ခရိုင် ဂယာ

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mnw">
  <siteinfo>
    <sitename>ဝဳကဳပဳဒဳယာ</sitename>
    <dbname>mnwwiki</dbname>
    <base>https://mnw.wikipedia.org/wiki/%E1%80%99%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%99%E1%80%BA</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.11</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">မဳဒဳယာ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">တၟေင်</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ညးလွပ်</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ညးလွပ် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ဝဳကဳပဳဒဳယာ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ဝှာင်</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ဝှာင် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">မဳဒဳယာဝဳကဳ</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">မဳဒဳယာဝဳကဳ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">ထာမ်ပလိက်</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">ထာမ်ပလိက် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">ရီု</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">ရီု ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ကဏ္ဍ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ကဏ္ဍ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">ပါင်မုက်</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">ပါင်မုက် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">မဝ်ဂျူ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">မဝ်ဂျူ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>ခရိုင် ဂယာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11741</id>
    <revision>
      <id>56296</id>
      <timestamp>2026-07-19T13:32:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ခရိုင် ဂယာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Gaya district'', ဟိန်ဒဳ: गया जिला) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ခရိုင် မွဲ မနွံ ပ္ဍဲ တွဵုရး [[ဗဳဟာ]] (Bihar)၊ ဍုင် [[အိန္ဒိယ]] (India) ရ။ ဍုင် ဂယာ (Gaya) ဝွံ ဒှ် ဍုင်ဇၞော် သွက် ခ...&quot;</comment>
      <origin>56296</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20739" sha1="pwob82iauljlza54f2ps7y2fbnek7kr" xml:space="preserve">'''ခရိုင် ဂယာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Gaya district'', ဟိန်ဒဳ: गया जिला) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ခရိုင် မွဲ မနွံ ပ္ဍဲ တွဵုရး [[ဗဳဟာ]] (Bihar)၊ ဍုင် [[အိန္ဒိယ]] (India) ရ။ ဍုင် ဂယာ (Gaya) ဝွံ ဒှ် ဍုင်ဇၞော် သွက် ခရိုင် ဏအ် တုဲ ဍေဟ် ဒှ် ဍုင် မဇၞော်အိုတ် မရနုက်ကဵု ၜါ ပ္ဍဲ တွဵုရး ဗဳဟာ ရ။ ခရိုင် ဂယာ ဝွံ ဒှ် ဒေသ အဓိက သွက် ပရေင်သာသနာ ကေုာံ ဝင် သမိုင်း ဂၠးတိ ဗွဲတၟေင် သွက် ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ဟိန္ဒူ ကေုာံ ဂျိန် (Jainism) တအ် ရ။ ဒေသ [[ဗောဓိဂယာ]] (Bodh Gaya) မဒှ် ဒၞာဲ ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ကလိဂွံ ဉာဏ် သဗ္ဗညုတဉာဏ် (Enlightenment) ဂှ် လေဝ် နွံ ပ္ဍဲကဵု ခရိုင် ဏအ် ကီု ရ။&lt;ref name=&quot;district&quot;&gt;Official Website of Gaya District. &quot;Profile of Gaya District&quot;. gaya.nic.in. Retrieved 2024.&lt;/ref&gt;

ခရိုင် ဏအ်ဝွံ ပံင်ကောံ လဝ် နကဵု လၟိဟ်မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ကေုာံ ယေန်သၞာင် တြေံတြဟ် တအ် တုဲ ဍေဟ် ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ရး မဂဓ (Magadh division) ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ခရိုင် ဂယာ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ပထဝဳ၊ လၟိဟ်မၞိဟ်၊ ပရေင်သာသနာ၊ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။
[[ဝှာင်:Gaya_in_Bihar_(India).svg|right|thumb|300x300px|ဒၞာဲ ဒေသ ခရိုင် ဂယာ ပ္ဍဲ တွဵုရး ဗဳဟာ၊ ဍုင်အိန္ဒိယ။]]
[[ဝှာင်:Mahabodhi_Temple_Bodh_Gaya.jpg|left|thumb|300x300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ကျာ်စေတဳ မဟာဗောဓိ (Mahabodhi Temple) မနွံ ပ္ဍဲ ဒေသ ဗောဓိဂယာ၊ ခရိုင် ဂယာ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Overview) ==
ခရိုင် ဂယာ ဝွံ ဒှ် ခရိုင် မစၟတ်သမ္တီ လဝ် နူကဵု ခေတ် အင်္ဂလိက် (British Raj) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၆၅ တေအ် ရ။ ကိုပ်ကၠာ တေအ် ခရိုင် ဏအ်ဝွံ နွံ ဇမၞော် ဗွဲမလောန် တုဲ လက္ကရဴ ဏအ် ညးတအ် ပါ်တိတ် ထောအ် ခရိုင် တၞဟ် မပ္တံကဵု [[ခရိုင် ဂျဟာနာဗာဒ်]] (Jehanabad)၊ ကေုာံ [[ခရိုင် အော်ရာန်ဂါဗာဒ်]] (Aurangabad) ရ။

ယၟု &quot;ဂယာ&quot; (Gaya) ဝွံ ကၠုင်နူ ယၟု ဒေဝတဴ ဟွံသေင်မ္ဂး ကလော် (Demon) မွဲ မဟိမု ဂယသုရ (Gayasur) လတူ လညာတ် သာသနာ ဟိန္ဒူ ရ။ ဒေသ ဏအ်ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ ဗဟဵု သွက် ပရေင်အုပ်ဓုပ်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ပညာ မနွံ ပ္ဍဲ လပါ် သၠုင်ကျာ တွဵုရး ဗဳဟာ တုဲ ဒှ် သၞေဟ် တရဴ အဓိက သွက် ကၟုဲ လ္ၚောဝ် ကျာ် (Pilgrims) နူ အလုံ ဂၠးတိ ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Origin) ==
ဝင် ခရိုင် ဂယာ ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဝင် အေန်ပါယာ ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲ ဍုင်အိန္ဒိယ တမၠာ မပ္တံကဵု အေန်ပါယာ မဂဓ (Magadha Empire) ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် [[သၟိင်အသောက]] (Emperor Ashoka) ကေုာံ ခေတ် မောရိယ (Maurya dynasty) တေအ်၊ ဂယာ ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ မဇၞော်မောဝ် အိုတ် မွဲ ရ။&lt;ref name=&quot;kumar&quot;&gt;Kumar, R. (2005). &quot;History of Magadha&quot;. Publication Division, Government of India, pages 45-50.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ လိက် ဝင် အိန္ဒိယ မပ္တံကဵု ရာမာယန (Ramayana) ကေုာံ မဟာဘာရတ (Mahabharata) တအ် ဂှ် လေဝ် ဂယာ ဝွံ ပါလုပ် ဒၟံင် နဒဒှ် ဍုင် ကျာ်သြဳ မွဲ ရ။ ကြဴနူ ခေတ် ဂုပ္ပတ (Gupta Empire) လီုလာ် အာ တုဲ၊ ဒေသ ဏအ်ဝွံ ဒးဒုင် ပလီုပလာ် နကဵု ပၞာန် တၞဟ်ဟ်၊ ဆဂး ပ္ဍဲ ခေတ် အေဿလာမ် (Islamic rule) ကေုာံ ခေတ် အင်္ဂလိက် (British period) တအ် ဂှ် ညးတအ် ကလေင် ဒက်ပတန် လဝ် ဍုင် ဂယာ နဒဒှ် ဒၞာဲ အုပ်ဓုပ် အဓိက မွဲ ရ။

== ၃။ ပထဝဳ ကေုာံ ဥတု (Geography and Climate) ==
ခရိုင် ဂယာ ဝွံ နွံ ဇမၞော် ၄,၉၇၆ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာ (၁,၉၂၁ စတုရံ တိုင်) တုဲ ဍေဟ် ပယျဵု ဆက် ဒၟံင် ကု တွဵုရး ဂျာခါန် (Jharkhand) ပ္ဍဲ လပါ် သၠုင်ကျာ ရ။

* '''တိဍာ်:''' လပါ် သၠုင်ကျာ ခရိုင် ဂှ် ဒှ် ဒေသ ဒဵု ကေုာံ ဂြိုပ် မဆက်စပ် ကု ဒဵု ချဝ်တာ နာဂပူ (Chota Nagpur Plateau) ရ။ လပါ် သၟဝ်ကျာ ဂှ် ဒှ် တိ ဗလး မနွံကဵု ဍာ် မြမောဝ် ရ။
* '''ကြုင်:''' ကြုင် အဓိက အိုတ် ဂှ် ဒှ် '''ကြုင် ဖလာဂူ''' (Phalgu River) မဒှ် ကြုင် မကိစ္စဇၞော် သွက် ပရေင်သာသနာ ဟိန္ဒူ ကေုာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ (ကော်စ ကြုင် နေရဥ္ဇရာ) ရ။ ကြုင် ဏအ်ဝွံ ပ္ဍဲ ဥတု ကညင် မ္ဂး ဍာ် ကှ် အာ တုဲ ပ္ဍဲ ဥတု ဗြဲ မ္ဂး ဍာ် ဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။
* '''ဥတု:''' ဥတု ဂယာ ဂှ် ပ္ဍဲ ဥတု ကညင် (ဧပြီ-ဇွန်) မ္ဂး ဓါတ်ဂမ္တဴ သၠုင် စိုပ် ၄၅ ဒီဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် မာန် တုဲ၊ ပ္ဍဲ ဥတု ဂံက် (ဒီဇင်ဘာ-ဇန်နဝါရဳ) မ္ဂး စှ်ေ အာ စဵုကဵု ၄ ဒီဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် မာန် ရ။

== ၄။ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ တွဵုရး (Administration and Sub-divisions) ==
ခရိုင် ဂယာ ဝွံ ဒးဒုင် အုပ်ဓုပ် လဝ် နကဵု သၞောတ် အလဵုအသဳ တွဵုရး ဗဳဟာ တုဲ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ပွိုင်ဍုင် (Sub-divisions) ကေုာံ ကွာန် (Blocks) နာနာ သာ် ရ။

ခရိုင် ဏအ်ဝွံ ပါ်လဝ် ပွိုင်ဍုင် ၄ ဂမၠိုင် -

# '''ဂယာ သဒါရ်''' (Gaya Sadar) - ဒၞာဲ ရုင်ဗဟဵု ခရိုင်။
# '''ရှေရ်ဂါတဳ''' (Sherghati)
# '''တေကာရဳ''' (Tekari)
# '''နဳမ်ချက် ဘာထာနဳ''' (Neemchak Bathani)

ပ္ဍဲကဵု ပွိုင်ဍုင် ၄ ဏအ် ဂှ်၊ နွံ ကွာန် (Community Development Blocks) သီုဖအိုတ် ၂၄ ဗလံက် (Blocks) မာန် ရ။ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဏအ်ဝွံ သွက်ဂွံ လောဲသွာ ပ္ဍဲ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် တဵုလွဳ ကေုာံ ပရေင်ထံက်ပင် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရ။

== ၅။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ လိက်ပတ် (Demographics and Languages) ==
အတိုင် စရင် လၟိဟ်မၞိဟ် ဍုင်အိန္ဒိယ သၞာံ ၂၀၁၁ (2011 Census of India) မ္ဂး၊ ခရိုင် ဂယာ နွံ လၟိဟ်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ၄,၃၉၁,၄၁၈ တၠ ရ။&lt;ref name=&quot;census&quot;&gt;Directorate of Census Operations, Bihar (2011). &quot;Census of India 2011: Bihar District Census Handbook - Gaya&quot;, Table A-1.&lt;/ref&gt;

* '''သာသနာ:''' မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ၜိုတ် ၈၈% ဂှ် လ္ၚောဝ် ပတှ်ေ သာသနာ ဟိန္ဒူ (Hinduism) တုဲ၊ ၜိုတ် ၁၁% ဂှ် ဒှ် အေဿလာမ် (Islam) ရ။ ၜိုန်ရ ဒှ် ဒၞာဲ ဇာတိ ဗုဒ္ဓဘာသာ ကီုလေဝ်၊ လၟိဟ် မၞိဟ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဇေတ်တ် ပ္ဍဲ ခရိုင် ဏအ် နွံ အောန် ဗွဲမလောန် ရ (ဆဂး ကၟုဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ နူ မ္ၚး ဍုင် ကၠုင် စိုပ် ဂၠိုင်)။
* '''အရေဝ်ဘာသာ:''' အရေဝ်ဘာသာ အဓိက မဟီုဂး ဂှ် ဒှ် '''မဂဟဳ''' (Magahi language) မဒှ် အရေဝ် လှေက် လပါ် ဟိန်ဒဳ ရ။ တုဲပၠန် အရေဝ် ဟိန်ဒဳ (Hindi) ကေုာံ ဥရဒူ (Urdu) တအ် လေဝ် စကာ ဂၠိုင် ပ္ဍဲ ရုင် အလဵုအသဳ ကေုာံ ဘာတန် တအ် ရ။
* '''ပရေင်ပညာ (Literacy):''' တင်ဂၞင် ပရေင်ပညာ မၞိဟ် ဂယာ ဂှ် နွံ ၜိုတ် ၆၃.၆၇% ရ။

== ၆။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကမၠောန် (Economy and Occupations) ==
ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အဓိက သွက် ခရိုင် ဂယာ ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ ကမၠောန် တဵုလွဳ (Agriculture) ကေုာံ ပရေင်တရဴ (Tourism) ရ။

* '''ပရေင်တဵုလွဳ:''' တိဍာ် လပါ် သၟဝ်ကျာ ဂှ် ခိုဟ် သွက်ဂွံ တဵုလွဳ သြောအ် (Rice)၊ ဂျာင် (Wheat)၊ မြေက်ခမိဟ်၊ ကေုာံ သၞေဝ် ကေဝ် တအ် ရ။
* '''ပရေင်တရဴ (Tourism):''' ကမၠောန် ဒုင် ကၟုဲ ကေုာံ ဟဝ်တယ် တအ်ဝွံ ဒှ် သြန် လုပ် အဓိက သွက် ဍုင် ဂယာ ကေုာံ ဗောဓိဂယာ ရ။ ဇၟာပ်ဇၟာပ် သၞာံ ကၟုဲ လ္ၚောဝ် ကျာ် နူ ဍုင် ဂျပေန်၊ သေံ၊ မြန်မာ၊ သဳရိလင်္ကာ ကေုာံ ဍုင် ရးပလိုတ် တအ် ကၠုင် စိုပ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
* '''စက်ရုံ အောန်:''' ခရိုင် ဏအ်ဝွံ ဟွံမဲ ကဵု စက်ရုံ ဇၞော်ဇၞော် ပုဟ်။ ဍေဟ် ဒှ် ဒေသ မဒးဒုင် ဘဲ နူကဵု ဂကောံ နက်သရိုက် (Naxalite-Maoist insurgency) ပ္ဍဲ အခိင် ကိုပ်ကၠာ တေအ် တုဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်မောဝ် ဍိုန်လျ လဝ် ရ။&lt;ref name=&quot;hunter&quot;&gt;Hunter, William Wilson (1881). &quot;The Imperial Gazetteer of India, Volume 4&quot;. Trübner &amp; Company, page 320.&lt;/ref&gt;

== ၇။ ဒေသ မဆက်စပ် ကု သာသနာ ဟိန္ဒူ (Religious Sites and Significance) ==
ဂယာ ဝွံ ဒှ် ဒေသ ကျာ်သြဳ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ သွက် သာသနာ ဟိန္ဒူ ရ။

* '''ဘာကျာ် ဝိသၞုပါဒ''' (Vishnupad Temple): ဒှ် ဘာကျာ် ဟိန္ဒူ တြေံ မနွံ ဇိုင် ကြုင် ဖလာဂူ။ ပ္ဍဲ ဘာကျာ် ဏအ်ဝွံ နွံ စၟတ် ဇိုင် သၟိင် နာဲ ဝိသၞု (Lord Vishnu) မပ္ဍဵု လဝ် လတူ တၟအ် မွဲ မ ရ။
* '''ပေါဲ ပိန္ဒ ဒါန်''' (Pind Daan): မၞိဟ် ဟိန္ဒူ တအ် ပတှ်ေ ကေတ် လဝ် ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ ကၠုင် ကဵု ဒါန် ဇွောအ်မ ကေုာံ ဍာ် (Pind Daan) ကု မိမ ဇုဇဗဴလ မစုတိ အာ တအ် ပ္ဍဲ ကြုင် ဖလာဂူ မ္ဂး၊ ဝိညာဏ် ညးတအ် ဂွံ အာ စိုပ် သုဂတိ ဘုံ ရ။ ပ္ဍဲ ဂိတု သေတ်တေမ်ပါ ကေုာံ အံက်တဝ်ဗါ (Pitru Paksha Mela) မ္ဂး မၞိဟ် မဳလဳယာန် ပြင်င် ကၠုင် စိုပ် ဍုင် ဏအ် ရ။

== ၈။ ဗောဓိဂယာ ကေုာံ ဝင် ဗုဒ္ဓဘာသာ (Bodh Gaya and Buddhist Heritage) ==
သွက် ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး၊ ဗောဓိဂယာ ဝွံ ဒှ် ဌာန် ကျာ်သြဳ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။

* '''ကျာ်စေတဳ မဟာဗောဓိ''' (Mahabodhi Temple): ဒှ် ကျာ်စေတဳ ဇၞော် မခၞံ သြိုင် လဝ် လတူ ဒၞာဲ ကျာ်တြဲ ကလိဂွံ ဉာဏ်။ ကျာ် ဏအ်ဝွံ ဂွံ ဒုင် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် '''အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ UNESCO''' (UNESCO World Heritage Site) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၂ ရ။&lt;ref name=&quot;unesco&quot;&gt;UNESCO World Heritage Centre. &quot;Mahabodhi Temple Complex at Bodh Gaya&quot;. unesco.org. Retrieved 2024.&lt;/ref&gt;
* '''တၞံဗောဓိ''' (Bodhi Tree): ဒှ် တၞံ ဇြဲ မတိုန် ဒၟံင် လပါ် ပလိုတ် ကျာ်စေတဳ မဟာဗောဓိ မဒှ် တၞံ မဆက်စပ် ကၠုင် နူ တၞံ သဇိုင် တမ် ကျာ်တြဲ ရ။
* '''ဘာကျာ် ရးအာရှ''' (International Monasteries): ပ္ဍဲ ဗောဓိဂယာ ဂှ် နွံ ဘာကျာ် မသြိုင် လဝ် နကဵု အခိုက်အလိုက် ဗိသုကာ ဍုင် နာနာ မပ္တံကဵု ဘာ ဂျပေန်၊ ဘာ ဗၟာ၊ ဘာ သေံ၊ ဘာ ဘူတန် ကေုာံ ဘာ တိဗေတ် တအ် ရ။

== ၉။ ပရေင်ပညာ ကေုာံ အာဲကၟာဲ (Education and Heritage) ==
ခရိုင် ဂယာ ဝွံ နွံကဵု တက္ကသိုလ် ကေုာံ ဘာ ကဝ်လိက် ဇၞော်ဇၞော် သွက် ပရေင်ပညာ သၠုင် ရ။

* '''တက္ကသိုလ် မဂဓ''' (Magadh University): ဒှ် တက္ကသိုလ် ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ တွဵုရး ဗဳဟာ မနွံ ပ္ဍဲ ဗောဓိဂယာ။
* '''IIM Bodh Gaya''' (Indian Institute of Management Bodh Gaya): ဒှ် တက္ကသိုလ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကဆံင် သၠုင် ဍုင်အိန္ဒိယ။
* '''Gaya College:''' ဒှ် ကဝ်လိက် တြေံအိုတ် မွဲ မပံက် လဝ် နူ သၞာံ ၁၉၄၄ တေအ် ရ။

သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ခရိုင် ဏအ်ဝွံ ထိန်သိမ်း လဝ် ယေန်သၞာင် အနုသုခုမ မပ္တံကဵု လိက် တၟအ် တမၠာ ကေုာံ ရုပ်ပါန်ခဳ လတူ ဒဵု တအ် ကီု ရ။

== ၁၀။ ပရေင်ဆက်စပ် ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ အနာဂတ် (Transportation and Future Development) ==
ပရေင်ဆက်စပ် ဍုင် ဂယာ ဝွံ နွံကဵု သၞောတ် ဂၠံင် ကေုာံ က္ၜင်ကျာ ခိုဟ် မွဲ ရ။

* '''သၞေဟ် က္ၜင်ပသဲ''' (Gaya Junction): ဒှ် သၞေဟ် က္ၜင်ပသဲ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် အိန္ဒိယ (Grand Chord line) မဆက် ကဵု ဍုင် ဇၞော် မပ္တံကဵု ဒေလဳ (Delhi) ကေုာံ ကာလကတ္တား (Kolkata) ဗွဲမလောဲသွာ ရ။
* '''သၞေဟ် က္ၜင်ကျာ အလုံဂၠးတိ ဂယာ''' (Gaya International Airport): ဒှ် သၞေဟ် က္ၜင်ကျာ ဇၞော် မရနုက်ကဵု ၜါ ပ္ဍဲ ဗဳဟာ။ ဍေဟ် ပံက် လဝ် သွက် က္ၜင်ကျာ ပလံင် ကၟုဲ ဗွဲတၟေင် နူ ဍုင် ထာဲ (Thailand)၊ မြန်မာ (Myanmar)၊ ဘူတန် ကေုာံ သဳရိလင်္ကာ ရ။
* '''အနာဂတ်:''' အလဵုအသဳ အိန္ဒိယ တအ် ဖန်ဇန် ဒၟံင် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ဂၠံင် ဍာန် တၟိ ကေုာံ သြိုင်ခၞံ &quot;ဂၠံင် ဗုဒ္ဓဘာသာ&quot; (Buddhist Circuit) ညံင်ဂွံ ဆက်စပ် အလုံ ဒေသ သာသနာ ဗွဲမပြဟ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==

* [[ဗဳဟာ]] (Bihar)
* [[ဗောဓိဂယာ]] (Bodh Gaya)
* [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha)
* [[ကျာ်စေတဳ မဟာဗောဓိ]] (Mahabodhi Temple)
{{Navbox|name=Districts of Bihar|title=ခရိုင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ တွဵုရး ဗဳဟာ၊ ဍုင်အိန္ဒိယ (Districts of Bihar, India)|listclass=hlist|state=autocollapse|group1=ရး မဂဓ (Magadh Division)|list1=* [[ခရိုင် ဂယာ]] (Gaya)
* [[ခရိုင် ဂျဟာနာဗာဒ်]] (Jehanabad)
* [[ခရိုင် အော်ရာန်ဂါဗာဒ်]] (Aurangabad)
* [[ခရိုင် နာဝါဒါ]] (Nawada)
* [[ခရိုင် အာရ်ဝါလ်]] (Arwal)|group2=ရး တၞဟ်ဂမၠိုင်|list2=* [[ခရိုင် ပါတနာ]] (Patna)
* [[ခရိုင် နာလာန္ဒာ]] (Nalanda)
* [[ခရိုင် ရဝ်တာတ်]] (Rohtas)
* [[ခရိုင် ဗာက်ဆာရ်]] (Buxar)
* (ကေုာံ ခရိုင် တၞဟ်ဟ် သီုဖအိုတ် ၃၈ ခရိုင်)|group3=ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်|list3=* [[ဗောဓိဂယာ]] (Bodh Gaya)
* [[သာသနာ ဟိန္ဒူ]] (Hinduism)
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
* [[အိန္ဒိယ]] (India)}}</text>
      <sha1>pwob82iauljlza54f2ps7y2fbnek7kr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဗဳဟာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11742</id>
    <revision>
      <id>56297</id>
      <timestamp>2026-07-19T13:34:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''တွဵုရး ဗဳဟာ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဗဳဟာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Bihar''; ဟိန္ဒဳ: बिहार) ဝွံ ဒှ် တွဵုရး မွဲ မနွံ ပ္ဍဲ လပါ် ဗမံက် [[ဍုင်အိန္ဒိယ]] ရ။ တွဵုရး ဏအ်ဝွံ နကဵု လၟိဟ်မၞိဟ် မ္ဂး ဒှ...&quot;</comment>
      <origin>56297</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25249" sha1="em2wzayxes3okkhebjj76k2rxogajn4" xml:space="preserve">'''တွဵုရး ဗဳဟာ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဗဳဟာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Bihar''; ဟိန္ဒဳ: बिहार) ဝွံ ဒှ် တွဵုရး မွဲ မနွံ ပ္ဍဲ လပါ် ဗမံက် [[ဍုင်အိန္ဒိယ]] ရ။ တွဵုရး ဏအ်ဝွံ နကဵု လၟိဟ်မၞိဟ် မ္ဂး ဒှ် တွဵုရး မနွံ လၟိဟ်မၞိဟ် ဂၠိုင်အိုတ် အလံင် ပိ (Third-largest by population) ပ္ဍဲ ဍုင်အိန္ဒိယ တုဲ၊ နကဵု ဇမၞော် ဧရိယာ မ္ဂး နွံ ပ္ဍဲ ကဆံင် ၁၂ ရ။ ဗဳဟာ ဝွံ ပါ်လဝ် ပယျဵု ကု ဍုင် နဳပေါ (Nepal) ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ်ကျာ၊ တွဵုရး ဥတ္တာပရာဒေသ် (Uttar Pradesh) ပ္ဍဲ လပါ် ပလိုတ်၊ တွဵုရး ဗင်္ဂလား ပလိုတ် (West Bengal) ပ္ဍဲ လပါ် ဗမံက်၊ ကေုာံ တွဵုရး ဂျာခါန် (Jharkhand) ပ္ဍဲ လပါ် သၠုင်ကျာ ရ။ ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ဍုင် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဗဳဟာ ဂှ် ဒှ် ဍုင် [[ပတ္တနာ]] (Patna) ရ။&lt;ref name=&quot;sharma&quot;&gt;{{cite book|last=Sharma|first=R. S.|title=Bihar: History and Culture|publisher=Oxford University Press|year=2009|pages=12-18}}&lt;/ref&gt;

တွဵုရး ဗဳဟာ ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ ဝင် မပြာကတ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲကဵု ဝင် ဂၠးတိ၊ ဗွဲတၟေင် ဒှ် ဒၞာဲ တမ်မူလ ကတဵုဒှ် လဝ် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ကေုာံ ဘာသာ ဂျိန် (Jainism) ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် တမၠာ တေအ်၊ ဒေသ ဏအ် ဂှ် ညးကော်စ ဍုင် [[မာဂဓ]] (Magadha) မဒှ် ဒၞာဲ ဗဟဵု အဝဵု သၟိင် တမၠာ မပ္တံကဵု ခေတ် သၟိင် မောရိယ (Maurya) ကေုာံ ခေတ် ဂုပ္ပတ (Gupta) မဒှ် ခေတ် ထဝ် သွက် ဝင် အိန္ဒိယ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ တွဵုရး ဗဳဟာ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ပထဝဳ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ ပရေင်ဘာသာ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။
[[ဝှာင်:Mahabodhi_Temple,_Bodh_Gaya.jpg|right|thumb|300x300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ကျာ်စေတဳ မဟာဗောဓိ ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဂယာ (Bodh Gaya)၊ မဒှ် ဒၞာဲ ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ကလိဂွံ ဉာဏ် သဗ္ဗညုတ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Overview) ==
ယၟု &quot;ဗဳဟာ&quot; (Bihar) ဝွံ ကၠုင်နူ ဝေါဟာရ သံသကြိုတ် ကေုာံ ပါဠိ &quot;ဝိဟာရ&quot; (Vihara) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဘာလကျာ်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ဒၞာဲ တန်တဴ ခမဳ&quot; ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် တမၠာ တေအ်၊ ဒေသ ဏအ်ဝွံ ဍိုက်ပေင် ဒၟံင် ကု ဘာလကျာ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ်ရ၊ ညးတအ် ကဵု လဝ် ယၟု ဒေသ ဏအ် &quot;ဝိဟာရ&quot; တုဲ လက္ကရဴ ဂှ် ပြံင်လှာဲ အာ &quot;ဗဳဟာ&quot; ရ။

တွဵုရး ဗဳဟာ ဝွံ ဒှ် တွဵုရး မတန်တဴ လတူ ခြိုင် လပါ် သၟဝ်ကျာ အိန္ဒိယ တုဲ၊ ကြုင် အဓိက မတွဟ်ဂး [[ၜဳဂင်္ဂါ]] (Ganges River) ဝွံ ဇွောဝ် တတ် အာ လဒေါဝ် တွဵုရး ဏအ် လပါ် ဗမံက် ကဵု ပလိုတ် ရ။ ဟိုတ်နူကဵု တိဍာ် မနွံကဵု ဝဲ ဓါတ် ခိုဟ် (Fertile Gangetic plain) ဂှ်ရ၊ ဗဳဟာ ဝွံ ဒှ် ဒေသ အဓိက သွက် ပရေင်တဵုလွဳ ပ္ဍဲ ဍုင်အိန္ဒိယ ရ။ ၜိုန်ရ နွံကဵု အာဲကၟာဲ ဝင် မဇၞော်မောဝ် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ် ဗဳဟာ ဝွံ ဒှ် တွဵုရး မဒးဆဵုဂဗ အခက်အခုဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ လၟိဟ်မၞိဟ် ဂၠိုင် လောန် အာ (Overpopulation) ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ခေတ်တမၠာ (Ancient History and Empires) ==
ဗဳဟာ ဝွံ ဒှ် ဌာန် တမ်မူလ သွက် ဝင် အိန္ဒိယ တမၠာ ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ကၠာ ဘဳသဳ (BCE) တေအ်၊ ဒေသ ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဍုင် မာဂဓ မနွံကဵု ဒြဟတ် အဝဵု ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ရးအိန္ဒိယ ရ။

* '''ခေတ် မာဂဓ ကေုာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ:''' ပ္ဍဲ ၆ ဗွဝ်ကၠံ ဘဳသဳ၊ ဍုင် မာဂဓ ဝွံ အုပ်ဓုပ် လဝ် နကဵု သၟိင် ဗိမ္ဗိသာရ (Bimbisara) ကေုာံ သၟိင် အဇာတသတ် (Ajatashatru) ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဏအ်၊ [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha) ကလိဂွံ ဉာဏ် သဗ္ဗညုတ ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဂယာ (Bodh Gaya) တုဲ တွံ ဓရ် ပ္ဍဲ ဍုင် ရာဇဂြိုဟ် (Rajgir) ရ။ တၠရသိ မဟာဝဳရ (Mahavira) မဒှ် ညးမခၞံဗဒှ် ဘာသာ ဂျိန် လေဝ် ကတဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဍုင် ဝေသာလဳ (Vaishali) ပ္ဍဲ ဗဳဟာ ဏအ် ကီု ရ။
* '''ခေတ် သၟိင် မောရိယ:''' ပ္ဍဲ ၄ ဗွဝ်ကၠံ ဘဳသဳ၊ သၟိင် စန္ဒဂုတ္တ (Chandragupta Maurya) ခၞံဗဒှ် အေန်ပါယာ မောရိယ (Mauryan Empire) တုဲ ဍုင်ဇၞော် ဂှ် ဒှ် ဍုင် ပါဋလိပုတ် (Pataliputra) မဒှ် ဍုင် ပတ္တနာ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ရ။ သၟိင် အသောက (Ashoka) ညးမဒှ် သၟိင် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် အိန္ဒိယ လေဝ် အုပ်ဓုပ် လဝ် နူကဵု ဌာန် ဏအ် ရ။&lt;ref name=&quot;kulke&quot;&gt;{{cite book|last=Kulke|first=H.|author2=Rothermund, D.|title=A History of India|edition=4th|publisher=Routledge|year=2004|pages=50-65}}&lt;/ref&gt;
* '''ခေတ် ဂုပ္ပတ (Gupta Empire):''' ပ္ဍဲ ၄ ကဵု ၅ ဗွဝ်ကၠံ စဳအဳ (CE)၊ အေန်ပါယာ ဂုပ္ပတ အုပ်ဓုပ် လဝ် ဗဳဟာ တုဲ ခေတ် ဏအ် ဂှ် ညးစၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် &quot;ခေတ် ထဝ်&quot; (Golden Age) သွက် ပရေင်ပညာ၊ သင်္ချာ၊ ကေုာံ အနုသုခုမ အိန္ဒိယ ရ။

== ၃။ ဝင် ခေတ်လဒေါဝ် ကေုာံ ခေတ်အင်္ဂလိက် (Medieval and British Colonial Era) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် လဒေါဝ်၊ ဗဳဟာ ဝွံ ဒးဒုင် အုပ်ဓုပ် လဝ် နကဵု သၟိင် မူသလင် (Muslim rulers) တအ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၂ ဗွဝ်ကၠံ၊ ဗက်တဳယာ ခါလ်ဂျဳ (Bakhtiyar Khalji) လုပ် ဗတိုက် ဍုင် ဗဳဟာ တုဲ ပလီုပလာ် ထောအ် တက္ကသိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု [[တက္ကသိုလ် နာလာန္ဒာ]] (Nalanda University) ကေုာံ ဝိကြမာသဳလာ (Vikramashila) ရ။ ကြဴနူ ဂှ်၊ ဒေသ ဏအ် ဒးဒုင် အုပ်ဓုပ် သၟဝ် အေန်ပါယာ မူဂေါလ် (Mughal Empire) ရ။

