ဝဳကဳပဳဒဳယာ mnwwiki https://mnw.wikipedia.org/wiki/%E1%80%99%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%99%E1%80%BA MediaWiki 1.47.0-wmf.10 first-letter မဳဒဳယာ တၟေင် ဓရီုကျာ ညးလွပ် ညးလွပ် ဓရီုကျာ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဓရီုကျာ ဝှာင် ဝှာင် ဓရီုကျာ မဳဒဳယာဝဳကဳ မဳဒဳယာဝဳကဳ ဓရီုကျာ ထာမ်ပလိက် ထာမ်ပလိက် ဓရီုကျာ ရီု ရီု ဓရီုကျာ ကဏ္ဍ ကဏ္ဍ ဓရီုကျာ ပါင်မုက် ပါင်မုက် ဓရီုကျာ TimedText TimedText talk မဝ်ဂျူ မဝ်ဂျူ ဓရီုကျာ Event Event talk ဂါမ္ဗဳယျာ 0 1568 56128 47386 2026-07-13T00:07:53Z InternetArchiveBot 1698 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 56128 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ဍုင်သမတ ဂါမ္ဗဳယျာ<br>Republic of The Gambia | common_name = The Gambia | image_flag = Flag of The Gambia.svg | image_coat = Coat_of_arms_of_The_Gambia.svg | national_motto = "Progress, Peace, Prosperity" | anthem = "[[For The Gambia Our Homeland]]"<div style="padding-top:0.5em;" class="center">[[File:For The Gambia Our Homeland (instrumental).ogg]]</div> | image_map = Gambia (orthographic projection with inset).svg | image_map2 = Gambia - Location Map (2013) - GMB - UNOCHA.svg | capital = Banjul | largest_city = Serekunda | official_languages = [[ဘာသာအင်္ဂလိက်|အင်္ဂလိက်]]<!-- Until official sources state otherwise, this should not be changed. See the Talk page. --> | languages_type = အရေဝ်မစကာဍုင်ဂမၠိုင် | languages = {{hlist |[[Mandinka language|Mandinka]] |[[Pulaar language|Fula]] |[[Wolof language|Wolof]] |[[Serer language|Serer]] |[[Jola languages|Jola]]}} | ethnic_groups = {{unbulleted list | 34.4% [[Mandinka people|Mandinka]] | 24.1% [[Fula people|Fula]] | 14.8% [[Wolof people|Wolof]] | 10.5% [[Jola people|Jola]] | 8.2% [[Soninke people|Serahuli]] | 3.1% [[Serer people|Serer]] | 1.9% [[Manjago people|Manjago]] | 1.3% [[Bambara people|Bambara]] | 0.5% [[Oku people (Sierra Leone)|Aku Marabou]] | 1.5% other<ref name="2013Census">{{cite web |url=https://www.gbos.gov.gm/uploads/census/2013/Spatial-distribution-report_%20Final.pdf |title=2013 Population and Housing Census: Spatial Distribution |publisher=The Republic of The Gambia |last=National Population Commission Secretariat |date=April 30, 2005 |website=Gambia Bureau of Statistics |access-date=December 29, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180103134831/https://www.gbos.gov.gm/uploads/census/2013/Spatial-distribution-report_%20Final.pdf |archive-date=3 January 2018 |url-status=live |df=dmy-all |accessdate=December 17, 2019 |archivedate=January 3, 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180103134831/https://www.gbos.gov.gm/uploads/census/2013/Spatial-distribution-report_%20Final.pdf }}</ref> }} | ethnic_groups_year = 2013 Census | demonym = Gambian | government_type = [[Unitary state|Unitary]] [[Presidential system|presidential]] [[republic]] | leader_title1 = [[President of the Gambia|President]] | leader_name1 = [[Adama Barrow]] | leader_title2 = [[Vice-President of the Gambia|Vice President]] | leader_name2 = [[Isatou Touray]] | legislature = [[National Assembly of the Gambia|National Assembly]] | sovereignty_type = Independence | established_event1 = from the [[United Kingdom]] | established_date1 = 18 February 1965 | established_event2 = dissolution of the [[Senegambia Confederation]] | established_date2 = 30 September 1989 | area_km2 = 10,689 | area_rank = 159th <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_sq_mi = 4,007 <!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --> | percent_water = 11.5 | population_estimate = 2,051,363<ref name="CIA">{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ga.html|title=The World Factbook: Gambia, The|website=CIA|language=en|access-date=2018-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20140702024610/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ga.html|archive-date=2 July 2014|url-status=live|df=dmy-all|accessdate=2019-12-17|archivedate=2018-12-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211327/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ga.html}}</ref> | population_census = 1,857,181<ref name="2013Census" /> | population_estimate_year = 2017 | population_estimate_rank = 146 | population_census_year = 2013 | population_density_km2 = 176.1 | population_density_sq_mi = 425.5 <!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --> | population_density_rank = 74th | GDP_PPP = $3.582 billion<ref name="imf2">{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=26&pr.y=15&sy=2015&ey=2022&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=648&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|title=The Gambia |publisher=International Monetary Fund }}</ref> | GDP_PPP_year = 2017 | GDP_PPP_per_capita = $1,686<ref name="imf2"/> | GDP_nominal = $1.038 billion<ref name="imf2"/> | GDP_nominal_year = 2017 | GDP_nominal_per_capita = $488<ref name="imf2"/> | Gini = 35.9 <!--number only--> | Gini_year = 2015 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name="Gini">{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?end=2015&locations=GM&start=2015&view=bar|title=GINI index (World Bank estimate) - Data|website=data.worldbank.org|access-date=21 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180421232414/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?end=2015&locations=GM&start=2015&view=bar|archive-date=21 April 2018|url-status=live|df=dmy-all|accessdate=17 December 2019|archivedate=21 April 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180421232414/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?end=2015&locations=GM&start=2015&view=bar}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.452 <!--number only--> | HDI_year = 2015 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2016_human_development_report.pdf |title=2016 Human Development Report Summary |date=2016 |accessdate=21 March 2017 |publisher=United Nations Development Programme |archive-url=https://web.archive.org/web/20170718200510/http://hdr.undp.org/sites/default/files/2016_human_development_report.pdf |archive-date=18 July 2017 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> | HDI_rank = 173rd | currency = [[Gambian dalasi|Dalasi]] | currency_code = GMD | utc_offset = {{sp}} | time_zone = [[Greenwich Mean Time|GMT]] | DST_note = {{smaller|''Daylight saving time is not observed''}} | drives_on = [[Left- and right-hand traffic#Right-hand traffic|right]] | calling_code = [[+220]] | iso3166code = GM | cctld = [[.gm]] | coordinates ={{Coord|13|28|N|16|36|W|}} | religion = <!-- Do not insert "Islam", as this not has not officially changed. See below in Politics section. --> }} '''ဂါမ္ဗဳယျာ ({{Lang-en|The Gambia}})''' ({{IPAc-en|ˈ|ɡ|æ|m|b|i|ə}})၊ ယၟုနကဵုသၞောဝ် ဍုင်သမတ ဂါမ္ဗဳယျာ ('''Republic of The Gambia)''' ဒှ်ဍုင် မနွံ ပ္ဍဲအာဖရိကပလိုတ်တုဲ ပါဲနူကဵု ဍုင်လပါ်ပလိုတ် ပ္ဍဲပါင်ၜဳ မှာသၟိဒ် အာတလန်တိစ်တုဲ ဍုင်ဂှ် ကြပ်သီုဖအိုတ်ဂှ် ပူဗိုင်လဝ် နကဵု ဍုင်သေနေဂါလ် (Senegal) ရ။ တုဲပၠန် ဍုင်ဂါမ္ဗဳယျာဂှ် ဒှ်ဍုင်ဍောတ်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်မနွံပ္ဍဲကဵု ၝောအ်တိုက် အာဖရိကဂှ်ရ။<ref name="Hoare">Hoare, Ben. (2002) ''The Kingfisher A-Z Encyclopedia'', Kingfisher Publications. p. 11. {{ISBN|0-7534-5569-2}}.</ref> ဍုင်ဂါမ္ဗဳယျာဂှ် နွံဒၟံင် ပ္ဍဲ ဒကုတ်သၟဝ် သြင်ၜဳဂါမ္ဗဳယျာ ၜါလပါ်၊ မဒှ်ၜဳ/ကြုင် မဇွောဝ်စှ်ေဒၟံင် နူလဒေါဝ်ဍုင်ဂါမ္ဗဳယျာ စဵုကဵုစိုပ် မှာသၟိဒ် အာတလာန်တိစ် ရ။ ဇမၞော်ဍုင်ဂှ် နွံ {{Convert|10689|km²|sqmi}} တုဲ ကောန်ဍုင် နွံ 1,857,181 အတိုင်စရင် ပ္ဍဲဂိတုဨပြဳ သၞာံ ၂၀၁၃ ဂှ်ရ။ ဍုင်ဗာန်ဇုလ် (Banjul) ဂှ် ဒှ်ဍုင်ဇၞော် ဂါမ္ဗဳယျာ<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Banjul|title=Banjul}} </ref> တုဲ ဍုင်ဇၞော်အိုတ်တအ်ဂှ် ဒှ်ဍုင်Serekunda ကဵု Brikama တအ်ရ။<ref>{{Cite web|url=http://worldpopulationreview.com/countries/gambia-population/cities/|title=Population of Cities in Gambia (2019)|accessdate=2019-12-17|archivedate=2017-05-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170515015606/http://worldpopulationreview.com/countries/gambia-population/cities/}}</ref> ဍုင်ဂါမ္ဗဳယျာဂှ် ညံင်ရဴဍုင်အာဖရိကတိုက်တၞဟ်တအ်ကီု မွဲအခိင်တေအ် ကောန်ဍုင်ကွာန် ညးတအ် ဒးဒုင်သွံ နဒဒှ်ဍိက် နကဵု ဗဝ်တူဂြဳ ပ္ဍဲကဵု ၜဳဂါမ္ဗဳယျာရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ယၟုဍုင်ဂှ် ''A Gâmbia ရ။ စနူ ၂၅ မေ ၁၇၆၅'' <ref>Hughes, Arnold (2008) ''Historical Dictionary of the Gambia''. Scarecrow Press. p. xx. {{ISBN|0810862603}}.</ref> ဍုင်ဂါမ္ဗဳယျာဂှ် ဒှ်ကဝ်လဝ်နဳ သၟဝ်ဗြိတိန်၊ ဒေသဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် ခရိုင်သေနေဂါမ္ဗဳယျာရ။ သၞာံ ၁၉၆၅ ဂှ် ဂါမ္ဗဳယျာ ကလိဂွံသၠးပွး နကဵု သၟဝ်ပၠတရဴ ဒဝ်ဒါ ဇဝရာ (Dawda Jawara)၊ တုဲ ညးပကင်ရင်ဍုင် စဵုကဵု စိုပ်အခိင် ယဟယာ ဇမ်မေဟ် (Yahya Jammeh) မသီကေတ် အဝဵုဍုင် နကဵု နဲဆီပါ်ဍာ်ဇွောဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၄ ဂှ်ရ။ အဒါမာ ဗရ်ရောဝ် (Adama Barrow) ဒှ်သမတ ဍုင်ဂါမ္ဗဳယျာ မရနုက်ကဵု တတိယ ပ္ဍဲဇာန်နဝါရဳ ၂၀၁၇ ကြဴနူ မ မဂွံဇၞးကေတ် သဘင်ရုဲမာဲ သၞာံ ဒဳဇြေန်ပါ ၂၀၁၆ ရ။ ဇမ်မေဟ် ကိုပ်ကၠာဂှ် ဒုင်တဲသွဟ်မာဲကီုလေဝ် ဗွဲကြဴ ထ္ၜးဟိုတ် ကုသၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ကေုာံ ဒပ်ပၞာန် မလုပ်ပထုဲတုဲ ဟွံဒုင်တဲရ။ ဆဂး ကၞောတ်တဲ ညးဒးဒုင် ဒြေပ်ဒဴ နူဍုင်ရ။<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2017/jan/21/anxious-gambians-await-former-president-yahya-jammeh-departure|title=Yahya Jammeh leaves the Gambia after 22 years of rule|date=21 January 2017}}</ref><ref name="Agrees">{{Cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/2017/01/gambia-yahya-jammeh-agrees-step-170120184330091.html|title=Gambia's Yayah Jammeh confirms he will step down|date=20 January 2017}}</ref><ref> {{Cite news|title=Former Gambia leader Yahya Jammeh flies into political exile|date=22 January 2017|url=https://uk.news.yahoo.com/former-gambia-leader-yahya-jammeh-preparing-leave-country-205300165.html}} </ref> ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အဓိက ဍုင်ဂါမ္ဗဳယျာဂှ် ပရေင်တဵုလွဳ၊ ကမၠောန်တမ္ၚာ ကေုာံ ကမၠောန်အာတရဴ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၅ ကောန်ဍုင်ကွာန် ၄၈.၆% ဂှ် ဂျိုင်တဴ နဒဒှ် ညးဒိုက်ဂတ်ရ။<ref name="World Bank Overview">{{Cite web|url=http://www.worldbank.org/en/country/gambia/overview|title=The Gambia overview|publisher=World Bank|accessdate=5 July 2018}}</ref> ပ္ဍဲဒေသရးမ္ဂး ညးဒိုက်ဂတ်ဂှ် ဂၠိုင်နူကဵု ဍုင်ဇၞော်ဇၞော်တအ်တုဲ ကြပ်စိုပ် ဒှ်မၞိဟ် ၇၀%. == နိရုတ္တိ == ယၟုဍုင် ဂါမ္ဗဳယျာဂှ် ကၠုင်နူ အရေဝ် ဂကူမာန်ဒိန်ကMandinka ကမ်ဗြ/ကမ်ဗါ (''Kambra''/''Kambaa)'' မဒှ် ယၟုကြုင် ဂါမ္ဗဳယျာ ဂှ်ရ။ ကာလမကလိဂွံ သၠးပွး ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၅ ဂှ် ညးကဵုလဝ်ယၟုဍုင် ''The Gambia။'' စိုပ်သၞာံ ၁၉၇၀ ဂှ် နကဵုယၟုပေင်င်ဂှ် ဒှ်အာ ဍုင်သမတ ဂါမ္ဗဳယျာ ''Republic of The Gambia။''<ref name="cons1996">{{Cite web|url=http://www.ilo.org/dyn/travail/docs/1952/GMB48490.pdf|title=Constitution of the Republic of the Gambia|accessdate=29 January 2016}}</ref> ကာလစိုပ်သၞာံ ၂၀၁၅ ဂိတုဒဳဇြေန်ပါ ပ္ဍဲလက်ထက် သမတယဟယာ ဇမ်မေဟ် ဂှ် ပြံင်လှာဲထောအ် ဍုင်အေဿလာမေတ် သမတ ဂါမ္ဗဳယျာ (''Islamic Republic of The Gambia)'' in December 2015.<ref name="E1">{{Cite web|url=http://www.europe1.fr/international/la-gambie-sautoproclamme-etat-islamique-2635109|title=La Gambie s'autoproclame "État islamique"|accessdate=14 December 2015|archivedate=14 December 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151214051037/http://www.europe1.fr/international/la-gambie-sautoproclamme-etat-islamique-2635109}}</ref> စိုပ်လက်ထပ်သမတ အဒမာ ဗါရ်ရောဝ်ဂှ် ညးကလေင်သၠာဲထောအ် ဗီုတြေံ ပ္ဍဲ ၂၉ ဇာန်နဝါရဳ ၂၉၊ ၂၀၁၇ နဒဒှ် ဍုင်သမတဂါမ္ဗဳယျာ ပၠန်ရ။<ref>{{Cite news|url=https://www.naij.com/1085177-adama-barrow-removes-islamic-gambias-name.html|title=Adama Barrow removes 'Islamic' title from Gambia's name|accessdate=31 January 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/2017/01/gambia-president-adama-barrow-pledges-reforms-170128194124520.html|title=The Gambia: President Adama Barrow pledges reforms|accessdate=31 January 2017}}</ref> == ပထဝဳ == [[ဝှာင်:Ga-map.png|thumb|ဗီုတိ ဍုင်ဂါမ္ဗဳယျာ]] [[ဝှာင်:GambiaKololiBeach043_(11904193013).jpg|thumb|သၞေဟ်ပြင်ၜဳ မတိတ်ကဵု မှာသၟိဒ်အာတလာန်တိစ်]] ဍုင်ဂါမ္ဗဳယျာဂှ် ဍောတ်သောဲဂၠိင်ဒၟံင် မွဲဒမြိပ်ၜဳ/ကြုင်ဂါမ္ဗဳယျာရ။ ဍုင်ဂှ် နွံဒၟံင် အကြာလေတ္တိဂျုတ် ၁၃ ကဵု ၁၄°N ကေုာံ လံင်ဂဳဂျုတ် ၁၃ ကဵု ၁၇°w။ ဍုင်ဂါမ္ဗဳယျာဂှ် လပါ်လၞင်မ္ဂး အောန်နူ {{Convert|50|km}} ဏီ၊ ဇမၞော်ဍုင်သီုဖအိုတ်ဂှ် နွံ {{Convert|11,295|km2|sqmi}}ရ။ ဇမၞော်ဍုင် ၜိုတ်{{Convert|1,300|km2}} (11.5%)ဂှ် ဒှ်ဒၞာဲဍာ်ရ။ ဍုင်ဂါမ္ဗဳယျာဂှ် ဒှ်ဍုင်ဍောတ်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ၝောအ်တိုက် အာဖရိကဂှ်ရ။ အလုံမွဲဍုင်ဂှ် ယဝ်ဒးၜတ်ကၞာတ်မ္ဂး ဍောတ်နူတကအ်ဂျမိကာ (Jamaica)၊ ဍောတ်နူ တွဵုရးဍုင်မန် ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ်ဏီရ။ ဍုင်သေနေဂါလ် (Senegal) ဂှ် ပူပွိုင်လဝ် ဍုင်ဂါမ္ဗဳယျာ ပိဒိုဟ်၊ ပါဲနူ လပါ်ပလိုတ် သြင်ၜဳ အာတလာန်တိစ် {{Convert|80|km|mi}} ဂှ်တုဲ ဒှ်ပယျဵုကဵု ဍုင်သေနေဂါလ် ဖအိုတ်ရ။ <ref name="ciageography">{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ga.html|title=The Gambia|work=The World Factbook|accessdate=2019-12-17|archivedate=2018-12-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211327/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ga.html}}</ref> ပယျဵုတ္ၚဲဏအ်ဂှ် ပိုင်ခြာလဝ် နူကဵုသၞာံ ၁၈၈၉ အတိုင်တင်လတုပ်စိုတ် အကြာဗြိတိန် ကဵု ပြင်သေတ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင် ပညဳပညပ် အကြာပြင်သေတ် ကဵု ဗြိတိန် ပ္ဍဲဍုင်ပဴရေတ်ဂှ် ပြင်သေတ် ကဵုလဝ် ဗြိတိန် ၜဳဂါမ္ဗဳယျာ ၜိုတ် {{Convert|200|mi|km}} ရ။ ပယျဵုဂှ် ဓဇက်စၞောန်သမ္တီလဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၉၁၊ ကြဴနူ ပညဳပညပ် ပ္ဍဲပဴရေတ်တုဲ ပွိုင် ၁၅ သၞာံ ပယျဵုတအ်ဂှ် ဂွံစှ်ေဒၞာဲရ။ === ရာသဳ === ရာသဳ ပ္ဍဲဍုင်ဂါမ္ဗဳယျာဂှ် ဒှ်ရာသဳဂမ္တဴရ။ ဥတုကညင် ကေုာံ ဥတုဗြဲ၊ ဥတုဗြဲဂှ် စနူဂိတုဂျောန် စဵုကဵုစိုပ် နဝ်ဝေမ်ပါ၊ စနူဂှ်တုဲ စဵုကဵုစိုပ် ဂိတုမေဂှ် ဒှ်ဥတုၜိုဟ်ရ။<ref name="ciageography" /> == ဝင် == မဂွံဆဵုကေတ် လိက်စၟတ်သမ္တီ သၟာဗၞိက်အာရာပ် ချူစၟတ်သမ္တီလဝ် ပရူဒေသဒၞာဲဂါမ္ဗဳယျာ ပ္ဍဲကဵု ဒစိတ် ကဵု စှ်ဗွဝ်ကၠံရ။ ပ္ဍဲအခိင် စှ်ဗွဝ်ကၠံဂှ် သၟာဗၞိက်မူလလေန် ကေုာံ တၠပညာမူသလေန်ဂမၠိုင် ဒက်ပ္တန် ဂကောံမၞိဟ် ပ္ဍဲဒေသ အာဖရိကပလိုတ် ဒၞာဲဗွဲမဂၠိုင်ရ။ နကဵု ဂၠံင်ဗၞိက် မတတ်သြင်ဗတဳသဟရာ (trans-Saharan trade routes) ဂှ် ညးတအ် ပလံင်ပတိတ်သွံစ ညးဍုင်ကွာန်တအ် နဒဒှ်ဍိက်၊ ထဝ် ကေုာံ ဂြင်စိင် ကေုာံ ဇုတ်စၞာံတိရစ္ဆာန်ဂမၠိုင်ကီု သီုကဵု ကပေါတ်မကၠောန်ပတိတ် နူကဵုဒေသတအ်ရ။ [[ဝှာင်:Wassu_Stone_Cirles_shaunamullally_02.jpg|left|thumb|တၟအ်ဗဝိုင်သေနေဂါမဗဳယာန် (megaliths) မဒှ်တၟအ် နူကဵု ခေတ်တမၠာ မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဂါမ္ဗဳယျာ၊ ယူနေတ်သကဝ် UNESCO ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် "တၟအ်ဗဝိုင် ၜိုတ်မဂွံဆဵုကေတ် လတူတိဏအ်မ္ဂး ဒှ်ဇၞော်အိုတ်"]] ၜိုတ် ၁၁ ဗဝဝ်ကၠံ ဟွံသေင်မ္ဂး ၁၂ ဗွဝ်ကၠံ သၟိင်ဨကရာဇ် ဍုင်ညးတအ် မပတံ ကုတက်ရူရ် (Takrur) မဒှ်သၟိင် ပ္ဍဲကဵု ကြုင်သေနေဂါလ် (Senegal River ) ကရေက်လပါ်သၟဝ်ကျာဂှ် လျိုင်ပတှ်ေကေတ် သာသနာအေဿလာမ်တုဲ ဍုင်ဂှ် ပကင်ရင် အတိုင်သၞောဝ်မူသလေန်၊ လိက်စကာရုင်ဂှ် ဒှ်လိက်အာရာပ်ရ။ ပ္ဍဲ ၁၄ ဗွဝ်ကၠံ လပါ်စဂှ် ဒၞာဲဍုင်ဂါမ်ပဳယျာ တ္ၚဲဏအ်ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် နွံသၟဝ် အေန်ပါယာမာလဳ (Mali Empire) ရ။ ဗဝ်တူဂြဳ စိုပ်ဒေသဂှ် နကဵုက္ၜင် ပ္ဍဲအခိင်လဒေါဝ် ၁၅ ဗွဝ်ကၠံ မဒှ်အခိင် ဗဝ်တူဂြဳ မစဓလီု ကမၠောန်ဗၞိက်ၜဳ ပ္ဍဲကဵုဂၠးတိရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၈၈ ဂှ် သကိုပ်ဗၞိက်ဗဝ်တူဂြဳ အာန်တဝ်နဳယဝ် António, Prior of Crato, သွံထောအ် အခေါင်ပဗၞိက် ပ္ဍဲကဵု ကြုင်ဂါမ္ဗဳယျာ ကုသၟာဗၞိက်အင်္ဂလိက်တအ်ရ။ နကဵုဨကရာဇ်ဗြဴအဳလဳဇဗေတ်ပထမ (Queen Elizabeth I ) ပတိတ်ကဵု ဂရာန် သွက်ဂွံပဗၞက်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၁၈၊ ဨကရာဇ်အေန်ဂလာန် ဂျိမ် (King James I of England ) ပတိတ်ကဵု ဂရာန် ကုကမ္မဏဳအင်္ဂလိက် အခေါင်ပဗၞိက် ပ္ဍဲဂါမ္ဗဳယျာ ကေုာံ သြင်ၜဳထဝ် (လၟုဟ် Ghana)။ အကြာသၞာံ ၁၆၅၁ ကဵု ၁၆၆၁ ဂှ် ဒၞာဲဒေသလ္ၚဵု ပ္ဍဲဂါမ္ဗဳယျာဂှ် နွံသၟဝ်ကမ္မဏဳပဝ်လာန်-လေတ်တဝ်နဳယျာ နကဵု မရာန်ကေတ် နူကဵု ကောန်သၟိင်ဂျာမနဳ (Prince Jacob Kettler)ရ။<ref>{{Cite journal|last=Yevstratyev|first=O|date=2018|title=Chronological Dating of the Duchy of Courland's Colonial Policy|url=https://www.lvi.lu.lv/lv/LVIZ_2018_files/3_numurs/O_Yevstratyev_Chronological_LVIZ_2018_3.pdf|pages=34–72}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190223074148/https://www.lvi.lu.lv/lv/LVIZ_2018_files/3_numurs/O_Yevstratyev_Chronological_LVIZ_2018_3.pdf |date=2019-02-23 }}</ref> ပ္ဍဲအခိင်ကာလ အကြာ ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ ကဵု ၁၈ ဗွဝ်ကၠံဂှ် အေန်ပါယျာဗြိတိန် ကဵု အေန်ပါယျာပြင်သေတ် ပြံင်ဒၟံင် ရေင်သကအ် ညးဂှ်ဂွံပိုင်ပြဳ နကဵုပရေင်ဍုင်ကွာန်ကီု သီုကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ပ္ဍဲဒေသ ကြုင်ဂါမ္ဗဳယျာ ကဵု ကြုသေနေဂါလ်ဂှ်ရ။ အေန်ပါယျာဗြိတိန် လုပ်သီကေတ် ဂါမ္ဗဳယျာ နကဵုသကိုပ်ပၞာန် သြဂုတ်သတုသ် ကေပ္ပေလ် ( Augustus Keppel) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၅၈ ရ။ သၞာံ ၁၇၈၃ ဂှ် ကလိဂွံအာ ကြပ်အလုံမွဲ ကြုင်ဂါမ္ဗဳယျာတုဲ ဆဒၞာဲဍောတ်တ် သြင်လပါ်သၟဝ်ကျာညိဂှ် သှ်ေဒၟံင် သၟဝ်ပြင်သေတ်ဖိုဟ်ရ။ စိုပ်သၞာံ ၁၈၅၆ ဂှ် ဗြိတိန် ပိုင်ဂွံအာ သီုဖအိုတ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင် ပွိုင် ပိဗွဝ်ကၠံ မဒှ်အခိင် ကောန်ယူရောပ်တအ် မပဗၞိက်ဂှ် လၟိဟ်မၞိဟ် မပတိတ်သွံ နဒဒှ်ဍိက် နူကဵုဒေသဂှ် သီုဖအိုတ် ဒှ်ၜိုတ် ပိပြကောဋိကိုဋ်ရ။ အခိင်သၟာဗၞိက်မူသလေန်တအ် မပတိတ်ဍိက်ဂှ် လၟိဟ်ဂလိုင်လဵု မပတိတ်လဝ်ဂှ် တီကေတ်ဟွံမာန်ရ။ ဍိက်တအ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် သွံကဵု ပ္ဍဲဍုင်အာဖရိကတၞဟ်၊ ဍုင်ယူရောပ်တအ်ရ။ ဍိက်တအ်ဂှ် ပ္ကောံကေတ် နူကဵု ဂၠုဲပၞာန် ဟွံသေင်မဂး မအာရပ်တံင်ဂြဲနင် နူသ္ၚိညးတအ်ရ။ [[ဝှာင်:James_Island_and_Fort_Gambia.jpg|thumb|ဗီုတိ တကအ် ဂျောမ် James Island ကေုာံ ဒပ်ပၞာန်ဂါမ္ဗဳယျာ (Fort Gambia)]] ဍိက်မရပ်နင်လဝ်တအ်ဂှ် အာသွံ ပ္ဍဲယူရောပ် နဒဒှ် ဍိက်ကမၠောန် ပ္ဍဲ ၁၈ ဗွဝ်ကၠံဂှ် သီုကဵု အမေရိကသၟဝ်ကျာရ။ သၞာံ ၁၈၀၇ အင်္ဂလိက် ကၟာတ်လဒဵု ပရေင်သွံရာန်ဍိက် ပ္ဍဲကဵု အေန်ပါယျာညးတအ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် သီုဂစာန် ကၟာတ်လဒဵု ကမၠောန်သွံရာန်ဍိက် ပ္ဍဲဂါမ္ဗဳယျာကီုရ။ ဆဂး ဟွံအံင်ဇၞး။ က္ၜင်ဍိက် မအာသွံ ပ္ဍဲအာဖရိကပလိုတ် ကေုာံ အမေရိကသၟဝ်ကျာတအ်ဂှ် ဒးကလေင်ပလံင်စွံ ပ္ဍဲဂါမ္ဗဳယျာတုဲ ဍိက်တအ်ဂှ် ဖျေဟ်စွံ ပ္ဍဲကဵု တကအ် MacCarthy Island ဗဒင်ကြုင်ဂါမ္ဗဳယျာတုဲ ကဵုညးတအ် တန်တဴ ပ္ဍဲတကအ်ဂှ်ရ။<ref name="xyz">{{Cite journal|doi=10.2307/3060072|title=Guests of the Crown: Convicts and Liberated Slaves on Mc ''Carthy'' Island, the Gambia|pages=136–142|year=1994|author=Webb, Patrick|authorlink=Patrick Webb}}</ref> ဗြိတိန် သြိုင်ဒပ်သၞေဟ်ဒပ်ပၞာန် ပ္ဍဲကဵု Bathurst (လၟုဟ် Banjul) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၁၆။ === ကဝ်လဝ်နဳ (၁၈၂၁–၁၉၆၅) === ပ္ဍဲအခိင်ကိုပ်ကၠာဂှ် ပရေင်သၞောဝ်ဓဝ် အလဵုအသဳဗြိတိန်ဂှ် နွံပ္ဍဲ Sierra Leone။ စတမ်နူ သၞာံ ၁၈၈၈ ဂှ် ဂါမ္ဗဳယျာ ဒှ်အာ ဍုင်ကဝ်လဳနဳတၞဟ်ခြာတုဲ ညးကော်စ ဗြိတိရှ်ဂါမ္ဗဳယျာ (British Gambia)ရ။ စနူသၞာံ ၁၉၀၁ တုဲ ဂါမ္ဗဳယျာ ကလိဂွံ ဂကောံပကင်ရင် ကေုာံ ဂကောံသၞောဝ်ဓရ် အပိုင်၊ စနူဂှ် ကတဵုဒှ်အာ ဍုင်မဂွံအခေါင်ပကင်ရင်အပိုင် (self-government)။ ပရေင်သွံရာန်ဍိက်ဂှ် ကၟာတ်လဒဵု ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၀၆။ <ref>Archer, Frances Bisset (1967) ''The Gambia Colony and Protectorate: An Official Handbook (Library of African Study)''. pp. 90–94. {{ISBN|978-0714611396}}.</ref> ပ္ဍဲအခိင် ပၞာန်ဂၠးတိဒုတိယ ကောန်ပၞာန် နူကဵု ဂါမ္ဗဳယျာ ပါလုပ် ပ္ဍဲဒပ်မဟာမိတ်။ ကောန်ပၞာန် နူဂါမ္ဗဳယျာ ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် အာဗတိုက်လဝ် ကုဖေတ်သေတ်ဂျပေန် ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာတုဲ ဒးဒုင်သၠးလဝ် လမျီု ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဂိုဟ်စၟတ်သမ္တီ ကောန်ပၞာန်တအ်ဂှ် ကၠောန်လဝ် သုသာန်ပၞာန် ပ္ဍဲဍုင်ဖဇရာ (ဗဒါဲဍုင်ဇၞော် ဗင်ဂုလ်)။{{Citation needed|date=August 2019}} ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိဒုတိယတုဲ ခၞံဗဒှ် ဥပဒေသဇိုင်တၟိတုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၂ ဂှ် ကၠောန်သဘင်ရုဲမာဲတုဲ အင်္ဂလိက် ပအပ်ကဵု ပရေင်ပကင်ရင်အပိုင်ပေင်င် ပ္ဍဲသၞာံဂတဂှ်ရ။{{Citation needed|date=August 2019}} [[ဝှာင်:Gambia_1953_stamps_crop_6.jpg|thumb|Stamp with portrait of Queen Elizabeth II, 1953]] ဂါမ္ဗဳယျာ ကလိဂွံ ဍုင်သၠးပွး နူအင်္ဂလိက် ပ္ဍဲ ၁၈ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၉၆၅ နကဵု မပံင်ကောံလုပ် ပ္ဍဲဂကောံဍုင်ဓနသဟာယရ။ == ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ == ဍုင်ဂါမ္ဗဳယျာ ကလိဂွံသၠးပွး နူသၟဝ်တဲအင်္ဂလိက် ပ္ဍဲ ၁၈ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၉၆၅။ နူ ၁၉၆၅ စဵုကဵု စိုပ် ၁၉၉၄ ဂှ် ဍုင်ဂှ် ဒှ်ဍုင် မဒ္ဂေတ် သၞောတ်ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဗၠးၜး ဗော်နာနာ (multi-party liberal democracy)။ အလဵုအသဳဂှ် ဒှ်အလဵုအသဳ သမတ ဒဝ်ဒါ ဇဝရာ (Dawda Jawara) ကေုာံ ဗော်ညး မဂွံယၟု ဗော်ညးဍုင်ကွာန်လညာတ်တၟိ (People's Progressive Party (PPP))။ ဆဂး ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲအခိင်ကာလဏအ် ဟွံမဲကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲတုဲ မကၠောန်ကဵု သဘင်ရုဲမာဲ ဗွဲမဗၠးၜးဂှ်လေဝ် ဟွံကတဵုဒှ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၄ ဒပ်ပၞာန်သီအဝဵုဍုင်တုဲ ဒပ်ပၞာန်ဒက်ပ္တန် ပရေင်ပကင်ရင်ဍုင် နကဵုယၟု ကံင်သဳဒပ်ပၞာန် စၟိန်ပြမာန်ဍုင် ယာယဳ (Armed Forces Provisional Ruling Council (AFPRC))။ ကြဴနူ ပၞာန်ပကင်ရင်ဍုင် ပွိုင်ၜါသၞာံတုဲ ခၞံကၠောန်ဗဒှ် ဥပဒေသဇိုင် ဗီုလဒက်ပတန်ဍုင် အာစိုပ်ဒတုဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၆ တုဲ က္ဍိုပ်သကိုပ်ကံင်သဳဒပ်ပၞာန်စၟိန်ပြမာန်ဍုင်ယာယဳ ယဟယာ ဇမ်မေဟ် (Yahya Jammeh) ဂွံဒုင် ခပတိုန် နဒဒှ် သမတဍုင်။ ညးပကင်ရင်ဍုင် နကဵုသၞောတ်တၠအဝဵု စဵုကဵုစိုပ် သဘင်ရုဲမာဲ ၂၀၁၆။ ပ္ဍဲသဘင်ရုဲမာဲဂှ် အဒမာ ဗာရ်ရောဝ် (Adama Barrow) ကလိဂွံ ဇမၞးမာဲ နကဵု အထံက်အပင် ဗော်ဒစဵုဒစးဂမၠိုင်ရ။ === ဝင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် === ပ္ဍဲခေတ် ဇဝရာ ပကင်ရင်ဍုင်ဂှ် နွံဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပန်ဗော်၊ ဗော်ပဳပဳပဳ၊ ဗော်ညဳသၟဟ် (United Party (UP)) ဗော်ဒဳမဝ်ကရေတ် (Democratic Party (DP)) ကေုာံ ဗော်ကောန်ဂရေတ်မူသလေန် (Muslim Congress Party (MCP))။ နကဵုဥပဒေသဇိုင် ၁၉၆၀ ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် ကၠတ်ထဝ်ညးဍုင်ကွာန်မွဲ (House of Representatives)၊ ဆဂး ပ္ဍဲသဘင်ရုဲမာဲ ၁၉၆၀ ဂှ် နကဵုဗော်လဵုလေဝ် ဟွံကလိဂွံ မာဲဂၠိုင်အိုတ်ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၁ ဂှ် သၟိင်ဂါပနာဗြိတိန် (British Governor) ရုဲစှ်ပတိုန် ညးဇၞော်ဗော်ညဳသၟဟ် (Pierre Sarr N'Jie) နဒဒှ် ဂဥုပ်ဝန်ဇၞော် (Chief Minister) သွက်ဂွံသှ်ပလး ပြသၞာဍုင်ရ။ ဆဂး နဲကဲဂှ် မၞိဟ်ဒးဂၞပ်စိုတ် အောန်တုဲ သၞာံဂတဂှ် ၁၉၆၂ ဂှ် ကလေင်ကၠောန် သဘင်ရုဲမာဲတၟိတုဲ ဗော်ပဳပဳပဳဂှ် ကလိဂွံမာဲလပါ်ဂၠိုင်တုဲ ဒက်ပတန်အလဵုအသဳပံင်ကောံ ကုဗော်ပံင်ကောံကောန်ဂရေတ်ဒဳမဝ်ကရေသဳ Democratic Congress Alliance (DCA; မဒှ်ဗော် မဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဗော် DP ကဵု MCP)ရ။ ညးတအ် သီုဘိက်ကော်ပၠုပ် ညးစၞးဗော်UP ပ္ဍဲအလဵုအသဳပံင်ကောံကီု ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၃ ဂှ်၊ ဆဂး စိုပ်သၞာံ ၁၉၆၅ ဂှ် နုက်တိတ် နူအလဵုအသဳရ။ ဗော်UP ဂှ် ဒှ်ဗော်ဒစဵုဒစး အဓိက၊ ဆဂး နူကဵုသၞာံ ၁၉၆၅ စဵုကဵုစိုပ် ၁၉၇၀ ဂှ် အဝဵုသြဇာ ဟွံမဲရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၅ ဂှ် ဗော် National Convention Party (NCP) ဒက်ပတန် နကဵု က္ဍိုပ်သကိုပ် Sheriff Mustapha Dibba တုဲ ဗော်ဏအ် ဒှ်ဗော်ဒစဵုဒစး အဓိက ကုဗော်ပဳပဳပဳရ။ နကဵုဗော်ပဳပဳပဳကီု သီုကဵုဗော်တၟိNCP ဂှ် လညာတ်ဂၠံင်တရဴ ပရေင်ဍုင်ကွာန် တုပ်ဒၟံင်ရေင်သကအ်တုဲ စိုပ်သၞာံ ၁၉၈၀တအ်ဂှ် ဗော်ဒစဵုဒစးတၟိမွဲ မဒှ်ဗော်လပါ်သဵုယှေဲလေတ် ဗော်ဒဳမဝ်ကရေသဳညးဍုင်ကွာန် သွက်ဗၠးၜး ကေုာံ ဝါဒသဵုယှေဲလေတ် (People's Democratic Organisation for Independence and Socialism (PDOIS) မံက်တိုန်ကၠုင်ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲသဘင်ရုဲမာဲ အကြာသၞာံ ၁၉၆၆ စဵုကဵု ၁၉၉၂ ဂှ် ဗော်ပဳပဳပဳ ဂှ် ကလိဂွံမာဲဂၠိုင်အိုတ်တုဲ ဇမၞးမာဲ စဵုကဵု ၅၅% ကဵု ၇၀%ရ။ ဟိုတ်နူ ဗော်မွဲဓဝ် ကလိဂွံလဝ် လၟိဟ်ခုင်ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲပါလဳမာန် သၞာံဗွဲမလအ်တုဲ ပ္ဍဲလက်ထက် သမတ ဇဝရာဂှ် ဂကောံမှာဇန်ဂမၠိုင် ဒးဒုင်ဖအောန်ဖျေဟ်၊ ဗော်ဒစဵုဒစးတအ် ဍိုန်လျတုဲ လ္ၚဵုဒးဒုင်ပလီုရ။ ဗော်ဒစဵုဒစးတအ် ဟိုတ်နူ အခက်အခုဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်တုဲ ဂွံဆက်ထိင်အာ ဗော်ဇကုဂှ်လေဝ် ဝါတ်ဂါတ်ကၠုင်၊ အလဵုအသဳဂှ် ထိင်လဝ် ဌာနပရိုင်တအ်၊ စဵုကဵု မရာန်ကေတ် မမာဲဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ ဟိုတ်နူဂှ်တုဲ ဗော်ဒစဵုဒစးတအ် စောဲဂဗုတ် စပ်ကဵု မရာန်မာဲ ပ္ဍဲဍုင်ဇၞော်ဗင်ဇုလ်ဂှ် နူကဵု ရုင်ဗစာ တးပါဲထောအ် ဂဗုတ်ဂှ်ရ။ ပ္ဍဲဂိတုဂျူလာင် ၁၉၉၄ ဂှ် နကဵုနဲကဲဆီပါ်ဍာ်ဇွောဝ် ဒပ်ပၞာန်သီအဝဵုဍုင်တုဲ အခေတ်ဇဝရာလေဝ် ရးအုပ်ကၠေအ်နိဂီုကီုရ။ ညးဇၞော် ကံင်သဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင်ယာယဳ ယဟယာ ဇမ်မေဟ် ပကင်ရင်ဍုင် နကဵု သၞောတ်တၠအဝဵု ပွိုင်ၜါသၞာံရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ်ဂှ် ဒးဒုင်ပလီုကၟာတ်လဝ်ရ။ စိုပ်သၞာံ ၁၉၉၆ ဂှ် ချူခၞံဗဒှ် ဥပဒေသဇိုင်တၟိတုဲ ဖန်ဇန်လဝ် ညံင်အခေါင်အရာ ဇမ်မေဟ် ဂွံဂွံအဝဵုဍုင်ရ။ သၞာံ ၁၉၉၆ ကၠောန်သဘင်ကေတ်ဆန္ဒ သွက်ဂွံ ပဒတန် ဥပဒေသဇိုင်ဂှ် မၞိဟ် ၇၀% ထံက်ဂလာန်တုဲ စိုပ်ဂိတုဒဳဇြေန်ပါ သၞာံ ၁၉၉၆ ဂှ် ဇမ်မေဟ် ဂွံဒှ် သမတဍုင်ရ။ ဆဂး ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် PDOIS မဒှ်ဗော်ကိုပ်ကၠာ ပၞာန်သီအဝဵုဂှ် ဒးဒုင်ကၟာတ်လဒဵုတုဲပၠန် ဝန်ဇၞော်တြေံတအ်ဂှ် ဟွံကဵုအခေါင် ပ္ဍဲဒၞာဲအလဵုအသဳရ။ ပ္ဍဲအခိင် ဇမ်မေဟ် ပကင်ရင်ဍုင်ဂှ် ဗော်ဒစဵုဒစးတအ် ဒကးပြးဒၟံင်ပၠန်တုဲ ဗော်တၟိမွဲ ဗော်ပံင်ကောံ သွက် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် (National Alliance for Democracy and Development (NADD)) ဒက်ပ္တန် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၅ ရ။ သမတဇမ်မေဟ် စကာ ဒပ်ဗၠာဲသၟိင်တုဲ ကဵုပရေင် ကရေပ်ဓရတ် လတူသၟာပရေင်ဍုင်ကွာန် နူကဵု ဗော်ဒစဵုဒစးတအ်ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ ကုဂကောံမှာဇန် မပတံ ဂကောံအခေါင်အရာမၞိဟ်၊ ဂကောံညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဂကောံပရိုင်တအ်ဂှ် ဒးဒုင် ဘပဠ ပကီုပရာပ် ကုသမတဇမ်မေဟ်ကီုရ။ ညးလ္ၚဵု ဒးထဍေင်ပတိတ် နူဍုင်၊ ညးလ္ၚဵု ဒးဒုင်ရပ် ဖျေဟ်ထံင်၊ ညးလ္ၚဵု ဒးဒုင်ဂစိုတ်၊ ညးလ္ၚဵုကၠေအ်ကၠက်အာရ။ ဥပမာ ဂစိုတ်ထောအ်အစာပရိုင် Deyda Hydara ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၄၊ ကွးဘာထ္ၜးဆန္ဒ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၀ ဂှ် ပန်ဂစိုတ်ထောအ် ဗွဲမဂၠိုင်၊ ဂစိုတ် မၞိဟ်ချဳဓရာင် သွက်အခေါင်အရာမၞိဟ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၃ တအ် ဒှ်တမ်ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ ဇမ်မေဟ် ကၟာတ်လဒဵု ဍဵုဍိုက် လတူဘာသာသအာင် မဟွံသေင် ကုမူသလေန်တအ်၊ စကာသၞောဝ်ဥပဒေ အတိုင်ပၟိက်စိုတ်ဇကုတအ် ဒှ်တမ်ရ။ ပ္ဍဲသဘင်ရုဲမာဲ ၂၀၁၆ ဂှ် သမတဇမ်မေဟ် ဒးဒုင်ကျအာမာဲ နကဵု အဒမာ ဗာရ်ရောဝ်၊ အဒမာ ကလိဂွံဇမၞး နကဵု အထံက်အပင် ဗော်ဒစဵုဒစးတၞဟ်တအ်ရ။ စိုပ်သၞာံ ၂၀၁၇ ဂှ် အဒမာ နုက်တိတ်ကဵု နူသမတတုဲ ဗာရ်ရောဝ် ဂွံညးဇမၞော်ဍုင် ပွိုင်ပိသၞာံရ။<ref>{{Cite web|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/601994/Gambia_-_Pol_Opn_-_CPIN_-_v2_0.pdf|title=Gambia: Political opinion|date=March 2017}}</ref> ဗဟဵု သွက်ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဍုင်နာက်ဂျေရိယာ (Nigerian Centre for Democracy and Development) ဟီု ဒဒှ်ရ သမတဗာရ်ရောဝ်ဝွံ ဒးဂစာန်ကၠောန် ညံင်ဂွံကလေင်ဗၟံက်ပတိုန် ဓဝ်ပတှ်ေမှာဇန် လတူအလဵုအသဳတအ်ရ။ နွံပၟိက် ဒက်ပတန် ဓဝ်ၜိုဟ်လလံ ပ္ဍဲဒေသရးဂမၠိုင်၊ တုဲပၠန် ကောန်ဂကူ ကောန်ဍုင်အရင်ဂမၠိုင် ညံင်ဂွံဇၞော်မောဝ်ဂှ်လေဝ် ဒးကၠောန်ကီုရ။ ပ္ဍဲဂိတု ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၁၇ ဂှ် မၞိဟ်ထံက်ဂလာန် သမတတြေံဇမ်မေဟ် ၅၁ တၠ ဟိုတ်နူ ပထုဲပထံင် ပပရေအ် ကုညးမထံက်ဂလာန်ဗာရ်ရောဝ်ရ။<ref name=":1">{{Cite web|url=http://cddwestafrica.org/wp-content/uploads/2017/09/democratictransitioninthegambia.pdf|title=Democratic Transition in the Gambia: The Burden of Leadership and Consolidation|date=2017|accessdate=2019-12-17|archivedate=2018-06-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180615004701/http://cddwestafrica.org/wp-content/uploads/2017/09/democratictransitioninthegambia.pdf}}</ref> === ပရေင်ဆက်ဆောံ ဍုင်သအာင် === [[ဝှာင်:Yahya_Jammeh_with_Obamas_2014.jpg|thumb|Yahya Jammeh and Mrs. Zeineb Jammeh with Barack and Michelle Obama in the White House, August 2014]] ဍုင်ဂါမ္ဗဳယျာဂှ် ပ္ဍဲအခိင် မကလိဂွံဗၠးၜးတၟိတၟိ လက်ထက် သမတဇဝရာဂှ် ဒ္ဂေတ်သၞောတ်မမံင်လဒေါဝ် ဟွံဗက်စ လပါ်တေအ် လပါ်ဏအ်ရ။ ဆဂး ပရေင်ဆက်စၠောအ်ညးတအ်ဂဟ် ကြပ်ကဵု အင်္ဂလာန်၊ သေနေဂါလ် ကေုာံ ဍုင်အာဖရိကတၞဟ်တအ်ရ။ ဂျူလာင် ၁၉၉၄ ပၞာန်သီအဝဵုတုဲ ပရေင်ဆက်ဆောံ ဂါမ္ဗဳယျာ ကုဍုင်ရးပလိုတ်တအ်ဂှ် ဍိုန်လျစှ်ေအာ ဗွဲတၟေင် ကုလသမဂ္ဂရ။ စဵုကဵု သၞာံ ၂၀၀၂ ဂှ် ဟွံကလိဂွံ အရီုအဗင် ပရေင်မၞိဟ် နူကုလသမဂ္ဂ နကဵုကဏ္ဍ ၅၀၈ (Section 508 of the Foreign Assistance Act) ရ။ ကြဴနူ သၞာံ ၁၉၉၅ သမတဇမ်မေဟ် ဆက်မိတ် ကုဍုင်တၠအဝဵုဂမၠိုင် မပ္တံ ဍုင်လဳဗယျာ၊ ဍုင်ဂျူပါရ။ ဟိုတ်နူ ဆက်ဒးမိတ် ကုထာဲဝါန်တုဲ ကြုက်ထပိုတ်ထောအ်အဆက် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၅ တုဲ စိုပ်သၞာံ ၂၀၁၆ ဂှ် ကလေင်ဒက်ပတန် အဆက်ရေင်သကအ်ပၠန်ရ။ ဍုင်ဂါမ္ဗဳယျာဂှ် ၜိုန်ရ ပရေင်ပလံင်မၞိဟ်စၞး (ကလုတ်) ကုဍုင်သအာင်ဂှ် နွံအောန်ကီုလေဝ် ပ္ဍဲကဵု ဆက်မိတ် ကုဂကောံဂၠးတိဂှ် ဗွဲတၟေင် ဍုင်အာဖရိကပလိုတ်တအ် ကေုာံ ဍုင်အေဿလာမ်ဂမၠိုင် ချဳဓရာင် ပါလုပ် ဗွဲကတိုင်ကမဟ်ရ။ နဒဒှ် ကောန်ဂကောံ ဂကောံဓနသဟာယ အာဖရိကပလိုတ် (Economic Community of West African States (ECOWAS))မွဲဂှ် ဂါမ္ဗဳယျာ ပါလုပ် ပ္ဍဲအရာ မပသောင်ပြသၞာ ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင် ပ္ဍဲလိဗိယျာ၊ ဍုင် Sierra Leone ကေုာံ ပါလုပ် ပ္ဍဲပၞာန်မင်မဲၜိုဟ်လလံ (community's ceasefire monitoring group (ECOMOG) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၀ ကေုာံ (ECOMIL) ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၃ ရ။ ပ္ဍဲကဵု ကိစ္စပရေင်ကယျာန်ဓဝါတ် Guinea-Bissau ကေုာံ ဍုင်ဝုဟ်ဒိုဟ် သေနေဂါလ်ဂှ်လေဝ် ဂါမ္ဗဳယျာ ပါလုပ်လဝ် ပ္ဍဲအရာမပသောင်ပြသၞာတအ်ကီုရ။ နူကဵု ဂကောံဍုင်ဓနသဟာယ (Commonwealth of Nations)ဂှ် စတမ် နူအံက်တဝ်ပါ ၃၊ ၂၀၁၃ ဂှ်တုဲ ဍုင်ဂါမ္ဗဳယျာ နုက်တိတ်လဝ်ရ။ ညးတအ်ဟီု နကဵု ဂါမ္ဗဳယျာ ကုဂကောံမဒက်ပတန်လဝ် နူဍုင်ကဝ်လဝ်နဳ မဒှ်ဂကောံကဝ်လဝ်နဳခေတ်တၟိတအ်ဂှ် နကဵု ဂါမ္ဗဳယျာ ဟွံဆက်ပံင်ရ။ ဆဂး စိုပ်လက်ထက် သမတတၟိဂှ် ပ္ဍဲကဵု ကောန်ဂရက် မကၠောန်ဗဒှ် ၂၂ ဇာန်နဝါရဳ ၂၀၁၈ ဂှ် ညးတအ် ညာတ်မိက်တုဲ ၈ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၁၈ ဂှ် ဂွံကလေင်ဒှ် ကောန်ဂကောံ ဂကောံဍုင်ဓနသဟာယ ပၠန်ရ။ === စရင် မလုပ်လဝ် ပ္ဍဲဂကောံဂၠးကဝ်ဂမၠိုင် === * Commonwealth of Nations * Economic Community of West African States (ECOWAS) * Organization of Islamic Cooperation<ref name="oicmems">{{Cite web|title=Member States|url=http://www.oic-oci.org/states/?lan=en|accessdate=2019-12-17|archivedate=2017-06-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170609063319/http://www.oic-oci.org/states/?lan=en}}</ref> * United Nations * African Union<ref name="AUmem">{{Cite web|title=Member States|url=https://au.int/en/memberstates|accessdate=2019-12-17|archivedate=2017-11-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171107025239/https://au.int/en/memberstates}}</ref> === ခရိုင် မပကင်ရင်ဂမၠိုင် === {{Stack|[[File:Gambia-LGAmap.png|500px|အလဵုအသဳဒေသ ဍုင်ဂါမ္ဗဳယျာ]]}} {| class="sortable wikitable plainrowheaders" |+Administrative divisions ! scope="col" |Name ! scope="col" |Area (km<sup>2</sup>) ! scope="col" |Population Census 2003 ! scope="col" |Population Census 2013<br /><br />(provisional) ! scope="col" |Capital ! scope="col" |Number<br /><br />of<br /><br />Districts |- ! scope="row" |Banjul (Capital City) | align="right" |12.2 | align="right" |35,061 | align="right" |31,301 |Banjul | align="right" |3 |- ! scope="row" |Kanifing | align="right" |75.6 | align="right" |322,735 | align="right" |382,096 |Kanifing | align="right" |1 |- ! scope="row" |'''Brikama <br /><br />(formerly Western)''' | align="right" |1,764.3 | align="right" |389,594 | align="right" |699,704 |Brikama | align="right" |9 |- ! scope="row" |Mansa Konko <br /><br />(formerly Lower River) | align="right" |1,628.0 | align="right" |72,167 | align="right" |82,381 |Mansakonko | align="right" |6 |- ! scope="row" |Kerewan <br /><br />(formerly North Bank) | align="right" |2,255.5 | align="right" |172,835 | align="right" |221,054 |Kerewan | align="right" |7 |- ! scope="row" |Kuntaur <br /><br />(formerly the western half <br /><br />of Central River Division) | align="right" |1,466.5 | align="right" |78,491 | align="right" |99,108 |Kuntaur | align="right" |5 |- ! scope="row" |Janjanbureh <br /><br />(formerly the eastern half <br /><br />of Central River Division) | align="right" |1,427.8 | align="right" |107,212 | align="right" |126,910 |Janjanbureh | align="right" |5 |- ! scope="row" |Basse <br /><br />(formerly Upper River) | align="right" |2,069.5 | align="right" |182,586 | align="right" |239,916 |Basse Santa Su | align="right" |7 |- ! scope="row" |'''Total Gambia''' | align="right" |10,689 | align="right" |1,360,681 | align="right" |1,882,450 |Banjul | align="right" |43 |} == See also == {{Portal|Gambia}} * Outline of the Gambia * Index of Gambia-related articles == နိဿဲ == {{Reflist}} ; General information * [http://www.accessgambia.com/information/ Gambia Guide] – Comprehensive information * [http://www.gambia.dk/press/ Gambia Daily news] – Daily news from the Gambia through various media sources * [http://www.gambia.dk/gam.html The Gambia] – A comprehensive website about the Gambia * "The Gambia". The World Factbook. Central Intelligence Agency. * [https://web.archive.org/web/20080607084848/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/gambia.htm The Gambia] from ''UCB Libraries GovPubs'' * The Gambia at Curlie * [https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13376517 The Gambia] from the BBC News * {{Wikiatlas|The Gambia}} * {{osmrelation-inline|192774}} * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=GM Key Development Forecasts for the Gambia] from International Futures ; Tourism * [http://www.visitthegambia.gm/ Visit the Gambia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100114003822/http://www.visitthegambia.gm/ |date=2010-01-14 }} – The official website of the Gambia Tourism Board. * [http://www.gambiabirdguide.net Birdwatching in the Gambia] – Website about Birdwatching in the Gambia including photo galleries of Gambian birds ; Trade [[ကဏ္ဍ:ရးနိဂီု]] [[ကဏ္ဍ:BEHM]] mckqafqwk3hjd5g3n6u7kd8jjo7a0q2 သ္ၚိစၞံင် 0 1820 56131 42262 2026-07-13T00:53:25Z InternetArchiveBot 1698 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 56131 wikitext text/x-wiki [[ဝှာင်:Maitland_Crematorium,_Cape_Town_(South_Africa).jpg|thumb|Maitland Crematorium, South Africa.]] '''သ္ၚိစၞံင်''' ({{Lang-en|'''crematorium''' or '''crematory'''}}) ဂှ် ဒှ်ဒၞာဲ သွက်ဂွံစံင် ဇွရ။ စၞံင် ဂှ်ကၠုင်နူ မတမ်ကြိယာ စံင် ရ။ သ္ၚိစၞံင် ပ္ဍဲကဵုခေတ်လၟုဟ်မ္ဂး နွံဒၟံင် သ္ၚိ/တိုက်မွဲ သွက်ဂွံစံင်ဇွရ။ ပ္ဍဲဍုင်လ္ၚဵုမ္ဂး စံင်ဇွ ပ္ဍဲသလာတ် မဟွံမဲ ကုကၟဳဗဒင်လေဝ် နွံကီုရ။ ဍုင်ဗွဲဗဂၠိုင် ဗဒါဲသ္ၚိစၞံင်ဂှ် ရုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဇြပ် သွက်ဂွံ ပတုဲပၟိက် ကမ္မဌာန် ဗွဲမဗဗွဲ ကုပြဝေဏဳညးကဵုညး နွံတဴအိုတ်ရ။ [[ဝှာင်:Daisya_shiki.JPG|right|thumb|Doi-saien (Japan)]] သ္ၚိစၞံင် ပ္ဍဲကဵု ခေတ်တၟိဏအ်ဂှ် ဖျေဟ်လဝ် ဗီုပြင် ဒၞာဲနာနာသာ် မဆေင်ကဵု ပ္ဍဲအရာမဖျေဟ်ကမ္မဌာန်၊ မပ္တံကဵု ဒၞာဲသွက်ဂွံ ခမဳသင်တအ် ဂွံဗစာရဏာ ကမ္မဌာန်၊ ဒၞာဲမၞိဟ်တအ် မဂွံလုပ် ဆဵုဂဗဇွ အလန်လက္ကရဴအိုတ် မဆေင်ကဵု ပရေင်ဒုင်စသိုင်ကီု သီုကဵု ပရေင်ဘာသာတအ်ရ။<ref name="ar">{{Cite web|url=https://www.architectural-review.com/essays/typology/typology-crematorium/10014547.article|title=Typology: Crematorium|date=2016-11-14|accessdate=2019-04-02|publisher=Architectural Review}}</ref> ဗီုပြင် မဖျေဟ်ဒၞာဲ သ္ၚိစၞံင်ဂှ် တန်တဴဒၟံင် ကုအခိုက်ကၞာဒေသ ညးကဵုညးရ။ ဥပမာ ပ္ဍဲကဵု ဗြိတိန်မ္ဂး ပါ်လဝ် ဒၞာဲမဖျေဟ်ကမ္မဌာန်၊ ကေုာံ ဒၞာဲမစံင်ဇွရ။ ဍုင်လ္ၚဵုမ္ဂး ပ္ဍဲအခိင်ကာလ မပၠုပ်ဏာ ဇွ ပ္ဍဲဒၞာဲမစံင်မ္ဂး ဂကောံကလောကောဒေအ်တအ် ဟွံဂွံဆဵုကေတ် နကဵုမတ်ရ။ ကာလစံင်တုဲ ဂကောံကလောကောဒေအ်တအ်ဂှ် ကလိဂွံပတေင်ရ။ ဗီုကဵု ဍုင်ဂျပေန်မ္ဂး ကလောကောဒေအ်တအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ဇွဂှ် မလုပ်အာ ပ္ဍဲဒၞာဲမစံင်ဂှ်ရ။ တုဲပၠန် စံင်တုဲ ကလောကောဒေအ်တအ် သီုကဵု လပှ်ဇုတ် နူကဵု အကြာပတေင်တအ်ဏီရ။<ref name="ar"/> အခိုက်မန်ပိုယ်လေဝ် တုပ်ဒၟံင် ညံင်ကဵု အခိုက်ဂျပေန်ကီုရ။ == ဝင် == {| class="wikitable" !ဍုင် !ဒၞာဲဒတန် မသြိုင် သ္ၚိစၞံင် ကိုပ်ကၠာအိုတ် !သၞာံ မစပံက် ! |- |{{Flag|Italy}} |Crematorium Temple, Monumental Cemetery, Milan |1876 |<ref name="Boi-Celsi">{{Cite journal|url=https://www.researchgate.net/publication/307799131|title=The Crematorium Temple in the Monumental Cemetery in Milan}}</ref> |- |{{Flag|United States}} |LeMoyne Crematory, Washington County, Pennsylvania |1876 |<ref>{{Cite web|title=The LeMoyne Crematory|url=http://www.acremation.com/First_Crematory_Built_in_the_United_States|accessdate=27 October 2014|archivedate=27 October 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141027181130/http://www.acremation.com/First_Crematory_Built_in_the_United_States}}</ref><ref>{{Cite news|title=An Unceremonious Rite; Cremation of Mrs. Ben Pitman|url=https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1878/02/16/80675922.pdf|date=16 February 1879|accessdate=7 March 2009}} </ref> |- |{{Flag|Germany}} |Gotha |1878 | |- |{{Flag|United Kingdom}} |Woking Crematorium, Woking, Surrey |1885 |<ref>{{Cite web|url=http://www.thehistorychannel.co.uk/site/this_day_in_history/this_day_March_26.php|title=26 March – This day in history|accessdate=20 February 2007|archivedate=30 December 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061230204229/http://www.thehistorychannel.co.uk/site/this_day_in_history/this_day_March_26.php}}</ref> |- |{{Flag|Sweden}} |Stockholm |1887 | |- |{{Flag|Switzerland}} |Zürich |1889 | |- |{{Flag|France}} |Père Lachaise Cemetery, Paris |1889 | |} == စံင်ဇွ == အခိင်ကိုပ်ကၠာတေအ် သီုကဵု ပ္ဍဲယူရောပ်ဂှ် စံင်ဇွ ပ္ဍဲမ္ၚး မဖအုံအှော်တုဲ စံင်ဇွ ရ။ ဗီုဏအ်ဂှ် စဵုကဵုလၟုဟ် ပ္ဍဲအိန္ဒိယကီု သီုကဵု ပ္ဍဲဍုင်မန်ဂှ် ကၠောန်ဒၟံင်ဖိုဟ်ရ။ == နိဿဲ == {{Reflist}} == လေန် မ္ၚး == {{commonscatinline|Crematoria}} <br /> bsj6ts0rto64pvwbvkm0vu35aa5slyq ရးနိဂီုဗၟာ 0 3978 56130 48174 2026-07-13T00:38:48Z InternetArchiveBot 1698 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 56130 wikitext text/x-wiki '''ရးနိဂီုဗၟာ'''('''Myanmar''') ဂှ် ဒှ် ရးနိဂီု မနွံ ပ္ဍဲ အာရှအဂၞဲ။ ရးနိဂီုဗၟာဂှ် ကြပ် ကုပယျဵု ဗွဲဒိုဟ်ဗာယပ်မ္ဂး ရးနိဂီုဗင်္ဂလာဒေသ်၊ အိန္ဒိယ၊ ဗွဲဒိုဟ်ဨသာန်မ္ဂး ရးနိဂီုကြုက်၊ ဗွဲဒိုဟ်ဗမံက် ကု အဂၞဲဂှ် ရးနိဂီုလဴ ကု ရးနိဂီုသေံ၊ ဗွဲဒိုဟ် သၠုင်ကျာ ကု နေရတိမ္ဂး ၜဳအာန်ဒမာန် ကု တမ္ၚံက်ၜဳဗေင်္ဂါလဳ။ ရးနိဂီုဗၟာဂှ် နကုဗွိုက်တိဍာ်မ္ဂး ဒှ် ရးနိဂီု ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ၝောအ်တိအာရှအဂၞဲတုဲ ပ္ဍဲ တိုက်အာရှမ္ဂး ဒှ် ရးနိဂီု ဇၞော်အိုတ် မရနုက်ကဵု ၁၀။ အတိုင်စရင် သၞာံ ၂၀၁၇ မ္ဂး လၟိဟ်မၞိဟ် နွံ ၜိုတ် ၅၄ မဳလဳယာန်။<ref name="worldometers.info" /> ဍုင်ဇမၞော် ရးနိဂီုဗၟာဂှ် ဒှ် နေပျဳဒဝ်၊ ဍုင်ဇၞော်အိုတ်ဂှ် ဒှ် ဍုင်လ္ဂုင်။<ref name="World Factbook">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burma/ |work=The World Factbook |title=Burma |date=27 September 2021 |publisher=U.S. Central Intelligence Agency |accessdate=22 October 2021 |archivedate=10 February 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210210200835/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burma/ }}</ref> ဂကောံမၞိဟ်တြေံ မဒက်ပတန် ဍုင်ရးနိဂီုဂမၠိုင် ဒၞာဲရးနိဂီုဗၟာလၟုဟ်ဂှ် ဒှ် ဂကောံမၞိဟ် ဂကူမန် ကု ဂကူပျူ ၜါဂကူဏအ်ရ။ ဂကူမန်တအ်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် ရးနိဂီုဇကု ပ္ဍဲကဵု သကုတ်လတူကီု သီုကဵု သကုတ်သၟဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု သကုတ်လတူဂှ် ဂကူပျူတအ်လေဝ် ဒက်ပတန်လဝ် မြုဍုင်ဂမၠိုင် နွံကီုရ။<ref>{{cite book | title=Early civilizations of Southeast Asia | publisher=Altamira Press | author=O'Reilly, Dougald JW | year=2007 | location=United Kingdom | isbn=978-0-7591-0279-8}}</ref> ပ္ဍဲ ၉ ဗွဝ်ကၠံ ဂကူဗၟာတအ် လုပ်စိုပ်ကၠုင် ဒေသသကုတ်လတူ ပ္ဍဲဇိုင်ၜဳဨရာဝတဳတုဲ ဗွဲကြဴ ညးတအ် အုပ်ဓလီုကေတ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသသကုတ်လတူ ဗွဲကိုပ်ကၠာ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗုကာံ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၀၅၀တအ်တုဲ ဗွဲကြဴဏအ် အရေဝ်ဗၟာ၊ အခိုက်ဗၟာ၊ ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာဂှ် ဓလီုဂွံအာ အလုံမွဲ ရးနိဂီုဂှ်ရ။ ဍုင်ဗုကာံဂှ် ဒးဒုင်ပလီု ကုပၞာန်မန်ဂိုလဳယျာ၊ တုဲ ဒေသသကုတ်သၟဝ်ဂှ် မန်တအ် လလောင်တြး ဍုင်ဗၠးၜးမာန်ကၠုင်ရ။ ပ္ဍဲ ၁၆ ဗွဝ်ကၠံဂှ် တၞောဝ်သၟိင်တံင်ငူ ပြာကတ်ကၠုင်တုဲ ဒက်ပတန် အေန်ပါယာဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ အာရှအဂၞဲ မာန်လဝ် အခိင်ဂၠေအ်အ်ကီုရ။<ref>[[#Lieberman|Lieberman]], p. 152</ref> ပ္ဍဲ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံလပါ်စဂှ် တၞောဝ်သၟိင်ကုံဗင် အုပ်ဓလီုဂွံအာ ပယျဵုဗွိုင်ဗီုတိ ရးနိဂီုဗၟာ အတိုင်မဂွံဆဵုဒၟံင် ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ်ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ကုံဗင်ဂှ် သၟိင်ဗၟာ သီုဂွံပိုင်ပြဳလဝ် ဒေသမဏိပူရ် ကု ဒေသအာသံ (ဍုင်အိန္ဒိယ) မွဲလစုတ်ကီုရ။ ကမ္မဏဳအိန္ဒိယဗၟာ (East India Company) ကြဴနူ မဇၞးကေတ် ပၞာန်အင်္ဂလဝ်-ဗၟာ ပ္ဍဲ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံတုဲ အုပ်ဓုပ်ပကင်ရင် ဍုင်ဗၟာတုဲ ရးနိဂီုဗၟာဂှ် စိုပ်အာ သၟဝ် ပကင်ရင်ကဝ်လဝ်နဳဗြိတိန်။ ကြဴနူ ဂျပေန် လုပ်သီဂွံ ရးနိဂီုဗၟာ မွဲဆိုန်ခဏတုဲ ဒပ်မဟာမိတ်တအ် ကလေင်ဗတိုက်ပ္တိတ်ထောအ် ပၞာန်ဂျပေန် နူ ရးနိဂီုဗၟာတုဲ အတိုင်တင်လတုပ်စိုတ် အကြာအင်္ဂလိက် ကု အမေရိကာန် သ္ဒးပအပ်ကဝ်လဝ်နဳ ကုညးတၠဍုင်တအ်တုဲ ရးနိဂီုဗၟာ ကလိဂွံအာ ဗၠးၜး နူ ဗြိတိန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၀၄၈ ဂှ်ရ။ တုဲ စိုပ်သၞာံ ၁၉၆၂ ဂှ် ဒပ်ပၞာန်သီကေတ်အဝဵုဍုင်တုဲ ရးနိဂီုဗၟာ စိုပ်အာ သၟဝ်တဲ တၠအဝဵုပၞာန်ဗၟာ၊ နူဂှ် စိုပ်အာ သၟဝ်တဲ ဗော်အစဳအဇန်သဵုယှေဝ်လေတ်ဗၟာ (Burma Socialist Programme Party)။ နူစတမ် မကလိဂွံဗၠးၜး နူဗြိတိန်တုဲဂှ် ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင် အကြာ ဂကူနာနာတအ် က္တဵုဒှ်ဒၟံင် ဟွံပိုတ်သကုတ်တုဲ လုပ်လၟိဟ် ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင် အာယုက်ဂၠိင်အိုတ်မွဲရ။ ပ္ဍဲ မွဲဒမြိပ်ဂှ် နကဵု ကုလသမဂ္ဂ ကောံ ကုဂကောံနာနာတအ် လလောင်တြး ပတိတ်လိက်ဒုင်စဳရေင်ဂမၠိုင် ဒဒှ်ရ နကုသၟိင်ဍုင် နကုအစဳအဇန်နွံနွံဂှ် ကလိလောန်ဒၟံင် ဒုဟ်ဒစဵုဒစးအခေါင်အရာမၞိဟ် လတူ ကောန်ဍုင်တအ်ရ။<ref name=UNHR>{{cite web|url=https://www.hrw.org/burma |title=Burma |publisher=Human Rights Watch |access-date=6 July 2013}}<br />{{cite web|url=http://www.amnestyusa.org/our-work/countries/asia-and-the-pacific/myanmar |title=Myanmar Human Rights |publisher=Amnesty International USA |access-date=6 July 2013}}<br />{{cite web|url=https://www.hrw.org/world-report-2012/world-report-2012-burma |title=World Report 2012: Burma |publisher=Human Rights Watch |access-date=6 July 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130630121229/http://www.hrw.org/world-report-2012/world-report-2012-burma |archive-date=30 June 2013 |date=22 January 2012 }}</ref> သၞာံ ၂၀၁၁ ဂှ် ဒပ်ပၞာန် ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်မာဲဗော်ဇဳတုဲ ဒက်ပ္တန်ပ္တိုန် အလဵုအသဳညးဍုင်ကွာန်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဗလးကဵု[[အံင်သာန်သုကျဳ]] ကောံ ကုကောန်ထံင်သၟာပရေင်ဍုင်ကွာန်ဂမၠိုင်၊ တုဲဂှ် နူ ဂကောံမၞိဟ်ဂၠးတိတအ်လေဝ် ဖျအ်ဖျေဟ် ပရေင်ကမာတ်လဒဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ်တအ်ကီုရ။<ref name=Easing>{{cite news |author=Madhani, Aamer |title=Obama administration eases Burma sanctions before visit |url=https://www.usatoday.com/story/theoval/2012/11/16/obama-lifts-sanctions-burma-visit/1710253/ |newspaper=USA Today |date=16 November 2012}}<br />{{cite news |last1=Fuller |first1=Thomas |last2=Geitner |first2=Paul |title=European Union Suspends Most Myanmar Sanctions |url=https://www.nytimes.com/2012/04/24/world/asia/eu-suspends-sanctions-on-myanmar.html |newspaper=[[The New York Times]] |date=23 April 2012}}</ref> အခိင်ဂှ် ၜိုန်ရ ပရေင်ၜိုဟ်လလံ အကြာဂကူဗၟာ ကုဂကူဗၟာ ခိုဟ်တိုန်ကီုလေဝ် ပရေင်ဍဵုဍိုက် ပမာန်၊ ပကီုပရာပ် အခေါင်အရာမၞိဟ် ပ္ဍဲ ဂကူမဟွံသေင် ကုဗၟာတအ်ဂှ် ဟွံအိုတ်အာ ဏီဖိုဟ်ရ။<ref name=MinorityTreatment>{{cite web |author=Greenwood, Faine |url=http://www.undispatch.com/the-8-stages-of-genocide-against-burmas-rohingya |title=The 8 Stages of Genocide Against Burma's Rohingya {{pipe}} UN DispatchUN Dispatch |publisher=Undispatch.com |date=27 May 2013 |access-date=13 April 2014 |accessdate=22 October 2021 |archivedate=18 June 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130618062450/http://www.undispatch.com/the-8-stages-of-genocide-against-burmas-rohingya }}<br />{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/us-myanmar-violence-idUSBRE85A01C20120611 | title=EU welcomes "measured" Myanmar response to rioting | work=Reuters | date=11 June 2012 | access-date=1 July 2017 | archive-date=6 August 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120806072509/http://www.reuters.com/article/2012/06/11/us-myanmar-violence-idUSBRE85A01C20120611 | url-status=live }}<br />{{cite news | url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-18395788 | title=Q&A: Communal violence in Burma | publisher=BBC | access-date=14 October 2013 }}</ref> ပ္ဍဲသဘင်မာဲ ၂၀၁၅ ဂှ် ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ မဒှ် ဗော် ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ ဇၞးမာဲတုဲ ဒက်ပ္တန် အလဵုအသဳအေန်အေဝ်ဒဳမာန်ကၠုင်ရ။ ၜိုန်ရ အလဵုအသဳ ညးဍုင်ကွာန် နကုဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ဂွံဒှ် အလဵုအသဳကီုလေဝ် ပဋိပက္ခ အကြာကောန်ဂကူတအ်ဂှ် ပသောင်ကဵု ဟွံမာန်တုဲ ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင်လေဝ် က္တဵုဒှ်ဒၟံင် အတိုင်ဗီုတြေံဂှ်ပၠန်ရ။ ပ္ဍဲ ပေါဲဗတိုက် ကုပၞာန်ယခေင်ဂှ် နကုအလဵုဇကု ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ ပ္တိတ်အမိင်ပၞာန် သွက်ဂွံပသောင်ထောအ် ဒပ်ယခေင်အေအေရ။ ဆဂး ပသောင် ဟွံမာန်။ ပ္ဍဲ အခိင်အလဵုအသဳအေန်အေဝ်ဒဳဂှ် အခေါင်အရာ ညးဍုင်ကွာန်ဂှ် ဟွံခိုဟ်တိုန်တုဲ ပရေင်ထ္ၜးဆန္ဒ ဒစဵုဒစး အလဵုအသဳဂှ် ဟွံအောန်စှ်ေအာကီုရ။ သဘင်မာဲ၂၀၂၀ ဂှ် နကဵု ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ဆက်ဇၞးမာဲ ဗွဲမဂၠိုင်ပၠန်ရ။ သဘင်မာဲဂှ် ဒးဒုင်စုတ်စောဲလဝ် မဟွံမဲ ကုဗဗွဲဓဝ်၊ ရဲဗော်အေဝ်အေဝ်ဒဳတအ် ကၠတ်ပၠုပ်လဝ် မမာဲပတောအ် ပ္ဍဲမွဲမွဲ ပွိုင်ဆန္ဒမာဲဂှ် ဂၠိုင်ကဵု လက်တၞးရ။ နကုဒပ်ပၞာန် ထ္ၜးဟိုတ် ကုမာဲအလီဝွံတုဲ ပ္ဍဲဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၊ ၂၀၂၁ ဂှ် ထိင်ထောအ် အဝဵုဍုင်ပၠန်ရ။<ref name=":3">{{cite news|date=1 February 2021|title=Myanmar military takes control of country after detaining Aung San Suu Kyi|language=en-GB|publisher=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-55882489|access-date=1 February 2021}}</ref> ရးနိဂီုဗၟာဂှ် ဒှ် ကောန်ဂကောံ East Asia Summit, Non-Aligned Movement, ASEAN (အာသဳယာန်) ကောံ ကု Bay of Bengal Initiative for Multi-Sectoral Technical and Economic Cooperation ကီုလေဝ် ၜိုန်ရ ကေင်ဒှ် ဍုင်ကဝ်လဝ်နဳဗြိတိန်ကီုလေဝ် ဟွံလုပ်လဝ် ပ္ဍဲ ဂကောံဓနသဟာယ (Commonwealth of Nations) ရ။ ရးနိဂီုဗၟာဂှ် ဒှ်ဍုင် မသိုက်ဘိုက် ကုတၟအ်သ္ၚေက် ကု တၟအ်မတ်ဂကူနာနာ၊ တုဲပၠန် ကၠေင်၊ သၟုဟ်ဂေတ် ကောံ ကုကပေါတ်သယံဇာတသဘာဝ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ရးနိဂီုဗၟာဂှ် သီုဒှ် ဒၞာဲမကလိဂွံ ဒြဟတ်လလဳမအိုတ်ဟွံမာန် (renewable energy) ဗီုကဵု လျးတ္ၚဲတအ်ရ။<ref>Vakulchuk, Roman; Kyaw Kyaw Hlaing; Edward Ziwa Naing; Indra Overland; Beni Suryadi and Sanjayan Velautham (2017). [https://www.researchgate.net/publication/317954536 ''Myanmar's Attractiveness for Investment in the Energy Sector. A Comparative International Perspective''.] Norwegian Institute of International Affairs (NUPI) and Myanmar Institute of Strategic and International Studies (MISIS) Report. p. 8.