ [[သဳအိုရဳ ဗစ်ဗေန်]] (Big Bang Theory) လောန် ကၠုင် သၞာံ ၜိုတ် ၁၃.၈ ဗဳလဳယာန် တေအ် ရ။&lt;ref name=&quot;hawking&quot;&gt;{{cite book |last=Hawking |first=S. |title=A Brief History of Time |publisher=Bantam Books |year=1988 |pages=40-45}}&lt;/ref&gt;

ပညာ မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူ လဒက်ပတန် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် စက္ကဝါ ဏအ်ဂှ် ညးကော်စ [[ပညာ စက္ကဝါဗေဒ]] (Cosmology) ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သဘာဝ စက္ကဝါ၊ ဝင် လ္ၚတ်၊ လဒက်ပတန်၊ ကေုာံ အနာဂတ် ဍေဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:NASA-HS201427a-HubbleUltraDeepField2014-20140603.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် Hubble Ultra-Deep Field မထ္ၜးကဵု ဂယ်လာတ်သဳ မဂၠိုင်ကဵု ဂသင် ပ္ဍဲကဵု စက္ကဝါ ရ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;စက္ကဝါ&quot; ဂှ် ကၠုင် နူ အရေဝ် ပါဠိ (Cakkavāḷa) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပွဳပွူ လဒက်ပတန် ဂၠးတိ ကေုာံ တ္ၚဲ&quot; ရ။ ပ္ဍဲ သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ၊ စက္ကဝါ (Universe) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အရာ သီုဖအိုတ် မမာန် စၟတ်သမ္တီ ၜတ်ကၞာတ် ဂွံ (Observable universe) ကေုာံ အရာ မဟွံမာန် ၜတ်ကၞာတ် ဂွံ တအ် ဖအိုတ် ရ။ 

စက္ကဝါ ဝွံ နွံကဵု သဘာဝ မလှဲလး တိတ် ဒၟံင် (Expanding) အလုံ အခိင် ရ။ ရုပ်ဝတ္ထု ဓမ္မတာ မပ္တံကဵု အက်တမ်၊ သၞံင်၊ ကေုာံ ဂၠးတိ ပိုယ် ဏအ်ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ စက္ကဝါ ဆ ၅ ရာခိုင်နှုန်း သၟး တုဲ၊ သှ်ေ ဒၟံင် ၉၅ ရာခိုင်နှုန်း ဂှ် ဒှ် [[ဒြပ် ဒမၠု]] (Dark matter) ကေုာံ [[ဒြဟတ် ဒမၠု]] (Dark energy) မပိုယ် ဟွံမာန် ဆဵု ကေတ် နကဵု မတ် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် နက္ခတ္တဗေဒ (History and Development of Astronomy) ==
ပရေင်လ္ၚတ် စက္ကဝါ ဝွံ နွံကၠုင်လဝ် နူကဵု ခေတ် ညးတမၠာ တေအ် ရ။ 
* '''မဝ်ဒယ် ဂၠးတိ လဒေါဝ် (Geocentric Model):''' ပ္ဍဲ ခေတ် ဂရိတ် တြေံ၊ တၠပညာ မပ္တံကဵု ပတဝ်လမဳ (Ptolemy) တအ် ပတှ်ေ ကေတ် လဝ် ဒဒှ်ရ ဂၠးတိ ပိုယ် ဏအ် ဒှ် လဒေါဝ် စက္ကဝါ တုဲ၊ တ္ၚဲ ကေုာံ သၞံင် တအ် ဂေတ် ကလေင် ဒၟံင် ဂၠးတိ ရ။
* '''မဝ်ဒယ် တ္ၚဲ လဒေါဝ် (Heliocentric Model):''' ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၆၊ ကဝ်ပါနဳကပ်သ် (Nicolaus Copernicus) ပတိုန်ထ္ၜး လဝ် လညာတ် တၟိ ဒဒှ်ရ တ္ၚဲ ဂှ် ဒှ် လဒေါဝ် တုဲ၊ ဂၠးတိ ဂှ် ဂေတ် ကလေင် ဒၟံင် တ္ၚဲ ရ။
* '''စက္ကဝါ ခေတ်တၟိ:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၀ တအ်၊ [[အက်ဒဝေန် ဟပ်ဗဴ]] (Edwin Hubble) ဂၠာဲ ဆဵု ကေတ် ဒဒှ်ရ စက္ကဝါ ဏအ်ဝွံ နွံကဵု ဂယ်လာတ်သဳ တၞဟ်ခြာ ဗွဲမဂၠိုင် တုဲ၊ ဂယ်လာတ်သဳ တအ်ဂှ် ပြးဇး လှဲလး တိတ် အာ ဒၟံင် (Expanding) ရေင်သကအ် လၟိုန် အခိင် ရ။&lt;ref name=&quot;hubble&quot;&gt;{{cite journal |last=Hubble |first=E. |title=A Relation between Distance and Radial Velocity among Extra-Galactic Nebulae |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=15 |issue=3 |pages=168-173 |year=1929}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ သဳအိုရဳ ဗစ်ဗေန် ကေုာံ ပရေင်ကတဵုဒှ် (Big Bang Theory and Origin) ==
သဳအိုရဳ ဗစ်ဗေန် (Big Bang Theory) ဂှ် ဒှ် မဝ်ဒယ် သိပ္ပံ မဒုင်တဲ ဂၠိုင်အိုတ် သွက်ဂွံ သောင်ကလး ဗီုလဵု စက္ကဝါ ဏအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။ 

အတိုင် သဳအိုရဳ ဏအ် မ္ဂး၊ လောန် ကၠုင် သၞာံ ၜိုတ် ၁၃.၈ ဗဳလဳယာန် တေအ်၊ စက္ကဝါ အလုံအိုတ်သီု ဂှ် စောံကောံ ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ကဆံင် မဍောတ်သွတ် အိုတ်၊ ဂမ္တဴ အိုတ်၊ ကေုာံ ထပ်သတီု အိုတ် (Singularity) မွဲ ရ။ နူကဵု ကဆံင် ဂှ်၊ စက္ကဝါ ဂှ် ခတိုဟ် ပါ်ပြး တိတ် အာ ဗွဲမပြဟ် တုဲ ကတဵုဒှ် ကၠုင် အကာသ (Space) ကေုာံ အခိင် (Time) ရ။ ကာလ စက္ကဝါ ဂှ် ပါ်ပြး တုဲ ၜိုဟ် စှ်ေ အာ ဂှ်၊ ဒြဟတ် တအ် ပြံင်လှာဲ ကတဵုဒှ် အာ ရုပ်ဝတ္ထု သဇိုင် မပ္တံကဵု ပရဝ်တွန် (Protons) ကေုာံ [[အဳလက်ထရောန်လက်ထရွန်]] (Electrons) တုဲ လက္ကရဴ ဂှ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် အက်တမ် ဟိုက်ဒရဝ်ဂျေန် (Hydrogen) ရ။

== ၄။ ဇမၞော် ကေုာံ အယုက် စက္ကဝါ (Size and Age of the Universe) ==
* '''အယုက်:''' စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ စက္ကဝါ ဝွံ နွံ အယုက် ၁၃.၈ ဗဳလဳယာန် သၞာံ ရ။ အယုက် ဏအ်ဝွံ တွက်ဂၠာဲ ကေတ် နူကဵု ပရေင်ၜတ်ကၞာတ် အသိင် ပရေင်လှဲလး စက္ကဝါ ကေုာံ လျး ပွဳပွူ လက္ကရဴ ဗစ်ဗေန် (Cosmic Microwave Background Radiation) ရ။
* '''ဇမၞော်:''' ဇမၞော် စက္ကဝါ ဇေတ်တ် ဂှ် မၞိဟ် တအ် ဟွံမာန် တီ ဏီ ရ။ ဆဂး &quot;စက္ကဝါ မမာန် ၜတ်ကၞာတ် ဂွံ&quot; (Observable universe) ဂှ် နွံ အနာံ ဗွဲအလုံ ၜိုတ် ၉၃ ဗဳလဳယာန် [[သၞာံ လျး]] (Light-years) ရ။ သၞာံ လျး ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဇမ္ၚောဲ လျး မအာ စိုပ် ပ္ဍဲ ပွိုင် မွဲ သၞာံ (ၜိုတ် ၉.၄၆ ထရဳလဳယာန် ကဳလဝ်မဳတာ) ရ။

== ၅။ လဒက်ပတန် ကေုာံ ဂယ်လာတ်သဳဂမၠိုင် (Structure and Galaxies) ==
စက္ကဝါ ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု လဒက်ပတန် ကဆံင် နာနာ သာ် ရ။ 
* '''သၞောတ် တ္ၚဲ (Solar System):''' ပိုယ် မံင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ မဒှ် သၞောတ် တ္ၚဲ မွဲ ရ။
* '''ဂယ်လာတ်သဳ (Galaxy):''' သၞောတ် တ္ၚဲ ပိုယ် ဂှ် နွံ ပ္ဍဲကဵု ဂယ်လာတ်သဳ [[ဂၠံင် ဍာ်တှ်]] (Milky Way Galaxy) မနွံကဵု သၞံင် ၜိုတ် ၁၀၀ စဵုကဵု ၄၀၀ ဗဳလဳယာန် မ ရ။
* '''ဂကောံ ဂယ်လာတ်သဳ (Galaxy Groups/Clusters):''' Milky Way ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ Local Group တုဲ လဒက်ပတန် ဇၞော် အိုတ် ဂှ် ကော်စ Superclusters ရ။
* '''ကွန်ရက် စက္ကဝါ (Cosmic Web):''' လတူ ကဆံင် အလုံ စက္ကဝါ မ္ဂး၊ ဂယ်လာတ်သဳ တအ်ဂှ် တန်တဴ ဒၟံင် ညံင်ရဴ ကွန်ရက် ဇာ (Web-like structure) မနွံကဵု လစွံ ဇၞော်ဇၞော် (Filaments) ကေုာံ လဟာင် အကာသ ဂၠုဂၠု (Voids) ရ။

== ၆။ ဒြပ် မဟွံမဲ ရုပ်သာ် ကေုာံ ဒြဟတ် မဟွံမဲ ရုပ်သာ် (Dark Matter and Dark Energy) ==
အရာ မအမ်သဝ် အိုတ် ပ္ဍဲ စက္ကဝါ ဂှ် ဒှ် ဒဒှ်ရ ပိုယ် တီ အရာ မနွံ ပ္ဍဲ စက္ကဝါ ဆ ၅ ရာခိုင်နှုန်း သၟး ရ။&lt;ref name=&quot;tyson&quot;&gt;{{cite book |last=Tyson |first=N. D. |title=Astrophysics for People in a Hurry |publisher=W. W. Norton &amp; Company |year=2017 |pages=70-75}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ သ္ၚိအင် ထ္ၜး ပရေင်ပါ်ပြး ဒြပ် ကေုာံ ဒြဟတ် ပ္ဍဲ စက္ကဝါ
|-
! ဂကူ ဒြပ်/ဒြဟတ်
! ရာခိုင်နှုန်း
! ပွံက်အဓိပ္ပါယ်
|-
| '''ဒြဟတ် ဒမၠု (Dark Energy)'''
| ၆၈.၃ %
| ဒှ် ဒြဟတ် မဟွံတီ ဟိုတ် တုဲ ပကဵု ညံင် စက္ကဝါ ဂွံ လှဲလး တိတ် အာ နကဵု အသိင် မပြဟ် တိုန် ရ။
|-
| '''ဒြပ် ဒမၠု (Dark Matter)'''
| ၂၆.၈ %
| ဒှ် ဒြပ် မဟွံပတိတ် လျး တုဲ ၜတ်ကၞာတ် ဟွံဂွံ၊ ဆဂး ဍေဟ် နွံကဵု ဒြဟတ် ဓရောတ် (Gravity) မတံင်ဓဇက် လဝ် ဂယ်လာတ်သဳ တအ် ရ။
|-
| '''ရုပ်ဝတ္ထု ဓမ္မတာ (Ordinary Matter)'''
| ၄.၉ %
| ဒှ် ရုပ်ဝတ္ထု မပိုယ် မာန် ဆဵု ကေတ် - မပ္တံကဵု သၞံင်၊ ဂြဟ်၊ ဓါတ် ဓါတ်ငွေ့ ကေုာံ သတ် မဂျိုင် တအ် သီုဖအိုတ် ရ။
|}

== ၇။ သၞောဝ် ရူပဗေဒ ကေုာံ သဘာဝ (Physical Laws and Nature) ==
စက္ကဝါ ပိုယ် ဏအ်ဝွံ အုပ်ဓုပ် လဝ် နကဵု သၞောဝ် ရူပဗေဒ ကေုာံ ဒြဟတ် သဇိုင် ၄ သာ် ရ -
# '''ဒြဟတ် ဓရောတ် (Gravity):''' ဒြဟတ် မတံင် ဓဇက် ရုပ်ဝတ္ထု တအ်၊ မအုပ်ဓုပ် လဝ် သၞံင် ကေုာံ ဂယ်လာတ်သဳ တအ် ရ (အတိုင် [[သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ]] ညး အာင်သတာင်)။&lt;ref name=&quot;einstein&quot;&gt;{{cite book |last=Einstein |first=A. |title=Relativity: The Special and the General Theory |publisher=Henry Holt and Company |year=1920 |pages=100-105}}&lt;/ref&gt;
# '''ဒြဟတ် လျး-သံလိုက် (Electromagnetism):''' ဒြဟတ် မထိင်ဒဝ် လျး၊ လလဳ ကေုာံ ဓါတ် သံလိုက် တအ် ရ။
# '''ဒြဟတ် နျူကလဳယျာ ထတ် (Strong Nuclear Force):''' ဒြဟတ် မတံင် ဓဇက် လဝ် ပရဝ်တွန် ကဵု နယူထရွန် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် အက်တမ် ရ။
# '''ဒြဟတ် နျူကလဳယျာ ဍိုန် (Weak Nuclear Force):''' ဒြဟတ် မဖန်ဗဒှ် ကဵု သဘာဝ ဓါတ် ရေဒဳယဝ် (Radioactive decay) ရ။

== ၈။ အနာဂတ် ကေုာံ လအိတ် စက္ကဝါ (Future and End of the Universe) ==
တၠပညာ နက္ခတ္တဗေဒ တအ် ဟီုတွံ လဝ် ဗီုပြင် လအိတ် စက္ကဝါ (End of the universe) ၃ သာ် အဓိက ရ -
* '''The Big Freeze (ပရေင်ကတဵုဒှ် ဍာ်ကလောအ် ဇၞော်):''' ယဝ်ရ စက္ကဝါ ဆက် လှဲလး တိတ် အာ ဒၟံင် ဟွံမဲ ကဵု အပိုတ်အခြာ မ္ဂး၊ သၞံင် တအ် သီုဖအိုတ် သ္ဒး ပၠိုတ် အာ တုဲ၊ စက္ကဝါ အလုံအိုတ်သီု ဂှ် ကတဵုဒှ် အာ ဂၠု ကေုာံ လမုဟ် (Heat death) ရ။ (ဏအ်ဝွံ ဒှ် လညာတ် မနွံ ပရေင်တန်တဴ ဂၠိုင်အိုတ် ရ)။
* '''The Big Crunch (ပရေင်ကလေင် ကောံ ဇၞော်):''' ယဝ်ရ ဒြဟတ် ဓရောတ် ဇၞော် နူကဵု အသိင် မလှဲလး မ္ဂး၊ စက္ကဝါ ဂှ် ကလေင် စောံကောံ စှ်ေ စိုပ် ဌာန် တမ် သမၠေဝ် မွဲ ပၠန် ရ။
* '''The Big Rip (ပရေင်ထကး ဇၞော်):''' ယဝ်ရ ဒြဟတ် ဒမၠု ထတ် လောန် အာ မ္ဂး၊ ဍေဟ် သ္ဒး တံင် ထကး ထောအ် ဂယ်လာတ်သဳ၊ သၞံင် ကေုာံ အက်တမ် တအ် သီုဖအိုတ် ရ။

== ၉။ ပရေင်သုတေသန ကေုာံ ကွတ်ပညာ ခေတ်တၟိ (Research and Modern Technology) ==
ပရေင်လ္ၚတ် စက္ကဝါ ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ် ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ ကွတ်ပညာ မသၠုင်ပြဲ ရ။ 
* '''မှန်စောင်း အာကာသ ဟပ်ဗဴ (Hubble Space Telescope):''' ပလံင် ပတိတ် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၀ တုဲ၊ ဍေဟ် တက် ကေတ် ဗီုရုပ် ဂယ်လာတ်သဳ မသ္ၚောဲ လောန် တအ် ဂွံ ဗွဲမကၠးကြေဟ် ရ။
* '''မှန်စောင်း အာကာသ ဂျိမ်းဝက်ပ် (James Webb Space Telescope - JWST):''' ပလံင် ပတိတ် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၁၊ ဍေဟ် မာန် ညာတ် ကေတ် လျး အေန်ဖရာရက် (Infrared) တုဲ ဍေဟ် မာန် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် စဵုကဵု စိုပ် အခိင် ကၠာအိုတ် ကြပ် ကု ဗစ်ဗေန် မာန် ရ။
* တၠပညာ တအ် သီု စကာ [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial Intelligence) သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တင်ဂၞင် (Data) ဗွဲမဂၠိုင် နူကဵု မှန်စောင်း တအ် ညံင်ဂွံ ဂၠာဲ ဆဵု ဂြဟ် တၟိ တၟိ တအ် ရ။

== ၁၀။ လညာတ် ဒဿန ကေုာံ သာသနာ (Philosophical and Religious Perspectives) ==
သဘာဝ စက္ကဝါ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ လညာတ် သိပ္ပံ သၟး ရ၊ ဍေဟ်ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု လညာတ် ဒဿန ကေုာံ ဘာသာ သာသနာ ဗွဲမဇၞော် ရ။&lt;ref name=&quot;greene&quot;&gt;{{cite book |last=Greene |first=B. |title=The Hidden Reality: Parallel Universes and the Deep Laws of the Cosmos |publisher=Knopf |year=2011 |pages=10-15}}&lt;/ref&gt;
* '''သဳအိုရဳ မာလ်တဳဗာစ် (Multiverse Theory):''' တၠပညာ သိပ္ပံ လ္ၚဵု ပတှ်ေ ကေတ် လဝ် ဒဒှ်ရ စက္ကဝါ ပိုယ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် ဆ မွဲ ပ္ဍဲကဵု စက္ကဝါ မဂၠိုင်ကဵု မ (Parallel universes) ရ။
* '''စက္ကဝါ မဖန်ဇန် လဝ် အတိကျ (Fine-Tuned Universe):''' သၞောဝ် ရူပဗေဒ ပ္ဍဲ စက္ကဝါ ပိုယ် ဏအ်ဝွံ ကြပ်ညောန် ကေုာံ ချိုတ်ပၠိုတ် လောန် တုဲ၊ ယဝ်ရ ပြံင်လှာဲ အာ ဆ ညိဓဝ် မ္ဂး၊ သတ္တဝါ မဂျိုင် တအ် ကတဵုဒှ် ဟွံမာန် ရ။ လညာတ် ဏအ် ပကဵု ညံင် မၞိဟ် တအ် ဂွံ ချပ် ဒဒှ်ရ စက္ကဝါ ဏအ် နွံကဵု ညးမဖန်ဇန် (Creator) ဟွံသေင်မ္ဂး ကတဵုဒှ် နကဵု ဟိုတ် တၟေင် မွဲမွဲ ရောင်။ 

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[သဳအိုရဳ ဗစ်ဗေန်]] (Big bang)
* [[ဂယ်လာတ်သဳ]] (Galaxy)
* [[ဒြပ် ဒမၠု]] (Dark matter)
* [[ရူပဗေဒ]] (Physics)

{{Navbox
| name = Astronomy
| title = နက္ခတ္တဗေဒ ကေုာံ စက္ကဝါဗေဒ (Astronomy and Cosmology)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သဇိုင် သဘာဝ
| list1 =
* [[စက္ကဝါ]] (Universe)
* [[သဳအိုရဳ ဗစ်ဗေန်]] (Big bang theory)
* [[အကာသ]] (Outer space)
* [[သၞာံ လျး]] (Light-year)
| group2 = လဒက်ပတန် အာကာသ
| list2 =
* [[ဂယ်လာတ်သဳ]] (Galaxy)
* [[သၞံင်]] (Star)
* [[ဂြဟ်]] (Planet)
* [[သၞောတ် တ္ၚဲ]] (Solar system)
| group3 = ရူပဗေဒ စက္ကဝါ
| list3 =
* [[ဒြပ် ဒမၠု]] (Dark matter)
* [[ဒြဟတ် ဒမၠု]] (Dark energy)
* [[ဒြဟတ် ဓရောတ်]] (Gravity)
* [[သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ]] (Theory of relativity)
}}

[[Category:နက္ခတ္တဗေဒ]]
[[Category:စက္ကဝါဗေဒ]]
[[Category:ရူပဗေဒ]]
[[Category:စက္ကဝါ]]</text>
      <sha1>jtrcihio2ngfurjhd8t5p526zufzzz5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55899</id>
      <parentid>55898</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T03:01:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* ၃။ သဳအိုရဳ ဗစ်ဗေန် ကေုာံ ပရေင်ကတဵုဒှ် (Big Bang Theory and Origin) */</comment>
      <origin>55899</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20368" sha1="38062xykn7ha6dnihkhhd6gzw1195hu" xml:space="preserve">'''စက္ကဝါ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Universe'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အရာ မပံင်ကောံ လဝ် အကာသ (Space)၊ အခိင် (Time)၊ ကေုာံ ရုပ်ဝတ္ထု ကေုာံ ဒြဟတ် အလုံအိုတ်သီု မနွံ ပ္ဍဲ သဘာဝ ရ။ ပ္ဍဲကဵု စက္ကဝါ ဂှ် ပါလုပ် ဒၟံင် ဂြဟ် (Planets)၊ သၞံင် (Stars)၊ [[ဂယ်လာတ်သဳ]] (Galaxies)၊ ကေုာံ အလုံ ဒြပ် ဓါတ် (Matter) ကေုာံ ဒြဟတ် (Energy) တအ် သီုဖအိုတ် ရ။ အတိုင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ မ္ဂး၊ စက္ကဝါ ပိုယ် ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင်လဝ် နူကဵု ပရေင်ခတိုဟ် ဇၞော် မကော်စ [[သဳအိုရဳ ဗစ်ဗေန်]] (Big Bang Theory) လောန် ကၠုင် သၞာံ ၜိုတ် ၁၃.၈ ဗဳလဳယာန် တေအ် ရ။&lt;ref name=&quot;hawking&quot;&gt;{{cite book |last=Hawking |first=S. |title=A Brief History of Time |publisher=Bantam Books |year=1988 |pages=40-45}}&lt;/ref&gt;

ပညာ မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူ လဒက်ပတန် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် စက္ကဝါ ဏအ်ဂှ် ညးကော်စ [[ပညာ စက္ကဝါဗေဒ]] (Cosmology) ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သဘာဝ စက္ကဝါ၊ ဝင် လ္ၚတ်၊ လဒက်ပတန်၊ ကေုာံ အနာဂတ် ဍေဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:NASA-HS201427a-HubbleUltraDeepField2014-20140603.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် Hubble Ultra-Deep Field မထ္ၜးကဵု ဂယ်လာတ်သဳ မဂၠိုင်ကဵု ဂသင် ပ္ဍဲကဵု စက္ကဝါ ရ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;စက္ကဝါ&quot; ဂှ် ကၠုင် နူ အရေဝ် ပါဠိ (Cakkavāḷa) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပွဳပွူ လဒက်ပတန် ဂၠးတိ ကေုာံ တ္ၚဲ&quot; ရ။ ပ္ဍဲ သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ၊ စက္ကဝါ (Universe) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အရာ သီုဖအိုတ် မမာန် စၟတ်သမ္တီ ၜတ်ကၞာတ် ဂွံ (Observable universe) ကေုာံ အရာ မဟွံမာန် ၜတ်ကၞာတ် ဂွံ တအ် ဖအိုတ် ရ။ 

စက္ကဝါ ဝွံ နွံကဵု သဘာဝ မလှဲလး တိတ် ဒၟံင် (Expanding) အလုံ အခိင် ရ။ ရုပ်ဝတ္ထု ဓမ္မတာ မပ္တံကဵု အက်တမ်၊ သၞံင်၊ ကေုာံ ဂၠးတိ ပိုယ် ဏအ်ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ စက္ကဝါ ဆ ၅ ရာခိုင်နှုန်း သၟး တုဲ၊ သှ်ေ ဒၟံင် ၉၅ ရာခိုင်နှုန်း ဂှ် ဒှ် [[ဒြပ် ဒမၠု]] (Dark matter) ကေုာံ [[ဒြဟတ် ဒမၠု]] (Dark energy) မပိုယ် ဟွံမာန် ဆဵု ကေတ် နကဵု မတ် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် နက္ခတ္တဗေဒ (History and Development of Astronomy) ==
ပရေင်လ္ၚတ် စက္ကဝါ ဝွံ နွံကၠုင်လဝ် နူကဵု ခေတ် ညးတမၠာ တေအ် ရ။ 
* '''မဝ်ဒယ် ဂၠးတိ လဒေါဝ် (Geocentric Model):''' ပ္ဍဲ ခေတ် ဂရိတ် တြေံ၊ တၠပညာ မပ္တံကဵု ပတဝ်လမဳ (Ptolemy) တအ် ပတှ်ေ ကေတ် လဝ် ဒဒှ်ရ ဂၠးတိ ပိုယ် ဏအ် ဒှ် လဒေါဝ် စက္ကဝါ တုဲ၊ တ္ၚဲ ကေုာံ သၞံင် တအ် ဂေတ် ကလေင် ဒၟံင် ဂၠးတိ ရ။
* '''မဝ်ဒယ် တ္ၚဲ လဒေါဝ် (Heliocentric Model):''' ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၆၊ ကဝ်ပါနဳကပ်သ် (Nicolaus Copernicus) ပတိုန်ထ္ၜး လဝ် လညာတ် တၟိ ဒဒှ်ရ တ္ၚဲ ဂှ် ဒှ် လဒေါဝ် တုဲ၊ ဂၠးတိ ဂှ် ဂေတ် ကလေင် ဒၟံင် တ္ၚဲ ရ။
* '''စက္ကဝါ ခေတ်တၟိ:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၀ တအ်၊ [[အက်ဒဝေန် ဟပ်ဗဴ]] (Edwin Hubble) ဂၠာဲ ဆဵု ကေတ် ဒဒှ်ရ စက္ကဝါ ဏအ်ဝွံ နွံကဵု ဂယ်လာတ်သဳ တၞဟ်ခြာ ဗွဲမဂၠိုင် တုဲ၊ ဂယ်လာတ်သဳ တအ်ဂှ် ပြးဇး လှဲလး တိတ် အာ ဒၟံင် (Expanding) ရေင်သကအ် လၟိုန် အခိင် ရ။&lt;ref name=&quot;hubble&quot;&gt;{{cite journal |last=Hubble |first=E. |title=A Relation between Distance and Radial Velocity among Extra-Galactic Nebulae |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=15 |issue=3 |pages=168-173 |year=1929}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ သဳအိုရဳ ဗစ်ဗေန် ကေုာံ ပရေင်ကတဵုဒှ် (Big Bang Theory and Origin) ==
သဳအိုရဳ ဗစ်ဗေန် (Big Bang Theory) ဂှ် ဒှ် မဝ်ဒယ် သိပ္ပံ မဒုင်တဲ ဂၠိုင်အိုတ် သွက်ဂွံ သောင်ကလး ဗီုလဵု စက္ကဝါ ဏအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။ 

အတိုင် သဳအိုရဳ ဏအ် မ္ဂး၊ လောန် ကၠုင် သၞာံ ၜိုတ် ၁၃.၈ ဗဳလဳယာန် တေအ်၊ စက္ကဝါ အလုံအိုတ်သီု ဂှ် စောံကောံ ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ကဆံင် မဍောတ်သွတ် အိုတ်၊ ဂမ္တဴ အိုတ်၊ ကေုာံ ထပ်သတီု အိုတ် (Singularity) မွဲ ရ။ နူကဵု ကဆံင် ဂှ်၊ စက္ကဝါ ဂှ် ခတိုဟ် ပါ်ပြး တိတ် အာ ဗွဲမပြဟ် တုဲ ကတဵုဒှ် ကၠုင် အကာသ (Space) ကေုာံ အခိင် (Time) ရ။ ကာလ စက္ကဝါ ဂှ် ပါ်ပြး တုဲ ၜိုဟ် စှ်ေ အာ ဂှ်၊ ဒြဟတ် တအ် ပြံင်လှာဲ ကတဵုဒှ် အာ ရုပ်ဝတ္ထု သဇိုင် မပ္တံကဵု ပရဝ်တွန် (Protons) ကေုာံ [[အဳလက်ထရောန်လက်ထရွန်|အဳလက်ထရောန်]] (Electrons) တုဲ လက္ကရဴ ဂှ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် အက်တမ် ဟိုက်ဒရဝ်ဂျေန် (Hydrogen) ရ။

== ၄။ ဇမၞော် ကေုာံ အယုက် စက္ကဝါ (Size and Age of the Universe) ==
* '''အယုက်:''' စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ စက္ကဝါ ဝွံ နွံ အယုက် ၁၃.၈ ဗဳလဳယာန် သၞာံ ရ။ အယုက် ဏအ်ဝွံ တွက်ဂၠာဲ ကေတ် နူကဵု ပရေင်ၜတ်ကၞာတ် အသိင် ပရေင်လှဲလး စက္ကဝါ ကေုာံ လျး ပွဳပွူ လက္ကရဴ ဗစ်ဗေန် (Cosmic Microwave Background Radiation) ရ။
* '''ဇမၞော်:''' ဇမၞော် စက္ကဝါ ဇေတ်တ် ဂှ် မၞိဟ် တအ် ဟွံမာန် တီ ဏီ ရ။ ဆဂး &quot;စက္ကဝါ မမာန် ၜတ်ကၞာတ် ဂွံ&quot; (Observable universe) ဂှ် နွံ အနာံ ဗွဲအလုံ ၜိုတ် ၉၃ ဗဳလဳယာန် [[သၞာံ လျး]] (Light-years) ရ။ သၞာံ လျး ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဇမ္ၚောဲ လျး မအာ စိုပ် ပ္ဍဲ ပွိုင် မွဲ သၞာံ (ၜိုတ် ၉.၄၆ ထရဳလဳယာန် ကဳလဝ်မဳတာ) ရ။

== ၅။ လဒက်ပတန် ကေုာံ ဂယ်လာတ်သဳဂမၠိုင် (Structure and Galaxies) ==
စက္ကဝါ ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု လဒက်ပတန် ကဆံင် နာနာ သာ် ရ။ 
* '''သၞောတ် တ္ၚဲ (Solar System):''' ပိုယ် မံင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ မဒှ် သၞောတ် တ္ၚဲ မွဲ ရ။
* '''ဂယ်လာတ်သဳ (Galaxy):''' သၞောတ် တ္ၚဲ ပိုယ် ဂှ် နွံ ပ္ဍဲကဵု ဂယ်လာတ်သဳ [[ဂၠံင် ဍာ်တှ်]] (Milky Way Galaxy) မနွံကဵု သၞံင် ၜိုတ် ၁၀၀ စဵုကဵု ၄၀၀ ဗဳလဳယာန် မ ရ။
* '''ဂကောံ ဂယ်လာတ်သဳ (Galaxy Groups/Clusters):''' Milky Way ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ Local Group တုဲ လဒက်ပတန် ဇၞော် အိုတ် ဂှ် ကော်စ Superclusters ရ။
* '''ကွန်ရက် စက္ကဝါ (Cosmic Web):''' လတူ ကဆံင် အလုံ စက္ကဝါ မ္ဂး၊ ဂယ်လာတ်သဳ တအ်ဂှ် တန်တဴ ဒၟံင် ညံင်ရဴ ကွန်ရက် ဇာ (Web-like structure) မနွံကဵု လစွံ ဇၞော်ဇၞော် (Filaments) ကေုာံ လဟာင် အကာသ ဂၠုဂၠု (Voids) ရ။

== ၆။ ဒြပ် မဟွံမဲ ရုပ်သာ် ကေုာံ ဒြဟတ် မဟွံမဲ ရုပ်သာ် (Dark Matter and Dark Energy) ==
အရာ မအမ်သဝ် အိုတ် ပ္ဍဲ စက္ကဝါ ဂှ် ဒှ် ဒဒှ်ရ ပိုယ် တီ အရာ မနွံ ပ္ဍဲ စက္ကဝါ ဆ ၅ ရာခိုင်နှုန်း သၟး ရ။&lt;ref name=&quot;tyson&quot;&gt;{{cite book |last=Tyson |first=N. D. |title=Astrophysics for People in a Hurry |publisher=W. W. Norton &amp; Company |year=2017 |pages=70-75}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ သ္ၚိအင် ထ္ၜး ပရေင်ပါ်ပြး ဒြပ် ကေုာံ ဒြဟတ် ပ္ဍဲ စက္ကဝါ
|-
! ဂကူ ဒြပ်/ဒြဟတ်
! ရာခိုင်နှုန်း
! ပွံက်အဓိပ္ပါယ်
|-
| '''ဒြဟတ် ဒမၠု (Dark Energy)'''
| ၆၈.၃ %
| ဒှ် ဒြဟတ် မဟွံတီ ဟိုတ် တုဲ ပကဵု ညံင် စက္ကဝါ ဂွံ လှဲလး တိတ် အာ နကဵု အသိင် မပြဟ် တိုန် ရ။
|-
| '''ဒြပ် ဒမၠု (Dark Matter)'''
| ၂၆.၈ %
| ဒှ် ဒြပ် မဟွံပတိတ် လျး တုဲ ၜတ်ကၞာတ် ဟွံဂွံ၊ ဆဂး ဍေဟ် နွံကဵု ဒြဟတ် ဓရောတ် (Gravity) မတံင်ဓဇက် လဝ် ဂယ်လာတ်သဳ တအ် ရ။
|-
| '''ရုပ်ဝတ္ထု ဓမ္မတာ (Ordinary Matter)'''
| ၄.၉ %
| ဒှ် ရုပ်ဝတ္ထု မပိုယ် မာန် ဆဵု ကေတ် - မပ္တံကဵု သၞံင်၊ ဂြဟ်၊ ဓါတ် ဓါတ်ငွေ့ ကေုာံ သတ် မဂျိုင် တအ် သီုဖအိုတ် ရ။
|}

== ၇။ သၞောဝ် ရူပဗေဒ ကေုာံ သဘာဝ (Physical Laws and Nature) ==
စက္ကဝါ ပိုယ် ဏအ်ဝွံ အုပ်ဓုပ် လဝ် နကဵု သၞောဝ် ရူပဗေဒ ကေုာံ ဒြဟတ် သဇိုင် ၄ သာ် ရ -
# '''ဒြဟတ် ဓရောတ် (Gravity):''' ဒြဟတ် မတံင် ဓဇက် ရုပ်ဝတ္ထု တအ်၊ မအုပ်ဓုပ် လဝ် သၞံင် ကေုာံ ဂယ်လာတ်သဳ တအ် ရ (အတိုင် [[သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ]] ညး အာင်သတာင်)။&lt;ref name=&quot;einstein&quot;&gt;{{cite book |last=Einstein |first=A. |title=Relativity: The Special and the General Theory |publisher=Henry Holt and Company |year=1920 |pages=100-105}}&lt;/ref&gt;
# '''ဒြဟတ် လျး-သံလိုက် (Electromagnetism):''' ဒြဟတ် မထိင်ဒဝ် လျး၊ လလဳ ကေုာံ ဓါတ် သံလိုက် တအ် ရ။
# '''ဒြဟတ် နျူကလဳယျာ ထတ် (Strong Nuclear Force):''' ဒြဟတ် မတံင် ဓဇက် လဝ် ပရဝ်တွန် ကဵု နယူထရွန် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် အက်တမ် ရ။
# '''ဒြဟတ် နျူကလဳယျာ ဍိုန် (Weak Nuclear Force):''' ဒြဟတ် မဖန်ဗဒှ် ကဵု သဘာဝ ဓါတ် ရေဒဳယဝ် (Radioactive decay) ရ။

== ၈။ အနာဂတ် ကေုာံ လအိတ် စက္ကဝါ (Future and End of the Universe) ==
တၠပညာ နက္ခတ္တဗေဒ တအ် ဟီုတွံ လဝ် ဗီုပြင် လအိတ် စက္ကဝါ (End of the universe) ၃ သာ် အဓိက ရ -
* '''The Big Freeze (ပရေင်ကတဵုဒှ် ဍာ်ကလောအ် ဇၞော်):''' ယဝ်ရ စက္ကဝါ ဆက် လှဲလး တိတ် အာ ဒၟံင် ဟွံမဲ ကဵု အပိုတ်အခြာ မ္ဂး၊ သၞံင် တအ် သီုဖအိုတ် သ္ဒး ပၠိုတ် အာ တုဲ၊ စက္ကဝါ အလုံအိုတ်သီု ဂှ် ကတဵုဒှ် အာ ဂၠု ကေုာံ လမုဟ် (Heat death) ရ။ (ဏအ်ဝွံ ဒှ် လညာတ် မနွံ ပရေင်တန်တဴ ဂၠိုင်အိုတ် ရ)။
* '''The Big Crunch (ပရေင်ကလေင် ကောံ ဇၞော်):''' ယဝ်ရ ဒြဟတ် ဓရောတ် ဇၞော် နူကဵု အသိင် မလှဲလး မ္ဂး၊ စက္ကဝါ ဂှ် ကလေင် စောံကောံ စှ်ေ စိုပ် ဌာန် တမ် သမၠေဝ် မွဲ ပၠန် ရ။
* '''The Big Rip (ပရေင်ထကး ဇၞော်):''' ယဝ်ရ ဒြဟတ် ဒမၠု ထတ် လောန် အာ မ္ဂး၊ ဍေဟ် သ္ဒး တံင် ထကး ထောအ် ဂယ်လာတ်သဳ၊ သၞံင် ကေုာံ အက်တမ် တအ် သီုဖအိုတ် ရ။

== ၉။ ပရေင်သုတေသန ကေုာံ ကွတ်ပညာ ခေတ်တၟိ (Research and Modern Technology) ==
ပရေင်လ္ၚတ် စက္ကဝါ ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ် ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ ကွတ်ပညာ မသၠုင်ပြဲ ရ။ 
* '''မှန်စောင်း အာကာသ ဟပ်ဗဴ (Hubble Space Telescope):''' ပလံင် ပတိတ် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၀ တုဲ၊ ဍေဟ် တက် ကေတ် ဗီုရုပ် ဂယ်လာတ်သဳ မသ္ၚောဲ လောန် တအ် ဂွံ ဗွဲမကၠးကြေဟ် ရ။
* '''မှန်စောင်း အာကာသ ဂျိမ်းဝက်ပ် (James Webb Space Telescope - JWST):''' ပလံင် ပတိတ် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၁၊ ဍေဟ် မာန် ညာတ် ကေတ် လျး အေန်ဖရာရက် (Infrared) တုဲ ဍေဟ် မာန် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် စဵုကဵု စိုပ် အခိင် ကၠာအိုတ် ကြပ် ကု ဗစ်ဗေန် မာန် ရ။
* တၠပညာ တအ် သီု စကာ [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial Intelligence) သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တင်ဂၞင် (Data) ဗွဲမဂၠိုင် နူကဵု မှန်စောင်း တအ် ညံင်ဂွံ ဂၠာဲ ဆဵု ဂြဟ် တၟိ တၟိ တအ် ရ။

== ၁၀။ လညာတ် ဒဿန ကေုာံ သာသနာ (Philosophical and Religious Perspectives) ==
သဘာဝ စက္ကဝါ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ လညာတ် သိပ္ပံ သၟး ရ၊ ဍေဟ်ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု လညာတ် ဒဿန ကေုာံ ဘာသာ သာသနာ ဗွဲမဇၞော် ရ။&lt;ref name=&quot;greene&quot;&gt;{{cite book |last=Greene |first=B. |title=The Hidden Reality: Parallel Universes and the Deep Laws of the Cosmos |publisher=Knopf |year=2011 |pages=10-15}}&lt;/ref&gt;
* '''သဳအိုရဳ မာလ်တဳဗာစ် (Multiverse Theory):''' တၠပညာ သိပ္ပံ လ္ၚဵု ပတှ်ေ ကေတ် လဝ် ဒဒှ်ရ စက္ကဝါ ပိုယ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် ဆ မွဲ ပ္ဍဲကဵု စက္ကဝါ မဂၠိုင်ကဵု မ (Parallel universes) ရ။
* '''စက္ကဝါ မဖန်ဇန် လဝ် အတိကျ (Fine-Tuned Universe):''' သၞောဝ် ရူပဗေဒ ပ္ဍဲ စက္ကဝါ ပိုယ် ဏအ်ဝွံ ကြပ်ညောန် ကေုာံ ချိုတ်ပၠိုတ် လောန် တုဲ၊ ယဝ်ရ ပြံင်လှာဲ အာ ဆ ညိဓဝ် မ္ဂး၊ သတ္တဝါ မဂျိုင် တအ် ကတဵုဒှ် ဟွံမာန် ရ။ လညာတ် ဏအ် ပကဵု ညံင် မၞိဟ် တအ် ဂွံ ချပ် ဒဒှ်ရ စက္ကဝါ ဏအ် နွံကဵု ညးမဖန်ဇန် (Creator) ဟွံသေင်မ္ဂး ကတဵုဒှ် နကဵု ဟိုတ် တၟေင် မွဲမွဲ ရောင်။ 

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[သဳအိုရဳ ဗစ်ဗေန်]] (Big bang)
* [[ဂယ်လာတ်သဳ]] (Galaxy)
* [[ဒြပ် ဒမၠု]] (Dark matter)
* [[ရူပဗေဒ]] (Physics)

{{Navbox
| name = Astronomy
| title = နက္ခတ္တဗေဒ ကေုာံ စက္ကဝါဗေဒ (Astronomy and Cosmology)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သဇိုင် သဘာဝ
| list1 =
* [[စက္ကဝါ]] (Universe)
* [[သဳအိုရဳ ဗစ်ဗေန်]] (Big bang theory)
* [[အကာသ]] (Outer space)
* [[သၞာံ လျး]] (Light-year)
| group2 = လဒက်ပတန် အာကာသ
| list2 =
* [[ဂယ်လာတ်သဳ]] (Galaxy)
* [[သၞံင်]] (Star)
* [[ဂြဟ်]] (Planet)
* [[သၞောတ် တ္ၚဲ]] (Solar system)
| group3 = ရူပဗေဒ စက္ကဝါ
| list3 =
* [[ဒြပ် ဒမၠု]] (Dark matter)
* [[ဒြဟတ် ဒမၠု]] (Dark energy)
* [[ဒြဟတ် ဓရောတ်]] (Gravity)
* [[သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ]] (Theory of relativity)
}}

[[Category:နက္ခတ္တဗေဒ]]
[[Category:စက္ကဝါဗေဒ]]
[[Category:ရူပဗေဒ]]
[[Category:စက္ကဝါ]]</text>
      <sha1>38062xykn7ha6dnihkhhd6gzw1195hu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55900</id>
      <parentid>55899</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T03:02:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* ၃။ သဳအိုရဳ ဗစ်ဗေန် ကေုာံ ပရေင်ကတဵုဒှ် (Big Bang Theory and Origin) */</comment>
      <origin>55900</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20310" sha1="0fjfvkc557ipqrp75gqdv4a8jqjry3o" xml:space="preserve">'''စက္ကဝါ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Universe'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အရာ မပံင်ကောံ လဝ် အကာသ (Space)၊ အခိင် (Time)၊ ကေုာံ ရုပ်ဝတ္ထု ကေုာံ ဒြဟတ် အလုံအိုတ်သီု မနွံ ပ္ဍဲ သဘာဝ ရ။ ပ္ဍဲကဵု စက္ကဝါ ဂှ် ပါလုပ် ဒၟံင် ဂြဟ် (Planets)၊ သၞံင် (Stars)၊ [[ဂယ်လာတ်သဳ]] (Galaxies)၊ ကေုာံ အလုံ ဒြပ် ဓါတ် (Matter) ကေုာံ ဒြဟတ် (Energy) တအ် သီုဖအိုတ် ရ။ အတိုင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ မ္ဂး၊ စက္ကဝါ ပိုယ် ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင်လဝ် နူကဵု ပရေင်ခတိုဟ် ဇၞော် မကော်စ [[သဳအိုရဳ ဗစ်ဗေန်]] (Big Bang Theory) လောန် ကၠုင် သၞာံ ၜိုတ် ၁၃.၈ ဗဳလဳယာန် တေအ် ရ။&lt;ref name=&quot;hawking&quot;&gt;{{cite book |last=Hawking |first=S. |title=A Brief History of Time |publisher=Bantam Books |year=1988 |pages=40-45}}&lt;/ref&gt;

ပညာ မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူ လဒက်ပတန် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် စက္ကဝါ ဏအ်ဂှ် ညးကော်စ [[ပညာ စက္ကဝါဗေဒ]] (Cosmology) ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သဘာဝ စက္ကဝါ၊ ဝင် လ္ၚတ်၊ လဒက်ပတန်၊ ကေုာံ အနာဂတ် ဍေဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:NASA-HS201427a-HubbleUltraDeepField2014-20140603.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် Hubble Ultra-Deep Field မထ္ၜးကဵု ဂယ်လာတ်သဳ မဂၠိုင်ကဵု ဂသင် ပ္ဍဲကဵု စက္ကဝါ ရ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;စက္ကဝါ&quot; ဂှ် ကၠုင် နူ အရေဝ် ပါဠိ (Cakkavāḷa) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပွဳပွူ လဒက်ပတန် ဂၠးတိ ကေုာံ တ္ၚဲ&quot; ရ။ ပ္ဍဲ သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ၊ စက္ကဝါ (Universe) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အရာ သီုဖအိုတ် မမာန် စၟတ်သမ္တီ ၜတ်ကၞာတ် ဂွံ (Observable universe) ကေုာံ အရာ မဟွံမာန် ၜတ်ကၞာတ် ဂွံ တအ် ဖအိုတ် ရ။ 

စက္ကဝါ ဝွံ နွံကဵု သဘာဝ မလှဲလး တိတ် ဒၟံင် (Expanding) အလုံ အခိင် ရ။ ရုပ်ဝတ္ထု ဓမ္မတာ မပ္တံကဵု အက်တမ်၊ သၞံင်၊ ကေုာံ ဂၠးတိ ပိုယ် ဏအ်ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ စက္ကဝါ ဆ ၅ ရာခိုင်နှုန်း သၟး တုဲ၊ သှ်ေ ဒၟံင် ၉၅ ရာခိုင်နှုန်း ဂှ် ဒှ် [[ဒြပ် ဒမၠု]] (Dark matter) ကေုာံ [[ဒြဟတ် ဒမၠု]] (Dark energy) မပိုယ် ဟွံမာန် ဆဵု ကေတ် နကဵု မတ် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် နက္ခတ္တဗေဒ (History and Development of Astronomy) ==
ပရေင်လ္ၚတ် စက္ကဝါ ဝွံ နွံကၠုင်လဝ် နူကဵု ခေတ် ညးတမၠာ တေအ် ရ။ 
* '''မဝ်ဒယ် ဂၠးတိ လဒေါဝ် (Geocentric Model):''' ပ္ဍဲ ခေတ် ဂရိတ် တြေံ၊ တၠပညာ မပ္တံကဵု ပတဝ်လမဳ (Ptolemy) တအ် ပတှ်ေ ကေတ် လဝ် ဒဒှ်ရ ဂၠးတိ ပိုယ် ဏအ် ဒှ် လဒေါဝ် စက္ကဝါ တုဲ၊ တ္ၚဲ ကေုာံ သၞံင် တအ် ဂေတ် ကလေင် ဒၟံင် ဂၠးတိ ရ။
* '''မဝ်ဒယ် တ္ၚဲ လဒေါဝ် (Heliocentric Model):''' ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၆၊ ကဝ်ပါနဳကပ်သ် (Nicolaus Copernicus) ပတိုန်ထ္ၜး လဝ် လညာတ် တၟိ ဒဒှ်ရ တ္ၚဲ ဂှ် ဒှ် လဒေါဝ် တုဲ၊ ဂၠးတိ ဂှ် ဂေတ် ကလေင် ဒၟံင် တ္ၚဲ ရ။
* '''စက္ကဝါ ခေတ်တၟိ:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၀ တအ်၊ [[အက်ဒဝေန် ဟပ်ဗဴ]] (Edwin Hubble) ဂၠာဲ ဆဵု ကေတ် ဒဒှ်ရ စက္ကဝါ ဏအ်ဝွံ နွံကဵု ဂယ်လာတ်သဳ တၞဟ်ခြာ ဗွဲမဂၠိုင် တုဲ၊ ဂယ်လာတ်သဳ တအ်ဂှ် ပြးဇး လှဲလး တိတ် အာ ဒၟံင် (Expanding) ရေင်သကအ် လၟိုန် အခိင် ရ။&lt;ref name=&quot;hubble&quot;&gt;{{cite journal |last=Hubble |first=E. |title=A Relation between Distance and Radial Velocity among Extra-Galactic Nebulae |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=15 |issue=3 |pages=168-173 |year=1929}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ သဳအိုရဳ ဗစ်ဗေန် ကေုာံ ပရေင်ကတဵုဒှ် (Big Bang Theory and Origin) ==
သဳအိုရဳ ဗစ်ဗေန် (Big Bang Theory) ဂှ် ဒှ် မဝ်ဒယ် သိပ္ပံ မဒုင်တဲ ဂၠိုင်အိုတ် သွက်ဂွံ သောင်ကလး ဗီုလဵု စက္ကဝါ ဏအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။ 

အတိုင် သဳအိုရဳ ဏအ် မ္ဂး၊ လောန် ကၠုင် သၞာံ ၜိုတ် ၁၃.၈ ဗဳလဳယာန် တေအ်၊ စက္ကဝါ အလုံအိုတ်သီု ဂှ် စောံကောံ ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ကဆံင် မဍောတ်သွတ် အိုတ်၊ ဂမ္တဴ အိုတ်၊ ကေုာံ ထပ်သတီု အိုတ် (Singularity) မွဲ ရ။ နူကဵု ကဆံင် ဂှ်၊ စက္ကဝါ ဂှ် ခတိုဟ် ပါ်ပြး တိတ် အာ ဗွဲမပြဟ် တုဲ ကတဵုဒှ် ကၠုင် အကာသ (Space) ကေုာံ အခိင် (Time) ရ။ ကာလ စက္ကဝါ ဂှ် ပါ်ပြး တုဲ ၜိုဟ် စှ်ေ အာ ဂှ်၊ ဒြဟတ် တအ် ပြံင်လှာဲ ကတဵုဒှ် အာ ရုပ်ဝတ္ထု သဇိုင် မပ္တံကဵု ပရဝ်တွန် (Protons) ကေုာံ [[အဳလက်ထရောန်]] (Electrons) တုဲ လက္ကရဴ ဂှ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် အက်တမ် ဟိုက်ဒရဝ်ဂျေန် (Hydrogen) ရ။

== ၄။ ဇမၞော် ကေုာံ အယုက် စက္ကဝါ (Size and Age of the Universe) ==
* '''အယုက်:''' စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ စက္ကဝါ ဝွံ နွံ အယုက် ၁၃.၈ ဗဳလဳယာန် သၞာံ ရ။ အယုက် ဏအ်ဝွံ တွက်ဂၠာဲ ကေတ် နူကဵု ပရေင်ၜတ်ကၞာတ် အသိင် ပရေင်လှဲလး စက္ကဝါ ကေုာံ လျး ပွဳပွူ လက္ကရဴ ဗစ်ဗေန် (Cosmic Microwave Background Radiation) ရ။
* '''ဇမၞော်:''' ဇမၞော် စက္ကဝါ ဇေတ်တ် ဂှ် မၞိဟ် တအ် ဟွံမာန် တီ ဏီ ရ။ ဆဂး &quot;စက္ကဝါ မမာန် ၜတ်ကၞာတ် ဂွံ&quot; (Observable universe) ဂှ် နွံ အနာံ ဗွဲအလုံ ၜိုတ် ၉၃ ဗဳလဳယာန် [[သၞာံ လျး]] (Light-years) ရ။ သၞာံ လျး ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဇမ္ၚောဲ လျး မအာ စိုပ် ပ္ဍဲ ပွိုင် မွဲ သၞာံ (ၜိုတ် ၉.၄၆ ထရဳလဳယာန် ကဳလဝ်မဳတာ) ရ။

== ၅။ လဒက်ပတန် ကေုာံ ဂယ်လာတ်သဳဂမၠိုင် (Structure and Galaxies) ==
စက္ကဝါ ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု လဒက်ပတန် ကဆံင် နာနာ သာ် ရ။ 
* '''သၞောတ် တ္ၚဲ (Solar System):''' ပိုယ် မံင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ မဒှ် သၞောတ် တ္ၚဲ မွဲ ရ။
* '''ဂယ်လာတ်သဳ (Galaxy):''' သၞောတ် တ္ၚဲ ပိုယ် ဂှ် နွံ ပ္ဍဲကဵု ဂယ်လာတ်သဳ [[ဂၠံင် ဍာ်တှ်]] (Milky Way Galaxy) မနွံကဵု သၞံင် ၜိုတ် ၁၀၀ စဵုကဵု ၄၀၀ ဗဳလဳယာန် မ ရ။
* '''ဂကောံ ဂယ်လာတ်သဳ (Galaxy Groups/Clusters):''' Milky Way ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ Local Group တုဲ လဒက်ပတန် ဇၞော် အိုတ် ဂှ် ကော်စ Superclusters ရ။
* '''ကွန်ရက် စက္ကဝါ (Cosmic Web):''' လတူ ကဆံင် အလုံ စက္ကဝါ မ္ဂး၊ ဂယ်လာတ်သဳ တအ်ဂှ် တန်တဴ ဒၟံင် ညံင်ရဴ ကွန်ရက် ဇာ (Web-like structure) မနွံကဵု လစွံ ဇၞော်ဇၞော် (Filaments) ကေုာံ လဟာင် အကာသ ဂၠုဂၠု (Voids) ရ။

== ၆။ ဒြပ် မဟွံမဲ ရုပ်သာ် ကေုာံ ဒြဟတ် မဟွံမဲ ရုပ်သာ် (Dark Matter and Dark Energy) ==
အရာ မအမ်သဝ် အိုတ် ပ္ဍဲ စက္ကဝါ ဂှ် ဒှ် ဒဒှ်ရ ပိုယ် တီ အရာ မနွံ ပ္ဍဲ စက္ကဝါ ဆ ၅ ရာခိုင်နှုန်း သၟး ရ။&lt;ref name=&quot;tyson&quot;&gt;{{cite book |last=Tyson |first=N. D. |title=Astrophysics for People in a Hurry |publisher=W. W. Norton &amp; Company |year=2017 |pages=70-75}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ သ္ၚိအင် ထ္ၜး ပရေင်ပါ်ပြး ဒြပ် ကေုာံ ဒြဟတ် ပ္ဍဲ စက္ကဝါ
|-
! ဂကူ ဒြပ်/ဒြဟတ်
! ရာခိုင်နှုန်း
! ပွံက်အဓိပ္ပါယ်
|-
| '''ဒြဟတ် ဒမၠု (Dark Energy)'''
| ၆၈.၃ %
| ဒှ် ဒြဟတ် မဟွံတီ ဟိုတ် တုဲ ပကဵု ညံင် စက္ကဝါ ဂွံ လှဲလး တိတ် အာ နကဵု အသိင် မပြဟ် တိုန် ရ။
|-
| '''ဒြပ် ဒမၠု (Dark Matter)'''
| ၂၆.၈ %
| ဒှ် ဒြပ် မဟွံပတိတ် လျး တုဲ ၜတ်ကၞာတ် ဟွံဂွံ၊ ဆဂး ဍေဟ် နွံကဵု ဒြဟတ် ဓရောတ် (Gravity) မတံင်ဓဇက် လဝ် ဂယ်လာတ်သဳ တအ် ရ။
|-
| '''ရုပ်ဝတ္ထု ဓမ္မတာ (Ordinary Matter)'''
| ၄.၉ %
| ဒှ် ရုပ်ဝတ္ထု မပိုယ် မာန် ဆဵု ကေတ် - မပ္တံကဵု သၞံင်၊ ဂြဟ်၊ ဓါတ် ဓါတ်ငွေ့ ကေုာံ သတ် မဂျိုင် တအ် သီုဖအိုတ် ရ။
|}

== ၇။ သၞောဝ် ရူပဗေဒ ကေုာံ သဘာဝ (Physical Laws and Nature) ==
စက္ကဝါ ပိုယ် ဏအ်ဝွံ အုပ်ဓုပ် လဝ် နကဵု သၞောဝ် ရူပဗေဒ ကေုာံ ဒြဟတ် သဇိုင် ၄ သာ် ရ -
# '''ဒြဟတ် ဓရောတ် (Gravity):''' ဒြဟတ် မတံင် ဓဇက် ရုပ်ဝတ္ထု တအ်၊ မအုပ်ဓုပ် လဝ် သၞံင် ကေုာံ ဂယ်လာတ်သဳ တအ် ရ (အတိုင် [[သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ]] ညး အာင်သတာင်)။&lt;ref name=&quot;einstein&quot;&gt;{{cite book |last=Einstein |first=A. |title=Relativity: The Special and the General Theory |publisher=Henry Holt and Company |year=1920 |pages=100-105}}&lt;/ref&gt;
# '''ဒြဟတ် လျး-သံလိုက် (Electromagnetism):''' ဒြဟတ် မထိင်ဒဝ် လျး၊ လလဳ ကေုာံ ဓါတ် သံလိုက် တအ် ရ။
# '''ဒြဟတ် နျူကလဳယျာ ထတ် (Strong Nuclear Force):''' ဒြဟတ် မတံင် ဓဇက် လဝ် ပရဝ်တွန် ကဵု နယူထရွန် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် အက်တမ် ရ။
# '''ဒြဟတ် နျူကလဳယျာ ဍိုန် (Weak Nuclear Force):''' ဒြဟတ် မဖန်ဗဒှ် ကဵု သဘာဝ ဓါတ် ရေဒဳယဝ် (Radioactive decay) ရ။

== ၈။ အနာဂတ် ကေုာံ လအိတ် စက္ကဝါ (Future and End of the Universe) ==
တၠပညာ နက္ခတ္တဗေဒ တအ် ဟီုတွံ လဝ် ဗီုပြင် လအိတ် စက္ကဝါ (End of the universe) ၃ သာ် အဓိက ရ -
* '''The Big Freeze (ပရေင်ကတဵုဒှ် ဍာ်ကလောအ် ဇၞော်):''' ယဝ်ရ စက္ကဝါ ဆက် လှဲလး တိတ် အာ ဒၟံင် ဟွံမဲ ကဵု အပိုတ်အခြာ မ္ဂး၊ သၞံင် တအ် သီုဖအိုတ် သ္ဒး ပၠိုတ် အာ တုဲ၊ စက္ကဝါ အလုံအိုတ်သီု ဂှ် ကတဵုဒှ် အာ ဂၠု ကေုာံ လမုဟ် (Heat death) ရ။ (ဏအ်ဝွံ ဒှ် လညာတ် မနွံ ပရေင်တန်တဴ ဂၠိုင်အိုတ် ရ)။
* '''The Big Crunch (ပရေင်ကလေင် ကောံ ဇၞော်):''' ယဝ်ရ ဒြဟတ် ဓရောတ် ဇၞော် နူကဵု အသိင် မလှဲလး မ္ဂး၊ စက္ကဝါ ဂှ် ကလေင် စောံကောံ စှ်ေ စိုပ် ဌာန် တမ် သမၠေဝ် မွဲ ပၠန် ရ။
* '''The Big Rip (ပရေင်ထကး ဇၞော်):''' ယဝ်ရ ဒြဟတ် ဒမၠု ထတ် လောန် အာ မ္ဂး၊ ဍေဟ် သ္ဒး တံင် ထကး ထောအ် ဂယ်လာတ်သဳ၊ သၞံင် ကေုာံ အက်တမ် တအ် သီုဖအိုတ် ရ။

== ၉။ ပရေင်သုတေသန ကေုာံ ကွတ်ပညာ ခေတ်တၟိ (Research and Modern Technology) ==
ပရေင်လ္ၚတ် စက္ကဝါ ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ် ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ ကွတ်ပညာ မသၠုင်ပြဲ ရ။ 
* '''မှန်စောင်း အာကာသ ဟပ်ဗဴ (Hubble Space Telescope):''' ပလံင် ပတိတ် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၀ တုဲ၊ ဍေဟ် တက် ကေတ် ဗီုရုပ် ဂယ်လာတ်သဳ မသ္ၚောဲ လောန် တအ် ဂွံ ဗွဲမကၠးကြေဟ် ရ။
* '''မှန်စောင်း အာကာသ ဂျိမ်းဝက်ပ် (James Webb Space Telescope - JWST):''' ပလံင် ပတိတ် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၁၊ ဍေဟ် မာန် ညာတ် ကေတ် လျး အေန်ဖရာရက် (Infrared) တုဲ ဍေဟ် မာန် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် စဵုကဵု စိုပ် အခိင် ကၠာအိုတ် ကြပ် ကု ဗစ်ဗေန် မာန် ရ။
* တၠပညာ တအ် သီု စကာ [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial Intelligence) သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တင်ဂၞင် (Data) ဗွဲမဂၠိုင် နူကဵု မှန်စောင်း တအ် ညံင်ဂွံ ဂၠာဲ ဆဵု ဂြဟ် တၟိ တၟိ တအ် ရ။

== ၁၀။ လညာတ် ဒဿန ကေုာံ သာသနာ (Philosophical and Religious Perspectives) ==
သဘာဝ စက္ကဝါ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ လညာတ် သိပ္ပံ သၟး ရ၊ ဍေဟ်ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု လညာတ် ဒဿန ကေုာံ ဘာသာ သာသနာ ဗွဲမဇၞော် ရ။&lt;ref name=&quot;greene&quot;&gt;{{cite book |last=Greene |first=B. |title=The Hidden Reality: Parallel Universes and the Deep Laws of the Cosmos |publisher=Knopf |year=2011 |pages=10-15}}&lt;/ref&gt;
* '''သဳအိုရဳ မာလ်တဳဗာစ် (Multiverse Theory):''' တၠပညာ သိပ္ပံ လ္ၚဵု ပတှ်ေ ကေတ် လဝ် ဒဒှ်ရ စက္ကဝါ ပိုယ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် ဆ မွဲ ပ္ဍဲကဵု စက္ကဝါ မဂၠိုင်ကဵု မ (Parallel universes) ရ။
* '''စက္ကဝါ မဖန်ဇန် လဝ် အတိကျ (Fine-Tuned Universe):''' သၞောဝ် ရူပဗေဒ ပ္ဍဲ စက္ကဝါ ပိုယ် ဏအ်ဝွံ ကြပ်ညောန် ကေုာံ ချိုတ်ပၠိုတ် လောန် တုဲ၊ ယဝ်ရ ပြံင်လှာဲ အာ ဆ ညိဓဝ် မ္ဂး၊ သတ္တဝါ မဂျိုင် တအ် ကတဵုဒှ် ဟွံမာန် ရ။ လညာတ် ဏအ် ပကဵု ညံင် မၞိဟ် တအ် ဂွံ ချပ် ဒဒှ်ရ စက္ကဝါ ဏအ် နွံကဵု ညးမဖန်ဇန် (Creator) ဟွံသေင်မ္ဂး ကတဵုဒှ် နကဵု ဟိုတ် တၟေင် မွဲမွဲ ရောင်။ 

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[သဳအိုရဳ ဗစ်ဗေန်]] (Big bang)
* [[ဂယ်လာတ်သဳ]] (Galaxy)
* [[ဒြပ် ဒမၠု]] (Dark matter)
* [[ရူပဗေဒ]] (Physics)

{{Navbox
| name = Astronomy
| title = နက္ခတ္တဗေဒ ကေုာံ စက္ကဝါဗေဒ (Astronomy and Cosmology)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သဇိုင် သဘာဝ
| list1 =
* [[စက္ကဝါ]] (Universe)
* [[သဳအိုရဳ ဗစ်ဗေန်]] (Big bang theory)
* [[အကာသ]] (Outer space)
* [[သၞာံ လျး]] (Light-year)
| group2 = လဒက်ပတန် အာကာသ
| list2 =
* [[ဂယ်လာတ်သဳ]] (Galaxy)
* [[သၞံင်]] (Star)
* [[ဂြဟ်]] (Planet)
* [[သၞောတ် တ္ၚဲ]] (Solar system)
| group3 = ရူပဗေဒ စက္ကဝါ
| list3 =
* [[ဒြပ် ဒမၠု]] (Dark matter)
* [[ဒြဟတ် ဒမၠု]] (Dark energy)
* [[ဒြဟတ် ဓရောတ်]] (Gravity)
* [[သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ]] (Theory of relativity)
}}

[[Category:နက္ခတ္တဗေဒ]]
[[Category:စက္ကဝါဗေဒ]]
[[Category:ရူပဗေဒ]]
[[Category:စက္ကဝါ]]</text>
      <sha1>0fjfvkc557ipqrp75gqdv4a8jqjry3o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အဳလက်ထရောန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11484</id>
    <revision>
      <id>55901</id>
      <timestamp>2026-07-10T03:04:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''အဳလက်ထရောန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Electron'', သင်္ကေတ $e^-$ ဟွံသေင်မ္ဂး $\beta^-$) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကောန်ဒကုတ် သၟဝ်အက်တမ် ([[ကောန်ဒကုတ် သၟဝ်အက်တမ်]] - Subatomic particle) မွဲ မနွံကဵု ဒြဟတ်လလဳ အနုတ်...&quot;</comment>
      <origin>55901</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22668" sha1="fu30v42drhollujfijxjah8f1ylc44x" xml:space="preserve">'''အဳလက်ထရောန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Electron'', သင်္ကေတ $e^-$ ဟွံသေင်မ္ဂး $\beta^-$) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကောန်ဒကုတ် သၟဝ်အက်တမ် ([[ကောန်ဒကုတ် သၟဝ်အက်တမ်]] - Subatomic particle) မွဲ မနွံကဵု ဒြဟတ်လလဳ အနုတ် (Negative elementary electric charge) ရ။ အဳလက်ထရောန် တအ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ ကောန်ဒကုတ် မကော်စ [[လေပ်တွန်]] (Lepton) မဒှ် ကောန်ဒကုတ် သဇိုင် (Elementary particles) မဟွံမာန် ပါ်ကရေက် အာ ဍောတ်နူဏအ် ရ။ ဍေဟ်တအ် နွံကဵု လျိုင် မသာ ဗွဲမလောန် တုဲ (ၜိုတ် ၁/၁၈၃၆ ဆ ဍောတ် နူကဵု ပရဝ်တွန်)၊ ဍေဟ်တအ် ဒှ် အရာ အဓိက သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် လဝ် သဘာဝ ရုပ်ဝတ္ထု၊ ဓါတုဗေဒ ကေုာံ ပရေင်လလဳ အလုံအိုတ်သီု ပ္ဍဲကဵု စက္ကဝါ ပိုယ် ဏအ် ရ။&lt;ref name=&quot;griffiths&quot;&gt;{{cite book |last=Griffiths |first=D. J. |title=Introduction to Elementary Particles |edition=2nd |publisher=Wiley-VCH |year=2008 |pages=15-20}}&lt;/ref&gt;

အဳလက်ထရောန် ဂှ် နွံကဵု သဘာဝ တၟေင် မကော်စ [[သဘာဝ လပှ်-ပါတိကေလ်]] (Wave-particle duality) မဒှ် အရာ မမာန် ချဳဓရာင် နဒဒှ် ကောန်ဒကုတ် ကီု သီုကဵု နဒဒှ် လပှ် ပ္ဍဲ အခိင် မွဲစွံ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ အဳလက်ထရောန် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ရူပဗေဒ၊ သဳအိုရဳ ကွမ်တမ်၊ ကေုာံ လွပ် ကွတ်ပညာ ခေတ်တၟိ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Electron_shell_029_Copper_-_no_label.svg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး လဒက်ပတန် အက်တမ် ဓါတ် ဗရိုတ် (Copper) မနွံကဵု အဳလက်ထရောန် ၂၉ မ ဂေတ် ဒၟံင် ပွဳပွူ နှုက်ကလဳယပ်သ် ပ္ဍဲကဵု လၟေင် ကဆံင် (Shells) နာနာ သာ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
အဳလက်ထရောန် ဂှ် ဒှ် ကောန်ဒကုတ် မနွံကဵု ဒြဟတ်လလဳ (Electric charge) $-1e$ ရ။ ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပတန် [[အက်တမ်]] (Atom) မွဲမ္ဂး၊ အဳလက်ထရောန် တအ်ဝွံ ဂေတ် လန် ဒၟံင် ပွဳပွူ ဒေါဝ်ဗဟဵု မကော်စ [[နှုက်ကလဳယပ်သ်]] (Nucleus) မဒက်ပတန် လဝ် နကဵု [[ပရဝ်တွန်]] (Protons) ကေုာံ [[နယူထရွန်]] (Neutrons) ရ။ 

အဳလက်ထရောန် တအ်ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ နှုက်ကလဳယပ်သ် ဟိုတ်နူကဵု ဒြဟတ် ဓရောတ် လလဳသံလိုက် (Electromagnetic force) မတံင် ဓဇက် လဝ် အကြာ ဒြဟတ် အနုတ် (Electron) ကေုာံ ဒြဟတ် အပေါင်း (Proton) ရ။ ဟိုတ်နူကဵု ဍေဟ်တအ် နွံကဵု ဒြဟတ် ဂေတ် (Spin) $1/2$ ဂှ်ရ၊ ဍေဟ်တအ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ [[ဖာမဳယောန်]] (Fermions) တုဲ ဍေဟ်တအ် ဒးဒ္ဂေတ် ဗက် အတိုင် သၞောဝ် ပါလဳ (Pauli exclusion principle) မဟီုတွံ ဒဒှ်ရ အဳလက်ထရောန် ၜါ မ ဟွံမာန် တန်တဴ ပ္ဍဲ အကာဲအရာ ကွမ်တမ် (Quantum state) မတုပ် သၟဟ် မွဲစွံ ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု (History and Discovery) ==
လညာတ် ပရူ ဒြဟတ်လလဳ (Electricity) ဂှ် တၠပညာ တအ် တီကၠုင် လဝ် နူကဵု ခေတ် ဂရိတ် တြေံ တေအ် ကီုလေဝ်၊ အဳလက်ထရောန် နဒဒှ် ကောန်ဒကုတ် ဍောတ်သွတ် မွဲ ဂှ် ဂၠာဲ ဆဵု လဝ် ပ္ဍဲ လအိတ် ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ရ။