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၆၄၊ ကြဴနူ ပေါဲဗတိုက် ဗက်ဆာ (Battle of Buxar)၊ ကမ္ပဏဳ အင်္ဂလိက် (British East India Company) ကလိဂွံ အဝဵု အုပ်ဓုပ် လတူ တွဵုရး ဗင်္ဂလား၊ ဗဳဟာ၊ ကေုာံ သြရဳသာ (Odisha) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၂၊ အလဵုအသဳ အင်္ဂလိက် တအ် ပါ် ပတိတ် ဗဳဟာ ကဵု သြရဳသာ နူကဵု တွဵုရး ဗင်္ဂလား တုဲ ဒက်ပတန် လဝ် တွဵုရး တၟိ ရ။ ကြဴနူ အိန္ဒိယ ကလိဂွံ သၠးပွး ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၇၊ ဗဳဟာ ဒှ် ကၠုင် တွဵုရး မွဲ ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင် သမ္မတ အိန္ဒိယ ရ။

== ၄။ ပထဝဳ ကေုာံ ဥတုသဘာဝ (Geography and Climate) ==
တွဵုရး ဗဳဟာ ဝွံ နွံ ဧရိယာ သီုဖအိုတ် ၉၄,၁၆၃ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာ တုဲ ပါ်လဝ် ၜါ ကရေက် နကဵု ၜဳဂင်္ဂါ (Ganges River) မဇွောဝ် တတ် လဒေါဝ် ရ။

* '''ဗဳဟာ လပါ် သၟဝ်ကျာ (North Bihar):''' ဒေသ ဏအ်ဝွံ တန်တဴ လတူ တိ ခြိုင် (Plains) မနွံကဵု ကြုင် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ကြုင် ကဝ်သဳ (Koshi)၊ ကြုင် ဂါန်ဒက် (Gandak)၊ ကေုာံ ကြုင် ဗာဂမတဳ (Bagmati) မဇွောဝ် စှ်ေ ကၠုင် နူကဵု ဒဵု ဟိမဝန္တာ (Himalayas) ပ္ဍဲ နဳပေါ ရ။ ဟိုတ်နူ ကြုင် တအ် ဏအ် တုဲ၊ လပါ် သၟဝ်ကျာ ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဒးဆဵု ဘဲ ဍာ်ဒဳ (Floods) ပ္ဍဲ ဇၟာပ်ဇၟာပ် သၞာံ ရ။
* '''ဗဳဟာ လပါ် သၠုင်ကျာ (South Bihar):''' ဒေသ ဏအ်ဝွံ တိဍာ် သၠုင် တိုန် တုဲ ဆက် အာ ကု ဒဵု ဂျာခါန် ရ။ ဒေသ ဏအ်ဝွံ ကှ် တုဲ ဟွံပေင် ကဵု ဍာ် ညံင် လပါ် သၟဝ်ကျာ ရ။

ဥတုသဘာဝ ဗဳဟာ ဂှ် ဒှ် ဥတု ဂမ္တဴ (Sub-tropical climate) တုဲ နွံ ဥတု ပိ - ဥတု ကညင် (Summer) ဂမ္တဴ ဗွဲမလောန်၊ ဥတု ဗြဲ (Monsoon) ကလိဂွံ ဗြဲ နူကဵု လဗိုတ် ကျာ သမၠုင်ကျာ-ပလိုတ်၊ ကေုာံ ဥတု မုဟ်ကျာ (Winter) မဂံက် သာသာ ရ။

== ၅။ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Administration and Politics) ==
တွဵုရး ဗဳဟာ ဝွံ အုပ်ဓုပ် လဝ် နကဵု သၞောတ် ကၠတ်ထဝ် ၜါ (Bicameral legislature) မတွဟ်ဂး - ဗဳဓာန် သဘာ (Vidhan Sabha - သ္ၚိကၠတ် သၟဝ်) မနွံ အမာတ် ၂၄၃ တၠ၊ ကေုာံ ဗဳဓာန် ပါရိရှာတ် (Vidhan Parishad - သ္ၚိကၠတ် လတူ) မနွံ အမာတ် ၇၅ တၠ ရ။

တွဵုရး ဏအ်ဝွံ ပါ်လဝ် ပွိုင်ဍုင် (Districts) ၃၈ ပွိုင်ဍုင် ရ။ ညးအုပ်ဓုပ် ဇၞော်အိုတ် (Chief Minister) ဂှ် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် လဝ် အလဵုအသဳ တွဵုရး တုဲ၊ သၟိင် စဍောန် (Governor) ဂှ် ဒှ် ညးစၞး သမ္မတ အိန္ဒိယ ရ။
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+[[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး တင်ဂၞင် အုပ်ဓုပ် တွဵုရး ဗဳဟာ
!ကဏ္ဍ
!တင်ဂၞင်
|-
|ဍုင်ဇၞော်
|ပတ္တနာ (Patna)
|-
|လၟိဟ် ပွိုင်ဍုင်
|၃၈ (Districts)
|-
|လၟိဟ် အမာတ် ကၠတ်ထဝ်
|၂၄၃ (Vidhan Sabha)
|-
|သၟိင် ညးအုပ်ဓုပ်
|Chief Minister
|}

== ၆။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ (Economy and Agriculture) ==
ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဗဳဟာ ဝွံ တန်တဴ လတူ ကဏ္ဍ ပရေင်တဵုလွဳ (Agriculture) အဓိက ရ။ မၞိဟ် ၜိုတ် ၈၀ တွက်ကၠံ (80%) ပ္ဍဲ ဗဳဟာ ဂှ် ကၠောန် ကမၠောန် ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ ဆက်စပ် ကု လပါ် ဏအ် ရ။&lt;ref name=&quot;singh&quot;&gt;{{cite book|last=Singh|first=N. K.|title=The Economy of Bihar|publisher=Rupa Publications|year=2015|pages=45-50}}&lt;/ref&gt;

* '''သြောအ် ကေုာံ သၞေဝ်:''' ကပေါတ် တဵုလွဳ အဓိက တအ်ဂှ် သြောအ် (Rice)၊ ဂျာင် (Wheat)၊ သြောအ်ကဴ (Maize)၊ ကေုာံ ၜဲ (Lentils) ရ။
* '''သတ်ဆု:''' ဗဳဟာ ဝွံ ပြာကတ် လတူ ပရေင်တဵုလွဳ သတ် လိုင်ချဳ (Litchi) ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ ဒေသ မူဇာဖာပူ (Muzaffarpur)၊ ကေုာံ သတ် မင်ဂုတ် (Mango) ကေုာံ ဗက်ကမၠာဲ (Makhana - Fox nut) ရ။

ၜိုန်ရ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍိုန်လျ လဝ် ပ္ဍဲ ခေတ် ကၠာ တေအ် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ လက္ကရဴ သၞာံ ဏအ်၊ ဗဳဟာ ကလိဂွံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (GDP growth rate) သၠုင် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်သြိုင်ခၞံ၊ ကမၠောန် ရုင် (Service sector) ကေုာံ ပရေင်ပလံင် ကပေါတ် တအ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ရ။

== ၇။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ဘာသာ (Demographics and Religion) ==
အတိုင် စရင် သၞာံ ၂၀၁၁ မ္ဂး၊ တွဵုရး ဗဳဟာ နွံ လၟိဟ်မၞိဟ် ၜိုတ် ၁၀၄ မဳလဳယာန် (104 million) တုဲ၊ လၟုဟ် မ္ဂး ပြင် အာ နူ ၁၃၀ မဳလဳယာန် ရ။ တွဵုရး ဏအ်ဝွံ ဒှ် တွဵုရး မနွံ ဓရိုတ် လၟိဟ်မၞိဟ် (Population density) သၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ မွဲ ရ။&lt;ref name=&quot;census&quot;&gt;{{cite web|title=Census of India, 2011|url=https://censusindia.gov.in|publisher=Government of India|accessdate=2024-05-10}}&lt;/ref&gt;

* '''အရေဝ်ဘာသာ:''' အရေဝ် ဟိန္ဒဳ (Hindi) ကေုာံ အူရဒူ (Urdu) ဂှ် ဒှ် အရေဝ် ရုင် ရ။ ဆဂး ညးဒေသ တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဟီု အရေဝ် ဒေသ မပ္တံကဵု ဘောဂျ်ပူရဳ (Bhojpuri)၊ မာဲထဳလဳ (Maithili)၊ ကေုာံ မာဂဟဳ (Magahi) ရ။ (မာဲထဳလဳ ဂှ် ဒှ် အရေဝ် မပါလုပ် ပ္ဍဲ သၞောဝ်ဥပဒေ အိန္ဒိယ ၈)။
* '''ပရေင်ဘာသာ:''' မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် (ၜိုတ် ၈၂%) ဒှ် ညးလျိုင်ပတှ်ေ ဟိန္ဒူ (Hinduism) တုဲ၊ ၜိုတ် ၁၆% ဂှ် ဒှ် ညးလျိုင်ပတှ်ေ အေဿလာမ် (Islam) ရ။ ၜိုန်ရ ဗဳဟာ ဒှ် ဌာန် တမ်မူလ ဗုဒ္ဓဘာသာ ကီုလေဝ်၊ လၟိဟ် မၞိဟ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် နွံ အောန် ဗွဲမလောန် ရ။

== ၈။ ယေန်သၞာင် ကေုာံ အနုသုခုမ (Culture and Arts) ==
ဗဳဟာ ဝွံ နွံကဵု ယေန်သၞာင် မလှဲလး ကေုာံ တၞဟ်ခြာ ရ။

* '''ပါန်ခဳ မာဓူဗာနဳ (Madhubani Painting):''' ဟွံသေင်မ္ဂး မဳထိလာ အနုသုခုမ (Mithila Art) ဝွံ ဒှ် ကွတ် ပါန်ခဳ တြေံ မကၠောန် လဝ် နကဵု မၞိဟ်ဗြဴ တအ် ပ္ဍဲ ဒေသ မဳထိလာ (Mithila) ရ။ ညးတအ် ချူ ရုပ် နကဵု ဍာ် ဂဥုဲ သဘာဝ လတူ ဗဒင် သ္ၚိ ကေုာံ လိက် သွက်ဂွံ လဟိင် သဘင် နာနာ ရ။
* '''သဘင် ဆာတ် ပူဂျာ (Chhath Puja):''' ဒှ် သဘင် မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဗဳဟာ၊ မဒှ် ပရေင်ရှ်ေသှ်ေ ကု ကျာ် တ္ၚဲ (Surya) ကေုာံ မိ (Chhathi Maiya) ရ။ ညးဒေသ တအ် ကၠောန် သဘင် ဏအ် သွက်ဂွံ အာတ် မိက် ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် ဘဝ ရ။
* '''စၞစ:''' စၞစ မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် လစ်တဳ ချဝ်ခါ (Litti Chokha) မဒှ် ကွာင် ဂျာင် စုတ် လဝ် မာန်သလာ ကေုာံ က သွ ဟွံသေင်မ္ဂး ခရမ်းသီး ကင် ရ။

== ၉။ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ကဏ္ဍသုတေသန (Education and Research) ==
ပ္ဍဲ အခိင် တမၠာ တေအ်၊ ဗဳဟာ ဝွံ ဒှ် ဗဟဵု ပရေင်ပညာ ဂၠးတိ နကဵု [[တက္ကသိုလ် နာလာန္ဒာ]] (Nalanda University) မဒှ် တက္ကသိုလ် မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ခေတ် တေအ် မနွံ ကွးဘာ နူကဵု ဍုင် တၞဟ် မပ္တံကဵု ကြုက်၊ တိဗက်၊ ကေုာံ ရးအာရှအဂၞဲ တအ် ကၠုင် လ္ၚတ် ပညာ ရ။

ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်၊ ဗဳဟာ နွံကဵု တက္ကသိုလ် ကဆံင် သၠုင် မပ္တံကဵု IIT Patna (Indian Institute of Technology) ကေုာံ NIT Patna တအ် ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ပရေင်ပညာ &quot;Super 30&quot; မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု အစာ သင်္ချာ အာနန် ကုမာ (Anand Kumar) မရီုဗင် ကွးဘာ ဝါတ်ဝါတ် တအ် ညံင် ဂွံ အံင် တက္ကသိုလ် IIT လေဝ် ပြာကတ် အလုံ ဂၠးတိ ကီု ရ။ ၜိုန်ရ နွံကဵု ဌာန် ပညာ ခိုဟ် ကီုလေဝ်၊ တွဵုရး ဗဳဟာ ဝွံ လၟိဟ် မၞိဟ် လေပ် လိက် (Literacy rate) ဍိုန်လျ အိုတ် ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ ဏီ ဖိုဟ် ရ (ၜိုတ် ၆၁% သၟး လေပ် လိက်)။

== ၁၀။ ဒေသ ဇိုင်ဂၠံင် ကေုာံ ပရေင်အာတရဴ (Tourism and Landmarks) ==
တွဵုရး ဗဳဟာ ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ မနွံကဵု ဂၠံင်တရဴ လ္ၚတ် ဝင် (Heritage tourism) ကေုာံ ဘာသာ ရ။ ဒၞာဲ မပြာကတ် အိုတ် တအ်ဂှ် -&lt;ref name=&quot;tourism&quot;&gt;{{cite book|last=Ministry of Tourism|title=Buddhist Circuits in India|publisher=Government of India|year=2018|pages=15-20}}&lt;/ref&gt;

* '''[[ဗုဒ္ဓဂယာ]] (Bodh Gaya):''' ဒၞာဲ ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ကလိဂွံ ဉာဏ် သဗ္ဗညုတ သၟဝ် တၞံဇြဲ ဗောဓိ ရ။ ကျာ်စေတဳ မဟာဗောဓိ ဝွံ ဒှ် ဌာန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ UNESCO မွဲ ရ။
* '''ရာဇဂြိုဟ် (Rajgir):''' ဍုင်ဇၞော် တြေံ သၟိင် ဗိမ္ဗိသာရ၊ ကေုာံ ဒၞာဲ ကျာ်တြဲ တွံ ဓရ် လတူ ဒဵု ဂိဇ္ဇျကုဋ် (Vulture Peak)။ ဒၞာဲ ဏအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် သွက် ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ ဂျိန် သီု ၜါ ရ။
* '''နာလာန္ဒာ (Nalanda):''' ဒၞာဲ အကြီု တက္ကသိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ တြေံ၊ မနွံကဵု ပရေင်ခါဲ လ္ၚတ် ဝင် ဗွဲမလှဲလး ရ။
* '''ဝေသာလဳ (Vaishali):''' ဒၞာဲ မဒက်ပတန် လဝ် ဍုင် သမ္မတ (Republic) ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ကေုာံ ဒၞာဲ ကျာ်တြဲ တွံ ဓရ် အလန် လက္ကရဴ အိုတ် ရ။
* '''သာသာရာမ် (Sasaram):''' ဒၞာဲ မနွံ ဂိုဟ် သၟိင် Sher Shah Suri မဒှ် အာခဳတေတ်ချာ မူသလင် ခေတ် တြေံ မပြာကတ် မွဲ ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==

* [[ဍုင်အိန္ဒိယ]]
* [[ဗုဒ္ဓဂယာ]]
* [[တက္ကသိုလ် နာလာန္ဒာ]]
* [[မာဂဓ]]
{{Navbox|name=States and territories of India|title=တွဵုရး ကေုာံ ဒေသ အုပ်ဓုပ်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ [[ဍုင်အိန္ဒိယ]] (States and union territories of India)|listclass=hlist|state=autocollapse|group1=တွဵုရး (States)|list1=* [[အာန်ဒရာ ပရာဒေသ်]]
* [[အာရုနာချာ ပရာဒေသ်]]
* [[အာသာမ်]]
* [[ဗဳဟာ]] (Bihar)
* [[ဆာတ်တဳသဂါရ်]]
* [[ဂဝ်အာ]]
* [[ဂူဂျာရာတ်]]
* [[ဟာရိယာဏာ]]
* [[ဟိမာချာ ပရာဒေသ်]]
* [[ဂျာခါန်]]
* [[ကာဏာဋက]]
* [[ကေရာလာ]]
* [[မာဒယာ ပရာဒေသ်]]
* [[မာဟာရသတြာ]]
* [[မာနဳပူရ်]]
* [[မေဃာလာယာ]]
* [[မဳဇြဝ်ရာမ်]]
* [[နာဂလာန်]]
* [[သြရဳသာ]]
* [[ပန်ဂျာပ်]]
* [[ရာဂျာသတာန်]]
* [[သစ်ကိမ်]]
* [[တာမဳလ် နာဒူ]]
* [[တေလာန်ဂါနာ]]
* [[တြဳပူရာ]]
* [[ဥတ္တာပရာဒေသ်]]
* [[ဥတ္တာရာခါန်]]
* [[ဗင်္ဂလား ပလိုတ်]]|group2=ဒေသ အုပ်ဓုပ် (Union Territories)|list2=* [[အာန်ဒါမာန် ကေုာံ နဳကဝ်ဗာ]]
* [[ချာန်ဒဳဂါရ်]]
* [[ဒါဒရာ ကေုာံ နာဂါ ဟာဗေလဳ ကေုာံ ဒါမာန် ကေုာံ ဒဳယျူ]]
* [[ဒေလဳ]] (National Capital Territory)
* [[ဂျမ္မူ ကေုာံ ကာရှမဳရ်]]
* [[လာဒါက်]]
* [[လာက်ရှာဒွိပ်]]
* [[ပူဒူချေရဳ]]}}</text>
      <sha1>em2wzayxes3okkhebjj76k2rxogajn4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>56298</id>
      <parentid>56297</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T13:35:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>56298</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25237" sha1="spwfx3220u5muuhp5skjwod7vo7dvrw" xml:space="preserve">'''တွဵုရး ဗဳဟာ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဗဳဟာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Bihar''; ဟိန္ဒဳ: बिहार) ဝွံ ဒှ် တွဵုရး မွဲ မနွံ ပ္ဍဲ လပါ် ဗမံက် [[ဍုင်အိန္ဒိယ]] ရ။ တွဵုရး ဏအ်ဝွံ နကဵု လၟိဟ်မၞိဟ် မ္ဂး ဒှ် တွဵုရး မနွံ လၟိဟ်မၞိဟ် ဂၠိုင်အိုတ် အလံင် ပိ (Third-largest by population) ပ္ဍဲ ဍုင်အိန္ဒိယ တုဲ၊ နကဵု ဇမၞော် ဧရိယာ မ္ဂး နွံ ပ္ဍဲ ကဆံင် ၁၂ ရ။ ဗဳဟာ ဝွံ ပါ်လဝ် ပယျဵု ကု ဍုင် နဳပေါ (Nepal) ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ်ကျာ၊ တွဵုရး ဥတ္တာပရာဒေသ် (Uttar Pradesh) ပ္ဍဲ လပါ် ပလိုတ်၊ တွဵုရး ဗင်္ဂလား ပလိုတ် (West Bengal) ပ္ဍဲ လပါ် ဗမံက်၊ ကေုာံ တွဵုရး ဂျာခါန် (Jharkhand) ပ္ဍဲ လပါ် သၠုင်ကျာ ရ။ ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ဍုင် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဗဳဟာ ဂှ် ဒှ် ဍုင် [[ပတ္တနာ]] (Patna) ရ။&lt;ref name=&quot;sharma&quot;&gt;{{cite book|last=Sharma|first=R. S.|title=Bihar: History and Culture|publisher=Oxford University Press|year=2009|pages=12-18}}&lt;/ref&gt;

တွဵုရး ဗဳဟာ ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ ဝင် မပြာကတ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲကဵု ဝင် ဂၠးတိ၊ ဗွဲတၟေင် ဒှ် ဒၞာဲ တမ်မူလ ကတဵုဒှ် လဝ် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ကေုာံ ဘာသာ ဂျိန် (Jainism) ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် တမၠာ တေအ်၊ ဒေသ ဏအ် ဂှ် ညးကော်စ ဍုင် [[မာဂဓ]] (Magadha) မဒှ် ဒၞာဲ ဗဟဵု အဝဵု သၟိင် တမၠာ မပ္တံကဵု ခေတ် သၟိင် မောရိယ (Maurya) ကေုာံ ခေတ် ဂုပ္ပတ (Gupta) မဒှ် ခေတ် ထဝ် သွက် ဝင် အိန္ဒိယ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ တွဵုရး ဗဳဟာ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ပထဝဳ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ ပရေင်ဘာသာ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။
[[ဝှာင်:Mahabodhi_Temple,_Bodh_Gaya.jpg|right|thumb|300x300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ကျာ်စေတဳ မဟာဗောဓိ ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဂယာ (Bodh Gaya)၊ မဒှ် ဒၞာဲ ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ကလိဂွံ ဉာဏ် သဗ္ဗညုတ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Overview) ==
ယၟု &quot;ဗဳဟာ&quot; (Bihar) ဝွံ ကၠုင်နူ ဝေါဟာရ သံသကြိုတ် ကေုာံ ပါဠိ &quot;ဝိဟာရ&quot; (Vihara) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဘာလကျာ်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ဒၞာဲ တန်တဴ ခမဳ&quot; ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် တမၠာ တေအ်၊ ဒေသ ဏအ်ဝွံ ဍိုက်ပေင် ဒၟံင် ကု ဘာလကျာ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ်ရ၊ ညးတအ် ကဵု လဝ် ယၟု ဒေသ ဏအ် &quot;ဝိဟာရ&quot; တုဲ လက္ကရဴ ဂှ် ပြံင်လှာဲ အာ &quot;ဗဳဟာ&quot; ရ။

တွဵုရး ဗဳဟာ ဝွံ ဒှ် တွဵုရး မတန်တဴ လတူ ခြိုင် လပါ် သၟဝ်ကျာ အိန္ဒိယ တုဲ၊ ကြုင် အဓိက မတွဟ်ဂး [[ၜဳဂင်္ဂါ]] (Ganges River) ဝွံ ဇွောဝ် တတ် အာ လဒေါဝ် တွဵုရး ဏအ် လပါ် ဗမံက် ကဵု ပလိုတ် ရ။ ဟိုတ်နူကဵု တိဍာ် မနွံကဵု ဝဲ ဓါတ် ခိုဟ် (Fertile Gangetic plain) ဂှ်ရ၊ ဗဳဟာ ဝွံ ဒှ် ဒေသ အဓိက သွက် ပရေင်တဵုလွဳ ပ္ဍဲ ဍုင်အိန္ဒိယ ရ။ ၜိုန်ရ နွံကဵု အာဲကၟာဲ ဝင် မဇၞော်မောဝ် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ် ဗဳဟာ ဝွံ ဒှ် တွဵုရး မဒးဆဵုဂဗ အခက်အခုဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ လၟိဟ်မၞိဟ် ဂၠိုင် လောန် အာ (Overpopulation) ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ခေတ်တမၠာ (Ancient History and Empires) ==
ဗဳဟာ ဝွံ ဒှ် ဌာန် တမ်မူလ သွက် ဝင် အိန္ဒိယ တမၠာ ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ကၠာ ဘဳသဳ (BCE) တေအ်၊ ဒေသ ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဍုင် မာဂဓ မနွံကဵု ဒြဟတ် အဝဵု ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ရးအိန္ဒိယ ရ။

* '''ခေတ် မာဂဓ ကေုာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ:''' ပ္ဍဲ ၆ ဗွဝ်ကၠံ ဘဳသဳ၊ ဍုင် မာဂဓ ဝွံ အုပ်ဓုပ် လဝ် နကဵု သၟိင် ဗိမ္ဗိသာရ (Bimbisara) ကေုာံ သၟိင် အဇာတသတ် (Ajatashatru) ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဏအ်၊ [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha) ကလိဂွံ ဉာဏ် သဗ္ဗညုတ ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဂယာ (Bodh Gaya) တုဲ တွံ ဓရ် ပ္ဍဲ ဍုင် ရာဇဂြိုဟ် (Rajgir) ရ။ တၠရသိ မဟာဝဳရ (Mahavira) မဒှ် ညးမခၞံဗဒှ် ဘာသာ ဂျိန် လေဝ် ကတဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဍုင် ဝေသာလဳ (Vaishali) ပ္ဍဲ ဗဳဟာ ဏအ် ကီု ရ။
* '''ခေတ် သၟိင် မောရိယ:''' ပ္ဍဲ ၄ ဗွဝ်ကၠံ ဘဳသဳ၊ သၟိင် စန္ဒဂုတ္တ (Chandragupta Maurya) ခၞံဗဒှ် အေန်ပါယာ မောရိယ (Mauryan Empire) တုဲ ဍုင်ဇၞော် ဂှ် ဒှ် ဍုင် ပါဋလိပုတ် (Pataliputra) မဒှ် ဍုင် ပတ္တနာ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ရ။ သၟိင် အသောက (Ashoka) ညးမဒှ် သၟိင် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် အိန္ဒိယ လေဝ် အုပ်ဓုပ် လဝ် နူကဵု ဌာန် ဏအ် ရ။&lt;ref name=&quot;kulke&quot;&gt;{{cite book|last=Kulke|first=H.|author2=Rothermund, D.|title=A History of India|edition=4th|publisher=Routledge|year=2004|pages=50-65}}&lt;/ref&gt;
* '''ခေတ် ဂုပ္ပတ (Gupta Empire):''' ပ္ဍဲ ၄ ကဵု ၅ ဗွဝ်ကၠံ စဳအဳ (CE)၊ အေန်ပါယာ ဂုပ္ပတ အုပ်ဓုပ် လဝ် ဗဳဟာ တုဲ ခေတ် ဏအ် ဂှ် ညးစၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် &quot;ခေတ် ထဝ်&quot; (Golden Age) သွက် ပရေင်ပညာ၊ သင်္ချာ၊ ကေုာံ အနုသုခုမ အိန္ဒိယ ရ။

== ၃။ ဝင် ခေတ်လဒေါဝ် ကေုာံ ခေတ်အင်္ဂလိက် (Medieval and British Colonial Era) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် လဒေါဝ်၊ ဗဳဟာ ဝွံ ဒးဒုင် အုပ်ဓုပ် လဝ် နကဵု သၟိင် မူသလင် (Muslim rulers) တအ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၂ ဗွဝ်ကၠံ၊ ဗက်တဳယာ ခါလ်ဂျဳ (Bakhtiyar Khalji) လုပ် ဗတိုက် ဍုင် ဗဳဟာ တုဲ ပလီုပလာ် ထောအ် တက္ကသိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု [[တက္ကသိုလ် နာလန္ဒာ]] (Nalanda University) ကေုာံ ဝိကြမာသဳလာ (Vikramashila) ရ။ ကြဴနူ ဂှ်၊ ဒေသ ဏအ် ဒးဒုင် အုပ်ဓုပ် သၟဝ် အေန်ပါယာ မူဂေါလ် (Mughal Empire) ရ။

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၆၄၊ ကြဴနူ ပေါဲဗတိုက် ဗက်ဆာ (Battle of Buxar)၊ ကမ္ပဏဳ အင်္ဂလိက် (British East India Company) ကလိဂွံ အဝဵု အုပ်ဓုပ် လတူ တွဵုရး ဗင်္ဂလား၊ ဗဳဟာ၊ ကေုာံ သြရဳသာ (Odisha) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၂၊ အလဵုအသဳ အင်္ဂလိက် တအ် ပါ် ပတိတ် ဗဳဟာ ကဵု သြရဳသာ နူကဵု တွဵုရး ဗင်္ဂလား တုဲ ဒက်ပတန် လဝ် တွဵုရး တၟိ ရ။ ကြဴနူ အိန္ဒိယ ကလိဂွံ သၠးပွး ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၇၊ ဗဳဟာ ဒှ် ကၠုင် တွဵုရး မွဲ ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင် သမ္မတ အိန္ဒိယ ရ။

== ၄။ ပထဝဳ ကေုာံ ဥတုသဘာဝ (Geography and Climate) ==
တွဵုရး ဗဳဟာ ဝွံ နွံ ဧရိယာ သီုဖအိုတ် ၉၄,၁၆၃ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာ တုဲ ပါ်လဝ် ၜါ ကရေက် နကဵု ၜဳဂင်္ဂါ (Ganges River) မဇွောဝ် တတ် လဒေါဝ် ရ။

* '''ဗဳဟာ လပါ် သၟဝ်ကျာ (North Bihar):''' ဒေသ ဏအ်ဝွံ တန်တဴ လတူ တိ ခြိုင် (Plains) မနွံကဵု ကြုင် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ကြုင် ကဝ်သဳ (Koshi)၊ ကြုင် ဂါန်ဒက် (Gandak)၊ ကေုာံ ကြုင် ဗာဂမတဳ (Bagmati) မဇွောဝ် စှ်ေ ကၠုင် နူကဵု ဒဵု ဟိမဝန္တာ (Himalayas) ပ္ဍဲ နဳပေါ ရ။ ဟိုတ်နူ ကြုင် တအ် ဏအ် တုဲ၊ လပါ် သၟဝ်ကျာ ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဒးဆဵု ဘဲ ဍာ်ဒဳ (Floods) ပ္ဍဲ ဇၟာပ်ဇၟာပ် သၞာံ ရ။
* '''ဗဳဟာ လပါ် သၠုင်ကျာ (South Bihar):''' ဒေသ ဏအ်ဝွံ တိဍာ် သၠုင် တိုန် တုဲ ဆက် အာ ကု ဒဵု ဂျာခါန် ရ။ ဒေသ ဏအ်ဝွံ ကှ် တုဲ ဟွံပေင် ကဵု ဍာ် ညံင် လပါ် သၟဝ်ကျာ ရ။

ဥတုသဘာဝ ဗဳဟာ ဂှ် ဒှ် ဥတု ဂမ္တဴ (Sub-tropical climate) တုဲ နွံ ဥတု ပိ - ဥတု ကညင် (Summer) ဂမ္တဴ ဗွဲမလောန်၊ ဥတု ဗြဲ (Monsoon) ကလိဂွံ ဗြဲ နူကဵု လဗိုတ် ကျာ သမၠုင်ကျာ-ပလိုတ်၊ ကေုာံ ဥတု မုဟ်ကျာ (Winter) မဂံက် သာသာ ရ။

== ၅။ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Administration and Politics) ==
တွဵုရး ဗဳဟာ ဝွံ အုပ်ဓုပ် လဝ် နကဵု သၞောတ် ကၠတ်ထဝ် ၜါ (Bicameral legislature) မတွဟ်ဂး - ဗဳဓာန် သဘာ (Vidhan Sabha - သ္ၚိကၠတ် သၟဝ်) မနွံ အမာတ် ၂၄၃ တၠ၊ ကေုာံ ဗဳဓာန် ပါရိရှာတ် (Vidhan Parishad - သ္ၚိကၠတ် လတူ) မနွံ အမာတ် ၇၅ တၠ ရ။

တွဵုရး ဏအ်ဝွံ ပါ်လဝ် ပွိုင်ဍုင် (Districts) ၃၈ ပွိုင်ဍုင် ရ။ ညးအုပ်ဓုပ် ဇၞော်အိုတ် (Chief Minister) ဂှ် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် လဝ် အလဵုအသဳ တွဵုရး တုဲ၊ သၟိင် စဍောန် (Governor) ဂှ် ဒှ် ညးစၞး သမ္မတ အိန္ဒိယ ရ။
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+[[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး တင်ဂၞင် အုပ်ဓုပ် တွဵုရး ဗဳဟာ
!ကဏ္ဍ
!တင်ဂၞင်
|-
|ဍုင်ဇၞော်
|ပတ္တနာ (Patna)
|-
|လၟိဟ် ပွိုင်ဍုင်
|၃၈ (Districts)
|-
|လၟိဟ် အမာတ် ကၠတ်ထဝ်
|၂၄၃ (Vidhan Sabha)
|-
|သၟိင် ညးအုပ်ဓုပ်
|Chief Minister
|}

== ၆။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ (Economy and Agriculture) ==
ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဗဳဟာ ဝွံ တန်တဴ လတူ ကဏ္ဍ ပရေင်တဵုလွဳ (Agriculture) အဓိက ရ။ မၞိဟ် ၜိုတ် ၈၀ တွက်ကၠံ (80%) ပ္ဍဲ ဗဳဟာ ဂှ် ကၠောန် ကမၠောန် ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ ဆက်စပ် ကု လပါ် ဏအ် ရ။&lt;ref name=&quot;singh&quot;&gt;{{cite book|last=Singh|first=N. K.|title=The Economy of Bihar|publisher=Rupa Publications|year=2015|pages=45-50}}&lt;/ref&gt;

* '''သြောအ် ကေုာံ သၞေဝ်:''' ကပေါတ် တဵုလွဳ အဓိက တအ်ဂှ် သြောအ် (Rice)၊ ဂျာင် (Wheat)၊ သြောအ်ကဴ (Maize)၊ ကေုာံ ၜဲ (Lentils) ရ။
* '''သတ်ဆု:''' ဗဳဟာ ဝွံ ပြာကတ် လတူ ပရေင်တဵုလွဳ သတ် လိုင်ချဳ (Litchi) ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ ဒေသ မူဇာဖာပူ (Muzaffarpur)၊ ကေုာံ သတ် မင်ဂုတ် (Mango) ကေုာံ ဗက်ကမၠာဲ (Makhana - Fox nut) ရ။

ၜိုန်ရ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍိုန်လျ လဝ် ပ္ဍဲ ခေတ် ကၠာ တေအ် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ လက္ကရဴ သၞာံ ဏအ်၊ ဗဳဟာ ကလိဂွံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (GDP growth rate) သၠုင် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်သြိုင်ခၞံ၊ ကမၠောန် ရုင် (Service sector) ကေုာံ ပရေင်ပလံင် ကပေါတ် တအ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ရ။

== ၇။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ဘာသာ (Demographics and Religion) ==
အတိုင် စရင် သၞာံ ၂၀၁၁ မ္ဂး၊ တွဵုရး ဗဳဟာ နွံ လၟိဟ်မၞိဟ် ၜိုတ် ၁၀၄ မဳလဳယာန် (104 million) တုဲ၊ လၟုဟ် မ္ဂး ပြင် အာ နူ ၁၃၀ မဳလဳယာန် ရ။ တွဵုရး ဏအ်ဝွံ ဒှ် တွဵုရး မနွံ ဓရိုတ် လၟိဟ်မၞိဟ် (Population density) သၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ မွဲ ရ။&lt;ref name=&quot;census&quot;&gt;{{cite web|title=Census of India, 2011|url=https://censusindia.gov.in|publisher=Government of India|accessdate=2024-05-10}}&lt;/ref&gt;