</ref> သၞာံ ၂၀၁၃ GDP ဍုင် နွံ US$56.7&nbsp;ဗဳလဳယာန် တုဲ GDP (PPP)ဍုင်ဂှ် နွံ US$221.5&nbsp;ဗဳလဳယာန်။<ref name=imf2>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/01/weodata/weorept.aspx?sy=2017&ey=2019&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=64&pr1.y=6&c=518&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Burma (Myanmar) |work=World Economic Outlook Database |publisher=International Monetary Fund}}</ref> ကဆံင်မၞိဟ်တၞဟ်ခြာ အကြာ မၞိဟ်သိုက် ကု မၞိဟ်ဒိုက်ဂှ် ရးနိဂီုဗၟာဂှ် လုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲ ဍုင်မတၞဟ်ခြာဇၞော်အိုတ်မွဲရ။ တုဲပၠန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ကိစ္စဇၞော်ဇၞော်တအ်ဂှ် နကုဒပ်ပၞာန် ရပ်ထိင်လဝ်ရ။<ref name=IncomeGap>{{cite news |url=http://www.nationmultimedia.com/aec/Income-gap-worlds-widest-30214106.html |title=Income Gap 'world's widest' |work=The Nation |access-date=15 September 2014 |author=Eleven Media |date=4 September 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140915230853/http://www.nationmultimedia.com/aec/Income-gap-worlds-widest-30214106.html |archive-date=15 September 2014 |accessdate=22 October 2021 |archivedate=15 September 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140915230853/http://www.nationmultimedia.com/aec/Income-gap-worlds-widest-30214106.html }}<br />{{cite news | url=https://www.dvb.no/analysis/income-inequality-in-burma/33726 | title=Income inequality in Burma | publisher=Democratic Voice of Burma | access-date=15 September 2014 | author=McCornac, Dennis | date=22 October 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140915230920/https://www.dvb.no/analysis/income-inequality-in-burma/33726 | archive-date=15 September 2014 | url-status=dead | df=dmy-all }}</ref> စရင်ဇမၞော်မၟော်ကောန်မၞိဟ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၀ ဂှ် ပၞောဝ် ကုရးနိဂီုသီုဖအိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် ၁၈၉ ဂှ် ရးနိဂီုဗၟာနွံ မဂၞန် ၁၄၇။<ref name="HDI" /> ==ဝင်== === ကိုပ်ကၠာဝင် === [[File:Pyu Realm.png|thumb|ဒၞာဲ မြုဍုင်ပျူဂမၠိုင်{{circa|8th century}}; ဗုကာံဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပ္ဍဲဗီုတိဏအ် သွက်ဂွံ ပတောအ်ၜတ် တီဒၞာဲ၊ ဗုကာံဂှ် ဟွံဒှ် မြုဍုင်ပျူ။]] သက်သဳပူရာန်ဂမၠိုင် ဂွံဆဵုကေတ် ဟဝ်မဝ် ဨရေက်တုသ် (Homo erectus) ပဒတဴလဝ် ပ္ဍဲ ဒေသ မကော်ဂး ရးနိဂီုဗၟာ တ္ၚဲဏအ် ၜိုတ်ပြဟ်မာန်ကုမာန် သၞာံမတုဲကၠုင် ၇၅၀,၀၀၀ တေအ်၊ ကြဴနူ ၇၅,၀၀၀ မတုဲကၠုင်တုဲ ဨရေက်တုသ် ဟွံဆက်ဆဵုရ။<ref name="BLibConfOBMS2015">{{cite web|author1=Win Naing Tun|title=Prehistory to Protohistory of Myanmar: A Perspective of Historical Geography|url=http://www.burmalibrary.org/docs21/History/Win-Naing-Tun-2015-Prehistory_to_Protohistory_of_Myanmar_A_Perspective_of_Historical_Geography-en.pdf|publisher=Myanmar Environment Institute|access-date=22 November 2016|page=1|date=24 July 2015|quote=Homo erectus had lived in Myanmar 750,000 years ago}}<br />{{cite book|last=Bowman|first=John Stewart Bowman|title=Columbia Chronologies of Asian History and Culture|year=2013|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-50004-3|page=476|url=https://books.google.com/books?id=cYoHOqC7Yx4C}}</ref> သက်သဳ မဂွံဆဵုကေတ် ဟဝ်မဝ် သာပဳယာန် (Homo sapiens) တအ်ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် အခိင်မတုဲကၠုင် ၜိုတ် ၂၅,၀၀၀ BP မဂွံဆဵုကေတ် ကိရိယာတၟအ် ပ္ဍဲ ဒေသလဒေါဝ်ရးနိဂီုဗၟာ။<ref>{{cite journal|last1=Schaarschmidt|first1=Maria|last2=Fu|first2=Xiao|last3=Li|first3=Bo|last4=Marwick|first4=Ben|last5=Khaing|first5=Kyaw|last6=Douka|first6=Katerina|last7=Roberts|first7=Richard G.|title=pIRIR and IR-RF dating of archaeological deposits at Badahlin and Gu Myaung Caves – First luminescence ages for Myanmar|journal=Quaternary Geochronology|volume=49|pages=262–270|date=January 2018|doi=10.1016/j.quageo.2018.01.001|url=https://ro.uow.edu.au/smhpapers1/425}}</ref> သက်သဳ ခေတ်တၟအ်တၟိ (Neolithic age) မပတံ ကု ပွမတဵုလွဳတၞံ ကောံ ကု တိရစ္ဆာန် ကောံ ကုတၟအ်ပွေါတ်တအ်ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် နွံ အာယုက် မတုဲကၠုင် အကြာ ၁၀,၀၀၀ ကု ၆,၀၀၀ ဘဳသဳ မဂွံဆဵုကေတ် ရုပ်ကသူထီု ပ္ဍဲ ထီုပဒလင်။<ref>{{cite web | last=Cooler | first=Richard M. | title=The Art and Culture of Burma (Chapter 1) | year=2002 | url=http://www.seasite.niu.edu/burmese/cooler/BurmaArt_TOC.htm | publisher=Northern Illinois University | location=DeKalb | accessdate=2021-10-22 | archivedate=2016-12-26 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20161226041623/http://www.seasite.niu.edu/burmese/cooler/BurmaArt_TOC.htm }}</ref> ခေတ်ဗရိုတ် စိုပ်ဒေသဂှ် ၜိုတ် ၁၅၀၀ ဘဳသဳ မဒှ်အခိင် ညးဒေသတအ် သၠုဲ (copper) ညံင်ဂွံဒှ် ဗရိုတ်၊ တိုန်သြောအ်၊ လွဳကၠိက် မဒှ်မၞိဟ် မလုပ်လၟိဟ် မကၠောန်သာ်ဏအ် အခိင်ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ်ရ။<ref>[[#Myint-U|Myint-U]], p. 37</ref> ဇုတ်မၞိဟ် ကောံ ကုကပေါတ်ပါန်ကွတ် ပ္ဍဲခေတ်ဏအ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ ဒေသခရိုင်မုန်ယောဲ ပ္ဍဲ ရးသကိုင်။<ref>{{cite web |url=http://www.myanmars.net/myanmar-travel/myanmar-mandalay/monywa.htm |title=Skeletal Remains of Nyaunggan, Budalin Township, Monywa District, Sagaing Division |author=Yee Yee Aung |publisher=Perspective July 2002 |access-date=7 October 2008 |accessdate=22 October 2021 |archivedate=28 December 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081228204723/http://www.myanmars.net/myanmar-travel/myanmar-mandalay/monywa.htm }}</ref> ခေတ်ပသဲဂှ် စၜိုတ် ၅၀၀ ဘဳသဳ မဂွံဆဵုကေတ် ဒၞာဲကမၠောန်ပသဲ ပ္ဍဲဒေသသၠုင်ကျာ မာန္တလေ။<ref>[[#Myint-U|Myint-U]], p. 45</ref> အတိုင်သက်သဳမ္ဂး သြောအ်မတဵုလွဳ ပ္ဍဲ ဒေသဂှ် သွံ ကုညးဒေသကြပ်ပ် ကုဇကု စဵုကဵုစိုပ် ရးနိဂီုကြုက် ပ္ဍဲ အခိင်အကြာ ၅၀၀ ဘဳသဳ ကု ၂၀၀ အေဒဳ။<ref>{{cite journal|last=Hudson|first=Bob|title=A Pyu Homeland in the Samon Valley: a new theory of the origins of Myanmar's early urban system|url=http://acl.arts.usyd.edu.au/~hudson/BH2005Jan.pdf|journal=Myanmar Historical Commission Golden Jubilee International Conference|date=March 2005|page=1|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131126021929/http://acl.arts.usyd.edu.au/~hudson/BH2005Jan.pdf|archive-date=26 November 2013}}</ref> ယေန်သၞာင်ခေတ်ပသဲ ပ္ဍဲ ရးနိဂီုဗၟာဂှ် အခိုက်ကၞာ နူ မ္ၚး ဗီုကုအိန္ဒိယ၊ သေံတအ်လေဝ် လုပ်စိုပ်ဒၟံင်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ အခိုက်တွိုပ်ဇွညးတအ်ရ။ ပရေင်ဆက်စၠောအ်ဏအ်ဂှ် ဆက်စၠောအ် နကဵု ကမၠောန်ဗၞိက် ဒှ်မာန်ရ။<ref>Coupey, A. S. (2008). Infant and child burials in the Samon valley, Myanmar. In Archaeology in Southeast Asia, from Homo Erectus to the living traditions: choice of papers from the 11th International Conference of the European Association of Southeast Asian Archaeologists, 25–29 September 2006, Bougon, France</ref> === မြုဍုင် အခိင်ကိုပ်ကၠာ === ပ္ဍဲၜိုတ် ဘဳသဳ ၂ ဗွဝ်ကၠံဂှ် မြုဍုင် စကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲ ဒေသလဒေါဝ်ဍုင်ဗၟာရ။ မြုဍုင်တအ်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵုဂကူ မဟီုအရေဝ် တိဗေတ်တဝ်-ဘာမာ မဒှ် ဂကူပျူ၊ မဒှ်ဂကူ မပြံင်လုပ်ကၠုင် နူကဵုဒေသယူနာန်။<ref name=EarlyYunnan>{{cite book|last=Hall|first=D.G.E.|title=Burma|edition=3rd|year=1960|publisher=Hutchinson University Library|isbn=978-1-4067-3503-1|pages=8–10}}<br />{{cite book|last=Moore|first=Elizabeth H.|title=Early Landscapes of Myanmar|year=2007|publisher=River Books|location=Bangkok|isbn=978-974-9863-31-2|page=236}}</ref> အခိုက်ကၞာယေန်သၞာင်ပျူတအ်ဂှ် ယေန်သၞာင်အိန္ဒိယပါလုပ်ဒၟံင် ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင်၊ နူကဵု ယေန်သၞာင်ဗုဒ္ဓဘာသာရ။<ref>[[#Myint-U|Myint-U]], pp. 51–52</ref> ၜိုတ် ၉ ဗွဝ်ကၠံဂှ် မြုဍုင် ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင် က္တဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲ ဒေသဂှ်ရ။ ပျူတအ်ဂှ် ပဒတဴ ပ္ဍဲဒေသ မသ္ၚောဲ ကုၜဳ၊ မကြပ် ကုဒဵုဂြိုပ်၊ မန်တအ်ဂှ် ပဒတဴ ပ္ဍဲဇိုင်ၜဳ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲဒေသလဒေါဝ် ကဵု ဒေသသၠုင်ကျာတအ်ရ။ ပ္ဍဲၜိုတ် လဒေါဝ် ၉ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဂကူဗၟာတအ် ပြံင်လုပ်စိုပ်ကၠုင်တုဲ ပဒတဴကၠုင် ပ္ဍဲဒေသ အကြာဗုကာံ။ စဵုကဵု ၁၀ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ပ္ဍဲဒေသဂှ် နွံ ကုမြုဍုင် ဗွဲမဂၠိုင်တုဲ ဗွဲကြဴ မြုဍုင်တအ်ဂှ် ပံင်ပ္ကောံစုတ် သၟဝ်မွဲက္ဍိုင်ဗတာင်ရ။<ref>[[#Lieberman|Lieberman]], pp. 90–91</ref> ==နိဿဲ== {{Reflist}} mxyye2glylbogu6g7cuf8yuhliiz3w7 နဲပညာ 0 7357 56118 48578 2026-07-12T14:24:08Z Aue Nai 24 56118 wikitext text/x-wiki '''နဲပညာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Technology'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်စကာ လညာတ် သိပ္ပံ ကေုာံ သမ္တီ ပညာ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ကိရိယာ၊ စက်ယန္တရား၊ ကေုာံ လၟေင် ကမၠောန် သွက်ဂွံ သောင်ကလး ပြသၞာ ကေုာံ ပခိုဟ် ပတိုန် ဍာ်ဒကေဝ် ဘဝ ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။ ဝေါဟာရ ဏအ်ဝွံ ပြးဇး ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဇၟာပ်ဇၟာပ် ကဏ္ဍ ဘဝ လၟိုန်တ္ၚဲ ပိုယ် တုဲ၊ ဍေဟ် ပံင်ကောံ လဝ် အရာ မပ္တံကဵု သၞောတ် [[ကောန်ပျူတာ]] (Computer systems)၊ ကွတ်ပညာ ပရေင်သြိုင်ခၞံ၊ လွပ် ပရေင်ယဲ၊ ကေုာံ နဲကဲ စကာ ဒြဟတ် သဘာဝ တအ် သီုဖအိုတ် ရ။<ref name="arthur">{{cite book |last=Arthur |first=W. B. |title=The Nature of Technology: What It Is and How It Evolves |publisher=Free Press |year=2009 |pages=25-30}}</ref> နဲပညာ ဝွံ ဒှ် ဒြဟတ် အဓိက မပလီုပလာ် ကေုာံ ပြံင်လှာဲ (Driving force) ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ သဘာဝ ဂၠးတိ ရ။ စတမ် နူကဵု ခေတ် ကောန်မၞိဟ် တအ် စကာ ပၟတ် ကေုာံ ကိရိယာ တၟအ် စဵုကဵု စိုပ် ခေတ် [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial intelligence) တ္ၚဲဏအ်၊ နဲပညာ ဝွံ ဆက် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဒၟံင် ဟွံမဲ ကဵု အပိုတ်အခြာ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ နဲပညာ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ဂကူ၊ သဳအိုရဳ၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။ [[File:Cpu_die.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး လဒက်ပတန် အပ္ဍဲ [[မိုက်ခရဝ်ပရဝ်သေသသာ]] (Microprocessor) မဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက် နဲပညာ ဒဳဂျဳတေဝ် ခေတ်တၟိ။]] == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == ဝေါဟာရ "Technology" ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် ဂရိတ် တြေံ τέχνη (techne) မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ကွတ်တဲ၊ ပညာ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး အစောံသတ္တိ" ကေုာံ λογία (logia) မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ပရေင်လ္ၚတ်" ရ။ ပ္ဍဲကဵု လညာတ် ခေတ်တၟိ မ္ဂး၊ နဲပညာ ဝွံ ပါ်ကရေက် လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ အဓိက ၃ သာ် - # '''ကိရိယာ ကေုာံ စက် (Tools and Machines):''' ရုပ်ဝတ္ထု မပ္တံကဵု ကွဳစက်၊ ဖုန်၊ ကေုာံ စက်ရုံ တအ်။ # '''လၟေင် ကမၠောန် (Processes and Methods):''' နဲကဲ မကၠောန် ပတိတ် အရာ မွဲမွဲ (ဥပမာ - လၟေင် ပတိတ် ပသဲ)။ # '''သၞောတ် (Systems):''' သၞောတ် မပံင်ကောံ လဝ် နဲပညာ နာနာ သာ် (ဥပမာ - သၞောတ် [[အင်တာနက်]] (Internet) ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောတ် ပရေင်ပလံင် ကပေါတ်)။ နဲပညာ ကဵု သိပ္ပံ ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် ညံင်ရဴ မသြိုဟ် ကဵု စး ကီု ရ။ သိပ္ပံ ဂှ် လ္ၚတ် သဘာဝ တုဲ ဂၠာဲ သမ္တီ ပညာ တၟိ ရ၊ နဲပညာ ဂှ် စကာ သမ္တီ ပညာ ဂှ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် အရာ မနွံကဵု ဖဵု သွက် ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။ == ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) == ဝင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် နဲပညာ ဝွံ ဒှ် ဝင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်မၞိဟ် ကီု ရ။ တၠပညာ ဝင် တအ် ပါ်လဝ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ နဲပညာ နကဵု ခေတ် အဓိက ဂမၠိုင် ရ -<ref name="kranzberg">{{cite journal |last=Kranzberg |first=M. |title=Technology and History: 'Kranzberg's Laws' |journal=Technology and Culture |volume=27 |issue=3 |pages=544-560 |year=1986}}</ref> * '''ခေတ် တၟအ် (Paleolithic & Neolithic Ages):''' ကောန်မၞိဟ် တအ် စ ဖန်ဗဒှ် ကိရိယာ တၟအ် သွက်ဂွံ လၟုဲ သတ် တုဲ၊ လက္ကရဴ ဂှ် လ္ၚတ် တီ ကၠုင် နဲကဲ ပတိုန် ပၟတ်၊ သြိုင် သ္ၚိ၊ ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ (Agriculture) ရ။ * '''ခေတ် ဗရိုတ် ကေုာံ ပသဲ (Bronze and Iron Ages):''' ကောန်မၞိဟ် တအ် မာန် စကာ ပသဲ ကေုာံ ဗရိုတ် သွက်ဂွံ ကၠောန် လွဟ် ကေုာံ ကိရိယာ မခိုင်ကၠိုက်၊ မကတဵုဗဒှ် ကဵု ဍုင် ကေုာံ အေန်ပါယာ ဇၞော်ဇၞော် တအ် ရ။ * '''ခေတ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရုံစက် (Industrial Revolution):''' ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၈ တေအ်၊ ပရေင်ခၞံဗဒှ် စက် ဒြဟတ် ဍာ် (Steam engine) ဂှ် ပြံင်လှာဲ လဝ် လၟေင် ပတိတ် ကပေါတ် နူကဵု တဲ စိုပ် အာ စက်ယန္တရား ဇၞော်ဇၞော် ရ။ * '''ခေတ် တင်ဂၞင် (Information Age):''' စတမ် နူ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ လပါ်ကဝက်၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ထရန်သစ်စတာ (Transistor)၊ [[ကောန်ပျူတာ]] (Computer)၊ ကေုာံ အင်တာနက် တအ်ဂှ် ပလီုပလာ် လဝ် ပရေင်ဆက်စပ် ဂၠးတိ အလုံအိုတ်သီု ရ။ == ၃။ ဂကူ နဲပညာ အဓိကဂမၠိုင် (Major Types of Technology) == နဲပညာ ဝွံ ပြးဇး ဒၟံင် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ နာနာ သာ် တုဲ ဍေဟ်တအ် နွံကဵု တင်ရန်တၟအ် တၞဟ်ခြာ ရ။ {| class="wikitable sortable" |+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ နဲပညာ ကေုာံ လွပ် ဍေဟ်တအ် |- ! ဂကူ နဲပညာ ! တင်ရန်တၟအ် ! ဥပမာ လွပ် |- | '''နဲပညာ တင်ဂၞင် (IT)''' | သွက်ဂွံ သိပ်၊ တွက်ဂၞန်၊ ကေုာံ ပလံင် တင်ဂၞင်။ | ကောန်ပျူတာ၊ အင်တာနက်၊ [[ဒေတာဘေ့စ်]] (Database)။ |- | '''နဲပညာ ပရေင်ထတ်ယုက် (Medical)''' | သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ယဲ၊ လွဳယဲ၊ ကေုာံ မင်မဲ လမျီု။ | စက် MRI၊ ဂဥုဲ ဗက်သေန်၊ စက်ရုပ် လွဳယဲ (Surgical robots)။ |- | '''နဲပညာ ကွဳစက် (Transportation)''' | သွက်ဂွံ ပလံင် မၞိဟ် ကေုာံ ကပေါတ် နူ ဌာန် မွဲ စိုပ် မွဲ။ | က္ၜင်ကျာ၊ ကွဳစက် ဟွံမဲ မၞိဟ်ဒဳ၊ [[က္ၜင်ကျာ အကာသ]] (Spacecraft)။ |- | '''နဲပညာ ပရေင်သြိုင်ခၞံ (Construction)''' | သွက်ဂွံ သြိုင် သ္ၚိ၊ တိုက်၊ ကေုာံ ဒဒန် ဂမၠိုင်။ | စက် ယိုက် ကပေါတ် ဇြိုင်၊ 3D ပရင်တာ သွက် သ္ၚိ၊ တိုက် စဵုဒၞာ ထမိက်တိ။ |} == ၄။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂကောံမၞိဟ် (Impact on Society) == နဲပညာ ဝွံ ပြံင်လှာဲ လဝ် ဗီုပြင် ကောန်မၞိဟ် တအ် ဂျိုင်သှ်ေ ကေုာံ ဆက်စပ် ရေင်သကအ် ဗွဲမဇၞော် ရ။ လပါ် ခိုဟ် ဂှ်၊ နဲပညာ ပရေင်ဆက်စပ် မပ္တံကဵု [[မဳဒဳယာ သမာဇ]] (Social media) တအ် ပကဵု ညံင် ဂၠးတိ ဂွံ ကြပ်ညောန် တုဲ၊ လွပ် နဲပညာ တအ် ဖအောန် ဖျေဟ် ဇမ္ၚောဲ ကေုာံ အခိင် ရ။<ref name="nye">{{cite book |last=Nye |first=D. E. |title=Technology Matters: Questions to Live With |publisher=MIT Press |year=2006 |pages=45-50}}</ref> ဆဂး နဲပညာ လေဝ် ကတဵုဗဒှ် ပြသၞာ ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် မာန် ရ။ ပရေင်စွဲလမ်း (Addiction) လတူ စမတ်ဖုန် (Smartphones)၊ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ကတဵုဒှ် ယဲ စိုတ်၊ ကေုာံ ပရေင်တြး ပရိုင်ပလီု (Fake news) တအ်ဝွံ ဒှ် အန္တရာယ် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် တ္ၚဲဏအ် ရ။ == ၅။ နဲပညာ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Technology and Economy) == ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ နဲပညာ ဝွံ ဒှ် ဒြဟတ် မဖန်ဗဒှ် ပရေင်တိုန်တက် ဇၞော်အိုတ် ရ။ စက်ယန္တရား ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင် အလဵုအလဵု (Automation) တအ် ပကဵု ညံင် ကမၠောန် တအ် ဂွံ ပြဟ် ကေုာံ အိုတ် သြန် အောန် ရ။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ လၟုဟ် ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ သၞောတ် ပရေင်ကူသာန်သွံရာန် အဳလက်ထရဝ်နစ် (E-commerce) ကေုာံ သြန် ဒဳဂျဳတေဝ် ရ။ ဆဂး၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် [[ဉာဏ်စက်]] ကေုာံ စက်ရုပ် တအ်ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ဖေက်လန် ဒဒှ်ရ ဍေဟ်တအ် သ္ဂောအ် ကၠုင် အစားထိုး ကမၠောန် မၞိဟ် (Job displacement) ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရ။ တၠပညာ တအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ဒဒှ်ရ ကမၠောန် မကၠောန် လၟိုန် (Routine tasks) တအ် ဗွဲမဂၠိုင် မာန် ဒးဒုင် ကေတ် ထောအ် နကဵု AI ကေုာံ စက်ရုပ် ပ္ဍဲ အကြာ ၂၀ သၞာံ ဂတ ဏအ် ရ။ == ၆။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပွဳပွူ သဘာဝ (Environmental Impact) == ပရေင်ဇၞော်မောဝ် နဲပညာ ရုံစက် တအ်ဂှ် ကတဵုဗဒှ် လဝ် ပြသၞာ ပွဳပွူ သဘာဝ ဗွဲမဇၞော် မပ္တံကဵု ပရေင်ဟွံအးဇ္ၚး ကျာ၊ ပရေင်တူ ဓါတ်ကာဗောန်၊ ကေုာံ [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု]] (Climate change) ရ။ ဆဂး၊ နဲပညာ ဏအ် ဟေင် ရ ပကဵု သွဟ် သွက်ဂွံ ပလေဝ် ပြသၞာ တအ် ဏအ်။ ကွတ်ပညာ တၟိ မပ္တံကဵု ဓါတ်ပၟတ် တ္ၚဲ (Solar energy)၊ ဓါတ်ပၟတ် ကျာ (Wind power)၊ ကေုာံ ကွဳစက် ဓါတ်လလဳ (Electric vehicles) တအ်ဝွံ ဒှ် နဲပညာ သၚေက် (Green technology) မရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ဖအောန် ဖျေဟ် ပရေင်ပလီုပလာ် သဘာဝ ရ။ == ၇။ စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ ဒဿန နဲပညာ (Ethics and Philosophy of Technology) == နဲပညာ သၠုင် ကၠုင် မ္ဂး၊ လညာတ် [[သဳအိုရဳ]] (Theory) ကေုာံ စိုတ်ဓါတ် (Ethics) လေဝ် ဒးချပ် ကၠုင် ဂၠိုင် ရ။ တၠဒဿန မာတင် ဟာင်ဒေဂါ (Martin Heidegger) ချူလဝ် လိက်ပရေင် မပြာကတ် "The Question Concerning Technology" မဟီုတွံ ဒဒှ်ရ နဲပညာ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ကိရိယာ သက်သက် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် အရာ မဖန်ဗဒှ် ဗီုပြင် ကောန်မၞိဟ် တအ် ညာတ် ကေတ် ဂၠးတိ ရ။<ref name="heidegger">{{cite book |last=Heidegger |first=M. |title=The Question Concerning Technology, and Other Essays |publisher=Harper & Row |year=1977 |pages=12-15}}</ref> ပြသၞာ စိုတ်ဓါတ် အဓိက ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ် ပါလုပ် သီုကဵု - * '''ပရေင်ဂီုကၠီု တင်ဂၞင် (Privacy):''' သၞောတ် စၟတ်သမ္တီ ရုပ် ကေုာံ ဒေတာ ဇၞော် (Big Data) မလီုလာ် အခေါင် ပူဂိုလ်။ * '''စိုတ်ဓါတ် AI (AI Ethics):''' ယဝ်ရ စက် မာန် ချပ် ဂွံ မ္ဂး၊ ညးလဵု ဒးကေတ် တာလျိုင် ပ္ဍဲ အခိင် စက် ယောန်မှာ။ * '''ပါ်ခြာ ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital Divide):''' မၞိဟ် နွံ သြန် တအ် ဂွံ စကာ နဲပညာ ခိုဟ် တုဲ မၞိဟ် ဒိုက်ဂတ် တအ် ဒးသှ်ေ လက္ကရဴ။ == ၈။ နဲပညာ ခေတ်တၟိ မမံက်ဂတဝ် ကၠုင် (Emerging Technologies) == ပ္ဍဲကဵု ဗွဝ်ကၠံ ၂၁ ဏအ်၊ နဲပညာ တၟိ မာန် ပြံင်လှာဲ ဂၠးတိ သီုဖအိုတ် မမံက်ဂတဝ် ကၠုင် ဒၟံင် ရ - * '''[[ဉာဏ်စက်]] (Artificial intelligence):''' စက် မမာန် ချပ်၊ ဗတောန်၊ ကေုာံ သောင်ကလး ပြသၞာ တုပ် ညံင် မၞိဟ်။ * '''[[ကွမ်တမ် ကောန်ပျူတာ]] (Quantum computing):''' ကောန်ပျူတာ မစကာ သဘာဝ ကွမ်တမ် သွက်ဂွံ တွက်ဂၞန် ဇြိုင်ဇြိုင် ဗွဲမပြဟ် ဇၞော် နူ ကောန်ပျူတာ ဓမ္မတာ မဳလဳယာန် ဆ။ * '''နဲပညာ ဗဳဇ (Biotechnology & CRISPR):''' ပရေင်ပြံင်လှာဲ DNA သွက်ဂွံ လွဳ ယဲ မပါကၠုင် နူ ဂဝ် ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် တၞံ မခံင် ကဵု ရာသဳဥတု။ * '''နဲပညာ နာနဝ် (Nanotechnology):''' ပရေင်ကၠောန် ကပေါတ် ပ္ဍဲ ကဆံင် အက်တမ် (Atoms) မာန် ခၞံဗဒှ် ဂဥုဲ တၟိ ဟွံသေင်မ္ဂး ကပေါတ် ခိုင်ကၠိုက် ဗွဲမလောန်။ == ၉။ နဲပညာ ပ္ဍဲ ပရေင်ပညာ ကေုာံ သိပ္ပံ (Technology in Education and Science) == နဲပညာ ဝွံ ပြံင်လှာဲ လဝ် ဗီုလဵု ကောန်မၞိဟ် တအ် ဗတောန် ပညာ ရ။ ခေတ် ကိုပ်ကၠာ တေအ် ဒးအာ ဘာ သွက်ဂွံ ကတ်လ္ၚတ် ကီုလေဝ်၊ တ္ၚဲဏအ် နကဵု သၞောတ် [[ပရေင်ဗတောန် နူ အင်တာနက်]] (E-learning) ကေုာံ Wikipedia တအ်ဂှ်၊ ဇၟာပ် မၞိဟ် ဂွံ အခေါင် လ္ၚတ် ပညာ ပ္ဍဲ ဇၟာပ် ဒၞာဲ ရ။<ref name="kelly">{{cite book |last=Kelly |first=K. |title=What Technology Wants |publisher=Viking Press |year=2010 |pages=105-110}}</ref> ပ္ဍဲကဵု သိပ္ပံ မ္ဂး၊ နဲပညာ ဝွံ ဒှ် လွဟ် အဓိက သွက်ဂွံ ဂၠာဲ တင်ဂၞင် တၟိ ရ။ ဥပမာ - မှန်ဒ္ၚောဝ် အကာသ [[เจมส์ เวบบ์]] (James Webb Space Telescope) ဝွံ မာန် ညာတ် ကေတ် ဂၠးတိ နူကဵု သၞာံ ဗီလဳယာန် တေအ် တုဲ၊ စက် ပခိုဟ် အက်တမ် ဇၞော် (LHC) ဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ကောန်ဒကုတ် မဍောတ်အိုတ် ပ္ဍဲ စက္ကဝါ ရ။ == ၁၀။ အနာဂတ် နဲပညာ (Future of Technology) == အနာဂတ် နဲပညာ ဝွံ နွံကဵု အစောံသတ္တိ မဟွံမာန် ပိုင်ခြာ လဝ် ရ။ တၠပညာ တအ် ချပ် လဝ် ဒဒှ်ရ ကောန်မၞိဟ် တအ် သ္ဂောအ် ပြံင် အာ ဂျိုင်သှ်ေ ပ္ဍဲ လတူ ဂြိုဟ် အင်္ၚာ (Mars colonization) နကဵု အရီုအဗင် နဲပညာ အကာသ ရ။ တုဲပၠန် လညာတ် [[ပရေင်အလုံစုံ ဉာဏ်စက်]] (Technological Singularity) ဝွံ လေဝ် ဒှ် အရာ မၞိဟ် တအ် ဟီုဂး ဂၠိုင် ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် အခိင် ဉာဏ်စက် သၠုင် နူကဵု ဉာဏ် မၞိဟ် တုဲ ဍေဟ်တအ် ဖန်ဗဒှ် နဲပညာ တၟိ အလဵုအလဵု ဍေဟ်တအ် ရ။ ၜိုန်ရ နဲပညာ ဝွံ ကဵု ဖဵု ခိုဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ကီုလေဝ်၊ ပရေင်မင်မဲ ညံင် နဲပညာ ဂွံ ကဵု ဖဵု သွက် ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ဟွံမဲ ကဵု ပရေင်ပလီုပလာ် ဂှ် ဒှ် တာလျိုင် ဇၞော်အိုတ် သွက် ကောန်မၞိဟ် တအ် ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရောင်။ == နိဿဲဂမၠိုင် == <references /> == ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် == * [[သိပ္ပံ]] (Science) * [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial intelligence) * [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရုံစက်]] (Industrial Revolution) * [[အင်တာနက်]] (Internet) {{Navbox | name = Technology and Applied Sciences | title = နဲပညာ ကေုာံ သိပ္ပံ လွပ် (Technology and Applied Sciences) | listclass = hlist | state = autocollapse | group1 = နဲပညာ သဇိုင် | list1 = * [[နဲပညာ]] (Technology) * [[သိပ္ပံ]] (Science) * [[အေန်ဂျေန်နဳယာ]] (Engineering) * [[သၞောတ် တင်ဂၞင်]] (Information system) | group2 = နဲပညာ ခေတ်တၟိ | list2 = * [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial intelligence) * [[ကွမ်တမ် ကောန်ပျူတာ]] (Quantum computing) * [[နဲပညာ ဗဳဇ]] (Biotechnology) * [[နဲပညာ နာနဝ်]] (Nanotechnology) | group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင် | list3 = * [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရုံစက်]] (Industrial Revolution) * [[အင်တာနက်]] (Internet) * [[ပရေင်ဆက်စပ် မဳဒဳယာ]] (Social media) * [[ဒေတာ ဇၞော်]] (Big data) }} [[Category:နဲပညာ]] [[Category:သိပ္ပံ]] [[Category:အေန်ဂျေန်နဳယာ]] rbwlk42mcfd4cnty684ln2kouyvol6b 56119 56118 2026-07-12T14:25:19Z Aue Nai 24 56119 wikitext text/x-wiki '''နဲပညာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Technology'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်စကာ လညာတ် သိပ္ပံ ကေုာံ သမ္တီ ပညာ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ကိရိယာ၊ စက်ယန္တရား၊ ကေုာံ လၟေင် ကမၠောန် သွက်ဂွံ သောင်ကလး ပြသၞာ ကေုာံ ပခိုဟ် ပတိုန် ဍာ်ဒကေဝ် ဘဝ ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။ ဝေါဟာရ ဏအ်ဝွံ ပြးဇး ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဇၟာပ်ဇၟာပ် ကဏ္ဍ ဘဝ လၟိုန်တ္ၚဲ ပိုယ် တုဲ၊ ဍေဟ် ပံင်ကောံ လဝ် အရာ မပ္တံကဵု သၞောတ် [[ကောန်ပျူတာ]] (Computer systems)၊ ကွတ်ပညာ ပရေင်သြိုင်ခၞံ၊ လွပ် ပရေင်ယဲ၊ ကေုာံ နဲကဲ စကာ ဒြဟတ် သဘာဝ တအ် သီုဖအိုတ် ရ။<ref name="arthur">{{cite book |last=Arthur |first=W. B. |title=The Nature of Technology: What It Is and How It Evolves |publisher=Free Press |year=2009 |pages=25-30}}</ref> နဲပညာ ဝွံ ဒှ် ဒြဟတ် အဓိက မပလီုပလာ် ကေုာံ ပြံင်လှာဲ (Driving force) ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ သဘာဝ ဂၠးတိ ရ။ စတမ် နူကဵု ခေတ် ကောန်မၞိဟ် တအ် စကာ ပၟတ် ကေုာံ ကိရိယာ တၟအ် စဵုကဵု စိုပ် ခေတ် [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial intelligence) တ္ၚဲဏအ်၊ နဲပညာ ဝွံ ဆက် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဒၟံင် ဟွံမဲ ကဵု အပိုတ်အခြာ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ နဲပညာ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ဂကူ၊ သဳအိုရဳ၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။ [[File:Cpu_die.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး လဒက်ပတန် အပ္ဍဲ [[မိုက်ခရဝ်ပရဝ်သေသသာ]] (Microprocessor) မဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက် နဲပညာ ဒဳဂျဳတေဝ် ခေတ်တၟိ။]] == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == ဝေါဟာရ "Technology" ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် ဂရိတ် တြေံ τέχνη (techne) မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ကွတ်တဲ၊ ပညာ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး အစောံသတ္တိ" ကေုာံ λογία (logia) မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ပရေင်လ္ၚတ်" ရ။ ပ္ဍဲကဵု လညာတ် ခေတ်တၟိ မ္ဂး၊ နဲပညာ ဝွံ ပါ်ကရေက် လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ အဓိက ၃ သာ် - # '''ကိရိယာ ကေုာံ စက် (Tools and Machines):''' ရုပ်ဝတ္ထု မပ္တံကဵု ကွဳစက်၊ ဖုန်၊ ကေုာံ စက်ရုံ တအ်။ # '''လၟေင် ကမၠောန် (Processes and Methods):''' နဲကဲ မကၠောန် ပတိတ် အရာ မွဲမွဲ (ဥပမာ - လၟေင် ပတိတ် ပသဲ)။ # '''သၞောတ် (Systems):''' သၞောတ် မပံင်ကောံ လဝ် နဲပညာ နာနာ သာ် (ဥပမာ - သၞောတ် [[အေန်တာနေတ်]] (Internet) ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောတ် ပရေင်ပလံင် ကပေါတ်)။ နဲပညာ ကဵု သိပ္ပံ ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် ညံင်ရဴ မသြိုဟ် ကဵု စး ကီု ရ။ သိပ္ပံ ဂှ် လ္ၚတ် သဘာဝ တုဲ ဂၠာဲ သမ္တီ ပညာ တၟိ ရ၊ နဲပညာ ဂှ် စကာ သမ္တီ ပညာ ဂှ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် အရာ မနွံကဵု ဖဵု သွက် ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။ == ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) == ဝင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် နဲပညာ ဝွံ ဒှ် ဝင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်မၞိဟ် ကီု ရ။ တၠပညာ ဝင် တအ် ပါ်လဝ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ နဲပညာ နကဵု ခေတ် အဓိက ဂမၠိုင် ရ -<ref name="kranzberg">{{cite journal |last=Kranzberg |first=M. |title=Technology and History: 'Kranzberg's Laws' |journal=Technology and Culture |volume=27 |issue=3 |pages=544-560 |year=1986}}</ref> * '''ခေတ် တၟအ် (Paleolithic & Neolithic Ages):''' ကောန်မၞိဟ် တအ် စ ဖန်ဗဒှ် ကိရိယာ တၟအ် သွက်ဂွံ လၟုဲ သတ် တုဲ၊ လက္ကရဴ ဂှ် လ္ၚတ် တီ ကၠုင် နဲကဲ ပတိုန် ပၟတ်၊ သြိုင် သ္ၚိ၊ ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ (Agriculture) ရ။ * '''ခေတ် ဗရိုတ် ကေုာံ ပသဲ (Bronze and Iron Ages):''' ကောန်မၞိဟ် တအ် မာန် စကာ ပသဲ ကေုာံ ဗရိုတ် သွက်ဂွံ ကၠောန် လွဟ် ကေုာံ ကိရိယာ မခိုင်ကၠိုက်၊ မကတဵုဗဒှ် ကဵု ဍုင် ကေုာံ အေန်ပါယာ ဇၞော်ဇၞော် တအ် ရ။ * '''ခေတ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရုံစက် (Industrial Revolution):''' ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၈ တေအ်၊ ပရေင်ခၞံဗဒှ် စက် ဒြဟတ် ဍာ် (Steam engine) ဂှ် ပြံင်လှာဲ လဝ် လၟေင် ပတိတ် ကပေါတ် နူကဵု တဲ စိုပ် အာ စက်ယန္တရား ဇၞော်ဇၞော် ရ။ * '''ခေတ် တင်ဂၞင် (Information Age):''' စတမ် နူ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ လပါ်ကဝက်၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ထရန်သစ်စတာ (Transistor)၊ [[ကောန်ပျူတာ]] (Computer)၊ ကေုာံ အေန်တာနေတ် တအ်ဂှ် ပလီုပလာ် လဝ် ပရေင်ဆက်စပ် ဂၠးတိ အလုံအိုတ်သီု ရ။ == ၃။ ဂကူ နဲပညာ အဓိကဂမၠိုင် (Major Types of Technology) == နဲပညာ ဝွံ ပြးဇး ဒၟံင် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ နာနာ သာ် တုဲ ဍေဟ်တအ် နွံကဵု တင်ရန်တၟအ် တၞဟ်ခြာ ရ။ {| class="wikitable sortable" |+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ နဲပညာ ကေုာံ လွပ် ဍေဟ်တအ် |- ! ဂကူ နဲပညာ ! တင်ရန်တၟအ် ! ဥပမာ လွပ် |- | '''နဲပညာ တင်ဂၞင် (IT)''' | သွက်ဂွံ သိပ်၊ တွက်ဂၞန်၊ ကေုာံ ပလံင် တင်ဂၞင်။ | ကောန်ပျူတာ၊ အေန်တာနေတ်၊ [[ဒေတာဘေ့စ်]] (Database)။ |- | '''နဲပညာ ပရေင်ထတ်ယုက် (Medical)''' | သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ယဲ၊ လွဳယဲ၊ ကေုာံ မင်မဲ လမျီု။ | စက် MRI၊ ဂဥုဲ ဗက်သေန်၊ စက်ရုပ် လွဳယဲ (Surgical robots)။ |- | '''နဲပညာ ကွဳစက် (Transportation)''' | သွက်ဂွံ ပလံင် မၞိဟ် ကေုာံ ကပေါတ် နူ ဌာန် မွဲ စိုပ် မွဲ။ | က္ၜင်ကျာ၊ ကွဳစက် ဟွံမဲ မၞိဟ်ဒဳ၊ [[က္ၜင်ကျာ အကာသ]] (Spacecraft)။ |- | '''နဲပညာ ပရေင်သြိုင်ခၞံ (Construction)''' | သွက်ဂွံ သြိုင် သ္ၚိ၊ တိုက်၊ ကေုာံ ဒဒန် ဂမၠိုင်။ | စက် ယိုက် ကပေါတ် ဇြိုင်၊ 3D ပရင်တာ သွက် သ္ၚိ၊ တိုက် စဵုဒၞာ ထမိက်တိ။ |} == ၄။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂကောံမၞိဟ် (Impact on Society) == နဲပညာ ဝွံ ပြံင်လှာဲ လဝ် ဗီုပြင် ကောန်မၞိဟ် တအ် ဂျိုင်သှ်ေ ကေုာံ ဆက်စပ် ရေင်သကအ် ဗွဲမဇၞော် ရ။ လပါ် ခိုဟ် ဂှ်၊ နဲပညာ ပရေင်ဆက်စပ် မပ္တံကဵု [[မဳဒဳယာ သမာဇ]] (Social media) တအ် ပကဵု ညံင် ဂၠးတိ ဂွံ ကြပ်ညောန် တုဲ၊ လွပ် နဲပညာ တအ် ဖအောန် ဖျေဟ် ဇမ္ၚောဲ ကေုာံ အခိင် ရ။<ref name="nye">{{cite book |last=Nye |first=D. E. |title=Technology Matters: Questions to Live With |publisher=MIT Press |year=2006 |pages=45-50}}</ref> ဆဂး နဲပညာ လေဝ် ကတဵုဗဒှ် ပြသၞာ ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် မာန် ရ။ ပရေင်စွဲလမ်း (Addiction) လတူ စမတ်ဖုန် (Smartphones)၊ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ကတဵုဒှ် ယဲ စိုတ်၊ ကေုာံ ပရေင်တြး ပရိုင်ပလီု (Fake news) တအ်ဝွံ ဒှ် အန္တရာယ် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် တ္ၚဲဏအ် ရ။ == ၅။ နဲပညာ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Technology and Economy) == ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ နဲပညာ ဝွံ ဒှ် ဒြဟတ် မဖန်ဗဒှ် ပရေင်တိုန်တက် ဇၞော်အိုတ် ရ။ စက်ယန္တရား ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင် အလဵုအလဵု (Automation) တအ် ပကဵု ညံင် ကမၠောန် တအ် ဂွံ ပြဟ် ကေုာံ အိုတ် သြန် အောန် ရ။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ လၟုဟ် ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ သၞောတ် ပရေင်ကူသာန်သွံရာန် အဳလက်ထရဝ်နစ် (E-commerce) ကေုာံ သြန် ဒဳဂျဳတေဝ် ရ။ ဆဂး၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် [[ဉာဏ်စက်]] ကေုာံ စက်ရုပ် တအ်ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ဖေက်လန် ဒဒှ်ရ ဍေဟ်တအ် သ္ဂောအ် ကၠုင် အစားထိုး ကမၠောန် မၞိဟ် (Job displacement) ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရ။ တၠပညာ တအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ဒဒှ်ရ ကမၠောန် မကၠောန် လၟိုန် (Routine tasks) တအ် ဗွဲမဂၠိုင် မာန် ဒးဒုင် ကေတ် ထောအ် နကဵု AI ကေုာံ စက်ရုပ် ပ္ဍဲ အကြာ ၂၀ သၞာံ ဂတ ဏအ် ရ။ == ၆။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပွဳပွူ သဘာဝ (Environmental Impact) == ပရေင်ဇၞော်မောဝ် နဲပညာ ရုံစက် တအ်ဂှ် ကတဵုဗဒှ် လဝ် ပြသၞာ ပွဳပွူ သဘာဝ ဗွဲမဇၞော် မပ္တံကဵု ပရေင်ဟွံအးဇ္ၚး ကျာ၊ ပရေင်တူ ဓါတ်ကာဗောန်၊ ကေုာံ [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု]] (Climate change) ရ။ ဆဂး၊ နဲပညာ ဏအ် ဟေင် ရ ပကဵု သွဟ် သွက်ဂွံ ပလေဝ် ပြသၞာ တအ် ဏအ်။ ကွတ်ပညာ တၟိ မပ္တံကဵု ဓါတ်ပၟတ် တ္ၚဲ (Solar energy)၊ ဓါတ်ပၟတ် ကျာ (Wind power)၊ ကေုာံ ကွဳစက် ဓါတ်လလဳ (Electric vehicles) တအ်ဝွံ ဒှ် နဲပညာ သၚေက် (Green technology) မရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ဖအောန် ဖျေဟ် ပရေင်ပလီုပလာ် သဘာဝ ရ။ == ၇။ စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ ဒဿန နဲပညာ (Ethics and Philosophy of Technology) == နဲပညာ သၠုင် ကၠုင် မ္ဂး၊ လညာတ် [[သဳအိုရဳ]] (Theory) ကေုာံ စိုတ်ဓါတ် (Ethics) လေဝ် ဒးချပ် ကၠုင် ဂၠိုင် ရ။ တၠဒဿန မာတင် ဟာင်ဒေဂါ (Martin Heidegger) ချူလဝ် လိက်ပရေင် မပြာကတ် "The Question Concerning Technology" မဟီုတွံ ဒဒှ်ရ နဲပညာ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ကိရိယာ သက်သက် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် အရာ မဖန်ဗဒှ် ဗီုပြင် ကောန်မၞိဟ် တအ် ညာတ် ကေတ် ဂၠးတိ ရ။<ref name="heidegger">{{cite book |last=Heidegger |first=M. |title=The Question Concerning Technology, and Other Essays |publisher=Harper & Row |year=1977 |pages=12-15}}</ref> ပြသၞာ စိုတ်ဓါတ် အဓိက ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ် ပါလုပ် သီုကဵု - * '''ပရေင်ဂီုကၠီု တင်ဂၞင် (Privacy):''' သၞောတ် စၟတ်သမ္တီ ရုပ် ကေုာံ ဒေတာ ဇၞော် (Big Data) မလီုလာ် အခေါင် ပူဂိုလ်။ * '''စိုတ်ဓါတ် AI (AI Ethics):''' ယဝ်ရ စက် မာန် ချပ် ဂွံ မ္ဂး၊ ညးလဵု ဒးကေတ် တာလျိုင် ပ္ဍဲ အခိင် စက် ယောန်မှာ။ * '''ပါ်ခြာ ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital Divide):''' မၞိဟ် နွံ သြန် တအ် ဂွံ စကာ နဲပညာ ခိုဟ် တုဲ မၞိဟ် ဒိုက်ဂတ် တအ် ဒးသှ်ေ လက္ကရဴ။ == ၈။ နဲပညာ ခေတ်တၟိ မမံက်ဂတဝ် ကၠုင် (Emerging Technologies) == ပ္ဍဲကဵု ဗွဝ်ကၠံ ၂၁ ဏအ်၊ နဲပညာ တၟိ မာန် ပြံင်လှာဲ ဂၠးတိ သီုဖအိုတ် မမံက်ဂတဝ် ကၠုင် ဒၟံင် ရ - * '''[[ဉာဏ်စက်]] (Artificial intelligence):''' စက် မမာန် ချပ်၊ ဗတောန်၊ ကေုာံ သောင်ကလး ပြသၞာ တုပ် ညံင် မၞိဟ်။ * '''[[ကွမ်တမ် ကောန်ပျူတာ]] (Quantum computing):''' ကောန်ပျူတာ မစကာ သဘာဝ ကွမ်တမ် သွက်ဂွံ တွက်ဂၞန် ဇြိုင်ဇြိုင် ဗွဲမပြဟ် ဇၞော် နူ ကောန်ပျူတာ ဓမ္မတာ မဳလဳယာန် ဆ။ * '''နဲပညာ ဗဳဇ (Biotechnology & CRISPR):''' ပရေင်ပြံင်လှာဲ DNA သွက်ဂွံ လွဳ ယဲ မပါကၠုင် နူ ဂဝ် ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် တၞံ မခံင် ကဵု ရာသဳဥတု။ * '''နဲပညာ နာနဝ် (Nanotechnology):''' ပရေင်ကၠောန် ကပေါတ် ပ္ဍဲ ကဆံင် အက်တမ် (Atoms) မာန် ခၞံဗဒှ် ဂဥုဲ တၟိ ဟွံသေင်မ္ဂး ကပေါတ် ခိုင်ကၠိုက် ဗွဲမလောန်။ == ၉။ နဲပညာ ပ္ဍဲ ပရေင်ပညာ ကေုာံ သိပ္ပံ (Technology in Education and Science) == နဲပညာ ဝွံ ပြံင်လှာဲ လဝ် ဗီုလဵု ကောန်မၞိဟ် တအ် ဗတောန် ပညာ ရ။ ခေတ် ကိုပ်ကၠာ တေအ် ဒးအာ ဘာ သွက်ဂွံ ကတ်လ္ၚတ် ကီုလေဝ်၊ တ္ၚဲဏအ် နကဵု သၞောတ် [[ပရေင်ဗတောန် နူ အေန်တာနေတ်]] (E-learning) ကေုာံ Wikipedia တအ်ဂှ်၊ ဇၟာပ် မၞိဟ် ဂွံ အခေါင် လ္ၚတ် ပညာ ပ္ဍဲ ဇၟာပ် ဒၞာဲ ရ။<ref name="kelly">{{cite book |last=Kelly |first=K. |title=What Technology Wants |publisher=Viking Press |year=2010 |pages=105-110}}</ref> ပ္ဍဲကဵု သိပ္ပံ မ္ဂး၊ နဲပညာ ဝွံ ဒှ် လွဟ် အဓိက သွက်ဂွံ ဂၠာဲ တင်ဂၞင် တၟိ ရ။ ဥပမာ - မှန်ဒ္ၚောဝ် အကာသ [[เจมส์ เวบบ์]] (James Webb Space Telescope) ဝွံ မာန် ညာတ် ကေတ် ဂၠးတိ နူကဵု သၞာံ ဗီလဳယာန် တေအ် တုဲ၊ စက် ပခိုဟ် အက်တမ် ဇၞော် (LHC) ဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ကောန်ဒကုတ် မဍောတ်အိုတ် ပ္ဍဲ စက္ကဝါ ရ။ == ၁၀။ အနာဂတ် နဲပညာ (Future of Technology) == အနာဂတ် နဲပညာ ဝွံ နွံကဵု အစောံသတ္တိ မဟွံမာန် ပိုင်ခြာ လဝ် ရ။ တၠပညာ တအ် ချပ် လဝ် ဒဒှ်ရ ကောန်မၞိဟ် တအ် သ္ဂောအ် ပြံင် အာ ဂျိုင်သှ်ေ ပ္ဍဲ လတူ ဂြိုဟ် အင်္ၚာ (Mars colonization) နကဵု အရီုအဗင် နဲပညာ အကာသ ရ။ တုဲပၠန် လညာတ် [[ပရေင်အလုံစုံ ဉာဏ်စက်]] (Technological Singularity) ဝွံ လေဝ် ဒှ် အရာ မၞိဟ် တအ် ဟီုဂး ဂၠိုင် ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် အခိင် ဉာဏ်စက် သၠုင် နူကဵု ဉာဏ် မၞိဟ် တုဲ ဍေဟ်တအ် ဖန်ဗဒှ် နဲပညာ တၟိ အလဵုအလဵု ဍေဟ်တအ် ရ။ ၜိုန်ရ နဲပညာ ဝွံ ကဵု ဖဵု ခိုဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ကီုလေဝ်၊ ပရေင်မင်မဲ ညံင် နဲပညာ ဂွံ ကဵု ဖဵု သွက် ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ဟွံမဲ ကဵု ပရေင်ပလီုပလာ် ဂှ် ဒှ် တာလျိုင် ဇၞော်အိုတ် သွက် ကောန်မၞိဟ် တအ် ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရောင်။ == နိဿဲဂမၠိုင် == <references /> == ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် == * [[သိပ္ပံ]] (Science) * [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial intelligence) * [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရုံစက်]] (Industrial Revolution) * [[အေန်တာနေတ်]] (Internet) {{Navbox | name = Technology and Applied Sciences | title = နဲပညာ ကေုာံ သိပ္ပံ လွပ် (Technology and Applied Sciences) | listclass = hlist | state = autocollapse | group1 = နဲပညာ သဇိုင် | list1 = * [[နဲပညာ]] (Technology) * [[သိပ္ပံ]] (Science) * [[အေန်ဂျေန်နဳယာ]] (Engineering) * [[သၞောတ် တင်ဂၞင်]] (Information system) | group2 = နဲပညာ ခေတ်တၟိ | list2 = * [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial intelligence) * [[ကွမ်တမ် ကောန်ပျူတာ]] (Quantum computing) * [[နဲပညာ ဗဳဇ]] (Biotechnology) * [[နဲပညာ နာနဝ်]] (Nanotechnology) | group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင် | list3 = * [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရုံစက်]] (Industrial Revolution) * [[အေန်တာနေတ်]] (Internet) * [[ပရေင်ဆက်စပ် မဳဒဳယာ]] (Social media) * [[ဒေတာ ဇၞော်]] (Big data) }} [[Category:နဲပညာ]] [[Category:သိပ္ပံ]] [[Category:အေန်ဂျေန်နဳယာ]] 9jnmi88roal7anzlmi9gza92a77aerx 56120 56119 2026-07-12T14:26:12Z Aue Nai 24 56120 wikitext text/x-wiki '''နဲပညာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Technology'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်စကာ လညာတ် သိပ္ပံ ကေုာံ သမ္တီ ပညာ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ကိရိယာ၊ စက်ယန္တရား၊ ကေုာံ လၟေင် ကမၠောန် သွက်ဂွံ သောင်ကလး ပြသၞာ ကေုာံ ပခိုဟ် ပတိုန် ဍာ်ဒကေဝ် ဘဝ ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။ ဝေါဟာရ ဏအ်ဝွံ ပြးဇး ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဇၟာပ်ဇၟာပ် ကဏ္ဍ ဘဝ လၟိုန်တ္ၚဲ ပိုယ် တုဲ၊ ဍေဟ် ပံင်ကောံ လဝ် အရာ မပ္တံကဵု သၞောတ် [[ကောန်ပျူတာ]] (Computer systems)၊ ကွတ်ပညာ ပရေင်သြိုင်ခၞံ၊ လွပ် ပရေင်ယဲ၊ ကေုာံ နဲကဲ စကာ ဒြဟတ် သဘာဝ တအ် သီုဖအိုတ် ရ။<ref name="arthur">{{cite book |last=Arthur |first=W. B. |title=The Nature of Technology: What It Is and How It Evolves |publisher=Free Press |year=2009 |pages=25-30}}</ref> နဲပညာ ဝွံ ဒှ် ဒြဟတ် အဓိက မပလီုပလာ် ကေုာံ ပြံင်လှာဲ (Driving force) ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ သဘာဝ ဂၠးတိ ရ။ စတမ် နူကဵု ခေတ် ကောန်မၞိဟ် တအ် စကာ ပၟတ် ကေုာံ ကိရိယာ တၟအ် စဵုကဵု စိုပ် ခေတ် [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial intelligence) တ္ၚဲဏအ်၊ နဲပညာ ဝွံ ဆက် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဒၟံင် ဟွံမဲ ကဵု အပိုတ်အခြာ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ နဲပညာ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ဂကူ၊ သဳအိုရဳ၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။ [[File:Cpu_die.