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၉၇ ဂှ်၊ တၠပညာ ရူပဗေဒ ဗြိတိန် [[ဂျေ ဂျေ သောမ်သန်]] (J. J. Thomson) လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လတူ လျး ကက်သုတ် (Cathode rays) ပ္ဍဲကဵု ဌာန်စမ်ၜတ် ရ။ ညးတေအ် ဂၠာဲ ဆဵု ကေတ် ဒဒှ်ရ လျး ဏအ်ဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ကောန်ဒကုတ် ဍောတ်ဍောတ် မနွံကဵု ဒြဟတ် အနုတ် တုဲ ဍေဟ်တအ် သာ နူကဵု အက်တမ် ၜိုတ် ၂၀၀၀ ဆ ဏီ ရ။ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ဏအ်ဝွံ ဒှ် ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ကောန်ဒကုတ် သၟဝ်အက်တမ် ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် သိပ္ပံ ရ။&lt;ref name=&quot;thomson&quot;&gt;{{cite journal |last=Thomson |first=J. J. |title=Cathode Rays |journal=Philosophical Magazine |volume=44 |issue=269 |pages=293-316 |year=1897}}&lt;/ref&gt;

လက္ကရဴ ဂှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၀၉၊ [[ရောဗာတ် မဳလဳကာန်]] (Robert Millikan) ကၠောန် ပရေင်စမ်ၜတ် ဍံက်ကၠေင် (Oil-drop experiment) တုဲ ညးတေအ် ၜတ်ကၞာတ် ဂွံ လၟိဟ် ဒြဟတ်လလဳ အဳလက်ထရောန် ချိုတ်ချိုတ်ပၠိုတ်ပၠိုတ် မာန် ကၠုင် ရ။

== ၃။ အင်္ဂလက္သဏ် ရူပဗေဒ (Physical Properties) ==
အဳလက်ထရောန် ဂှ် နွံကဵု အင်္ဂလက္သဏ် ရူပဗေဒ မချိုတ်ပၠိုတ် မကဵုလဝ် အတိုင် သ္ၚိအင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ သ္ၚိအင် ထ္ၜး အင်္ဂလက္သဏ် ရူပဗေဒ သဇိုင် သွက် အဳလက်ထရောန်
|-
! အင်္ဂလက္သဏ်
! ၚုဟ်မး (Value)
! သင်္ကေတ (Unit)
|-
| '''လျိုင် ဒေါအ် (Rest Mass)'''
| $9.1093837 \times 10^{-31}$
| ကဳလဝ်ဂရာမ် (kg)
|-
| '''ဒြဟတ် လလဳ (Electric Charge)'''
| $-1.60217663 \times 10^{-19}$
| ကူလံ (Coulomb - C)
|-
| '''ဒြဟတ် ဂေတ် (Spin)'''
| $1/2$
| $\hbar$ (Reduced Planck constant)
|-
| '''ပရေင်တန်တဴ လအ် (Mean Lifetime)'''
| ဇၞော် နူ $6.6 \times 10^{28}$ သၞာံ
| တန်တဴ လၟိုန် (Stable)
|}

အဳလက်ထရောန် ဂှ် ဟွံမဲ ကဵု လဒက်ပတန် အပ္ဍဲ (Internal structure) တုဲ ညးစၟတ်သမ္တီ လဝ် ဍေဟ် နဒဒှ် ကောန်ဒကုတ် ဗီုပြင် တိ (Point particle) မွဲ ရ။ လျိုင် ဍေဟ် ဝွံ သာ ဗွဲမလောန် တုဲ၊ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ချပ်ဂၞန် လျိုင် အက်တမ် မ္ဂး၊ ညးတအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံရိုဟ် စုတ် လျိုင် အဳလက်ထရောန် တအ် ရ (စွံ အာရီု ဆ ပရဝ်တွန် ကဵု နယူထရွန် သၟး)။

== ၄။ သဘာဝ လပှ် ကေုာံ ပါတိကေလ် (Wave-Particle Duality) ==
အတိုင် [[သဳအိုရဳ ကွမ်တမ်]] (Quantum mechanics) မ္ဂး၊ အဳလက်ထရောန် တအ်ဝွံ ချဳဓရာင် နဒဒှ် ပါတိကေလ် (Particle) ကီု သီုကဵု လပှ် (Wave) ရ။ သဘာဝ ဏအ်ဂှ် ပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်စမ်ၜတ် ဂလိုင်ပါင် ၜါ (Double-slit experiment) ရ။

ယဝ်ရ ပိုယ် ပန် ပတိတ် အဳလက်ထရောန် မွဲ မ တုဲ မွဲ မ ကဵု တတ် အာ ဂလိုင်ပါင် ၜါ မ္ဂး၊ လက္ကရဴ ပ္ဍဲ ဗလး ရုပ် (Screen) ဂှ်၊ ဍေဟ်တအ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ပရေင်ထပ်လတူ (Interference pattern) မတုပ် ညံင်ရဴ လပှ် ဍာ် မဇီုကပိုက် ရေင်သကအ် ကီု ရ။ အရာဏအ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ အဳလက်ထရောန် မွဲ မ ဓဝ် ဝွံ မာန် တတ် အာ ဂလိုင်ပါင် ၜါ လပါ် ပ္ဍဲ အခိင် မွဲစွံ (Superposition) ရ။

လ្វី ကရဝ် (Louis de Broglie) ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ ဇမၠိင် လပှ် ($\lambda$) သွက် အဳလက်ထရောန် ဂှ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု လဟိုင် ($p$) ဍေဟ် အတိုင် ဖော်မျူလာ $\lambda = \frac{h}{p}$ ရ။&lt;ref name=&quot;feynman&quot;&gt;{{cite book |last=Feynman |first=R. P. |author2=Leighton, R. B. |author3=Sands, M. |title=The Feynman Lectures on Physics, Vol. 3 |publisher=Addison-Wesley |year=1965 |pages=1-5}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ အဳလက်ထရောန် ပ္ဍဲကဵု အက်တမ် (Electrons in Atoms) ==
ပ္ဍဲကဵု အက်တမ် မွဲမွဲ၊ အဳလက်ထရောန် တအ် ဟွံဂေတ် လန် ဒၟံင် ပွဳပွူ နှုက်ကလဳယပ်သ် အတိုင် ပၟိက်စိုတ် ပုဟ်။ ဍေဟ်တအ် ဒးတန်တဴ ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲ မချိုတ်ပၠိုတ် မကော်စ ကဆံင် ဒြဟတ် (Energy levels) ဟွံသေင်မ္ဂး ကဆံင် ခလံက် (Shells) ရ။

နကဵု မဝ်ဒယ် ကွမ်တမ် ခေတ်တၟိ မ္ဂး၊ အဳလက်ထရောန် တအ် ဟွံမဲ ကဵု ဂၠံင် တရဴ (Orbit) မချိုတ်ပၠိုတ် ပုဟ်၊ စၞးဂှ် ဍေဟ်တအ် တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ မကော်စ &quot;အဝ်ဗဳတေလ်&quot; (Orbitals - s, p, d, f) မဒှ် ဒၞာဲ မနွံကဵု အခေါင် အကာဲအရာ (Probability) ဂၠာဲ ဆဵု ဍေဟ်တအ် ဂၠိုင်အိုတ် ရ။ 

အဳလက်ထရောန် မနွံ ပ္ဍဲ ကဆံင် မ္ၚးအိုတ် (Valence electrons) တအ်ဝွံ ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက် ပရေင်ဆက်စပ် ဓါတုဗေဒ ရ။

== ၆။ လဒက်ပတန် မဝ်လဳကျူ ကေုာံ ဓါတုဗေဒ (Molecular Structure and Chemistry) ==
[[ဓါတုဗေဒ]] (Chemistry) အလုံအိုတ်သီု ဂှ် ဒုင်သဇိုင် လတူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ကေုာံ ပရေင်ပါ်ပရအ် အဳလက်ထရောန် အကြာ အက်တမ် ဂမၠိုင် ရ။ သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် မဝ်လဳကျူ (Molecules) တအ် ဂှ်၊ အက်တမ် တအ် ဒက် မိတ် (Bonds) ရေင်သကအ် နကဵု နဲကဲ အဓိက ၜါ သာ် -

# '''မေတ္တာဓါတ် ကဝ်ဗလန် (Covalent Bond):''' အက်တမ် ၜါ မ ပါ်ပရအ် စကာ (Share) အဳလက်ထရောန် ညးသကအ် ညံင်ဂွံ ဍိုက်ပေင် ကဆံင် မ္ၚး ဍေဟ်တအ် ရ။ ဥပမာ - ဍာ် ($H_2O$)။
# '''မေတ္တာဓါတ် အာင်အောန် (Ionic Bond):''' အက်တမ် မွဲ မ ကဵု ပတိတ် ထောအ် အဳလက်ထရောန် ဍေဟ် ကု အက်တမ် မွဲပၠန် တုဲ၊ ဍေဟ်တအ် ဒှ် အာ ဒြဟတ် အပေါင်း (Cation) ကေုာံ ဒြဟတ် အနုတ် (Anion) တုဲ တံင် ဓဇက် ရေင်သကအ် ရ။ ဥပမာ - ၜဵု ($NaCl$)။

== ၇။ ပရေင်ချဳဓရာင် ကေုာံ ဒြဟတ် လလဳသံလိုက် (Motion and Electromagnetism) ==
ပရေင်ချဳဓရာင် ဇမောဝ် အဳလက်ထရောန် တအ်ဝွံ ဒှ် ဟိုတ် မကတဵုဒှ် လလဳ (Electricity) ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဇုက် ဓါတ် မပ္တံကဵု ဗရိုတ် (Copper) မ္ဂး၊ အဳလက်ထရောန် မ္ၚး (Free electrons) တအ် မာန် ချဳဓရာင် ပြးဇး လောဲသွာ တုဲ၊ ကာလ ပိုယ် ကဵု ဒြဟတ် လလဳ (Voltage) မ္ဂး၊ ဍေဟ်တအ် ဇွောဝ် အာ မွဲ ဂၠံင် ဓဝ် တုဲ ဖန်ဗဒှ် ဇမောဝ် လလဳ (Electric current) ရ။

သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ကာလ အဳလက်ထရောန် ချဳဓရာင် မ္ဂး ဍေဟ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ဝိုင် သံလိုက် (Magnetic field) ရ။ ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ လလဳ ကဵု သံလိုက် ဏအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက် မဝ်တာ (Motors) ကေုာံ ဂျေန်နရေတာ (Generators) သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ရ။ ကာလ အဳလက်ထရောန် မွဲ တတ် အာ ပ္ဍဲ ဝိုင် သံလိုက် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒးဒုင် ဒြဟတ် လဝ်ရေန် (Lorentz force) တုဲ ပြံင်လှာဲ ဂၠံင် တရဴ ရ။

== ၈။ အဳလက်ထရောန် ပ္ဍဲကဵု သဳအိုရဳ ကွမ်တမ် (Electrons in Quantum Theory) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၈၊ [[ပေါလ် ဒဳရက်]] (Paul Dirac) ဖန်ဗဒှ် လဝ် အဳကွေးယှေန် ဒဳရက် (Dirac equation) မဒှ် သဳအိုရဳ မပံင်ကောံ လဝ် သဳအိုရဳ ကွမ်တမ် ကေုာံ သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ (Relativity) သွက်ဂွံ သောင်ကလး ပရူ အဳလက်ထရောန် မချဳဓရာင် နကဵု လဟိုင် မပြဟ် ကြပ်ညောန် လဟိုင် လျး ရ။&lt;ref name=&quot;dirac&quot;&gt;{{cite book |last=Dirac |first=P. A. M. |title=The Principles of Quantum Mechanics |edition=4th |publisher=Oxford University Press |year=1981 |pages=250-255}}&lt;/ref&gt;

သွဟ် နူကဵု အဳကွေးယှေန် ဏအ်ဝွံ ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ ဒးနွံကဵု ကောန်ဒကုတ် မတုပ် ကဵု အဳလက်ထရောန် ဆဂး နွံကဵု ဒြဟတ် အပေါင်း (Antimatter) မွဲ ရ။ လက္ကရဴ ဂှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၂၊ တၠပညာ တအ် ဂၠာဲ ဆဵု ကေတ် ကောန်ဒကုတ် ဂှ် ဍာံပြ တုဲ ညးကော်စ [[ပဝ်ဇဳထရွန်]] (Positron) ရ။ ကာလ အဳလက်ထရောန် ကဵု ပဝ်ဇဳထရွန် ဇီုကပိုက် ရေင်သကအ် မ္ဂး၊ ဍေဟ်တအ် ပလီုပလာ် ရေင်သကအ် (Annihilation) တုဲ ပြံင်လှာဲ အာ နဒဒှ် ဒြဟတ် လျး ဖဝ်တွန် (Gamma rays) သီုဖအိုတ် ရ။

== ၉။ လွပ် ကေုာံ ကွတ်ပညာ ခေတ်တၟိ (Applications and Modern Technology) ==
အဳလက်ထရောန် ဝွံ ဒှ် ဇောတ် အဓိက သွက် ကွတ်ပညာ ခေတ်တၟိ အလုံအိုတ်သီု ရ -
* '''အဳလက်ထရောနစ် (Electronics):''' ပရေင်ထိင်ဒဝ် ဇမောဝ် အဳလက်ထရောန် ပ္ဍဲကဵု သေမဳကွန်ဒတ်တာ (Semiconductors) မပ္တံကဵု သဳလဳကောန် (Silicon) ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက် ကောန်ပျူတာ၊ စမတ်ဖုန်၊ ကေုာံ သၞောတ် ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital systems) သီုဖအိုတ် ရ။
* '''မိုက်ခရဝ်သကုပ် အဳလက်ထရောန် (Electron Microscopes):''' စၞး မစကာ လျး ဓမ္မတာ၊ စက် ဏအ် စကာ ဇမောဝ် အဳလက်ထရောန် သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ရုပ် မဍောတ်သွတ် အိုတ် (ဥပမာ - ဗဳရုသ်) မာန် ရ၊ ဟိုတ်နူ ဇမၠိင် လပှ် အဳလက်ထရောန် ဂှ် ဍောတ် နူ လျး ဗွဲမလောန် ဂှ်ရ။
* '''စက် ပတိတ် လျး (Lasers):''' ပရေင်ပြံင်လှာဲ ကဆံင် ဒြဟတ် အဳလက်ထရောန် ပ္ဍဲ အက်တမ် ဂှ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု လျး လေဇာ ရ။
* '''စက် ဗတိုက် ကောန်ဒကုတ် (Particle Accelerators):''' ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် ဇၞော်ဇၞော် ဗီုကဵု CERN ဂှ်၊ ညးတအ် ပတၟောအ် လဟိုင် အဳလက်ထရောန် တုဲ ဇီုကပိုက် ညံင်ဂွံ ဂၠာဲ သဘာဝ ရူပဗေဒ တၟိတၟိ ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေင်သုတေသန (Future and Research) ==
ပ္ဍဲကဵု သုတေသန ခေတ်လၟုဟ်၊ အဳလက်ထရောန် တအ်ဝွံ ဆက် ဒှ် ဒၞာဲ အာရီုစွံ အဓိက သွက် ပညာ ရူပဗေဒ ကေုာံ ကွတ်စက် ရ။

ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ [[ကွမ်တမ် ကောန်ပျူတာ]] (Quantum computing) ဂှ်၊ တၠပညာ တအ် ဂစာန် စကာ ပရေင်ဂေတ် (Spin) သွက် အဳလက်ထရောန် နဒဒှ် ကျူဘိတ် (Qubit) သွက်ဂွံ တွက်ဂၞန် ဇြိုင်ဇြိုင် ဗွဲမပြဟ် ဇၞော် နူ ကောန်ပျူတာ ဓမ္မတာ ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ပ္ဍဲကဵု ရူပဗေဒ ကောန်ဒကုတ် ကဆံင်သၠုင် (High-energy particle physics) ဂှ်၊ အဳလက်ထရောန် ဝွံ ဒှ် လွပ် အဓိက သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လညာတ် တၟိ မပ္တံကဵု [[ဒြပ် လမ္စံက်]] (Dark matter) ကေုာံ ပရေင်ဟွံညဳသၟဟ် သၞောတ်ဝ် (Standard model anomalies) တအ် မာန် ရောင် ညးတအ် ပတှ်ေ ကေတ် လဝ် ရ။&lt;ref name=&quot;halzen&quot;&gt;{{cite book |last=Halzen |first=F. |author2=Martin, A. D. |title=Quarks and Leptons: An Introductory Course in Modern Particle Physics |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=1984 |pages=50-55}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[အက်တမ်]] (Atom)
* [[ပရဝ်တွန်]] (Proton)
* [[နယူထရွန်]] (Neutron)
* [[လေပ်တွန်]] (Lepton)

{{Navbox
| name = Particle Physics
| title = ရူပဗေဒ ကောန်ဒကုတ် ကေုာံ သၟဝ်အက်တမ် (Particle Physics and Subatomic Particles)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ကောန်ဒကုတ် သဇိုင် (Elementary)
| list1 =
* [[အဳလက်ထရောန်]] (Electron)
* [[ကွာက်]] (Quark)
* [[လေပ်တွန်]] (Lepton)
* [[ဖဝ်တွန်]] (Photon)
| group2 = ကောန်ဒကုတ် ပံင်ကောံ (Composite)
| list2 =
* [[ပရဝ်တွန်]] (Proton)
* [[နယူထရွန်]] (Neutron)
* [[အက်တမ်]] (Atom)
| group3 = လညာတ် သဳအိုရဳ သဇိုင်
| list3 =
* [[သဳအိုရဳ ကွမ်တမ်]] (Quantum mechanics)
* [[သဘာဝ လပှ်-ပါတိကေလ်]] (Wave-particle duality)
* [[ပဝ်ဇဳထရွန်]] (Positron)
}}

[[Category:ရူပဗေဒ]]
[[Category:ကောန်ဒကုတ် သၟဝ်အက်တမ်]]
[[Category:အဳလက်ထရောန်]]</text>
      <sha1>fu30v42drhollujfijxjah8f1ylc44x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထရောန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11485</id>
    <revision>
      <id>55902</id>
      <timestamp>2026-07-10T03:07:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ထရောန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Drone'') ဟွံသေင်မ္ဂး '''က္ၜင်ကျာ ဟွံမဲ ကဵု မၞိဟ်ဒဳ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Unmanned Aerial Vehicle'', မဖ္ဍန်စကာ '''UAV''') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂကူ က္ၜင်ကျာ မွဲ မဟွံမဲ ကဵု မၞိဟ်ဒဳ၊ က...&quot;</comment>
      <origin>55902</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22919" sha1="e8qbe9g09rcg52ppy1bmnxkvf113xlb" xml:space="preserve">'''ထရောန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Drone'') ဟွံသေင်မ္ဂး '''က္ၜင်ကျာ ဟွံမဲ ကဵု မၞိဟ်ဒဳ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Unmanned Aerial Vehicle'', မဖ္ဍန်စကာ '''UAV''') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂကူ က္ၜင်ကျာ မွဲ မဟွံမဲ ကဵု မၞိဟ်ဒဳ၊ ကောန်က္ၜင် ဟွံသေင်မ္ဂး ညးဍိုက်က္ၜင် ပ္ဍဲ လတူ ဍေဟ် ရ။ ထရောန် တအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ပရေင်အုပ်ဓုပ် သၞောတ် ရဳမုက် (Remote control) နူ ဌာန်ဇမ္ၚောဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ချဳဓရာင် အလဵုအလဵု (Autonomous) နကဵု လၟေင် ပရဝ်ဂရာမ် ကောန်ပျူတာ ကေုာံ [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial Intelligence) ရ။ &lt;ref name=&quot;uav_def&quot;&gt;{{cite web |title=Unmanned Aerial Vehicle (UAV) |url=https://schmidtocean.org/technology/robotic-platforms/unmanned-aerial-vehicle-uav/ |publisher=Schmidt Ocean Institute |access-date=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ အခိင် တမၠာ တေအ်၊ ထရောန် ဝွံ ဒက်ပတန် ကေုာံ စကာ လဝ် သွက် ကမၠောန် ပရေင်ပၞာန် မဒှ် အန္တရာယ် ဇၞော် ဟွံသေင်မ္ဂး သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ပရိုင် (Reconnaissance) သၟး ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲကဵု ဗွဝ်ကၠံ ၂၁ ဏအ်၊ ဟိုတ်နူ ကွတ်ပညာ တအ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ကေုာံ ၚုဟ်မး က္ၜင်ကျာ ဍောတ်တ် တအ် စှ်ေကၠုင် ဂှ်ရ၊ လွပ် ထရောန် ဝွံ ပြးဇး ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ညးဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်သုတေသန ဗွဲမလှဲလး ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ထရောန် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ဂကူ၊ ကွတ်ပညာ၊ ကေုာံ လွပ် ဍေဟ်တအ် ဗွဲမအလုံစုံ ရ။

[[File:MQ-9_Reaper_in_flight_(2007).jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး က္ၜင်ကျာ ဟွံမဲ ကဵု မၞိဟ်ဒဳ ဂကူ MQ-9 Reaper မဒှ် ထရောန် ပရေင်ပၞာန် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ပရိုင် ကေုာံ ဗတိုက် သၞ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;ထရောန်&quot; (Drone) ဝွံ ပ္ဍဲ လွပ် ဓမ္မတာ မ္ဂး ဒှ် ဝေါဟာရ မစကာ ဂၠိုင်အိုတ် သွက် က္ၜင်ကျာ သီုဖအိုတ် မဟွံမဲ ကဵု မၞိဟ်ဒဳ ရ။ ဆဂး နကဵု သၞောတ် သိပ္ပံ ကေုာံ အလဵုအသဳ တအ် မ္ဂး ညးတအ် စကာ ဝေါဟာရ &quot;UAV&quot; (Unmanned Aerial Vehicle) ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;UAS&quot; (Unmanned Aircraft System) ရ။ 

UAS ဟီုမ္ဂးဂှ် ဍေဟ် ဟွံသေင် ဆ က္ၜင်ကျာ သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် သီု ပံင်ကောံ လဝ် စက် ဌာန်ထိင်ဒဝ် လတူ တိ (Ground control station) ကေုာံ သၞောတ် ဆက်စပ် တင်ဂၞင် (Data links) တအ် အလုံ မွဲ သၞောတ် ရ။ ထရောန် တအ်ဝွံ နွံကဵု ဗီုပြင် နာနာ သာ်၊ စတမ်း နူကဵု က္ၜင်ကျာ မနွံ ဇမၞော် တုပ် ကဵု စၟ တအ် စဵုကဵု စိုပ် က္ၜင်ကျာ ဇၞော် မတုပ် ကဵု က္ၜင်ကျာ ဓမ္မတာ တအ် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ဝင် က္ၜင်ကျာ ဟွံမဲ ကဵု မၞိဟ်ဒဳ ဝွံ စကတဵုဒှ် ကၠုင်လဝ် နူကဵု ကိုပ်ကၠာ ပၞာန်ဂၠးတိ အလန် ပထမ တေအ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၄၉၊ ဍုင် အဝ်သတြဳယျာ (Austria) စကာ လဝ် ဗူလောန် မစုတ်လဝ် ခတိုဟ် (Incendiary balloons) သွက်ဂွံ ဗတိုက် ဍုင် ဗေန်နေတ် (Venice) မဒှ် တမ်မူလ လညာတ် ထရောန် ရ။&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{cite book |last=Keane |first=J. F. |author2=Carr, S. S. |title=A Brief History of Early Unmanned Aircraft |publisher=Johns Hopkins APL Technical Digest |year=2013 |pages=558-571}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ အခိင် ပၞာန်ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ ဂှ်၊ [[ရေဂျဳနယ် ဒေန်နဳ]] (Reginald Denny) ခၞံဗဒှ် လဝ် Radioplane OQ-2 မဒှ် ထရောန် မစကာ ရဳမုက် ထိင်ဒဝ် ပထမအိုတ် သွက် ပရေင်စမ်ၜတ် ပန် လွဟ် ပၞာန် (Target drones) ရ။ အခိင် ပၞာန်ပါ် (Cold War) ဂှ်၊ ဍုင် အမေရိကာန် စကာ လဝ် ထရောန် Ryan Firebee သွက်ဂွံ တက် ဗီု ကေုာံ လ္ၚတ် ပရိုင် ပ္ဍဲ ဍုင် ဗဳယေတ်နာမ် ရ။ စိုပ် ဗွဝ်ကၠံ ၂၁၊ ဟိုတ်နူ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သၞောတ် GPS ကေုာံ ကောန်ပျူတာ ဂှ်ရ၊ ထရောန် တအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် လွဟ် အဓိက သွက် ပရေင်စဵုဒၞာ အလုံ ဂၠးတိ ရ။

== ၃။ ဂကူ ထရောန် နကဵု လဒက်ပတန် (Types of Drones by Design) ==
ထရောန် တအ်ဂှ် ပါ်ကရေက် လဝ် အတိုင် ဗီုပြင် လဒက်ပတန် ခန္ဓာ ကေုာံ သၞောတ် ပဝ် ဍေဟ်တအ် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ သ္ၚိအင် ထ္ၜး ဂကူ ထရောန် နကဵု လဒက်ပတန်
|-
! ဂကူ ထရောန်
! ဗီုပြင် လဒက်ပတန်
! ခိုဟ် ကေုာံ အားနည်းချက်
|-
| '''စက်ပဝ် လေဝ်ဒြဟတ် မဂၠိုင် (Multi-Rotor)'''
| စကာ လေဝ်ဒြဟတ် (Propellers) ၄, ၆, ဟွံသေင်မ္ဂး ၈ သွက်ဂွံ ပဝ် တိုန်။
| မာန် တန်တဴ ဟွံချဳဓရာင် ပ္ဍဲ ကျာ (Hover) လောဲသွာ၊ ဆဂး အခိင် ပဝ် ဂၠေအ် ကေုာံ လဟိုင် အောန်။
|-
| '''သၞောတ် သၞေင် တန်တဴ (Fixed-Wing)'''
| နွံကဵု သၞေင် တုပ် ညံင် က္ၜင်ကျာ ဓမ္မတာ တုဲ စကာ ဒြဟတ် အေန်ဂျေန် သွက်ဂွံ တွာ်။
| ပဝ် ဂွံ လအ် ကေုာံ ပြဟ်၊ ဆဂး နွံပၟိက် လစွံ ဂၠံင် သွက်ဂွံ ပဝ် တိုန် ကေုာံ စှ်ေ။
|-
| '''စက်ပဝ် လေဝ်ဒြဟတ် မွဲ (Single-Rotor)'''
| တုပ် ညံင် ရဟတ်ယာဉ် (Helicopter)၊ နွံ လေဝ်ဒြဟတ် ဇၞော် မွဲ ကဵု ဗတ ဍောတ် မွဲ။
| မာန် ယိုက် လျိုင် ဂၠိုင်၊ ဆဂး လဒက်ပတန် ထုဲထံင် ကေုာံ ၚုဟ်မး က္ဍင်။
|-
| '''သၞောတ် သၞေင် ပံင်ကောံ (Hybrid VTOL)'''
| ပံင်ကောံ လဝ် သၞေင် တန်တဴ ကေုာံ သၞောတ် ပဝ် တိုန် တပ်ပ် (VTOL)။
| ပဝ် တိုန် စှ်ေ လောဲသွာ ဟွံဒး စကာ ဂၠံင် တုဲ၊ ပဝ် ဂွံ ဇမ္ၚောဲ မာန်။
|}

== ၄။ ဂကူ ထရောန် နကဵု လဟိုင် ကေုာံ ဇမ္ၚောဲ (Types by Range and Endurance) ==
ပါဲနူ လဒက်ပတန် တုဲ၊ ထရောန် တအ်ဂှ် သီု ပါ်လဝ် အတိုင် ဇမ္ၚောဲ ဍေဟ်တအ် မာန် ပဝ် အာ စိုပ် ရ -&lt;ref name=&quot;classification&quot;&gt;{{cite web |title=Classification According to Range and Endurance |url=https://courses.ems.psu.edu/geog892/node/5 |publisher=Penn State EMS |access-date=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

* '''ထရောန် ဇမ္ၚောဲ ဂၠေအ် (Close-Range UAVs):''' မာန် ပဝ် ပ္ဍဲ ဗွိုင် ၅ ကဳလဝ်မဳတာ တုဲ၊ အခိင် ပဝ် နွံ ၜိုတ် ၂၀-၄၅ မိနေတ် ရ။ ဗွဲမဂၠိုင် စကာ သွက် ပရေင်တက်ဗီု ကေုာံ လ္ၚတ် ပွဳပွူ ညးဍုင်ကွာန် ရ။
* '''ထရောန် ဇမ္ၚောဲ လဒေါဝ် (Short to Mid-Range UAVs):''' မာန် ပဝ် ဇမ္ၚောဲ စဵုကဵု ၁၅၀-၆၀၀ ကဳလဝ်မဳတာ။ စကာ သွက် ပရေင်လ္ၚတ် ပရိုင် ပၞာန် တန်လဒေါဝ်။
* '''ထရောန် ဇမ္ၚောဲ သၠုင် (MALE &amp; HALE):''' Medium-Altitude Long-Endurance (MALE) ကေုာံ High-Altitude Long-Endurance (HALE) တအ်ဝွံ မာန် ပဝ် လတူ ကျာ သၠုင် သၠုင် စဵုကဵု ၂၄-၄၈ နာဍဳ ရ။ (ဥပမာ - Global Hawk)။

== ၅။ လွပ် ပ္ဍဲ ပရေင်စဵုဒၞာ ကေုာံ ပရေင်ပၞာန် (Military and Defense Applications) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ ထရောန် ဝွံ ဒှ် လွဟ် မဟွံမဲ ဟွံတုဲ သွက် ဒပ်ပၞာန် အလုံ ဂၠးတိ ရ။ လွပ် အဓိက တအ်ဂှ် -&lt;ref name=&quot;military&quot;&gt;{{cite web |title=Military Drones: Uses, Types, and Benefits |url=https://bonvaero.com/military-drones-use-cases-and-its-types/ |publisher=BonV Aero |access-date=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

# '''ပရေင်လ္ၚတ် ပရိုင် (ISR):''' Intelligence, Surveillance, and Reconnaissance ဂှ် ဒှ် ကမၠောန် အဓိက အိုတ် ရ။ ထရောန် တအ် မင်ရံင် ဒၞာဲ သၞ တအ် နကဵု ကေမရာ အသာ် ကေုာံ ရေဒါ (Radar) ညံင် ဟွံဂွံ ဒးဒုင် အန္တရာယ် မၞိဟ် ရ။
# '''က္ၜင်ကျာ ဗတိုက် ဟွံမဲ မၞိဟ်ဒဳ (UCAV):''' ထရောန် မပ္တံကဵု MQ-9 Reaper တအ်ဂှ် ယိုက်လဝ် ခတိုဟ် ကေုာံ လွဟ် မဳသိုင် (Missiles) သွက်ဂွံ ဗတိုက် သၞ နကဵု နဲကဲ တိကျ ရ။
# '''ခတိုဟ် ကလေင်ဟွံမာန် (Loitering Munitions):''' ညးကော်စ &quot;Kamikaze drones&quot; (ထရောန် ကာမဳကာဇြဳ) မဒှ် ထရောန် မပဝ် ဂၠာဲ သၞ တုဲ၊ ထပက် ဂစိုတ် ဇကု ဍေဟ် သီု ခတိုဟ် ညံင်ဂွံ လီုလာ် အာ ရ။

== ၆။ လွပ် ပ္ဍဲ ပရေင်ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Civilian and Commercial Applications) ==
သက္ကရာဇ် ၂၀၁၀ လက္ကရဴ ဏအ်၊ ထရောန် တအ် လုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဗွဲမလှဲလး ရ -
* '''ပရေင်တက်ဗီု ကေုာံ ရုပ်ရှင် (Photography &amp; Filmmaking):''' ထရောန် ဍောတ်တ် မပ္တံကဵု ဂကူ DJI တအ်ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ တက် ဗီု နူ လတူ ကျာ ဗွဲမဆာဲ ရ။
* '''ပရေင်ဗ္ၚ (Agriculture):''' စကာ ထရောန် သွက်ဂွံ ဖျေဟ် ဂဥုဲ စၟ၊ ၜတ်ကၞာတ် အကာဲအရာ တၞံ သြောအ် ကေုာံ တွက်ဂၞန် ဍာ် ရ။ ဍေဟ် ဖအောန် ဖျေဟ် အခိင် ကေုာံ သြန် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
* '''ပရေင်ပလံင် ကပေါတ် (Delivery):''' ကမ္ပဏဳ ဇၞော် မပ္တံကဵု Amazon ကဵု Zipline တအ် စကာ ထရောန် သွက်ဂွံ ပလံင် ကပေါတ် ကေုာံ ဂဥုဲ ဇရေင် ဒၞာဲ ဌာန် သ္ၚောဲသ္ၚောဲ ရ။
* '''ပရေင်ရီုဗင် ကေုာံ ဂၠာဲ (Search and Rescue):''' ပ္ဍဲ အခိင် ဘေးအန္တရာယ် သဘာဝ မကတဵုဒှ် မ္ဂး၊ ထရောန် မနွံကဵု ကေမရာ ဓါတ်ဂမ္တဴ (Thermal cameras) တအ် မာန် ဂၠာဲ ဆဵု မၞိဟ် မဒးဒုင် အန္တရာယ် ဗွဲမပြဟ် ရ။

== ၇။ ကွတ်ပညာ ကေုာံ လဒက်ပတန် အာရီု (Technology and Sensor Systems) ==
အစောံသတ္တိ ထရောန် မွဲ ဂှ် ဒုင်သဇိုင် လတူ ကွတ်ပညာ မစုတ်လဝ် ပ္ဍဲ ဍေဟ် ရ။ အရာ အဓိက တအ်ဂှ် -
* '''သၞောတ် ထိင်ဒဝ် ပဝ် (Flight Controller):''' ဒှ် &quot;က္ဍဟ်&quot; ထရောန် မထိင်ဒဝ် လေဝ်ဒြဟတ် ညံင်ဂွံ တန်တဴ ပ္ဍဲ ကျာ ရ။ ဍေဟ် တွက်ဂၞန် တင်ဂၞင် နူကဵု GPS ကေုာံ Gyroscopes ရ။
* '''[[ဉာဏ်စက်]] (Artificial Intelligence):''' ထရောန် ခေတ်တၟိ တအ် စကာ ဉာဏ်စက် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ အရာဝတ္ထု (Object tracking)၊ ဂၠံင် တရဴ (Path planning) ကေုာံ ဝေင်ပါဲ အန္တရာယ် (Obstacle avoidance) အလဵုအလဵု ဍေဟ် ရ။
* '''ဗတ္ထရဳ ကေုာံ ဒြဟတ် (Power Systems):''' ထရောန် ဍောတ် တအ် စကာ ဗတ္ထရဳ လဳသဳယမ် (Li-Po batteries) တုဲ၊ ထရောန် ပၞာန် ဇၞော် တအ် စကာ အေန်ဂျေန် က္ၜင်ကျာ ဓမ္မတာ ဟွံသေင်မ္ဂး အေန်ဂျေန် ဂျေတ် (Jet engines) ရ။

== ၈။ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေင်ထိင်ဒဝ် (Legal Frameworks and Regulations) ==
ဟိုတ်နူ ထရောန် တအ် ဂၠိုင် တိုန် ဗွဲမလောန် ဂှ်ရ၊ ဍုင် အလုံ ဂၠးတိ တအ် ဒးခၞံဗဒှ် သၞောဝ်ဥပဒေ တၟိ သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ဂီုကၠီု အကာဲအရာ ကျာ (Airspace safety) ရ။
* ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်၊ အေဂျေန်သဳ FAA (Federal Aviation Administration) ကဵု အမိင် ဒဒှ်ရ ညးမပဝ် ထရောန် သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သီုဖအိုတ် ဒးနွံ လာင်စင် (Part 107 License) ရ။
* ထရောန် တအ် ဟွံဂွံ အခေါင် ပဝ် လတူ က္ဍိုပ် မၞိဟ် ဂမၠိုင်၊ လတူ သၞေဟ် က္ၜင်ကျာ (Airports)၊ ကေုာံ ဒၞာဲ ဌာန် အလဵုအသဳ တအ် ရ။ 
* သၞောဝ်ဥပဒေ လ္ၚဵု တအ်ဂှ် သီု ဒးထိင်ဒဝ် လတူ ပရေင်မင်မဲ တင်ဂၞင် ပူဂိုလ် (Privacy laws) သွက် ဟွံဂွံ တက် ဗီု သ္ၚိ ညးတၞဟ် ဟွံမဲ ကဵု အခေါင် ရ။

== ၉။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ စိုတ်ဓါတ် (Social and Ethical Impacts) ==
လွပ် ထရောန် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ပြသၞာ စိုတ်ဓါတ် (Ethical issues) ကေုာံ ပရေင်ပါ်ပါဲ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ရ -&lt;ref name=&quot;ethics&quot;&gt;{{cite book |last=Chamayou |first=G. |title=A Theory of the Drone |publisher=The New Press |year=2015 |pages=45-55}}&lt;/ref&gt;

* '''ပရေင်ဂစိုတ် ဟွံမဲ ကဵု သၞောဝ်:''' ပ္ဍဲ ပရေင်ပၞာန်၊ လွပ် ထရောန် သွက်ဂွံ ထပက် ပိုတ် (Targeted killings) ဂှ် ဒှ် အရာ မဒးဒုင် ပါ်ပါဲ ဗွဲမလောန် ဟိုတ်နူ ဍေဟ် မာန် ကဵု ဒုဟ် ကု ညးဍုင်ကွာန် ဓမ္မတာ (Collateral damage) ရ။
* '''လွဟ် ဉာဏ်စက် အလဵုအလဵု (Autonomous Weapons):''' ယဝ်ရ ထရောန် တအ် စကာ ဉာဏ်စက် တုဲ ရုဲစှ် မၞိဟ် သွက်ဂွံ ပန် နကဵု အလဵုအလဵု ဍေဟ် (Lethal Autonomous Weapons) မ္ဂး၊ အရာ ဏအ်ဝွံ ဒှ် အန္တရာယ် ဇၞော်အိုတ် သွက် ဂကောံမၞိဟ် ရောင် သာ်ဏအ် ကုလသမဂ္ဂ (UN) တအ် ညာတ် ကေတ် ရ။
* '''ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ မင်ရံင် (Surveillance State):''' အလဵုအသဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ရဲ ဗၠာဲတွဳ တအ် မာန် စကာ ထရောန် သွက်ဂွံ မင်ရံင် ညးဍုင်ကွာန် လၟိုန် အခိင် တုဲ ပလီုပလာ် အခေါင်အရာ ဗၠးၜး ပူဂိုလ် ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် ထရောန် ကေုာံ ပရေင်သုတေသန (Future of Drones and Research) ==
အနာဂတ် က္ၜင်ကျာ ဟွံမဲ ကဵု မၞိဟ်ဒဳ ဝွံ ဆက် ဇၞော်မောဝ် တိုန် အာ နကဵု ကွတ်ပညာ တၟိ တၟိ ဗွဲမဂၠိုင် ရ -
* '''သၞောတ် ထရောန် ဂကောံ (Swarm Technology):''' စၞး မစကာ ထရောန် မွဲ ဓဝ်၊ ထရောန် ကၠံ ကဵု လ္ၚီ မာန် ပဝ် ကေုာံ ဆက်စပ် ကၠောန် ကမၠောန် မွဲစွံ အတိုင် သဘာဝ ဂကောံ စၟ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂစေမ် တအ် ရ။ 
* '''ပရေင်တွာ် လတူ ဍုင် (Urban Air Mobility):''' ကမ္ပဏဳ မပ္တံကဵု Uber ကေုာံ Joby Aviation တအ် ခၞံဗဒှ် ဒၟံင် &quot;Air Taxis&quot; (ထရောန် ဇၞော် သွက်ဂွံ တွာ် မၞိဟ်) သွက်ဂွံ ဖအောန် ဖျေဟ် ပရေင်ကွဳစက် ဍိက် ပ္ဍဲ ဍုင် ဇၞော် တအ် ရ။
* '''ပရေင်စကာ [[ဉာဏ်စက်]] ကဆံင်သၠုင်:''' ထရောန် တအ် မာန် ချပ် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ အကာဲအရာ ပြဟ်ပြဟ် သွက်ဂွံ ပဝ် အပ္ဍဲ သ္ၚိ၊ ဂိုဟ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒၞာဲ ဌာန် မထုဲထံင် တအ် ဟွံဒး နွံပၟိက် မၞိဟ် ထိင်ဒဝ် ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[က္ၜင်ကျာ]] (Aircraft)
* [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial Intelligence)
* [[လေဝ်ဒြဟတ်]] (Propeller)
* [[ရဳမုက် ထိင်ဒဝ်]] (Remote control)

{{Navbox
| name = Aviation and Drones
| title = ကွတ်ပညာ က္ၜင်ကျာ ကေုာံ ထရောန် (Aviation and Drone Technology)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဂကူ က္ၜင်ကျာ
| list1 =
* [[ထရောန်]] (Drone/UAV)
* [[က္ၜင်ကျာ]] (Airplane)
* [[ရဟတ်ယာဉ်]] (Helicopter)
| group2 = လဒက်ပတန် ကေုာံ အစောံသတ္တိ
| list2 =
* [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial Intelligence)
* [[လေဝ်ဒြဟတ်]] (Propeller)
* [[သၞောတ် GPS]] (Global Positioning System)
| group3 = လွပ် ကေုာံ ပရေင်သုတေသန
| list3 =
* [[ပရေင်တက်ဗီု လတူကျာ]] (Aerial photography)
* [[က္ၜင်ကျာ ဗတိုက်]] (Combat aircraft)
* [[ပရေင်လ္ၚတ် ပရိုင်]] (Surveillance)
}}

[[Category:က္ၜင်ကျာ]]
[[Category:ထရောန်]]
[[Category:ကွတ်စက် ခေတ်တၟိ]]
[[Category:ပရေင်စဵုဒၞာ]]</text>
      <sha1>e8qbe9g09rcg52ppy1bmnxkvf113xlb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောတ် GPS</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11486</id>
    <revision>
      <id>55903</id>
      <timestamp>2026-07-10T03:10:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''သၞောတ် ဂျဳပဳအက်စ်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''သၞောတ် စၟတ်သမ္တီ ဒၞာဲ အလုံဂၠးတိ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Global Positioning System'', မဖ္ဍန်စကာ '''GPS''') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၞောတ် နာဗဳဂေယှေန် မဒုင်သဇိုင် လတူ...&quot;</comment>
      <origin>55903</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21868" sha1="gwdw7q51ac8hzn2ahm4kn2ogikkdrsi" xml:space="preserve">'''သၞောတ် ဂျဳပဳအက်စ်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''သၞောတ် စၟတ်သမ္တီ ဒၞာဲ အလုံဂၠးတိ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Global Positioning System'', မဖ္ဍန်စကာ '''GPS''') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၞောတ် နာဗဳဂေယှေန် မဒုင်သဇိုင် လတူ ဂြဟ်တုဲ (Satellite navigation system) မဖန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု ဌာန ကာကွယ်ဍုင် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ရ။ သၞောတ် ဏအ်ဝွံ ကဵု တင်ဂၞင် မဆေင်ကဵု ဒၞာဲဒေသ (Location)၊ လဟိုင် (Velocity) ကေုာံ အခိင် (Time) ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ကု ညးလွပ် တအ် လတူ ဂၠးတိ ဟွံသေင်မ္ဂး ဗဒါဲ ဂၠးတိ ပ္ဍဲ ဇၟာပ်ဇၟာပ် အကာဲအရာ ရာသဳဥတု ရ။&lt;ref name=&quot;parkinson&quot;&gt;{{cite book |last=Parkinson |first=B. W. |title=Global Positioning System: Theory and Applications |volume=1 |publisher=American Institute of Aeronautics and Astronautics |year=1996 |pages=1-5}}&lt;/ref&gt;

ဂျဳပဳအက်စ် (GPS) ဝွံ စကာ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဘဝလၟိုန်တ္ၚဲ ဗွဲမလှဲလး၊ စတမ်း နူကဵု ပရေင်စၞောန် ဂၠံင် ပ္ဍဲ ကွဳစက်၊ စမတ်ဖုန် (Smartphones)၊ က္ၜင်ကျာ၊ စဵုကဵု စိုပ် ကမၠောန် ပရေင်ပၞာန် ကေုာံ ပရေင်ၜတ်ကၞာတ် တိဍာ် (Surveying) ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သၞောတ် ဂျဳပဳအက်စ် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ သဳအိုရဳ သင်္ချာ၊ ကေုာံ ကွတ်ပညာ ခေတ်တၟိ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:GPS_Satellite_NASA_art-iif.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ဂြဟ်တုဲ ဂျဳပဳအက်စ် (GPS Satellite) မဂေတ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ လဟာင် သွက်ဂွံ ဗလး လပှ် တင်ဂၞင် ဒၞာဲဒေသ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
သၞောတ် ဂျဳပဳအက်စ် (GPS) ဝွံ ဒှ် သၞောတ် မဆက်စပ် ဒၟံင် အကြာ ဂြဟ်တုဲ ပ္ဍဲ လဟာင် ကေုာံ ကိရိယာ ဒုင်ကေတ် (Receivers) ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် အဓိက ဍေဟ်ဂှ် ဒှ် &quot;သၞောတ် မကဵု တင်ဂၞင် ဒၞာဲ 3D (လတ္တီကျုတ်၊ လံင်ဂျဳကျုတ်၊ သမၠုင်) ကေုာံ အခိင် ဍာံပြ နကဵု ပရေင်စကာ လပှ် ရေဒဳယဝ် နူကဵု ဂြဟ်တုဲ ဂမၠိုင်&quot; ရ။

ယဝ်ရ ကိရိယာ ဂျဳပဳအက်စ် မွဲ ကလိဂွံ လပှ် နူကဵု ဂြဟ်တုဲ အောန်အိုတ် ပန် မ မ္ဂး၊ ဍေဟ် မာန် တွက်ဂၠာဲ ဒၞာဲ ဍာံပြ ညးလွပ် ဂှ် ပ္ဍဲ လတူ ဂၠးတိ မာန် ရ။ လညာတ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက် ပရေင်ကေတ်ဆက် ကေုာံ ပရေင်တြးပလံင် (Logistics) ဂၠးတိ အလုံအိုတ်သီု ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဂျဳပဳအက်စ် ဝွံ စကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ အခိင် ပၞာန်လၜိုဟ် (Cold War)။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၇ ကာလ ဍုင်ရုရှာ ဗလး ဂြဟ်တုဲ စပွတ်နစ် (Sputnik) ဂှ်၊ တၠပညာ သိပ္ပံ အမေရိကာန် တအ် ဂွံတီ ကေတ် ဒဒှ်ရ ညးတအ် မာန် ဂၠာဲ ဒၞာဲ ဂြဟ်တုဲ ဂှ် နကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရမ္သာင် လပှ် (Doppler effect) ရ။

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၃ ဂှ်၊ ဌာန ကာကွယ်ဍုင် အမေရိကာန် စပံက် လၟေင် ကမၠောန် NAVSTAR GPS ရ။ ဂြဟ်တုဲ ပထမအိုတ် ဂှ် ဗလး လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၈ ရ။ အခိင် ကိုပ်ကၠာ ဂှ် ဂျဳပဳအက်စ် ဂှ် ကဵု အခေါင် စကာ ဆ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ပၞာန် သၟး ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၃ လက္ကရဴ နူ က္ၜင်ကျာ ကိုဝ်ရဳယျာ (Korean Air Lines Flight 007) ဒးဒုင် ပန် ဖျေဟ် ဟိုတ်နူ ယောန်မှာ ဂၠံင် တုဲ၊ သမ္မတ ရဝ်နယ် ရေဂေန် (Ronald Reagan) ကဵု အခေါင် သွက် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဂွံ စကာ ဂျဳပဳအက်စ် ရ။ သၞောတ် ဏအ် ဍိုက်ပေင် အလုံစုံ (Fully operational) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၅ ရ။&lt;ref name=&quot;elrabbany&quot;&gt;{{cite book |last=El-Rabbany |first=A. |title=Introduction to GPS: The Global Positioning System |edition=2nd |publisher=Artech House |year=2002 |pages=15-20}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ လဒက်ပတန် သၞောတ် ဂမၠိုင် (System Architecture / Segments) ==
သၞောတ် ဂျဳပဳအက်စ် ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ အဓိက ၃ သာ် ရ -

# '''ကဏ္ဍ လဟာင် (Space Segment):''' ပါလုပ် နကဵု ဂြဟ်တုဲ (Satellites) အောန်အိုတ် ၂၄ မ မဂေတ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ လၟေင် ဂၠံင် အဒေါဝ် (Medium Earth Orbit - MEO) ဇမ္ၚောဲ ၜိုတ် ၂၀,၂၀၀ ကဳလဝ်မဳတာ နူ တိ ရ။ ဂြဟ်တုဲ တအ် ဂေတ် အလုံ တိ မွဲ ဗဂေတ် ပ္ဍဲ အခိင် ၁၂ နာဍဳ။
# '''ကဏ္ဍ အုပ်ဓုပ် (Control Segment):''' ပါလုပ် နကဵု ဌာန အုပ်ဓုပ် ဇၞော် (Master Control Station) ပ္ဍဲ ကဝ်လဝ်ရာဒဝ် (Colorado) ကေုာံ ဌာန စၟတ်သမ္တီ တၞဟ် တအ် အလုံ ဂၠးတိ ရ။ ညးတအ် ပလေဝ်ဒါန် ဒၞာဲ ဂြဟ်တုဲ ကေုာံ အခိင် နာဍဳ ညံင်ဂွံ ဍာံပြ လၟိုန် ရ။
# '''ကဏ္ဍ ညးလွပ် (User Segment):''' ဒှ် ကိရိယာ ဒုင်ကေတ် (Receivers) မပ္တံကဵု စမတ်ဖုန်၊ စက် နာဗဳဂေယှေန် ကွဳစက် တအ် မဒုင်ကေတ် လပှ် နူ ဂြဟ်တုဲ တုဲ တွက်ဂၠာဲ ဒၞာဲ ဇကု ရ။

== ၄။ ဗီုပြင် ကမၠောန် ကေုာံ သဳအိုရဳ (How It Works and Theory) ==
ဂျဳပဳအက်စ် ဝွံ တွက်ဂၠာဲ ဒၞာဲ နကဵု လညာတ် သဳအိုရဳ သင်္ချာ မကော်စ '''ပရေင်ၜတ်ကၞာတ် ပိကၠင်''' (Trilateration) ရ။ &lt;ref name=&quot;hofmann&quot;&gt;{{cite book |last=Hofmann-Wellenhof |first=B. |author2=Lichtenegger, H. |author3=Collins, J. |title=Global Positioning System: Theory and Practice |edition=5th |publisher=Springer |year=2001 |pages=35-40}}&lt;/ref&gt;

ဂြဟ်တုဲ ဇၟာပ်ဇၟာပ် မွဲ ဗလး လပှ် ရေဒဳယဝ် မပါလုပ် ကဵု အခိင် မဗလး ကေုာံ ဒၞာဲ ဂြဟ်တုဲ ဂှ် ရ။ ကိရိယာ ဒုင်ကေတ် ပ္ဍဲ တိ ဂှ် စၟတ်သမ္တီ အခိင် လပှ် ဂှ် စိုပ် ဍေဟ် ရ။ ဟိုတ်နူ လပှ် ရေဒဳယဝ် ဂှ် တွာ် နကဵု လဟိုင် လျး (Speed of light: $c \approx 300,000$ km/s) ဂှ်ရ၊ ဇမ္ၚောဲ (Distance: $d$) အကြာ ဂြဟ်တုဲ ကဵု ကိရိယာ ဂှ် တွက်ဂွံ နကဵု ဖော်မျူလာ -
$$d = c \times (t_{receive} - t_{send})$$

ယဝ်ရ ပိုယ် တီ ဇမ္ၚောဲ နူကဵု ဂြဟ်တုဲ ၃ မ မ္ဂး၊ ပိုယ် ဂွံ ဆဵု ဒၞာဲ ဆက်စပ် (Intersection of 3 spheres) မဒှ် ဒၞာဲ ပိုယ် ရ။ ဆဂး သွက်ဂွံ ပလေဝ်ဒါန် ယောန်မှာ အခိင် နာဍဳ ဂှ်၊ ပိုယ် နွံပၟိက် ဂြဟ်တုဲ အောန်အိုတ် ၄ မ ရ။

== ၅။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ (Relativity Corrections) ==
တင်ဂၞင် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ ဂျဳပဳအက်စ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်စကာ လညာတ် [[သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ]] (Theory of Relativity) ညး အာလ်ဗတ် အာင်သတာင် (Albert Einstein) ရ။ ယဝ်ရ ဟွံစကာ သဳအိုရဳ ဏအ် မ္ဂး၊ ဒၞာဲ ဂျဳပဳအက်စ် တွက်လဝ် တအ် ဂှ် ဒးယောန် အာ ၜိုတ် ၁၀ ကဳလဝ်မဳတာ ပ္ဍဲ မွဲ တ္ၚဲ ရ! &lt;ref name=&quot;ashby&quot;&gt;{{cite journal |last=Ashby |first=N. |title=Relativity in the Global Positioning System |journal=Living Reviews in Relativity |volume=6 |issue=1 |pages=1-5 |year=2003}}&lt;/ref&gt;

* '''ရေလဳတဳဗဳတဳ တၟေင် (Special Relativity):''' ဟိုတ်နူ ဂြဟ်တုဲ တအ် ဂေတ် ဒၟံင် နကဵု လဟိုင် ပြဟ် (၁၄,၀၀၀ ကဳလဝ်မဳတာ ပ္ဍဲ မွဲ နာဍဳ) ဂှ်ရ၊ နာဍဳ လတူ ဂြဟ်တုဲ တအ် ကွာ် ဇြိုင် နူ နာဍဳ လတူ တိ (၇ မာ်ခရဝ်စက္က ပ္ဍဲ မွဲ တ္ၚဲ)။
* '''ရေလဳတဳဗဳတဳ ဓမ္မတာ (General Relativity):''' ဟိုတ်နူ ဂြဟ်တုဲ တအ် နွံ သ္ၚောဲ နူ တိ (ဒြဟတ် ဓရောတ် အောန်) ဂှ်ရ၊ နာဍဳ ဍေဟ်တအ် ကွာ် ပြဟ် နူ နာဍဳ လတူ တိ (၄၅ မာ်ခရဝ်စက္က ပ္ဍဲ မွဲ တ္ၚဲ)။

ပံင် ဖအိုတ် မ္ဂး၊ နာဍဳ ဂြဟ်တုဲ တအ် ပြဟ် ဒၟံင် ၃၈ မာ်ခရဝ်စက္က ဇၟာပ်ဇၟာပ် တ္ၚဲ ရ။ ညးတအ် ဒး ပလေဝ်ဒါန် အခိင် ဏအ် လၟိုန် ကာလ ရ။

== ၆။ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ဒၞာဲ ကေုာံ အခိင် (Position and Time Determination) ==
သွက်ဂွံ တွက် အခိင် ချိုတ်ပၠိုတ် ဂှ်၊ ဂြဟ်တုဲ ဂျဳပဳအက်စ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် မွဲ နွံကဵု [[နာဍဳ အက်တမ်]] (Atomic clocks) မပ္တံကဵု Rubidium ဟွံသေင်မ္ဂး Cesium ရ။ နာဍဳ တအ် ဏအ် ဍာံပြ ဗွဲမလောန် တုဲ ပ္ဍဲ အခိင် မွဲ ပြကိုဋ် သၞာံ မ္ဂး ယောန် ဆ မွဲ စက္က ဓဝ် ရ။

ကိရိယာ ဂျဳပဳအက်စ် ပ္ဍဲ တိ တအ် (ဗီုကဵု ဖုန်) ဂှ် ဟွံမဲ ကဵု နာဍဳ အက်တမ် ဟိုတ်နူ ၚုဟ်မး က္ဍင်လောန် ရ။ စၞးဂှ် ဍေဟ်တအ် စကာ ဂြဟ်တုဲ မရနုက်ကဵု ပန် (4th satellite) သွက်ဂွံ တွက် ပလေဝ် လျောတ် အခိင် (Clock bias) တုဲ ကလိဂွံ သွဟ် မဍာံပြ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂျဳပဳအက်စ် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ သၞောတ် ဂၠာဲ ဒၞာဲ သၟး၊ ဍေဟ် ဒှ် &quot;သၞောတ် ကဵု အခိင်&quot; အလုံ ဂၠးတိ (Global timing system) မွဲ ကီု ရ။

== ၇။ လွပ် ပ္ဍဲ ပရေင်ပၞာန် ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် (Military and Civilian Applications) ==
လွပ် ဂျဳပဳအက်စ် ဝွံ နွံကဵု ဗီုပြင် နာနာ သာ် ရ -

* '''ပရေင်ပၞာန် (Military):''' စကာ သွက်ဂွံ စၞောန် ဂၠံင် မဳသာင် (Missiles)၊ က္ၜင်ကျာ ဟွံမဲ မၞိဟ်ဒဳ (Drones)၊ ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ ဒၞာဲ ကောန်ပၞာန် ပ္ဍဲ ပေါဲဗတိုက် ရ။ ဂျဳပဳအက်စ် ပၞာန် (P/Y code) ဝွံ နွံကဵု ဂီုကၠီု သၠုင် ကေုာံ အစောံသတ္တိ မဒစးဒုင် ပရေင်ပလီု လပှ် (Jamming) ရ။
* '''ညးဍုင်ကွာန် (Civilian):''' စကာ ပ္ဍဲ သၞောတ် နာဗဳဂေယှေန် ကွဳစက်၊ လွပ် တြးပလံင် ကပေါတ်၊ ကေုာံ ကမၠောန် ပရေင်တဵုလွဳ ခေတ်တၟိ (Precision agriculture) သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒၞာဲ စုတ် ဝါတ် ရ။
* '''သိပ္ပံ (Science):''' စကာ သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ပရေင်ချဳဓရာင် ခတှ်ေ တိ (Tectonic plates) ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု ရ။

== ၈။ ပရေင်ယောန်မှာ ကေုာံ ပရေင်ကမၠောန် မဍိုက်ပေင် (Errors and Accuracy) ==
ၜိုန်ရ သၞောတ် ဏအ် ဍာံပြ ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ယောန်မှာ (Errors) ကတဵုဒှ် မာန် နူကဵု ဟိုတ် နာနာ သာ် ရ - &lt;ref name=&quot;misra&quot;&gt;{{cite book |last=Misra |first=P. |author2=Enge, P. |title=Global Positioning System: Signals, Measurements, and Performance |edition=2nd |publisher=Ganga-Jamuna Press |year=2006 |pages=115-120}}&lt;/ref&gt;

# '''ယောန်မှာ အာင်အိုန်နဝ်သဖဳယျာ (Ionospheric Delay):''' လပှ် ရေဒဳယဝ် တအ် တွာ် ဇြိုင် အာ ကာလ ဍေဟ်တအ် တတ် အာ လတ္တီ အာင်အိုန်နဝ်သဖဳယျာ (Ionosphere) မနွံကဵု ဓါတ်လလဳ ရ။
# '''ယောန်မှာ ဂၠံင်ဂၠိုင် (Multipath Effect):''' လပှ် ရေဒဳယဝ် တအ် ဒး ထပ် ဒၟံင် ကု တိုက် သၠုင်သၠုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒဵု တအ် တုဲမှ စိုပ် ကိရိယာ မ္ဂး၊ ဍေဟ် ကဵု တင်ဂၞင် ယောန်မှာ မာန် ရ။
# '''ယောန်မှာ နာဍဳ (Clock Errors):''' နာဍဳ ပ္ဍဲ ကိရိယာ ဒုင်ကေတ် ဂှ် ဟွံဍာံပြ ၁၀၀ ရာခိုင်နှုန်း ရ။

သွက်ဂွံ ပလေဝ် ယောန်မှာ တအ် ဏအ်၊ တၠပညာ တအ် စကာ သၞောတ် DGPS (Differential GPS) ကေုာံ WAAS မကဵု အစောံသတ္တိ ဍာံပြ စဵုကဵု သေန်တဳမဳတာ (Centimeter-level accuracy) ရ။

== ၉။ သၞောတ် ဂၠးတိ တၞဟ်ဂမၠိုင် (Other Global Navigation Satellite Systems) ==
ဂျဳပဳအက်စ် ဂှ် ဒှ် သၞောတ် မပြာကတ် အိုတ် ကီုလေဝ်၊ ဍုင် တၞဟ် တအ် လေဝ် ခၞံဗဒှ် လဝ် သၞောတ် ညးတအ် ကီု ရ။ ဂကောံ သၞောတ် တအ် ဏအ် သီုဖအိုတ် ဂှ် ကော်စ GNSS (Global Navigation Satellite System) ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ သ္ၚိအင် ထ္ၜး သၞောတ် နာဗဳဂေယှေန် ဂြဟ်တုဲ ဂၠးတိ အဓိက
|-
! ယၟု သၞောတ်
! ဍုင် မပိုင်ပြဳ
! လၟိဟ် ဂြဟ်တုဲ (ၜိုတ်)
! ပရေင်ဍိုက်ပေင် (Status)
|-
| '''GPS'''
| ကၟိန်ဍုင် အမေရိကာန်
| ၃၁ မ
| ဍိုက်ပေင် အလုံဂၠးတိ
|-
| '''GLONASS'''
| ဍုင် ရုရှာ
| ၂၄ မ
| ဍိုက်ပေင် အလုံဂၠးတိ
|-
| '''Galileo'''
| သမဂ္ဂ ဥရောပ (EU)
| ၃၀ မ
| ဍိုက်ပေင် အလုံဂၠးတိ (ခေတ်တၟိအိုတ်)
|-
| '''BeiDou (BDS)'''
| ဍုင် ကြုက်
| ၃၅ မ
| ဍိုက်ပေင် အလုံဂၠးတိ
|}

ကိရိယာ စမတ်ဖုန် ခေတ်တၟိ တအ်ဝွံ မာန် ဒုင်ကေတ် လပှ် နူကဵု သၞောတ် GNSS သီုဖအိုတ် ဏအ် ပ္ဍဲ အခိင် မွဲစွံ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ သွဟ် မဍာံပြ အိုတ် ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကွတ်ပညာ (Future and Technological Advancements) ==
ပ္ဍဲကဵု အနာဂတ် ဏအ်၊ သၞောတ် ဂျဳပဳအက်စ် ဂှ် ဆက် ဇၞော်မောဝ် အာ နကဵု လၟေင် ကမၠောန် &quot;GPS Block III&quot; ရ。 ဂြဟ်တုဲ တၟိ တအ် ဏအ် နွံကဵု အစောံသတ္တိ မဍာံပြ ဂၠိုင် နူ တြေံ ၃ ဆ၊ ကေုာံ ဒစးဒုင် ပရေင်ပလီု လပှ် (Anti-jamming) ၈ ဆ ရ။

တုဲပၠန်၊ ပရေင်ပံင်ကောံ ဂျဳပဳအက်စ် ကု [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial Intelligence) ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် သၞောတ် ကွဳစက် အလဵုအလဵု (Autonomous vehicles) ကေုာံ လၟေင် ပရေင်တြးပလံင် ခေတ်တၟိ (Smart logistics) တအ် ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် ဍိုက်ပေင် ဗွဲမလောန် မာန် ရ။ ဂျဳပဳအက်စ် ဂှ် ဆက် ဒှ် သဇိုင် သွက် လဒက်ပတန် အခြေခံ (Infrastructure) ဂၠးတိ လၟိုန် အနာဂတ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဂြဟ်တုဲ]] (Satellite)
* [[သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ]] (Theory of relativity)
* [[နာဗဳဂေယှေန်]] (Navigation)
* [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial intelligence)

{{Navbox
| name = Technology and Navigation
| title = ကွတ်ပညာ ကေုာံ နာဗဳဂေယှေန် (Technology and Navigation)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သၞောတ် GNSS ဂမၠိုင်
| list1 =
* [[သၞောတ် ဂျဳပဳအက်စ်]] (GPS)
* [[ဂလဝ်နာသ်]] (GLONASS)
* [[ဂါလဳလဳယဝ် သၞောတ်]] (Galileo)
* [[ဗေဒူ]] (BeiDou)
| group2 = သဳအိုရဳ ကေုာံ လညာတ်
| list2 =
* [[ပရေင်ၜတ်ကၞာတ် ပိကၠင်]] (Trilateration)
* [[သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ]] (Theory of relativity)
* [[နာဍဳ အက်တမ်]] (Atomic clock)
| group3 = ကဏ္ဍ မဆက်စပ်
| list3 =
* [[ဂြဟ်တုဲ]] (Satellite)
* [[လပှ် ရေဒဳယဝ်]] (Radio wave)
* [[ကွဳစက် ဟွံမဲ မၞိဟ်ဒဳ]] (Autonomous car)
* [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial intelligence)
}}