* '''အရေဝ်ဘာသာ:''' အရေဝ် ဟိန္ဒဳ (Hindi) ကေုာံ အူရဒူ (Urdu) ဂှ် ဒှ် အရေဝ် ရုင် ရ။ ဆဂး ညးဒေသ တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဟီု အရေဝ် ဒေသ မပ္တံကဵု ဘောဂျ်ပူရဳ (Bhojpuri)၊ မာဲထဳလဳ (Maithili)၊ ကေုာံ မာဂဟဳ (Magahi) ရ။ (မာဲထဳလဳ ဂှ် ဒှ် အရေဝ် မပါလုပ် ပ္ဍဲ သၞောဝ်ဥပဒေ အိန္ဒိယ ၈)။
* '''ပရေင်ဘာသာ:''' မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် (ၜိုတ် ၈၂%) ဒှ် ညးလျိုင်ပတှ်ေ ဟိန္ဒူ (Hinduism) တုဲ၊ ၜိုတ် ၁၆% ဂှ် ဒှ် ညးလျိုင်ပတှ်ေ အေဿလာမ် (Islam) ရ။ ၜိုန်ရ ဗဳဟာ ဒှ် ဌာန် တမ်မူလ ဗုဒ္ဓဘာသာ ကီုလေဝ်၊ လၟိဟ် မၞိဟ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် နွံ အောန် ဗွဲမလောန် ရ။

== ၈။ ယေန်သၞာင် ကေုာံ အနုသုခုမ (Culture and Arts) ==
ဗဳဟာ ဝွံ နွံကဵု ယေန်သၞာင် မလှဲလး ကေုာံ တၞဟ်ခြာ ရ။

* '''ပါန်ခဳ မာဓူဗာနဳ (Madhubani Painting):''' ဟွံသေင်မ္ဂး မဳထိလာ အနုသုခုမ (Mithila Art) ဝွံ ဒှ် ကွတ် ပါန်ခဳ တြေံ မကၠောန် လဝ် နကဵု မၞိဟ်ဗြဴ တအ် ပ္ဍဲ ဒေသ မဳထိလာ (Mithila) ရ။ ညးတအ် ချူ ရုပ် နကဵု ဍာ် ဂဥုဲ သဘာဝ လတူ ဗဒင် သ္ၚိ ကေုာံ လိက် သွက်ဂွံ လဟိင် သဘင် နာနာ ရ။
* '''သဘင် ဆာတ် ပူဂျာ (Chhath Puja):''' ဒှ် သဘင် မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဗဳဟာ၊ မဒှ် ပရေင်ရှ်ေသှ်ေ ကု ကျာ် တ္ၚဲ (Surya) ကေုာံ မိ (Chhathi Maiya) ရ။ ညးဒေသ တအ် ကၠောန် သဘင် ဏအ် သွက်ဂွံ အာတ် မိက် ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် ဘဝ ရ။
* '''စၞစ:''' စၞစ မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် လစ်တဳ ချဝ်ခါ (Litti Chokha) မဒှ် ကွာင် ဂျာင် စုတ် လဝ် မာန်သလာ ကေုာံ က သွ ဟွံသေင်မ္ဂး ခရမ်းသီး ကင် ရ။

== ၉။ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ကဏ္ဍသုတေသန (Education and Research) ==
ပ္ဍဲ အခိင် တမၠာ တေအ်၊ ဗဳဟာ ဝွံ ဒှ် ဗဟဵု ပရေင်ပညာ ဂၠးတိ နကဵု [[တက္ကသိုလ် နာလန္ဒာ]] (Nalanda University) မဒှ် တက္ကသိုလ် မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ခေတ် တေအ် မနွံ ကွးဘာ နူကဵု ဍုင် တၞဟ် မပ္တံကဵု ကြုက်၊ တိဗက်၊ ကေုာံ ရးအာရှအဂၞဲ တအ် ကၠုင် လ္ၚတ် ပညာ ရ။

ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်၊ ဗဳဟာ နွံကဵု တက္ကသိုလ် ကဆံင် သၠုင် မပ္တံကဵု IIT Patna (Indian Institute of Technology) ကေုာံ NIT Patna တအ် ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ပရေင်ပညာ &quot;Super 30&quot; မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု အစာ သင်္ချာ အာနန် ကုမာ (Anand Kumar) မရီုဗင် ကွးဘာ ဝါတ်ဝါတ် တအ် ညံင် ဂွံ အံင် တက္ကသိုလ် IIT လေဝ် ပြာကတ် အလုံ ဂၠးတိ ကီု ရ။ ၜိုန်ရ နွံကဵု ဌာန် ပညာ ခိုဟ် ကီုလေဝ်၊ တွဵုရး ဗဳဟာ ဝွံ လၟိဟ် မၞိဟ် လေပ် လိက် (Literacy rate) ဍိုန်လျ အိုတ် ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ ဏီ ဖိုဟ် ရ (ၜိုတ် ၆၁% သၟး လေပ် လိက်)။

== ၁၀။ ဒေသ ဇိုင်ဂၠံင် ကေုာံ ပရေင်အာတရဴ (Tourism and Landmarks) ==
တွဵုရး ဗဳဟာ ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ မနွံကဵု ဂၠံင်တရဴ လ္ၚတ် ဝင် (Heritage tourism) ကေုာံ ဘာသာ ရ။ ဒၞာဲ မပြာကတ် အိုတ် တအ်ဂှ် -&lt;ref name=&quot;tourism&quot;&gt;{{cite book|last=Ministry of Tourism|title=Buddhist Circuits in India|publisher=Government of India|year=2018|pages=15-20}}&lt;/ref&gt;

* '''[[ဗုဒ္ဓဂယာ]] (Bodh Gaya):''' ဒၞာဲ ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ကလိဂွံ ဉာဏ် သဗ္ဗညုတ သၟဝ် တၞံဇြဲ ဗောဓိ ရ။ ကျာ်စေတဳ မဟာဗောဓိ ဝွံ ဒှ် ဌာန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ UNESCO မွဲ ရ။
* '''ရာဇဂြိုဟ် (Rajgir):''' ဍုင်ဇၞော် တြေံ သၟိင် ဗိမ္ဗိသာရ၊ ကေုာံ ဒၞာဲ ကျာ်တြဲ တွံ ဓရ် လတူ ဒဵု ဂိဇ္ဇျကုဋ် (Vulture Peak)။ ဒၞာဲ ဏအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် သွက် ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ ဂျိန် သီု ၜါ ရ။
* '''နာလန္ဒာ (Nalanda):''' ဒၞာဲ အကြီု တက္ကသိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ တြေံ၊ မနွံကဵု ပရေင်ခါဲ လ္ၚတ် ဝင် ဗွဲမလှဲလး ရ။
* '''ဝေသာလဳ (Vaishali):''' ဒၞာဲ မဒက်ပတန် လဝ် ဍုင် သမ္မတ (Republic) ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ကေုာံ ဒၞာဲ ကျာ်တြဲ တွံ ဓရ် အလန် လက္ကရဴ အိုတ် ရ။
* '''သာသာရာမ် (Sasaram):''' ဒၞာဲ မနွံ ဂိုဟ် သၟိင် Sher Shah Suri မဒှ် အာခဳတေတ်ချာ မူသလင် ခေတ် တြေံ မပြာကတ် မွဲ ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==

* [[ဍုင်အိန္ဒိယ]]
* [[ဗုဒ္ဓဂယာ]]
* [[တက္ကသိုလ် နာလန္ဒာ]]
* [[မာဂဓ]]
{{Navbox|name=States and territories of India|title=တွဵုရး ကေုာံ ဒေသ အုပ်ဓုပ်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ [[ဍုင်အိန္ဒိယ]] (States and union territories of India)|listclass=hlist|state=autocollapse|group1=တွဵုရး (States)|list1=* [[အာန်ဒရာ ပရာဒေသ်]]
* [[အာရုနာချာ ပရာဒေသ်]]
* [[အာသာမ်]]
* [[ဗဳဟာ]] (Bihar)
* [[ဆာတ်တဳသဂါရ်]]
* [[ဂဝ်အာ]]
* [[ဂူဂျာရာတ်]]
* [[ဟာရိယာဏာ]]
* [[ဟိမာချာ ပရာဒေသ်]]
* [[ဂျာခါန်]]
* [[ကာဏာဋက]]
* [[ကေရာလာ]]
* [[မာဒယာ ပရာဒေသ်]]
* [[မာဟာရသတြာ]]
* [[မာနဳပူရ်]]
* [[မေဃာလာယာ]]
* [[မဳဇြဝ်ရာမ်]]
* [[နာဂလာန်]]
* [[သြရဳသာ]]
* [[ပန်ဂျာပ်]]
* [[ရာဂျာသတာန်]]
* [[သစ်ကိမ်]]
* [[တာမဳလ် နာဒူ]]
* [[တေလာန်ဂါနာ]]
* [[တြဳပူရာ]]
* [[ဥတ္တာပရာဒေသ်]]
* [[ဥတ္တာရာခါန်]]
* [[ဗင်္ဂလား ပလိုတ်]]|group2=ဒေသ အုပ်ဓုပ် (Union Territories)|list2=* [[အာန်ဒါမာန် ကေုာံ နဳကဝ်ဗာ]]
* [[ချာန်ဒဳဂါရ်]]
* [[ဒါဒရာ ကေုာံ နာဂါ ဟာဗေလဳ ကေုာံ ဒါမာန် ကေုာံ ဒဳယျူ]]
* [[ဒေလဳ]] (National Capital Territory)
* [[ဂျမ္မူ ကေုာံ ကာရှမဳရ်]]
* [[လာဒါက်]]
* [[လာက်ရှာဒွိပ်]]
* [[ပူဒူချေရဳ]]}}</text>
      <sha1>spwfx3220u5muuhp5skjwod7vo7dvrw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တက္ကသိုလ် နာလန္ဒာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11743</id>
    <revision>
      <id>56299</id>
      <timestamp>2026-07-19T13:39:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''တက္ကသိုလ် နာလန္ဒာ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''မဟာဝိဟာရ နာလန္ဒာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Nalanda University'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Nalanda Mahavihara'') ဝွံ ဒှ် ဌာန် ဗဟဵု ပရေင်ပညာ ကေုာံ မဟာဝိဟာရ ဗုဒ္ဓဘာသာ ခေတ်တြေံ...&quot;</comment>
      <origin>56299</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23750" sha1="17ywrot0yzlf62zkrwz0ifg35f72q98" xml:space="preserve">'''တက္ကသိုလ် နာလန္ဒာ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''မဟာဝိဟာရ နာလန္ဒာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Nalanda University'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Nalanda Mahavihara'') ဝွံ ဒှ် ဌာန် ဗဟဵု ပရေင်ပညာ ကေုာံ မဟာဝိဟာရ ဗုဒ္ဓဘာသာ ခေတ်တြေံ မပြာကတ် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဝင် ဍုင်အိန္ဒိယ ရ။ နာလန္ဒာ ဝွံ နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရး ဗဳဟာ (Bihar)၊ ဍုင်အိန္ဒိယ ခေတ်လၟုဟ် တုဲ ဍေဟ် တန်တဴ လဝ် အကြာ ဗွဝ်ကၠံ ၅ ကေုာံ ၁၃ အေဒဳ (427 - 1197 CE) ရ။ ဒၞာဲ ဏအ်ဝွံ ဒှ် တက္ကသိုလ် ဇၞော်အိုတ် ကေုာံ ပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ခေတ် ဂၠးတိ တြေံ (Ancient world) မွဲ တုဲ၊ မာန် ဒုင် တၠပညာ ကေုာံ ကောန်ကွး နူကဵု ဍုင် နာနာ မပ္တံကဵု ဍုင်ကြုက်၊ တိဗက်၊ ကိုဝ်ရဳယျာ၊ ကေုာံ ရးအာရှအဂၞဲ တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;scharfe&quot;&gt;{{cite book |last=Scharfe |first=H. |title=Education in Ancient India |publisher=Brill |year=2002 |pages=145-150}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ခေတ် မဇၞော်မောဝ် အိုတ် ဂှ်၊ နာလန္ဒာ ဝွံ နွံကဵု ကောန်ကွး ၁၀,၀၀၀ ပြင်င် ကေုာံ အစာ ၜိုတ် ၂,၀၀၀ ပြင်င် ရ။ ၜိုန်ရ တက္ကသိုလ် ဏအ် ဒးဒုင် ပလီုပလာ် လဝ် နကဵု ဒပ်ပၞာန် ဘခ်တဳယာ ခါလ်ဂျဳ (Bakhtiyar Khalji) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၁၉၃ ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၂၀၁၆ ဂှ် ဂကောံ ယူနက်သကဝ် (UNESCO) စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒၞာဲ အာဲကၟာဲ တြေံ ဏအ် နဒဒှ် '''[[အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဂၠးတိ]]''' (World Heritage Site) ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ တက္ကသိုလ် နာလန္ဒာ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ပရေင်ပညာ၊ လဒက်ပတန်၊ ကေုာံ သြဇာ လတူ ဂၠးတိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Nalanda_University_Ruins.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင်လီုလာ် လဒက်ပတန် တက္ကသိုလ် နာလန္ဒာ ခေတ်တြေံ ပ္ဍဲ တွဵုရး ဗဳဟာ၊ ဍုင်အိန္ဒိယ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ တမ်မူလ ဝေါဟာရ (Introduction and Etymology) ==
ဝေါဟာရ &quot;နာလန္ဒာ&quot; (Nalanda) ဝွံ နကဵု လညာတ် တၠပညာ မှာထေရ် ရာဇာန် ဍုင်ကြုက် [[ဟိယောန် သန်]] (Xuanzang) မ္ဂး၊ ကၠုင်နူ ဝေါဟာရ သက္ကတ &quot;Na-alam-da&quot; မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဒါန မဟွံမဲ ကဵု အပိုင်အခြာ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ညးမကဵု ဒါန ပညာ ဟွံရံက်&quot; ရ။ 

နာလန္ဒာ ဝွံ ပ္ဍဲ စတင် တေအ် ဂှ် ဒှ် ဌာန် မဟာဝိဟာရ (Mahavihara - ဘာလကျာ် ဇၞော်) သွက် ခမဳ သង្ဃ ဗုဒ္ဓဘာသာ တအ် ဂွံ ပဒတဴ ကေုာံ ကတ်လ္ၚတ် ဓမ္မ ရ။ လက္ကရဴ ဏအ် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ထံက်ပင် နူကဵု သၟိင်ဨကရာဇ် တအ် တုဲ ဍေဟ် ပြံင်လှာဲ ဒှ် အာ ဌာန် ဗဟဵု ပရေင်ပညာ မွဲ မတုပ် ညံင် တက္ကသိုလ် ခေတ်တၟိ ရ။ ဌာန် ဏအ်ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ ကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် လညာတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ မဟာယာန (Mahayana Buddhism) ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ခၞံဗဒှ် (History and Foundation) ==
တက္ကသိုလ် နာလန္ဒာ ဝွံ စတင် ဒက်ပတန် လဝ် ပ္ဍဲ အခိင် ခေတ် ဨကရာဇ် '''[[ဂုတ္တ]]''' (Gupta Empire) လပါ် ဗွဝ်ကၠံ ၅ အေဒဳ၊ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ လက်ထက် သၟိင် ကုမာရဂုတ္တ ပထမ (Kumaragupta I) ရ။ ၜိုန်ရ သၟိင် ဂုတ္တ တအ်ဝွံ ရှ်ေသှ်ေ ဟိန္ဒူဘာသာ (Hinduism) ကီုလေဝ်၊ ညးတအ် သၠးအခေါင် ကေုာံ ထံက်ပင် ကဵု ဘာဗုဒ္ဓဘာသာ ဏအ် ဗွဲမဇၞော် ကေုာံ လှဲလး ရ။&lt;ref name=&quot;mookerji&quot;&gt;{{cite book |last=Mookerji |first=R. K. |title=Ancient Indian Education: Brahmanical and Buddhist |publisher=Motilal Banarsidass |year=1989 |pages=557-560}}&lt;/ref&gt;

ကြဴနူ ခေတ် ဂုတ္တ အာစိုပ် လအိတ် တုဲ၊ နာလန္ဒာ ဝွံ ဆက် ကလိဂွံ ပရေင်ထံက်ပင် နူကဵု သၟိင် မဟာရာဇာ '''ဟာရှာ''' (Harsha) ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၇ တုဲ ကလိဂွံ သြန်ဗွဝ် နူကဵု ကွာန် ၜိုတ် ၁၀၀ သွက်ဂွံ မင်မဲ ပရေင်ပညာ ကေုာံ စၞစ ခမဳ သង្ဃ တအ် ရ။ ပ္ဍဲ လက္ကရဴ ဗွဝ်ကၠံ ၈ စဵုကဵု ၁၂ ဂှ်၊ ပ္ဍဲ လက်ထက် သၟိင် '''[[ပါလ]]''' (Pala Empire)၊ တက္ကသိုလ် ဝွံ ကလေင် ဇၞော်မောဝ် တိုန် မွဲ ဝါ ပၠန် တုဲ ဒှ် ဌာန် ဗဟဵု ပရေင်ပညာ ဂၠးတိ ရ။

== ၃။ လဒက်ပတန် ကေုာံ ဗီုပြင် အာခဳတေတ်ချာ (Architecture and Layout) ==
နာလန္ဒာ ဝွံ ဒှ် လဒက်ပတန် အာခဳတေတ်ချာ မသြိုင်ခၞံ လဝ် နကဵု ဍိုတ် ဍာဲဍာဲ မနွံ ဇမၞော် လှဲလး ဗွဲမလောန် ရ။ ဒၞာဲ တက္ကသိုလ် သီုဖအိုတ် ဂှ် နွံ ၜိုတ် ၁၄ ဟက်တာ (Hectares) ဟွံသေင်မ္ဂး ၃၀ ဨက ပြင်င် ရ။ လဒက်ပတန် အဓိက တအ်ဂှ် ပါလုပ် -

* '''ဝိဟာရ (Viharas):''' ဒှ် ဒၞာဲ ပဒတဴ သွက် ခမဳ ကေုာံ ကောန်ကွး တအ် ရ။ ပ္ဍဲ ဝိဟာရ မွဲမွဲ ဂှ် နွံကဵု ခဒမ် ဍောတ်တ် (Cells) မနွံကဵု ခုင် ကေုာံ ဒၞာဲ စွံ လိက် သွက် မၞိဟ် မွဲ တၠ ဟွံသေင်မ္ဂး ၜါ တၠ။
* '''စေတဳ ကေုာံ ဘာကျာ် (Chaityas and Temples):''' သွက်ဂွံ ပူဇဴ ကေုာံ ပၟဝ် ဓရ်။ စေတဳ မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် စေတဳ စၟတ် ၃ (Stupa No. 3) မနွံ ဗီုပြင် သၠုင် ကေုာံ ကျေဝ်ဂေါဝ် ဗွဲမလောန်။
* '''ခဒမ် ဗတောန် လိက် (Classrooms):''' နွံ ခဒမ် ဇၞော်ဇၞော် သွက်ဂွံ ကဵု တွဟ် ဓရ် ကေုာံ သဳကၠဳ (Debate) မာန် ဒုင် မၞိဟ် ကၠံ ပြင်င် ရ။
* '''ကၟာ ဍာ် (Lakes and Parks):''' ဒၞာဲ ဝွံ နွံကဵု ကၟာ ဍာ် ပ္ကဴ ဒကှ် မကျေဝ်ဂေါဝ် သွက်ဂွံ ကဵု ပရေင်လၜိုဟ် စိုတ် ကု ကောန်ကွး တအ် ရ။

== ၄။ သၞောတ် ပရေင်ပညာ ကေုာံ ဘာသာရပ်ဂမၠိုင် (Educational System and Curriculum) ==
သၞောတ် ပရေင်ပညာ ပ္ဍဲ နာလန္ဒာ ဝွံ ဒှ် သၞောတ် မဍိုက်ပေင် ကေုာံ ခိုင်ကၠိုက် ဗွဲမလောန် ရ။ ကောန်ကွး မမိက် ဂွံ လုပ် တက္ကသိုလ် ဏအ် ဂှ် သ္ဒး တတ် အာ ပေါဲစမ်ၜတ် အာတ်မိက် (Entrance Exam) မစမ်ၜတ် လဝ် နကဵု အစာ &quot;ဒွါရပါလ&quot; (Dwarapala - ညးမင် တြင်) ရ။ ညးမလုပ် ဂွံ ဂှ် နွံ ဆ ၜိုတ် ၂၀% သၟး ရ။&lt;ref name=&quot;dutt&quot;&gt;{{cite book |last=Dutt |first=S. |title=Buddhist Monks and Monasteries of India |publisher=Allen and Unwin |year=1962 |pages=328-335}}&lt;/ref&gt;

ဘာသာရပ် မဗတောန် ပ္ဍဲ နာလန္ဒာ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ဗုဒ္ဓဘာသာ သက်သက် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ပါလုပ် သီုကဵု ဘာသာရပ် နာနာ မပ္တံကဵု -
* '''ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhism):''' မဟာယာန၊ ဟဳနယာန၊ ကေုာံ ဝိနယ်။
* '''ဝေဒ ကေုာံ ဒဿန (Vedas and Philosophy):''' လညာတ် ဒဿန ဟိန္ဒူ သာံကျာ (Samkhya) ကေုာံ ညံယ (Nyaya)။
* '''သဒ္ဒါ (Grammar) ကေုာံ လိက်ပတ်:''' သက္ကတ သဒ္ဒါ ကေုာံ အရေဝ် ရမ္သာင် (Phonetics)။
* '''ယုတ္တိဗေဒ (Logic / Hetuvidya):''' ပညာ သဳကၠဳ ကေုာံ ပါ်ပါဲ (Debating techniques)။
* '''ဂဥုဲ (Medicine / Chikitsavidya):''' အာယုဗေဒ (Ayurveda) ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက်။
* '''သင်္ချာ ကေုာံ နက္ခတ္တဗေဒ (Mathematics and Astronomy)။'''

== ၅။ ရုင်ဗွဟ်လိက် ဓမ္မဂုဉ္ဇ (The Dharmaganja Library) ==
အရာ မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် နာလန္ဒာ ဂှ် ဒှ် ရုင်ဗွဟ်လိက် ဇၞော် မကော်စ '''ဓမ္မဂုဉ္ဇ''' (Dharmaganja - သ္ၚိ ဘဏ္ဍာ ဓရ်) ရ။ ရုင်ဗွဟ်လိက် ဏအ်ဝွံ နွံကဵု လိက် သၠရိုတ် ကေုာံ ပြကိုဟ် မဂၠိုင် ကဵု ကိုတ် တုဲ ဒှ် ဒၞာဲ တန်သိပ် လိက် မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ အခိင် ဂှ် ရ။

ရုင်ဗွဟ်လိက် ဏအ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု တိုက် ဇၞော် ၃ မ မတွဟ်ဂး -
# '''ရတနာ သာဂရ (Ratnasagara):''' ဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;မှာသၟိတ် ရတနာ&quot;၊ ဒှ် တိုက် ၉ ထပ် မတန်သိပ် လဝ် ပြကိုဟ် ပရညာပါရမဳ (Prajnaparamita) ကေုာံ လိက် ကိစ္စဇၞော်။
# '''ရတနာ ဒါဓိ (Ratnodadhi):''' ဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;မှာသၟိတ် ဍာ် ရတနာ&quot;။
# '''ရတနာ ရဉ္ဇက (Ratnaranjaka):''' ဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဌာန် မကျေဝ်ဂေါဝ် ကဵု ရတနာ&quot;။

== ၆။ တၠပညာ အဓိက ကေုာံ ကောန်ကွးဂမၠိုင် (Key Scholars and Students) ==
နာလန္ဒာ ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ မဖန်ဗဒှ် တၠပညာ မပြာကတ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဝင် အာရှ ရ။ ကောန်ကွး နူကဵု ဍုင်ကြုက် မပ္တံကဵု ဟိယောန် သန် (Xuanzang) ကေုာံ အဳကျေန် (Yijing) တအ် ကၠုင် လ္ၚတ် ပ္ဍဲ နာလန္ဒာ တုဲ ညးတအ် ချူ စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဝင် နာလန္ဒာ ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;sen&quot;&gt;{{cite book |last=Sen |first=T. |title=Buddhism, Diplomacy, and Trade: The Realignment of Sino-Indian Relations, 600-1400 |publisher=University of Hawaii Press |year=2003 |pages=112-118}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး တၠပညာ အဓိက မဆက်စပ် ကု နာလန္ဒာ
|-
! ယၟု တၠပညာ
! အခိင် (ဗွဝ်ကၠံ)
! တင်စၟတ်သမ္တီ အဓိက
|-
| '''[[နာဂဇုန]]''' (Nagarjuna)
| ဗွဝ်ကၠံ ၂-၃ (အခိင် စတင်)
| ညးမခၞံဗဒှ် ဒဿန မဇ္ဇျိမ ပဋိပဒါ (Madhyamaka philosophy)။
|-
| '''သဳလဘဒြ''' (Silabhadra)
| ဗွဝ်ကၠံ ၇
| အစာဇၞော် (Abbot) တက္ကသိုလ်၊ ညးမဒှ် အစာ သွက် ဟိယောန် သန်။
|-
| '''[[ဟိယောန် သန်]]''' (Xuanzang)
| ဗွဝ်ကၠံ ၇
| မှာထေရ် ဍုင်ကြုက် မကတ်လ္ၚတ် ပ္ဍဲ နာလန္ဒာ ၅ သၞာံ ကေုာံ ကလေင် ကၠာဲ လိက် ဂၠိုင်ကဵု ပြကိုဟ်။
|-
| '''ဓမ္မပါလ''' (Dharmapala)
| ဗွဝ်ကၠံ ၆
| တၠပညာ ဒဿန ယောဂစာရ (Yogacara) ကေုာံ အစာဇၞော် နာလန္ဒာ ကိုပ်ကၠာ သဳလဘဒြ။
|-
| '''အာယျာဒေဝ''' (Aryadeva)
| ဗွဝ်ကၠံ ၃
| ကောန်ကွး အဓိက နာဂဇုန ကေုာံ ညးမဇၞော်မောဝ် လညာတ် မဟာယာန။
|}

== ၇။ သြဇာ လတူ ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ ရးအာရှ (Influence on Buddhism and Asia) ==
တက္ကသိုလ် နာလန္ဒာ ဝွံ နွံကဵု သြဇာ ဗွဲမဇၞော် လတူ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ အလုံ မွဲ ရးအာရှ (Asia) ရ။ 
* '''တိဗက် (Tibet):''' တၠပညာ နူ နာလန္ဒာ မပ္တံကဵု ပဒ္မသမ္ဘဝ (Padmasambhava) ကေုာံ သန္တရက္ခိတ (Santaraksita) တအ် အာ တွဟ် ဓရ် ပ္ဍဲ တိဗက် တုဲ ဒက်ပတန် လဝ် ဗုဒ္ဓဘာသာ တိဗက် (Tibetan Buddhism)။
* '''ဍုင်ကြုက် (China):''' မှာထေရ် ကြုက် တအ် ကၠာဲဘာသာ လိက် သၠရိုတ် နူ နာလန္ဒာ တုဲ၊ လညာတ် ဒဿန မဟာယာန ပြးဇး အာ အလုံ ဍုင်ကြုက် ကေုာံ ကိုဝ်ရဳယျာ။
* '''ရးအာရှအဂၞဲ (Southeast Asia):''' သၟိင် သဳရိဝိဇယ (Srivijaya) ပ္ဍဲ အေန်ဒဝ်နဳယှာ (Indonesia) ထံက်ပင် သြိုင်ခၞံ လဝ် ဝိဟာရ ပ္ဍဲ နာလန္ဒာ သွက် ကောန်ကွး နူကဵု ဒေသ အာရှအဂၞဲ ဂွံ လ္ၚတ် ပညာ ရ။

== ၈။ ပရေင်လီုလာ် ကေုာံ လအိတ် ဘဝ (Destruction and Decline) ==
ကြဴနူ မတန်တဴ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် ၜိုတ် ၈၀၀ သၞာံ၊ တက္ကသိုလ် နာလန္ဒာ ဝွံ ဒးဒုင် ပလီုပလာ် အလုံစုံ ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၁၁၉၃ အေဒဳ ရ။ ဒပ်ပၞာန် အေဿလာမ် (Islamic invaders) မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု ဗိုလ်ဇၞော် ဘခ်တဳယာ ခါလ်ဂျဳ (Bakhtiyar Khalji) လုပ် ဗတိုက် တွဵုရး ဗဳဟာ တုဲ စံင် ပလီု ထောအ် မဟာဝိဟာရ ဏအ် ရ။&lt;ref name=&quot;altekar&quot;&gt;{{cite book |last=Altekar |first=A. S. |title=Education in Ancient India |publisher=Nand Kishore |year=1965 |pages=120-125}}&lt;/ref&gt;

အတိုင် ဝင် စၟတ်သမ္တီ မ္ဂး၊ ညးတအ် စံင် ပၟတ် လတူ ရုင်ဗွဟ်လိက် ဓမ္မဂုဉ္ဇ တုဲ၊ ဟိုတ်နူ လိက် သၠရိုတ် ဂၠိုင် ဗွဲမလောန် ဂှ်ရ ပၟတ် ဂှ် တူ ဒၟံင် ပွိုင် ပိ ဂိတု သီု ဟွံပၠိုတ် ရ။ ခမဳ သង្ဃ ညးမကတ် လိက် တအ် ဒးဒုင် ဂစိုတ် ကေုာံ လ္ၚဵု ဂှ် ဒးဒြေပ် ဒဴ အာ ဍုင် တိဗက် ကေုာံ ဍုင် နဳပေါ (Nepal) ရ။ ပရေင်လီုလာ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် အရာ မဆောမ်လေင် ဇၞော်အိုတ် သွက် ဝင် ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ ဍုင်အိန္ဒိယ ရ။

== ၉။ ပရေင်သုတေသန ခေတ်တၟိ ကေုာံ ဒၞာဲ အာဲကၟာဲ ယူနက်သကဝ် (Archaeological Excavations and UNESCO Heritage) ==
ကြဴနူ ဒးဒုင် စွံ လသာ ထောအ် ပွိုင် မဂၠိုင် ကဵု ဗွဝ်ကၠံ၊ ဌာန် တက္ကသိုလ် နာလန္ဒာ ဂှ် ဒးဒုင် ဂြောပ် ဗ္ဒန် အာ နကဵု တိ ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ လက္ကရဴ ဂှ်၊ တၠပညာ သုတေသန အခိုက်ကၞာ (Archaeologist) အင်္ဂလိက် အာလက်ဇြာန်ဒါ ကာန်နေန်ဟာမ် (Alexander Cunningham) ကေုာံ ဂကောံ သုတေသန ဍုင်အိန္ဒိယ (ASI) တအ် စတင် ခါဲ လ္ၚတ် ဆဵု ဗီုပြင် ဒၞာဲ တြေံ ဏအ် ရ။

ညးတအ် ခါဲ ဆဵု ဂွံ သ္ၚိဌာန်၊ လိက် တၟအ်၊ ရုပ် ပဋိမာရုပ် သရိုတ်၊ ကေုာံ ခွက် တဆိပ် (Seals) ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၂၀၁၆ ဂှ်၊ ဂကောံ ယူနက်သကဝ် (UNESCO) စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒၞာဲ နာလန္ဒာ ဝွံ နဒဒှ် '''အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဂၠးတိ''' သွက်ဂွံ မင်မဲ ထိင်ဒဝ် အာ တွဵု ရ။

== ၁၀။ တက္ကသိုလ် နာလန္ဒာ ခေတ်တၟိ (Modern Nalanda University) ==
သွက်ဂွံ ကလေင် ဖန်ဗဒှ် ဂုဏ်သိက္ခာ တက္ကသိုလ် နာလန္ဒာ ခေတ်တြေံ ဂှ်၊ အလဵုအသဳ ဍုင်အိန္ဒိယ ကေုာံ ဍုင် မဟာမိတ် ပ္ဍဲ ရးအာရှ (မပ္တံကဵု ဍုင်ကြုက်၊ သေင်ကာပူ၊ ဂျပေန်) တအ် ပံင်ကောံ တုဲ ဒက်ပတန် လဝ် '''တက္ကသိုလ် နာလန္ဒာ ခေတ်တၟိ''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၀ ရ။ 

တက္ကသိုလ် တၟိ ဏအ်ဝွံ သြိုင်ခၞံ လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင် ရာဇဂြိုဟ် (Rajgir) မနွံ ဗဒါဲ ဌာန် တြေံ ဂှ် ရ။ ဍေဟ် အာရီုစွံ လတူ ဘာသာရပ် ပရေင်လ္ၚတ် ဝင်၊ ပရေင်သဘာဝ၊ ဒဿန ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် အာရှ ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၄၊ တက္ကသိုလ် နာလန္ဒာ တၟိ ဏအ် ကလိဂွံ ရုင်ဗွဟ်လိက် ကေုာံ လဒက်ပတန် အာခဳတေတ်ချာ တၟိ မသြိုင်ခၞံ လဝ် ညံင်ဂွံ တုပ် ကဵု ဗီုပြင် ခေတ်တြေံ တုဲ၊ ဍေဟ် ဆက် ဇၞော်မောဝ် ဒၟံင် နဒဒှ် ဌာန် ဗဟဵု ပရေင်ပညာ ဂၠးတိ မွဲ ဝါ ပၠန် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
* [[ဟိယောန် သန်]] (Xuanzang)
* [[ဂုတ္တ]] (Gupta Empire)
* [[အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဂၠးတိ]] (World Heritage Site)