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး လဒက်ပတန် အပ္ဍဲ [[မိုက်ခရဝ်ပရဝ်သေသသာ]] (Microprocessor) မဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက် နဲပညာ ဒဳဂျဳတေဝ် ခေတ်တၟိ။]] == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == ဝေါဟာရ "Technology" ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် ဂရိတ် တြေံ τέχνη (techne) မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ကွတ်တဲ၊ ပညာ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး အစောံသတ္တိ" ကေုာံ λογία (logia) မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ပရေင်လ္ၚတ်" ရ။ ပ္ဍဲကဵု လညာတ် ခေတ်တၟိ မ္ဂး၊ နဲပညာ ဝွံ ပါ်ကရေက် လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ အဓိက ၃ သာ် - # '''ကိရိယာ ကေုာံ စက် (Tools and Machines):''' ရုပ်ဝတ္ထု မပ္တံကဵု ကွဳစက်၊ ဖုန်၊ ကေုာံ စက်ရုင် တအ်။ # '''လၟေင် ကမၠောန် (Processes and Methods):''' နဲကဲ မကၠောန် ပတိတ် အရာ မွဲမွဲ (ဥပမာ - လၟေင် ပတိတ် ပသဲ)။ # '''သၞောတ် (Systems):''' သၞောတ် မပံင်ကောံ လဝ် နဲပညာ နာနာ သာ် (ဥပမာ - သၞောတ် [[အေန်တာနေတ်]] (Internet) ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောတ် ပရေင်ပလံင် ကပေါတ်)။ နဲပညာ ကဵု သိပ္ပံ ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် ညံင်ရဴ မသြိုဟ် ကဵု စး ကီု ရ။ သိပ္ပံ ဂှ် လ္ၚတ် သဘာဝ တုဲ ဂၠာဲ သမ္တီ ပညာ တၟိ ရ၊ နဲပညာ ဂှ် စကာ သမ္တီ ပညာ ဂှ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် အရာ မနွံကဵု ဖဵု သွက် ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။ == ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) == ဝင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် နဲပညာ ဝွံ ဒှ် ဝင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်မၞိဟ် ကီု ရ။ တၠပညာ ဝင် တအ် ပါ်လဝ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ နဲပညာ နကဵု ခေတ် အဓိက ဂမၠိုင် ရ -<ref name="kranzberg">{{cite journal |last=Kranzberg |first=M. |title=Technology and History: 'Kranzberg's Laws' |journal=Technology and Culture |volume=27 |issue=3 |pages=544-560 |year=1986}}</ref> * '''ခေတ် တၟအ် (Paleolithic & Neolithic Ages):''' ကောန်မၞိဟ် တအ် စ ဖန်ဗဒှ် ကိရိယာ တၟအ် သွက်ဂွံ လၟုဲ သတ် တုဲ၊ လက္ကရဴ ဂှ် လ္ၚတ် တီ ကၠုင် နဲကဲ ပတိုန် ပၟတ်၊ သြိုင် သ္ၚိ၊ ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ (Agriculture) ရ။ * '''ခေတ် ဗရိုတ် ကေုာံ ပသဲ (Bronze and Iron Ages):''' ကောန်မၞိဟ် တအ် မာန် စကာ ပသဲ ကေုာံ ဗရိုတ် သွက်ဂွံ ကၠောန် လွဟ် ကေုာံ ကိရိယာ မခိုင်ကၠိုက်၊ မကတဵုဗဒှ် ကဵု ဍုင် ကေုာံ အေန်ပါယာ ဇၞော်ဇၞော် တအ် ရ။ * '''ခေတ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရုင်စက် (Industrial Revolution):''' ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၈ တေအ်၊ ပရေင်ခၞံဗဒှ် စက် ဒြဟတ် ဍာ် (Steam engine) ဂှ် ပြံင်လှာဲ လဝ် လၟေင် ပတိတ် ကပေါတ် နူကဵု တဲ စိုပ် အာ စက်ယန္တရား ဇၞော်ဇၞော် ရ။ * '''ခေတ် တင်ဂၞင် (Information Age):''' စတမ် နူ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ လပါ်ကဝက်၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ထရန်သစ်စတာ (Transistor)၊ [[ကောန်ပျူတာ]] (Computer)၊ ကေုာံ အေန်တာနေတ် တအ်ဂှ် ပလီုပလာ် လဝ် ပရေင်ဆက်စပ် ဂၠးတိ အလုံအိုတ်သီု ရ။ == ၃။ ဂကူ နဲပညာ အဓိကဂမၠိုင် (Major Types of Technology) == နဲပညာ ဝွံ ပြးဇး ဒၟံင် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ နာနာ သာ် တုဲ ဍေဟ်တအ် နွံကဵု တင်ရန်တၟအ် တၞဟ်ခြာ ရ။ {| class="wikitable sortable" |+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ နဲပညာ ကေုာံ လွပ် ဍေဟ်တအ် |- ! ဂကူ နဲပညာ ! တင်ရန်တၟအ် ! ဥပမာ လွပ် |- | '''နဲပညာ တင်ဂၞင် (IT)''' | သွက်ဂွံ သိပ်၊ တွက်ဂၞန်၊ ကေုာံ ပလံင် တင်ဂၞင်။ | ကောန်ပျူတာ၊ အေန်တာနေတ်၊ [[ဒေတာဘေ့စ်]] (Database)။ |- | '''နဲပညာ ပရေင်ထတ်ယုက် (Medical)''' | သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ယဲ၊ လွဳယဲ၊ ကေုာံ မင်မဲ လမျီု။ | စက် MRI၊ ဂဥုဲ ဗက်သေန်၊ စက်ရုပ် လွဳယဲ (Surgical robots)။ |- | '''နဲပညာ ကွဳစက် (Transportation)''' | သွက်ဂွံ ပလံင် မၞိဟ် ကေုာံ ကပေါတ် နူ ဌာန် မွဲ စိုပ် မွဲ။ | က္ၜင်ကျာ၊ ကွဳစက် ဟွံမဲ မၞိဟ်ဒဳ၊ [[က္ၜင်ကျာ အကာသ]] (Spacecraft)။ |- | '''နဲပညာ ပရေင်သြိုင်ခၞံ (Construction)''' | သွက်ဂွံ သြိုင် သ္ၚိ၊ တိုက်၊ ကေုာံ ဒဒန် ဂမၠိုင်။ | စက် ယိုက် ကပေါတ် ဇြိုင်၊ 3D ပရင်တာ သွက် သ္ၚိ၊ တိုက် စဵုဒၞာ ထမိက်တိ။ |} == ၄။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂကောံမၞိဟ် (Impact on Society) == နဲပညာ ဝွံ ပြံင်လှာဲ လဝ် ဗီုပြင် ကောန်မၞိဟ် တအ် ဂျိုင်သှ်ေ ကေုာံ ဆက်စပ် ရေင်သကအ် ဗွဲမဇၞော် ရ။ လပါ် ခိုဟ် ဂှ်၊ နဲပညာ ပရေင်ဆက်စပ် မပ္တံကဵု [[မဳဒဳယာ သမာဇ]] (Social media) တအ် ပကဵု ညံင် ဂၠးတိ ဂွံ ကြပ်ညောန် တုဲ၊ လွပ် နဲပညာ တအ် ဖအောန် ဖျေဟ် ဇမ္ၚောဲ ကေုာံ အခိင် ရ။<ref name="nye">{{cite book |last=Nye |first=D. E. |title=Technology Matters: Questions to Live With |publisher=MIT Press |year=2006 |pages=45-50}}</ref> ဆဂး နဲပညာ လေဝ် ကတဵုဗဒှ် ပြသၞာ ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် မာန် ရ။ ပရေင်စွဲလမ်း (Addiction) လတူ စမတ်ဖုန် (Smartphones)၊ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ကတဵုဒှ် ယဲ စိုတ်၊ ကေုာံ ပရေင်တြး ပရိုင်ပလီု (Fake news) တအ်ဝွံ ဒှ် အန္တရာယ် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် တ္ၚဲဏအ် ရ။ == ၅။ နဲပညာ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Technology and Economy) == ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ နဲပညာ ဝွံ ဒှ် ဒြဟတ် မဖန်ဗဒှ် ပရေင်တိုန်တက် ဇၞော်အိုတ် ရ။ စက်ယန္တရား ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင် အလဵုအလဵု (Automation) တအ် ပကဵု ညံင် ကမၠောန် တအ် ဂွံ ပြဟ် ကေုာံ အိုတ် သြန် အောန် ရ။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ လၟုဟ် ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ သၞောတ် ပရေင်ကူသာန်သွံရာန် အဳလက်ထရဝ်နစ် (E-commerce) ကေုာံ သြန် ဒဳဂျဳတေဝ် ရ။ ဆဂး၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် [[ဉာဏ်စက်]] ကေုာံ စက်ရုပ် တအ်ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ဖေက်လန် ဒဒှ်ရ ဍေဟ်တအ် သ္ဂောအ် ကၠုင် အစားထိုး ကမၠောန် မၞိဟ် (Job displacement) ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရ။ တၠပညာ တအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ဒဒှ်ရ ကမၠောန် မကၠောန် လၟိုန် (Routine tasks) တအ် ဗွဲမဂၠိုင် မာန် ဒးဒုင် ကေတ် ထောအ် နကဵု AI ကေုာံ စက်ရုပ် ပ္ဍဲ အကြာ ၂၀ သၞာံ ဂတ ဏအ် ရ။ == ၆။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပွဳပွူ သဘာဝ (Environmental Impact) == ပရေင်ဇၞော်မောဝ် နဲပညာ ရုင်စက် တအ်ဂှ် ကတဵုဗဒှ် လဝ် ပြသၞာ ပွဳပွူ သဘာဝ ဗွဲမဇၞော် မပ္တံကဵု ပရေင်ဟွံအးဇ္ၚး ကျာ၊ ပရေင်တူ ဓါတ်ကာဗောန်၊ ကေုာံ [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု]] (Climate change) ရ။ ဆဂး၊ နဲပညာ ဏအ် ဟေင် ရ ပကဵု သွဟ် သွက်ဂွံ ပလေဝ် ပြသၞာ တအ် ဏအ်။ ကွတ်ပညာ တၟိ မပ္တံကဵု ဓါတ်ပၟတ် တ္ၚဲ (Solar energy)၊ ဓါတ်ပၟတ် ကျာ (Wind power)၊ ကေုာံ ကွဳစက် ဓါတ်လလဳ (Electric vehicles) တအ်ဝွံ ဒှ် နဲပညာ သၚေက် (Green technology) မရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ဖအောန် ဖျေဟ် ပရေင်ပလီုပလာ် သဘာဝ ရ။ == ၇။ စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ ဒဿန နဲပညာ (Ethics and Philosophy of Technology) == နဲပညာ သၠုင် ကၠုင် မ္ဂး၊ လညာတ် [[သဳအိုရဳ]] (Theory) ကေုာံ စိုတ်ဓါတ် (Ethics) လေဝ် ဒးချပ် ကၠုင် ဂၠိုင် ရ။ တၠဒဿန မာတင် ဟာင်ဒေဂါ (Martin Heidegger) ချူလဝ် လိက်ပရေင် မပြာကတ် "The Question Concerning Technology" မဟီုတွံ ဒဒှ်ရ နဲပညာ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ကိရိယာ သက်သက် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် အရာ မဖန်ဗဒှ် ဗီုပြင် ကောန်မၞိဟ် တအ် ညာတ် ကေတ် ဂၠးတိ ရ။<ref name="heidegger">{{cite book |last=Heidegger |first=M. |title=The Question Concerning Technology, and Other Essays |publisher=Harper & Row |year=1977 |pages=12-15}}</ref> ပြသၞာ စိုတ်ဓါတ် အဓိက ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ် ပါလုပ် သီုကဵု - * '''ပရေင်ဂီုကၠီု တင်ဂၞင် (Privacy):''' သၞောတ် စၟတ်သမ္တီ ရုပ် ကေုာံ ဒေတာ ဇၞော် (Big Data) မလီုလာ် အခေါင် ပူဂိုလ်။ * '''စိုတ်ဓါတ် AI (AI Ethics):''' ယဝ်ရ စက် မာန် ချပ် ဂွံ မ္ဂး၊ ညးလဵု ဒးကေတ် တာလျိုင် ပ္ဍဲ အခိင် စက် ယောန်မှာ။ * '''ပါ်ခြာ ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital Divide):''' မၞိဟ် နွံ သြန် တအ် ဂွံ စကာ နဲပညာ ခိုဟ် တုဲ မၞိဟ် ဒိုက်ဂတ် တအ် ဒးသှ်ေ လက္ကရဴ။ == ၈။ နဲပညာ ခေတ်တၟိ မမံက်ဂတဝ် ကၠုင် (Emerging Technologies) == ပ္ဍဲကဵု ဗွဝ်ကၠံ ၂၁ ဏအ်၊ နဲပညာ တၟိ မာန် ပြံင်လှာဲ ဂၠးတိ သီုဖအိုတ် မမံက်ဂတဝ် ကၠုင် ဒၟံင် ရ - * '''[[ဉာဏ်စက်]] (Artificial intelligence):''' စက် မမာန် ချပ်၊ ဗတောန်၊ ကေုာံ သောင်ကလး ပြသၞာ တုပ် ညံင် မၞိဟ်။ * '''[[ကွမ်တမ် ကောန်ပျူတာ]] (Quantum computing):''' ကောန်ပျူတာ မစကာ သဘာဝ ကွမ်တမ် သွက်ဂွံ တွက်ဂၞန် ဇြိုင်ဇြိုင် ဗွဲမပြဟ် ဇၞော် နူ ကောန်ပျူတာ ဓမ္မတာ မဳလဳယာန် ဆ။ * '''နဲပညာ ဗဳဇ (Biotechnology & CRISPR):''' ပရေင်ပြံင်လှာဲ DNA သွက်ဂွံ လွဳ ယဲ မပါကၠုင် နူ ဂဝ် ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် တၞံ မခံင် ကဵု ရာသဳဥတု။ * '''နဲပညာ နာနဝ် (Nanotechnology):''' ပရေင်ကၠောန် ကပေါတ် ပ္ဍဲ ကဆံင် အက်တမ် (Atoms) မာန် ခၞံဗဒှ် ဂဥုဲ တၟိ ဟွံသေင်မ္ဂး ကပေါတ် ခိုင်ကၠိုက် ဗွဲမလောန်။ == ၉။ နဲပညာ ပ္ဍဲ ပရေင်ပညာ ကေုာံ သိပ္ပံ (Technology in Education and Science) == နဲပညာ ဝွံ ပြံင်လှာဲ လဝ် ဗီုလဵု ကောန်မၞိဟ် တအ် ဗတောန် ပညာ ရ။ ခေတ် ကိုပ်ကၠာ တေအ် ဒးအာ ဘာ သွက်ဂွံ ကတ်လ္ၚတ် ကီုလေဝ်၊ တ္ၚဲဏအ် နကဵု သၞောတ် [[ပရေင်ဗတောန် နူ အေန်တာနေတ်]] (E-learning) ကေုာံ Wikipedia တအ်ဂှ်၊ ဇၟာပ် မၞိဟ် ဂွံ အခေါင် လ္ၚတ် ပညာ ပ္ဍဲ ဇၟာပ် ဒၞာဲ ရ။<ref name="kelly">{{cite book |last=Kelly |first=K. |title=What Technology Wants |publisher=Viking Press |year=2010 |pages=105-110}}</ref> ပ္ဍဲကဵု သိပ္ပံ မ္ဂး၊ နဲပညာ ဝွံ ဒှ် လွဟ် အဓိက သွက်ဂွံ ဂၠာဲ တင်ဂၞင် တၟိ ရ။ ဥပမာ - မှန်ဒ္ၚောဝ် အကာသ [[เจมส์ เวบบ์]] (James Webb Space Telescope) ဝွံ မာန် ညာတ် ကေတ် ဂၠးတိ နူကဵု သၞာံ ဗီလဳယာန် တေအ် တုဲ၊ စက် ပခိုဟ် အက်တမ် ဇၞော် (LHC) ဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ကောန်ဒကုတ် မဍောတ်အိုတ် ပ္ဍဲ စက္ကဝါ ရ။ == ၁၀။ အနာဂတ် နဲပညာ (Future of Technology) == အနာဂတ် နဲပညာ ဝွံ နွံကဵု အစောံသတ္တိ မဟွံမာန် ပိုင်ခြာ လဝ် ရ။ တၠပညာ တအ် ချပ် လဝ် ဒဒှ်ရ ကောန်မၞိဟ် တအ် သ္ဂောအ် ပြံင် အာ ဂျိုင်သှ်ေ ပ္ဍဲ လတူ ဂြိုဟ် အင်္ၚာ (Mars colonization) နကဵု အရီုအဗင် နဲပညာ အကာသ ရ။ တုဲပၠန် လညာတ် [[ပရေင်အလုံစုံ ဉာဏ်စက်]] (Technological Singularity) ဝွံ လေဝ် ဒှ် အရာ မၞိဟ် တအ် ဟီုဂး ဂၠိုင် ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် အခိင် ဉာဏ်စက် သၠုင် နူကဵု ဉာဏ် မၞိဟ် တုဲ ဍေဟ်တအ် ဖန်ဗဒှ် နဲပညာ တၟိ အလဵုအလဵု ဍေဟ်တအ် ရ။ ၜိုန်ရ နဲပညာ ဝွံ ကဵု ဖဵု ခိုဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ကီုလေဝ်၊ ပရေင်မင်မဲ ညံင် နဲပညာ ဂွံ ကဵု ဖဵု သွက် ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ဟွံမဲ ကဵု ပရေင်ပလီုပလာ် ဂှ် ဒှ် တာလျိုင် ဇၞော်အိုတ် သွက် ကောန်မၞိဟ် တအ် ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရောင်။ == နိဿဲဂမၠိုင် == <references /> == ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် == * [[သိပ္ပံ]] (Science) * [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial intelligence) * [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရုင်စက်]] (Industrial Revolution) * [[အေန်တာနေတ်]] (Internet) {{Navbox | name = Technology and Applied Sciences | title = နဲပညာ ကေုာံ သိပ္ပံ လွပ် (Technology and Applied Sciences) | listclass = hlist | state = autocollapse | group1 = နဲပညာ သဇိုင် | list1 = * [[နဲပညာ]] (Technology) * [[သိပ္ပံ]] (Science) * [[အေန်ဂျေန်နဳယာ]] (Engineering) * [[သၞောတ် တင်ဂၞင်]] (Information system) | group2 = နဲပညာ ခေတ်တၟိ | list2 = * [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial intelligence) * [[ကွမ်တမ် ကောန်ပျူတာ]] (Quantum computing) * [[နဲပညာ ဗဳဇ]] (Biotechnology) * [[နဲပညာ နာနဝ်]] (Nanotechnology) | group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင် | list3 = * [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရုင်စက်]] (Industrial Revolution) * [[အေန်တာနေတ်]] (Internet) * [[ပရေင်ဆက်စပ် မဳဒဳယာ]] (Social media) * [[ဒေတာ ဇၞော်]] (Big data) }} [[Category:နဲပညာ]] [[Category:သိပ္ပံ]] [[Category:အေန်ဂျေန်နဳယာ]] rfs6dfubt8xw86mlace3ji32bfjhqqz ဂကောံ ဍုင်ဂမၠိုင် 0 9649 56135 52128 2026-07-13T05:36:47Z Aue Nai 24 Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[ဂကောံဍုင်ဂမၠိုင်]] ဇရေင် [[ဂကောံ ဍုင်ဂမၠိုင်]] 52128 wikitext text/x-wiki {{Short description|ဂကောံအလုံဂၠးတိ ကိုပ်ကၠာအိုတ် မဒက်ပ္တန်လဝ် ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ပထမ သွက်ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်}} {{Infobox organization | name = ဂကောံဍုင်ဂမၠိုင် | native_name = {{lang-en|League of Nations}}<br>{{lang-fr|Société des Nations}} | image = Symbol of the League of Nations.svg | image_size = 200px | caption = တဆိပ် ဂကောံဍုင်ဂမၠိုင် (သၞာံ ၁၉၃၉-၁၉၄၆) | formation = {{Start date and age|1920|01|10}} | extinction = {{End date|1946|04|20}} | type = ဂကောံ အလုံဂၠးတိ (Intergovernmental organization) | purpose = ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်၊ ပရေင်စဵုဒၞာ မွဲကရောမ် ကေုာံ ပွမသောင်ကလး ပြဿနာ နကဵု နဲကဲဓရီုကျာ | headquarters = [[ဂျနဳဗာ]]၊ [[သွိတ်ဇြာလာန်]] | language = အင်္ဂလိက်, ပြင်သေတ်, သပိန် | successor = [[ကုလသမဂ္ဂ]] }} '''ဂကောံဍုင်ဂမၠိုင်''' ({{lang-en|League of Nations}}, ဗွဲခမၞောန် '''LON''') ဝွံ ဒှ်ဂကောံ အလုံဂၠးတိ ကိုပ်ကၠာအိုတ် မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု တင်ရန်တၟအ် အဓိက သွက်ဂွံ မင်မွဲ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် အလုံလိုက်ရ။ ဂကောံဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၀ ဂိတုဇာန္နဝါရဳ ၁၀ ကြဴနူ ကောံဓရီု ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ပ္ဍဲ ဍုင်ပါရဳ (Paris Peace Conference) မကတဵုဒှ်လဝ် ကြဴနူ [[ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ပထမ]] အာစိုပ်ဒတုဲရ။ == ဝင် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် == ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ပထမ မကတဵုဒှ်လဝ် ပရေင်လီုလာ် ကေုာံ လမျီုမၞိဟ် မဒးလေင်လဝ် ဗွဲမဂၠိုင်တုဲ၊ သမတ ဍုင်အမေရိကာန် [[ဝုဒ်ရဝ် ဝေလ်ဆောန်]] (Woodrow Wilson) ဓမံက်ထ္ၜးလဝ် လညာတ် သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် ဂကောံအလုံဂၠးတိမွဲ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညံင်ပၞာန် ဟွံဂွံကတဵုဒှ်ပၠန်ရ။ ၜိုန်ရ ဍုင်အမေရိကာန် ဖန်ဗဒှ်လဝ် လညာတ်ဏအ်ကီုလေဝ်၊ အလဵုဇကု ဍုင်အမေရိကာန်တအ် ဟွံပါလုပ်လဝ် ပ္ဍဲဂကောံဏအ်ရ ဟိုတ်နူ လွှတ်တော်အမေရိကာန် ဟွံဒုင်တဲရ။ == တင်ရန်တၟအ် အဓိက == တင်ရန်တၟအ် အဓိက သွက် ဂကောံဍုင်ဂမၠိုင်ဂှ် ဒှ်- * '''ပွမဖအောန်ဖျေဟ် လွဟ် (Disarmament):''' ဖအောန်ဖျေဟ် လွဟ်လက်နက် ပ္ဍဲဍုင်နာနာ ညံင်ဟွံဂွံ ကတဵုဒှ် ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ဒြဟတ်ပၞာန်။ * '''ပရေင်စဵုဒၞာ မွဲကရောမ် (Collective Security):''' ယဝ်ရ ဍုင်မွဲမွဲ ဒးဒုင် ဗတိုက်မ္ဂး၊ ဍုင်သၟေဟ်တအ် ပံင်ကောံတုဲ စဵုဒၞာ ကေုာံ ဗတိုက်စဵုဒၞာကဵု ဍုင်ဂှ်ရ။ * '''ပွမသောင်ကလး ပြဿနာ:''' သောင်ကလး ပြဿနာ အကြာဍုင် ကဵု ဍုင် နကဵု နဲကဲဓရီုကျာ သဳကၠဳ ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ (Negotiation and Arbitration) စၞးမစကာ လွဟ်ပၞာန်။ * '''ပရေင်ခိုဟ်စ သွက် ကောန်မၞိဟ်:''' ဇၞော်မောဝ်ကဵု ပရေင်ထတ်ယုက်၊ ပရေင်စဵုဒၞာ ညးမဒးဒုင်ဘဲဒဏ် ကေုာံ အခေါင်အရာ သၟာကမၠောန်တအ်။ == ပရေင်ဆောမ်လေင် ကေုာံ အုပ်နိဂီု == ၜိုန်ရ ဂကောံဏအ်ဝွံ ဂွံအံင်ဇၞး ပ္ဍဲအရာမသောင်ကလး ပြဿနာဍောတ်တ် လ္ၚဵု ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၀ တအ်ကီုလေဝ်၊ ဍေံဟွံမွဲကဵု ဒြဟတ်ပၞာန် အလဵုဇကု သွက်ဂွံ ဓမံက်ရုပ်ရဴ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ သ္ဂုတ်ထာဝ်တအ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ကာလဍုင်ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု ဂျာမနဳ၊ အဳတလဳ ကေုာံ ဂျပေန် တအ် စချဳဒရိုင် ပရေင်ကျာ်ပၞာန် (Aggression) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၀ တအ်ဂှ်၊ ဂကောံဍုင်ဂမၠိုင်ဝွံ စဵုဒၞာ ဟွံမာန်တုဲ ကၞောတ်တဲ ကတဵုဒှ်ကၠုင် [[ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ဒုတိယ]] ရ။ ပ္ဍဲ [[၂၀ ဨပြဳ]] သၞာံ [[၁၉၄၆]] ဂှ်၊ ဂကောံဍုင်ဂမၠိုင်ဝွံ အာစိုပ်ဒတုဲ အုပ်နိဂီုတုဲ၊ ပရေင်တာလျိုင်၊ အာဲကၟာဲ ကေုာံ တင်ရန်တၟအ် သီုဖအိုတ်ဂှ် ပြံင်ပအပ်ကဵု ဂကောံတၟိ မၞုံယၟု '''[[ကုလသမဂ္ဂ]]''' (United Nations) ရ။ == မုက်လိက် မဆက်စပ် == * [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations) * [[ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ပထမ]] * [[ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ဒုတိယ]] == နိဿဲ == * Northedge, F. S. (1986). ''The League of Nations: Its Life and Times, 1920–1946''. Holmes & Meier. * Walters, F. P. (1952). ''A History of the League of Nations''. Oxford University Press. [[ကဏ္ဍ:ဂကောံဍုင်ဂမၠိုင်| ]] [[ကဏ္ဍ:ဝင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးကဝ်]] [[ကဏ္ဍ:ဂကောံဂၠးကဝ်ဂမၠိုင် မဟွံမွဲယျ]] 1nzpg0w4rxn09kr9dld5onwmkuic5u8 ဒဳဂျေအိုင် ဖန်တမ် ၁ 0 11510 56129 55937 2026-07-13T00:18:04Z InternetArchiveBot 1698 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 56129 wikitext text/x-wiki '''ဒဳဂျေအိုင် ဖန်တမ် ၁''' (အၚ်္ဂလိက်: ''DJI Phantom 1'') ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဖန်တမ် ၁''' ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် [[က္ၜင်ကျာ ဟွံမဲ မၞိဟ်ဒဳ]] (Unmanned aerial vehicle - UAV) ဟွံသေင်မ္ဂး ဒရဝ် (Drone) ဂကူ က္ၜင်ပန်ပၞဟ် (Quadcopter) မခၞံဗဒှ် ကေုာံ တြးပတိတ် လဝ် နကဵု ကမ္ပဏဳ နည်းပညာ ကြုက် [[ဒဳဂျေအိုင်]] (DJI) ပ္ဍဲ ဂိတု ဇာန်နဝါရဳ သၞာံ ၂၀၁၃ ရ။ က္ၜင်ကျာ ဏအ်ဝွံ ဒှ် ဒရဝ် သွက် ညးလွပ် ဓမ္မတာ (Consumer drone) မနွံကဵု အကာဲအရာ "ပံက် တွိုက် တုဲ ပဝ် ဂွံ သမၠေဝ်" (Ready-to-fly - RTF) ပထမအိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိ တုဲ၊ ဍေဟ် ပြံင်လှာဲ လဝ် ဝင် ပရေင်တက်ရုပ် အကာသ (Aerial photography) ဗွဲမဇၞော် ရ။<ref name="theverge">{{cite web |url=https://www.theverge.com/2013/1/8/3850056/dji-phantom-quadcopter-drone-ces-2013 |title=DJI's Phantom is a ready-to-fly quadcopter for the masses |author=Ben Popper |publisher=The Verge |date=January 8, 2013 |access-date=2023-10-25}}</ref> ကိုပ်ကၠာ နူ ဖန်တမ် ၁ ဟွံမဲ ဏီ ဂှ်၊ မၞိဟ် မဝေင် ဒရဝ် တအ် ဒးကၠောန် ကေုာံ ပံင်ကောံ စက် (DIY) နကဵု ဇကု အလဵု ဇကု တုဲ ကေတ် အခိင် ဗွဲမလအ်လ ရ။ ဆဂး ဖန်တမ် ၁ ဝွံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် သွက်ဂွံ လောဲသွာ ပ္ဍဲ ပရေင်စကာ တုဲ၊ ဍေဟ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် [[မရှေန်]] (Machine) က္ၜင်ကျာ အကာသ ဂွံ စိုပ် အာ တဲ ညးဍုင်ကွာန် ဓမ္မတာ တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဒဳဂျေအိုင် ဖန်တမ် ၁ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ဒီဇိုင်း၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ခေတ်တၟိ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။ [[File:DJI_Phantom_1_with_GoPro.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး က္ၜင်ကျာ ဟွံမဲ မၞိဟ်ဒဳ ဒဳဂျေအိုင် ဖန်တမ် ၁ မကွက်လဝ် ကေမရာ GoPro သွက်ဂွံ တက်ရုပ် လတူ အကာသ။]] == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Concept) == ဒဳဂျေအိုင် ဖန်တမ် ၁ ဝွံ ဒှ် က္ၜင်ကျာ ဟွံမဲ မၞိဟ်ဒဳ မနွံကဵု ပၞဟ် ပန် (Quadcopter) မစကာ ဒြဟတ် ဗက်ထရဳ (Battery) သွက်ဂွံ ပဝ် လတူ ကျာ ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် စတမ် အဆက်အပိုင် သၞောတ် ဖန်တမ် (Phantom series) မဒှ် သၞောတ် ဒရဝ် မအံင်ဇၞး အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ကမ္ပဏဳ DJI ရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိက ပ္ဍဲ ပရေင်ခၞံဗဒှ် ဖန်တမ် ၁ ဂှ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ကိရိယာ တက်ရုပ် ဗဳဒဳယော လတူ အကာသ မနွံကဵု ၚုဟ်မး မထေက်တန် ကေုာံ စကာ လောဲသွာ ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဍိုက်ပေင် ဒၟံင် နကဵု သၞောတ် ထိင်ဒဝ် ပရေင်ပဝ် (Flight controller) အလဵုအလဵု တုဲ၊ မၞိဟ် မဟွံမဲ ပရေင်ဆဵုဂဗ ပရေင်ပဝ် က္ၜင်ကျာ တအ် လေဝ် မာန် ပဝ် ဍေဟ် လောဲလောဲ သွာသွာ ရ။ == ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) == ကမ္ပဏဳ DJI ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၆ နကဵု တၠပညာ အေန်ဂျေန်နဳယာ [[ဖရေက် ဝါန်]] (Frank Wang) ပ္ဍဲ ဍုင်ရှန်ကျေန် (Shenzhen) ဍုင်ကြုက် ရ။ ကိုပ်ကၠာ တေအ် ကမ္ပဏဳ ဏအ်ဝွံ ကၠောန် ပတိတ် ဆ သၞောတ် ထိင်ဒဝ် ပရေင်ပဝ် (Flight control systems) မပ္တံကဵု Naza-M သွက် ဂကောံ မၞိဟ် မကၠောန် ဒရဝ် နကဵု အလဵု ဇကု (DIY hobbyists) တအ် သၟး ရ。<ref name="forbes">{{cite news |last=Mac |first=R. |title=Bow To Your Billionaire Drone Overlord: Frank Wang's Quest To Put DJI Robots Into The Sky |work=Forbes |date=May 6, 2015 |url=https://www.forbes.com/sites/ryanmac/2015/05/06/dji-drones-frank-wang-china-billionaire/}}</ref> ဆဂး ဖရေက် ဝါန်ဆဵုကေတ် ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ ကမ္ပဏဳ မာန် ပံင်ကောံ စက် သီုဖအိုတ် (Software and Hardware) ပ္ဍဲကဵု ခန္ဓာကိုယ် မွဲ ဓဝ် တုဲ သွံ မ္ဂး၊ ဍေဟ် မာန် ဇၞော်မောဝ် ပရေင်သွံရာန် ဗွဲမလောန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၃ ညးတအ် ပတိတ် ဖန်တမ် ၁ နကဵု သၞောတ် Naza-M မပၠောပ်လဝ် အပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် အလဵုအလဵု ရ။ ပရေင်ဏအ်ဝွံ ဒှ် လဂံါ မဇၞော်အိုတ် မပြံင်လှာဲ ထောအ် ကမ္ပဏဳ DJI နူကဵု ညးမကၠောန် ကပေါတ် အဆက်အစပ် (Parts supplier) စိုပ် အာ ကဆံင် ညးမကၠောန် ပတိတ် ကပေါတ် အလုံစုံ (System integrator) မွဲ ရ။ == ၃။ လဒက်ပတန် ကေုာံ ဒီဇိုင်း (Design and Construction) == ဒီဇိုင်း သွက် ဖန်တမ် ၁ ဝွံ ဒှ် ဒီဇိုင်း မပြာကတ် ကေုာံ ဒှ် သင်္ကေတ သွက် ဒရဝ် ခေတ်တၟိ သီုဖအိုတ် ရ။ ခန္ဓာကိုယ် ဍေဟ် (Shell) ဂှ် ကၠောန် လဝ် နကဵု ပလာသတစ် (Plastic) မနွံ အသာ် ဗု တုဲ၊ နွံကဵု ဗီုပြင် X-shape သွက်ဂွံ တန်တဴ ညိင် သ္ၚိတ် ပ္ဍဲ လတူ ကျာ ရ။ {| class="wikitable sortable" |+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး တင်ဂၞင် သဇိုင် ဒဳဂျေအိုင် ဖန်တမ် ၁ |- ! ကဏ္ဍ ! တင်ဂၞင် အဓိက |- | '''ဇမၞော် တၞုင် (Diagonal length)''' | ၃၅၀ မဳလဳမဳတာ |- | '''လျိုင် (သီု ဗက်ထရဳ)''' | ၜိုတ် ၁၀၀၀ ဂရာမ် (၁ ကဳလဝ်ဂရာမ်) |- | '''ကပေါတ် မကၠောန်''' | ပလာသတစ် ခိုင်ကၠိုက် (Durable composite plastic) |- | '''မဝ်တာ (Motors)''' | မဝ်တာ Brushless Outrunner (4 x 920KV) |- | '''ပၞဟ် (Propellers)''' | ၈ ၝောအ်တဲ (8-inch) |- | '''ပရေင်ထ္ၜး လျး (Lighting)''' | ပၟတ် LED (အသာ် ဗကေတ် ကေုာံ သ္ၚေက်) သွက်ဂွံ တီ လပါ် ဍေဟ်။ |} သၟဝ် ဒရဝ် ဂှ် နွံကဵု ဇိုင် သွက်ဂွံ သြိုဟ် စှ်ေ (Landing gear) မသၠုင် ညံင်ဂွံ ကဵု ဒၞာဲ သွက် ကေမရာ ရ။ ပၟတ် LED အပ္ဍဲ တဲ (Arms) ဍေဟ် တအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက် ညးမပဝ် တအ် ဂွံ တီ ဒဒှ်ရ လပါ် လဵု ဒှ် လပါ် ဂတ၊ ကေုာံ လပါ် လဵု ဒှ် လပါ် လက္ကရဴ ရ။ == ၄။ သၞောတ် ထိင်ဒဝ် ကေုာံ ကိရိယာဂမၠိုင် (Control System and Components) == ဖန်တမ် ၁ ဝွံ ဍိုက်ပေင် ဒၟံင် နကဵု သၞောတ် ထိင်ဒဝ် က္ဍဟ် Naza-M V1 (ဟွံသေင်မ္ဂး V2 ပ္ဍဲ မဝ်ဒယ် လက္ကရဴ) မဒှ် သၞောတ် အဝ်တဝ်ပုင်လာတ် (Autopilot system) မအံင်ဇၞး အိုတ် ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် ရ။ သၞောတ် ဏအ်ဝွံ ပံင်ကောံ လဝ် နကဵု [[ကိရိယာ ၜတ်ကၞာတ် ဂီုကၠီု]] (Inertial Measurement Unit - IMU) မပ္တံကဵု Gyroscope, Accelerometer ကေုာံ Barometer တအ် ရ။<ref name="wired">{{cite web |url=https://www.wired.com/2013/05/dji-phantom/ |title=Review: DJI Phantom Quadcopter |author=Wired Staff |publisher=Wired |date=May 9, 2013 |access-date=2023-10-25}}</ref> သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ဍေဟ် ဂှ်၊ ပါလုပ် သီုကဵု ရေဒဳယော တြးပလံင် (Remote Controller) မစကာ လေယျာ 2.4 GHz ISM ဗလး ရ။ စက် ထိင်ဒဝ် ဏအ်ဝွံ နွံကဵု ခလုတ် ပန် (Joysticks) သွက်ဂွံ ထိင် ဒြဟတ် မဝ်တာ (Throttle)၊ ပရေင်စှ်ေတိုန် (Pitch)၊ ပရေင်စၠောဲ (Roll)၊ ကေုာံ ပရေင်ဂေတ် (Yaw) ရ။ ဇမ္ၚောဲ မာန် ထိင်ဒဝ် ဍေဟ် ဂှ် နွံ ၜိုတ် ၃၀၀ စဵုကဵု ၁၀၀၀ မဳတာ ယဝ်ရ ဟွံမဲ ကဵု အရာ တၞဟ် မပလီုပလာ် လပှ် ရေဒဳယော ရ။ == ၅။ အစောံသတ္တိ ပရေင်ပဝ် (Flight Performance and Capabilities) == အစောံသတ္တိ ပရေင်ပဝ် ဖန်တမ် ၁ ဝွံ ဒှ် အရာ မကဵု စိုတ်လုပ်စ ဗွဲမလောန် သွက် ဒရဝ် ခေတ် ဂှ် ရ။ ဍေဟ် စကာ ဗက်ထရဳ လဳသဳယမ် ပဝ်လဳမာ (LiPo Battery) ဂကူ 3S 11.1V 2200mAh ရ။ * '''အခိင် ပဝ် (Flight Time):''' နွံ ၜိုတ် ၁၀ စဵုကဵု ၁၅ မိနေတ် (ဒုင်သဇိုင် လတူ လျိုင် မယိုက် လဝ် ဥပမာ - ကေမရာ)။ * '''လဟိုင် မပြဟ်အိုတ် (Max Flight Speed):''' ၁၀ မဳတာ ပ္ဍဲ မွဲ စက္က (ၜိုတ် ၂၂ တိုင် ပ္ဍဲ မွဲ နာဍဳ)။ * '''လဟိုင် သၠုင်တိုန် (Max Ascent Speed):''' ၆ မဳတာ ပ္ဍဲ မွဲ စက္က။ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် နွံကဵု သၞောတ် GPS သီုကဵု သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် ဒြဟတ် ကျာ (Barometer) ဂှ်ရ၊ ဖန်တမ် ၁ ဝွံ မာန် တန်တဴ ညိင် သ္ၚိတ် ပ္ဍဲ လတူ ကျာ (Hovering) အလဵုအလဵု ရ။ ယဝ်ရ ညးမပဝ် တအ် ဗလး ထောအ် တဲ နူကဵု ခလုတ် မ္ဂး၊ ဒရဝ် ဂှ် ကလေင် ရပ် ဇကု ဍေဟ် တုဲ ဟွံဒတုံ စှ်ေ အာ ရ။ == ၆။ ကေမရာ ကေုာံ ပရေင်တက်ရုပ် အကာသ (Camera and Aerial Photography) == တင်စၟတ်သမ္တီ အဓိက သွက် ဖန်တမ် ၁ ဂှ်၊ ဍေဟ် ဟွံမဲ ကဵု ကေမရာ မပၠောပ် လဝ် အပ္ဍဲ (Built-in camera) ညံင်ရဴ ဒရဝ် ခေတ်လၟုဟ် တအ် ဏီ ရ။ ဆဂး ဍေဟ် တွဲ ဖျေဟ် လဝ် ကဵု ဒၞာဲ ကွက် ကေမရာ (Camera Mount) သွက် ကေမရာ [[ဂဝ်ပရဝ်]] (GoPro HERO) အလဵုအလဵု ရ။<ref name="dji_manual">{{cite manual |title=Phantom Quick Start Manual v1.7 |publisher=DJI Innovations |year=2013 |url=https://dl.djicdn.com/downloads/phantom/en/PHANTOM_Quick_Start_Manual_v1.7_en.pdf}}</ref> ညးလွပ် တအ် ဒးရာန် ကေမရာ GoPro ဇကု ကေတ်တ် တုဲ ကွက် စုတ် ပ္ဍဲ သၟဝ် ဒရဝ် ဏအ် ရ။ ပရေင်ဏအ်ဝွံ ကဵု အခေါင် ကု မၞိဟ် ဓမ္မတာ တအ် ညံင်ဂွံ တက်ရုပ် ကေုာံ ဗဳဒဳယော လတူ အကာသ နကဵု အရည်အသွေး သၠုင် (HD video) မာန် ကၠုင် ရ။ ၜိုန်ရ ဟွံမဲ ကဵု သၞောတ် ညိင် ရုပ် (Gimbal) ကိုပ်ကၠာ ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ခၞံဗဒှ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် စတမ် ခေတ် တက်ရုပ် အကာသ လတူ ဒရဝ် (Drone Cinematography) ရ။ == ၇။ သၞောတ် ဂီုကၠီု ကေုာံ GPS (Safety Systems and GPS) == သွက်ဂွံ မင်မဲ ဒရဝ် ဟွံဂွံ လီုလာ် ကေုာံ ကၠေအ် အာ ဂှ်၊ ဖန်တမ် ၁ ဍိုက်ပေင် လဝ် နကဵု သၞောတ် ဂီုကၠီု မပံင်ကောံ ကု သၞောတ် စၟတ်သမ္တီ ဒၞာဲ [[ဂျဳပဳအက်သ်]] (GPS) ရ။ # '''ပရေင်ကလေင် စိုပ် သ္ၚိ (Return to Home - RTH):''' ယဝ်ရ လပှ် ရေဒဳယော နူကဵု စက် ထိင်ဒဝ် လီုလာ် အာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဗက်ထရဳ အောန် စှ်ေ အာ မ္ဂး၊ ဒရဝ် ဏအ်ဝွံ ဍေဟ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒၞာဲ ဍေဟ် မပဝ် တိုန် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် (Home point) တုဲ ဍေဟ် ကလေင် ပဝ် စှ်ေ အာ ဒၞာဲ ဂှ် အလဵုအလဵု ရ။ # '''ပရေင်ထိင်ဒဝ် လပါ် ဉာဏ် (Intelligent Orientation Control - IOC):''' နကဵု သၞောတ် ဏအ်၊ ညးမပဝ် တအ် ဟွံဒး စွံ သတိ လပါ် ဂတ ဒရဝ် တအ် ရ။ ဍေဟ် တွက် ကေတ် လပါ် မၞိဟ် မပဝ် ဇကု တုဲ ကၠောန် ကမၠောန် အတိုင် ဂှ် ရ။ # '''ပရေင်ကဵု သတိ ဗက်ထရဳ (Low Voltage Protection):''' ယဝ်ရ ဗက်ထရဳ ကလေင် အိုတ် မ္ဂး၊ ပၟတ် LED ဍေဟ် တအ် ပြံင်လှာဲ အသာ် ဗကေတ် တုဲ၊ ဍေဟ် စှ်ေ တိ အလဵုအလဵု ညံင် ဟွံဂွံ ဒတုံ ရ။ == ၈။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Impact on the Drone Industry) == ကိုပ်ကၠာ နူ ဖန်တမ် ၁ ဟွံကတဵုဒှ် ဏီ ဂှ်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် က္ၜင်ကျာ ဍောတ်တ် တအ် ဝွံ နွံ ဆ ပ္ဍဲ ဂကောံ မၞိဟ် မဝေင် ရေဒဳယော ထိင်ဒဝ် (RC hobbyists) တအ် သၟး ရ။ ဖန်တမ် ၁ ဝွံ ပြံင်လှာဲ ထောအ် အကာဲအရာ ဏအ် တုဲ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဒရဝ် ညးလွပ် (Consumer drone market) မနွံ ၚုဟ်မး မဳလဳယာန် ဒဝ်လာ ရ။<ref name="time">{{cite magazine |last=Fitzpatrick |first=A. |title=The 50 Most Influential Gadgets of All Time |magazine=Time |date=May 3, 2016 |url=https://time.com/4309573/most-influential-gadgets/ |access-date=July 11, 2026 |archive-date=October 19, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221019060512/https://time.com/4309573/most-influential-gadgets/ |url-status=dead }}</ref> ကမ္ပဏဳ DJI ဝွံ ဟိုတ်နူ ပရေင်အံင်ဇၞး ဖန်တမ် ၁ ဏအ် တုဲ၊ ဍေဟ် ကတဵုဒှ် အာ ကမ္ပဏဳ မသွံ ဒရဝ် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ဍေဟ် ပံက် ကဵု ဂၠံင် သွက် ကမၠောန် တၟိ မပ္တံကဵု ပရေင်တက်ရုပ် အိမ်ခြံမြေ (Real estate photography)၊ ပရေင်မင်မဲ တိရစ္ဆာန် သဘာဝ (Wildlife tracking)၊ ကေုာံ ပရေင်တက် ရုပ်ရှင် တအ် ရ။ == ၉။ ပြသၞာ ကေုာံ တင်အောန်ဂမၠိုင် (Limitations and Technical Issues) == ၜိုန်ရ ဍေဟ် ဒှ် ကိရိယာ မခိုဟ် ကီုလေဝ်၊ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဒှ် မဝ်ဒယ် ပထမအိုတ် ဂှ်ရ ဖန်တမ် ၁ နွံကဵု တင်အောန် ကေုာံ ပြသၞာ ဗွဲမဂၠိုင် ရ - * '''အခိင် ပဝ် ဂၠေအ် (Short Battery Life):''' အခိင် ပဝ် ၁၀ မိနေတ် ဂှ် ဒှ် အခိင် မဂၠေအ် ဗွဲမလောန် သွက် ညးမတက် ဗဳဒဳယော တအ်။ * '''ရုပ် ဗဳဒဳယော ချဳ (Jello Effect):''' ဟိုတ်နူ ဟွံမဲ ကဵု သၞောတ် ညိင် ရုပ် (Gimbal) တုဲ တွဲ လဝ် ကေမရာ ကဵု ခန္ဓာကိုယ် တိုက်ရိုက် ဂှ်ရ၊ ပရေင်ချဳဓရာင် (Vibration) နူ မဝ်တာ တအ် ပကဵု ညံင် ရုပ် ဗဳဒဳယော ဂွံ ချဳ ကေုာံ ဇတဝ် (Jello effect) ရ။ * '''ပရေင်ကၠေအ် အလဵုအလဵု (Flyaways):''' လဆောဝ်မ္ဂး သၞောတ် GPS လီုလာ် (Glitch) ဟွံသေင်မ္ဂး က္ဍဟ် Naza အာ ယောန် တုဲ၊ ဒရဝ် ဏအ်ဝွံ ဍေဟ် ပဝ် တိတ် အာ အလဵုအလဵု တုဲ ကၠေအ် အာ လပါ် တၞဟ် ရ။ ပြသၞာ ဏအ် ညးကော်စ "Flyaway" ရ။ * '''ပရေင်ပလီု လပှ် (Interference):''' ကေမရာ GoPro လ္ၚဵု စကာ Wi-Fi သွက်ဂွံ လလောင်တြး ရုပ် နကဵု 2.4 GHz ရ၊ မဒှ် လေယျာ လပှ် မတုပ် ကု စက် ထိင်ဒဝ် ဒရဝ် ဏအ် ရ။ အရာဏအ် ပကဵု ညံင် လပှ် ဂွံ ဇီုကပိုက် တုဲ ဒရဝ် ဒတုံ စှ်ေ မာန် ရ။ == ၁၀။ အာဲကၟာဲ ကေုာံ အနာဂတ် (Legacy and Future Models) == ဒဳဂျေအိုင် ဖန်တမ် ၁ ဝွံ ဒှ် ပရေင်စတင် မအံင်ဇၞး အိုတ် သွက် ကမ္ပဏဳ DJI တုဲ၊ ညးတအ် ဆက် ပတိတ် မဝ်ဒယ် လက္ကရဴ ဂမၠိုင် ဗွဲမပြဟ် ရ။<ref name="dronegirl">{{cite web |last=French |first=S. |title=A brief history of DJI drones |work=The Drone Girl |date=July 12, 2017 |url=https://thedronegirl.com/2017/07/12/dji-drones-history/}}</ref> * '''Phantom 2 (၂၀၁၃ အိုတ်):''' ထပ် ပၠောပ် လဝ် သၞောတ် ညိင် ရုပ် (Zenmuse Gimbal) သွက်ဂွံ ညိင် ဗဳဒဳယော၊ ကေုာံ ဗက်ထရဳ တၟိ မပဝ် ဂွံ ၂၅ မိနေတ်။ * '''Phantom 3 (၂၀၁၅):''' ပါလုပ် သီု ကေမရာ အလဵုအလဵု၊ ကေုာံ သၞောတ် ဗှ် ရုပ် သၟဝ် (Vision Positioning System) သွက်ဂွံ ပဝ် အပ္ဍဲ သ္ၚိ။ * '''Phantom 4 (၂၀၁၆):''' နွံကဵု ဉာဏ်စက် သွက်ဂွံ ပါဲ အန္တရာယ် (Obstacle Avoidance)။ လၟုဟ်မ္ဂး၊ ၜိုန်ရ သၞောတ် ဖန်တမ် ဒးဒုင် အစားထိုး နကဵု သၞောတ် [[မာဗစ်]] (DJI Mavic) မာန် ပၠောတ် ခေါက် ဂွံ (Foldable) တအ် ကီုလေဝ်၊ ဒဳဂျေအိုင် ဖန်တမ် ၁ ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် နဒဒှ် ဒရဝ် ပထမအိုတ် မပြံင်လှာဲ လဝ် ဂၠးတိ ပရေင်တက်ရုပ် အကာသ ရောင်။ == နိဿဲဂမၠိုင် == <references /> == ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် == * [[ဒဳဂျေအိုင်]] (DJI) * [[က္ၜင်ကျာ ဟွံမဲ မၞိဟ်ဒဳ]] (Unmanned aerial vehicle) * [[ဂဝ်ပရဝ်]] (GoPro) * [[ပရေင်တက်ရုပ် အကာသ]] (Aerial photography) {{Navbox | name = DJI Products | title = ကမ္ပဏဳ ဒဳဂျေအိုင် ကေုာံ ဒရဝ် ဂမၠိုင် (DJI Company and Drones) | listclass = hlist | state = autocollapse | group1 = သၞောတ် ဖန်တမ် (Phantom Series) | list1 = * [[ဒဳဂျေအိုင် ဖန်တမ် ၁]] (DJI Phantom 1) * [[Wikipedia:Red_link|ဒဳဂျေအိုင် ဖန်တမ် ၂]] (DJI Phantom 2) * [[Wikipedia:Red_link|ဒဳဂျေအိုင် ဖန်တမ် ၃]] (DJI Phantom 3) * [[Wikipedia:Red_link|ဒဳဂျေအိုင် ဖန်တမ် ၄]] (DJI Phantom 4) | group2 = သၞောတ် တၞဟ် (Other Series) | list2 = * [[မာဗစ်]] (DJI Mavic) * [[Wikipedia:Red_link|အေန်သပိုင်ရာ]] (DJI Inspire) * [[Wikipedia:Red_link|ရဝ်နိန်]] (DJI Ronin) | group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင် | list3 = * [[က္ၜင်ကျာ ဟွံမဲ မၞိဟ်ဒဳ]] (Drone) * [[ဖရန့် ဝမ်]] (Frank Wang) * [[ကိရိယာ ၜတ်ကၞာတ် ဂီုကၠီု]] (IMU) * [[ဂျဳပဳအက်သ်]] (GPS) }} [[Category:ဒဳဂျေအိုင်]] [[Category:က္ၜင်ကျာ ဟွံမဲ မၞိဟ်ဒဳ]] [[Category:၂၀၁၃ မပတိတ်လဝ် ကပေါတ်]] 9l1n1pu9roorjuirgi8s2h9t70udx9c ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ 0 11605 56132 56099 2026-07-13T05:35:04Z Aue Nai 24 56132 wikitext text/x-wiki '''ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''World Health Organization'', မဖ္ဍန်စကာ '''WHO''') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အေဂျေန်သဳ သီးသန့် မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations) တုဲ၊ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် ဂကောံ မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကေုာံ ပညဳပညပ် လတူ [[ပရေင်ထတ်ယုက် ညးဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ]] (Global public health) ရ။ ဂကောံ ဏအ်ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၇ ဨပြဳ သၞာံ ၁၉၄၈ (မဒှ် တ္ၚဲ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ) တုဲ၊ ရုင်ဗဟဵု ဍေဟ် ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ ဍုင်ဂျဳနဳဗာ (Geneva)၊ ကၟိန်ဍုင် သဝစ်သလာန် (Switzerland) ရ။ ဍေဟ် နွံကဵု ရုင် ဒေသ ၆ ဒၞာဲ ကေုာံ ရုင် ပ္ဍဲ ဍုင် နာနာ ၁၅၀ ပြင်င် အလုံ ဂၠးတိ ရ။<ref name="who_const">{{cite web |url=https://www.who.int/about/governance/constitution |title=Constitution of the World Health Organization |publisher=WHO |date=1948 |access-date=2023-10-04}}</ref> တင်ရန်တၟအ် အဓိက အိုတ် သွက် ဂကောံ ဏအ် ဂှ် ဒှ် "သွက် ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ဂွံ အာစိုပ် ကဆံင် ပရေင်ထတ်ယုက် မသၠုင်အိုတ် မမာန် ကတဵုဒှ်" ရ။ WHO ဝွံ ပါလုပ် ကၠောန် ကမၠောန် အဓိက ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဖအိုတ် ပလီု ယဲကျောက် (Smallpox eradication)၊ ပရေင်စဵုဒၞာ ယဲပိုလဳယဝ် (Polio)၊ ပရေင်မင်မဲ ယဲအဳဗဝ်လာ (Ebola)၊ ကေုာံ လက္ကရဴ အိုတ် ပရေင်ထိင်ဒဝ် ကပ်ယဲ [[ကိုဗေစ်-၁၉-၁၉]] (COVID-19 pandemic) ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန်၊ ကေုာံ လွပ် ကမၠောန် ဍေဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။ [[File:World_Health_Organization_Logo.svg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး တဆိပ် ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ (WHO Logo) မစကာ လဝ် သင်္ကေတ လေံ ကျာ်ဂဥုဲ အာသကလဳပဳယပ် (Rod of Asclepius) ကေုာံ ဂၠးတိ။]] == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ (WHO) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂကောံ အလဵုအသဳ အကြာ ဍုင်ဂမၠိုင် (Intergovernmental organization) မွဲ မကၠောန် ကမၠောန် သွက်ဂွံ သၠုင် ပတိုန် အကာဲအရာ ပရေင်ထတ်ယုက် သတ္တဝါ မၞိဟ် အလုံ ဂၠးတိ ရ။ နကဵု ဥပဒေသဇိုင် (Constitution) WHO မ္ဂး "ပရေင်ထတ်ယုက်" (Health) ဂှ် ညးတအ် ပသောင်ကလး လဝ် ဒဒှ်ရ - "ပရေင်ထတ်ယုက် ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အကာဲအရာ မဍိုက်ပေင် ညဳသၟဟ် ပ္ဍဲ လပါ် ခန္ဓာကိုယ်၊ စိုတ်ဓါတ်၊ ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် တုဲ၊ ဟွံသေင် ဆ ပရေင်ဟွံမဲ ယဲဝေဒနာ သက်သက် ပုဟ်" ရ။ လညာတ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် လညာတ် မဇၞော် လှဲလး တုဲ ပကဵု ညံင် ဂကောံ ဏအ် ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် ဟွံသေင် ဆ လပါ် ဂဥုဲ သၟး၊ လပါ် သဘာဝ ပွဳပွူ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် မၞိဟ် လေဝ် ပါလုပ် ကၠုင် ရ။ == ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်စတင် (History and Foundation) == ကိုပ်ကၠာ ကၟိန်ဍုင် ကုလသမဂ္ဂ ဟွံကတဵုဒှ် ဏီ၊ ပ္ဍဲ ခေတ် [[ဂကောံ ဍုင်ဂမၠိုင်]] (League of Nations) ဂှ် နွံ လဝ် ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် မကော်စ Health Organization ရ။ ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ တုဲအိုတ် အာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၅ ဂှ်၊ ဍုင် ဗရာဇြဳ (Brazil) ကဵု ဍုင် ကြုက် (China) တအ် ပတိုန် ထ္ၜး လဝ် ပ္ဍဲ သဘင်သဳကၠဳ ကုလသမဂ္ဂ သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ မတၟိ မွဲ ရ။<ref name="mccarthy">{{cite book |last=McCarthy |first=M. |title=A Brief History of the World Health Organization |publisher=The Lancet |year=2002 |pages=111-115}}</ref> ဥပဒေသဇိုင် သွက် WHO ဂှ် ညးတအ် ချူ ဓဇက် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၆ တုဲ၊ ဂကောံ ဏအ် စတင် ကၠောန် ကမၠောန် အလုံစုံ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၇ ဨပြဳ သၞာံ ၁၉၄၈ အခိင် ကာလ ဍုင် အဖွဲ့ဝင် ၆၁ ဍုင် ထပက် စၟတ်တဲ တုဲအိုတ် ရ။ ကမၠောန် ပထမအိုတ် ဍေဟ်တအ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ထိင်ဒဝ် ယဲ မကၠောအ်ကၠစ (Communicable diseases) မပ္တံကဵု ယဲဇြဟ် (Tuberculosis)၊ ယဲမလဳရဳယျာ (Malaria) ကေုာံ ယဲခအီ (Cholera) ရ။ == ၃။ လဒက်ပတန် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် (Structure and Governance) == လဒက်ပတန် အုပ်ဓုပ် အဓိက သွက် WHO ပါ်လဝ် ၃ ကဏ္ဍ အဓိက ရ - # '''သဘင်သဳကၠဳ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ (World Health Assembly - WHA):''' ဒှ် ဂကောံ သ္ဂုတ်သွာတ် ဥပဒေ သၠုင်အိုတ် သွက် WHO ရ။ ပ္ဍဲ ဂကောံ ဏအ်ဝွံ ကိုယ်စားလှယ် နူကဵု ၁၉၄ ဍုင် (Member States) တအ် တိုန် စိုပ် တုဲ၊ သဳကၠဳ သ္ဂုတ်သွာတ် ပရေင်ဘဏ္ဍာ ကေုာံ ရုဲစှ် ညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ် ရ။ ဍေဟ်တအ် ကၠောန် သဘင် မွဲ သၞာံ မွဲ လှ်ေ ပ္ဍဲ ဍုင်ဂျဳနဳဗာ ရ။ # '''ဂကောံ ကေင်ကာ (Executive Board):''' ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု တၠပညာ ပရေင်ထတ်ယုက် ၃၄ တၠ မရုဲစှ် လဝ် နူကဵု WHA ရ။ ဂကောံ ဏအ်ဝွံ ညးတအ် ကဵု ကသပ်၊ ဖန်ဇန်၊ ကေုာံ ထိင်ဒဝ် ကမၠောန် အလုံ မွဲ သၞာံ ရ။ # '''ရုင် ကေင်ကာ ညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ် (Secretariat and Director-General):''' ဒှ် ဂကောံ မကၠောန် ကမၠောန် လၟိုန်တ္ၚဲ မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် လဝ် နကဵု ညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နာယက (Director-General) ရ။ ညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ် လၟုဟ် ဂှ် ဒှ် ဒံက်တာ တေဒရဝ်သ် အဒါနောမ် (Tedros Adhanom Ghebreyesus) ရ။ == ၄။ တင်ရန်တၟအ် ကေုာံ ကဏ္ဍ အဓိက (Objectives and Main Focus Areas) == ပ္ဍဲကဵု လၟေင် အစဳအဇန် ခေတ်တၟိ မ္ဂး၊ WHO အာရီုစွံ လတူ တင်ရန်တၟအ် "ပြကောဋိကိုဋ် ပိ ထပ်" (Triple Billion targets) မဒှ် တင်ရန်တၟအ် သွက် သၞာံ ၂၀၂၃ ကဵု ၂၀၂၅ ရ - * မၞိဟ် ၁ ပြကောဋိကိုဋ် (1 billion) ဂွံ အခေါင် စသိုင် [[ပရေင်လွဳလွတ် ဍိုက်ပေင်]] (Universal Health Coverage)။ * မၞိဟ် ၁ ပြကောဋိကိုဋ် မာန် စဵုဒၞာ နူကဵု အန္တရာယ် ကပ်ယဲ တၟိ ဂမၠိုင် (Health emergencies)။ * မၞိဟ် ၁ ပြကောဋိကိုဋ် နွံကဵု ဘဝ ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ဍာ်ဒကေဝ် ဘဝ မခိုဟ် တိုန် (Better health and well-being)။ ကဏ္ဍ ကမၠောန် အဓိက ဍေဟ်တအ် ဂှ် ပါလုပ် သီုကဵု ထိင်ဒဝ် ယဲကၠောအ်ကၠစ (HIV/AIDS, မလဳရဳယျာ)၊ ယဲဟွံကၠောအ်ကၠစ (ယဲကေန်သာ၊ ယဲဆီဍာတ်)၊ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် မိ ကဵု ကောန်ၚာ် ရ။ == ၅။ ပရေင်အံင်ဇၞး အဓိကဂမၠိုင် (Major Achievements) == ပ္ဍဲ ဝင် ၇၅ သၞာံ မကၠောန် ကၠုင် ကမၠောန် ဂှ်၊ WHO ကလိဂွံ လဝ် ပရေင်အံင်ဇၞး အဓိက ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ {| class="wikitable sortable" |+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်အံင်ဇၞး အဓိက သွက် ဂကောံ WHO |- ! သၞာံ ! ပရေင်အံင်ဇၞး အဓိက |- | '''၁၉၈၀''' | အံင်ဇၞး ပရေင်ဖအိုတ် ပလီု [[ယဲကျောက်]] (Smallpox) အလုံ ဂၠးတိ အလုံစုံ။ ဏအ်ဝွံ ဒှ် အောင်မြင်မှု ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ဂဥုဲ ကောန်မၞိဟ် ရ။ |- | '''၁၉၈၈''' | စတင် လၟေင် ကမၠောန် ဖအိုတ် ယဲပိုလဳယဝ် ဂၠးတိ (Global Polio Eradication Initiative) မဖအောန် ဖျေဟ် လၟိဟ် ယဲ ၉၉.၉ ရာခိုင်နှုန်း။ |- | '''၂၀၀၃''' | ထိင်ဒဝ် ကပ်ယဲ SARS အလုံ ဂၠးတိ ဗွဲမအံင်ဇၞး အပ္ဍဲ အခိင် ဂၠေအ်ဂၠေအ်။ |- | '''၂၀၀၅''' | ခၞံဗဒှ် သၞောဝ် ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ (International Health Regulations - IHR) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ယဲ ကၠောအ် တတ် ပယျဵု ဍုင်။ |} == ၆။ ပရေင်ထိင်ဒဝ် ယဲကပ် ကေုာံ ကိုဗေစ်-၁၉-၁၉ (Pandemic Response and COVID-19) == WHO ဝွံ ဒှ် ဂကောံ အဓိက သွက်ဂွံ မင်ရံင် ကေုာံ ကဵု သတိ ယဝ်ရ ယဲကပ် တၟိ ကတဵုဒှ် ကၠုင် (Global Outbreak Alert and Response Network) ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ကပ်ယဲ ကိုဗေစ်-၁၉-၁၉ (COVID-19) မစကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ကၞောတ် သၞာံ ၂၀၁၉ ဂှ်၊ WHO ဝွံ ကေတ် လဝ် တာလျိုင် အဓိက သွက်ဂွံ လလောင် တြး ကပ်ယဲ ဂၠးတိ (PHEIC) ပ္ဍဲ ဇာန်နဝါရဳ ၂၀၂၀ ရ။ ညးတအ် ပံင်ကောံ လဝ် လညာတ် တၠပညာ ဂၠးတိ သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် လၟေင် ကမၠောန် စဵုဒၞာ ယဲ၊ ဖန်ဗဒှ် COVAX သွက်ဂွံ တြး ဂဥုဲစဵုဒၞာ (Vaccines) ညဳညဳသၟဟ်သၟဟ် သွက် ဍုင် ဇြဟတ်ဍိုန် တအ် ရ။ ၜိုန်ရ နွံကဵု ပရေင်အံင်ဇၞး ကီုလေဝ်၊ WHO ဒးဒုင် ပါ်ပါဲ လဝ် ဟိုတ်နူ တင်သ္ဂုတ်သွာတ် လဇုဲ အာ ပ္ဍဲ လပါ်စ ကေုာံ ဟိုတ်နူ ပရေင်ဆက်စပ် ကု ဍုင် ကြုက် ညိည ကီု ရ။<ref name="gostin">{{cite journal |last=Gostin |first=L. O. |title=The World Health Organization and the Global Response to COVID-19 |journal=JAMA |volume=324 |issue=15 |pages=1495-1496 |year=2020}}</ref> == ၇။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သြန်ဘဏ္ဍာ (Funding and Financial Structure) == ပရေင်ဘဏ္ဍာ သွက် WHO ဝွံ ကၠုင် နူကဵု တမ်ရိုဟ် အဓိက ၜါ သာ် ရ - * '''သြန် သ္ဒး ထံက်ပင် (Assessed Contributions):''' ဍုင် အဖွဲ့ဝင် သီုဖအိုတ် ဒး ထံက်ပင် သြန် အတိုင် သၞောဝ် မစၟတ်သမ္တီ လဝ် နကဵု WHA မဒုင်သဇိုင် လတူ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင် ဂှ် ရ။ ဏအ်ဝွံ ပါလုပ် ၜိုတ် ၂၀ ရာခိုင်နှုန်း သၟး ရ။ * '''သြန် ထံက်ပင် ပၟိက်စိုတ် (Voluntary Contributions):''' သြန် ဏအ် ကၠုင် နူကဵု ဍုင် ဂမၠိုင် (ဗွဲတၟေင် အမေရိကာန်၊ ရးဥရောပ) ကေုာံ ဂကောံ စေတနာ မပ္တံကဵု ဂကောံ Bill & Melinda Gates Foundation ရ။ သြန် ဏအ် ဒှ် ဒြဟတ် အဓိက ၜိုတ် ၈၀ ရာခိုင်နှုန်း ရ။ ဟိုတ်နူ သြန် ပၟိက်စိုတ် ဂၠိုင် လောန် ဂှ်ရ၊ ကမၠောန် WHO လဆောဝ်မ္ဂး ဒးဒုင် ထိင်ဒဝ် လဝ် နကဵု ပၟိက်စိုတ် ညးမကဵု သြန် တအ် ရောင် တၠပညာ တအ် ပါ်ပါဲ လဝ် ရ။<ref name="chorev">{{cite book |last=Chorev |first=N. |title=The World Health Organization between North and South |publisher=Cornell University Press |year=2012 |pages=80-85}}</ref> == ၈။ ပြသၞာ ကေုာံ ပရေင်ပါ်ပါဲဂမၠိုင် (Challenges and Criticisms) == ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ ဝွံ ဒးဆဵုဂဗ ပြသၞာ ကေုာံ ပရေင်ပါ်ပါဲ နာနာ သာ် ပ္ဍဲ ဝင် ဍေဟ် - # '''ပရေင်ဍဵုဍိုက် ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political Pressure):''' ဟိုတ်နူ WHO ဒှ် ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ ဂှ်ရ၊ ဍေဟ် ဒးဒုင် ဍဵုဍိုက် နူကဵု ဍုင် ဇၞော်ဇၞော် တအ် ရ။ ဥပမာ - ပြသၞာ ဒဒှ်ရ ဍုင် တာင်ဝါန် (Taiwan) ဟွံဂွံ အခေါင် ပါလုပ် နဒဒှ် အဖွဲ့ဝင် ဟိုတ်နူ ပရေင်ဆေဝ်ဒဝ် နူ ဍုင် ကြုက် ရ။ # '''ပရေင်တန်တဴ လတူ သြန် (Funding Dependency):''' ဟိုတ်နူ ဍေဟ် တန်တဴ ဒၟံင် လတူ သြန် ထံက်ပင် ပၟိက်စိုတ် ဂၠိုင် လောန် ဂှ်ရ၊ ဍေဟ် ဟွံမာန် ကၠောန် ကမၠောန် မဗၠးၜး ဍိုက်ပေင် ရ။ # '''လဇုဲ ပ္ဍဲ ပရေင်ချဳဓရာင် (Bureaucratic delays):''' ပ္ဍဲ အခိင် ယဲ အဳဗဝ်လာ (Ebola) ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ အာဖရိက သၞာံ ၂၀၁၄ ဂှ်၊ WHO လဇုဲ အာ ပ္ဍဲ ပရေင်လလောင် တြး အန္တရာယ် ရောင် ညးတအ် ဒးဒုင် ပါ်ပါဲ လဝ် ရ။<ref name="henderson">{{cite book |last=Henderson |first=D. A. |title=Smallpox: The Death of a Disease |publisher=Prometheus Books |year=2009 |pages=45-50}}</ref> == ၉။ ပရေင်မင်မဲ ထတ်ယုက် ခေတ်တၟိ (Modern Health Initiatives) == ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ဏအ်၊ တင်ရန်တၟအ် WHO ဝွံ ဟွံသေင် ဆ လပါ် ယဲကၠောအ်ကၠစ သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ်တအ် အာရီုစွံ လတူ ပြသၞာ တၟိ တအ် ကီု ရ - * '''ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ် (Mental Health):''' WHO ကဵု သတိ ဒဒှ်ရ ယဲစိုတ် ဍောင်ၜိုတ် (Depression) ဝွံ ဒှ် ပြသၞာ ဇၞော်အိုတ် မွဲ လတူ ဂၠးတိ ရ။ * '''ဖဵုသက်ရောက် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change and Health):''' ပွဳပွူ သဘာဝ လီုလာ် ဂှ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ယဲ ကေုာံ ပရေင်ဟွံမဲ စၞစ ဍာ် သုင် ဇေတ်တ် သွက် မၞိဟ် ပြကောဋိကိုဋ် ရ။ * '''ပရေင်ထတ်ယုက် ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital Health):''' ပရေင်စကာ [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial intelligence) ကေုာံ ဖုန် မဝ်ဗာင် သွက်ဂွံ လွဳလွတ် ယဲ ပ္ဍဲ ဌာန် ဇမ္ၚောဲ ရ။ == ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ လကျာ် (Future Outlook and Conclusion) == အနာဂတ် သွက် ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ ပရေင်ပံင်ကောံ (Global solidarity) အကြာ ဍုင် အဖွဲ့ဝင် တအ် ရ။ ကြဴနူ ကပ်ယဲ ကိုဗေစ်-၁၉-၁၉ တုဲ၊ ဂၠးတိ ဂှ် ကၠိုဟ် ကၠုင် ဒဒှ်ရ ဂကောံ ညံင်ရဴ WHO ဏအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ လမျီု ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး ဍုင် ဂမၠိုင် ဂစာန် သဳကၠဳ ဒၟံင် သွက်ဂွံ ဓဇက် သၞောဝ် လိက်ကသုက် ကပ်ယဲ ဂၠးတိ (Global Pandemic Treaty) မာန် ညံင်ဂွံ ဖန်ဇန် ပရေင်စဵုဒၞာ ခိုဟ် တိုန် ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရ။ နကဵု လညာတ် [[သဳအိုရဳ]] မ္ဂး၊ ၜိုန်ရ WHO နွံကဵု ပြသၞာ လပါ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ သြန်ဘဏ္ဍာ ကီုလေဝ်၊ ဂကောံ ဏအ်ဝွံ ဒှ် ဒြဟတ် အဓိက အိုတ် သွက်ဂွံ မင်မဲ လမျီု ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် မၞိဟ် လတူ ဂၠးတိ ဏအ် ဍာံဍာံ ပြပြ ရောင်။ == နိဿဲဂမၠိုင် == <references /> == ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် == * [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations) * [[ပရေင်ထတ်ယုက် ညးဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ]] (Global health) * [[ကိုဗေစ်-၁၉-၁၉]] (COVID-19) * [[ယဲကျောက်]] (Smallpox) {{Navbox | name = United Nations Agencies | title = ဂကောံ သီးသန့် ကုလသမဂ္ဂ (Specialized Agencies of the United Nations) | listclass = hlist | state = autocollapse | group1 = ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ဇဳဝ | list1 = * [[ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ]] (WHO) * [[ဂကောံ စၞစ ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ]] (FAO) | group2 = ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သြန် | list2 = * [[ဘဏ် ဂၠးတိ]] (World Bank) * [[ရန်ပုံငွေ သြန် ဂၠးတိ]] (IMF) * [[ဂကောံ ပရေင်သွံရာန် ဂၠးတိ]] (WTO) | group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင် | list3 = * [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations) * [[ပရေင်ထတ်ယုက် ညးဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ]] (Global public health) * [[ကိုဗေစ်-၁၉-၁၉]] (COVID-19) }} [[Category:ကုလသမဂ္ဂ]] [[Category:ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက်]] [[Category:ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ]] jqotppzgpharux5c5a7svw5utkdex9a 56133 56132 2026-07-13T05:35:41Z Aue Nai 24 56133 wikitext text/x-wiki '''ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''World Health Organization'', မဖ္ဍန်စကာ '''WHO''') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အေဂျေန်သဳ သီးသန့် မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations) တုဲ၊ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် ဂကောံ မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကေုာံ ပညဳပညပ် လတူ [[ပရေင်ထတ်ယုက် ညးဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ]] (Global public health) ရ။ ဂကောံ ဏအ်ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၇ ဨပြဳ သၞာံ ၁၉၄၈ (မဒှ် တ္ၚဲ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ) တုဲ၊ ရုင်ဗဟဵု ဍေဟ် ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ ဍုင်ဂျဳနဳဗာ (Geneva)၊ ကၟိန်ဍုင် သဝစ်သလာန် (Switzerland) ရ။ ဍေဟ် နွံကဵု ရုင် ဒေသ ၆ ဒၞာဲ ကေုာံ ရုင် ပ္ဍဲ ဍုင် နာနာ ၁၅၀ ပြင်င် အလုံ ဂၠးတိ ရ။<ref name="who_const">{{cite web |url=https://www.who.int/about/governance/constitution |title=Constitution of the World Health Organization |publisher=WHO |date=1948 |access-date=2023-10-04}}</ref> တင်ရန်တၟအ် အဓိက အိုတ် သွက် ဂကောံ ဏအ် ဂှ် ဒှ် "သွက် ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ဂွံ အာစိုပ် ကဆံင် ပရေင်ထတ်ယုက် မသၠုင်အိုတ် မမာန် ကတဵုဒှ်" ရ။ WHO ဝွံ ပါလုပ် ကၠောန် ကမၠောန် အဓိက ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဖအိုတ် ပလီု ယဲကျောက် (Smallpox eradication)၊ ပရေင်စဵုဒၞာ ယဲပိုလဳယဝ် (Polio)၊ ပရေင်မင်မဲ ယဲအဳဗဝ်လာ (Ebola)၊ ကေုာံ လက္ကရဴ အိုတ် ပရေင်ထိင်ဒဝ် ကပ်ယဲ [[ကိုဗေစ်-၁၉-၁၉]] (COVID-19 pandemic) ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန်၊ ကေုာံ လွပ် ကမၠောန် ဍေဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။ [[File:World_Health_Organization_Logo.svg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး တဆိပ် ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ (WHO Logo) မစကာ လဝ် သင်္ကေတ လေံ ကျာ်ဂဥုဲ အာသကလဳပဳယပ် (Rod of Asclepius) ကေုာံ ဂၠးတိ။]] == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ (WHO) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂကောံ အလဵုအသဳ အကြာ ဍုင်ဂမၠိုင် (Intergovernmental organization) မွဲ မကၠောန် ကမၠောန် သွက်ဂွံ သၠုင် ပတိုန် အကာဲအရာ ပရေင်ထတ်ယုက် သတ္တဝါ မၞိဟ် အလုံ ဂၠးတိ ရ။ နကဵု ဥပဒေသဇိုင် (Constitution) WHO မ္ဂး "ပရေင်ထတ်ယုက်" (Health) ဂှ် ညးတအ် ပသောင်ကလး လဝ် ဒဒှ်ရ - "ပရေင်ထတ်ယုက် ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အကာဲအရာ မဍိုက်ပေင် ညဳသၟဟ် ပ္ဍဲ လပါ် ခန္ဓာကိုယ်၊ စိုတ်ဓါတ်၊ ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် တုဲ၊ ဟွံသေင် ဆ ပရေင်ဟွံမဲ ယဲဝေဒနာ သက်သက် ပုဟ်" ရ။ လညာတ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် လညာတ် မဇၞော် လှဲလး တုဲ ပကဵု ညံင် ဂကောံ ဏအ် ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် ဟွံသေင် ဆ လပါ် ဂဥုဲ သၟး၊ လပါ် သဘာဝ ပွဳပွူ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် မၞိဟ် လေဝ် ပါလုပ် ကၠုင် ရ။ == ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်စတင် (History and Foundation) == ကိုပ်ကၠာ ကၟိန်ဍုင် ကုလသမဂ္ဂ ဟွံကတဵုဒှ် ဏီ၊ ပ္ဍဲ ခေတ် [[ဂကောံ ဍုင်ဂမၠိုင်]] (League of Nations) ဂှ် နွံ လဝ် ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် မကော်စ Health Organization ရ။ ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ တုဲအိုတ် အာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၅ ဂှ်၊ ဍုင် ဗရာဇြဳ (Brazil) ကဵု ဍုင် ကြုက် (China) တအ် ပတိုန် ထ္ၜး လဝ် ပ္ဍဲ သဘင်သဳကၠဳ ကုလသမဂ္ဂ သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ မတၟိ မွဲ ရ။<ref name="mccarthy">{{cite book |last=McCarthy |first=M. |title=A Brief History of the World Health Organization |publisher=The Lancet |year=2002 |pages=111-115}}</ref> ဥပဒေသဇိုင် သွက် WHO ဂှ် ညးတအ် ချူ ဓဇက် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၆ တုဲ၊ ဂကောံ ဏအ် စတင် ကၠောန် ကမၠောန် အလုံစုံ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၇ ဨပြဳ သၞာံ ၁၉၄၈ အခိင် ကာလ ဍုင် လုပ်ဂကောံ ၆၁ ဍုင် ထပက် စၟတ်တဲ တုဲအိုတ် ရ။ ကမၠောန် ပထမအိုတ် ဍေဟ်တအ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ထိင်ဒဝ် ယဲ မကၠောအ်ကၠစ (Communicable diseases) မပ္တံကဵု ယဲဇြဟ် (Tuberculosis)၊ ယဲမလဳရဳယျာ (Malaria) ကေုာံ ယဲခအီ (Cholera) ရ။ == ၃။ လဒက်ပတန် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် (Structure and Governance) == လဒက်ပတန် အုပ်ဓုပ် အဓိက သွက် WHO ပါ်လဝ် ၃ ကဏ္ဍ အဓိက ရ - # '''သဘင်သဳကၠဳ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ (World Health Assembly - WHA):''' ဒှ် ဂကောံ သ္ဂုတ်သွာတ် ဥပဒေ သၠုင်အိုတ် သွက် WHO ရ။ ပ္ဍဲ ဂကောံ ဏအ်ဝွံ ကိုယ်စားလှယ် နူကဵု ၁၉၄ ဍုင် (Member States) တအ် တိုန် စိုပ် တုဲ၊ သဳကၠဳ သ္ဂုတ်သွာတ် ပရေင်ဘဏ္ဍာ ကေုာံ ရုဲစှ် ညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ် ရ။ ဍေဟ်တအ် ကၠောန် သဘင် မွဲ သၞာံ မွဲ လှ်ေ ပ္ဍဲ ဍုင်ဂျဳနဳဗာ ရ။ # '''ဂကောံ ကေင်ကာ (Executive Board):''' ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု တၠပညာ ပရေင်ထတ်ယုက် ၃၄ တၠ မရုဲစှ် လဝ် နူကဵု WHA ရ။ ဂကောံ ဏအ်ဝွံ ညးတအ် ကဵု ကသပ်၊ ဖန်ဇန်၊ ကေုာံ ထိင်ဒဝ် ကမၠောန် အလုံ မွဲ သၞာံ ရ။ # '''ရုင် ကေင်ကာ ညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ် (Secretariat and Director-General):''' ဒှ် ဂကောံ မကၠောန် ကမၠောန် လၟိုန်တ္ၚဲ မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် လဝ် နကဵု ညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နာယက (Director-General) ရ။ ညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ် လၟုဟ် ဂှ် ဒှ် ဒံက်တာ တေဒရဝ်သ် အဒါနောမ် (Tedros Adhanom Ghebreyesus) ရ။ == ၄။ တင်ရန်တၟအ် ကေုာံ ကဏ္ဍ အဓိက (Objectives and Main Focus Areas) == ပ္ဍဲကဵု လၟေင် အစဳအဇန် ခေတ်တၟိ မ္ဂး၊ WHO အာရီုစွံ လတူ တင်ရန်တၟအ် "ပြကောဋိကိုဋ် ပိ ထပ်" (Triple Billion targets) မဒှ် တင်ရန်တၟအ် သွက် သၞာံ ၂၀၂၃ ကဵု ၂၀၂၅ ရ - * မၞိဟ် ၁ ပြကောဋိကိုဋ် (1 billion) ဂွံ အခေါင် စသိုင် [[ပရေင်လွဳလွတ် ဍိုက်ပေင်]] (Universal Health Coverage)။ * မၞိဟ် ၁ ပြကောဋိကိုဋ် မာန် စဵုဒၞာ နူကဵု အန္တရာယ် ကပ်ယဲ တၟိ ဂမၠိုင် (Health emergencies)။ * မၞိဟ် ၁ ပြကောဋိကိုဋ် နွံကဵု ဘဝ ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ဍာ်ဒကေဝ် ဘဝ မခိုဟ် တိုန် (Better health and well-being)။ ကဏ္ဍ ကမၠောန် အဓိက ဍေဟ်တအ် ဂှ် ပါလုပ် သီုကဵု ထိင်ဒဝ် ယဲကၠောအ်ကၠစ (HIV/AIDS, မလဳရဳယျာ)၊ ယဲဟွံကၠောအ်ကၠစ (ယဲကေန်သာ၊ ယဲဆီဍာတ်)၊ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် မိ ကဵု ကောန်ၚာ် ရ။ == ၅။ ပရေင်အံင်ဇၞး အဓိကဂမၠိုင် (Major Achievements) == ပ္ဍဲ ဝင် ၇၅ သၞာံ မကၠောန် ကၠုင် ကမၠောန် ဂှ်၊ WHO ကလိဂွံ လဝ် ပရေင်အံင်ဇၞး အဓိက ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ {| class="wikitable sortable" |+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်အံင်ဇၞး အဓိက သွက် ဂကောံ WHO |- ! သၞာံ ! ပရေင်အံင်ဇၞး အဓိက |- | '''၁၉၈၀''' | အံင်ဇၞး ပရေင်ဖအိုတ် ပလီု [[ယဲကျောက်]] (Smallpox) အလုံ ဂၠးတိ အလုံစုံ။ ဏအ်ဝွံ ဒှ် အောင်မြင်မှု ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ဂဥုဲ ကောန်မၞိဟ် ရ။ |- | '''၁၉၈၈''' | စတင် လၟေင် ကမၠောန် ဖအိုတ် ယဲပိုလဳယဝ် ဂၠးတိ (Global Polio Eradication Initiative) မဖအောန် ဖျေဟ် လၟိဟ် ယဲ ၉၉.