[[Category:ကွတ်ပညာ]]
[[Category:နာဗဳဂေယှေန်]]
[[Category:ဂြဟ်တုဲ]]</text>
      <sha1>gwdw7q51ac8hzn2ahm4kn2ogikkdrsi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်မန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11487</id>
    <revision>
      <id>55904</id>
      <timestamp>2026-07-10T03:14:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်မန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Mon textual tradition'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အခိုက်အလိုက် ပရေင်ချူလိက် ကေုာံ အာဲကၟာဲ လိက်ပတ် ဂကူမန် မဒက်ပတန် လဝ် နူကဵု ခေတ်တမၠာ တေအ် ရ။ ဂကူမန်...&quot;</comment>
      <origin>55904</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20988" sha1="hq6ffxtsl0bxcj9a8op5quuyps462ov" xml:space="preserve">'''ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်မန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Mon textual tradition'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အခိုက်အလိုက် ပရေင်ချူလိက် ကေုာံ အာဲကၟာဲ လိက်ပတ် ဂကူမန် မဒက်ပတန် လဝ် နူကဵု ခေတ်တမၠာ တေအ် ရ။ ဂကူမန် တအ်ဝွံ ဒှ် ဂကူ မနွံကဵု ဂုဏ်သိက္ခာ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဝင် ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ဘာသာ ရးအာရှအဂၞဲ လပါ် ပရေင်ကေတ်နင် ကေုာံ တြးပတိတ် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ]] (Theravada Buddhism) ရ။ ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်မန် ဝွံ ဍိုက်ပေင် ဒၟံင် နကဵု လိက်တၟအ် (Inscriptions)၊ လိက်သၠရိုတ် (Palm-leaf manuscripts)၊ ကေုာံ လိက်ခေါက် (Folded paper) မချူလဝ် ပရူပရာ ဘာသာ၊ ဝင်၊ သၞောဝ်ဥပဒေ၊ ကေုာံ လိက်လင်္ကာ ဂမၠိုင် ရ။ {{cite book |last=Guillon |first=E. |title=The Mons: A Civilization of Southeast Asia |publisher=Siam Society |year=1999 |pages=45-50}}
ပြဝေဏဳ ဏအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ယေန်သၞာင် ဒေသ သုဝဏ္ဏဘူမိ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်မန် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လညာတ် [[သဳအိုရဳ]] (Theory) လိက်ပတ်၊ ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။
[[File:Myazedi_inscription_Mon.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး လိက်တၟအ် မျစေတဳ (Myazedi Inscription) မချူလဝ် နကဵု ဘာသာမန် တြေံ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗုကာံ။]]
== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်မန်&quot; ဟီုမ္ဂးဂှ် ပံင်ကောံ လဝ် အာဲကၟာဲ မချူလဝ် နကဵု အက္ခရ်မန် သီုဖအိုတ် လတူ ဌာန် ဒၞာဲ နာနာ မပ္တံကဵု တၟအ်၊ ရိုတ်၊ စက္ခူ တအ် ရ။ ပြဝေဏဳ ဏအ်ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပရေင်ချူ လိက် သက်သက် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ပါလုပ် သီုကဵု လၟေင် ကမၠောန် ပရေင်မင်မဲ (Preservation)၊ ပရေင်ကၠာဲဘာသာ (Translation)၊ ကေုာံ ပရေင်တြးပတိတ် (Transmission) ပညာ နူကဵု ဇုဇဗဴလ တမၠာ စဵုကဵု စိုပ် ခေတ် လၟုဟ် ရ။
ပ္ဍဲကဵု သမိုင်း အာရှအဂၞဲ၊ ဂကူမန် တအ်ဝွံ ဒှ် တၠပညာ မကေတ်နင် လိက်ပတ် နူ အိန္ဒိယ တုဲ ပြံင်လှာဲ ကဵု ကိတ်ညဳ ကု ရမ္သာင် ဒေသ ဇကု ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်မန် ဝွံ ဒှ် &quot;တမ်ရိုဟ်&quot; (Root) သွက် ပြဝေဏဳ လိက်ပတ် ဂကူ တၞဟ် တအ် မပ္တံကဵု ဗၟာ ကေုာံ သေံ လန်နာ (Lanna) တအ် ကီု ရ။
== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အက္ခရ်မန် (History and Development of the Mon Script) ==
အက္ခရ်မန် ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု အက္ခရ် [[ပလ္လဝ]] (Pallava script) ဍုင်အိန္ဒိယ လပါ်သၠုင်ကျာ ပ္ဍဲ အကြာ ၅ ကဵု ၆ ဗွဝ်ကၠံ ရ။ တၠပညာ သုတေသန တအ် ပါ်လဝ် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် လိက်မန် နကဵု ခေတ် အဓိက ၃ သာ် ရ -
'''မန်တြေံ (Old Mon):''' စကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ခေတ် [[ဒွါရဝတဳ]] (Dvaravati) ပ္ဍဲ ဍုင်သေံ တ္ၚဲဏအ် (၆-၁၁ ဗွဝ်ကၠံ) ကေုာံ ခေတ် [[ဟရိဘုဉ္ဇယျ]] (Haripunjaya)။ လက္ကရဴ ဂှ် ပြးဇး စိုပ် အာ ဍုင်ဗုကာံ (Pagan) ပ္ဍဲ ၁၁ ဗွဝ်ကၠံ။
'''မန်လဒေါဝ် (Middle Mon):''' ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ အခိင် ဍုင်ဟံသာဝတဳ (Hanthawaddy) ဇၞော်မောဝ် ပ္ဍဲ ၁၄-၁၆ ဗွဝ်ကၠံ။ အခိင် ဏအ်ဝွံ မလိက် မန် ပြံင်လှာဲ အာ ဗီုပြင် ခေတ်တၟိ တုဲ တၠပညာ တအ် စချူ လိက် သၠရိုတ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
'''မန်ခေတ်တၟိ (Modern Mon):''' စနူ ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်။ လိက်မန် ခေတ်တၟိ ဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် လတူ သဇိုင် မန်လဒေါဝ် ဆဂး နွံကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ သဒ္ဒါ ကေုာံ ဝေါဟာရ ညိည ရ။
== ၃။ လိက်တၟအ်မန် ခေတ်တမၠာ (Old Mon Epigraphy) ==
ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်မန် ဂှ် စတင် လဝ် နကဵု လိက်တၟအ် (Epigraphy) မဒှ် ပရေင်ချူ လိက် လတူ တၟအ် သွက်ဂွံ တန်တဴ အာ ဗွဲမလအ်လ ရ။ လိက်တၟအ် တအ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ချူလဝ် ပရူ ပရေင်ကဵုဒါန်၊ ဝင် သၟိင်တၠ တအ်၊ ကေုာံ သၞောဝ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် ရ။
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
+ သ္ၚိအင် ထ္ၜး လိက်တၟအ် မန် အဓိက ဂမၠိုင်
! ယၟု လိက်တၟအ်
! ခေတ် အခိင်ကာလ
! ဌာန် ဒၞာဲ
! တင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အဓိက
-
လိက်တၟအ် ဖြပထောမ် (Phra Pathom)
၆ ဗွဝ်ကၠံ (ဒွါရဝတဳ)
ဍုင်သေံ (Thailand)
လိက်တၟအ် မန်တြေံ အိုတ် မထ္ၜးကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဗုဒ္ဓဘာသာ။
-
[[လိက်တၟအ် မျစေတဳ]] (Myazedi Inscription)
၁၁၁၃ အေဒဳ
ဗုကာံ (Pagan)
ချူလဝ် နကဵု ၄ ဘာသာ (မန်၊ ဗၟာ၊ ပါဠိ၊ ပျူ)။ ထ္ၜးကဵု သြဇာ မန် ပ္ဍဲ ဗုကာံ။
-
[[လိက်တၟအ် ရွှေစည်းခုံ]] (Shwezigon Inscription)
၁၁ ဗွဝ်ကၠံ (သၟိင်ကျာန်စစ်သား)
ဗုကာံ (Pagan)
ချူလဝ် ဝင် ကေုာံ ဒဒှ် သၟိင် ဍုင်ဗုကာံ နကဵု ဘာသာမန်။
-
[[လိက်တၟအ် ကလျာဏဳ]] (Kalyani Inscriptions)
၁၄၇၆ အေဒဳ (သၟိင်ဓမ္မစေတဳ)
ပဲခူး (Bago)
ချူလဝ် ပရူ ပရေင်ပလေဝ်ပလေတ် သာသနာ ကေုာံ ဂိုဏ် သံဃာ။
}
== ၄။ ပြဝေဏဳ သၠရိုတ် ကေုာံ လိက်ခေါက် (Palm-leaf and Parabaik Tradition) ==
ၜိုန်ရ လိက်တၟအ် တအ် တန်တဴ လအ် ကီုလေဝ်၊ သွက်ဂွံ ချူ လိက်ပတ် မနွံကဵု ပရူပရာ ဂၠိုင်င် (ဥပမာ - ပိဋကတ် ၃) ဂှ်၊ တၠပညာ မန် တအ် စကာ လိက်သၠရိုတ် (Palm-leaf manuscripts - ''Slapat'') ကေုာံ လိက်ခေါက် (Folded paper - ''Parabaik'') ရ။{{cite journal |last=Bauer |first=C. |title=Notes on Mon Epigraphy |journal=Journal of the Siam Society |volume=79 |issue=1 |pages=31-83 |year=1991}}
သွက်ဂွံ ကၠောန် သၠရိုတ် ဂှ်၊ တၠပညာ တအ် ဒးရုဲကေတ် တၞး ရိုတ် မဍိုက်ပေင် တုဲ ဍိုဟ် (Boil) ကေုာံ စဲ ညံင်ဂွံ စက္ခု မာန် ရ။ တုဲမ္ဂး ညးတအ် စကာ ကၞေဟ် (Stylus) ချူ လတူ သၠရိုတ် ဂှ် တုဲ လေတ် ကဵု ကၠေင် သွက်ဂွံ ညာတ် မလိက် ကၠးကၠး ရ။ ဘာလကျာ် (Monasteries) တအ်ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ အဓိက သွက်ဂွံ ချူ ကူး ကေုာံ မင်မဲ သၠရိုတ် တအ် ဏအ် ရ။ လကျာ် မန် တအ် ဒှ် ညးမင်မဲ အာဲကၟာဲ ဏအ် သွက် ဇရေင် မၞိဟ် တအ် ရ။
== ၅။ လိက်ပတ် ဘာသာ ကေုာံ ပိဋကတ် (Religious Literature and Tripitaka) ==
ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်မန် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ရ။ ကမၠောန် အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲကဵု လိက်ပတ်မန် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ကၠာဲဘာသာ (Translation) ကေုာံ ပရေင်ချူ သောင်ကလး (Commentary) လိက် ပိဋကတ် ၃ နူကဵု ဘာသာပါဠိ စိုပ် ဘာသာမန် ရ။
လိက်ပတ် ဘာသာ မပြာကတ် အိုတ် တအ်ဂှ် ပါလုပ် သီုကဵု [[ဇာတ် ၅၅၀]] (Jataka tales - ဇာတ် နိပါတ်) မဒှ် ဝင် ဘဝ တမၠာ ကျာ်တြဲ ရ။ လိက်ဇာတ် တအ်ဝွံ မၞိဟ်တအ် ဒးဂၞပ် ဗွဲမလောန် တုဲ စကာ သွက်ဂွံ တွံ ဓရ် ကေုာံ ကဵု ပညာ လတူ ဂကောံမၞိဟ် ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင် လိက် သုတ္တန် ကေုာံ အဘိဓရ် တအ် လေဝ် ဂွံဆဵု ကေတ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ လိက်သၠရိုတ် မန် ရ။
== ၆။ ဝင် ကေုာံ ရာဇာဝင်မန်ဂမၠိုင် (Mon Chronicles and Historical Texts) ==
ပါဲနူကဵု လိက် ဘာသာ တုဲ၊ ဂကူမန် တအ် နွံကဵု ပြဝေဏဳ ချူ ဝင် ရာဇာဝင် (Chronicles) မလှဲလး ရ။ လိက် ဝင် တအ်ဝွံ ချူလဝ် ပရူ ဒဒှ် သၟိင်တၠ၊ ပရေင်ပၞာန်၊ ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂမၠိုင် ရ။{{cite journal |last=Fernquest |first=J. |title=Rajadhirat's Mask of Command: Military Leadership in Burma (c. 1348-1421) |journal=SBBR |volume=4 |issue=1 |pages=1-25 |year=2006}}
လိက် ဝင် မပြာကတ် အိုတ် တအ်ဂှ် -
'''နိဒါန အာရမ္ဘကထာ (Nidana Arambhakatha):''' ချူလဝ် ဝင် သၟိင် မန် မဆက်စပ် ကု ဍုင်သဓီု (Thaton) ကေုာံ ဍုင်မတ္တမ (Martaban)။
'''[[ရာဇာဓိရာဇ် အရေးတော်ပုံ]] (Rajadhirat Ayedawbon):''' ဒှ် လိက် ဝင် မချူလဝ် ပရူ သၟိင် ရာဇာဓိရာဇ် (King Razadarit) ကေုာံ ပရေင်ပၞာန် ၄၀ သၞာံ (Forty Years' War) အကြာ ဍုင်ဟံသာဝတဳ ကဵု ဍုင်အင်ဝ (Ava)။ လိက် ဏအ်ဝွံ နွံကဵု အစောံသတ္တိ လိက်ပတ် (Literary merit) သၠုင် ဗွဲမလောန် တုဲ ဗၟာ တအ် လေဝ် ကၠာဲ စကာ လဝ် ကီု ရ။
'''သၠပတ် ရာဇဝင် (Slapat Rajawan):''' ဝင် ဒဒှ် ဍုင်ဟံသာဝတဳ ဗွဲအလုံစုံ။
== ၇။ လိက်ကဗျ ကေုာံ လိက်လင်္ကာ (Poetry, Epics and Verses) ==
ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်မန် ဝွံ ဍိုက်ပေင် ဒၟံင် သီုကဵု လိက်လင်္ကာ (Poetry) ကေုာံ ကဗျ နာနာ သာ် ရ။ လိက် လင်္ကာ မန် ဂှ် ချူလဝ် နကဵု သၞောတ်ဝ် ရမ္သာင် (Metric system) မချိုတ်ပၠိုတ် တုဲ၊ ဗွဲမဂၠိုင် စကာ သွက်ဂွံ ချူ ပရူ ဒဒှ် လိက်ဇာတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရူ ဆာန် (Romance) တအ် ရ。
လိက် လင်္ကာ မပြာကတ် မပ္တံကဵု &quot;လိက်မိၝောအ်ဇၞော်&quot; ကေုာံ &quot;လိက်သၟိင်အသး&quot; တအ်ဝွံ ဒှ် လိက် မၞိဟ်မန် တအ် ဒးဂၞပ် ဗှ် ကေုာံ ဒယှ်ေ ပ္ဍဲ သဘင် ကၞာ တအ် ရ။ ပရေင်ချူ ကဗျ ဏအ်ဝွံ ထ္ၜးကဵု အစောံသတ္တိ ဉာဏ် ပညာ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဂကူမန် ဗွဲမကၠးကြေဟ် ရ။
== ၈။ သြဇာ လတူ ယေန်သၞာင် အာရှအဂၞဲ ကေုာံ သဳအိုရဳ ဝင် (Influence on Southeast Asia and Historical Theory) ==
နကဵု လညာတ် [[သဳအိုရဳ]] (Theory) ဝင် ဇၞော်မောဝ် ယေန်သၞာင် အာရှအဂၞဲ မ္ဂး၊ ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်မန် ဝွံ ဒှ် ညးမကဵု သြဇာ အဓိက လတူ ဂကူ တၞဟ် တအ် ရ။
ကာလ သၟိင် အနဝ်ရထာ (Anawrahta) ဍုင်ဗုကာံ သီကေတ် ဍုင်သဓီု ပ္ဍဲ ၁၁ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ်၊ ညးတေအ် ကေတ်နင် ပိဋကတ် ကေုာံ တၠပညာ မန် တအ် စိုပ် ဗုကာံ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အက္ခရ် ဗၟာ (Burmese script) ဝွံ ပြံင်လှာဲ ကၠုင် နူကဵု အက္ခရ် မန် ရးသၟဝ် တေအ် ရ။ တုဲပၠန် ပ္ဍဲ ဍုင်သေံ လပါ်သၟဝ်ကျာ ဂှ် လိက်မန် ဟရိဘုဉ္ဇယျ ဝွံ ကဵု လဝ် သြဇာ လတူ ပရေင်ခၞံဗဒှ် လိက် [[လန်နာ]] (Lanna/Tham script) ကီု ရ။{{cite book |last=Aung-Thwin |first=M. A. |title=The Mists of Rāmañña: The Legend that was Lower Burma |publisher=University of Hawaii Press |year=2005 |pages=100-110}}
== ၉။ ပရေင်မင်မဲ ကေုာံ သုတေသန ခေတ်တၟိ (Preservation and Modern Research) ==
ၜိုန်ရ ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်မန် ဝွံ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ် ဍေဟ်တအ် ဒးဆဵုဂဗ အခက်အခုဲ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ လိက်သၠရိုတ် တြေံ တအ်ဝွံ ဒးဒုင် ပလီုပလာ် ဟိုတ်နူ ဥတု၊ စၟ၊ ကေုာံ ပရေင်ဟွံမင်မဲ (Neglect) ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ပရေင်ဍဵုဍိုက် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ အတိတ် ဂှ်လေဝ် ပကဵု ညံင် မၞိဟ် လ္ၚတ် လိက်မန် ဂွံ အောန် စှ်ေ အာ ရ။
လၟုဟ်မ္ဂး၊ ဂကောံ သုတေသန ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု [[SEAMEO SPAFA]] (English) ကေုာံ တၠပညာ နူကဵု တက္ကသိုလ် နာနာ တအ် ဂစာန် ဒၟံင် သွက်ဂွံ ကၠောန် ပရေင်ဒဳဂျဳတေဝ် (Digitization) သွက် လိက်သၠရိုတ် မန် ပ္ဍဲ ဘာလကျာ် မန် ဍုင်သေံ ကေုာံ ဍုင်ဗၟာ ရ။ ပရေင်ကမၠောန် ဏအ်ဝွံ ရီုဗင် သွက်ဂွံ မင်မဲ အာဲကၟာဲ ဏအ် ညံင် ဟွံဂွံ ကၠေအ်ကၠက် အာ ရ။
== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေင်ဆက်မင်မဲ (Future and Continued Preservation) ==
အနာဂတ် ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်မန် ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ ပရေင်စိုတ်လုပ်စ မၞိဟ် ဝုတ်ဗၠာဲ ခေတ်တၟိ တအ် ရ။ သွက်ဂွံ ဆက် မင်မဲ အာ ပြဝေဏဳ ဏအ် ဂှ်၊ နွံပၟိက် ဒၟံင် -
ပရေင်ဗတောန် လိက်မန် ပ္ဍဲ ဘာတန် တအ်။
ပရေင်ကၠာဲဘာသာ (Translation) လိက်သၠရိုတ် တြေံ တအ် ညံင်ဂွံ စိုပ် လိက်မန် ခေတ်တၟိ ကေုာံ ဘာသာ အင်္ဂလိက် သွက် ဂၠးတိ ဂွံ တီ။
ပရေင်စကာ [[အင်တာနက်]] (Internet) ကေုာံ ဒေတာဗေ့ (Databases) သွက်ဂွံ တန်သိပ် လိက်ပတ် တအ် လောဲလောဲ သွာသွာ။
ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်မန် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ဝင် အတိတ် သက်သက် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် ကေုာံ လမျီု ယေန်သၞာင် ဂကူမန် မဒး ဆက် မင်မဲ အာ ပ္ဍဲ ခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် ဏအ် ရောင်။
== နိဿဲဂမၠိုင် ==
== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
[[အက္ခရ်မန်]] (Mon script)
[[ဂကူမန်]] (Mon people)
[[ရာဇာဓိရာဇ်]] (Rajadhirat)
[[ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ]] (Theravada Buddhism)
{{Navbox
| name = Mon Culture and History
| title = ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဝင် မန် (Mon Culture and History)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်
| list1 =
[[ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်မန်]] (Mon textual tradition)
[[အက္ခရ်မန်]] (Mon script)
[[လိက်တၟအ် မျစေတဳ]] (Myazedi Inscription)
[[လိက်တၟအ် ကလျာဏဳ]] (Kalyani Inscriptions)
| group2 = ဝင် ကေုာံ ရာဇာဝင်
| list2 =
[[ရာဇာဓိရာဇ် အရေးတော်ပုံ]] (Rajadhirat Ayedawbon)
[[ရာဇာဓိရာဇ်]] (Rajadhirat)
[[ဟံသာဝတဳ]] (Hanthawaddy Kingdom)
[[ဒွါရဝတဳ]] (Dvaravati)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
[[ဂကူမန်]] (Mon people)
[[ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ]] (Theravada Buddhism)
[[ဇာတ် ၅၅၀]] (Jataka tales)
[[SEAMEO SPAFA]] (English)
}}
[[Category:ယေန်သၞာင် မန်]]
[[Category:လိက်ပတ်]]
[[Category:ဝင် အာရှအဂၞဲ]]</text>
      <sha1>hq6ffxtsl0bxcj9a8op5quuyps462ov</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55905</id>
      <parentid>55904</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T03:17:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55905</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21241" sha1="6rz7xzwsjulhsn2wx8i04pefywzlyzq" xml:space="preserve">Code snippet
'''ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်မန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Mon textual tradition'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အခိုက်အလိုက် ပရေင်ချူလိက် ကေုာံ အာဲကၟာဲ လိက်ပတ် ဂကူမန် မဒက်ပတန် လဝ် နူကဵု ခေတ်တမၠာ တေအ် ရ။ ဂကူမန် တအ်ဝွံ ဒှ် ဂကူ မနွံကဵု ဂုဏ်သိက္ခာ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဝင် ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ဘာသာ ရးအာရှအဂၞဲ လပါ် ပရေင်ကေတ်နင် ကေုာံ တြးပတိတ် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ]] (Theravada Buddhism) ရ။ ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်မန် ဝွံ ဍိုက်ပေင် ဒၟံင် နကဵု လိက်တၟအ် (Inscriptions)၊ လိက်သၠရိုတ် (Palm-leaf manuscripts)၊ ကေုာံ လိက်ခေါက် (Folded paper) မချူလဝ် ပရူပရာ ဘာသာ၊ ဝင်၊ သၞောဝ်ဥပဒေ၊ ကေုာံ လိက်လင်္ကာ ဂမၠိုင် ရ။&lt;ref name=&quot;guillon&quot;&gt;{{cite book |last=Guillon |first=E. |title=The Mons: A Civilization of Southeast Asia |publisher=Siam Society |year=1999 |pages=45-50}}&lt;/ref&gt;

ပြဝေဏဳ ဏအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ယေန်သၞာင် ဒေသ သုဝဏ္ဏဘူမိ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်မန် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လညာတ် [[သဳအိုရဳ]] (Theory) လိက်ပတ်၊ ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Myazedi_inscription_Mon.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး လိက်တၟအ် မျစေတဳ (Myazedi Inscription) မချူလဝ် နကဵု ဘာသာမန် တြေံ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗုကာံ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်မန်&quot; ဟီုမ္ဂးဂှ် ပံင်ကောံ လဝ် အာဲကၟာဲ မချူလဝ် နကဵု အက္ခရ်မန် သီုဖအိုတ် လတူ ဌာန် ဒၞာဲ နာနာ မပ္တံကဵု တၟအ်၊ ရိုတ်၊ စက္ခူ တအ် ရ။ ပြဝေဏဳ ဏအ်ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပရေင်ချူ လိက် သက်သက် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ပါလုပ် သီုကဵု လၟေင် ကမၠောန် ပရေင်မင်မဲ (Preservation)၊ ပရေင်ကၠာဲဘာသာ (Translation)၊ ကေုာံ ပရေင်တြးပတိတ် (Transmission) ပညာ နူကဵု ဇုဇဗဴလ တမၠာ စဵုကဵု စိုပ် ခေတ် လၟုဟ် ရ။

ပ္ဍဲကဵု သမိုင်း အာရှအဂၞဲ၊ ဂကူမန် တအ်ဝွံ ဒှ် တၠပညာ မကေတ်နင် လိက်ပတ် နူ အိန္ဒိယ တုဲ ပြံင်လှာဲ ကဵု ကိတ်ညဳ ကု ရမ္သာင် ဒေသ ဇကု ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်မန် ဝွံ ဒှ် &quot;တမ်ရိုဟ်&quot; (Root) သွက် ပြဝေဏဳ လိက်ပတ် ဂကူ တၞဟ် တအ် မပ္တံကဵု ဗၟာ ကေုာံ သေံ လန်နာ (Lanna) တအ် ကီု ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အက္ခရ်မန် (History and Development of the Mon Script) ==
အက္ခရ်မန် ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု အက္ခရ် [[ပလ္လဝ]] (Pallava script) ဍုင်အိန္ဒိယ လပါ်သၠုင်ကျာ ပ္ဍဲ အကြာ ၅ ကဵု ၆ ဗွဝ်ကၠံ ရ။ တၠပညာ သုတေသန တအ် ပါ်လဝ် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် လိက်မန် နကဵု ခေတ် အဓိက ၃ သာ် ရ -

* '''မန်တြေံ (Old Mon):''' စကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ခေတ် [[ဒွါရဝတဳ]] (Dvaravati) ပ္ဍဲ ဍုင်သေံ တ္ၚဲဏအ် (၆-၁၁ ဗွဝ်ကၠံ) ကေုာံ ခေတ် [[ဟရိဘုဉ္ဇယျ]] (Haripunjaya)။ လက္ကရဴ ဂှ် ပြးဇး စိုပ် အာ ဍုင်ဗုကာံ (Pagan) ပ္ဍဲ ၁၁ ဗွဝ်ကၠံ။
* '''မန်လဒေါဝ် (Middle Mon):''' ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ အခိင် ဍုင်ဟံသာဝတဳ (Hanthawaddy) ဇၞော်မောဝ် ပ္ဍဲ ၁၄-၁၆ ဗွဝ်ကၠံ။ အခိင် ဏအ်ဝွံ မလိက် မန် ပြံင်လှာဲ အာ ဗီုပြင် ခေတ်တၟိ တုဲ တၠပညာ တအ် စချူ လိက် သၠရိုတ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
* '''မန်ခေတ်တၟိ (Modern Mon):''' စနူ ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်။ လိက်မန် ခေတ်တၟိ ဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် လတူ သဇိုင် မန်လဒေါဝ် ဆဂး နွံကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ သဒ္ဒါ ကေုာံ ဝေါဟာရ ညိည ရ။

== ၃။ လိက်တၟအ်မန် ခေတ်တမၠာ (Old Mon Epigraphy) ==
ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်မန် ဂှ် စတင် လဝ် နကဵု လိက်တၟအ် (Epigraphy) မဒှ် ပရေင်ချူ လိက် လတူ တၟအ် သွက်ဂွံ တန်တဴ အာ ဗွဲမလအ်လ ရ။ လိက်တၟအ် တအ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ချူလဝ် ပရူ ပရေင်ကဵုဒါန်၊ ဝင် သၟိင်တၠ တအ်၊ ကေုာံ သၞောဝ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ သ္ၚိအင် ထ္ၜး လိက်တၟအ် မန် အဓိက ဂမၠိုင်
|-
! ယၟု လိက်တၟအ်
! ခေတ် အခိင်ကာလ
! ဌာန် ဒၞာဲ
! တင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အဓိက
|-
| လိက်တၟအ် ဖြပထောမ် (Phra Pathom)
| ၆ ဗွဝ်ကၠံ (ဒွါရဝတဳ)
| ဍုင်သေံ (Thailand)
| လိက်တၟအ် မန်တြေံ အိုတ် မထ္ၜးကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဗုဒ္ဓဘာသာ။
|-
| [[လိက်တၟအ် မျစေတဳ]] (Myazedi Inscription)
| ၁၁၁၃ အေဒဳ
| ဗုကာံ (Pagan)
| ချူလဝ် နကဵု ၄ ဘာသာ (မန်၊ ဗၟာ၊ ပါဠိ၊ ပျူ)။ ထ္ၜးကဵု သြဇာ မန် ပ္ဍဲ ဗုကာံ။
|-
| [[လိက်တၟအ် ရွှေစည်းခုံ]] (Shwezigon Inscription)
| ၁၁ ဗွဝ်ကၠံ (သၟိင်ကျာန်စစ်သား)
| ဗုကာံ (Pagan)
| ချူလဝ် ဝင် ကေုာံ ဒဒှ် သၟိင် ဍုင်ဗုကာံ နကဵု ဘာသာမန်။
|-
| [[လိက်တၟအ် ကလျာဏဳ]] (Kalyani Inscriptions)
| ၁၄၇၆ အေဒဳ (သၟိင်ဓမ္မစေတဳ)
| ပဲခူး (Bago)
| ချူလဝ် ပရူ ပရေင်ပလေဝ်ပလေတ် သာသနာ ကေုာံ ဂိုဏ် သံဃာ။
|}

== ၄။ ပြဝေဏဳ သၠရိုတ် ကေုာံ လိက်ခေါက် (Palm-leaf and Parabaik Tradition) ==
ၜိုန်ရ လိက်တၟအ် တအ် တန်တဴ လအ် ကီုလေဝ်၊ သွက်ဂွံ ချူ လိက်ပတ် မနွံကဵု ပရူပရာ ဂၠိုင်င် (ဥပမာ - ပိဋကတ် ၃) ဂှ်၊ တၠပညာ မန် တအ် စကာ လိက်သၠရိုတ် (Palm-leaf manuscripts - ''Slapat'') ကေုာံ လိက်ခေါက် (Folded paper - ''Parabaik'') ရ။&lt;ref name=&quot;bauer&quot;&gt;{{cite journal |last=Bauer |first=C. |title=Notes on Mon Epigraphy |journal=Journal of the Siam Society |volume=79 |issue=1 |pages=31-83 |year=1991}}&lt;/ref&gt;

သွက်ဂွံ ကၠောန် သၠရိုတ် ဂှ်၊ တၠပညာ တအ် ဒးရုဲကေတ် တၞး ရိုတ် မဍိုက်ပေင် တုဲ ဍိုဟ် (Boil) ကေုာံ စဲ ညံင်ဂွံ စက္ခု မာန် ရ။ တုဲမ္ဂး ညးတအ် စကာ ကၞေဟ် (Stylus) ချူ လတူ သၠရိုတ် ဂှ် တုဲ လေတ် ကဵု ကၠေင် သွက်ဂွံ ညာတ် မလိက် ကၠးကၠး ရ။ ဘာလကျာ် (Monasteries) တအ်ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ အဓိက သွက်ဂွံ ချူ ကူး ကေုာံ မင်မဲ သၠရိုတ် တအ် ဏအ် ရ။ လကျာ် မန် တအ် ဒှ် ညးမင်မဲ အာဲကၟာဲ ဏအ် သွက် ဇရေင် မၞိဟ် တအ် ရ။

== ၅။ လိက်ပတ် ဘာသာ ကေုာံ ပိဋကတ် (Religious Literature and Tripitaka) ==
ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်မန် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ရ။ ကမၠောန် အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲကဵု လိက်ပတ်မန် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ကၠာဲဘာသာ (Translation) ကေုာံ ပရေင်ချူ သောင်ကလး (Commentary) လိက် ပိဋကတ် ၃ နူကဵု ဘာသာပါဠိ စိုပ် ဘာသာမန် ရ။

လိက်ပတ် ဘာသာ မပြာကတ် အိုတ် တအ်ဂှ် ပါလုပ် သီုကဵု [[ဇာတ် ၅၅၀]] (Jataka tales - ဇာတ် နိပါတ်) မဒှ် ဝင် ဘဝ တမၠာ ကျာ်တြဲ ရ။ လိက်ဇာတ် တအ်ဝွံ မၞိဟ်တအ် ဒးဂၞပ် ဗွဲမလောန် တုဲ စကာ သွက်ဂွံ တွံ ဓရ် ကေုာံ ကဵု ပညာ လတူ ဂကောံမၞိဟ် ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင် လိက် သုတ္တန် ကေုာံ အဘိဓရ် တအ် လေဝ် ဂွံဆဵု ကေတ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ လိက်သၠရိုတ် မန် ရ။

== ၆။ ဝင် ကေုာံ ရာဇာဝင်မန်ဂမၠိုင် (Mon Chronicles and Historical Texts) ==
ပါဲနူကဵု လိက် ဘာသာ တုဲ၊ ဂကူမန် တအ် နွံကဵု ပြဝေဏဳ ချူ ဝင် ရာဇာဝင် (Chronicles) မလှဲလး ရ။ လိက် ဝင် တအ်ဝွံ ချူလဝ် ပရူ ဒဒှ် သၟိင်တၠ၊ ပရေင်ပၞာန်၊ ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂမၠိုင် ရ။&lt;ref name=&quot;fernquest&quot;&gt;{{cite journal |last=Fernquest |first=J. |title=Rajadhirat's Mask of Command: Military Leadership in Burma (c. 1348-1421) |journal=SBBR |volume=4 |issue=1 |pages=1-25 |year=2006}}&lt;/ref&gt;

လိက် ဝင် မပြာကတ် အိုတ် တအ်ဂှ် -
* '''နိဒါန အာရမ္ဘကထာ (Nidana Arambhakatha):''' ချူလဝ် ဝင် သၟိင် မန် မဆက်စပ် ကု ဍုင်သဓီု (Thaton) ကေုာံ ဍုင်မတ္တမ (Martaban)။
* '''[[ရာဇာဓိရာဇ် အရေးတော်ပုံ]] (Rajadhirat Ayedawbon):''' ဒှ် လိက် ဝင် မချူလဝ် ပရူ သၟိင် ရာဇာဓိရာဇ် (King Razadarit) ကေုာံ ပရေင်ပၞာန် ၄၀ သၞာံ (Forty Years' War) အကြာ ဍုင်ဟံသာဝတဳ ကဵု ဍုင်အင်ဝ (Ava)။ လိက် ဏအ်ဝွံ နွံကဵု အစောံသတ္တိ လိက်ပတ် (Literary merit) သၠုင် ဗွဲမလောန် တုဲ ဗၟာ တအ် လေဝ် ကၠာဲ စကာ လဝ် ကီု ရ။
* '''သၠပတ် ရာဇဝင် (Slapat Rajawan):''' ဝင် ဒဒှ် ဍုင်ဟံသာဝတဳ ဗွဲအလုံစုံ။

== ၇။ လိက်ကဗျ ကေုာံ လိက်လင်္ကာ (Poetry, Epics and Verses) ==
ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်မန် ဝွံ ဍိုက်ပေင် ဒၟံင် သီုကဵု လိက်လင်္ကာ (Poetry) ကေုာံ ကဗျ နာနာ သာ် ရ။ လိက် လင်္ကာ မန် ဂှ် ချူလဝ် နကဵု သၞောတ်ဝ် ရမ္သာင် (Metric system) မချိုတ်ပၠိုတ် တုဲ၊ ဗွဲမဂၠိုင် စကာ သွက်ဂွံ ချူ ပရူ ဒဒှ် လိက်ဇာတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရူ ဆာန် (Romance) တအ် ရ。 

လိက် လင်္ကာ မပြာကတ် မပ္တံကဵု &quot;လိက်မိၝောအ်ဇၞော်&quot; ကေုာံ &quot;လိက်သၟိင်အသး&quot; တအ်ဝွံ ဒှ် လိက် မၞိဟ်မန် တအ် ဒးဂၞပ် ဗှ် ကေုာံ ဒယှ်ေ ပ္ဍဲ သဘင် ကၞာ တအ် ရ။ ပရေင်ချူ ကဗျ ဏအ်ဝွံ ထ္ၜးကဵု အစောံသတ္တိ ဉာဏ် ပညာ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဂကူမန် ဗွဲမကၠးကြေဟ် ရ။

== ၈။ သြဇာ လတူ ယေန်သၞာင် အာရှအဂၞဲ ကေုာံ သဳအိုရဳ ဝင် (Influence on Southeast Asia and Historical Theory) ==
နကဵု လညာတ် [[သဳအိုရဳ]] (Theory) ဝင် ဇၞော်မောဝ် ယေန်သၞာင် အာရှအဂၞဲ မ္ဂး၊ ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်မန် ဝွံ ဒှ် ညးမကဵု သြဇာ အဓိက လတူ ဂကူ တၞဟ် တအ် ရ။ 

ကာလ သၟိင် အနဝ်ရထာ (Anawrahta) ဍုင်ဗုကာံ သီကေတ် ဍုင်သဓီု ပ္ဍဲ ၁၁ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ်၊ ညးတေအ် ကေတ်နင် ပိဋကတ် ကေုာံ တၠပညာ မန် တအ် စိုပ် ဗုကာံ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အက္ခရ် ဗၟာ (Burmese script) ဝွံ ပြံင်လှာဲ ကၠုင် နူကဵု အက္ခရ် မန် ရးသၟဝ် တေအ် ရ။ တုဲပၠန် ပ္ဍဲ ဍုင်သေံ လပါ်သၟဝ်ကျာ ဂှ် လိက်မန် ဟရိဘုဉ္ဇယျ ဝွံ ကဵု လဝ် သြဇာ လတူ ပရေင်ခၞံဗဒှ် လိက် [[လန်နာ]] (Lanna/Tham script) ကီု ရ။&lt;ref name=&quot;aung-thwin&quot;&gt;{{cite book |last=Aung-Thwin |first=M. A. |title=The Mists of Rāmañña: The Legend that was Lower Burma |publisher=University of Hawaii Press |year=2005 |pages=100-110}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပရေင်မင်မဲ ကေုာံ သုတေသန ခေတ်တၟိ (Preservation and Modern Research) ==
ၜိုန်ရ ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်မန် ဝွံ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ် ဍေဟ်တအ် ဒးဆဵုဂဗ အခက်အခုဲ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ လိက်သၠရိုတ် တြေံ တအ်ဝွံ ဒးဒုင် ပလီုပလာ် ဟိုတ်နူ ဥတု၊ စၟ၊ ကေုာံ ပရေင်ဟွံမင်မဲ (Neglect) ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ပရေင်ဍဵုဍိုက် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ အတိတ် ဂှ်လေဝ် ပကဵု ညံင် မၞိဟ် လ္ၚတ် လိက်မန် ဂွံ အောန် စှ်ေ အာ ရ။

လၟုဟ်မ္ဂး၊ ဂကောံ သုတေသန ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု [[SEAMEO SPAFA]] (English) ကေုာံ တၠပညာ နူကဵု တက္ကသိုလ် နာနာ တအ် ဂစာန် ဒၟံင် သွက်ဂွံ ကၠောန် ပရေင်ဒဳဂျဳတေဝ် (Digitization) သွက် လိက်သၠရိုတ် မန် ပ္ဍဲ ဘာလကျာ် မန် ဍုင်သေံ ကေုာံ ဍုင်ဗၟာ ရ။ ပရေင်ကမၠောန် ဏအ်ဝွံ ရီုဗင် သွက်ဂွံ မင်မဲ အာဲကၟာဲ ဏအ် ညံင် ဟွံဂွံ ကၠေအ်ကၠက် အာ ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေင်ဆက်မင်မဲ (Future and Continued Preservation) ==
အနာဂတ် ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်မန် ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ ပရေင်စိုတ်လုပ်စ မၞိဟ် ဝုတ်ဗၠာဲ ခေတ်တၟိ တအ် ရ။ သွက်ဂွံ ဆက် မင်မဲ အာ ပြဝေဏဳ ဏအ် ဂှ်၊ နွံပၟိက် ဒၟံင် -
* ပရေင်ဗတောန် လိက်မန် ပ္ဍဲ ဘာတန် တအ်။
* ပရေင်ကၠာဲဘာသာ (Translation) လိက်သၠရိုတ် တြေံ တအ် ညံင်ဂွံ စိုပ် လိက်မန် ခေတ်တၟိ ကေုာံ ဘာသာ အင်္ဂလိက် သွက် ဂၠးတိ ဂွံ တီ။
* ပရေင်စကာ [[အင်တာနက်]] (Internet) ကေုာံ ဒေတာဗေ့ (Databases) သွက်ဂွံ တန်သိပ် လိက်ပတ် တအ် လောဲလောဲ သွာသွာ။

ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်မန် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ဝင် အတိတ် သက်သက် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် ကေုာံ လမျီု ယေန်သၞာင် ဂကူမန် မဒး ဆက် မင်မဲ အာ ပ္ဍဲ ခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် ဏအ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[အက္ခရ်မန်]] (Mon script)
* [[ဂကူမန်]] (Mon people)
* [[ရာဇာဓိရာဇ်]] (Rajadhirat)
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ]] (Theravada Buddhism)

{{Navbox
| name = Mon Culture and History
| title = ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဝင် မန် (Mon Culture and History)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်
| list1 =
* [[ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်မန်]] (Mon textual tradition)
* [[အက္ခရ်မန်]] (Mon script)
* [[လိက်တၟအ် မျစေတဳ]] (Myazedi Inscription)
* [[လိက်တၟအ် ကလျာဏဳ]] (Kalyani Inscriptions)
| group2 = ဝင် ကေုာံ ရာဇာဝင်
| list2 =
* [[ရာဇာဓိရာဇ် အရေးတော်ပုံ]] (Rajadhirat Ayedawbon)
* [[ရာဇာဓိရာဇ်]] (Rajadhirat)
* [[ဟံသာဝတဳ]] (Hanthawaddy Kingdom)
* [[ဒွါရဝတဳ]] (Dvaravati)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ဂကူမန်]] (Mon people)
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ]] (Theravada Buddhism)
* [[ဇာတ် ၅၅၀]] (Jataka tales)
* [[SEAMEO SPAFA]] (English)
}}

[[Category:ယေန်သၞာင် မန်]]
[[Category:လိက်ပတ်]]
[[Category:ဝင် အာရှအဂၞဲ]]</text>
      <sha1>6rz7xzwsjulhsn2wx8i04pefywzlyzq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55906</id>
      <parentid>55905</parentid>
      <timestamp>2026-07-10T03:18:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55906</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21228" sha1="4s4hvrzo2cu832tgrm0esux326iuoyg" xml:space="preserve">'''ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်မန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Mon textual tradition'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အခိုက်အလိုက် ပရေင်ချူလိက် ကေုာံ အာဲကၟာဲ လိက်ပတ် ဂကူမန် မဒက်ပတန် လဝ် နူကဵု ခေတ်တမၠာ တေအ် ရ။ ဂကူမန် တအ်ဝွံ ဒှ် ဂကူ မနွံကဵု ဂုဏ်သိက္ခာ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဝင် ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ဘာသာ ရးအာရှအဂၞဲ လပါ် ပရေင်ကေတ်နင် ကေုာံ တြးပတိတ် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ]] (Theravada Buddhism) ရ။ ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်မန် ဝွံ ဍိုက်ပေင် ဒၟံင် နကဵု လိက်တၟအ် (Inscriptions)၊ လိက်သၠရိုတ် (Palm-leaf manuscripts)၊ ကေုာံ လိက်ခေါက် (Folded paper) မချူလဝ် ပရူပရာ ဘာသာ၊ ဝင်၊ သၞောဝ်ဥပဒေ၊ ကေုာံ လိက်လင်္ကာ ဂမၠိုင် ရ။&lt;ref name=&quot;guillon&quot;&gt;{{cite book |last=Guillon |first=E. |title=The Mons: A Civilization of Southeast Asia |publisher=Siam Society |year=1999 |pages=45-50}}&lt;/ref&gt;

ပြဝေဏဳ ဏအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ယေန်သၞာင် ဒေသ သုဝဏ္ဏဘူမိ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်မန် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လညာတ် [[သဳအိုရဳ]] (Theory) လိက်ပတ်၊ ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Myazedi_inscription_Mon.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး လိက်တၟအ် မျစေတဳ (Myazedi Inscription) မချူလဝ် နကဵု ဘာသာမန် တြေံ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗုကာံ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်မန်&quot; ဟီုမ္ဂးဂှ် ပံင်ကောံ လဝ် အာဲကၟာဲ မချူလဝ် နကဵု အက္ခရ်မန် သီုဖအိုတ် လတူ ဌာန် ဒၞာဲ နာနာ မပ္တံကဵု တၟအ်၊ ရိုတ်၊ စက္ခူ တအ် ရ။ ပြဝေဏဳ ဏအ်ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပရေင်ချူ လိက် သက်သက် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ပါလုပ် သီုကဵု လၟေင် ကမၠောန် ပရေင်မင်မဲ (Preservation)၊ ပရေင်ကၠာဲဘာသာ (Translation)၊ ကေုာံ ပရေင်တြးပတိတ် (Transmission) ပညာ နူကဵု ဇုဇဗဴလ တမၠာ စဵုကဵု စိုပ် ခေတ် လၟုဟ် ရ။

ပ္ဍဲကဵု သမိုင်း အာရှအဂၞဲ၊ ဂကူမန် တအ်ဝွံ ဒှ် တၠပညာ မကေတ်နင် လိက်ပတ် နူ အိန္ဒိယ တုဲ ပြံင်လှာဲ ကဵု ကိတ်ညဳ ကု ရမ္သာင် ဒေသ ဇကု ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်မန် ဝွံ ဒှ် &quot;တမ်ရိုဟ်&quot; (Root) သွက် ပြဝေဏဳ လိက်ပတ် ဂကူ တၞဟ် တအ် မပ္တံကဵု ဗၟာ ကေုာံ သေံ လန်နာ (Lanna) တအ် ကီု ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အက္ခရ်မန် (History and Development of the Mon Script) ==
အက္ခရ်မန် ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု အက္ခရ် [[ပလ္လဝ]] (Pallava script) ဍုင်အိန္ဒိယ လပါ်သၠုင်ကျာ ပ္ဍဲ အကြာ ၅ ကဵု ၆ ဗွဝ်ကၠံ ရ။ တၠပညာ သုတေသန တအ် ပါ်လဝ် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် လိက်မန် နကဵု ခေတ် အဓိက ၃ သာ် ရ -

* '''မန်တြေံ (Old Mon):''' စကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ခေတ် [[ဒွါရဝတဳ]] (Dvaravati) ပ္ဍဲ ဍုင်သေံ တ္ၚဲဏအ် (၆-၁၁ ဗွဝ်ကၠံ) ကေုာံ ခေတ် [[ဟရိဘုဉ္ဇယျ]] (Haripunjaya)။ လက္ကရဴ ဂှ် ပြးဇး စိုပ် အာ ဍုင်ဗုကာံ (Pagan) ပ္ဍဲ ၁၁ ဗွဝ်ကၠံ။
* '''မန်လဒေါဝ် (Middle Mon):''' ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ အခိင် ဍုင်ဟံသာဝတဳ (Hanthawaddy) ဇၞော်မောဝ် ပ္ဍဲ ၁၄-၁၆ ဗွဝ်ကၠံ။ အခိင် ဏအ်ဝွံ မလိက် မန် ပြံင်လှာဲ အာ ဗီုပြင် ခေတ်တၟိ တုဲ တၠပညာ တအ် စချူ လိက် သၠရိုတ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
* '''မန်ခေတ်တၟိ (Modern Mon):''' စနူ ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်။ လိက်မန် ခေတ်တၟိ ဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် လတူ သဇိုင် မန်လဒေါဝ် ဆဂး နွံကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ သဒ္ဒါ ကေုာံ ဝေါဟာရ ညိည ရ။

== ၃။ လိက်တၟအ်မန် ခေတ်တမၠာ (Old Mon Epigraphy) ==
ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်မန် ဂှ် စတင် လဝ် နကဵု လိက်တၟအ် (Epigraphy) မဒှ် ပရေင်ချူ လိက် လတူ တၟအ် သွက်ဂွံ တန်တဴ အာ ဗွဲမလအ်လ ရ။ လိက်တၟအ် တအ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ချူလဝ် ပရူ ပရေင်ကဵုဒါန်၊ ဝင် သၟိင်တၠ တအ်၊ ကေုာံ သၞောဝ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ သ္ၚိအင် ထ္ၜး လိက်တၟအ် မန် အဓိက ဂမၠိုင်
|-
! ယၟု လိက်တၟအ်
! ခေတ် အခိင်ကာလ
! ဌာန် ဒၞာဲ
! တင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အဓိက
|-
| လိက်တၟအ် ဖြပထောမ် (Phra Pathom)
| ၆ ဗွဝ်ကၠံ (ဒွါရဝတဳ)
| ဍုင်သေံ (Thailand)
| လိက်တၟအ် မန်တြေံ အိုတ် မထ္ၜးကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဗုဒ္ဓဘာသာ။
|-
| [[လိက်တၟအ် မျစေတဳ]] (Myazedi Inscription)
| ၁၁၁၃ အေဒဳ
| ဗုကာံ (Pagan)
| ချူလဝ် နကဵု ၄ ဘာသာ (မန်၊ ဗၟာ၊ ပါဠိ၊ ပျူ)။ ထ္ၜးကဵု သြဇာ မန် ပ္ဍဲ ဗုကာံ။
|-
| [[လိက်တၟအ် ရွှေစည်းခုံ]] (Shwezigon Inscription)
| ၁၁ ဗွဝ်ကၠံ (သၟိင်ကျာန်စစ်သား)
| ဗုကာံ (Pagan)
| ချူလဝ် ဝင် ကေုာံ ဒဒှ် သၟိင် ဍုင်ဗုကာံ နကဵု ဘာသာမန်။
|-
| [[လိက်တၟအ် ကလျာဏဳ]] (Kalyani Inscriptions)
| ၁၄၇၆ အေဒဳ (သၟိင်ဓမ္မစေတဳ)
| ပဲခူး (Bago)
| ချူလဝ် ပရူ ပရေင်ပလေဝ်ပလေတ် သာသနာ ကေုာံ ဂိုဏ် သံဃာ။
|}

== ၄။ ပြဝေဏဳ သၠရိုတ် ကေုာံ လိက်ခေါက် (Palm-leaf and Parabaik Tradition) ==
ၜိုန်ရ လိက်တၟအ် တအ် တန်တဴ လအ် ကီုလေဝ်၊ သွက်ဂွံ ချူ လိက်ပတ် မနွံကဵု ပရူပရာ ဂၠိုင်င် (ဥပမာ - ပိဋကတ် ၃) ဂှ်၊ တၠပညာ မန် တအ် စကာ လိက်သၠရိုတ် (Palm-leaf manuscripts - ''Slapat'') ကေုာံ လိက်ခေါက် (Folded paper - ''Parabaik'') ရ။&lt;ref name=&quot;bauer&quot;&gt;{{cite journal |last=Bauer |first=C. |title=Notes on Mon Epigraphy |journal=Journal of the Siam Society |volume=79 |issue=1 |pages=31-83 |year=1991}}&lt;/ref&gt;

သွက်ဂွံ ကၠောန် သၠရိုတ် ဂှ်၊ တၠပညာ တအ် ဒးရုဲကေတ် တၞး ရိုတ် မဍိုက်ပေင် တုဲ ဍိုဟ် (Boil) ကေုာံ စဲ ညံင်ဂွံ စက္ခု မာန် ရ။ တုဲမ္ဂး ညးတအ် စကာ ကၞေဟ် (Stylus) ချူ လတူ သၠရိုတ် ဂှ် တုဲ လေတ် ကဵု ကၠေင် သွက်ဂွံ ညာတ် မလိက် ကၠးကၠး ရ။ ဘာလကျာ် (Monasteries) တအ်ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ အဓိက သွက်ဂွံ ချူ ကူး ကေုာံ မင်မဲ သၠရိုတ် တအ် ဏအ် ရ။ လကျာ် မန် တအ် ဒှ် ညးမင်မဲ အာဲကၟာဲ ဏအ် သွက် ဇရေင် မၞိဟ် တအ် ရ။

== ၅။ လိက်ပတ် ဘာသာ ကေုာံ ပိဋကတ် (Religious Literature and Tripitaka) ==
ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်မန် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ရ။ ကမၠောန် အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲကဵု လိက်ပတ်မန် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ကၠာဲဘာသာ (Translation) ကေုာံ ပရေင်ချူ သောင်ကလး (Commentary) လိက် ပိဋကတ် ၃ နူကဵု ဘာသာပါဠိ စိုပ် ဘာသာမန် ရ။

လိက်ပတ် ဘာသာ မပြာကတ် အိုတ် တအ်ဂှ် ပါလုပ် သီုကဵု [[ဇာတ် ၅၅၀]] (Jataka tales - ဇာတ် နိပါတ်) မဒှ် ဝင် ဘဝ တမၠာ ကျာ်တြဲ ရ။ လိက်ဇာတ် တအ်ဝွံ မၞိဟ်တအ် ဒးဂၞပ် ဗွဲမလောန် တုဲ စကာ သွက်ဂွံ တွံ ဓရ် ကေုာံ ကဵု ပညာ လတူ ဂကောံမၞိဟ် ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင် လိက် သုတ္တန် ကေုာံ အဘိဓရ် တအ် လေဝ် ဂွံဆဵု ကေတ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ လိက်သၠရိုတ် မန် ရ။

== ၆။ ဝင် ကေုာံ ရာဇာဝင်မန်ဂမၠိုင် (Mon Chronicles and Historical Texts) ==
ပါဲနူကဵု လိက် ဘာသာ တုဲ၊ ဂကူမန် တအ် နွံကဵု ပြဝေဏဳ ချူ ဝင် ရာဇာဝင် (Chronicles) မလှဲလး ရ။ လိက် ဝင် တအ်ဝွံ ချူလဝ် ပရူ ဒဒှ် သၟိင်တၠ၊ ပရေင်ပၞာန်၊ ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂမၠိုင် ရ။&lt;ref name=&quot;fernquest&quot;&gt;{{cite journal |last=Fernquest |first=J. |title=Rajadhirat's Mask of Command: Military Leadership in Burma (c. 1348-1421) |journal=SBBR |volume=4 |issue=1 |pages=1-25 |year=2006}}&lt;/ref&gt;

လိက် ဝင် မပြာကတ် အိုတ် တအ်ဂှ် -
* '''နိဒါန အာရမ္ဘကထာ (Nidana Arambhakatha):''' ချူလဝ် ဝင် သၟိင် မန် မဆက်စပ် ကု ဍုင်သဓီု (Thaton) ကေုာံ ဍုင်မတ္တမ (Martaban)။
* '''[[ရာဇာဓိရာဇ် အရေးတော်ပုံ]] (Rajadhirat Ayedawbon):''' ဒှ် လိက် ဝင် မချူလဝ် ပရူ သၟိင် ရာဇာဓိရာဇ် (King Razadarit) ကေုာံ ပရေင်ပၞာန် ၄၀ သၞာံ (Forty Years' War) အကြာ ဍုင်ဟံသာဝတဳ ကဵု ဍုင်အင်ဝ (Ava)။ လိက် ဏအ်ဝွံ နွံကဵု အစောံသတ္တိ လိက်ပတ် (Literary merit) သၠုင် ဗွဲမလောန် တုဲ ဗၟာ တအ် လေဝ် ကၠာဲ စကာ လဝ် ကီု ရ။
* '''သၠပတ် ရာဇဝင် (Slapat Rajawan):''' ဝင် ဒဒှ် ဍုင်ဟံသာဝတဳ ဗွဲအလုံစုံ။

== ၇။ လိက်ကဗျ ကေုာံ လိက်လင်္ကာ (Poetry, Epics and Verses) ==
ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်မန် ဝွံ ဍိုက်ပေင် ဒၟံင် သီုကဵု လိက်လင်္ကာ (Poetry) ကေုာံ ကဗျ နာနာ သာ် ရ။ လိက် လင်္ကာ မန် ဂှ် ချူလဝ် နကဵု သၞောတ်ဝ် ရမ္သာင် (Metric system) မချိုတ်ပၠိုတ် တုဲ၊ ဗွဲမဂၠိုင် စကာ သွက်ဂွံ ချူ ပရူ ဒဒှ် လိက်ဇာတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရူ ဆာန် (Romance) တအ် ရ。 

လိက် လင်္ကာ မပြာကတ် မပ္တံကဵု &quot;လိက်မိၝောအ်ဇၞော်&quot; ကေုာံ &quot;လိက်သၟိင်အသး&quot; တအ်ဝွံ ဒှ် လိက် မၞိဟ်မန် တအ် ဒးဂၞပ် ဗှ် ကေုာံ ဒယှ်ေ ပ္ဍဲ သဘင် ကၞာ တအ် ရ။ ပရေင်ချူ ကဗျ ဏအ်ဝွံ ထ္ၜးကဵု အစောံသတ္တိ ဉာဏ် ပညာ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဂကူမန် ဗွဲမကၠးကြေဟ် ရ။

== ၈။ သြဇာ လတူ ယေန်သၞာင် အာရှအဂၞဲ ကေုာံ သဳအိုရဳ ဝင် (Influence on Southeast Asia and Historical Theory) ==
နကဵု လညာတ် [[သဳအိုရဳ]] (Theory) ဝင် ဇၞော်မောဝ် ယေန်သၞာင် အာရှအဂၞဲ မ္ဂး၊ ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်မန် ဝွံ ဒှ် ညးမကဵု သြဇာ အဓိက လတူ ဂကူ တၞဟ် တအ် ရ။ 

ကာလ သၟိင် အနဝ်ရထာ (Anawrahta) ဍုင်ဗုကာံ သီကေတ် ဍုင်သဓီု ပ္ဍဲ ၁၁ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ်၊ ညးတေအ် ကေတ်နင် ပိဋကတ် ကေုာံ တၠပညာ မန် တအ် စိုပ် ဗုကာံ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အက္ခရ် ဗၟာ (Burmese script) ဝွံ ပြံင်လှာဲ ကၠုင် နူကဵု အက္ခရ် မန် ရးသၟဝ် တေအ် ရ။ တုဲပၠန် ပ္ဍဲ ဍုင်သေံ လပါ်သၟဝ်ကျာ ဂှ် လိက်မန် ဟရိဘုဉ္ဇယျ ဝွံ ကဵု လဝ် သြဇာ လတူ ပရေင်ခၞံဗဒှ် လိက် [[လန်နာ]] (Lanna/Tham script) ကီု ရ။&lt;ref name=&quot;aung-thwin&quot;&gt;{{cite book |last=Aung-Thwin |first=M. A. |title=The Mists of Rāmañña: The Legend that was Lower Burma |publisher=University of Hawaii Press |year=2005 |pages=100-110}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပရေင်မင်မဲ ကေုာံ သုတေသန ခေတ်တၟိ (Preservation and Modern Research) ==
ၜိုန်ရ ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်မန် ဝွံ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ် ဍေဟ်တအ် ဒးဆဵုဂဗ အခက်အခုဲ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ လိက်သၠရိုတ် တြေံ တအ်ဝွံ ဒးဒုင် ပလီုပလာ် ဟိုတ်နူ ဥတု၊ စၟ၊ ကေုာံ ပရေင်ဟွံမင်မဲ (Neglect) ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ပရေင်ဍဵုဍိုက် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ အတိတ် ဂှ်လေဝ် ပကဵု ညံင် မၞိဟ် လ္ၚတ် လိက်မန် ဂွံ အောန် စှ်ေ အာ ရ။

လၟုဟ်မ္ဂး၊ ဂကောံ သုတေသန ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု [[SEAMEO SPAFA]] (English) ကေုာံ တၠပညာ နူကဵု တက္ကသိုလ် နာနာ တအ် ဂစာန် ဒၟံင် သွက်ဂွံ ကၠောန် ပရေင်ဒဳဂျဳတေဝ် (Digitization) သွက် လိက်သၠရိုတ် မန် ပ္ဍဲ ဘာလကျာ် မန် ဍုင်သေံ ကေုာံ ဍုင်ဗၟာ ရ။ ပရေင်ကမၠောန် ဏအ်ဝွံ ရီုဗင် သွက်ဂွံ မင်မဲ အာဲကၟာဲ ဏအ် ညံင် ဟွံဂွံ ကၠေအ်ကၠက် အာ ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေင်ဆက်မင်မဲ (Future and Continued Preservation) ==
အနာဂတ် ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်မန် ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ ပရေင်စိုတ်လုပ်စ မၞိဟ် ဝုတ်ဗၠာဲ ခေတ်တၟိ တအ် ရ။ သွက်ဂွံ ဆက် မင်မဲ အာ ပြဝေဏဳ ဏအ် ဂှ်၊ နွံပၟိက် ဒၟံင် -
* ပရေင်ဗတောန် လိက်မန် ပ္ဍဲ ဘာတန် တအ်။
* ပရေင်ကၠာဲဘာသာ (Translation) လိက်သၠရိုတ် တြေံ တအ် ညံင်ဂွံ စိုပ် လိက်မန် ခေတ်တၟိ ကေုာံ ဘာသာ အင်္ဂလိက် သွက် ဂၠးတိ ဂွံ တီ။
* ပရေင်စကာ [[အင်တာနက်]] (Internet) ကေုာံ ဒေတာဗေ့ (Databases) သွက်ဂွံ တန်သိပ် လိက်ပတ် တအ် လောဲလောဲ သွာသွာ။

ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်မန် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ဝင် အတိတ် သက်သက် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် ကေုာံ လမျီု ယေန်သၞာင် ဂကူမန် မဒး ဆက် မင်မဲ အာ ပ္ဍဲ ခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် ဏအ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[အက္ခရ်မန်]] (Mon script)
* [[ဂကူမန်]] (Mon people)
* [[ရာဇာဓိရာဇ်]] (Rajadhirat)
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ]] (Theravada Buddhism)

{{Navbox
| name = Mon Culture and History
| title = ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဝင် မန် (Mon Culture and History)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်
| list1 =
* [[ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်မန်]] (Mon textual tradition)
* [[အက္ခရ်မန်]] (Mon script)
* [[လိက်တၟအ် မျစေတဳ]] (Myazedi Inscription)
* [[လိက်တၟအ် ကလျာဏဳ]] (Kalyani Inscriptions)
| group2 = ဝင် ကေုာံ ရာဇာဝင်
| list2 =
* [[ရာဇာဓိရာဇ် အရေးတော်ပုံ]] (Rajadhirat Ayedawbon)
* [[ရာဇာဓိရာဇ်]] (Rajadhirat)
* [[ဟံသာဝတဳ]] (Hanthawaddy Kingdom)
* [[ဒွါရဝတဳ]] (Dvaravati)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ဂကူမန်]] (Mon people)
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ]] (Theravada Buddhism)
* [[ဇာတ် ၅၅၀]] (Jataka tales)
* [[SEAMEO SPAFA]] (English)
}}

[[Category:ယေန်သၞာင် မန်]]
[[Category:လိက်ပတ်]]
[[Category:ဝင် အာရှအဂၞဲ]]</text>
      <sha1>4s4hvrzo2cu832tgrm0esux326iuoyg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပြဝေဏဳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11488</id>
    <revision>
      <id>55907</id>
      <timestamp>2026-07-10T03:20:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ပြဝေဏဳ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Tradition'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အခိုက်အလိုက်၊ ပတှ်ေ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကမၠောန် မကၠောန်ပ ကၠုင် နူကဵု ခေတ် ဇုဇဗဴလ တုဲ မဆက် တြးပတိတ် (Transmitted) ကဵု အဆက် ကောန်စဴ...&quot;</comment>
      <origin>55907</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20561" sha1="5kkjmze4det46mzyc0ufk7llbzu8pyp" xml:space="preserve">'''ပြဝေဏဳ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Tradition'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အခိုက်အလိုက်၊ ပတှ်ေ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကမၠောန် မကၠောန်ပ ကၠုင် နူကဵု ခေတ် ဇုဇဗဴလ တုဲ မဆက် တြးပတိတ် (Transmitted) ကဵု အဆက် ကောန်စဴ ကောန်စေက် တအ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကူ မွဲမွဲ ရ။ ပြဝေဏဳ ဝွံ နွံကဵု ဂုဏ်သိက္ခာ ကေုာံ သင်္ကေတ အဓိပ္ပါယ် မဇြိုဟ်နက် တုဲ၊ ဍေဟ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ဓဝ်သၟဟ်သၟန် ကေုာံ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ (Identity) သွက် ဂကောံမၞိဟ် တအ် ရ။ ၜိုန်ရ ပြဝေဏဳ တအ် တန်တဴ ကၠုင် နူ အတိတ် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ်တအ် ပြံင်လှာဲ ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် အာ အတိုင် အကာဲအရာ ခေတ်ကာလ မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;shils&quot;&gt;{{cite book |last=Shils |first=E. |title=Tradition |publisher=University of Chicago Press |year=1981 |pages=12-15}}&lt;/ref&gt;

ပြဝေဏဳ ဝွံ ပါလုပ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ကဏ္ဍ ဘဝ ကောန်မၞိဟ် တအ် မပ္တံကဵု သဘင် ကၞာ၊ ပရေင်ဘာသာ၊ အခိုက် ကၠောန် သ္ၚိကၟိန်၊ ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် တအ် ရ。 လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပြဝေဏဳ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ပရေင်မၞိဟ်၊ [[သဳအိုရဳ]] (Theory)၊ ကေုာံ ခေတ်တၟိ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Loy_Krathong_Festival_in_Thailand.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး သဘင် လံင်က္ၜင် (Loy Krathong) မဒှ် ပြဝေဏဳ ကေုာံ ယေန်သၞာင် မပြာကတ် ပ္ဍဲ ရးအာရှအဂၞဲ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;ပြဝေဏဳ&quot; ပ္ဍဲ ဘာသာမန် ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် ပါဠိ (Pali) မကော်စ &quot;ပဝေဏဳ&quot; (Paveṇī) မဂွံအဓိပ္ပါယ် အဆက်အစပ် ဟွံသေင်မ္ဂး အခိုက်အလိုက် မဆက်ကၠုင် ရ။ ပ္ဍဲ ဘာသာ အင်္ဂလိက် ဝေါဟာရ &quot;Tradition&quot; ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် လေတ္တေန် (Latin) &quot;tradere&quot; မဂွံအဓိပ္ပါယ် ပရေင်အပ်ပြာပ် (To hand over) ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ကဵု ပလံင် ရ။

နကဵု သၞောတ် ပညာ ပရေင်မၞိဟ် (Sociology) မ္ဂး၊ ပြဝေဏဳ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အရာ မဆေင်ကဵု [[ယေန်သၞာင်]] (Culture) မဒးဒုင် အပ်ပြာပ် လဝ် နူကဵု အတိတ် ရ။ ဆဂး အရာ သီုဖအိုတ် မကၠောန် ကၠုင် နူ အတိတ် ဂှ် ဟွံဒှ် ပြဝေဏဳ ဖအိုတ် ရ။ အရာ မဒှ် ပြဝေဏဳ ဇေတ်တ် ဂှ် ဒးနွံ ကဵု တင်စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ၚုဟ်မး သွက် မၞိဟ် ခေတ် လၟုဟ် တအ် သွက်ဂွံ ဆက် မင်မဲ အာ ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ (History and Evolution) ==
လညာတ် ပြဝေဏဳ ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် မွဲစွံ ကု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဂကောံမၞိဟ် (Human societies) တအ် ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် တမၠာ တေအ်၊ ဂကောံမၞိဟ် တအ် စကာ ပြဝေဏဳ သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် သၞောတ်ဝ်၊ သွက်ဂွံ တီ ဝင် ဇုဇဗဴလ၊ ကေုာံ သွက်ဂွံ သောင်ကလး ပြသၞာ သဘာဝ တအ် ရ။

ပြဝေဏဳ ဝွံ ဟွံသေင် အရာ မတန်တဴ လှိုဟ် ဒၟံင် မွဲ ဒၞာဲ (Static)၊ ဍေဟ် ပြံင်လှာဲ (Evolve) အာ လၟိုန် အခိင် ကာလ အကာဲအရာ မၞိဟ် တအ် ပြံင်လှာဲ ရ။ ဥပမာ - ပြဝေဏဳ လိက်ပတ် မန် ပ္ဍဲ ခေတ် ဗုကာံ ကဵု ခေတ် ဟံသာဝတဳ ဂှ် နွံကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ အတိုင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် ကု ဂကူ တၞဟ် တအ် ရ။ လညာတ် ဏအ်ဝွံ ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ပြဝေဏဳ ဂှ် ဒှ် လမျီု ယေန်သၞာင် မချဳဓရာင် ဒၟံင် ရ။

== ၃။ သဘဴဓရ် ကေုာံ ဂကူ ပြဝေဏဳ နာနာ (Concepts and Types of Tradition) ==
ပြဝေဏဳ ဝွံ နွံကဵု ဗီုပြင် နာနာ သာ် မဆက်စပ် ကု ပွဳပွူ မၞိဟ် တအ် ရ။ တၠပညာ တအ် ပါ်လဝ် ဂကူ ပြဝေဏဳ ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ သ္ၚိအင် ထ္ၜး ဂကူ ပြဝေဏဳ အဓိက ဂမၠိုင်
|-
! ဂကူ ပြဝေဏဳ
! ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ သဘာဝ
! ဥပမာ ပရေင်ကၠောန်ပ
|-
| '''ပြဝေဏဳ ဘာသာ (Religious Tradition)'''
| ဒှ် အခိုက် ကေုာံ ပတှ်ေ မဆက်စပ် ကု ဓမ္မ ကေုာံ ကျာ်တြဲ မမင်မဲ လဝ် သၞောတ်ဝ် ဘာသာ။
| ပရေင်တွံ ဓရ်၊ သဘင် တ္ၚဲ ကျာ်၊ ကေုာံ အခိုက် ပတိုန် ရှင် မပ္တံကဵု ပ္ဍဲ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)။
|-
| '''ပြဝေဏဳ ဂကောံမၞိဟ် (Social/Cultural Tradition)'''
| ဒှ် အခိုက်အလိုက် မထိင်ဒဝ် ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဟွံသေင်မ္ဂး သ္ၚိကၟိန်။
| သဘင် ကၞာ ထပ်တဲ၊ သဘင် တ္ၚဲ ကတဵုဒှ် မၞိဟ်၊ ကေုာံ အခိုက် လ္ၚောဝ် ညးဇၞော်။
|-
| '''ပြဝေဏဳ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Civic/Political Tradition)'''
| ဒှ် အခိုက် မဆက်စပ် ကု ပရေင်အုပ်ဓုပ်၊ သၞောဝ်ဥပဒေ၊ ကေုာံ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ဍုင်။
| သဘင် တ္ၚဲ ဒက်ပတန် ဍုင်၊ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ တဆိပ် ဍုင် ကေုာံ အလာံ ဍုင်။
|}

== ၄။ ပြဝေဏဳ နှုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး အာဲကၟာဲ ဟီုကေတ် (Oral Tradition) ==
ကိုပ်ကၠာ လိက်ပတ် ဟွံကတဵုဒှ် ဏီ ဂှ်၊ ဂကောံမၞိဟ် တအ် စကာ [[ပြဝေဏဳ နှုတ်]] (Oral tradition) သွက်ဂွံ မင်မဲ ကေုာံ ပလံင် ဗစိုပ် ပညာ ကေုာံ ဝင် ရ။ ပြဝေဏဳ ဏအ်ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် လတူ ပရေင်ဟီု တွံ၊ ပရေင်လဴ ပုံ၊ ကေုာံ ဒွက် လင်္ကာ တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;vansina&quot;&gt;{{cite book |last=Vansina |first=J. |title=Oral Tradition as History |publisher=University of Wisconsin Press |year=1985 |pages=27-32}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ပြဝေဏဳ နှုတ် မ္ဂး၊ အစာ လဴ ပုံ (Storytellers) တအ်ဝွံ နွံကဵု တာလျိုင် ဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ မင်မဲ ဝင် ဇုဇဗဴလ ရ။ လိက် ဇာတ် တမၠာ ဗွဲမဂၠိုင်၊ ပုံ အာဂီု၊ ကေုာံ ဂါထာ ဓမ္မ တအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ပြဝေဏဳ နှုတ် ဏအ် ကိုပ်ကၠာ တုဲ မှ လက္ကရဴ ဂှ် ညးတအ် ချူ စၟတ်သမ္တီ စုတ် ပ္ဍဲ လိက် သၠရိုတ် ရ။

== ၅။ ပြဝေဏဳ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဘာသာ (Tradition in Religion) ==
ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ဘာသာ မပ္တံကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ခရေတ်ယာန် (Christianity)၊ ကေုာံ အေတ်သလာမ် (Islam) တအ် ဂှ်၊ ပြဝေဏဳ ဝွံ နွံကဵု ဒၞာဲ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် အရာ မဆက်စပ် ကဵု တင်ဂၞင် ဒေသနာ (Scriptures) ရ။

ဥပမာ - ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ (Theravada) ဂှ်၊ &quot;ထေရဝါဒ&quot; လေဝ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပြဝေဏဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ဝါဒ မဟာထေရ် (ညးဇၞော်) တအ်&quot; ရ။ ပရေင်မင်မဲ သဳလ၊ အခိုက် ကဵု ဒါန်၊ ကေုာံ ကမၠောန် သမထ ဝိပဿနာ တအ်ဝွံ ဒှ် ပြဝေဏဳ မဒးဒုင် အပ်ပြာပ် လဝ် နူကဵု အခိင် ကျာ်တြဲ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။ ပြဝေဏဳ ဘာသာ တအ် ပကဵု ညံင် သာသနာ ဂွံ တန်တဴ ခိုင်ကၠိုက် ရ။

== ၆။ လညာတ် သဳအိုရဳ ပရေင်မၞိဟ် လတူ ပြဝေဏဳ (Sociological Theories of Tradition) ==
တၠပညာ ပရေင်မၞိဟ် တအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပြဝေဏဳ နကဵု လညာတ် သဳအိုရဳ နာနာ သာ် ရ။ အစာ သဳအိုရဳ အေဒ်ဝါဒ် ရှဳလ် (Edward Shils) ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ ပြဝေဏဳ ဂှ် ဒှ် အရာ မမင်မဲ ဓဝ်သၟဟ်သၟန် ဂကောံမၞိဟ် (Social cohesion) တုဲ ဍေဟ် ကဵု ဓဝ်ပတှ်ေ သွက်ဂွံ ဆက် ဂျိုင်သှ်ေ အာ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။

တၠပညာ လ္ၚဵု တအ်မ္ဂး၊ ထ္ၜးလဝ် လညာတ် ဒဒှ်ရ ပြဝေဏဳ ဝွံ လဆောဝ်မ္ဂး ပကဵု ညံင် မၞိဟ် တအ် ဂွံ ဒစးဒုင် ကု ပရေင်ပြံင်လှာဲ (Resistance to change) ရ။ ယဝ်ရ ပြဝေဏဳ မွဲ ဍိုန်လျ အာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဟွံကိတ်ညဳ ကု ခေတ် မ္ဂး၊ ဂကောံမၞိဟ် ဂှ် ဒးဆဵုဂဗ အခက်အခုဲ ပရေင်ထကးပြး ရ။&lt;ref name=&quot;handler&quot;&gt;{{cite journal |last=Handler |first=R. |author2=Linnekin, J. |title=Tradition, Genuine or Spurious |journal=Journal of American Folklore |volume=97 |issue=385 |pages=273-290 |year=1984}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပြဝေဏဳ ကေုာံ ခေတ်တၟိ (Tradition and Modernity) ==
အကြာ ပြဝေဏဳ ကဵု [[ခေတ်တၟိ]] (Modernity) ဝွံ နွံကဵု ပရေင်ပဋိပက္ခ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် မထုဲထံင် ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် စက်ယန္တရား ဇၞော်မောဝ် (Industrial Revolution) တုဲ ကၠုင် ဏအ်၊ လညာတ် ခေတ်တၟိ မအာရီုစွံ လတူ ယုတ္တိ (Rationality) ကေုာံ သိပ္ပံ ဂှ် စဵုဒၞာ ထောအ် ပြဝေဏဳ တြေံ တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