{{Navbox
| name = Ancient Indian Universities
| title = တက္ကသိုလ် ခေတ်တြေံ ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ (Ancient Universities of India)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = တက္ကသိုလ် အဓိက
| list1 =
* [[တက္ကသိုလ် နာလန္ဒာ]] (Nalanda)
* [[တက္ကသိုလ် တက္ကသဳလာ]] (Taxila)
* [[တက္ကသိုလ် ဝိကြမသဳလာ]] (Vikramashila)
* [[တက္ကသိုလ် ဝလ္လဘဳ]] (Vallabhi)
* [[တက္ကသိုလ် သောမပူရ]] (Somapura)
| group2 = တၠပညာ အဓိက
| list2 =
* [[နာဂဇုန]] (Nagarjuna)
* [[ဟိယောန် သန်]] (Xuanzang)
* [[အဳကျေန်]] (Yijing)
* [[သဳလဘဒြ]] (Silabhadra)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ မဟာယာန]] (Mahayana Buddhism)
* [[သၟိင် ဂုတ္တ]] (Gupta Empire)
* [[သၟိင် ပါလ]] (Pala Empire)
* [[အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဂၠးတိ]] (World Heritage Site)
}}

[[Category:ဝင် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:တက္ကသိုလ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ဝင် အိန္ဒိယ]]
[[Category:အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဂၠးတိ]]</text>
      <sha1>17ywrot0yzlf62zkrwz0ifg35f72q98</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>နာဂဇုန</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11744</id>
    <revision>
      <id>56300</id>
      <timestamp>2026-07-19T13:42:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''နာဂဇုန''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Nagarjuna'', သက္ကတ: नागार्जुन) (ၜိုတ် အေဒဳ ၁၅၀ – ၜိုတ် ၂၅၀) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် တၠပညာ ဒဿန ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂကူအိန္ဒိယ ကေုာံ ညးမခၞံဗဒှ် သၞောတ် လညာတ် ဒဿန '''မဇ္ဇ...&quot;</comment>
      <origin>56300</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21398" sha1="lj9t5ctsr9cm8pim1uhe81os50v5jq5" xml:space="preserve">'''နာဂဇုန''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Nagarjuna'', သက္ကတ: नागार्जुन) (ၜိုတ် အေဒဳ ၁၅၀ – ၜိုတ် ၂၅၀) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် တၠပညာ ဒဿန ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂကူအိန္ဒိယ ကေုာံ ညးမခၞံဗဒှ် သၞောတ် လညာတ် ဒဿန '''မဇ္ဇျိမ''' (Madhyamaka) ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠံင်တရဴ လဒေါဝ် ပ္ဍဲကဵု [[ဗုဒ္ဓဘာသာ မဟာယာန]] (Mahayana Buddhism) ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဝင် ဗုဒ္ဓဘာသာ မဟာယာန မ္ဂး၊ ညးဝွံ ဒှ် တၠပညာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ တုဲ၊ ဂိုဏ်လ္ၚဵု တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ညး နဒဒှ် &quot;ကျာ်တြဲ ဒုတိယ&quot; (Second Buddha) မွဲ ဇကု ကီု ရ။&lt;ref name=&quot;williams&quot;&gt;{{cite book |last=Williams |first=P. |title=Mahayana Buddhism: The Doctrinal Foundations |edition=2nd |publisher=Routledge |year=2009 |pages=63-68}}&lt;/ref&gt;

လညာတ် ဒဿန အဓိက အိုတ် သွက် နာဂဇုန ဂှ် ဒှ် လညာတ် '''သုညတ''' (Śūnyatā - Emptiness) မဟီုတွံ ဒဒှ်ရ ဓဝ် သီုဖအိုတ် (Dharmas) တအ်ဝွံ ဟွံမဲ ကု ဇကုအလဵုအလဵု မတန်တဴ (Svabhāva / Inherent existence) တုဲ ဍေဟ်တအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ဆက်စပ် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် (Dependent Origination) ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဘဝ၊ ဝင်အာဂီု၊ လညာတ် ဒဿန၊ ပြကိုဟ် လိက်ပတ်၊ ကေုာံ သြဇာ လတူ ဂၠးတိ ညး ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Nagarjuna.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ပဋိမာရုပ် နာဂဇုန၊ မဒှ် တၠပညာ ဒဿန မဟာယာန မပြာကတ် အိုတ် မွဲ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ (Introduction and Historical Context) ==
နာဂဇုန ဝွံ ကတဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဗွဝ်ကၠံ ၂ (2nd century CE) ပ္ဍဲ ခေတ် သၟိင် သာတဝါဟန (Satavahana dynasty) မအုပ်ဓုပ် လဝ် လပါ် သၠုင်ကျာ ဍုင်အိန္ဒိယ ရ။ နကဵု လညာတ် ဝင် မ္ဂး၊ ညးဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မပံင်ကောံ ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် လိက် သုတ် မဟာယာန (Mahayana Sutras) တုဲ၊ ဖန်ဗဒှ် လဝ် လဒက်ပတန် ဒဿန မခိုင်ကၠိုက် သွက်ဂွံ ဒစးဒုင် ကု လညာတ် ဟိန္ဒူ ကေုာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ သာဝကယာန (Sravakayana) တအ် ရ။

ညးဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မချူ လဝ် ပြကိုဟ် '''မူလမဇ္ဇျိမကကာရိကာ''' (Mūlamadhyamakakārikā) မဒှ် ပြကိုဟ် သဇိုင် သွက် ဂိုဏ် မဇ္ဇျိမ အလုံ အိုတ် ရ။ လညာတ် ညးဝွံ ကဵု ဖဵု လတူ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ ဍုင်ကြုက်၊ ဂျပေန်၊ ကိုဝ်ရဳယျာ၊ ကေုာံ တိဗေတ် ဗွဲမဇၞော် ရ။

== ၂။ ဝင်ဘဝ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (Life and Biography) ==
ဝင်ဘဝ နာဂဇုန ဇေတ်ဇေတ် ဝွံ နှဴရဴ ဒၟံင် ကု ဝင်အာဂီု (Legends) ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ အတိုင် လိက်ဝင် ဍုင်ကြုက် (မကၠာဲ လဝ် နကဵု ခူမာရဂျဳဝ - Kumarajiva ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၄) ကေုာံ လိက်ဝင် တိဗေတ် တအ် မ္ဂး၊ ညးဝွံ ကတဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် ဗဗၞး (Brahmin family) ပ္ဍဲ ဒေသ အန္ဓရ (Andhra region) ပ္ဍဲ သၠုင်ကျာ အိန္ဒိယ ရ။

နူ အဝဲ ဍောတ်တ်၊ ညးဝွံ ကတ်လ္ၚတ် လဝ် ပညာ ဗေဒ (Vedas) ကေုာံ ကွတ် အစောံ နာနာ သာ် ရ။ ဆဂး ကြဴနူ မဆဵုဂဗ အကာဲအရာ ဒဒိုက် ပ္ဍဲ ဘဝ (အတိုင် ဝင်အာဂီု လ္ၚဵု မ္ဂး ညး ကေုာံ သကအ်ရဲ ညး လုပ် ဗတိုက် သ္ၚိနန် သၟိင် နကဵု ကွတ် ပၞုက် ရုပ် တုဲ သကအ်ရဲ ညး ဒးဒုင် ဂစိုတ်) တုဲ၊ ညး လုပ် ဗုဒ္ဓဘာသာ တုဲ ဒှ် ခမဳ ရ။ ညး ကတ်လ္ၚတ် လိက်ပတ် ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် [[နာလန္ဒာ]] (Nalanda) တုဲ ဒှ် တၠပညာ ဇၞော် အိုတ် မွဲ ရ။&lt;ref name=&quot;westerhoff&quot;&gt;{{cite book |last=Westerhoff |first=J. |title=Nagarjuna's Madhyamaka: A Philosophical Introduction |publisher=Oxford University Press |year=2009 |pages=4-9}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဒဏ္ဍာရဳ ကေုာံ ဝင်အာဂီု နာ် (Legends and the Nagas) ==
ယၟု &quot;နာဂဇုန&quot; (Nāgārjuna) ဝွံ ပံင်ကောံ လဝ် နကဵု ဝေါဟာရ &quot;နာဂ&quot; (Nāga - နာ်) ကေုာံ &quot;အဇုန&quot; (Arjuna - ညးမအံင်ဇၞး ဟွံသေင်မ္ဂး သြဇာ) ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဝင်အာဂီု မဟာယာန မ္ဂး၊ လိက် သုတ် ပညာပါရမဳ (Prajñāpāramitā sūtras) မဒှ် ဒေသနာ ကျာ်တြဲ အဝဲ ဇြိုဟ်နက် အိုတ် တအ် ဂှ်၊ မၞိဟ် တအ် ဟွံမာန် ကၠိုဟ်ခိုဟ် တုဲ ကျာ်တြဲ ပအပ် သီ လဝ် ဇရေင် သၟိင်နာ် (Naga King) ပ္ဍဲ သၟဝ် ၜဳ သမုဒ္ဒရာ ရ။

ကာလ နာဂဇုန ဇၞော်မောဝ် တိုန် ပညာ ပါရမဳ ဍိုက်ပေင် မ္ဂး၊ သၟိင်နာ် ဘိက် ညး ဇရေင် နန် သၟဝ် ဍာ် တုဲ ကလေင် ပအပ် ကဵု လိက် သုတ် ပညာပါရမဳ တအ် ဏအ် သွက်ဂွံ တြးပတိတ် လတူ ဍုင် မၞိဟ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညး ဂွံ ဒုင် ယၟု &quot;နာဂဇုန&quot; (ညးမကလိဂွံ အာဲကၟာဲ နူ နာ်) ရ။ ဝင်အာဂီု ဏအ် ထ္ၜးကဵု သြဇာ ညး နဒဒှ် ညးမကလေင် ပတိတ် ဒေသနာ မဟာယာန အဓိက ရ။

== ၄။ သဳအိုရဳ ဒဿန မဇ္ဇျိမ (Madhyamaka Philosophy) ==
ဒဿန အဓိက သွက် နာဂဇုန ဂှ် ဒှ် လညာတ် &quot;မဇ္ဇျိမပဋိပဒါ&quot; (Middle Way) ရ။ ပ္ဍဲကဵု လညာတ် ညး မ္ဂး၊ လညာတ် မဇ္ဇျိမ ဂှ် ဟွံသေင် ဂၠံင်တရဴ လဒေါဝ် အကြာ ဒဒိုက် ကဵု တသိုက် ဓဝ် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ပရေင်ဝေင်ဒစး လညာတ် အလောန် အာ (Extremes) ၜါ သာ် -
# '''သဿတ ဒိဋ္ဌိ (Eternalism):''' လညာတ် မထေင် ကေတ် ဒဒှ်ရ အရာ သီုဖအိုတ် နွံကဵု ဇကုအလဵုအလဵု (Inherent essence) မတန်တဴ ထာဝရ။
# '''ဥစ္ဆေဒ ဒိဋ္ဌိ (Nihilism):''' လညာတ် မထေင် ကေတ် ဒဒှ်ရ အရာ သီုဖအိုတ် ဒှ် သုည၊ ဟွံမဲ မွဲသာ်။

နာဂဇုန ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ အရာ သီုဖအိုတ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု တန်တဴ အလဵုအလဵု (ဟွံဒှ် Eternalism)၊ ဆဂး ဍေဟ်တအ် ကတဵုဒှ် အတိုင် ဟိုတ် ကေုာံ ဖဵု (ဟွံဒှ် Nihilism) ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဒဿန လဒေါဝ် ဇေတ်ဇေတ် ရ။&lt;ref name=&quot;garfield&quot;&gt;{{cite book |last=Garfield |first=J. L. |title=The Fundamental Wisdom of the Middle Way: Nagarjuna's Mulamadhyamakakarika |publisher=Oxford University Press |year=1995 |pages=87-92}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ လညာတ် သုညတ ကေုာံ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် (Śūnyatā and Dependent Origination) ==
သုညတ (Śūnyatā) ဝွံ ဒှ် ဇဗၠု ဒဿန နာဂဇုန ရ။ သုညတ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဟွံသေင် &quot;ဟွံမဲ မွဲသာ်&quot; (Nothingness) ပုဟ်။ ဍေဟ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် ဒဒှ်ရ ဓဝ် သီုဖအိုတ် &quot;သုည (Empty) နူကဵု ဇကုအလဵုအလဵု (Svabhāva / Independent existence)&quot; ရ။

ညး သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် လညာတ် '''[[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]]''' (Pratītyasamutpāda - Dependent Origination) မဒှ် ဒေသနာ ကျာ်တြဲ တုဲ ညး ဒုင်သဇိုင် ဒဒှ်ရ - &quot;အရာ မွဲမွဲ ယဝ်ရ ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူကဵု ဟိုတ် တၞဟ် (Dependent) မ္ဂး၊ အရာ ဂှ် ဟွံမာန် နွံကဵု ဇကုအလဵုအလဵု (Independent) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အရာ သီုဖအိုတ် ဂှ် ဒှ် သုညတ ရ&quot;။ ပ္ဍဲ လိက် မူလမဇ္ဇျိမကကာရိကာ မ္ဂး ညး ချူ လဝ် ဒဒှ်ရ &quot;ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် ကဵု သုညတ ဂှ် ဒှ် အရာ မွဲ ဓဝ် ရ&quot;။

== ၆။ လညာတ် သစ္စ ၜါသာ် (The Two Truths Doctrine) ==
သွက်ဂွံ ရှင်းလင်း ပသောင် လညာတ် သုညတ ညံင် မၞိဟ် တအ် ဟွံဂွံ ထေင် မှာ အာ လပါ် Nihilism ဂှ်၊ နာဂဇုန ပါ်ခြာ လဝ် ဓဝ် သစ္စ (Truth) ၜါ သာ် (Satyadvaya) -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး သစ္စ ၜါသာ် အတိုင် လညာတ် နာဂဇုန
|-
! ဂကူ သစ္စ
! အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ ပွံက်
! ဥပမာ
|-
| '''သမ္မုတိ သစ္စ''' (Saṃvṛti-satya - Conventional Truth)
| သစ္စ အတိုင် လညာတ် ညးလောက တအ်။ ဒှ် သၞောတ် ဟိုတ် ကဵု ဖဵု မချဳဓရာင် ပ္ဍဲ လောက ဓမ္မတာ။
| ဖျုန်၊ ဆု၊ မၞိဟ်၊ ကွဳစက် (အရာ မနွံ ယၟု ကေုာံ ပရေင်စကာ)။
|-
| '''ပရမတ္ထ သစ္စ''' (Paramārtha-satya - Ultimate Truth)
| သစ္စ ဍာံဇေတ်။ ဒဒှ်ရ အရာ သီုဖအိုတ် ဂှ် ဟွံမဲ ကု ဇကုအလဵုအလဵု (သုညတ)။
| အကာဲအရာ သုညတ ဇေတ်ဇေတ် မဟွံမာန် ဟီု တွံ နကဵု ဝေါဟာရ လောက။
|}

ညး ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ ဟွံဒုင်သဇိုင် လတူ သမ္မုတိ သစ္စ မ္ဂး၊ ပရမတ္ထ သစ္စ ဂှ် လ္ၚတ် ဟွံမာန် ရ။ ယဝ်ရ ဟွံတီ ပရမတ္ထ သစ္စ မ္ဂး၊ နိဗ္ဗာန် ဂှ် ကလိဂွံ ဟွံမာန် ရ။&lt;ref name=&quot;kalupahana&quot;&gt;{{cite book |last=Kalupahana |first=D. J. |title=Nagarjuna: The Philosophy of the Middle Way |publisher=SUNY Press |year=1986 |pages=24-30}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပြကိုဟ် ကေုာံ လိက်ပတ်ဂမၠိုင် (Major Works and Texts) ==
နာဂဇုန ဝွံ ချူ လဝ် ပြကိုဟ် ဒဿန ဗွဲမဂၠိုင် မဒှ် သဇိုင် သွက် လိက်ပတ် မဟာယာန သီုဖအိုတ် ရ။ ပြကိုဟ် မပြာကတ် အိုတ် တအ်ဂှ် -

* '''မူလမဇ္ဇျိမကကာရိကာ (Mūlamadhyamakakārikā):''' &quot;ဂါထာ သဇိုင် မဇ္ဇျိမ&quot; - ဒှ် လိက် အဓိက အိုတ် မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လညာတ် သုညတ ကေုာံ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်။
* '''သုညတသပ္တတိ (Śūnyatāsaptati):''' &quot;ဂါထာ ထပှ်စှ် ပရူ သုညတ&quot; - ရှင်းလင်း ပရူ သုညတ အလုံ ခန္ဓာ ကေုာံ အာယတန။
* '''ဝိဂြဟဝျာဝရ်တနဳ (Vigrahavyāvartanī):''' &quot;ပရေင်ဝေင်ဒစး ဒစးဒုင်&quot; - ဒှ် လိက် မသှ် ကဵု ပြသၞာ တၠပညာ ဂိုဏ် တၞဟ် တအ် မကဵု လဝ် ဒုဟ် လတူ လညာတ် သုညတ။
* '''ရတနာဝလဳ (Ratnāvalī):''' &quot;ပၞိက် ရတ်&quot; - ဒှ် လိက် မချူ လဝ် သွက် သၟိင် သာတဝါဟန သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ဍုင် နကဵု ဓဝ်။
* '''သုဟր္လေခ (Suhṛllekha):''' &quot;လိက် သွက် သကအ်ရဲ&quot; - ဒှ် လိက် ဒလောအ်ဗတောန် နဲကဲ ဒ္ဂေတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဓမ္မတာ။

== ၈။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ မဟာယာန ကေုာံ တိဗေတ် (Influence on Buddhism) ==
လညာတ် နာဂဇုန ဝွံ ကဵု ဖဵု လတူ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဗုဒ္ဓဘာသာ အလုံ ဂၠးတိ အာရှ ရ။ ပ္ဍဲ ဍုင်အိန္ဒိယ၊ ကွး ညး မပ္တံကဵု အာရျဒေဝ (Aryadeva) သက် ဇၞော်မောဝ် လညာတ် ဏအ် တုဲ ကတဵုဒှ် ဂိုဏ် မဇ္ဇျိမ (Madhyamaka school) ရ။

ပ္ဍဲ ဍုင်ကြုက် ကေုာံ အာရှ လပါ်ဗမံက် (East Asia)၊ ပြကိုဟ် ညး တအ် ဒးဒုင် ကၠာဲ စၠောအ် တုဲ ကတဵုဒှ် ဂိုဏ် သာန်လောန် (Sanlun - Three Treatise School) ရ။ လညာတ် သုညတ ညး ဝွံ သီု ကဵု ဖဵု လတူ လဒက်ပတန် ဂိုဏ် ဇေန် (Zen Buddhism) ကီု ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာ တိဗေတ် (Tibetan Buddhism) မ္ဂး၊ ဒဿန နာဂဇုန ဂှ် ဒှ် ဒဿန သၠုင်အိုတ် ကေုာံ ဍာံအိုတ် မဒး ကတ်လ္ၚတ် ပ္ဍဲ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဘာလကျာ် ရ။&lt;ref name=&quot;ramanan&quot;&gt;{{cite book |last=Ramanan |first=K. V. |title=Nagarjuna's Philosophy: As Presented in the Maha-Prajnaparamita-Sastra |publisher=Motilal Banarsidass |year=1966 |pages=33-40}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု ဓါတုဗေဒ ကေုာံ ဂဥုဲ (Ayurveda and Alchemy) ==
ပ္ဍဲကဵု ဝင်အာဂီု အိန္ဒိယ တအ် မ္ဂး၊ ယၟု &quot;နာဂဇုန&quot; ဝွံ သီု ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု တၠပညာ ဂဥုဲ [[အာယုဗေဒ]] (Ayurveda) ကေုာံ တၠပညာ ဓါတုဗေဒ (Alchemy - Rasāyana) မွဲ ကီု ရ။ နာဂဇုန ဏအ်ဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မချူ လဝ် ပြကိုဟ် ဂဥုဲ မပ္တံကဵု &quot;Sushruta Samhita&quot; (ဗီုပြင် မပလေဝ်ဒါန်) ကေုာံ ပြကိုဟ် ဖန်ဗဒှ် ထဝ် &quot;Rasaratnākara&quot; ရ။

ဆဂး နကဵု လညာတ် ဝင် ခေတ်တၟိ မ္ဂး၊ တၠပညာ ဒဿန ဗုဒ္ဓဘာသာ နာဂဇုန (ဗွဝ်ကၠံ ၂) ကေုာံ တၠပညာ ဓါတုဗေဒ နာဂဇုန (ၜိုတ် ဗွဝ်ကၠံ ၇ ကဵု ၉) ဝွံ ဒှ် မၞိဟ် တၞဟ်ခြာ ၜါ တၠ ရ။ ဟိုတ်နူကဵု ယၟု တုပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် တုဲ၊ လိက်ဝင် တြေံ တအ် နှဴရဴ စၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် မၞိဟ် မွဲ ဓဝ် ကီု ရ။

== ၁၀။ အာဲကၟာဲ ကေုာံ ပရေင်ရှ်ေသှ်ေ (Legacy and Modern Era) ==
အာဲကၟာဲ နာဂဇုန ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် စဵုကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ် ရ။ ဌာန် ဒေသ ညး မသှ်ဇျာဲ လဝ် အခိင် လက္ကရဴ ပ္ဍဲ သၠုင်ကျာ အိန္ဒိယ ဂှ် ညးကော်စ '''နာဂါရ်ဇုနကောဏ္ဍ''' (Nagarjunakonda) တုဲ ဒှ် ဌာန် သုတေသန အာဲကၟာဲ ဝင် မပြာကတ် မွဲ ရ။

ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ ဒဿန သုညတ နာဂဇုန ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပ္ဍဲ လညာတ် ဘာသာ သက်သက် ပုဟ်၊ တၠပညာ သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ (ဗွဲတၟေင် တၠပညာ [[ရူပဗေဒ ကွမ်တမ်]] - Quantum Physics) တအ် လေဝ် ဂွံ ဆဵု ကေတ် ဒဒှ်ရ လညာတ် ညး မဟီု လဝ် &quot;အရာ သီုဖအိုတ် ဟွံမဲ ကု ဇကုအလဵုအလဵု တုဲ ဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ်&quot; ဂှ် ကိတ်ညဳ ဒၟံင် ကု သဳအိုရဳ ရူပဗေဒ ခေတ်တၟိ ဗွဲမလောန် ရ။ ညးဝွံ ဒှ် တၠပညာ ဒဿန ဇၞော်အိုတ် မွဲ မမာန် သၠုင် ပတိုန် လညာတ် ပရေင်ချပ် ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ မဟာယာန]] (Mahayana Buddhism)
* [[သုညတ]] (Emptiness)
* [[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]] (Dependent origination)
* [[အသင်္ဂ]] (Asanga)

{{Navbox
| name = Buddhist Philosophy
| title = တၠပညာ ဒဿန ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ ဂိုဏ်ဂမၠိုင် (Buddhist Philosophers and Schools)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = တၠပညာ အဓိက (အိန္ဒိယ)
| list1 =
* [[နာဂဇုန]] (Nagarjuna)
* [[အာရျဒေဝ]] (Aryadeva)
* [[အသင်္ဂ]] (Asanga)
* [[ဝသုဗန္ဓု]] (Vasubandhu)
* [[ဒိဂ်နာဂ]] (Dignaga)
* [[ဓမ္မကဳတ္တိ]] (Dharmakirti)
| group2 = လညာတ် ကေုာံ ဂိုဏ်ဂမၠိုင်
| list2 =
* [[မဇ္ဇျိမ]] (Madhyamaka)
* [[ယောဂစာရ]] (Yogacara)
* [[သာဝကယာန]] (Sravakayana)
* [[မဟာယာန]] (Mahayana)
| group3 = ဒဿန အဓိက
| list3 =
* [[သုညတ]] (Sunyata)
* [[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]] (Dependent origination)
* [[သစ္စ ၜါသာ်]] (Two truths doctrine)
* [[နိဗ္ဗာန်]] (Nirvana)
}}

[[Category:တၠပညာ ဒဿန ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ မဟာယာန]]
[[Category:မၞိဟ် မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၂]]
[[Category:ဝင် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]</text>
      <sha1>lj9t5ctsr9cm8pim1uhe81os50v5jq5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဗုဒ္ဓဘာသာ မဟာယာန</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11745</id>
    <revision>
      <id>56301</id>
      <timestamp>2026-07-19T13:44:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ဗုဒ္ဓဘာသာ မဟာယာန''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Mahayana Buddhism'', သံသကြိုတ်: महायान, ရမ္သာင်: ''မဟာယာန''၊ အဓိပ္ပါယ်: &quot;က္ၜင် ဇၞော်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ယာန် ဇၞော်&quot;) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂိုဏ် ဟွံသေင်မ္ဂ...&quot;</comment>
      <origin>56301</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23128" sha1="pvx3up30zmhgbqbojqhne3f841a55nv" xml:space="preserve">'''ဗုဒ္ဓဘာသာ မဟာယာန''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Mahayana Buddhism'', သံသကြိုတ်: महायान, ရမ္သာင်: ''မဟာယာန''၊ အဓိပ္ပါယ်: &quot;က္ၜင် ဇၞော်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ယာန် ဇၞော်&quot;) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂိုဏ် ဟွံသေင်မ္ဂး လညာတ် တရဴ အဓိက အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ မပြးဇး ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ တ္ၚဲဏအ် ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် ဂိုဏ် မနွံ လၟိဟ် ညးလျိုင်ပတှ်ေ ဂၠိုင်အိုတ် (ၜိုတ် ၅၃% နူကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာ သီုဖအိုတ်) တုဲ၊ ဗွဲတၟေင် ပြာကတ် လောန် ပ္ဍဲ ဒေသ ရးအာရှ ဗမံက် မပ္တံကဵု ဍုင်ကြုက်၊ ဂျပေန်၊ ကိုဝ်ရဳယျာ၊ တိုင်ဝါန်၊ ကေုာံ ဗဳယေတ်နာမ် တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;williams&quot;&gt;{{cite book |last=Williams |first=P. |title=Mahayana Buddhism: The Doctrinal Foundations |edition=2nd |publisher=Routledge |year=2008 |pages=1-10}}&lt;/ref&gt;

အရာ မတၞဟ်ခြာ အဓိက နူကဵု လညာတ် [[ထေရဝါဒ]] (Theravada) ဂှ်၊ မဟာယာန ဝွံ အာရီုစွံ လတူ လညာတ် &quot;ဗောဓိသတ်&quot; (Bodhisattva ideal) မဒှ် ပရေင်ရာဒၞာ မိက်ဂွံ ဒှ် ကျာ် သွက်ဂွံ ဟံင်ပြာ် သတ္တဝါ သီုဖအိုတ် ညံင် ဂွံ တိတ် ဗၠး နူ သံသာ ဒဒိုက် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဗုဒ္ဓဘာသာ မဟာယာန နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန် ဒဿန၊ လိက်သုတ်၊ ကေုာံ ပရေင်ယေန်သၞာင် တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Daibutsu_Kamakura.JPG|thumb|right|300px|ကျာ်ဇၞော် အမိတာဘ (Amitabha Buddha) ပ္ဍဲ ကမာကူရ၊ ဍုင်ဂျပေန် မဒှ် သင်္ကေတ ဒဿန မဟာယာန အဓိက မွဲ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;မဟာယာန&quot; ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် သံသကြိုတ် မာဟာ (ဇၞော်) ကေုာံ ယာန (က္ၜင်၊ ကွဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ယာန်) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ယာန် မဇၞော်&quot; ရ။ ယၟု ဏအ်ဝွံ စၟတ်သမ္တီ လဝ် နကဵု လညာတ် မဟီုတွံ ဒဒှ်ရ ဒဿန ဏအ် မာန် ယိုက် ပလံင် ကေတ် သတ္တဝါ သီုဖအိုတ် (ဟွံသေင် ဆ ခမဳ သၟး) ညံင် ဂွံ စိုပ် နိဗ္ဗာန် ရ။

နကဵု လညာတ် မဟာယာန မ္ဂး၊ ညးတအ် ကော်စ လညာတ် တြေံ (မပ္တံကဵု ထေရဝါဒ) ဂှ် &quot;ဟဳနယာန&quot; (Hinayana - ယာန် ဍောတ်) မဒှ် လညာတ် မအာရီုစွံ ဆ သွက် ပရေင်ဗၠးၜး ဇကု မွဲ တၠ ဓဝ် (အရဟတ္တမဂ် / Arhatship) ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ ဝေါဟာရ &quot;ဟဳနယာန&quot; ဝွံ ဒှ် အရေဝ် မပလီုပလာ် ဂုဏ်သိက္ခာ တုဲ တၠပညာ တအ် ဟွံစကာ အာ ရ၊ ညးတအ် စကာ ဝေါဟာရ &quot;ထေရဝါဒ&quot; စၞး ဂှ် ရ။ မဟာယာန ဝွံ ပံက် လဝ် တြင် သွက် ညးဍုင်ကွာန် ဓမ္မတာ (Laypeople) ညံင် ဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင်ကျာ်ဇၞော် သၠုင်အိုတ် ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Origins) ==
ဝင် တမ်မူလ မဟာယာန ဝွံ စတင် ကၠုင် လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင်အိန္ဒိယ ပ္ဍဲ အကြာ ဗွဝ်ကၠံ ပထမ ဘဳသဳ (1st century BCE) ကဵု ဗွဝ်ကၠံ ပထမ သဳအဳ (1st century CE) ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဟွံသေင် ကတဵုဒှ် ကၠုင် နဒဒှ် ဂိုဏ် မပါ်တိတ် မွဲ စွံ ဓဝ် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ပရေင်ချဳဓရာင် ဒဿန (Philosophical movement) မကတဵုဒှ် ကၠုင် အပ္ဍဲ ဂကောံ မဟာသံဃိက (Mahāsāṃghika) ကေုာံ သရဗာသတဳဝါဒ (Sarvāstivāda) တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;harvey&quot;&gt;{{cite book |last=Harvey |first=P. |title=An Introduction to Buddhism: Teachings, History and Practices |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |pages=108-112}}&lt;/ref&gt;

ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အဓိက ဂှ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ခေတ် သၟိင် ကုရှာန် (Kushan Empire) ကေုာံ သၟိင် ဂုပ္ပတ (Gupta Empire) မဒှ် အခိင် တၠပညာ ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု နာဂဇုန (Nagarjuna)၊ အသင်္ဂ (Asanga)၊ ကေုာံ ဝသုဗန္ဓု (Vasubandhu) တအ် ခၞံဗဒှ် လိက်ကျာ် သံသကြိုတ် ကေုာံ သဳအိုရဳ ဒဿန တၟိ တၟိ ရ။ နူကဵု အိန္ဒိယ လပါ်သၟဝ်ကျာ ဂှ်၊ ဒဿန ဏအ် ပြးဇး အာ စိုပ် လဒေါဝ် အာရှ နူကဵု ဂၠံင် ဍာန် သုတ် (Silk Road) တုဲ စိုပ် အာ ဍုင်ကြုက်၊ တုဲမ္ဂး ဆက် ပြး အာ ကိုဝ်ရဳယျာ ကေုာံ ဂျပေန် ရ။

== ၃။ လညာတ် ဒဿန ကေုာံ သဳအိုရဳ အဓိကဂမၠိုင် (Core Philosophy and Theories) ==
ဗုဒ္ဓဘာသာ မဟာယာန နွံကဵု လညာတ် ဒဿန မဇြိုဟ်နက် ဗွဲမလောန် မပ္တံကဵု -

* '''သုညတ (Śūnyatā / Emptiness):''' ဒှ် လညာတ် အဓိက မဟီုတွံ ဒဒှ်ရ အရာ သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ လောက ဏအ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု ဇကု အတ္တ ဟွံသေင်မ္ဂး သဘာဝ မတန်တဴ လၟိုန် (Inherent existence) ရ။ သရာဲ ဒဿန ဏအ် ဂှ် ဒှ် မာဇ္ဇျိမက (Madhyamaka) မခၞံ လဝ် နကဵု နာဂဇုန ရ။
* '''ဗုဒ္ဓသဘာဝ (Tathāgatagarbha / Buddha-nature):''' ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ သတ္တဝါ သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ လောက ဏအ် ဝွံ နွံကဵု ဓါတ် ဟွံသေင်မ္ဂး မ ကျာ် (Buddha seed) ပ္ဍဲ သန္ထာန် ဍေဟ်တအ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဇၟာပ်ဇၟာပ် မၞိဟ် ဝွံ မာန် ဇၞော်မောဝ် ဒှ် ကျာ် မာန် အလုံအိုတ် ရ။
* '''သစ္စ ၜါ (Two Truths Doctrine):''' ဒှ် ပရေင်ပါ်ခြာ အကြာ သမ္မုတိ သစ္စ (Conventional truth - လညာတ် လောက မထေင် ကေတ်) ကေုာံ ပရမတ္ထ သစ္စ (Ultimate truth - လညာတ် ဓဝ် မဍာံပြ မဒှ် သုညတ) ရ။