၉ ရာခိုင်နှုန်း။ |- | '''၂၀၀၃''' | ထိင်ဒဝ် ကပ်ယဲ SARS အလုံ ဂၠးတိ ဗွဲမအံင်ဇၞး အပ္ဍဲ အခိင် ဂၠေအ်ဂၠေအ်။ |- | '''၂၀၀၅''' | ခၞံဗဒှ် သၞောဝ် ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ (International Health Regulations - IHR) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ယဲ ကၠောအ် တတ် ပယျဵု ဍုင်။ |} == ၆။ ပရေင်ထိင်ဒဝ် ယဲကပ် ကေုာံ ကိုဗေစ်-၁၉-၁၉ (Pandemic Response and COVID-19) == WHO ဝွံ ဒှ် ဂကောံ အဓိက သွက်ဂွံ မင်ရံင် ကေုာံ ကဵု သတိ ယဝ်ရ ယဲကပ် တၟိ ကတဵုဒှ် ကၠုင် (Global Outbreak Alert and Response Network) ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ကပ်ယဲ ကိုဗေစ်-၁၉-၁၉ (COVID-19) မစကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ကၞောတ် သၞာံ ၂၀၁၉ ဂှ်၊ WHO ဝွံ ကေတ် လဝ် တာလျိုင် အဓိက သွက်ဂွံ လလောင် တြး ကပ်ယဲ ဂၠးတိ (PHEIC) ပ္ဍဲ ဇာန်နဝါရဳ ၂၀၂၀ ရ။ ညးတအ် ပံင်ကောံ လဝ် လညာတ် တၠပညာ ဂၠးတိ သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် လၟေင် ကမၠောန် စဵုဒၞာ ယဲ၊ ဖန်ဗဒှ် COVAX သွက်ဂွံ တြး ဂဥုဲစဵုဒၞာ (Vaccines) ညဳညဳသၟဟ်သၟဟ် သွက် ဍုင် ဇြဟတ်ဍိုန် တအ် ရ။ ၜိုန်ရ နွံကဵု ပရေင်အံင်ဇၞး ကီုလေဝ်၊ WHO ဒးဒုင် ပါ်ပါဲ လဝ် ဟိုတ်နူ တင်သ္ဂုတ်သွာတ် လဇုဲ အာ ပ္ဍဲ လပါ်စ ကေုာံ ဟိုတ်နူ ပရေင်ဆက်စပ် ကု ဍုင် ကြုက် ညိည ကီု ရ။<ref name="gostin">{{cite journal |last=Gostin |first=L. O. |title=The World Health Organization and the Global Response to COVID-19 |journal=JAMA |volume=324 |issue=15 |pages=1495-1496 |year=2020}}</ref> == ၇။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သြန်ဘဏ္ဍာ (Funding and Financial Structure) == ပရေင်ဘဏ္ဍာ သွက် WHO ဝွံ ကၠုင် နူကဵု တမ်ရိုဟ် အဓိက ၜါ သာ် ရ - * '''သြန် သ္ဒး ထံက်ပင် (Assessed Contributions):''' ဍုင် လုပ်ဂကောံ သီုဖအိုတ် ဒး ထံက်ပင် သြန် အတိုင် သၞောဝ် မစၟတ်သမ္တီ လဝ် နကဵု WHA မဒုင်သဇိုင် လတူ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင် ဂှ် ရ။ ဏအ်ဝွံ ပါလုပ် ၜိုတ် ၂၀ ရာခိုင်နှုန်း သၟး ရ။ * '''သြန် ထံက်ပင် ပၟိက်စိုတ် (Voluntary Contributions):''' သြန် ဏအ် ကၠုင် နူကဵု ဍုင် ဂမၠိုင် (ဗွဲတၟေင် အမေရိကာန်၊ ရးဥရောပ) ကေုာံ ဂကောံ စေတနာ မပ္တံကဵု ဂကောံ Bill & Melinda Gates Foundation ရ။ သြန် ဏအ် ဒှ် ဒြဟတ် အဓိက ၜိုတ် ၈၀ ရာခိုင်နှုန်း ရ။ ဟိုတ်နူ သြန် ပၟိက်စိုတ် ဂၠိုင် လောန် ဂှ်ရ၊ ကမၠောန် WHO လဆောဝ်မ္ဂး ဒးဒုင် ထိင်ဒဝ် လဝ် နကဵု ပၟိက်စိုတ် ညးမကဵု သြန် တအ် ရောင် တၠပညာ တအ် ပါ်ပါဲ လဝ် ရ။<ref name="chorev">{{cite book |last=Chorev |first=N. |title=The World Health Organization between North and South |publisher=Cornell University Press |year=2012 |pages=80-85}}</ref> == ၈။ ပြသၞာ ကေုာံ ပရေင်ပါ်ပါဲဂမၠိုင် (Challenges and Criticisms) == ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ ဝွံ ဒးဆဵုဂဗ ပြသၞာ ကေုာံ ပရေင်ပါ်ပါဲ နာနာ သာ် ပ္ဍဲ ဝင် ဍေဟ် - # '''ပရေင်ဍဵုဍိုက် ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political Pressure):''' ဟိုတ်နူ WHO ဒှ် ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ ဂှ်ရ၊ ဍေဟ် ဒးဒုင် ဍဵုဍိုက် နူကဵု ဍုင် ဇၞော်ဇၞော် တအ် ရ။ ဥပမာ - ပြသၞာ ဒဒှ်ရ ဍုင် တာင်ဝါန် (Taiwan) ဟွံဂွံ အခေါင် ပါလုပ် နဒဒှ် လုပ်ဂကောံ ဟိုတ်နူ ပရေင်ဆေဝ်ဒဝ် နူ ဍုင် ကြုက် ရ။ # '''ပရေင်တန်တဴ လတူ သြန် (Funding Dependency):''' ဟိုတ်နူ ဍေဟ် တန်တဴ ဒၟံင် လတူ သြန် ထံက်ပင် ပၟိက်စိုတ် ဂၠိုင် လောန် ဂှ်ရ၊ ဍေဟ် ဟွံမာန် ကၠောန် ကမၠောန် မဗၠးၜး ဍိုက်ပေင် ရ။ # '''လဇုဲ ပ္ဍဲ ပရေင်ချဳဓရာင် (Bureaucratic delays):''' ပ္ဍဲ အခိင် ယဲ အဳဗဝ်လာ (Ebola) ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ အာဖရိက သၞာံ ၂၀၁၄ ဂှ်၊ WHO လဇုဲ အာ ပ္ဍဲ ပရေင်လလောင် တြး အန္တရာယ် ရောင် ညးတအ် ဒးဒုင် ပါ်ပါဲ လဝ် ရ။<ref name="henderson">{{cite book |last=Henderson |first=D. A. |title=Smallpox: The Death of a Disease |publisher=Prometheus Books |year=2009 |pages=45-50}}</ref> == ၉။ ပရေင်မင်မဲ ထတ်ယုက် ခေတ်တၟိ (Modern Health Initiatives) == ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ဏအ်၊ တင်ရန်တၟအ် WHO ဝွံ ဟွံသေင် ဆ လပါ် ယဲကၠောအ်ကၠစ သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ်တအ် အာရီုစွံ လတူ ပြသၞာ တၟိ တအ် ကီု ရ - * '''ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ် (Mental Health):''' WHO ကဵု သတိ ဒဒှ်ရ ယဲစိုတ် ဍောင်ၜိုတ် (Depression) ဝွံ ဒှ် ပြသၞာ ဇၞော်အိုတ် မွဲ လတူ ဂၠးတိ ရ။ * '''ဖဵုသက်ရောက် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change and Health):''' ပွဳပွူ သဘာဝ လီုလာ် ဂှ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ယဲ ကေုာံ ပရေင်ဟွံမဲ စၞစ ဍာ် သုင် ဇေတ်တ် သွက် မၞိဟ် ပြကောဋိကိုဋ် ရ။ * '''ပရေင်ထတ်ယုက် ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital Health):''' ပရေင်စကာ [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial intelligence) ကေုာံ ဖုန် မဝ်ဗာင် သွက်ဂွံ လွဳလွတ် ယဲ ပ္ဍဲ ဌာန် ဇမ္ၚောဲ ရ။ == ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ လကျာ် (Future Outlook and Conclusion) == အနာဂတ် သွက် ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ ပရေင်ပံင်ကောံ (Global solidarity) အကြာ ဍုင် လုပ်ဂကောံ တအ် ရ။ ကြဴနူ ကပ်ယဲ ကိုဗေစ်-၁၉-၁၉ တုဲ၊ ဂၠးတိ ဂှ် ကၠိုဟ် ကၠုင် ဒဒှ်ရ ဂကောံ ညံင်ရဴ WHO ဏအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ လမျီု ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး ဍုင် ဂမၠိုင် ဂစာန် သဳကၠဳ ဒၟံင် သွက်ဂွံ ဓဇက် သၞောဝ် လိက်ကသုက် ကပ်ယဲ ဂၠးတိ (Global Pandemic Treaty) မာန် ညံင်ဂွံ ဖန်ဇန် ပရေင်စဵုဒၞာ ခိုဟ် တိုန် ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရ။ နကဵု လညာတ် [[သဳအိုရဳ]] မ္ဂး၊ ၜိုန်ရ WHO နွံကဵု ပြသၞာ လပါ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ သြန်ဘဏ္ဍာ ကီုလေဝ်၊ ဂကောံ ဏအ်ဝွံ ဒှ် ဒြဟတ် အဓိက အိုတ် သွက်ဂွံ မင်မဲ လမျီု ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် မၞိဟ် လတူ ဂၠးတိ ဏအ် ဍာံဍာံ ပြပြ ရောင်။ == နိဿဲဂမၠိုင် == <references /> == ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် == * [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations) * [[ပရေင်ထတ်ယုက် ညးဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ]] (Global health) * [[ကိုဗေစ်-၁၉-၁၉]] (COVID-19) * [[ယဲကျောက်]] (Smallpox) {{Navbox | name = United Nations Agencies | title = ဂကောံ သီးသန့် ကုလသမဂ္ဂ (Specialized Agencies of the United Nations) | listclass = hlist | state = autocollapse | group1 = ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ဇဳဝ | list1 = * [[ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ]] (WHO) * [[ဂကောံ စၞစ ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ]] (FAO) | group2 = ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သြန် | list2 = * [[ဘဏ် ဂၠးတိ]] (World Bank) * [[ရန်ပုံငွေ သြန် ဂၠးတိ]] (IMF) * [[ဂကောံ ပရေင်သွံရာန် ဂၠးတိ]] (WTO) | group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင် | list3 = * [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations) * [[ပရေင်ထတ်ယုက် ညးဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ]] (Global public health) * [[ကိုဗေစ်-၁၉-၁၉]] (COVID-19) }} [[Category:ကုလသမဂ္ဂ]] [[Category:ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက်]] [[Category:ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ]] sm49hw5cexkye59ov03dxy58q18k3mn 56134 56133 2026-07-13T05:35:58Z Aue Nai 24 56134 wikitext text/x-wiki '''ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''World Health Organization'', မဖ္ဍန်စကာ '''WHO''') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အေဂျေန်သဳ သီးသန့် မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations) တုဲ၊ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် ဂကောံ မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကေုာံ ပညဳပညပ် လတူ [[ပရေင်ထတ်ယုက် ညးဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ]] (Global public health) ရ။ ဂကောံ ဏအ်ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၇ ဨပြဳ သၞာံ ၁၉၄၈ (မဒှ် တ္ၚဲ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ) တုဲ၊ ရုင်ဗဟဵု ဍေဟ် ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ ဍုင်ဂျဳနဳဗာ (Geneva)၊ ကၟိန်ဍုင် သဝစ်သလာန် (Switzerland) ရ။ ဍေဟ် နွံကဵု ရုင် ဒေသ ၆ ဒၞာဲ ကေုာံ ရုင် ပ္ဍဲ ဍုင် နာနာ ၁၅၀ ပြင်င် အလုံ ဂၠးတိ ရ။<ref name="who_const">{{cite web |url=https://www.who.int/about/governance/constitution |title=Constitution of the World Health Organization |publisher=WHO |date=1948 |access-date=2023-10-04}}</ref> တင်ရန်တၟအ် အဓိက အိုတ် သွက် ဂကောံ ဏအ် ဂှ် ဒှ် "သွက် ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ဂွံ အာစိုပ် ကဆံင် ပရေင်ထတ်ယုက် မသၠုင်အိုတ် မမာန် ကတဵုဒှ်" ရ။ WHO ဝွံ ပါလုပ် ကၠောန် ကမၠောန် အဓိက ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဖအိုတ် ပလီု ယဲကျောက် (Smallpox eradication)၊ ပရေင်စဵုဒၞာ ယဲပိုလဳယဝ် (Polio)၊ ပရေင်မင်မဲ ယဲအဳဗဝ်လာ (Ebola)၊ ကေုာံ လက္ကရဴ အိုတ် ပရေင်ထိင်ဒဝ် ကပ်ယဲ [[ကိုဗေစ်-၁၉-၁၉|ကိုဗေစ်-၁၉]] (COVID-19 pandemic) ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန်၊ ကေုာံ လွပ် ကမၠောန် ဍေဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။ [[File:World_Health_Organization_Logo.svg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး တဆိပ် ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ (WHO Logo) မစကာ လဝ် သင်္ကေတ လေံ ကျာ်ဂဥုဲ အာသကလဳပဳယပ် (Rod of Asclepius) ကေုာံ ဂၠးတိ။]] == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ (WHO) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂကောံ အလဵုအသဳ အကြာ ဍုင်ဂမၠိုင် (Intergovernmental organization) မွဲ မကၠောန် ကမၠောန် သွက်ဂွံ သၠုင် ပတိုန် အကာဲအရာ ပရေင်ထတ်ယုက် သတ္တဝါ မၞိဟ် အလုံ ဂၠးတိ ရ။ နကဵု ဥပဒေသဇိုင် (Constitution) WHO မ္ဂး "ပရေင်ထတ်ယုက်" (Health) ဂှ် ညးတအ် ပသောင်ကလး လဝ် ဒဒှ်ရ - "ပရေင်ထတ်ယုက် ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အကာဲအရာ မဍိုက်ပေင် ညဳသၟဟ် ပ္ဍဲ လပါ် ခန္ဓာကိုယ်၊ စိုတ်ဓါတ်၊ ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် တုဲ၊ ဟွံသေင် ဆ ပရေင်ဟွံမဲ ယဲဝေဒနာ သက်သက် ပုဟ်" ရ။ လညာတ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် လညာတ် မဇၞော် လှဲလး တုဲ ပကဵု ညံင် ဂကောံ ဏအ် ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် ဟွံသေင် ဆ လပါ် ဂဥုဲ သၟး၊ လပါ် သဘာဝ ပွဳပွူ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် မၞိဟ် လေဝ် ပါလုပ် ကၠုင် ရ။ == ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်စတင် (History and Foundation) == ကိုပ်ကၠာ ကၟိန်ဍုင် ကုလသမဂ္ဂ ဟွံကတဵုဒှ် ဏီ၊ ပ္ဍဲ ခေတ် [[ဂကောံ ဍုင်ဂမၠိုင်]] (League of Nations) ဂှ် နွံ လဝ် ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် မကော်စ Health Organization ရ။ ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ တုဲအိုတ် အာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၅ ဂှ်၊ ဍုင် ဗရာဇြဳ (Brazil) ကဵု ဍုင် ကြုက် (China) တအ် ပတိုန် ထ္ၜး လဝ် ပ္ဍဲ သဘင်သဳကၠဳ ကုလသမဂ္ဂ သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ မတၟိ မွဲ ရ။<ref name="mccarthy">{{cite book |last=McCarthy |first=M. |title=A Brief History of the World Health Organization |publisher=The Lancet |year=2002 |pages=111-115}}</ref> ဥပဒေသဇိုင် သွက် WHO ဂှ် ညးတအ် ချူ ဓဇက် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၆ တုဲ၊ ဂကောံ ဏအ် စတင် ကၠောန် ကမၠောန် အလုံစုံ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၇ ဨပြဳ သၞာံ ၁၉၄၈ အခိင် ကာလ ဍုင် လုပ်ဂကောံ ၆၁ ဍုင် ထပက် စၟတ်တဲ တုဲအိုတ် ရ။ ကမၠောန် ပထမအိုတ် ဍေဟ်တအ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ထိင်ဒဝ် ယဲ မကၠောအ်ကၠစ (Communicable diseases) မပ္တံကဵု ယဲဇြဟ် (Tuberculosis)၊ ယဲမလဳရဳယျာ (Malaria) ကေုာံ ယဲခအီ (Cholera) ရ။ == ၃။ လဒက်ပတန် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် (Structure and Governance) == လဒက်ပတန် အုပ်ဓုပ် အဓိက သွက် WHO ပါ်လဝ် ၃ ကဏ္ဍ အဓိက ရ - # '''သဘင်သဳကၠဳ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ (World Health Assembly - WHA):''' ဒှ် ဂကောံ သ္ဂုတ်သွာတ် ဥပဒေ သၠုင်အိုတ် သွက် WHO ရ။ ပ္ဍဲ ဂကောံ ဏအ်ဝွံ ကိုယ်စားလှယ် နူကဵု ၁၉၄ ဍုင် (Member States) တအ် တိုန် စိုပ် တုဲ၊ သဳကၠဳ သ္ဂုတ်သွာတ် ပရေင်ဘဏ္ဍာ ကေုာံ ရုဲစှ် ညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ် ရ။ ဍေဟ်တအ် ကၠောန် သဘင် မွဲ သၞာံ မွဲ လှ်ေ ပ္ဍဲ ဍုင်ဂျဳနဳဗာ ရ။ # '''ဂကောံ ကေင်ကာ (Executive Board):''' ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု တၠပညာ ပရေင်ထတ်ယုက် ၃၄ တၠ မရုဲစှ် လဝ် နူကဵု WHA ရ။ ဂကောံ ဏအ်ဝွံ ညးတအ် ကဵု ကသပ်၊ ဖန်ဇန်၊ ကေုာံ ထိင်ဒဝ် ကမၠောန် အလုံ မွဲ သၞာံ ရ။ # '''ရုင် ကေင်ကာ ညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ် (Secretariat and Director-General):''' ဒှ် ဂကောံ မကၠောန် ကမၠောန် လၟိုန်တ္ၚဲ မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် လဝ် နကဵု ညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နာယက (Director-General) ရ။ ညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ် လၟုဟ် ဂှ် ဒှ် ဒံက်တာ တေဒရဝ်သ် အဒါနောမ် (Tedros Adhanom Ghebreyesus) ရ။ == ၄။ တင်ရန်တၟအ် ကေုာံ ကဏ္ဍ အဓိက (Objectives and Main Focus Areas) == ပ္ဍဲကဵု လၟေင် အစဳအဇန် ခေတ်တၟိ မ္ဂး၊ WHO အာရီုစွံ လတူ တင်ရန်တၟအ် "ပြကောဋိကိုဋ် ပိ ထပ်" (Triple Billion targets) မဒှ် တင်ရန်တၟအ် သွက် သၞာံ ၂၀၂၃ ကဵု ၂၀၂၅ ရ - * မၞိဟ် ၁ ပြကောဋိကိုဋ် (1 billion) ဂွံ အခေါင် စသိုင် [[ပရေင်လွဳလွတ် ဍိုက်ပေင်]] (Universal Health Coverage)။ * မၞိဟ် ၁ ပြကောဋိကိုဋ် မာန် စဵုဒၞာ နူကဵု အန္တရာယ် ကပ်ယဲ တၟိ ဂမၠိုင် (Health emergencies)။ * မၞိဟ် ၁ ပြကောဋိကိုဋ် နွံကဵု ဘဝ ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ဍာ်ဒကေဝ် ဘဝ မခိုဟ် တိုန် (Better health and well-being)။ ကဏ္ဍ ကမၠောန် အဓိက ဍေဟ်တအ် ဂှ် ပါလုပ် သီုကဵု ထိင်ဒဝ် ယဲကၠောအ်ကၠစ (HIV/AIDS, မလဳရဳယျာ)၊ ယဲဟွံကၠောအ်ကၠစ (ယဲကေန်သာ၊ ယဲဆီဍာတ်)၊ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် မိ ကဵု ကောန်ၚာ် ရ။ == ၅။ ပရေင်အံင်ဇၞး အဓိကဂမၠိုင် (Major Achievements) == ပ္ဍဲ ဝင် ၇၅ သၞာံ မကၠောန် ကၠုင် ကမၠောန် ဂှ်၊ WHO ကလိဂွံ လဝ် ပရေင်အံင်ဇၞး အဓိက ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ {| class="wikitable sortable" |+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်အံင်ဇၞး အဓိက သွက် ဂကောံ WHO |- ! သၞာံ ! ပရေင်အံင်ဇၞး အဓိက |- | '''၁၉၈၀''' | အံင်ဇၞး ပရေင်ဖအိုတ် ပလီု [[ယဲကျောက်]] (Smallpox) အလုံ ဂၠးတိ အလုံစုံ။ ဏအ်ဝွံ ဒှ် အောင်မြင်မှု ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ဂဥုဲ ကောန်မၞိဟ် ရ။ |- | '''၁၉၈၈''' | စတင် လၟေင် ကမၠောန် ဖအိုတ် ယဲပိုလဳယဝ် ဂၠးတိ (Global Polio Eradication Initiative) မဖအောန် ဖျေဟ် လၟိဟ် ယဲ ၉၉.၉ ရာခိုင်နှုန်း။ |- | '''၂၀၀၃''' | ထိင်ဒဝ် ကပ်ယဲ SARS အလုံ ဂၠးတိ ဗွဲမအံင်ဇၞး အပ္ဍဲ အခိင် ဂၠေအ်ဂၠေအ်။ |- | '''၂၀၀၅''' | ခၞံဗဒှ် သၞောဝ် ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ (International Health Regulations - IHR) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ယဲ ကၠောအ် တတ် ပယျဵု ဍုင်။ |} == ၆။ ပရေင်ထိင်ဒဝ် ယဲကပ် ကေုာံ ကိုဗေစ်-၁၉-၁၉ (Pandemic Response and COVID-19) == WHO ဝွံ ဒှ် ဂကောံ အဓိက သွက်ဂွံ မင်ရံင် ကေုာံ ကဵု သတိ ယဝ်ရ ယဲကပ် တၟိ ကတဵုဒှ် ကၠုင် (Global Outbreak Alert and Response Network) ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ကပ်ယဲ ကိုဗေစ်-၁၉-၁၉ (COVID-19) မစကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ကၞောတ် သၞာံ ၂၀၁၉ ဂှ်၊ WHO ဝွံ ကေတ် လဝ် တာလျိုင် အဓိက သွက်ဂွံ လလောင် တြး ကပ်ယဲ ဂၠးတိ (PHEIC) ပ္ဍဲ ဇာန်နဝါရဳ ၂၀၂၀ ရ။ ညးတအ် ပံင်ကောံ လဝ် လညာတ် တၠပညာ ဂၠးတိ သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် လၟေင် ကမၠောန် စဵုဒၞာ ယဲ၊ ဖန်ဗဒှ် COVAX သွက်ဂွံ တြး ဂဥုဲစဵုဒၞာ (Vaccines) ညဳညဳသၟဟ်သၟဟ် သွက် ဍုင် ဇြဟတ်ဍိုန် တအ် ရ။ ၜိုန်ရ နွံကဵု ပရေင်အံင်ဇၞး ကီုလေဝ်၊ WHO ဒးဒုင် ပါ်ပါဲ လဝ် ဟိုတ်နူ တင်သ္ဂုတ်သွာတ် လဇုဲ အာ ပ္ဍဲ လပါ်စ ကေုာံ ဟိုတ်နူ ပရေင်ဆက်စပ် ကု ဍုင် ကြုက် ညိည ကီု ရ။<ref name="gostin">{{cite journal |last=Gostin |first=L. O. |title=The World Health Organization and the Global Response to COVID-19 |journal=JAMA |volume=324 |issue=15 |pages=1495-1496 |year=2020}}</ref> == ၇။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သြန်ဘဏ္ဍာ (Funding and Financial Structure) == ပရေင်ဘဏ္ဍာ သွက် WHO ဝွံ ကၠုင် နူကဵု တမ်ရိုဟ် အဓိက ၜါ သာ် ရ - * '''သြန် သ္ဒး ထံက်ပင် (Assessed Contributions):''' ဍုင် လုပ်ဂကောံ သီုဖအိုတ် ဒး ထံက်ပင် သြန် အတိုင် သၞောဝ် မစၟတ်သမ္တီ လဝ် နကဵု WHA မဒုင်သဇိုင် လတူ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင် ဂှ် ရ။ ဏအ်ဝွံ ပါလုပ် ၜိုတ် ၂၀ ရာခိုင်နှုန်း သၟး ရ။ * '''သြန် ထံက်ပင် ပၟိက်စိုတ် (Voluntary Contributions):''' သြန် ဏအ် ကၠုင် နူကဵု ဍုင် ဂမၠိုင် (ဗွဲတၟေင် အမေရိကာန်၊ ရးဥရောပ) ကေုာံ ဂကောံ စေတနာ မပ္တံကဵု ဂကောံ Bill & Melinda Gates Foundation ရ။ သြန် ဏအ် ဒှ် ဒြဟတ် အဓိက ၜိုတ် ၈၀ ရာခိုင်နှုန်း ရ။ ဟိုတ်နူ သြန် ပၟိက်စိုတ် ဂၠိုင် လောန် ဂှ်ရ၊ ကမၠောန် WHO လဆောဝ်မ္ဂး ဒးဒုင် ထိင်ဒဝ် လဝ် နကဵု ပၟိက်စိုတ် ညးမကဵု သြန် တအ် ရောင် တၠပညာ တအ် ပါ်ပါဲ လဝ် ရ။<ref name="chorev">{{cite book |last=Chorev |first=N. |title=The World Health Organization between North and South |publisher=Cornell University Press |year=2012 |pages=80-85}}</ref> == ၈။ ပြသၞာ ကေုာံ ပရေင်ပါ်ပါဲဂမၠိုင် (Challenges and Criticisms) == ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ ဝွံ ဒးဆဵုဂဗ ပြသၞာ ကေုာံ ပရေင်ပါ်ပါဲ နာနာ သာ် ပ္ဍဲ ဝင် ဍေဟ် - # '''ပရေင်ဍဵုဍိုက် ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political Pressure):''' ဟိုတ်နူ WHO ဒှ် ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ ဂှ်ရ၊ ဍေဟ် ဒးဒုင် ဍဵုဍိုက် နူကဵု ဍုင် ဇၞော်ဇၞော် တအ် ရ။ ဥပမာ - ပြသၞာ ဒဒှ်ရ ဍုင် တာင်ဝါန် (Taiwan) ဟွံဂွံ အခေါင် ပါလုပ် နဒဒှ် လုပ်ဂကောံ ဟိုတ်နူ ပရေင်ဆေဝ်ဒဝ် နူ ဍုင် ကြုက် ရ။ # '''ပရေင်တန်တဴ လတူ သြန် (Funding Dependency):''' ဟိုတ်နူ ဍေဟ် တန်တဴ ဒၟံင် လတူ သြန် ထံက်ပင် ပၟိက်စိုတ် ဂၠိုင် လောန် ဂှ်ရ၊ ဍေဟ် ဟွံမာန် ကၠောန် ကမၠောန် မဗၠးၜး ဍိုက်ပေင် ရ။ # '''လဇုဲ ပ္ဍဲ ပရေင်ချဳဓရာင် (Bureaucratic delays):''' ပ္ဍဲ အခိင် ယဲ အဳဗဝ်လာ (Ebola) ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ အာဖရိက သၞာံ ၂၀၁၄ ဂှ်၊ WHO လဇုဲ အာ ပ္ဍဲ ပရေင်လလောင် တြး အန္တရာယ် ရောင် ညးတအ် ဒးဒုင် ပါ်ပါဲ လဝ် ရ။<ref name="henderson">{{cite book |last=Henderson |first=D. A. |title=Smallpox: The Death of a Disease |publisher=Prometheus Books |year=2009 |pages=45-50}}</ref> == ၉။ ပရေင်မင်မဲ ထတ်ယုက် ခေတ်တၟိ (Modern Health Initiatives) == ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ဏအ်၊ တင်ရန်တၟအ် WHO ဝွံ ဟွံသေင် ဆ လပါ် ယဲကၠောအ်ကၠစ သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ်တအ် အာရီုစွံ လတူ ပြသၞာ တၟိ တအ် ကီု ရ - * '''ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ် (Mental Health):''' WHO ကဵု သတိ ဒဒှ်ရ ယဲစိုတ် ဍောင်ၜိုတ် (Depression) ဝွံ ဒှ် ပြသၞာ ဇၞော်အိုတ် မွဲ လတူ ဂၠးတိ ရ။ * '''ဖဵုသက်ရောက် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change and Health):''' ပွဳပွူ သဘာဝ လီုလာ် ဂှ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ယဲ ကေုာံ ပရေင်ဟွံမဲ စၞစ ဍာ် သုင် ဇေတ်တ် သွက် မၞိဟ် ပြကောဋိကိုဋ် ရ။ * '''ပရေင်ထတ်ယုက် ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital Health):''' ပရေင်စကာ [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial intelligence) ကေုာံ ဖုန် မဝ်ဗာင် သွက်ဂွံ လွဳလွတ် ယဲ ပ္ဍဲ ဌာန် ဇမ္ၚောဲ ရ။ == ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ လကျာ် (Future Outlook and Conclusion) == အနာဂတ် သွက် ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ ပရေင်ပံင်ကောံ (Global solidarity) အကြာ ဍုင် လုပ်ဂကောံ တအ် ရ။ ကြဴနူ ကပ်ယဲ ကိုဗေစ်-၁၉-၁၉ တုဲ၊ ဂၠးတိ ဂှ် ကၠိုဟ် ကၠုင် ဒဒှ်ရ ဂကောံ ညံင်ရဴ WHO ဏအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ လမျီု ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး ဍုင် ဂမၠိုင် ဂစာန် သဳကၠဳ ဒၟံင် သွက်ဂွံ ဓဇက် သၞောဝ် လိက်ကသုက် ကပ်ယဲ ဂၠးတိ (Global Pandemic Treaty) မာန် ညံင်ဂွံ ဖန်ဇန် ပရေင်စဵုဒၞာ ခိုဟ် တိုန် ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရ။ နကဵု လညာတ် [[သဳအိုရဳ]] မ္ဂး၊ ၜိုန်ရ WHO နွံကဵု ပြသၞာ လပါ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ သြန်ဘဏ္ဍာ ကီုလေဝ်၊ ဂကောံ ဏအ်ဝွံ ဒှ် ဒြဟတ် အဓိက အိုတ် သွက်ဂွံ မင်မဲ လမျီု ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် မၞိဟ် လတူ ဂၠးတိ ဏအ် ဍာံဍာံ ပြပြ ရောင်။ == နိဿဲဂမၠိုင် == <references /> == ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် == * [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations) * [[ပရေင်ထတ်ယုက် ညးဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ]] (Global health) * [[ကိုဗေစ်-၁၉-၁၉]] (COVID-19) * [[ယဲကျောက်]] (Smallpox) {{Navbox | name = United Nations Agencies | title = ဂကောံ သီးသန့် ကုလသမဂ္ဂ (Specialized Agencies of the United Nations) | listclass = hlist | state = autocollapse | group1 = ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ဇဳဝ | list1 = * [[ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ]] (WHO) * [[ဂကောံ စၞစ ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ]] (FAO) | group2 = ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သြန် | list2 = * [[ဘဏ် ဂၠးတိ]] (World Bank) * [[ရန်ပုံငွေ သြန် ဂၠးတိ]] (IMF) * [[ဂကောံ ပရေင်သွံရာန် ဂၠးတိ]] (WTO) | group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင် | list3 = * [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations) * [[ပရေင်ထတ်ယုက် ညးဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ]] (Global public health) * [[ကိုဗေစ်-၁၉-၁၉]] (COVID-19) }} [[Category:ကုလသမဂ္ဂ]] [[Category:ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက်]] [[Category:ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ]] 2s4adqaxvrvfw1a7hgg2cale1h76pm0 ဝင် ဂၠးတိ 0 11614 56111 2026-07-12T14:09:00Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "'''ဝင် ဂၠးတိ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''World history'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Global history'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဝင် ကောန်မၞိဟ် အလုံ မွဲ ဂၠးတိ နူကဵု ခေတ် ကိုပ်ကၠာ သမိုင်း စဵုကဵု စိ..." 56111 wikitext text/x-wiki '''ဝင် ဂၠးတိ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''World history'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Global history'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဝင် ကောန်မၞိဟ် အလုံ မွဲ ဂၠးတိ နူကဵု ခေတ် ကိုပ်ကၠာ သမိုင်း စဵုကဵု စိုပ် ခေတ် လၟုဟ် ရ။ တၞဟ်ခြာ နူကဵု ဝင် ဍုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဝင် ဒေသ မွဲမွဲ (National history) တုဲ၊ ဝင် ဂၠးတိ ဝွံ အာရီုစွံ လတူ ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ ဂကောံမၞိဟ်၊ ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ အလုံ ဂၠးတိ (Global processes) ရ။<ref name="mcneill">{{cite book |last=McNeill |first=W. H. |title=A World History |edition=4th |publisher=Oxford University Press |year=1998 |pages=10-15}}</ref> ပရေင်လ္ၚတ် ဝင် ဂၠးတိ ဝွံ ဍိုက်ပေင် ဒၟံင် နကဵု လညာတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ဘာသာ၊ ကေုာံ နည်းပညာ မပြံင်လှာဲ ကၠုင် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ မဂၠိုင်ကဵု လ္ၚီ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ဝင် ကောန်မၞိဟ် နကဵု လၟေင် အခိင် (Chronology) တုဲ ပါ်လဝ် နကဵု ခေတ် အဓိက ဂမၠိုင် ရ။ [[File:World_map_blank_gmt.png|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး မျက်နှာပြင် ဂၠးတိ (World map) မဒှ် ဌာန် ကတဵုဒှ် ဝင် ကောန်မၞိဟ် အလုံအိုတ်သီု။]] == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == "ဝင် ဂၠးတိ" ဝွံ ဒှ် ဘာသာရပ် မလ္ၚတ် ပရူ ဒဒှ် မကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ အတိတ် မဆက်စပ် ကု ကောန်မၞိဟ် (Homo sapiens) ရ။ တၠပညာ ဝင် တအ် စကာ အာဲကၟာဲ လိက်ပတ် (Written records)၊ အာဲကၟာဲ ဒြပ် (Archaeological evidence)၊ ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် ဗဳဇ (Genetics) သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဝင် တအ် ဏအ် ရ။ နကဵု လညာတ် [[သဳအိုရဳ]] (Theory) ဝင် ခေတ်တၟိ မ္ဂး၊ ပိုယ် ဟွံသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဝင် ဍုင် မွဲ ဓဝ် ပုဟ်၊ ပိုယ် ဒးလ္ၚတ် ဗီုလဵု ဍုင် တအ် ဏအ် သွံရာန်၊ တက်ပၞာန်၊ ကေုာံ ပြံင်လှာဲ ယေန်သၞာင် ရေင်သကအ် (Cross-cultural interactions) ရ။ == ၂။ ခေတ် တမၠာ ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် ကိုပ်ကၠာ (Paleolithic and Early Humans) == ဝင် ကောန်မၞိဟ် ဂှ် စတင် လဝ် ပ္ဍဲ တွဵုရး အာဖရိက (Africa) လွန်ခဲံ သၞာံ ၜိုတ် ၃၀၀,၀၀၀ တေအ် ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် [[ခေတ် တၟအ် တြေံ]] (Paleolithic Era) ဂှ်၊ ကောန်မၞိဟ် တအ် ဂျိုင်သှ်ေ နကဵု လညာတ် မဂၠာဲ သတ်ဂြိုပ် ကေုာံ ပကောံ စၞစ (Hunter-gatherers) ရ။<ref name="harari">{{cite book |last=Harari |first=Y. N. |title=Sapiens: A Brief History of Humankind |publisher=Harper |year=2014 |pages=15-20}}</ref> လွန်ခဲံ သၞာံ ၜိုတ် ၇၀,၀၀၀ ဂှ်၊ ကောန်မၞိဟ် တအ် စ ပြံင်တိတ် နူ အာဖရိက တုဲ ပြးဇး စိုပ် အာ ဥရောပ၊ အာရှ၊ ကေုာံ အမေရိက ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဏအ် ညးတအ် စကာ ကိရိယာ တၟအ်၊ ကၠောန် ပၟတ်၊ ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် အရေဝ်ဘာသာ သွက်ဂွံ ဆက်စပ် ရေင်သကအ် ရ။ == ၃။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ တဵုလွဳ ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် ဍုင် (Agricultural Revolution) == လွန်ခဲံ သၞာံ ၜိုတ် ၁၀,၀၀၀ ဂှ်၊ ပရေင်ပြံင်လှာဲ အဓိက မွဲ ကတဵုဒှ် ကၠုင် မကော်စ "ပရေင်ပြံင်လှာဲ တဵုလွဳ" ([[ခေတ် တၟအ် တၟိ]] - Neolithic Revolution) ရ။ ကောန်မၞိဟ် တအ် စ ဒေါအ် မံင် ပ္ဍဲ ဌာန် မွဲ ဒၞာဲ တုဲ စ တဵုလွဳ သြောအ် ကေုာံ လွဳ တိရစ္ဆာန် ရ။ ဟိုတ်နူကဵု စၞစ ဂၠိုင် ကၠုင် ဂှ်ရ၊ လၟိဟ် မၞိဟ် ဇၞော်တိုန် တုဲ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ကွာန် ကေုာံ ဍုင် ဇၞော် တအ် ရ။ ယေန်သၞာင် (Civilizations) ကိုပ်ကၠာ အိုတ် မပ္တံကဵု မေသဝ်ပဝ်တေးမီးယား (Mesopotamia) ပ္ဍဲ ကြုင် တာင်ဂရစ်၊ အဳဂျေပ် (Egypt) ပ္ဍဲ ကြုင် နိုင်း၊ ကေုာံ ဟရပ္ပ (Indus Valley) ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ တအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။ == ၄။ ခေတ် ဂၠးတိ တြေံ ကေုာံ အေန်ပါယာ ဂမၠိုင် (Ancient World and Empires) == စနူ သၞာံ ၃၀၀၀ ဘဳသဳ (BCE) စဵုကဵု ၅၀၀ အေဒဳ (CE) ဝွံ ဒှ် အခိင် အေန်ပါယာ (Empires) ဇၞော်ဇၞော် တအ် ကတဵုဒှ် ရ။ * '''အေန်ပါယာ ရဝ်မ (Roman Empire):''' အုပ်ဓုပ် လဝ် ရးဥရောပ ကေုာံ ပွဳပွူ ၜဳ မေဒဳတေရာနဳယေန်။ * '''အေန်ပါယာ ဟန် (Han Dynasty):''' ပံင်ကောံ လဝ် ဍုင်ကြုက် တုဲ ဇၞော်မောဝ် လဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်။ * '''အေန်ပါယာ မောရိယ (Maurya Empire):''' အုပ်ဓုပ် လဝ် အိန္ဒိယ သီုဖအိုတ် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင်။ ပ္ဍဲ အခိင် ဏအ်ဝွံ ဘာသာ ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ဟိန္ဒူ၊ ကေုာံ ခရေတ်ယာန် တအ် လေဝ် စ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။ == ၅။ ခေတ် လဒေါဝ် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် ဂၠးတိ (Post-Classical History) == အကြာ သၞာံ ၅၀၀ ကဵု ၁၅၀၀ အေဒဳ ဝွံ ညးကော်စ ခေတ် လဒေါဝ် (Middle Ages) ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဏအ်၊ ပရေင်ဆက်စပ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဂၠးတိ ဇၞော်မောဝ် တိုန် နကဵု ဂၠံင် ဍာန် သုတ် (Silk Road) ကေုာံ ဂၠံင် ၜဳ အိန္ဒိယ ရ。<ref name="bentley">{{cite book |last=Bentley |first=J. H. |title=Traditions & Encounters: A Global Perspective on the Past |edition=5th |publisher=McGraw-Hill |year=2011 |pages=200-210}}</ref> ဘာသာ အေတ်သလာမ် (Islam) ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ရးအာရပ် ပ္ဍဲ ၇ ဗွဝ်ကၠံ တုဲ ပြးဇး အာ စဵုကဵု ဥရောပ ကဵု အာရှ ရ။ လက္ကရဴ ဂှ် ပ္ဍဲ ၁၃ ဗွဝ်ကၠံ၊ အေန်ပါယာ မန်ဂေါလ် (Mongol Empire) မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု ဂျေန်ဂေတ် ခါန် (Genghis Khan) ဂှ် သီကေတ် တိဍာ် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ဂၠးတိ ရ။ == ၆။ ခေတ် တၟိ လပါ်စ ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် ဂၠးတိ (Early Modern Period) == သၞာံ ၁၅၀၀ စဵုကဵု ၁၈၀၀ ဂှ် ဒှ် အခိင် ဥရောပ တအ် စ လ္ၚတ် ဂၠာဲ တိဍာ် တၟိ (Age of Discovery) ရ။ ကရေတ်သတဝ်ဖာ ကဝ်လံမ်ဗပ် (Christopher Columbus) စိုပ် အမေရိက ပ္ဍဲ ၁၄၉၂ တုဲ၊ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ကဝ်လံမ်ဗဳယာန် (Columbian Exchange) ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ - ကပေါတ်၊ စၞစ၊ တိရစ္ဆာန်၊ ကေုာံ ယဲ တအ် ပြးဇး အာ အကြာ သဟရာပ် ၜါ (Old World and New World) ရ。<ref name="diamond">{{cite book |last=Diamond |first=J. |title=Guns, Germs, and Steel: The Fates of Human Societies |publisher=W. W. Norton & Company |year=1997 |pages=35-40}}</ref> အခိင် ဏအ်ဝွံ ဒှ် အခိင် စတင် ပရေင်ကဝ်လဝ်နဳ (Colonialism) မဒှ် အခိင် ဍုင် ဥရောပ တအ် အုပ်ဓုပ် တိဍာ် ပ္ဍဲ အာဖရိက၊ အမေရိက၊ ကေုာံ အာရှ သွက်ဂွံ ကေတ် ဒြပ်ရတ် ရ။ == ၇။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ စက်ယန္တရား (Industrial Revolution) == ပ္ဍဲ လပါ် လက္ကရဴ ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ်၊ ပရေင်ပြံင်လှာဲ စက်ယန္တရား (Industrial Revolution) စ ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဍုင် ဗြိတိန် ရ။ စၞး မစကာ ဒြဟတ် မၞိဟ် ကဵု တိရစ္ဆာန် မ္ဂး၊ ကောန်မၞိဟ် တအ် စကာ ဒြဟတ် ဍာ်ဂမ္တဴ (Steam power) ကေုာံ ဓါတ် တၟအ်ချး (Coal) သွက်ဂွံ ဂေတ် စက် ရ။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဏအ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေပဳတယ်လဳဇေမ် (Capitalism) ဂွံ ဇၞော်မောဝ် တုဲ၊ လၟိဟ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဍုင် ဇၞော် (Urbanization) လေဝ် ဂၠိုင် တိုန် ဗွဲမလောန် ရ။ {| class="wikitable sortable" |+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ခေတ် အဓိက ပ္ဍဲ ဝင် ဂၠးတိ |- ! ယၟု ခေတ် ! အခိင်ကာလ (သၞာံ) ! ပရေင်ပြံင်လှာဲ အဓိက |- | ခေတ် တၟအ် | ၃၀၀,၀၀၀ - ၁၀,၀၀၀ ဘဳသဳ | ဖန်ဗဒှ် ပၟတ်၊ ကိရိယာ တၟအ်။ |- | ခေတ် ဂၠးတိ တြေံ | ၃,၀၀၀ ဘဳသဳ - ၅၀၀ အေဒဳ | ပရေင်တဵုလွဳ၊ လိက်ပတ်၊ အေန်ပါယာ ရဝ်မ၊ ဟန်။ |- | ခေတ် လဒေါဝ် | ၅၀၀ - ၁၅၀၀ အေဒဳ | ဂၠံင် သုတ်၊ ပရေင်ပြးဇး ဘာသာ အေတ်သလာမ်၊ မန်ဂေါလ်။ |- | ခေတ် တၟိ လပါ်စ | ၁၅၀၀ - ၁၈၀၀ အေဒဳ | ပရေင်ဂၠာဲ တိဍာ် တၟိ၊ ပရေင်ကဝ်လဝ်နဳ၊ သိပ္ပံ။ |- | ခေတ် စက်ယန္တရား | ၁၈၀၀ - လၟုဟ် | စက်ယန္တရား၊ ပၞာန် ဂၠးတိ၊ နည်းပညာ ဒဳဂျဳတေဝ်။ |} == ၈။ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ ကေုာံ ပၞာန် ဂၠးတိ (20th Century and World Wars) == ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ ဝွံ ဒှ် အခိင် မနွံကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် နည်းပညာ သၠုင်အိုတ် ကေုာံ ပရေင်ပလီုပလာ် အမၠံက် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ကီု ရ။ [[ပၞာန်ဂၠးတိ အလန် ပထမ]] (World War I: 1914-1918) ကေုာံ [[ပၞာန်ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ]] (World War II: 1939-1945) ဝွံ ပကဵု ညံင် မၞိဟ် ဒးချိုတ် အာ ဂၠိုင်ကဵု မဳလဳယာန် ရ။ လက္ကရဴ ပၞာန် ဒုတိယ တုဲ၊ ဂၠးတိ ဝွံ ပါ် အာ ၜါ ဗလံက် နကဵု [[ပၞာန် ၜိုဟ်]] (Cold War) အကြာ ကၟိန်ဍုင် အမေရိကာန် ကဵု ကၟိန်ဍုင် သဵုဗိယေတ် ရ။<ref name="stearns">{{cite book |last=Stearns |first=P. N. |title=World History in Brief: Major Patterns of Change and Continuity |edition=3rd |publisher=Longman |year=2001 |pages=315-320}}</ref> == ၉။ ခေတ် လၟုဟ် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် အလုံဂၠးတိ (Contemporary History) == ကြဴနူ ပၞာန် ၜိုဟ် အိုတ် အာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၁ ဂှ်၊ ဂၠးတိ ဝွံ လုပ် စိုပ် အာ ခေတ် ပရေင်ဆက်စပ် အလုံဂၠးတိ (Globalization) ရ။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် [[အင်တာနက်]] (Internet) ကေုာံ ပရေင်ဆက်သွယ် တအ် ပကဵု ညံင် ဂၠးတိ ဏအ် ဂွံ ဒှ် အာ "ကွာန် ဂၠးတိ" (Global village) မွဲ ရ။ ဆဂး ခေတ် လၟုဟ် ဝွံလေဝ် ဒးဒုင် ဆဵုဂဗ ပြသၞာ တၟိ မပ္တံကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳ ဥတု (Climate change)၊ ယဲ ကပ် ဂၠးတိ (Pandemics)၊ ကေုာံ ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် ပိုန်ဒြပ် (Economic inequality) ရ။ == ၁၀။ သဳအိုရဳ ဝင် ကေုာံ အနာဂတ် (Historical Theory and Future) == နကဵု လညာတ် [[သဳအိုရဳ]] (Theory) ဝင် မ္ဂး၊ တၠပညာ တအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဝင် နကဵု နဲကဲ နာနာ သာ် ရ - * '''ဝင် မာက်စ်သေတ် (Marxist History):''' အာရီုစွံ လတူ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ကဆံင် မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်။ * '''ဝင် ဇၞော် (Big History):''' ပံင်ကောံ လဝ် ဝင် ကောန်မၞိဟ် ကု ဝင် စက္ကဝါ (Universe) စနူ ကတဵုဒှ် စက္ကဝါ စဵုကဵု လၟုဟ်။ သွက် အနာဂတ် ကောန်မၞိဟ် ဂှ်၊ ဝင် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ကောန်မၞိဟ် တအ် နွံကဵု အစောံသတ္တိ မမာန် ပြံင်လှာဲ ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် နည်းပညာ တၟိ လၟိုန် ရ။ ၜိုန်ရ နွံကဵု အန္တရာယ် ဇၞော်ဇၞော် ကီုလေဝ်၊ ပရေင်လ္ၚတ် ဝင် ဂၠးတိ ဝွံ ရီုဗင် ကဵု သတိ သွက် ပိုယ် ဂွံ ကၠောန် သ္ဂုတ်သွာတ် ခိုဟ်အိုတ် သွက် အနာဂတ် ဂၠးတိ ရောင်။ == နိဿဲဂမၠိုင် == <references /> == ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် == * [[ဝင်]] (History) * [[ဂၠးတိ]] (Earth) * [[ပၞာန်ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ]] (World War II) * [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ စက်ယန္တရား]] (Industrial Revolution) {{Navbox | name = World History | title = ဝင် ဂၠးတိ ကေုာံ ခေတ်ကာလ (World History and Eras) | listclass = hlist | state = autocollapse | group1 = ခေတ် အဓိက | list1 = * [[ခေတ် တၟအ် တြေံ]] (Paleolithic) * [[ခေတ် တၟအ် တၟိ]] (Neolithic) * [[ခေတ် ဂၠးတိ တြေံ]] (Ancient history) * [[ခေတ် လဒေါဝ်]] (Middle Ages) * [[ခေတ် တၟိ]] (Modern history) | group2 = ပရေင်ပြံင်လှာဲ | list2 = * [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ တဵုလွဳ]] (Agricultural Revolution) * [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ စက်ယန္တရား]] (Industrial Revolution) * [[ပရေင်ဆက်စပ် အလုံဂၠးတိ]] (Globalization) | group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင် | list3 = * [[သဳအိုရဳ ဝင်]] (Historical theory) * [[ပၞာန်ဂၠးတိ အလန် ပထမ]] (World War I) * [[ပၞာန်ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ]] (World War II) * [[ပၞာန် ၜိုဟ်]] (Cold War) }} [[Category:ဝင် ဂၠးတိ]] [[Category:ဝင်]] [[Category:သဳအိုရဳ ဝင်]] igoitvibmqc76qr31wr3qev76bhepxy စက်ယန္တရာ 0 11615 56112 2026-07-12T14:11:06Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "'''စက်ယန္တရာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Machine'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကိရိယာ ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောတ် မစကာ ဒြဟတ် (Power) သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ပရေင်ချဳဓရာင် (Movement) ကေုာံ ဒြဟတ် ဓရိုဟ် (Force) တုဲ ကၠောန် ကမၠ..." 56112 wikitext text/x-wiki '''စက်ယန္တရာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Machine'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကိရိယာ ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောတ် မစကာ ဒြဟတ် (Power) သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ပရေင်ချဳဓရာင် (Movement) ကေုာံ ဒြဟတ် ဓရိုဟ် (Force) တုဲ ကၠောန် ကမၠောန် မွဲမွဲ ရ။ စက်ယန္တရာ တအ်ဝွံ မာန် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဒြဟတ် သဘာဝ မပ္တံကဵု ဒြဟတ် တိရစ္ဆာန်၊ ဒြဟတ် မၞိဟ်၊ ဒြဟတ် ကျာ၊ ဒြဟတ် ဍာ်၊ ဓါတ်ဂမ္တဴ (Heat)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဓါတ်လလဳ (Electricity) ရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် စက် တအ်ဂှ် နွံကဵု လဒက်ပတန် မချဳဓရာင် မာန် သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ဒြဟတ် ညံင်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု ကမၠောန် မရန်တၟအ် လဝ် ရ။<ref name="uicker">{{cite book |last=Uicker |first=J. J. |author2=Pennock, G. R. |author3=Shigley, J. E. |title=Theory of Machines and Mechanisms |edition=3rd |publisher=Oxford University Press |year=2003 |pages=1-10}}</ref> ပ္ဍဲကဵု ဝင် ကောန်မၞိဟ်၊ ပရေင်ခၞံဗဒှ် စက်ယန္တရာ ဝွံ ဒှ် အရာ မပြံင်လှာဲ လဝ် ဂၠးတိ ဗွဲမဇၞော် တုဲ၊ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်သြိုင်ခၞံ ကေုာံ ပရေင်တြးပလံင် တအ် ဂွံ ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဗွဲမပြဟ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ စက်ယန္တရာ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန် သဇိုင်၊ ကေုာံ လွပ် ဍေဟ် ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။ [[File:Steam_engine_in_action.gif|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး စက်ယန္တရာ ဓါတ်ဂမ္တဴ ဍာ် (Steam engine) မစကာ ဓါတ်ဂမ္တဴ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ချဳဓရာင် သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန်။]] == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == ဝေါဟာရ "စက်ယန္တရာ" ဟွံသေင်မ္ဂး "Machine" ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် လေတ္တေန် (Latin) ''machina'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ကိရိယာ ဟွံသေင်မ္ဂး တၠဉာဏ်" ရ။ နကဵု လညာတ် အေန်ဂျေန်နဳယာ မ္ဂး၊ စက်ယန္တရာ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လဒက်ပတန် ရုပ်ဝတ္ထု (Physical system) မနွံကဵု ကဏ္ဍ ၃ သာ် - # '''ဒြဟတ် လုပ် (Power source/Input):''' ဒြဟတ် မပၠောပ် စုတ် ပ္ဍဲ စက် (ဥပမာ - ဓါတ်လလဳ၊ ဓါတ်ကၠေင်)။ # '''ယန္တရား (Mechanism):''' ကိရိယာ မပြံင်လှာဲ ပရေင်ချဳဓရာင် ကေုာံ ဒြဟတ် အပ္ဍဲ စက် (ဥပမာ - ဒြဟတ် ဂေတ် ပြံင်လှာဲ ဒှ် အာ ဒြဟတ် တပ်)။ # '''ကမၠောန် တိတ် (Output/Actuator):''' ကမၠောန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒြဟတ် မတိတ် ကၠုင် နူ စက် သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် (ဥပမာ - ကွဳစက် တွာ် အာ တရဴ)။ == ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) == ဝင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် စက်ယန္တရာ ဝွံ ဒှ် ဝင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်မၞိဟ် ရ။ ကိုပ်ကၠာ အိုတ်၊ ကောန်မၞိဟ် တအ် စကာ လဝ် ကိရိယာ တဲ (Hand tools) မပ္တံကဵု တၟအ် ကေုာံ လွဟ် တအ် ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ခေတ် ဂရိတ် တြေံ (Ancient Greece)၊ တၠပညာ အာခဳမဳဒဳစ် (Archimedes) လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူ [[စက် သဇိုင်]] (Simple machines) မပ္တံကဵု လေဗာ (Lever) ကေုာံ ပူလဳ (Pulley) ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် လဒေါဝ်၊ စက် မစကာ ဒြဟတ် ကျာ ကေုာံ ဒြဟတ် ဍာ် (Windmills and Waterwheels) တအ် ပြာကတ် ကၠုင် ရ။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဇၞော်အိုတ် ဂှ် ကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ [[ခေတ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရုံစက်]] (Industrial Revolution) ပ္ဍဲ ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ၊ အခိင် ဂျေမ်း ဝတ် (James Watt) ဇၞော်မောဝ် ပတိုန် စက် ဓါတ်ဂမ္တဴ ဍာ် (Steam engine) ရ။ စက် ဏအ်ဝွံ ကဵု ဒြဟတ် သွက် ရုံစက် ကေုာံ က္ၜင် ပသဲ တအ် ဗွဲမဇၞော် ရ။ လက္ကရဴ ဂှ် စက် မစကာ ဓါတ်လလဳ (Electric motors) ကေုာံ စက် စံင် အပ္ဍဲ (Internal combustion engines) တအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် တုဲ ပြံင်လှာဲ လဝ် ဂၠးတိ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။<ref name="usher">{{cite book |last=Usher |first=A. P. |title=A History of Mechanical Inventions |publisher=Harvard University Press |year=1929 |pages=110-120}}</ref> == ၃။ စက် သဇိုင် ဂမၠိုင် (Simple Machines) == [[စက် သဇိုင်]] (Simple machine) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ယန္တရား သဇိုင် မပြံင်လှာဲ ပရေင်ချဳဓရာင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒြဟတ် တုဲ၊ ဍေဟ်တအ် ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် သွက် စက်ယန္တရာ ဇၞော်ဇၞော် သီုဖအိုတ် ရ။ {| class="wikitable sortable" |+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး စက် သဇိုင် ဂကူ ၆ သာ် |- ! ယၟု စက် သဇိုင် ! လဒက်ပတန် ! လွပ် ကေုာံ ဥပမာ |- | '''လေဗာ (Lever)''' | ဒဂိုင် မဒက်ပတန် လတူ ဒၞာဲ ထံက် (Fulcrum)။ | ဖအောန် ဒြဟတ် သွက်ဂွံ ယိုက် ကပေါတ် ဇြိုင် (ဥပမာ - ခတဝ်၊ တၞး ကတ္တရဳ)။ |- | '''ကောန်ရဟတ် ကဵု ဝင်ရိုး (Wheel and Axle)''' | ကောန်ရဟတ် မဂေတ် ပ္ဍဲ ဝင်ရိုး မွဲ။ | ဖအောန် ပရေင်ပွတ်တိုက် သွက်ဂွံ ယိုက် ဟွံသေင်မ္ဂး ဓဇက် (ဥပမာ - ကောန်ရဟတ် ကွဳစက်)။ |- | '''ပူလဳ (Pulley)''' | ကောန်ရဟတ် မနွံကဵု ဇုက် ဟွံသေင်မ္ဂး ဇုက်ပသဲ မဂေတ် လတူ ဍေဟ်။ | ပြံင်လှာဲ လစွံ ဒြဟတ် (ဥပမာ - ကရိန်း ယိုက် ကပေါတ် ဇြိုင်)။ |- | '''ဗလး လစောတ် (Inclined Plane)''' | ဒၞာဲ မျက်နှာပြင် မစောတ် တိုန် အာ လတူ။ | သွက်ဂွံ ပတိုန် ကပေါတ် ဇြိုင် နကဵု ဒြဟတ် အောန် (ဥပမာ - ဂၠံင် တိုန် ဒဵု)။ |- | '''တပ်ခွာ (Wedge)''' | ဗလး လစောတ် ၜါ မပံင်ကောံ လဝ် သွက်ဂွံ ပါ် အရာဝတ္ထု။ | သွက်ဂွံ ပါ် ဟွံသေင်မ္ဂး ထပက် (ဥပမာ - မိတ်၊ ၜုန်)။ |- | '''စက်ရူ (Screw)''' | ဗလး လစောတ် မဂေတ် လဝ် အပ္ဍဲ ဝင်ရိုး မွဲ။ | သွက်ဂွံ တန်သိပ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဓဇက် (ဥပမာ - မစက်ရူ၊ ခၟောက် ဗူး)။ |} == ၄။ စက်ယန္တရာ ထုဲထံင် ကေုာံ ပရေင်ဂေတ်ဂမၠိုင် (Complex Machines and Kinematics) == စက်ယန္တရာ ထုဲထံင် (Complex machine) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်ပံင်ကောံ စက် သဇိုင် ဂမၠိုင် မွဲစွံ သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် မထုဲထံင် ရ။ ပ္ဍဲ စက် ဏအ်၊ တၠပညာ တအ် လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် [[သဳအိုရဳ]] ပရေင်ချဳဓရာင် မကော်စ Kinematics ရ။ ယန္တရား အဓိက ပ္ဍဲ စက် ထုဲထံင် တအ် ပါလုပ် သီုကဵု - * '''ဂီယာ (Gears):''' ကောန်ရဟတ် နွံကဵု ၚေက် သွက်ဂွံ ပလံင် ဒြဟတ် ဂေတ် နူ ဒၞာဲ မွဲ ဇရေင် ဒၞာဲ မွဲ။ * '''ကမ် ကေုာံ ဗက် (Cam and Follower):''' ပြံင်လှာဲ ဒြဟတ် ဂေတ် ကဵု ဒှ် အာ ဒြဟတ် တပ် (Linear motion)။ * '''လဒက်ပတန် လေန် (Linkages):''' တၞုင် ပသဲ မဆက် လဝ် ရေင်သကအ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ချဳဓရာင် အတိုင် ပၟိက်စိုတ်။ == ၅။ ဒြဟတ် တမ်မူလ ကေုာံ မဝ်တာ (Power Sources and Motors) == စက်ယန္တရာ မွဲ ညံင်ဂွံ ချဳဓရာင် မာန် ဂှ် နွံပၟိက် ဒြဟတ် ရ။ ဝင် ဒြဟတ် တမ်မူလ (Power sources) ဂှ် ပြံင်လှာဲ ကၠုင် ဗွဲမဂၠိုင် ရ -<ref name="oberg">{{cite book |last=Oberg |first=E. |title=Machinery's Handbook |edition=26th |publisher=Industrial Press |year=2000 |pages=20-25}}</ref> * '''ဒြဟတ် သဘာဝ (Natural power):''' ဒြဟတ် ကျာ (Wind)၊ ဒြဟတ် ဍာ် (Water) မစကာ ပ္ဍဲ စက် တြေံ။ * '''ဒြဟတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ (Thermal power):''' စက် စံင် အပ္ဍဲ (Internal combustion engine) မစကာ ပ္ဍဲ ကွဳစက် တအ် ကေုာံ စက် ဓါတ်ဂမ္တဴ ဍာ်။ * '''ဒြဟတ် လလဳ (Electrical power):''' မဝ်တာ လလဳ (Electric motors) မပြံင်လှာဲ ဓါတ်လလဳ ကဵု ဒှ် ဒြဟတ် ချဳဓရာင် (Mechanical energy) ဗွဲမအံင်ဇၞး။ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် ဒြဟတ် မစကာ ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ် ရ။ * '''ဒြဟတ် နျူကလဳယျာ (Nuclear power):''' စကာ ပ္ဍဲ က္ၜင် သၟဝ် ဍာ် ဟွံသေင်မ္ဂး က္ၜင် အကာသ တအ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ဒြဟတ် ဇၞော် ဗွဲမလအ်လ။ == ၆။ သၞောတ် အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပရေင်ကၠောန် အလဵုအလဵု (Control Systems and Automation) == စက်ယန္တရာ ခေတ်တၟိ တအ်ဝွံ ဟွံဒး စကာ မၞိဟ် ထိင် လၟိုန် အခိင် ပုဟ်။ သၞောတ် အုပ်ဓုပ် (Control systems) မပ္တံကဵု သေန်သာ (Sensors) ကေုာံ ကောန်ပျူတာ တအ် ဖန်ဗဒှ် ညံင် စက် တအ် ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် အလဵုအလဵု (Automation) ရ။ ဥပမာ - သၞောတ် CNC (Computer Numerical Control) မစကာ ပ္ဍဲ ရုံစက် တအ်ဝွံ မာန် ရေက် ပသဲ အတိုင် ပရဝ်ဂရာမ် မချူ လဝ် ဟွံမဲ ကဵု ယောန်မှာ ရ။ လညာတ် သၞောတ် အုပ်ဓုပ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် [[စက်ရုပ်]] (Robotics) ရ။ == ၇။ လွပ် ပ္ဍဲ ပရေင်စက်ယန္တရာ ကေုာံ ရုံစက် (Industrial Applications) == ပ္ဍဲကဵု ရုံစက် (Industry)၊ စက်ယန္တရာ တအ်ဝွံ ဒှ် အရာ မဟွံမဲ ဟွံတုဲ ရ။ စက်ယန္တရာ ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု စက် အလုံ (Assembly lines) မာန် ကၠောန် ပတိတ် ကပေါတ် မဂၠိုင်ကဵု လ္ၚီ ပ္ဍဲ အခိင် ဍောတ်ဍောတ် ရ။ ပရေင်စကာ စက် တအ်ဝွံ ဖအောန် ဖျေဟ် ၚုဟ်မး ကပေါတ် တုဲ ပခိုဟ် ပတိုန် ဂုဏ်အစောန် (Quality) ဍေဟ် ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင် ပ္ဍဲ ကမၠောန် သြိုင်ခၞံ (Construction) လေဝ် စက် မပ္တံကဵု