အန်သဝ်နဳ ဂစ်ဒေန် (Anthony Giddens) မဒှ် တၠပညာ သဳအိုရဳ ပရေင်မၞိဟ် ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ဏအ် ပိုယ် မံင် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် မတိတ် ဗၠး နူ ပြဝေဏဳ (Post-traditional society) ရ။ ၜိုန်ဂှ် လေဝ် မၞိဟ် တအ် ဟွံမာန် ဒေါအ် စွံ ပြဝေဏဳ သီုဖအိုတ် ရ၊ ညးတအ် ကလေင် ရုဲစှ် ကေုာံ ပြံင်လှာဲ ပြဝေဏဳ ညံင်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု ဘဝ လၟိုန်တ္ၚဲ ညးတအ် ပၠန် ရ။&lt;ref name=&quot;giddens&quot;&gt;{{cite book |last=Giddens |first=A. |title=Runaway World: How Globalization is Reshaping Our Lives |publisher=Profile Books |year=2003 |pages=36-45}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ ပရေင်ခၞံဗဒှ် ပြဝေဏဳ တၟိ (The Invention of Tradition) ==
လညာတ် သဳအိုရဳ မပြာကတ် အိုတ် မွဲ လတူ ပြဝေဏဳ ဂှ် ဒှ် &quot;ပရေင်ခၞံဗဒှ် ပြဝေဏဳ&quot; (Invention of Tradition) မဖန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု အစာ ဝင် အဲရစ် ဟော့စ်ဗံမ် (Eric Hobsbawm) ရ။ ညးတေအ် ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ ပြဝေဏဳ ဗွဲမဂၠိုင် မပိုယ် ထေင် ကေတ် လဝ် ဒဒှ်ရ ဍေဟ်တအ် နွံကၠုင် နူ ခေတ် တမၠာ တေအ် ဂှ်၊ ဍာံဍာံ မ္ဂး ဍေဟ်တအ် ဒှ် အရာ မဖန်ဗဒှ် လဝ် တၟိတၟိ ပ္ဍဲ အခိင် ကၠာ ဏအ် သၟး ရ။&lt;ref name=&quot;hobsbawm&quot;&gt;{{cite book |last=Hobsbawm |first=E. |author2=Ranger, T. |title=The Invention of Tradition |publisher=Cambridge University Press |year=1983 |pages=1-14}}&lt;/ref&gt;

ပရေင်ခၞံဗဒှ် ပြဝေဏဳ တၟိ ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် အာ ဟိုတ်နူ ဍုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ မွဲမွဲ မိက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဓဝ်သၟဟ်သၟန် ဟွံသေင်မ္ဂး စၟတ်သမ္တီ ဂကူ (National identity) ရ။ ဥပမာ - ကယျိုင် ဓမ္မတာ ဍုင် (National dress) လ္ၚဵု တအ်ဂှ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ လပါ်အုပ် သၟး ရ။

== ၉။ ပြဝေဏဳ ပ္ဍဲ သုခုမ ကေုာံ လိက်ပတ် (Tradition in Arts and Literature) ==
ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ အနုသုခုမ ကေုာံ လိက်ပတ် ဂှ်၊ ပြဝေဏဳ ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက် ပရေင်ဖန်ဇန် အရာ တၟိ ရ။ ကွတ် သုခုမ မပ္တံကဵု လှ်ေ ဒယှ်ေ၊ ဓဇက် ရုပ်၊ ကေုာံ ကၠောန် ပုတ် ဂၠတ် တအ်ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ အခိုက်အလိုက် မကၠုင် နူ အတိတ် ရ။

တၠပညာ လိက်ပတ် (T. S. Eliot) ချူလဝ် ပ္ဍဲ လိက်ပရေင် ညး &quot;Tradition and the Individual Talent&quot; ဒဒှ်ရ ညးချူ လိက် ဟွံသေင်မ္ဂး အစာ သုခုမ ခိုဟ် မွဲ ဂှ် ဒးတီ ဝင် ပြဝေဏဳ အတိတ် ကၠးကၠး တုဲ မှ ညးတအ် မာန် ဖန်ဗဒှ် အရာ တၟိ မနွံကဵု ၚုဟ်မး ဇေတ်တ် မာန် ရ။ ပြဝေဏဳ ဝွံ ဟွံသေင် အရာ မကၟာတ်လဒဵု ပရေင်ဖန်ဇန်၊ ဍေဟ် ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် မဗစိုပ် ကဵု အနာဂတ် ရ။

== ၁၀။ ပရေင်မင်မဲ ကေုာံ အနာဂတ် ပြဝေဏဳ (Preservation and Future of Tradition) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ဂၠးတိ ပံင်ကောံ (Globalization) ဏအ်၊ ပြဝေဏဳ ဒေသ ကေုာံ ဂကူ ဍောတ်တ် တအ် ဒးဆဵုဂဗ အန္တရာယ် မကၠေအ်ကၠက် အာ ဗွဲမဇၞော် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂကောံ အလုံဂၠးတိ မပ္တံကဵု ယူနက်သကဝ် (UNESCO) တအ် ခၞံဗဒှ် လဝ် စရင် [[အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဟွံညာတ် ရုပ်ဝတ္ထု]] (Intangible Cultural Heritage) သွက်ဂွံ မင်မဲ ပြဝေဏဳ တအ် ဏအ် ရ။

အနာဂတ် သွက် ပြဝေဏဳ ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ ညး ဝုတ်ဗၠာဲ ခေတ်တၟိ တအ် ရ။ ယဝ်ရ ညးတအ် ဆက် လ္ၚတ်၊ စကာ၊ ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် ပတိုန် ဍေဟ် ညံင်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု ခေတ် မ္ဂး၊ ပြဝေဏဳ ဂှ် ဆက် ဂျိုင်သှ်ေ အာ မာန် ရ။ ပြဝေဏဳ ဝွံ ဒှ် တံင်ဇုက် မဆက်စပ် အကြာ အတိတ်၊ ပစ္စုပ္ပန်၊ ကေုာံ အနာဂတ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ယေန်သၞာင်]] (Culture)
* [[ပရေင်မၞိဟ်]] (Sociology)
* [[ဝင်]] (History)
* [[အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဟွံညာတ် ရုပ်ဝတ္ထု]] (Intangible cultural heritage)

{{Navbox
| name = Culture and Society
| title = ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် (Culture and Society)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သဇိုင် လညာတ်
| list1 =
* [[ပြဝေဏဳ]] (Tradition)
* [[ယေန်သၞာင်]] (Culture)
* [[အခိုက်အလိုက်]] (Custom)
* [[ပရေင်မၞိဟ်]] (Sociology)
| group2 = လညာတ် သဳအိုရဳ
| list2 =
* [[ခေတ်တၟိ]] (Modernity)
* [[ပရေင်ခၞံဗဒှ် ပြဝေဏဳ]] (Invention of tradition)
* [[သဳအိုရဳ]] (Theory)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ဝင်]] (History)
* [[ပြဝေဏဳ နှုတ်]] (Oral tradition)
* [[အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဟွံညာတ် ရုပ်ဝတ္ထု]] (Intangible cultural heritage)
}}

[[Category:ယေန်သၞာင်]]
[[Category:ပြဝေဏဳ]]
[[Category:ပရေင်မၞိဟ်]]</text>
      <sha1>5kkjmze4det46mzyc0ufk7llbzu8pyp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပြဝေဏဳ မန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11489</id>
    <revision>
      <id>55908</id>
      <timestamp>2026-07-10T03:23:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ပြဝေဏဳ မန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Mon culture'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Mon tradition'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အခိုက်အလိုက် ဘဝလၟိုန်တ္ၚဲ၊ ပရေင်ဓဝ်ပတှ်ေ၊ သုခုမ၊ လိက်ပတ်၊ ကေုာံ သၞောတ် ဂကောံမၞိဟ် ဂကူမန...&quot;</comment>
      <origin>55908</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20873" sha1="dw4jx8wu5a6tg3u9k3d23wwzf2zpcw8" xml:space="preserve">'''ပြဝေဏဳ မန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Mon culture'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Mon tradition'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အခိုက်အလိုက် ဘဝလၟိုန်တ္ၚဲ၊ ပရေင်ဓဝ်ပတှ်ေ၊ သုခုမ၊ လိက်ပတ်၊ ကေုာံ သၞောတ် ဂကောံမၞိဟ် ဂကူမန် တအ် မဒက်ပတန် လဝ် နူကဵု ခေတ်တမၠာ တေအ် ရ။ ဂကူမန် ဝွံ ဒှ် ဂကူ တၠယေန်သၞာင် (Civilization) မဇၞော်မောဝ် အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ရးအာရှအဂၞဲ တုဲ၊ ညးတအ် ဒှ် မၞိဟ် မကေတ်နင် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ]] (Theravada Buddhism) ကေုာံ အက္ခရ် လိက်ပတ် စိုပ် လပါ် ရးသၟဝ် ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ဍုင်သေံ တ္ၚဲဏအ် ရ။&lt;ref name=&quot;guillon&quot;&gt;{{cite book |last=Guillon |first=E. |title=The Mons: A Civilization of Southeast Asia |publisher=Siam Society |year=1999 |pages=20-25}}&lt;/ref&gt;

ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပြဝေဏဳ မန် တအ်ဝွံ ကဵု လဝ် သြဇာ ဗွဲမဇၞော် လတူ ယေန်သၞာင် ဂကူ ဗၟာ၊ သေံ (Thai)၊ ကေုာံ လာဝ် (Lao) တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပြဝေဏဳ မန် နကဵု ကဏ္ဍ နာနာ မပ္တံကဵု ဝင်၊ ဘာသာ၊ သုခုမ၊ စၞစ၊ ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Mon_people_dancing.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ဝုတ်ဗၠာဲ မန် တအ် လှေ် ဒယှ်ေ ပ္ဍဲ သဘင် ယေန်သၞာင် မန် မွဲ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ပြဝေဏဳ မန် ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် မဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဂကူမန် မနွံ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ဍုင်သေံ ရ။ ပြဝေဏဳ ဏအ်ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် လတူ သဇိုင် ဓဝ်ပတှ်ေ ဗုဒ္ဓဘာသာ မပံင်နှဴ ကု ပရေင်ရှ်ေသှ်ေ ကလော် (Nat/Spirit worship) ရ။ 

ယေန်သၞာင် မန် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ အရာ မတန်တဴ (Static) သက်သက် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် အရာ မချဳဓရာင် (Dynamic) တုဲ ပြံင်လှာဲ ကၠုင် အတိုင် အကာဲအရာ ဝင် ကေုာံ ပွဳပွူ မပြံင်လှာဲ ကၠုင် ရ။ ၜိုန်ရ ဂကူမန် တအ် ဒးဆောမ်လေင် လဝ် ဍုင်မိတိမ ကီုလေဝ်၊ ပြဝေဏဳ မပ္တံကဵု အရေဝ်ဘာသာ၊ ကယျိုင်ကယဝ်၊ ကေုာံ လိက်ပတ် တအ်ဝွံ ဆက် တန်တဴ ဂျိုင်သှ်ေ ဒၟံင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ဏီ ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် (History and Cultural Heritage) ==
ပြဝေဏဳ မန် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဝင် ဍုင်မန် တမၠာ တအ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ကၠာအိုတ် ဂှ်၊ မန် တအ် ဒက်ပတန် လဝ် ဍုင် ဨကရာဇ် မပ္တံကဵု သုဝဏ္ဏဘူမိ (Suvarnabhumi) ကေုာံ [[ဒွါရဝတဳ]] (Dvaravati) ပ္ဍဲ အကြာ ၆ ကဵု ၁၁ ဗွဝ်ကၠံ ရ။&lt;ref name=&quot;halliday&quot;&gt;{{cite book |last=Halliday |first=R. |title=The Talaings |publisher=Government Printing, Rangoon |year=1917 |pages=10-15}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ သ္ၚိအင် ထ္ၜး ခေတ် ဝင် မန် မကဵု သြဇာ လတူ ပြဝေဏဳ
|-
! ယၟု ခေတ် ဍုင်
! အခိင်ကာလ
! ဌာန် ဒၞာဲ
! အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် အဓိက
|-
| [[ဒွါရဝတဳ]] (Dvaravati)
| ၆ - ၁၁ ဗွဝ်ကၠံ
| ဍုင်သေံ လဒေါဝ်
| ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ လိက်တၟအ် မန်တြေံ၊ ရုပ်ကျာ် ဓမ္မစက်။
|-
| [[ဟရိဘုဉ္ဇယျ]] (Haripunjaya)
| ၈ - ၁၃ ဗွဝ်ကၠံ
| ဍုင်သေံ သၟဝ်ကျာ (Lamphun)
| လိက်ပတ် မန်၊ ဗိသုကာ စေတဳ၊ ပရေင်ဆက်စပ် ကု လန်နာ။
|-
| ဍုင်သဓီု (Thaton)
| စဵုကဵု ၁၁ ဗွဝ်ကၠံ
| ရးသၟဝ် ဍုင်ဗၟာ
| ပိဋကတ် ၃၊ ယေန်သၞာင် ဗုဒ္ဓဘာသာ မပြးဇး စိုပ် ဗုကာံ။
|-
| [[ဟံသာဝတဳ]] (Hanthawaddy)
| ၁၄ - ၁၆ ဗွဝ်ကၠံ
| ပဲခူး (Bago)
| ပြဝေဏဳ လိက်ပတ် ခေတ်ထဝ်၊ ပရေင်အုပ်ဓုပ်၊ ဝင် ရာဇာဓိရာဇ်။
|}

== ၃။ ဘာသာ ကေုာံ ဓဝ်ပတှ်ေ (Religion and Beliefs) ==
ပြဝေဏဳ မန် ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် လတူ ဓဝ်ပတှ်ေ အဓိက ၜါ သာ် မပံင်နှဴ ဒၟံင် ရေင်သကအ် ရ -

* '''ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ (Theravada Buddhism):''' ဂကူမန် တအ် ဒှ် ညးမလျိုင်ပတှ်ေ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ရ။ ဘာလကျာ် (Monastery) ဂှ် ဒှ် ဗဟဵု ဌာန သွက် ဂကောံမၞိဟ် မန် တအ် တုဲ၊ ပရေင်ကဵုဒါန်၊ ပရေင်မင်သဳ၊ ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် ဓရ် တအ်ဝွံ ဒှ် ကမၠောန် အဓိက ပ္ဍဲ ဘဝ လၟိုန်တ္ၚဲ ရ။
* '''ပရေင်ရှ်ေသှ်ေ ကလော် (Nat/Spirit Worship):''' ၜိုန်ရ လျိုင်ပတှ်ေ ဗုဒ္ဓဘာသာ ကီုလေဝ်၊ ပြဝေဏဳ ရှ်ေသှ်ေ ကလော် ဇုဇဗဴလ (Kalok) ဂှ်လေဝ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။ သ္ၚိ မန် ဇၟာပ်ဇၟာပ် မွဲ နွံကဵု ဒၞာဲ စွံ ကလော်သ္ၚိ (House spirit) တုဲ ပ္ဍဲ အခိင် ကၠောန် သဘင် မပ္တံကဵု သဘင် မင်္ဂလာထပ်တဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ယဲဒိုက် မ္ဂး၊ ညးတအ် ပသေက် ပသဝ် ကလော် ညံင်ဂွံ မင်မဲ ကဵု ရ။

== ၄။ အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ လိက်ပတ် (Language and Literature) ==
အရေဝ်မန် (Mon language) ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ အရေဝ် [[အဝ်သတြဝ်အေရှတစ်]] (Austroasiatic language family) တုဲ ဒှ် အရေဝ် မနွံကဵု ဝင် မလအ်လအိုတ် ပ္ဍဲ ဒေသ ဏအ် ရ။ 

[[ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်မန်]] (Mon textual tradition) ဝွံ နွံကဵု အစောံသတ္တိ သၠုင် ဗွဲမလောန် ရ။ မန် တအ် စကာ အက္ခရ် မကၠုင် နူ အိန္ဒိယ သၠုင်ကျာ တုဲ ပြံင်လှာဲ လဝ် ညံင်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု ရမ္သာင် ဇကု ရ။ လိက်ပတ် မန် အဓိက တအ် ပါလုပ် သီုကဵု -
* '''လိက် ဇာတ်:''' လိက် မချူလဝ် ပရူ ဘဝ တမၠာ ကျာ်တြဲ (Jataka tales)။
* '''လိက် ဝင်:''' ရာဇာဝင် မပ္တံကဵု ဝင် ဥပ္ပန္န ဟံသာဝတဳ ကေုာံ ရာဇာဓိရာဇ် အရေးတော်ပုံ။
* '''လိက် ကဗျ ကေုာံ လင်္ကာ:''' မပ္တံကဵု လိက် မိၝောအ်ဇၞော် ကေုာံ လိက် သၟိင်အသး မစကာ သွက်ဂွံ ဗှ် လဟိင် စိုတ် ပ္ဍဲ သဘင်။&lt;ref name=&quot;bauer&quot;&gt;{{cite journal |last=Bauer |first=C. |title=Language and Ethnicity: The Mon in Burma and Thailand |journal=Gehan Wijeyewardene (Ed.), Ethnicity and Nationalism in Thailand |year=1990 |pages=14-47}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ သုခုမ ကေုာံ ပရေင်လှေ်ဒယှ်ေ (Arts, Music, and Dance) ==
ယေန်သၞာင် သုခုမ မန် ဝွံ ဍိုက်ပေင် ဒၟံင် နကဵု တူရိယာ ကေုာံ ပရေင်လှေ် မတၞဟ်ခြာ ရ။ 

* '''တူရိယာ မန် (Mon Musical Instruments):''' တူရိယာ မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် ကျာံ (Kyam/Crocodile zither) မဒှ် တူရိယာ တိုင် မနွံ ဗီုပြင် ညံင် ကျာံ၊ ကေုာံ ဗာတ်ကေင် (Patt Waing / Mon drum circle) မဒှ် သၞောတ် ဖံ ဍောတ်တ် မပံင်ကောံ လဝ် ရ။
* '''ပရေင်လှေ် မန် (Mon Dance):''' ပရေင်လှေ် မန် တအ်ဝွံ နွံကဵု အခိုက်အလိုက် မၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ကျေဝ်ဂေါဝ် ရ။ လှေ် မပြာကတ် တအ်ဂှ် ပါလုပ် သီုကဵု လှေ် ပၞာန် (Dance of the warriors) ကေုာံ လှေ် ကလော် (Spirit dance - ဒယှ်ေ ကလော်) မကၠောန် ပ္ဍဲ အခိင် ပသေက် ပသဝ် ကလော် ရ။

== ၆။ စၞစ ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ (Cuisine and Agriculture) ==
ပြဝေဏဳ စၞစ မန် ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ ကမၠောန် တဵုလွဳ သြောအ် ကေုာံ ပရေင်တမ္ၚာ ရ။ စၞစ မန် ဗွဲမဂၠိုင် စကာ က ဟွံသေင်မ္ဂး ဖျုန် သီုကဵု သၞေဝ် ကေုာံ ဖရံက် (Fermented fish paste) ရ။

* '''ပုင်သင်္ကြန် (Thingyan Rice / Khao Chae):''' ဒှ် စၞစ မပြာကတ် အိုတ် မကၠောန် ပ္ဍဲ အခိင် သဘင် အတး သင်္ကြန် ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ပုင် မစွံ လဝ် ပ္ဍဲ ဍာ် ၜိုဟ်ဟ် မနွံကဵု မသၟူ မောဝ် ပ္ကဴ တုဲ စ ကေုာံ သွ မပ္တံကဵု က ကေုာံ ဖျုန် မကြော် လဝ် ရ။
* '''သွ ဟန်တာ (Han Tar Curry):''' သွ မန် သဘာဝ မစကာ သၞေဝ် ဂြိုပ် ကေုာံ ဖရံက်။ 
ဂကူမန် တအ်ဝွံ ဒှ် ညးမတဵုလွဳ သြောအ် ပ္ဍဲ ဒေသ ဍာ် ဂၠိုင် (Wet-rice agriculture) မစိစောန် တုဲ၊ ပရေင်တဵုလွဳ ဏအ်ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု သၞောတ် ဂကောံမၞိဟ် မညိင်ဝတ် ရ။

== ၇။ ကယျိုင်ကယဝ် ကေုာံ တုတ်ဇိင် (Clothing and Weaving Tradition) ==
ကယျိုင်ကယဝ် ပြဝေဏဳ မန် ဝွံ နွံကဵု အသာ် ကေုာံ ဗီုပြင် မတၞဟ်ခြာ ရ။ 

* '''ကယျိုင် မၞိဟ်တြုဟ်:''' ဗွဲမဂၠိုင် ကျိုင် ယာတ်ဂၠိင် (Sarong) မနွံကဵု အသာ် ဍာဲ ကေုာံ ဗု ကွက်က် (Red and white checkered pattern) မကော်စ ယာတ် ဍောတ်။ လတူ ဂှ် ကျိုင် ပလောအ် တုဲ ပူ က္ဍိုပ် နကဵု ယာတ် က္ဍိုပ် (Turban) ရ။
* '''ကယျိုင် မၞိဟ်ဗြဴ:''' ကျိုင် ယာတ် ဂၠိင် (Hta-mein) မနွံကဵု ပရေင်တုတ်ဇိင် အသာ် ဍာဲ ကေုာံ လမ္စံက် ရ။ လတူ ဂှ် ကျိုင် ပလောအ် ဗု ဟွံသေင်မ္ဂး အသာ် တၟးတၟး ကေုာံ သ္ပ ကသာပ် ယာတ် ဒစး လတူ ပၞး ရ။

ပရေင်တုတ်ဇိင် (Weaving) ဝွံ ဒှ် ကမၠောန် အာဲကၟာဲ မၞိဟ်ဗြဴ မန် တအ် တုဲ၊ ယာတ် မန် တအ်ဝွံ ပြာကတ် ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်သွံရာန် အကြာ ဒေသ ရ။

== ၈။ သဘင် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် (Festivals and Customs) ==
ပြဝေဏဳ မန် ဍိုက်ပေင် ဒၟံင် နကဵု သဘင် (Festivals) ဗွဲမဂၠိုင် မဆက်စပ် ကု ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ ရာသဳ ဥတု ရ။

* '''တ္ၚဲ ကောန်ဂကူ မန် (Mon National Day):''' ဍေဟ် ဒတုံ ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ဂိတု မာ် ၁ စွေက် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ တ္ၚဲ မဒက်ပတန် လဝ် ဍုင်ဟံသာဝတဳ ပ္ဍဲ သၞာံ ၅၇၃ သာသနာ ရ။ တ္ၚဲ ဏအ်ဝွံ ဒှ် တ္ၚဲ မပံင်ကောံ ဂကူမန် သီုဖအိုတ် လတူ ဂၠးတိ ရ။
* '''သဘင် အတး သင်္ကြန် (Thingyan / Songkran):''' သဘင် တ္ၚဲသၞာံတၟိ ပ္ဍဲ ဂိတု စဲ။ မန် တအ် ဝေင် ဍာ်၊ လ္ၚောဝ် ကျာ်၊ ကေုာံ ကဵု ဒါန် ပုင်သင်္ကြန် ရ။
* '''သဘင် သ္ပ ခမဳ (Novitiation Ceremony):''' သဘင် မသ္ပ ကောန်ၚာ် တြုဟ် နဒဒှ် ထပိုယ် ဟွံသေင်မ္ဂး ခမဳ။ ဍေဟ် ဒှ် သဘင် မနွံကဵု ဂုဏ်သိက္ခာ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဘဝ မိမ မန် တအ် ရ။

== ၉။ ဗိသုကာ ကေုာံ ပရေင်သြိုင်ခၞံ (Architecture and Building Tradition) ==
ဗိသုကာ မန် ဝွံ နွံကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မသၠုင် ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်သြိုင်ခၞံ ဘာကျာ် ကေုာံ စေတဳ ရ။

* '''စေတဳ မန်:''' စေတဳ မန် ဗွဲမဂၠိုင် နွံကဵု ဗီုပြင် ခေါက် ဟွံသေင်မ္ဂး ခေါင် (Bell-shaped stupa) မဒှ် တမ်မူလ ဗိသုကာ စေတဳ လကျာ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ဍုင်သေံ တ္ၚဲဏအ် ရ (ဥပမာ - ကျာ်လ္ဂုင် ကေုာံ ကျာ်မုဟ်တှ်)။
* '''သ္ၚိ မန်:''' သ္ၚိ မန် ဓမ္မတာ ဂှ် သြိုင် လဝ် နကဵု ဆု၊ နွံကဵု တိုင် သၠုင် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဍာ် ဒဳ ကေုာံ တိရစ္ဆာန် အန္တရာယ် ရ။ ပ္ဍဲ သ္ၚိ ဇၟာပ်ဇၟာပ် မွဲ နွံ တိုင် ကလော် (Spirit pillar) မစွံ လဝ် သွက် ကလော် ဇုဇဗဴလ ရ။

== ၁၀။ အကာဲအရာ ခေတ်လၟုဟ် ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ (Contemporary Situation and Preservation) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ ၜိုန်ရ ဂကူမန် တအ် ဒးဆဵုဂဗ အခက်အခုဲ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်ဍဵုဍိုက် လိက်ပတ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ကီုလေဝ်၊ ပြဝေဏဳ မန် ဝွံ ဟွံကၠေအ်ကၠက် အာ ဏီ ရ။&lt;ref name=&quot;south&quot;&gt;{{cite book |last=South |first=A. |title=Mon Nationalism and Civil War in Burma: The Golden Sheldrake |publisher=Routledge |year=2003 |pages=150-160}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ဍုင်သေံ ဂှ် လေဝ် မၞိဟ်မန် (Thai-Raman) တအ် ဆက် မင်မဲ ဒၟံင် ယေန်သၞာင် ဍေဟ်တအ် နကဵု သဘင် ကၞာ ကေုာံ လိက်ပတ် ပ္ဍဲ ဘာလကျာ် ရ။&lt;ref name=&quot;ocha&quot;&gt;{{cite journal |last=Ocha |first=W. |title=Transnational Mon identity: the social and cultural transformation of the Mon people in Thailand |journal=Asian Ethnicity |volume=15 |issue=3 |pages=312-329 |year=2014}}&lt;/ref&gt; ပရေင်ကတဵု ကလေင် မင်မဲ (Cultural revival) ဝွံ နွံ ဒၟံင် အလုံ ဌာန် ဒေသ၊ ဗွဲတၟေင် နူကဵု ဂကောံ ဝုတ်ဗၠာဲ မန် တအ် မဂစာန် ကလေင် ဗတောန် လိက်မန်၊ ဇၞော်မောဝ် ကယျိုင်ကယဝ် ခေတ်တၟိ၊ ကေုာံ စကာ [[အင်တာနက်]] (Internet) သွက်ဂွံ တြးပတိတ် အာဲကၟာဲ ဏအ် ဇရေင် ဂၠးတိ ရ။ ပြဝေဏဳ မန် ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် မခိုင်ကၠိုက် သွက် ပရေင်မံင်သ္ၚောဲ ကေုာံ သမိုင်း အာရှအဂၞဲ မဒး ဆက် မင်မဲ အာ ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဂကူမန်]] (Mon people)
* [[အရေဝ်မန်]] (Mon language)
* [[ရာဇာဓိရာဇ်]] (Rajadhirat)
* [[ဟံသာဝတဳ]] (Hanthawaddy)

{{Navbox
| name = Mon Culture
| title = ပြဝေဏဳ ကေုာံ ဝင် မန် (Mon Culture and Tradition)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ယေန်သၞာင် ကေုာံ လိက်ပတ်
| list1 =
* [[ပြဝေဏဳ မန်]] (Mon culture)
* [[ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်မန်]] (Mon textual tradition)
* [[အက္ခရ်မန်]] (Mon script)
* [[အရေဝ်မန်]] (Mon language)
| group2 = ဝင် ကေုာံ ဍုင်မန်ဂမၠိုင်
| list2 =
* [[သုဝဏ္ဏဘူမိ]] (Suvarnabhumi)
* [[ဒွါရဝတဳ]] (Dvaravati)
* [[ဟရိဘုဉ္ဇယျ]] (Haripunjaya)
* [[ဟံသာဝတဳ]] (Hanthawaddy)
| group3 = သဘင် ကေုာံ ဓဝ်ပတှ်ေ
| list3 =
* [[တ္ၚဲ ကောန်ဂကူ မန်]] (Mon National Day)
* [[ပုင်သင်္ကြန်]] (Thingyan rice)
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ]] (Theravada Buddhism)
* [[ကလော်မန်]] (Mon spirit worship)
}}

[[Category:ယေန်သၞာင် မန်]]
[[Category:ပြဝေဏဳ]]
[[Category:ဝင် အာရှအဂၞဲ]]</text>
      <sha1>dw4jx8wu5a6tg3u9k3d23wwzf2zpcw8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တဲသတ္တာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11490</id>
    <revision>
      <id>55909</id>
      <timestamp>2026-07-10T11:02:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''တဲသတ္တာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Telstar'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂကောံ [[ဂြိုဟ်တုဲ]] (Satellite) ပရေင်ဆက်စပ် မဖန်ဗဒှ် လဝ် သွက်ဂွံ ပလံင်ဗစိုပ် ရမ္သာင် ကေုာံ ဗီုရုပ် မပ္တံကဵု တဳဗဳ (Television) ကေုာ...&quot;</comment>
      <origin>55909</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21994" sha1="t5cpqhcrmqir2rd68j57vwc4d3d8nfb" xml:space="preserve">'''တဲသတ္တာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Telstar'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂကောံ [[ဂြိုဟ်တုဲ]] (Satellite) ပရေင်ဆက်စပ် မဖန်ဗဒှ် လဝ် သွက်ဂွံ ပလံင်ဗစိုပ် ရမ္သာင် ကေုာံ ဗီုရုပ် မပ္တံကဵု တဳဗဳ (Television) ကေုာံ ဖုန် (Telephone) ပ္ဍဲကဵု လတူ အာကာသ အလုံ ဂၠးတိ ရ။ ဗွဲတၟေင် တဲသတ္တာ ၁ (Telstar 1) မပလံင်ပတိုန် လဝ် ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ဂျူလာင် ၁၀၊ ၁၉၆၂ ဂှ်၊ ဒှ် ဂြိုဟ်တုဲ ပရေင်ဆက်စပ် (Communications satellite) မချဳဓရာင် (Active) ကိုပ်ကၠာအိုတ် ကေုာံ ဒှ် ဂြိုဟ်တုဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကမၠောန် (Commercial payload) ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ဂၠးတိ ရ။ &lt;ref name=&quot;glover&quot;&gt;{{cite book |last=Glover |first=B. |author2=Grant, P. R. |title=Digital Communications |edition=3rd |publisher=Pearson Prentice Hall |year=2009 |pages=15-20}}&lt;/ref&gt;

ဂြိုဟ်တုဲ ဏအ်ဝွံ ကလိဂွံ လဝ် အံင်ဇၞး ဗွဲမဇၞော် ဟိုတ်နူ ဍေဟ် မာန် ပလံင်ဗစိုပ် လဝ် ရုပ် တဳဗဳ နူကဵု တိုက် အမေရိက (Americas) စိုပ် တိုက် ဥရောပ (Europe) ကိုပ်ကၠာအိုတ် လတူ အာကာသ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဂြိုဟ်တုဲ တဲသတ္တာ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန်၊ ကွတ်စက်၊ ကေုာံ အာဲကၟာဲ သြဇာ ဍေဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Telstar_1_satellite.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ဂြိုဟ်တုဲ တဲသတ္တာ ၁ (Telstar 1) မဒှ် ဂြိုဟ်တုဲ ပရေင်ဆက်စပ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;တဲသတ္တာ&quot; (Telstar) ဝွံ ဒှ် ယၟု ကမ္ပဏဳ AT&amp;T မကဵုလဝ် သွက် ဂြိုဟ်တုဲ ပရေင်ဆက်စပ် ညးတအ် ရ။ ဝေါဟာရ ဏအ်ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နူကဵု &quot;Telecommunications&quot; (ပရေင်ဆက်စပ် ဇမ္ၚောဲ) ကေုာံ &quot;Star&quot; (သၞံင်) ရ။ 

နကဵု သၞောတ် သိပ္ပံ မ္ဂး၊ တဲသတ္တာ ဂှ် ဒှ် &quot;Active repeater satellite&quot; (ဂြိုဟ်တုဲ ဒုင်ကေတ် တုဲ ကလေင်ပလံင်) မွဲ ရ။ တၞဟ်ခြာ နူကဵု ဂြိုဟ်တုဲ ကိုပ်ကၠာ မပ္တံကဵု &quot;Echo&quot; (မဒှ် ဆ ဗူလောန် မလေတ် ကလေင် ရမ္သာင်) ဂှ်၊ တဲသတ္တာ ဝွံ နွံကဵု စက် အပ္ဍဲ ဍေဟ် သွက်ဂွံ ဒုင်ကေတ် လပှ် ရမ္သာင် (Signal) နူ တိ၊ ဖန်ဇၞော် ပတိုန် လပှ် (Amplify) ဂှ်၊ တုဲမ္ဂး ကလေင် ပလံင် ဖျေဟ် နင် ဇရေင် ဌာန် ဒုင်ကေတ် (Earth station) လပါ် တၞဟ် မွဲ ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဖန်ဗဒှ် (History and Creation) ==
ပရေင်ဖန်ဗဒှ် တဲသတ္တာ ဝွံ ဒှ် ကမၠောန် ပံင်ကောံ အကြာ အလဵုအသဳ ကေုာံ ကမ္ပဏဳ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ကမၠောန် ပံင်ကောံ အကြာ ကမ္ပဏဳ [[ဘဲလ် သာလဳဖုန် တၠပညာ]] (Bell Telephone Laboratories)၊ ကမ္ပဏဳ AT&amp;T၊ ဂကောံ [[နာသာ]] (NASA) ဍုင်အမေရိကာန်၊ ဌာန ပရေင်ဆက်စပ် ဗြိတိန် (British General Post Office)၊ ကေုာံ ဌာန ပြင်သေတ် (French National PTT) ရ။&lt;ref name=&quot;gavaghan&quot;&gt;{{cite book |last=Gavaghan |first=H. |title=Something New Under the Sun: Satellites and the Beginning of the Space Age |publisher=Copernicus Books |year=1998 |pages=112-118}}&lt;/ref&gt;

ကမ္ပဏဳ AT&amp;T ဂှ် ဒှ် ညးမပတိတ် သြန်ဘဏ္ဍာ အလုံအိုတ်သီု သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် ဂြိုဟ်တုဲ ဏအ် တုဲ၊ ညးတအ် သီု ကဵု သြန် ကု နာသာ သွက်ဂွံ လလံက် ပတိုန် (Launch) ဍေဟ် လတူ အာကာသ ကီု ရ။ ဂျွန် ပီးယားစ် (John Pierce) နူကဵု Bell Labs ဝွံ ဒှ် တၠပညာ အဓိက မဖန်ဗဒှ် လညာတ် ပရေင်ဆက်စပ် ဂြိုဟ်တုဲ ဏအ် ရ။

== ၃။ လဒက်ပတန် ကေုာံ ကွတ်စက် (Design and Technology) ==
လဒက်ပတန် တဲသတ္တာ ၁ ဝွံ ဒှ် အရာ မတၟေင် တၞဟ်ခြာ ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ခေတ် ဂှ် ရ။ ဍေဟ် နွံကဵု ဗီုပြင် ခဍမ် (Spherical) မတုပ် ညံင် မကွာ်၊ နွံ ဗွိုက် ဇမၞော် ၃၄ ၝောအ်တဲ (၈၇ သေန်တဳမဳတာ) တုဲ လျိုင် နွံ ၜိုတ် ၁၇၀ ပေါင် (၇၇ ကဳလဝ်ဂရာမ်) ရ။

* '''ဒြဟတ် လလဳ (Power):''' လတူ ခန္ဓာ ဍေဟ် ဂှ် ထပ် စုတ် လဝ် [[သဝ်လာ သေလ်]] (Solar cells) လၟိဟ် ၃,၆၀၀ မ သွက်ဂွံ တွက် ပတိတ် ဒြဟတ် လလဳ ၁၄ ဝတ် (Watts) ရ။ ဒြဟတ် ဏအ် ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ ပပေင် ဓါတ် [[ၜက်ထရဳ]] (Battery) နဳကယ်-ကာဒ်မဳယမ် အပ္ဍဲ ဍေဟ် ရ။
* '''စက် ပရေင်ဆက်စပ် (Transponder):''' ဍေဟ် နွံကဵု ကိရိယာ Traveling-wave tube (TWT) သွက်ဂွံ ဖန်ဇၞော် လပှ် ရမ္သာင်။ ဍေဟ် ဒုင်ကေတ် လပှ် နကဵု Frequency 6 GHz တုဲ ကလေင် ပလံင် ဖျေဟ် နကဵု 4 GHz ရ။
* '''အေန်တေန်နာ (Antennas):''' ပွဳပွူ ခန္ဓာ ဍေဟ် ဂှ် နွံကဵု ကရေက် လဒက်ပတန် အေန်တေန်နာ သွက်ဂွံ ဒုင်ကေတ် ကေုာံ ပလံင် လပှ် အလုံ မွဲ ပွဳပွူ ရ။

== ၄။ ပရေင်ပလံင်ပတိုန် ကေုာံ ဂၠံင်တရဴ (Launch and Orbit) ==
တဲသတ္တာ ၁ ဂှ် ဒးဒုင် လလံက် ပလံင်ပတိုန် လတူ အာကာသ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ဂျူလာင် ၁၀၊ ၁၉၆၂ နူကဵု ဌာန် တွိုန် [[ကိပ် ကာနာဗရယ်]] (Cape Canaveral) ဍုင်အမေရိကာန် နကဵု က္ၜင်ကျာ ရဝ်ကေတ် သဝ်-ဒေလ်တာ (Thor-Delta rocket) ရ။&lt;ref name=&quot;nasa&quot;&gt;{{cite web |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1962-029A |title=Telstar 1 |publisher=NASA Space Science Data Coordinated Archive |access-date=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

ဍေဟ် ဟွံသေင် ဂြိုဟ်တုဲ မမံင် တန်တဴ ဒၞာဲ မွဲ ဓဝ် (Geostationary orbit) ပုဟ်။ ဍေဟ် ဂေတ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဂၠံင်တရဴ မတုပ် ညံင် ခၟာဲ (Elliptical orbit) မနွံ ဇမ္ၚောဲ ကြပ်အိုတ် ၉၅၂ ကဳလဝ်မဳတာ ကေုာံ သ္ၚောဲအိုတ် ၅,၉၃၃ ကဳလဝ်မဳတာ နူ တိ ရ။ ဟိုတ်နူ ဂၠံင်တရဴ ဏအ်၊ ဍေဟ် ဂေတ် ဗွိုင် တိ မွဲ အလန် မ္ဂး ကေတ် အခိင် ၂ နာဍဳ ကဵု ၃၇ မိနေတ် ရ။ ဆဂး၊ အခိင် မမာန် ဆက်စပ် သွက်ဂွံ တက် တဳဗဳ အကြာ ဥရောပ ကဵု အမေရိက ဂှ် နွံ ဆ ၂၀ မိနေတ် ဓဝ် ရ ပ္ဍဲ မွဲ အလန် ဍေဟ် ကၠောအ် အာ လတူ က္ဍိုပ် (Overhead) ရ။

== ၅။ ကမၠောန် အဓိက ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် (Primary Missions and Communications) ==
ကြဴနူ လလံက် ပတိုန် တုဲ ဆ ၜါပိ တ္ၚဲ ဓဝ်၊ ပ္ဍဲ ဂျူလာင် ၂၃၊ ၁၉၆၂ ဂှ်၊ တဲသတ္တာ ၁ ဝွံ အံင်ဇၞး လဝ် ပ္ဍဲ ပရေင်ပလံင် ဗီုရုပ် တဳဗဳ မချဳဓရာင် (Live television) ကိုပ်ကၠာအိုတ် လတူ ဂၠးတိ ရ။ 

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ သ္ၚိအင် ထ္ၜး ပရေင်ဆက်စပ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် နကဵု တဲသတ္တာ
|-
! ပရေင်ဆက်စပ်
! စၟတ်တ္ၚဲ
! ပရူဒဒှ် ကေုာံ ဌာန် ဒၞာဲ
|-
| '''ဗီုရုပ် တဳဗဳ (စမ်ၜတ်)'''
| ၁၁ ဂျူလာင် ၁၉၆၂
| ပလံင် ဗီုရုပ် ဌာန် တွိုန် အမေရိကန် (Andover, Maine)။
|-
| '''ပရေင်တက် တဳဗဳ ဂၠးတိ (Public Broadcast)'''
| ၂၃ ဂျူလာင် ၁၉၆၂
| ပလံင် ဗီုရုပ် ရုပ်ပတုဲ သမ္မတ ကနေဒဳ၊ ကေုာံ ပေါဲဝေင် Base ball အကြာ ဥရောပ ကဵု အမေရိက။
|-
| '''ဖုန် (Telephone Call)'''
| ၁၁ ဂျူလာင် ၁၉၆၂
| ဖုန် ကိုပ်ကၠာအိုတ် နူ ဥက္ကဋ္ဌ AT&amp;T စိုပ် ဒု-သမ္မတ လေန်ဒန် ဂျောန်ဆောန်။
|-
| '''ဖက်စ် (Facsimile / Fax)'''
| ၁၉၆၂
| ပလံင် ဗီုရုပ် လိက် ဖက်စ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် လတူ အာကာသ။
|}

စက် ဌာန် ဒုင်ကေတ် (Ground stations) ဇၞော်အိုတ် တအ်ဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင်အမေရိကာန် (Andover Earth Station)၊ ဍုင်ဗြိတိန် (Goonhilly Satellite Earth Station)၊ ကေုာံ ဍုင်ပြင်သေတ် (Pleumeur-Bodou) ရ။

== ၆။ ပြသၞာ ဓါတ်လလဳ ကေုာံ ပရေင်လီုလာ် (Radiation Issues and Failure) ==
ၜိုန်ရ တဲသတ္တာ ၁ ဂှ် အံင်ဇၞး ဗွဲမလောန် ကီုလေဝ်၊ သက်တန် (Lifespan) ဍေဟ် ဂှ် ဂၠေအ် ဗွဲမလောန် ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် ဍုင်အမေရိကာန် ကေုာံ ရုရှာ တအ် စမ်ၜတ် လဝ် ဗုံး နျူကလဳယာ (Nuclear weapons) ပ္ဍဲ အာကာသ လတူ ရ။ ဗွဲတၟေင် ပရေင်စမ်ၜတ် &quot;Starfish Prime&quot; ဍုင်အမေရိကာန် ဂှ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ဗွိုင် ဓါတ်လလဳ (Radiation belt) ဗွဲမဇၞော် ပ္ဍဲ ဂၠံင်တရဴ ဂြိုဟ်တုဲ ရ။&lt;ref name=&quot;hess&quot;&gt;{{cite journal |last=Hess |first=W. N. |title=The Artificial Radiation Belt Made on July 9, 1962 |journal=Journal of Geophysical Research |volume=68 |issue=3 |pages=667-683 |year=1963}}&lt;/ref&gt;

ဓါတ်လလဳ ဏအ်ဝွံ လုပ် ပလီု ထောအ် သၞောတ် ထရိတ်သေတ်သတာ (Transistors) ပ္ဍဲကဵု တဲသတ္တာ ၁ ရ။ ပ္ဍဲ ဂိတု နဝ်ဝေမ်ဗါ ၁၉၆၂ ဂှ် ဍေဟ် စ ပလီုပလာ် ကၠုင် တုဲ၊ ၜိုန်ရ တၠပညာ တအ် ဂစာန် ပလေဝ် ကလေင် ဖွင့် ဍေဟ် မာန် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ ဂိတု ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၁၊ ၁၉၆၃ ဂှ်၊ စက် တဲသတ္တာ ၁ ဝွံ လီုလာ် ဒေါအ် အာ လၟိုန် ကာလ ရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ဍေဟ် ဆက် ဂေတ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဂၠံင်တရဴ လတူ အာကာသ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ဏီ ရ။

== ၇။ တဲသတ္တာ ၂ ကေုာံ ဂကောံ ဆက်ဗက် (Telstar 2 and Successors) ==
ကြဴနူ တဲသတ္တာ ၁ လီု အာ တုဲ၊ ကမ္ပဏဳ AT&amp;T ကေုာံ နာသာ ပလံင်ပတိုန် တဲသတ္တာ ၂ (Telstar 2) ပ္ဍဲ ဂိတု မေ ၇၊ ၁၉၆၃ ရ။ ဂြိုဟ်တုဲ အလန် ဏအ်ဝွံ ညးတအ် ပလေဝ် လဝ် လဒက်ပတန် ညံင်ဂွံ ဒစးဒုင် ကဵု ဓါတ်လလဳ (Radiation resistant) ခိုဟ် တိုန် တုဲ၊ ပလံင် လဝ် ပ္ဍဲ ဂၠံင်တရဴ မသၠုင် နူ ကိုပ်ကၠာ သွက်ဂွံ ဝေင်ပါဲ ဗွိုင် ဓါတ်လလဳ မစမ်ၜတ် လဝ် ဗုံး တအ် ရ။

လက္ကရဴ ဂှ်၊ ယၟု &quot;Telstar&quot; ဝွံ ဒှ် အာ ယၟု ကုန်ပစ္စည်း (Brand name) သွက် ဂြိုဟ်တုဲ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၀ တအ် ဂှ် လလံက် လဝ် Telstar 3 series၊ တုဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၀ တအ် ဂှ် Telstar 4 series တအ် သွက် ပရေင်လလောင်တြး တဳဗဳ ဒေသ သၟဝ်ကျာ အမေရိက ရ။

== ၈။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂၠးတိ (Global Impact) ==
ပရေင်အံင်ဇၞး တဲသတ္တာ ၁ ဝွံ ပြံင်လှာဲ လဝ် ဗီုပြင် မၞိဟ် လတူ ဂၠးတိ ဂွံ ကေတ်ဆက် ရေင်သကအ် (Global communication) ရ။ ဍေဟ် ထ္ၜးကဵု သက်သဳ ဒဒှ်ရ ဂြိုဟ်တုဲ ဝွံ မာန် ပလံင်ဗစိုပ် ရမ္သာင် ကေုာံ ရုပ် နူ ဒၞာဲ ဇမ္ၚောဲ ဗွဲမပြဟ် ညံင်ရဴ အခိင် တ္ၚဲဏအ် (Real-time) မာန် ရ။

ကိုပ်ကၠာ နူ တဲသတ္တာ ဂှ်၊ ပရေင်ဆက်စပ် ဇမ္ၚောဲ ဒးစကာ ဇုက် ကေဗလ် သၟဝ် ၜဳ (Submarine cables) မနွံကဵု အစောံသတ္တိ အောန် တုဲ ဟွံမာန် ပလံင် ဗီုရုပ် တဳဗဳ ရ။ တဲသတ္တာ ပံက် လဝ် ဂၠံင် သွက် [[သဳအိုရဳ]] (Theory) ဂြိုဟ်တုဲ ညံင်ဂွံ ဒှ် အရာ အဓိက ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်ပရိုင်၊ ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ ရ။

== ၉။ အာဲကၟာဲ ကေုာံ ပရေင်ယေန်သၞာင် (Legacy and Cultural Impact) ==
တဲသတ္တာ ဝွံ ကလိဂွံ လဝ် သြဇာ လတူ ယေန်သၞာင် မၞိဟ် ဗွဲမဇၞော် ရ။ ရုပ်သာ် ခဍမ် တုဲ နွံ ကွက် လမ္စံက် ကဵု ဗု ဂှ် ဒှ် အရာ မဒးဂၞပ် မၞိဟ် ဂၠးတိ ရ - &lt;ref name=&quot;fifa&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/1970mexico |title=1970 FIFA World Cup Mexico |publisher=FIFA |access-date=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

* '''မကွာ် တဲသတ္တာ (Telstar Football):''' ပ္ဍဲ သဘင် ကမ္ဘာ ဖလား (FIFA World Cup) သၞာံ ၁၉၇၀ ဂှ်၊ ကမ္ပဏဳ ကပေါတ် ဝေင် (Adidas) ဖန်ဗဒှ် လဝ် မကွာ် မနွံယၟု &quot;Adidas Telstar&quot; မနွံ ကွက် အသာ် လမ္စံက် ကဵု ဗု မတုပ် ညံင် လဒက်ပတန် ဂြိုဟ်တုဲ တဲသတ္တာ ရ။ (လဒက်ပတန် ဏအ် သွက်ဂွံ ညာတ် ကၠး ပ္ဍဲ တဳဗဳ ဓမ္မတာ) ရ။ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ဗီုပြင် ဏအ်ဝွံ ဒှ် သင်္ကေတ မကွာ် ဂၠးတိ ရ။
* '''ဒွက် ကေုာံ ဂဳတ (Music):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၂ ဂှ် တၠပညာ ဂဳတ ဗြိတိန် ဂျိဝ် မိပ် (Joe Meek) ဇန် လဝ် ဒွက် တူရိယာ (Instrumental track) မနွံယၟု &quot;Telstar&quot; တုဲ ဍေဟ် ဂွံ အံင်ဇၞး စိုပ် ကဆံင် လၟိဟ် (၁) ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ 

== ၁၀။ ကွတ်ပညာ ဆက်စပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Related Technology and Future) ==
လဒက်ပတန် တဲသတ္တာ ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက် ဂြိုဟ်တုဲ ခေတ်တၟိ သီုဖအိုတ် ရ။ ဆဂး ကွတ်ပညာ ဂှ် ဇၞော်မောဝ် ပြံင်လှာဲ ကၠုင် ဗွဲမလောန် ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး၊ ဂြိုဟ်တုဲ ပရေင်ဆက်စပ် (Communications satellites) ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု Intelsat တအ်ဂှ် ပလံင် စွံ လဝ် ပ္ဍဲ ဂၠံင်တရဴ (Geostationary orbit) မသၠုင် နူ တိ ၃၅,၇၈၆ ကဳလဝ်မဳတာ သွက်ဂွံ မံင် တန်တဴ ဒၞာဲ မွဲ ဓဝ် တုဲ မာန် ပလံင် လပှ် လၟိုန် ကာလ ရ။

တုဲပၠန်၊ ပ္ဍဲ အနာဂတ် ဏအ်၊ လညာတ် ဂၠံင်တရဴ သဝ် (Low Earth Orbit - LEO) မတုပ် ကု တဲသတ္တာ ဂှ် ကလေင် စကာ ကၠုင် ပၠန် နကဵု သၞောတ် ဇၞော် မပ္တံကဵု [[မလိက်မန်]] (Starlink) မနွံကဵု ဂြိုဟ်တုဲ လ္ၚီလ္ၚီ မ သွက်ဂွံ ကဵု အင်တာနက် (Internet) ပြဟ်ပြဟ် အလုံ ဂၠးတိ ရ။ တဲသတ္တာ ဝွံ ၜိုန်ရ ဒှ် ဝင် တြေံ ကီုလေဝ်၊ လညာတ် ကေုာံ သဇိုင် ဍေဟ် ဆက် ဂျိုင် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ကွတ်ပညာ အာကာသ လၟုဟ် ဏီ ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဂြိုဟ်တုဲ]] (Satellite)
* [[အာကာသ]] (Outer space)
* [[မလိက်မန်]] (Communications satellite)
* [[မလိက်မန်]] (Low Earth orbit)

{{Navbox
| name = Space Communications
| title = ဂြိုဟ်တုဲ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် အာကာသ (Space Communications and Satellites)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဂြိုဟ်တုဲ အဓိက (Key Satellites)
| list1 =
* [[တဲသတ္တာ]] (Telstar)
* [[မလိက်မန်]] (Sputnik 1)
* [[မလိက်မန်]] (Echo satellite)
* [[မလိက်မန်]] (Intelsat)
| group2 = လဒက်ပတန် ကေုာံ သဳအိုရဳ (Concepts &amp; Theory)
| list2 =
* [[ဂြိုဟ်တုဲ]] (Satellite)
* [[မလိက်မန်]] (Geostationary orbit)
* [[မလိက်မန်]] (Low Earth orbit)
* [[မလိက်မန်]] (Transponder)
| group3 = ဌာန ကေုာံ ကမၠောန် (Agencies &amp; Operations)
| list3 =
* [[နာသာ]] (NASA)
* [[မလိက်မန်]] (AT&amp;T)
* [[မလိက်မန်]] (Bell Labs)
* [[အာကာသ]] (Outer space)
}}

[[Category:ဂြိုဟ်တုဲ]]
[[Category:ကွတ်စက် အာကာသ]]
[[Category:ဝင် ပရေင်ဆက်စပ်]]</text>
      <sha1>t5cpqhcrmqir2rd68j57vwc4d3d8nfb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သပုတ်နေက် ၁</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11491</id>
    <revision>
      <id>55910</id>
      <timestamp>2026-07-10T11:09:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''သပုတ်နေက် ၁''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Sputnik 1'', ရုရှာ: ''Спутник-1'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် [[ဂြိုဟ်တုဲ]] (Artificial satellite) ပထမအိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဝင် ကောန်မၞိဟ် မပလံင်ဗစိုပ် လဝ် စိုပ် လတူ [[ဂၠံင်တရဴ တိ]] (Earth...&quot;</comment>
      <origin>55910</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20693" sha1="g6o1inu6lw4s4bppqtbg0bxgt0uk8kw" xml:space="preserve">'''သပုတ်နေက် ၁''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Sputnik 1'', ရုရှာ: ''Спутник-1'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် [[ဂြိုဟ်တုဲ]] (Artificial satellite) ပထမအိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဝင် ကောန်မၞိဟ် မပလံင်ဗစိုပ် လဝ် စိုပ် လတူ [[ဂၠံင်တရဴ တိ]] (Earth orbit) ရ။ ဂြိုဟ်တုဲ ဏအ်ဝွံ ဒးဒုင် ပလံင်ဗစိုပ် လဝ် နကဵု [[ကၟိန်ဍုင် သဵုဗိယေတ်]] (Soviet Union) ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၄ အံက်တဝ်ဗာ သၞာံ ၁၉၅၇ အခိင် ကာလ အလုံ ဂၠးတိ ကၠောန်ဗဒှ် သၞာံ ဇဳဝရူပဗေဒ ဂၠးတိ (International Geophysical Year) ရ။ သပုတ်နေက် ၁ ဝွံ ဒှ် ခဍောင် ပသဲ ခဍမ်ခဍမ် မွဲ မနွံကဵု ဇမၞော် ဗွိုက် ၅၈ သေန်တဳမဳတာ (၂၃ ၝောအ်တဲ) တုဲ နွံကဵု အင်တေနာ ၄ တၞုင် သွက်ဂွံ လလောင်တြး [[ရမ္သာင် ရေဒဳယော]] (Radio pulses) ရ။&lt;ref name=&quot;siddiqi&quot;&gt;{{cite book |last=Siddiqi |first=A. A. |title=Sputnik and the Soviet Space Challenge |publisher=University Press of Florida |year=2003 |pages=150-155}}&lt;/ref&gt;

ပရေင်အံင်ဇၞး ပ္ဍဲကဵု ပလံင်ဗစိုပ် သပုတ်နေက် ၁ ဏအ်ဝွံ ပြံင်လှာဲ လဝ် ဝင် ဂၠးတိ ဗွဲမဇၞော် တုဲ၊ ဍေဟ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် [[ပေါဲပြိုင် လတူ အကာသ]] (Space Race) အကြာ ကၟိန်ဍုင် သဵုဗိယေတ် ကေုာံ [[ကၟိန်ဍုင် အမေရိကာန်]] (United States) ဂွံ စတင် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သပုတ်နေက် ၁ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန်၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Sputnik_1_replica_mac.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ဂြိုဟ်တုဲ သပုတ်နေက် ၁ မထ္ၜးပျး လဝ် ပ္ဍဲ တိုက်ထ္ၜးပျး အကာသ။ (Sputnik 1 replica)]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Meaning) ==
ယၟု &quot;သပုတ်နေက်&quot; (Sputnik) ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် ရုရှာ Спутник မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;သကအ်ရဲ ညးမတွာ် တရဴ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲကဵု လညာတ် နက္ခတ္တဗေဒ မ္ဂး &quot;ဂြိုဟ်ကောန်&quot; (Satellite) ရ။ နကဵု ယၟု ပ္ဍဲ ရုင် အလဵုအသဳ မ္ဂး ဍေဟ် ကော်စ ПС-1 (PS-1) မဂွံအဓိပ္ပါယ် Простейший Спутник-1 (Prosteyshiy Sputnik-1 ဟွံသေင်မ္ဂး ဂြိုဟ်တုဲ ဓမ္မတာ မရနုက်ကဵု ၁) ရ။

ကမၠောန် ပလံင်ဗစိုပ် သပုတ်နေက် ၁ ဝွံ ဒှ် လဂံါ ပထမအိုတ် သွက် ကောန်မၞိဟ် ဂွံ တတ် သြိုဟ် တိတ် အာ နူကဵု ဒြဟတ် ဓရောတ် တိ (Earth's gravity) တုဲ တွာ် တရဴ စိုပ် အာ လတူ အကာသ (Space) ရ။ ဍေဟ်ဝွံ တုပ် ညံင်ရဴ သင်္ကေတ မပံက် ကဵု တြင် ခေတ် အကာသ (Space Age) ပ္ဍဲ ဝင် ကောန်မၞိဟ် ကီု ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ အကာဲအရာ ကိုပ်ကၠာ ပလံင်ဗစိုပ် (History and Background) ==
ပ္ဍဲကဵု အကြာ သၞာံ ၁၉၅၀ တအ် ဂှ်၊ ဂၠးတိ ဝွံ နွံ ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု အခိင် [[ပၞာန် ၜိုဟ်]] (Cold War) အကြာ ဗလံက် ကွန်မျူနစ် ကေုာံ ဗလံက် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၂ ဂှ် ကံင်သဳ သိပ္ပံ ဂၠးတိ တအ် သ္ဂုတ်သွာတ် ညံင်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ သၞာံ ၁၉၅၇-၁၉၅၈ နဒဒှ် သၞာံ ဇဳဝရူပဗေဒ ဂၠးတိ (International Geophysical Year) တုဲ ဆဝ်မ္ၚုဟ် လဝ် ညံင် ဍုင် နာနာ ဂွံ ပလံင်ဗစိုပ် ဂြိုဟ်တုဲ ရ။&lt;ref name=&quot;hardesty&quot;&gt;{{cite book |last=Hardesty |first=V. |author2=Eiseman, A. |title=Epic Rivalry: The Inside Story of the Soviet and American Space Race |publisher=National Geographic |year=2007 |pages=70-75}}&lt;/ref&gt;

သဵုဗိယေတ် ဂှ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် ဂကောံ သုတေသန မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု တၠပညာ အေန်ဂျေန်နဳယာ ရဝ်ကေတ် [[သေရ်ဂေ ကဝ်ရဝ်လျောပ်]] (Sergei Korolev) ရ。 ကိုပ်ကၠာ တေအ် ညးတအ် ရန်တၟအ် လဝ် သွက်ဂွံ ပလံင် ဂြိုဟ်တုဲ ဇၞော်ဇၞော် မနွံယၟု &quot;Object D&quot; ရ၊ ဆဂး ဟိုတ်နူ အခိင် ဇၞော်မောဝ် လအ် အာ တုဲ၊ ကဝ်ရဝ်လျောပ် ပြံင်လှာဲ သ္ဂုတ်သွာတ် ကေတ် ဂြိုဟ်တုဲ ဍောတ်ဍောတ် ကေုာံ လောဲလောဲ (PS-1) သွက်ဂွံ ဂွံ ပလံင် ပထမအိုတ် ကိုပ်ကၠာ နူ ကၟိန်ဍုင် အမေရိကာန် ရ။

== ၃။ လဒက်ပတန် ကေုာံ ဒီဇိုင်း (Design and Construction) ==
သပုတ်နေက် ၁ ဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု လဒက်ပတန် မလောဲသွာ ဆဂး ခိုင်ကၠိုက် ဗွဲမလောန် ရ။ 

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး တင်ဂၞင် သဇိုင် သပုတ်နေက် ၁
|-
! ကဏ္ဍ
! တင်ဂၞင် အဓိက
|-
| '''ဇမၞော် ဗွိုက်'''
| ၅၈ သေန်တဳမဳတာ (၂၂.၈ ၝောအ်တဲ)
|-
| '''လျိုင်'''
| ၈၃.၆ ကဳလဝ်ဂရာမ် (၁၈၄.၃ ပံင်)
|-
| '''ကပေါတ် မကၠောန်'''
| ဓါတ် ပသဲ ကေုာံ အလူမဳနဳယမ် (Aluminum alloy AMG6T)
|-
| '''အင်တေနာ'''
| ၄ တၞုင် (ဇမၠိင် ၂.၄ စဵုကဵု ၂.၉ မဳတာ)
|-
| '''ရမ္သာင် ရေဒဳယော'''
| 20.005 MHz ကေုာံ 40.002 MHz
|-
| '''ဘက်ထရဳ (Battery)'''
| ဘက်ထရဳ ဓါတ် သြန်-ဇေန် (Silver-zinc batteries) - နွံ ဒြဟတ် သွက် ၂၁ တ္ၚဲ
|}

ခန္ဓာကိုယ် ဍေဟ် ဂှ် ပလိုင် လဝ် သ္ၚေက်သ္ၚေက် ညံင်ဂွံ တုပ် ကဵု မှန် သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် ဓါတ်ဂမ္တဴ ကေုာံ လျး တ္ၚဲ ရ။ အပ္ဍဲ ဂှ် ပ္ဍိုက် စုတ် လဝ် ဓါတ် နိုက်ထရဝ်ဂျေန် (Nitrogen) သွက်ဂွံ ထိင် ဓါတ်ဂမ္တဴ ကေုာံ မင်မဲ စက် ကိရိယာ တအ် ရ။

== ၄။ ရဝ်ကေတ် ကေုာံ ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် (Launch Vehicle and Process) ==
သပုတ်နေက် ၁ ဂှ် ပလံင်ဗစိုပ် လဝ် နကဵု ရဝ်ကေတ် [[အာရ်-၇]] (R-7 Semyorka) မဒှ် ရဝ်ကေတ် မပန် ပလံင် ဗုံး နူ တွဵုရး မွဲ စိုပ် မွဲ (ICBM) မဖန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု သဵုဗိယေတ် ရ။&lt;ref name=&quot;chertok&quot;&gt;{{cite book |last=Chertok |first=B. E. |title=Rockets and People, Volume 2: Creating a Rocket Industry |publisher=NASA History Division |year=2006 |pages=180-185}}&lt;/ref&gt;

ဍေဟ် ဂွံ ဒးဒုင် ပလံင် ပတိုန် နူကဵု ဌာန် ပလံင်ဗစိုပ် ဗုက်ကဝ်နော (Baikonur Cosmodrome) ပ္ဍဲ ဍုင် ကာဇက်သတာန် (Kazakhstan) ပ္ဍဲ အခိင် ဗတံ 10:28:34 UTC ရ။ ကြဴနူ ရဝ်ကေတ် ဂှ် ပန် ပတိတ် အာ ပွိုင် မသုန် မိနေတ် တုဲ၊ သပုတ်နေက် ၁ ဂှ် ပါ်တိတ် အာ နူကဵု ရဝ်ကေတ် တုဲ စိုပ် အာ ပ္ဍဲ ဂၠံင်တရဴ တိ ဗွဲမအံင်ဇၞး ရ။ 

== ၅။ ဂၠံင်တရဴ ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင် လတူ အကာသ (Orbit and Trajectory) ==
သပုတ်နေက် ၁ ဝွံ ဂေတ် ဒၟံင် တိ နကဵု ဂၠံင်တရဴ ခၟာဲၚာင် (Elliptical orbit) ရ။ တင်ဂၞင် ဂၠံင်တရဴ ဍေဟ် ဂှ် -
* '''ဒၞာဲ ညန်အိုတ် (Perigee):''' ၂၁၅ ကဳလဝ်မဳတာ (၁၃၄ တိုင်) နူ မျက်နှာပြင် တိ။
* '''ဒၞာဲ သ္ၚောဲအိုတ် (Apogee):''' ၉၃၉ ကဳလဝ်မဳတာ (৫৮၃ တိုင်)။
* '''အခိင် မွဲ ဂေတ် (Orbital period):''' ၉၆.၂ မိနေတ်။
* '''လစွံ ထိုင် (Inclination):''' ၆၅.၁ ဒဳဂရဳ လတူ ဓရီု အဳကွေတာ (Equator)။

ဟိုတ်နူကဵု လစွံ ဍေဟ် နွံ ၆၅ ဒဳဂရဳ ဂှ်ရ၊ ဍေဟ် မာန် ဂေတ် တတ် အာ လတူ ဍုင် မၞိဟ် မမံင် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ သီုကဵု ကၟိန်ဍုင် အမေရိကာန် ရ။

== ၆။ ရမ္သာင် ရေဒဳယော ကေုာံ ကမၠောန် သိပ္ပံ (Radio Signals and Science Mission) ==
သပုတ်နေက် ၁ ဝွံ ၜိုန်ရ ဟွံမဲ ကဵု ကေမရာ ကေုာံ ကိရိယာ သိပ္ပံ မထုဲထံင် ကီုလေဝ်၊ ရမ္သာင် ရေဒဳယော &quot;ဗိပ်-ဗိပ်-ဗိပ်&quot; (Beep-beep-beep) ဍေဟ် ဂှ် ဒှ် တင်ဂၞင် သိပ္ပံ အဓိက အိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;nasasputnik&quot;&gt;{{cite web |url=https://history.nasa.gov/sputnik/ |title=Sputnik and the Dawn of the Space Age |publisher=NASA |date=2007 |access-date=2023-10-04}}&lt;/ref&gt;

စက် ပလံင် ရမ္သာင် ဍေဟ် ဂှ် ပလံင် တြး ဒၟံင် ရမ္သာင် ပ္ဍဲ 20 MHz ကဵု 40 MHz တုဲ၊ ညးစကာ ရေဒဳယော အပျော် (Amateur radio operators) တအ် အလုံ ဂၠးတိ မာန် ဖမ်း ကလင် ကေတ် ရမ္သာင် ဏအ် လောဲလောဲ သွာသွာ ရ။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရမ္သာင် ဏအ် (Beep rate) ဝွံ ထ္ၜးကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ်ဂမ္တဴ အပ္ဍဲ ခဍောင် ပသဲ ဂှ် ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ပရေင်စိုပ် ရမ္သာင် ဏအ် စိုပ် တိ ဂှ် လေဝ် ကဵု တင်ဂၞင် သွက် တၠပညာ တအ် ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် အထပ် [[အာယောန်နဝ်သဖဳယျာ]] (Ionosphere) ပ္ဍဲ လေယျာ ကျာ တိ ကီု ရ။

== ၇။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂၠးတိ ကေုာံ ပြသၞာ သပုတ်နေက် (Global Impact and Sputnik Crisis) ==
ပရေင်အံင်ဇၞး သပုတ်နေက် ၁ ဏအ်ဝွံ ကတဵုဗဒှ် ကဵု &quot;ပြသၞာ သပုတ်နေက်&quot; ([[ပြသၞာ သပုတ်နေက်]] - Sputnik Crisis) ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင် အမေရိကာန် ရ။ ကိုပ်ကၠာ တေအ် အမေရိကာန် တအ် ထေင် ကေတ် လဝ် ဒဒှ်ရ ညးတအ် ဒှ် ဍုင် မနွံကဵု နည်းပညာ သၠုင်အိုတ် ရ။ ဆဂး သဵုဗိယေတ် တအ် အံင်ဇၞး အာ ကိုပ်ကၠာ ဂှ် ပကဵု ညံင် အမေရိကာန် တအ် ဂွံ ဖေက်လန် ကေုာံ ထေဲစိုတ် ရ။

ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ဏအ်၊ အလဵုအသဳ အမေရိကာန် သ္ဂုတ်သွာတ် ကဵု သြန်ဘဏ္ဍာ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ပရေင်ပညာ၊ သိပ္ပံ၊ ကေုာံ နည်းပညာ တုဲ၊ ညးတအ် ခၞံဗဒှ် လဝ် ဂကောံ အကာသ ကောန်ဂကူ [[နာသာ]] (NASA) ကေုာံ အေဂျေန်သဳ သုတေသန ပရေင်စဵုဒၞာ [[ဒါပါ]] (DARPA) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၈ ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် စတမ် ပေါဲပြိုင် လတူ အကာသ (Space Race) ရ။

== ၈။ လအိတ် ဘဝ ကေုာံ ပရေင်စှ်ေတိ (End of Mission and Re-entry) ==
ဘက်ထရဳ အပ္ဍဲ သပုတ်နေက် ၁ ဂှ် နွံ ဒြဟတ် သွက်ဂွံ ပလံင် ရမ္သာင် ပွိုင် ၂၁ တ္ၚဲ သၟး ရ။ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၂၆ အံက်တဝ်ဗာ သၞာံ ၁၉၅၇ ဂှ်၊ ဘက်ထရဳ အိုတ် အာ တုဲ ရမ္သာင် ရေဒဳယော လေဝ် ဒေါအ် အာ ရ။