== ၄။ လညာတ် ဗောဓိသတ် (The Bodhisattva Ideal) ==
အရာ မပကဵု ညံင် မဟာယာန ဂွံ တၞဟ်ခြာ အိုတ် ဂှ် ဒှ် လညာတ် &quot;ဗောဓိသတ်&quot; ရ။ ပ္ဍဲ ထေရဝါဒ မ္ဂး တင်ရန်တၟအ် သၠုင်အိုတ် ဂှ် ဒှ် ဂွံ အာစိုပ် အရဟတ္တဖိုလ် (Arhat) တုဲ တိတ် ဗၠး နူ သံသာ ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ မဟာယာန မ္ဂး၊ ညးတအ် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ဗၠးၜး ဇကု မွဲ တၠ ဓဝ် ဂှ် ဒှ် အရာ ဟွံဍိုက်ပေင် (Selfish) ရ။&lt;ref name=&quot;gethin&quot;&gt;{{cite book |last=Gethin |first=R. |title=The Foundations of Buddhism |publisher=Oxford University Press |year=1998 |pages=224-230}}&lt;/ref&gt;

ဗောဓိသတ် ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပူဂိုလ် မရာဒၞာ မိက်ဂွံ ဒှ် ကျာ် (Buddhahood) တုဲ ညးတအ် ပတိတ် လဝ် ဂတိ သစ္စာ (Bodhisattva vow) ဒဒှ်ရ &quot;သတ္တဝါ သီုဖအိုတ် ဟွံတိတ် ဗၠး နူ ဒဒိုက် သံသာ ဏီ မ္ဂး၊ အဲ လေဝ် ဟွံလုပ် စိုပ် နိဗ္ဗာန် ဏီ ရ&quot;။ သွက်ဂွံ ဒှ် ဗောဓိသတ် ဂှ်၊ ညးတအ် ဒး ဍိုက်ပေင် ကု '''ပါရမဳ ၆ သာ်''' (Six Pāramitās) - 
# ဒါန (Generosity)
# သဳလ (Morality)
# ခန္တဳ (Patience)
# ဝဳရိယ (Energy/Effort)
# ဇျာန် / သမာဓိ (Meditation)
# ပညာ (Wisdom)

== ၅။ ကျာ် ကေုာံ အလံင်ကျာ် ပ္ဍဲ မဟာယာန (Buddhas and Bodhisattvas) ==
ပ္ဍဲ လညာတ် မဟာယာန မ္ဂး၊ ကျာ် ဂေါတမ ဝွံ ဒှ် ဆ ကျာ် မွဲ ဇကု ပ္ဍဲ အကြာ ကျာ် မနွံ မဂၠိုင် ကဵု လ္ၚီ သောဲ သၟး ရ (Trikaya doctrine)။ ညးတအ် ရှ်ေသှ်ေ ရဴဂဴ လတူ ကျာ် ကေုာံ ဗောဓိသတ် နာနာ မပ္တံကဵု -

* '''ကျာ် အမိတာဘ (Amitābha Buddha):''' ဒှ် ကျာ် မပိုင်ပြဳ လဝ် ဌာန် တိသ္အး (Pure Land) ပ္ဍဲ လပါ် ပလိုတ်။
* '''ကျာ် ဂဥုဲ (Bhaisajyaguru / Medicine Buddha):''' ကျာ် မကဵု ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ လွဳလွတ် ယဲဘဲ။
* '''ဗောဓိသတ် အဝလောကိတေသွရ (Avalokiteśvara):''' မပြာကတ် နကဵု ယၟု '''ဂွါန်ယေန်''' (Guanyin) ပ္ဍဲ ဍုင်ကြုက်။ ဒှ် ဗောဓိသတ် မစၞောန် ထ္ၜး ပရေင်မေတ္တာ ကရုဏာ လတူ သတ္တဝါ သီုဖအိုတ်။
* '''ဗောဓိသတ် မဉ္ဇူသရဳ (Mañjuśrī):''' ဒှ် ဗောဓိသတ် မစၞောန် ထ္ၜး ပရေင် ဉာဏ် ပညာ မသ္ကေက်သ္ကာ။

== ၆။ လိက်သုတ် မဟာယာနဂမၠိုင် (Mahayana Sutras and Texts) ==
မဟာယာန ဝွံ နွံကဵု လိက်ကျာ် ကေုာံ သုတ် အလဵုဇကု ဍေဟ် မချူ လဝ် နကဵု ဘာသာ သံသကြိုတ် ကေုာံ ဘာသာ ကြုက် မတၞဟ်ခြာ နူ ပိဋကတ် ပိ ဘာသာ ပါဠိ ရ။&lt;ref name=&quot;suzuki&quot;&gt;{{cite book |last=Suzuki |first=D. T. |title=Outlines of Mahayana Buddhism |publisher=Luzac and Company |year=1907 |pages=15-20}}&lt;/ref&gt;

လိက်သုတ် အဓိက တအ်ဂှ် -
* '''သဒ္ဓရ်မပုဏ္ဍရဳက သုတ် (Lotus Sutra):''' ဒှ် သုတ် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ မဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ ယာန် သီုဖအိုတ် ဝွံ ကၞောတ် တဲ ဒှ် အာ မွဲ ယာန် ဓဝ် သွက်ဂွံ ဒှ် ကျာ် (Ekayana)။
* '''ပညာပါရမဳ ဟဒယ သုတ် (Heart Sutra):''' လိက်သုတ် မဟီုတွံ လဝ် ပရူ ဒဿန သုညတ ဗွဲမဂၠေအ် ဍိုတ် (ဥပမာ - ရုပ် ဂှ် ဒှ် သုညတ၊ သုညတ ဂှ် ဒှ် ရုပ်)။
* '''ဝဇဳရ သုတ် (Diamond Sutra):''' လိက်သုတ် သွက် ပရေင်ထေက် ပညာ ကေုာံ လညာတ် သဘာဝ ဟွံမဲ ကု အတ္တ။
* '''ဝိမလကိတ္တိ သုတ် (Vimalakirti Sutra):''' လိက်သုတ် မထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ညးဍုင်ကွာန် ဓမ္မတာ မွဲ လေဝ် မာန် ကလိဂွံ ပညာ ဓဝ် ဇြိုဟ်နက် နူကဵု ခမဳ တအ် မာန် ကီု ရ။

== ၇။ ဂိုဏ် ကေုာံ ဂကောံ ပါ်တိတ်ဂမၠိုင် (Major Schools and Sects) ==
ဗုဒ္ဓဘာသာ မဟာယာန ဝွံ ဟွံဒှ် ဂကောံ မွဲ ဓဝ် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ပါ်တိတ် အာ နဒဒှ် ဂိုဏ် နာနာ လတူ ပရေင်ကျင့်သုံး မတၞဟ်ခြာ -

* '''ချာန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဇေန် (Chan / Zen Buddhism):''' ပြာကတ် ပ္ဍဲ ကြုက် ကေုာံ ဂျပေန်။ ညးတအ် အာရီုစွံ လတူ ပရေင်ဂဇအ် ဓဝ် (Zazen) ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လညာတ် ပရမတ္ထ တပ်တပ် ဟွံဒး စကာ လိက်ပတ် (Mind-to-mind transmission)။
* '''တိသ္အး (Pure Land Buddhism):''' ဒှ် ဂိုဏ် မနွံ မၞိဟ် ရှ်ေသှ်ေ ဂၠိုင်အိုတ်။ ညးတအ် ပတှ်ေ ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ ရာဒၞာ ဂဇပ် ယၟု ကျာ် အမိတာဘ လၟိုန် မ္ဂး၊ ကာလ စုတိ မ္ဂး မာန် စိုပ် ဌာန် တိသ္အး ပလိုတ် (Sukhavati) မဒှ် ဒၞာဲ မာန် ကလိဂွံ နိဗ္ဗာန် လောဲသွာ ရ။
* '''နိချိရေန် (Nichiren Buddhism):''' ပြာကတ် ပ္ဍဲ ဂျပေန်၊ ညးတအ် အာရီုစွံ ဆ လတူ လိက် Lotus Sutra သၟး ရ။
* '''ဝဇိရယာန (Vajrayana):''' ၜိုန်ရ ပါ်တိတ် နဒဒှ် ယာန် မွဲ တၞဟ် ကီုလေဝ်၊ တၠပညာ ဗွဲမဂၠိုင် ညာတ် ကေတ် ဝဇိရယာန (ဗုဒ္ဓဘာသာ တိဗေတ်) ဝွံ ဒှ် လဒက်ပတန် နူကဵု မဟာယာန မွဲ ကီု ရ။

== ၈။ ဗုဒ္ဓဘာသာ မဟာယာန ကေုာံ ပရေင်ယေန်သၞာင် (Mahayana Buddhism and Culture) ==
မဟာယာန ဝွံ ပကဵု ညံင် ယေန်သၞာင် ရးအာရှ ဗမံက် ဂွံ ပြံင်လှာဲ ဗွဲမဇၞော် ရ။

ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ယေန်သၞာင် မ္ဂး -
* '''ပရေင်စၞ ဟွံမဲ ဖျုန် (Vegetarianism):''' ဟိုတ်နူ လညာတ် မေတ္တာ ကရုဏာ လတူ သတ္တဝါ (ဗောဓိသတ်) ဂှ်ရ၊ ခမဳ ကေုာံ ညးလျိုင်ပတှ်ေ မဟာယာန ဗွဲမဂၠိုင် ဒ္ဂေတ် ဗက် ပရေင်စၞ ဟွံမဲ ဖျုန် (စ သၞေဝ် ကေုာံ ပဲ) ရ။
* '''ပါန်ကွတ် (Art and Architecture):''' ဗီုရုပ် ပါန်ခဳ ကေုာံ ရုပ်စှ်ေ ကျာ် ဗောဓိသတ် နာနာ မပ္တံကဵု ဂွါန်ယေန် တအ် ပြာကတ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ဘာကျာ် မဟာယာန။ ဘာကျာ် ပေဂဝ်ဒါ (Pagodas) တအ် လေဝ် ဒှ် သြဇာ နူ မဟာယာန ကီု ရ။
* '''လွပ် ပ္ဍဲ ဘဝ (Social Integration):''' ပ္ဍဲ ဂျပေန် မ္ဂး၊ ခမဳ တအ် မာန် ဖျေဟ် သ္ၚိကၟိန် (Marriage) တုဲ မင်မဲ ဘာကျာ် နဒဒှ် ပရေင်အာဲကၟာဲ မိမ လေဝ် နွံ ရ။

== ၉။ အကာဲအရာ မဟာယာန ပ္ဍဲ ခေတ်တ္ၚဲဏအ် (Mahayana in the Modern World) ==
ပ္ဍဲကဵု ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ ကေုာံ ၂၁ ဏအ်၊ ဗုဒ္ဓဘာသာ မဟာယာန ဝွံ ပြးဇး အာ စိုပ် ဍုင် ပလိုတ် (ဥရောပ ကေုာံ အမေရိကာန်) ဗွဲမဇၞော် ရ။ ဗွဲတၟေင် ဂိုဏ် ဇေန် (Zen) ကေုာံ ဝဇိရယာန (Vajrayana - ဗုဒ္ဓဘာသာ တိဗေတ်) ဂှ် ဒှ် မပြာကတ် အိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;keown&quot;&gt;{{cite book |last=Keown |first=D. |title=Buddhism: A Very Short Introduction |publisher=Oxford University Press |year=2003 |pages=55-62}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှ လေဝ်၊ မဟာယာန ကတဵုဒှ် ကၠုင် &quot;ဗုဒ္ဓဘာသာ မလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ်&quot; (Humanistic Buddhism / Engaged Buddhism) မဒှ် လညာတ် မအာရီုစွံ လတူ ပရေင်ရီုဗင် ဂကောံမၞိဟ်၊ ပရေင်ပညာ၊ ကေုာံ ပရေင်ဟံင်ပြာ် ဘဲအန္တရာယ် ပ္ဍဲ လောက ဏအ် (စၞး မအာရီုစွံ ဆ သွက် ဘဝ အနာဂတ် ဓဝ်)။ ဂကောံ ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု Tzu Chi ပ္ဍဲ တိုင်ဝါန် ဂှ် ဒှ် ဥပမာ သွက် ပရေင်ဏအ် ရ။

== ၁၀။ တင်တၞဟ်ခြာ အကြာ မဟာယာန ကဵု ထေရဝါဒ (Differences between Mahayana and Theravada) ==
ၜိုန်ရ ဂိုဏ် ၜါ ဏအ် ဒုင်သဇိုင် လတူ ဓဝ် ကျာ် မပ္တံကဵု သစ္စပန် ကေုာံ မဂ္ဂင် ဒစာံ ကီုလေဝ်၊ နွံ တင်တၞဟ်ခြာ အဓိက ဂမၠိုင် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး တင်တၞဟ်ခြာ အကြာ ထေရဝါဒ ကေုာံ မဟာယာန
|-
! ကဏ္ဍ
! [[ထေရဝါဒ]] (Theravada)
! ဗုဒ္ဓဘာသာ မဟာယာန (Mahayana)
|-
| '''တင်ရန်တၟအ် အဓိက'''
| ဒှ် အရဟတ္တဖိုလ် (Arhat) ကေုာံ လုပ် စိုပ် နိဗ္ဗာန်။
| ဒှ် ကျာ် (Buddhahood) နကဵု လညာတ် ဗောဓိသတ် (Bodhisattva)။
|-
| '''လိက်ပတ် အဓိက'''
| ပိဋကတ် ပိ (Pali Canon) နကဵု ဘာသာ ပါဠိ။
| သုတ် မဟာယာန နကဵု ဘာသာ သံသကြိုတ်၊ ကြုက် (Sanskrit/Chinese)။
|-
| '''လညာတ် လတူ ကျာ်'''
| ညာတ် ကျာ် ဂေါတမ နဒဒှ် မၞိဟ် သမိုင်း မလ္ၚတ် ဓဝ် တုဲဒှ်။
| ညာတ် ကျာ် ဂေါတမ နဒဒှ် မွဲ ဗီုပြင် (Nirmanakaya) ပ္ဍဲ လညာတ် Trikaya (ကျာ် နွံ လၟိုန် အလုံ စက္ကဝါ)။
|-
| '''အာရီုစွံ လတူ'''
| ပရေင်ဇကု မွဲ တၠ မင်မဲ သဳလ ကေုာံ ဂဇအ် ဓဝ် (Vipassana)။
| ပရေင်မေတ္တာ ကရုဏာ ကေုာံ ပရေင်ဟံင်ပြာ် သတ္တဝါ တၞဟ် (Compassion)။
|-
| '''ဒေသ ပြာကတ်'''
| ဗၟာ၊ သေံ၊ သဳရိလင်္ကာ၊ ကမ္ဗောဒဳယျာ (အာရှ သၠုင်ကျာ)။
| ကြုက်၊ ဂျပေန်၊ ကိုဝ်ရဳယျာ၊ တိုင်ဝါန် (အာရှ ဗမံက်)။
|}

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ထေရဝါဒ]] (Theravada)
* [[ဗောဓိသတ်]] (Bodhisattva)
* [[နာဂဇုန]] (Nagarjuna)
* [[သုညတ]] (Sunyata)

{{Navbox
| name = Buddhism
| title = ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ ဂိုဏ် အဓိက ဂမၠိုင် (Buddhism and Major Traditions)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ယာန် ကေုာံ ဂိုဏ်
| list1 =
* [[ထေရဝါဒ]] (Theravada)
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ မဟာယာန]] (Mahayana)
* [[ဝဇိရယာန]] (Vajrayana)
* [[ဟဳနယာန]] (Hinayana)
| group2 = လညာတ် မဟာယာန
| list2 =
* [[ဗောဓိသတ်]] (Bodhisattva)
* [[သုညတ]] (Emptiness)
* [[ပါရမဳ တြဴသာ်]] (Six Paramitas)
* [[ဗုဒ္ဓသဘာဝ]] (Buddha-nature)
| group3 = ကျာ် ကေုာံ သုတ်
| list3 =
* [[ကျာ် အမိတာဘ]] (Amitabha)
* [[ဂွါန်ယေန်]] (Avalokiteshvara)
* [[သဒ္ဓရ်မပုဏ္ဍရဳက သုတ်]] (Lotus Sutra)
* [[ပညာပါရမဳ ဟဒယ သုတ်]] (Heart Sutra)
}}

[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ မဟာယာန]]
[[Category:ဒဿန]]
[[Category:ဘာသာဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ရးအာရှ]]</text>
      <sha1>pvx3up30zmhgbqbojqhne3f841a55nv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဟဳနယာန</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11746</id>
    <revision>
      <id>56302</id>
      <timestamp>2026-07-19T13:46:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ဟဳနယာန''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Hinayana''; သက္ကတ: हीनयान, ''Hīnayāna'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဝေါဟာရ သက္ကတ မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ယာန် ဍောတ်&quot; (Lesser Vehicle) ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ယာန် ယုတ်သဝ်&quot; (Inferior Vehicle) ရ။ ဝေါဟာရ ဏအ်ဝွံ...&quot;</comment>
      <origin>56302</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20653" sha1="mhtbj6en1ofkmxxbrtnt2bbovrm7m55" xml:space="preserve">'''ဟဳနယာန''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Hinayana''; သက္ကတ: हीनयान, ''Hīnayāna'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဝေါဟာရ သက္ကတ မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ယာန် ဍောတ်&quot; (Lesser Vehicle) ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ယာန် ယုတ်သဝ်&quot; (Inferior Vehicle) ရ။ ဝေါဟာရ ဏအ်ဝွံ ဒှ် ဝေါဟာရ မစကာ လဝ် နကဵု ညးမလျိုင်ပတှ်ေ [[မဟာယာန]] (Mahayana - ယာန် ဇၞော်) တအ် သွက်ဂွံ ကော်စ ဂိုဏ် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ခေတ် တမ်မူလ (Early Buddhist schools) မနွံ တင်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ဂၠာဲ သၠးပွး နူ ဒဒိုက် သံသာ သွက် လမျီု ဇကု မွဲဓဝ် (အရဟတ္တဖိုလ်) ဂှ် ရ။&lt;ref name=&quot;williams&quot;&gt;{{cite book |last=Williams |first=P. |title=Mahayana Buddhism: The Doctrinal Foundations |edition=2nd |publisher=Routledge |year=2008 |pages=2-5}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ ဝေါဟာရ &quot;ဟဳနယာန&quot; ဝွံ ဒှ် ဝေါဟာရ မနွံကဵု လညာတ် သ္ၚေဝ်ဖျေဟ် ၚုဟ်မး (Pejorative) တုဲ၊ ဂကောံ ဗုဒ္ဓဘာသာ အလုံ ဂၠးတိ (World Fellowship of Buddhists) တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ ဝေါဟာရ ဏအ်ဝွံ ဟွံထေက် ကဵု စကာ သွက်ဂွံ ကော်စ ဂိုဏ် [[ထေရဝါဒ]] (Theravada) မဒှ် ဂိုဏ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဇၞော် မဂျိုင် သှ်ေတန်တဴ ဒၟံင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဟဳနယာန နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ဒဿန၊ ပရေင်ပါ်ခြာ ကေုာံ အကာဲအရာ ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Dharmacakra_with_24_spokes.svg|thumb|right|300px|သင်္ကေတ ဓမ္မစက် (Dharmachakra) မဒှ် သင်္ကေတ အဓိက သွက် ဂိုဏ် ဗုဒ္ဓဘာသာ သီုဖအိုတ် မပ္တံကဵု ဟဳနယာန ကေုာံ မဟာယာန။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ဟဳနယာန&quot; ဝွံ ပါ်တိတ် နူကဵု ဝေါဟာရ သက္ကတ ၜါ မတွဟ်ဂး &quot;ဟဳန&quot; (Hīna - ဍောတ်၊ ယုတ်သဝ်၊ ပရေအ်) ကေုာံ &quot;ယာန&quot; (Yāna - ယာန်၊ ဂၠံင်တရဴ၊ က္ၜင်) ရ။ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် အလုံ ဂှ် ဒှ် &quot;ဂၠံင်တရဴ မဍောတ်သွတ်&quot; မာန် ရ။ 

ဝေါဟာရ ဏအ်ဝွံ ဟွံသေင် ဝေါဟာရ မဂိုဏ် တအ် ဂှ် ကဵု လဝ် ယၟု ဇကု အလဵုဇကု (Self-designation) ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ဝေါဟာရ မဂိုဏ် မဟာယာန တအ် ကဵု လဝ် (Exonym) သွက်ဂွံ ပါ်ခြာ လညာတ် ဒဿန ညးတအ် ကု လညာတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ အခိင် ကိုပ်ကၠာ ဂှ် ရ။ ဂိုဏ် မဟာယာန တအ် ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ ဂၠံင်တရဴ ညးတအ် ဂှ် ဒှ် ဂၠံင်တရဴ [[ဗောဓိသတ်]] (Bodhisattva path) သွက်ဂွံ ဟံင်ပြာ် သတ္တဝါ သီုဖအိုတ် တုဲ၊ လညာတ် မဂၠာဲ နိဗ္ဗာန် သွက် ဇကု မွဲဓဝ် ဂှ် ဒှ် ယာန် ဍောတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဟဳနယာန ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ ဝေါဟာရ (History and Etymology) ==
ဝေါဟာရ ဟဳနယာန ဝွံ စတင် ပြာကတ် ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု လိက် သုတ္တန် မဟာယာန ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု [[သဒ္ဓမ္မပုဏ္ဍရဳက သုတ်]] (Lotus Sutra) ကေုာံ [[ပညာပါရမဳ သုတ်]] (Prajnaparamita Sutras) ပ္ဍဲ အကြာ ၁-၂ ဗွဝ်ကၠံ (1st-2nd century CE) ရ။&lt;ref name=&quot;nattier&quot;&gt;{{cite book |last=Nattier |first=J. |title=A Few Good Men: The Bodhisattva Path according to The Inquiry of Ugra (Ugrapariprccha) |publisher=University of Hawaii Press |year=2003 |pages=170-175}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ်၊ ဂိုဏ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ ဍုင် အိန္ဒိယ ပါ် ဒၟံင် နကဵု ဂိုဏ် ဇၞော် ၜိုတ် ၁၈ ဂိုဏ် (Eighteen early Buddhist schools) ရ။ ဂကောံ ခမဳ မနွံ လညာတ် တၟိ မကော်စ ဇကု ညးတအ် &quot;မဟာယာန&quot; တအ် ဂှ် ဒစးဒုင် လညာတ် ဂိုဏ် တြေံ တအ် မပ္တံကဵု [[သဗ္ဗတ္ထိဝါဒ]] (Sarvastivada) ကေုာံ [[သောတြန္တိက]] (Sautrantika) တအ် တုဲ ကော်စ ညးတအ် နကဵု ယၟု ဟဳနယာန ရ။ 

== ၃။ လညာတ် မဟာယာန လတူ ဟဳနယာန (Mahayana Perspectives) ==
နကဵု လညာတ် မဟာယာန မ္ဂး၊ ညးတအ် ပါ် လဝ် ဂၠံင်တရဴ သွက်ဂွံ စိုပ် နိဗ္ဗာန် နွံ ၃ သာ် (Three Vehicles) ရ -
# '''သာဝကယာန (Sravakayana):''' ယာန် သာဝက ဟွံသေင်မ္ဂး ကွး ကျာ်။ မဒှ် ပရေင်ကတ်လ္ၚတ် သွက်ဂွံ အံင်ဇၞး ဒဒိုက် တုဲ ဒှ် [[အရဟန္တ]] (Arhat) ရ။
# '''ပစ္စေကဗုဒ္ဓယာန (Pratyekabuddhayana):''' ယာန် ပစ္စေကဗုဒ္ဓ။ မဒှ် ပရေင်ဂၠာဲ ညာဏ် ဘာဝနာ နကဵု ဇကု မွဲဓဝ် ဟွံတွံ ဓရ် ကု ညးတၞဟ်။
# '''ဗောဓိသတ္တယာန (Bodhisattvayana):''' ယာန် ဗောဓိသတ် (မဟာယာန)။ မဒှ် ပရေင်ရာဒၞာ မိက်ဂွံ ဒှ် ကျာ် သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ သွက်ဂွံ ဟံင်ပြာ် သတ္တဝါ သီုဖအိုတ် ရ။

ဂိုဏ် မဟာယာန တအ် ပံင်ကောံ ထောအ် သာဝကယာန ကဵု ပစ္စေကဗုဒ္ဓယာန ၜါ ဏအ် တုဲ ကော်စ &quot;ဟဳနယာန&quot; ရ။ ညးတအ် ဟီု ဒဒှ်ရ ဟဳနယာန ဂှ် ဒှ် ဓရ် ကျာ်တြဲ တွံ လဝ် သွက် မၞိဟ် မနွံ ညာဏ် အောန် (Skillful means - Upaya) သၟး ရ၊ ဓရ် အဓိက အလုံစုံ ဂှ် ဒှ် မဟာယာန ရ။

== ၄။ တၞဟ်ခြာ အကြာ ထေရဝါဒ ကေုာံ ဟဳနယာန (Differences between Theravada and Hinayana) ==
ပ္ဍဲကဵု လိက်ပတ် ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် ဝင် ဍုင်ပလိုတ် (Western scholarship) ကိုပ်ကၠာ တေအ် ဂှ်၊ ညးတအ် မလေပ် စကာ ဝေါဟာရ &quot;ဟဳနယာန&quot; သွက်ဂွံ ကော် ဂိုဏ် [[ထေရဝါဒ]] (Theravada) မပြးဇး ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဍုင် သဳရိလင်္ကာ၊ ဍုင်ဗၟာ၊ ဍုင်သေံ၊ ကေုာံ ဍုင်ကမ္ဗောဒဳယျာ ရ။ ဆဂး ဏအ်ဝွံ ဒှ် လညာတ် မယောင်မှာ မွဲ ရ။&lt;ref name=&quot;gombrich&quot;&gt;{{cite book |last=Gombrich |first=R. |title=Theravada Buddhism: A Social History from Ancient Benares to Modern Colombo |edition=2nd |publisher=Routledge |year=2006 |pages=10-15}}&lt;/ref&gt;

ဟဳနယာန ဂှ် ဒှ် ယၟု မကော်စ ဂိုဏ် ဗုဒ္ဓဘာသာ တြေံ (Early schools) ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု သဗ္ဗတ္ထိဝါဒ တအ် ရ (မဒှ် ဂိုဏ် မပြိုင်ပ္ကာန် ကု မဟာယာန ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ)။ ထေရဝါဒ ဝွံ ၜိုန်ရ ဒှ် ဂိုဏ် မပါ်တိတ် နူကဵု ဂိုဏ် တြေံ တအ် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ်တအ် ပြံင်လှာဲ တိတ် အာ စိုပ် တကအ် သဳရိလင်္ကာ နူကဵု ၃ ဗွဝ်ကၠံ ဘဳသဳ (3rd century BCE) တေအ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ထေရဝါဒ ဂှ် ဟွံမဲ ပ္ဍဲ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် အကြာ မဟာယာန ကဵု ဟဳနယာန ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ ပုဟ်။ 

== ၅။ ဂိုဏ် အဓိက ပ္ဍဲ ခေတ် ဟဳနယာန (Major Schools in the Early Buddhist Period) ==
ပ္ဍဲ အခိင် ကာလ အကြာ ဘဳသဳ ၄ ဗွဝ်ကၠံ ကဵု အေဒဳ ၂ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ်၊ ဂိုဏ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ ပါ် အာ နဒဒှ် ဂိုဏ် ၁၈ ဂိုဏ် ရ။ ဂိုဏ် မပြာကတ် အိုတ် မလုပ် လၟိဟ် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ ဟဳနယာန တအ်ဂှ် -
* '''[[သဗ္ဗတ္ထိဝါဒ]] (Sarvastivada):''' ဂိုဏ် မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင် အိန္ဒိယ သၟဝ်ကျာ ကေုာံ အာရှ လဒေါဝ်။ ညးတအ် ပတှ်ေ ဒဒှ်ရ ဓရ် သီုဖအိုတ် (အတိတ်၊ အနာဂတ်၊ ပစ္စုပ္ပန်) နွံ ဒၟံင် ရ။
* '''[[သောတြန္တိက]] (Sautrantika):''' ဂိုဏ် မဒုင်သဇိုင် လတူ လိက် သုတ္တန် (Sutras) ဓဝ် တုဲ ဟွံဒုင်ကေတ် အဘိဓမ္မာ နဒဒှ် လိက် ကျာ်။
* '''[[ဓမ္မဂုတ္တက]] (Dharmaguptaka):''' ဂိုဏ် မပြာကတ် ပ္ဍဲ ဍုင်ကြုက် သွက် သၞောတ် ဝိနဲ (Vinaya) ညးတအ် ရ။
* '''[[မဟာသံဃိက]] (Mahasanghika):''' ဂိုဏ် မပါ်တိတ် ပထမအိုတ် တုဲ ဒှ် သဇိုင် သွက် လညာတ် မဟာယာန ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရ။

== ၆။ သဇိုင် လညာတ် ဒဿန ကေုာံ သဳအိုရဳ (Philosophical and Doctrinal Views) ==
သဇိုင် ဒဿန အဓိက သွက် ဂိုဏ် (ဟဳနယာန) တအ်ဝွံ တုပ် ညံင်ရဴ ဂိုဏ် ထေရဝါဒ ခေတ် တ္ၚဲဏအ် ကီု ရ -
* '''[[သစ္စာပန်]] (Four Noble Truths):''' ဒဒိုက်၊ ဟိုတ် ဒဒိုက်၊ ပရေင်ဒေါအ် ဒဒိုက်၊ ကေုာံ ဂၠံင်တရဴ အာ စိုပ် ပရေင်ဒေါအ် ဒဒိုက် (မဂ္ဂင် ဒစာံပါ်)။
* '''[[အနတ္တ]] (Anatman - No-soul):''' ပရေင်ပတှ်ေ ဒဒှ်ရ သတ္တဝါ တအ် ဟွံမဲ ကဵု ဇီဝ (Soul) မတန်တဴ ဍာ်ဇမၠိင် ရ။
* '''[[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]] (Dependent Origination):''' အရာ သီုဖအိုတ် ကတဵုဒှ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် ဟိုတ်နူ ဟိုတ် (Causes) ကေုာံ ဖဵု (Conditions)။
* '''[[ကံ]] (Karma):''' ပရေင်ချဳဓရာင် (ကာယ၊ ဝစဳ၊ မနော) တအ် မလေပ် ကဵု ဖဵု ပ္ဍဲ ဘဝ လၟုဟ် ကေုာံ ဘဝ အနာဂတ် ရ။&lt;ref name=&quot;keown&quot;&gt;{{cite book |last=Keown |first=D. |title=A Dictionary of Buddhism |publisher=Oxford University Press |year=2003 |pages=112-113}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ တင်ရန်တၟအ် အရဟတ္တ (The Arhat Ideal) ==
အရာ မပါ်ခြာ မဟာယာန ကဵု ဟဳနယာန ဇၞော်အိုတ် ဂှ် ဒှ် &quot;တင်ရန်တၟအ် သွက် ဘဝ&quot; ရ။ 

နကဵု လညာတ် ဟဳနယာန (ကေုာံ ထေရဝါဒ) မ္ဂး၊ တင်ရန်တၟအ် ကိစ္စဇၞော် အိုတ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ကလိဂွံ '''[[အရဟတ္တဖိုလ်]]''' (Arhatship) ရ။ အရဟန္တ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပူဂိုလ် မလေင် ကၠေအ် ကိလေသာ သီုဖအိုတ်၊ မစိုပ် အာ နိဗ္ဗာန် (Nirvana)၊ ကေုာံ မဟွံဒး ကလေင် ဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ သံသာ (Rebirth) မွဲလှ်ေ ရ။ ညးတအ် ပတှ်ေ ဒဒှ်ရ ပရေင်ဒှ် ကျာ် (Buddhahood) ဂှ် ကတဵုဒှ် ဝါတ် ဗွဲမလောန် တုဲ သတ္တဝါ ဓမ္မတာ တအ် သ္ဒး ဂစာန် ဂၠာဲ နိဗ္ဗာန် နကဵု ယာန် သာဝက (Sravaka) သၟး ရောင်။

== ၈။ လိက်ပတ် ကေုာံ ကျာ်သြဳ (Literature and Scriptures) ==
လိက်ပတ် အဓိက သွက် ဂိုဏ် တြေံ ဏအ် ဂှ် ညးတအ် ကော်စ '''[[အာဂီု]]''' (Agamas) မဒှ် လိက် မတုပ် ကဵု '''[[နိကာယ် ၅]]''' (Nikayas) ပ္ဍဲ လိက် ပိဋကတ် ပိ ပါဠိ (Pali Canon) ရ။ 

လိက်ပတ် ဂိုဏ် သဗ္ဗတ္ထိဝါဒ တအ် ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ချူ လဝ် နကဵု ဘာသာ သက္ကတ (Sanskrit) ရ။ ညးတအ် နွံကဵု သၞောတ် လိက် ပိဋကတ် -
# '''ဝိနယ''' (Vinaya): သၞောဝ် သွက် ခမဳ သံဃာ။
# '''သုတ္တ''' (Sutra): ဓရ် တွံ ကျာ်တြဲ။
# '''အဘိဓမ္မ''' (Abhidharma): ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဓရ် ဒဿန လှဲလှဲလးလး။&lt;ref name=&quot;harvey&quot;&gt;{{cite book |last=Harvey |first=P. |title=An Introduction to Buddhism: Teachings, History and Practices |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |pages=85-90}}&lt;/ref&gt;

လိက် အဘိဓမ္မာ သဗ္ဗတ္ထိဝါဒ တအ်ဝွံ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ပြာကတ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ လိက်ပတ် ကြုက် ကေုာံ တိဗေတ် ကီု ရ။

== ၉။ ပရေင်ကၠေအ်ကၠက် ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ (Decline in India) ==
ဂိုဏ် ဟဳနယာန ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု သဗ္ဗတ္ထိဝါဒ တအ်ဝွံ ဂျိုင် သှ်ေတန်တဴ လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင် အိန္ဒိယ စဵုကဵု ၜိုတ် ၁၂ ဗွဝ်ကၠံ ရ။ 