ဘူဒဝ်ဇာ (Bulldozers)၊ ကရိန်း (Cranes) တအ် ယိုက် ကပေါတ် မဇြိုင် နူ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ဆ ကီု ရ။ == ၈။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Impact on Society and Economy) == စက်ယန္တရာ ဝွံ ပြံင်လှာဲ လဝ် ဂကောံမၞိဟ် (Society) ဗွဲမဇၞော် ရ။ နကဵု လပါ် ခိုဟ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် ဘဝ ညးဍုင်ကွာန် ဂွံ သက်သာ တိုန်၊ ဇမ္ၚောဲ တရဴ ဂွံ ဍန် စှ်ေ၊ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် ခိုဟ် တိုန် ဟိုတ်နူ စက် ရုံဂဥုဲ တအ် ရ။ ဆဂး နကဵု လပါ် ပရေအ် မ္ဂး၊ ပရေင်စကာ စက် (Automation) ဝွံ ပကဵု ညံင် ကမၠောန် တဲ (Manual labor) ဂွံ အောန် စှ်ေ အာ တုဲ၊ ကတဵုဗဒှ် ပြသၞာ ကမၠောန် အောန် (Unemployment) ပ္ဍဲ ဂကောံ မၞိဟ် ကမၠောန် တဲ ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ပရေင်စကာ စက် ဓါတ်ဂမ္တဴ တအ်ဝွံ ကတဵုဗဒှ် ပြသၞာ ပလီုပလာ် ပွဳပွူ သဘာဝ (Pollution) ကေုာံ ပရေင်ဂမ္တဴ ဂၠးတိ (Global warming) ကီု ရ။ == ၉။ စက်ယန္တရာ ခေတ်တၟိ ကေုာံ ဉာဏ်စက် (Modern Machines and Artificial Intelligence) == ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ဏအ်၊ စက်ယန္တရာ တအ်ဝွံ ပံင်ကောံ လဝ် ကု [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial intelligence) တုဲ ဍေဟ်တအ် ဒှ် အာ "စက် တၠဉာဏ်" (Smart machines) ရ။ စက် တအ် ဏအ်ဝွံ မာန် လ္ၚတ် ကေတ် ပညာ နူကဵု ပွဳပွူ (Machine learning) ကေုာံ မာန် သ္ဂုတ်သွာတ် ကမၠောန် အလဵုအလဵု ရ။ ဥပမာ - ကွဳစက် ဟွံမဲ မၞိဟ်ဒဳ (Self-driving cars) မာန် ထိင် ကွဳစက် လတူ ဂၠံင် အလဵုအလဵု၊ ကေုာံ စက်ရုပ် ပ္ဍဲ ရုံစက် မာန် စၟတ်သမ္တီ ကပေါတ် ယောန်မှာ နကဵု ကေမရာ ဉာဏ်စက် ရ။<ref name="asimov">{{cite book |last=Asimov |first=I. |title=Understanding Physics: Motion, Sound, and Heat |publisher=Signet |year=1988 |pages=90-95}}</ref> == ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကွတ်ပညာ (Future and Technological Advancements) == အနာဂတ် စက်ယန္တရာ ဝွံ ဒှ် အရာ မအံ့သြ ဖွယ် မွဲ ရ။ လညာတ် ကွတ်ပညာ နာနဝ် (Nanotechnology) ဝွံ ဂစာန် ဖန်ဗဒှ် ဒၟံင် နာနဝ်-စက် (Nanomachines) မနွံ ဇမၞော် တုပ် ကဵု မဝ်လဳစျူး (Molecules) သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲ ပရေင်ဂဥုဲ (Medical treatments) ကေုာံ လ္ၚတ် အပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် မၞိဟ် ရ။ တုဲပၠန် စက်ယန္တရာ မစကာ သွက် ပရေင်လ္ၚတ် အကာသ (Space exploration) မပ္တံကဵု စက် ကွာ် လတူ ဂြိုဟ် (Rovers) တအ်ဝွံ ဆက် ဇၞော်မောဝ် အာ ညံင်ဂွံ တန်တဴ မာန် ပ္ဍဲ ပွဳပွူ သဘာဝ မကြမ်ကြ ဗွဲမလောန် ရ။ နကဵု လညာတ် သဳအိုရဳ မ္ဂး၊ စက်ယန္တရာ အနာဂတ် တအ်ဝွံ မာန် ပလေဝ် ဇကု ဍေဟ်တအ် အလဵုအလဵု (Self-repairing) ကေုာံ မာန် ဖန်ဗဒှ် စက် တၟိ (Self-replicating) လေဝ် ဒှ် မာန် ရောင်။ == နိဿဲဂမၠိုင် == <references /> == ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် == * [[အေန်ဂျေန်နဳယာ]] (Engineering) * [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial intelligence) * [[ခေတ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရုံစက်]] (Industrial Revolution) * [[စက် သဇိုင်]] (Simple machine) {{Navbox | name = Technology and Machines | title = ကွတ်ပညာ ကေုာံ စက်ယန္တရာ (Technology and Machines) | listclass = hlist | state = autocollapse | group1 = သဇိုင် ယန္တရား | list1 = * [[စက်ယန္တရာ]] (Machine) * [[စက် သဇိုင်]] (Simple machine) * [[လေဗာ]] (Lever) * [[ပူလဳ]] (Pulley) | group2 = ဒြဟတ် ကေုာံ မဝ်တာ | list2 = * [[စက် ဓါတ်ဂမ္တဴ ဍာ်]] (Steam engine) * [[စက် စံင် အပ္ဍဲ]] (Internal combustion engine) * [[မဝ်တာ လလဳ]] (Electric motor) | group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင် | list3 = * [[အေန်ဂျေန်နဳယာ မက္ကေန်နဳကယ်]] (Mechanical engineering) * [[စက်ရုပ်]] (Robotics) * [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial intelligence) * [[ခေတ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရုံစက်]] (Industrial Revolution) }} [[Category:စက်ယန္တရာ]] [[Category:အေန်ဂျေန်နဳယာ]] [[Category:ကွတ်ပညာ]] 0360nkfkpiqppws5a0feut4dbjj71wf 56113 56112 2026-07-12T14:11:38Z Aue Nai 24 56113 wikitext text/x-wiki '''စက်ယန္တရာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Machine'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကိရိယာ ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောတ် မစကာ ဒြဟတ် (Power) သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ပရေင်ချဳဓရာင် (Movement) ကေုာံ ဒြဟတ် ဓရိုဟ် (Force) တုဲ ကၠောန် ကမၠောန် မွဲမွဲ ရ။ စက်ယန္တရာ တအ်ဝွံ မာန် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဒြဟတ် သဘာဝ မပ္တံကဵု ဒြဟတ် တိရစ္ဆာန်၊ ဒြဟတ် မၞိဟ်၊ ဒြဟတ် ကျာ၊ ဒြဟတ် ဍာ်၊ ဓါတ်ဂမ္တဴ (Heat)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဓါတ်လလဳ (Electricity) ရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် စက် တအ်ဂှ် နွံကဵု လဒက်ပတန် မချဳဓရာင် မာန် သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ဒြဟတ် ညံင်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု ကမၠောန် မရန်တၟအ် လဝ် ရ။<ref name="uicker">{{cite book |last=Uicker |first=J. J. |author2=Pennock, G. R. |author3=Shigley, J. E. |title=Theory of Machines and Mechanisms |edition=3rd |publisher=Oxford University Press |year=2003 |pages=1-10}}</ref> ပ္ဍဲကဵု ဝင် ကောန်မၞိဟ်၊ ပရေင်ခၞံဗဒှ် စက်ယန္တရာ ဝွံ ဒှ် အရာ မပြံင်လှာဲ လဝ် ဂၠးတိ ဗွဲမဇၞော် တုဲ၊ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်သြိုင်ခၞံ ကေုာံ ပရေင်တြးပလံင် တအ် ဂွံ ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဗွဲမပြဟ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ စက်ယန္တရာ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန် သဇိုင်၊ ကေုာံ လွပ် ဍေဟ် ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။ [[File:Steam_engine_in_action.gif|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး စက်ယန္တရာ ဓါတ်ဂမ္တဴ ဍာ် (Steam engine) မစကာ ဓါတ်ဂမ္တဴ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ချဳဓရာင် သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန်။]] == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == ဝေါဟာရ "စက်ယန္တရာ" ဟွံသေင်မ္ဂး "Machine" ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် လေတ္တေန် (Latin) ''machina'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ကိရိယာ ဟွံသေင်မ္ဂး တၠဉာဏ်" ရ။ နကဵု လညာတ် အေန်ဂျေန်နဳယာ မ္ဂး၊ စက်ယန္တရာ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လဒက်ပတန် ရုပ်ဝတ္ထု (Physical system) မနွံကဵု ကဏ္ဍ ၃ သာ် - # '''ဒြဟတ် လုပ် (Power source/Input):''' ဒြဟတ် မပၠောပ် စုတ် ပ္ဍဲ စက် (ဥပမာ - ဓါတ်လလဳ၊ ဓါတ်ကၠေင်)။ # '''ယန္တရား (Mechanism):''' ကိရိယာ မပြံင်လှာဲ ပရေင်ချဳဓရာင် ကေုာံ ဒြဟတ် အပ္ဍဲ စက် (ဥပမာ - ဒြဟတ် ဂေတ် ပြံင်လှာဲ ဒှ် အာ ဒြဟတ် တပ်)။ # '''ကမၠောန် တိတ် (Output/Actuator):''' ကမၠောန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒြဟတ် မတိတ် ကၠုင် နူ စက် သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် (ဥပမာ - ကွဳစက် တွာ် အာ တရဴ)။ == ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) == ဝင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် စက်ယန္တရာ ဝွံ ဒှ် ဝင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်မၞိဟ် ရ။ ကိုပ်ကၠာ အိုတ်၊ ကောန်မၞိဟ် တအ် စကာ လဝ် ကိရိယာ တဲ (Hand tools) မပ္တံကဵု တၟအ် ကေုာံ လွဟ် တအ် ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ခေတ် ဂရိတ် တြေံ (Ancient Greece)၊ တၠပညာ အာခဳမဳဒဳစ် (Archimedes) လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူ [[စက် သဇိုင်]] (Simple machines) မပ္တံကဵု လေဗာ (Lever) ကေုာံ ပူလဳ (Pulley) ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် လဒေါဝ်၊ စက် မစကာ ဒြဟတ် ကျာ ကေုာံ ဒြဟတ် ဍာ် (Windmills and Waterwheels) တအ် ပြာကတ် ကၠုင် ရ။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဇၞော်အိုတ် ဂှ် ကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ [[ခေတ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရုင်စက်]] (Industrial Revolution) ပ္ဍဲ ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ၊ အခိင် ဂျေမ်း ဝတ် (James Watt) ဇၞော်မောဝ် ပတိုန် စက် ဓါတ်ဂမ္တဴ ဍာ် (Steam engine) ရ။ စက် ဏအ်ဝွံ ကဵု ဒြဟတ် သွက် ရုင်စက် ကေုာံ က္ၜင် ပသဲ တအ် ဗွဲမဇၞော် ရ။ လက္ကရဴ ဂှ် စက် မစကာ ဓါတ်လလဳ (Electric motors) ကေုာံ စက် စံင် အပ္ဍဲ (Internal combustion engines) တအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် တုဲ ပြံင်လှာဲ လဝ် ဂၠးတိ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။<ref name="usher">{{cite book |last=Usher |first=A. P. |title=A History of Mechanical Inventions |publisher=Harvard University Press |year=1929 |pages=110-120}}</ref> == ၃။ စက် သဇိုင် ဂမၠိုင် (Simple Machines) == [[စက် သဇိုင်]] (Simple machine) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ယန္တရား သဇိုင် မပြံင်လှာဲ ပရေင်ချဳဓရာင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒြဟတ် တုဲ၊ ဍေဟ်တအ် ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် သွက် စက်ယန္တရာ ဇၞော်ဇၞော် သီုဖအိုတ် ရ။ {| class="wikitable sortable" |+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး စက် သဇိုင် ဂကူ ၆ သာ် |- ! ယၟု စက် သဇိုင် ! လဒက်ပတန် ! လွပ် ကေုာံ ဥပမာ |- | '''လေဗာ (Lever)''' | ဒဂိုင် မဒက်ပတန် လတူ ဒၞာဲ ထံက် (Fulcrum)။ | ဖအောန် ဒြဟတ် သွက်ဂွံ ယိုက် ကပေါတ် ဇြိုင် (ဥပမာ - ခတဝ်၊ တၞး ကတ္တရဳ)။ |- | '''ကောန်ရဟတ် ကဵု ဝင်ရိုး (Wheel and Axle)''' | ကောန်ရဟတ် မဂေတ် ပ္ဍဲ ဝင်ရိုး မွဲ။ | ဖအောန် ပရေင်ပွတ်တိုက် သွက်ဂွံ ယိုက် ဟွံသေင်မ္ဂး ဓဇက် (ဥပမာ - ကောန်ရဟတ် ကွဳစက်)။ |- | '''ပူလဳ (Pulley)''' | ကောန်ရဟတ် မနွံကဵု ဇုက် ဟွံသေင်မ္ဂး ဇုက်ပသဲ မဂေတ် လတူ ဍေဟ်။ | ပြံင်လှာဲ လစွံ ဒြဟတ် (ဥပမာ - ကရိန်း ယိုက် ကပေါတ် ဇြိုင်)။ |- | '''ဗလး လစောတ် (Inclined Plane)''' | ဒၞာဲ မျက်နှာပြင် မစောတ် တိုန် အာ လတူ။ | သွက်ဂွံ ပတိုန် ကပေါတ် ဇြိုင် နကဵု ဒြဟတ် အောန် (ဥပမာ - ဂၠံင် တိုန် ဒဵု)။ |- | '''တပ်ခွာ (Wedge)''' | ဗလး လစောတ် ၜါ မပံင်ကောံ လဝ် သွက်ဂွံ ပါ် အရာဝတ္ထု။ | သွက်ဂွံ ပါ် ဟွံသေင်မ္ဂး ထပက် (ဥပမာ - မိတ်၊ ၜုန်)။ |- | '''စက်ရူ (Screw)''' | ဗလး လစောတ် မဂေတ် လဝ် အပ္ဍဲ ဝင်ရိုး မွဲ။ | သွက်ဂွံ တန်သိပ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဓဇက် (ဥပမာ - မစက်ရူ၊ ခၟောက် ဗူး)။ |} == ၄။ စက်ယန္တရာ ထုဲထံင် ကေုာံ ပရေင်ဂေတ်ဂမၠိုင် (Complex Machines and Kinematics) == စက်ယန္တရာ ထုဲထံင် (Complex machine) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်ပံင်ကောံ စက် သဇိုင် ဂမၠိုင် မွဲစွံ သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် မထုဲထံင် ရ။ ပ္ဍဲ စက် ဏအ်၊ တၠပညာ တအ် လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် [[သဳအိုရဳ]] ပရေင်ချဳဓရာင် မကော်စ Kinematics ရ။ ယန္တရား အဓိက ပ္ဍဲ စက် ထုဲထံင် တအ် ပါလုပ် သီုကဵု - * '''ဂီယာ (Gears):''' ကောန်ရဟတ် နွံကဵု ၚေက် သွက်ဂွံ ပလံင် ဒြဟတ် ဂေတ် နူ ဒၞာဲ မွဲ ဇရေင် ဒၞာဲ မွဲ။ * '''ကမ် ကေုာံ ဗက် (Cam and Follower):''' ပြံင်လှာဲ ဒြဟတ် ဂေတ် ကဵု ဒှ် အာ ဒြဟတ် တပ် (Linear motion)။ * '''လဒက်ပတန် လေန် (Linkages):''' တၞုင် ပသဲ မဆက် လဝ် ရေင်သကအ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ချဳဓရာင် အတိုင် ပၟိက်စိုတ်။ == ၅။ ဒြဟတ် တမ်မူလ ကေုာံ မဝ်တာ (Power Sources and Motors) == စက်ယန္တရာ မွဲ ညံင်ဂွံ ချဳဓရာင် မာန် ဂှ် နွံပၟိက် ဒြဟတ် ရ။ ဝင် ဒြဟတ် တမ်မူလ (Power sources) ဂှ် ပြံင်လှာဲ ကၠုင် ဗွဲမဂၠိုင် ရ -<ref name="oberg">{{cite book |last=Oberg |first=E. |title=Machinery's Handbook |edition=26th |publisher=Industrial Press |year=2000 |pages=20-25}}</ref> * '''ဒြဟတ် သဘာဝ (Natural power):''' ဒြဟတ် ကျာ (Wind)၊ ဒြဟတ် ဍာ် (Water) မစကာ ပ္ဍဲ စက် တြေံ။ * '''ဒြဟတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ (Thermal power):''' စက် စံင် အပ္ဍဲ (Internal combustion engine) မစကာ ပ္ဍဲ ကွဳစက် တအ် ကေုာံ စက် ဓါတ်ဂမ္တဴ ဍာ်။ * '''ဒြဟတ် လလဳ (Electrical power):''' မဝ်တာ လလဳ (Electric motors) မပြံင်လှာဲ ဓါတ်လလဳ ကဵု ဒှ် ဒြဟတ် ချဳဓရာင် (Mechanical energy) ဗွဲမအံင်ဇၞး။ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် ဒြဟတ် မစကာ ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ် ရ။ * '''ဒြဟတ် နျူကလဳယျာ (Nuclear power):''' စကာ ပ္ဍဲ က္ၜင် သၟဝ် ဍာ် ဟွံသေင်မ္ဂး က္ၜင် အကာသ တအ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ဒြဟတ် ဇၞော် ဗွဲမလအ်လ။ == ၆။ သၞောတ် အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပရေင်ကၠောန် အလဵုအလဵု (Control Systems and Automation) == စက်ယန္တရာ ခေတ်တၟိ တအ်ဝွံ ဟွံဒး စကာ မၞိဟ် ထိင် လၟိုန် အခိင် ပုဟ်။ သၞောတ် အုပ်ဓုပ် (Control systems) မပ္တံကဵု သေန်သာ (Sensors) ကေုာံ ကောန်ပျူတာ တအ် ဖန်ဗဒှ် ညံင် စက် တအ် ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် အလဵုအလဵု (Automation) ရ။ ဥပမာ - သၞောတ် CNC (Computer Numerical Control) မစကာ ပ္ဍဲ ရုင်စက် တအ်ဝွံ မာန် ရေက် ပသဲ အတိုင် ပရဝ်ဂရာမ် မချူ လဝ် ဟွံမဲ ကဵု ယောန်မှာ ရ။ လညာတ် သၞောတ် အုပ်ဓုပ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် [[စက်ရုပ်]] (Robotics) ရ။ == ၇။ လွပ် ပ္ဍဲ ပရေင်စက်ယန္တရာ ကေုာံ ရုင်စက် (Industrial Applications) == ပ္ဍဲကဵု ရုင်စက် (Industry)၊ စက်ယန္တရာ တအ်ဝွံ ဒှ် အရာ မဟွံမဲ ဟွံတုဲ ရ။ စက်ယန္တရာ ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု စက် အလုံ (Assembly lines) မာန် ကၠောန် ပတိတ် ကပေါတ် မဂၠိုင်ကဵု လ္ၚီ ပ္ဍဲ အခိင် ဍောတ်ဍောတ် ရ။ ပရေင်စကာ စက် တအ်ဝွံ ဖအောန် ဖျေဟ် ၚုဟ်မး ကပေါတ် တုဲ ပခိုဟ် ပတိုန် ဂုဏ်အစောန် (Quality) ဍေဟ် ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင် ပ္ဍဲ ကမၠောန် သြိုင်ခၞံ (Construction) လေဝ် စက် မပ္တံကဵု ဘူဒဝ်ဇာ (Bulldozers)၊ ကရိန်း (Cranes) တအ် ယိုက် ကပေါတ် မဇြိုင် နူ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ဆ ကီု ရ။ == ၈။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Impact on Society and Economy) == စက်ယန္တရာ ဝွံ ပြံင်လှာဲ လဝ် ဂကောံမၞိဟ် (Society) ဗွဲမဇၞော် ရ။ နကဵု လပါ် ခိုဟ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် ဘဝ ညးဍုင်ကွာန် ဂွံ သက်သာ တိုန်၊ ဇမ္ၚောဲ တရဴ ဂွံ ဍန် စှ်ေ၊ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် ခိုဟ် တိုန် ဟိုတ်နူ စက် ရုင်ဂဥုဲ တအ် ရ။ ဆဂး နကဵု လပါ် ပရေအ် မ္ဂး၊ ပရေင်စကာ စက် (Automation) ဝွံ ပကဵု ညံင် ကမၠောန် တဲ (Manual labor) ဂွံ အောန် စှ်ေ အာ တုဲ၊ ကတဵုဗဒှ် ပြသၞာ ကမၠောန် အောန် (Unemployment) ပ္ဍဲ ဂကောံ မၞိဟ် ကမၠောန် တဲ ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ပရေင်စကာ စက် ဓါတ်ဂမ္တဴ တအ်ဝွံ ကတဵုဗဒှ် ပြသၞာ ပလီုပလာ် ပွဳပွူ သဘာဝ (Pollution) ကေုာံ ပရေင်ဂမ္တဴ ဂၠးတိ (Global warming) ကီု ရ။ == ၉။ စက်ယန္တရာ ခေတ်တၟိ ကေုာံ ဉာဏ်စက် (Modern Machines and Artificial Intelligence) == ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ဏအ်၊ စက်ယန္တရာ တအ်ဝွံ ပံင်ကောံ လဝ် ကု [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial intelligence) တုဲ ဍေဟ်တအ် ဒှ် အာ "စက် တၠဉာဏ်" (Smart machines) ရ။ စက် တအ် ဏအ်ဝွံ မာန် လ္ၚတ် ကေတ် ပညာ နူကဵု ပွဳပွူ (Machine learning) ကေုာံ မာန် သ္ဂုတ်သွာတ် ကမၠောန် အလဵုအလဵု ရ။ ဥပမာ - ကွဳစက် ဟွံမဲ မၞိဟ်ဒဳ (Self-driving cars) မာန် ထိင် ကွဳစက် လတူ ဂၠံင် အလဵုအလဵု၊ ကေုာံ စက်ရုပ် ပ္ဍဲ ရုင်စက် မာန် စၟတ်သမ္တီ ကပေါတ် ယောန်မှာ နကဵု ကေမရာ ဉာဏ်စက် ရ။<ref name="asimov">{{cite book |last=Asimov |first=I. |title=Understanding Physics: Motion, Sound, and Heat |publisher=Signet |year=1988 |pages=90-95}}</ref> == ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကွတ်ပညာ (Future and Technological Advancements) == အနာဂတ် စက်ယန္တရာ ဝွံ ဒှ် အရာ မအံ့သြ ဖွယ် မွဲ ရ။ လညာတ် ကွတ်ပညာ နာနဝ် (Nanotechnology) ဝွံ ဂစာန် ဖန်ဗဒှ် ဒၟံင် နာနဝ်-စက် (Nanomachines) မနွံ ဇမၞော် တုပ် ကဵု မဝ်လဳစျူး (Molecules) သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲ ပရေင်ဂဥုဲ (Medical treatments) ကေုာံ လ္ၚတ် အပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် မၞိဟ် ရ။ တုဲပၠန် စက်ယန္တရာ မစကာ သွက် ပရေင်လ္ၚတ် အကာသ (Space exploration) မပ္တံကဵု စက် ကွာ် လတူ ဂြိုဟ် (Rovers) တအ်ဝွံ ဆက် ဇၞော်မောဝ် အာ ညံင်ဂွံ တန်တဴ မာန် ပ္ဍဲ ပွဳပွူ သဘာဝ မကြမ်ကြ ဗွဲမလောန် ရ။ နကဵု လညာတ် သဳအိုရဳ မ္ဂး၊ စက်ယန္တရာ အနာဂတ် တအ်ဝွံ မာန် ပလေဝ် ဇကု ဍေဟ်တအ် အလဵုအလဵု (Self-repairing) ကေုာံ မာန် ဖန်ဗဒှ် စက် တၟိ (Self-replicating) လေဝ် ဒှ် မာန် ရောင်။ == နိဿဲဂမၠိုင် == <references /> == ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် == * [[အေန်ဂျေန်နဳယာ]] (Engineering) * [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial intelligence) * [[ခေတ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရုင်စက်]] (Industrial Revolution) * [[စက် သဇိုင်]] (Simple machine) {{Navbox | name = Technology and Machines | title = ကွတ်ပညာ ကေုာံ စက်ယန္တရာ (Technology and Machines) | listclass = hlist | state = autocollapse | group1 = သဇိုင် ယန္တရား | list1 = * [[စက်ယန္တရာ]] (Machine) * [[စက် သဇိုင်]] (Simple machine) * [[လေဗာ]] (Lever) * [[ပူလဳ]] (Pulley) | group2 = ဒြဟတ် ကေုာံ မဝ်တာ | list2 = * [[စက် ဓါတ်ဂမ္တဴ ဍာ်]] (Steam engine) * [[စက် စံင် အပ္ဍဲ]] (Internal combustion engine) * [[မဝ်တာ လလဳ]] (Electric motor) | group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင် | list3 = * [[အေန်ဂျေန်နဳယာ မက္ကေန်နဳကယ်]] (Mechanical engineering) * [[စက်ရုပ်]] (Robotics) * [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial intelligence) * [[ခေတ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရုင်စက်]] (Industrial Revolution) }} [[Category:စက်ယန္တရာ]] [[Category:အေန်ဂျေန်နဳယာ]] [[Category:ကွတ်ပညာ]] jlizebhgchvmdytbtfguonwahw10ziv 56114 56113 2026-07-12T14:13:09Z Aue Nai 24 56114 wikitext text/x-wiki '''စက်ယန္တရာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Machine'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကိရိယာ ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောတ် မစကာ ဒြဟတ် (Power) သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ပရေင်ချဳဓရာင် (Movement) ကေုာံ ဒြဟတ် ဓရိုဟ် (Force) တုဲ ကၠောန် ကမၠောန် မွဲမွဲ ရ။ စက်ယန္တရာ တအ်ဝွံ မာန် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဒြဟတ် သဘာဝ မပ္တံကဵု ဒြဟတ် တိရစ္ဆာန်၊ ဒြဟတ် မၞိဟ်၊ ဒြဟတ် ကျာ၊ ဒြဟတ် ဍာ်၊ ဓါတ်ဂမ္တဴ (Heat)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဓါတ်လလဳ (Electricity) ရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် စက် တအ်ဂှ် နွံကဵု လဒက်ပတန် မချဳဓရာင် မာန် သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ဒြဟတ် ညံင်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု ကမၠောန် မရန်တၟအ် လဝ် ရ။<ref name="uicker">{{cite book |last=Uicker |first=J. J. |author2=Pennock, G. R. |author3=Shigley, J. E. |title=Theory of Machines and Mechanisms |edition=3rd |publisher=Oxford University Press |year=2003 |pages=1-10}}</ref> ပ္ဍဲကဵု ဝင် ကောန်မၞိဟ်၊ ပရေင်ခၞံဗဒှ် စက်ယန္တရာ ဝွံ ဒှ် အရာ မပြံင်လှာဲ လဝ် ဂၠးတိ ဗွဲမဇၞော် တုဲ၊ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်သြိုင်ခၞံ ကေုာံ ပရေင်တြးပလံင် တအ် ဂွံ ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဗွဲမပြဟ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ စက်ယန္တရာ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန် သဇိုင်၊ ကေုာံ လွပ် ဍေဟ် ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။ [[File:Steam_engine_in_action.gif|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး စက်ယန္တရာ ဓါတ်ဂမ္တဴ ဍာ် (Steam engine) မစကာ ဓါတ်ဂမ္တဴ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ချဳဓရာင် သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန်။]] == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == ဝေါဟာရ "စက်ယန္တရာ" ဟွံသေင်မ္ဂး "Machine" ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် လေတ္တေန် (Latin) ''machina'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ကိရိယာ ဟွံသေင်မ္ဂး တၠဉာဏ်" ရ။ နကဵု လညာတ် အေန်ဂျေန်နဳယာ မ္ဂး၊ စက်ယန္တရာ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လဒက်ပတန် ရုပ်ဝတ္ထု (Physical system) မနွံကဵု ကဏ္ဍ ၃ သာ် - # '''ဒြဟတ် လုပ် (Power source/Input):''' ဒြဟတ် မပၠောပ် စုတ် ပ္ဍဲ စက် (ဥပမာ - ဓါတ်လလဳ၊ ဓါတ်ကၠေင်)။ # '''ယန္တရား (Mechanism):''' ကိရိယာ မပြံင်လှာဲ ပရေင်ချဳဓရာင် ကေုာံ ဒြဟတ် အပ္ဍဲ စက် (ဥပမာ - ဒြဟတ် ဂေတ် ပြံင်လှာဲ ဒှ် အာ ဒြဟတ် တပ်)။ # '''ကမၠောန် တိတ် (Output/Actuator):''' ကမၠောန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒြဟတ် မတိတ် ကၠုင် နူ စက် သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် (ဥပမာ - ကွဳစက် တွာ် အာ တရဴ)။ == ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) == ဝင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် စက်ယန္တရာ ဝွံ ဒှ် ဝင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်မၞိဟ် ရ။ ကိုပ်ကၠာ အိုတ်၊ ကောန်မၞိဟ် တအ် စကာ လဝ် ကိရိယာ တဲ (Hand tools) မပ္တံကဵု တၟအ် ကေုာံ လွဟ် တအ် ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ခေတ် ဂရိတ် တြေံ (Ancient Greece)၊ တၠပညာ အာခဳမဳဒဳစ် (Archimedes) လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူ [[စက် သဇိုင်]] (Simple machines) မပ္တံကဵု လေဗာ (Lever) ကေုာံ ပူလဳ (Pulley) ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် လဒေါဝ်၊ စက် မစကာ ဒြဟတ် ကျာ ကေုာံ ဒြဟတ် ဍာ် (Windmills and Waterwheels) တအ် ပြာကတ် ကၠုင် ရ။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဇၞော်အိုတ် ဂှ် ကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ [[ခေတ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရုင်စက်]] (Industrial Revolution) ပ္ဍဲ ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ၊ အခိင် ဂျေမ်း ဝတ် (James Watt) ဇၞော်မောဝ် ပတိုန် စက် ဓါတ်ဂမ္တဴ ဍာ် (Steam engine) ရ။ စက် ဏအ်ဝွံ ကဵု ဒြဟတ် သွက် ရုင်စက် ကေုာံ က္ၜင် ပသဲ တအ် ဗွဲမဇၞော် ရ။ လက္ကရဴ ဂှ် စက် မစကာ ဓါတ်လလဳ (Electric motors) ကေုာံ စက် စံင် အပ္ဍဲ (Internal combustion engines) တအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် တုဲ ပြံင်လှာဲ လဝ် ဂၠးတိ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။<ref name="usher">{{cite book |last=Usher |first=A. P. |title=A History of Mechanical Inventions |publisher=Harvard University Press |year=1929 |pages=110-120}}</ref> == ၃။ စက် သဇိုင် ဂမၠိုင် (Simple Machines) == [[စက် သဇိုင်]] (Simple machine) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ယန္တရား သဇိုင် မပြံင်လှာဲ ပရေင်ချဳဓရာင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒြဟတ် တုဲ၊ ဍေဟ်တအ် ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် သွက် စက်ယန္တရာ ဇၞော်ဇၞော် သီုဖအိုတ် ရ။ {| class="wikitable sortable" |+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး စက် သဇိုင် ဂကူ ၆ သာ် |- ! ယၟု စက် သဇိုင် ! လဒက်ပတန် ! လွပ် ကေုာံ ဥပမာ |- | '''လေဗာ (Lever)''' | ဒဂိုင် မဒက်ပတန် လတူ ဒၞာဲ ထံက် (Fulcrum)။ | ဖအောန် ဒြဟတ် သွက်ဂွံ ယိုက် ကပေါတ် ဇြိုင် (ဥပမာ - ခတဝ်၊ တၞး ကတ္တရဳ)။ |- | '''ကောန်ရဟတ် ကဵု ဝင်ရိုး (Wheel and Axle)''' | ကောန်ရဟတ် မဂေတ် ပ္ဍဲ ဝင်ရိုး မွဲ။ | ဖအောန် ပရေင်ပွတ်တိုက် သွက်ဂွံ ယိုက် ဟွံသေင်မ္ဂး ဓဇက် (ဥပမာ - ကောန်ရဟတ် ကွဳစက်)။ |- | '''ပူလဳ (Pulley)''' | ကောန်ရဟတ် မနွံကဵု ဇုက် ဟွံသေင်မ္ဂး ဇုက်ပသဲ မဂေတ် လတူ ဍေဟ်။ | ပြံင်လှာဲ လစွံ ဒြဟတ် (ဥပမာ - ကရိန်း ယိုက် ကပေါတ် ဇြိုင်)။ |- | '''ဗလး လစောတ် (Inclined Plane)''' | ဒၞာဲ မျက်နှာပြင် မစောတ် တိုန် အာ လတူ။ | သွက်ဂွံ ပတိုန် ကပေါတ် ဇြိုင် နကဵု ဒြဟတ် အောန် (ဥပမာ - ဂၠံင် တိုန် ဒဵု)။ |- | '''တပ်ခွာ (Wedge)''' | ဗလး လစောတ် ၜါ မပံင်ကောံ လဝ် သွက်ဂွံ ပါ် အရာဝတ္ထု။ | သွက်ဂွံ ပါ် ဟွံသေင်မ္ဂး ထပက် (ဥပမာ - မိတ်၊ ၜုန်)။ |- | '''စက်ရူ (Screw)''' | ဗလး လစောတ် မဂေတ် လဝ် အပ္ဍဲ ဝင်ရိုး မွဲ။ | သွက်ဂွံ တန်သိပ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဓဇက် (ဥပမာ - မစက်ရူ၊ ခၟောက် ဗူး)။ |} == ၄။ စက်ယန္တရာ ထုဲထံင် ကေုာံ ပရေင်ဂေတ်ဂမၠိုင် (Complex Machines and Kinematics) == စက်ယန္တရာ ထုဲထံင် (Complex machine) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်ပံင်ကောံ စက် သဇိုင် ဂမၠိုင် မွဲစွံ သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် မထုဲထံင် ရ။ ပ္ဍဲ စက် ဏအ်၊ တၠပညာ တအ် လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် [[သဳအိုရဳ]] ပရေင်ချဳဓရာင် မကော်စ Kinematics ရ။ ယန္တရား အဓိက ပ္ဍဲ စက် ထုဲထံင် တအ် ပါလုပ် သီုကဵု - * '''ဂီယာ (Gears):''' ကောန်ရဟတ် နွံကဵု ၚေက် သွက်ဂွံ ပလံင် ဒြဟတ် ဂေတ် နူ ဒၞာဲ မွဲ ဇရေင် ဒၞာဲ မွဲ။ * '''ကမ် ကေုာံ ဗက် (Cam and Follower):''' ပြံင်လှာဲ ဒြဟတ် ဂေတ် ကဵု ဒှ် အာ ဒြဟတ် တပ် (Linear motion)။ * '''လဒက်ပတန် လေန် (Linkages):''' တၞုင် ပသဲ မဆက် လဝ် ရေင်သကအ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ချဳဓရာင် အတိုင် ပၟိက်စိုတ်။ == ၅။ ဒြဟတ် တမ်မူလ ကေုာံ မဝ်တာ (Power Sources and Motors) == စက်ယန္တရာ မွဲ ညံင်ဂွံ ချဳဓရာင် မာန် ဂှ် နွံပၟိက် ဒြဟတ် ရ။ ဝင် ဒြဟတ် တမ်မူလ (Power sources) ဂှ် ပြံင်လှာဲ ကၠုင် ဗွဲမဂၠိုင် ရ -<ref name="oberg">{{cite book |last=Oberg |first=E. |title=Machinery's Handbook |edition=26th |publisher=Industrial Press |year=2000 |pages=20-25}}</ref> * '''ဒြဟတ် သဘာဝ (Natural power):''' ဒြဟတ် ကျာ (Wind)၊ ဒြဟတ် ဍာ် (Water) မစကာ ပ္ဍဲ စက် တြေံ။ * '''ဒြဟတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ (Thermal power):''' စက် စံင် အပ္ဍဲ (Internal combustion engine) မစကာ ပ္ဍဲ ကွဳစက် တအ် ကေုာံ စက် ဓါတ်ဂမ္တဴ ဍာ်။ * '''ဒြဟတ် လလဳ (Electrical power):''' မဝ်တာ လလဳ (Electric motors) မပြံင်လှာဲ ဓါတ်လလဳ ကဵု ဒှ် ဒြဟတ် ချဳဓရာင် (Mechanical energy) ဗွဲမအံင်ဇၞး။ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် ဒြဟတ် မစကာ ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ် ရ။ * '''ဒြဟတ် နျူကလဳယျာ (Nuclear power):''' စကာ ပ္ဍဲ က္ၜင် သၟဝ် ဍာ် ဟွံသေင်မ္ဂး က္ၜင် အကာသ တအ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ဒြဟတ် ဇၞော် ဗွဲမလအ်လ။ == ၆။ သၞောတ် အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပရေင်ကၠောန် အလဵုအလဵု (Control Systems and Automation) == စက်ယန္တရာ ခေတ်တၟိ တအ်ဝွံ ဟွံဒး စကာ မၞိဟ် ထိင် လၟိုန် အခိင် ပုဟ်။ သၞောတ် အုပ်ဓုပ် (Control systems) မပ္တံကဵု သေန်သာ (Sensors) ကေုာံ ကောန်ပျူတာ တအ် ဖန်ဗဒှ် ညံင် စက် တအ် ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် အလဵုအလဵု (Automation) ရ။ ဥပမာ - သၞောတ် CNC (Computer Numerical Control) မစကာ ပ္ဍဲ ရုင်စက် တအ်ဝွံ မာန် ရေက် ပသဲ အတိုင် ပရဝ်ဂရာမ် မချူ လဝ် ဟွံမဲ ကဵု ယောန်မှာ ရ။ လညာတ် သၞောတ် အုပ်ဓုပ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် [[ရုပ်စက်]] (Robotics) ရ။ == ၇။ လွပ် ပ္ဍဲ ပရေင်စက်ယန္တရာ ကေုာံ ရုင်စက် (Industrial Applications) == ပ္ဍဲကဵု ရုင်စက် (Industry)၊ စက်ယန္တရာ တအ်ဝွံ ဒှ် အရာ မဟွံမဲ ဟွံတုဲ ရ။ စက်ယန္တရာ ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု စက် အလုံ (Assembly lines) မာန် ကၠောန် ပတိတ် ကပေါတ် မဂၠိုင်ကဵု လ္ၚီ ပ္ဍဲ အခိင် ဍောတ်ဍောတ် ရ။ ပရေင်စကာ စက် တအ်ဝွံ ဖအောန် ဖျေဟ် ၚုဟ်မး ကပေါတ် တုဲ ပခိုဟ် ပတိုန် ဂုဏ်အစောန် (Quality) ဍေဟ် ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင် ပ္ဍဲ ကမၠောန် သြိုင်ခၞံ (Construction) လေဝ် စက် မပ္တံကဵု ဘူဒဝ်ဇာ (Bulldozers)၊ ကရိန်း (Cranes) တအ် ယိုက် ကပေါတ် မဇြိုင် နူ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ဆ ကီု ရ။ == ၈။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Impact on Society and Economy) == စက်ယန္တရာ ဝွံ ပြံင်လှာဲ လဝ် ဂကောံမၞိဟ် (Society) ဗွဲမဇၞော် ရ။ နကဵု လပါ် ခိုဟ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် ဘဝ ညးဍုင်ကွာန် ဂွံ သက်သာ တိုန်၊ ဇမ္ၚောဲ တရဴ ဂွံ ဍန် စှ်ေ၊ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် ခိုဟ် တိုန် ဟိုတ်နူ စက် ရုင်ဂဥုဲ တအ် ရ။ ဆဂး နကဵု လပါ် ပရေအ် မ္ဂး၊ ပရေင်စကာ စက် (Automation) ဝွံ ပကဵု ညံင် ကမၠောန် တဲ (Manual labor) ဂွံ အောန် စှ်ေ အာ တုဲ၊ ကတဵုဗဒှ် ပြသၞာ ကမၠောန် အောန် (Unemployment) ပ္ဍဲ ဂကောံ မၞိဟ် ကမၠောန် တဲ ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ပရေင်စကာ စက် ဓါတ်ဂမ္တဴ တအ်ဝွံ ကတဵုဗဒှ် ပြသၞာ ပလီုပလာ် ပွဳပွူ သဘာဝ (Pollution) ကေုာံ ပရေင်ဂမ္တဴ ဂၠးတိ (Global warming) ကီု ရ။ == ၉။ စက်ယန္တရာ ခေတ်တၟိ ကေုာံ ဉာဏ်စက် (Modern Machines and Artificial Intelligence) == ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ဏအ်၊ စက်ယန္တရာ တအ်ဝွံ ပံင်ကောံ လဝ် ကု [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial intelligence) တုဲ ဍေဟ်တအ် ဒှ် အာ "စက် တၠဉာဏ်" (Smart machines) ရ။ စက် တအ် ဏအ်ဝွံ မာန် လ္ၚတ် ကေတ် ပညာ နူကဵု ပွဳပွူ (Machine learning) ကေုာံ မာန် သ္ဂုတ်သွာတ် ကမၠောန် အလဵုအလဵု ရ။ ဥပမာ - ကွဳစက် ဟွံမဲ မၞိဟ်ဒဳ (Self-driving cars) မာန် ထိင် ကွဳစက် လတူ ဂၠံင် အလဵုအလဵု၊ ကေုာံ ရုပ်စက် ပ္ဍဲ ရုင်စက် မာန် စၟတ်သမ္တီ ကပေါတ် ယောန်မှာ နကဵု ကေမရာ ဉာဏ်စက် ရ။<ref name="asimov">{{cite book |last=Asimov |first=I. |title=Understanding Physics: Motion, Sound, and Heat |publisher=Signet |year=1988 |pages=90-95}}</ref> == ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကွတ်ပညာ (Future and Technological Advancements) == အနာဂတ် စက်ယန္တရာ ဝွံ ဒှ် အရာ မအမ်သဝ် ဖွယ် မွဲ ရ။ လညာတ် ကွတ်ပညာ နာနဝ် (Nanotechnology) ဝွံ ဂစာန် ဖန်ဗဒှ် ဒၟံင် နာနဝ်-စက် (Nanomachines) မနွံ ဇမၞော် တုပ် ကဵု မဝ်လဳစျူး (Molecules) သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲ ပရေင်ဂဥုဲ (Medical treatments) ကေုာံ လ္ၚတ် အပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် မၞိဟ် ရ။ တုဲပၠန် စက်ယန္တရာ မစကာ သွက် ပရေင်လ္ၚတ် အကာသ (Space exploration) မပ္တံကဵု စက် ကွာ် လတူ ဂြိုဟ် (Rovers) တအ်ဝွံ ဆက် ဇၞော်မောဝ် အာ ညံင်ဂွံ တန်တဴ မာန် ပ္ဍဲ ပွဳပွူ သဘာဝ မကြမ်ကြ ဗွဲမလောန် ရ။ နကဵု လညာတ် သဳအိုရဳ မ္ဂး၊ စက်ယန္တရာ အနာဂတ် တအ်ဝွံ မာန် ပလေဝ် ဇကု ဍေဟ်တအ် အလဵုအလဵု (Self-repairing) ကေုာံ မာန် ဖန်ဗဒှ် စက် တၟိ (Self-replicating) လေဝ် ဒှ် မာန် ရောင်။ == နိဿဲဂမၠိုင် == <references /> == ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် == * [[အေန်ဂျေန်နဳယာ]] (Engineering) * [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial intelligence) * [[ခေတ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရုင်စက်]] (Industrial Revolution) * [[စက် သဇိုင်]] (Simple machine) {{Navbox | name = Technology and Machines | title = ကွတ်ပညာ ကေုာံ စက်ယန္တရာ (Technology and Machines) | listclass = hlist | state = autocollapse | group1 = သဇိုင် ယန္တရား | list1 = * [[စက်ယန္တရာ]] (Machine) * [[စက် သဇိုင်]] (Simple machine) * [[လေဗာ]] (Lever) * [[ပူလဳ]] (Pulley) | group2 = ဒြဟတ် ကေုာံ မဝ်တာ | list2 = * [[စက် ဓါတ်ဂမ္တဴ ဍာ်]] (Steam engine) * [[စက် စံင် အပ္ဍဲ]] (Internal combustion engine) * [[မဝ်တာ လလဳ]] (Electric motor) | group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင် | list3 = * [[အေန်ဂျေန်နဳယာ မက္ကေန်နဳကယ်]] (Mechanical engineering) * [[ရုပ်စက်]] (Robotics) * [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial intelligence) * [[ခေတ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရုင်စက်]] (Industrial Revolution) }} [[Category:စက်ယန္တရာ]] [[Category:အေန်ဂျေန်နဳယာ]] [[Category:ကွတ်ပညာ]] dfu4d6urbcs6hbh1oxngtz4v9qxuwn0 ရုပ်စက် 0 11616 56115 2026-07-12T14:16:31Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "'''ရုပ်စက်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Robot'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် စက်ယန္တရာ (Machine) မဖန်ဗဒှ် လဝ် သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် မွဲမွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ကမၠောန် ဗွဲမဂၠိုင် အလဵုအလဵု (Automatically) အတိုင် လၟေ..." 56115 wikitext text/x-wiki '''ရုပ်စက်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Robot'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် စက်ယန္တရာ (Machine) မဖန်ဗဒှ် လဝ် သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် မွဲမွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ကမၠောန် ဗွဲမဂၠိုင် အလဵုအလဵု (Automatically) အတိုင် လၟေင် ပရဝ်ဂရာမ် မစုတ်လဝ် ပ္ဍဲ ကောန်ပျူတာ ဍေဟ် ရ။ ရုပ်စက် တအ်ဝွံ မာန် ချဳဓရာင်၊ ရပ်စပ် ကပေါတ်၊ ကေုာံ ကၠောန် ကမၠောန် မဇြိုင်သန်၊ မအန္တရာယ် ဇၞော် ဟွံသေင်မ္ဂး မဒး ကလေင် ကၠောန် ဒၟံင် ထပ်တုဲ ထပ်ပၠန် သွက် ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။ ဘာသာရပ် မလ္ၚတ် ပရူ လဒက်ပတန် ကေုာံ လွပ် ရုပ်စက် ဂှ် ညးကော်စ [[ပညာ ရုပ်စက်]] (Robotics) ရ။<ref name="siciliano">{{cite book |last=Siciliano |first=B. |author2=Khatib, O. |title=Springer Handbook of Robotics |edition=2nd |publisher=Springer |year=2016 |pages=1-10}}</ref> ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ ရုပ်စက် တအ်ဝွံ ပြးဇး စိုပ် အာ ပ္ဍဲ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ကဏ္ဍ မပ္တံကဵု ရုံစက် ကမၠောန်၊ ပရေင်ထတ်ယုက်၊ ပရေင်ပၞာန်၊ ကေုာံ သုတေသန အကာသ ရ။ နကဵု ပရေင်ပံင်ကောံ ကု [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial intelligence) တုဲ၊ ရုပ်စက် ခေတ်တၟိ တအ် မာန် ချပ်၊ ကၠိုဟ်ခၠင် ပွဳပွူ၊ ကေုာံ ဗတောန် ကေတ် ပညာ နူကဵု ပရေင်ဆဵုဂဗ ဍေဟ်တအ် မာန် ကၠုင် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ရုပ်စက် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ကွတ်ပညာ၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။ [[File:Honda_ASIMO_(cropped).jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ASIMO၊ မဒှ် ရုပ်စက် မတုပ် ညံင် မၞိဟ် (Humanoid robot) မဖန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု ကမ္ပဏဳ Honda။]] == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == ဝေါဟာရ "ရုပ်စက်" (Robot) ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် ချက် (Czech) မနွံယၟု "robota" မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ဍိက် ကမၠောန်" ဟွံသေင်မ္ဂး "ကမၠောန် မဒးဒုင် ဍဵုဍိုက်" ရ။ ဝေါဟာရ ဏအ်ဝွံ စကာ လဝ် ပထမအိုတ် နကဵု အစာချူလိက် ချက် [[ကာရယ် ခြာပေက်]] (Karel Čapek) ပ္ဍဲ ပြကိုဟ် ဇာတ် (Play) ညးမနွံယၟု R.U.R. (Rossum's Universal Robots) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၀ ရ။ နကဵု လညာတ် သိပ္ပံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် မ္ဂး၊ အရာ မွဲ ဂွံ ကော်စ "ရုပ်စက်" ဂှ် ဍေဟ် ဒးနွံ ကဵု လဒက်ပတန် အဓိက ၃ သာ် - # '''သေန်သာ (Sensors):''' အစောံသတ္တိ သွက်ဂွံ ဒုင်ကေတ် တင်ဂၞင် နူ ပွဳပွူ (ဥပမာ - ကေမရာ၊ မာက်ကရဝ်ဖုန်း)။ # '''ပရေင်ချပ်ဂၞန် (Computation/Processing):''' က္ဍဟ် ကောန်ပျူတာ သွက်ဂွံ တွက်ဂၞန် တင်ဂၞင် ကေုာံ ဖန်ဇန် လၟေင် ကမၠောန်။ # '''အက်ချူယေတာ (Actuators):''' အစောံသတ္တိ သွက်ဂွံ ချဳဓရာင် ဟွံသေင်မ္ဂး ပြံင်လှာဲ ပွဳပွူ ဍေဟ် (ဥပမာ - မဝ်တာ၊ ဇိုင်တဲ ပသဲ)။ == ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) == လညာတ် ပရူ မၞိဟ် မကၠောန် စက် ညံင်ဂွံ ဂျိုင် ဒၟံင် ဂှ် နွံကၠုင်လဝ် နူကဵု ခေတ် တမၠာ တေအ် ရ။ ပ္ဍဲ ဝင် ဂရိတ် (Greek history)၊ နွံ ပရူ ဇာတ် ဂၠု (Mythology) မဆေင်ကဵု တာလဝ်သ် (Talos) မဒှ် မၞိဟ် ဗရိုတ် ဇၞော် မမင်မဲ တကအ် ခရိ (Crete) ရ။ ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၂ ဂှ်၊ တၠပညာ အေဿလာမ် [[အလ်-ဂျာဇာရဳ]] (Al-Jazari) ဖန်ဗဒှ် လဝ် စက် ရမ္သာင် ကေုာံ စက် ကဵု ဍာ် မချဳဓရာင် အလဵုအလဵု (Automata) ရ။ လက္ကရဴ ဂှ် ပ္ဍဲ ခေတ် ရ 않았ဆန်း (Renaissance)၊ [[လဳအဝ်နာဒဝ် ဒါ ဗိန်ချဳ]] (Leonardo da Vinci) ဓဇက် လဝ် ပုံစံ ရုပ်စက် ကောန်ပၞာန် (Leonardo's robot) ရ။ ရုပ်စက် ခေတ်တၟိ ပထမအိုတ် ဂှ် ဒှ် Unimate မဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဂျောတ် ဒဳဗဝ် (George Devol) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၄ ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် တဲ ရုပ်စက် မစကာ ပ္ဍဲ ရုံစက် ကာ (General Motors) သွက်ဂွံ ရပ် ယာ ပသဲ ကတဴကတဴ ရ။ နူဂှ် မွဲကဆံင် ပညာ ရုပ်စက် ဇၞော်မောဝ် တိုန် အလုံ ဂၠးတိ ရ။<ref name="craig">{{cite book |last=Craig |first=J. J. |title=Introduction to Robotics: Mechanics and Control |edition=3rd |publisher=Pearson Prentice Hall |year=2005 |pages=15-20}}</ref> == ၃။ လဒက်ပတန် ကေုာံ သဇိုင် ကိရိယာဂမၠိုင် (Design and Basic Components) == ရုပ်စက် မွဲဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ကိရိယာ ရုပ်ဝတ္ထု (Hardware) ကေုာံ သၞောတ် စိုတ် (Software) ရ။ {| class="wikitable sortable" |+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ကိရိယာ သဇိုင် ပ္ဍဲ ရုပ်စက် |- ! ကိရိယာ (Components) ! ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ လွပ် |- | '''ဇြဟတ် (Power Source)''' | ဘက်ထရဳ (Battery)၊ ဒြဟတ် လျးတ္ၚဲ (Solar) ဟွံသေင်မ္ဂး ဒြဟတ် လလဳ မကဵု ဇြဟတ် ကု ရုပ်စက်။ |- | '''အက်ချူယေတာ (Actuators)''' | မဝ်တာ လလဳ (Electric motors)၊ ဟိုက်ဒရောလစ် (Hydraulics) ဟွံသေင်မ္ဂး နျူမက်တစ် (Pneumatics) မပကဵု ညံင် ရုပ်စက် ဂွံ ချဳဓရာင် မာန်။ |- | '''သေန်သာ (Sensors)''' | ကေမရာ (Vision)၊ လေဇာ (Lidar)၊ သေန်သာ ရေဒါ ကေုာံ သေန်သာ ဒုင်စသိုင် (Tactile sensors) သွက်ဂွံ တီ ပွဳပွူ။ |- | '''ရပ်စပ် ကိရိယာ (Manipulators)''' | တဲ ပသဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ကိရိယာ မရပ် ကပေါတ် (End effectors) မပ္တံကဵု စက် ကိတ် ဟွံသေင်မ္ဂး စက် ပက် ပၟတ်။ |- | '''က္ဍဟ် (Controller)''' | မိုက္ကရဝ် ပရဝ်ဆက်သာ (Microprocessor) မတွက်ဂၞန် အလ်ဂဝ်ရဳသမ် တုဲ ထိင်ဒဝ် လၟေင် ကမၠောန် သီုဖအိုတ်။ |} == ၄။ သၞောတ် ထိင်ဒဝ် ကေုာံ ဉာဏ်စက် (Control Systems and Artificial Intelligence) == ရုပ်စက် တအ် မာန် ချဳဓရာင် ဍာံပြ ဂှ် တန်တဴ လတူ သၞောတ် ထိင်ဒဝ် (Control Systems) ရ။ သၞောတ် ထိင်ဒဝ် ဏအ်ဝွံ စကာ [[သဳအိုရဳ]] သင်္ချာ မပ္တံကဵု Kinematics ကေုာံ Dynamics သွက်ဂွံ တွက်ဂၞန် ဒဒှ်ရ မဝ်တာ လဵု ဒးဂေတ် ဗလိုင်လဵု သွက် တဲ ရုပ်စက် ဂွံ စိုပ် ဒၞာဲ မရန်တၟအ် လဝ် ရ။ ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ ရုပ်စက် တအ် ပံင်ကောံ လဝ် ကု [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial intelligence) တုဲ ဍေဟ်တအ် ဒှ် အာ ရုပ်စက် ဉာဏ်စက် (Cognitive robotics) ရ။ နကဵု ပညာ [[မရှေန် လာန်နေန်]] (Machine Learning)၊ ရုပ်စက် တအ် မာန် - * သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ရုပ် (Computer Vision) သွက်ဂွံ တီ ရုပ်ဝတ္ထု။ * ဗတောန် ကေတ် ပညာ နူကဵု အလန် မယောန်မှာ (Reinforcement learning)။ * ကၠိုဟ် အရေဝ် မၞိဟ် ကေုာံ ကလေင် ဟီု အရေဝ် မာန် ရ။ == ၅။ ဂကူ ရုပ်စက် ဂမၠိုင် (Types of Robots) == ရုပ်စက် တအ်ဝွံ ပါ်ကရေက် လဝ် အတိုင် ဗီုပြင် လဒက်ပတန် ကေုာံ လွပ် ဍေဟ်တအ် ရ - # '''ရုပ်စက် တန်တဴ (Stationary Robots):''' ဗွဲမဂၠိုင် ဒှ် တဲ ရုပ်စက် (Robotic arms) မစကာ ပ္ဍဲ ရုံစက် သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် မွဲ ဒၞာဲ ဓဝ် ရ။ # '''ရုပ်စက် ချဳဓရာင် (Mobile Robots):''' ရုပ်စက် မနွံကဵု ကွဳ (Wheels) ဟွံသေင်မ္ဂး လေတ် (Tracks) သွက်ဂွံ ကွာ် အာ ကၠုင် မာန်။ ဥပမာ - ရုပ်စက် တွိုတ် သ္ၚိ (Roomba)။ # '''ရုပ်စက် ဗီု မၞိဟ် (Humanoid Robots):''' ရုပ်စက် မဒက်ပတန် လဝ် ညံင်ရဴ ခန္ဓာကိုယ် မၞိဟ် မနွံကဵု ဇိုင် ၜါ တဲ ၜါ။ ဥပမာ - ASIMO နူ Honda ကေုာံ Atlas နူ Boston Dynamics။ # '''ရုပ်စက် အကာသ ကေုာံ ဒရဝ် (Drones/UAVs):''' [[ဒရဝ်]] (Drone) တအ်ဝွံ ဒှ် ရုပ်စက် မာန် ပဝ် ပ္ဍဲ ကျာ ရ။ == ၆။ လွပ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ရုံစက် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Industrial and Commercial Applications) == ကဏ္ဍ အဓိက အိုတ် သွက် လွပ် ရုပ်စက် ဂှ် ဒှ် ရုံစက် ကမၠောန် (Industrial manufacturing) ရ။<ref name="spong">{{cite book |last=Spong |first=M. W. |author2=Hutchinson, S. |author3=Vidyasagar, M. |title=Robot Modeling and Control |publisher=John Wiley & Sons |year=2006 |pages=2-5}}</ref> * '''ရုံစက် ကာ (Automotive Industry):''' ကမ္ပဏဳ ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု Toyota ကဵု Ford တအ် စကာ ရုပ်စက် သွက်ဂွံ စုတ် ဍာ်ဂဥုဲ (Painting)၊ ဆက် ပသဲ (Welding)၊ ကေုာံ ပံင်ကောံ ကိရိယာ ကာ ရ။ * '''ပရေင်တြးပလံင် (Logistics):''' ပ္ဍဲကဵု ဂိုဒေါင် Amazon တအ်၊ ရုပ်စက် Kiva တအ် ယိုက် ဂၠေင် ကပေါတ် တုဲ ပလံင် ကဵု မၞိဟ် ကမၠောန် တအ် သွက်ဂွံ ဖအောန် အခိင် ရ။ * '''ပရေင်တဵုလွဳ (Agriculture):''' ရုပ်စက် တအ် စကာ သွက်ဂွံ ရတ် သြောအ်၊ ပက် ဓါတ် ဝဲ၊ ကေုာံ ရုဲစှ် သတ်ဆု ဗွဲမပြဟ် ရ။ == ၇။ လွပ် ပ္ဍဲ ဂီုကၠီု၊ ပၞာန် ကေုာံ အကာသ (Military, Security, and Space Applications) == ရုပ်စက် ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် အန္တရာယ် ဇၞော် မဟွံကဵု လမျီု မၞိဟ် ဒး လေင်လင် ရ။ * '''ပရေင်ပၞာန် (Military):''' အမေရိကာန် ကေုာံ ဍုင် ဇၞော်ဇၞော် တအ် စကာ ရုပ်စက် သွက်ဂွံ ပါ်ကရေက် ဗုံး (Bomb disposal)၊ ရုပ်စက် သွက်ဂွံ ယိုက် ကပေါတ် (PackBot)၊ ကေုာံ [[ဒရဝ်]] ပၞာန် (UCAV) သွက်ဂွံ ပန် သၞ နူ ဇမ္ၚောဲ ရ။ * '''သုတေသန အကာသ (Space Exploration):''' [[နာသာ]] (NASA) ပလံင် လဝ် ရုပ်စက် ချဳဓရာင် (Rovers) မပ္တံကဵု Curiosity ကဵု Perseverance စိုပ် ဂြိုဟ် အင်္ကာ (Mars) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် တိ ကေုာံ ဓါတ် သဘာဝ ပ္ဍဲ ဂြိုဟ် တအ် ဂှ် ရ။ == ၈။ လွပ် ပ္ဍဲ ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ဘဝလၟိုန်တ္ၚဲ (Healthcare and Daily Life Applications) == လွပ် ရုပ်စက် ပ္ဍဲ လပါ် ဂဥုဲ ကေုာံ ဘဝ ဓမ္မတာ ဝွံ ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဒၟံင် လၟိုန် တ္ၚဲ ရ - * '''ပရေင်ခွဲစိတ် (Robotic Surgery):''' သၞောတ် Da Vinci Surgical System ဂှ် ကဵု အခေါင် ကု အစာသဝ် တအ် သွက်ဂွံ ခွဲစိတ် ယဲ နကဵု တဲ ရုပ်စက် မနွံကဵု ပရေင်ချိုတ်ပၠိုတ် သၠုင်အိုတ် (High precision) တုဲ သရ ဒးဍောတ် ကေုာံ ဗၠး ပြဟ် ရ။ * '''ကိရိယာ အထောက်အကူ (Prosthetics & Exoskeletons):''' ဇိုင် တဲ ရုပ်စက် တအ် ရီုဗင် ကဵု မၞိဟ် မနွံကဵု အခက်အခုဲ ပရေင်ချဳဓရာင် (Disabled) ညံင်ဂွံ ကလေင် ကွာ် ဂွံ၊ ကေုာံ Exoskeletons တအ် ကဵု ဒြဟတ် သွက်ဂွံ ယိုက် ကပေါတ် ဇြိုင်ဇြိုင် ရ။ * '''ရုပ်စက် သ္ၚိ (Domestic Robots):''' ရုပ်စက် တွိုတ် သ္ၚိ၊ ရုပ်စက် မင်မဲ ကောန်ၚာ်၊ ကေုာံ ရုပ်စက် မင်မဲ မၞိဟ် ဇၞော် တအ် စကာ ကၠုင် ပ္ဍဲ သ္ၚိ ဌာန် ဂမၠိုင် ရ။ == ၉။ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ ပြသၞာ သၞောဝ်ဥပဒေ (Ethics and Legal Issues) == ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ရုပ်စက် ကေုာံ ဉာဏ်စက် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ပြသၞာ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် (Ethics) ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ ဗွဲမဂၠိုင် - <ref name="lin">{{cite book |last=Lin |first=P. |author2=Abney, K. |author3=Bekey, G. A. |title=Robot Ethics: The Ethical and Social Implications of Robotics |publisher=MIT Press |year=2012 |pages=100-110}}</ref> # '''ပရေင်ကျာ်သြဳ ကမၠောန် (Job Displacement):''' ရုပ်စက် တအ် ကၠောန် ကမၠောန် ပြဟ် နူ မၞိဟ် တုဲ ဟွံဒး ကဵု သြန်ဂိတု ဂှ်ရ၊ ကမၠောန် ရုံစက် ကေုာံ ကမၠောန် ဓမ္မတာ ဗွဲမဂၠိုင် ဒးဒုင် အစားထိုး နကဵု ရုပ်စက် ရ။ ဏအ်ဝွံ ကတဵုဗဒှ် ပြသၞာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မၞိဟ် ကမၠောန် တအ် ရ။ # '''လွဟ် ရုပ်စက် အလဵုအလဵု (Autonomous Weapons):''' ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ရုပ်စက် မမာန် ရုဲစှ် ကေုာံ ဂစိုတ် သၞ အလဵုအလဵု (Lethal Autonomous Weapons) ဂှ် ဒှ် အန္တရာယ် ဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက် လမျီု မၞိဟ် တုဲ ဍုင် ဂၠးတိ တအ် ဂစာန် ကၟာတ်လဒဵု ဒၟံင် ရ။ # '''ပြသၞာ တာလျိုင် (Liability):''' ယဝ်ရ ရုပ်စက် မွဲ (ဥပမာ - ကာ ဟွံမဲ မၞိဟ်ဒဳ) တိုက် ဒး မၞိဟ် ချိုတ် အာ မ္ဂး၊ ညးလဵု မဒး ကေတ် တာလျိုင် ရော? ညးမချူ ပရဝ်ဂရာမ် ဟာ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး တၠ ကမ္ပဏဳ ဟာ? လညာတ် သၞောဝ်ဥပဒေ ဏအ်ဝွံ ဒှ် ပြသၞာ မဟွံမာန် သောင်ကလး ဏီ ရ။ == ၁၀။ အနာဂတ် ရုပ်စက် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဂကောံမၞိဟ် (Future of Robots and Social Impact) == အနာဂတ် သွက် ရုပ်စက် ဝွံ နွံကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗွဲမဇၞော် ရ။ နကဵု လညာတ် ကွတ်ပညာ တၟိ၊ တၠပညာ တအ် ဖန်ဗဒှ် ဒၟံင် "ရုပ်စက် ဍိုန်ဍောတ်" (Soft robotics) မဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ကပေါတ် သာသာ ကေုာံ ညံင်ရဴ ဖျုန် သွက်ဂွံ ရပ်စပ် ကပေါတ် လောဲလောဲ တုဲ ဟွံကဵု အန္တရာယ် ကု မၞိဟ် ရ။ တုဲပၠန် နာနဝ် ရုပ်စက် (Nanorobotics) မဒှ် ရုပ်စက် မနွံ ဇမၞော် ကဆံင် မဝ်လဳကျူး ဂှ်၊ မာန် လုပ် အာ အပ္ဍဲ ဆီ ကောန်မၞိဟ် သွက်ဂွံ ပလံင် ဂဥုဲ ကေုာံ ဂစိုတ် သေလ် ယဲ ကေန်သာ (Cancer cells) တိုက်ရိုက် မာန် ရောင် ညးတအ် ပတှ်ေ ကေတ် လဝ် ရ။<ref name="bekey">{{cite book |last=Bekey |first=G. A. |title=Autonomous Robots: From Biological Inspiration to Implementation and Control |publisher=MIT Press |year=2005 |pages=450-455}}</ref> ဗွဲလက္ကရဴ အိုတ်၊ ပရေင်ပံင်ကောံ ရုပ်စက် ကု ဉာဏ်စက် အလုံစုံ (AGI) ဂှ် မာန် ပြံင်လှာဲ လဝ် ဂကောံမၞိဟ် သီုဖအိုတ် ရ။ ရုပ်စက် တအ်ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ဍိက် ကမၠောန် သက်သက် ယျ၊ ဍေဟ်တအ် ဒှ် ကၠုင် သကအ်ရဲ ကေုာံ ညးပံင်ကောံ (Partners) ပ္ဍဲကဵု ဘဝ လၟိုန် တ္ၚဲ ကောန်မၞိဟ် တအ် ရောင်။ == နိဿဲဂမၠိုင် == <references /> == ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် == * [[ပညာ ရုပ်စက်]] (Robotics) * [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial intelligence) * [[ဒရဝ်]] (Drone) * [[မာက်ကရဝ် ပရဝ်ဆက်သာ]] (Microprocessor) {{Navbox | name = Robotics and Automation | title = ပညာ ရုပ်စက် ကေုာံ ပရေင်စက်ယန္တရာ (Robotics and Automation) | listclass = hlist | state = autocollapse | group1 = သဇိုင် ကိရိယာဂမၠိုင် | list1 = * [[သေန်သာ]] (Sensor) * [[အက်ချူယေတာ]] (Actuator) * [[မာက်ကရဝ် ပရဝ်ဆက်သာ]] (Microcontroller) * [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial intelligence) | group2 = ဂကူ ရုပ်စက် | list2 = * [[ရုပ်စက်]] (Robot) * [[ရုပ်စက် ဗီု မၞိဟ်]] (Humanoid robot) * [[ဒရဝ်]] (Unmanned aerial vehicle) * [[ရုပ်စက် ရုံစက်]] (Industrial robot) | group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင် | list3 = * [[ပညာ ရုပ်စက်]] (Robotics) * [[မရှေန် လာန်နေန်]] (Machine learning) * [[နာနဝ် ရုပ်စက်]] (Nanorobotics) * [[သၞောတ် ပရေင်ချဳဓရာင် အလဵုအလဵု]] (Autonomous navigation) }} [[Category:ရုပ်စက်]] [[Category:စက်ယန္တရာ]] [[Category:ဉာဏ်စက်]] [[Category:ကွတ်ပညာ တၟိ]] eldf0k9gmk6yqeyb8hf0lnkljafh2wv ကဏ္ဍ:စက်ယန္တရာ 14 11617 56116 2026-07-12T14:17:45Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် မုက်လိက် မဆေၚ်စပ်ကဵု '''စက်ယန္တရာ''' (Machines)၊ ကိရိယာစက်နာနာ ကေုာံ ပညာမဆေၚ်ကဵု စက်ယန္တရာဂမၠိုၚ်ရ။ [[Category:နည်းပညာ]] [[Category:အန်ဂျေန်နဳယာ]]" 56116 wikitext text/x-wiki ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် မုက်လိက် မဆေၚ်စပ်ကဵု '''စက်ယန္တရာ''' (Machines)၊ ကိရိယာစက်နာနာ ကေုာံ ပညာမဆေၚ်ကဵု စက်ယန္တရာဂမၠိုၚ်ရ။ [[Category:နည်းပညာ]] [[Category:အန်ဂျေန်နဳယာ]] po7x0kpv0qhvi5u2g6ziccsgqakgtda 56117 56116 2026-07-12T14:18:02Z Aue Nai 24 56117 wikitext text/x-wiki ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် မုက်လိက် မဆေၚ်စပ်ကဵု '''စက်ယန္တရာ''' (Machines)၊ ကိရိယာစက်နာနာ ကေုာံ ပညာမဆေၚ်ကဵု စက်ယန္တရာဂမၠိုၚ်ရ။ [[Category:နဲပညာ]] [[Category:အန်ဂျေန်နဳယာ]] 60aah1xdsmwhamrcxwqcj05x8dl418r ဟင်ဒေတာ 0 11618 56121 2026-07-12T14:30:33Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "'''ဟင်ဒေတာ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဟင်တင်ဂၞင်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Data warehouse - DW'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Enterprise data warehouse - EDW'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု [[သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ]] (Computer science) ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် တင်ဂၞ..." 