ၜိုန်ရ ရမ္သာင် ဟွံမဲ ကီုလေဝ်၊ သပုတ်နေက် ၁ ဝွံ ဆက် ဂေတ် ဒၟံင် လတူ ဂၠံင်တရဴ တိ ပွိုင် ၜါ ဂိတု ပြင်င် ဏီ ရ။ ဟိုတ်နူ ပရေင်ဇီုကပိုက် ကု လေယျာ ကျာ တိ ညိည ညိည တုဲ၊ ဍေဟ် စှ်ေ ညန် ကၠုင် ကဵု တိ ရ။ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၄ ဇာန်နဝါရဳ သၞာံ ၁၉၅၈ ဂှ်၊ ကြဴနူ ဂေတ် လဝ် တိ ပွိုင် ၁၄၄၀ အလန် တုဲ၊ ဍေဟ် လုပ် ကၠုင် ပ္ဍဲ လေယျာ ကျာ တိ တုဲ တူ စှ်ေ အာ အလုံ မွဲ ရ။&lt;ref name=&quot;brzezinski&quot;&gt;{{cite book |last=Brzezinski |first=M. |title=Red Moon Rising: Sputnik and the Hidden Rivalries that Ignited the Space Age |publisher=Times Books |year=2007 |pages=210-215}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ အာဲကၟာဲ ကေုာံ ရုပ်ဗက် (Legacy and Replicas) ==
သပုတ်နေက် ၁ ဝွံ ဟွံမဲ ယျ ကီုလေဝ်၊ ရုပ်ဗက် (Replicas) ဍေဟ် ဂမၠိုင် ကိုပ်ကၠာ တေအ် မကၠောန် လဝ် သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် ပ္ဍဲ တိ ဂှ်၊ လၟုဟ် ထ္ၜးပျး လဝ် ပ္ဍဲ တိုက်ထ္ၜးပျး အလုံ ဂၠးတိ ရ။ ဒၞာဲ မပြာကတ် တအ်ဂှ် ပါလုပ် သီုကဵု တိုက်ထ္ၜးပျး အကာသ ပ္ဍဲ မဝ်သကဝ် (Moscow)၊ ကေုာံ တိုက်ထ္ၜးပျး အကာသ ကေုာံ က္ၜင်ကျာ ကောန်ဂကူ ပ္ဍဲ ဝါရှေန်တန် ဒဳသဳ (National Air and Space Museum) တအ် ရ。

ယၟု သပုတ်နေက် ဏအ်ဝွံ လေဝ် ဒှ် ယၟု မပြာကတ် လတူ ဂၠးတိ တုဲ၊ ညးတအ် စကာ ယၟု ဏအ် သွက် ရဝ်ကေတ်၊ က္ၜင် အကာသ၊ ကေုာံ လက္ကရဴ အိုတ် ဂှ် ကဵု ယၟု ကု ဂဥုဲ ဗက်သေန် ကဝ်ဗေတ်-၁၉ ရုရှာ (Sputnik V) ကီု ရ။

== ၁၀။ လကျာ် ကေုာံ အနာဂတ် လိက်ပတ် (Conclusion and Impact on Future) ==
ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် သပုတ်နေက် ၁ ဂှ် ဒှ် အရာ မကတဵုဗဒှ် လဝ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ကောန်မၞိဟ် ရ။ ဍေဟ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် ကောန်မၞိဟ် ဂွံ စိုပ် လတူ ဂိတု (Apollo program) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၉၊ ကေုာံ ခၞံဗဒှ် [[ဂြိုဟ်တုဲ ဆက်စပ်]] (Communications satellites) မပကဵု ညံင် အင်တာနက် ကေုာံ ဖုန် မဝ်ဗာင် ဂွံ စကာ ဂွံ ပ္ဍဲ တ္ၚဲဏအ် ရ။

နကဵု လညာတ် [[သဳအိုရဳ]] (Theory) ဝင် မ္ဂး၊ သပုတ်နေက် ၁ ဂှ် ဟွံသေင် ဆ ပသဲ မွဲ မကလုတ် တိတ် အာ လတူ အကာသ သက်သက် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် သင်္ကေတ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဉာဏ် ပညာ ကေုာံ ပရေင်ဂစာန် မဟွံမဲ အပိုတ်အခြာ သွက် ကောန်မၞိဟ် တအ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဂြိုဟ်တုဲ]] (Artificial satellite)
* [[ပေါဲပြိုင် လတူ အကာသ]] (Space Race)
* [[သေရ်ဂေ ကဝ်ရဝ်လျောပ်]] (Sergei Korolev)
* [[နာသာ]] (NASA)

{{Navbox
| name = Space Exploration
| title = ပရေင်လ္ၚတ် လတူ အကာသ ကေုာံ ဂြိုဟ်တုဲ (Space Exploration and Satellites)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဝင် ပရေင်စတင်
| list1 =
* [[သပုတ်နေက် ၁]] (Sputnik 1)
* [[ပေါဲပြိုင် လတူ အကာသ]] (Space Race)
* [[ပြသၞာ သပုတ်နေက်]] (Sputnik Crisis)
| group2 = အေဂျေန်သဳ
| list2 =
* [[ကၟိန်ဍုင် သဵုဗိယေတ်]] (Soviet space program)
* [[နာသာ]] (NASA)
* [[ဒါပါ]] (DARPA)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ဂြိုဟ်တုဲ]] (Artificial satellite)
* [[အာရ်-၇]] (R-7 Semyorka)
* [[ပၞာန် ၜိုဟ်]] (Cold War)
* [[ဂၠံင်တရဴ တိ]] (Earth orbit)
}}

[[Category:ဂြိုဟ်တုဲ]]
[[Category:ဝင် ကၟိန်ဍုင် သဵုဗိယေတ်]]
[[Category:၁၉၅၇]]
[[Category:ပရေင်လ္ၚတ် အကာသ]]</text>
      <sha1>g6o1inu6lw4s4bppqtbg0bxgt0uk8kw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သပုတ်နေက် ၂</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11492</id>
    <revision>
      <id>55911</id>
      <timestamp>2026-07-10T11:14:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''သပုတ်နေက် ၂''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Sputnik 2'', ရုရှာ: ''Спутник-2'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် [[ဂြိုဟ်တုဲ]] (Artificial satellite) မရနုက်ကဵု ၜါ ပ္ဍဲကဵု ဝင် ကောန်မၞိဟ် မပလံင်ဗစိုပ် လဝ် စိုပ် လတူ ဂၠံင်တရဴ တ...&quot;</comment>
      <origin>55911</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18642" sha1="b36n1ygthagt97ypdu9gfe23iqox08c" xml:space="preserve">'''သပုတ်နေက် ၂''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Sputnik 2'', ရုရှာ: ''Спутник-2'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် [[ဂြိုဟ်တုဲ]] (Artificial satellite) မရနုက်ကဵု ၜါ ပ္ဍဲကဵု ဝင် ကောန်မၞိဟ် မပလံင်ဗစိုပ် လဝ် စိုပ် လတူ [[ဂၠံင်တရဴ တိ]] (Earth orbit) ရ။ ဂြိုဟ်တုဲ ဏအ်ဝွံ ဒးဒုင် ပလံင်ဗစိုပ် လဝ် နကဵု [[ကၟိန်ဍုင် သဵုဗိယေတ်]] (Soviet Union) ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၃ နဝ်ဝေမ်ဗာ သၞာံ ၁၉၅၇ တုဲ၊ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် ဂြိုဟ်တုဲ ပထမအိုတ် မယိုက်ဂၠေင် ဏာ လဝ် သတ္တဝါ မနွံကဵု လမျီု (ကၠဵု ၝောအ် မနွံယၟု [[လာဲကာ]] - Laika) စိုပ် လတူ အကာသ ရ။&lt;ref name=&quot;siddiqi&quot;&gt;{{cite book |last=Siddiqi |first=A. A. |title=Sputnik and the Soviet Space Challenge |publisher=University Press of Florida |year=2003 |pages=170-175}}&lt;/ref&gt;

ပရေင်အံင်ဇၞး သပုတ်နေက် ၂ ဏအ်ဝွံ ဆက် ထ္ၜးကဵု အစောံသတ္တိ နည်းပညာ သဵုဗိယေတ် လတူ [[ကၟိန်ဍုင် အမေရိကာန်]] (United States) တုဲ၊ ပရေင်စမ်ၜတ် ဇဳဝဗေဒ (Biological experiment) လတူ လာဲကာ ဂှ် ဒှ် လဂံါ အဓိက သွက် ကောန်မၞိဟ် တအ် ဂွံ တွာ် တရဴ စိုပ် အကာသ ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သပုတ်နေက် ၂ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန်၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Laika_(Soviet_dog).jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး လာဲကာ (Laika) ပ္ဍဲကဵု ဌာန်စမ်ၜတ် အကာသ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ တိတ် တရဴ နကဵု သပုတ်နေက် ၂။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Meaning) ==
ယၟု &quot;သပုတ်နေက်&quot; (Sputnik) ဝွံ မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဂြိုဟ်ကောန်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;သကအ်ရဲ ညးမတွာ် တရဴ&quot; ပ္ဍဲ အရေဝ် ရုရှာ ရ။ နကဵု ယၟု ပ္ဍဲ ရုင် အလဵုအသဳ မ္ဂး ဍေဟ် ကော်စ ПС-2 (PS-2) မဂွံအဓိပ္ပါယ် (Prosteyshiy Sputnik-2) ရ။ 

တၞဟ်ခြာ နူကဵု သပုတ်နေက် ၁ မဒှ် ဆ ခဍောင် ပသဲ သွက်ဂွံ ပလံင် ရမ္သာင် ရေဒဳယော သက်သက် ဂှ်၊ သပုတ်နေက် ၂ ဝွံ ဒှ် လဒက်ပတန် မဇၞော် တုဲ ဍိုက်ပေင် ဒၟံင် နကဵု [[သၞောတ် မင်မဲ လမျီု]] (Life support system) သွက် တိရစ္ဆာန် ကေုာံ ကိရိယာ သုတေသန သိပ္ပံ နာနာ သာ် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ အကာဲအရာ ကိုပ်ကၠာ ပလံင်ဗစိုပ် (History and Background) ==
ကြဴနူ သပုတ်နေက် ၁ အံင်ဇၞး အာ ပ္ဍဲ ဂိတု အံက်တဝ်ဗာ သၞာံ ၁၉၅၇ ဂှ်၊ က္ဍိုပ်သကိုပ် သဵုဗိယေတ် နဳကဳတာ ခရုရှက် (Nikita Khrushchev) အာတ်မိက် လဝ် ညံင်ဂွံ ပလံင်ဗစိုပ် ဂြိုဟ်တုဲ တၟိ မွဲ ပၠန် ပ္ဍဲ ဂိတု နဝ်ဝေမ်ဗာ သွက်ဂွံ ကၠောန် သဘင် ရတု ပရေင်ပၠန်ဂတး အံက်တဝ်ဗာ ၄၀ သၞာံ (40th anniversary of the October Revolution) ရ။&lt;ref name=&quot;hardesty&quot;&gt;{{cite book |last=Hardesty |first=V. |author2=Eiseman, A. |title=Epic Rivalry: The Inside Story of the Soviet and American Space Race |publisher=National Geographic |year=2007 |pages=78-82}}&lt;/ref&gt;

ဟိုတ်နူကဵု အခိင် ကမၠောန် နွံ ဆ ၄ သတ္တဟ ဓဝ် ရ၊ တၠပညာ အေန်ဂျေန်နဳယာ သေရ်ဂေ ကဝ်ရဝ်လျောပ် (Sergei Korolev) ကေုာံ ဂကောံ ညးတအ် ဒးကၠောန် ကမၠောန် ဗွဲမပြဟ် တုဲ ဖန်ဗဒှ် လဝ် သပုတ်နေက် ၂ ဟွံမဲ ကဵု အခိင် သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် လအ်လအ် ဏီ ရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိက ဂှ် ဒှ် သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် ဒဒှ်ရ သတ္တဝါ မနွံကဵု လမျီု တအ် မာန် ဂျိုင်သှ်ေ လတူ အကာသ မာန် ဟာ ရော။

== ၃။ လဒက်ပတန် ကေုာံ ဒီဇိုင်း (Design and Construction) ==
သပုတ်နေက် ၂ ဂှ် နွံကဵု ဗီုပြင် ဒကိုင် (Cone-shaped) မနွံ ဇမၠိင် ၄ မဳတာ တုဲ လျိုင် နွံ ၅၀၈.၃ ကဳလဝ်ဂရာမ် (၁၁၂၀ ပံင်) ရ။ 

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး လဒက်ပတန် အဓိက အပ္ဍဲ သပုတ်နေက် ၂
|-
! ကဏ္ဍ
! ကမၠောန် ကေုာံ တင်ဂၞင်
|-
| '''ခန် လာဲကာ (Cabin)'''
| ခန် သွက် ကၠဵု လာဲကာ။ နွံကဵု စက် ပၠောပ် အံက်သဳဂျေန် (Oxygen) ကေုာံ စၞစ/ဍာ် မနွံ ဗီုပြင် ဂျေလ် (Gel)။
|-
| '''သၞောတ် ထိင် ဓါတ်ဂမ္တဴ (Thermal system)'''
| ပန်ကာ သွက်ဂွံ ထိင် ဓါတ်ဂမ္တဴ အပ္ဍဲ ခန် လာဲကာ ညံင် ဟွံဂွံ ကတဴ လောန်ကာဲ။
|-
| '''စက် ၜတ်ကၞာတ် (Telemetry)'''
| ၜတ်ကၞာတ် လဟိုင် ဂြိုဟ် (Heart rate)၊ ပရေင်ယီု (Respiration) ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင် လာဲကာ။
|-
| '''ကိရိယာ သိပ္ပံ'''
| စက် ၜတ်ကၞာတ် [[ဓါတ် ရေဒဳယေယှေန်]] (Radiation detectors) ကေုာံ ခသေတ် လျး တ္ၚဲ (Solar X-rays)။
|}

== ၄။ လာဲကာ ကေုာံ ပရေင်စမ်ၜတ် ဇဳဝ (Laika and Biological Experiment) ==
[[လာဲကာ]] (Laika) ဝွံ ဒှ် ကၠဵု ၝောအ် မမံင် လတူ ဂၠံင် (Stray dog) ပ္ဍဲ ဍုင် မဝ်သကဝ် ရ။ တၠပညာ သဵုဗိယေတ် တအ် ရုဲစှ် ကေတ် ကၠဵု လတူ ဂၠံင် ဟိုတ်နူကဵု ဍေဟ်တအ် နွံကဵု အစောံသတ္တိ ဇီုကပိုက် ကု အကာဲအရာ ဝါတ်ဂါတ် ကေုာံ ဟွံမဲ စၞစ မာန် လအ် နူ ကၠဵု သ္ၚိ ရ။&lt;ref name=&quot;burgess&quot;&gt;{{cite book |last=Burgess |first=C. |author2=Dubbs, C. |title=Animals in Space: From Research Rockets to the Space Shuttle |publisher=Springer |year=2007 |pages=25-30}}&lt;/ref&gt;

ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ တိတ် တရဴ ဂှ်၊ လာဲကာ ကေုာံ ကၠဵု တၞဟ် ၜါ ဂှ် ဒးဒုင် ဗတောန် ပညာ (Training) ပွိုင် မဂၠိုင်ကဵု ဂိတု ရ။ ညးတအ် ဒးမံင် ပ္ဍဲ ခန် မဍောတ် စှ်ေ အာ လၟေင် လၟေင် သွက်ဂွံ ဒုင်သဇိုင် ကု ဌာန် အကာသ ရ။ လာဲကာ ဂှ် ဒှ် ကၠဵု မနွံကဵု စရိုတ် ၜိုဟ်သြိုဟ် တုဲ ဂွံ ဒးဒုင် ရုဲစှ် သွက် ပရေင်တိတ် တရဴ ဏအ် ရ။

== ၅။ ရဝ်ကေတ် ကေုာံ ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် (Launch Vehicle and Process) ==
သပုတ်နေက် ၂ ဂှ် လေဝ် ပလံင်ဗစိုပ် လဝ် နကဵု ရဝ်ကေတ် [[အာရ်-၇]] (R-7 Semyorka) မတုပ် ကဵု သပုတ်နေက် ၁ ကီု ရ။ 

ဍေဟ် ဒးဒုင် ပလံင် ပတိုန် နူကဵု ဌာန် ဗုက်ကဝ်နော (Baikonur Cosmodrome) ပ္ဍဲ အခိင် ဗတံ 3 နဝ်ဝေမ်ဗာ သၞာံ ၁၉၅၇ ရ။ ကာလ ရဝ်ကေတ် ဂှ် ပန် ပတိတ် အာ လတူ အကာသ၊ လဟိုင် ဂြိုဟ် လာဲကာ ဂှ် ဇၞော်တိုန် အာ ၃ ဆ ဟိုတ်နူ ပရေင်ဖေက်လန် ကေုာံ အသိင် (G-force) ရ။ ဆဂး ကာလ စိုပ် ဂၠံင်တရဴ ဟွံမဲ လျိုင် (Weightlessness) မ္ဂး၊ လဟိုင် ဂြိုဟ် ဍေဟ် ကလေင် စှ်ေ အာ ကဆံင် ပကတိ ပၠန် ရ။

== ၆။ ဂၠံင်တရဴ ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင် လတူ အကာသ (Orbit and Trajectory) ==
သပုတ်နေက် ၂ ဝွံ ဂေတ် ဒၟံင် တိ နကဵု ဂၠံင်တရဴ (Elliptical orbit) မသၠုင် နူကဵု သပုတ်နေက် ၁ ရ။ တင်ဂၞင် ဂၠံင်တရဴ ဍေဟ် ဂှ် -
* '''ဒၞာဲ ညန်အိုတ် (Perigee):''' ၂၁၂ ကဳလဝ်မဳတာ (၁၃၂ တိုင်)။
* '''ဒၞာဲ သ္ၚောဲအိုတ် (Apogee):''' ၁,၆၆၀ ကဳလဝ်မဳတာ (၁,၀၃၁ တိုင်)။
* '''အခိင် မွဲ ဂေတ် (Orbital period):''' ၁၀၃.၇ မိနေတ်။

ဟိုတ်နူကဵု ဍေဟ် ဟွံပါ်တိတ် နူကဵု ဒကုတ် လက္ကရဴအိုတ် ရဝ်ကေတ် ဂှ်ရ၊ ဇမၞော် ဍေဟ် ဂှ် ညာတ် ကေတ် ကၠးကၠး နူကဵု တိ ကာလ လျး တ္ၚဲ တက် ဒး ဍေဟ် ရ။

== ၇။ ကမၠောန် သိပ္ပံ ကေုာံ တင်ဂၞင် ဒေတာ (Science Mission and Data) ==
ပရေင်စမ်ၜတ် သိပ္ပံ ပ္ဍဲ သပုတ်နေက် ၂ ဂှ် ကဵု တင်ဂၞင် ဒေတာ မကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။ စက် ၜတ်ကၞာတ် ဓါတ် ရေဒဳယေယှေန် တအ် ဂွံဆဵု ကေတ် တင်ဂၞင် ပရူ ဗလး ဓါတ် ပ္ဍဲ အကာသ ရ။&lt;ref name=&quot;chertok&quot;&gt;{{cite book |last=Chertok |first=B. E. |title=Rockets and People, Volume 2: Creating a Rocket Industry |publisher=NASA History Division |year=2006 |pages=195-200}}&lt;/ref&gt;

သွက် ပရေင်ဇဳဝဗေဒ (Biological telemetry) ဂှ်၊ တင်ဂၞင် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ လာဲကာ မာန် ဂျိုင်သှ်ေ ကေုာံ စ စၞ ဂွံ ပ္ဍဲ အကာဲအရာ ဟွံမဲ လျိုင် (Zero gravity) ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် သက်သဳ အဓိက မထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ သတ္တဝါ မနွံကဵု လမျီု (သီုကဵု မၞိဟ်) မာန် တွာ် တရဴ ပ္ဍဲ အကာသ မာန် ရောင်။

== ၈။ လအိတ် ဘဝ လာဲကာ ကေုာံ ပြသၞာ (Death of Laika and Controversy) ==
ကိုပ်ကၠာ တေအ် အလဵုအသဳ သဵုဗိယေတ် လလောင်တြး လဝ် ဒဒှ်ရ လာဲကာ ဂျိုင်သှ်ေ ပွိုင် မွဲ သတ္တဟ တုဲ ချိုတ် အာ နကဵု ဓါတ်ဂျိ ပ္ဍဲ စၞစ (Euthanized) ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၂ ဂှ်၊ တၠပညာ ရုရှာ တအ် ထ္ၜးကဵု ဍာံပြ ဒဒှ်ရ လာဲကာ ဝွံ ချိုတ် အာ ပ္ဍဲကဵု ပွိုင် ၅ စဵုကဵု ၇ နာဍဳ လက္ကရဴ နူ ပလံင်ဗစိုပ် ဟိုတ်နူကဵု [[ဓါတ်ဂမ္တဴ လောန်ကာဲ]] (Overheating) ကေုာံ ပရေင်ဖေက်လန် (Stress) ရ။

ဟိုတ်နူ သပုတ်နေက် ၂ ဝွံ ဟွံမဲ ကဵု သၞောတ် သွက်ဂွံ ကလေင် စှ်ေ တိ (Re-entry capability) တုဲ၊ လာဲကာ ဂှ် ဒးချိုတ် ဍာံဍာံ ရ။ ပရေင်ဏအ် ကတဵုဗဒှ် ကဵု ပရေင်ဒစးဒုင် (Protests) နူကဵု ဂကောံ မင်မဲ အခေါင်အရာ တိရစ္ဆာန် (Animal rights) တအ် အလုံ ဂၠးတိ ရ။

== ၉။ လအိတ် ကမၠောန် ကေုာံ ပရေင်စှ်ေတိ (End of Mission and Re-entry) ==
ကြဴနူ လာဲကာ ချိုတ် အာ တုဲ လေဝ်၊ သပုတ်နေက် ၂ ဝွံ ဆက် ဂေတ် ဒၟံင် လတူ ဂၠံင်တရဴ တိ ပွိုင် ၁၆၂ တ္ၚဲ (၅ ဂိတု) ဏီ ရ။ ဍေဟ် ဂေတ် လဝ် တိ သီုဖအိုတ် ၂,၅၇၀ အလန် ရ။

ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၁၄ ဨပြဳ သၞာံ ၁၉၅၈ ဂှ်၊ သပုတ်နေက် ၂ ဝွံ စှ်ေ ညန် ကၠုင် ကဵု လေယျာ ကျာ တိ (Earth's atmosphere) တုဲ၊ ဟိုတ်နူ ပရေင်ဇီုကပိုက် (Friction) ဂှ်ရ ဍေဟ် တူ စှ်ေ အာ လတူ ၜဳ ဇၞော် ကာရဳဗဳယေန် (Caribbean Sea) ရ။&lt;ref name=&quot;nasasputnik2&quot;&gt;{{cite web |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1957-002A |title=Sputnik 2 - NSSDC Master Catalog |publisher=NASA |date=2008 |access-date=2023-10-04}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ အာဲကၟာဲ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် ဝင် (Legacy and Historical Impact) ==
သပုတ်နေက် ၂ ဝွံ ဒှ် တင်ဂၞင် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု [[ပေါဲပြိုင် လတူ အကာသ]] (Space Race) ရ။ ဍေဟ် ထ္ၜးကဵု အမေရိကာန် တအ် ဒဒှ်ရ သဵုဗိယေတ် တအ် နွံကဵု ရဝ်ကေတ် မမာန် ယိုက် လျိုင် ဇၞော်ဇၞော် (Half-ton) မာန် ရ။

နကဵု လညာတ် ဇဳဝဗေဒ အကာသ၊ လာဲကာ ဝွံ ဒှ် ပရဲ (Pioneer) သွက် ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။ ပရေင်စမ်ၜတ် ဏအ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် သဵုဗိယေတ် တအ် ဂွံ ဆက် ပလံင် ကၠဵု တၞဟ် တအ် မာန် ကလေင် စှ်ေ တိ ဂျိုင်ဂျိုင် တုဲ၊ လက္ကရဴ အိုတ် ပလံင်ဗစိုပ် ယူရဳ ဂါဂါရေန် (Yuri Gagarin) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၁ လတူ က္ၜင် ဗေါ့စတော့ (Vostok) အံင်ဇၞး အာ ရ။ တ္ၚဲဏအ်၊ ရုပ်စၟတ်သမ္တီ (Monument) သွက် လာဲကာ ဂှ် နွံ လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင် မဝ်သကဝ် သွက်ဂွံ သမ္တီ ဂုဏ် ဍေဟ် မကဵု လဝ် လမျီု သွက် ပညာ သိပ္ပံ ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[သပုတ်နေက် ၁]] (Sputnik 1)
* [[ပေါဲပြိုင် လတူ အကာသ]] (Space Race)
* [[လာဲကာ]] (Laika)
* [[ဂြိုဟ်တုဲ]] (Artificial satellite)

{{Navbox
| name = Space Exploration
| title = ပရေင်လ္ၚတ် လတူ အကာသ ကေုာံ ဂြိုဟ်တုဲ (Space Exploration and Satellites)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဝင် ပရေင်စတင်
| list1 =
* [[သပုတ်နေက် ၁]] (Sputnik 1)
* [[သပုတ်နေက် ၂]] (Sputnik 2)
* [[ပေါဲပြိုင် လတူ အကာသ]] (Space Race)
| group2 = ဇဳဝဗေဒ အကာသ
| list2 =
* [[လာဲကာ]] (Laika)
* [[သၞောတ် မင်မဲ လမျီု]] (Life support system)
* [[ယူရဳ ဂါဂါရေန်]] (Yuri Gagarin)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ကၟိန်ဍုင် သဵုဗိယေတ်]] (Soviet Union)
* [[အာရ်-၇]] (R-7 Semyorka)
* [[ဂၠံင်တရဴ တိ]] (Earth orbit)
* [[နာသာ]] (NASA)
}}

[[Category:ဂြိုဟ်တုဲ]]
[[Category:ဝင် ကၟိန်ဍုင် သဵုဗိယေတ်]]
[[Category:၁၉၅၇]]
[[Category:တိရစ္ဆာန် ပ္ဍဲ အကာသ]]</text>
      <sha1>b36n1ygthagt97ypdu9gfe23iqox08c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သပုတ်နေက် ၃</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11493</id>
    <revision>
      <id>55912</id>
      <timestamp>2026-07-10T11:17:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''သပုတ်နေက် ၃''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Sputnik 3'', ရုရှာ: ''Спутник-3'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် [[ဂြိုဟ်တုဲ]] (Artificial satellite) မရနုက်ကဵု ၃ မဒးဒုင် ပလံင်ဗစိုပ် လဝ် နကဵု [[ကၟိန်ဍုင် သဵုဗိယေတ်]] (Soviet Union) စိုပ်...&quot;</comment>
      <origin>55912</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20845" sha1="sftlz0t8u1bq4qm0vm4xlmqox0ztcyg" xml:space="preserve">'''သပုတ်နေက် ၃''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Sputnik 3'', ရုရှာ: ''Спутник-3'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် [[ဂြိုဟ်တုဲ]] (Artificial satellite) မရနုက်ကဵု ၃ မဒးဒုင် ပလံင်ဗစိုပ် လဝ် နကဵု [[ကၟိန်ဍုင် သဵုဗိယေတ်]] (Soviet Union) စိုပ် လတူ [[ဂၠံင်တရဴ တိ]] (Earth orbit) ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၁၅ မေ သၞာံ ၁၉၅၈ ရ။ ဂြိုဟ်တုဲ ဏအ်ဝွံ ဒှ် ဌာန်စမ်ၜတ် သိပ္ပံ လတူ အကာသ ပထမအိုတ် မနွံကဵု လျိုင် ဇြိုင် ဗွဲမလောန် တုဲ၊ ဍိုက်ပေင် ဒၟံင် နကဵု ကိရိယာ သိပ္ပံ ဂမၠိုင် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လေယျာ ကျာ တိ အထပ်လတူ ကေုာံ ပွဳပွူ အကာသ ရ။&lt;ref name=&quot;siddiqi&quot;&gt;{{cite book |last=Siddiqi |first=A. A. |title=Sputnik and the Soviet Space Challenge |publisher=University Press of Florida |year=2003 |pages=170-175}}&lt;/ref&gt;

ကိုပ်ကၠာ တေအ် သပုတ်နေက် ၃ ဝွံ ရန်တၟအ် လဝ် သွက်ဂွံ ပလံင်ဗစိုပ် နဒဒှ် ဂြိုဟ်တုဲ ပထမအိုတ် (သပုတ်နေက် ၁) ရ၊ ဆဂး ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကိရိယာ သိပ္ပံ တအ် လအ်လ အာ တုဲ၊ ညးတအ် ပလံင်ဗစိုပ် ဍေဟ် လက္ကရဴ အိုတ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သပုတ်နေက် ၃ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ဒီဇိုင်း လဒက်ပတန်၊ တင်ဂၠာဲဆဵု သိပ္ပံ၊ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် ဍေဟ် ပ္ဍဲကဵု ဝင် [[ပေါဲပြိုင် လတူ အကာသ]] (Space Race) တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Sputnik_3.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ဂြိုဟ်တုဲ သပုတ်နေက် ၃ မနွံ ဗီုပြင် ကောန် (Cone shape) ကေုာံ အင်တေနာ ဂမၠိုင်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ အကာဲအရာ ဝင် (Introduction and Historical Background) ==
ပ္ဍဲကဵု အစ ပရေင်အကာသ သဵုဗိယေတ် ဂှ်၊ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် အေန်ဂျေန်နဳယာ [[သေရ်ဂေ ကဝ်ရဝ်လျောပ်]] (Sergei Korolev) ဖန်ဇန် လဝ် ပရေင်ကမၠောန် မကော်စ &quot;အံဗ်ဂျေတ် ဒဳ&quot; (Object D) ရ။ အံဗ်ဂျေတ် ဒဳ ဝွံ ဒှ် ဂြိုဟ်တုဲ ဇၞော် မနွံကဵု လျိုင် ၁,၀၀၀ ကဳလဝ်ဂရာမ် ပြင်င် တုဲ ရန်တၟအ် လဝ် သွက်ဂွံ ပလံင် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၇ ရ။

ဆဂး ကိရိယာ သိပ္ပံ တအ် ကၠောန် တုဲဒှ် လအ်လ အာ နူကဵု အခိင် မစၟတ်သမ္တီ လဝ် ရ။ တုဲပၠန် ရဝ်ကေတ် သွက်ဂွံ ပလံင် ဍေဟ် လေဝ် ဒြဟတ် ဟွံပေင် ဏီ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ကဝ်ရဝ်လျောပ် သ္ဂုတ်သွာတ် ပလံင် ဂြိုဟ်တုဲ ဓမ္မတာ PS-1 ([[သပုတ်နေက် ၁]] (Sputnik 1)) ကိုပ်ကၠာ သွက်ဂွံ အံင်ဇၞး ကၟိန်ဍုင် အမေရိကာန် ရ။ ကြဴနူ သပုတ်နေက် ၁ ကဵု ၂ အံင်ဇၞး အာ တုဲမှ၊ ညးတအ် ဆက် ကၠောန် အံဗ်ဂျေတ် ဒဳ ဏအ် တုဲ ကဵု ယၟု သပုတ်နေက် ၃ ရ။&lt;ref name=&quot;harvey&quot;&gt;{{cite book |last=Harvey |first=B. |title=Russian Planetary Exploration: History, Development, Legacy and Prospects |publisher=Springer |year=2007 |pages=15-20}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ လဒက်ပတန် ကေုာံ ဒီဇိုင်း (Design and Architecture) ==
သပုတ်နေက် ၃ ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် တၞဟ်ခြာ နူကဵု ဂြိုဟ်တုဲ ကိုပ်ကၠာ တအ် ဗွဲမလောန် တုဲ ဍေဟ် ဒှ် ဌာန်စမ်ၜတ် သိပ္ပံ (Space laboratory) ဇေတ်တ် မွဲ ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး တင်ဂၞင် သဇိုင် သပုတ်နေက် ၃
|-
! ကဏ္ဍ
! တင်ဂၞင် အဓိက
|-
| '''ဗီုပြင်'''
| ကောန် (Conical shape)
|-
| '''ဇမၠိင်'''
| ၃.၅၇ မဳတာ (၁၁ ပေ ၈ ၝောအ်တဲ)
|-
| '''ဗွိုက် (သဇိုင်)'''
| ၁.၇၃ မဳတာ (၅ ပေ ၈ ၝောအ်တဲ)
|-
| '''လျိုင်'''
| ၁,၃၂၇ ကဳလဝ်ဂရာမ် (၂,၉၂၅ ပံင်)
|-
| '''လျိုင် ကိရိယာ သိပ္ပံ'''
| ၉၆၈ ကဳလဝ်ဂရာမ်
|-
| '''ပရေင်ကဵု ဒြဟတ်'''
| ဘက်ထရဳ ဓါတ် သြန်-ဇေန် ကေုာံ ပြင် သဝ်လာ (Solar cells)
|}

ခန္ဓာကိုယ် ဍေဟ် ဂှ် ကၠောန် လဝ် နကဵု အလူမဳနဳယမ် (Aluminium) တုဲ အပ္ဍဲ ဂှ် ပ္ဍိုက် စုတ် လဝ် ဓါတ် နိုက်ထရဝ်ဂျေန် (Nitrogen) သွက်ဂွံ ထိင် ဓါတ်ဂမ္တဴ ညံင်ဂွံ တန်တဴ အကြာ ၂၀ ကဵု ၃၀ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် (Celsius) ရ။ လတူ ခန္ဓာကိုယ် ဂှ် တပ် စုတ် လဝ် ပြင် သဝ်လာ ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ ဂြိုဟ်တုဲ သဵုဗိယေတ် သွက်ဂွံ ကဵု ဓါတ်လလဳ ကု စက် တအ် ရ။

== ၃။ ကိရိယာ သိပ္ပံ ဂမၠိုင် (Scientific Instruments) ==
သပုတ်နေက် ၃ ဝွံ ပ္ဍိုက် စုတ် လဝ် ကိရိယာ သိပ္ပံ စဵုကဵု ၁၂ သာ် သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ပွဳပွူ အကာသ ရ။ ကိရိယာ အဓိက တအ်ဂှ် ပါလုပ် သီုကဵု -
* '''[[မာက်နဳတဝ်မဳတာ]] (Magnetometer):''' သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ဒြဟတ် သံလိုက် (Magnetic field) တိ ကေုာံ အကာသ။
* '''[[ဖဝ်တဝ်မလ်တဳပလာယာ]] (Photomultiplier):''' သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ဓါတ် လျး တ္ၚဲ (Solar corpuscular radiation)။
* '''ကိရိယာ ၜတ်ကၞာတ် အာယောန် (Ion traps):''' သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လၟိဟ် အာယောန် ကေုာံ ပရေင်လဒက်ပတန် အထပ် [[အာယောန်နဝ်သဖဳယျာ]] (Ionosphere)။
* '''စက် ၜတ်ကၞာတ် မာဲခရဝ်မဳတဳအဝ် (Micrometeoroid detectors):''' သွက်ဂွံ ရိုဟ် လၟိဟ် ကောန်တၟအ် အကာသ ဍောတ်တ် မဇီုကပိုက် လတူ ဂြိုဟ်တုဲ။
* '''ကိရိယာ ၜတ်ကၞာတ် ဒြဟတ် ရေဒဳယိုအေက်တေပ် (Cosmic ray detectors):''' သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဓါတ် ရောင်ခြည် လတူ အကာသ (Cosmic rays)။

== ၄။ ရဝ်ကေတ် ကေုာံ ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် (Launch Vehicle and Process) ==
သပုတ်နေက် ၃ ဝွံ လျိုင် ဇြိုင် လောန် တုဲ သဵုဗိယေတ် တအ် ဒး ပလေဝ်ပလေတ် ပြံင်လှာဲ ရဝ်ကေတ် [[အာရ်-၇]] (R-7 Semyorka) ညံင်ဂွံ ဒြဟတ် ဇၞော် တိုန် (Sputnik 8A91 version) ရ။

ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၂၇ ဨပရဳ သၞာံ ၁၉၅၈ ဂှ်၊ ရဝ်ကေတ် ဂှ် ကတဵုဒှ် ပြသၞာ တုဲ တူ စှ်ေ အာ လတူ တိ ရ။ ၜိုန်ရ ဂြိုဟ်တုဲ ဂှ် တိတ် ဗၠး အာ ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် လီုလာ် အာ ညိည ရ။ ဒးကေတ် အခိင် ပလေဝ်ပလေတ် တုဲ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၁၅ မေ သၞာံ ၁၉၅၈ အခိင် မွဲနာဍဳ လပါ် နူဂှ် (07:12:00 UTC)၊ ဍေဟ်တအ် ပလံင်ဗစိုပ် ဂြိုဟ်တုဲ တၟိ မွဲ အံင်အံင်ဇၞးဇၞး စိုပ် လတူ အကာသ ရ။&lt;ref name=&quot;chertok&quot;&gt;{{cite book |last=Chertok |first=B. E. |title=Rockets and People, Volume 2: Creating a Rocket Industry |publisher=NASA History Division |year=2006 |pages=200-205}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ဂၠံင်တရဴ လတူ အကာသ (Orbit and Trajectory) ==
သပုတ်နေက် ၃ ဝွံ ဂေတ် ဒၟံင် တိ နကဵု ဂၠံင်တရဴ ခၟာဲၚာင် (Highly elliptical orbit) ရ။ တင်ဂၞင် ဂၠံင်တရဴ ဍေဟ် ဂှ် -
* '''ဒၞာဲ ညန်အိုတ် (Perigee):''' ၂၂၆ ကဳလဝ်မဳတာ (၁၄၀ တိုင်) နူ မျက်နှာပြင် တိ။
* '''ဒၞာဲ သ္ၚောဲအိုတ် (Apogee):''' ၁,၈၈၁ ကဳလဝ်မဳတာ (၁,၁၆၉ တိုင်)။
* '''အခိင် မွဲ ဂေတ် (Orbital period):''' ၁၀၅.၉ မိနေတ်။
* '''လစွံ ထိုင် (Inclination):''' ၆၅.၂ ဒဳဂရဳ လတူ ဓရီု အဳကွေတာ။

ဟိုတ်နူ ဇမၞော် ဂၠံင်တရဴ ဏအ်ရ၊ ဂြိုဟ်တုဲ ဝွံ မာန် ၜတ်ကၞာတ် တင်ဂၞင် သိပ္ပံ သီု ပ္ဍဲ လေယျာ ကျာ တိ အထပ်သၟဝ် ကေုာံ အကာသ အထပ်လတူ ရ။

== ၆။ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု သိပ္ပံ ကေုာံ ခက်ခုဲ စက် (Scientific Discoveries and Technical Failures) ==
သပုတ်နေက် ၃ ဝွံ ကဵု လဝ် တင်ဂၞင် (Data) သိပ္ပံ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ဒြဟတ် သံလိုက် တိ၊ ကေုာံ အကာဲအရာ ဓါတ်ဂမ္တဴ လတူ အကာသ ရ။ 

ဆဂး ပရေင်ခက်ခုဲ အဓိက မွဲ ကတဵုဒှ် လဝ် ရ။ စက် ထိင် တင်ဂၞင် (Tape recorder) မကော်စ &quot;Trall&quot; (Трал) မနွံ ပ္ဍဲ ဂြိုဟ်တုဲ ဂှ် လီုလာ် အာ ကြဴနူ ပလံင်ဗစိုပ် တုဲ မွဲ လစအ် ဓဝ် ရ။ ဟိုတ်နူ စက် ဏအ် လီု အာ ဂှ်ရ၊ သပုတ်နေက် ၃ ဝွံ မာန် ပလံင် တြး တင်ဂၞင် သိပ္ပံ ဆ ပ္ဍဲ အခိင် ဍေဟ် တတ် အာ လတူ ရုင် ဒုင်ကေတ် တင်ဂၞင် ပ္ဍဲ ဍုင် သဵုဗိယေတ် သၟး ရ။ ကာလ ဍေဟ် တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ လပါ် တိ တၞဟ် တအ် မ္ဂး တင်ဂၞင် တအ် ဟွံမာန် သီသိပ် လဝ် ရ။

ဟိုတ်နူ ခက်ခုဲ ဏအ်၊ သပုတ်နေက် ၃ ဝွံ ဟွံမာန် ကလိဂွံ တင်ဂၞင် အလုံစုံ သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် [[ဗေလ် အာလေန် တမ်ဗၠင် ဓါတ်လလဳ]] (Van Allen radiation belt) မဒှ် အထပ် ဓါတ် လလဳ မပူ ဂေတ် ဒၟံင် တိ ရ။ ဂြိုဟ်တုဲ အမေရိကာန် Explorer 1 ကဵု Explorer 3 တအ် အံင်ဇၞး အာ ပ္ဍဲ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ဏအ် ကိုပ်ကၠာ ရ။&lt;ref name=&quot;logsdon&quot;&gt;{{cite book |last=Logsdon |first=J. M. |title=Exploring the Unknown: Selected Documents in the History of the U.S. Civil Space Program |publisher=NASA |year=1995 |pages=45-50}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ လအိတ် ဘဝ ကေုာံ ပရေင်စှ်ေတိ (End of Mission and Re-entry) ==
သပုတ်နေက် ၃ ဝွံ ဆက် ကၠောန် ကမၠောန် ကေုာံ လလောင်တြး တင်ဂၞင် သိပ္ပံ (Radio signals) လအ် နူကဵု ဂြိုဟ်တုဲ ကိုပ်ကၠာ တအ် ဗွဲမလောန် ဟိုတ်နူကဵု ဍေဟ် စကာ လဝ် ပြင် သဝ်လာ (Solar panels) သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ဓါတ်လလဳ ရ။ 

ဍေဟ် တန်တဴ လတူ ဂၠံင်တရဴ တိ ပွိုင် ၆၉၂ တ္ၚဲ တုဲ ဂေတ် လဝ် တိ သီုဖအိုတ် ၁၀,၀၀၀ အလန် ပြင်င် ရ။ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၆ ဨပရဳ သၞာံ ၁၉၆၀ ဂှ်၊ ဟိုတ်နူ ပရေင်ဇီုကပိုက် ကု လေယျာ ကျာ တိ လအ်လ အာ တုဲ၊ ဂၠံင်တရဴ ဍေဟ် ယှောတ် စှ်ေ ကၠုင် တုဲ ဍေဟ် လုပ် ကၠုင် ပ္ဍဲ လေယျာ ကျာ တိ (Re-entry) တုဲ တူ စှ်ေ အာ အလုံ မွဲ ရ။

== ၈။ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ကု အမေရိကာန် (Space Race Rivalry) ==
ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် သပုတ်နေက် ၃ ဝွံ ဒှ် ပရေင်ထ္ၜး အစောံသတ္တိ ဗွဲမဇၞော် ကု ကၟိန်ဍုင် အမေရိကာန် ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် အမေရိကာန် တအ် ပလံင်ဗစိုပ် လဝ် ဂြိုဟ်တုဲ Explorer 1 (လျိုင် ၁၄ ကဳလဝ်ဂရာမ်) ကေုာံ [[ဗာန်ဂါတ် ၁]] (Vanguard 1 - လျိုင် ၁.၅ ကဳလဝ်ဂရာမ်) သၟး ဏီ ရ။

ကာလ သဵုဗိယေတ် တအ် ပလံင် သပုတ်နေက် ၃ မနွံ လျိုင် ၁,၃၂၇ ကဳလဝ်ဂရာမ် ဂှ်၊ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် အမေရိကာန် တအ် ဂွံ တီ ဒဒှ်ရ ဒြဟတ် ရဝ်ကေတ် သဵုဗိယေတ် (ICBMs) တအ် ဇၞော် နူကဵု ညးတအ် ဗွဲမလောန် ရ။ ဏအ်ဂှ် ဆက် ကတဵုဗဒှ် ကဵု ပရေင်ဖေက်လန် ကေုာံ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ဇၞော်တိုန် (Missile gap theory) ပ္ဍဲ ပၞာန် ၜိုဟ် ရ။

== ၉။ အာဲကၟာဲ ဝင် ကေုာံ ပရေင်သက်ရောက် (Historical Legacy and Impact) ==
သပုတ်နေက် ၃ ဝွံ စွံလဝ် အာဲကၟာဲ မဇၞော် ပ္ဍဲ ဝင် အကာသ ရ။ ဍေဟ် သက်သဳ ထ္ၜး ကဵု ဒဒှ်ရ ကောန်မၞိဟ် တအ် မာန် ပလံင်ဗစိုပ် ဌာန်စမ်ၜတ် သိပ္ပံ မနွံကဵု လျိုင် ဇြိုင်ဇြိုင် စိုပ် လတူ အကာသ ရ။ 

ပရေင်လ္ၚတ် ကေုာံ အတွေ့အကြုံ (Experience) နူကဵု ကမၠောန် ဏအ် ဝွံ ရီုဗင် ကဵု သဵုဗိယေတ် တအ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် က္ၜင် အကာသ [[ဗဝ်သတော့]] (Vostok program) မဒှ် က္ၜင် မပလံင် ကောန်မၞိဟ် ပထမအိုတ် (ယူရဳ ဂါဂါရေန်) စိုပ် အကာသ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၁ ရ။&lt;ref name=&quot;zimmerman&quot;&gt;{{cite book |last=Zimmerman |first=R. |title=Leaving Earth: Space Stations, Rival Missions, and the Planetary Transition |publisher=Joseph Henry Press |year=2003 |pages=10-15}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ လကျာ် ကေုာံ ပရေင်ဆက်လ္ၚတ် (Conclusion and Future Explorations) ==
သရုပ် မ္ဂး သပုတ်နေက် ၃ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ဂြိုဟ်တုဲ ပရေင်စလောအ် ရမ္သာင် သက်သက် (ညံင်ရဴ သပုတ်နေက် ၁) ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ဌာန်စမ်ၜတ် ဇေတ်တ် လတူ အကာသ (True space laboratory) ပထမအိုတ် ရ။

ၜိုန်ရ ဍေဟ် ဒးဆဵုဂဗ ခက်ခုဲ စက် ညိည ကီုလေဝ်၊ တင်ဂၞင် သိပ္ပံ နူကဵု သပုတ်နေက် ၃ ဝွံ ဒှ် လညာတ် သဇိုင် [[သဳအိုရဳ]] (Theory) ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လေယျာ ကျာ တိ ကေုာံ သဘာဝ အကာသ ရ။ ပရေင်အံင်ဇၞး ဏအ်ဝွံ ကဵု လဝ် ဒြဟတ် ကု အေဂျေန်သဳ အကာသ ဂၠးတိ (မပ္တံကဵု နာသာ ကေုာံ အေသာ) သွက်ဂွံ ဆက် ပလံင် ဂြိုဟ်တုဲ လ္ၚတ် သဘာဝ အကာသ မဇၞော် ကေုာံ ခိုဟ် နူ ဏအ် ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဂြိုဟ်တုဲ]] (Artificial satellite)
* [[ပေါဲပြိုင် လတူ အကာသ]] (Space Race)
* [[သပုတ်နေက် ၁]] (Sputnik 1)
* [[ဗေလ် အာလေန် တမ်ဗၠင် ဓါတ်လလဳ]] (Van Allen radiation belt)

{{Navbox
| name = Space Exploration
| title = ပရေင်လ္ၚတ် လတူ အကာသ ကေုာံ ဂြိုဟ်တုဲ (Space Exploration and Satellites)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဝင် ပရေင်စတင်
| list1 =
* [[သပုတ်နေက် ၁]] (Sputnik 1)
* [[သပုတ်နေက် ၂]] (Sputnik 2)
* [[သပုတ်နေက် ၃]] (Sputnik 3)
* [[ပေါဲပြိုင် လတူ အကာသ]] (Space Race)
| group2 = အေဂျေန်သဳ
| list2 =
* [[ကၟိန်ဍုင် သဵုဗိယေတ်]] (Soviet space program)
* [[နာသာ]] (NASA)
* [[အေသာ]] (ESA)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ဂြိုဟ်တုဲ]] (Artificial satellite)
* [[အာရ်-၇]] (R-7 Semyorka)
* [[ဂၠံင်တရဴ တိ]] (Earth orbit)
* [[ဗဝ်သတော့]] (Vostok programme)
}}

[[Category:ဂြိုဟ်တုဲ]]
[[Category:ဝင် ကၟိန်ဍုင် သဵုဗိယေတ်]]
[[Category:၁၉၅၈]]
[[Category:ပရေင်လ္ၚတ် အကာသ]]</text>
      <sha1>sftlz0t8u1bq4qm0vm4xlmqox0ztcyg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အာရ်-၇</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11494</id>
    <revision>
      <id>55913</id>
      <timestamp>2026-07-10T11:19:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''အာရ်-၇ သေမျောရ်ကာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''R-7 Semyorka'', ရုရှာ: ''Р-7 Семёрка'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ရဝ်ကေတ် ပလံင်ဗစိုပ် ကေုာံ လွဟ်ပၞာန် [[ဒုံးကျည် တိုက်ချင်းပစ်]] (Intercontinental ballistic missile - ICBM) ပထမအိုတ...&quot;</comment>
      <origin>55913</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18967" sha1="d8sgn63vd1owxycliot4682ge67cekl" xml:space="preserve">'''အာရ်-၇ သေမျောရ်ကာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''R-7 Semyorka'', ရုရှာ: ''Р-7 Семёрка'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ရဝ်ကေတ် ပလံင်ဗစိုပ် ကေုာံ လွဟ်ပၞာန် [[ဒုံးကျည် တိုက်ချင်းပစ်]] (Intercontinental ballistic missile - ICBM) ပထမအိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဝင် ဂၠးတိ ရ။ ရဝ်ကေတ် ဏအ်ဝွံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု [[ကၟိန်ဍုင် သဵုဗိယေတ်]] (Soviet Union) ပ္ဍဲ အခိင် [[ပၞာန် ၜိုဟ်]] (Cold War) တုဲ၊ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ပရေင်လ္ၚတ် အကာသ သဵုဗိယေတ် ရ။ အာရ်-၇ ဝွံ ဒှ် ရဝ်ကေတ် မပလံင်ဗစိုပ် လဝ် [[သပုတ်နေက် ၁]] (Sputnik 1) မဒှ် ဂြိုဟ်တုဲ ပထမအိုတ် ကေုာံ ယူရဳ ဂါဂါရေန် (Yuri Gagarin) မဒှ် မၞိဟ် စိုပ် အကာသ ပထမအိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;siddiqi&quot;&gt;{{cite book |last=Siddiqi |first=A. A. |title=Challenge to Apollo: The Soviet Union and the Space Race, 1945-1974 |publisher=NASA History Division |year=2000 |pages=150-160}}&lt;/ref&gt;

ရဝ်ကေတ် ဏအ်ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု တၠပညာ အေန်ဂျေန်နဳယာ ပြာကတ် [[သေရ်ဂေ ကဝ်ရဝ်လျောပ်]] (Sergei Korolev) တုဲ ၜိုန်ရ ဍေဟ် ဟွံအံင်ဇၞး ပ္ဍဲ ပရေင်စကာ နဒဒှ် လွဟ် ပၞာန် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ဒှ် တမ်မူလ သွက် တၞောဝ် ရဝ်ကေတ် သဝ်ယုက် (Soyuz rocket family) မစကာ ဒၟံင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ အာရ်-၇ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန်၊ ကေုာံ အာဲကၟာဲ ဍေဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:R-7_Semyorka_rocket.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ရဝ်ကေတ် အာရ်-၇ (R-7 Semyorka) မထ္ၜးပျး လဝ် ပ္ဍဲ တိုက်ထ္ၜးပျး VDNKh ပ္ဍဲ ဍုင်မဝ်သကဝ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ယၟု &quot;အာရ်-၇&quot; (R-7) ဝွံ ဒှ် ယၟု ကုဒ် (Code name) ကမၠောန် သုတေသန ရဝ်ကေတ် ကၟိန်ဍုင် သဵုဗိယေတ် ရ။ ဝေါဟာရ &quot;သေမျောရ်ကာ&quot; (Semyorka) ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် ရုရှာ မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဂၞန် ထပှ်&quot; (Number 7) ရ။ နကဵု ပရေင်စၟတ်သမ္တီ နေတဝ် [[NATO]] (NATO reporting name) မ္ဂး ဍေဟ် ကော်စ SS-6 Sapwood ရ။

နကဵု သၞောတ် ပွံက်အဓိပ္ပါယ် မ္ဂး၊ အာရ်-၇ ဝွံ ဒှ် ဒုံးကျည် တိုက်ချင်းပစ် (ICBM) မမာန် ပလံင်ဗစိုပ် ဗုံး နူကလဳယျာ (Nuclear warhead) နူကဵု တိုက် မွဲ စိုပ် တိုက် မွဲ (ဥပမာ - နူ ရုရှာ စိုပ် အမေရိကာန်) ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ ဇမၞော် ကေုာံ အစောံသတ္တိ ဍေဟ် ဇၞော်လောန် တုဲ၊ ညးတအ် ပြံင်လှာဲ စကာ ဍေဟ် သွက်ဂွံ ပလံင် က္ၜင် အကာသ (Spacecraft) စိုပ် လတူ ဂၠံင်တရဴ တိ (Earth orbit) ဗွဲမအံင်ဇၞး ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ အကာဲအရာ ကိုပ်ကၠာ (History and Background) ==
ပ္ဍဲကဵု အကြာ သၞာံ ၁၉၅၀ တအ် ဂှ်၊ ကၟိန်ဍုင် သဵုဗိယေတ် ကေုာံ ကၟိန်ဍုင် အမေရိကာန် တအ် နွံ ပ္ဍဲ ပေါဲပြိုင် လွဟ် နူကလဳယျာ ပ္ဍဲ အခိင် ပၞာန် ၜိုဟ် (Cold War) ရ။ အမေရိကာန် တအ် နွံကဵု က္ၜင်ကျာ ပလံင် ဗုံး (Bombers) မမာန် ဇီုကပိုက် သဵုဗိယေတ် လောဲလောဲ ဆဂး သဵုဗိယေတ် တအ် ဟွံမဲ က္ၜင်ကျာ မမာန် ဇက် စိုပ် အမေရိကာန် ရ။&lt;ref name=&quot;chertok&quot;&gt;{{cite book |last=Chertok |first=B. E. |title=Rockets and People, Volume 2: Creating a Rocket Industry |publisher=NASA History Division |year=2006 |pages=230-235}}&lt;/ref&gt;

ဟိုတ်ဂှ်ရ က္ဍိုပ်သကိုပ် သဵုဗိယေတ် တအ် အာတ်မိက် ညံင် ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဒုံးကျည် မမာန် ပလံင် ဗုံး လျိုင် ၅ တန် (Tons) ဇမ္ၚောဲ ၈,၀၀၀ ကဳလဝ်မဳတာ (၅,၀၀၀ တိုင်) ရ။ သွက် ကမၠောန် ဏအ်၊ ဂကောံ သုတေသန OKB-1 မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု သေရ်ဂေ ကဝ်ရဝ်လျောပ် စတင် ကၠောန် ပရေင်သုတေသန အာရ်-၇ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၃ ရ။

== ၃။ လဒက်ပတန် ကေုာံ အေန်ဂျေန် (Design and Engine) ==
အာရ်-၇ ဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဒီဇိုင်း မတၞဟ်ခြာ နူ ရဝ်ကေတ် ကိုပ်ကၠာ တအ် ရ။ ဍေဟ် နွံကဵု ကဏ္ဍ အဓိက ၜါ - ခန္ဓာ ဒေါဝ် (Core stage) ကေုာံ ဒြဟတ် ထံက်ပင် လပါ် (Strap-on boosters) ၄ ဂအုံ ရ။ 

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး တင်ဂၞင် သဇိုင် ရဝ်ကေတ် အာရ်-၇ (R-7)
|-
! ကဏ္ဍ
! တင်ဂၞင် အဓိက
|-
| '''လျိုင် သီုဖအိုတ်'''
| ၂၈၀ တန် (Metric tons)
|-
| '''ဇမၠိင်'''
| ၃၄ မဳတာ (၁၁၁ ပေ)
|-
| '''အေန်ဂျေန် ဒေါဝ်'''
| RD-108 (၁ ဂအုံ)
|-
| '''အေန်ဂျေန် လပါ်'''
| RD-107 (၄ ဂအုံ)
|-
| '''စက် ဓါတ်ယီု (Propellant)'''
| အံက်သဳဂျေန် ဍာ် (Liquid Oxygen - LOX) ကေုာံ ကေရဝ်သေန် (RP-1 Kerosene)
|}

ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ပံင်ကောံ အေန်ဂျေန် ဗွဲမဂၠိုင် ဏအ် (Engines clustering)၊ အာရ်-၇ မာန် ပတိတ် ဒြဟတ် ပန် (Thrust) မဇၞော် ဗွဲမလောန် တုဲ မာန် ပလံင် ပတိုန် လျိုင် ဇြိုင်ဇြိုင် စိုပ် အကာသ ရ။

== ၄။ ပရေင်စမ်ၜတ် ကေုာံ ပရေင်အံင်ဇၞး (Testing and Success) ==
ပရေင်စမ်ၜတ် ပထမအိုတ် သွက် အာရ်-၇ ဝွံ ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၁၅ မေ သၞာံ ၁၉၅၇ ပ္ဍဲ ဌာန် ပလံင်ဗစိုပ် [[ဗုက်ကဝ်နော]] (Baikonur Cosmodrome) ရ။ ဆဂး ပရေင်ပလံင် ဏအ် လီုလာ် အာ တုဲ ရဝ်ကေတ် တူ စှ်ေ အာ ရ။ ကြဴနူ ပရေင်စမ်ၜတ် လီုလာ် ၜါ သာ် ပၠန်၊ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၂၁ အဝ်ဂေတ် သၞာံ ၁၉၅၇ ဂှ်၊ အာရ်-၇ အံင်ဇၞး အာ ပ္ဍဲ ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် ဍေဟ် ပထမအိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;wade&quot;&gt;{{cite web |last=Wade |first=M. |title=R-7 |work=Encyclopedia Astronautica |url=http://www.astronautix.com/r/r-7.html |year=2019 |access-date=2023-10-05}}&lt;/ref&gt;

ဍေဟ် ပလံင်ဗစိုပ် ခဍောင် စမ်ၜတ် (Dummy payload) စိုပ် ကျာ်ပၞာန် ပ္ဍဲ ဒေသ ကာမ်ချာတ်ကာ (Kamchatka Peninsula) ဇမ္ၚောဲ ၆,၀၀၀ ကဳလဝ်မဳတာ ရ။ အရာဏအ်ဝွံ ဒှ် ပရေင်အံင်ဇၞး ဒုံးကျည် တိုက်ချင်းပစ် ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။

== ၅။ လွပ် နဒဒှ် လွဟ် ပၞာန် (Use as a Military Weapon) ==
ၜိုန်ရ အာရ်-၇ ဒှ် ICBM ပထမအိုတ် ကီုလေဝ်၊ နဒဒှ် လွဟ် ပၞာန် မွဲ မ္ဂး ဍေဟ် ဟွံခိုဟ် ဍာံပြ ရ။ ဟိုတ်နူကဵု ဍေဟ် စကာ အံက်သဳဂျေန် ဍာ် (LOX) მဟွံမာန် တန်သိပ် လအ်လ (Cryogenic propellant) ဂှ်ရ၊ သွက်ဂွံ ပြင်ဆင် ပလံင်ဗစိုပ် ဍေဟ် ဂှ် ဒးကေတ် အခိင် ပွိုင် ၜါ သာတ် (Hours) ရ။ 

တုဲပၠန် ဌာန် ပလံင်ဗစိုပ် ဍေဟ် (Launch pads) တအ် ဇၞော်လောန် တုဲ၊ က္ၜင်ကျာ စၟတ်သမ္တီ အမေရိကာန် တအ် (U-2 spy planes) မာန် ဆဵု ကေတ် လောဲလောဲ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သဵုဗိယေတ် တအ် ခၞံဗဒှ် လဝ် ဌာန် ပလံင်ဗစိုပ် အာရ်-၇ နဒဒှ် လွဟ် အောန် နူကဵု ၁၀ ဒၞာဲ ဓဝ် ရ။ ဍေဟ် ဒးဒုင် ပတိတ် ထောအ် နူ စရင် လွဟ် ပၞာန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၈ ရ။

== ၆။ ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် သပုတ်နေက် ၁ (Launch of Sputnik 1) ==
ဟိုတ်နူ အာရ်-၇ ဟွံခိုဟ် သွက် ပရေင်ပၞာန် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ရဝ်ကေတ် မခိုဟ်အိုတ် သွက် အကာသ ရ။ ကဝ်ရဝ်လျောပ် အာတ်မိက် အခေါင် နူ အလဵုအသဳ သွက်ဂွံ စကာ အာရ်-၇ ပလံင် ဂြိုဟ်တုဲ ရ။&lt;ref name=&quot;zaloga&quot;&gt;{{cite book |last=Zaloga |first=S. J. |title=V2 to Space Launch: The Early Soviet ICBM Program |publisher=Osprey Publishing |year=2001 |pages=22-25}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၄ အံက်တဝ်ဗာ သၞာံ ၁၉၅၇ ဂှ်၊ ရဝ်ကေတ် အာရ်-၇ အံင်ဇၞး အာ ပ္ဍဲ ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် [[သပုတ်နေက် ၁]] (Sputnik 1) စိုပ် လတူ ဂၠံင်တရဴ တိ ရ။ ပရေင်ဏအ်ဝွံ ပကဵု ညံင် အလုံ ဂၠးတိ ဂွံ အမ်သဝ် ကေုာံ စတင် ကတဵုဗဒှ် [[ပေါဲပြိုင် လတူ အကာသ]] (Space Race) ရ။

== ၇။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သွက် ကောန်မၞိဟ် (Development for Human Spaceflight) ==
ကြဴနူ သပုတ်နေက် တုဲ၊ အာရ်-၇ ဝွံ ဒးဒုင် ပလေဝ်ပလေတ် ကေုာံ ထပ် စုတ် ကဏ္ဍ လတူ (Upper stage) သွက်ဂွံ ပလံင် က္ၜင် ဇၞော်ဇၞော် ရ။ လဒက်ပတန် တၟိ ဏအ်ဝွံ ကော်စ ရဝ်ကေတ် ဗဝ်သတော့ (Vostok launch vehicle) ရ။

ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၁၂ ဨပရဳ သၞာံ ၁၉၆၁ ဂှ်၊ ရဝ်ကေတ် အာရ်-၇ ဗဝ်သတော့ ဏအ် ပလံင်ဗစိုပ် လဝ် [[ယူရဳ ဂါဂါရေန်]] (Yuri Gagarin) ကောန်မၞိဟ် ပထမအိုတ် စိုပ် အကာသ ရ။ ပရေင်အံင်ဇၞး ဏအ်ဝွံ ထ္ၜးကဵု အစောံသတ္တိ ကေုာံ ပရေင်ခိုင်ကၠိုက် ရဝ်ကေတ် အာရ်-၇ ရ။

== ၈။ တၞောဝ် ရဝ်ကေတ် အာရ်-၇ (R-7 Rocket Family) ==
အာရ်-၇ ဝွံ ဒှ် တမ်မူလ သွက် တၞောဝ် ရဝ်ကေတ် မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် အကာသ ရ။ ဂကူ မပြံင်လှာဲ ကၠုင် နူ ဍေဟ် တအ် ပါလုပ် -
* '''ဗဝ်သတော့ (Vostok):''' သွက် ပရေင်မၞိဟ် စိုပ် အကာသ ပထမ ကေုာံ ဂြိုဟ်တုဲ ဂၠာဲ စၟတ်သမ္တီ (Spy satellites)။
* '''ဗွတ်သခေါတ် (Voskhod):''' သွက် ပရေင်ပလံင် မၞိဟ် ဂၠိုင်နူ မွဲ တၠ။
* '''သဝ်ယုက် (Soyuz):''' ဒှ် ရဝ်ကေတ် မခိုင်ကၠိုက် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ကေုာံ စကာ ဒၟံင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် သွက်ဂွံ ပလံင် ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ ကပေါတ် စိုပ် ဌာန် အကာသ ဂၠးကဝ် (International Space Station - ISS) ရ။

== ၉။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပေါဲပြိုင် အကာသ (Impact on Space Race) ==
အာရ်-၇ ဝွံ ပြံင်လှာဲ လဝ် ဗီုပြင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ ရ။ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် အမေရိကာန် တအ် ဂွံ ဖေက်လန် ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် ဂကောံ [[နာသာ]] (NASA) သွက်ဂွံ ပြိုင် ကု သဵုဗိယေတ် ရ။&lt;ref name=&quot;harvey&quot;&gt;{{cite book |last=Harvey |first=B. |title=Russian Planetary Exploration: History, Development, Legacy and Prospects |publisher=Springer |year=2007 |pages=15-20}}&lt;/ref&gt;

သြဇာ အာရ်-၇ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပရေင်ပၞာန် သက်သက် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် သင်္ကေတ ပရေင်အံင်ဇၞး နည်းပညာ မသၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် တုဲ၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ရဝ်ကေတ် ဏအ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် သဳအိုရဳ သိပ္ပံ အကာသ ဂွံ ကတဵုဒှ် ဍာံပြ ရ။

== ၁၀။ လအိတ် ဘဝ ကေုာံ အာဲကၟာဲ (End of Life and Legacy) ==
နဒဒှ် လွဟ် ပၞာန် မွဲ မ္ဂး၊ အာရ်-၇ ဝွံ တုဲအိုတ် အာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၈ ရ။ ဆဂး နဒဒှ် ရဝ်ကေတ် ပလံင် အကာသ မ္ဂး၊ အာဲကၟာဲ ဍေဟ် ဆက် ဂျိုင် ဒၟံင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။ 

တၞောဝ် သဝ်ယုက် (Soyuz) မဒက်ပတန် လဝ် လတူ အာရ်-၇ ဝွံ ပလံင်ဗစိုပ် လဝ် အလန် မဂၠိုင်ကဵု ၁,၉၀၀ လှ်ေ တုဲ၊ ဍေဟ် ဒှ် ရဝ်ကေတ် မစကာ ဂၠိုင်အိုတ် ကေုာံ နွံကဵု ပရေင်အံင်ဇၞး ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ကောန်မၞိဟ် ရောင်။ အာရ်-၇ ဝွံ ဒှ် သက်သဳ ပရေင်ဉာဏ်ပညာ ကောန်မၞိဟ် မပြံင်လှာဲ လွဟ် ပၞာန် ညံင်ဂွံ ဒှ် ကိရိယာ သွက် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ သုတေသန ဂၠးတိ ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[သပုတ်နေက် ၁]] (Sputnik 1)
* [[သေရ်ဂေ ကဝ်ရဝ်လျောပ်]] (Sergei Korolev)
* [[ပေါဲပြိုင် လတူ အကာသ]] (Space Race)
* [[ကၟိန်ဍုင် သဵုဗိယေတ်]] (Soviet Union)

{{Navbox
| name = Space Exploration and Rockets
| title = ပရေင်လ္ၚတ် လတူ အကာသ ကေုာံ ရဝ်ကေတ် ဂမၠိုင် (Space Exploration and Rockets)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ရဝ်ကေတ် ကေုာံ က္ၜင်
| list1 =
* [[အာရ်-၇]] (R-7 Semyorka)
* [[သဝ်ယုက်]] (Soyuz)
* [[ဗဝ်သတော့]] (Vostok)
* [[ဒုံးကျည် တိုက်ချင်းပစ်]] (ICBM)
| group2 = ဝင် ပရေင်စတင်
| list2 =
* [[သပုတ်နေက် ၁]] (Sputnik 1)
* [[ပေါဲပြိုင် လတူ အကာသ]] (Space Race)
* [[ပၞာန် ၜိုဟ်]] (Cold War)
| group3 = ပူဂိုလ် ကေုာံ အေဂျေန်သဳ
| list3 =
* [[သေရ်ဂေ ကဝ်ရဝ်လျောပ်]] (Sergei Korolev)
* [[ယူရဳ ဂါဂါရေန်]] (Yuri Gagarin)
* [[နာသာ]] (NASA)
* [[ကၟိန်ဍုင် သဵုဗိယေတ်]] (Soviet space program)
}}

[[Category:ရဝ်ကေတ်]]
[[Category:ဝင် ကၟိန်ဍုင် သဵုဗိယေတ်]]
[[Category:၁၉၅၇]]
[[Category:ပရေင်လ္ၚတ် အကာသ]]</text>
      <sha1>d8sgn63vd1owxycliot4682ge67cekl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မဳလဳမဳတာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11495</id>
    <revision>
      <id>55914</id>
      <timestamp>2026-07-10T11:24:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''မဳလဳမဳတာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Millimetre'', ဗီုအမေရိကာန်: ''Millimeter'', သင်္ကေတ: '''mm''') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ယူနေတ် ၜတ်ကၞာတ် (Unit of measurement) သွက် ဇမၠိင် ပ္ဍဲကဵု [[သၞောတ် တင်ၜတ်ကၞာတ် အလုံဂၠးတိ]] (Internatio...&quot;</comment>
      <origin>55914</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18331" sha1="pvc17em9bq4fjsmzc0xd64y8bs95prp" xml:space="preserve">'''မဳလဳမဳတာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Millimetre'', ဗီုအမေရိကာန်: ''Millimeter'', သင်္ကေတ: '''mm''') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ယူနေတ် ၜတ်ကၞာတ် (Unit of measurement) သွက် ဇမၠိင် ပ္ဍဲကဵု [[သၞောတ် တင်ၜတ်ကၞာတ် အလုံဂၠးတိ]] (International System of Units - SI) ရ။ မဳလဳမဳတာ ဝွံ ဒှ် မွဲ စိပ် ပ္ဍဲ လ္ၚီ စိပ် (၁/၁၀၀၀) နူကဵု မွဲ [[မဳတာ]] (Metre) မဒှ် ယူနေတ် သဇိုင် သွက် ဇမၠိင် ပ္ဍဲ သၞောတ် မက်ထရစ် (Metric system) ရ။&lt;ref name=&quot;bipm&quot;&gt;{{cite book |author=BIPM |title=The International System of Units (SI) |edition=9th |publisher=International Bureau of Weights and Measures |year=2019 |pages=130-135}}&lt;/ref&gt;