ဆဂး ဟိုတ်နူကဵု ဓရ် မဟာယာန ကေုာံ ဝဇိရယာန (Vajrayana - တန္တရ) တအ် ပြာကတ် ကၠုင် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု [[နာလန္ဒာ]] (Nalanda) ကီု၊ ဟိုတ်နူ ပရေင်လုပ် သီ ဗတိုက် နူ ပၞာန် အေဿလာမ် တအ် ကီု ဂှ်ရ၊ ဂိုဏ် ဗုဒ္ဓဘာသာ တြေံ တအ်ဝွံ ကၠေအ်ကၠက် အာ နူကဵု တိဍာ် အိန္ဒိယ အလုံစုံ ရ။ ဂိုဏ် မဂျိုင် သှ်ေတန်တဴ မ္ၚး အိန္ဒိယ ဂှ် ဒှ် ဆ ဂိုဏ် ထေရဝါဒ ပ္ဍဲ သဳရိလင်္ကာ ကေုာံ ရးအာရှအဂၞဲ သၟး ရ။

== ၁၀။ တင်သ္ဂုတ်သွာတ် ခေတ်တၟိ ကေုာံ လွပ် ဝေါဟာရ (Modern Resolution and Usage) ==
ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၁၉၅၀ ဂှ်၊ ဂကောံ ဗုဒ္ဓဘာသာ အလုံ ဂၠးတိ (World Fellowship of Buddhists - WFB) မဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဒံက်တာ မလာလာသေကာရ (Dr. G.P. Malalasekera) ဂှ် ကၠောန် ပေါဲသဳကၠဳ ဇၞော် ပ္ဍဲ ဍုင် ကဝ်လမ္ဗဝ်၊ သဳရိလင်္ကာ ရ။ 

ပ္ဍဲ ပေါဲသဳကၠဳ ဏအ်၊ တၠပညာ ဗုဒ္ဓဘာသာ နူကဵု ဂိုဏ် မဟာယာန ကေုာံ ထေရဝါဒ သီုဖအိုတ် စၟတ်သမ္တီ ဒုင်တဲ တင်သ္ဂုတ်သွာတ် ဇၞော် မွဲ ဒဒှ်ရ '''&quot;ဝေါဟာရ ဟဳနယာန ဝွံ ဟွံထေက် ကဵု စကာ သွက်ဂွံ ကော်စ ဂိုဏ် ဗုဒ္ဓဘာသာ လဵု မွဲ ရ&quot;'''။ ဗွဲတၟေင် ညးတအ် တုပ်စိုတ် ဒဒှ်ရ ဝေါဟာရ ဏအ်ဝွံ စကာ သွက် ထေရဝါဒ ဟွံဂွံ ရ၊ တုဲ သ္ဒး စကာ ဆ ယၟု &quot;ထေရဝါဒ&quot; သၟး ရောင်။ စနူ ဂှ် တုဲ၊ ပ္ဍဲကဵု လိက်ပတ် သုတေသန ခေတ်တၟိ တအ်ဝွံ ညးတအ် ဟွံစကာ ဝေါဟာရ &quot;ဟဳနယာန&quot; သွက်ဂွံ ကော် ထေရဝါဒ ရ၊ ညးတအ် စကာ သွက်ဂွံ ကော် ဝင် ဂိုဏ် ၁၈ ကိုပ်ကၠာ တေအ် သၟး ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ထေရဝါဒ]] (Theravada)
* [[မဟာယာန]] (Mahayana)
* [[သဗ္ဗတ္ထိဝါဒ]] (Sarvastivada)
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)

{{Navbox
| name = Buddhism
| title = ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ ဂိုဏ်ဂမၠိုင် (Buddhism and Schools)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ယာန် ကေုာံ ဂိုဏ် အဓိက
| list1 =
* [[ထေရဝါဒ]] (Theravada)
* [[မဟာယာန]] (Mahayana)
* [[ဝဇိရယာန]] (Vajrayana)
* [[ဟဳနယာန]] (Hinayana - Historical)
| group2 = ဂိုဏ် ခေတ် တမ်မူလ
| list2 =
* [[သဗ္ဗတ္ထိဝါဒ]] (Sarvastivada)
* [[သောတြန္တိက]] (Sautrantika)
* [[ဓမ္မဂုတ္တက]] (Dharmaguptaka)
* [[မဟာသံဃိက]] (Mahasanghika)
| group3 = ဒဿန ကေုာံ ဓရ်
| list3 =
* [[သစ္စာပန်]] (Four Noble Truths)
* [[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]] (Dependent Origination)
* [[အနတ္တ]] (Anatman)
* [[အရဟန္တ]] (Arhat)
}}

[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ဝင် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:လညာတ် ဒဿန]]
[[Category:သက္ကတ ဝေါဟာရဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>mhtbj6en1ofkmxxbrtnt2bbovrm7m55</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကျာ် အမိတာဘ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11747</id>
    <revision>
      <id>56303</id>
      <timestamp>2026-07-19T13:48:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width: 24em; text-align: left; font-size: 90%; line-height: 1.5em; float: right; margin: 0 0 1em 1em; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 0.5em; background-color: #f9f9f9;&quot; |+ &lt;span style=&quot;font-size: 130%; font-weight: bold;&quot;&gt;ကျာ် အမိတာဘ&lt;br&gt;(Amitābha Buddha)&lt;/span&gt; |- | colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | File:Kamakura Budda Daibutsu front 1885.jpg|250px|ဗီု...&quot;</comment>
      <origin>56303</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26379" sha1="r54rhubuxpbh2xbkbpyavetrwphf0pc" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width: 24em; text-align: left; font-size: 90%; line-height: 1.5em; float: right; margin: 0 0 1em 1em; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 0.5em; background-color: #f9f9f9;&quot;
|+ &lt;span style=&quot;font-size: 130%; font-weight: bold;&quot;&gt;ကျာ် အမိတာဘ&lt;br&gt;(Amitābha Buddha)&lt;/span&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Kamakura Budda Daibutsu front 1885.jpg|250px|ဗီုရုပ် ကျာ် အမိတာဘ (Daibutsu) ပ္ဍဲ ကမာကူရာ၊ ဍုင်ဂျပေန်။]]
|-
! ယၟု သက္ကတ (Sanskrit)
| Amitābha (အမိတာဘ - လျး အနန္တ)&lt;br&gt;Amitāyus (အမိတာယု - အာယုက် အနန္တ)
|-
! ဍုင် (Realm)
| [[သုခဝတဳ]] (Sukhāvatī - ဍုင်သွဝ် ပလိုတ်)
|-
! ကဏ္ဍ အဓိက
| [[ဗုဒ္ဓဘာသာ မဟာယာန]] (Mahayana Buddhism)&lt;br&gt;[[ဂိုဏ် ဍုင်သ္အးဇ္ၚး]] (Pure Land Buddhism)
|-
! အဂ္ဂသာဝက (Bodhisattvas)
| [[အဝလောကိတေသွာရ]] (Guanyin)&lt;br&gt;[[မဟာသ္ထာမပြာပ္တ]] (Mahasthamaprapta)
|-
! မန်တြာ အဓိက
| ဥုံ အမိတာဘ ဟြဳ (Oṃ Amitābha Hrīḥ)&lt;br&gt;နမော အမိတောဖဝ် (Namo Amituofo)
|}

'''ကျာ် အမိတာဘ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Amitābha Buddha'', သက္ကတ: ''अमिताभ'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကျာ်တြဲ အဓိက မွဲ ဇကု ပ္ဍဲကဵု လညာတ် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ မဟာယာန]] (Mahayana Buddhism) ကေုာံ ဒှ် ကျာ်တြဲ မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် လတူ ဂိုဏ် ဍုင်သ္အးဇ္ၚး (Pure Land Buddhism) ရ။ ယၟု မ္ဂး အမိတာဘ ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် သက္ကတ တုဲ ဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;လျး မဟွံမဲ ကု အပိုင်အခြာ&quot; (Infinite Light) ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင် ညးတအ် ကော်စ ညး နကဵု ယၟု '''အမိတာယု''' (Amitāyus) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;အာယုက် မဟွံမဲ ကု အပိုင်အခြာ&quot; (Infinite Life) ကီု ရ။&lt;ref name=&quot;williams&quot;&gt;{{cite book |last=Williams |first=Paul |title=Mahāyāna Buddhism: The Doctrinal Foundations |publisher=Routledge |year=2008 |pages=238-245}}&lt;/ref&gt;

အတိုင် ပြကိုဟ် မဟာယာန တအ် မ္ဂး၊ ကျာ် အမိတာဘ ဝွံ ပဒတဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်သွဝ် သ္အးဇ္ၚး မနွံ လပါ် ပလိုတ် မကော်စ ဍုင် [[သုခဝတဳ]] (Sukhāvatī) ရ။ ညးဝွံ နွံကဵု ပရေင်အဓိဋ္ဌာန် ဇၞော် ၄၈ သာ် သွက်ဂွံ ဟံင်ပြာ် သတ္တဝါ သီုဖအိုတ် ညံင် ဂွံ တိတ် ဗၠး နူကဵု ဒဒိုက် သံသာ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ကျာ် အမိတာဘ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ပရေင်လျုင်ပတှ်ေ၊ ဒဒှ် ဘဝ ကိုပ်ကၠာ၊ လဒက်ပတန် သုခဝတဳ၊ ကေုာံ လွပ် ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ ခေတ်တၟိ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Etymology) ==
ဝေါဟာရ &quot;အမိတာဘ&quot; (Amitābha) ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု မလိက် သက္ကတ ၜါ မတွဟ်ဂး &quot;Amita&quot; (အနန္တ - ဟွံမဲ ကု အပိုင်အခြာ) ကေုာံ &quot;Ābhā&quot; (လျး) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးဝွံ ဒှ် &quot;ကျာ် လျး အနန္တ&quot; (Buddha of Infinite Light) ရ။ အခိင် ညးတအ် ကော်စ &quot;အမိတာယု&quot; (Amitāyus) မ္ဂး &quot;Amita&quot; (အနန္တ) ကဵု &quot;Āyus&quot; (အာယုက် - လမျီု) မပံင်ကောံ လဝ် တုဲ ဒှ် &quot;ကျာ် အာယုက် အနန္တ&quot; (Buddha of Infinite Life) ရ။

ပ္ဍဲကဵု ဍုင် ကြုက် မ္ဂး ညးတအ် ကော်စ ''Āmítuófó'' (阿彌陀佛) ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဍုင် ဂျပေန် မ္ဂး ကော်စ ''Amida Butsu'' (阿弥陀仏) ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဍုင် တိဗေတ် မ္ဂး ကော်စ ''Ö-pa-me'' (འོད་དཔག་མེད) ရ။ အလုံ မွဲ ရးအာရှ ဗမံက် မ္ဂး၊ ကျာ် အမိတာဘ ဝွံ ဒှ် ကျာ် မနွံ ညးလျုင်ပတှ်ေ ကေုာံ ပူဇဴ ဂၠိုင်အိုတ် ညံင်ရဴ [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha) ကီု ရ။ အဓိက လညာတ် (Doctrine) ဂှ် ဒှ် ဒဒှ်ရ သတ္တဝါ မပတှ်ေ လျုင် ဇရေင် ညး တအ် မ္ဂး ကာလ စုတိ သ္ဒး ကလေင် ဂျိုင် ကတဵု ပ္ဍဲ ဍုင် သုခဝတဳ တုဲ၊ ပ္ဍဲ ဍုင် ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ မလောဲသွာ သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ဓဝ် ကေုာံ လုပ် စိုပ် နိဗ္ဗာန် ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပြကိုဟ် (Origin and Scriptural Sources) ==
ပရူပရာ ကျာ် အမိတာဘ ဝွံ ဟွံပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ပြကိုဟ် ပါဠိ (Pali Canon) မဒှ် သဇိုင် ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ (Theravada) ပုဟ်။ ပရူ ညးဝွံ စတင် ထောအ် ပြာကတ် ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု ပြကိုဟ် သက္ကတ မဟာယာန ပ္ဍဲ အကြာ ဗွဝ်ကၠံ ပထမ ကေုာံ ဒုတိယ (1st-2nd Century CE) ပ္ဍဲ ဒေသ ဂန္ဓာရ (Gandhara - လၟုဟ် ဍုင် ပါကစ္စတာန်) ကေုာံ ကသ္မဳရ (Kashmir) ရ။&lt;ref name=&quot;nattier&quot;&gt;{{cite book |last=Nattier |first=Jan |title=The Realm of Aksobhya: A Missing Piece in the History of Pure Land Buddhism |publisher=Journal of the International Association of Buddhist Studies |year=2000 |pages=71-102}}&lt;/ref&gt;

ပြကိုဟ် အဓိက ၃ သာ် (Three Pure Land Sutras) မလ္ၚတ် ပရူ ကျာ် အမိတာဘ ဂှ် ဒှ် -
# '''ပြကိုဟ် သုခဝတဳ ဗျူဟ ဇၞော် (Longer Sukhāvatīvyūha Sūtra):''' ဟီုတွံ ပရူ ဝင် ဓမ္မကရ ဗောဓိသတ် (Dharmakara) ကေုာံ ပရေင်အဓိဋ္ဌာန် ၄၈ သာ်။
# '''ပြကိုဟ် သုခဝတဳ ဗျူဟ ဍောတ် (Shorter Sukhāvatīvyūha Sūtra):''' ဟီုတွံ ပရူ ပရေင်သ္အးဇ္ၚး ကေုာံ လဒက်ပတန် ရုပ်သာ် ဍုင် သုခဝတဳ။
# '''ပြကိုဟ် အမိတာယုရ် ဓျာန (Amitāyurdhyāna Sūtra):''' ဟီုတွံ ပရူ နဲကဲ သမာဓိ (Meditation) ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် ညာတ် ရုပ် ကျာ် အမိတာဘ ၁၆ သာ်။

== ၃။ ဒဒှ် ဘဝ ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ ပရေင်အဓိဋ္ဌာန် (Previous Life and Vows - Dharmakara) ==
အတိုင် ပြကိုဟ် သုခဝတဳ ဇၞော် မ္ဂး၊ ပ္ဍဲ အခိင် ကာလ အတိတ် မလအ်လ ဗွဲမလောန် တေအ်၊ ကျာ် အမိတာဘ ဝွံ ဒှ် လဝ် သၟိင် ဨကရာဇ် မွဲ ရ။ ကာလ ညး မိင် ဓဝ် နူကဵု ကျာ်တြဲ '''လောကေသှ်ဝရရာဇ''' (Lokeśvararāja Buddha) တုဲ ညး ထောအ် ကၠေအ် ကမၠောန် သၟိင် တုဲ ဗုင် ရဟန်း ဒှ် အာ '''ဓမ္မကရ ဗောဓိသတ်''' (Dharmākara Bodhisattva) ရ။

ဓမ္မကရ ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ရံင် ဍုင်ကျာ် (Buddha-fields) ဂမၠိုင် ပွိုင် ၅ ကဝ် (Kalpas) တုဲ ညး ဖန်ဗဒှ် လဝ် &quot;ပရေင်အဓိဋ္ဌာန် ၄၈ သာ်&quot; (48 Great Vows) သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဍုင် သ္အးဇ္ၚး မွဲ မဟွံမဲ ကု ဒဒိုက်၊ ကေုာံ ဟံင်ပြာ် သတ္တဝါ သီုဖအိုတ် မလျုင်ပတှ်ေ ညး ရ။&lt;ref name=&quot;inagaki&quot;&gt;{{cite book |last=Inagaki |first=Hisao |author2=Stewart, H. |title=The Three Pure Land Sutras |publisher=BDK English Tripitaka |year=2003 |pages=15-20}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု အဓိဋ္ဌာန် ၄၈ သာ် ဏအ်၊ '''အဓိဋ္ဌာန် မရနုက်ကဵု ၁၈''' (18th Vow / Primal Vow) ဝွံ ကိစ္စဇၞော် အိုတ် ရ။ အဓိဋ္ဌာန် ဏအ် ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ - ယဝ်ရ သတ္တဝါ မွဲမွဲ ကော် ယၟု အဲ သီုကဵု သဒ္ဓါ စိုတ် (စှ် ဝါ ဒှ်ဒှ်) တုဲ မိက်ဂွံ ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဍုင် သုခဝတဳ မ္ဂး၊ အဲ ဟွံမာန် ပကဵု ညံင် သတ္တဝါ ဂှ် ဂွံ စိုပ် ဍုင် သ္အးဇ္ၚး အဲ မ္ဂး၊ အဲ ဟွံဒုင် ကေတ် သဗ္ဗညုတဉာဏ် ရောင်။

== ၄။ သုခဝတဳ - ဍုင်သွဝ် ပလိုတ် (Sukhāvatī - The Western Pure Land) ==
သုခဝတဳ (Sukhāvatī) ဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဍုင် မပေင် တဴ နကဵု တသိုက်&quot; ရ။ ဍုင် ဏအ်ဝွံ နွံ ပ္ဍဲ လပါ် ပလိုတ် ဇမ္ၚောဲ မသ္ၚောဲ လောန် နူ စက္ကဝါ ပိုယ် ဏအ် ရ။ လဒက်ပတန် ဍုင် ဏအ်ဝွံ ဍိုက်ပေင် တဴ နကဵု ထဝ်၊ သြန်၊ ကေုာံ ရတ် ၇ သာ် ရ။

ပ္ဍဲကဵု ဍုင် သုခဝတဳ ဂှ် -
* '''ဟွံမဲ ကု ဒဒိုက်:''' ပရေင်ဂိက္ၜင်၊ ဗျု၊ ကေုာံ ချိုတ် တအ် ဟွံမဲ ရ။ မၞိဟ် တအ် သၠးဂၠံဂဝ် ကၠုင် နူကဵု ပ္ကဴ ဒကှ် (Lotus birth) ရ။
* '''ဟွံမဲ ကု အပါဲ ၄:''' တိရစ္ဆာန်၊ ပြိုတ်၊ အသူရကာဲ၊ ကေုာံ နရက် တအ် ဟွံမဲ။ သတ္တဝါ သီုဖအိုတ် ဒှ် မၞိဟ် ကေုာံ ဒေဝတဴ သၟး ရ။
* '''ပရေင်လ္ၚတ် ဓဝ် မလောဲသွာ:''' ရမ္သာင် ကျာ၊ ရမ္သာင် ဂစေံ၊ ကေုာံ ရမ္သာင် တၞံဆု တအ် သီုဖအိုတ် ဒှ် ရမ္သာင် ဓဝ် တုဲ ပကဵု ညံင် သတ္တဝါ တအ် ဂွံ အာ စိုပ် နိဗ္ဗာန် လောဲလောဲ ရ။

ညး မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဍုင် ဏအ် ဂှ် ဟွံဒး ကလေင် စှ်ေ အာ ဒဒိုက် သံသာ (Non-retrogression) ရ။&lt;ref name=&quot;gomez&quot;&gt;{{cite book |last=Gómez |first=Luis O. |title=Land of Bliss: The Paradise of the Buddha of Measureless Light |publisher=University of Hawaii Press |year=1996 |pages=45-55}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ဗုဒ္ဓဘာသာ မဟာယာန ကေုာံ ဍုင်သ္အးဇ္ၚး (Mahayana and Pure Land Buddhism) ==
ပရေင်လျုင်ပတှ်ေ လတူ ကျာ် အမိတာဘ ဝွံ ပြးဇး အာ လုံ မွဲ ဍုင် ကြုက် ပ္ဍဲ အခိင် တၞောဝ်သၟိင် တန် (Tang Dynasty) ရ။ တၠပညာ မဟာယာန မပ္တံကဵု '''ဟွေ့ယွမ်''' (Huiyuan) ကေုာံ '''သျှန်တောင်း''' (Shandao) တအ် ဇၞော်မောဝ် လဝ် နဲကဲ ပရေင်ပတိုန်စရာဲ (Chanting) ဏအ် ရ။

ပ္ဍဲကဵု ဍုင် ဂျပေန် မ္ဂး၊ လညာတ် ဏအ် ဒှ် ကၠုင် ဘာသာ အဓိက သွက် ညးဍုင်ကွာန် ဓမ္မတာ ရ။ တၠပညာ '''ဟဝ်နေန်''' (Hōnen) ဒက်ပတန် လဝ် ဂိုဏ် ဂျဝ်ဒဝ် (Jōdo-shū) တုဲ ညး ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ဖ္ဍောတ် နေမ်ဗုဆု (Nembutsu) ဂှ် ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက်ဂွံ ဗၠး တိတ် ရ။ ကွး ညးတေအ် မနွံ ယၟု '''ရှေန်ရာန်''' (Shinran) ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် ဂိုဏ် ဂျဝ်ဒဝ် ရှေန်သျှူး (Jōdo Shinshū) မလ္ၚတ် လဝ် သဳအိုရဳ &quot;ဒြဟတ် ညးတၞဟ်&quot; (Tariki - Other Power)။ အဓိပ္ပါယ် ဂှ် သတ္တဝါ တအ် ဟွံမာန် ဟံင်ပြာ် ဇကု အလဵုဇကု (Self-power) ပ္ဍဲ ခေတ် ကာလ မလီုလာ် (Mappō) ဏအ် တုဲ၊ သ္ဒး ဗ္ဒာဲ တန်တဴ လတူ ဒြဟတ် မေတ္တာ ကျာ် အမိတာဘ သၟး ရောင်။

== ၆။ သင်္ကေတဗေဒ ကေုာံ ဗီုရုပ် (Iconography and Symbols) ==
ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပါ်ခြာ ဗီုရုပ် (Iconography) မ္ဂး၊ ကျာ် အမိတာဘ ဝွံ နွံကဵု ရုပ်သာ် မတုပ် ညံင် ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ကီု ရ၊ ဆဂး နွံကဵု သင်္ကေတ အဓိက မပ္တံကဵု -
* '''မုဒြာ (Mudras - ပရေင်စွံ တဲ):''' ဗွဲမဂၠိုင် ကျာ် အမိတာဘ ဝွံ နွံကဵု 'ဓျာန မုဒြာ' (Dhyana Mudra - ပရေင်စွံ တဲ သမာဓိ မလတူ ဒဳ) ဟွံသေင်မ္ဂး 'ဝိတရ်က မုဒြာ' (Vitarka Mudra - တဲ မထ္ၜး လညာတ် ဓဝ် ကေုာံ ဒုင်တဲ သတ္တဝါ)။
* '''အသာ်:''' ပ္ဍဲကဵု လညာတ် ဝဇိရယာန (Vajrayana) မ္ဂး၊ ညး နွံကဵု အသာ် ဗကေတ် (Red) မဒှ် သင်္ကေတ ဓါတ် ပၟတ် ကေုာံ ပရေင်ဆာန် မေတ္တာ ရ။
* '''အဂ္ဂသာဝက ၜါ:''' ကျာ် အမိတာဘ ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် နွံ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် တုဲ၊ လပါ် ပုင် ညး ဂှ် ဒှ် ဗောဓိသတ် '''အဝလောကိတေသွာရ''' (Guanyin - ညးမကဵု မေတ္တာ ဂရုဏာ)၊ လပါ် ဇွိ ဂှ် ဒှ် ဗောဓိသတ် '''မဟာသ္ထာမပြာပ္တ''' (Mahāsthāmaprāpta - ညးမကဵု ဉာဏ်ပညာ) ရ။ သုံး ဇကု ဏအ် ပံင်ကောံ တုဲ ညး ကော်စ &quot;ကျာ် ပိ ဇကု ဍုင် ပလိုတ်&quot; (Amitabha Trinity) ရ。

== ၇။ ဂါထာ ကေုာံ ပရေင်ပတိုန်စရာဲ (Mantras and Practices - Nembutsu) ==
နဲကဲ ပရေင်ကျင့်သုံး (Practice) အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ မဟာယာန သွက် ကျာ် အမိတာဘ ဂှ် ဒှ် ပရေင်ဖ္ဍောတ် ကော် ယၟု ညး မကော်စ နေမ်ဗုဆု (Nembutsu / Nianfo) ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်ဖ္ဍောတ် ယၟု ကျာ် အမိတာဘ နကဵု ဘာသာ နာနာ
|-
! အရေဝ်ဘာသာ
! ရမ္သာင် ဖ္ဍောတ် (Mantra / Chanting)
! အဓိပ္ပါယ်
|-
| သက္ကတ (Sanskrit)
| Namo Amitābhāya Buddhāya (နမော အမိတာဘာယ ဗုဒ္ဓါယ)
| ယဵုအုပ် ရှ်ေသှ်ေ ရဴဂဴ ကျာ် လျး အနန္တ။
|-
| ကြုက် (Chinese)
| Námó Āmítuófó (南無阿彌陀佛)
| ယဵုအုပ် ရှ်ေသှ်ေ အမိတောဖဝ်။
|-
| ဂျပေန် (Japanese)
| Namu Amida Butsu (南無阿弥陀仏)
| ယဵုအုပ် ရှ်ေသှ်ေ အမိဒါ ဗုစ်သု။
|-
| တိဗေတ် (Tibetan)
| Om Amitabha Hrih (ဥုံ အမိတာဘ ဟြဳ)
| ဥုံ၊ ကျာ် လျး အနန္တ၊ ဟြဳ (ရမ္သာင် ဓါတ်)။
|}

ပရေင်ဖ္ဍောတ် ဏအ်ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ဖ္ဍောတ် နကဵု ပါင် သၟး ပုဟ်၊ သ္ဒး နွံကဵု သတိ ပရေင်လ္ၚတ် ညာတ် ရုပ် ကျာ် အမိတာဘ ကေုာံ ဍုင် သုခဝတဳ ပ္ဍဲကဵု က္ဍဟ် စိုတ် ဇကု ကီု ရ (Visualization practice)။ လညာတ် ဏအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ အခိင် သတ္တဝါ မွဲမွဲ ကြပ် စုတိ သွက်ဂွံ ညံင် စိုတ် ဂွံ တန်တဴ ညိင်ညိင် တုဲ ကလိဂွံ ပရေင်ဒုင်တဲ နူ ကျာ် အမိတာဘ ရ။

== ၈။ ကျာ်အမိတာဘ ပ္ဍဲ ဂိုဏ်ဝဇိရယာန (Amitabha in Vajrayana Buddhism) ==
ပ္ဍဲကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာ ဍုင် တိဗေတ် မကော်စ ဂိုဏ် [[ဝဇိရယာန]] (Vajrayana Buddhism) မ္ဂး၊ ကျာ် အမိတာဘ ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ '''ကျာ် ဓျာနဳ မသုန်''' (Five Dhyani Buddhas) မဒှ် သင်္ကေတ လဒက်ပတန် စက္ကဝါ ကေုာံ က္ဍဟ် စိုတ် သတ္တဝါ ရ။&lt;ref name=&quot;halkias&quot;&gt;{{cite book |last=Halkias |first=Georgios T. |title=Luminous Bliss: A Religious History of Pure Land Literature in Tibet |publisher=University of Hawai'i Press |year=2013 |pages=105-115}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ သၞောတ် မန်ဒလာ (Mandala) တိဗေတ်၊ ကျာ် အမိတာဘ ဝွံ -
* '''ဒိုဟ်:''' ပလိုတ် (West)
* '''အသာ်:''' ဗကေတ် (Red)
* '''စရိုတ် ဓါတ်:''' ပၟတ် (Fire)
* '''ဂကောံ ဇာတ်:''' ပဒၟ (Padma / Lotus family)
* '''အစောံ ဉာဏ်:''' ဉာဏ် မပါ်ခြာ ညာတ် အရာ သီုဖအိုတ် ညဳသၟဟ် (Discriminating Awareness)
* '''ကိလေသ မပြံင်လှာဲ:''' လောဘ (Desire/Attachment) - ညးဝွံ ပြံင်လှာဲ လောဘ ညံင် ဂွံ ဒှ် ဉာဏ်ပညာ ရ။

ပ္ဍဲကဵု လညာတ် တိဗေတ် မ္ဂး၊ နွံ နဲကဲ သမာဓိ မကော်စ '''ဖိုဝါ''' (Phowa) မဒှ် နဲကဲ ပြံင် ဝိညာဏ် ဇကု အခိင် စုတိ ညံင် ဂွံ ပဝ် တိတ် နူကဵု က္ဍိုပ် တုဲ စိုပ် အာ ဍုင် သုခဝတဳ အလဵုအလဵု ရ။

== ၉။ လညာတ် ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Popular Beliefs and Cultural Impact) ==
ကျာ် အမိတာဘ ဝွံ နွံကဵု ဖဵုသက်ရောက် လတူ ယေန်သၞာင် ရးအာရှ ဗမံက် ဗွဲမဇၞော် ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဍုင် ဂျပေန်၊ သဘင် '''အဝ်-ဗောန်''' (O-Bon Festival) မဒှ် သဘင် ပူဇဴ ဝိညာဏ် ဇုဇဗဴလ ဂှ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု လညာတ် ဍုင် သုခဝတဳ ကေုာံ ပရေင်ဟံင်ပြာ် ကျာ် အမိတာဘ ရ။

ပ္ဍဲကဵု ဍုင် ကြုက်၊ ရမ္သာင် &quot;အမိတောဖဝ်&quot; (Amituofo) ဝွံ ဒှ် အရေဝ် မစကာ သွက်ဂွံ ဆက်ဆံ (Greeting) ဟွံသေင်မ္ဂး ကဵု သတိ (Blessing) ပ္ဍဲကဵု အကြာ ရဟန်း ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရ။ ဇမၞော် သြဇာ ညးဝွံ ထ္ၜးပျး လဝ် လတူ ဗီုရုပ် ပဋိမာရုပ် ဇၞော်ဇၞော် ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ဥပမာ - ရုပ် '''ဥရှဳကု ဒါဲဗုစ်သု''' (Ushiku Daibutsu) ပ္ဍဲ ဂျပေန် မနွံ သမၠုင် ၁၂၀ မဳတာ၊ ကေုာံ ရုပ် '''ကျာ် လျး သလာတ် ပတ္တရာ''' (Spring Temple Buddha) ပ္ဍဲ ကြုက် (၁၂၈ မဳတာ) တအ်ဝွံ ဒှ် ရုပ် ကျာ် အမိတာဘ သီုဖအိုတ် ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ လညာတ် သုတေသန ခေတ်တၟိ (Future and Modern Academic Perspectives) ==
နကဵု လညာတ် သုတေသန ဝင် ခေတ်တၟိ (Modern Academic Perspectives) မ္ဂး၊ တၠပညာ ပါ်ပါဲ လ္ၚတ် လဝ် တမ်မူလ ကျာ် အမိတာဘ ဝွံ မာန် ဆက်စပ် ကု လညာတ် သာသနာ မ္ၚး အိန္ဒိယ ရ။ 

တၠပညာ လ္ၚဵု တအ် မပ္တံကဵု Alexander Soper ဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ လညာတ် &quot;လျး အနန္တ&quot; ဝွံ မာန် ကလိဂွံ သြဇာ နူကဵု သာသနာ ဇဝ်ရဝ်အေတ်သတာ (Zoroastrianism) ပ္ဍဲ ဍုင် ဖါသဳ (Persia) မလျုင်ပတှ်ေ လတူ ဒေဝတဴ လျး သၟိင်တ္ၚဲ ရ။ ဆဂး တၠပညာ ဗုဒ္ဓဘာသာ တအ် ထံက်ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ လညာတ် အမိတာဘ ဝွံ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် နူကဵု လညာတ် အစောံသတ္တိ ကျာ်တြဲ ဂေါတမ (Buddha-nature) ပ္ဍဲကဵု လညာတ် မဟာယာန အလဵုအလဵု သၟး ရ။ ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ ဂိုဏ် ဍုင်သ္အးဇ္ၚး ဝွံ ဆက် ဇၞော်မောဝ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ရးဥရောပ ကေုာံ အမေရိကာန် နကဵု လညာတ် မကိတ်ညဳ ကု ပရေင်စိုတ်ပညာ ကေုာံ လညာတ် သမာဓိ မလောဲသွာ (Mindfulness and accessible meditation) ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ မဟာယာန]] (Mahayana Buddhism)
* [[သုခဝတဳ]] (Sukhavati)
* [[ဂိုဏ် ဍုင်သ္အးဇ္ၚး]] (Pure Land Buddhism)
* [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha)

{{Navbox
| name = Mahayana Buddhism
| title = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ မဟာယာန]] (Mahayana Buddhism)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ကျာ်တြဲ အဓိက ဂမၠိုင်
| list1 =
* [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama)
* [[ကျာ် အမိတာဘ]] (Amitābha)
* [[ကျာ် ဘဲသဇျဂုရု]] (Medicine Buddha)
* [[ကျာ် ဝေရဝ်စန]] (Vairocana)
| group2 = ဗောဓိသတ် ဂမၠိုင်
| list2 =
* [[အဝလောကိတေသွာရ]] (Guanyin)
* [[မဉ္ဇူသြဳ]] (Manjusri)
* [[က္ษိတိဂဗ္ဘ]] (Ksitigarbha)
* [[သမန္တဘဒြ]] (Samantabhadra)
| group3 = ပြကိုဟ် ကေုာံ ဂိုဏ်
| list3 =
* [[ဂိုဏ် ဍုင်သ္အးဇ္ၚး]] (Pure Land)
* [[ဝဇိရယာန]] (Vajrayana)
* [[ဇေန်]] (Zen)
* [[ပြကိုဟ် ပဒၟ သုတ်]] (Lotus Sutra)
}}