56121 wikitext text/x-wiki '''ဟင်ဒေတာ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဟင်တင်ဂၞင်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Data warehouse - DW'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Enterprise data warehouse - EDW'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု [[သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ]] (Computer science) ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် တင်ဂၞင် မ္ဂး၊ ဒှ် သၞောတ် တန်သိပ် ကေုာံ ပံင်ကောံ တင်ဂၞင် (Data) နူကဵု ဌာန် ဒၞာဲ နာနာ သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Data analytics) ကေုာံ ကၠောန် ပတိတ် လိက်ဒုင်စဳရေင် (Reporting) ရ။ ဟင်ဒေတာ ဝွံ ဒှ် သဇိုင် အဓိကအိုတ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ပညာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Business Intelligence - BI) တုဲ ဍေဟ် ရီုဗင် ကု ဂကောံ ကမ္ပဏဳ တအ် ညံင်ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် နကဵု လညာတ် မဒုင်သဇိုင် လတူ တင်ဂၞင် (Data-driven decision making) ရ။<ref name="inmon">{{cite book |last=Inmon |first=W. H. |title=Building the Data Warehouse |edition=4th |publisher=John Wiley & Sons |year=2005 |pages=15-20}}</ref> တၞဟ်ခြာ နူကဵု [[ဒေတာဗေ့သ်]] (Database) ဓမ္မတာ မစကာ သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် လၟိုန်တ္ၚဲ ဂှ်၊ ဟင်ဒေတာ ဝွံ စၟတ်သမ္တီ လဝ် သွက်ဂွံ တန်သိပ် တင်ဂၞင် အတိတ် (Historical data) ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင် မာန် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဟင်ဒေတာ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန် သဇိုင်၊ ကမၠောန် အဳတဳအေလ်၊ ကေုာံ လွပ် ဍေဟ် ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။ [[File:Data_warehouse_architecture.svg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး လဒက်ပတန် အာခဳတေက်ချာ ဟင်ဒေတာ ဓမ္မတာ မွဲ၊ မစတမ် နူကဵု တင်ဂၞင် တမ်မူလ၊ ကမၠောန် ETL၊ ကေုာံ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်။]] == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == ဝေါဟာရ "ဟင်ဒေတာ" (Data warehouse) ဝွံ မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဌာန် တန်သိပ် တင်ဂၞင် ဇၞော်ဇၞော် ညံင်ရဴ ရုံ ဟင် (Warehouse) မသိပ်စုတ် ကပေါတ် ကီု ရ。 နကဵု လညာတ် တၠပညာ ဘဳလ် အေန်မောန် (Bill Inmon) မဒှ် မအံက် ဟင်ဒေတာ မ္ဂး၊ ဍေဟ် နွံကဵု တင်သမ္တီ အဓိက ၄ သာ် - # '''အာရီုစွံ လတူ ကဏ္ဍ (Subject-oriented):''' တင်ဂၞင် တအ် ဒက်ပတန် လဝ် အတိုင် ကဏ္ဍ အဓိက (ဥပမာ - ပရေင်သွံရာန်၊ ကောန်ค้า) စၞး မဒက်ပတန် အတိုင် လၟေင် ကမၠောန်။ # '''ပံင်ကောံ လဝ် (Integrated):''' တင်ဂၞင် နူကဵု သၞောတ် နာနာ တအ် ဒးပံင်ကောံ လဝ် ညံင်ဂွံ ဒှ် မွဲ ဗီုပြင် ဓဝ်။ # '''တင်ဂၞင် အတိတ် (Time-variant):''' တင်ဂၞင် တအ် နွံကဵု စၟတ်သမ္တီ အခိင် ကေုာံ ဝင် အတိတ် သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ်။ # '''ဟွံပြံင်လှာဲ (Non-volatile):''' ကာလ တင်ဂၞင် လုပ် စိုပ် အာ ပ္ဍဲ ဟင်ဒေတာ တုဲ မ္ဂး၊ ဍေဟ်တအ် ဟွံဒး ဒုင် ပြံင်လှာဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ပလီုပလာ် ယျ၊ နွံ ဆ အခေါင် ဗှ် ကေုာံ လ္ၚတ် သၟး ရ။ == ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) == လညာတ် ဟင်ဒေတာ ဝွံ စကတဵုဒှ် ကၠုင်လဝ် ပ္ဍဲ အကြာ သၞာံ ၁၉၈၀ တအ် အခိင် ကမ္ပဏဳ ဇၞော်ဇၞော် တအ် နွံပၟိက် ကၠုင် သၞောတ် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တင်ဂၞင် မနွံ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ဒေတာဗေ့သ် နာနာ သာ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၀ တအ် ဂှ်၊ တၠပညာ ၜါ တၠ - ဘဳလ် အေန်မောန် (Bill Inmon) ကေုာံ ရာဖ် ကိမ်ဗောလ် (Ralph Kimball) တအ် ခၞံဗဒှ် လဝ် [[သဳအိုရဳ]] လဒက်ပတန် ဟင်ဒေတာ မပြာကတ် ၜါ သာ် ရ။ <ref name="kimball">{{cite book |last=Kimball |first=R. |author2=Ross, M. |title=The Data Warehouse Toolkit: The Definitive Guide to Dimensional Modeling |edition=3rd |publisher=John Wiley & Sons |year=2013 |pages=30-35}}</ref> * '''လညာတ် အေန်မောန် (Inmon's Top-Down Approach):''' ဒက်ပတန် ဟင်ဒေတာ ဗဟဵု ဇၞော် မွဲ ကိုပ်ကၠာ တုဲမှ ပါ်ပတိတ် သွက် ဌာန ဍောတ်တ် (Data marts)။ * '''လညာတ် ကိမ်ဗောလ် (Kimball's Bottom-Up Approach):''' ဒက်ပတန် ဟင်ဒေတာ ဍောတ်တ် (Data marts) သွက် ဌာန ဇၟာပ်ဇၟာပ် မွဲ ကိုပ်ကၠာ တုဲ ပံင်ကောံ ဍေဟ်တအ် ညံင်ဂွံ ဒှ် ဟင်ဒေတာ ဇၞော်။ == ၃။ လဒက်ပတန် ကေုာံ အာခဳတေက်ချာ (Architecture and Structure) == အာခဳတေက်ချာ ဟင်ဒေတာ ဓမ္မတာ မွဲ နွံကဵု လဒက်ပတန် ၃ အထပ် (3-Tier Architecture) ရ - <ref name="jarke">{{cite book |last=Jarke |first=M. |author2=Lenzerini, M. |author3=Vassiliou, Y. |author4=Panos, V. |title=Fundamentals of Data Warehouses |edition=2nd |publisher=Springer |year=2003 |pages=50-55}}</ref> # '''အထပ် သၟဝ် (Bottom Tier):''' ဒှ် ဒၞာဲ သာဗါ ဒေတာဗေ့သ် (Database server) မတန်သိပ် လဝ် တင်ဂၞင် သီုဖအိုတ်။ ဍေဟ် စကာ သၞောတ် RDBMS (Relational Database Management System) သွက်ဂွံ ပံင်ကောံ ဒေတာ။ # '''အထပ် လဒေါဝ် (Middle Tier):''' ဒှ် ဒၞာဲ မနွံကဵု သာဗါ OLAP (Online Analytical Processing) မတွက်ဂၞန် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တင်ဂၞင် ဗွဲမပြဟ်။ # '''အထပ် လတူ (Top Tier):''' ဒှ် ဒၞာဲ ကိရိယာ သွက် ညးလွပ် (Front-end client tools) မပ္တံကဵု သၞောတ် ကၠောန် ပတိတ် လိက်ဒုင်စဳရေင်၊ ဒက်ရှ်ဗုတ် (Dashboards)၊ ကေုာံ တင်ဂၞင် ခါဲ (Data mining tools) ရ။ == ၄။ ကမၠောန် အဳတဳအေလ် (ETL Process: Extract, Transform, Load) == ကမၠောန် အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲ ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ဟင်ဒေတာ ဂှ် ဒှ် ကမၠောန် အဳတဳအေလ် (ETL) ရ။ ဍေဟ် ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် မကေတ် တင်ဂၞင် နူ သၞောတ် တြေံ တုဲ ပၠောပ် စုတ် ပ္ဍဲ ဟင်ဒေတာ တၟိ ရ။ * '''Extract (နုက်ကေတ်):''' ဇက် ကေတ် တင်ဂၞင် နူကဵု သၞောတ် နာနာ (ဥပမာ - CRM, ERP, လိက် Excel)။ * '''Transform (ပြံင်လှာဲ):''' ပလေဝ်ပလေတ်၊ ကြာတ်ကြော၊ ကေုာံ ပြံင်လှာဲ ဗီုပြင် တင်ဂၞင် ညံင်ဂွံ တုပ် ညဳသၟဟ် ရေင်သကအ် (Data cleansing and normalization)။ * '''Load (သိပ်စုတ်):''' စုတ် တင်ဂၞင် မပလေဝ် လဝ် တအ် ဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဟင်ဒေတာ။ == ၅။ ဂကူ ဟင်ဒေတာ ဂမၠိုင် (Types of Data Warehouses) == ဟင်ဒေတာ တအ် ပါ်လဝ် နကဵု လွပ် အဓိက ၃ သာ် ရ - * '''ဟင်ဒေတာ အလုံ ကမ္ပဏဳ (Enterprise Data Warehouse - EDW):''' ဒှ် ဟင်ဒေတာ ဇၞော်အိုတ် မပံင်ကောံ လဝ် တင်ဂၞင် သီုဖအိုတ် နူကဵု ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဌာန ပ္ဍဲ ကမ္ပဏဳ မွဲ ရ။ * '''သၞောတ် တန်သိပ် ကမၠောန် (Operational Data Store - ODS):''' ဒှ် ဒၞာဲ တန်သိပ် တင်ဂၞင် ယာယဳ သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် မဆက်စပ် ကု အခိင် ပကတိ (Real-time reporting) ကိုပ်ကၠာ ဟွံပၠောပ် စုတ် ပ္ဍဲ EDW။ * '''ဒေတာ မာတ် (Data Mart):''' ဒှ် ဟင်ဒေတာ ဍောတ်တ် မပါ် တိတ် နူကဵု EDW တုဲ ရန်တၟအ် လဝ် သွက် ဌာန မွဲမွဲ သက်သက် ဓဝ် ရ (ဥပမာ - ဒေတာ မာတ် သွက် ဌာန သွံရာန် သၟး)။ == ၆။ ပရေင်တၞဟ်ခြာ ကု ဒေတာဗေ့သ် (Differences from Databases/OLTP) == မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ထေင် ထုဲ ဒၟံင် အကြာ [[ဒေတာဗေ့သ်]] (Database / OLTP) ကေုာံ ဟင်ဒေတာ (Data warehouse / OLAP) ရ။ <ref name="golfarelli">{{cite book |last=Golfarelli |first=M. |author2=Rizzi, S. |title=Data Warehouse Design: Modern Principles and Methodologies |publisher=McGraw-Hill |year=2009 |pages=10-15}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ သၞောတ် OLTP ကဵု OLAP |- ! တင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ! ဒေတာဗေ့သ် (OLTP) ! ဟင်ဒေတာ (OLAP) |- | '''တင်ရန်တၟအ်''' | ကၠောန် ကမၠောန် လၟိုန်တ္ၚဲ (Daily operations)။ | သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ်။ |- | '''ဗီုပြင် တင်ဂၞင်''' | တင်ဂၞင် လၟုဟ် ကေုာံ တင်ဂၞင် ပကတိ။ | တင်ဂၞင် အတိတ် ကေုာံ တင်ဂၞင် ပံင်ကောံ လဝ်။ |- | '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ''' | နွံ ပရေင်ထပ်စုတ်၊ ပြံင်လှာဲ၊ ဇိုတ် လၟိုန် အခိင်။ | တင်ဂၞင် ဟွံပြံင်လှာဲ ယျ (Read-only mostly)။ |- | '''ဒီဇိုင်း သ္ၚိအင်''' | နဝ်မာလ်လာက် (Normalized) သွက်ဂွံ ဖအောန် ထောအ် ပရေင်ထပ်လတူ။ | ဟွံနဝ်မာလ်လာက် (Denormalized - Star Schema) သွက်ဂွံ ဗှ် ပြဟ်ပြဟ်။ |- | '''ပရေင်လွပ်''' | ညးလွပ် လၟိုန်တ္ၚဲ မဂၠိုင်ကဵု လ္ၚီ။ | တၠပညာ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ ညးအုပ်ဓုပ် ကမ္ပဏဳ (အောန်)။ |} == ၇။ လွပ် ပ္ဍဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Business Intelligence and Analytics) == ဟင်ဒေတာ ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် သွက် ပရေင်ပညာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Business Intelligence) ရ။ ကမ္ပဏဳ တအ် စကာ ဍေဟ် သွက် - * '''သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အတိတ် (Descriptive Analytics):''' လ္ၚတ် ရံင် မု ကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ အတိတ် (ဥပမာ - လၟိဟ် သွံရာန် သၞာံ တုဲ ကၠုင်)။ * '''ခါဲ တင်ဂၞင် (Data Mining):''' ဂၠာဲ တင်ဆက်စပ် (Patterns) ကေုာံ အခိုက်အလိုက် အပ္ဍဲ တင်ဂၞင် ဇၞော်ဇၞော်။ * '''ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် (Decision Support):''' ကဵု တင်ဂၞင် ခိုင်င် ကၠိုက်က် သွက် ဂကောံ အုပ်ဓုပ် (CEO, Managers) တအ် ဂွံ ဖျေဟ် ပရေင်ဖန်ဇန် အနာဂတ် ရ။ == ၈။ ဟင်ဒေတာ ကေုာံ ဒေတာ လိတ် (Data Warehouses vs. Data Lakes) == ပ္ဍဲကဵု ခေတ် [[ဒေတာ ဇၞော်]] (Big Data) ဏအ်၊ လညာတ် တၟိ မကော်စ "ဒေတာ လိတ်" (Data Lake) ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။ * '''ဟင်ဒေတာ (Data Warehouse):''' တန်သိပ် ဆ တင်ဂၞင် မနွံကဵု လဒက်ပတန် (Structured data) တုဲ ဍေဟ်တအ် ဒးဒုင် ကၠောန် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် တုဲတုဲ သွက် ကမၠောန် မချိုတ်ပၠိုတ် မွဲ (Schema on write) ရ။ * '''ဒေတာ လိတ် (Data Lake):''' တန်သိပ် တင်ဂၞင် အတိုင် ပကတိ (Raw data) သီု မနွံ လဒက်ပတန် ကေုာံ ဟွံမဲ လဒက်ပတန် (Unstructured data) မပ္တံကဵု ဗဳဒဳယော၊ ရုပ်၊ လိက် တအ် ရ (Schema on read)။<ref name="vaisman">{{cite book |last=Vaisman |first=A. |author2=Zimányi, E. |title=Data Warehouse Systems: Design and Implementation |publisher=Springer |year=2014 |pages=320-325}}</ref> လၟုဟ် မ္ဂး ကမ္ပဏဳ ဇၞော်ဇၞော် တအ် စကာ သၞောတ် သီု ၜါ ပံင်ကောံ (Data Lakehouse) သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ဖဵု သီု ၜါ လပါ် ရ။ == ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် တင်ဂၞင် (Data Security and Governance) == ဟိုတ်နူ ဟင်ဒေတာ တအ် တန်သိပ် လဝ် တင်ဂၞင် ကိစ္စဇၞော် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ကမ္ပဏဳ ဂှ်ရ၊ ပရေင်ဂီုကၠီု ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။ * '''ပရေင်ထိင် အခေါင်လုပ် (Access Control):''' စၟတ်သမ္တီ လဝ် အခေါင် ဗှ် တင်ဂၞင် အတိုင် တာလျိုင် ညးလွပ် တအ် ရ။ (ဥပမာ - မၞိဟ် ဌာန ဇရေင် ဓမ္မတာ ဟွံဂွံ ညာတ် လၟိဟ် သြန် ကမ္ပဏဳ သီုဖအိုတ်)။ * '''ပရေင်အုပ်ဓုပ် (Data Governance):''' ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် ကေုာံ သၞောဝ် မထိင်ဒဝ် ညံင် တင်ဂၞင် တအ် ဂွံ ဍာံပြ၊ ညဳသၟဟ်၊ ကေုာံ ကိတ်ညဳ ကု သၞောဝ်ဥပဒေ (ဥပမာ - GDPR, HIPAA) ရ။ == ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ဟင်ဒေတာ လတူ ကလောက် (Future and Cloud Data Warehousing) == အနာဂတ် ဟင်ဒေတာ ဝွံ ပြံင်လှာဲ စိုပ် အာ လတူ သၞောတ် ကလောက် (Cloud computing) ဗွဲမပြဟ် ရ။ စၞး မဒး ရာန် သာဗါ (Servers) ကေုာံ စက် ဇကု အပ္ဍဲ ကမ္ပဏဳ ဂှ်၊ ညးတအ် ပံက် စကာ ဟင်ဒေတာ လတူ ကလောက် မပ္တံကဵု Amazon Redshift, Google BigQuery, ကေုာံ Snowflake တအ် ရ။ သၞောတ် ဏအ်ဝွံ ကဵု ဖဵု သွက်ဂွံ ဇၞော်ပတိုန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဖအောန် ဖျေဟ် ဒြဟတ် (Scalability) ဗွဲမလောဲသွာ အတိုင် ပၟိက် နွံ ရ။ တုဲပၠန်၊ ပရေင်ပံင်ကောံ ကု သၞောတ် [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial intelligence) ကေုာံ မရှေန် လာန်နေန် ဂှ်လေဝ် ပကဵု ညံင် ဟင်ဒေတာ အနာဂတ် တအ် မာန် တွက်ဂၞန် ကေုာံ ဟီု ကၠာ အနာဂတ် (Predictive analytics) အလဵုအလဵု ဗွဲမဍာံပြ ရောင်။ == နိဿဲဂမၠိုင် == <references /> == ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် == * [[ဒေတာဗေ့သ်]] (Database) * [[သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ]] (Computer science) * [[ဒေတာ ဇၞော်]] (Big data) * [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial intelligence) {{Navbox | name = Data Management | title = ပရေင်အုပ်ဓုပ် တင်ဂၞင် ကေုာံ ဒေတာဗေ့သ် (Data Management and Databases) | listclass = hlist | state = autocollapse | group1 = သၞောတ် တန်သိပ် | list1 = * [[ဒေတာဗေ့သ်]] (Database) * [[ဟင်ဒေတာ]] (Data warehouse) * [[ဒေတာ လိတ်]] (Data lake) * [[ဒေတာ မာတ်]] (Data mart) | group2 = ကမၠောန် ကေုာံ လဒက်ပတန် | list2 = * [[ကမၠောန် အဳတဳအေလ်]] (ETL) * [[အဝ်အေလ်အေပဳ]] (OLAP) * [[အဝ်အေလ်တဳပဳ]] (OLTP) * [[ဒေတာ မာင်နေန်]] (Data mining) | group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင် | list3 = * [[သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ]] (Computer science) * [[ပညာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Business intelligence) * [[ဒေတာ ဇၞော်]] (Big data) * [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial intelligence) }} [[Category:သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ]] [[Category:ဒေတာဗေ့သ်]] [[Category:တင်ဂၞင်]] 9nobzjl6mvxrnukn4xkghrobp1bb8qg 56122 56121 2026-07-12T14:31:48Z Aue Nai 24 56122 wikitext text/x-wiki '''ဟင်ဒေတာ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဟင်တင်ဂၞင်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Data warehouse - DW'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Enterprise data warehouse - EDW'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု [[သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ]] (Computer science) ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် တင်ဂၞင် မ္ဂး၊ ဒှ် သၞောတ် တန်သိပ် ကေုာံ ပံင်ကောံ တင်ဂၞင် (Data) နူကဵု ဌာန် ဒၞာဲ နာနာ သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Data analytics) ကေုာံ ကၠောန် ပတိတ် လိက်ဒုင်စဳရေင် (Reporting) ရ။ ဟင်ဒေတာ ဝွံ ဒှ် သဇိုင် အဓိကအိုတ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ပညာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Business Intelligence - BI) တုဲ ဍေဟ် ရီုဗင် ကု ဂကောံ ကမ္ပဏဳ တအ် ညံင်ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် နကဵု လညာတ် မဒုင်သဇိုင် လတူ တင်ဂၞင် (Data-driven decision making) ရ။<ref name="inmon">{{cite book |last=Inmon |first=W. H. |title=Building the Data Warehouse |edition=4th |publisher=John Wiley & Sons |year=2005 |pages=15-20}}</ref> တၞဟ်ခြာ နူကဵု [[ဒေတာဗေသ်]] (Database) ဓမ္မတာ မစကာ သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် လၟိုန်တ္ၚဲ ဂှ်၊ ဟင်ဒေတာ ဝွံ စၟတ်သမ္တီ လဝ် သွက်ဂွံ တန်သိပ် တင်ဂၞင် အတိတ် (Historical data) ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင် မာန် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဟင်ဒေတာ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန် သဇိုင်၊ ကမၠောန် အဳတဳအေလ်၊ ကေုာံ လွပ် ဍေဟ် ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။ [[File:Data_warehouse_architecture.svg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး လဒက်ပတန် အာခဳတေက်ချာ ဟင်ဒေတာ ဓမ္မတာ မွဲ၊ မစတမ် နူကဵု တင်ဂၞင် တမ်မူလ၊ ကမၠောန် ETL၊ ကေုာံ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်။]] == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == ဝေါဟာရ "ဟင်ဒေတာ" (Data warehouse) ဝွံ မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဌာန် တန်သိပ် တင်ဂၞင် ဇၞော်ဇၞော် ညံင်ရဴ ရုံ ဟင် (Warehouse) မသိပ်စုတ် ကပေါတ် ကီု ရ。 နကဵု လညာတ် တၠပညာ ဘဳလ် အေန်မောန် (Bill Inmon) မဒှ် မအံက် ဟင်ဒေတာ မ္ဂး၊ ဍေဟ် နွံကဵု တင်သမ္တီ အဓိက ၄ သာ် - # '''အာရီုစွံ လတူ ကဏ္ဍ (Subject-oriented):''' တင်ဂၞင် တအ် ဒက်ပတန် လဝ် အတိုင် ကဏ္ဍ အဓိက (ဥပမာ - ပရေင်သွံရာန်၊ ကောန်ค้า) စၞး မဒက်ပတန် အတိုင် လၟေင် ကမၠောန်။ # '''ပံင်ကောံ လဝ် (Integrated):''' တင်ဂၞင် နူကဵု သၞောတ် နာနာ တအ် ဒးပံင်ကောံ လဝ် ညံင်ဂွံ ဒှ် မွဲ ဗီုပြင် ဓဝ်။ # '''တင်ဂၞင် အတိတ် (Time-variant):''' တင်ဂၞင် တအ် နွံကဵု စၟတ်သမ္တီ အခိင် ကေုာံ ဝင် အတိတ် သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ်။ # '''ဟွံပြံင်လှာဲ (Non-volatile):''' ကာလ တင်ဂၞင် လုပ် စိုပ် အာ ပ္ဍဲ ဟင်ဒေတာ တုဲ မ္ဂး၊ ဍေဟ်တအ် ဟွံဒး ဒုင် ပြံင်လှာဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ပလီုပလာ် ယျ၊ နွံ ဆ အခေါင် ဗှ် ကေုာံ လ္ၚတ် သၟး ရ။ == ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) == လညာတ် ဟင်ဒေတာ ဝွံ စကတဵုဒှ် ကၠုင်လဝ် ပ္ဍဲ အကြာ သၞာံ ၁၉၈၀ တအ် အခိင် ကမ္ပဏဳ ဇၞော်ဇၞော် တအ် နွံပၟိက် ကၠုင် သၞောတ် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တင်ဂၞင် မနွံ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ဒေတာဗေသ် နာနာ သာ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၀ တအ် ဂှ်၊ တၠပညာ ၜါ တၠ - ဘဳလ် အေန်မောန် (Bill Inmon) ကေုာံ ရာဖ် ကိမ်ဗောလ် (Ralph Kimball) တအ် ခၞံဗဒှ် လဝ် [[သဳအိုရဳ]] လဒက်ပတန် ဟင်ဒေတာ မပြာကတ် ၜါ သာ် ရ။ <ref name="kimball">{{cite book |last=Kimball |first=R. |author2=Ross, M. |title=The Data Warehouse Toolkit: The Definitive Guide to Dimensional Modeling |edition=3rd |publisher=John Wiley & Sons |year=2013 |pages=30-35}}</ref> * '''လညာတ် အေန်မောန် (Inmon's Top-Down Approach):''' ဒက်ပတန် ဟင်ဒေတာ ဗဟဵု ဇၞော် မွဲ ကိုပ်ကၠာ တုဲမှ ပါ်ပတိတ် သွက် ဌာန ဍောတ်တ် (Data marts)။ * '''လညာတ် ကိမ်ဗောလ် (Kimball's Bottom-Up Approach):''' ဒက်ပတန် ဟင်ဒေတာ ဍောတ်တ် (Data marts) သွက် ဌာန ဇၟာပ်ဇၟာပ် မွဲ ကိုပ်ကၠာ တုဲ ပံင်ကောံ ဍေဟ်တအ် ညံင်ဂွံ ဒှ် ဟင်ဒေတာ ဇၞော်။ == ၃။ လဒက်ပတန် ကေုာံ အာခဳတေက်ချာ (Architecture and Structure) == အာခဳတေက်ချာ ဟင်ဒေတာ ဓမ္မတာ မွဲ နွံကဵု လဒက်ပတန် ၃ အထပ် (3-Tier Architecture) ရ - <ref name="jarke">{{cite book |last=Jarke |first=M. |author2=Lenzerini, M. |author3=Vassiliou, Y. |author4=Panos, V. |title=Fundamentals of Data Warehouses |edition=2nd |publisher=Springer |year=2003 |pages=50-55}}</ref> # '''အထပ် သၟဝ် (Bottom Tier):''' ဒှ် ဒၞာဲ သာဗါ ဒေတာဗေသ် (Database server) မတန်သိပ် လဝ် တင်ဂၞင် သီုဖအိုတ်။ ဍေဟ် စကာ သၞောတ် RDBMS (Relational Database Management System) သွက်ဂွံ ပံင်ကောံ ဒေတာ။ # '''အထပ် လဒေါဝ် (Middle Tier):''' ဒှ် ဒၞာဲ မနွံကဵု သာဗါ OLAP (Online Analytical Processing) မတွက်ဂၞန် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တင်ဂၞင် ဗွဲမပြဟ်။ # '''အထပ် လတူ (Top Tier):''' ဒှ် ဒၞာဲ ကိရိယာ သွက် ညးလွပ် (Front-end client tools) မပ္တံကဵု သၞောတ် ကၠောန် ပတိတ် လိက်ဒုင်စဳရေင်၊ ဒက်ရှ်ဗုတ် (Dashboards)၊ ကေုာံ တင်ဂၞင် ခါဲ (Data mining tools) ရ။ == ၄။ ကမၠောန် အဳတဳအေလ် (ETL Process: Extract, Transform, Load) == ကမၠောန် အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲ ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ဟင်ဒေတာ ဂှ် ဒှ် ကမၠောန် အဳတဳအေလ် (ETL) ရ။ ဍေဟ် ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် မကေတ် တင်ဂၞင် နူ သၞောတ် တြေံ တုဲ ပၠောပ် စုတ် ပ္ဍဲ ဟင်ဒေတာ တၟိ ရ။ * '''Extract (နုက်ကေတ်):''' ဇက် ကေတ် တင်ဂၞင် နူကဵု သၞောတ် နာနာ (ဥပမာ - CRM, ERP, လိက် Excel)။ * '''Transform (ပြံင်လှာဲ):''' ပလေဝ်ပလေတ်၊ ကြာတ်ကြော၊ ကေုာံ ပြံင်လှာဲ ဗီုပြင် တင်ဂၞင် ညံင်ဂွံ တုပ် ညဳသၟဟ် ရေင်သကအ် (Data cleansing and normalization)။ * '''Load (သိပ်စုတ်):''' စုတ် တင်ဂၞင် မပလေဝ် လဝ် တအ် ဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဟင်ဒေတာ။ == ၅။ ဂကူ ဟင်ဒေတာ ဂမၠိုင် (Types of Data Warehouses) == ဟင်ဒေတာ တအ် ပါ်လဝ် နကဵု လွပ် အဓိက ၃ သာ် ရ - * '''ဟင်ဒေတာ အလုံ ကမ္ပဏဳ (Enterprise Data Warehouse - EDW):''' ဒှ် ဟင်ဒေတာ ဇၞော်အိုတ် မပံင်ကောံ လဝ် တင်ဂၞင် သီုဖအိုတ် နူကဵု ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဌာန ပ္ဍဲ ကမ္ပဏဳ မွဲ ရ။ * '''သၞောတ် တန်သိပ် ကမၠောန် (Operational Data Store - ODS):''' ဒှ် ဒၞာဲ တန်သိပ် တင်ဂၞင် ယာယဳ သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် မဆက်စပ် ကု အခိင် ပကတိ (Real-time reporting) ကိုပ်ကၠာ ဟွံပၠောပ် စုတ် ပ္ဍဲ EDW။ * '''ဒေတာ မာတ် (Data Mart):''' ဒှ် ဟင်ဒေတာ ဍောတ်တ် မပါ် တိတ် နူကဵု EDW တုဲ ရန်တၟအ် လဝ် သွက် ဌာန မွဲမွဲ သက်သက် ဓဝ် ရ (ဥပမာ - ဒေတာ မာတ် သွက် ဌာန သွံရာန် သၟး)။ == ၆။ ပရေင်တၞဟ်ခြာ ကု ဒေတာဗေသ် (Differences from Databases/OLTP) == မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ထေင် ထုဲ ဒၟံင် အကြာ [[ဒေတာဗေသ်]] (Database / OLTP) ကေုာံ ဟင်ဒေတာ (Data warehouse / OLAP) ရ။ <ref name="golfarelli">{{cite book |last=Golfarelli |first=M. |author2=Rizzi, S. |title=Data Warehouse Design: Modern Principles and Methodologies |publisher=McGraw-Hill |year=2009 |pages=10-15}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ သၞောတ် OLTP ကဵု OLAP |- ! တင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ! ဒေတာဗေသ် (OLTP) ! ဟင်ဒေတာ (OLAP) |- | '''တင်ရန်တၟအ်''' | ကၠောန် ကမၠောန် လၟိုန်တ္ၚဲ (Daily operations)။ | သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ်။ |- | '''ဗီုပြင် တင်ဂၞင်''' | တင်ဂၞင် လၟုဟ် ကေုာံ တင်ဂၞင် ပကတိ။ | တင်ဂၞင် အတိတ် ကေုာံ တင်ဂၞင် ပံင်ကောံ လဝ်။ |- | '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ''' | နွံ ပရေင်ထပ်စုတ်၊ ပြံင်လှာဲ၊ ဇိုတ် လၟိုန် အခိင်။ | တင်ဂၞင် ဟွံပြံင်လှာဲ ယျ (Read-only mostly)။ |- | '''ဒီဇိုင်း သ္ၚိအင်''' | နဝ်မာလ်လာက် (Normalized) သွက်ဂွံ ဖအောန် ထောအ် ပရေင်ထပ်လတူ။ | ဟွံနဝ်မာလ်လာက် (Denormalized - Star Schema) သွက်ဂွံ ဗှ် ပြဟ်ပြဟ်။ |- | '''ပရေင်လွပ်''' | ညးလွပ် လၟိုန်တ္ၚဲ မဂၠိုင်ကဵု လ္ၚီ။ | တၠပညာ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ ညးအုပ်ဓုပ် ကမ္ပဏဳ (အောန်)။ |} == ၇။ လွပ် ပ္ဍဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Business Intelligence and Analytics) == ဟင်ဒေတာ ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် သွက် ပရေင်ပညာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Business Intelligence) ရ။ ကမ္ပဏဳ တအ် စကာ ဍေဟ် သွက် - * '''သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အတိတ် (Descriptive Analytics):''' လ္ၚတ် ရံင် မု ကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ အတိတ် (ဥပမာ - လၟိဟ် သွံရာန် သၞာံ တုဲ ကၠုင်)။ * '''ခါဲ တင်ဂၞင် (Data Mining):''' ဂၠာဲ တင်ဆက်စပ် (Patterns) ကေုာံ အခိုက်အလိုက် အပ္ဍဲ တင်ဂၞင် ဇၞော်ဇၞော်။ * '''ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် (Decision Support):''' ကဵု တင်ဂၞင် ခိုင်င် ကၠိုက်က် သွက် ဂကောံ အုပ်ဓုပ် (CEO, Managers) တအ် ဂွံ ဖျေဟ် ပရေင်ဖန်ဇန် အနာဂတ် ရ။ == ၈။ ဟင်ဒေတာ ကေုာံ ဒေတာ လိတ် (Data Warehouses vs. Data Lakes) == ပ္ဍဲကဵု ခေတ် [[ဒေတာ ဇၞော်]] (Big Data) ဏအ်၊ လညာတ် တၟိ မကော်စ "ဒေတာ လိတ်" (Data Lake) ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။ * '''ဟင်ဒေတာ (Data Warehouse):''' တန်သိပ် ဆ တင်ဂၞင် မနွံကဵု လဒက်ပတန် (Structured data) တုဲ ဍေဟ်တအ် ဒးဒုင် ကၠောန် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် တုဲတုဲ သွက် ကမၠောန် မချိုတ်ပၠိုတ် မွဲ (Schema on write) ရ။ * '''ဒေတာ လိတ် (Data Lake):''' တန်သိပ် တင်ဂၞင် အတိုင် ပကတိ (Raw data) သီု မနွံ လဒက်ပတန် ကေုာံ ဟွံမဲ လဒက်ပတန် (Unstructured data) မပ္တံကဵု ဗဳဒဳယော၊ ရုပ်၊ လိက် တအ် ရ (Schema on read)။<ref name="vaisman">{{cite book |last=Vaisman |first=A. |author2=Zimányi, E. |title=Data Warehouse Systems: Design and Implementation |publisher=Springer |year=2014 |pages=320-325}}</ref> လၟုဟ် မ္ဂး ကမ္ပဏဳ ဇၞော်ဇၞော် တအ် စကာ သၞောတ် သီု ၜါ ပံင်ကောံ (Data Lakehouse) သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ဖဵု သီု ၜါ လပါ် ရ။ == ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် တင်ဂၞင် (Data Security and Governance) == ဟိုတ်နူ ဟင်ဒေတာ တအ် တန်သိပ် လဝ် တင်ဂၞင် ကိစ္စဇၞော် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ကမ္ပဏဳ ဂှ်ရ၊ ပရေင်ဂီုကၠီု ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။ * '''ပရေင်ထိင် အခေါင်လုပ် (Access Control):''' စၟတ်သမ္တီ လဝ် အခေါင် ဗှ် တင်ဂၞင် အတိုင် တာလျိုင် ညးလွပ် တအ် ရ။ (ဥပမာ - မၞိဟ် ဌာန ဇရေင် ဓမ္မတာ ဟွံဂွံ ညာတ် လၟိဟ် သြန် ကမ္ပဏဳ သီုဖအိုတ်)။ * '''ပရေင်အုပ်ဓုပ် (Data Governance):''' ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် ကေုာံ သၞောဝ် မထိင်ဒဝ် ညံင် တင်ဂၞင် တအ် ဂွံ ဍာံပြ၊ ညဳသၟဟ်၊ ကေုာံ ကိတ်ညဳ ကု သၞောဝ်ဥပဒေ (ဥပမာ - GDPR, HIPAA) ရ။ == ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ဟင်ဒေတာ လတူ ကလောက် (Future and Cloud Data Warehousing) == အနာဂတ် ဟင်ဒေတာ ဝွံ ပြံင်လှာဲ စိုပ် အာ လတူ သၞောတ် ကလောက် (Cloud computing) ဗွဲမပြဟ် ရ။ စၞး မဒး ရာန် သာဗါ (Servers) ကေုာံ စက် ဇကု အပ္ဍဲ ကမ္ပဏဳ ဂှ်၊ ညးတအ် ပံက် စကာ ဟင်ဒေတာ လတူ ကလောက် မပ္တံကဵု Amazon Redshift, Google BigQuery, ကေုာံ Snowflake တအ် ရ။ သၞောတ် ဏအ်ဝွံ ကဵု ဖဵု သွက်ဂွံ ဇၞော်ပတိုန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဖအောန် ဖျေဟ် ဒြဟတ် (Scalability) ဗွဲမလောဲသွာ အတိုင် ပၟိက် နွံ ရ။ တုဲပၠန်၊ ပရေင်ပံင်ကောံ ကု သၞောတ် [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial intelligence) ကေုာံ မရှေန် လာန်နေန် ဂှ်လေဝ် ပကဵု ညံင် ဟင်ဒေတာ အနာဂတ် တအ် မာန် တွက်ဂၞန် ကေုာံ ဟီု ကၠာ အနာဂတ် (Predictive analytics) အလဵုအလဵု ဗွဲမဍာံပြ ရောင်။ == နိဿဲဂမၠိုင် == <references /> == ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် == * [[ဒေတာဗေသ်]] (Database) * [[သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ]] (Computer science) * [[ဒေတာ ဇၞော်]] (Big data) * [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial intelligence) {{Navbox | name = Data Management | title = ပရေင်အုပ်ဓုပ် တင်ဂၞင် ကေုာံ ဒေတာဗေသ် (Data Management and Databases) | listclass = hlist | state = autocollapse | group1 = သၞောတ် တန်သိပ် | list1 = * [[ဒေတာဗေသ်]] (Database) * [[ဟင်ဒေတာ]] (Data warehouse) * [[ဒေတာ လိတ်]] (Data lake) * [[ဒေတာ မာတ်]] (Data mart) | group2 = ကမၠောန် ကေုာံ လဒက်ပတန် | list2 = * [[ကမၠောန် အဳတဳအေလ်]] (ETL) * [[အဝ်အေလ်အေပဳ]] (OLAP) * [[အဝ်အေလ်တဳပဳ]] (OLTP) * [[ဒေတာ မာင်နေန်]] (Data mining) | group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင် | list3 = * [[သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ]] (Computer science) * [[ပညာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Business intelligence) * [[ဒေတာ ဇၞော်]] (Big data) * [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial intelligence) }} [[Category:သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ]] [[Category:ဒေတာဗေသ်]] [[Category:တင်ဂၞင်]] 6lxufu4xupwweyhxnwttat48ws70lkr ဒေတာဗေသ် 0 11619 56123 2026-07-12T14:33:50Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "'''ဒေတာဗေသ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Database'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု [[သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ]] (Computer science) မ္ဂး၊ ဒှ် သၞောတ် မပံင်ကောံ ကေုာံ တန်သိပ် လဝ် တင်ဂၞင် (Data) နကဵု လၟေင်လၟေင် တုဲ၊ ဖန်ဗ..." 56123 wikitext text/x-wiki '''ဒေတာဗေသ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Database'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု [[သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ]] (Computer science) မ္ဂး၊ ဒှ် သၞောတ် မပံင်ကောံ ကေုာံ တန်သိပ် လဝ် တင်ဂၞင် (Data) နကဵု လၟေင်လၟေင် တုဲ၊ ဖန်ဗဒှ် လဝ် သွက်ဂွံ ဂၠာဲ၊ ပၠောပ်၊ ကေုာံ ပြံင်လှာဲ တင်ဂၞင် တအ် ဗွဲမပြဟ် ကေုာံ လောဲသွာ ရ။ ဗွဲမဂၠိုင်၊ တင်ဂၞင် ပ္ဍဲကဵု ဒေတာဗေသ် မွဲ ဂှ် ဒးဒုင် အုပ်ဓုပ် လဝ် နကဵု သၞောတ် သော့ဖ်ဝဲရ် မကော်စ [[သၞောတ် အုပ်ဓုပ် ဒေတာဗေသ်]] (Database Management System - DBMS) ရ။ ပရေင်ပံင်ကောံ ဒေတာဗေသ်၊ DBMS ကေုာံ အပလီကေယှေန် တအ် သီုဖအိုတ် ဂှ် ညးကော်စ "သၞောတ် ဒေတာဗေသ်" (Database System) ရ။<ref name="silberschatz">{{cite book |last=Silberschatz |first=A. |author2=Korth, H. F. |author3=Sudarshan, S. |title=Database System Concepts |edition=6th |publisher=McGraw-Hill |year=2010 |pages=1-15}}</ref> ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital age) တ္ၚဲဏအ်၊ ဒေတာဗေသ် ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက် ကမၠောန် အေန်တာနက် (Internet)၊ အပလီကေယှေန် စမတ်ဖုန် (Mobile applications)၊ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အလုံအိုတ်သီု ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဒေတာဗေသ် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန်၊ ဂကူ နာနာ၊ ကေုာံ လွပ် ဍေဟ်တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။ [[File:Database-icon.svg|thumb|right|250px|ဗီုရုပ် သင်္ကေတ ဒေတာဗေသ် မစကာ ဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ဗီုပြင် လဒက်ပတန် သၞောတ် ကောန်ပျူတာ (Architecture diagrams)။]] == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == ဝေါဟာရ "ဒေတာဗေသ်" (Database) ဝွံ မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဌာန် သဇိုင် မတန်သိပ် လဝ် တင်ဂၞင် (Data) ရ။ ကၠာ တေအ် မၞိဟ်တအ် စကာ ဖိုင် စက္ခူ (Paper files) ဟွံသေင်မ္ဂး ဇယား (Spreadsheets) သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ တင်ဂၞင် ရ။ ဆဂး ကာလ လၟိဟ် တင်ဂၞင် ဇၞော်တိုန် အာ မ္ဂး၊ ပရေင်စကာ ဇယား ဓမ္မတာ ဂှ် ဇြိုင်သန် တုဲ ဂၠာဲ တင်ဂၞင် လဇုဲလဇ အာ ရ။ ဒေတာဗေသ် ခေတ်တၟိ ဝွံ သောင်ကလး ပြသၞာ ဏအ် နကဵု ပရေင်စွံ တင်ဂၞင် ပ္ဍဲ [[သ္ၚိအင်]] (Tables) မဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲ လဒက်ပတန် သဇိုင် မကိတ်ညဳ ကု ကောန်ပျူတာ ရ။ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် ညးလွပ် တအ် (Users) ဂွံ မာန် ဗှ်၊ ချူ၊ ကေုာံ မင်မဲ တင်ဂၞင် လၟိဟ် မဳလဳယာန် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ မွဲ စက္က ဓဝ် ရ။ == ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) == ဝင် ဒေတာဗေသ် ဝွံ စတင် လဝ် ပ္ဍဲ အကြာ သၞာံ ၁၉၆၀ တအ်၊ အခိင် ကောန်ပျူတာ ဇၞော်ဇၞော် (Mainframes) တအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဍေဟ် ပါ်လဝ် နကဵု ခေတ် အဓိက ၃ သာ် - * '''ခေတ် လဒက်ပတန် တၞံဆု ကေုာံ ကွန်ရက် (၁၉၆၀ တအ်):''' ကိုပ်ကၠာ အိုတ် စကာ မဝ်ဒယ် ညံင်ရဴ တၞံဆု (Hierarchical model) ကေုာံ မဝ်ဒယ် ကွန်ရက် (Network model) ရ။ ဍေဟ်တအ် ခိုဟ် သွက်ဂွံ ဂၠာဲ တင်ဂၞင် ပြဟ်ပြဟ် ဆဂး လဒက်ပတန် ထုဲထံင် ဗွဲမလောန်။ * '''ခေတ် ဆက်စပ် (၁၉၇၀-၁၉၉၀ တအ်):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၀ ဂှ် [[အက်ဂါ ကတ်]] (Edgar F. Codd) နူကဵု ကမ္ပဏဳ IBM ပတိုန်ထ္ၜး လဝ် [[သဳအိုရဳ]] ဒေတာဗေသ် မဆက်စပ် (Relational database model) မစကာ သ္ၚိအင် ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် တမ်မူလ သၞောတ် မပ္တံကဵု Oracle ကေုာံ MySQL ရ။<ref name="codd">{{cite journal |last=Codd |first=E. F. |title=A Relational Model of Data for Large Shared Data Banks |journal=Communications of the ACM |volume=13 |issue=6 |pages=377-387 |year=1970}}</ref> * '''ခေတ် NoSQL ကေုာံ ကလောက် (၂၀၀၀ တအ် စဵုကဵု လၟုဟ်):''' ဟိုတ်နူကဵု အေန်တာနက် ကေုာံ ဒေတာ ဇၞော် (Big Data) ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် ဂှ်ရ၊ တၠပညာ တအ် ဖန်ဗဒှ် ဒေတာဗေသ် ဟွံစကာ သ္ၚိအင် မကော်စ NoSQL (ဥပမာ - MongoDB) သွက်ဂွံ တန်သိပ် တင်ဂၞင် မဟွံမဲ ကဵု လဒက်ပတန် ချိုတ်ပၠိုတ် (Unstructured data) ရ။ == ၃။ လဒက်ပတန် ကေုာံ မဝ်ဒယ် သဇိုင် (Architecture and Basic Models) == လဒက်ပတန် ဒေတာဗေသ် ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု သၞောတ် ANSI/SPARC ၃-ကဆံင် (Three-Schema Architecture) ရ - ၁. '''ကဆံင် အပ္ဍဲ (Internal Level):''' ထ္ၜးကဵု ဗီုလဵု တင်ဂၞင် တအ် ဒးဒုင် တန်သိပ် လဝ် ပ္ဍဲ ဟာတ်ဒစ် (Hard drive) ဇေတ်တ်။ ၂. '''ကဆံင် လညာတ် (Conceptual Level):''' ထ္ၜးကဵု လဒက်ပတန် တင်ဂၞင် အလုံအိုတ်သီု ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် (Relationships) အကြာ ဍေဟ်တအ်။ ၃. '''ကဆံင် မ္ၚး (External/View Level):''' ထ္ၜးကဵု တင်ဂၞင် ဆ ညးလွပ် (Users) တအ် နွံ အခေါင် မညာတ် ဂွံ သၟး။ လဒက်ပတန် ဏအ်ဝွံ ကဵု ဖဵု "ပရေင်ဗၠးၜး ဒေတာ" (Data Independence) တုဲ၊ ပကဵု ညံင် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲ ကဆံင် သၟဝ် ဟွံဂွံ ဇီုကပိုက် ကဵု အပလီကေယှေန် လတူ ရ။ == ၄။ သၞောတ် အုပ်ဓုပ် ဒေတာဗေသ် (Database Management System - DBMS) == DBMS ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရဝ်ဂရာမ် သော့ဖ်ဝဲရ် မဖန်ဗဒှ် သွက်ဂွံ မင်မဲ ဒေတာဗေသ် ရ။ ဍေဟ် လုပ် ကၠောန် နဒဒှ် တိုင်လဒေါဝ် (Middleman) အကြာ ညးလွပ်/အပလီကေယှေန် ကဵု ဒေတာဗေသ် ရ။ ကမၠောန် အဓိက DBMS တအ်ဂှ် - * ဖန်ဗဒှ် လဒက်ပတန် သ္ၚိအင် ကေုာံ မဝ်ဒယ် (Data Definition)။ * ပလောပ်၊ ပလေဝ်၊ ဒးဇိုတ် တင်ဂၞင် (Data Manipulation)။ * တွက်ဂၠာဲ တင်ဂၞင် (Data Querying)။ * ထိင်ဒဝ် ဂီုကၠီု (Security and Authentication)။ * မင်မဲ ပရေင်ချဳဓရာင် (Transaction Management) ညံင် ဟွံဂွံ ထုဲထံင် ကာလ မၞိဟ် ဂၠိုင်င် စကာ မွဲစွံ။ DBMS မပြာကတ် တအ်ဂှ် ပါလုပ် သီုကဵု MySQL, PostgreSQL, Oracle Database, ကေုာံ Microsoft SQL Server ရ။ == ၅။ ဂကူ ဒေတာဗေသ် နာနာ (Types of Databases) == ပ္ဍဲကဵု ခေတ် လၟုဟ်၊ ဒေတာဗေသ် နွံ ဂကူ နာနာ သာ် အတိုင် ပၟိက်စိုတ် လွပ် ရ -<ref name="elmasri">{{cite book |last=Elmasri |first=R. |author2=Navathe, S. B. |title=Fundamentals of Database Systems |edition=7th |publisher=Pearson |year=2015 |pages=45-50}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ ဒေတာဗေသ် အဓိက ဂမၠိုင် |- ! ဂကူ ဒေတာဗေသ် ! ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ လဒက်ပတန် ! ဥပမာ သော့ဖ်ဝဲရ် |- | '''ဒေတာဗေသ် ဆက်စပ် (Relational/SQL)''' | စွံ တင်ဂၞင် ပ္ဍဲ သ္ၚိအင် မနွံကဵု လစွံ (Rows) ကေုာံ ကဏ္ဍ (Columns)။ နွံကဵု သၞောဝ် ချိုတ်ပၠိုတ် (Schema)။ | MySQL, PostgreSQL, Oracle |- | '''ဒေတာဗေသ် လိက်တၞး (Document/NoSQL)''' | စွံ တင်ဂၞင် နဒဒှ် လိက်တၞး (JSON) မဟွံမဲ ကဵု လဒက်ပတန် သ္ၚိအင် ချိုတ်ပၠိုတ်။ | MongoDB, CouchDB |- | '''ဒေတာဗေသ် ကောတ်-ၚုဟ်မး (Key-Value)''' | စွံ တင်ဂၞင် နကဵု ဆက်စပ် ကောတ် (Key) မွဲ ကဵု ၚုဟ်မး (Value) မွဲ ဓဝ် (တုပ် ညံင် အဘိဓာန်)။ | Redis, DynamoDB |- | '''ဒေတာဗေသ် ဂရပ် (Graph Database)''' | ဖန်ဗဒှ် လဝ် သွက်ဂွံ တန်သိပ် ပရေင်ဆက်စပ် (Relationships) အကြာ တင်ဂၞင် မထုဲထံင် (ဥပမာ - ကွန်ရက် မၞိဟ်)။ | Neo4j, ArangoDB |} == ၆။ အရေဝ်ဘာသာ သၟာန်သွဟ် (Query Languages - SQL) == သွက်ဂွံ ချပ်စ ကု ဒေတာဗေသ် ဂှ်၊ ကောန်ပျူတာ တအ် စကာ အရေဝ်ဘာသာ မကော်စ Query Language ရ။ သွက် ဒေတာဗေသ် ဆက်စပ် (Relational databases) မ္ဂး ညးတအ် စကာ **SQL** (Structured Query Language) ရ။ အမိင် သဇိုင် SQL မပြာကတ် ၄ သာ် ဂှ် ညးကော်စ (CRUD: Create, Read, Update, Delete) ရ - * `INSERT`: ပလောပ် တင်ဂၞင် တၟိ ပ္ဍဲ သ္ၚိအင် (Create)။ * `SELECT`: ဂၠာဲ ကေုာံ ဗှ် ပတိတ် တင်ဂၞင် (Read)။ * `UPDATE`: ပလေဝ် ပြံင်လှာဲ တင်ဂၞင် မနွံ တုဲတုဲ (Update)။ * `DELETE`: ဇိုတ် ပတိတ် တင်ဂၞင် နူ သ္ၚိအင် (Delete)။ ဥပမာ - သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ညးလွပ် မနွံ ယၟု "မာံမန်" - `SELECT * FROM users WHERE name = 'မာံမန်';` == ၇။ ပရေင်ဖန်ဇန် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Database Design and Normalization) == သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ဒေတာဗေသ် မွဲ ညံင်ဂွံ ခိုဟ် ကေုာံ ဟွံမဲ ကဵု ပရေင်ထပ်လတူ (Redundancy) ဂှ်၊ တၠပညာ တအ် စကာ လညာတ် မကော်စ "ပရေင်ဖန်ဇန် ဓမ္မတာ" (Normalization) ရ။<ref name="date">{{cite book |last=Date |first=C. J. |title=An Introduction to Database Systems |edition=8th |publisher=Addison-Wesley |year=2003 |pages=310-315}}</ref> Normalization ဝွံ ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် မပါ်ကရေက် သ္ၚိအင် ဇၞော်ဇၞော် ညံင်ဂွံ ဒှ် သ္ၚိအင် ဍောတ်ဍောတ် တုဲ ဆက်စပ် ကဵု ဍေဟ်တအ် နကဵု လညာတ် [[သဳအိုရဳ]] သင်္ချာ ရ။ ဍေဟ် နွံ ကဆံင် နာနာ မပ္တံကဵု First Normal Form (1NF), 2NF, ကေုာံ 3NF ရ။ တင်ရန်တၟအ် ဍေဟ်ဂှ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပရေင်ယောန်မှာ ကာလ မပလောပ် ဟွံသေင်မ္ဂး မဇိုတ် တင်ဂၞင် (Anomalies) ရ။ == ၈။ ဂီုကၠီု ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ (Security, Integrity, and ACID) == ပရေင်မင်မဲ ဒေတာဗေသ် ဝွံ ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက် ဂီုကၠီု တင်ဂၞင် (Data security) ရ။ ဒေတာဗေသ် ခိုဟ် မွဲ သ္ဒး ဍိုက်ပေင် ကု သတ္တိ ACID ၄ သာ် - * '''Atomicity (အလုံစုံ):''' ကမၠောန် မွဲ (Transaction) ဂှ် သ္ဒး အံင်ဇၞး အလုံ သီုဖအိုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး လီုလာ် အလုံ သီုဖအိုတ် (ဟွံကၠောန် ဖက်ကဝက်)။ * '''Consistency (ညဳသၟဟ်):''' ကမၠောန် မွဲ တုဲ ဒးမင်မဲ သၞောဝ် ဂီုကၠီု ဒေတာ သီုဖအိုတ်။ * '''Isolation (ပါ်ခြာ):''' ကမၠောန် မကၠောန် ဒၟံင် ပ္ဍဲ အခိင် မွဲစွံ တအ် ဟွံဂွံ ဇီုကပိုက် ရေင်သကအ်။ * '''Durability (တန်တဴလအ်):''' ယဝ်ရ ကမၠောန် မွဲ အံင်ဇၞး တုဲ မ္ဂး၊ ၜိုန်ရ စက် လီု အာ ကီုလေဝ် တင်ဂၞင် ဂှ် ဟွံကၠေအ် အာ။ ပါဲနူ ဂှ်၊ ဒေတာဗေသ် တအ် ဒးနွံကဵု သၞောတ် ကဵု အခေါင် လုပ်စကာ (Access Control)၊ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ယၟုဓလုက် (Encryption)၊ ကေုာံ ပရေင်ကပ်ပဳ တင်ဂၞင် (Backup) လၟိုန် ရ။ == ၉။ လွပ် ပ္ဍဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သိပ္ပံ (Applications in Business and Science) == ဒေတာဗေသ် ဝွံ နွံကဵု လွပ် မပြးဇး ပ္ဍဲ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ကဏ္ဍ ဘဝ ခေတ်တၟိ ရ - * '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဘဏ်:''' မင်မဲ တင်ဂၞင် သြန် လုပ်တိတ်၊ လၟိဟ် ကပေါတ် မသှ်ေ (Inventory)၊ ကေုာံ လိက်သမ္တီ ညးရာန် (Customer records) ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်။ * '''ပရေင်ဝပ်သာက် (Web Applications):''' မုက်ဝပ် ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု Wikipedia, Facebook, ကေုာံ e-commerce တအ် သီုဖအိုတ် စကာ ဒေတာဗေသ် သွက်ဂွံ ထ္ၜး တင်ဂၞင် ကု ညးလွပ် တအ်။ * '''သုတေသန သိပ္ပံ (Scientific Research):''' ပ္ဍဲကဵု သုတေသန ဇဳဝဗေဒ မပ္တံကဵု ပရေင်လ္ၚတ် DNA (Genomics) ကေုာံ ရူပဗေဒ အကာသ ဂှ်၊ တၠပညာ တအ် စကာ ဒေတာဗေသ် တၟေင် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တင်ဂၞင် ဒေတာ ဇၞော် (Big Data) မနွံ ဇမၞော် တေရာဘိုက် (Terabytes) ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ == ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ဒေတာဗေသ် ဉာဏ်စက် (Future and AI Databases) == အနာဂတ် ဒေတာဗေသ် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကလောက် (Cloud Computing) ကေုာံ [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial Intelligence) ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ရ။<ref name="stonebraker">{{cite book |last=Stonebraker |first=M. |title=Readings in Database Systems |edition=5th |publisher=MIT Press |year=2015 |pages=40-50}}</ref> လၟုဟ်မ္ဂး၊ ကမ္ပဏဳ ဇၞော်ဇၞော် တအ် ပြံင်လှာဲ ကၠုင် ဒေတာဗေသ် ဍေဟ်တအ် လတူ Cloud (ဥပမာ - Amazon RDS, Google Cloud Spanner) သွက်ဂွံ ဂွံ ဒြဟတ် တွက်ဂၞန် မဟွံမဲ အပိုတ်အခြာ ရ။ တုဲပၠန် သၞောတ် "ဒေတာဗေသ် မာန် ချဳဓရာင် အလဵုအလဵု" (Autonomous Databases) မစကာ [[ဉာဏ်စက်]] သွက်ဂွံ ပလေဝ် ပရေင်ယောန်မှာ ကေုာံ ဖန်ဇန် လဟိုင် အလဵုအလဵု (Self-tuning) တအ် လေဝ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဒၟံင် ယျ ရ။ ပါဲနူ ဂှ်၊ ဂကူ ဒေတာဗေသ် ဗက်တာ (Vector Databases) မဖန်ဗဒှ် လဝ် တၟေင် သွက် AI ကေုာံ Machine Learning တအ်ဂှ်လေဝ် ဒှ် အရာ မဇၞော်မောဝ် ပြဟ်အိုတ် ပ္ဍဲ အခိင် တ္ၚဲဏအ် ရောင်။ == နိဿဲဂမၠိုင် == <references /> == ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် == * [[သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ]] (Computer science) * [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial intelligence) * [[ပရဝ်ဂရာမ် ကောန်ပျူတာ]] (Computer programming) * [[SQL]] (Structured Query Language) {{Navbox | name = Database Systems | title = ဒေတာဗေသ် ကေုာံ သၞောတ် အုပ်ဓုပ် တင်ဂၞင် (Database and Information Systems) | listclass = hlist | state = autocollapse | group1 = သဇိုင် သဳအိုရဳ | list1 = * [[ဒေတာဗေသ်]] (Database) * [[သၞောတ် အုပ်ဓုပ် ဒေတာဗေသ်]] (DBMS) * [[ပရေင်ဖန်ဇန် ဓမ္မတာ]] (Database normalization) * [[ဒေတာ ဇၞော်]] (Big data) | group2 = ဂကူ ဒေတာဗေသ် | list2 = * [[ဒေတာဗေသ် ဆက်စပ်]] (Relational database) * [[NoSQL]] (NoSQL) * [[ဒေတာဗေသ် ဂရပ်]] (Graph database) * [[ဒေတာဗေသ် ကလောက်]] (Cloud database) | group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင် | list3 = * [[SQL]] (Structured Query Language) * [[သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ]] (Computer science) * [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial intelligence) * [[မရှေန် လာန်နေန်]] (Machine learning) }} [[Category:ဒေတာဗေသ်]] [[Category:သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ]] [[Category:သၞောတ် သော့ဖ်ဝဲရ်]] [[Category:သၞောတ် အုပ်ဓုပ် တင်ဂၞင်]] kfavb542s0v8xe48as3lj8eyt16g8r8 သၞောတ် အုပ်ဓုပ် ဒေတာဗေသ် 0 11620 56124 2026-07-12T14:37:57Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "'''သၞောတ် အုပ်ဓုပ် ဒေတာဗေသ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Database management system - DBMS'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၞောတ် ပရဝ်ဂရာမ် (Software system) မဖန်ဗဒှ် လဝ် သွက်ဂွံ ဖန်ဇန်၊ အုပ်ဓုပ်၊ ကေုာံ သၠာဲပြံင် တင်ဂၞင..." 56124 wikitext text/x-wiki '''သၞောတ် အုပ်ဓုပ် ဒေတာဗေသ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Database management system - DBMS'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၞောတ် ပရဝ်ဂရာမ် (Software system) မဖန်ဗဒှ် လဝ် သွက်ဂွံ ဖန်ဇန်၊ အုပ်ဓုပ်၊ ကေုာံ သၠာဲပြံင် တင်ဂၞင် ([[မလိက်မန်]] (Database)) တအ် နကဵု သၞောတ်ဝ် မချိုတ်ပၠိုတ် ရ။ သၞောတ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ အဓိက မဆက်စပ် အကြာ ညးလွပ် (Users)၊ ပရဝ်ဂရာမ် အပလီကေယှေန် (Applications)၊ ကေုာံ ဒေတာဗေသ် အလဵုဇကု သွက်ဂွံ ကံက် ကေတ် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တင်ဂၞင် (Data) တအ် လောဲလောဲ သွာသွာ ရ။<ref name="elmasri">{{cite book |last=Elmasri |first=R. |author2=Navathe, S. B. |title=Fundamentals of Database Systems |edition=7th |publisher=Pearson |year=2015 |pages=3-10}}</ref> ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ကောန်ပျူတာ တ္ၚဲဏအ်၊ သၞောတ် အုပ်ဓုပ် ဒေတာဗေသ် ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ကမ္ပဏဳ ကေုာံ အလဵုအသဳ တအ် သွက်ဂွံ မင်မဲ တင်ဂၞင် မပ္တံကဵု စရင် သြန်၊ တင်ဂၞင် ညးရာန် ကပေါတ်၊ ကေုာံ သၞောတ် တြးပလံင် (Logistics) တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သၞောတ် အုပ်ဓုပ် ဒေတာဗေသ် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန်၊ ကေုာံ လွပ် ဍေဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။ [[File:Database-schema.png|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး လဒက်ပတန် ကေုာံ သၞောတ် ဆက်စပ် ပ္ဍဲ ဒေတာဗေသ်။]] == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == "သၞောတ် အုပ်ဓုပ် ဒေတာဗေသ်" (DBMS) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၞောတ် ကောန်ပျူတာ မကဵု အခေါင် ကု ညးလွပ် တအ် ညံင်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် (Create)၊ ဗှ် (Read)၊ ပလေဝ် (Update)၊ ကေုာံ ဇိုတ် (Delete) (မကော်စ CRUD operations) လတူ တင်ဂၞင် တအ် ရ။ ယဝ်ရ DBMS ဟွံမဲ မ္ဂး၊ မၞိဟ် တအ် ဒးစွံ တင်ဂၞင် ပ္ဍဲ ဖာင် ဓမ္မတာ (Flat files) မာန် ရ။ ဆဂး ဖာင် ဓမ္မတာ တအ်ဂှ် လွပ် ဇြိုင်၊ တင်ဂၞင် ထပ်လတူ (Redundancy) ဂၠိုင်၊ ကေုာံ ဂီုကၠီု အောန် ရ။ DBMS ဖန်ဗဒှ် ညံင် တင်ဂၞင် တအ် ဂွံ စှ်ေ သၞောတ် (Data consistency)၊ ဂွံ ဆက်စပ် ရေင်သကအ်၊ ကေုာံ ဂွံ သုင်စောဲ မွဲစွံ နကဵု ညးလွပ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ အခိင် မွဲစွံ (Concurrency) ရ။ == ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) == ဝင် DBMS ဝွံ စတင် လဝ် ပ္ဍဲ အကြာ သၞာံ ၁၉၆၀ တအ် အခိင် ကောန်ပျူတာ ဇၞော် (Mainframes) တအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။<ref name="date">{{cite book |last=Date |first=C. J. |title=An Introduction to Database Systems |edition=8th |publisher=Addison-Wesley |year=2003 |pages=15-20}}</ref> * '''ခေတ် ပထမ (၁၉၆၀ တအ်):''' ခၞံဗဒှ် လဝ် သၞောတ် မဝ်ဒယ် အဆက်အစပ် (Network model) ကေုာံ မဝ်ဒယ် တၞံ (Hierarchical model) ရ။ စနစ် မပြာကတ် ဂှ် IBM ရဲ့ Information Management System (IMS) ရ။ * '''ခေတ် ဒုတိယ (၁၉၇၀ - ၁၉၈၀):''' အက်ဂါ ကော့ဒ် (Edgar F. Codd) ပတိုန်ထ္ၜး လဝ် [[သဳအိုရဳ]] မဝ်ဒယ် ဆက်စပ် (Relational model) မဒက်ပတန် လဝ် နကဵု [[သ္ၚိအင်]] (Tables) ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် စတမ် သွက် [[မလိက်မန်]] (Relational DBMS) မပ္တံကဵု Oracle ကေုာံ DB2 ရ။ * '''ခေတ် တတိယ (၂၀၁၀ လက္ကရဴ):''' ဟိုတ်နူ တင်ဂၞင် ဒေတာ အင်တာနက် ဇၞော် ကၠုင် ဗွဲမလောန် (Big Data) ဂှ်ရ၊ သၞောတ် တၟိ မကော်စ [[မလိက်မန်]] (NoSQL) တအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် တင်ဂၞင် ဟွံမဲ ကဵု သ္ၚိအင် ရ။ == ၃။ လဒက်ပတန် အာခဳတေက်ချာ (Architecture of DBMS) == လဒက်ပတန် သၞောတ် အုပ်ဓုပ် ဒေတာဗေသ် ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ကဆံင် (Tiers) အဓိက ၃ သာ် သွက်ဂွံ ပါ်ခြာ လဝ် လွပ် ကေုာံ တင်ဂၞင် ရ -<ref name="silberschatz">{{cite book |last=Silberschatz |first=A. |author2=Korth, H. F. |author3=Sudarshan, S. |title=Database System Concepts |edition=6th |publisher=McGraw-Hill |year=2010 |pages=25-30}}</ref> # '''ကဆံင် အပ္ဍဲ (Internal / Physical Level):''' ဒှ် ကဆံင် သၟဝ်အိုတ် မထ္ၜးကဵု ဗီုလဵု တင်ဂၞင် တအ် တန်သိပ် (Store) လဝ် ပ္ဍဲ ဟာတ်ဒစ် (Hard drives) ဇေတ်တ် ရ။ # '''ကဆံင် လညာတ် (Conceptual / Logical Level):''' ဒှ် ကဆံင် မထ္ၜးကဵု လဒက်ပတန် တင်ဂၞင် ဗီုလဵု ဍေဟ်တအ် ဆက်စပ် ရေင်သကအ် နကဵု လညာတ် [[သဳအိုရဳ]] ရ (ဥပမာ - သ္ၚိအင် ညးရာန် ကဵု သ္ၚိအင် ကပေါတ်)။ # '''ကဆံင် မ္ၚး (External / View Level):''' ဒှ် ကဆံင် မထ္ၜး ကဵု ညးလွပ် (Users) တအ် ရ။ ညးလွပ် မွဲ ကဵု မွဲ မာန် ဆဵု ကေတ် တင်ဂၞင် တၞဟ်ခြာ အတိုင် အခေါင် ဍေဟ်တအ် ရ။ == ၄။ ကဏ္ဍ အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲ သၞောတ် (Core Components) == သၞောတ် အုပ်ဓုပ် ဒေတာဗေသ် မွဲ ဍိုက်ပေင် ဒၟံင် နကဵု ကဏ္ဍ အဓိက ဂမၠိုင် အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ - * '''အေန်ဂျေန် သ토ရေး (Storage Engine):''' တာလျိုင် မင်မဲ ကေုာံ တန်သိပ် တင်ဂၞင် ဇေတ်တ် ပ္ဍဲ ဖာင် (Files)။ * '''စက် တွက်ဂၞန် သမာန် (Query Processor):''' ကၠာဲဘာသာ (Compile) အမိင် နူကဵု ညးလွပ် (ဥပမာ SQL) တုဲ တွက်ဂၠာဲ နဲကဲ ပြဟ်အိုတ် သွက်ဂွံ ကံက် ကေတ် တင်ဂၞင် ဂှ် (Query Optimization)။ * '''စရင် အဘိဓာန် တင်ဂၞင် (Data Dictionary / Metadata):''' ဒှ် ဒၞာဲ မစွံ လဝ် "တင်ဂၞင် ပရူ တင်ဂၞင်" (Metadata) ဥပမာ - ယၟု သ္ၚိအင်၊ ယၟု ကတိုင် (Column) ကေုာံ အခေါင်အရာ။ * '''စက် အုပ်ဓုပ် ကမၠောန် (Transaction Manager):''' မင်မဲ သွက်ဂွံ ဍိုက်ပေင် ကဵု သၞောတ်ဝ် ACID ညံင် တင်ဂၞင် ဟွံဂွံ လီုလာ် အခိင် ပရဝ်ဂရာမ် လီု (Crash)။ == ၅။ ဂကူ သၞောတ် အုပ်ဓုပ် ဒေတာဗေသ် (Types of DBMS) == DBMS တအ်ဂှ် ပါ်လဝ် နကဵု ဗီုပြင် မဝ်ဒယ် တင်ဂၞင် (Data Model) ဍေဟ်တအ် ရ - {| class="wikitable sortable" |+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ ဒေတာဗေသ် အဓိက ဂမၠိုင် |- ! ဂကူ ဒေတာဗေသ် ! ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ ဗီုပြင် ! ဥပမာ သၞောတ် ပရဝ်ဂရာမ် |- | '''[[မလိက်မန်]] (Relational DBMS)''' | စွံ တင်ဂၞင် နကဵု [[သ္ၚိအင်]] (Tables) မနွံကဵု ပၞောန် (Rows) ကဵု ကတိုင် (Columns) တုဲ ဆက်စပ် ရေင်သကအ်။ | MySQL, PostgreSQL, Oracle Database, SQL Server |- | '''[[မလိက်မန်]] (NoSQL / Non-Relational)''' | ဟွံစကာ သ္ၚိအင်၊ စၞးဂှ် စကာ လိက်တၞး (Document), မလိက်-ၚုဟ်မး (Key-Value), ဟွံသေင်မ္ဂး ဂရပ် (Graph)။ | MongoDB, Redis, Cassandra, Neo4j |- | '''[[မလိက်မန်]] (Hierarchical DBMS)''' | စွံ တင်ဂၞင် နဒဒှ် တၞံ (Tree structure) မနွံကဵု မိမ (Parent) ကဵု ကောန် (Child)။ | IBM IMS |- | '''[[မလိက်မန်]] (Object-Oriented DBMS)''' | စွံ တင်ဂၞင် နဒဒှ် ရုပ်ဝတ္ထု (Objects) မတုပ် ကဵု ပရဝ်ဂရာမ် ခေတ်တၟိ တအ်။ | ObjectDB, db4o |} == ၆။ အရေဝ်ဘာသာ ဒေတာဗေသ် (Database Languages) == DBMS ဝွံ နွံကဵု အရေဝ်ဘာသာ (Language) သွက်ဂွံ ဆက်စပ် ကဵု တင်ဂၞင် ရ။ အရေဝ်ဘာသာ မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် [[မလိက်မန်]] (SQL - Structured Query Language) ရ။ SQL ပါ်လဝ် ၃ ကဏ္ဍ -<ref name="ramakrishnan">{{cite book |last=Ramakrishnan |first=R. |author2=Gehrke, J. |title=Database Management Systems |edition=3rd |publisher=McGraw-Hill |year=2002 |pages=100-110}}</ref> # '''DDL (Data Definition Language):''' စကာ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် လဒက်ပတန် သ္ၚိအင်။ ဥပမာ - `CREATE TABLE`, `ALTER`, `DROP`။ # '''DML (Data Manipulation Language):''' စကာ သွက်ဂွံ သၠာဲပြံင်၊ ပၠောပ်၊ ကေုာံ ဗှ် တင်ဂၞင်။ ဥပမာ - `SELECT`, `INSERT`, `UPDATE`, `DELETE`။ # '''DCL (Data Control Language):''' စကာ သွက်ဂွံ ကဵု အခေါင် ကေုာံ ထိင်ဒဝ် ဂီုကၠီု ညးလွပ်။ ဥပမာ - `GRANT`, `REVOKE`။ == ၇။ မဝ်ဒယ် သၞောတ် ဆက်စပ် ကေုာံ ပရေင်နဝ်မာယ်လာက်ဇေးယှေန် (Relational Model and Normalization) == DBMS သၞောတ် ဆက်စပ် တအ်ဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် လတူ သၞောတ်ဝ် အဓိက မွဲ မကော်စ "နဝ်မာယ်လာက်ဇေးယှေန်" (Normalization) ရ။ Normalization ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် မပါ်ကရေက် သ္ၚိအင် (Tables) ညံင် တင်ဂၞင် ထပ်လတူ (Redundancy) ဂွံ အောန် စှ်ေ တုဲ တင်ဂၞင် တအ် ဂွံ ဆက်စပ် ရေင်သကအ် နကဵု "ကသေက် အဓိက" (Primary Key) ကေုာံ "ကသေက် မ္ၚး" (Foreign Key) ရ။ ဍေဟ် ဖန်ဗဒှ် ညံင် အခိင် ပလေဝ် တင်ဂၞင် မွဲ ဒၞာဲ မ္ဂး၊ ဒၞာဲ တၞဟ် လေဝ် ဂွံ ပြံင်လှာဲ ဍာံပြ ဗက် အာ ကီု ရ။ == ၈။ ပရေင်ထိင်ဒဝ် ကေုာံ သၞောတ်ဝ် အေသစ် (Data Integrity and ACID Properties) == သၞောတ် အုပ်ဓုပ် ဒေတာဗေသ် ခိုဟ် မွဲ ဂှ် ဒးမင်မဲ လဝ် သၞောတ်ဝ် အေသစ် (ACID properties) သွက် ကမၠောန် (Transactions) သီုဖအိုတ် ရ - * '''A - Atomicity (အလုံမွဲ):''' ကမၠောန် မွဲဂှ် ဒးအံင်ဇၞး သီုဖအိုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒးလီု သီုဖအိုတ် ရ (ဥပမာ - ပြံင် သြန် နူ ဘဏ် မွဲ စိုပ် မွဲ)။ * '''C - Consistency (စှ်ေသၞောတ်):''' တင်ဂၞင် သီုဖအိုတ် ဒးဍိုက်ပေင် ကု သၞောတ်ဝ် ဂီုကၠီု ဒေတာ လၟိုန်။ * '''I - Isolation (ပါ်ခြာ):''' ကမၠောန် မကၠောန် ဒၟံင် ပ္ဍဲ အခိင် မွဲစွံ (Concurrent) ဂှ် ဟွံမာန် ပလီုပလာ် ရေင်သကအ်။ * '''D - Durability (ခိုင်ကၠိုက်):''' ယဝ်ရ ကမၠောန် ဂှ် အံင်ဇၞး အာ တုဲ မ္ဂး၊ တင်ဂၞင် ဂှ် ဒးတန်တဴ လၟိုန် ၜိုန်ရ ပၟတ် ပၠိုတ် အာ ကီုလေဝ်။ == ၉။ လွပ် ပ္ဍဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ နည်းပညာ (Applications in Business and Technology) == DBMS ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဇၟာပ်ဇၟာပ် ကဏ္ဍ ဘဝ ခေတ်တၟိ ရ -<ref name="coronel">{{cite book |last=Coronel |first=C. |author2=Morris, S. |title=Database Systems: Design, Implementation, & Management |edition=13th |publisher=Cengage Learning |year=2018 |pages=20-25}}</ref> * '''ဘဏ် ကေုာံ ပရေင်သြန် (Banking and Finance):''' သွက်ဂွံ မင်မဲ စရင် သြန်၊ ပရေင်ပြံင် သြန်၊ ကေုာံ စရင် လှုဲ (Transactions) ဗွဲမခိုင်ကၠိုက်။ * '''ပရေင်သွံရာန် အန်လာင် (E-commerce):''' ဥပမာ Amazon ဟွံသေင်မ္ဂး Shopee တအ် စကာ DBMS သွက်ဂွံ စွံ စရင် ကပေါတ် (Inventory) ကေုာံ စရင် ညးရာန် (Customers)။ * '''သၞောတ် ပရေင်ပညာ (Education Systems):''' သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် စရင် ကွးဘာ၊ စရင် လမှတ်၊ ကေုာံ အခိင် ဗတောန် ဘာ။ * '''ပရေင်ထတ်ယုက် (Healthcare):''' သွက်ဂွံ တန်သိပ် စရင် ယဲ ရုံဂဥုဲ (Electronic Health Records) နကဵု ပရေင်ဂီုကၠီု သၠုင်။ == ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ဒေတာဗေသ် ခေတ်တၟိ (Future Trends and Cloud DBMS) == ပ္ဍဲကဵု အနာဂတ်၊ သၞောတ် အုပ်ဓုပ် ဒေတာဗေသ် ဝွံ ဆက် ဇၞော်မောဝ် အာ လပါ် "ဒေတာဗေသ် လတူ မာတ်" (Cloud Databases) မပ္တံကဵု Amazon Web Services (AWS), Google Cloud, ကေုာံ Microsoft Azure တအ် ရ။ လညာတ် ဏအ်ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ညံင် ကမ္ပဏဳ တအ် ဟွံဒး ရာန် ဟာတ်ဝဲ (Hardware) ဇကု တုဲ စကာ သၞောတ် လတူ အင်တာနက် အလဵုအလဵု (Database as a Service - DBaaS) ရ။ တုဲပၠန်၊ ပရေင်ပံင်ကောံ အကြာ DBMS ကေုာံ [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial Intelligence) ဂှ်လေဝ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဒၟံင် ရ။ AI မာန် ရီုဗင် သၞောတ် ညံင်ဂွံ ပလေဝ်ပလေတ် လဟိုင် (Auto-tuning)၊ စဵုဒၞာ အန္တရာယ် (Security threats)၊ ကေုာံ တွက်ဂၠာဲ တင်ဂၞင် ဗွဲမပြဟ် ညံင်ဂွံ ဒှ် DBMS မမာန် အုပ်ဓုပ် အလဵုအလဵု (Autonomous Database) ရောင်။ == နိဿဲဂမၠိုင် == <references /> == ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် == * [[မလိက်မန်]] (Database) * [[မလိက်မန်]] (SQL) * [[သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ]] (Computer science) * [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial intelligence) {{Navbox | name = Database Systems | title = ဒေတာဗေသ် ကေုာံ သၞောတ် အုပ်ဓုပ် (Database Systems and Management) | listclass = hlist | state = autocollapse | group1 = သၞောတ် အဓိက | list1 = * [[သၞောတ် အုပ်ဓုပ် ဒေတာဗေသ်]] (DBMS) * [[မလိက်မန်]] (Relational database) * [[မလိက်မန်]] (NoSQL) * [[မလိက်မန်]] (Cloud database) | group2 = လညာတ် သဳအိုရဳ | list2 = * [[မလိက်မန်]] (ACID properties) * [[မလိက်မန်]] (Database normalization) * [[မလိက်မန်]] (Relational model) | group3 = အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ သၞောတ် | list3 = * [[မလိက်မန်]] (SQL) * [[မလိက်မန်]] (Query optimizer) * [[မလိက်မန်]] (Data dictionary) }} [[Category:ဒေတာဗေသ်]] [[Category:သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ]] [[Category:ပရဝ်ဂရာမ် ကောန်ပျူတာ]] [[Category:တင်ဂၞင် ကေုာံ ဒေတာ]] bh5goijh5g0wmds7y0hcqpskqv0n7y3 ကဏ္ဍ:ဒေတာဗေသ် 14 11621 56125 2026-07-12T14:38:40Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် မုက်လိက် မဆေၚ်စပ်ကဵု '''ဒေတာဗေသ်''' (Database)၊ သၞောတ်မဂိုၚ်သိပ် တၚ်နၚ် (Data storage) ကေုာံ သၞောတ်မကောပ်ကဲ ဒေတာဗေသ် (Database management systems) ဂမၠိုၚ်ရ။ Category:ကောန်ပျူ..." 56125 wikitext text/x-wiki ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် မုက်လိက် မဆေၚ်စပ်ကဵု '''ဒေတာဗေသ်''' (Database)၊ သၞောတ်မဂိုၚ်သိပ် တၚ်နၚ် (Data storage) ကေုာံ သၞောတ်မကောပ်ကဲ ဒေတာဗေသ် (Database management systems) ဂမၠိုၚ်ရ။ [[Category:ကောန်ပျူတာ]] [[Category:နည်းပညာ]] jbsvbiah9xv8kxv4ql9z879lu2he3za 56126 56125 2026-07-12T14:39:02Z Aue Nai 24 56126 wikitext text/x-wiki ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် မုက်လိက် မဆေၚ်စပ်ကဵု '''ဒေတာဗေသ်''' (Database)၊ သၞောတ်မဂိုၚ်သိပ် တၚ်နၚ် (Data storage) ကေုာံ သၞောတ်မကောပ်ကဲ ဒေတာဗေသ် (Database management systems) ဂမၠိုၚ်ရ။ [[Category:ကောန်ပျူတာ]] [[Category:နည်ပညာ]] pa6r5batfhzi0zlxzelxzz14g8lwhcb ကဏ္ဍ:နည်ပညာ 14 11622 56127 2026-07-12T14:39:58Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် မုက်လိက် မဆေၚ်စပ်ကဵု '''နည်ပညာ''' (Technology)၊ စက်ယန္တရာ၊ ကေုာံ အရာမကၠောန်ဗဒှ်လဝ် နကဵုပညာသိပ္ပံ သွက်ဂွံစကာ ပ္ဍဲလၟေၚ်ဘဝလၟိုန်တ္ၚဲဂမၠိုၚ်ရ။ C..." 56127 wikitext text/x-wiki ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် မုက်လိက် မဆေၚ်စပ်ကဵု '''နည်ပညာ''' (Technology)၊ စက်ယန္တရာ၊ ကေုာံ အရာမကၠောန်ဗဒှ်လဝ် နကဵုပညာသိပ္ပံ သွက်ဂွံစကာ ပ္ဍဲလၟေၚ်ဘဝလၟိုန်တ္ၚဲဂမၠိုၚ်ရ။ [[Category:သိပ္ပံ]] [[Category:ပညာ]] a6ccj1xv5pzj2qoxc36z5f9ivq3cd53 ဂကောံဍုင်ဂမၠိုင် 0 11623 56136 2026-07-13T05:36:47Z Aue Nai 24 Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[ဂကောံဍုင်ဂမၠိုင်]] ဇရေင် [[ဂကောံ ဍုင်ဂမၠိုင်]] 56136 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[ဂကောံ ဍုင်ဂမၠိုင်]] fiskylvwc4yqs2c8el9jtjnjv58inab ပရေင်လွဳကေတ် အဓိပ္ပါယ် 0 11624 56137 2026-07-13T05:52:09Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "'''သဳမာန်တေတ် ကာလ်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ပရေင်လွဳကေတ် အဓိပ္ပါယ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Semantic calque'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Semantic loan'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် [[ပညာ အရေဝ်ဘာသာ]] (Linguistics) မ္ဂး၊ ဒှ် ပရ..." 56137 wikitext text/x-wiki '''သဳမာန်တေတ် ကာလ်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ပရေင်လွဳကေတ် အဓိပ္ပါယ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Semantic calque'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Semantic loan'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် [[ပညာ အရေဝ်ဘာသာ]] (Linguistics) မ္ဂး၊ ဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ မကတဵုဒှ် ကာလ မလိက် မွဲ ပ္ဍဲ အရေဝ်ဘာသာ မွဲ (Language A) ကလိဂွံ အဓိပ္ပါယ် တၟိ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဒးဒုင် သြဇာ နူကဵု မလိက် ပ္ဍဲ အရေဝ်ဘာသာ သအာင် (Language B) မနွံကဵု အဓိပ္ပါယ် တုပ် ရေင်သကအ် ပ္ဍဲ အကာဲအရာ သဇိုင် ရ။ ပ္ဍဲကဵု သဳမာန်တေတ် ကာလ် ဏအ်ဝွံ၊ မလိက် အဆက်အစပ် (Phonological form) နူကဵု ဘာသာ သအာင် ဂှ် ဟွံပါ လုပ် ကၠုင် ပုဟ်၊ ဆ အဓိပ္ပါယ် (Meaning) ဍေဟ် သၟး ဟေင် ပါလုပ် ကၠုင် တုဲ ပြံင်လှာဲ ထောအ် လွပ် မလိက် သဇိုင် တြေံ ဂှ် ရ။ လညာတ် ဏအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ပရေင်လ္ၚတ် [[ပရေင်ဆက်စပ် အရေဝ်ဘာသာ]] (Language contact) ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဝေါဟာရ ရ။<ref name="haugen">{{cite book |last=Haugen |first=E. |title=The Analysis of Linguistic Borrowing |publisher=Language |year=1950 |pages=210-231}}</ref> လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သဳမာန်တေတ် ကာလ် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ဗီုပြင် လဒက်ပတန်၊ ဥပမာ ပ္ဍဲ အရေဝ်ဘာသာ နာနာ၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပညာ အရေဝ်ဘာသာ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။ [[File:Translation_process_icon.svg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး သင်္ကေတ ပရေင်ကၠာဲဘာသာ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ အဓိပ္ပါယ် အကြာ အရေဝ်ဘာသာ ၜါ။]] == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == "သဳမာန်တေတ်" (Semantic) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အရာ မဆေင်ကဵု အဓိပ္ပါယ် မလိက် တုဲ၊ "ကာလ်" (Calque) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်ကပ်ပဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ကၠာဲ လွဳကေတ် (Borrowing by translation) ရ။ နကဵု သၞောတ် ပွံက်အဓိပ္ပါယ် မ္ဂး၊ သဳမာန်တေတ် ကာလ် ဝွံ ကတဵုဒှ် ကာလ မလိက် ပ္ဍဲ ဘာသာ (က) ကဵု ဘာသာ (ခ) နွံကဵု အဓိပ္ပါယ် တုပ် (Meaning 1)။ ဆဂး မလိက် ပ္ဍဲ ဘာသာ (ခ) ဂှ် နွံ သီုကဵု အဓိပ္ပါယ် တၟေင် (Meaning 2)။ ဟိုတ်နူ ပရေင်ဆက်စပ် အရေဝ်ဘာသာ ၜါ ဏအ် ဂှ်ရ၊ ညးစကာ ဘာသာ (က) တအ် စကာ မလိက် ဇကု သွက်ဂွံ ထ္ၜး အဓိပ္ပါယ် (Meaning 2) အတိုင် ဘာသာ (ခ) ကီု ရ။ ဥပမာ မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် မလိက် "mouse" (ကောန်ကၞိ) ပ္ဍဲ ဘာသာ အင်္ဂလိက် မစကာ သွက် ကိရိယာ ကောန်ပျူတာ (Computer mouse) ရ။ ဘာသာ တၞဟ် တအ် မပ္တံကဵု ပြင်သေတ် ''souris'' ကေုာံ သပိန် ''ratón'' တအ် ဂှ် လွဳကေတ် အဓိပ္ပါယ် တၟိ ဏအ် သွက် မလိက် 'ကောန်ကၞိ' ပ္ဍဲ ဘာသာ ဍေဟ်တအ် ကီု ရ။ ဏအ်ဂှ် ညးကော်စ သဳမာန်တေတ် ကာလ် ရ။ == ၂။ ဝင် ကေုာံ အခိင်ကာလ ပရေင်လ္ၚတ် (History and Study of the Concept) == လညာတ် ပရူ ပရေင်လွဳကေတ် အဓိပ္ပါယ် ဝွံ စတင် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲ လပါ်စ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ အခိင် တၠပညာ အရေဝ်ဘာသာ တအ် စလ္ၚတ် ပရေင်ဆက်စပ် အရေဝ်ဘာသာ (Language contact) ရ။<ref name="weinreich">{{cite book |last=Weinreich |first=U. |title=Languages in Contact: Findings and Problems |publisher=Linguistic Circle of New York |year=1953 |pages=45-50}}</ref> တၠပညာ အမေရိကာန် [[အူရဳ ဝိန်ရိုက်]] (Uriel Weinreich) ကေုာံ အေနာ ဟောဂေန် (Einar Haugen) တအ် ဒှ် မၞိဟ် မပါ်ကရေက် လဝ် ဂကူ ပရေင်လွဳကေတ် မလိက် နာနာ သာ် ရ။ ညးတအ် ပသောင်ကလး လဝ် ဒဒှ်ရ ပရေင်လွဳကေတ် ဝေါဟာရ ဂှ် ဟွံသေင် ဆ ပရေင်ကေတ် မလိက် ရမ္သာင် တၟိ (Loanword) သက်သက် ပုဟ်၊ ပရေင်လွဳကေတ် အဓိပ္ပါယ် (Semantic loan) ဂှ် လေဝ် ဒှ် အရာ မကတဵုဒှ် စိုန်သကီု ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် မဟီု အရေဝ် ၜါ ဘာသာ (Bilingual communities) ရ။ == ၃။ ဗီုပြင် လဒက်ပတန် သဳမာန်တေတ် ကာလ် (Formation of Semantic Calques) == သွက်ဂွံ ကတဵုဒှ် သဳမာန်တေတ် ကာလ် မွဲ၊ ဍေဟ် ဒးနွံကဵု အကာဲအရာ သဇိုင် ၃ သာ် - 1. '''ပရေင်တုပ်သၟဟ် သဇိုင် (Base Equivalence):''' မလိက် X ပ္ဍဲ ဘာသာ A ကဵု မလိက် Y ပ္ဍဲ ဘာသာ B ဒးနွံ အဓိပ္ပါယ် သဇိုင် တုပ် ရေင်သကအ်။ 2. '''ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပဝ်လဳသဳမဳ (Polysemy in Source Language):''' မလိက် Y ပ္ဍဲ ဘာသာ B ကလိဂွံ အဓိပ္ပါယ် တၟိ (Extended meaning)။ 3. '''ပရေင်လွဳကေတ် (Transfer of Meaning):''' ညးဟီု အရေဝ် တအ် ကေတ် အဓိပ္ပါယ် တၟိ ဂှ် စုတ် ပ္ဍဲ မလိက် X ပ္ဍဲ ဘာသာ A ရ။ ဗီုပြင် လဒက်ပတန် ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် လောဲသွာ ဗွဲမလောန် ကာလ မၞိဟ် တအ် ဒးကၠာဲဘာသာ လိက် (Translation) နူကဵု ဘာသာ ရိုဟ်ကၞက် စိုပ် ဘာသာ သဇိုင် ရ။ == ၄။ တၞဟ်ခြာ ကု မလိက် မလွဳကေတ် (Differences from Loanwords and Loan Translations) == ပ္ဍဲ ပညာ အရေဝ်ဘာသာ၊ သဳမာန်တေတ် ကာလ် ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု ဂကူ ပရေင်လွဳကေတ် တၞဟ် တအ် ရ -<ref name="campbell">{{cite book |last=Campbell |first=L. |title=Historical Linguistics: An Introduction |edition=3rd |publisher=MIT Press |year=2013 |pages=62-67}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်တၞဟ်ခြာ ဂကူ ပရေင်လွဳကေတ် (Types of Borrowing) |- ! ဂကူ ! ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ! ဥပမာ (ဘာသာ မန်) |- | '''မလိက် လွဳကေတ် (Loanword)''' | ကေတ် သီု ရမ္သာင် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် နူ ဘာသာ သအာင်။ | ''ကောန်ပျူတာ'' (Computer)၊ ''ရေဒဳယော'' (Radio) |- | '''ပရေင်ကၠာဲ လွဳကေတ် (Calque / Loan Translation)''' | ကၠာဲ မလိက် မွဲမ တုဲ မွဲမ အတိုင် လဒက်ပတန် ဘာသာ သအာင်။ | ''က္ၜင်ကျာ'' (Air-ship -> Airplane)၊ ''စၟဟိုပ်'' (Honey-bee) |- | '''သဳမာန်တေတ် ကာလ် (Semantic Calque)''' | မလိက် သဇိုင် တြေံ ကလိဂွံ အဓိပ္ပါယ် တၟိ အတိုင် ဘာသာ သအာင်။ | ''ကောန်ကၞိ'' (သွက် Computer mouse) |} သဳမာန်တေတ် ကာလ် ဝွံ ဟွံခၞံဗဒှ် မလိက် တၟိ ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဆက် စကာ မလိက် တြေံ ဂှ် ညံင်ဂွံ နွံကဵု အဓိပ္ပါယ် ဂၠိုင် တိုန် သၟး ရ။ == ၅။ ဟိုတ် မကတဵုဒှ် သဳမာန်တေတ် ကာလ် (Causes of Semantic Calquing) == ပရေင်ကတဵုဒှ် သဳမာန်တေတ် ကာလ် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဟိုတ် အဓိက ဂမၠိုင် - * '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ နည်းပညာ (Technological Change):''' ကာလ ကွတ်ပညာ တၟိ မကတဵုဒှ် ကၠုင် (ဥပမာ - အင်တာနက်၊ ကောန်ပျူတာ) မ္ဂး၊ မၞိဟ် တအ် ဒးဂၠာဲ ဝေါဟာရ တၟိ သွက်ဂွံ ကော်စ ဍေဟ်တအ်။ စၞး မလွဳကေတ် ရမ္သာင် အင်္ဂလိက် ဂှ်၊ ညးတအ် စကာ မလိက် တြေံ ညံင်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု လညာတ် ဂှ် ရ။ * '''ပရေင်ဆက်စပ် ယေန်သၞာင် (Cultural Contact):''' ကာလ ယေန်သၞာင် ၜါ ဇီုကပိုက် ရေင်သကအ် ဂှ်၊ လညာတ် ဒဿန ကေုာံ ဘာသာ တအ် ပြံင်လှာဲ လုပ် ကၠုင် ပ္ဍဲ အရေဝ်ဘာသာ ရ။ * '''ပရေင်မင်မဲ ဘာသာ (Linguistic Purism):''' ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမၞိဟ် လ္ၚဵု မဟွံမိက် လွဳကေတ် မလိက် သအာင် တိုက်ရိုက် ဂှ်၊ ညးတအ် ရုဲစှ် သွက်ဂွံ စကာ သဳမာန်တေတ် ကာလ် ညံင် အရေဝ်ဘာသာ ဇကု ဂွံ သ္အးဇ္ၚး ရ။ == ၆။ ဥပမာ ပ္ဍဲ အရေဝ်ဘာသာ ဂၠးတိ (Examples in World Languages) == သဳမာန်တေတ် ကာလ် ဝွံ ကတဵုဒှ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဇၟာပ်ဇၟာပ် အရေဝ်ဘာသာ ဂၠးတိ ရ။ * '''ဘာသာ ပြင်သေတ်:''' မလိက် ''réaliser'' (သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဍာံပြ) ဝွံ လက္ကရဴ ဏအ် ကလိဂွံ အဓိပ္ပါယ် "သွက်ဂွံ တီကၠိုဟ်/သတိလဝ်" (to realize / understand) ဟိုတ်နူ ဒးဒုင် သြဇာ မလိက် "realize" နူ ဘာသာ အင်္ဂလိက် ရ။<ref name="trask">{{cite book |last=Trask |first=R. L. |title=A Dictionary of Historical and Comparative Linguistics |publisher=Routledge |year=2000 |pages=310-312}}</ref> * '''ဘာသာ ဂျာမန်:''' မလိက် ''Maus'' (ကောန်ကၞိ) ဂှ် စကာ သွက် Computer mouse တုပ် ကဵု အင်္ဂလိက် ရ။ * '''ဘာသာ သပိန်:''' မလိက် ''estrella'' (သၞံင် အကာသ) ဝွံ စကာ သွက် "သၞံင် ရုပ်ရှင်" (Movie star) ဟိုတ်နူ သြဇာ အင်္ဂလိက် "star" ရ။ == ၇။ ဥပမာ ပ္ဍဲ အရေဝ်ဘာသာ မန် ကေုာံ အာရှအဂၞဲ (Examples in Mon and Southeast Asian Languages) == ပ္ဍဲကဵု [[ဘာသာမန်]] (Mon language) ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာ ရးအာရှအဂၞဲ တအ် ဂှ်၊ သဳမာန်တေတ် ကာလ် ဝွံ ကတဵုဒှ် ဂၠိုင် အိုတ် နူကဵု ပရေင်ဆက်စပ် ကု [[ဘာသာပါဠိ]] (Pali) ကေုာံ [[ဘာသာအင်္ဂလိက်]] (English) ရ။ * '''ဥပမာ နူ ပါဠိ:''' မလိက် မန် တြေံ လ္ၚဵု တအ် ကလိဂွံ အဓိပ္ပါယ် တၟိ အတိုင် လညာတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ။ * '''ဥပမာ နူ အင်္ဂလိက် (စိုပ် ကၠုင် နူ ဗၟာ/သေံ):''' မလိက် "ကွန်ရက်" (Net) ဂှ် ကိုပ်ကၠာ တေအ် မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဇာ သွက်ဂွံ ရပ် က။ လၟုဟ် ဍေဟ် ကလိဂွံ အဓိပ္ပါယ် "Internet/Network" အတိုင် လညာတ် အင်္ဂလိက် ရ။ * တုဲပၠန် မလိက် "ဝဳရုသ်" (Virus) ဂှ် ပ္ဍဲ အရေဝ်ဘာသာ လ္ၚဵု တအ် စကာ ဝေါဟာရ "ယဲ" (Disease) သွက်ဂွံ ထ္ၜး ယဲ ပ္ဍဲ ကောန်ပျူတာ ကီု ရ။ == ၈။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ သဒ္ဒါ ကေုာံ ဝေါဟာရ (Impact on Grammar and Vocabulary) == သဳမာန်တေတ် ကာလ် ဝွံ ကဵု ဖဵုသက်ရောက် ခိုဟ် သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဝေါဟာရ ရ။ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် ဝေါဟာရ ပ္ဍဲ ဘာသာ မွဲ ဂွံ နွံကဵု အဓိပ္ပါယ် လှဲလး တိုန် (Semantic expansion) ဟွံမဲ ကဵု ပရေင်ဒး လွဳကေတ် ရမ္သာင် သအာင် (Foreign phonemes) မမာန် ပလီုပလာ် သၞောတ် ရမ္သာင် သဇိုင် (Phonological system) ဍုင် ဇကု ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲကဵု လပါ် မွဲ လပါ် ဂှ်၊ ယဝ်ရ သဳမာန်တေတ် ကာလ် တအ် လုပ် ကၠုင် ဂၠိုင် လောန် အာ မ္ဂး၊ ဍေဟ် မာန် ကတဵုဗဒှ် ပရေင်ထုဲထံင် အဓိပ္ပါယ် (Ambiguity) ပ္ဍဲ လိက်ပတ် ကေုာံ ဝါကျ မာန် ရ။ ဟိုတ်နူ မလိက် မွဲမ ဓဝ် နွံကဵု အဓိပ္ပါယ် ဂၠိုင် သာ် လောန် အာ ရ။<ref name="haspelmath">{{cite book |last=Haspelmath |first=M. |title=Loanwords in the World's Languages: A Comparative Handbook |publisher=De Gruyter Mouton |year=2009 |pages=45-55}}</ref> == ၉။ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လတူ လညာတ် ဇဳဝဗေဒ (Socio-linguistic Perspectives) == နကဵု လညာတ် [[ပညာ အရေဝ်ဘာသာ ဂကောံမၞိဟ်]] (Sociolinguistics) မ္ဂး၊ သဳမာန်တေတ် ကာလ် ဝွံ ထ္ၜးကဵု ပရေင်အုပ်ဓုပ် (Dominance) အကြာ ယေန်သၞာင် ရ။ အရေဝ်ဘာသာ မနွံကဵု အစောံသတ္တိ နည်းပညာ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော် (ဥပမာ - အင်္ဂလိက် ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ်) ဂှ်၊ ကဵု သြဇာ အဓိက လတူ အရေဝ်ဘာသာ ဍောတ်တ် တအ် ရ။ သွက် အရေဝ်ဘာသာ မဒးဒုင် အန္တရာယ် (Endangered languages) မပ္တံကဵု ဘာသာမန် တအ် ဂှ်၊ ပရေင်စကာ သဳမာန်တေတ် ကာလ် စၞး မလွဳကေတ် ရမ္သာင် တိုက်ရိုက် ဝွံ ဒှ် နဲကဲ မွဲ သွက်ဂွံ မင်မဲ ထိင်ဒဝ် (Preserve) ယေန်သၞာင် အရေဝ် ဇကု ညံင် ဟွံဂွံ ကၠေအ်ကၠက် အာ အပ္ဍဲ ပွဳပွူ ဂၠးတိ ခေတ်တၟိ ရ။ == ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေင်သုတေသန (Future and Linguistic Research) == ပ္ဍဲ ခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital age) ဏအ်၊ ပရေင်ကတဵုဒှ် သဳမာန်တေတ် ကာလ် ဝွံ ပြဟ် ဗွဲမလောန် ဟိုတ်နူကဵု အင်တာနက် ကေုာံ ပရေင်ကၠာဲဘာသာ အလဵုအလဵု (Machine Translation) တအ် ရ။ တၠပညာ အရေဝ်ဘာသာ တအ် လၟုဟ် သုတေသန လ္ၚတ် ဒၟံင် ဗီုလဵု ဉာဏ်စက် (Artificial Intelligence) မပ္တံကဵု ChatGPT တအ် ကၠာဲဘာသာ တုဲ ဖန်ဗဒှ် ကဵု သဳမာန်တေတ် ကာလ် တၟိ တၟိ အကြာ အရေဝ်ဘာသာ ဂၠးတိ ရ။ အနာဂတ် ပရေင်လ္ၚတ် သဳမာန်တေတ် ကာလ် ဝွံ သ္ဒး ဆက် အာရီုစွံ လတူ ဗီုလဵု အရေဝ်ဘာသာ တအ် ပြံင်လှာဲ ကေုာံ ပံင်ကောံ ရေင်သကအ် ပ္ဍဲ ကွန်ရက် အင်တာနက် ရောင်။ == နိဿဲဂမၠိုင် == <references /> == ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် == * [[ပညာ အရေဝ်ဘာသာ]] (Linguistics) * [[ပရေင်ဆက်စပ် အရေဝ်ဘာသာ]] (Language contact) * [[ဝေါဟာရ]] (Vocabulary) * [[ပရေင်ကၠာဲဘာသာ]] (Translation) {{Navbox | name = Linguistics and Borrowing | title = ပညာ အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ ပရေင်လွဳကေတ် မလိက် (Linguistics and Borrowing) | listclass = hlist | state = autocollapse | group1 = ဂကူ ပရေင်လွဳကေတ် | list1 = * [[သဳမာန်တေတ် ကာလ်]] (Semantic calque) * [[မလိက် လွဳကေတ်]] (Loanword) * [[ပရေင်ကၠာဲ လွဳကေတ်]] (Calque / Loan translation) | group2 = လညာတ် သဇိုင် | list2 = * [[ပရေင်ဆက်စပ် အရေဝ်ဘာသာ]] (Language contact) * [[သဳမာန်တေတ်]] (Semantics) * [[ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဝေါဟာရ]] (Vocabulary development) | group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင် | list3 = * [[ပညာ အရေဝ်ဘာသာ]] (Linguistics) * [[ပညာ အရေဝ်ဘာသာ ဂကောံမၞိဟ်]] (Sociolinguistics) * [[ပရေင်ကၠာဲဘာသာ]] (Translation) * [[ပရေင်မင်မဲ ဘာသာ]] (Linguistic purism) }} [[Category:ပညာ အရေဝ်ဘာသာ]] [[Category:ဝေါဟာရ]] [[Category:သဳမာန်တေတ်]] [[Category:ပရေင်ဆက်စပ် အရေဝ်ဘာသာ]] i0dvscw1xglknotn4hvphm7xxu17ng5 56138 56137 2026-07-13T05:53:43Z Aue Nai 24 /* ၃။ ဗီုပြင် လဒက်ပတန် သဳမာန်တေတ် ကာလ် (Formation of Semantic Calques) */ 56138 wikitext text/x-wiki '''သဳမာန်တေတ် ကာလ်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ပရေင်လွဳကေတ် အဓိပ္ပါယ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Semantic calque'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Semantic loan'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် [[ပညာ အရေဝ်ဘာသာ]] (Linguistics) မ္ဂး၊ ဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ မကတဵုဒှ် ကာလ မလိက် မွဲ ပ္ဍဲ အရေဝ်ဘာသာ မွဲ (Language A) ကလိဂွံ အဓိပ္ပါယ် တၟိ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဒးဒုင် သြဇာ နူကဵု မလိက် ပ္ဍဲ အရေဝ်ဘာသာ သအာင် (Language B) မနွံကဵု အဓိပ္ပါယ် တုပ် ရေင်သကအ် ပ္ဍဲ အကာဲအရာ သဇိုင် ရ။ ပ္ဍဲကဵု သဳမာန်တေတ် ကာလ် ဏအ်ဝွံ၊ မလိက် အဆက်အစပ် (Phonological form) နူကဵု ဘာသာ သအာင် ဂှ် ဟွံပါ လုပ် ကၠုင် ပုဟ်၊ ဆ အဓိပ္ပါယ် (Meaning) ဍေဟ် သၟး ဟေင် ပါလုပ် ကၠုင် တုဲ ပြံင်လှာဲ ထောအ် လွပ် မလိက် သဇိုင် တြေံ ဂှ် ရ။ လညာတ် ဏအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ပရေင်လ္ၚတ် [[ပရေင်ဆက်စပ် အရေဝ်ဘာသာ]] (Language contact) ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဝေါဟာရ ရ။<ref name="haugen">{{cite book |last=Haugen |first=E. |title=The Analysis of Linguistic Borrowing |publisher=Language |year=1950 |pages=210-231}}</ref> လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သဳမာန်တေတ် ကာလ် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ဗီုပြင် လဒက်ပတန်၊ ဥပမာ ပ္ဍဲ အရေဝ်ဘာသာ နာနာ၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပညာ အရေဝ်ဘာသာ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။ [[File:Translation_process_icon.svg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး သင်္ကေတ ပရေင်ကၠာဲဘာသာ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ အဓိပ္ပါယ် အကြာ အရေဝ်ဘာသာ ၜါ။]] == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == "သဳမာန်တေတ်" (Semantic) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အရာ မဆေင်ကဵု အဓိပ္ပါယ် မလိက် တုဲ၊ "ကာလ်" (Calque) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်ကပ်ပဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ကၠာဲ လွဳကေတ် (Borrowing by translation) ရ။ နကဵု သၞောတ် ပွံက်အဓိပ္ပါယ် မ္ဂး၊ သဳမာန်တေတ် ကာလ် ဝွံ ကတဵုဒှ် ကာလ မလိက် ပ္ဍဲ ဘာသာ (က) ကဵု ဘာသာ (ခ) နွံကဵု အဓိပ္ပါယ် တုပ် (Meaning 1)။ ဆဂး မလိက် ပ္ဍဲ ဘာသာ (ခ) ဂှ် နွံ သီုကဵု အဓိပ္ပါယ် တၟေင် (Meaning 2)။ ဟိုတ်နူ ပရေင်ဆက်စပ် အရေဝ်ဘာသာ ၜါ ဏအ် ဂှ်ရ၊ ညးစကာ ဘာသာ (က) တအ် စကာ မလိက် ဇကု သွက်ဂွံ ထ္ၜး အဓိပ္ပါယ် (Meaning 2) အတိုင် ဘာသာ (ခ) ကီု ရ။ ဥပမာ မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် မလိက် "mouse" (ကောန်ကၞိ) ပ္ဍဲ ဘာသာ အင်္ဂလိက် မစကာ သွက် ကိရိယာ ကောန်ပျူတာ (Computer mouse) ရ။ ဘာသာ တၞဟ် တအ် မပ္တံကဵု ပြင်သေတ် ''souris'' ကေုာံ သပိန် ''ratón'' တအ် ဂှ် လွဳကေတ် အဓိပ္ပါယ် တၟိ ဏအ် သွက် မလိက် 'ကောန်ကၞိ' ပ္ဍဲ ဘာသာ ဍေဟ်တအ် ကီု ရ။ ဏအ်ဂှ် ညးကော်စ သဳမာန်တေတ် ကာလ် ရ။ == ၂။ ဝင် ကေုာံ အခိင်ကာလ ပရေင်လ္ၚတ် (History and Study of the Concept) == လညာတ် ပရူ ပရေင်လွဳကေတ် အဓိပ္ပါယ် ဝွံ စတင် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲ လပါ်စ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ အခိင် တၠပညာ အရေဝ်ဘာသာ တအ် စလ္ၚတ် ပရေင်ဆက်စပ် အရေဝ်ဘာသာ (Language contact) ရ။<ref name="weinreich">{{cite book |last=Weinreich |first=U. |title=Languages in Contact: Findings and Problems |publisher=Linguistic Circle of New York |year=1953 |pages=45-50}}</ref> တၠပညာ အမေရိကာန် [[အူရဳ ဝိန်ရိုက်]] (Uriel Weinreich) ကေုာံ အေနာ ဟောဂေန် (Einar Haugen) တအ် ဒှ် မၞိဟ် မပါ်ကရေက် လဝ် ဂကူ ပရေင်လွဳကေတ် မလိက် နာနာ သာ် ရ။ ညးတအ် ပသောင်ကလး လဝ် ဒဒှ်ရ ပရေင်လွဳကေတ် ဝေါဟာရ ဂှ် ဟွံသေင် ဆ ပရေင်ကေတ် မလိက် ရမ္သာင် တၟိ (Loanword) သက်သက် ပုဟ်၊ ပရေင်လွဳကေတ် အဓိပ္ပါယ် (Semantic loan) ဂှ် လေဝ် ဒှ် အရာ မကတဵုဒှ် စိုန်သကီု ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် မဟီု အရေဝ် ၜါ ဘာသာ (Bilingual communities) ရ။ == ၃။ ဗီုပြင် လဒက်ပတန် သဳမာန်တေတ် ကာလ် (Formation of Semantic Calques) == သွက်ဂွံ ကတဵုဒှ် သဳမာန်တေတ် ကာလ် မွဲ၊ ဍေဟ် ဒးနွံကဵု အကာဲအရာ သဇိုင် ၃ သာ် - 1. '''ပရေင်တုပ်သၟဟ် သဇိုင် (Base Equivalence):''' မလိက် X ပ္ဍဲ ဘာသာ A ကဵု မလိက် Y ပ္ဍဲ ဘာသာ B ဒးနွံ အဓိပ္ပါယ် သဇိုင် တုပ် ရေင်သကအ်။ 2. '''ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပဝ်လဳသဳမဳ (Polysemy in Source Language):''' မလိက် Y ပ္ဍဲ ဘာသာ B ကလိဂွံ အဓိပ္ပါယ် တၟိ (Extended meaning)။ 3. '''ပရေင်လွဳကေတ် (Transfer of Meaning):''' ညးဟီု အရေဝ် တအ် ကေတ် အဓိပ္ပါယ် တၟိ ဂှ် စုတ် ပ္ဍဲ မလိက် X ပ္ဍဲ ဘာသာ A ရ။ ဗီုပြင် လဒက်ပတန် ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် လောဲသွာ ဗွဲမလောန် ကာလ မၞိဟ် တအ် ဒးကၠာဲဘာသာ လိက် (Translation) နူကဵု ဘာသာ ရိုဟ်ကၞက် စိုပ် ဘာသာ သဇိုင် ရ။ == ၄။ တၞဟ်ခြာ ကု မလိက် မလွဳကေတ် (Differences from Loanwords and Loan Translations) == ပ္ဍဲ ပညာ အရေဝ်ဘာသာ၊ သဳမာန်တေတ် ကာလ် ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု ဂကူ ပရေင်လွဳကေတ် တၞဟ် တအ် ရ -<ref name="campbell">{{cite book |last=Campbell |first=L. |title=Historical Linguistics: An Introduction |edition=3rd |publisher=MIT Press |year=2013 |pages=62-67}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်တၞဟ်ခြာ ဂကူ ပရေင်လွဳကေတ် (Types of Borrowing) |- ! ဂကူ ! ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ! ဥပမာ (ဘာသာ မန်) |- | '''မလိက် လွဳကေတ် (Loanword)''' | ကေတ် သီု ရမ္သာင် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် နူ ဘာသာ သအာင်။ | ''ကောန်ပျူတာ'' (Computer)၊ ''ရေဒဳယော'' (Radio) |- | '''ပရေင်ကၠာဲ လွဳကေတ် (Calque / Loan Translation)''' | ကၠာဲ မလိက် မွဲမ တုဲ မွဲမ အတိုင် လဒက်ပတန် ဘာသာ သအာင်။ | ''က္ၜင်ကျာ'' (Air-ship -> Airplane)၊ ''စၟဟိုပ်'' (Honey-bee) |- | '''သဳမာန်တေတ် ကာလ် (Semantic Calque)''' | မလိက် သဇိုင် တြေံ ကလိဂွံ အဓိပ္ပါယ် တၟိ အတိုင် ဘာသာ သအာင်။ | ''ကောန်ကၞိ'' (သွက် Computer mouse) |} သဳမာန်တေတ် ကာလ် ဝွံ ဟွံခၞံဗဒှ် မလိက် တၟိ ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဆက် စကာ မလိက် တြေံ ဂှ် ညံင်ဂွံ နွံကဵု အဓိပ္ပါယ် ဂၠိုင် တိုန် သၟး ရ။ == ၅။ ဟိုတ် မကတဵုဒှ် သဳမာန်တေတ် ကာလ် (Causes of Semantic Calquing) == ပရေင်ကတဵုဒှ် သဳမာန်တေတ် ကာလ် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဟိုတ် အဓိက ဂမၠိုင် - * '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ နည်းပညာ (Technological Change):''' ကာလ ကွတ်ပညာ တၟိ မကတဵုဒှ် ကၠုင် (ဥပမာ - အင်တာနက်၊ ကောန်ပျူတာ) မ္ဂး၊ မၞိဟ် တအ် ဒးဂၠာဲ ဝေါဟာရ တၟိ သွက်ဂွံ ကော်စ ဍေဟ်တအ်။ စၞး မလွဳကေတ် ရမ္သာင် အင်္ဂလိက် ဂှ်၊ ညးတအ် စကာ မလိက် တြေံ ညံင်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု လညာတ် ဂှ် ရ။ * '''ပရေင်ဆက်စပ် ယေန်သၞာင် (Cultural Contact):''' ကာလ ယေန်သၞာင် ၜါ ဇီုကပိုက် ရေင်သကအ် ဂှ်၊ လညာတ် ဒဿန ကေုာံ ဘာသာ တအ် ပြံင်လှာဲ လုပ် ကၠုင် ပ္ဍဲ အရေဝ်ဘာသာ ရ။ * '''ပရေင်မင်မဲ ဘာသာ (Linguistic Purism):''' ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမၞိဟ် လ္ၚဵု မဟွံမိက် လွဳကေတ် မလိက် သအာင် တိုက်ရိုက် ဂှ်၊ ညးတအ် ရုဲစှ် သွက်ဂွံ စကာ သဳမာန်တေတ် ကာလ် ညံင် အရေဝ်ဘာသာ ဇကု ဂွံ သ္အးဇ္ၚး ရ။ == ၆။ ဥပမာ ပ္ဍဲ အရေဝ်ဘာသာ ဂၠးတိ (Examples in World Languages) == သဳမာန်တေတ် ကာလ် ဝွံ ကတဵုဒှ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဇၟာပ်ဇၟာပ် အရေဝ်ဘာသာ ဂၠးတိ ရ။ * '''ဘာသာ ပြင်သေတ်:''' မလိက် ''réaliser'' (သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဍာံပြ) ဝွံ လက္ကရဴ ဏအ် ကလိဂွံ အဓိပ္ပါယ် "သွက်ဂွံ တီကၠိုဟ်/သတိလဝ်" (to realize / understand) ဟိုတ်နူ ဒးဒုင် သြဇာ မလိက် "realize" နူ ဘာသာ အင်္ဂလိက် ရ။<ref name="trask">{{cite book |last=Trask |first=R. L. |title=A Dictionary of Historical and Comparative Linguistics |publisher=Routledge |year=2000 |pages=310-312}}</ref> * '''ဘာသာ ဂျာမန်:''' မလိက် ''Maus'' (ကောန်ကၞိ) ဂှ် စကာ သွက် Computer mouse တုပ် ကဵု အင်္ဂလိက် ရ။ * '''ဘာသာ သပိန်:''' မလိက် ''estrella'' (သၞံင် အကာသ) ဝွံ စကာ သွက် "သၞံင် ရုပ်ရှင်" (Movie star) ဟိုတ်နူ သြဇာ အင်္ဂလိက် "star" ရ။ == ၇။ ဥပမာ ပ္ဍဲ အရေဝ်ဘာသာ မန် ကေုာံ အာရှအဂၞဲ (Examples in Mon and Southeast Asian Languages) == ပ္ဍဲကဵု [[ဘာသာမန်]] (Mon language) ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာ ရးအာရှအဂၞဲ တအ် ဂှ်၊ သဳမာန်တေတ် ကာလ် ဝွံ ကတဵုဒှ် ဂၠိုင် အိုတ် နူကဵု ပရေင်ဆက်စပ် ကု [[ဘာသာပါဠိ]] (Pali) ကေုာံ [[ဘာသာအင်္ဂလိက်]] (English) ရ။ * '''ဥပမာ နူ ပါဠိ:''' မလိက် မန် တြေံ လ္ၚဵု တအ် ကလိဂွံ အဓိပ္ပါယ် တၟိ အတိုင် လညာတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ။ * '''ဥပမာ နူ အင်္ဂလိက် (စိုပ် ကၠုင် နူ ဗၟာ/သေံ):''' မလိက် "ကွန်ရက်" (Net) ဂှ် ကိုပ်ကၠာ တေအ် မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဇာ သွက်ဂွံ ရပ် က။ လၟုဟ် ဍေဟ် ကလိဂွံ အဓိပ္ပါယ် "Internet/Network" အတိုင် လညာတ် အင်္ဂလိက် ရ။ * တုဲပၠန် မလိက် "ဝဳရုသ်" (Virus) ဂှ် ပ္ဍဲ အရေဝ်ဘာသာ လ္ၚဵု တအ် စကာ ဝေါဟာရ "ယဲ" (Disease) သွက်ဂွံ ထ္ၜး ယဲ ပ္ဍဲ ကောန်ပျူတာ ကီု ရ။ == ၈။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ သဒ္ဒါ ကေုာံ ဝေါဟာရ (Impact on Grammar and Vocabulary) == သဳမာန်တေတ် ကာလ် ဝွံ ကဵု ဖဵုသက်ရောက် ခိုဟ် သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဝေါဟာရ ရ။ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် ဝေါဟာရ ပ္ဍဲ ဘာသာ မွဲ ဂွံ နွံကဵု အဓိပ္ပါယ် လှဲလး တိုန် (Semantic expansion) ဟွံမဲ ကဵု ပရေင်ဒး လွဳကေတ် ရမ္သာင် သအာင် (Foreign phonemes) မမာန် ပလီုပလာ် သၞောတ် ရမ္သာင် သဇိုင် (Phonological system) ဍုင် ဇကု ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲကဵု လပါ် မွဲ လပါ် ဂှ်၊ ယဝ်ရ သဳမာန်တေတ် ကာလ် တအ် လုပ် ကၠုင် ဂၠိုင် လောန် အာ မ္ဂး၊ ဍေဟ် မာန် ကတဵုဗဒှ် ပရေင်ထုဲထံင် အဓိပ္ပါယ် (Ambiguity) ပ္ဍဲ လိက်ပတ် ကေုာံ ဝါကျ မာန် ရ။ ဟိုတ်နူ မလိက် မွဲမ ဓဝ် နွံကဵု အဓိပ္ပါယ် ဂၠိုင် သာ် လောန် အာ ရ။<ref name="haspelmath">{{cite book |last=Haspelmath |first=M. |title=Loanwords in the World's Languages: A Comparative Handbook |publisher=De Gruyter Mouton |year=2009 |pages=45-55}}</ref> == ၉။ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လတူ လညာတ် ဇဳဝဗေဒ (Socio-linguistic Perspectives) == နကဵု လညာတ် [[ပညာ အရေဝ်ဘာသာ ဂကောံမၞိဟ်]] (Sociolinguistics) မ္ဂး၊ သဳမာန်တေတ် ကာလ် ဝွံ ထ္ၜးကဵု ပရေင်အုပ်ဓုပ် (Dominance) အကြာ ယေန်သၞာင် ရ။ အရေဝ်ဘာသာ မနွံကဵု အစောံသတ္တိ နည်းပညာ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော် (ဥပမာ - အင်္ဂလိက် ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ်) ဂှ်၊ ကဵု သြဇာ အဓိက လတူ အရေဝ်ဘာသာ ဍောတ်တ် တအ် ရ။ သွက် အရေဝ်ဘာသာ မဒးဒုင် အန္တရာယ် (Endangered languages) မပ္တံကဵု ဘာသာမန် တအ် ဂှ်၊ ပရေင်စကာ သဳမာန်တေတ် ကာလ် စၞး မလွဳကေတ် ရမ္သာင် တိုက်ရိုက် ဝွံ ဒှ် နဲကဲ မွဲ သွက်ဂွံ မင်မဲ ထိင်ဒဝ် (Preserve) ယေန်သၞာင် အရေဝ် ဇကု ညံင် ဟွံဂွံ ကၠေအ်ကၠက် အာ အပ္ဍဲ ပွဳပွူ ဂၠးတိ ခေတ်တၟိ ရ။ == ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေင်သုတေသန (Future and Linguistic Research) == ပ္ဍဲ ခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital age) ဏအ်၊ ပရေင်ကတဵုဒှ် သဳမာန်တေတ် ကာလ် ဝွံ ပြဟ် ဗွဲမလောန် ဟိုတ်နူကဵု အင်တာနက် ကေုာံ ပရေင်ကၠာဲဘာသာ အလဵုအလဵု (Machine Translation) တအ် ရ။ တၠပညာ အရေဝ်ဘာသာ တအ် လၟုဟ် သုတေသန လ္ၚတ် ဒၟံင် ဗီုလဵု ဉာဏ်စက် (Artificial Intelligence) မပ္တံကဵု ChatGPT တအ် ကၠာဲဘာသာ တုဲ ဖန်ဗဒှ် ကဵု သဳမာန်တေတ် ကာလ် တၟိ တၟိ အကြာ အရေဝ်ဘာသာ ဂၠးတိ ရ။ အနာဂတ် ပရေင်လ္ၚတ် သဳမာန်တေတ် ကာလ် ဝွံ သ္ဒး ဆက် အာရီုစွံ လတူ ဗီုလဵု အရေဝ်ဘာသာ တအ် ပြံင်လှာဲ ကေုာံ ပံင်ကောံ ရေင်သကအ် ပ္ဍဲ ကွန်ရက် အင်တာနက် ရောင်။ == နိဿဲဂမၠိုင် == <references /> == ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် == * [[ပညာ အရေဝ်ဘာသာ]] (Linguistics) * [[ပရေင်ဆက်စပ် အရေဝ်ဘာသာ]] (Language contact) * [[ဝေါဟာရ]] (Vocabulary) * [[ပရေင်ကၠာဲဘာသာ]] (Translation) {{Navbox | name = Linguistics and Borrowing | title = ပညာ အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ ပရေင်လွဳကေတ် မလိက် (Linguistics and Borrowing) | listclass = hlist | state = autocollapse | group1 = ဂကူ ပရေင်လွဳကေတ် | list1 = * [[သဳမာန်တေတ် ကာလ်]] (Semantic calque) * [[မလိက် လွဳကေတ်]] (Loanword) * [[ပရေင်ကၠာဲ လွဳကေတ်]] (Calque / Loan translation) | group2 = လညာတ် သဇိုင် | list2 = * [[ပရေင်ဆက်စပ် အရေဝ်ဘာသာ]] (Language contact) * [[သဳမာန်တေတ်]] (Semantics) * [[ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဝေါဟာရ]] (Vocabulary development) | group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင် | list3 = * [[ပညာ အရေဝ်ဘာသာ]] (Linguistics) * [[ပညာ အရေဝ်ဘာသာ ဂကောံမၞိဟ်]] (Sociolinguistics) * [[ပရေင်ကၠာဲဘာသာ]] (Translation) * [[ပရေင်မင်မဲ ဘာသာ]] (Linguistic purism) }} [[Category:ပညာ အရေဝ်ဘာသာ]] [[Category:ဝေါဟာရ]] [[Category:သဳမာန်တေတ်]] [[Category:ပရေင်ဆက်စပ် အရေဝ်ဘာသာ]] 076k635c9uprvu4afkgz58ks5mflqe1 ကဏ္ဍ:ပညာ အရေဝ်ဘာသာ 14 11625 56139 2026-07-13T05:54:47Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် မုက်လိက် မဆေၚ်စပ်ကဵု '''ပညာ အရေဝ်ဘာသာ''' (Linguistics) မဒှ်ပညာ မလ္ၚတ်ပရူ လဒက်ပ္တန်၊ ရမ္သာၚ်၊ ဝေါဟာရ ကေုာံ သဒ္ဒါ အရေဝ်ဘာသာဂမၠိုၚ်ရ။" 56139 wikitext text/x-wiki ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် မုက်လိက် မဆေၚ်စပ်ကဵု '''ပညာ အရေဝ်ဘာသာ''' (Linguistics) မဒှ်ပညာ မလ္ၚတ်ပရူ လဒက်ပ္တန်၊ ရမ္သာၚ်၊ ဝေါဟာရ ကေုာံ သဒ္ဒါ အရေဝ်ဘာသာဂမၠိုၚ်ရ။ fah9it5wgk8yq3n17hp205p8kbhi3me 56140 56139 2026-07-13T05:54:58Z Aue Nai 24 56140 wikitext text/x-wiki ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် မုက်လိက် မဆေၚ်စပ်ကဵု '''ပညာ အရေဝ်ဘာသာ''' (Linguistics) မဒှ်ပညာ မလ္ၚတ်ပရူ လဒက်ပ္တန်၊ ရမ္သာၚ်၊ ဝေါဟာရ ကေုာံ သဒ္ဒါ အရေဝ်ဘာသာဂမၠိုၚ်ရ။ [[Category:အရေဝ်ဘာသာ]] [[Category:ပညာ]] [[Category:သိပ္ပံ]] 4gl8xx40hct3cy07ji0wt7avbrtp2kv ကဏ္ဍ:ဝေါဟာရ 14 11626 56141 2026-07-13T05:56:05Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် မုက်လိက် မဆေၚ်စပ်ကဵု '''ဝေါဟာရ''' (Vocabulary)၊ မအရေဝ်၊ တၚ်နၚ်ဝေါဟာရ (Terminology) ကေုာံ စရၚ်ဝေါဟာရနာနာဂမၠိုၚ်ရ။ [[Category:အရေဝ်ဘာသာ]] [[Category:ပညာ အရေဝ်ဘာသာ]]" 56141 wikitext text/x-wiki ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် မုက်လိက် မဆေၚ်စပ်ကဵု '''ဝေါဟာရ''' (Vocabulary)၊ မအရေဝ်၊ တၚ်နၚ်ဝေါဟာရ (Terminology) ကေုာံ စရၚ်ဝေါဟာရနာနာဂမၠိုၚ်ရ။ [[Category:အရေဝ်ဘာသာ]] [[Category:ပညာ အရေဝ်ဘာသာ]] j1n0ph17xjfb1nhu473zpdh13tfdrxw ကဏ္ဍ:သဳမာန်တေတ် 14 11627 56142 2026-07-13T05:56:51Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် မုက်လိက် မဆေၚ်စပ်ကဵု ပညာ '''သဳမာန်တေတ်''' (Semantics) မဒှ်ပညာ မလ္ၚတ်ပရူ အဓိပ္ပါယ် (meaning) မအရေဝ်၊ ဝေါဟာရ ကေုာံ ဝါကျ ပ္ဍဲအရေဝ်ဘာသာဂမၠိုၚ်ရ။ Category:ပညာ..." 56142 wikitext text/x-wiki ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် မုက်လိက် မဆေၚ်စပ်ကဵု ပညာ '''သဳမာန်တေတ်''' (Semantics) မဒှ်ပညာ မလ္ၚတ်ပရူ အဓိပ္ပါယ် (meaning) မအရေဝ်၊ ဝေါဟာရ ကေုာံ ဝါကျ ပ္ဍဲအရေဝ်ဘာသာဂမၠိုၚ်ရ။ [[Category:ပညာ အရေဝ်ဘာသာ]] [[Category:ဝေါဟာရ]] [[Category:အရေဝ်ဘာသာ]] i2erzukbplj1mm6j2w8v6xgcpu7k0j1 ကဏ္ဍ:ပရေင်ဆက်စပ် အရေဝ်ဘာသာ 14 11628 56143 2026-07-13T05:57:40Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် မုက်လိက် မဆေၚ်စပ်ကဵု '''ပရေၚ်ဆက်စပ် အရေဝ်ဘာသာ''' (Language relationships)၊ တမ်မူလ ဂကောံအရေဝ်ဘာသာ (Language families) ကေုာံ လ္ၚတ်ပရေၚ်ဆက်စပ် အကြာအရေဝ်ဘာသာနာနာဂမၠိ..." 56143 wikitext text/x-wiki ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် မုက်လိက် မဆေၚ်စပ်ကဵု '''ပရေၚ်ဆက်စပ် အရေဝ်ဘာသာ''' (Language relationships)၊ တမ်မူလ ဂကောံအရေဝ်ဘာသာ (Language families) ကေုာံ လ္ၚတ်ပရေၚ်ဆက်စပ် အကြာအရေဝ်ဘာသာနာနာဂမၠိုၚ်ရ။ [[Category:ပညာ အရေဝ်ဘာသာ]] [[Category:အရေဝ်ဘာသာ]] pgw9qj29xothxz5wsy0nlxr5hp3perj ပရေင်ဆက်စပ် အရေဝ်ဘာသာ 0 11629 56144 2026-07-13T06:02:51Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "'''ပရေင်ဆက်စပ် အရေဝ်ဘာသာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Language contact'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် [[ဘာသာဗေဒ]] (Linguistics) မ္ဂး၊ ဒှ် အကာဲအရာ မကတဵုဒှ် ကာလ မၞိဟ် မဟီု အရေဝ်ဘာသာ ၜါ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂ..." 56144 wikitext text/x-wiki '''ပရေင်ဆက်စပ် အရေဝ်ဘာသာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Language contact'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် [[ဘာသာဗေဒ]] (Linguistics) မ္ဂး၊ ဒှ် အကာဲအရာ မကတဵုဒှ် ကာလ မၞိဟ် မဟီု အရေဝ်ဘာသာ ၜါ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင်နူ ၜါ တအ် ဆက်စပ် သဳကၠဳ ရေင်သကအ် တုဲ ပကဵု ညံင် အရေဝ်ဘာသာ တအ် ဂှ် ဂွံ ပြံင်လှာဲ အာ ရ။ သဘာဝ ပရေင်ဆက်စပ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် ဟိုတ် အဓိက သွက် ပရေင်ပြံင်လှာဲ အရေဝ်ဘာသာ (Language change) တုဲ ဍေဟ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ပရေင်လွဳစ ဝေါဟာရ (Borrowing)၊ ပရေင်ပြံင်လှာဲ သဒ္ဒါ၊ ကေုာံ ပရေင်ကတဵုဒှ် အရေဝ်ဘာသာ တၟိ မပ္တံကဵု ပဳဂျေန် (Pidgins) ကေုာံ ခရဳအဝ် (Creoles) တအ် ရ။<ref name="weinreich">{{cite book |last=Weinreich |first=U. |title=Languages in Contact: Findings and Problems |publisher=Linguistic Circle of New York |year=1953 |pages=1-15}}</ref> ပ္ဍဲကဵု ဝင် ဂၠးတိ၊ ပရေင်ဆက်စပ် အရေဝ်ဘာသာ ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ဗၞိက်၊ ပရေင်ပြံင်မံင် ဌာန် (Migration)၊ ပရေင်ပၞာန် ကေုာံ သီ ဍုင် (Conquest)၊ ကေုာံ ပရေင်ပြးဇး ဘာသာ တအ် ရ။ ဂကူမန် ပ္ဍဲ ရးအာရှအဂၞဲ ဂှ်လေဝ် နွံကဵု ဝင် ပရေင်ဆက်စပ် အရေဝ်ဘာသာ မဇြိုဟ်နက် ကု ဂကူ အိန္ဒိယ (ပါဠိ ကေုာံ သက္ကတ)၊ ဂကူ ဗၟာ၊ ကေုာံ ဂကူ သေံ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပရေင်ဆက်စပ် အရေဝ်ဘာသာ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ [[သဳအိုရဳ]] (Theory)၊ ကေုာံ လွပ် ဍေဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ခေတ်တၟိ တအ် ရ။ [[File:Welsh_English_bilingual_signs_in_Cardiff.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင်စကာ ၜါဘာသာ (Bilingualism) မဒှ် သက်သဳ ပရေင်ဆက်စပ် အရေဝ်ဘာသာ ပ္ဍဲ ပွဳပွူ ညးဍုင်ကွာန် ဍုင်ဝေလ် (Wales)။]] == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == "ပရေင်ဆက်စပ် အရေဝ်ဘာသာ" (Language contact) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လညာတ် မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဗီုလဵု အရေဝ်ဘာသာ မွဲ ကဵု မွဲ ကဵု သြဇာ ရေင်သကအ် ပ္ဍဲ အခိင် ညးမဟီု အရေဝ် တအ် မံင် ကြပ်ညောန် ရေင်သကအ် ရ။ တၠပညာ ဘာသာဗေဒ တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ အရေဝ်ဘာသာ ဇၟာပ်ဇၟာပ် မွဲ လတူ ဂၠးတိ ဏအ် (ပါဲနူ ဂကူ မမံင် ခြာ သ္ၚောဲ ပ္ဍဲ တကအ် သက်သက်) ဂှ် ဒးဒုင် လဝ် သြဇာ ပရေင်ဆက်စပ် ဖအိုတ် ရ။ အကာဲအရာ ဏအ်ဝွံ ပကဵု ညံင် အရေဝ်ဘာသာ မွဲ ဂွံ နွံကဵု ဝေါဟာရ တၟိ၊ ရမ္သာင် တၟိ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး လဒက်ပတန် ဝါကျ တၟိ ရ။ ပရေင်ဆက်စပ် ဏအ်ဝွံ မာန် ကတဵုဒှ် အကြာ အရေဝ်ဘာသာ မဟွံတုပ် သာ် (ဥပမာ - မန် ကဵု အင်္ဂလိက်) ဟွံသေင်မ္ဂး အကြာ အရေဝ် ဒေသ မတုပ် သာ် (ဥပမာ - မန် ရးဗဂေါ ကဵု မန် ရးမတ္တမ) ကီု ရ။ == ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သုတေသန (History and Development of Research) == ဘာသာရပ် ပရေင်ဆက်စပ် အရေဝ်ဘာသာ ဝွံ စကတဵုဒှ် ကၠုင် နဒဒှ် ကဏ္ဍ သုတေသန အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ လပါ်စ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၃ ဂှ် တၠပညာ ယူရဳရယ် ဝိန်ရက် (Uriel Weinreich) ချူ တြးပတိတ် လိက်အုပ် မနွံယၟု "Languages in Contact" မဒှ် လိက်အုပ် သဇိုင် အဓိကအိုတ် သွက် ဘာသာရပ် ဏအ် ရ။ ညးတေအ် ပတိုန်ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ အရေဝ်ဘာသာ ဂှ်၊ ပိုယ် ဒးလ္ၚတ် ဉာဏ် က္ဍဟ် မၞိဟ် မဟီု ၜါ ဘာသာ (Bilingual speakers) တအ် ရ။<ref name="thomason">{{cite book |last=Thomason |first=S. G. |author2=Kaufman, T. |title=Language Contact, Creolization, and Genetic Linguistics |publisher=University of California Press |year=1988 |pages=35-45}}</ref> လက္ကရဴ ဂှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၈ ဂှ် သာရာ သဝ်မာသေန် (Sarah Thomason) ကဵု တာရေန် ကပ်မေန် (Terrence Kaufman) တအ် ပတိုန်ထ္ၜး လညာတ် သဳအိုရဳ တၟိ ဒဒှ်ရ ပရေင်ပြံင်လှာဲ အရေဝ်ဘာသာ ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ "အကာဲအရာ ပရေင်မၞိဟ်" (Sociolinguistic history) ဂၠိုင် နူကဵု လဒက်ပတန် သဒ္ဒါ ရ။ == ၃။ ဂကူ ပရေင်ဆက်စပ် ကေုာံ လညာတ် သတြာတမ် (Types of Contact and Stratum Theory) == ကာလ အရေဝ်ဘာသာ ၜါ ဆက်စပ် ရေင်သကအ် မ္ဂး၊ ညးတအ် ပါ်လဝ် သြဇာ ပရေင်ဆက်စပ် ဏအ် နကဵု လညာတ် [[သတြာတမ်]] (Stratum) ၃ သာ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -<ref name="matras">{{cite book |last=Matras |first=Y. |title=Language Contact |publisher=Cambridge University Press |year=2009 |pages=146-150}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ အရေဝ်ဘာသာ ၜါ |- ! ဂကူ သတြာတမ် (Stratum) ! ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ ပရေင်ကတဵုဒှ် ! ဥပမာ သက်သဳ |- | '''သုပါသတြာတမ် (Superstratum)''' | အရေဝ်ဘာသာ ညးမနွံကဵု အဝဵု သြဇာ (ဥပမာ - ညးသီ ဍုင်) မကဵု သြဇာ လတူ အရေဝ်ဘာသာ ဒေသ။ | အရေဝ် အင်္ဂလိက် (English) ကဵု သြဇာ လတူ ဂကူ ကဝ်လဝ်နဳ တအ် ပ္ဍဲ အာဖရိက။ |- | '''သပ်သတြာတမ် (Substratum)''' | အရေဝ်ဘာသာ ညးမဒးဒုင် သီ ဟွံသေင်မ္ဂး ညးမပြံင်လှာဲ အရေဝ် မကဵု သြဇာ လတူ အရေဝ်ဘာသာ တၟိ မညးတအ် စဟီု ဂှ်။ | အရေဝ် မန် (Mon) ကဵု သြဇာ လတူ သဒ္ဒါ ကေုာံ ဝေါဟာရ အရေဝ် ဗၟာ ပ္ဍဲ ရးသၟဝ်။ |- | '''အက်သတြာတမ် (Adstratum)''' | အရေဝ်ဘာသာ ၜါ မနွံကဵု ကဆံင် အဝဵု ညဳသၟဟ် တုဲ ကဵု သြဇာ ရေင်သကအ် အလုံ ၜါ လပါ်။ | အရေဝ် အင်္ဂလိက် ကဵု အရေဝ် ပြင်သေတ် မကဵု သြဇာ ရေင်သကအ် ပ္ဍဲ ကနေဒါ (Canada)။ |} == ၄။ ပရေင်မံင် သီုၜါဘာသာ ကေုာံ လွပ် (Bilingualism and Code-switching) == [[သဘာဝ ၜါဘာသာ]] (Bilingualism) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အကာဲအရာ မၞိဟ် မွဲ မာန် ဟီု ကေုာံ ကၠိုဟ် အရေဝ်ဘာသာ ၜါ (ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင်နူ ဂှ် - Multilingualism) ရ။ ပ္ဍဲ ပွဳပွူ ညးမဟီု ၜါ ဘာသာ တအ် ဂှ်၊ ပရေင် "ပြံင်လှာဲ အရေဝ်" ([[Code-switching]]) ကတဵုဒှ် စ စောဲ ဗွဲမလောန် ရ။ Code-switching ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သဘာဝ မၞိဟ် မွဲ ပြံင်လှာဲ စကာ အရေဝ်ဘာသာ မွဲ ကဵု မွဲ ပ္ဍဲ အပ္ဍဲ မွဲ ဝါကျ ဟွံသေင်မ္ဂး မွဲ ပရေင်သဳကၠဳ ဓဝ် ရ။ ဥပမာ - မၞိဟ်မန် မွဲ ဟီု "တ္ၚဲဏအ် အဲ ဒးအာ meeting လတူ ရုင်" (Today I have to go to a meeting at the office)။ အရာဏအ်ဂှ် ဟွံသေင် ဒဒှ်ရ ညးတေအ် ဟွံလေပ် အရေဝ် မန် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် အခိုက်အလိုက် ဂကောံမၞိဟ် (Sociolinguistic strategy) သွက်ဂွံ ထ္ၜး ပရေင်ဆက်စပ် ရေင်သကအ် ရ။ == ၅။ ပရေင်လွဳစ အရေဝ် ကေုာံ ဝေါဟာရ (Lexical Borrowing and Loanwords) == ဖဵုသက်ရောက် မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ပရေင်ဆက်စပ် အရေဝ်ဘာသာ ဂှ် ဒှ် "ပရေင်လွဳစ" (Borrowing) မလိက် ကေုာံ ဝေါဟာရ ရ။ မလိက် တအ် ဏအ်ဂှ် ညးကော်စ [[မလိက် လွဳစ]] (Loanwords) ရ။ မၞိဟ် တအ် လွဳစ မလိက် ဟိုတ်နူကဵု ဟိုတ် အဓိက ၜါ သာ် - # '''ပရေင်နွံပၟိက် (Need):''' ကာလ ညးတအ် ဆဵု အရာဝတ္ထု ဟွံသေင်မ္ဂး လညာတ် တၟိ မဟွံမဲ ပ္ဍဲ အရေဝ် ဇကု ဏီ။ (ဥပမာ - မန် တအ် လွဳစ "ကောန်ပျူတာ" နူ အင်္ဂလိက်)။ # '''ပရေင်ဂုဏ်သိက္ခာ (Prestige):''' ကာလ ညးတအ် စကာ ဝေါဟာရ နူကဵု အရေဝ်ဘာသာ မနွံ အဝဵု သြဇာ သွက်ဂွံ ထ္ၜး ကဆံင် ပညာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဓဝ်ပတှ်ေ။ (ဥပမာ - မန် တအ် လွဳစ မလိက် "ဓရ်", "ကံ", "စေတနာ" နူကဵု ပါဠိ ကေုာံ သက္ကတ သွက် ကိစ္စ ဘာသာ)။<ref name="winford">{{cite book |last=Winford |first=D. |title=An Introduction to Contact Linguistics |publisher=Blackwell Publishing |year=2003 |pages=29-35}}</ref> == ၆။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ သဒ္ဒါ ကေုာံ ရမ္သာင် (Grammatical and Phonological Changes) == ပါဲနူကဵု မလိက် တုဲ၊ အရေဝ်ဘာသာ တအ် မာန် လွဳစ ကေုာံ ပြံင်လှာဲ [[သဒ္ဒါ]] (Grammar) ကေုာံ ရမ္သာင် (Phonology) ကီု ရ။ * '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရမ္သာင်:''' ကာလ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ပြံင်လှာဲ ဟီု အရေဝ်ဘာသာ တၟိ မွဲ၊ ညးတအ် ကေတ်နင် အခိုက် ရမ္သာင် တြေံ ညးတအ် မာန် ရ။ ဥပမာ - ဂကူ မဟွံမဲ ကဵု ရမ္သာင် တန် (Tone) ကာလ ဟီု အရေဝ်ဘာသာ မနွံ တန် မ္ဂး ဍေဟ်တအ် ပြံင်လှာဲ ထောအ် သၞောတ် ရမ္သာင် ဂှ် ရ။ * '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ သဒ္ဒါ (Syntactic borrowing):''' လဒက်ပတန် ဝါကျ (Word order) လေဝ် ပြံင်လှာဲ မာန် ရ။ ဥပမာ - အရေဝ် မန် ဓမ္မတာ မ္ဂး ဝါကျ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု "ကတ္တာ-ကြိယာ-ကမ်" (SVO) ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ ဆက်စပ် ကု ဗၟာ (SOV) တုဲ လဆောဝ်မ္ဂး ပရေင်ဟီုဂး လ္ၚဵု တအ် ဒးဒုင် ပြံင်လှာဲ ဗက် လဒက်ပတန် ဗၟာ ကီု ရ။ == ၇။ ဇာတိ အရေဝ် ပဳဂျေန် ကေုာံ ခရဳအဝ် (Pidgins and Creoles) == ကာလ ဂကူ မဟီု အရေဝ် ဟွံတုပ် သာ် ဗွဲမဂၠိုင် (ဥပမာ ပ္ဍဲ ဌာန် သွံရာန် ဗၞိက် ဟွံသေင်မ္ဂး ဌာန် ကၠောန် ကမၠောန် သက်သက်) ဒးဆက်စပ် ရေင်သကအ် မ္ဂး၊ ညးတအ် ဖန်ဗဒှ် အရေဝ်ဘာသာ သဇိုင် လောဲလောဲ မွဲ မကော်စ [[ပဳဂျေန်]] (Pidgin) ရ။ ပဳဂျေန် ဝွံ ဟွံမဲ ကဵု ညးမဟီု နဒဒှ် အရေဝ် မိ (No native speakers) တုဲ နွံကဵု သဒ္ဒါ မလောဲသွာ အိုတ် ရ။ ယဝ်ရ ဂကောံမၞိဟ် ဂှ် ဆက် တန်တဴ အာ တုဲ ကောန်ၚာ် တအ် စဟီု ပဳဂျေန် ဂှ် နဒဒှ် အရေဝ် မိ ကိုပ်ကၠာ အိုတ် (Native language) မ္ဂး၊ ပဳဂျေန် ဂှ် ဇၞော်မောဝ် အာ နဒဒှ် အရေဝ်ဘာသာ အလုံစုံ မကော်စ [[ခရဳအဝ်]] (Creole) ရ။ အရေဝ် ခရဳအဝ် တအ်ဝွံ နွံကဵု သဒ္ဒါ မဍိုက်ပေင် တုဲ ဗွဲမဂၠိုင် ဂွံဆဵု ပ္ဍဲ တကအ် ကာရဳဗဳယေန် (Caribbean) ကေုာံ အာဖရိက ရ။ == ၈။ ဒေသ ပရေင်ဆက်စပ် အရေဝ်ဘာသာ (Linguistic Areas / Sprachbund) == [[သပရက်ဗုန်]] (Sprachbund) ဟွံသေင်မ္ဂး ဒေသ ပရေင်ဆက်စပ် အရေဝ်ဘာသာ (Linguistic area) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဒေသ ဌာန်တိ မွဲ ဒၞာဲ မနွံကဵု အရေဝ်ဘာသာ နူကဵု တမ်ရိုဟ် ဟွံတုပ် ရေင်သကအ် ဆဂး ဟိုတ်နူကဵု ညးတအ် မံင် ကြပ် ရေင်သကအ် လအ် လလ ဂှ်ရ ညးတအ် နွံကဵု လဒက်ပတန် သဒ္ဒါ ကေုာံ ရမ္သာင် မတုပ် ရေင်သကအ် ရ။<ref name="enfield">{{cite book |last=Enfield |first=N. J. |title=Areal Linguistics and Mainland Southeast Asia |publisher=Annual Review of Anthropology |year=2005 |pages=181-206}}</ref> ဥပမာ မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် ဒေသ "အာရှအဂၞဲ လပါ်တိဇၞော်" (Mainland Southeast Asia - MSEA) မပါလုပ် သီု အရေဝ် မန်-ခမာ၊ သေံ-လာဝ်၊ ကေုာံ ဍုင်ကြုက်-တိဗေတ် တအ် ရ။ ၜိုန်ရ တမ်ရိုဟ် ဍေဟ်တအ် ဟွံတုပ် ကီုလေဝ်၊ အရေဝ် ဏအ် သီုဖအိုတ် နွံကဵု သဘာဝ - * မလိက် မွဲ ရမ္သာင် (Monosyllabic) * သၞောတ် ရမ္သာင် တန် (Tones / Registers) * သဒ္ဒါ ဟွံပြံင်လှာဲ ရုပ် (Isolating morphology) အရာ ဏအ် ထ္ၜးကဵု ပရေင်ဆက်စပ် လအ်လ ပ္ဍဲ ဝင် အာရှအဂၞဲ ရ။ == ၉။ ပရေင်ကၠေအ်ကၠက် ဘာသာ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ (Language Shift and Endangerment) == လဆောဝ်မ္ဂး ပရေင်ဆက်စပ် အရေဝ်ဘာသာ ဝွံ ဟွံတန်တဴ ညဳသၟဟ် ရေင်သကအ် (Asymmetrical contact) ရ။ ကာလ အရေဝ်ဘာသာ မွဲ နွံကဵု အဝဵု သြဇာ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ပညာ သၠုင် နူ အရေဝ်ဘာသာ မွဲ ပၠန် မ္ဂး၊ ညးမဟီု အရေဝ် ဍိုန်လျ တအ် ဂှ် စပြံင်လှာဲ (Shift) စကာ အာ အရေဝ် မဇၞော်မောဝ် ဂှ် ရ။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ အရေဝ် (Language shift) ဏအ် ပကဵု ညံင် အရေဝ်ဘာသာ ဒေသ တအ် ဂွံ စိုပ် အာ အကာဲအရာ [[အရေဝ်ဘာသာ မကြပ်ကၠေအ်ကၠက်]] (Endangered language) ကေုာံ စဵုကဵု သီု ဟွံမဲ ညးမဟီု (Language death) မာန် ရ။ သွက် ဂကူ ဍောတ်တ် မပ္တံကဵု မန် ကီု၊ ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပရေင်ပညာ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု အရေဝ် မဇၞော် ဂှ်ရ၊ ညးသၟတ် တအ် ပြံင်လှာဲ စကာ အရေဝ် ဗၟာ ဟွံသေင်မ္ဂး သေံ ဂၠိုင် တိုန် တုဲ အရေဝ် မိ ဂှ် ဍိုန်လျ စှ်ေ အာ ဒၟံင် ရ။ == ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် ခေတ်ဂလဝ်ဗယ် (Future and Impact of Globalization) == ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ ဟိုတ်နူကဵု [[အင်တာနက်]] (Internet)၊ ပရေင်ဆက်စပ် ဂၠးတိ (Globalization)၊ ကေုာံ မဳဒဳယာ ဇၞော်မောဝ် ဂှ်ရ၊ ပရေင်ဆက်စပ် အရေဝ်ဘာသာ ဝွံ ပြဟ်ပြေဟ် ကေုာံ လှဲလး တိုန် ဗွဲမလောန် ရ။ အရေဝ် အင်္ဂလိက် (English) ဝွံ ကတဵုဒှ် အာ အရေဝ် လဒေါဝ် ဂၠးတိ (Global Lingua Franca) တုဲ ဍေဟ် ကဵု သြဇာ လတူ အရေဝ်ဘာသာ အလုံ ဂၠးတိ ရ။ ဆဂး တုပ်ပၠန်၊ ကွတ်ပညာ တ္ၚဲဏအ် (ဥပမာ - ဉာဏ်စက် ကေုာံ ဝဳကဳပဳဒဳယာ) လေဝ် ရီုဗင် ကဵု ညံင် အရေဝ်ဘာသာ ဍောတ်တ် တအ် ဂွံ မင်မဲ ကေုာံ တန်တဴ အာ မာန် ကီု ရ။ အနာဂတ် ပရေင်ဆက်စပ် အရေဝ်ဘာသာ ဝွံ ဒှ် ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် အကြာ ပရေင်ပံင်ကောံ ယေန်သၞာင် (Homogenization) ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ အာဲကၟာဲ ဇကု ဇကု (Preservation of diversity) ရောင် ဟီု နကဵု လညာတ် [[သဳအိုရဳ]] တၠပညာ ဘာသာဗေဒ တအ် ရ။ == နိဿဲဂမၠိုင် == <references /> == ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် == * [[ဘာသာဗေဒ]] (Linguistics) * [[သဘာဝ ၜါဘာသာ]] (Bilingualism) * [[မလိက် လွဳစ]] (Loanword) * [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ အရေဝ်ဘာသာ]] (Language change) {{Navbox | name = Linguistics | title = ဘာသာဗေဒ ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် အရေဝ်ဘာသာ (Linguistics and Language Studies) | listclass = hlist | state = autocollapse | group1 = သဇိုင် သဳအိုရဳ | list1 = * [[ပရေင်ဆက်စပ် အရေဝ်ဘာသာ]] (Language contact) * [[သဒ္ဒါ]] (Grammar) * [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ အရေဝ်ဘာသာ]] (Language change) * [[သဘာဝ ၜါဘာသာ]] (Bilingualism) | group2 = ဖဵု ပရေင်ဆက်စပ် | list2 = * [[မလိက် လွဳစ]] (Loanword) * [[ပဳဂျေန်]] (Pidgin) * [[ခရဳအဝ်]] (Creole) * [[Code-switching]] | group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင် | list3 = * [[အရေဝ်ဘာသာ မကြပ်ကၠေအ်ကၠက်]] (Endangered language) * [[ဒေသ ပရေင်ဆက်စပ် အရေဝ်ဘာသာ]] (Sprachbund) * [[ဘာသာဗေဒ ပရေင်မၞိဟ်]] (Sociolinguistics) * [[ဝင် အာရှအဂၞဲ]] (History of Southeast Asia) }} [[Category:ဘာသာဗေဒ]] [[Category:အရေဝ်ဘာသာ]] [[Category:ပရေင်မၞိဟ်]] [[Category:သဳအိုရဳဂမၠိုင်]] j1cqorcpr7wevxk0uw3zqebvlpefhmm သဘာဝ ၜါဘာသာ 0 11630 56145 2026-07-13T06:04:54Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "'''သဘာဝ ၜါဘာသာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Bilingualism'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အစောံသတ္တိ မၞိဟ် မွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံမၞိဟ် မွဲ မမာန် ဟီု၊ ညံင်ဂွံ ကၠိုဟ်၊ ကေုာံ စကာ အရေဝ်ဘာသာ ၜါ ဗွဲမကၠိုဟ..." 56145 wikitext text/x-wiki '''သဘာဝ ၜါဘာသာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Bilingualism'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အစောံသတ္တိ မၞိဟ် မွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံမၞိဟ် မွဲ မမာန် ဟီု၊ ညံင်ဂွံ ကၠိုဟ်၊ ကေုာံ စကာ အရေဝ်ဘာသာ ၜါ ဗွဲမကၠိုဟ်ခၠင် ကေုာံ လောဲသွာ ရ။ ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ဂၠးတိ လၟုဟ်၊ မၞိဟ် မစကာ အရေဝ် ၜါဘာသာ (Bilinguals) ဝွံ နွံ လၟိဟ် ဂၠိုင် နူကဵု မၞိဟ် မစကာ အရေဝ် မွဲ ဘာသာ ဓဝ် (Monolinguals) အလုံ ဂၠးတိ ဏီ ရ။ လညာတ် ဏအ်ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဘာသာရပ် [[ဘာသာဗေဒ]] (Linguistics)၊ [[စိုတ်ပညာ]] (Psychology)၊ ကေုာံ ပရေင်ပညာ ရ။<ref name="grosjean">{{cite book |last=Grosjean |first=F. |title=Bilingual: Life and Reality |publisher=Harvard University Press |year=2010 |pages=15-20}}</ref> သဘာဝ ၜါဘာသာ ဝွံ ကဵု ဖဵု လတူ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် က္ဍဟ်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် ဗွဲမဇၞော် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သဘာဝ ၜါဘာသာ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လညာတ် [[သဳအိုရဳ]]၊ သဘာဝ က္ဍဟ်၊ ကေုာံ လွပ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။ [[File:Bilingual_Stop_Sign.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ផ្ទាំងသင်္ကေတ "ဒေါအ်" မချူလဝ် နကဵု ၜါဘာသာ ပ္ဍဲ ဂၠံင် မဒှ် သက်သဳ သဘာဝ ၜါဘာသာ ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ်။]] == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == ဝေါဟာရ "Bilingualism" ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် လေတ္တေန် "bi" (ၜါ) ကေုာံ "lingua" (အရေဝ်ဘာသာ) ရ။ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် သဘာဝ ၜါဘာသာ ဝွံ နွံ နာနာ သာ် အတိုင် လညာတ် တၠပညာ တအ် ရ။ တၠပညာ လေဝ်နာတ် ဗလွမ်းဖဳ (Leonard Bloomfield) ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ သဘာဝ ၜါဘာသာ ဇေတ်တ် ဂှ် ဒးနွံ အစောံသတ္တိ မဟီု အရေဝ် ၜါ ဂှ် တုပ် ညံင်ရဴ မၞိဟ် ဇာတိ (Native-like control) ရ။<ref name="bloomfield">{{cite book |last=Bloomfield |first=L. |title=Language |publisher=Holt, Rinehart and Winston |year=1933 |pages=55-56}}</ref> ဆဂး ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ တၠပညာ မပ္တံကဵု ဖြန်သွာ ဂရဝ်ဂျေန် (François Grosjean) တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ "ညးမစကာ ဘာသာ ၜါ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင်နူဂှ် ပ္ဍဲ ဘဝ လၟိုန်တ္ၚဲ" ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် ၜါဘာသာ ရ။ မၞိဟ် ၜါဘာသာ တအ်ဝွံ ဟွံဒး နွံ အစောံသတ္တိ တုပ် သၟဟ် ပ္ဍဲ ဘာသာ ၜါ လပါ် အလုံအိုတ်သီု လၟိုန် ပုဟ်။ == ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) == ဝင် သဘာဝ ၜါဘာသာ ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် လဝ် နူကဵု ခေတ် ကောန်မၞိဟ် တအ် စတင် ဆက်စပ် သွံရာန် ဗၞိက် ရေင်သကအ် တေအ် ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် တမၠာ၊ ဂကူ နာနာ တအ် မံင် ကြပ် ရေင်သကအ် တုဲ ညးတအ် ဒးစကာ "အရေဝ် လဒေါဝ်" (Lingua franca) သွက်ဂွံ ဆက်စပ် ရေင်သကအ် ရ။ ပ္ဍဲကဵု ခေတ် သၟိင်တၠ (Empires) မပ္တံကဵု ရောမ (Roman Empire) တအ်ဂှ်၊ အရေဝ် လေတ္တေန် (Latin) ဝွံ ဒှ် အရေဝ် ရုင် တုဲ၊ မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဒေသ တအ် ဒးဟီု အရေဝ် မိ ဇကု ကေုာံ အရေဝ် လေတ္တေန် ရ။ တုပ် ညံင်ရဴ သာ်ဂှ် ကီု၊ ပ္ဍဲ အာရှအဂၞဲ လပါ်၊ ဂကူမန် တအ် စကာ အရေဝ် မန် ကေုာံ အရေဝ် ပါဠိ (Pali) သွက် လိက်ပတ် ဘာသာ ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် ၉၀ တအ် လက္ကရဴ ဏအ်၊ ဟိုတ်နူ ပရေင်ကူသာန်သွံရာန် ဂၠးတိ (Globalization) ဂှ်ရ၊ အရေဝ် အင်္ဂလိက် ဝွံ ဒှ် ကၠုင် ဘာသာ ဒုတိယ မၞိဟ် စကာ ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ == ၃။ ဂကူ သဘာဝ ၜါဘာသာ ဂမၠိုင် (Types of Bilingualism) == တၠပညာ ဘာသာဗေဒ ယူရဳ ဝိန်ရိုက် (Uriel Weinreich) ပါ်လဝ် ဂကူ သဘာဝ ၜါဘာသာ နကဵု လညာတ် [[သဳအိုရဳ]] ၃ သာ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -<ref name="weinreich">{{cite book |last=Weinreich |first=U. |title=Languages in Contact: Findings and Problems |publisher=Linguistic Circle of New York |year=1953 |pages=9-11}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ သဘာဝ ၜါဘာသာ အတိုင် လညာတ် ဝိန်ရိုက် |- ! ဂကူ ! ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Definition) ! ဥပမာ |- | '''Compound (ပံင်ကောံ)''' | မၞိဟ် ဂှ် လ္ၚတ် ဘာသာ ၜါ ပ္ဍဲ ပွဳပွူ မွဲ ဓဝ်။ ဍေဟ်တအ် နွံ အဓိပ္ပါယ် မွဲ ဓဝ် သွက် ဝေါဟာရ ၜါ သာ်။ | ကောန်ၚာ် မဇၞော် ကၠုင် ပ္ဍဲ သ္ၚိ မိမ ဟီု ဘာသာ ၜါ။ (ဥပမာ - ရုပ် "ကၠဵု" ဂှ် တီ သီု "Dog" ကဵု "ကၠဵု")။ |- | '''Coordinate (ပါ်ခြာ)''' | မၞိဟ် ဂှ် လ္ၚတ် ဘာသာ ၜါ ပ္ဍဲ ပွဳပွူ တၞဟ်ခြာ။ အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ လညာတ် သွက် ဘာသာ ၜါ ဂှ် ပါ်ခြာ ဒၟံင်။ | ဟီု အရေဝ် မန် ပ္ဍဲ သ္ၚိ၊ တုဲ ဟီု အရေဝ် အင်္ဂလိက် ပ္ဍဲ ဘာ။ |- | '''Subordinate (ဒုင်သဇိုင်)''' | မၞိဟ် ဂှ် စကာ ဘာသာ မိ နဒဒှ် သဇိုင် တုဲ ကၠာဲဘာသာ ပ္ဍဲ က္ဍဟ် သွက်ဂွံ ဟီု ဘာသာ ဒုတိယ။ | မၞိဟ် ဇၞော် မလ္ၚတ် ဘာသာ တၟိ ပ္ဍဲ ဘာ တုဲ လဆောဝ် ဒးချပ် နကဵု ဘာသာ မိ ကိုပ်ကၠာ။ |} == ၄။ က္ဍဟ် ကေုာံ ပရေင်ချပ်ဂၞန် (Brain and Cognitive Benefits) == ပရေင်သုတေသန ခေတ်တၟိ ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ မၞိဟ် မဟီု ၜါဘာသာ တအ် နွံကဵု လဒက်ပတန် က္ဍဟ် တၞဟ်ခြာ ကေုာံ အစောံသတ္တိ ပရေင်ချပ်ဂၞန် (Cognitive advantages) မသၠုင် ရ။ တၠပညာ အာဲလင် ဗဳယာလဳသတံက် (Ellen Bialystok) ဂၠာဲ ဆဵု လဝ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ် ၜါဘာသာ တအ် နွံကဵု သၞောတ် အုပ်ဓုပ် က္ဍဟ် (Executive function) မခိုဟ် နူ မၞိဟ် မွဲဘာသာ ရ။ ဟိုတ်နူ ဍေဟ်တအ် ဒးထိင်ဒဝ် လၟိုန် ညံင် ဘာသာ မွဲ ဟွံဂွံ ပြံက်နှဴ လုပ် အာ ပ္ဍဲ ဘာသာ မွဲပၠန် ဂှ်ရ၊ က္ဍဟ် ဍေဟ်တအ် ဗတောန် ကေတ် ပရေင်စွံ အာရီု ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ကမၠောန် ဗွဲမပြဟ် ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ သဘာဝ ၜါဘာသာ ဝွံ ရီုဗင် ကဵု ညံင် ယဲ က္ဍဟ် ဍိုန် (Dementia / Alzheimer's) ဂွံ ကတဵုဒှ် ဇၞိုအ် အာ (စဵုကဵု ၄-၅ သၞာံ လဇုဲ အာ) မာန် ဏီ ရ။<ref name="bialystok">{{cite book |last=Bialystok |first=E. |title=Bilingualism in Development: Language, Literacy, and Cognition |publisher=Cambridge University Press |year=2001 |pages=150-160}}</ref> == ၅။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်ၚာ် ကေုာံ ဘာသာ (Child Development and Language Acquisition) == ကောန်ၚာ် တအ် မာန် လ္ၚတ် ကေတ် အရေဝ် ၜါဘာသာ နကဵု နဲကဲ အဓိက ၜါ သာ် - # '''လ္ၚတ် မွဲစွံ (Simultaneous Bilingualism):''' ကောန်ၚာ် ဂှ် မိင် ကေုာံ လ္ၚတ် အရေဝ် ၜါဘာသာ နူကဵု အခိင် တန်ဂဝ် စဵုကဵု ဍောတ်တ်။ က္ဍဟ် ကောန်ၚာ် တအ် မာန် ပါ်ခြာ ရမ္သာင် ဘာသာ ၜါ ဏအ် လောဲလောဲ သွာသွာ ရ။ # '''လ္ၚတ် လက္ကရဴ (Sequential Bilingualism):''' ကောန်ၚာ် ဂှ် တီ ဘာသာ မိ (L1) ခိုဟ်ဟ် ကိုပ်ကၠာ တုဲ မှ လ္ၚတ် ဘာသာ ဒုတိယ (L2) ပ္ဍဲ အခိင် စိုပ် ဘာ။ လဆောဝ်မ္ဂး ကောန်ၚာ် ၜါဘာသာ တအ် ဇၞော်မောဝ် ဝေါဟာရ (Vocabulary) လဇုဲ ညိ ပ္ဍဲ ဘာသာ မွဲမွဲ၊ ဆဂး ယဝ်ရ ပံင်ကောံ လၟိဟ် ဝေါဟာရ ဘာသာ သီု ၜါ မ္ဂး၊ ဍေဟ်တအ် တီ ဝေါဟာရ တုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင် နူ ကောန်ၚာ် မွဲဘာသာ ရ။ == ၆။ ပရေင်ပညာ ၜါဘာသာ (Bilingual Education) == ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ပရေင်ပညာ၊ ဘာသာဗေဒ ၜါဘာသာ (Bilingual Education) ဝွံ ဒှ် နဲကဲ မစကာ ဘာသာ ၜါ သွက်ဂွံ ဗတောန် ကဵု ကွးဘာ တအ် ရ။ ဂျင် ကာမ္မေန် (Jim Cummins) ပတိုန်ထ္ၜး လဝ် [[သဳအိုရဳ]] မဆက်စပ် ကု ပရေင်ပညာ ဏအ် ရ။<ref name="cummins">{{cite book |last=Cummins |first=J. |title=Language, Power and Pedagogy: Bilingual Children in the Crossfire |publisher=Multilingual Matters |year=2000 |pages=34-39}}</ref> * '''Additve Bilingualism (ၜါဘာသာ ထပ်ပံင်):''' ကွးဘာ တအ် လ္ၚတ် ဘာသာ ဒုတိယ မွဲ ဆဂး ဟွံကဵု ဘာသာ မိ ဇကု ကၠေအ် အာ။ ဏအ်ဂှ် ကဵု ဖဵု ခိုဟ်အိုတ် သွက် ပရေင်ချပ်ဂၞန်။ * '''Subtractive Bilingualism (ၜါဘာသာ နုက်ပတိတ်):''' ကွးဘာ တအ် လ္ၚတ် ဘာသာ ဒုတိယ တုဲ၊ စကာ ဘာသာ မိ အောန် စှ်ေ အာ စဵုကဵု ဝိုတ် ကၠေအ် အာ (Language shift)။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် အန္တရာယ် သွက် ဂကူ ကေုာံ ယေန်သၞာင် အောန် တအ် ရ။ နဲကဲ ဗတောန် (Immersion program) ဗီုကဵု ဍုင် ကနေဒါ မဗတောန် ဘာသာ ပြင်သေတ် ကဵု ကောန်ၚာ် ဟီု အင်္ဂလိက် တအ်ဂှ် ဒှ် သက်သဳ ပရေင်အံင်ဇၞး ပရေင်ပညာ ၜါဘာသာ ရ။ == ၇။ ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Sociolinguistics and Culture) == ပ္ဍဲကဵု လညာတ် ပရေင်မၞိဟ် ဘာသာဗေဒ (Sociolinguistics) မ္ဂး၊ သဘာဝ ၜါဘာသာ ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု အခိုက်အလိုက် ယေန်သၞာင် ကေုာံ အသိအမှတ်ပြု (Identity) ရ။ မၞိဟ် ၜါဘာသာ တအ် ဗွဲမဂၠိုင် စကာ သဘာဝ "ပြံင်လှာဲ လိက်ကုတ်" (Code-switching) မဒှ် ပရေင်ဟီု ပြံက်နှဴ ဘာသာ ၜါ ပ္ဍဲ ဝါကျ မွဲ ဓဝ် ရ။ အရာ ဏအ်ဂှ် ဟွံသေင် ဟိုတ်နူ ညးတအ် ဟွံတီ အရေဝ် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် နဲကဲ သွက်ဂွံ ထ္ၜး ပရေင်ဆက်စပ် (Solidarity) ဟွံသေင်မ္ဂး သောင်ကလး အဓိပ္ပါယ် ညံင်ဂွံ ကၠးကြေဟ် လတူ ဂကောံမၞိဟ် မကၠိုဟ် ဘာသာ သီု ၜါ ဂှ် ရ။ တုဲပၠန် သဘာဝ Diglossia ဂှ် ဒှ် ပရေင်စကာ ဘာသာ (ဟွံသေင်မ္ဂး ရမ္သာင်) တၞဟ်ခြာ အတိုင် အကာဲအရာ (ဥပမာ - စကာ အရေဝ် လိက် ပ္ဍဲ ရုင်၊ ကေုာံ အရေဝ် ဟီု ပ္ဍဲ သ္ၚိ) ရ။ == ၈။ ပြသၞာ ကေုာံ လညာတ် ယောန်မှာ (Challenges and Misconceptions) == လတူ သဘာဝ ၜါဘာသာ ဏအ်၊ လညာတ် ယောန်မှာ (Myths) ဗွဲမဂၠိုင် နွံ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ဏီ ရ - * '''လညာတ် ယောန်:''' "ဗတောန် ၜါဘာသာ မ္ဂး ကောန်ၚာ် ထုဲထံင် ကေုာံ ဟီု အရေဝ် လဇုဲ အာ။" * '''ဍာံပြ:''' တၠပညာ တအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ ကောန်ၚာ် တအ် နွံ အစောံသတ္တိ လ္ၚတ် ဘာသာ ဗွဲမဂၠိုင် မာန် ဟွံမဲ ကဵု ပရေင်ထုဲထံင် ရ။ ပရေင်ဟီု လဇုဲ ညိည ဂှ် ဒှ် သဘာဝ ဓမ္မတာ ရ။ * '''လညာတ် ယောန်:''' "မၞိဟ် ၜါဘာသာ ဇေတ်တ် ဂှ် ဒးဟီု အရေဝ် သီု ၜါ တုပ် ညံင်ရဴ မၞိဟ် ဇာတိ ရ။" * '''ဍာံပြ:''' ဗွဲမဂၠိုင် မၞိဟ် ၜါဘာသာ တအ် နွံကဵု ဘာသာ မွဲ မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် (Dominant language) တုဲ ဍေဟ်တအ် စကာ ဘာသာ တအ် နကဵု တင်ရန်တၟအ် တၞဟ်ခြာ ရ။ == ၉။ သဘာဝ ၜါဘာသာ ပ္ဍဲ ခေတ် ဂၠးတိ (Bilingualism in the Globalized World) == ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ဂၠးတိ လၟုဟ်၊ သဘာဝ ၜါဘာသာ ဝွံ ဒှ် အရာ မနွံပၟိက် ဗွဲမလောန် သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကမၠောန် ရ။ ပရေင်ကူသာန်သွံရာန် အကြာ ဍုင် ကဵု ဍုင် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဂှ်ရ၊ ကမ္ပဏဳ ဇၞော်ဇၞော် တအ် နွံပၟိက် ညးမကၠောန် ကမၠောန် မကၠိုဟ် ဘာသာ နာနာ သာ် ရ။ အရေဝ် အင်္ဂလိက် ဝွံ ဒှ် အရေဝ် အဓိက သွက် ကမၠောန် ဂၠးတိ ကီုလေဝ်၊ ပရေင်တီ အရေဝ် ဒေသ (ဥပမာ - ကြုက်၊ သပိန်၊ အာရပ်) တအ်ဂှ် ကဵု ဖဵု သွက်ဂွံ လုပ် ဇရေင် ဖျာ တၟိ တအ် မာန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သဘာဝ ၜါဘာသာ ဝွံ ဒှ် တမ်ရိုဟ် သြန် (Human capital) မွဲ မကဵု ဖဵု သွက် ဘဝ အလုံအိုတ်သီု ရ။ == ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေင်သုတေသန (Future and Research) == ပ္ဍဲကဵု အနာဂတ်၊ ကွတ်ပညာ တၟိ မပ္တံကဵု စက် ကၠာဲဘာသာ အလဵုအလဵု (AI translation) ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် ကီုလေဝ်၊ သဘာဝ ၜါဘာသာ ဝွံ ဆက် တန်တဴ အာ ဒၟံင် ရောင်။ ဟိုတ်မ္ဂး အရေဝ်ဘာသာ ဂှ် ဟွံသေင် ဆ သွက်ဂွံ ပလံင် တင်ဂၞင် သက်သက် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် သင်္ကေတ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဆက်စပ် မၞိဟ် ရ။ ပရေင်သုတေသန ဂတဏအ် မ္ဂး အာရီုစွံ လတူ ဗီုလဵု သဘာဝ ၜါဘာသာ ရီုဗင် မင်မဲ အရေဝ်ဘာသာ ဍောတ်တ် မသှ်ေ ဒၟံင် ပ္ဍဲ အန္တရာယ် (Endangered languages) ညံင် ဟွံဂွံ ကၠေအ်ကၠက် အာ ရ။ ဥပမာ - ပ္ဍဲ ဒေသ ဂကူမန် တအ် ဂှ်၊ ပရေင်စကာ သီု အရေဝ်မန် ကေုာံ အရေဝ်ဗၟာ/သေံ (Bilingualism) ဂှ် ဒှ် နဲကဲ အဓိက သွက်ဂွံ မင်မဲ ယေန်သၞာင် မန် ညံင်ဂွံ ဆက် တန်တဴ အာ ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရောင်။ == နိဿဲဂမၠိုင် == <references /> == ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် == * [[ဘာသာဗေဒ]] (Linguistics) * [[အရေဝ်ဘာသာ]] (Language) * [[စိုတ်ပညာ]] (Psychology) * [[ပရေင်ပညာ]] (Education) {{Navbox | name = Linguistics | title = ဘာသာဗေဒ ကေုာံ သဘာဝ အရေဝ်ဘာသာ (Linguistics and Language) | listclass = hlist | state = autocollapse | group1 = သဘာဝ စကာ ဘာသာ | list1 = * [[သဘာဝ ၜါဘာသာ]] (Bilingualism) * [[သဘာဝ ဘာသာ ဂၠိုင်]] (Multilingualism) * [[ဘာသာ မိ]] (First language) * [[ဘာသာ မရနုက်ကဵု ၜါ]] (Second language) | group2 = လ္ၚတ် ဘာသာဗေဒ | list2 = * [[ဘာသာဗေဒ ပရေင်မၞိဟ်]] (Sociolinguistics) * [[ဘာသာဗေဒ စိုတ်ပညာ]] (Psycholinguistics) * [[ဘာသာဗေဒ က္ဍဟ်]] (Neurolinguistics) | group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင် | list3 = * [[အရေဝ် လဒေါဝ်]] (Lingua franca) * [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ လိက်ကုတ်]] (Code-switching) * [[ပရေင်ကၠာဲဘာသာ]] (Translation) }} [[Category:ဘာသာဗေဒ]] [[Category:အရေဝ်ဘာသာ]] [[Category:ပရေင်မၞိဟ်]] [[Category:စိုတ်ပညာ]] hdffhfvuubfzudtcz0nx4rivbtuiegm သဘာဝ ဘာသာ ဂၠိုင် 0 11631 56146 2026-07-13T06:27:52Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "'''သဘာဝ ဘာသာ ဂၠိုင်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ပရေင်စကာ ဘာသာ ဂၠိုင်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Multilingualism'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အခိုက်အလိုက် ဟွံသေင်မ္ဂး အစောံသတ္တိ ပူဂိုလ် မွဲ တၠ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂက..." 56146 wikitext text/x-wiki '''သဘာဝ ဘာသာ ဂၠိုင်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ပရေင်စကာ ဘာသာ ဂၠိုင်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Multilingualism'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အခိုက်အလိုက် ဟွံသေင်မ္ဂး အစောံသတ္တိ ပူဂိုလ် မွဲ တၠ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံမၞိဟ် မွဲ ဂကောံ မစကာ အရေဝ်ဘာသာ ဂၠိုင် နူ မွဲ (ၜါ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင်နူဂှ်) သွက်ဂွံ ဆက်စပ် ဟီုဂး ရေင်သကအ် ပ္ဍဲကဵု ဘဝလၟိုန်တ္ၚဲ ရ။ လ္ၚတ် သုတေသန ဂၠးတိ တအ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ လၟိဟ် မၞိဟ် မဟီု အရေဝ်ဘာသာ ဂၠိုင် ဂှ် နွံ ဂၠိုင် နူကဵု လၟိဟ် မၞိဟ် မဟီု အရေဝ် ဆ မွဲ ဘာသာ (Monolingualism) ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိ ဏအ် ရ။<ref name="bhatia">{{cite book |last=Bhatia |first=T. K. |author2=Ritchie, W. C. |title=The Handbook of Bilingualism and Multilingualism |publisher=Wiley-Blackwell |year=2012 |pages=5-10}}</ref> သဘာဝ ဏအ်ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဂၠးတိ (Globalization)၊ ပရေင်စိုတ်ပညာ၊ ကေုာံ ယေန်သၞာင် နာနာ ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သဘာဝ ဘာသာ ဂၠိုင် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ပညာ က္ဍဟ်၊ ပရေင်ပညာ၊ ကေုာံ လွပ် နည်းပညာ ခေတ်တၟိ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။ == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == "သဘာဝ ဘာသာ ဂၠိုင်" (Multilingualism) ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပရေင်ဟီု အရေဝ် ဂွံ သက်သက် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ပါလုပ် သီုကဵု ပရေင်မာန် ချူ၊ ဗှ်၊ ကေုာံ ကၠိုဟ်ခၠင် ဘာသာ တၞဟ် တအ် ရ။ မၞိဟ် မမာန် ဟီု ဘာသာ ၜါ ဂှ် ညးကော်စ (Bilingual) တုဲ မၞိဟ် မမာန် ဟီု အရေဝ်ဘာသာ ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ညးကော်စ တၠပညာ ဘာသာ ဂၠိုင် (Polyglot) ရ။ ဘာသာ မိ (First language - L1) ဝွံ ဒှ် ဘာသာ မကတ်လ္ၚတ် ကေတ် နူ ဍောတ်တ် ဟွံမဲ ကဵု ပရေင်ဗတောန် ပ္ဍဲ ဘာ တုဲ၊ အရေဝ်ဘာသာ မရနုက်ကဵု ၜါ (L2) တအ်ဂှ် လ္ၚတ် ကေတ် နူကဵု ပရေင်ပညာ ဟွံသေင်မ္ဂး ပွဳပွူ မံင်စံင် ရ။ ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် လ္ၚဵု တအ် မ္ဂး ကောန်ၚာ် တအ် ကတ်လ္ၚတ် ဘာသာ ၜါ ပ္ဍဲ အခိင် မွဲစွံ မာန် (Simultaneous bilingualism) ရ။ == ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဂၠးတိ (History and Globalization) == သဘာဝ ဘာသာ ဂၠိုင် ဝွံ ဟွံသေင် အရာ တၟိ မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ခေတ် ဏအ် ပုဟ်။ ပ္ဍဲ ဝင် အတိတ် တေအ်၊ ဟိုတ်နူ ပရေင်သွံရာန် စၞ၊ ပရေင်ပၞာန် ကေုာံ ပရေင်ဘာသာ (ဥပမာ - သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ စကာ ပါဠိ ကဵု သက္ကတ) ဂှ်ရ၊ ဂကောံမၞိဟ် တအ် ဒးစကာ ဘာသာ ဂၠိုင် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဂၠးတိ (Globalization) ကေုာံ အင်တာနက် ဂှ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် ဘာသာ အင်္ဂလိက် ဂွံ ဒှ် ဘာသာ အဓိက သွက် ပရေင်ဆက်စပ် ဂၠးတိ (Lingua franca) ရ။ အရာဏအ် ပကဵု ညံင် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဍုင် နာနာ ဒးကတ်လ္ၚတ် ဘာသာ မိ ဇကု ကေုာံ ဘာသာ အင်္ဂလိက် မွဲစွံ ရ။<ref name="blommaert">{{cite book |last=Blommaert |first=J. |title=The Sociolinguistics of Globalization |publisher=Cambridge University Press |year=2010 |pages=40-45}}</ref> == ၃။ သဘာဝ က္ဍဟ် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဉာဏ် (Neuroscience and Cognitive Development) == ပရေင်သုတေသန ပညာ က္ဍဟ် (Neuroscience) ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ပရေင်စကာ ဘာသာ ဂၠိုင် ဂှ် ကဵု ဖဵုခိုဟ် လတူ လဒက်ပတန် က္ဍဟ် ကောန်မၞိဟ် တအ် ဗွဲမလောန် ရ။<ref name="bialystok">{{cite book |last=Bialystok |first=E. |title=Bilingualism in Development: Language, Literacy, and Cognition |publisher=Cambridge University Press |year=2001 |pages=150-155}}</ref> * '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ က္ဍဟ် (Brain Plasticity):''' မၞိဟ် မဟီု ဘာသာ ဂၠိုင် တအ် နွံကဵု ဒြဟတ် ကလာပ်ရုပ် ပရိုင် (Grey matter) မတီု ဂၠိုင် နူ မၞိဟ် ဓမ္မတာ ပ္ဍဲ ဒေသ က္ဍဟ် မဆေင်ကဵု အရေဝ်ဘာသာ (Inferior parietal cortex)။ * '''ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဉာဏ် (Executive Control):''' ညးတအ် မာန် ဖန်ဇန် ပြသၞာ ထုဲထံင် တအ် ဂွံ ပြဟ် နူ မၞိဟ် ဓမ္မတာ ဟိုတ်နူ က္ဍဟ် ဍေဟ်တအ် ဒးရုဲစှ် ကေုာံ ထိင်ဒဝ် အရေဝ်ဘာသာ ၜါ ပ္ဍဲ အခိင် မွဲစွံ လၟိုန်။ * '''စဵုဒၞာ ယဲ ဝိုတ် (Dementia):''' မၞိဟ် မစကာ ဘာသာ ဂၠိုင် ဂှ် ဒးဒုင် ယဲ က္ဍဟ် လီု ကေုာံ ယဲ ဝိုတ် (Alzheimer's) လဇုဲ နူ မၞိဟ် မဟီု ဘာသာ မွဲ ၜိုတ် ၄ စဵုကဵု ၅ သၞာံ ရ။ == ၄။ ပရေင်ပညာ ဘာသာ ဂၠိုင် (Multilingual Education - MLE) == ပရေင်ပညာ မစကာ ဘာသာ ဂၠိုင် (Multilingual Education - MLE) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၞောတ် ပရေင်ပညာ မစကာ ဘာသာ မိ ကိုပ်ကၠာ (First-language-first) တုဲ မှ ဆက် ကတ်လ္ၚတ် ဘာသာ ဍုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဘာသာ ဂၠးတိ ရ။<ref name="unesco">{{cite web |title=Education in a Multilingual World |publisher=UNESCO Education Position Paper |year=2003 |url=https://unesdoc.unesco.org/}}</ref> သၞောတ် MLE ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ၄ ကဆံင် - # '''ကဆံင် ၁:''' ဗတောန် ပညာ နကဵု ဘာသာ မိ အလုံအိုတ်သီု (သွက် ကောန်ၚာ် အဝဲဍောတ်)။ # '''ကဆံင် ၂:''' ခိုင်ကၠိုက် ပ္ဍဲ ဘာသာ မိ တုဲ စ ပၠောပ် ဘာသာ ဒုတိယ နကဵု ပရေင်ဟီုဂး။ # '''ကဆံင် ၃:''' ဗတောန် ပရေင်ချူ ဗှ် ပ္ဍဲ ဘာသာ ဒုတိယ။ # '''ကဆံင် ၄:''' စကာ ဘာသာ ၜါ မွဲစွံ သွက်ဂွံ ကတ်လ္ၚတ် ပညာ အလုံ မွဲ ဘဝ။ သၞောတ် ဏအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက် ဂကူ ကောန်ဍောတ် (Minority languages) မပ္တံကဵု ဂကူမန် ညံင်ဂွံ မင်မဲ ဘာသာ ဇကု ကေုာံ ဟွံဂွံ ဍိုန်လျ ပ္ဍဲ ပရေင်ပညာ ခေတ်တၟိ ရ။ == ၅။ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Language Policy and Politics) == ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် လတူ ဂၠးတိ ဏအ် ဒးဖန်ဗဒှ် သၞောဝ်ဥပဒေ ဘာသာ ဂၠိုင် (Official multilingualism) သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ပရေင်ညဳသၟဟ် ညးဍုင်ကွာန် ရ။ {| class="wikitable sortable" |+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဍုင် မစကာ ဘာသာ ဂၠိုင် နဒဒှ် သၞောဝ်ဥပဒေ အဓိက |- ! ယၟု ဍုင် ! ဘာသာ အဓိက ဂမၠိုင် ! အကာဲအရာ သၞောဝ် |- | [[ဍုင် သွိတ်ဇြာလာန်]] (Switzerland) | ဂျာမနဳ၊ ပြင်သေတ်၊ အဳတလဳ၊ ရဝ်မာန် (Romansh) | ဘာသာ ၄ သာ် ဒှ် ဘာသာ ရုင် တုပ်သၟဟ် တုဲ ညးဍုင်ကွာန် တအ် မာန် စကာ ဘာသာ ဇကု ဒးဂၞပ် ပ္ဍဲ ရုင် အလဵုအသဳ ရ။ |- | [[ဍုင် အိန္ဒိယ]] (India) | ဟိန္ဒဳ၊ အင်္ဂလိက်၊ ကေုာံ ၂၂ ဘာသာ တၞဟ် | ဟိန္ဒဳ ကဵု အင်္ဂလိက် ဒှ် ဘာသာ ရုင် အလဵုအသဳ ဗဟဵု တုဲ၊ တွဵုရး (States) တအ် နွံ အခေါင် ရုဲစှ် ဘာသာ မိ ညးတအ် ရ။ |- | [[ဍုင် ကနေဒါ]] (Canada) | အင်္ဂလိက်၊ ပြင်သေတ် | သၞောဝ်ဥပဒေ ကဵု အခေါင် တုပ်သၟဟ် သွက် ဘာသာ ၜါ ဏအ် ပ္ဍဲ အလုံ ဍုင် ရ။ |- | [[ဍုင် လပ်ဇြေန်ဗံက်]] (Luxembourg) | လပ်ဇြေန်ဗံက်၊ ပြင်သေတ်၊ ဂျာမနဳ | ပရေင်စကာ ဘာသာ ဝွံ တန်တဴ လတူ အကာဲအရာ။ လိက်သၞောဝ် (ပြင်သေတ်)၊ ပရေင်အုပ်ဓုပ် (ဂျာမနဳ/ပြင်သေတ်)၊ ကေုာံ အရေဝ် ဓမ္မတာ (လပ်ဇြေန်ဗံက်)။ |} == ၆။ ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ အရေဝ် (Societies and Code-switching) == ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမၞိဟ် မစကာ ဘာသာ ဂၠိုင် ဂှ်၊ ပိုယ် ဂွံဆဵု သဘာဝ မွဲ မကော်စ ပရေင်ပြံင်လှာဲ အရေဝ် (Code-switching) ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် ပရေင်စကာ ဘာသာ ၜါ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင်နူဂှ် နှဴရဴ ဒၟံင် ရေင်သကအ် ပ္ဍဲ မွဲ ဝါကျ ဟွံသေင်မ္ဂး မွဲ ပရေင်ဟီုဂး ရ။ ဥပမာ - မၞိဟ် မန် မွဲ ဟီု အရေဝ် မန် တုဲ ပြံင် စကာ ဝေါဟာရ ဗၟာ ဟွံသေင်မ္ဂး အင်္ဂလိက် ပ္ဍဲ အကြာ ဂှ် (ဥပမာ "ကမၠောန် ဏအ်ဂှ် လောဲသွာ simple မံင် ရ") ဂှ် ဒှ် သဘာဝ Code-switching ရ။ ဏအ်ဝွံ ဟွံသေင် ဟိုတ်နူ ညးတအ် ဟွံတီ အရေဝ် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် အစောံသတ္တိ မာန် ဖန်ဇန် စကာ ဝေါဟာရ မကိတ်ညဳ အိုတ် သွက် အကာဲအရာ ဂှ် ရ။ == ၇။ ယေန်သၞာင် ကေုာံ သဳအိုရဳ ပရေင်ဆက်စပ် (Culture and Interaction Theory) == နကဵု လညာတ် [[သဳအိုရဳ]] မဆေင်ကဵု ပရေင်စိုတ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Sociocultural theory) မ္ဂး၊ အရေဝ်ဘာသာ ဝွံ ဒှ် အရာ မကေတ်နင် ယေန်သၞာင် ကေုာံ လညာတ် သမ္တီ (Identity) မွဲ ရ။ သဘာဝ ဘာသာ ဂၠိုင် ကဵု ယေန်သၞာင် ဂၠိုင် (Multiculturalism) ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် ညံင်ရဴ မ ကဵု သၞော် ရ။ မၞိဟ် မကတ်လ္ၚတ် ဘာသာ တၟိ မွဲ ဂှ် မာန် ကၠိုဟ်ခၠင် အခိုက်အလိုက် ကေုာံ လညာတ် ညးတၞဟ် ဂွံ လောဲသွာ နူ မၞိဟ် ဓမ္မတာ ရ။ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် ပရေင်မံင်စံင် ညဳသၟဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် မနွံကဵု ဂကူ နာနာ (Diverse communities) ဂွံ တန်တဴ မာန် ရ။ == ၈။ အန္တရာယ် ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ ဘာသာ (Endangerment and Language Preservation) == ၜိုန်ရ သဘာဝ ဘာသာ ဂၠိုင် ဇၞော်မောဝ် ဒၟံင် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် နွံကဵု အန္တရာယ် မွဲ - ဂှ်တုန် ဘာသာ ဇၞော်ဇၞော် တအ် ဍဵုဍိုက် ပလီုပလာ် ထောအ် ဘာသာ ကောန်ဍောတ် တအ် (Language death) ရ။ အခိင် တ္ၚဲဏအ် အရေဝ်ဘာသာ လတူ ဂၠးတိ နွံ ၜိုတ် ၇,၀၀၀ တွိုတ်၊ ဆဂး တၠပညာ တအ် ဆိင်လဝ် ဒဒှ်ရ ကဝက် ပြင်င် ဂှ် မာန် ကၠေအ်ကၠက် အာ ပ္ဍဲ လအိတ် ဗွဝ်ကၠံ ၂၁ ဏအ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေင်မင်မဲ ဘာသာ (Language preservation) မပ္တံကဵု ပရေင်ခၞံဗဒှ် လိက်ပတ်၊ ပရေင်စကာ ပ္ဍဲ အင်တာနက်၊ ကေုာံ ပရေင်ပတိုန် ကဆံင် ဘာသာ မိ ဂှ် ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက် ဂကူ ကောန်ဍောတ် တအ် ရ။ == ၉။ အဖွဲ့အစည်း သုတေသန ဂၠးတိ (International Research Organizations) == သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ ထံက်ပင် ပရေင်စကာ ဘာသာ ဂၠိုင် ဂှ်၊ တၠပညာ တအ် ဒက်ပတန် လဝ် ဂကောံ သုတေသန နာနာ ရ။ ဂကောံ မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် ဂကောံ သဘာဝ ဘာသာ ဂၠိုင် အလုံ ဂၠးတိ (International Association of Multilingualism - IAM) မဒက်ပတန် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၃ ရ။<ref name="cenoz">{{cite book |last=Cenoz |first=J. |title=Towards Multilingual Education: Basque Educational Research from an International Perspective |publisher=Multilingual Matters |year=2009 |pages=20-25}}</ref> ဂကောံ ဏအ်ဝွံ လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူ ဗီုလဵု ကောန်ၚာ် တအ် ကတ်လ္ၚတ် ဘာသာ၊ ဗီုလဵု ဍုင် တအ် ဖန်ဇန် သၞောဝ်ဥပဒေ၊ ကေုာံ ပတိတ် လိက်ကၞပ် ဂျာနယ် သုတေသန ဂၠးတိ (International Journal of Multilingualism) သွက်ဂွံ တြးပတိတ် လညာတ် သုတေသန တၟိတၟိ တအ် ရ။ == ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ဉာဏ်စက် (Future and Artificial Intelligence) == ပ္ဍဲကဵု ခေတ် အနာဂတ် ဝွံ၊ [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial intelligence) တအ် ပြံင်လှာဲ လဝ် ဗီုလဵု မၞိဟ် တအ် ဆက်စပ် ရေင်သကအ် နကဵု ဘာသာ ရ။ ကိရိယာ ကၠာဲဘာသာ နကဵု ဉာဏ်စက် မပ္တံကဵု Google Translate ကေုာံ DeepL တအ် မာန် ကၠာဲ အရေဝ် နူ မွဲ ဘာသာ စိုပ် မွဲ ဘာသာ ပ္ဍဲ အခိင် တင်ဂၞင် (Real-time translation) ရ။ လညာတ် လ္ၚဵု ဟီု ဒဒှ်ရ ဉာဏ်စက် ဏအ် ပကဵု ညံင် မၞိဟ် တအ် ဟွံနွံပၟိက် ကတ်လ္ၚတ် ဘာသာ တၟိ ယျ ရ။ ဆဂး၊ တၠပညာ ဗွဲမဂၠိုင် ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ ဉာဏ်စက် ဝွံ ဒှ် ဆ ကိရိယာ ရီုဗင် မွဲ သၟး တုဲ၊ သဘာဝ ပရေင်ဆက်စပ် ဇေတ်တ် (Human connection) ကေုာံ ပရေင်ကၠိုဟ် ယေန်သၞာင် ဂှ် ဒးတန်တဴ လတူ ဉာဏ် မၞိဟ် ဇေတ်တ် မလ္ၚတ် လဝ် ဘာသာ ဂၠိုင် ဏီ ရောင်။ == နိဿဲဂမၠိုင် == <references /> == ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် == * [[ဘာသာဗေဒ]] (Linguistics) * [[ပရေင်ပညာ ဘာသာ ဂၠိုင်]] (Multilingual education) * [[ယေန်သၞာင် ဂၠိုင်]] (Multiculturalism) * [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial intelligence) {{Navbox | name = Linguistics and Languages | title = ဘာသာဗေဒ ကေုာံ ပရေင်စကာ ဘာသာ (Linguistics and Language Use) | listclass = hlist | state = autocollapse | group1 = လညာတ် သဇိုင် | list1 = * [[သဘာဝ ဘာသာ ဂၠိုင်]] (Multilingualism) * [[ဘာသာဗေဒ]] (Linguistics) * [[ဘာသာ မိ]] (First language) * [[ယေန်သၞာင် ဂၠိုင်]] (Multiculturalism) | group2 = ပရေင်ပညာ ကေုာံ သၞောဝ် | list2 = * [[ပရေင်ပညာ ဘာသာ ဂၠိုင်]] (Multilingual education) * [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ အရေဝ်]] (Code-switching) * [[သၞောဝ်ဥပဒေ ဘာသာ]] (Language policy) * [[ပရေင်မင်မဲ ဘာသာ]] (Language preservation) | group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင် | list3 = * [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial intelligence) * [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဂၠးတိ]] (Globalization) * [[ပညာ က္ဍဟ်]] (Neuroscience) }} [[Category:ဘာသာဗေဒ]] [[Category:ယေန်သၞာင်]] [[Category:ပရေင်ပညာ]] m9s28fj2ut3czh66w193rmc459exjla ဘာသာ မိ 0 11632 56147 2026-07-13T06:31:34Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "'''ဘာသာ မိ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''အရေဝ် မိ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''First language'', ''Mother tongue'', ဟွံသေင်မ္ဂး ''Native language'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အရေဝ်ဘာသာ မွဲ မကောန်ၚာ် မွဲ လ္ၚတ် ကတ်ကေတ် လဝ် နူကဵု အခိင် ကာလ..." 56147 wikitext text/x-wiki '''ဘာသာ မိ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''အရေဝ် မိ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''First language'', ''Mother tongue'', ဟွံသေင်မ္ဂး ''Native language'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အရေဝ်ဘာသာ မွဲ မကောန်ၚာ် မွဲ လ္ၚတ် ကတ်ကေတ် လဝ် နူကဵု အခိင် ကာလ ဍောတ်တ် (နူ သၠးဂၠံဂဝ် စဵုကဵု အခိင် အဝဲ ဍောတ်) ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။ ဘာသာ မိ ဝွံ ဒှ် သဇိုင် အဓိကအိုတ် သွက် ပရေင်ဆက်စပ် (Communication)၊ ပရေင်ချပ် စိုတ် (Cognition)၊ ကေုာံ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ အခိုက်အလိုက် ယေန်သၞာင် ညးမွဲ မွဲ ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် [[ဘာသာဗေဒ]] (Linguistics) မ္ဂး၊ ညးတအ် ကော်စ အရေဝ် မိ ဏအ် နဒဒှ် (L1) တုဲ၊ အရေဝ်ဘာသာ မလ္ၚတ် လက္ကရဴ တအ်ဂှ် ကော်စ ဘာသာ ဒုတိယ (L2) ရ။<ref name="crystal">{{cite book |last=Crystal |first=D. |title=The Cambridge Encyclopedia of Language |edition=3rd |publisher=Cambridge University Press |year=2010 |pages=430-435}}</ref> မၞိဟ် မဟီု အရေဝ် ဘာသာ မိ မွဲမွဲ ဂှ် ညးကော်စ "Native speaker" (ညးမဟီု အရေဝ် သဇိုင်) ရ။ ဘာသာ မိ ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် က္ဍဟ် ကောန်ၚာ် ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ အာဲကၟာဲ ဂကူ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဘာသာ မိ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ သဳအိုရဳ၊ ဇဳဝဗေဒ၊ ပရေင်ပညာ၊ ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ ဘာသာ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။ [[File:Shaheed_Minar_Dhaka.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး တိုင်သမ္တီ တ္ၚဲ ဘာသာ မိ ဂၠးတိ (Shaheed Minar) ပ္ဍဲ ဍုင် ဍာကာ၊ ဘင်္ဂလာဒေတ် (Bangladesh) မဒှ် သင်္ကေတ ပရေင်ဆာန် ဘာသာ မိ။]] == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == "ဘာသာ မိ" ဝွံ နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် မ္ဂး ဒှ် အရေဝ်ဘာသာ မမၞိဟ် မွဲ ကတ်လ္ၚတ် ကေတ် အလဵုအလဵု (Acquired naturally) ဟွံဒး စကာ ပရေင်ဗတောန် နကဵု လိက် ဟွံသေင်မ္ဂး ဘာတန် ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် အရေဝ်ဘာသာ မမၞိဟ် ဂှ် မာန် ဟီု၊ ကၠိုဟ်၊ ကေုာံ ချပ် ဗွဲမပြဟ် ကေုာံ ချိုတ်ပၠိုတ် အိုတ် (Most proficient) ပ္ဍဲ ဘဝ ညးတေအ် ရ။ ပ္ဍဲကဵု အကာဲအရာ ဂကောံမၞိဟ် လ္ၚဵု တအ် မ္ဂး၊ ကောန်ၚာ် မွဲ မာန် နွံကဵု "ဘာသာ မိ" ဂၠိုင်နူ မွဲ မာန် ရ (Simultaneous bilingualism)။ ဥပမာ - ယဝ်ရ မိ မဟီု အရေဝ် မန် တုဲ မ မဟီု အရေဝ် အင်္ဂလိက် ကဵု ကောန်ၚာ် ဂှ် နူ အခိင် ကတဵုဒှ် မၞိဟ် မ္ဂး၊ ကောန်ၚာ် ဂှ် နွံကဵု ဘာသာ မိ ၜါ (Bilingual native speaker) မာန် ရ။ == ၂။ ဝင် ကေုာံ လညာတ် ဝေါဟာရ (History and Terminology) == ဝေါဟာရ "Mother tongue" (ဘာသာ မိ) ဝွံ ကၠုင်နူ လညာတ် တြေံ မစၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ "မိ" (Mother) ဝွံ ဒှ် မၞိဟ် အဓိက မလွဳလွတ် ကေုာံ ဟီု အရေဝ် ကဵု ကောန်ၚာ် အခိင် ဍောတ်တ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အရေဝ် ကောန်ၚာ် ဂှ် ကတ်လ္ၚတ် ကေတ် ဂှ် ဒှ် အရေဝ် မိ ဍေဟ် ရ။<ref name="skutnabb">{{cite book |last=Skutnabb-Kangas |first=T. |title=Bilingualism or Not: The Education of Minorities |publisher=Multilingual Matters |year=1981 |pages=12-18}}</ref> ပ္ဍဲ ခေတ် ကၠာ တေအ် ဂှ် ညးတအ် ထေင် ကေတ် လဝ် ဒဒှ်ရ ဘာသာ မိ ဂှ် ပါကၠုင် နူ ဆီ (Bloodline)၊ ဆဂး နကဵု လညာတ် သုတေသန ခေတ်တၟိ မ္ဂး ဍေဟ် ဟွံဆက်စပ် ကု ဆီဇာတ် (Ethnicity) ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဆက်စပ် ကု ပွဳပွူ (Environment) ညးတေအ် ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် လဝ် ဂှ် သၟး ရ။ ယဝ်ရ ကောန်ၚာ် မန် မွဲ ဒးဒုင် လွဳလွတ် ပ္ဍဲ သ္ၚိကၟိန် အင်္ဂလိက် ပ္ဍဲ ဍုင် အမေရိကာန် နူ အခိင် မသၠးဂၠံဂဝ် မ္ဂး၊ ဘာသာ မိ ညးတေအ် ဂှ် ဒှ် အင်္ဂလိက် ရ။ == ၃။ လၟေင် ပရေင်ကတ်လ္ၚတ် ဘာသာ (Language Acquisition Process) == ပရေင်ကတ်လ္ၚတ် ဘာသာ မိ ဂှ် ဒှ် လၟေင် သဘာဝ မအမ်သဝ် အိုတ် ပ္ဍဲ ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။ လၟေင် ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် အတိုင် အဆံင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ - # '''အဆံင် ရမ္သာင် (Babbling stage):''' အကြာ ၆ ဂိတု ကဵု ၈ ဂိတု၊ ကောန်ၚာ် တအ် စ ပတိတ် ရမ္သာင် ဗျည် ကဵု သွိုရ် မပ္တံကဵု "မာ-မာ" "ပါ-ပါ"။ # '''အဆံင် မွဲ ဝေါဟာရ (One-word stage):''' အကြာ ၉ ဂိတု ကဵု ၁၈ ဂိတု၊ ကောန်ၚာ် တအ် စ ဟီု မလိက် မွဲမွဲ (ဥပမာ - "ဍာ်"၊ "မိ") သွက်ဂွံ လလောင်တြး အဓိပ္ပါယ် အလုံ။ # '''အဆံင် ၜါ ဝေါဟာရ (Two-word stage):''' အကြာ ၁၈ ဂိတု ကဵု ၂၄ ဂိတု၊ ကောန်ၚာ် တအ် စ ပံင် ဝေါဟာရ ၜါ (ဥပမာ - "သုင် ဍာ်"၊ "အာ ဝေင်")။ # '''အဆံင် သဒ္ဒါ အလုံ (Telegraphic stage):''' ကြဴနူ ၂ သၞာံ ပြင်၊ ကောန်ၚာ် တအ် စ လ္ၚတ် သဒ္ဒါ (Grammar) တုဲ ဟီု ဝါကျ အလုံ မာန် ကၠုင် ရ။ == ၄။ သဇိုင် ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ က္ဍဟ် (Biological Basis and Brain) == နကဵု လညာတ် [[သဳအိုရဳ]] (Theory) တၠပညာ ဘာသာဗေဒ နဝ်မ် ချောမ်သကဳ (Noam Chomsky) မ္ဂး၊ ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် သီုကဵု သၞောတ် စက် ပ္ဍဲ က္ဍဟ် မကော်စ Language Acquisition Device (LAD) ရ။ အရာ ဏအ် ပကဵု ညံင် ကောန်ၚာ် တအ် ဂွံ တီ သဒ္ဒါ သဘာဝ (Universal Grammar) အလဵုအလဵု ရ။<ref name="chomsky">{{cite book |last=Chomsky |first=N. |title=Aspects of the Theory of Syntax |publisher=MIT Press |year=1965 |pages=25-30}}</ref> ပ္ဍဲ က္ဍဟ် မၞိဟ် တအ် ဂှ်၊ ဒၞာဲ မကော်စ ဒၞာဲ ဗရဝ်ကာ (Broca's area) ဝွံ ဆက်စပ် ကု ပရေင်ပတိတ် ရမ္သာင် တုဲ၊ ဒၞာဲ ဝါနဳကဳ (Wernicke's area) ဝွံ ဆက်စပ် ကု ပရေင်ကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ် ရ။ တၠပညာ Eric Lenneberg လေဝ် ပတိုန်ထ္ၜး လဝ် သဳအိုရဳ အခိင်ကာလ ကိစ္စဇၞော် (Critical Period Hypothesis) မဟီုတွံ ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ မၞိဟ် မွဲ ဟွံဂွံ လ္ၚတ် ဘာသာ မိ အကြာ အခိင် ကတဵုဒှ် မၞိဟ် ကဵု အဝဲ ဍောတ် (ကိုပ်ကၠာ အခိင် အဝဲ စိုပ်) မ္ဂး၊ ညးတေအ် ဟွံမာန် လ္ၚတ် ဘာသာ မိ ဂှ် ဍိုက်ပေင် မွဲလှ်ေ ရ။ == ၅။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပရေင်စိုတ် ကေုာံ ဉာဏ် (Cognitive and Psychological Impact) == ဘာသာ မိ ဝွံ ကဵု ဖဵု လတူ ဗီုလဵု ပိုယ် ညာတ် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဂၠးတိ ရ။ သဳအိုရဳ ဝေါ့ဖ်-သာပဳယျာ (Sapir-Whorf hypothesis) ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ဆက်စပ် ဘာသာဗေဒ (Linguistic relativity) ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ လဒက်ပတန် ဘာသာ မိ ဝွံ ပကဵု ညံင် လညာတ် ပရေင်ချပ် (Thought) မၞိဟ် တအ် ဂွံ ပြံင်လှာဲ တၞဟ်ခြာ ရ။<ref name="pinker">{{cite book |last=Pinker |first=S. |title=The Language Instinct: How the Mind Creates Language |publisher=William Morrow and Company |year=1994 |pages=55-60}}</ref> ဥပမာ - ပ္ဍဲ အရေဝ်ဘာသာ လ္ၚဵု တအ် ဂှ် ဟွံမဲ ဝေါဟာရ သွက် အသာ် "သွာတ်" ကဵု "သ္ၚေက်" တၞဟ်ခြာ (စကာ မွဲ မ လိက် ဓဝ်)။ မၞိဟ် မဟီု အရေဝ် ဂှ် တအ် မာန် ပါ်ခြာ အသာ် ၜါ ဏအ် ဝါတ် နူ မၞိဟ် မဟီု အရေဝ် အင်္ဂလိက် မာန် ရ။ တုဲပၠန်၊ ဘာသာ မိ ဝွံ ဒှ် အရာ မဆက်စပ် ကု ပရေင်ဒုင်စသိုင် (Emotions) မနက်သြိုဟ် အိုတ် ရ။ ကာလ မၞိဟ် တအ် ထေဲ ဟွံသေင်မ္ဂး အောန်စိုတ် မ္ဂး၊ ညးတအ် ဗွဲမဂၠိုင် ကလေင် စကာ ဘာသာ မိ ညးတအ် အလဵုအလဵု ရ။ == ၆။ ဘာသာ မိ ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Mother Tongue and Culture) == အရေဝ် မိ ကဵု ယေန်သၞာင် (Culture) ဂှ် ဒှ် အရာ ၜါ မပါ်ခြာ ဟွံဂွံ ရ။ ဘာသာ မိ ဝွံ ဒှ် "သ္ၚိ တိုက်" (Repository) မတန်သိပ် လဝ် အာဲကၟာဲ ဇုဇဗဴလ၊ ဝင်၊ လိက်ပတ်၊ ဒွက်၊ ကေုာံ လညာတ် သဘာဝ တအ် ရ။ ဝေါဟာရ ပ္ဍဲ ဘာသာ မိ မွဲမွဲ ဂှ် ထ္ၜးကဵု အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက် ဂကောံမၞိဟ် ဂှ် ရ။ ဥပမာ - ပ္ဍဲ အရေဝ် မန် ဂှ် နွံ ဝေါဟာရ ဗွဲမဂၠိုင် မဆက်စပ် ကု ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ မထ္ၜးကဵု အခိုက်အလိုက် ဘဝ ဂကူမန် ရ။ ကာလ ဘာသာ မိ မွဲ ကၠေအ်ကၠက် အာ မ္ဂး၊ သၞောတ် ပရေင်တီ (Knowledge system) သွက် ဂၠးတိ ဂှ် လေဝ် ကၠေအ် အာ မွဲစွံ ကီု ရ။ == ၇။ လၟိဟ် ညးမဟီု ဘာသာ သဇိုင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (Top Native Languages Globally) == ပ္ဍဲ ဂၠးတိ တ္ၚဲဏအ် နွံ အရေဝ်ဘာသာ ၜိုတ် ၇,၀၀၀ ပြင်င် ရ။ ဆဂး လၟိဟ် မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဂှ် စကာ အရေဝ်ဘာသာ မိ ညိည သၟး ရ။ {| class="wikitable sortable" |+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး အရေဝ်ဘာသာ မနွံ ညးမဟီု နဒဒှ် ဘာသာ မိ ဂၠိုင်အိုတ် (စရင် Ethnologue) |- ! လၟေင် ! အရေဝ်ဘာသာ ! လၟိဟ် ညးမဟီု (ဘာသာ မိ) ! ဒေသ အဓိက |- | ၁ | ကြုက် (Mandarin Chinese) | ၉၃၉ မဳလဳယာန် | ဍုင်ကြုက် (China) |- | ၂ | သပိန် (Spanish) | ၄၈၅ မဳလဳယာန် | သမၠုင်ကျာ အမေရိက (South America), ဍုင်သပိန် |- | ၃ | အင်္ဂလိက် (English) | ၃၈၀ မဳလဳယာန် | အမေရိကာန်, ယူကေ, သြသတြေလျ |- | ၄ | ဟိန်ဒဳ (Hindi) | ၃၄၅ မဳလဳယာန် | အိန္ဒိယ (India) |- | ၅ | ဘင်္ဂလဳ (Bengali) | ၂၃၆ မဳလဳယာန် | ဘင်္ဂလာဒေတ် (Bangladesh), အိန္ဒိယ |} == ၈။ ပရေင်ကၠေအ်ကၠက် ဘာသာ ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ (Language Endangerment and Preservation) == ၜိုန်ရ ဂၠးတိ ဏအ် နွံ အရေဝ်ဘာသာ ဂၠိုင် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ လက္ကရဴ ဗွဝ်ကၠံ ဏအ် အရေဝ်ဘာသာ မနွံ ညးမဟီု အောန် (Minority languages) တအ်ဝွံ နွံ ပ္ဍဲ အန္တရာယ် မကၠေအ်ကၠက် အာ (Language endangerment) ရ။ လညာတ် တၠပညာ တအ် မ္ဂး ဇၟာပ်ဇၟာပ် ၁၄ တ္ၚဲ မ္ဂး အရေဝ်ဘာသာ မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ကၠေအ်ကၠက် အာ ဒၟံင် ရ။<ref name="krauss">{{cite journal |last=Krauss |first=M. |title=The World's Languages in Crisis |journal=Language |volume=68 |issue=1 |pages=4-10 |year=1992}}</ref> ဟိုတ် မပကဵု ညံင် ဘာသာ မိ ဂွံ ကၠေအ် အာ ဂှ် - * '''သြဇာ ဘာသာ ဇၞော် (Linguistic Imperialism):''' ကောန်ၚာ် တအ် ဒးလ္ၚတ် ဘာသာ အဓိက ဍုင် (ဥပမာ - ဗၟာ၊ သေံ၊ အင်္ဂလိက်) သွက်ဂွံ ဂွံ ကမၠောန် တုဲ ဟွံဟီု အရေဝ် မိ။ * '''ပရေင်ဖအောန် အခေါင်အရာ (Assimilation Policies):''' အလဵုအသဳ လ္ၚဵု တအ် ဟွံကဵု အခေါင် ဗတောန် ဘာသာ ကောန်ဍုင်အရင် ပ္ဍဲ ဘာတန်။ * '''ပရေင်ပြံင် ဌာန် (Migration):''' မၞိဟ် တအ် ပြံင် ဌာန် စိုပ် ဍုင် ဇၞော် တုဲ ပရေင်စကာ ဘာသာ မိ အောန် စှ်ေ အာ။ သွက်ဂွံ မင်မဲ ဘာသာ မိ ဏအ် ဂှ်၊ ပရေင်သုတေသန၊ ပရေင်ချူ လိက်ပတ်၊ ကေုာံ ပရေင်ဗတောန် ပ္ဍဲ ဘာတန် (Mother-tongue based education) တအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။ == ၉။ အခေါင်အရာ ပရေင်ပညာ ကေုာံ သၞောဝ် ဂၠးတိ (Educational Rights and International Law) == ကုလသမဂ္ဂ (UN) ကေုာံ UNESCO တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ အခေါင် မဂွံ လ္ၚတ် ကေုာံ ဗတောန် ပညာ နကဵု ဘာသာ မိ ဇကု ဂှ် ဒှ် အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ် (Human right) အဓိက မွဲ ရ။ သုတေသန ပရေင်ပညာ ဂမၠိုင် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ကောန်ၚာ် မဂွံ ဗတောန် ဘာ သဇိုင် နကဵု ဘာသာ မိ (Mother-tongue based multilingual education - MTB-MLE) တအ်ဂှ် နွံ အစောံသတ္တိ ပရေင်ချပ် ကေုာံ အံင်ဇၞး ဘာ ခိုဟ် နူ ကောန်ၚာ် မဒး ဗတောန် နကဵု ဘာသာ တၞဟ် တအ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၉ ဂှ် UNESCO စၟတ်သမ္တီ လဝ် တ္ၚဲ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၁ (21 February) နဒဒှ် '''တ္ၚဲ ဘာသာ မိ ဂၠးတိ''' (International Mother Language Day) သွက်ဂွံ ထ္ၜးကဵု ဂုဏ်သိက္ခာ အရေဝ်ဘာသာ နာနာ ကေုာံ ဂစာန် မင်မဲ ယေန်သၞာင် အလုံ ဂၠးတိ ရ။ တ္ၚဲ ဏအ်ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ ပရေင်အာတ်မိက် ပရေင်ဘာသာ ဘင်္ဂလဳ ပ္ဍဲ ဍုင် ဘင်္ဂလာဒေတ် (Language Movement) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၂ ရ။ == ၁၀။ အနာဂတ် ဘာသာ မိ ကေုာံ နည်းပညာ (Future of Mother Tongue and Technology) == အနာဂတ် ဘာသာ မိ ဗွဲတၟေင် ဘာသာ မနွံ ညးမဟီု အောန် တအ်ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ နည်းပညာ ခေတ်တၟိ ရ။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial intelligence) ကေုာံ စက် ကၠာဲဘာသာ (Machine Translation) တအ် မာန် ရီုဗင် ကဵု ပရေင်မင်မဲ ဘာသာ မိ ဂွံ ရ။ ယဝ်ရ ဂကောံမၞိဟ် မွဲ ဖန်ဗဒှ် လိက်ပတ် ကေုာံ ဝဳကဳပဳဒဳယာ (Wikipedia) နကဵု ဘာသာ မိ ဍေဟ်တအ် ဂၠိုင်င် မ္ဂး၊ ဉာဏ်စက် တအ် လေဝ် မာန် လ္ၚတ် ကေတ် သဒ္ဒါ ကေုာံ ဝေါဟာရ တအ် ဏအ် တုဲ မာန် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ကိရိယာ မပ္တံကဵု စက် ကၠာဲဘာသာ သွက် ဘာသာ ဂှ် မာန် ရ။ ပရေင်ဒဳဂျဳတေဝ် (Digitalization) ဏအ်ဝွံ ဒှ် ဂၠံင်တရဴ အဓိက သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ဘာသာ မိ တအ် ညံင် ဂွံ ဂျိုင်သှ်ေ အာ စဵုကဵု အနာဂတ် ကောန်စဴ ကောန်စေက် တအ် ရောင်။ == နိဿဲဂမၠိုင် == <references /> == ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် == * [[ဘာသာဗေဒ]] (Linguistics) * [[ပရေင်ကတ်လ္ၚတ် ဘာသာ]] (Language acquisition) * [[သဘာဝ ဘာသာ ၜါ]] (Bilingualism) * [[တ္ၚဲ ဘာသာ မိ ဂၠးတိ]] (International Mother Language Day) {{Navbox | name = Linguistics | title = ဘာသာဗေဒ ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာ (Linguistics and Languages) | listclass = hlist | state = autocollapse | group1 = သဇိုင် ဘာသာဗေဒ | list1 = * [[ဘာသာ မိ]] (First language) * [[ဘာသာ ဒုတိယ]] (Second language) * [[သဘာဝ ဘာသာ ၜါ]] (Bilingualism) * [[ပရေင်ကတ်လ္ၚတ် ဘာသာ]] (Language acquisition) | group2 = သဳအိုရဳ ကေုာံ လညာတ် | list2 = * [[သဒ္ဒါ သဘာဝ]] (Universal grammar) * [[သဳအိုရဳ အခိင်ကာလ ကिစ္စဇၞော်]] (Critical period hypothesis) * [[ဘာသာဗေဒ ပရေင်မၞိဟ်]] (Sociolinguistics) * [[ဘာသာဗေဒ ဉာဏ်ပညာ]] (Cognitive linguistics) | group3 = မင်မဲ ကေုာံ အခေါင်အရာ | list3 = * [[တ္ၚဲ ဘာသာ မိ ဂၠးတိ]] (International Mother Language Day) * [[ပရေင်ကၠေအ်ကၠက် ဘာသာ]] (Language endangerment) * [[ပရေင်ပညာ ဒုင်သဇိုင် ဘာသာ မိ]] (MTB-MLE) }} [[Category:ဘာသာဗေဒ]] [[Category:အရေဝ်ဘာသာဂမၠိုင်]] [[Category:ပရေင်ပညာ]] t8z297zht7ahdwaikkgfb14t8p892vi