မဳလဳမဳတာ ဝွံ ဒှ် တင်ၜတ်ကၞာတ် မစကာ ဂၠိုင်အိုတ် သွက်ဂွံ ၜတ် ဇမၞော် အရာဝတ္ထု ဍောတ်တ် ပ္ဍဲ ဘဝလၟိုန်တ္ၚဲ ကေုာံ ပ္ဍဲကမၠောန် အေန်ဂျေန်နဳယာ၊ သိပ္ပံ၊ ကေုာံ ပရေင်စက်ယန္တရား တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ မဳလဳမဳတာ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ပရေင်ဆက်စပ် ယူနေတ်၊ ကေုာံ လွပ် ဍေဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Steel_ruler_in_mm_and_inches.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပေ (Steel ruler) မနွံကဵု တင်ၜတ်ကၞာတ် မဳလဳမဳတာ ကေုာံ ၝောအ်တဲ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;မဳလဳ&quot; (Milli) ဂှ် ဒှ် အက္ခရ် နိဒါန် (Prefix) မကၠုင် နူ အရေဝ် လေတ္တေန် မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;မွဲ လ္ၚီ&quot; ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ မဳလဳမဳတာ (Millimetre) ဂှ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;မွဲ လ္ၚီ ကရေက် ဍောတ် နူ မဳတာ&quot; ရ။

နကဵု ဖော်မျူလာ သင်္ချာ မ္ဂး၊ မွဲ မဳလဳမဳတာ ဂှ် ညံင်ရဴ $1 \times 10^{-3}$ မဳတာ ရ။ ယူနေတ် ဏအ်ဝွံ စကာ သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် အရာ မဍောတ် နူကဵု မွဲ သေန်တဳမဳတာ (Centimetre) တုဲ ဇၞော် နူကဵု မွဲ မာက်ခရဝ်မဳတာ (Micrometre) ရ။ ပ္ဍဲ လညာတ် တၠပညာ သိပ္ပံ ကေုာံ အေန်ဂျေန်နဳယာ မ္ဂး၊ မဳလဳမဳတာ ဂှ် ဒှ် ယူနေတ် အဓိက သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ တင်ဂၞင် ဇမၠိင် ကေုာံ အလေ့အထ (Tolerance) အရာဝတ္ထု တအ် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ဝင် ယူနေတ် မဳလဳမဳတာ ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဝင် ပရေင်ဖန်ဗဒှ် သၞောတ် မက်ထရစ် (Metric system) ပ္ဍဲ အခိင် [[ပရေင်ကလိုက်ကမဵု ပြင်သေတ်]] (French Revolution) ပ္ဍဲ လပါ်အုပ် ဗွဝ်ကၠံ ၁၈ ဂှ် ရ။ ကိုပ်ကၠာ တေအ်၊ ဍုင် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဍုင် စကာ ယူနေတ် ၜတ်ကၞာတ် တၞဟ်ခြာ ရေင်သကအ် တုဲ၊ ပကဵု ညံင် ပရေင်ဗၞိက် ကေုာံ ပညာ သိပ္ပံ ဂွံ ထုဲထံင် အာ ရ။&lt;ref name=&quot;alder&quot;&gt;{{cite book |last=Alder |first=K. |title=The Measure of All Things: The Seven-Year Odyssey and Hidden Error That Transformed the World |publisher=Free Press |year=2002 |pages=85-90}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၉၉ ဂှ်၊ အလဵုအသဳ ပြင်သေတ် စၟတ်သမ္တီ &quot;မဳတာ&quot; (Metre) နဒဒှ် ယူနေတ် သဇိုင် မဒုင်သဇိုင် လတူ ဇမၠိင် နူကဵု ဓရီု အဳကွေတာ (Equator) စိုပ် ဓရီု ကမ္မလာ (North Pole) ရ။ နူကဵု မဳတာ ဂှ်၊ ညးတအ် ပါ်ကရေက် ဖျေဟ် လၟေင် ၁၀ (Decimal powers) တုဲ ဖန်ဗဒှ် လဝ် မဳလဳမဳတာ၊ သေန်တဳမဳတာ၊ ကေုာံ ကဳလဝ်မဳတာ တအ် ရ။

== ၃။ သၞောတ် တင်ၜတ်ကၞာတ် အလုံဂၠးတိ (International System of Units - SI) ==
ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် SI ဝွံ၊ မဳတာ (Metre) ဂှ် ဒှ် ယူနေတ် သဇိုင် (Base unit) သွက် ဇမၠိင် ရ။ ယူနေတ် တၞဟ် တအ် သီုဖအိုတ် ဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု လၟေင် အက္ခရ် နိဒါန် SI (SI prefixes) မပံင်စုတ် ကု မဳတာ ရ။ 

သင်္ကေတ သွက် မဳလဳမဳတာ ဂှ် ဒှ် &quot;mm&quot; ရ။ သွက် စက္ကော (Volume) ဂှ်၊ ပရေင်ၜတ်ကၞာတ် မဳလဳမဳတာ ပိကၠင် (Cubic millimetre - $mm^3$) ဝွံ လေဝ် ဒှ် ယူနေတ် မစကာ ဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်စမ်ၜတ် ဓါတုဗေဒ ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ ရ။ အရာဝတ္ထု မနွံ ဇမၞော် ၁ မဳလဳမဳတာ ဂှ် လောဲသွာ သွက် မတ် မၞိဟ် ဂွံ ညာတ် ကေတ် မာန် ရ (ဥပမာ - မခရာ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဇမၠိင် တၞုင် ကၞေဟ် ခဲ)။

== ၄။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု ယူနေတ် တၞဟ်ဂမၠိုင် (Relationship with Other Units) ==
မဳလဳမဳတာ ဝွံ နွံကဵု ပရေင်ဆက်စပ် မလောဲသွာ ကု ယူနေတ် တၞဟ် တအ် ပ္ဍဲ သၞောတ် မက်ထရစ် ร -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်ပြံင်လှာဲ မဳလဳမဳတာ ကု ယူနေတ် မက်ထရစ် တၞဟ်
|-
! ယူနေတ်
! လၟိဟ် မဳလဳမဳတာ (mm)
! ဖော်မျူလာ လၟေင် (Power of 10)
|-
| ၁ မာက်ခရဝ်မဳတာ (Micrometre - $\mu m$)
| $0.001$ mm
| $10^{-3}$ mm
|-
| ၁ သေန်တဳမဳတာ (Centimetre - cm)
| $10$ mm
| $10^{1}$ mm
|-
| ၁ ဒေစဳမဳတာ (Decimetre - dm)
| $100$ mm
| $10^{2}$ mm
|-
| ၁ [[မဳတာ]] (Metre - m)
| $1,000$ mm
| $10^{3}$ mm
|-
| ၁ ကဳလဝ်မဳတာ (Kilometre - km)
| $1,000,000$ mm
| $10^{6}$ mm
|}

== ၅။ လွပ် ပ္ဍဲ ဘဝလၟိုန်တ္ၚဲ (Everyday Usage) ==
ပ္ဍဲ ဘဝလၟိုန်တ္ၚဲ ဏအ်၊ မဳလဳမဳတာ ဝွံ စကာ ဒၟံင် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ အရာ မနွံပၟိက် ဇမၞော် ဍောတ်တ် တအ် ရ -
* '''ပရေင်ၜတ်ကၞာတ် ဗြဲ (Rainfall):''' လၟိဟ် ဍာ်ဗြဲ မဂူ ဖျေဟ် ဂှ် ၜတ်ကၞာတ် နကဵု မဳလဳမဳတာ ရ။ ၁ မဳလဳမဳတာ ဍာ်ဗြဲ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဍာ် ၁ လဳတာ ပ္ဍဲကဵု ဇမၞော် ဗလး တိ ၁ စတုရန်း မဳတာ ရ။
* '''ကေမရာ ကေုာံ ဓာတ်ရုပ် (Photography):''' ဖဝ်ကေဝ် ဇမၠိင် (Focal length) သွက် လေန် (Lens) ကေမရာ ဂှ် ၜတ်ကၞာတ် နကဵု မဳလဳမဳတာ ရ (ဥပမာ - 50mm, 35mm)။
* '''ပရေင်စုတ်လွပ် (Hardware):''' ဇမၞော် ခဍောင် စက် (Nuts and bolts)၊ ကေုာံ တၞုင် စက်ခရူ (Screwdrivers) တအ်ဂှ် ၜတ်ကၞာတ် နကဵု မဳလဳမဳတာ ရ။

== ၆။ ကိရိယာ ၜတ်ကၞာတ် မချိုတ်ပၠိုတ် (Precision Measuring Instruments) ==
သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် မဳလဳမဳတာ နကဵု ကဆံင် မချိုတ်ပၠိုတ် သၠုင်အိုတ် (High precision) ဂှ်၊ တၠပညာ ကေုာံ အေန်ဂျေန်နဳယာ တအ် စကာ ကိရိယာ တၟေင် ဂမၠိုင် ရ။&lt;ref name=&quot;doebelin&quot;&gt;{{cite book |last=Doebelin |first=E. O. |title=Measurement Systems: Application and Design |edition=5th |publisher=McGraw-Hill |year=2003 |pages=210-215}}&lt;/ref&gt;

* '''ပေ (Ruler):''' ပေ ပသဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ပေ ပလာသတေတ် ဓမ္မတာ တအ်ဂှ် နွံကဵု တင်ၜတ်ကၞာတ် မဳလဳမဳတာ ရ။ ဍေဟ်တအ် ၜတ်ကၞာတ် မာန် ၜိုတ် $1$ mm ဟွံသေင်မ္ဂး $0.5$ mm စဵုကဵု ရ။
* '''ဗာနဳယာ ကာလဳပါ (Vernier Caliper):''' ဒှ် ကိရိယာ စက် မမာန် ၜတ်ကၞာတ် ဇမၞော်၊ အပ္ဍဲ၊ ကေုာံ လယိုင် အရာဝတ္ထု စဵုကဵု $0.02$ mm ရ။
* '''မာက်ခရဝ်မဳတာ (Micrometer):''' ဒှ် ကိရိယာ မစကာ ဝက်အူ သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ပရူ အလေ့အထ (Tolerance) အရာဝတ္ထု စဵုကဵု $0.01$ mm ဟွံသေင်မ္ဂး $0.001$ mm ရ။

== ၇။ လွပ် ပ္ဍဲ သိပ္ပံ ကေုာံ ဂဥုဲ (Usage in Science and Medicine) ==
ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် သိပ္ပံ ကေုာံ ဂဥုဲ မ္ဂး၊ မဳလဳမဳတာ ဝွံ ဒှ် ယူနေတ် ကိစ္စဇၞော် မွဲ ရ။ 
* '''ပရေင်ဆီ ကေုာံ ဓါတ်ဂမ္တဴ (Medicine):''' ဓရိုတ် ဆီ (Blood pressure) ဂှ် ၜတ်ကၞာတ် နကဵု &quot;မဳလဳမဳတာ မာစျူရဳ&quot; (Millimetres of mercury - '''mmHg''') ရ။ သင်္ကေတ ဏအ်ဝွံ ဒှ် လၟိဟ် ဓရိုတ် မပကဵု ညံင် ဓါတ် ပြသိုတ် (Mercury) ပ္ဍဲ ပြွန် ဂွံ တိုန် အာ ဇမၠိင် ၁ မဳလဳမဳတာ ရ။&lt;ref name=&quot;who_bp&quot;&gt;{{cite web |author=World Health Organization |title=Blood Pressure Measurement |url=https://www.who.int/ |access-date=2023-11-01 |year=2020}}&lt;/ref&gt;
* '''ဇဳဝဗေဒ (Biology):''' ဇမၞော် စၟ (Insects)၊ ကလာပ်ရုပ် (Cells) ဇၞော်ဇၞော် တအ်ဂှ် လ္ၚတ် ၜတ်ကၞာတ် နကဵု မဳလဳမဳတာ ရ။ ဥပမာ - ဇမၞော် ၝောအ်ကောန် မၞိဟ် (Human embryo) ပ္ဍဲ ဂိတု ပထမ ဂှ် နွံ ၜိုတ် ၂-၃ မဳလဳမဳတာ ရ။

== ၈။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ကု သၞောတ် အေန်ပဳရဳယျေဝ် (Conversion to Imperial System) ==
ၜိုန်ရ ဂၠးတိ အလုံအိုတ်သီု ကြပ်ဖအိုတ် စကာ သၞောတ် မက်ထရစ် ကီုလေဝ်၊ [[ကၟိန်ဍုင် အမေရိကာန်]] (United States) ကေုာံ ဍုင် လ္ၚဵု တအ် စကာ သၞောတ် အေန်ပဳရဳယျေဝ် (Imperial system / US Customary) နကဵု ယူနေတ် ၝောအ်တဲ (Inches) ဏီ ရ။

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၉ ဂှ်၊ ဍုင် အမေရိကာန်၊ ဗြိတိန် ကေုာံ ဍုင် မဆက်စပ် တအ် ဒုင်တဲ စၟတ်သမ္တီ တင်လတုပ်စိုတ် (International yard and pound agreement) မစၟတ်သမ္တီ လဝ် ဇမၠိင် မွဲ ၝောအ်တဲ (Inch) ဂှ် တုပ် ကု '''၂၅.၄ မဳလဳမဳတာ''' ချိုတ်ချိုတ်ပၠိုတ်ပၠိုတ် (Exactly) ရ။&lt;ref name=&quot;yard1959&quot;&gt;{{cite web |author=National Institute of Standards and Technology |title=Refinement of values for the yard and the pound |url=https://www.nist.gov/ |date=1959-07-01 |access-date=2023-10-10}}&lt;/ref&gt;

ဟိုတ်နူကဵု တင်လတုပ်စိုတ် ဏအ်၊ ပရေင်ပြံင်လှာဲ အကြာ မဳလဳမဳတာ ကဵု ၝောအ်တဲ ဂှ် လောဲသွာ ဗွဲမလောန် -
* $1$ in $= 25.4$ mm
* $1$ mm $\approx 0.0393701$ in

== ၉။ အပလီကေယှေန် ကေုာံ ကမၠောန် စက် (Applications in Manufacturing) ==
ပ္ဍဲကဵု ကမၠောန် အေန်ဂျေန်နဳယာ (Engineering) ကေုာံ ကမၠောန် စက်ယန္တရား (Manufacturing)၊ မဳလဳမဳတာ ဝွံ ဒှ် ယူနေတ် သဇိုင် အဓိက သွက် ပရေင်ဓဇက် ပၠန် (Blueprints) ကေုာံ ဂၠာဲ ဇမၞော် (Dimensions) ရ။ 

အေန်ဂျေန်နဳယာ တအ် စကာ မဳလဳမဳတာ သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ အလေ့အထ (Tolerance) - မဒှ် လၟိဟ် အခေါင် ပရေင်ယောန်မှာ မကဵုလဝ် အခေါင် ရ။ ဥပမာ - ကောန်စက် မွဲ နွံပၟိက် ဇမၞော် $50$ mm $\pm 0.05$ mm မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် ဒဒှ်ရ ကောန်စက် ဂှ် မာန် နွံ ဇမၞော် အကြာ $49.95$ mm ကဵု $50.05$ mm ရ။ ပရေင်ချိုတ်ပၠိုတ် ဏအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက် ကွဳစက်၊ က္ၜင်ကျာ၊ ကေုာံ သမာတ်ဖုန် တအ် ညံင်ဂွံ ဍိုက်ပေင် ရေင်သကအ် ရ။

== ၁၀။ လကျာ် ကေုာံ တင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Conclusion and Summary) ==
မဳလဳမဳတာ ဝွံ ဒှ် ယူနေတ် မဍောတ်သွတ် မွဲ ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် မခိုင်ကၠိုက် မွဲ သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သိပ္ပံ ကေုာံ နည်းပညာ ခေတ်တၟိ ရ။ 

နကဵု လညာတ် [[သဳအိုရဳ]] (Theory) ပရေင်ၜတ်ကၞာတ် မ္ဂး၊ ပရေင်စကာ ယူနေတ် တုပ် ရေင်သကအ် အလုံဂၠးတိ ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် ပရေင်ဆက်စပ်၊ ပရေင်ဗၞိက်၊ ကေုာံ ပရေင်သုတေသန ဂွံ ဇၞော်မောဝ် တိုန် အလဵုအလဵု ရ။ မဳလဳမဳတာ ဝွံ ဆက်တုဲ ဒှ် အရာ မဟွံမာန် ဝေင်ပါဲ ဂွံ သွက် ဘဝ မၞိဟ် တအ် ပ္ဍဲ တ္ၚဲဏအ် ကေုာံ အနာဂတ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[မဳတာ]] (Metre)
* [[သေန်တဳမဳတာ]] (Centimetre)
* [[သၞောတ် တင်ၜတ်ကၞာတ် အလုံဂၠးတိ]] (International System of Units)
* [[မာက်ခရဝ်မဳတာ]] (Micrometre)

{{Navbox
| name = Metric Units of Length
| title = သၞောတ် ယူနေတ် ၜတ်ကၞာတ် ဇမၠိင် ပ္ဍဲ သၞောတ် မက်ထရစ် (Metric Units of Length)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ယူနေတ် သဇိုင် ကေုာံ ဇၞော်
| list1 =
* [[ကဳလဝ်မဳတာ]] (Kilometre - km)
* [[မဳတာ]] (Metre - m)
| group2 = ယူနေတ် ဍောတ်
| list2 =
* [[ဒေစဳမဳတာ]] (Decimetre - dm)
* [[သေန်တဳမဳတာ]] (Centimetre - cm)
* [[မဳလဳမဳတာ]] (Millimetre - mm)
| group3 = ယူနေတ် မဍောတ် ဗွဲမလောန်
| list3 =
* [[မာက်ခရဝ်မဳတာ]] (Micrometre - $\mu m$)
* [[နာနဝ်မဳတာ]] (Nanometre - nm)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list4 =
* [[သၞောတ် တင်ၜတ်ကၞာတ် အလုံဂၠးတိ]] (SI Units)
* [[ၝောအ်တဲ]] (Inch)
}}

[[Category:ယူနေတ် ၜတ်ကၞာတ်]]
[[Category:သၞောတ် မက်ထရစ်]]
[[Category:သင်္ချာ]]
[[Category:သိပ္ပံ]]</text>
      <sha1>pvc17em9bq4fjsmzc0xd64y8bs95prp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သေန်တဳမဳတာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11496</id>
    <revision>
      <id>55915</id>
      <timestamp>2026-07-10T11:26:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''သေန်တဳမဳတာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Centimetre'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Centimeter'', သင်္ကေတ အလုံဂၠးတိ '''cm''') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ယူနေတ် ၜတ်ကၞာတ် ဇမၠိင် (Unit of length) ပ္ဍဲကဵု [[သၞောတ် မက်ထရစ်]] (Metric system) မွဲ တုဲ၊...&quot;</comment>
      <origin>55915</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19730" sha1="8zykoayjnex84u6ipkjsc9l96arkgvd" xml:space="preserve">'''သေန်တဳမဳတာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Centimetre'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Centimeter'', သင်္ကေတ အလုံဂၠးတိ '''cm''') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ယူနေတ် ၜတ်ကၞာတ် ဇမၠိင် (Unit of length) ပ္ဍဲကဵု [[သၞောတ် မက်ထရစ်]] (Metric system) မွဲ တုဲ၊ ဍေဟ် တုပ်သၟဟ် ကဵု မွဲ ပ္ဍဲ ကၠံ (၁/၁၀၀) ၏ [[မဳတာ]] (Metre) ရ။ ဝေါဟာရ &quot;centi&quot; ဝွံ ဒှ် ဥပသာဂ် (Prefix) ပ္ဍဲ သၞောတ် [[အက်စ်အာင်]] (SI) မဂွံအဓိပ္ပါယ် မွဲ ပ္ဍဲ ကၠံ ရ။ သေန်တဳမဳတာ ဝွံ ဒှ် ယူနေတ် သဇိုင် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် စဳဂျဳအက်စ် (Centimetre–gram–second system of units - CGS) ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ပြံင်လှာဲ စကာ သၞောတ် အက်စ်အာင် (SI) ရ။&lt;ref name=&quot;bipm&quot;&gt;{{cite book |last=BIPM |first= |title=The International System of Units (SI) |edition=9th |publisher=Bureau International des Poids et Mesures |year=2019 |pages=130-135}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ဘဝ လၟိုန်တ္ၚဲ၊ သေန်တဳမဳတာ ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် အရာဝတ္ထု မနွံကဵု ဇမၞော် လဒေါဝ် ကေုာံ ဍောတ်တ်၊ မပ္တံကဵု သမၠုင် မၞိဟ်၊ ဇမၞော် ပၠောမ်၊ ကေုာံ ဇမၠိင် လိက်အုပ် တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သေန်တဳမဳတာ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ပရေင်ဆက်စပ် ယူနေတ်၊ ကေုာံ လွပ် ဍေဟ် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ နာနာ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Tape_measure_in_centimeters.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ဇုက်ၜတ် (Tape measure) မစကာလဝ် ယူနေတ် သေန်တဳမဳတာ သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ဇမၠိင်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
သေန်တဳမဳတာ ဝွံ ဒှ် ယူနေတ် မပါ်တိတ် နူကဵု ယူနေတ် သဇိုင် မဳတာ ရ။ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဍေဟ် နကဵု သင်္ချာ မ္ဂး -
* $1 \text{ cm} = 0.01 \text{ m}$ (ဟွံသေင်မ္ဂး $10^{-2} \text{ m}$)
* $100 \text{ cm} = 1 \text{ m}$

နကဵု သၞောတ် ယူနေတ် ဍောတ် နူ ဍေဟ် မ္ဂး၊ မွဲ သေန်တဳမဳတာ ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကဵု စှ် [[မဳလဳမဳတာ]] (Millimetre):
* $1 \text{ cm} = 10 \text{ mm}$

သေန်တဳမဳတာ ဝွံ စကာ လဝ် သင်္ကေတ &quot;cm&quot; တုဲ၊ ပ္ဍဲ အခိင် မချူ နကဵု အက္ခရ် ဂၠးတိ ဂှ် ဟွံဒး စုတ် စၟတ် (Dot) ပ္ဍဲ လက္ကရဴ ဍေဟ် ရ (ဥပမာ - စကာ 10 cm၊ ဟွံစကာ 10 cm.)။ 

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ဝင် သေန်တဳမဳတာ ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်ခၞံဗဒှ် သၞောတ် မက်ထရစ် (Metric system) ပ္ဍဲ အခိင် ပရေင်ကတဵုသပုန် ပြင်သေတ် (French Revolution) ပ္ဍဲ လက္ကရဴ ဗွဝ်ကၠံ ၁၈ ရ။ ကိုပ်ကၠာ တေအ် ဍုင် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဍုင် နွံကဵု သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် တၞဟ်ခြာ ရေင်သကအ် တုဲ၊ ပရေင်သွံရာန် ကေုာံ ပရေင်သိပ္ပံ ဂမၠိုင် ဒးဆဵုဂဗ အခက်အခုဲ ဗွဲမဇၞော် ရ。&lt;ref name=&quot;alder&quot;&gt;{{cite book |last=Alder |first=K. |title=The Measure of All Things: The Seven-Year Odyssey and Hidden Error That Transformed the World |publisher=Free Press |year=2002 |pages=89-95}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၉၉ ဂှ် အလဵုအသဳ ပြင်သေတ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် &quot;မဳတာ&quot; နဒဒှ် ယူနေတ် သဇိုင် မွဲ၊ မဒှ် လၟိဟ် မွဲ ပ္ဍဲ စှ် ပြကောဋိ (1/10,000,000) ၏ ဇမ္ၚောဲ နူကဵု ဓရီု အဳကွေတာ (Equator) စဵုကဵု ဝင်ရိုးစွန်း သၟဝ်ကျာ (North Pole) ရ။ နူကဵု မဳတာ ဏအ် ဂှ်၊ ညးတအ် ဖန်ဗဒှ် ပတိတ် ယူနေတ် သေန်တဳမဳတာ နကဵု ပရေင်ပါ်ကရေက် ကၠံ ရ။ လညာတ် ဏအ်ဝွံ ကဵု လဝ် သြဇာ ဗွဲမဇၞော် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် သၞောတ် စၟတ်သမ္တီ မွဲ ဓဝ် အလုံ ဂၠးတိ ရ။

== ၃။ သၞောတ် စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ သင်္ကေတ (Standardization and Symbols) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၇၄ ဂှ်၊ ဂကောံ သိပ္ပံ ဂမၠိုင် ခၞံဗဒှ် လဝ် သၞောတ် CGS (Centimetre-Gram-Second) မစကာ သေန်တဳမဳတာ နဒဒှ် ယူနေတ် သဇိုင် သွက် ဇမၠိင်၊ ဂရာမ် (Gram) သွက် လျိုင်၊ ကေုာံ စက္က (Second) သွက် အခိင် ရ။ 

ၜိုန်ရ လက္ကရဴ ဏအ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၀ တအ် ဂှ်၊ သၞောတ် MKS (Metre-Kilogram-Second) မဒှ် သဇိုင် သၞောတ် အက်စ်အာင် (SI System) ဝွံ ကေတ် အစားထိုး အာ သၞောတ် CGS ကီုလေဝ်၊ သေန်တဳမဳတာ ဂှ် ဆက် တန်တဴ ဒၟံင် နဒဒှ် ယူနေတ် မပါ်တိတ် (Derived unit) မစကာ ဂၠိုင်အိုတ် မွဲ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။

== ၄။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု ယူနေတ် တၞဟ်ဂမၠိုင် (Equivalence to Other Units of Length) ==
သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ယူနေတ် အကြာ သၞောတ် မက်ထရစ် (Metric) ကေုာံ သၞောတ် အေန်ပဳရဳယျေဝ် (Imperial/US customary) ဂှ်၊ သေန်တဳမဳတာ ဝွံ ဒှ် တိုင် ၜတ်ကၞာတ် အဓိက မွဲ ရ။ သၞာံ ၁၉၅၉ ဂှ် တၠပညာ တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ချိုတ်ချိုတ်ပၠိုတ်ပၠိုတ် ဒဒှ်ရ ၁ ၝောအ်တဲ (Inch) ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကဵု ၂.၅၄ သေန်တဳမဳတာ ကွက်တိ ရ။&lt;ref name=&quot;judson&quot;&gt;{{cite book |last=Judson |first=L. V. |title=Weights and Measures Standards of the United States: A Brief History |publisher=National Bureau of Standards |year=1976 |pages=15-18}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ သ္ၚိအင် ထ္ၜး ပရေင်ပြံင်လှာဲ ယူနေတ် သေန်တဳမဳတာ
|-
! လၟိဟ် သေန်တဳမဳတာ (cm)
! ယူနေတ် မက်ထရစ် တၞဟ်
! ယူနေတ် အေန်ပဳရဳယျေဝ် (Imperial)
|-
| $1 \text{ cm}$
| $10 \text{ mm}$
| $\approx 0.3937 \text{ in}$ (ၝောအ်တဲ)
|-
| $100 \text{ cm}$
| $1 \text{ m}$
| $\approx 39.37 \text{ in}$ / $3.281 \text{ ft}$
|-
| $2.54 \text{ cm}$
| $25.4 \text{ mm}$
| $1 \text{ in}$ (ၝောအ်တဲ ကွက်တိ)
|-
| $30.48 \text{ cm}$
| $0.3048 \text{ m}$
| $1 \text{ ft}$ (ပေ)
|-
| $91.44 \text{ cm}$
| $0.9144 \text{ m}$
| $1 \text{ yd}$ (ကိုက်)
|}

== ၅။ လွပ် ပ္ဍဲ သင်္ချာ ကေုာံ ဂျဳသြမေထြဳ (Usage in Mathematics and Geometry) ==
ပ္ဍဲကဵု သင်္ချာ ကေုာံ ဂျဳသြမေထြဳ (Geometry) မ္ဂး၊ သေန်တဳမဳတာ ဝွံ ဒှ် ယူနေတ် သဇိုင် သွက်ဂွံ တွက်ဂၞန် ဇမၞော် ဗွိုက် အရာဝတ္ထု တအ် ရ။ 
* '''ဇမၞော် ဗလး (Area):''' ၜတ်ကၞာတ် နကဵု သေန်တဳမဳတာ စတုရန်း (Square centimetre - $cm^2$)။ $1 \text{ cm}^2$ ဝွံ ဒှ် ဇမၞော် ဗလး ပန်ကၠင် မနွံ ဇမၠိင် လပါ် ၁ သေန်တဳမဳတာ ရ။
* '''ဇမၞော် ထုထည် (Volume):''' ၜတ်ကၞာတ် နကဵု သေန်တဳမဳတာ ကုဗ (Cubic centimetre - $cm^3$ ဟွံသေင်မ္ဂး $cc$)။ $1 \text{ cm}^3$ ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကဵု ဍာ် ၁ [[မဳလဳလဳတာ]] (Millilitre - $mL$) ရ။

ပ္ဍဲ ဂရပ် ကေုာံ လဒက်ပတန် ဗလး (Cartesian coordinate system) မ္ဂး၊ စက္ကူ ဂရပ် ဓမ္မတာ (Graph paper) တအ်ဝွံ ပါ်ကရေက် လဝ် နကဵု ဇမၞော် ၁ သေန်တဳမဳတာ ကေုာံ ၁ မဳလဳမဳတာ သွက်ဂွံ ဓဇက် လစွံ ကေုာံ တွက် ဂၞန် ရ။

== ၆။ လွပ် ပ္ဍဲ သိပ္ပံ ကေုာံ အေန်ဂျေန်နဳယာ (Applications in Science and Engineering) ==
သေန်တဳမဳတာ ဝွံ ဒှ် ယူနေတ် မစကာ ဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် (Laboratory) ရ။ 
* '''ပ္ဍဲ ရူပဗေဒ ကေုာံ ဓာတုဗေဒ:''' သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ဇမၠိင် ပရေင်ချဳဓရာင်၊ ဇမၞော် ကိရိယာ စမ်ၜတ်၊ ကေုာံ တွက်ဂၞန် [[သဳအိုရဳ]] (Theory) CGS တအ် ရ။
* '''ပ္ဍဲ ဂဥုဲ ကေုာံ ဆီ (Medicine):''' အစာသဝ် တအ် စကာ သေန်တဳမဳတာ သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ဇမၞော် အဝဲ ခန္ဓာကိုယ် (ဥပမာ - ဇမၞော် ကောန်ၚာ် ပ္ဍဲ ဂဝ်ဂၞဴ နကဵု အာလ်ထရာဆောင်း) ကေုာံ ဇမၞော် သရ တအ် ရ။
* '''ပ္ဍဲ မိုးလေဝသ (Meteorology):''' ၜိုန်ရ ဍာ်ဗြဲ ဂှ် ၜတ်ကၞာတ် နကဵု မဳလဳမဳတာ ကီုလေဝ်၊ လၟိဟ် နှင်း (Snowfall) မဒတုံ စှ်ေ ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ၜတ်ကၞာတ် နကဵု သေန်တဳမဳတာ ရ။&lt;ref name=&quot;zitzewitz&quot;&gt;{{cite book |last=Zitzewitz |first=P. W. |title=Physics: Principles and Problems |publisher=Glencoe/McGraw-Hill |year=2005 |pages=12-15}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ လွပ် ပ္ဍဲ ဘဝလၟိုန်တ္ၚဲ (Everyday Uses) ==
ပ္ဍဲကဵု ဍုင် မစကာ သၞောတ် မက်ထရစ် (ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ်) မ္ဂး၊ သေန်တဳမဳတာ ဝွံ ဒှ် ယူနေတ် အဓိက သွက် ဘဝ လၟိုန်တ္ၚဲ ရ -
* '''သမၠုင် မၞိဟ်:''' ပ္ဍဲ ရးဥရောပ၊ အာရှ ကေုာံ ဍုင် တၞဟ် တအ် မ္ဂး သမၠုင် မၞိဟ် ဂှ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် နကဵု သေန်တဳမဳတာ ရ (ဥပမာ - ၁၇၅ cm)။
* '''ပရေင်တယျာ (Tailoring) ကေုာံ ပၠောမ်:''' သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ဇမၞော် သြိုဟ်၊ တင်၊ ကေုာံ ဇမၠိင် ပၠောမ် ဂှ် စကာ ဇုက်ၜတ် သေန်တဳမဳတာ ရ။
* '''ဇမၞော် အရာဝတ္ထု:''' ပရိဘောဂ (Furniture)၊ ဇမၞော် မျက်နှာပြင် တဳဗဳ (လဆောဝ် တွက် နကဵု ၝောအ်တဲ ကီုလေဝ် တွက် နကဵု cm ကီု)၊ ကေုာံ ပရေင်သြိုင်ခၞံ ဍောတ်တ် တအ် ရ။

== ၈။ ကိရိယာ ၜတ်ကၞာတ်ဂမၠိုင် (Measuring Instruments) ==
သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် သေန်တဳမဳတာ ချိုတ်ချိုတ်ပၠိုတ်ပၠိုတ် ဂှ်၊ ပိုယ် စကာ ကိရိယာ နာနာ သာ် ရ -
* '''ပေဒဏ် (Ruler):''' ပေဒဏ် ဓမ္မတာ မစကာ ပ္ဍဲ ဘာတန် တအ် ဂှ် နွံ ဇမၠိင် ၁၅ သေန်တဳမဳတာ ဟွံသေင်မ္ဂး ၃၀ သေန်တဳမဳတာ ရ။
* '''ဇုက်ၜတ် (Tape Measure):''' ဇုက်ၜတ် တယျာ (Measuring tape) မကၠောန် လဝ် နကဵု ပလာသတစ် ဟွံသေင်မ္ဂး တောဝ် ဂှ် နွံ ဇမၠိင် ၜိုတ် ၁၅၀ cm ရ။ ဇုက်ၜတ် သြိုင်ခၞံ တအ် ဂှ် နွံ ဇမၠိင် ဂၠိုင်ကဵု မဳတာ ဆဂး စၟတ် လဝ် ကဆံင် သေန်တဳမဳတာ ရ။
* '''ကလဳပါ (Vernier Caliper):''' သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ဇမၞော် ဍောတ်ဍောတ် (ဥပမာ အပ္ဍဲ ဗွိုက် ပလိုင်) ဂှ် စကာ ကလဳပါ မမာန် ၜတ်ကၞာတ် စဵုကဵု ဒသမ သေန်တဳမဳတာ (မဳလဳမဳတာ) ရ။

== ၉။ ယူနေတ် မဆက်စပ် ကု သေန်တဳမဳတာ (Derived Units related to Centimetre) ==
သေန်တဳမဳတာ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ သွက် ဇမၠိင် သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် သွက် ယူနေတ် မပါ်တိတ် တၞဟ် တအ် လေဝ် ဒှ် ရ။
မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် သေန်တဳမဳတာ ကုဗ ($cm^3$) ရ။ ပ္ဍဲ သၞောတ် မက်ထရစ်၊ လျိုင် ဍာ် ဇေတ်တ် ဇေတ်တ် ၁ သေန်တဳမဳတာ ကုဗ ($1 \text{ cm}^3$) ပ္ဍဲ ဓါတ်ဂမ္တဴ ၄ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကဵု လျိုင် ၁ ဂရာမ် ($1 \text{ g}$) ကွက်တိ ရ။ အရာဏအ်ဝွံ ဒှ် ပရေင်ဆက်စပ် အဓိက အကြာ ဇမၞော် ထုထည် ကေုာံ လျိုင် ပ္ဍဲ သၞောတ် မက်ထရစ် ရ။&lt;ref name=&quot;tipler&quot;&gt;{{cite book |last=Tipler |first=P. A. |title=Physics for Scientists and Engineers |edition=4th |publisher=W. H. Freeman |year=1999 |pages=3-6}}&lt;/ref&gt;

သာ်ဂှ် ဟွံသေင် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် CGS မ္ဂး၊ ယူနေတ် သွက် ဒြဟတ် (Force) ဂှ် ဒှ် ဒိုင်း (Dyne - $g \cdot cm/s^2$) တုဲ၊ ယူနေတ် သွက် ဒြဟတ် ကမၠောန် (Energy) ဂှ် ဒှ် အာဂ် (Erg - $g \cdot cm^2/s^2$) ရ။

== ၁၀။ သြဇာ ကေုာံ သၞောတ် ဂၠးတိ (Global Influence and Metric System) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် လၟုဟ် ဏအ်၊ သၞောတ် မက်ထရစ် မစကာ သေန်တဳမဳတာ ဏအ် ဝွံ ဒှ် သၞောတ် မစကာ အလုံ ဂၠးတိ ရ။ ဆဂး ကၟိန်ဍုင် မပ္တံကဵု [[ကၟိန်ဍုင် အမေရိကာန်]] (United States)၊ ဍုင်လာင်ဗဳရဳယျာ (Liberia) တအ် သၟး ရ ဆက် စကာ ဒၟံင် သၞောတ် အေန်ပဳရဳယျေဝ် (Imperial system) မစကာ ၝောအ်တဲ (Inches) ဏီ ရ။ 

ဍုင်ဗၟာ (Myanmar) လေဝ် ပ္ဍဲ အတိတ် တေအ် စကာ လဝ် သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် အခိုက်ကၞာ (Traditional measurements) မပ္တံကဵု တိုင်၊ တောင် တအ် ကီုလေဝ်၊ လၟုဟ် မ္ဂး ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်သွံရာန် ခေတ်တၟိ တအ် ဂှ် ပြံင်လှာဲ စကာ ကၠုင် သေန်တဳမဳတာ ကေုာံ မဳတာ ဗွဲမလှဲလး ယျ ရ။ ပရေင်တုပ်သၟဟ် ယူနေတ် အလုံဂၠးတိ ဏအ်ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် ပရေင်ဆက်စပ် သိပ္ပံ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂွံ လောဲသွာ ကေုာံ ဟွံမဲ ကဵု ပရေင်ယောန်မှာ ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[သၞောတ် မက်ထရစ်]] (Metric system)
* [[မဳတာ]] (Metre)
* [[မဳလဳမဳတာ]] (Millimetre)
* [[အက်စ်အာင်]] (International System of Units - SI)

{{Navbox
| name = Units of Length
| title = ယူနေတ် ၜတ်ကၞာတ် ဇမၠိင် (Units of Length)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သၞောတ် မက်ထရစ် (Metric)
| list1 =
* [[မဳလဳမဳတာ]] (Millimetre - mm)
* [[သေန်တဳမဳတာ]] (Centimetre - cm)
* [[မဳတာ]] (Metre - m)
* [[ကဳလဝ်မဳတာ]] (Kilometre - km)
| group2 = သၞောတ် အေန်ပဳရဳယျေဝ် (Imperial)
| list2 =
* [[ၝောအ်တဲ]] (Inch)
* [[ပေ]] (Foot)
* [[ကိုက်]] (Yard)
* [[တိုင်]] (Mile)
| group3 = ယူနေတ် အခိုက်ကၞာ (Traditional)
| list3 =
* [[တောင်]] (Cubit)
* [[ထာ]] (Span)
* [[လဂံါ]] (Pace)
}}

[[Category:သၞောတ် မက်ထရစ်]]
[[Category:ယူနေတ် ၜတ်ကၞာတ်]]
[[Category:သင်္ချာ]]
[[Category:ရူပဗေဒ]]</text>
      <sha1>8zykoayjnex84u6ipkjsc9l96arkgvd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ၝောအ်တဲ-လပုဟ်တဲ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11497</id>
    <revision>
      <id>55916</id>
      <timestamp>2026-07-10T11:32:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ၝောအ်တဲ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Thumb'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လပုဟ်တဲ ပထမအိုတ် ကေုာံ အဓိကအိုတ် ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပတန် တဲ ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ တိရစ္ဆာန် ဂကောံ [[ပရိုင်မိတ်]] (Primates) တအ် ရ။ တၞဟ်...&quot;</comment>
      <origin>55916</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19668" sha1="cj3r93huqt0i1t1yxsiijecy3wo0hwz" xml:space="preserve">'''ၝောအ်တဲ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Thumb'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လပုဟ်တဲ ပထမအိုတ် ကေုာံ အဓိကအိုတ် ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပတန် တဲ ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ တိရစ္ဆာန် ဂကောံ [[ပရိုင်မိတ်]] (Primates) တအ် ရ။ တၞဟ်ခြာ နူကဵု လပုဟ်တဲ ပန် တၞဟ် တအ်၊ ၝောအ်တဲ ဝွံ နွံကဵု အစောံသတ္တိ မာန် ဂေတ် ကေုာံ ဒစးဒုင် (Opposability) ကု လပုဟ်တဲ တၞဟ် တအ် ရ။ အစောံသတ္တိ ဏအ်ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် ကောန်မၞိဟ် တအ် ဂွံ ရပ် ကပေါတ်၊ ကၠောန် ကိရိယာ၊ ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် ယေန်သၞာင် အလုံ ဂၠးတိ မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;napier&quot;&gt;{{cite book |last=Napier |first=J. R. |title=Hands |publisher=Princeton University Press |year=1993 |pages=15-20}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် [[ခန္ဓာဗေဒ]] (Anatomy) မ္ဂး၊ ၝောအ်တဲ ဝွံ နွံကဵု ဇုတ် ဆ ၜါ ကရေက် ဓဝ် (တၞဟ်ခြာ နူ လပုဟ် တၞဟ် မနွံ ပိ ကရေက်) တုဲ၊ ဍေဟ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု သၞောတ် ကတိုင်ကမာသ် (Muscles) မခိုင်ကၠိုက် ဗွဲမလောန် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ၝောအ်တဲ နကဵု လညာတ် ဇဳဝဗေဒ၊ ပရေင်ပြံင်လှာဲ အတိုင် သဘာဝ၊ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Human_thumb.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ၝောအ်တဲ ကောန်မၞိဟ် မနွံကဵု အစောံသတ္တိ ဂေတ် ကေုာံ ဒစးဒုင် (Opposable) ကု လပုဟ်တဲ တၞဟ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;ၝောအ်တဲ&quot; ဝွံ ပ္ဍဲကဵု အရေဝ်မန် မ္ဂး ဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;မိ (ၝောအ်) သွက် တဲ&quot; မထ္ၜးကဵု သဘဴဓဝ် ဒဒှ်ရ ဍေဟ် ဒှ် အရာ ကိစ္စဇၞော်အိုတ် ကေုာံ အဓိက အိုတ် သွက် ဂကောံ လပုဟ်တဲ ရ။ နကဵု ဘာသာ အင်္ဂလိက် &quot;Thumb&quot; ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် အင်္ဂလိက် တြေံ (Old English) &quot;þūma&quot; မဆက်စပ် ကု ရိုဟ်ကၞက် မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;မဇၞော်&quot; (Swollen) ရ။

နကဵု သၞောတ် ပညာ ဆေင်ကဵု ဂဥုဲ (Medical definition) မ္ဂး၊ ၝောအ်တဲ ဂှ် ဒှ် လပုဟ်တဲ ပထမ (First digit) မနွံ လပါ်မ္ၚး အိုတ် (Lateral side) ကာလ ပိုယ် ပံက် တဲ ပ္ဍဲ အကာဲအရာ ခန္ဓာဗေဒ ဓမ္မတာ (Anatomical position) ရ။

== ၂။ လဒက်ပတန် ခန္ဓာဗေဒ (Anatomy and Bone Structure) ==
လဒက်ပတန် ဇုတ် သွက် ၝောအ်တဲ ဝွံ တၞဟ်ခြာ ဒၟံင် နူကဵု လပုဟ်တဲ ပန် တၞဟ် ရ။ ၝောအ်တဲ ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဇုတ် အဓိက ၃ တၞုင် - &lt;ref name=&quot;gray&quot;&gt;{{cite book |last=Gray |first=H. |title=Gray's Anatomy: The Anatomical Basis of Clinical Practice |edition=41st |publisher=Elsevier |year=2015 |pages=850-855}}&lt;/ref&gt;

# '''ဇုတ် တဲ သဇိုင် (First Metacarpal):''' ဒှ် ဇုတ် မဆက်စပ် ကု ဇုတ် ကအ်တဲ (Carpal bones) ဗွဲတၟေင် ဇုတ် Trapezium ရ။
# '''ဇုတ် လပုဟ် ကြပ် (Proximal Phalanx):''' ဒှ် ဇုတ် မဆက် နူကဵု Metacarpal။
# '''ဇုတ် လပုဟ် တၞုင် (Distal Phalanx):''' ဒှ် ဇုတ် လက္ကရဴအိုတ် ဒၞာဲ သၞေမ်တဲ (Nail) မနွံ ရ။

ဒၞာဲ မဆက်စပ် အကြာ Trapezium ကဵု First Metacarpal မကော်စ Carpometacarpal (CMC) joint ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ ဆက်စပ် မနွံ ဗီုပြင် ကဝိုင် (Saddle joint) ရ။ သဘာဝ Saddle joint ဏအ်ဝွံ ကဵု အခေါင် သွက် ၝောအ်တဲ ညံင်ဂွံ ဂေတ် ကေုာံ ချဳဓရာင် လပါ် နာနာ (Flexion, Extension, Abduction, Adduction, ကေုာံ Opposition) မာန် ရ။

== ၃။ ကတိုင်ကမာသ် ကေုာံ အာရီုဂမၠိုင် (Muscles and Nerves) ==
ၝောအ်တဲ ဝွံ ဒးဒုင် အုပ်ဓုပ် လဝ် နကဵု ဂကောံ [[ကတိုင်ကမာသ်]] (Muscles) မရှုပ်ထွေး ဗွဲမလောန် မပါ်လဝ် နကဵု လပါ် အပ္ဍဲ (Intrinsic) ကေုာံ လပါ် မ္ၚး (Extrinsic) ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ကတိုင်ကမာသ် အဓိက ဂမၠိုင် သွက် ၝောအ်တဲ
|-
! ယၟု ကတိုင်ကမာသ်
! ဒၞာဲ တန်တဴ
! ကမၠောန် အဓိက
|-
| Opponens pollicis
| ဂကောံ သဇိုင် ၝောအ်တဲ (Thenar eminence)
| ပကဵု ညံင် ၝောအ်တဲ ဂွံ ဂေတ် ဒစး လပုဟ် တၞဟ် (Opposition)။
|-
| Abductor pollicis brevis
| ဂကောံ သဇိုင် ၝောအ်တဲ
| တံင် ပတိတ် ၝောအ်တဲ သ္ၚောဲ နူ လပုဟ် အညွှန်း (Abduction)။
|-
| Flexor pollicis longus
| လပါ် ကံက်တဲ (Forearm)
| ပကဵု ညံင် ဇုတ် တၞုင် ၝောအ်တဲ ဂွံ ကဝိုင် (Flexion)။
|-
| Extensor pollicis longus
| လပါ် ကံက်တဲ (Forearm)
| ပကဵု ညံင် ၝောအ်တဲ ဂွံ တိတ် တပ် (Extension)။
|}

စပ်ကဵု သၞောတ် အာရီု (Nervous system) မ္ဂး၊ ၝောအ်တဲ ဝွံ ကလိဂွံ အာရီု နူကဵု တၞုင် အာရီု အဓိက ၜါ ဂှ်တုန် - Median nerve ကေုာံ Radial nerve ရ။ Median nerve ဝွံ ကဵု ဒြဟတ် သွက် ပရေင်ဒုင်စသိုင် (Sensation) လပါ် ပ္ဍဲ ကေုာံ ကတိုင်ကမာသ် Thenar တအ် ရ။

== ၄။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ အတိုင် သဘာဝ ကေုာံ အစောံသတ္တိ (Evolution and Opposability) ==
[[ပရေင်ပြံင်လှာဲ အတိုင် သဘာဝ]] (Evolution) သွက် ၝောအ်တဲ ဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍ အဓိကအိုတ် ပ္ဍဲ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်မၞိဟ် (Human evolution) ရ။ ကိုပ်ကၠာ တေအ် တိရစ္ဆာန် ဇုဇ ပိုယ် တအ် စကာ တဲ သွက်ဂွံ တွာ် ကေုာံ တိုန် တၞံဆု ရ။&lt;ref name=&quot;susman&quot;&gt;{{cite journal |last=Susman |first=R. L. |title=Fossil Evidence for Early Hominid Tool Use |journal=Science |volume=265 |issue=5178 |pages=1570-1573 |year=1994}}&lt;/ref&gt;

ဆဂး ကာလ စိုပ် ခေတ် [[ဟဝ်မဝ် ဟာဗဳလစ်]] (Homo habilis) ၜိုတ် ၂ မဳလဳယာန် သၞာံ ကိုပ်ကၠာ တေအ် ဂှ်၊ ၝောအ်တဲ ဂှ် ပြံင်လှာဲ တုဲ ဇၞော်မောဝ် တိုန် ညံင်ဂွံ မာန် တွာ်ဒစး (Opposable) ကု လပုဟ် တၞဟ် တအ် ရ။ အစောံသတ္တိ ဏအ်ဝွံ ကဵု အခေါင် သွက် ညးတအ် ဂွံ ရပ် တၟအ် ကေုာံ ကၠောန် ကိရိယာ မရှုပ်ထွေး (Tool making) ဗွဲမခိုင်ကၠိုက် ရ။ 

== ၅။ လွပ် ကေုာံ ဗီုပြင် ရပ်ကပေါတ် (Function and Grip Types) ==
ၝောအ်တဲ ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် ကောန်မၞိဟ် တအ် ဂွံ ရပ် ကပေါတ် နကဵု ဗီုပြင် အဓိက ၜါ သာ် ရ -

# '''ပရေင်ရပ် မခိုင်ကၠိုက် (Power Grip):''' ဒှ် အခိင် ၝောအ်တဲ ကဵု လပုဟ် တၞဟ် တအ် ပံင်ကောံ တုဲ ရပ် ထိင် လဝ် ကပေါတ် မွဲ ဗွဲမခိုင်ကၠိုက် ရ။ (ဥပမာ - ရပ် တၟအ်၊ ရပ် လွဟ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ရပ် တဝ် ပသဲ)။
# '''ပရေင်ရပ် မချိုတ်ပၠိုတ် (Precision Grip):''' ဒှ် အခိင် ၝောအ်တဲ ကဵု လပုဟ် အညွှန်း (Index finger) ပံင်ကောံ တုဲ ရပ် ကပေါတ် ဍောတ်တ် နကဵု ပရေင်ထိင်ဒဝ် မသၠုင်အိုတ် ရ။ (ဥပမာ - ရပ် ကၞေဟ် ချူ လိက်၊ စုတ် ဇုက် ပ္ဍဲ တၞုင် တၞိင်)။

လညာတ် ၜါ ဏအ်ဝွံ ပြာကတ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဒက်ပတန် တဲ (Biomechanics) ရ။

== ၆။ ယေန်သၞာင် ကေုာံ သင်္ကေတဂမၠိုင် (Culture and Gestures) ==
ၝောအ်တဲ ဝွံ ပ္ဍဲကဵု ယေန်သၞာင် ကောန်မၞိဟ် တအ် မ္ဂး နွံကဵု အဓိပ္ပါယ် သင်္ကေတ (Symbolism) ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

* '''ၝောအ်တဲ လတူ (Thumbs Up):''' ပ္ဍဲ ယေန်သၞာင် ရးပလိုတ် ကေုာံ ဂၠးတိ ခေတ်တၟိ ဗွဲမဂၠိုင်၊ ပရေင်ပတိုန် ၝောအ်တဲ ဂှ် ထ္ၜးကဵု ပရေင်တုပ်စိုတ် (Approval) ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ခိုဟ် ဒၟံင်&quot; (Good/OK) ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ယေန်သၞာင် ရးလဒေါဝ်ဗမံက် လ္ၚဵု တအ်မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် သင်္ကေတ မဟွံရှ်ေသှ်ေ ရ။
* '''ၝောအ်တဲ သၟဝ် (Thumbs Down):''' ထ္ၜးကဵု ပရေင်ဟွံတုပ်စိုတ် (Disapproval) ရ။ (ဝင် ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ စကာ လဝ် ပ္ဍဲ ပေါဲဗတိုက် ဂလေဒဳယေတာ (Gladiator) ပ္ဍဲ ရောမ တြေံ)။
* '''အာတ် ကွဳစက် (Hitchhiking):''' ပရေင်ပတိုန် ၝောအ်တဲ လပါ် ဍာန် ဂှ် ဒှ် သင်္ကေတ အာတ် ဍိုက် ကွဳစက် ရ။

== ၇။ ယဲ ကေုာံ အန္တရာယ် မလေပ်ကတဵုဒှ် (Medical Conditions and Injuries) ==
ဟိုတ်နူ ၝောအ်တဲ ဝွံ စကာ ဒၟံင် လၟိုန် အခိင် ဂှ်ရ၊ ဍေဟ် လေပ် ဒးဆဵုဂဗ ယဲ ကေုာံ ပရေင်လီုလာ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ -&lt;ref name=&quot;netter&quot;&gt;{{cite book |last=Netter |first=F. H. |title=Atlas of Human Anatomy |edition=7th |publisher=Elsevier |year=2018 |pages=430-435}}&lt;/ref&gt;

* '''ယဲ ဇုတ် သ္ကဲ (Thumb Arthritis):''' ဒှ် ယဲ ဇုတ် ကေုာံ ကသော် (Cartilage) မလီုလာ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ CMC joint ရ။ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် ဂွံ ဂိ ကာလ ရပ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂေတ် ၝောအ်တဲ ရ။
* '''ၝောအ်တဲ ဂိ (Trigger Thumb):''' ဒှ် အကာဲအရာ မပကဵု ညံင် ကတိုင်ကမာသ် (Tendon) ၝောအ်တဲ ဂွံ ဇၞော် တုဲ ဇြိုတ် စဵုကဵု ၝောအ်တဲ ဂှ် ကြမ် အာ ကာလ ကဝိုင် လဝ် ရ။
* '''De Quervain's Tenosynovitis:''' ဒှ် ယဲ ဇုတ် ကတိုင် မဇၞော် တုဲ ဂိ ပ္ဍဲ လပါ် သဇိုင် ၝောအ်တဲ ကေုာံ ကအ်တဲ ရ။ (ဗွဲမဂၠိုင် ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ဍဵု စမတ်ဖုန် ဂၠိုင်လောန်)။

== ၈။ ခန္ဓာဗေဒ တိရစ္ဆာန် တၞဟ် (Comparative Anatomy in Other Animals) ==
ၝောအ်တဲ မနွံကဵု သဘာဝ တွာ်ဒစး (True opposable thumbs) ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ဂွံဆဵု ပ္ဍဲ ဂကောံ [[ပရိုင်မိတ်]] (Primates) မပ္တံကဵု ကၞုဲ၊ ဇာဒိသိုင်၊ ကေုာံ ချေမ်ပန်ဇြဳ တအ် သၟး ရ။ 

ဆဂး တိရစ္ဆာန် တၞဟ် လ္ၚဵု တအ်လေဝ် နွံကဵု &quot;ၝောအ်တဲ ပလီု&quot; (Pseudo-thumb) မကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သဘာဝ တၞဟ်ခြာ ရ -
* '''ကဝ မံင် တၞံ (Koalas):''' နွံကဵု လပုဟ်တဲ ၜါ မတွာ်ဒစး ကဵု လပုဟ် ပိ တၞဟ် သွက်ဂွံ ရပ် တၞံဆု ဗွဲမခိုင်ကၠိုက် ရ။
* '''ပါန်ဒါ ဇၞော် (Giant Pandas):''' ပါန်ဒါ တအ် နွံကဵု ဇုတ် ကအ်တဲ ဍောတ်တ် မွဲ မဇၞော် တိတ် ကၠုင် (Enlarged sesamoid bone) သွက်ဂွံ လောဲသွာ ပ္ဍဲ ပရေင်ရပ် ဒုန် (Bamboo) ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဟွံသေင် လပုဟ်တဲ ဇေတ်တ် ဆဂး ကၠောန် ကမၠောန် တုပ် ကဵု ၝောအ်တဲ ရ။&lt;ref name=&quot;gould&quot;&gt;{{cite book |last=Gould |first=S. J. |title=The Panda's Thumb: More Reflections in Natural History |publisher=W. W. Norton &amp; Company |year=1980 |pages=19-24}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပရေင်ကၠောန်ပတုပ် ကေုာံ ဉာဏ်စက် (Artificial Thumbs and Robotics) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial intelligence) ကေုာံ ကွတ်စက်ရုပ် (Robotics) လၟုဟ် မ္ဂး၊ ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ၝောအ်တဲ ကောန်မၞိဟ် နကဵု စက် ဂှ် ဒှ် တိုင်ပ္ကဴ အဓိက မွဲ ရ။ သွက် စက်ရုပ် တအ် ဂွံ ရပ် ကပေါတ် ဗီု ကောန်မၞိဟ် ဂွံ မ္ဂး၊ ၝောအ်တဲ တွာ်ဒစး ဂှ် ဒှ် အရာ မဒးနွံ ဟေင် ရ။

သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ ဂဥုဲ ကေုာံ ကိရိယာ ပတုပ် (Bionics / Prosthetics) ဂှ်လေဝ်၊ တၠပညာ တအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် ၝောအ်တဲ ဒဳဂျဳတေဝ် (Bionic thumbs) မမာန် ချဳဓရာင် အတိုင် ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ဒြဟတ် လျပ်စစ် နူကဵု ကတိုင်ကမာသ် သှ်ေ ဒၟံင် တအ် (Myoelectric control) ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် သုတေသန (Future Research and Perspectives) ==
အနာဂတ် ပရေင်သုတေသန မဆေင်ကဵု ၝောအ်တဲ ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု နည်းပညာ ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် ဇဳဝဗေဒ ခေတ်တၟိ ရ။ 

ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ အခိင် ကောန်မၞိဟ် တအ် စကာ စမတ်ဖုန် (Smartphones) ကေုာံ ပရေင်ဝေင် ဂိမ်း ဗွဲမလှဲလး ဂှ်၊ တၠပညာ သုတေသန တအ် လ္ၚတ် ဒၟံင် ဗီုလဵု ၝောအ်တဲ တအ် ပြံင်လှာဲ ကေုာံ ဒးဒုင် အန္တရာယ် ပ္ဍဲ အနာဂတ် (Evolutionary ergonomics) ရ။ တုဲပၠန် သုတေသန သွက်ဂွံ ကလေင် ပတိုန် ကသော် ဇုတ် (Cartilage regeneration) ပ္ဍဲ ဒၞာဲ CMC joint ဂှ်လေဝ် ဒှ် အရာ ကိစ္စဇၞော် သွက် ပရေင်ထတ်ယုက် မၞိဟ် အဝဲ ဇၞော် တအ် ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ခန္ဓာဗေဒ]] (Anatomy)
* [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ အတိုင် သဘာဝ]] (Evolution)
* [[ပရိုင်မိတ်]] (Primate)
* [[ဟဝ်မဝ် ဟာဗဳလစ်]] (Homo habilis)

{{Navbox
| name = Human Anatomy
| title = လဒက်ပတန် ခန္ဓာဗေဒ ကောန်မၞိဟ် (Human Anatomy)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = တဲ ကေုာံ လပုဟ်
| list1 =
* [[ၝောအ်တဲ]] (Thumb)
* [[လပုဟ် အညွှန်း]] (Index finger)
* [[လပုဟ် လဒေါဝ်]] (Middle finger)
* [[လပုဟ် ကရူ]] (Ring finger)
* [[လပုဟ် ဍောတ်]] (Little finger)
| group2 = ဇုတ် ကေုာံ လဒက်ပတန်
| list2 =
* [[ကတိုင်ကမာသ်]] (Muscle)
* [[ဇုတ်]] (Bone)
* [[အာရီု]] (Nerve)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ အတိုင် သဘာဝ]] (Evolution)
* [[ပရိုင်မိတ်]] (Primate)
* [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial intelligence)
}}

[[Category:ခန္ဓာဗေဒ]]
[[Category:လပုဟ်တဲ]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]</text>
      <sha1>cj3r93huqt0i1t1yxsiijecy3wo0hwz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ၝောအ်တဲ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11498</id>
    <revision>
      <id>55917</id>
      <timestamp>2026-07-10T11:34:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ၝောအ်တဲ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Inch'', သင်္ကေတ: '''in''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''&quot;''') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဗၞတ်ၜတ်ကၞာတ် ဇမၠိင် မွဲ ပ္ဍဲကဵု [[သၞောတ် အေန်ပဳရဳယယ်]] (Imperial system) ဨကရာဇ် ဗြိတိန် ကေုာံ သၞောတ...&quot;</comment>
      <origin>55917</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17213" sha1="jwqkxajq4ugfwm5frq4hjb70llmt95e" xml:space="preserve">'''ၝောအ်တဲ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Inch'', သင်္ကေတ: '''in''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''&quot;''') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဗၞတ်ၜတ်ကၞာတ် ဇမၠိင် မွဲ ပ္ဍဲကဵု [[သၞောတ် အေန်ပဳရဳယယ်]] (Imperial system) ဨကရာဇ် ဗြိတိန် ကေုာံ [[သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် အမေရိကာန်]] (United States customary units) ရ။ တ္ၚဲဏအ် ပ္ဍဲကဵု အလုံ ဂၠးတိ ဂှ် ဍေဟ် ဒးဒုင် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ မွဲ ၝောအ်တဲ မ္ဂး နွံ ၂၅.၄ မဳလဳမဳတာ (Millimetres) ချိုတ်ချိုတ်ပၠိုတ်ပၠိုတ် ရ။ ဗၞတ် ၝောအ်တဲ ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ဇမၠိင် ပ္ဍဲ ဍုင် အမေရိကာန်၊ ဍုင် ကနေဒါ၊ ကေုာံ ဍုင် အင်္ဂလာန် တအ် ဒှ်တမ် ရ။&lt;ref name=&quot;nist&quot;&gt;{{cite book |last=Judson |first=L. V. |title=Weights and Measures Standards of the United States: A Brief History |publisher=National Bureau of Standards |year=1976 |pages=10-15}}&lt;/ref&gt;

ၜိုန်ရ ဂၠးတိ ဏအ် စကာ [[သၞောတ် မက်ထရစ်]] (Metric system) ဗွဲမဂၠိုင် ကီုလေဝ်၊ ဗၞတ် ၝောအ်တဲ ဝွံ ဆက် စကာ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ အဓိက လ္ၚဵု တအ် မပ္တံကဵု ဇမၞော် မျက်နှာပြင် အီလက်ထရဝ်နစ် (Electronic displays)၊ ဗွိုက် ပလိုင် ဍာ် (Pipes)၊ ကေုာံ လွပ် ပရေင်စက်ယန္တရား (Engineering) တအ် ဏီ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဗၞတ် ၝောအ်တဲ (Inch) နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ၊ ကေုာံ လွပ် ဍေဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Ruler_inches.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပေ (Ruler) မနွံကဵု ဗၞတ် ၝောအ်တဲ (Inches) ပ္ဍဲ လပါ် လတူ ကေုာံ သေန်တဳမဳတာ (Centimeters) ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ၝောအ်တဲ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;Inch&quot; ဝွံ ဒှ် အဆက်အစပ် ဗၞတ် ၜတ်ကၞာတ် မွဲ တုဲ၊ ဍေဟ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ လၟေင် ဗၞတ် ဇမၠိင် အဓိက တအ် ရ -
* ၁၂ ၝောအ်တဲ မ္ဂး ဒှ် မွဲ [[ပေ]] (Foot)။
* ၃၆ ၝောအ်တဲ (ဟွံသေင်မ္ဂး ၃ ပေ) မ္ဂး ဒှ် မွဲ [[ကိုက်]] (Yard)။

ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ ဗၞတ် ၝောအ်တဲ ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ သၞောတ် မက်ထရစ် အလုံ ဂၠးတိ တုဲ စၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် $1 \text{ inch} = 25.4 \text{ mm}$ (ဟွံသေင်မ္ဂး 0.0254 မဳတာ) ရ။ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဏအ်ဝွံ ကဵု လဝ် သမ္တီ နကဵု လိက်ကသုက် အလုံ ဂၠးတိ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၉ ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origin) ==
ဝေါဟာရ အင်္ဂလိက် &quot;Inch&quot; ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် လေတ္တေန် &quot;uncia&quot; (အန်သဳယာ) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;မွဲ ပ္ဍဲ စှ်ၜါ&quot; (1/12) သွက် မွဲ ပေ ရ။ အရေဝ် ဏအ်ဝွံ ပြံင်လှာဲ ကၠုင် နဒဒှ် &quot;ynce&quot; ပ္ဍဲ အရေဝ် အင်္ဂလိက် တြေံ (Old English) ရ။&lt;ref name=&quot;oed&quot;&gt;{{cite book |title=Oxford English Dictionary |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |year=1989 |chapter=Inch}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ အခိုက်အလိုက် ဝင် ဗွဲမဂၠိုင်၊ ဗၞတ် ဏအ်ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ ဇမၞော် ဗွိုက် တၞုင် ၝောအ်တဲ (Thumb breadth) ကောန်မၞိဟ် မွဲ ရ။ သၟိင် အင်္ဂလာန် အက်ဒဝပ် ပထမ (King Edward I) ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၄ ဂှ်၊ စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဥပဒေ မွဲ ၝောအ်တဲ မ္ဂး ဒးတုပ် ကဵု ဇမၠိင် &quot;မသြောအ် ယာန် (Barleycorns) ၃ မ ထပ် လဝ် ရေင်သကအ်&quot; ရ။

== ၃။ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ခေတ်တၟိ (Modern Standardization) ==
ကိုပ်ကၠာ သၞာံ ၁၉၅၉ တေအ်၊ ဗၞတ် ၝောအ်တဲ ပ္ဍဲ ဍုင် အမေရိကာန် ကဵု ဍုင် အင်္ဂလာန် တအ် နွံ တၞဟ်ခြာ ဒၟံင် ရေင်သကအ် ညိည (ၜိုတ် 0.000002 ၝောအ်တဲ) ရ။ အရာဏအ်ဝွံ ကဵု အခက်အခုဲ ပ္ဍဲ ပရေင်ကၠောန်ပတိတ် စက်ယန္တရား မနွံပၟိက် ဍာံပြ ဗွဲမလောန် (Precision engineering) ရ။&lt;ref name=&quot;astin&quot;&gt;{{cite journal |last=Astin |first=A. V. |title=Refinement of Values for the Yard and the Pound |journal=Federal Register |volume=24 |pages=5348 |year=1959}}&lt;/ref&gt;

ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၁ ဇူလာင် သၞာံ ၁၉၅၉ ဂှ်၊ ဍုင် အမေရိကာန်၊ ဍုင် အင်္ဂလာန်၊ ကေုာံ ဍုင် ဓနသဟာယ (Commonwealth nations) တအ် ထပက် လိက်ကသုက် ကိုက်ညီ (International yard and pound agreement) တုဲ စၟတ်သမ္တီ လဝ် မွဲ ၝောအ်တဲ ဂှ် နွံ ၂၅.၄ မဳလဳမဳတာ ချိုတ်ချိုတ်ပၠိုတ်ပၠိုတ် သွက် အလုံ ဂၠးတိ ရ။

== ၄။ သင်္ကေတ ကေုာံ လွပ် (Symbols and Usage) ==
သင်္ကေတ အဓိက သွက် ၝောအ်တဲ ဂှ် ဒှ် &quot;in&quot; (အတိုင် သၞောတ် စၟတ်သမ္တီ အလုံ ဂၠးတိ ISO 31-1) ရ။ တုဲပၠန် သင်္ကေတ (&quot;) မကော်စ Double prime ဂှ်လေဝ် စကာ ဒၟံင် ဗွဲမလှဲလး ရ။ (ဥပမာ - 6&quot; ဂွံအဓိပ္ပါယ် ၆ ၝောအ်တဲ)။ 

ပ္ဍဲ ပရေင်စကာ ဓမ္မတာ၊ ၝောအ်တဲ တအ် ပါ်ကရေက် လဝ် နကဵု လၟိဟ် ကရေက် (Fractions) စၞး မစကာ လၟိဟ် ဒသမ (Decimals) ရ။ ဥပမာ - ၁/၂ ၝောအ်တဲ (Half inch)၊ ၁/၄ ၝောအ်တဲ (Quarter inch)၊ ကေုာံ ၁/၈ ၝောအ်တဲ တအ် ဒှ်တမ် ရ။

== ၅။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ၚုဟ်မး (Equivalents and Conversions) ==
ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ဒှ် [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်ပြံင်လှာဲ ၚုဟ်မး နူ ၝောအ်တဲ စိုပ် ဗၞတ် တၞဟ် တအ် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ သ္ၚိအင် ထ္ၜး ပရေင်ပြံင်လှာဲ ၚုဟ်မး ၝောအ်တဲ
|-
! ၝောအ်တဲ (Inch)
! သၞောတ် မက်ထရစ် (Metric System)
! သၞောတ် အေန်ပဳရဳယယ် (Imperial System)
|-
| ၁ ၝောအ်တဲ (1 in)
| ၂၅.၄ မဳလဳမဳတာ (mm)
| ၁/၁၂ ပေ (foot)
|-
| ၁ ၝောအ်တဲ (1 in)
| ၂.၅၄ သေန်တဳမဳတာ (cm)
| ၁/၃၆ ကိုက် (yard)
|-
| ၃၉.၃၇ ၝောအ်တဲ
| ၁ မဳတာ (m)
| ၃.၂၈ ပေ
|-
| ၀.၃၉၃၇ ၝောအ်တဲ
| ၁ သေန်တဳမဳတာ (cm)
| -
|}

== ၆။ လွပ် ပ္ဍဲ ပရေင်စက်ယန္တရား (Usage in Engineering and Manufacturing) ==
ၜိုန်ရ ဂၠးတိ သီုဖအိုတ် စကာ သၞောတ် မက်ထရစ် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်စက်ယန္တရား ကေုာံ ပရေင်ကၠောန်ပတိတ် (Engineering and Manufacturing) ဂှ် ဗၞတ် ၝောအ်တဲ ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဒၟံင် ဏီ ရ။&lt;ref name=&quot;metrics&quot;&gt;{{cite book |last=Klein |first=H. A. |title=The Science of Measurement: A Historical Survey |publisher=Dover Publications |year=1974 |pages=105-110}}&lt;/ref&gt;

ဥပမာ -
* ဗွိုက် ပလိုင် ဍာ် (Pipe threads) အလုံ ဂၠးတိ ဂှ် စကာ လဝ် သၞောတ် ၝောအ်တဲ ရ (ဥပမာ - ၁/၂ ၝောအ်တဲ ပလိုင်)။
* က္ၜင် ကွဳစက် ကေုာံ က္ၜင် ကွဳလိုန် ဓါတ် (Wheel rims and tires) တအ် ၜတ်ကၞာတ် ဗွိုက် နကဵု ၝောအ်တဲ လၟိုန် ရ (ဥပမာ - ၁၇ ၝောအ်တဲ က္ၜင်)။
* အက္ခရ် စက် ပ္ဍဲ ပရေင်ပတိတ် လိက် (Typography) တအ် ၜတ်ကၞာတ် နကဵု &quot;Points&quot; (၇၂ point မ္ဂး တုပ် ကဵု ၁ ၝောအ်တဲ) ရ။