[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ မဟာယာန]]
[[Category:ကျာ်တြဲဂမၠိုင်]]
[[Category:ယေန်သၞာင် ကြုက်]]
[[Category:ယေန်သၞာင် ဂျပေန်]]</text>
      <sha1>r54rhubuxpbh2xbkbpyavetrwphf0pc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>56304</id>
      <parentid>56303</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T13:49:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>56304</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26382" sha1="0t4q59ta37w5yu0ajettkmatrpoplj7" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width: 24em; text-align: left; font-size: 90%; line-height: 1.5em; float: right; margin: 0 0 1em 1em; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 0.5em; background-color: #f9f9f9;&quot;
|+ &lt;span style=&quot;font-size: 130%; font-weight: bold;&quot;&gt;ကျာ် အမိတာဘ&lt;br&gt;(Amitābha Buddha)&lt;/span&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Kamakura Budda Daibutsu front 1885.jpg|250px|ဗီုရုပ် ကျာ် အမိတာဘ (Daibutsu) ပ္ဍဲ ကမာကူရာ၊ ဍုင်ဂျပေန်။]]
|-
! ယၟု သက္ကတ (Sanskrit)
| Amitābha (အမိတာဘ - လျး အနန္တ)&lt;br&gt;Amitāyus (အမိတာယု - အာယုက် အနန္တ)
|-
! ဍုင် (Realm)
| [[သုခဝတဳ]] (Sukhāvatī - ဍုင်သွဝ် ပလိုတ်)
|-
! ကဏ္ဍ အဓိက
| [[ဗုဒ္ဓဘာသာ မဟာယာန]] (Mahayana Buddhism)&lt;br&gt;[[ဂိုဏ် ဍုင်သ္အးဇ္ၚး]] (Pure Land Buddhism)
|-
! အဂ္ဂသာဝက (Bodhisattvas)
| [[အဝလောကိတေသွာရ]] (Guanyin)&lt;br&gt;[[မဟာသ္ထာမပြာပ္တ]] (Mahasthamaprapta)
|-
! မန်တြာ အဓိက
| ဥုံ အမိတာဘ ဟြဳ (Oṃ Amitābha Hrīḥ)&lt;br&gt;နမော အမိတောဖဝ် (Namo Amituofo)
|}

'''ကျာ် အမိတာဘ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Amitābha Buddha'', သက္ကတ: ''अमिताभ'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကျာ်တြဲ အဓိက မွဲ ဇကု ပ္ဍဲကဵု လညာတ် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ မဟာယာန]] (Mahayana Buddhism) ကေုာံ ဒှ် ကျာ်တြဲ မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် လတူ ဂိုဏ် ဍုင်သ္အးဇ္ၚး (Pure Land Buddhism) ရ။ ယၟု မ္ဂး အမိတာဘ ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် သက္ကတ တုဲ ဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;လျး မဟွံမဲ ကု အပိုင်အခြာ&quot; (Infinite Light) ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင် ညးတအ် ကော်စ ညး နကဵု ယၟု '''အမိတာယု''' (Amitāyus) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;အာယုက် မဟွံမဲ ကု အပိုင်အခြာ&quot; (Infinite Life) ကီု ရ။&lt;ref name=&quot;williams&quot;&gt;{{cite book |last=Williams |first=Paul |title=Mahāyāna Buddhism: The Doctrinal Foundations |publisher=Routledge |year=2008 |pages=238-245}}&lt;/ref&gt;

အတိုင် ပြကိုဟ် မဟာယာန တအ် မ္ဂး၊ ကျာ် အမိတာဘ ဝွံ ပဒတဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်သွဝ် သ္အးဇ္ၚး မနွံ လပါ် ပလိုတ် မကော်စ ဍုင် [[သုခဝတဳ]] (Sukhāvatī) ရ။ ညးဝွံ နွံကဵု ပရေင်အဓိဋ္ဌာန် ဇၞော် ၄၈ သာ် သွက်ဂွံ ဟံင်ပြာ် သတ္တဝါ သီုဖအိုတ် ညံင် ဂွံ တိတ် ဗၠး နူကဵု ဒဒိုက် သံသာ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ကျာ် အမိတာဘ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ပရေင်လျုင်ပတှ်ေ၊ ဒဒှ် ဘဝ ကိုပ်ကၠာ၊ လဒက်ပတန် သုခဝတဳ၊ ကေုာံ လွပ် ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ ခေတ်တၟိ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Etymology) ==
ဝေါဟာရ &quot;အမိတာဘ&quot; (Amitābha) ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု မလိက် သက္ကတ ၜါ မတွဟ်ဂး &quot;Amita&quot; (အနန္တ - ဟွံမဲ ကု အပိုင်အခြာ) ကေုာံ &quot;Ābhā&quot; (လျး) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးဝွံ ဒှ် &quot;ကျာ် လျး အနန္တ&quot; (Buddha of Infinite Light) ရ။ အခိင် ညးတအ် ကော်စ &quot;အမိတာယု&quot; (Amitāyus) မ္ဂး &quot;Amita&quot; (အနန္တ) ကဵု &quot;Āyus&quot; (အာယုက် - လမျီု) မပံင်ကောံ လဝ် တုဲ ဒှ် &quot;ကျာ် အာယုက် အနန္တ&quot; (Buddha of Infinite Life) ရ။

ပ္ဍဲကဵု ဍုင် ကြုက် မ္ဂး ညးတအ် ကော်စ ''Āmítuófó'' (阿彌陀佛) ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဍုင် ဂျပေန် မ္ဂး ကော်စ ''Amida Butsu'' (阿弥陀仏) ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဍုင် တိဗေတ် မ္ဂး ကော်စ ''Ö-pa-me'' (འོད་དཔག་མེད) ရ။ အလုံ မွဲ ရးအာရှ ဗမံက် မ္ဂး၊ ကျာ် အမိတာဘ ဝွံ ဒှ် ကျာ် မနွံ ညးလျုင်ပတှ်ေ ကေုာံ ပူဇဴ ဂၠိုင်အိုတ် ညံင်ရဴ [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha) ကီု ရ။ အဓိက လညာတ် (Doctrine) ဂှ် ဒှ် ဒဒှ်ရ သတ္တဝါ မပတှ်ေ လျုင် ဇရေင် ညး တအ် မ္ဂး ကာလ စုတိ သ္ဒး ကလေင် ဂျိုင် ကတဵု ပ္ဍဲ ဍုင် သုခဝတဳ တုဲ၊ ပ္ဍဲ ဍုင် ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ မလောဲသွာ သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ဓဝ် ကေုာံ လုပ် စိုပ် နိဗ္ဗာန် ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပြကိုဟ် (Origin and Scriptural Sources) ==
ပရူပရာ ကျာ် အမိတာဘ ဝွံ ဟွံပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ပြကိုဟ် ပါဠိ (Pali Canon) မဒှ် သဇိုင် ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ (Theravada) ပုဟ်။ ပရူ ညးဝွံ စတင် ထောအ် ပြာကတ် ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု ပြကိုဟ် သက္ကတ မဟာယာန ပ္ဍဲ အကြာ ဗွဝ်ကၠံ ပထမ ကေုာံ ဒုတိယ (1st-2nd Century CE) ပ္ဍဲ ဒေသ ဂန္ဓာရ (Gandhara - လၟုဟ် ဍုင် ပါကစ္စတာန်) ကေုာံ ကသ္မဳရ (Kashmir) ရ။&lt;ref name=&quot;nattier&quot;&gt;{{cite book |last=Nattier |first=Jan |title=The Realm of Aksobhya: A Missing Piece in the History of Pure Land Buddhism |publisher=Journal of the International Association of Buddhist Studies |year=2000 |pages=71-102}}&lt;/ref&gt;

ပြကိုဟ် အဓိက ၃ သာ် (Three Pure Land Sutras) မလ္ၚတ် ပရူ ကျာ် အမိတာဘ ဂှ် ဒှ် -
# '''ပြကိုဟ် သုခဝတဳ ဗျူဟ ဇၞော် (Longer Sukhāvatīvyūha Sūtra):''' ဟီုတွံ ပရူ ဝင် ဓမ္မကရ ဗောဓိသတ် (Dharmakara) ကေုာံ ပရေင်အဓိဋ္ဌာန် ၄၈ သာ်။
# '''ပြကိုဟ် သုခဝတဳ ဗျူဟ ဍောတ် (Shorter Sukhāvatīvyūha Sūtra):''' ဟီုတွံ ပရူ ပရေင်သ္အးဇ္ၚး ကေုာံ လဒက်ပတန် ရုပ်သာ် ဍုင် သုခဝတဳ။
# '''ပြကိုဟ် အမိတာယုရ် ဓျာန (Amitāyurdhyāna Sūtra):''' ဟီုတွံ ပရူ နဲကဲ သမာဓိ (Meditation) ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် ညာတ် ရုပ် ကျာ် အမိတာဘ ၁၆ သာ်။

== ၃။ ဒဒှ် ဘဝ ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ ပရေင်အဓိဋ္ဌာန် (Previous Life and Vows - Dharmakara) ==
အတိုင် ပြကိုဟ် သုခဝတဳ ဇၞော် မ္ဂး၊ ပ္ဍဲ အခိင် ကာလ အတိတ် မလအ်လ ဗွဲမလောန် တေအ်၊ ကျာ် အမိတာဘ ဝွံ ဒှ် လဝ် သၟိင် ဨကရာဇ် မွဲ ရ။ ကာလ ညး မိင် ဓဝ် နူကဵု ကျာ်တြဲ '''လောကေသှ်ဝရရာဇ''' (Lokeśvararāja Buddha) တုဲ ညး ထောအ် ကၠေအ် ကမၠောန် သၟိင် တုဲ ဗုင် ရဟန်း ဒှ် အာ '''ဓမ္မကရ ဗောဓိသတ်''' (Dharmākara Bodhisattva) ရ။

ဓမ္မကရ ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ရံင် ဍုင်ကျာ် (Buddha-fields) ဂမၠိုင် ပွိုင် ၅ ကဝ် (Kalpas) တုဲ ညး ဖန်ဗဒှ် လဝ် &quot;ပရေင်အဓိဋ္ဌာန် ၄၈ သာ်&quot; (48 Great Vows) သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဍုင် သ္အးဇ္ၚး မွဲ မဟွံမဲ ကု ဒဒိုက်၊ ကေုာံ ဟံင်ပြာ် သတ္တဝါ သီုဖအိုတ် မလျုင်ပတှ်ေ ညး ရ။&lt;ref name=&quot;inagaki&quot;&gt;{{cite book |last=Inagaki |first=Hisao |author2=Stewart, H. |title=The Three Pure Land Sutras |publisher=BDK English Tripitaka |year=2003 |pages=15-20}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု အဓိဋ္ဌာန် ၄၈ သာ် ဏအ်၊ '''အဓိဋ္ဌာန် မရနုက်ကဵု ၁၈''' (18th Vow / Primal Vow) ဝွံ ကိစ္စဇၞော် အိုတ် ရ။ အဓိဋ္ဌာန် ဏအ် ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ - ယဝ်ရ သတ္တဝါ မွဲမွဲ ကော် ယၟု အဲ သီုကဵု သဒ္ဓါ စိုတ် (စှ် ဝါ ဒှ်ဒှ်) တုဲ မိက်ဂွံ ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဍုင် သုခဝတဳ မ္ဂး၊ အဲ ဟွံမာန် ပကဵု ညံင် သတ္တဝါ ဂှ် ဂွံ စိုပ် ဍုင် သ္အးဇ္ၚး အဲ မ္ဂး၊ အဲ ဟွံဒုင် ကေတ် သဗ္ဗညုတဉာဏ် ရောင်။

== ၄။ သုခဝတဳ - ဍုင်သွဝ် ပလိုတ် (Sukhāvatī - The Western Pure Land) ==
သုခဝတဳ (Sukhāvatī) ဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဍုင် မပေင် တဴ နကဵု တသိုက်&quot; ရ။ ဍုင် ဏအ်ဝွံ နွံ ပ္ဍဲ လပါ် ပလိုတ် ဇမ္ၚောဲ မသ္ၚောဲ လောန် နူ စက္ကဝါ ပိုယ် ဏအ် ရ။ လဒက်ပတန် ဍုင် ဏအ်ဝွံ ဍိုက်ပေင် တဴ နကဵု ထဝ်၊ သြန်၊ ကေုာံ ရတ် ၇ သာ် ရ။

ပ္ဍဲကဵု ဍုင် သုခဝတဳ ဂှ် -
* '''ဟွံမဲ ကု ဒဒိုက်:''' ပရေင်ဂိက္ၜင်၊ ဗျု၊ ကေုာံ ချိုတ် တအ် ဟွံမဲ ရ။ မၞိဟ် တအ် သၠးဂၠံဂဝ် ကၠုင် နူကဵု ပ္ကဴ ဒကှ် (Lotus birth) ရ။
* '''ဟွံမဲ ကု အပါဲ ၄:''' တိရစ္ဆာန်၊ ပြိုတ်၊ အသူရကာဲ၊ ကေုာံ နရက် တအ် ဟွံမဲ။ သတ္တဝါ သီုဖအိုတ် ဒှ် မၞိဟ် ကေုာံ ဒေဝတဴ သၟး ရ။
* '''ပရေင်လ္ၚတ် ဓဝ် မလောဲသွာ:''' ရမ္သာင် ကျာ၊ ရမ္သာင် ဂစေံ၊ ကေုာံ ရမ္သာင် တၞံဆု တအ် သီုဖအိုတ် ဒှ် ရမ္သာင် ဓဝ် တုဲ ပကဵု ညံင် သတ္တဝါ တအ် ဂွံ အာ စိုပ် နိဗ္ဗာန် လောဲလောဲ ရ။

ညး မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဍုင် ဏအ် ဂှ် ဟွံဒး ကလေင် စှ်ေ အာ ဒဒိုက် သံသာ (Non-retrogression) ရ။&lt;ref name=&quot;gomez&quot;&gt;{{cite book |last=Gómez |first=Luis O. |title=Land of Bliss: The Paradise of the Buddha of Measureless Light |publisher=University of Hawaii Press |year=1996 |pages=45-55}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ဗုဒ္ဓဘာသာ မဟာယာန ကေုာံ ဍုင်သ္အးဇ္ၚး (Mahayana and Pure Land Buddhism) ==
ပရေင်လျုင်ပတှ်ေ လတူ ကျာ် အမိတာဘ ဝွံ ပြးဇး အာ လုံ မွဲ ဍုင် ကြုက် ပ္ဍဲ အခိင် တၞောဝ်သၟိင် တန် (Tang Dynasty) ရ။ တၠပညာ မဟာယာန မပ္တံကဵု '''ဟွေ့ယွမ်''' (Huiyuan) ကေုာံ '''သျှန်တောင်း''' (Shandao) တအ် ဇၞော်မောဝ် လဝ် နဲကဲ ပရေင်ပတိုန်စရာဲ (Chanting) ဏအ် ရ။

ပ္ဍဲကဵု ဍုင် ဂျပေန် မ္ဂး၊ လညာတ် ဏအ် ဒှ် ကၠုင် ဘာသာ အဓိက သွက် ညးဍုင်ကွာန် ဓမ္မတာ ရ။ တၠပညာ '''ဟဝ်နေန်''' (Hōnen) ဒက်ပတန် လဝ် ဂိုဏ် ဂျဝ်ဒဝ် (Jōdo-shū) တုဲ ညး ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ဖ္ဍောတ် နေမ်ဗုဆု (Nembutsu) ဂှ် ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက်ဂွံ ဗၠး တိတ် ရ။ ကွး ညးတေအ် မနွံ ယၟု '''ရှေန်ရာန်''' (Shinran) ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် ဂိုဏ် ဂျဝ်ဒဝ် ရှေန်သျှူး (Jōdo Shinshū) မလ္ၚတ် လဝ် သဳအိုရဳ &quot;ဒြဟတ် ညးတၞဟ်&quot; (Tariki - Other Power)။ အဓိပ္ပါယ် ဂှ် သတ္တဝါ တအ် ဟွံမာန် ဟံင်ပြာ် ဇကု အလဵုဇကု (Self-power) ပ္ဍဲ ခေတ် ကာလ မလီုလာ် (Mappō) ဏအ် တုဲ၊ သ္ဒး ဗ္ဒာဲ တန်တဴ လတူ ဒြဟတ် မေတ္တာ ကျာ် အမိတာဘ သၟး ရောင်။

== ၆။ သင်္ကေတဗေဒ ကေုာံ ဗီုရုပ် (Iconography and Symbols) ==
ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပါ်ခြာ ဗီုရုပ် (Iconography) မ္ဂး၊ ကျာ် အမိတာဘ ဝွံ နွံကဵု ရုပ်သာ် မတုပ် ညံင် ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ကီု ရ၊ ဆဂး နွံကဵု သင်္ကေတ အဓိက မပ္တံကဵု -
* '''မုဒြာ (Mudras - ပရေင်စွံ တဲ):''' ဗွဲမဂၠိုင် ကျာ် အမိတာဘ ဝွံ နွံကဵု 'ဓျာန မုဒြာ' (Dhyana Mudra - ပရေင်စွံ တဲ သမာဓိ မလတူ ဒဳ) ဟွံသေင်မ္ဂး 'ဝိတရ်က မုဒြာ' (Vitarka Mudra - တဲ မထ္ၜး လညာတ် ဓဝ် ကေုာံ ဒုင်တဲ သတ္တဝါ)။
* '''အသာ်:''' ပ္ဍဲကဵု လညာတ် ဝဇိရယာန (Vajrayana) မ္ဂး၊ ညး နွံကဵု အသာ် ဗကေတ် (Red) မဒှ် သင်္ကေတ ဓါတ် ပၟတ် ကေုာံ ပရေင်ဆာန် မေတ္တာ ရ။
* '''အဂ္ဂသာဝက ၜါ:''' ကျာ် အမိတာဘ ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် နွံ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် တုဲ၊ လပါ် ပုင် ညး ဂှ် ဒှ် ဗောဓိသတ် '''အဝလောကိတေသွာရ''' (Guanyin - ညးမကဵု မေတ္တာ ဂရုဏာ)၊ လပါ် ဇွိ ဂှ် ဒှ် ဗောဓိသတ် '''မဟာသ္ထာမပြာပ္တ''' (Mahāsthāmaprāpta - ညးမကဵု ဉာဏ်ပညာ) ရ။ သုံး ဇကု ဏအ် ပံင်ကောံ တုဲ ညး ကော်စ &quot;ကျာ် ပိ ဇကု ဍုင် ပလိုတ်&quot; (Amitabha Trinity) ရ。

== ၇။ ဂါထာ ကေုာံ ပရေင်ပတိုန်စရာဲ (Mantras and Practices - Nembutsu) ==
နဲကဲ ပရေင်ကျင့်သုံး (Practice) အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ မဟာယာန သွက် ကျာ် အမိတာဘ ဂှ် ဒှ် ပရေင်ဖ္ဍောတ် ကော် ယၟု ညး မကော်စ နေမ်ဗုဆု (Nembutsu / Nianfo) ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်ဖ္ဍောတ် ယၟု ကျာ် အမိတာဘ နကဵု ဘာသာ နာနာ
|-
! အရေဝ်ဘာသာ
! ရမ္သာင် ဖ္ဍောတ် (Mantra / Chanting)
! အဓိပ္ပါယ်
|-
| သက္ကတ (Sanskrit)
| Namo Amitābhāya Buddhāya (နမော အမိတာဘာယ ဗုဒ္ဓါယ)
| ယဵုအုပ် ရှ်ေသှ်ေ ရဴဂဴ ကျာ် လျး အနန္တ။
|-
| ကြုက် (Chinese)
| Námó Āmítuófó (南無阿彌陀佛)
| ယဵုအုပ် ရှ်ေသှ်ေ အမိတောဖဝ်။
|-
| ဂျပေန် (Japanese)
| Namu Amida Butsu (南無阿弥陀仏)
| ယဵုအုပ် ရှ်ေသှ်ေ အမိဒါ ဗုစ်သု။
|-
| တိဗေတ် (Tibetan)
| Om Amitabha Hrih (ဥုံ အမိတာဘ ဟြဳ)
| ဥုံ၊ ကျာ် လျး အနန္တ၊ ဟြဳ (ရမ္သာင် ဓါတ်)။
|}

ပရေင်ဖ္ဍောတ် ဏအ်ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ဖ္ဍောတ် နကဵု ပါင် သၟး ပုဟ်၊ သ္ဒး နွံကဵု သတိ ပရေင်လ္ၚတ် ညာတ် ရုပ် ကျာ် အမိတာဘ ကေုာံ ဍုင် သုခဝတဳ ပ္ဍဲကဵု က္ဍဟ် စိုတ် ဇကု ကီု ရ (Visualization practice)။ လညာတ် ဏအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ အခိင် သတ္တဝါ မွဲမွဲ ကြပ် စုတိ သွက်ဂွံ ညံင် စိုတ် ဂွံ တန်တဴ ညိင်ညိင် တုဲ ကလိဂွံ ပရေင်ဒုင်တဲ နူ ကျာ် အမိတာဘ ရ။

== ၈။ ကျာ်အမိတာဘ ပ္ဍဲ ဂိုဏ်ဝဇိရယာန (Amitabha in Vajrayana Buddhism) ==
ပ္ဍဲကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာ ဍုင် တိဗေတ် မကော်စ ဂိုဏ် [[ဝဇိရယာန]] (Vajrayana Buddhism) မ္ဂး၊ ကျာ် အမိတာဘ ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ '''ကျာ် ဓျာနဳ မသုန်''' (Five Dhyani Buddhas) မဒှ် သင်္ကေတ လဒက်ပတန် စက္ကဝါ ကေုာံ က္ဍဟ် စိုတ် သတ္တဝါ ရ။&lt;ref name=&quot;halkias&quot;&gt;{{cite book |last=Halkias |first=Georgios T. |title=Luminous Bliss: A Religious History of Pure Land Literature in Tibet |publisher=University of Hawai'i Press |year=2013 |pages=105-115}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ သၞောတ် မန်ဒလာ (Mandala) တိဗေတ်၊ ကျာ် အမိတာဘ ဝွံ -
* '''ဒိုဟ်:''' ပလိုတ် (West)
* '''အသာ်:''' ဗကေတ် (Red)
* '''စရိုတ် ဓါတ်:''' ပၟတ် (Fire)
* '''ဂကောံ ဇာတ်:''' ပဒၟ (Padma / Lotus family)
* '''အစောံ ဉာဏ်:''' ဉာဏ် မပါ်ခြာ ညာတ် အရာ သီုဖအိုတ် ညဳသၟဟ် (Discriminating Awareness)
* '''ကိလေသ မပြံင်လှာဲ:''' လောဘ (Desire/Attachment) - ညးဝွံ ပြံင်လှာဲ လောဘ ညံင် ဂွံ ဒှ် ဉာဏ်ပညာ ရ။

ပ္ဍဲကဵု လညာတ် တိဗေတ် မ္ဂး၊ နွံ နဲကဲ သမာဓိ မကော်စ '''ဖိုဝါ''' (Phowa) မဒှ် နဲကဲ ပြံင် ဝိညာဏ် ဇကု အခိင် စုတိ ညံင် ဂွံ ပဝ် တိတ် နူကဵု က္ဍိုပ် တုဲ စိုပ် အာ ဍုင် သုခဝတဳ အလဵုအလဵု ရ။

== ၉။ လညာတ် ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Popular Beliefs and Cultural Impact) ==
ကျာ် အမိတာဘ ဝွံ နွံကဵု ဖဵုသက်ရောက် လတူ ယေန်သၞာင် ရးအာရှ ဗမံက် ဗွဲမဇၞော် ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဍုင် ဂျပေန်၊ သဘင် '''အဝ်-ဗောန်''' (O-Bon Festival) မဒှ် သဘင် ပူဇဴ ဝိညာဏ် ဇုဇဗဴလ ဂှ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု လညာတ် ဍုင် သုခဝတဳ ကေုာံ ပရေင်ဟံင်ပြာ် ကျာ် အမိတာဘ ရ။

ပ္ဍဲကဵု ဍုင် ကြုက်၊ ရမ္သာင် &quot;အမိတောဖဝ်&quot; (Amituofo) ဝွံ ဒှ် အရေဝ် မစကာ သွက်ဂွံ ဆက်ဆံ (Greeting) ဟွံသေင်မ္ဂး ကဵု သတိ (Blessing) ပ္ဍဲကဵု အကြာ ရဟန်း ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရ။ ဇမၞော် သြဇာ ညးဝွံ ထ္ၜးပျး လဝ် လတူ ဗီုရုပ် ပဋိမာရုပ် ဇၞော်ဇၞော် ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ဥပမာ - ရုပ် '''ဥရှဳကု ဒါဲဗုစ်သု''' (Ushiku Daibutsu) ပ္ဍဲ ဂျပေန် မနွံ သမၠုင် ၁၂၀ မဳတာ၊ ကေုာံ ရုပ် '''ကျာ် လျး သလာတ် ပတ္တရာ''' (Spring Temple Buddha) ပ္ဍဲ ကြုက် (၁၂၈ မဳတာ) တအ်ဝွံ ဒှ် ရုပ် ကျာ် အမိတာဘ သီုဖအိုတ် ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ လညာတ် သုတေသန ခေတ်တၟိ (Future and Modern Academic Perspectives) ==
နကဵု လညာတ် သုတေသန ဝင် ခေတ်တၟိ (Modern Academic Perspectives) မ္ဂး၊ တၠပညာ ပါ်ပါဲ လ္ၚတ် လဝ် တမ်မူလ ကျာ် အမိတာဘ ဝွံ မာန် ဆက်စပ် ကု လညာတ် သာသနာ မ္ၚး အိန္ဒိယ ရ။ 

တၠပညာ လ္ၚဵု တအ် မပ္တံကဵု Alexander Soper ဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ လညာတ် &quot;လျး အနန္တ&quot; ဝွံ မာန် ကလိဂွံ သြဇာ နူကဵု သာသနာ ဇဝ်ရဝ်အေတ်သတာ (Zoroastrianism) ပ္ဍဲ ဍုင် ဖါသဳ (Persia) မလျုင်ပတှ်ေ လတူ ဒေဝတဴ လျး သၟိင်တ္ၚဲ ရ။ ဆဂး တၠပညာ ဗုဒ္ဓဘာသာ တအ် ထံက်ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ လညာတ် အမိတာဘ ဝွံ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် နူကဵု လညာတ် အစောံသတ္တိ ကျာ်တြဲ ဂေါတမ (Buddha-nature) ပ္ဍဲကဵု လညာတ် မဟာယာန အလဵုအလဵု သၟး ရ။ ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ ဂိုဏ် ဍုင်သ္အးဇ္ၚး ဝွံ ဆက် ဇၞော်မောဝ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ရးဥရောပ ကေုာံ အမေရိကာန် နကဵု လညာတ် မကိတ်ညဳ ကု ပရေင်စိုတ်ပညာ ကေုာံ လညာတ် သမာဓိ မလောဲသွာ (Mindfulness and accessible meditation) ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ မဟာယာန]] (Mahayana Buddhism)
* [[သုခဝတဳ]] (Sukhavati)
* [[ဂိုဏ် ဍုင်သ္အးဇ္ၚး]] (Pure Land Buddhism)
* [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha)

{{Navbox
| name = Mahayana Buddhism
| title = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ မဟာယာန]] (Mahayana Buddhism)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ကျာ်တြဲ အဓိက ဂမၠိုင်
| list1 =
* [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama)
* [[ကျာ် အမိတာဘ]] (Amitābha)
* [[ကျာ် ဘဲသဇျဂုရု]] (Medicine Buddha)
* [[ကျာ် ဝေရဝ်စန]] (Vairocana)
| group2 = ဗောဓိသတ် ဂမၠိုင်
| list2 =
* [[အဝလောကိတေသွာရ]] (Guanyin)
* [[မဉ္ဇူသြဳ]] (Manjusri)
* [[က္ษိတိဂဗ္ဘ]] (Ksitigarbha)
* [[သမန္တဘဒြ]] (Samantabhadra)
| group3 = ပြကိုဟ် ကေုာံ ဂိုဏ်
| list3 =
* [[ဂိုဏ် ဍုင်သ္အးဇ္ၚး]] (Pure Land)
* [[ဝဇိရယာန]] (Vajrayana)
* [[ဇြေန်]] (Zen)
* [[ပြကိုဟ် ပဒၟ သုတ်]] (Lotus Sutra)
}}

[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ မဟာယာန]]
[[Category:ကျာ်တြဲဂမၠိုင်]]
[[Category:ယေန်သၞာင် ကြုက်]]
[[Category:ယေန်သၞာင် ဂျပေန်]]</text>
      <sha1>0t4q59ta37w5yu0ajettkmatrpoplj7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဇြေန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11748</id>
    <revision>
      <id>56305</id>
      <timestamp>2026-07-19T13:52:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ဇြေန်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဘာသာ ဇြေန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Zen'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Zen Buddhism'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂိုဏ် လညာတ် ပ္ဍဲကဵု [[မဟာယာန ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Mahayana Buddhism) မွဲ မစတင် ကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဍ...&quot;</comment>
      <origin>56305</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19758" sha1="tv8hk1v5g5yh4wjfv2mq9o77in258tx" xml:space="preserve">'''ဇြေန်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဘာသာ ဇြေန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Zen'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Zen Buddhism'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂိုဏ် လညာတ် ပ္ဍဲကဵု [[မဟာယာန ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Mahayana Buddhism) မွဲ မစတင် ကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင်ကြုက် ပ္ဍဲ အခိင် တၞောဝ်သၟိင် တာင် (Tang dynasty) နဒဒှ် ဂိုဏ် ချာန် (Chan Buddhism) ရ။ နူကဵု ဍုင်ကြုက် ဂှ် ဍေဟ် ပြးဇး စိုပ် အာ ဍုင်ဗဳယေတ်နာမ်၊ ဍုင်ကိုဝ်ရဳယျာ၊ ကေုာံ ဍုင်ဂျပေန် ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ဂျပေန် ဂှ် ဝေါဟာရ &quot;ချာန်&quot; ဝွံ ပြံင်လှာဲ ရမ္သာင် တုဲ ကတဵုဒှ် ကၠုင် &quot;ဇြေန်&quot; ရ။&lt;ref name=&quot;dumoulin&quot;&gt;{{cite book |last=Dumoulin |first=H. |title=Zen Buddhism: A History, Volume 1: India and China |publisher=World Wisdom |year=2005 |pages=4-10}}&lt;/ref&gt;

ဘာသာ ဇြေန် ဝွံ ဟွံစွံ အာရီု လတူ ပရေင်လ္ၚတ် လိက်ပတ် ကျာ် ကေုာံ လညာတ် သဳအိုရဳ ဓမ္မ တွဟ် နာနာ သာ် ပုဟ်။ ဍေဟ်တအ် စွံ အာရီု အဓိက လတူ ပရေင်ဂဇအ် [[ဓမ္မကမ္မဋ္ဌာန်]] (Zazen) ကေုာံ ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် ဓဝ် (Enlightenment/Satori) နကဵု ဉာဏ် သမ္မာ သက်သက် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဇြေန် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ဒဿန၊ ပရေင်ကျင့်သုံး၊ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Daisen-in_miniature_Zen_garden.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ကၠအ် ဇြေန် ခေတ်တြေံ (Zen garden) မနွံ ပ္ဍဲ ဘာကျာ် ဒါင်သေန်အေန် (Daisen-in)၊ ဍုင်ကျဝ်တဝ်၊ ဂျပေန်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Etymology) ==
ဝေါဟာရ &quot;ဇြေန်&quot; (Zen) ဝွံ မူလ ဍေဟ် ကၠုင်နူ အရေဝ် သက္ကတ (Sanskrit) &quot;Dhyāna&quot; (ဈာန်) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပရေင်စွံ သမာဓိ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ဂဇအ် ဓမ္မကမ္မဋ္ဌာန်&quot; ရ။ ကာလ ဗုဒ္ဓဘာသာ စိုပ် အာ ဍုင်ကြုက် မ္ဂး၊ ဝေါဟာရ ဏအ် ပြံင် အာ ဒှ် &quot;Chan&quot; (ချာန်) ရ။ နူဂှ် မွဲကဆံင် ကာလ စိုပ် ဂျပေန် ဂှ် ညးတအ် ကော်စ &quot;Zen&quot; (ဇြေန်) ရ။

နကဵု လညာတ် ဇြေန် မ္ဂး၊ မၞိဟ် သီုဖအိုတ် နွံကဵု &quot;ဗုဒ္ဓသဘာဝ&quot; (Buddha-nature) ပ္ဍဲ သန္ထာန် ဇကု အလဵုအလဵု ရ။ သွက်ဂွံ ညာတ် ကေတ် ဗုဒ္ဓသဘာဝ ဏအ် ဂှ် ဟွံဒး ဗှ် လိက် ကျာ် ဂၠိုင်င်၊ ဟွံဒး ကလင် တွဟ် ဓရ် ဂၠိုင်င် ပုဟ်။ ဒး ပစၟတ် သမ္တီ လတူ စိုတ် ဇကု အလဵုဇကု နကဵု သမာဓိ (Direct pointing to the human mind) ဟေင် မာန် ကလိဂွံ ကၠိုဟ်ခၠင် (Satori) ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်စတင် ပ္ဍဲ ဍုင်ကြုက် (History and Origins in China) ==
ဝင် ဇြေန် ဝွံ စတင် ကၠုင်လဝ် နူကဵု ခမဳ အိန္ဒိယ မွဲဇကု မနွံ ယၟု '''ဗောဓိဓမ္မ''' (Bodhidharma) ရ။ ညးဝွံ တိတ် တရဴ နူ အိန္ဒိယ တုဲ စိုပ် အာ ဍုင်ကြုက် ပ္ဍဲ ၅ ဗွဝ်ကၠံ ကေုာံ စတင် ဗတောန် နဲကဲ ချာန် (Chan) ပ္ဍဲ ဘာကျာ် သျှောင်လေန် (Shaolin Monastery) ရ။&lt;ref name=&quot;mcrae&quot;&gt;{{cite book |last=McRae |first=J. R. |title=Seeing Through Zen: Encounter, Transformation, and Genealogy in Chinese Chan Buddhism |publisher=University of California Press |year=2003 |pages=15-22}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တၞောဝ်သၟိင် တာင် (Tang dynasty) (၆၁၈-၉၀၇ သၞာံ) ဂှ်၊ ချာန် ဂွံ အံင်ဇၞး ဗွဲမဇၞော် တုဲ ကတဵုဒှ် လဝ် ဂိုဏ် အဓိက မွဲ ရ။ တၠပညာ ဇၞော် အဆောံ ဆဌမ မနွံ ယၟု ဟွိုင်နန် (Huineng) ဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မပကဵု ညံင် ချာန် ဂွံ တၞဟ်ခြာ နူ ဗုဒ္ဓဘာသာ အိန္ဒိယ တုဲ နှဴရဴ စုတ် လညာတ် ဒဿန တာအဝ် (Taoism) ကြုက် အလဵုအလဵု ရ။ လက္ကရဴ ဂှ် ဂိုဏ် ဏအ် ပါ် အာ နဒဒှ် ဂိုဏ် မသုန် သာ် ရ။