== ၇။ လွပ် ပ္ဍဲ ပွဳပွူ ဒဳဂျဳတေဝ် (Usage in Digital Displays and Screens) ==
ပ္ဍဲကဵု ပွဳပွူ နည်းပညာ ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital technology)၊ ဗၞတ် ၝောအ်တဲ ဝွံ ဒှ် စံ ပရေင်ၜတ်ကၞာတ် သွက် ဇမၞော် မျက်နှာပြင် အလုံ ဂၠးတိ ရ။ 

ဇမၞော် မျက်နှာပြင် တဳဗဳ၊ ကောန်ပျူတာ ပရေင်ဆဵု (Monitors)၊ သမာတ်ဖုန် (Smartphones)၊ ကေုာံ တာဗလက် (Tablets) တအ်ဂှ် ၜတ်ကၞာတ် နကဵု ဇမၠိင် စၠောအ် ထောင့် (Diagonal inches) ရ။ တုဲပၠန် ကြပ် ကေုာံ ကဆံင် ကၠး ရုပ် (Display resolution) တအ်ဂှ် လေဝ် ၜတ်ကၞာတ် နကဵု လၟိဟ် ကောန်ရုပ် ပ္ဍဲ မွဲ ၝောအ်တဲ (Pixels per inch - PPI) ဟွံသေင်မ္ဂး (Dots per inch - DPI) လၟိုန် ရ။&lt;ref name=&quot;screens&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.displaymate.com/resolution.html |title=Display Resolution and PPI Explained |publisher=DisplayMate Technologies |year=2020 |access-date=2023-10-04}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ တၞဟ်ခြာ ကု သၞောတ် မက်ထရစ် (Comparison with Metric System) ==
သၞောတ် မက်ထရစ် (Metric system) ဂှ် ဒုင်သဇိုင် လတူ ဂၞန် ၁၀ (Base-10) တုဲ၊ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗၞတ် ဍေဟ် (ဥပမာ မဳလဳမဳတာ စိုပ် သေန်တဳမဳတာ) ဂှ် လောဲသွာ ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ တွက် ဂၞန် ရ။ 

ဆဂး သၞောတ် ၝောအ်တဲ ဝွံ စကာ သၞောတ် စှ်ၜါ (Base-12) ကေုာံ လၟိဟ် ကရေက် (Fractions - Base-2) မပ္တံကဵု ၁/၂, ၁/၄, ၁/၈, ၁/၁၆ ၝောအ်တဲ ရ။ ဟိုတ်နူ ဏအ်ရ သွက် ညးမဟွံကေင် စကာ တအ် မ္ဂး ဍေဟ် ထုဲထံင် တုဲ တွက်ဂၞန် ဝါတ်ခက် ညိ ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ကမၠောန် သြိုင်ခၞံ (Carpentry) မ္ဂး သၞောတ် ကရေက် ဏအ်ဝွံ ပါ် တိ/ဆု လောဲသွာ ရ။

== ၉။ ၝောအ်တဲ ပ္ဍဲ အခိုက်အလိုက် မန် (Inch in Mon Tradition) ==
ပ္ဍဲကဵု အခိုက်အလိုက် ၜတ်ကၞာတ် မန် တြေံ ဂှ်၊ ပိုယ် လေဝ် စကာ အဝဲ ခန္ဓာကိုယ် သွက်ဂွံ ၜတ် ဇမၠိင် ကီု ရ။ ဝေါဟာရ &quot;ၝောအ်တဲ&quot; ဏအ် ပ္ဍဲ အရေဝ်မန် ဝွံ တုပ် ညံင်ကဵု ဗၞတ် Thumb breadth မကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဝင် အင်္ဂလာန် တေအ် ကီု ရ။ 

အခိုက်အလိုက် မန် တြေံ မ္ဂး ၜတ်ကၞာတ် နကဵု က္ဍင် (Span)၊ ဟတ် (Cubit) တအ် နွံကီု လေဝ်၊ သွက် ဇမၠိင် မဍောတ်သွတ် ဂှ် စကာ ဇမၞော် ၝောအ်တဲ ဟွံသေင်မ္ဂး လပုဟ်တဲ (Digit/Finger) ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး ဝေါဟာရ &quot;ၝောအ်တဲ&quot; ဏအ်ဝွံ ပြံင်လှာဲ စကာ နဒဒှ် တင်ကၠာဲဘာသာ (Translation) သွက် ဗၞတ် &quot;Inch&quot; ခေတ်တၟိ ရ။

== ၁၀။ လကျာ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future) ==
ၜိုန်ရ ဍုင် အမေရိကာန် မွဲ ဓဝ် ဟေင် စကာ သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် ဏအ် နဒဒှ် သၞောဝ် အလဵုအသဳ ကီုလေဝ်၊ သြဇာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ နည်းပညာ အမေရိကာန် ဂှ် ပကဵု ညံင် ဗၞတ် ၝောအ်တဲ (Inch) ဂွံ တန်တဴ အာ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ရ။ 

အနာဂတ် ၝောအ်တဲ ဝွံ၊ ဍေဟ် ဟွံကၠေအ်ကၠက် အာ ပြဟ်ပြဟ် ပုဟ်။ ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ သိပ္ပံ မ္ဂး ညးတအ် ပြံင်လှာဲ စကာ သၞောတ် မက်ထရစ် သီုဖအိုတ် ယျ ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ ပရေင်ကၠောန်ပတိတ် (Manufacturing) ကေုာံ နည်းပညာ မျက်နှာပြင် (Screen technology) တအ်ဂှ် ဗၞတ် ၝောအ်တဲ ဝွံ ဒှ် သၞောတ်ဝ် ဂၠးတိ (Global standard) မွဲ မဒး ဆက် စကာ အာ လအ်လ ဏီ ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[သၞောတ် အေန်ပဳရဳယယ်]] (Imperial system)
* [[သၞောတ် မက်ထရစ်]] (Metric system)
* [[ပေ]] (Foot - unit)
* [[သေန်တဳမဳတာ]] (Centimetre)

{{Navbox
| name = Units of Length
| title = ဗၞတ် ၜတ်ကၞာတ် ဇမၠိင်ဂမၠိုင် (Units of Length)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သၞောတ် အေန်ပဳရဳယယ် / အမေရိကာန်
| list1 =
* [[ၝောအ်တဲ]] (Inch)
* [[ပေ]] (Foot)
* [[ကိုက်]] (Yard)
* [[တိုင်]] (Mile)
| group2 = သၞောတ် မက်ထရစ် (Metric System)
| list2 =
* [[မဳလဳမဳတာ]] (Millimetre)
* [[သေန်တဳမဳတာ]] (Centimetre)
* [[မဳတာ]] (Metre)
* [[ကဳလဝ်မဳတာ]] (Kilometre)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[သၞောတ် အေန်ပဳရဳယယ်]] (Imperial system)
* [[သၞောတ် မက်ထရစ်]] (Metric system)
* [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗၞတ်ၜတ်ကၞာတ်]] (Conversion of units)
}}

[[Category:ဗၞတ် ၜတ်ကၞာတ် ဇမၠိင်]]
[[Category:သၞောတ် အေန်ပဳရဳယယ်]]
[[Category:သင်္ချာ]]</text>
      <sha1>jwqkxajq4ugfwm5frq4hjb70llmt95e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>လိက်သၠရိုတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11499</id>
    <revision>
      <id>55918</id>
      <timestamp>2026-07-10T11:38:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''လိက်သၠရိုတ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Palm-leaf manuscript'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကပေါတ် မစကာ သွက်ဂွံ ချူ လိက်ပတ် တြေံ ပ္ဍဲကဵု ရးအာရှသၠုင်ကျာ ကေုာံ ရးအာရှအဂၞဲ မဒက်ပတန် လဝ် နူကဵု တၞး တၞံပ...&quot;</comment>
      <origin>55918</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21358" sha1="3be90gg54j8psazljww6812yl508rfg" xml:space="preserve">'''လိက်သၠရိုတ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Palm-leaf manuscript'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကပေါတ် မစကာ သွက်ဂွံ ချူ လိက်ပတ် တြေံ ပ္ဍဲကဵု ရးအာရှသၠုင်ကျာ ကေုာံ ရးအာရှအဂၞဲ မဒက်ပတန် လဝ် နူကဵု တၞး တၞံပေ (Palm leaves) မစဲ လဝ် ကဵု ဍာ်ဂမ္တဴ ကေုာံ ပလေဝ်ပလေတ် လဝ် သွက်ဂွံ ချူ မလိက် ရ။ လိက်သၠရိုတ် တအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ပရေင်မင်မဲ ကေုာံ ပရေင်တြးပတိတ် ဝင်၊ ဘာသာ၊ ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ မပ္တံကဵု [[ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ]] (Theravada Buddhism) ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဟိန္ဒူ နူကဵု ခေတ် ၅ ဗွဝ်ကၠံ ကိုပ်ကၠာ ခရေတ် (BCE) စဵုကဵု စိုပ် ခေတ် ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ရ။&lt;ref name=&quot;salomon&quot;&gt;{{cite book |last=Salomon |first=R. |title=Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the other Indo-Aryan Languages |publisher=Oxford University Press |year=1998 |pages=131-135}}&lt;/ref&gt;

ပြဝေဏဳ ချူ လိက်သၠရိုတ် ဝွံ ဍိုက်ပေင် ဒၟံင် နကဵု လၟေင်ကမၠောန် မစကတဵုဒှ် နူ ပရေင်ရုဲကေတ် တၞး ပေ၊ ပရေင်ဍိုဟ် (Boiling)၊ ပရေင်စဲ (Drying) တုဲ စကာ [[ကၞေဟ်]] (Stylus) သွက်ဂွံ ချူ လေတ် မလိက် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ လိက်သၠရိုတ်  နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လၟေင်ကမၠောန်၊ သဳအိုရဳ ပရေင်တြးပတိတ် လိက်ပတ်၊ ကေုာံ အာဲကၟာဲ ခေတ်တၟိ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Palm_leaf_manuscript.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး လိက်သၠရိုတ်  တြေံ မချူလဝ် နကဵု အက္ခရ် အာရှ မွဲ မနွံကဵု ထဍိုင် သွက်ဂွံ ဒက် ဇုက်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ပေ&quot; ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဝေါဟာရ မကၠုင် နူကဵု ယၟု တၞံ တၞံပေ (Corypha umbraculifera) ဟွံသေင်မ္ဂး တၞံ ထန်း (Borassus flabellifer) မဒှ် တၞံ မနွံ တၞး ဇၞော်ဇၞော် တုဲ သတီု နွံ မာန် ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာမန် မ္ဂး ညးကော်စ &quot;လိက်သၠရိုတ်&quot; (Slapat) ရ။

နကဵု သၞောတ် ပွံက်အဓိပ္ပါယ် မ္ဂး၊ လိက်သၠရိုတ် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ တၞးဆု မချူလဝ် လိက် သက်သက် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် စက္ခု (Paper) ခေတ်တမၠာ မဒက်ပတန် လဝ် အာဲကၟာဲ လိက်ပတ် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ အာရှ ရ။ လိက်သၠရိုတ် တအ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် မံင် တန်တဴ မာန် အကြာ ၃၀၀ စဵုကဵု ၆၀၀ သၞာံ ယဝ်ရ မင်မဲ လဝ် ဍာံပြ မ္ဂး၊ ဆဂး ဟိုတ်နူ ဥတု ဂမ္တဴ ကေုာံ စၟ (Insects) တုဲ ဍေဟ်တအ် ဒးဒုင် ကူး ချူ တၟိ (Copying) လၟိုန် အခိင် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်စကတဵုဒှ် (History and Origin) ==
ဝင် ပရေင်စကာ တၞးပေ သွက်ဂွံ ချူ လိက် ဝွံ စကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ [[အိန္ဒိယ]] (India) လပါ် သၠုင်ကျာ ပ္ဍဲ အခိင် ဗွဝ်ကၠံ ၅ ကိုပ်ကၠာ ခရေတ် (5th Century BCE) ရ။ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ တီ လွပ် စက္ခု (Paper) မကၠုင် နူ ဍုင်ကြုက် တေအ် ဂှ်၊ တၠပညာ အိန္ဒိယ တအ် စကာ လိက်သၠရိုတ် သွက်ဂွံ သီသိပ် လိက် ဝေဒ (Vedas) ကေုာံ ပိဋကတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ရ။&lt;ref name=&quot;losty&quot;&gt;{{cite book |last=Losty |first=J. P. |title=The Art of the Book in India |publisher=British Library |year=1982 |pages=15-20}}&lt;/ref&gt;

နူကဵု အိန္ဒိယ ဂှ်၊ ပြဝေဏဳ လိက်သၠရိုတ် ဏအ်ဝွံ ပြးဇး စိုပ် အာ ရးအာရှအဂၞဲ မပ္တံကဵု သဳရိလင်္ကာ၊ ဍုင်မန်၊ ဍုင်ဗၟာ၊ ဍုင်သေံ၊ ကေုာံ ဍုင်အေန်ဒဝ်နဳယှာ (Indonesia) အကြာ ၁ ဗွဝ်ကၠံ စဵုကဵု ၅ ဗွဝ်ကၠံ ရ။ လိက်သၠရိုတ် မတြေံအိုတ် မဂၠာဲ ဆဵု ပ္ဍဲ ဒေသ ဏအ် ဂှ် ချူလဝ် နကဵု အက္ခရ် [[ပလ္လဝ]] (Pallava script) ရ။

== ၃။ ကပေါတ် ကေုာံ ပရေင်ပလေဝ်ပလေတ် (Materials and Preparation) ==
သွက်ဂွံ ကၠောန် ပတိတ် လိက်သၠရိုတ် မွဲ ကၞပ် ဂှ်၊ နွံပၟိက် လၟေင်ကမၠောန် မဇြိုင်ခုဲ ကေုာံ ကေတ် အခိင် ဗွဲမလအ်လ ရ။ တၞံပေ ၜါ ဂကူ အဓိက ညးတအ် မစကာ ဂှ် ဒှ် Palmyra palm (Borassus) ကေုာံ Talipot palm (Corypha) ရ။ 

လၟေင်ကမၠောန် အဓိက တအ်ဂှ် -
# '''ရုဲကေတ် တၞး:''' ရုဲကေတ် တၞးပေ မကၠုတ် တၟိတၟိ မနွံ ဇမၠိင် ကေုာံ အနာံ မတုပ် ရေင်သကအ်။
# '''ဍိုဟ် ကေုာံ စဲ:''' တၞး တအ် ဂှ် ဒး ဍိုဟ် (Boil) ပ္ဍဲ ဍာ် ညံင် ဓါတ် ပတိုဟ် ဂွံ အိုတ် အာ၊ တုဲမ္ဂး စဲ ပ္ဍဲ တ္ၚဲ စဵုကဵု ဇြကှ်။
# '''ပရေင်လမၠိမ်း (Polishing):''' စကာ ကၞု ဟွံသေင်မ္ဂး တၟအ် သွက်ဂွံ ဖဍိုန် (Polish) မုက် တၞးပေ ညံင်ဂွံ ညိင် သ္ဇိုင် တုဲ ချူ မလိက် ဂွံ လောဲသွာ ရ။
# '''ထပက် ထဍိုင်:''' ပ္ဍဲ လဒေါဝ် တၞးပေ ဂှ် ထပက် ထဍိုင် ၜါ သွက်ဂွံ စုတ် ဇုက် (String) တုဲ ဒက် ပံင်ကောံ ညံင်ဂွံ ဒှ် မွဲ ကၞပ် ရ။

== ၄။ လၟေင်ကမၠောန် ချူ ကေုာံ ကိရိယာ (Writing Process and Tools) ==
နဲကဲ ချူ လိက် လတူ လိက်သၠရိုတ် ဂှ် တၞဟ်ခြာ နူကဵု ပရေင်စကာ မှင် (Ink) ကဵု စက္ခု ရ။ တၠပညာ (Scribe) တအ် စကာ ကိရိယာ ပသဲ မနွံ တၞုင် ကေက်ကေက် မကော်စ [[ကၞေဟ်]] (Stylus) သွက်ဂွံ ကုတ် ခြစ် (Scratch) မလိက် လတူ မုက် တၞးပေ ရ။ 

ကာလ ချူ တုဲ မ္ဂး၊ မလိက် တအ် ဂှ် ညာတ် ဟွံကၠး ဏီ ရ။ သွက်ဂွံ ညာတ် ကၠးကၠး ဂှ်၊ ညးတအ် လေတ် စုတ် ကၠေင် (Oil) မပံင်နှဴ လဝ် ကု မှင် ချး (Soot or Lampblack) လတူ တၞးပေ ဂှ် ရ။ မှင် ချး တအ် လုပ် အာ ပ္ဍဲ ထာင် မလိက် မခြစ် လဝ် ဂှ် တုဲ၊ အခိင် ကလေင် ဇွတ် ပတိတ် ကၠေင် လပါ် မ္ၚး ဂှ်၊ မလိက် လမ္စံက် တအ် ပြာကတ် တိတ် ကၠုင် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ သ္ၚိအင် ထ္ၜး ကိရိယာ အဓိက ပ္ဍဲ ပရေင်ချူ လိက်သၠရိုတ်
|-
! ယၟု ကိရိယာ
! လွပ် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်
|-
| '''ကၞေဟ် (Stylus)'''
| ဒုတ် ပသဲ တၞုင် ကေက် သွက်ဂွံ ချူ (ခြစ်) မလိက်။
|-
| '''မှင် ချး (Lampblack/Soot)'''
| ဓါတ် လမ္စံက် မဂွံ နူ ပၟတ် သွက်ဂွံ လေတ် ညံင် မလိက် ဂွံ ပြာကတ်။
|-
| '''ကၠေင် (Oil)'''
| ကၠေင် မပံင် ကု မှင် တုဲ စကာ သွက်ဂွံ မင်မဲ တၞးပေ ညံင် ဟွံဂွံ ကဝ်။
|-
| '''ဇုက် ကေုာံ ကၞပ် (String &amp; Covers)'''
| သွက်ဂွံ ဒက် ပံင် တၞးပေ ဂမၠိုင် တုဲ စွံ လတူ ပင် တၟအ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဆု။
|}

== ၅။ ပရေင်မင်မဲ ကေုာံ ဒၞာဲသီသိပ် (Preservation and Storage) ==
လိက်သၠရိုတ် ဝွံ ဒှ် ကပေါတ် သဘာဝ တုဲ၊ ဍေဟ်တအ် ဒးဒုင် အန္တရာယ် နူကဵု စၟ၊ မှိုအ်၊ ကေုာံ ဥတု ဂမ္တဴ လောဲသွာ ရ။ သွက်ဂွံ မင်မဲ လိက်သၠရိုတ် လအ်လအ် ဂှ်၊ ဘာလကျာ် တအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် တိုက်လိက် (Library or Pitaka Taik) ဇၞော်ဇၞော် ရ။

လိက်သၠရိုတ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ကၞပ် ဂှ်၊ ညးတအ် စွံ လဝ် အကြာ ပင် ဆု ၜါ (Wooden covers) မဂ္ညိဂ္ညာတ် လဝ် နကဵု ရုပ် ကနက် ဟွံသေင်မ္ဂး ထဝ် ရ။ တုဲမ္ဂး ညးတအ် ပတ် လဝ် နကဵု ယာတ် မနွံ ယၟု [[ယာတ်ပတ်လိက်]] (Manuscript wrapper) တုဲ ဒက် လဝ် နကဵု ဇုက် ခိုင်ခိုင် ရ။ အခိင် လဆောဝ် ညးတအ် လေတ် စုတ် ဓါတ် ဂျိ သဘာဝ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ စၟ (Termites) တအ် ကီု ရ။

== ၆။ ပရေင်တၞဟ်ခြာ ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှအဂၞဲ (Regional Variations in Southeast Asia) ==
ပြဝေဏဳ လိက်သၠရိုတ် ဝွံ ပြးဇး ဒၟံင် အလုံ ရးအာရှအဂၞဲ တုဲ၊ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဒေသ နွံကဵု ဗီုပြင် တၞဟ်ခြာ ညိည ရ -&lt;ref name=&quot;zurbuchen&quot;&gt;{{cite book |last=Zurbuchen |first=M. S. |title=The Language of Balinese Shadow Theater |publisher=Princeton University Press |year=1987 |pages=55-60}}&lt;/ref&gt;

* '''ဍုင်အေန်ဒဝ်နဳယှာ (ဗလဳ):''' ညးတအ် ကော်စ &quot;Lontar&quot; တုဲ၊ ချူ လဝ် လိက် ဟိန္ဒူ ကေုာံ ကဗျ ဇၞော် (Kekawin) ဂမၠိုင်။
* '''ဍုင်သေံ ကေုာံ ဍုင်လဴ:''' စကာ လိက်သၠရိုတ် (Bailan) သွက် ပိဋကတ် တုဲ စကာ စက္ခု (Khoi paper) သွက် ဝင် အလဵုအသဳ။
* '''ဍုင်ကမ္ဗောဒဳယျာ:''' ညးတအ် ကော်စ &quot;Sleuk rith&quot; တုဲ၊ ချူ လဝ် လိက် ဓရ် ကေုာံ ပညာ နက္ခတ် ဗေဒင်။

== ၇။ ပြဝေဏဳ သၠရိုတ် မန် ကေုာံ ဗၟာ (Mon and Burmese Palm-leaf Tradition) ==
ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ဒေသ ရးမန် ဂှ်၊ ပြဝေဏဳ လိက်သၠရိုတ် ဝွံ ဇၞော်မောဝ် ဗွဲမလောန် စဵုကဵု စိုပ် ကဆံင် အနုသုခုမ မွဲ ရ။ ဂကူမန် တအ်ဝွံ ဒှ် ညးမကေတ်နင် လိက် ပိဋကတ် နူ သဳရိလင်္ကာ တုဲ တြးပတိတ် လတူ လိက်သၠရိုတ် (Slapat) ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ ဒေသ ဏအ် ရ။

လိက်သၠရိုတ် မန် ကေုာံ ဗၟာ တအ်ဝွံ၊ ဗွဲမဂၠိုင် ချူလဝ် လိက် [[ဇာတ် ၅၅၀]] (Jataka tales)၊ ဝင် ရာဇာဝင်၊ သၞောဝ် ဓမ္မသတ် (Dhammathat)၊ ကေုာံ လိက် ကဗျ လင်္ကာ နာနာ သာ် ရ။ အက္ခရ် မန်-ဗၟာ မနွံ ဗီုပြင် ခဍမ်ခဍမ် ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်စကာ ကၞေဟ် လတူ တၞးပေ ရ (ယဝ်ရ ချူ လိက် ကဝိုင် ဓရီု ကေက်ကေက် မ္ဂး တၞးပေ ဇကး အာ မာန်)။

== ၈။ ၚုဟ်မး ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဘာသာ (Cultural and Religious Significance) ==
လိက်သၠရိုတ် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ကပေါတ် ချူ လိက် သက်သက်၊ ဍေဟ် ဒှ် အရာ မနွံကဵု ၚုဟ်မး ဘာသာ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဗွဲမဇၞော် ရ။ နကဵု [[သဳအိုရဳ]] (Theory) ပရေင်မင်မဲ ဝင် မ္ဂး၊ လိက်သၠရိုတ် တအ်ဝွံ ဒှ် &quot;စၟတ်သမ္တီ စိုတ်ဓါတ်&quot; (Cultural memory) ဂကူ မွဲ ရ။

ပ္ဍဲကဵု ဘာလကျာ်၊ ပရေင်ကဵု ဒါန် လိက်သၠရိုတ် ကၞပ် သွက် ဘာ လကျာ် ဂှ် ဒှ် ကုသိုလ် ဇၞော်အိုတ် မွဲ ညးတအ် မစၟတ်သမ္တီ လဝ် ရ။ အခိင် ကာလ လကျာ် တအ် တွံ ဓရ် မ္ဂး၊ ညးတအ် ဗှ် ပတိတ် နူကဵု လိက်သၠရိုတ် ဏအ် ရ။ ဍေဟ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် သၞောတ် ပရေင်ပညာ (Monastic education) ဂွံ တန်တဴ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် ပွိုင် လ္ၚီ သၞာံ ပြင်င် ရ။&lt;ref name=&quot;bechert&quot;&gt;{{cite book |last=Bechert |first=H. |title=Buddhism, State and Society in the Countries of Theravada Buddhism |publisher=Otto Harrassowitz |year=1966 |pages=85-90}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပရေင်ယှောတ်စှ်ေ ကေုာံ ပြံင်လှာဲ စိုပ် စက္ခူ (Decline and Transition to Paper) ==
ပြဝေဏဳ လိက်သၠရိုတ် ဝွံ စယှောတ်စှ်ေ အာ ပ္ဍဲ အခိင် လပါ် လက္ကရဴ ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ကေုာံ လပါ်စ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ ရ။ ဟိုတ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ပရေင်စိုပ် ကၠုင် သၞောတ် စက် ပ္ဍဵုဗီု (Printing press) ကေုာံ စက္ခု (Paper) နူကဵု ရးဥရောပ ပ္ဍဲ ခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ (Colonial era) ရ။

စက္ခု ကေုာံ လိက် အုပ် တအ်ဝွံ ကၠောန် ပတိတ် လောဲသွာ၊ သာ၊ ကေုာံ င္ၚုဟ် မတန် နူ လိက်သၠရိုတ် ဗွဲမလောန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ညးချူ လိက် (Scribes) မစကာ ကၞေဟ် တအ် ကမၠောန် အောန် စှ်ေ အာ တုဲ၊ လိက်သၠရိုတ် တအ်ဂှ် ဒှ် အာ ကပေါတ် ထ္ၜးပျး ပ္ဍဲ တိုက်ထ္ၜးပျး ကေုာံ ဘာလကျာ် သၟး ရ။

== ၁၀။ ပရေင်ဒဳဂျဳတေဝ် ခေတ်တၟိ ကေုာံ အနာဂတ် (Modern Digitization and Future) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ လိက်သၠရိုတ် မသှ်ေ တန်တဴ ဒၟံင် တအ်ဂှ် ဒးဆဵုဂဗ အန္တရာယ် ပရေင်လီုလာ် ဟိုတ်နူ ဥတု ကေုာံ ပရေင်ဟွံမင်မဲ ရ။ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အာဲကၟာဲ ဏအ် ဂှ်၊ ဂကောံ သုတေသန ဂၠးတိ ကေုာံ တက္ကသိုလ် နာနာ တအ် စတင် လဝ် ပရေင်ကမၠောန် ကၠောန် ဒဳဂျဳတေဝ် (Digitization projects) ဗွဲမဇၞော် ရ။&lt;ref name=&quot;sharma&quot;&gt;{{cite journal |last=Sharma |first=R. K. |title=Digitization of Palm Leaf Manuscripts: A Step Towards Preservation of Cultural Heritage |journal=International Journal of Information Dissemination and Technology |volume=2 |issue=1 |pages=15-20 |year=2012}}&lt;/ref&gt;

ကမၠောန် မပ္တံကဵု [[ပရေင်ကမၠောန် ဒဳဂျဳတေဝ် လိက်သၠရိုတ်]] (Palm Leaf Manuscript Digitization Project) တအ်ဝွံ စကာ ကေမရာ ကဆံင်သၠုင် သွက်ဂွံ တက် ဗီု လိက်သၠရိုတ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် တၞး တုဲ၊ တန်သိပ် လဝ် ပ္ဍဲ အင်တာနက် သွက် တၠပညာ ဂၠးတိ ဂွံ လ္ၚတ် မာန် ရ။ ပရေင်ဏအ်ဝွံ ဟွံသေင် ဆ မင်မဲ အာဲကၟာဲ သက်သက် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ပံက် ကဵု တြင် သွက် ပရေင်သုတေသန တၟိ တၟိ မဆေင်ကဵု ဝင် ကေုာံ လိက်ပတ် အာရှအဂၞဲ ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်မန်]] (Mon textual tradition)
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ]] (Theravada Buddhism)
* [[အက္ခရ်မန်]] (Mon script)
* [[ကၞေဟ်]] (Stylus)

{{Navbox
| name = Southeast Asian Textual Tradition
| title = ပြဝေဏဳ လိက်ပတ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် ရးအာရှအဂၞဲ (Southeast Asian Textual Tradition)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ကပေါတ် ကေုာံ ကိရိယာ
| list1 =
* [[ပေ]] (Palm-leaf manuscript)
* [[ကၞေဟ်]] (Stylus)
* [[ယာတ်ပတ်လိက်]] (Manuscript wrapper)
| group2 = ပြဝေဏဳ ကေုာံ ယေန်သၞာင်
| list2 =
* [[ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်မန်]] (Mon textual tradition)
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ]] (Theravada Buddhism)
* [[ဇာတ် ၅၅၀]] (Jataka tales)
| group3 = အက္ခရ် ကေုာံ ဝင်
| list3 =
* [[အိန္ဒိယ]] (India)
* [[ပလ္လဝ]] (Pallava script)
* [[အက္ခရ်မန်]] (Mon script)
* [[ပရေင်ကမၠောန် ဒဳဂျဳတေဝ် လိက်သၠရိုတ်]] (Digitization Project)
}}

[[Category:ယေန်သၞာင် မန်]]
[[Category:လိက်ပတ်]]
[[Category:ဝင် အာရှအဂၞဲ]]
[[Category:ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်]]</text>
      <sha1>3be90gg54j8psazljww6812yl508rfg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပေ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11500</id>
    <revision>
      <id>55919</id>
      <timestamp>2026-07-10T11:41:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ပေ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Foot'', သင်္ကေတ: '''ft''' ဟွံသေင်မ္ဂး ''' ' ''') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဗၞတ်ၜတ်ကၞာတ် (Unit of measurement) သွက် ဇမၠိင် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် အေန်ပဳရဳယျေဝ် (Imperial system) ကေုာံ သၞောတ်...&quot;</comment>
      <origin>55919</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21276" sha1="dk257mvymgep8ydvgbky2qxbsl5q0xs" xml:space="preserve">'''ပေ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Foot'', သင်္ကေတ: '''ft''' ဟွံသေင်မ္ဂး ''' ' ''') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဗၞတ်ၜတ်ကၞာတ် (Unit of measurement) သွက် ဇမၠိင် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် အေန်ပဳရဳယျေဝ် (Imperial system) ကေုာံ သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (US customary units) ရ။ ပ္ဍဲ သၞောတ် သီု ၜါ ဏအ်၊ မွဲ ပေ မ္ဂး နွံ ၁၂ [[ၝောအ်တဲ]] (Inches) တုဲ၊ ပိ ပေ မ္ဂး နွံ မွဲ [[ကိုက်]] (Yard) ရ။ စတမ် နူကဵု ပရေင်တုပ်စိုတ် သၞောတ် ယာဒ် ကေုာံ ပံင် အလုံဂၠးတိ (International Yard and Pound Agreement) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၉ တုဲ၊ မွဲ ပေ ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကု ၀.၃၀၄၈ [[မဳတာ]] (Meter) ချိုတ်ချိုတ်ပၠိုတ်ပၠိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;nist&quot;&gt;{{cite book |last=Barbrow |first=L. E. |author2=Judson, L. V. |title=Weights and Measures Standards of the United States: A Brief History |publisher=National Institute of Standards and Technology |year=1976 |pages=15-18}}&lt;/ref&gt;

ၜိုန်ရ ဂၠးတိ ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင် ပြံင်လှာဲ စကာ သၞောတ် မေတြစ် (Metric system) တုဲ ကီုလေဝ်၊ ၜတ်ကၞာတ် ပေ ဝွံ ဆက် စကာ ဒၟံင် ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင် အမေရိကာန်၊ ကေုာံ ကဏ္ဍ တၟေင် ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု သမၠုင် က္ၜင်ကျာ (Aviation altitude) ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပေ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လညာတ် သၞောတ်ဝ် ၜတ်ကၞာတ်၊ ကေုာံ လွပ် ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Measuring_Tape_Inch_and_Centimeter.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပေတာ ၜတ်ကၞာတ် မထ္ၜး လဝ် ၜတ်ကၞာတ် ၝောအ်တဲ (Inch) ကေုာံ သေန်တဳမဳတာ (Centimeter) မဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ တွက် ဇမၠိင် ပေ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဗၞတ်ၜတ်ကၞာတ် &quot;ပေ&quot; (Foot) ဝွံ နွံ တမ်မူလ နူကဵု ဇမၠိင် ဇိုင် (Foot) ကောန်မၞိဟ် မွဲ ရ။ ပ္ဍဲ သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် ခေတ်တၟိ လၟုဟ် မ္ဂး ဍေဟ် ဒှ် ၜတ်ကၞာတ် မဒုင်သဇိုင် လတူ မဳတာ (Meter) နူ သၞောတ် မေတြစ် တုဲ၊ ညးစၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ -
* ၁ ပေ = ၀.၃၀၄၈ မဳတာ
* ၁ ပေ = ၃၀.၄၈ သေန်တဳမဳတာ
* ၁ ပေ = ၁၂ ၝောအ်တဲ
* ၃ ပေ = ၁ ကိုက်

သင်္ကေတ သွက် ပေ ဂှ် စကာ အက္ခရ် အင်္ဂလိက် '''ft''' (ဖ္ဍန် နူ Foot) ရ။ လဆောဝ်မ္ဂး စကာ သင်္ကေတ ပရိုင် (Prime symbol) ''' ' ''' လေဝ် နွံ ရ (ဥပမာ - ၅' မ္ဂး ဂွံအဓိပ္ပါယ် ၅ ပေ)။ ၜတ်ကၞာတ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ ၜတ် ဇမၠိင်၊ သမၠုင်၊ ဇမ္ၚောဲ ကေုာံ စတုရန်း ပေ (Square feet) သွက် ဗွိုက် ဨရိယာ (Area) ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origin) ==
ဝင် ၜတ်ကၞာတ် ပေ ဝွံ နွံ ကၠုင် နူ အခိင် ခေတ် တမၠာ တေအ် ရ။ ညံင်ရဴ ဂကူ နာနာ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် မစကာ ခန္ဓာကိုယ် သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် (ဥပမာ - ဟတ်၊ မိဟ်) ကီု၊ ဂကူ ရောမ (Roman)၊ ဂရိတ် (Greek)၊ ကေုာံ ကြုက် (Chinese) တအ် စကာ ဇမၠိင် ဇိုင် မၞိဟ် ဓမ္မတာ မွဲ သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဗၞတ်ၜတ်ကၞာတ် ရ။&lt;ref name=&quot;zupko&quot;&gt;{{cite book |last=Zupko |first=R. E. |title=Revolution in Measurement: Western European Weights and Measures Since the Age of Science |publisher=American Philosophical Society |year=1990 |pages=45-52}}&lt;/ref&gt;

* '''ခေတ် ရောမ တြေံ:''' ရောမ တအ် စကာ ၜတ်ကၞာတ် မကော်စ ''pes'' (ပေသ်) မတုပ် ကု ဇမၠိင် ၜိုတ် ၂၉၆ မဳလဳမဳတာ (၁၁.၇ ၝောအ်တဲ) ရ။ မွဲ pes ဂှ် ပါ်လဝ် ၁၂ ကရေက် မကော်စ ''uncia'' (မဒှ် တမ်မူလ ဝေါဟာရ inch လၟုဟ်) ရ။
* '''ခေတ် အေန်ဂလာန် (England):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၃၀၅၊ သၟိင် ဨကရာဇ် အေက်ဒဝပ် ပထမ (Edward I) ထုတ် သၞောဝ် &quot;Ordinance for Measuring Land&quot; မစၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ ၃ ခြောတ် ဂျာင် (Barleycorns) တအ် ပံင် မ္ဂး ဒှ် ၁ ၝောအ်တဲ တုဲ၊ ၁၂ ၝောအ်တဲ မ္ဂး ဒှ် ၁ ပေ ရ။ ၜတ်ကၞာတ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ၜတ်ကၞာတ် အေန်ပဳရဳယျေဝ် လၟုဟ် ရ။

== ၃။ သၞောတ် စၟတ်သမ္တီ ခေတ်တၟိ (Modern Standardization - International Foot) ==
ကိုပ်ကၠာ သၞာံ ၁၉၅၉ ဂှ်၊ ကၟိန်ဍုင် အမေရိကာန် (US) ကဵု ကၟိန်ဍုင် ပံင်ကောံ (UK) တအ် နွံကဵု ၜတ်ကၞာတ် ပေ မတၞဟ်ခြာ ညိည ရေင်သကအ် ရ။ 

* ပ္ဍဲ အမေရိကာန်: ၁ ပေ = ၀.၃၀၄၈၀၀၆ မဳတာ
* ပ္ဍဲ ယူကေ (UK): ၁ ပေ = ၀.၃၀၄၇၉၉ မဳတာ

ဟိုတ်နူ တၞဟ်ခြာ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ကဆံင် မဳကရဝ်မဳတာ တအ် ဂှ် ပကဵု ညံင် ပြသၞာ ဂွံ ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် အေန်ဂျေန်နဳယာ အလုံဂၠးတိ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၁ ဇူလာင် သၞာံ ၁၉၅၉ ဂှ်၊ ဍုင် အမေရိကာန်၊ ယူကေ၊ ကနေဒါ၊ သြသတြေလျ၊ ကေုာံ ဍုင် တၞဟ် တအ် ထပက် စၟတ်တဲ ပရေင်တုပ်စိုတ် မကော်စ [[International Yard and Pound Agreement]] တုဲ၊ စၟတ်သမ္တီ သၞောတ်ဝ် တုပ် မွဲ မ္ဂး ၁ ယာဒ် (Yard) ဂှ် တုပ် ကု ၀.၉၁၄၄ မဳတာ တုဲ၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ၁ ပေ ဂှ် တုပ် ကု ၀.၃၀၄၈ မဳတာ ချိုတ်ချိုတ်ပၠိုတ်ပၠိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;bureau&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.bipm.org/en/home |title=The International System of Units (SI) |publisher=Bureau International des Poids et Mesures |year=2019 |access-date=2023-10-04}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပေ အမေရိကာန် သွက် တိဍာ် (US Survey Foot) ==
ၜိုန်ရ ဍုင် အမေရိကာန် ဒုင်တဲ သၞောတ် &quot;International Foot&quot; ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၉ ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ၜတ်ကၞာတ် တိဍာ် ကေုာံ ဂၠံင် (Land surveying) ဂှ် ညးတအ် ဆက် စကာ ဒၟံင် ၜတ်ကၞာတ် တြေံ မကော်စ &quot;US Survey Foot&quot; ရ။

၁ US Survey Foot ဂှ် တုပ် ကု $\frac{1200}{3937}$ မဳတာ (ၜိုတ် ၀.၃၀၄၈၀၀၆ မဳတာ) ရ။
ဟိုတ်နူကဵု တၞဟ်ခြာ ညိည ဏအ်ဂှ်၊ ယဝ်ရ ၜတ် ဇမ္ၚောဲ ဂၠိင်င် မပ္တံကဵု တွဵုရး မွဲ ကဵု မွဲ မ္ဂး တင်ဂၞင် ယောန်မှာ ကတဵုဒှ် မာန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ်၊ အေဂျေန်သဳ ၜတ်ကၞာတ် အမေရိကာန် (NIST) ကေုာံ (NOAA) တအ် လလောင်တြး သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ ညးတအ် ပလီု ပတိတ် ထောအ် သၞောတ် US Survey Foot တုဲ ပြံင် စကာ International Foot သီုဖအိုတ် ရ။

== ၅။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု ၜတ်ကၞာတ် တၞဟ်ဂမၠိုင် (Relationship with Other Measurements) ==
ၜတ်ကၞာတ် ပေ ဝွံ နွံ ပရေင်ဆက်စပ် ကု ၜတ်ကၞာတ် တၞဟ် တအ် နကဵု လၟိဟ် ချိုတ်ပၠိုတ် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်ပြံင်လှာဲ ၜတ်ကၞာတ် နူ ပေ ဇရေင် ၜတ်ကၞာတ် တၞဟ်
|-
! ၜတ်ကၞာတ် အေန်ပဳရဳယျေဝ် (Imperial)
! ၜတ်ကၞာတ် မေတြစ် (Metric)
! သွဟ် (Value)
|-
| ၁ ပေ (Foot)
| သေန်တဳမဳတာ (Centimeter)
| ၃၀.၄၈ cm
|-
| ၁ ပေ (Foot)
| မဳတာ (Meter)
| ၀.၃၀၄၈ m
|-
| ၃ ပေ (Feet)
| -
| ၁ ကိုက် (Yard)
|-
| ၅၂၈၀ ပေ (Feet)
| -
| ၁ တိုင် (Mile)
|-
| ၁ စတုရန်း ပေ (Square foot)
| စတုရန်း မဳတာ (Square meter)
| ၀.၀၉၂၉၀၃ m²
|-
| ၄၃၅၆၀ စတုရန်း ပေ (Sq. feet)
| -
| ၁ ဨက (Acre)
|}

သ္ၚိအင် ဏအ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ပရေင်ပြံင်လှာဲ နူ သၞောတ် အေန်ပဳရဳယျေဝ် စိုပ် သၞောတ် မေတြစ် ဂှ် နွံကဵု ဂၞန် ဓသမာ (Decimals) ဗွဲမဂၠိုင် မပကဵု ညံင် ပရေင်တွက်ဂၞန် ဂွံ ဇြိုင် သန် ညိ ရ။

== ၆။ လွပ် ပ္ဍဲကဵု ဘဝလၟိုန်တ္ၚဲ (Everyday Usage) ==
ပ္ဍဲကဵု ဍုင် မစကာ သၞောတ် ပေ (ဗွဲတၟေင် အမေရိကာန်၊ ကေုာံ ကနေဒါ ကဵု ယူကေ လ္ၚဵု) မ္ဂး၊ လွပ် ပေ ဝွံ ပါလုပ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဘဝလၟိုန်တ္ၚဲ ဗွဲမလှဲလး ရ။&lt;ref name=&quot;kula&quot;&gt;{{cite book |last=Kula |first=W. |title=Measures and Men |publisher=Princeton University Press |year=1986 |pages=105-110}}&lt;/ref&gt;

* '''သမၠုင် မၞိဟ် (Human height):''' မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ၜတ် သမၠုင် ဇကု နကဵု ပေ ကေုာံ ၝောအ်တဲ ရ (ဥပမာ - ၅ ပေ ၈ ၝောအ်တဲ)။
* '''ပရေင်သွံရာန် သ္ၚိဌာန် (Real Estate):''' ဨရိယာ သ္ၚိ ဟွံသေင်မ္ဂး ခန်ခန် တအ်ဂှ် စၟတ်သမ္တီ နကဵု စတုရန်း ပေ (Square feet) သွက်ဂွံ ၜတ် ဇမၞော် ရ။
* '''ကပေါတ် စက် ကေုာံ ပရိဘောဂ (Furniture):''' ဇမၞော် သ္ၚိ ကေုာံ ကပေါတ် စက် တအ်ဂှ် ၜတ် နကဵု ပေ ရ (ဥပမာ - ရုင် ဓါတ်ကျာ ១၀ ပေ)။

== ၇။ လွပ် ပ္ဍဲကဵု ကမၠောန် အေန်ဂျေန်နဳယာ ကေုာံ ဗိသုကာ (Usage in Engineering and Architecture) ==
ပ္ဍဲကဵု ကမၠောန် သြိုင်ခၞံ (Construction) ကေုာံ ဗိသုကာ (Architecture) ပ္ဍဲ ဍုင် အမေရိကာန် ကေုာံ ဍုင် လ္ၚဵု တအ်ဂှ်၊ သၞောတ် ပေ-ၝောအ်တဲ ဝွံ ဒှ် သၞောတ်ဝ် အဓိက ရ။

ကပေါတ် သြိုင်ခၞံ တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဖန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု ဗွိုက် ပေ ရ။ ဥပမာ - 
* ပလာဲဝုဒ် (Plywood) မွဲ တၞး မ္ဂး နွံ ဇမၞော် ၄ ပေ x ၈ ပေ (4x8 ft) ရ။
* တိုင် ဆု သွက် သ္ၚိ မ္ဂး နွံ ဇမၞော် ၂x၄ ၝောအ်တဲ (2x4s) တုဲ ဇမၠိင် ၈ ပေ ဟွံသေင်မ္ဂး ၁၀ ပေ ရ။
* သမၠုင် အဒေါဝ် ခန် သ္ၚိ ဓမ္မတာ မ္ဂး နွံ ၈ ပေ ဟွံသေင်မ္ဂး ၉ ပေ ရ။

ပရေင်စကာ သၞောတ် ပေ ဏအ်ဝွံ ခိုင်ကၠိုက် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ရုင် ကမၠောန် သြိုင်ခၞံ တုဲ၊ ၜိုန်ရ ဂၠးတိ စကာ မေတြစ် ကီုလေဝ် ဍေဟ် ဟွံမာန် ကၠေအ်ကၠက် အာ လောဲလောဲ ပုဟ်။

== ၈။ ပေ ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ အကာသ ကေုာံ က္ၜင်ကျာ (Foot in Aviation and Aerospace) ==
ၜိုန်ရ သၞောတ် မေတြစ် ဂှ် ဒှ် သၞောတ် ဂၠးတိ ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ က္ၜင်ကျာ (Aviation) ဂှ်၊ ဗၞတ်ၜတ်ကၞာတ် သမၠုင် (Altitude) သီုဖအိုတ် ဂှ် ၜတ် နကဵု &quot;ပေ&quot; (Feet) လၟိုန် အလုံ ဂၠးတိ (ပါဲနူ ဍုင် ရုရှာ ကဵု ကြုက် လ္ၚဵု) ရ။&lt;ref name=&quot;icao&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.icao.int |title=Annex 5 to the Convention on International Civil Aviation: Units of Measurement to be Used in Air and Ground Operations |publisher=International Civil Aviation Organization (ICAO) |year=2010 |access-date=2023-10-04}}&lt;/ref&gt;

သၞောတ် ကဆံင် သမၠုင် က္ၜင်ကျာ (Flight level - FL) ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ ပေ ရ။ ဥပမာ - FL350 ဂှ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် သမၠုင် ၃၅,၀၀၀ ပေ ရ။ ပရေင်စကာ ပေ နဒဒှ် သၞောတ်ဝ် ဂၠးတိ သွက် က္ၜင်ကျာ ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူ သြဇာ ဍုင် အမေရိကာန် ပ္ဍဲ ခေတ် စကတဵုဒှ် ကမၠောန် က္ၜင်ကျာ ပ္ဍဲ လပါ်စ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ ဂှ် ရ။ 

== ၉။ ပြဝေဏဳ ၜတ်ကၞာတ် မန် ကေုာံ ဒေသ အာရှ (Mon and Asian Traditional Measurement Systems) ==
ကိုပ်ကၠာ ပေ (Foot) ဟွံစိုပ် ကၠုင် ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှအဂၞဲ ဂှ်၊ ဂကူမန် ကေုာံ ဂကူ ပ္ဍဲ ဒေသ တအ် နွံကဵု သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် ဇကု မဒုင်သဇိုင် လတူ အဝဲ ခန္ဓာကိုယ် ကီု ရ။

* '''[[မိဟ်]] (Span):''' ဇမၠိင် နူ တၞုင် ၝောအ်တဲ စဵုကဵု တၞုင် မအံင် ဍောတ် ကာလ ယာ ပတိတ် သာ် တဲ။
* '''[[ဟတ်]] (Cubit):''' ဇမၠိင် နူ တၞုင် တဲ စဵုကဵု ကတိုင် တဲ (Elbow)။ 
* '''[[လံက်]] (Fathom):''' ဇမၠိင် မယာ ပတိတ် တဲ သီု ၜါ လပါ်။

ကာလ ဍုင်အင်္ဂလိက် (British) တအ် အုပ်ဓုပ် ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ သုဝဏ္ဏဘူမိ ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ဂှ်၊ ညးတအ် ကေတ်နင် သၞောတ် ပေ ကေုာံ ကိုက် ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး၊ ဂကူမန် တအ် စကာ &quot;ပေ&quot; ကေုာံ &quot;ကိုက်&quot; ပ္ဍဲ ကမၠောန် သြိုင်ခၞံ သ္ၚိ ကေုာံ ၜတ် တိဍာ် ညံင်ရဴ သၞောတ်ဝ် အင်္ဂလိက် ကီု ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် လွပ် ပေ ကေုာံ သၞောတ် မေတြစ် (Future of the Foot and Metric System) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ သၞောတ် မေတြစ် (Metric System) မပ္တံကဵု မဳတာ ကေုာံ ကဳလဝ်မဳတာ ဝွံ ဒှ် သၞောတ်ဝ် အလုံ ဂၠးတိ မစကာ ပ္ဍဲ သိပ္ပံ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကမၠောန် အလဵုအသဳ ရ။

ကၟိန်ဍုင် အမေရိကာန် ဝွံ ဒှ် ဍုင် ဇၞော် မွဲ ဓဝ် မဟွံပြံင်လှာဲ စကာ သၞောတ် မေတြစ် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ဏီ ရ။ ၜိုန်ရ ဂကောံ သိပ္ပံ ပ္ဍဲ အမေရိကာန် တအ် ပြံင်လှာဲ စကာ မဳတာ ယျ ကီုလေဝ်၊ သွက် ဘဝလၟိုန်တ္ၚဲ ကေုာံ ကမၠောန် သြိုင်ခၞံ ဂှ် ပေ ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် ဖိုဟ် ရ။ အနာဂတ် လွပ် ပေ ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ သြဇာ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အမေရိကာန် တုဲ၊ ဍေဟ် သက်သဳ ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ၜတ်ကၞာတ် တြေံ မွဲ မာန် တန်တဴ ဂျိုင်သှ်ေ အာ ပ္ဍဲ ခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital era) ဏအ် ဏီ ရောင်။&lt;ref name=&quot;crease&quot;&gt;{{cite book |last=Crease |first=R. P. |title=World in the Balance: The Historic Quest for an Absolute System of Measurement |publisher=W. W. Norton &amp; Company |year=2011 |pages=150-160}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ကိုက် (ၜတ်ကၞာတ်)]] (Yard)
* [[ၝောအ်တဲ (ၜတ်ကၞာတ်)]] (Inch)
* [[သၞောတ် မေတြစ်]] (Metric system)
* [[မဳတာ]] (Meter)

{{Navbox
| name = Units of Measurement
| title = သၞောတ် ကေုာံ ဗၞတ် ၜတ်ကၞာတ် ဂမၠိုင် (Units of Measurement)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သၞောတ် အေန်ပဳရဳယျေဝ် (Imperial)
| list1 =
* [[ပေ (ၜတ်ကၞာတ်)]] (Foot)
* [[ၝောအ်တဲ (ၜတ်ကၞာတ်)]] (Inch)
* [[ကိုက် (ၜတ်ကၞာတ်)]] (Yard)
* [[တိုင် (ၜတ်ကၞာတ်)]] (Mile)
| group2 = သၞောတ် မေတြစ် (Metric)
| list2 =
* [[သေန်တဳမဳတာ]] (Centimeter)
* [[မဳတာ]] (Meter)
* [[ကဳလဝ်မဳတာ]] (Kilometer)
| group3 = ၜတ်ကၞာတ် တြေံ ဒေသ (Traditional)
| list3 =
* [[မိဟ်]] (Span)
* [[ဟတ်]] (Cubit)
* [[လံက်]] (Fathom)
}}

[[Category:ၜတ်ကၞာတ်]]
[[Category:သၞောတ် အေန်ပဳရဳယျေဝ်]]
[[Category:ဇမၠိင်]]</text>
      <sha1>dk257mvymgep8ydvgbky2qxbsl5q0xs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မိဟ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11501</id>
    <revision>
      <id>55920</id>
      <timestamp>2026-07-10T11:44:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''မိဟ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Span'') ဟီုမ္ဂးဂှ် နကဵု လညာတ် အလုံစုင် မ္ဂး ဒှ် ဇမ္ၚောဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဗၞတ်ၜတ် အကြာ တိုင် ဟွံသေင်မ္ဂး အရာ ၜါ မနွံ လပါ် ကၞောတ် ရေင်သကအ် ရ။ ပ္ဍဲကဵ...&quot;</comment>
      <origin>55920</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22489" sha1="f9bdmxmqjkls7nl76ac1sx9gtzk1hfi" xml:space="preserve">'''မိဟ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Span'') ဟီုမ္ဂးဂှ် နကဵု လညာတ် အလုံစုင် မ္ဂး ဒှ် ဇမ္ၚောဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဗၞတ်ၜတ် အကြာ တိုင် ဟွံသေင်မ္ဂး အရာ ၜါ မနွံ လပါ် ကၞောတ် ရေင်သကအ် ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဝင် ပရေင်မၞိဟ် တအ်၊ ယၟု &quot;မိဟ်&quot; ဝွံ ဒှ် ဗၞတ်ၜတ် တြေံ မွဲ မစကာ တဲ (Handspan) သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ဇမၠိင် ကပေါတ် တအ် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ ဝေါဟာရ ဏအ်ဝွံ စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် [[ပညာ အေန်ဂျေန်နဳယာ]] (Engineering)၊ [[ဗိသုကာ]] (Architecture)၊ သွက်ဂွံ ဟီုတွံ ပရူ ဇမ္ၚောဲ အကြာ တိုင် ဒဒန် (Bridge span) ဟွံသေင်မ္ဂး လဒက်ပတန် သ္ၚိ ဌာန် တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;ching&quot;&gt;{{cite book |last=Ching |first=F. D. K. |title=Building Construction Illustrated |edition=5th |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2014 |pages=2-15}}&lt;/ref&gt;

ပရေင်ဖန်ဗဒှ် မိဟ် ဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ ဂၠိင်ဂၠိင် ဝွံ ဒှ် တိုင်ပ္ကဴ အဓိက သွက် တၠပညာ ဗိသုကာ ကေုာံ အေန်ဂျေန်နဳယာ တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ မိဟ် နကဵု လညာတ် ဗၞတ်ၜတ် ဓမ္မတာ၊ လညာတ် အေန်ဂျေန်နဳယာ လဒက်ပတန်၊ ရူပဗေဒ၊ ကေုာံ လွပ် ဍေဟ် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ နာနာ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Akashi-Kaikyo_Bridge.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ဒဒန် အကာရှဳ ကိုက်ကျဝ် (Akashi Kaikyo Bridge) ပ္ဍဲ ဍုင်ဂျပေန် မနွံကဵု မိဟ် လဒေါဝ် (Central span) ဇမၠိင် ၁,၉၉၁ မဳတာ၊ မဒှ် မိဟ် ဒဒန် မဂၠိင်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;မိဟ်&quot; (Span) ဝွံ နွံကဵု အဓိပ္ပါယ် ၜါ သာ် အဓိက အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ -
# '''ဗၞတ်ၜတ် ဇမၠိင် (Unit of Length):''' ဇမ္ၚောဲ အကြာ တၞုင် ၝောအ်တဲ ကဵု တၞုင် ဍောင်တဲဍောတ် ကာလ ပိုယ် တံင် ပၠး လဝ် တဲ ဇကု အလုံစုင်။ ပ္ဍဲ အခိုက်အလိုက် မန် ကေုာံ ဂၠးတိ ဂှ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် ဗၞတ်ၜတ် သဇိုင် မွဲ ရ။
# '''ဇမ္ၚောဲ လဒက်ပတန် (Structural Span):''' ပ္ဍဲ ပညာ အေန်ဂျေန်နဳယာ၊ ဍေဟ် ဒှ် ဇမ္ၚောဲ အကြာ တိုင် ထံက် (Supports) ၜါ။ ဥပမာ - ဇမ္ၚောဲ အကြာ တိုင် ဒဒန် ၜါ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဇမ္ၚောဲ လဒေါဝ် အကြာ ဌာန် သ္ၚိ မဟွံမဲ ကဵု တိုင် လဒေါဝ် ရ။

ပရေင်လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူ မိဟ် ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်သြိုင်ခၞံ (Construction) တုဲ ဍေဟ် တန်တဴ ဒၟံင် လတူ သတ္တိ ကပေါတ် (Materials properties) ကေုာံ ဒြဟတ် မဇီုကပိုက် လတူ လဒက်ပတန် ဂှ် ရ။

== ၂။ မိဟ် နဒဒှ် ဗၞတ်ၜတ် တြေံ (Span as a Traditional Unit of Measurement) ==
ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဖန်ဗဒှ် သၞောတ် ဗၞတ်ၜတ် ခေတ်တၟိ မပ္တံကဵု သၞောတ် မေတြစ် (Metric system) ဂှ်၊ ကောန်မၞိဟ် တအ် စကာ လဝ် အဝဲ ခန္ဓာကိုယ် သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ဇမၠိင် ရ။ 

&quot;မိဟ်&quot; ဝွံ ဒှ် ဗၞတ်ၜတ် မစကာ ဂၠိုင်အိုတ် မွဲ ရ။ နကဵု လညာတ် ဗၞတ်ၜတ် အင်္ဂလိက် တြေံ မ္ဂး၊ မွဲ မိဟ် (One span) ဂှ် တုပ် ကဵု ၉ ၝောအ်တဲ (Inches) ဟွံသေင်မ္ဂး ၀.၂၂၈၆ မဳတာ (Meters) ရ။ ဍေဟ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဗၞတ်ၜတ် တၞဟ် တအ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -
* မွဲ ဟတ် (Cubit) = ၜါ မိဟ် (၁၈ ၝောအ်တဲ)
* မွဲ လ္ၚာပ် ဟွံသေင်မ္ဂး မွဲ တဲ (Hand) = ပန် ၝောအ်တဲ (မွဲ မိဟ် နွံ ၜိုတ် ၜါ တဲ ကဝက်)

ပ္ဍဲကဵု အခိုက်အလိုက် မန် လေဝ် ညးတအ် စကာ &quot;မိဟ်&quot; သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ဇမၠိင် ယာတ်၊ လိက်သၠရိုတ်၊ ကေုာံ ကပေါတ် ဍောတ်တ် တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။&lt;ref name=&quot;zupko&quot;&gt;{{cite book |last=Zupko |first=R. E. |title=Revolution in Measurement: Western European Weights and Measures Since the Age of Science |publisher=American Philosophical Society |year=1990 |pages=20-25}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ မိဟ် ပ္ဍဲ ပညာ အေန်ဂျေန်နဳယာ ကေုာံ ဗိသုကာ (Span in Engineering and Architecture) ==
ပ္ဍဲကဵု ပရေင်သြိုင်ခၞံ ခေတ်တၟိ၊ ဇမ္ၚောဲ မိဟ် ဝွံ ဒှ် အရာ မသ္ဂုတ်သွာတ် ကဵု အစောံသတ္တိ ကေုာံ ပရေင်စကာ သြန် သွက် လဒက်ပတန် မွဲ ရ။ တၠပညာ ဗိသုကာ တအ် ဂစာန် ဖန်ဗဒှ် ညံင် မိဟ် ဂွံ ဂၠိင်အိုတ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ဒၞာဲ သၠး (Open space) အပ္ဍဲ သ္ၚိ ဌာန် ဟွံမဲ ကဵု တိုင် ရ။

ဗီုပြင် လဒက်ပတန် သွက် မိဟ် ဂမၠိုင် ပါ်လဝ် -
* '''ခသဳ တိုင် (Beam and Lintel):''' ဒှ် နဲကဲ သဇိုင် အိုတ် မစွံ ခသဳ (Beam) လတူ တိုင် ၜါ။ မိဟ် ဍေဟ် ဂၠိင် ဟွံမာန် ဟိုတ်နူ ခသဳ ဂှ် မာန် ကဝိုင် စှ်ေ (Bending)။
* '''တြင် တင်ကောန် (Arch):''' စကာ လဝ် နူ ခေတ် ရဝ်မ (Roman)၊ မကဵု အခေါင် သွက် မိဟ် ဇၞော်တိုန် ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ပြံင်လှာဲ ဒြဟတ် လျိုင် ညံင်ဂွံ ဖအုံ ဖျေဟ် လပါ် သၟဝ် (Compression) ရ။
* '''လဒက်ပတန် တြာတ် (Truss):''' လဒက်ပတန် မချပ်လဝ် နကဵု ဗီုပြင် ကၠင်ပိ (Triangles) သွက်ဂွံ ဒုင် လျိုင် ပ္ဍဲ မိဟ် ဇမၠိင် မပ္တံကဵု ခမဳ သ္ၚိ ကေုာံ ဒဒန် ပသဲ ရ။

== ၄။ ဂကူ မိဟ် ပ္ဍဲ လဒက်ပတန် ဒဒန် (Types of Spans in Bridge Construction) ==
ဒဒန် တအ်ဝွံ ဒှ် ဥပမာ ခိုဟ်အိုတ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ပရူ မိဟ် ရ။ အေန်ဂျေန်နဳယာ တအ် ပါ်လဝ် ဂကူ မိဟ် ဒဒန် ၃ သာ် အဓိက ရ - &lt;ref name=&quot;chen&quot;&gt;{{cite book |last=Chen |first=W. F. |author2=Duan, L. |title=Bridge Engineering Handbook |edition=2nd |publisher=CRC Press |year=2014 |pages=35-42}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ မိဟ် ဒဒန် အဓိက ဂမၠိုင်
|-
! ဂကူ မိဟ် ဒဒန်
! ပွံက်အဓိပ္ပါယ်
! ဥပမာ သဘာဝ လဒက်ပတန်
|-
| '''မိဟ် ဓမ္မတာ (Simple Span)'''
| ခသဳ ဒဒန် မွဲ မဒုင်လဝ် နကဵု တိုင် ၜါ သၟး၊ တုဲ ဟွံဆက်စပ် ကု ခသဳ တၞဟ်။
| ဒဒန် ဆု ဓမ္မတာ၊ ဒဒန် ဍောတ်တ်။ (မိဟ် ဂၠေအ်)
|-
| '''မိဟ် ဆက် (Continuous Span)'''
| ခသဳ မွဲ မဆက်အာ လတူ တိုင် ထံက် ပိ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင်နူ ဂှ်။ ဍေဟ် ဒုင် လျိုင် ခိုဟ် နူ မိဟ် ဓမ္မတာ။
| ဒဒန် ကောန်ကရိတ် (Concrete highway bridges) ဗွဲမဂၠိုင်။
|-
| '''မိဟ် ကေန်တဳလဳဗာ (Cantilever Span)'''
| မိဟ် မတိတ်အာ နူကဵု တိုင် မွဲ လပါ် သၟး ညံင်ရဴ တဲ မပၠး ပတိတ် လဝ် ကီု။ အကြာ ဍေဟ် ၜါ သၠဲ ပၠောပ် ခသဳ လဒေါဝ်။
| ဒဒန် [[ဖိုတ်]] (Forth Bridge) ပ္ဍဲ ဍုင်သကတ်တလာန်။
|}

ပါဲနူ ဂှ်တုဲ၊ ဒဒန် သီု (Suspension bridge) ကေုာံ ဒဒန် တၞုင် ဇုက် (Cable-stayed bridge) တအ်ဝွံ ဒှ် လဒက်ပတန် မမာန် ကၠောန် မိဟ် ဇမၠိင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။

== ၅။ တင်ဂၞင် ရူပဗေဒ ကေုာံ ဒြဟတ် မဇီုကပိုက် (Physics and Forces Affecting Span) ==
သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် မိဟ် မခိုင်ကၠိုက် ဂှ်၊ ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် လတူ [[ရူပဗေဒ]] (Physics) ကေုာံ ဒြဟတ် မဇီုကပိုက် ဂှ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။ ဒြဟတ် အဓိက ၃ သာ် မဇီုကပိုက် လတူ မိဟ် ဂှ် -

* '''ဒြဟတ် ဖအုံ (Compression):''' ဒြဟတ် မဍဵု ဖျေဟ် လဒက်ပတန် သွက်ဂွံ ကဵု ဍေဟ် ဂၠေအ် စှ်ေ။ (ဥပမာ - လပါ် လတူ ညး ခသဳ မိဟ်)။
* '''ဒြဟတ် တံင် (Tension):''' ဒြဟတ် မတံင် ပၠး လဒက်ပတန် သွက်ဂွံ ကဵု ဍေဟ် ဂၠိင် တိတ်။ (ဥပမာ - လပါ် သၟဝ် ညး ခသဳ မိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဇုက် ပသဲ ပ္ဍဲ ဒဒန် သီု)။
* '''ဒြဟတ် ရေက် (Shear):''' ဒြဟတ် မပကဵု ညံင် ကရေက် လဒက်ပတန် ၜါ ဂွံ သြောတ် တိတ် အာ ရေင်သကအ်။ (ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ မဆက် ကု တိုင် ထံက်)။

ကာလ မိဟ် မွဲ ဂၠိင် အာ မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒးဒုင် ဒြဟတ် လျိုင် ဍေဟ် ကေုာံ လျိုင် ကပေါတ် (Dead load and Live load) တုဲ ကတဵုဒှ် ပရေင်ကဝိုင် စှ်ေ (Deflection) ရ။ အေန်ဂျေန်နဳယာ တအ် ဒးတွက်ဂၞန် ညံင် ပရေင်ကဝိုင် ဏအ် ဂွံ နွံ အပ္ဍဲ ဗၞတ် အပိုင်အခြာ မဂီုကၠီု ရ။

== ၆။ ပရေင်ကၠောန် ဗဒှ် မိဟ် ဇမၠိင်အိုတ် (Record-Breaking Spans and Achievements) ==
ဝင် ပရေင်သြိုင်ခၞံ ဂၠးတိ ဝွံ ပြိုင်ပကာန် ဒၟံင် သွက်ဂွံ ကၠောန် ဗဒှ် မိဟ် မဂၠိင် အိုတ် လၟိုန် အခိင် ရ။

* ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၈ ဂှ်၊ ဒဒန် [[အကာရှဳ ကိုက်ကျဝ်]] (Akashi Kaikyo Bridge) ပ္ဍဲ ဍုင်ဂျပေန် ကလိဂွံ စံချိန် ဒဒန် သီု မနွံကဵု မိဟ် လဒေါဝ် ဂၠိင်အိုတ် (၁,၉၉၁ မဳတာ) ရ။
* လၟုဟ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ်၊ ဒဒန် [[၁၉၁၅ ချာနက်ကာလေ]] (1915 Çanakkale Bridge) ပ္ဍဲ ဍုင်တူရကဳ ဝွံ သၠုင် ကေတ် လဝ် စံချိန် ဏအ် နကဵု မိဟ် လဒေါဝ် မနွံ ဇမၠိင် ၂,၀၂၃ မဳတာ (၆,၆၃၇ ပေ) ရ။&lt;ref name=&quot;canakkale&quot;&gt;{{cite journal |last=Sezen |first=H. |title=Design and Construction of the 1915 Çanakkale Bridge |journal=Structural Engineering International |volume=32 |issue=2 |pages=200-210 |year=2022}}&lt;/ref&gt;

ပရေင်အံင်ဇၞး တအ် ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကပေါတ် ပသဲ ကေုာံ နဲကဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကောန်ပျူတာ (Computer analysis) တအ် ရ။

== ၇။ မိဟ် ပ္ဍဲကဵု က္ၜင်ကျာ ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ (Wingspan in Aviation and Biology) ==
ဝေါဟာရ &quot;မိဟ်&quot; ဝွံ စကာ သီု ပ္ဍဲကဵု ဇမ္ၚောဲ သၞေင် (Wingspan) လတူ က္ၜင်ကျာ ကေုာံ သတ်တၞံ တအ် ကီု ရ။ 

* '''ပ္ဍဲ က္ၜင်ကျာ (Aviation):''' ဇမၠိင် မိဟ် သၞေင် က္ၜင်ကျာ ဂှ် ဒှ် ဇမ္ၚောဲ နူ တၞုင် သၞေင် မွဲ လပါ် စိုပ် မွဲ လပါ် ရ။ က္ၜင်ကျာ မနွံကဵု မိဟ် သၞေင် ဇမၠိင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ဂှ် ဒှ် က္ၜင်ကျာ [[သတြာတဝ်လာန်]] (Stratolaunch) မနွံကဵု မိဟ် သၞေင် ဇမၠိင် ၁၁၇ မဳတာ (၃၈၅ ပေ) ရ။
* '''ပ္ဍဲ ဇဳဝဗေဒ (Biology):''' သွက် ဂစေမ် တအ် မ္ဂး မိဟ် သၞေင် ဂှ် ကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ ပဝ် အာ ဇမ္ၚောဲ ရ။ ဂစေမ် [[အာလ်ဗာတြောသ်]] (Wandering Albatross) ဝွံ နွံကဵု မိဟ် သၞေင် ဇမၠိင်အိုတ် ပ္ဍဲ အကြာ ဂစေမ် ဂျိုင် ဒၟံင် လၟုဟ် တုဲ ဍေဟ် နွံ ဇမၠိင် စဵုကဵု ၃.၇ မဳတာ (၁၂ ပေ) ရ။

== ၈။ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် မိဟ် ပ္ဍဲ သင်္ချာ (Linear Span in Mathematics) ==
ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် သင်္ချာ၊ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင် အာလ်ဂျဳဗရာ]] (Linear algebra) ဂှ်၊ ယၟု &quot;မိဟ်&quot; (Span) ဝွံ စကာ လဝ် သွက် လညာတ် Linear span ရ။ 

Linear span ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်ပံင်ကောံ ဗက်တာ (Vectors) ဂမၠိုင် နကဵု လၟိဟ် တန်တဴ တုဲ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ဗလး သပေ့ (Vector space) အလုံစုင် ရ။ ယဝ်ရ ပိုယ် နွံကဵု ဗက်တာ ၜါ သာ် မဟွံ တုပ် ဂၠံင် ရေင်သကအ် မ္ဂး၊ ဍေဟ်တအ် ၜါ ဂှ် မာန် &quot;Span&quot; (ဖန်ဗဒှ် လဝ် မိဟ်) အလုံ မျက်နှာပြင် ဗလး (2D plane) မွဲ ရ။ လညာတ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ပရေင်တွက်ဂၞန် ဉာဏ်စက် (Artificial Intelligence) ကေုာံ တွက်ဂၞန် ဒေတာ (Data analysis) ရ။&lt;ref name=&quot;strang&quot;&gt;{{cite book |last=Strang |first=G. |title=Introduction to Linear Algebra |edition=5th |publisher=Wellesley-Cambridge Press |year=2016 |pages=120-128}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ လွပ် ခေတ်တၟိ ကေုာံ ကပေါတ် စကာ (Modern Materials and Applications) ==
ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သွက်ဂွံ ကၠောန် မိဟ် ဇမၠိင် ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ သတ္တိ ကပေါတ် သြိုင်ခၞံ (Construction materials) ရ။

* '''ပသဲ ကေုာံ သတီးလ် (Steel):''' ဒှ် ကပေါတ် အဓိက မစကာ ပ္ဍဲ မိဟ် ဒဒန် ဟိုတ်နူ ဍေဟ် နွံကဵု အစောံသတ္တိ ဒုင် ဒြဟတ် တံင် (Tensile strength) သၠုင် ဗွဲမလောန်။
* '''ကောန်ကရိတ် ဒုင်လဝ် ဒြဟတ် (Pre-stressed Concrete):''' နကဵု ပရေင်တံင် လဝ် ဇုက် ပသဲ အပ္ဍဲ ကောန်ကရိတ် ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဖျေဟ် ဍေဟ် ဂှ်၊ အေန်ဂျေန်နဳယာ တအ် မာန် ဖန်ဗဒှ် မိဟ် ကောန်ကရိတ် မဇမၠိင် နူကဵု ကိုပ်ကၠာ တေအ် ရ။
* '''ကာဗောန် ဖါင်ဗာ (Carbon Fiber):''' ပ္ဍဲကဵု က္ၜင်ကျာ ကေုာံ လဒက်ပတန် အကာသ၊ ညးတအ် စကာ ကပေါတ် မသာ တုဲ မခိုင် ဏအ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် မိဟ် သၞေင် ဇမၠိင် ကေုာံ သာ ရ။

== ၁၀။ လကျာ် ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် (Conclusion and Impact) ==
လညာတ် ပရူ &quot;မိဟ်&quot; ဝွံ စတင် ကၠုင် နူကဵု တဲ မၞိဟ် ဓမ္မတာ တုဲ စိုပ် အာ စဵုကဵု မိဟ် ဒဒန် မနွံ ဇမၠိင် ၜါ ကဳလဝ်မဳတာ ကေုာံ လညာတ် သ္ၚိအင် ပ္ဍဲ သင်္ချာ ရ။ 

ပရေင်ဖန်ဗဒှ် မိဟ် ဇမၠိင် တအ် ဏအ်ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ထ္ၜးကဵု ပရေင်အံင်ဇၞး အေန်ဂျေန်နဳယာ သက်သက် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် ဂၠံင်တရဴ ပရေင်ဆက်စပ် ဂကောံမၞိဟ် ဂွံ လောဲသွာ တိုန်၊ ကေုာံ ပကဵု ညံင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂွံ ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဗွဲမလောန် ရ။ အနာဂတ် သွက် မိဟ် ဝွံ ဆက် တန်တဴ ဒၟံင် လတူ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ကပေါတ် တၟိ ကေုာံ ကွတ်ပညာ တၟိ သွက် ကောန်မၞိဟ် ဂွံ တတ် အာ ဇမ္ၚောဲ မဇၞော် နူ ဏအ် ဏီ ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ပညာ အေန်ဂျေန်နဳယာ]] (Engineering)
* [[ဗိသုကာ]] (Architecture)
* [[ဒဒန်]] (Bridge)
* [[သ္ၚိအင် အာလ်ဂျဳဗရာ]] (Linear algebra)

{{Navbox
| name = Span and Structures
| title = မိဟ် ကေုာံ လဒက်ပတန် သဇိုင် (Span and Basic Structures)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = လညာတ် အဓိက
| list1 =
* [[မိဟ်]] (Span)
* [[ဗၞတ်ၜတ်]] (Measurement)
* [[ဒြဟတ် မဇီုကပိုက်]] (Structural load)
| group2 = လဒက်ပတန် အေန်ဂျေန်နဳယာ
| list2 =
* [[ဒဒန်]] (Bridge)
* [[ခသဳ]] (Beam)
* [[တြင် တင်ကောန်]] (Arch)
* [[လဒက်ပတန် တြာတ်]] (Truss)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ဗိသုကာ]] (Architecture)
* [[ရူပဗေဒ]] (Physics)
* [[သ္ၚိအင် အာလ်ဂျဳဗရာ]] (Linear algebra)
* [[ကပေါတ် သြိုင်ခၞံ]] (Building material)
}}

[[Category:ဗိသုကာ]]
[[Category:ပညာ အေန်ဂျေန်နဳယာ]]
[[Category:ဗၞတ်ၜတ်]]
[[Category:ရူပဗေဒ]]</text>
      <sha1>f9bdmxmqjkls7nl76ac1sx9gtzk1hfi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဟတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11502</id>
    <revision>
      <id>55921</id>
      <timestamp>2026-07-10T11:46:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ဟတ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Cubit'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် ဇမၠိင် တမၠာ မွဲ မဒုင်သဇိုင် လတူ ဇမၠိင် တဲ ကောန်မၞိဟ် စတမ် နူကဵု က္ၜံင်တဲ (Elbow) စဵုကဵု စိုပ် ကၞောတ် လပုဟ်တ...&quot;</comment>
      <origin>55921</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19094" sha1="9y6rxdn0f8hwtaf2xwe7rnikchj4slt" xml:space="preserve">'''ဟတ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Cubit'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် ဇမၠိင် တမၠာ မွဲ မဒုင်သဇိုင် လတူ ဇမၠိင် တဲ ကောန်မၞိဟ် စတမ် နူကဵု က္ၜံင်တဲ (Elbow) စဵုကဵု စိုပ် ကၞောတ် လပုဟ်တဲ လဒေါဝ် (Tip of the middle finger) ရ။ သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် ဏအ်ဝွံ စကာ ကၠုင် လဝ် ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲကဵု ဝင် ခေတ်တမၠာ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲကဵု ဍုင် အဳဂျေပ် (Egypt)၊ မေသဝ်ပဝ်တေးမီးယား (Mesopotamia)၊ အိန္ဒိယ (India) ကေုာံ ဒေသ အာရှအဂၞဲ မပ္တံကဵု ဍုင်မန် ကေုာံ ဍုင်ဗၟာ တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;petrie&quot;&gt;{{cite book |last=Petrie |first=W. M. F. |title=Inductive Metrology: Or, The Recovery of Ancient Measures from the Monuments |publisher=Saunders |year=1877 |pages=10-15}}&lt;/ref&gt;

ၜိုန်ရ ဇမၠိင် &quot;ဟတ်&quot; ဝွံ ဟွံတုပ် ရေင်သကအ် ပ္ဍဲ ဇၟာပ် ဍုင် ကေုာံ ခေတ် ကီုလေဝ်၊ ဗွဲမဂၠိုင် မ္ဂး ဍေဟ် နွံ ဇမၠိင် အကြာ ၄၅ သေန်တဳမဳတာ စဵုကဵု ၅၅ သေန်တဳမဳတာ (၁၈-၂၂ ၝောအ်တဲ) ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဟတ် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ပရေင်စကာ ပ္ဍဲ ဍုင် နာနာ၊ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် ဍေဟ် ကု သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် ခေတ်တၟိ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Cubit_measure.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင်ၜတ်ကၞာတ် &quot;ဟတ်&quot; မဒှ် ဇမၠိင် နူ က္ၜံင်တဲ စဵုကဵု ကၞောတ် လပုဟ်တဲ လဒေါဝ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ အင်္ဂလိက် &quot;Cubit&quot; ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် လေတ္တေန် (Latin) &quot;cubitum&quot; မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;က္ၜံင်တဲ&quot; (Elbow) ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာမန် ဂှ် စကာ ဝေါဟာရ &quot;ဟတ်&quot; မဒှ် အရေဝ် မစကာ ကၠုင် လဝ် နူကဵု ခေတ်တမၠာ တေအ် ရ။

နကဵု သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် မ္ဂး၊ ဇမၠိင် ဟတ် ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် လတူ ဇမၞော် ခန္ဓာကိုယ် မၞိဟ် (Anthropometric measure) ရ။ ဟိုတ်နူကဵု မၞိဟ် မွဲ ကဵု မွဲ ဇမၠိင် တဲ ဟွံတုပ် ဂှ်ရ၊ ဍုင် ဇၞော်ဇၞော် တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် &quot;ဟတ် သၞောတ်ဝ်&quot; (Standard cubit) မွဲ သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲ ပရေင်သြိုင်ခၞံ (Construction) ကေုာံ ပရေင်သွံရာန် ရ။

== ၂။ ဟတ် အဳဂျေပ် တမၠာ (The Royal Egyptian Cubit) ==
သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် ဟတ် မပြာကတ် အိုတ် ကေုာံ တြေံ အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ဂၠးတိ ဂှ် ဒှ် &quot;ဟတ် ဨကရာဇ် အဳဂျေပ်&quot; (Royal Cubit - ''meh niswt'') ရ။ သၞောတ် ဏအ်ဝွံ စကာ လဝ် သွက်ဂွံ သြိုင်ခၞံ [[ပဳရမေတ်]] (Pyramids) မပ္တံကဵု ပဳရမေတ် ဂဳဇာ (Great Pyramid of Giza) ပ္ဍဲ ၜိုတ် ၂၇၀၀ ဘဳစဳ တေအ် ရ။&lt;ref name=&quot;arnold&quot;&gt;{{cite book |last=Arnold |first=D. |title=Building in Egypt: Pharaonic Stone Masonry |publisher=Oxford University Press |year=1991 |pages=250-252}}&lt;/ref&gt;

* '''ဇမၠိင်:''' ၅၂.၃ စဵုကဵု ၅၂.၉ သေန်တဳမဳတာ (၂၀.၆ စဵုကဵု ၂၀.၈ ၝောအ်တဲ)။
* '''ပရေင်ပါ်ကရေက်:''' ဟတ် ဨကရာဇ် ဝွံ ပါ်ကရေက် လဝ် နကဵု ၇ လွာတဲ (Palms) တုဲ မွဲ လွာတဲ ဂှ် နွံ ၄ လပုဟ်တဲ (Digits) ရ (သီုဖအိုတ် ၂၈ လပုဟ်တဲ)။
* '''သက်သဳ:''' တၠပညာ သုတေသန တအ် ဂၠာဲ ဆဵု လဝ် ဒုတ် ၜတ်ကၞာတ် ဟတ် မကၠောန် လဝ် နကဵု ဆု ကေုာံ တၟအ် မာဗဴ (Marble) နူကဵု ဂိုဟ် သၟိင် ဖာရဝ် တအ် ရ။

== ၃။ ဟတ် မေသဝ်ပဝ်တေးမီးယား ကေုာံ ဗာဗဳလုံ (Mesopotamian and Babylonian Cubits) ==
ပ္ဍဲကဵု ဒေသ မေသဝ်ပဝ်တေးမီးယား (တ္ၚဲဏအ် ဍုင်အီရက်) ဂှ်လေဝ် စကာ လဝ် သၞောတ် ဟတ် နူကဵု ၃၀၀၀ ဘဳစဳ တေအ် ရ။ သၟိင် ဍုင် ဆူမေရဳယာ (Sumerian) တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဟတ် ဍေဟ်တအ် သွက်ဂွံ သြိုင်ခၞံ ဇိဂ်ဂူရတ် (Ziggurats) ရ။

* '''ဟတ် ညစ်ပူရ် (Nippur cubit):''' ဒှ် ဒုတ် ၜတ်ကၞာတ် ည라ဲ မဂၠာဲ ဆဵု ပ္ဍဲ ဍုင် ညစ်ပူရ် မနွံ ဇမၠိင် ၅၁.၈ သေန်တဳမဳတာ (၂၀.၄ ၝောအ်တဲ)။
* ပါဲနူ ဂှ် ဍေဟ်တအ် နွံ &quot;ဟတ် ဓမ္မတာ&quot; ၜိုတ် ၄၉.၅ သေန်တဳမဳတာ သွက် လွပ် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရ။

== ၄။ ဟတ် ပ္ဍဲ ဝင် အိန္ဒိယ ကေုာံ သုဝဏ္ဏဘူမိ (Cubit in India and Southeast Asia) ==
ပ္ဍဲ ဝင် အိန္ဒိယ တမၠာ၊ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ ယေန်သၞာင် [[လွဳမန် ဟရပ္ပာ]] (Indus Valley Civilization) ၜိုတ် ၂၅၀၀ ဘဳစဳ ဂှ်၊ တၠပညာ တအ် ဆဵု သက်သဳ ပရေင်စကာ &quot;ဟတ်&quot; မနွံ ဇမၠိင် ၜိုတ် ၅၂.၈ သေန်တဳမဳတာ (၂၀.၈ ၝောအ်တဲ) ရ။ 

ပ္ဍဲကဵု လိက် သာသနာ ဟိန္ဒူ မပ္တံကဵု Vastu Shastra (ပြကိုဟ် သြိုင်ခၞံ) မ္ဂး၊ သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် ဂှ် ကော်စ &quot;ဟသတ&quot; (Hasta) ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ကရ်&quot; (Kar) ရ။ ဇမၠိင် ဟသတ ဏအ်ဝွံ ဒှ် ၜိုတ် ၄၅ စဵုကဵု ၄၈ သေန်တဳမဳတာ (၁၈-၁၉ ၝောအ်တဲ) ရ။ လညာတ် ၜတ်ကၞာတ် ဏအ်ဝွံ ပြးဇး စိုပ် ကၠုင် ဒေသ သုဝဏ္ဏဘူမိ (ဍုင်မန် ကေုာံ ဍုင်သေံ) မွဲစွံ ကု ယေန်သၞာင် အိန္ဒိယ ကေုာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ ရ။

== ၅။ သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် ဟတ် ပ္ဍဲ ဂကူမန် ကေုာံ ဒေသ (Mon and Regional Cubit System) ==
ပ္ဍဲကဵု ဍုင်မန် ကေုာံ ဍုင်ဗၟာ တအ်၊ &quot;ဟတ်&quot; (Taung ပ္ဍဲ ဗၟာ) ဝွံ ဒှ် သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် အဓိက အိုတ် သွက် ဇမၠိင် ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ပြံင်လှာဲ စကာ သၞောတ် အင်္ဂလိက် (Imperial) ဟွံသေင်မ္ဂး မက်ထရစ် (Metric) ဏီ ရ။&lt;ref name=&quot;ferrand&quot;&gt;{{cite book |last=Ferrand |first=G. |title=Relations de voyages et textes géographiques arabes, persans et turks relatifs à l'Extrême-Orient |publisher=E. Leroux |year=1913 |pages=105-110}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်ပါ်ကရေက် သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် မန် တြေံ (ဆက်စပ် ကု ဟတ်)
|-
! ဝေါဟာရ
! ပရေင်ဆက်စပ် (Relationship)
! ဇမၠိင် အတိုင် သၞောတ် ခေတ်တၟိ (ခန့်မှန်း)
|-
| '''လပုဟ်''' (Finger breadth)
| -
| ၜိုတ် ၁.၉ သေန်တဳမဳတာ
|-
| '''မုဌ်''' (Fist)
| ၄ လပုဟ် = ၁ မုဌ်
| ၜိုတ် ၇.၆ သေန်တဳမဳတာ
|-
| '''မိဟ်''' (Span)
| ၂ မုဌ် = ၁ မိဟ် (ဇမၠိင် နူ တၞုင် ၝောအ်တဲ စိုပ် တၞုင် လပုဟ်ဍောတ်)
| ၜိုတ် ၂၂.၈ သေန်တဳမဳတာ (၉ ၝောအ်တဲ)
|-
| '''ဟတ်''' (Cubit)
| ၂ မိဟ် = ၁ ဟတ် (၄ မုဌ်)
| ၜိုတ် ၄၅.၇ သေန်တဳမဳတာ (၁၈ ၝောအ်တဲ)
|-
| '''လံမ်''' (Fathom)
| ၄ ဟတ် = ၁ လံမ် (ဇမၠိင် တဲ ၜါ လပါ် တြး)
| ၜိုတ် ၁.၈၂ မဳတာ (၆ ပေ)
|}

သၞောတ် ဟတ် ဏအ်ဝွံ စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ပရေင်သြိုင် သ္ၚိ၊ ကျာ်စေတဳ၊ ကေုာံ ပရေင်ၜတ် က္ဍိုင် (Textiles/Fabric) ရ။

== ၆။ ဟတ် ပ္ဍဲ လိက် သာသနာ ကေုာံ ဝင် (Cubit in Religious Texts and History) ==
ဝေါဟာရ ၜတ်ကၞာတ် ဟတ် ဝွံ ဂွံဆဵု ကေတ် ပ္ဍဲ လိက် သာသနာ ကေုာံ ဝင် ဍုင် နာနာ ဗွဲမဂၠိုင် ရ -
* '''သမ္မာကျမ်းစာ (Bible):''' ပ္ဍဲ လိက် သမ္မာကျမ်းစာ ခရေတ်ယာန် (Genesis 6:15) ဂှ်၊ ကျာ် ကဵု အမိင် ကု နဝ်ဝါ (Noah) သွက်ဂွံ သြိုင် က္ၜင် ဇၞော် (Noah's Ark) မနွံ ဇမၠိင် ၃၀၀ ဟတ် (Cubits)၊ အနာံ ၅၀ ဟတ်၊ ကေုာံ သမၠုင် ၃၀ ဟတ် ရ။ 
* '''လိက် ပိဋကတ် (Tripitaka):''' ပ္ဍဲ လိက် ဗုဒ္ဓဘာသာ လေဝ်၊ ဇမၞော် ဇမၠိင် ဘာလကျာ် ဟွံသေင်မ္ဂး သ္ၚိ တအ်ဂှ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် နကဵု ဝေါဟာရ &quot;ရတန&quot; (Ratana) မတုပ် ကဵု ဟတ် (Cubit) ရ။
* '''လိက်တၟအ် ဍုင်မန် (Mon Inscriptions):''' ပ္ဍဲ လိက်တၟအ် သၟိင် ဓမ္မစေတဳ (Dhammazedi) တအ်၊ စကာ ဝေါဟာရ ၜတ်ကၞာတ် ဏအ် သွက်ဂွံ ထ္ၜး ဇမၞော် သိမ် (Sima) ကေုာံ ကျာ်စေတဳ တအ် ရ။

== ၇။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဇမၠိင် အတိုင် ဒေသ ကေုာံ အခိင်ကာလ (Regional and Temporal Variations) ==
ဟတ် ဂှ် ဟွံမဲ ကဵု ဇမၠိင် မတုပ် သၟဟ် အလုံ ဂၠးတိ ရ။ ဍေဟ် ပြံင်လှာဲ ဒၟံင် အတိုင် ဒေသ ကေုာံ ဍုင် မစၟတ်သမ္တီ ရ - &lt;ref name=&quot;dilke&quot;&gt;{{cite book |last=Dilke |first=O. A. W. |title=Mathematics and Measurement |publisher=British Museum Publications |year=1987 |pages=23-28}}&lt;/ref&gt;

* '''ဟတ် ဟဳဘရူး (Hebrew Cubit):''' ၜိုတ် ၄၄.၄ သေန်တဳမဳတာ (၁၇.၅ ၝောအ်တဲ)။
* '''ဟတ် ဂရိတ် တြေံ (Greek Cubit):''' ၜိုတ် ၄၆ သေန်တဳမဳတာ (၁၈.၁ ၝောအ်တဲ)။
* '''ဟတ် ရောမ (Roman Cubit):''' ၜိုတ် ၄၄.၄ သေန်တဳမဳတာ (၁၇.၅ ၝောအ်တဲ) - ညးတအ် ပါ် ဍေဟ် နကဵု ၆ လွာတဲ သၟး။
* '''ဟတ် အင်္ဂလာန် (English Cubit):''' ပ္ဍဲ အင်္ဂလာန် ခေတ် လဒေါဝ်၊ စၟတ်သမ္တီ ဟတ် နဒဒှ် ၁၈ ၝောအ်တဲ (၄၅.၇ သေန်တဳမဳတာ)၊ မဒှ် ကဝက် ကိုက် (Yard) ရ။

== ၈။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ စိုပ် သၞောတ် မက်ထရစ် ကေုာံ အင်္ဂလိက် (Transition to Metric and Imperial Systems) ==
ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၈ ကဵု ၁၉၊ ဟိုတ်နူ ပရေင်သွံရာန် ဂၠးတိ (Global trade) ကေုာံ ပရေင်သိပ္ပံ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် ဂှ်ရ၊ ဍုင် နာနာ တအ် နွံပၟိက် ဒၟံင် သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် မတုပ် သၟဟ် ရေင်သကအ် ရ။

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၉၉ ဂှ် ဍုင် ပြင်သေတ် (France) ခၞံဗဒှ် သၞောတ် မက်ထရစ် (Metric system - မဳတာ ကေုာံ ကဳလဝ်ဂရာမ်) တုဲ ဍေဟ် ပြးဇး အာ အလုံ ဂၠးတိ ရ။ သၞောတ် အင်္ဂလိက် (Imperial system - ပေ ကေုာံ ၝောအ်တဲ) လေဝ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ဟိုတ်နူ အေန်ပါယာ ဗြိတိန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ လွပ် ဟတ် (Cubit) နဒဒှ် သၞောတ် တရာဝင် ပ္ဍဲ ရုင် အလဵုအသဳ ကေုာံ ဥပဒေ ဂှ် အိုတ် ကၠေအ် အာ ရ။

== ၉။ လွပ် ဟတ် ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ် (Usage of Cubit in Modern Times) ==
ၜိုန်ရ သၞောတ် ဟတ် ဏအ် ဟွံသေင် သၞောတ် တရာဝင် (Official standard) ယျ ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု ဍုင်မန် ကေုာံ ဒေသ အာရှ လ္ၚဵု တအ်၊ မၞိဟ်တအ် ဆက် စကာ ဒၟံင် ဟတ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် လၟိုန် တ္ၚဲ (Everyday life) ရ -

* '''ပရေင်သွံရာန် သ္ၚာ (Textiles):''' ညးဗြဴ မန် ကေုာံ ဗၟာ တအ် အခိင် ရာန် သ္ၚာ ဟွံသေင်မ္ဂး က္ဍိုင် မ္ဂး ဆက် စကာ ဒၟံင် &quot;ဟတ်&quot; ဏီ ရ။ (ဥပမာ - က္ဍိုင် ၂ ဟတ်)။
* '''ပရေင်တဵုလွဳ (Agriculture):''' ပ္ဍဲ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ဇမ္ၚောဲ အကြာ တၞံဆု ဟွံသေင်မ္ဂး ကမၠောန် သြိုင် တဲ ဍောတ်ဍောတ် မ္ဂး၊ သၟာဝါ တအ် စကာ တဲ (ဟတ်) သွက်ဂွံ ၜတ် ဗွဲမလောဲသွာ ရ။
* '''ဘာသာ ကေုာံ ပြဝေဏဳ (Religion and Tradition):''' ပ္ဍဲ ပရေင်သြိုင် ကျာ်စေတဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ဇရပ် တအ်၊ ဗွဲမဂၠိုင် အစာဗိသုကာ တအ် ၜတ်ကၞာတ် လၟိဟ် ရတန (ဟတ်) သွက်ဂွံ စွံ သမ္တီ တင်ရန်တၟအ် သာသနာ ရ။

== ၁၀။ လကျာ် ကေုာံ တင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Conclusion and Summary) ==
သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် ဟတ် ဝွံ ဒှ် သက်သဳ မထ္ၜးကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ယေန်သၞာင် ကောန်မၞိဟ် ပ္ဍဲ ခေတ် တမၠာ တေအ် ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် သၞောတ် မလောဲသွာ အိုတ် ဟိုတ်နူ မၞိဟ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် တၠ နွံကဵု &quot;ကိရိယာ ၜတ်ကၞာတ်&quot; (ခန္ဓာကိုယ်) လၟိုန် ကာလ ရ။ 

ၜိုန်ရ ခေတ် တ္ၚဲဏအ် မၞိဟ်တအ် စကာ သၞောတ် မက်ထရစ် ကေုာံ ကိရိယာ လေဇာ (Laser) သွက်ဂွံ ၜတ် ဇမၠိင် ကီုလေဝ်၊ &quot;ဟတ်&quot; ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် နဒဒှ် အာဲကၟာဲ ဝင် ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဂကူမန် ကေုာံ ဂၠးတိ လၟိုန် ကာလ ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[မဳတာ]] (Meter)
* [[ၝောအ်တဲ]] (Inch)
* [[ပဳရမေတ်]] (Pyramid)
* [[ပြဝေဏဳ သြိုင်ခၞံ မန်]] (Mon architecture)

{{Navbox
| name = Units of Measurement
| title = သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် ကေုာံ ဇမၠိင် (Units of Measurement and Length)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သၞောတ် ခေတ်တမၠာ
| list1 =
* [[ဟတ်]] (Cubit)
* [[လွာတဲ]] (Palm / Span)
* [[လံမ်]] (Fathom)
* [[တိုင်]] (Mile / Yojana)
| group2 = သၞောတ် မက်ထရစ် (Metric)
| list2 =
* [[သေန်တဳမဳတာ]] (Centimeter)
* [[မဳတာ]] (Meter)
* [[ကဳလဝ်မဳတာ]] (Kilometer)
| group3 = သၞောတ် အင်္ဂလိက် (Imperial)
| list3 =
* [[ၝောအ်တဲ]] (Inch)
* [[ပေ]] (Foot)
* [[ကိုက်]] (Yard)
}}

[[Category:သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ်]]
[[Category:ဝင် သိပ္ပံ]]
[[Category:ယေန်သၞာင် မန်]]</text>
      <sha1>9y6rxdn0f8hwtaf2xwe7rnikchj4slt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>လံက်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11503</id>
    <revision>
      <id>55922</id>
      <timestamp>2026-07-10T11:50:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''လံက်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Fathom'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ယူနေတ် ၜတ်ကၞာတ် ဇမၠိင် ကေုာံ ဇမ္နက် မွဲ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် [[အေန်ပဳရဳယျေဝ်]] (Imperial system) ကေုာံ သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် ကၟိန်ဍုင် အမေရိက...&quot;</comment>
      <origin>55922</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20355" sha1="jufikr2en2djd8tjp4yl4d2ajxprcja" xml:space="preserve">'''လံက်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Fathom'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ယူနေတ် ၜတ်ကၞာတ် ဇမၠိင် ကေုာံ ဇမ္နက် မွဲ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် [[အေန်ပဳရဳယျေဝ်]] (Imperial system) ကေုာံ သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် [[ကၟိန်ဍုင် အမေရိကာန်]] (US customary systems) ရ။ မွဲ လံက် ဝွံ တုပ်သၟဟ် ကု ၆ [[ပေ]] (ဟွံသေင်မ္ဂး ၁.၈၂၈၈ မဳတာ) ချိုတ်ချိုတ်ပၠိုတ်ပၠိုတ် ရ။ ဗွဲတၟေင် ဝေါဟာရ ဏအ်ဝွံ စကာ သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ဇမ္နက် ဍာ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်အာတရဴ ၜဳ ကေုာံ မှာသមុဒ္ဒရာ ဂမၠိုင် ရ။ ၜိုန်ရ လံက် ဝွံ ဟွံပါလုပ် ပ္ဍဲ သၞောတ် ယူနေတ် အလုံဂၠးတိ (SI unit) ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ ဝင် ကောန်မၞိဟ် မ္ဂး ဍေဟ် ဒှ် ယူနေတ် မကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက် ညးမစကာ က္ၜင် တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;wiki_fathom&quot;&gt;{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Fathom |title=Fathom |publisher=Wikipedia |access-date=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု အရေဝ်မန် မ္ဂး &quot;လံက်&quot; ဝွံလေဝ် ဒှ် ယူနေတ် မၜတ်ကၞာတ် နကဵု ဇမၠိင် တဲ မတြးလဝ် ကီု ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ယူနေတ် လံက် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ပရေင်စကာ ပ္ဍဲ ၜဳ၊ ကေုာံ လွပ် ဍေဟ် ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Sounding_line_and_lead.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ကိရိယာ ဇုက်ခဲ ၜတ်ဍာ် (Sounding line) မစကာ လဝ် ယူနေတ် လံက် သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ဇမ္နက် ဍာ် ပ္ဍဲ ခေတ်တြေံ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ယူနေတ် &quot;လံက်&quot; (Fathom) ဝွံ နကဵု သၞောတ် အလုံဂၠးတိ (International standard) မ္ဂး စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ မွဲ လံက် မ္ဂး နွံ ၆ ပေ (Feet) ရ။ ယဝ်ရ ပြံင်လှာဲ နကဵု သၞောတ် မက်ထရစ် (Metric system) မ္ဂး ဍေဟ် တုပ်သၟဟ် ကု ၁.၈၂၈၈ မဳတာ ရ။ 

ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ကိုပ်ကၠာ တေအ် ဂှ်၊ မၞိဟ် တအ် ဟွံမဲ ကဵု ကိရိယာ မၜတ်ကၞာတ် အလုံဂၠးတိ တုဲ ညးတအ် စကာ ခန္ဓာကိုယ် သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ရ။ လံက် ဝွံ ၜိုန်ရ မၞိဟ် မွဲ ကဵု မွဲ ဇမၠိင် တဲ ဟွံတုပ် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု ကမၠောန် က္ၜင် မ္ဂး ဍေဟ် ဒှ် အရာ မလောဲသွာ အိုတ် သွက်ဂွံ ကံက် ဓဇက် ဇုက် တုဲ ရိုဟ် လၟိဟ် ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး ယူနေတ် ဏအ်ဝွံ သှ်ေၜက် ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု လိက် ဝင်၊ ပရေင်ဟီုဂး အရေဝ်၊ ကေုာံ ပရေင်အာတရဴ ၜဳ သၟး ရ။&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/science/fathom |title=Fathom - Unit of Measurement |publisher=Britannica |access-date=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origin) ==
ဝေါဟာရ &quot;Fathom&quot; ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် အင်္ဂလိက် တြေံ &quot;fæthm&quot; မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;တဲ ၜါ မတြးလဝ်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ပရေင်ဖ္ဍိုက်ထုဲ&quot; (Embrace) ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် တမၠာ တေအ်၊ ညးတအ် ၜတ်ကၞာတ် မွဲ လံက် ဂှ် နကဵု ဇမၠိင် အကြာ လပုဟ်တဲ လဒေါဝ် လပါ် တဲ ပုင် ကဵု လပါ် တဲ ဇွိ ကာလ မၞိဟ် တြုဟ် မွဲ တြးလဝ် တဲ ၜါ လပါ် အလုံစုံ ရ။

လညာတ် ၜတ်ကၞာတ် နကဵု ခန္ဓာကိုယ် ဏအ်ဝွံ နွံကၠုင် လဝ် နူကဵု ခေတ် ဂရိတ် တြေံ (Ancient Greek) တေအ် ရ။ ဂရိတ် တအ် ကော်စ ယူနေတ် ဏအ် &quot;orguia&quot; ($\text{ὀργυιά}$) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;တဲ မတြးလဝ်&quot; ကီု ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် အေန်ပါယာ ရောမ (Roman Empire) လေဝ် နွံကဵု ယူနေတ် မတုပ် ရေင်သကအ် ရ။ စိုပ် ခေတ် ဗြိတိန် (British Empire) ဇၞော်မောဝ် ကမၠောန် က္ၜင် ဂၠးတိ ဂှ်၊ လံက် ဝွံ ဒှ် ယူနေတ် မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ၜဳ ရ။

== ၃။ ပရေင်စကာ သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ဇမ္နက် ဍာ် (Usage for Depth Sounding) ==
ပရေင်စကာ လံက် သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ဇမ္နက် ဍာ် ဂှ် စကတဵုဒှ် ကၠုင် လဝ် ဗွဲမလအ်လ ရ။ ညးမစကာ က္ၜင် တအ် စကာ &quot;ဇုက်ခဲ ၜတ်ဍာ်&quot; (Sounding line) မဒှ် ဇုက် မဒက် စုတ် လဝ် ဍိုတ် ခဲ (Lead weight) ပ္ဍဲ ကၞောတ် ရ။&lt;ref name=&quot;rmg&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.rmg.co.uk/collections/objects/rmgc-object-42893 |title=Sounding lead and line |publisher=Royal Museums Greenwich |access-date=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

ညးမၜတ် ဍာ် (Leadsman) ဂှ် ဖျေဟ် ဇုက် ဏအ် စိုပ် တိ ဍာ် တုဲ ၜတ်ကၞာတ် ရံင် သင်္ကေတ လတူ ဇုက် ဂှ် ဒဒှ်ရ ဇမ္နက် ဍာ် နွံ မုစိ လံက် ရော ဂှ် ရ။ တင်ဂၞင် ဏအ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ ဝေင်ပါဲ သြင် ဍာ် မဍာ (Shallows and Reefs) ကေုာံ ဂၠာဲ ဒၞာဲ ဖျေဟ် တောတ် (Anchor) မာန် ရ。 လဆောဝ်မ္ဂး သၟဝ် ဍိုတ် ခဲ ဂှ် ညးတအ် စုတ် လဝ် ကၠေင် (Tallow) သွက်ဂွံ ကေတ် ဓရိုတ် တိ (Sand/Mud) နူ သၟဝ် ဍာ် တုဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒၞာဲ မစိုပ် ဒၟံင် ရ။

== ၄။ သၞောတ်ဝ် မစၟတ်သမ္တီလဝ်ဂမၠိုင် (Standardizations) ==
ပ္ဍဲကဵု ဝင် မ္ဂး လံက် ဝွံ နွံကဵု ဗီုပြင် မစၟတ်သမ္တီ လဝ် တၞဟ်ခြာ ရေင်သကအ် ရ -
* '''လံက် အလုံဂၠးတိ (International fathom):''' သၞာံ ၁၉၅၉ ဂှ် တုပ်စိုတ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် မွဲ လံက် မ္ဂး တုပ်သၟဟ် ကု ၁.၈၂၈၈ မဳတာ ချိုတ်ချိုတ်ပၠိုတ်ပၠိုတ် ရ။
* '''လံက် ရုင်က္ၜင် ဗြိတိန် (British Admiralty fathom):''' ပ္ဍဲ ခေတ် ကိုပ်ကၠာ တေအ် မ္ဂး ရုင်က္ၜင် သၟိင် ဗြိတိန် (Royal Navy) စၟတ်သမ္တီ လဝ် မွဲ လံက် ဝွံ တုပ် ကု မွဲ ပ္ဍဲ လ္ၚီ (1/1000) ဇမၠိင် တိုင် မာင် (Nautical mile) တုဲ ဍေဟ် နွံ ၆.၀၈ ပေ (၁.၈၅ မဳတာ) ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ လွပ် ဓမ္မတာ မ္ဂး ညးတအ် စကာ ၆ ပေ သၟး ရ။
* '''လံက် အမေရိကာန် (US Customary fathom):''' တုပ်သၟဟ် ကု လံက် အလုံဂၠးတိ ရ၊ ဆဂး ကိုပ်ကၠာ သၞာံ ၁၉၅၉ ဂှ် ဍေဟ် နွံ ၁.၈၂၈၈၀၄ မဳတာ ဟိုတ်နူ ပရေင်ၜတ်ကၞာတ် သၞောတ် တၞဟ်ခြာ ညိ ရ။

== ၅။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု ယူနေတ် တၞဟ်ဂမၠိုင် (Relationship with Other Units) ==
သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠင် ယူနေတ် လံက် လောဲသွာ ဂှ်၊ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဍေဟ် ကု ယူနေတ် တၞဟ် ဂမၠိုင် ဝွံ ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် ရ။&lt;ref name=&quot;math_net&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.math.net/fathom |title=Fathom Conversion |publisher=Math.net |access-date=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်ပြံင်လှာဲ ယူနေတ် လံက်
|-
! ယူနေတ် လံက် (Fathom)
! ပရေင်ပြံင်လှာဲ ကု သၞောတ် အေန်ပဳရဳယျေဝ်
! ပရေင်ပြံင်လှာဲ ကု သၞောတ် မက်ထရစ်
|-
| ၁ လံက်
| ၆ ပေ (Feet)
| ၁.၈၂၈၈ မဳတာ
|-
| ၁ လံက်
| ၂ ကိုက် (Yards)
| ၁၈၂.၈၈ သေန်တဳမဳတာ
|-
| ၁ လံက်
| ၇၂ ၝောအ်တဲ (Inches)
| ၀.၀၀၁၈၂ ကဳလဝ်မဳတာ
|-
| ၁၀၀ လံက်
| ၆၀၀ ပေ
| ၁၈၂.၈၈ မဳတာ
|}

== ၆။ နဲကဲ စကာ ကိရိယာ ကေုာံ သ္ၚိအင် သင်္ကေတ (Tools and Markings) ==
ပ္ဍဲကဵု ဇုက်ခဲ ၜတ်ဍာ် တြေံ တအ် ဂှ်၊ ညးတအ် ဟွံစကာ မလိက် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဇမ္နက် ရ၊ ဟိုတ်နူကဵု ပ္ဍဲ အခိင် ဗတံ မ္ဂး ညာတ် ဟွံကၠး ရ။ စၞးဂှ် ညးတအ် စကာ အရာဝတ္ထု (Materials) မနွံကဵု ဗီုပြင် တၞဟ်ခြာ မာန် စမ် ဒုင်စသိုင် နကဵု တဲ (Feel by hand) ရ။

ဗွဲမဂၠိုင် ညးတအ် စွံ သင်္ကေတ ပ္ဍဲကဵု လၟိဟ် လံက် မပ္တံကဵု ၂၊ ၃၊ ၅၊ ၇၊ ၁၀၊ ၁၃၊ ၁၅၊ ၁၇၊ ကေုာံ ၂၀ ရ။ 
* ၂ လံက် မ္ဂး ဒက်လဝ် စၞာံ (Leather) မနွံကဵု ကၞာင် ၜါ။
* ၃ လံက် မ္ဂး ဒက်လဝ် စၞာံ မနွံကဵု ကၞာင် ပိ။
* ၅ လံက် မ္ဂး ဒက်လဝ် ယာတ် ကာလဳကဝ် (Calico) အသာ် ဗု။
* ၇ လံက် မ္ဂး ဒက်လဝ် ယာတ် အသာ် ဗကေတ် (Red bunting)။
* ၁၀ လံက် မ္ဂး ဒက်လဝ် စၞာံ မနွံကဵု ကရောင် ပန်ကၠင်။

နဲကဲ ဏအ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် ညးမၜတ် ဍာ် ဂွံ တီ ဇမ္နက် ဍာ် ပြဟ်ပြဟ် သီု ဟွံဒး ရံင် နကဵု မတ် ရ။

== ၇။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကိရိယာ ၜတ်ကၞာတ် (Development of Sounding Machines) ==
ၜိုန်ရ ဇုက်ခဲ ၜတ်ဍာ် ဝွံ ခိုဟ် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ ဍာ် မဇြိုဟ် လောန် ကေုာံ အခိင် က္ၜင် မဒဳ အာ ပြဟ်ပြဟ် မ္ဂး ဍေဟ် ဟွံ ဍာံပြ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ဂှ် တၠပညာ တအ် ဖန်ဗဒှ် ကိရိယာ မစကာ စက် ရ။&lt;ref name=&quot;wiki_depth&quot;&gt;{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Depth_sounding |title=Depth sounding |publisher=Wikipedia |access-date=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၀၂ ဂှ်၊ [[အေဒဝါတ် မာသဳ]] (Edward Massey) ဖန်ဗဒှ် လဝ် စက် ၜတ် ဍာ် မနွံကဵု ဒိုင်ခွက် (Rotor) ရ။ ကာလ ဖျေဟ် စက် ဏအ် ပ္ဍဲ ဍာ် မ္ဂး၊ ဒိုင်ခွက် ဂှ် ဂေတ် တုဲ တွက် လၟိဟ် လံက် ရ။ ကာလ စိုပ် တိ မ္ဂး ဍေဟ် လံက် (Lock) အာ တုဲ၊ ညးတအ် မာန် ဓဇက် ပတိုန် တုဲ ဗှ် လၟိဟ် လံက် မာန် ရ။ လက္ကရဴ ဂှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၈ ဂှ်၊ တၠပညာ တအ် ဖန်ဗဒှ် စက် ဖေတဝ်မဳတာ (Fathometer) မစကာ ရမ္သာင် အက်ကဝ် (Echo sounding) သွက်ဂွံ ၜတ် ဇမ္နက် ဍာ် မာန် ကၠုင် ရ။

== ၈။ လွပ် ပ္ဍဲကဵု ကမၠောန် သေံ ကေုာံ ခါဲ တွင်း (Usage in Fishing and Mining) ==
ပါဲနူကဵု ပရေင်အာတရဴ ၜဳ တုဲ၊ လံက် ဝွံ လေဝ် စကာ ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ တၞဟ် ဂမၠိုင် ကီု ရ -
* '''ကမၠောန် ရပ် က (Fishing):''' ပ္ဍဲကဵု ကမၠောန် ရပ် က ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မ္ဂး၊ ဇမၠိင် ဇာ (Nets) ကေုာံ ဇုက် တောတ် က (Fishing lines) တအ်ဂှ် ၜတ်ကၞာတ် နကဵု လံက် ရ။ ဥပမာ - ဇုက် ဂမၠိုင် နွံ ဇမၠိင် ၃၀၀ လံက် တအ် ဒှ်တမ် ရ။
* '''ကမၠောန် ခါဲ တွင်း (Mining):''' ပ္ဍဲကဵု ဗြိတိန် ကိုပ်ကၠာ ခေတ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ်၊ ညးတအ် စကာ လံက် သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ဇမ္နက် တွင်း ဓါတ် သတ္တု ဂမၠိုင် ရ။ တုဲပၠန် ညးတအ် စကာ ဍေဟ် နဒဒှ် ယူနေတ် ဗွိုက် (Volume) သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ဇမၞော် တိ ဟွံသေင်မ္ဂး ဆု ကီု ရ (၆ ပေ ပန်ကၠင်)။

== ၉။ သြဇာ လတူ လိက်ပတ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Cultural and Literary Impact) ==
လံက် ဝွံ ကဵု လဝ် သြဇာ လတူ ယေန်သၞာင် ကေုာံ လိက်ပတ် အင်္ဂလိက် ဗွဲမဇၞော် ရ။ ဝေါဟာရ &quot;Fathom&quot; ဝွံ ပ္ဍဲ လိက်ပတ် မ္ဂး ဍေဟ် မာန် ဒှ် ကြိယာ (Verb) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ကၠိုဟ်ခၠင် စိုပ် အာ သၟဝ်&quot; (To understand deeply) ရ။

မွဲပၠန် ဂှ်၊ အစာချူလိက် မပြာကတ် အမေရိကာန် (Mark Twain) ညးမချူ လိက် တွမ်သဝ်ယာ (Tom Sawyer) ဂှ်၊ ညးတေအ် ကေတ်လဝ် ယၟု ကၞေဟ် ဏအ် နူကဵု ရမ္သာင် ကော် ညးမၜတ် ဍာ် &quot;By the mark twain!&quot; မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဇမ္နက် ဍာ် နွံ ၂ လံက်&quot; (Twain = 2) ရ။ ဇမ္နက် ဏအ်ဝွံ ဒှ် ဇမ္နက် မဂီုကၠီု သွက် က္ၜင် ကျာ ဍာ် မာန် အာ ရ။ တုဲပၠန် အရေဝ် &quot;Deep six&quot; မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ထောအ် ပလီု&quot; ဂှ် ကၠုင်နူ သဘာဝ ပရေင်စုတ် ဇွ ပ္ဍဲ ၜဳ (Burial at sea) မဒး ဖျေဟ် ပ္ဍဲ ဇမ္နက် အောန်အိုတ် ၆ လံက် ရ။

== ၁၀။ အခိင် လၟုဟ် ကေုာံ အနာဂတ် (Modern Era and Future) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဂှ် ပြံင်လှာဲ စကာ အာ သၞောတ် မက်ထရစ် (Metric system) တုဲ၊ ဇမ္နက် ဍာ် တအ်ဂှ် ညးတအ် ၜတ်ကၞာတ် နကဵု မဳတာ (Meters) ဖအိုတ် ယျ ရ။ [[သဳအိုရဳ]] ကေုာံ သၞောတ်ဝ် ဂၠးတိ (SI) တအ် လေဝ် ဟွံဒုင်ကေတ် လံက် နဒဒှ် ယူနေတ် ရ။

ဆဂး ပ္ဍဲကဵု ကၟိန်ဍုင် အမေရိကာန် ကေုာံ ဌာန NOAA (National Oceanic and Atmospheric Administration) တအ်ဂှ် ဆက် စကာ ဒၟံင် ယူနေတ် လံက် ပ္ဍဲကဵု ဇယား ၜဳ (Nautical charts) လ္ၚဵု တအ် ဏီ ရ။ လံက် ဝွံ ၜိုန်ရ ဒှ် အရာ မတြေံ အာ ကီုလေဝ်၊ သွက် ညးမအာ တရဴ ၜဳ ကေုာံ တၠပညာ ဝင် တအ် မ္ဂး ဍေဟ် ဆက် တန်တဴ ဒၟံင် နဒဒှ် အာဲကၟာဲ ဝင် ၜဳ မွဲ ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[မဳတာ]] (Meter)
* [[ကိုက်]] (Yard)
* [[ပေ]] (Foot)
* [[တိုင် ဍာ်]] (Nautical mile)

{{Navbox
| name = Units of Measurement
| title = ယူနေတ် ၜတ်ကၞာတ် အေန်ပဳရဳယျေဝ် (Imperial and Customary Units of Length)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ယူနေတ် ဇမၠိင်
| list1 =
* [[ၝောအ်တဲ]] (Inch)
* [[ပေ]] (Foot)
* [[ကိုက်]] (Yard)
* [[တိုင်]] (Mile)
* [[တိုင် ဍာ်]] (Nautical mile)
| group2 = ယူနေတ် ၜဳ ကေုာံ ဇမ္နက်
| list2 =
* [[လံက်]] (Fathom)
* [[ဇုက် ကေဗယ်]] (Cable length)
* [[နော့တ်]] (Knot)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[သၞောတ် အေန်ပဳရဳယျေဝ်]] (Imperial system)
* [[သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် အမေရိကာန်]] (US customary units)
* [[ၜတ်ကၞာတ် ဇမ္နက်]] (Depth sounding)
}}

[[Category:ယူနေတ် ၜတ်ကၞာတ်]]
[[Category:သမိုင်း ၜဳ]]
[[Category:သၞောတ် အေန်ပဳရဳယျေဝ်]]</text>
      <sha1>jufikr2en2djd8tjp4yl4d2ajxprcja</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပဳရမေတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11504</id>
    <revision>
      <id>55923</id>
      <timestamp>2026-07-10T11:53:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ပဳရမေတ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Pyramid'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လဒက်ပတန် ဇၞော်မွဲ မနွံကဵု ဗီုပြင် မုက်မ္ၚး ပိကၠင် (Triangular) မတိုန် စုက်လုဲ အာ ဇရေင် က္ဍိုပ် စလောတ် မွဲ ပ္ဍဲ လပါ်လတူ ရ။...&quot;</comment>
      <origin>55923</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22044" sha1="llvm88dp4ejh80jocbejey8bvjs9e7b" xml:space="preserve">'''ပဳရမေတ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Pyramid'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လဒက်ပတန် ဇၞော်မွဲ မနွံကဵု ဗီုပြင် မုက်မ္ၚး ပိကၠင် (Triangular) မတိုန် စုက်လုဲ အာ ဇရေင် က္ဍိုပ် စလောတ် မွဲ ပ္ဍဲ လပါ်လတူ ရ။ ဗွဲမဂၠိုင် သဇိုင် တမ် ဍေဟ်တအ် ဂှ် ဒှ် ဗီုပြင် ပန်ကၠင် (Square) တုဲ၊ မုက် လပါ် ဍေဟ် ပန် ဂှ် ဒှ် ဗီုပြင် ပိကၠင် ရ။ လဒက်ပတန် ဏအ်ဝွံ ဒှ် လဒက်ပတန် မခိုင်ကၠိုက် ဗွဲမလောန် တုဲ၊ လျိုင် အလုံအိုတ်သီု ဂှ် ဍဵုစှ်ေ အာ လပါ် သဇိုင် သၟဝ် တုဲ မာန် တန်တဴ အာ သၞာံ ညိသ္ၚီ (Thousands of years) ရ။ &lt;ref name=&quot;leohner&quot;&gt;{{cite book |last=Lehner |first=M. |title=The Complete Pyramids: Solving the Ancient Mysteries |publisher=Thames &amp; Hudson |year=1997 |pages=10-15}}&lt;/ref&gt;

ပဳရမေတ် တအ်ဝွံ ဂွံဆဵု ကေတ် ပ္ဍဲကဵု ယေန်သၞာင် ခေတ်တမၠာ ဗွဲမဂၠိုင် အလုံ ဂၠးတိ၊ မပ္တံကဵု ဍုင် [[အဳဂျေပ်]] (Egypt)၊ ဒေသ မဳသဝ်အမေရိက (Mesoamerica)၊ [[သူဒါန်]] (Sudan)၊ ကေုာံ ဍုင် [[ကြုက်]] (China) တအ် ရ။ ၜိုန်ရ ယၟု တုပ် ကီုလေဝ်၊ ပရေင်စကာ ကေုာံ တင်ရန်တၟအ် ဍေဟ်တအ် ဂှ် တၞဟ်ခြာ အာ ရေင်သကအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပဳရမေတ် အလုံ ဂၠးတိ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ အေန်ဂျေန်နဳယာ၊ ကေုာံ ပရေင်ဘာသာ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:All_Gizah_Pyramids.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပဳရမေတ် ဂဳဇာ (Giza Pyramids) ပ္ဍဲ ဍုင် အဳဂျေပ်၊ မဒှ် လဒက်ပတန် တမၠာ မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;ပဳရမေတ်&quot; (Pyramid) ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် ဂရိတ် တြေံ &quot;pyramis&quot; ($\pi\upsilon\rho\alpha\mu i\varsigma$) ရ။ နကဵု လညာတ် အေန်ဂျေန်နဳယာ ကေုာံ ဇဳအဝ်မေတြဳ (Geometry) မ္ဂး၊ ပဳရမေတ် ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လဒက်ပတန် 3D မနွံကဵု သဇိုင် (Base) ဗီုပြင် ပဝ်လဳဂေါန် (Polygon) မွဲ ကေုာံ မုက် ပိကၠင် မစုက် ကောံ အာ လပါ် က္ဍိုပ် (Apex) ရ။

ဟိုတ်နူကဵု လျိုင် မဂၠိုင်အိုတ် ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ် တုဲ၊ လပါ် လတူ ဂှ် ဍောတ် စှ်ေ အာ အလဵုအလဵု ဂှ်ရ၊ လဒက်ပတန် ဏအ်ဝွံ ဟွံဒးဖေက် အန္တရာယ် ဒြဟတ် တိချဳ ကေုာံ ဒြဟတ် ကျာ ဗွဲမဇၞော် ရ။ လညာတ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် အဓိကအိုတ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်သြိုင်ခၞံ ခေတ်တမၠာ မဟွံမဲ ကဵု ကပေါတ် ပသဲ ကေုာံ ကောန်ကရေတ် ခေတ်တၟိ ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (Origins and Historical Development) ==
လဒက်ပတန် မတုပ် ကဵု ပဳရမေတ် ပထမအိုတ် ဂှ် စကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ မေသဝ်ပဝ်တေးမီးယား (Mesopotamia) မကော်စ ဇိဂ်ဂူရတ် (Ziggurat) ရ။ ဇိဂ်ဂူရတ် တအ်ဝွံ ဒှ် လဒက်ပတန် မသြိုင် လဝ် နကဵု တိဍိုတ် (Mud-brick) နကဵု ဗီုပြင် ကဆံင် ကဆံင် (Step structure) သွက်ဂွံ လ္ၚောဝ် ကျာ် ဒေဝတဴ တအ် ရ။

လက္ကရဴ ဂှ် ပ္ဍဲ ဍုင် အဳဂျေပ် တမၠာ (Ancient Egypt)၊ ပ္ဍဲ အခိင် တၞောဝ်သၟိင် ၃ (Third Dynasty) (ၜိုတ် ၂၇၀၀ ဘဳသဳ) ဂှ်၊ အစာသြိုင်ခၞံ [[အေမ်ဟဝ်တေပ်]] (Imhotep) ဝွံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် ပဳရမေတ် ကဆံင် (Step Pyramid of Djoser) နကဵု တၟအ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။ နူကဵု ပဳရမေတ် ကဆံင် ဏအ် ပြံင်လှာဲ တုဲ လက္ကရဴ ဏအ် ဒှ် ကၠုင် ပဳရမေတ် မုက် ညဳ (True Pyramid) ညံင်ရဴ ပဳရမေတ် ဂဳဇာ ရ။

== ၃။ ပဳရမေတ် အဳဂျေပ် ဂမၠိုင် (Egyptian Pyramids) ==
ပဳရမေတ် ပ္ဍဲ ဍုင် အဳဂျေပ် တအ်ဝွံ ပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ဍေဟ်တအ် ဒက်ပတန် လဝ် သွက်ဂွံ သ္ပ ဂိုဟ် (Tombs) ကု သၟိင် ဖာရဝ် (Pharaohs) ကေုာံ ဂကောံ သ္ၚိကၟိန် သၟိင် တအ် ရ။ တၠပညာ တအ် ပတှ်ေ ကေတ် လဝ် ဒဒှ်ရ ပဳရမေတ် တအ်ဝွံ ဒှ် စက် ယန္တရား သွက်ဂွံ ပလံင် ဗစိုပ် လမျီု သၟိင် တအ် စိုပ် ဇရေင် ကျာ်တ္ၚဲ ရာ (Ra) ရ။&lt;ref name=&quot;shaw&quot;&gt;{{cite book |last=Shaw |first=I. |title=The Oxford History of Ancient Egypt |publisher=Oxford University Press |year=2003 |pages=85-90}}&lt;/ref&gt;

ပဳရမေတ် ဇၞော်အိုတ် ကေုာံ ပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် '''ပဳရမေတ် ဇၞော် ဂဳဇာ''' (Great Pyramid of Giza) မသြိုင်ခၞံ လဝ် သွက် သၟိင် ခူဖူ (Khufu) ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် အရာ မသှ်ေ တန်တဴ ဒၟံင် မွဲ ဓဝ် ပ္ဍဲကဵု [[အရာ အသဝ် ၇ သာ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ တြေံ]] (Seven Wonders of the Ancient World) ရ။ ဍေဟ် နွံ သမၠုင် ၁၄၆.၆ မဳတာ ကိုပ်ကၠာ တေအ် တုဲ၊ စကာ လဝ် တၟအ် ကလောအ် ၜိုတ် ၂.၃ မဳလဳယာန် မွဲ ဓဝ် ရ။

== ၄။ ပဳရမေတ် မဳသဝ်အမေရိက (Mesoamerican Pyramids) ==
တၞဟ်ခြာ နူကဵု အဳဂျေပ်၊ ပ္ဍဲကဵု တိုက် အမေရိက လပါ် လဒေါဝ် (Mesoamerica) မပ္တံကဵု ဂကူ [[မာယာ]] (Maya)၊ အာဇ်တက် (Aztec)၊ ကေုာံ အေန်ကာ (Inca) တအ် လေဝ် သြိုင်ခၞံ လဝ် ပဳရမေတ် ဗွဲမဂၠိုင် ကီု ရ။

ပဳရမေတ် မဳသဝ်အမေရိက တအ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ဒှ် ပဳရမေတ် ကဆံင် (Step pyramids) တုဲ နွံကဵု ကဆံင် လှေကား တိုန် အာ စိုပ် လပါ် လတူ ရ။ လပါ် လတူ အိုတ် ဂှ် ဒှ် ဘာကျာ် (Temple) သွက်ဂွံ ပူဇဴ ယဇ် ကေုာံ ကၠောန် သဘင် ဘာသာ ရ (ဟွံသေင် သွက် ဂိုဟ် သက်သက်)။ လဒက်ပတန် မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် ဘာကျာ် ကူကူလ်ကာန် (Temple of Kukulcan) ပ္ဍဲ ဒေသ [[ချဳချေန် အဳတ်ဇာ]] (Chichen Itza) ကေုာံ ပဳရမေတ် တ္ၚဲ ပ္ဍဲ တဳအဝ်တဳဝါကာန် (Teotihuacan) ရ။

== ၅။ ပဳရမေတ် နူဗဳယာ ကေုာံ သူဒါန် (Nubian and Sudanese Pyramids) ==
ပ္ဍဲကဵု သၠုင်ကျာ ဍုင် အဳဂျေပ်၊ ပ္ဍဲ ဒေသ မကော်စ နူဗဳယာ (Nubia) (တ္ၚဲဏအ် ဒှ် ဍုင် [[သူဒါန်]] Sudan) ဂှ်လေဝ် နွံကဵု ပဳရမေတ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ သၟိင် ဍုင် နူဗဳယာ (Kingdom of Kush) တအ်ဝွံ ကေတ် စၠောအ် ယေန်သၞာင် သြိုင် ပဳရမေတ် နူ အဳဂျေပ် တုဲ သြိုင်ခၞံ လဝ် ပဳရမေတ် အပိုင် ညးတအ် ရ။

ပဳရမေတ် နူဗဳယာ တအ်ဝွံ နွံ လၟိဟ် ဂၠိုင် နူ အဳဂျေပ် ဏီ ရ (ၜိုတ် ၂၂၀ မ) ဆဂး ဍေဟ်တအ် နွံ ဇမၞော် ဍောတ် နူ ကေုာံ နွံကဵု လစွံ မက္ဍင် (Steeper) နူ အဳဂျေပ် ရ။ ပဳရမေတ် တအ် ဏအ်ဝွံ သြိုင် လဝ် သွက်ဂွံ သ္ပ ဂိုဟ် သၟိင် ကေုာံ မိဖုရား တအ် ပ္ဍဲ အကြာ ၈၀၀ ဘဳသဳ ကဵု ၃၀၀ အေဒဳ ရ။

== ၆။ ပဳရမေတ် အာရှ ကေုာံ ဒေသတၞဟ် (Asian and Other Pyramids) ==
လဒက်ပတန် မတုပ် ကဵု ပဳရမေတ် ဂှ် ဂွံဆဵု ကေတ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ အာရှ လ္ၚဵု ကီု ရ -

* '''ဍုင် ကြုက်:''' သၟိင် အေန်ပါယာ ကြုက် တမၠာ တအ် သြိုင်ခၞံ လဝ် ဂိုဟ် တိ ဗီုပြင် ပဳရမေတ် ပန်ကၠင် ရ။ မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် ဂိုဟ် သၟိင် ဇၞော် [[ချင်ၐဳဟွမ်]] (Qin Shi Huang) မနွံ ဇရေင် ပၞာန် တိစံင် (Terracotta Army) ရ။&lt;ref name=&quot;manzanilla&quot;&gt;{{cite book |last=Manzanilla |first=L. |title=Emergence and Change in Early Urban Societies |publisher=Plenum Press |year=1997 |pages=150-155}}&lt;/ref&gt;
* '''အေန်ဒဝ်နဳယှာ:''' ပ္ဍဲ ယေန်သၞာင် မဂါလစ် (Megalithic) ဒေသ ဂျာဗာ ကေုာံ သုမာတြာ၊ ညးတအ် သြိုင်ခၞံ လဝ် လဒက်ပတန် တၟအ် ကဆံင် မကော်စ ပန်ဒေန် ဗေရွန်ဒက် (Punden Berundak) မတုပ် ကဵု ပဳရမေတ် ကဆံင် ရ။ လဒက်ပတန် ဘာကျာ် [[ဗဝ်ရဝ်ဗူဒူ]] (Borobudur) လေဝ် ဒုင်သဇိုင် လတူ ဗီုပြင် ဏအ် ကီု ရ။

== ၇။ နဲကဲ လဒက်ပတန် ကေုာံ အေန်ဂျေန်နဳယာ (Construction Methods and Engineering) ==
ဗီုလဵု ညးတမၠာ တအ် သြိုင်ခၞံ လဝ် ပဳရမေတ် အဳဂျေပ် (ဗွဲတၟေင် ပဳရမေတ် ဇၞော်) ဇၞော်ဇၞော် တအ် ဂှ် ဒှ် လိက်ပဟ် (Mystery) အဓိကအိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဝင် အေန်ဂျေန်နဳယာ ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ သ္ၚိအင် ထ္ၜး လညာတ် [[သဳအိုရဳ]] လဒက်ပတန် ပဳရမေတ်
|-
! လညာတ် သဳအိုရဳ
! ပသောင်ကလး (Explanation)
! သက်သဳ ကေုာံ လွပ်
|-
| '''သဳအိုရဳ လျောဝ်တိုန် (Ramp Theory)'''
| စကာ ဒဵုတိ လျောဝ် လပါ်မ္ၚး သွက်ဂွံ ဓဇက် တိုန် တၟအ် ကလောအ် ဂမၠိုင် လပါ် လတူ။
| သက်သဳ ဂၠိုင်အိုတ်။ ဒဵုတိ လျောဝ် ဂှ် မာန် ဒှ် လျောဝ် တပ် ဟွံသေင်မ္ဂး လျောဝ် ဂေတ် ခန္ဓာ။
|-
| '''သဳအိုရဳ စက် ဓဇက် (Levering Theory)'''
| စကာ ကိရိယာ ဆု သွက်ဂွံ ယိုက် တၟအ် မွဲ ကဆံင် တုဲ မွဲ ကဆံင်။
| အစာဝင် ဂရိတ် ဟေရဝ်ဒဝ်တတ် (Herodotus) ချူ သမ္တီ လဝ် ပ္ဍဲ လိက် ညး။
|-
| '''သဳအိုရဳ ဍာ် (Water Shaft Theory)'''
| စကာ ဒြဟတ် ဍာ် ကေုာံ သၞောတ် တိုက် ဍာ် သွက်ဂွံ ယိုက် တၟအ် လပါ် လတူ။
| သက်သဳ အောန်၊ ဆဂး ဍာ် ဂှ် စကာ လဝ် သွက်ဂွံ ဓဇက် တၟအ် လတူ ဗတဳ ညံင်ဂွံ လောဲ။
|}

ညးမသြိုင်ခၞံ တအ်ဝွံ ဟွံသေင် ဍိက် (Slaves) အတိုင် ပုံအာဂီု ဟီုလဝ် ပုဟ်။ သုတေသန ခေတ်တၟိ ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ညးတအ် ဂှ် ဒှ် ကောန်ကမၠောန် မနွံ ပညာ (Skilled workers) မဂွံ ဒုင် သြန် ကေုာံ ဒၞာဲ မံင်စံင် နူကဵု သၟိင် ဖာရဝ် တအ် ရ။

== ၈။ သင်္ကေတ ကေုာံ ပရေင်ဘာသာ (Symbolism and Religious Significance) ==
ပဳရမေတ် တအ်ဝွံ နွံကဵု သင်္ကေတ ပရေင်ဘာသာ ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ရ။ ပ္ဍဲ အဳဂျေပ်၊ ဗီုပြင် ပဳရမေတ် ဂှ် စၞးပြု လဝ် ဇရေင် လျး တ္ၚဲ မစှ်ေ ကၠုင် နူ အကး တုဲ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် လမျီု သၟိင် ဖာရဝ် တအ် ဂွံ တိုန် အာ ဇရေင် ကျာ်တ္ၚဲ ရာ မာန် ရ။ တၟအ် လပါ် လတူ အိုတ် (Pyramidion) ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ထောပ် လဝ် နကဵု ထဝ် သွက်ဂွံ တၟး ပ္ဍဲ အခိင် တ္ၚဲ တိုန် ရ။&lt;ref name=&quot;wilkinson&quot;&gt;{{cite book |last=Wilkinson |first=R. H. |title=The Complete Temples of Ancient Egypt |publisher=Thames &amp; Hudson |year=2000 |pages=70-75}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု မဳသဝ်အမေရိက၊ ပဳရမေတ် ဂှ် စၞးပြု လဝ် ဒဵု သဘာဝ (Sacred mountains) မဒှ် ဒၞာဲ မဆက်စပ် အကြာ လောက မၞိဟ် ကဵု လောက ဒေဝတဴ (Axis mundi) ရ။ ကဆံင် တအ် ဂှ် တုပ် ညံင်ရဴ ကဆံင် ဘုံ အကး ဂမၠိုင် တုဲ၊ ပရေင်ပူဇဴ ယဇ် လတူ က္ဍိုပ် ဂှ် ကဵု ဖဵု သွက်ဂွံ မင်မဲ စက္ကဝါ ညံင် ဟွံဂွံ လီုလာ် ရ။

== ၉။ ပဳရမေတ် ခေတ်တၟိ (Modern Pyramids) ==
ဗီုပြင် ပဳရမေတ် ဝွံ ဆက်တုဲ ကဵု သြဇာ လတူ ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယာ ခေတ်တၟိ (Modern architecture) ကီု ရ။ 

* '''ပဳရမေတ် လူဗာ (Louvre Pyramid):''' သြိုင်ခၞံ လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင် ပါရဳ (Paris) နကဵု အစာ ပုံစံ I. M. Pei ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၉။ ဍေဟ်ဝွံ သြိုင် လဝ် နကဵု မှန် ကေုာံ ပသဲ တုဲ ဒှ် တြင် လုပ် တိုက်ထ္ၜးပျး လူဗာ ရ။
* '''ဟဝ်တေဝ် လူဇြဝ် (Luxor Hotel):''' နွံ ပ္ဍဲ ဍုင် လပ်ဗေဂတ် (Las Vegas) တုဲ ဒှ် ဟဝ်တေဝ် ဗီုပြင် ပဳရမေတ် မသြိုင် လဝ် အတိုင် ဗီုပြင် ပဳရမေတ် အဳဂျေပ် ရ။
* '''ပဳရမေတ် ဝေါလ်တာ (Walter Pyramid):''' ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် California State University, ဒှ် ဌာန် ဝေင် ဇြဟတ် ဗီုပြင် ပဳရမေတ် ဇၞော် မွဲ ရ။

လဒက်ပတန် ခေတ်တၟိ တအ်ဏအ် စကာ ဗီုပြင် ပဳရမေတ် ဟိုတ်နူ ဍေဟ် နွံကဵု ဓဝ်ခိုင်ကၠိုက်၊ ဂုဏ်ကျာ်သြဳ၊ ကေုာံ သြဇာ ဝင် မဇၞော် ရ။

== ၁၀။ ပရေင်မင်မဲ ကေုာံ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ (Preservation and World Heritage) ==
ပဳရမေတ် တြေံ ဗွဲမဂၠိုင် အလုံ ဂၠးတိ ဂှ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် [[အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဂၠးတိ]] (World Heritage Sites) နကဵု ဂကောံ ယူနက်သကဝ် (UNESCO) ရ။&lt;ref name=&quot;unesco&quot;&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/86/ |title=Memphis and its Necropolis – the Pyramid Fields from Giza to Dahshur |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2023-10-05}}&lt;/ref&gt;

ဆဂး ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ ပဳရမေတ် တအ် ဒးဆဵုဂဗ အန္တရာယ် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု -
* '''ပရေင်လီုလာ် သဘာဝ:''' ဥတု မပြံင်လှာဲ၊ ကျာ ကေုာံ ဗတဳ မပသ တၟအ်။
* '''ပရေင်လီုလာ် နူ မၞိဟ်:''' ပရေင်ခါဲ ဂၠာဲ ထဝ်သြန် ကမၠတ် (Looting) ပ္ဍဲ အခိင် အတိတ်၊ ကေုာံ လၟိဟ် ကၟုဲ မဂၠိုင် လောန် ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ်။
* '''ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဍုင်:''' ဍုင် မဇၞော်တိုန် ညန် ကၠုင် ကဵု ဒေသ တြေံ (Urban encroachment) မပ္တံကဵု ပ္ဍဲ ဍုင် ကိုင်ရဝ် (Cairo) ရ။

သွက်ဂွံ မင်မဲ အာဲကၟာဲ ဏအ်၊ အလဵုအသဳ ဍုင် တအ် စကာ လဝ် ကွတ်ပညာ ခေတ်တၟိ မပ္တံကဵု ဒရုန်း (Drones) ကေုာံ လေဇာ 3D Scanning သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ကေုာံ ပြင်ဆင် ပဳရမေတ် ညံင် ဟွံဂွံ လီုလာ် အာ ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[အဳဂျေပ်]] (Egypt)
* [[မာယာ]] (Maya civilization)
* [[အေမ်ဟဝ်တေပ်]] (Imhotep)
* [[အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဂၠးတိ]] (World Heritage Site)

{{Navbox
| name = Pyramids
| title = ပဳရမေတ် ဂၠးတိ ကေုာံ ယေန်သၞာင် တမၠာ (Global Pyramids and Ancient Cultures)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ပဳရမေတ် အဓိက
| list1 =
* [[ပဳရမေတ် ဇၞော် ဂဳဇာ]] (Great Pyramid of Giza)
* [[ချဳချေန် အဳတ်ဇာ]] (Chichen Itza)
* [[တဳအဝ်တဳဝါကာန်]] (Teotihuacan)
* [[ဇိဂ်ဂူရတ်]] (Ziggurat)
| group2 = ယေန်သၞာင် သြိုင်ခၞံ
| list2 =
* [[အဳဂျေပ် တမၠာ]] (Ancient Egypt)
* [[မာယာ]] (Maya civilization)
* [[အာဇ်တက်]] (Aztec)
* [[နူဗဳယာ]] (Nubia)
| group3 = လညာတ် ဆက်စပ်
| list3 =
* [[အေမ်ဟဝ်တေပ်]] (Imhotep)
* [[အရာ အသဝ် ၇ သာ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ တြေံ]] (Seven Wonders of the Ancient World)
* [[အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဂၠးတိ]] (World Heritage Site)
}}

[[Category:ပဳရမေတ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဂၠးတိ]]
[[Category:လဒက်ပတန် အဆောက်အအုံ]]
[[Category:ဝင် တမၠာ]]</text>
      <sha1>llvm88dp4ejh80jocbejey8bvjs9e7b</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>