== ၃။ ပရေင်ပြးဇး စိုပ် ဍုင်ဂျပေန် (Spread to Japan) ==
ပ္ဍဲ ၁၂ ဗွဝ်ကၠံ ခေတ် ကာမာကူရာ (Kamakura period)၊ ခမဳ ဂျပေန် မပ္တံကဵု အေအဳသာဲ (Eisai) ကေုာံ ဒဝ်ဂေန် (Dōgen) တအ် အာ လ္ၚတ် ဓရ် ပ္ဍဲ ဍုင်ကြုက် တုဲ ကလေင် ရေင်တၠုင် နင် ဇြေန် စိုပ် ဍုင်ဂျပေန် ရ။ 

* '''အေအဳသာဲ (Eisai):''' စတင် ခၞံဗဒှ် ဂိုဏ် ရိန်ဇာဲ (Rinzai) မစွံ အာရီု လတူ ပုစ္ဆာ ဇြေန် (Koan)။ 
* '''ဒဝ်ဂေန် (Dōgen):''' စတင် ခၞံဗဒှ် ဂိုဏ် သဝ်တဝ် (Sōtō) မစွံ အာရီု လတူ ပရေင်ဂဇအ် ကမ္မဋ္ဌာန် သက်သက် (Shikantaza)။

ဇြေန် ဝွံ ကိတ်ညဳ ကု လညာတ် ဂကောံ ပၞာန် သာမူရာဲ (Samurai) ဂျပေန် တအ် ဗွဲမလောန် ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဗတောန် ကဵု သတ္တိ၊ ပရေင်ညိင်ဝတ်၊ ကေုာံ ပရေင်ဟွံဖေက် ဂစိုတ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဇြေန် ဂွံ ဒၞာဲ ဇၞော် ပ္ဍဲ ယေန်သၞာင် ဂျပေန် ခေတ်တြေံ ရ။

== ၄။ လညာတ် သဳအိုရဳ ကေုာံ ဒဿန (Philosophy and Theoretical Framework) ==
ဒဿန ဇြေန် ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ လညာတ် [[သုညတ]] (Śūnyatā - Emptiness) ကေုာံ ဗုဒ္ဓသဘာဝ ရ။ 
* '''သုညတ (Emptiness):''' အရာ သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ လောက ဏအ် ဟွံမဲ ကဵု အတ္တ၊ ဍေဟ်တအ် ဆက်စပ် တန်တဴ ဒၟံင် ရေင်သကအ် သီုဖအိုတ် ရ (Interdependent origination)။
* '''သာတဝ်ရဳ (Satori/Kensho):''' ဏအ်ဂှ် ဒှ် တင်ရန်တၟအ် ဇြေန်။ ဍေဟ် ဒှ် ပရေင်ညာတ် ကေတ် သဘာဝ ဍာံ (Seeing one's true nature) ပ္ဍဲ မွဲ ခဏ ဓဝ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး နကဵု လၟေင် လၟေင် ရ။
* '''ဟွံစွံ အာရီု လတူ လိက်ပတ် (Non-reliance on words and letters):''' ဇြေန် ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ လိက်ပတ် ကေုာံ ဝေါဟာရ တအ်ဂှ် တုပ် ညံင် လပုဟ်တဲ မထ္ၜး ဂိတု သၟး ရ။ ယဝ်ရ မၞိဟ် မွဲ ရံင် ဆ လပုဟ်တဲ မ္ဂး ညးတေအ် ဟွံညာတ် ဂိတု ပုဟ်။

== ၅။ နဲကဲ ကတ်လ္ၚတ် ကေုာံ ပရေင်ဇာဇြေန် (Practices and Zazen) ==
နဲကဲ အဓိက အိုတ် သွက် ဇြေန် ဂှ် ဒှ် '''ဇာဇြေန်''' (Zazen - Seated Meditation) ရ။&lt;ref name=&quot;suzuki&quot;&gt;{{cite book |last=Suzuki |first=S. |title=Zen Mind, Beginner's Mind |publisher=Weatherhill |year=1970 |pages=21-25}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ အခိင် ဇာဇြေန် မ္ဂး၊ မၞိဟ် တအ် ဒး ဂဇအ် တပ်တပ်၊ စွံ အာရီု လတူ ယဝီု (Breathing)၊ ကေုာံ ထိင် လစွံ ခန္ဓာကိုယ် ညံင် ဂွံ တန်တဴ ရ။ အခိင် ဏအ် ပ္ဍဲ စိုတ် မာန် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ညာဏ် ချပ် နာနာ သာ် ကီုလေဝ်၊ ညးတအ် ဟွံရပ် စွံ၊ ဟွံဗက် ဒစးဒုင်၊ ဆ ဗလး ထောအ် သက်သက် ရ။

သာ်ဂှ် ဟွံသေင် ညးတအ် နွံ နဲကဲ '''ကဝ်အာန်''' (Kōan) မဒှ် ပုစ္ဆာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂလာန် မဟွံမဲ ကု ယုတ္တိ (Paradoxical questions) သွက်ဂွံ ပလီု ထောအ် လညာတ် တွက်ဂၞန် က္ဍဟ် မၞိဟ်။ ဥပမာ ပုစ္ဆာ ကဝ်အာန် မပြာကတ် မွဲ ဂှ် - &quot;ရမ္သာင် တဲ ၜါ လပါ် တက် ကေတ် ရေင်သကအ် ဂှ် တီ ဒၟံင် ရ။ ရမ္သာင် တဲ မွဲ လပါ် ဓဝ် ဂှ် ဗီုလဵု ရော?&quot; ရ။

== ၆။ ဇြေန် ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Zen and Culture) ==
ဇြေန် ဝွံ ပကဵု ညံင် ယေန်သၞာင် ဂျပေန် ဂွံ တၞဟ်ခြာ ကေုာံ ပြာကတ် ကၠုင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ အခိုက်အလိုက် ယေန်သၞာင် မဆက်စပ် ကု ဇြေန် တအ်ဂှ် -
* '''သဘင် ဍာ်လက်ဖက် (Sadō - Way of Tea):''' ပရေင်သုင် ဍာ်လက်ဖက် နကဵု သမာဓိ၊ သ္ၚိတ်ဇြ၊ ကေုာံ မင်မဲ ယေန်သၞာင်။
* '''ကၠအ် ဇြေန် (Karesansui):''' ကၠအ် မဟွံမဲ ကဵု ဍာ်၊ ဆဂး စကာ တၟအ် ကေုာံ သြင်ဗ္တဳ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ရုပ်သာ် တကအ် ကေုာံ ဍာ်လပှ်၊ သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ် ဓမ္မကမ္မဋ္ဌာန်။
* '''လိက် ကဝိ (Haiku):''' လိက် ကဝိ ဂၠေအ်ဂၠေအ် ၅-၇-၅ မထ္ၜးကဵု သဘာဝ ကေုာံ အခိင် ပစ္စုပ္ပန်။
* '''ပရေင်ချူ လိက် (Shodō):''' ပရေင်ချူ လိက် နကဵု ဍာ်မှင် နကဵု စိုတ် ညိင်ဝတ်။ 

== ၇။ ဂိုဏ် အဓိက ဂမၠိုင် (Major Schools of Zen) ==
ပ္ဍဲ ဍုင်ဂျပေန်၊ ဇြေန် နွံ ဂိုဏ် အဓိက ၃ ဂိုဏ် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂိုဏ် အဓိက ဇြေန်
|-
! ယၟု ဂိုဏ် (School)
! ညးမခၞံဗဒှ်
! အခိုက်အလိုက် အဓိက
! တင်ရန်တၟအ် သာတဝ်ရဳ
|-
| '''သဝ်တဝ်''' (Sōtō)
| ဒဝ်ဂေန် (Dōgen)
| ဇာဇြေန် (Shikantaza - &quot;ဆ ဂဇအ် သက်သက်&quot;)။
| ကလိဂွံ သာတဝ်ရဳ ဗွဲလၟေင် လၟေင် အလဵုအလဵု။
|-
| '''ရိန်ဇာဲ''' (Rinzai)
| အေအဳသာဲ (Eisai)
| လ္ၚတ် ပုစ္ဆာ ကဝ်အာန် (Kōan) သွက်ဂွံ စမ် ဉာဏ်။
| ကလိဂွံ သာတဝ်ရဳ ဗွဲမပြဟ် (Sudden enlightenment)။
|-
| '''အဝ်ဗာကူ''' (Ōbaku)
| အေန်ဂေန် (Ingen)
| ပံင်ကောံ လဝ် ဇြေန် ကေုာံ ပရေင်ဖ္ဍောတ် ယၟု ကျာ် (Nembutsu)။
| ညန် ကဵု လညာတ် ဇြေန် ဍုင်ကြုက် (Chan)။
|}

== ၈။ ဇြေန် ပ္ဍဲ ခေတ်တ္ၚဲဏအ် (Zen in the Modern World) ==
ပ္ဍဲ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ၊ ဘာသာ ဇြေန် ပြးဇး စိုပ် အာ ဍုင် ပလိုတ် (Western world) ဗွဲတၟေင် ကၟိန်ဍုင် အမေရိကာန် ကေုာံ ဥရောပ ရ။ တၠပညာ ဂျပေန် '''ဒဳ. တဳ. သူဇူကဳ''' (D. T. Suzuki) ဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မချူ လိက် ပရူ ဇြေန် နကဵု ဘာသာ အင်္ဂလိက် တုဲ ပကဵု ညံင် ဂၠးတိ ဂွံ တီ ကၠိုဟ် လတူ ဇြေန် ရ။&lt;ref name=&quot;watts&quot;&gt;{{cite book |last=Watts |first=A. |title=The Way of Zen |publisher=Vintage Books |year=1957 |pages=85-90}}&lt;/ref&gt;

သာ်ဂှ် ဟွံသေင် ခမဳ ဗဳယေတ်နာမ် '''တိတ် နတ် ဟာန်''' (Thích Nhất Hạnh) လေဝ် ပံင်ကောံ လဝ် လညာတ် ဇြေန် ကေုာံ သတိ (Mindfulness) တုဲ တွဟ် ဓရ် သွက် ပရေင်င္ၚိမ်းချမ်းရေး (Peace) အလုံ ဂၠးတိ ရ။ တ္ၚဲဏအ် လညာတ် ဇြေန် ဏအ်ဝွံ ပြးဇး ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ စိတ်ပညာ (Psychology) ကေုာံ ပရေင်ထိင်ဒဝ် စိုတ် (Stress management) ရ။

== ၉။ တင်ပါ်ပါဲ ကေုာံ လညာတ်တၞဟ်ခြာ (Criticisms and Controversies) ==
ၜိုန်ရ ဇြေန် ပြာကတ် ပ္ဍဲ ပရေင်ညိင်ဝတ် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ အခိင် ပၞာန်ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ (WWII) ဂှ်၊ ဂကောံ ဇြေန် ပ္ဍဲ ဂျပေန် ဗွဲမဂၠိုင် ထံက်ဂလာန် ကဵု ပရေင်ပၞာန် (Japanese nationalism and militarism) ရ။ ခမဳ ဇြေန် တအ် ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ ကောန်ပၞာန် တအ် ဒး ချိုတ် သွက် ဨကရာဇ် နကဵု စိုတ် &quot;သုည&quot; (Emptiness of self) ရ။ လက္ကရဴ ပၞာန် တုဲ ဂကောံ ဇြေန် တအ် ဒး ကလေင် ခြိက်အာတ် အခေါင် (Apologize) လတူ တင်ယောန်မှာ ဏအ် ရ။

တုဲပၠန်၊ ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ ဏအ် ညးလ္ၚဵု တအ် ပါ်ပါဲ လတူ လဒက်ပတန် ဂကောံ ဇြေန် (Institutional Zen) မဒှ် အာ ရုပ်သာ် အခိုက်အလိုက် ဓမ္မတာ မဟွံမဲ ကဵု သမာဓိ ဍာံ (Formalism) ကေုာံ ပြသၞာ သဳလ ပ္ဍဲ အစာ ဇြေန် လ္ၚဵု တအ် ကီု ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ သုတေသန (Future and Academic Research) ==
အနာဂတ် ဇြေန် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်သုတေသန သိပ္ပံ က္ဍဟ် ကေုာံ အာရီု (Neuroscience) ရ။ တၠပညာ သိပ္ပံ တအ် စကာ စက် MRI သွက်ဂွံ လ္ၚတ် က္ဍဟ် ခမဳ မဂဇအ် ဇာဇြေန် ဂမၠိုင် တုဲ၊ ဂွံ ဆဵု ကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ဇာဇြေန် ဏအ် ပကဵု ညံင် လဒက်ပတန် က္ဍဟ် ဂွံ ပြံင်လှာဲ (Neuroplasticity)၊ ဖအောန် ကဵု စိုတ်ဍိုန်လျ (Depression)၊ ကေုာံ ပခိုဟ် တိုန် ပရေင်စွံ အာရီု မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;harvey&quot;&gt;{{cite book |last=Harvey |first=P. |title=An Introduction to Buddhism: Teachings, History and Practices |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |pages=150-155}}&lt;/ref&gt;

ဇြေန် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ဘာသာ သက်သက် ရ၊ ဍေဟ်ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် နဒဒှ် လညာတ် နေဝဇီဝ ခေတ်တၟိ (Modern lifestyle philosophy) မွဲ မကိတ်ညဳ ကု မၞိဟ် ဂၠးတိ နာနာ သာ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[မဟာယာန ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Mahayana Buddhism)
* [[ဗောဓိဓမ္မ]] (Bodhidharma)
* [[ဓမ္မကမ္မဋ္ဌာန်]] (Meditation)
* [[ယေန်သၞာင် ဂျပေန်]] (Japanese culture)

{{Navbox
| name = Zen Buddhism
| title = ဘာသာ ဇြေန် ကေုာံ ဒဿန (Zen Buddhism and Philosophy)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သဇိုင် လညာတ်
| list1 =
* [[သုညတ]] (Emptiness)
* [[ဗုဒ္ဓသဘာဝ]] (Buddha-nature)
* [[သာတဝ်ရဳ]] (Satori)
* [[ကဝ်အာန်]] (Kōan)
| group2 = ပရေင်ကျင့်သုံး ကေုာံ ယေန်သၞာင်
| list2 =
* [[ဇာဇြေန်]] (Zazen)
* [[သဘင် ဍာ်လက်ဖက် ဂျပေန်]] (Sadō)
* [[ကၠအ် ဇြေန်]] (Zen garden)
* [[ဟာဲကူ]] (Haiku)
| group3 = ဂိုဏ် ကေုာံ ပူဂိုလ် အဓိက
| list3 =
* [[ဗောဓိဓမ္မ]] (Bodhidharma)
* [[ဒဝ်ဂေန်]] (Dōgen)
* [[ဂိုဏ် သဝ်တဝ်]] (Sōtō)
* [[ဂိုဏ် ရိန်ဇာဲ]] (Rinzai)
}}

[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:မဟာယာန ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ဇြေန်]]
[[Category:ယေန်သၞာင် ဂျပေန်]]
[[Category:ဒဿန]]</text>
      <sha1>tv8hk1v5g5yh4wjfv2mq9o77in258tx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အနတ္တ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11749</id>
    <revision>
      <id>56306</id>
      <timestamp>2026-07-19T13:56:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''အနတ္တ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Anatta'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Anatman'' ပ္ဍဲ သံသကြိုတ်) ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး ဒှ် လညာတ် ဒဿန အဓိက မွဲ မဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲကဵု သတ္တဝါ ကေုာံ အရာဝ...&quot;</comment>
      <origin>56306</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22794" sha1="l8lhgd359ekm0blswtmuwpwo8k71093" xml:space="preserve">'''အနတ္တ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Anatta'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Anatman'' ပ္ဍဲ သံသကြိုတ်) ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး ဒှ် လညာတ် ဒဿန အဓိက မွဲ မဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲကဵု သတ္တဝါ ကေုာံ အရာဝတ္ထု သီုဖအိုတ် တအ်ဝွံ &quot;အတ္တ&quot; (Self ဟွံသေင်မ္ဂး Soul) မဒှ် ဇကုဇကု ဍာံပြ၊ မဟွံလေပ် ပြံင်လှာဲ၊ မတန်တဴ လအ်လ ဂှ် ဟွံမဲ ပုဟ် ရ။ လညာတ် အနတ္တ ဝွံ ဒှ် သဇိုင် လညာတ် အဓိက မပါ်ခြာ ထောအ် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] နူကဵု ဘာသာ ဟိန္ဒူ (Hinduism) ကေုာံ ဘာသာ ပတှ်ေ ကျာ်ဂမၠိုင် တၞဟ် တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;rahula&quot;&gt;{{cite book |last=Rahula |first=W. |title=What the Buddha Taught |publisher=Grove Press |year=1974 |pages=51-66}}&lt;/ref&gt;

အနတ္တ ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ '''[[တိလက္ခဏ]]''' (Three Marks of Existence) မပ္တံကဵု [[အနိစ္စ]] (Impermanence - ဟွံဗိုန်)၊ [[ဒုက္ခ]] (Suffering - ဆဵုဂဗ ဒဒိုက်)၊ ကေုာံ အနတ္တ (Non-self - ဇကုဇကု ဟွံသေင်) ရ။ ကျာ်တြဲ ဂေါတမ တွဟ် လဝ် ဒဒှ်ရ ပရေင်စွဲလာံ (Attachment) လတူ လညာတ် &quot;အဲ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;အတ္တ&quot; ဂှ် ဒှ် ဟိုတ် တမ်မူလ မပကဵု ညံင် သတ္တဝါ တအ် ဂွံ ဆဵုဂဗ ဒုက္ခ ပ္ဍဲ သံသရာ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ အနတ္တ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ သဳအိုရဳ ခန္ဓ မသုန်၊ လညာတ် ဒဿန၊ ကေုာံ ပရေင်ကတ်လ္ၚတ် ဝိပဿနာ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Buddha_in_Sarnath_Museum_(Dhamma_Chakka_Mudra).jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ကျာ်တြဲ ဂေါတမ တွဟ် ဓရ် အနတ္တ ကေုာံ ဓမ္မစက် လတူ ပဉ္စဝဂ္ဂဳ မသုန် တၠ ပ္ဍဲ ဌာန် သာရနာထ (Sarnath)။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Etymology) ==
ဝေါဟာရ &quot;အနတ္တ&quot; (Anatta) ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် ပါဠိ မဒက်ပတန် လဝ် နကဵု မလိက် &quot;အ&quot; (An- မဂွံအဓိပ္ပါယ် 'ဟွံသေင်' ဟွံသေင်မ္ဂး 'ဟွံမဲ') ကေုာံ &quot;အတ္တ&quot; (Atta- မဂွံအဓိပ္ပါယ် 'ဇကု' ဟွံသေင်မ္ဂး 'ဝိညာဏ် ဇကု' / Soul) ရ။ နကဵု သံသကြိုတ် မ္ဂး ဍေဟ် ကော်စ အနာတမာန် (Anatman) ရ။

နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး၊ အနတ္တ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အကာဲအရာ သဘာဝ မဟွံမဲ ကဵု သတ္တဝါ ပူဂိုလ်၊ ဟွံမဲ ကဵု ဇကုဇကု (Essencelessness) ရ။ ဍေဟ် ဟွံသေင် မဟီု ဒဒှ်ရ &quot;မၞိဟ် ဏအ် ဟွံမဲ&quot;၊ ဆဂး ဍေဟ် ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ &quot;မၞိဟ်&quot; ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဆ ပရေင်ပံင်ကောံ ရုပ် ကေုာံ နာမ် (Physical and mental processes) မပြံင်လှာဲ ဒၟံင် ဇၟာပ်ဇၟာပ် စက္က သၟး တုဲ၊ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဂှ် အရာ မဗိုန်ခိုင် မကော်စ &quot;အဲ&quot; ဂှ် ဟွံမဲ ပုဟ် ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ အခိင် ဗုဒ္ဓ (Historical Context and the Time of the Buddha) ==
ကိုပ်ကၠာ အခိင် ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ကတဵုဒှ် ကျာ် ဂှ်၊ ပ္ဍဲ ဍုင်အိန္ဒိယ တေအ် နွံ လညာတ် ဒဿန အဓိက ၜါ သာ် မတွဟ်ဂး - 
* '''သဿတ ဒိဋ္ဌိ (Eternalism):''' လညာတ် မပတှ်ေ ဒဒှ်ရ သတ္တဝါ တအ် နွံကဵု &quot;အတ္တ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး ဝိညာဏ် (Soul) မဟွံလေပ် ချိုတ်၊ မတန်တဴ အာ လအ်လ အဆက်ဆက် သံသရာ ရ (လညာတ် ဥပနိသျှဒ် သာသနာ ဟိန္ဒူ)။
* '''ဥစ္ဆေဒ ဒိဋ္ဌိ (Annihilationism):''' လညာတ် မပတှ်ေ ဒဒှ်ရ သတ္တဝါ တအ် ချိုတ် အာ မ္ဂး သီုဖအိုတ် အိုတ် အာ၊ ဝိညာဏ် လေဝ် ကၠေအ် အာ၊ ဘဝ ဂတ ဟွံမဲ ရ (လညာတ် ဂိုဏ် စာရဝါက - Charvaka)။

ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ဝွံ ဟွံဒုင်ကေတ် လညာတ် ၜါ သာ် ဏအ် တုဲ၊ ညး ပတိုန်ထ္ၜး လညာတ် &quot;မဇ္ဇျိမပဋိပဒါ&quot; (Middle Way) မတွဟ်ဂး '''အနတ္တ''' ရ။ ညး တွဟ် လဝ် ပ္ဍဲ သုတ် [[အနတ္တလက္ခဏသုတ်]] (Anattalakkhana Sutta) ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ ခန္ဓ ပိုယ် ဏအ် ဒှ် &quot;အတ္တ&quot; ဇကုဇကု ဍာံ မ္ဂး၊ ပိုယ် မာန် ဗကိန် ကဵု ဍေဟ် ညံင် ဟွံဂွံ ဗျု၊ ညံင် ဟွံဂွံ ယဲ မာန် ရ။ ဆဂး ပိုယ် ထိင်ဒဝ် ဍေဟ် ဟွံမာန် ဂှ်ရ ဍေဟ် ဒှ် အနတ္တ ရ။&lt;ref name=&quot;harvey&quot;&gt;{{cite book |last=Harvey |first=P. |title=An Introduction to Buddhism: Teachings, History and Practices |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |pages=57-62}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ သဇိုင် လညာတ် အနတ္တ ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ (Core Concept of Anatta in Buddhism) ==
သဇိုင် လညာတ် အနတ္တ ဝွံ ဟွံသေင် လညာတ် မပလီုပလာ် (Nihilism) ပုဟ်။ ဍေဟ် ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ အရာ မကော်စ &quot;အဲ&quot; &quot;နာဲဂှ်&quot; &quot;မိဂှ်&quot; တအ်ဝွံ ဒှ် ဆ ဝေါဟာရ ပညပ် (Conventional truth - Sammuti sacca) သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲ လောက သၟး ရ။ 

နကဵု လညာတ် ပရမတ် (Ultimate truth - Paramattha sacca) မ္ဂး၊ အရာ သီုဖအိုတ် ဂှ် ဒှ် ဆ ပရေင်ကတဵုဒှ် ကေုာံ ပရေင်လီုလာ် ဟိုတ်နူကဵု ဟိုတ် ကေုာံ ဖဵု (Causes and conditions) သၟး ရ။ ဥပမာ - &quot;ကွဳ&quot; (Chariot) မွဲ ဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု စက်၊ သၞေင်၊ တိုင် ကေုာံ ဒၞာဲ ဂဇအ် ရ။ ယဝ်ရ ပိုယ် သရိုဟ် ထောအ် ကပေါတ် တအ် ဏအ် မွဲ မ မွဲ မ မ္ဂး၊ &quot;ကွဳ&quot; ဟီုဂှ် ဟွံမဲ ရ။ တုပ် တဴ သာ်ဂှ် ကီု၊ &quot;သတ္တဝါ&quot; ဝွံ လေဝ် ဒှ် ဆ ပရေင်ပံင်ကောံ ခန္ဓ မသုန် ပြကာ သၟး ရ။

== ၄။ ခန္ဓ မသုန် ကေုာံ အနတ္တ (The Five Aggregates and Non-self) ==
ကျာ်တြဲ တွဟ် လဝ် ဒဒှ်ရ ခန္ဓာကိုယ် ကေုာံ စိုတ် ပိုယ် ဏအ် ဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဂကောံ (Aggregates) ၅ သာ် မကော်စ '''[[ခန္ဓ]]''' ရ။ ခန္ဓ မသုန် ဏအ် လေဝ် ပြံင်လှာဲ ဒၟံင် လၟိုန် တုဲ ဒှ် အနတ္တ ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ခန္ဓ ၅ ပြကာ (The Five Khandhas)
|-
! ခန္ဓ (ပါဠိ)
! အဓိပ္ပါယ် (မန်)
! ပွံက်
! လက္ခဏာ
|-
| '''ရူပ (Rupa)'''
| ရုပ် ခန္ဓာ
| အရာ မနွံကဵု ဗီုပြင်၊ မဒက်ပတန် နကဵု ဓါတ် ၄ (တိ၊ ဍာ်၊ ကျာ၊ ပၟတ်)။
| ပြံင်လှာဲ၊ လီုလာ်၊ ယဲ ဇွဟ် မာန် (အနတ္တ)။
|-
| '''ဝေဒနာ (Vedana)'''
| ပရေင်ဒုင်စသိုင်
| ပရေင်ဒုင်စသိုင် သုခ (ခိုဟ်)၊ ဒုက္ခ (ပရေအ်)၊ ကေုာံ ဥပေက္ခာ (လဒေါဝ်)။
| ကတဵုဒှ် တုဲ ကၠေအ် အာ ပြဟ် (အနတ္တ)။
|-
| '''သညာ (Sanna)'''
| ပရေင်စၟတ်သမ္တီ
| ပရေင်စၟတ်သမ္တီ အသာ်၊ ရမ္သာင်၊ ယၟု၊ ကေုာံ တင်ဂၞင် တြေံ။
| စၟတ်သမ္တီ ဍာံ လေဝ် နွံ၊ မှာ လေဝ် နွံ၊ ပြံင်လှာဲ လောဲ (အနတ္တ)။
|-
| '''သင်္ခါရ (Sankhara)'''
| ပရေင်ဖန်ဇန် စိုတ်
| ပရေင်ချပ်၊ စေတနာ၊ ပရေင်ထေဲ၊ ပရေင်ဆာန်၊ ကေုာံ လစွံစိုတ် (Volition)။
| ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ အာရီု မ္ၚး တုဲ ဒေါအ် အာ (အနတ္တ)။
|-
| '''ဝိညာဏ (Vinnana)'''
| စိုတ် / ဝိညာဏ်
| ပရေင်တီ လတူ အာရီု (မတ် ညာတ်၊ ကတောဝ် မိင်)။
| ကတဵုဒှ် ယာယဳ သၟး၊ ဗိုန်ခိုင် ဟွံမဲ (အနတ္တ)။
|}

== ၅။ အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ ကေုာံ အနတ္တ (Anicca, Dukkha, and Anatta) ==
အနတ္တ ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု အနိစ္စ ကေုာံ ဒုက္ခ ညံင်ရဴ ခ္ဍိုင် ပိ ဇိုင် ရ။ ကျာ်တြဲ တွဟ် လဝ် &quot;ယံ ကိဉ္စိ သမုဒယဓမ္မံ သဗ္ဗန္တံ နိရောဓဓမ္မံ&quot; (အရာ မကတဵုဒှ် သီုဖအိုတ် ဂှ်၊ ဒး လီုလာ် အိုတ် ရ)။&lt;ref name=&quot;gethin&quot;&gt;{{cite book |last=Gethin |first=R. |title=The Foundations of Buddhism |publisher=Oxford University Press |year=1998 |pages=133-140}}&lt;/ref&gt;

* '''အနိစ္စ (Impermanence):''' ခန္ဓ မသုန် ပြကာ တအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် တုဲ လီုလာ် အာ ပ္ဍဲ မွဲ ခဏ ဍောတ် ဓဝ် ရ။ 
* '''ဒုက္ခ (Suffering):''' ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဟွံဗိုန်ခိုင် တုဲ၊ ယဝ်ရ ပိုယ် စွဲလာံ ထေင် ကေတ် ဒဒှ်ရ ဍေဟ် ဒှ် သာယျာ ပိုယ် မ္ဂး၊ ကာလ ဍေဟ် လီုလာ် အာ မ္ဂး ပိုယ် ဒး ဆဵုဂဗ ဒဒိုက် စိုတ် ရ။
* '''အနတ္တ (Non-self):''' ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဟွံဗိုန် (အနိစ္စ)၊ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဒှ် ဟိုတ် ဒုက္ခ (ဒုက္ခ)၊ ဍေဟ် ဏအ်ဝွံ ပိုယ် ကော်စ &quot;အဲ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ဇကု ပိုယ်&quot; (အတ္တ) ဟွံထေက် ရ။

== ၆။ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် ကေုာံ ဆက်စပ် လညာတ် (Dependent Origination and Anatta) ==
ယဝ်ရ အတ္တ ဟွံမဲ၊ ဝိညာဏ် မတန်တဴ လအ်လ ဟွံမဲ မ္ဂး၊ ဗီုလဵု ကတဵုဒှ် ဘဝ ဂတ (Rebirth) ရော? ဏအ်ဂှ် ဒှ် ပြသၞာ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ် သၟာန် ရ။

သွဟ် သွက် အရာ ဏအ် ဂှ် ဒှ် '''[[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]]''' (Dependent Origination) ရ။ ဗုဒ္ဓဘာသာ တွဟ် လဝ် ဒဒှ်ရ ဘဝ မွဲ ကဵု ဘဝ မွဲ ဂှ် ဟွံမဲ ကဵု ဝိညာဏ် မပြံင် လုပ် အာ (No transmigrating soul) ပုဟ်။ ဆဂး ဟိုတ်နူကဵု &quot;ကံ&quot; (Kamma - ကမၠောန် ဟိုတ်) ပ္ဍဲ ဘဝ ဏအ် ဂှ်၊ ဍေဟ် ကဵု ဖဵု ညံင် စိုတ် တၟိ ဂွံ ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဘဝ ဂတ (Rebirth without transmigration) ရ။ ဍေဟ် တုပ် ညံင်ရဴ ပၟတ် မွဲ တိုင် ဂှ် ကေတ် အာ စုတ် ပၟတ် တိုင် မွဲ တၞဟ် ကီု ရ။ ပၟတ် တြေံ ဂှ် ပြံင် အာ ဟွံသေင်၊ ဆဂး ဟိုတ်နူ ပၟတ် တြေံ ဂှ်ရ ပၟတ် တၟိ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။

== ၇။ တၞဟ်ခြာ အကြာ လညာတ် အတ္တ ကေုာံ အနတ္တ (Hindu Atman vs. Buddhist Anatta) ==
လညာတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ကဵု ဘာသာ ဟိန္ဒူ ဝွံ တၞဟ်ခြာ အာ ဗွဲမဇၞော် လတူ ပရူ ဏအ် ရ။ 

* '''ဟိန္ဒူ (Hinduism):''' ပတှ်ေ ဒဒှ်ရ သတ္တဝါ ဇၟာပ်ဇၟာပ် တၠ နွံကဵု &quot;အတ္တ&quot; (Atman - Individual soul) မဟွံလေပ် ချိုတ် ရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိက လက္ကရဴ အိုတ် ဂှ် သွက်ဂွံ ညံင် အတ္တ ပူဂိုလ် ဏအ် ဂွံ အာ ပံင်ကောံ ကု &quot;ဗြဟ္မာ&quot; (Brahman - Universal soul) မဒှ် ကျာ် ထာဝရ ရ (မောက္ခ)။
* '''ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhism):''' တွဟ် လဝ် အနတ္တ တုဲ၊ ပတှ်ေ ဒဒှ်ရ ပရေင်စွဲလာံ လတူ အတ္တ ဂှ် ဒှ် ဟိုတ် ဒဒိုက် (အဝိဇ္ဇာ) ရ။ တင်ရန်တၟအ် လက္ကရဴ အိုတ် ဂှ် သွက်ဂွံ ပိုတ်ကုတ် ထောအ် ပရေင်စွဲလာံ ဏအ် တုဲ လုပ် စိုပ် '''[[နိဗ္ဗာန်]]''' (Nirvana) မဒှ် ဌာန် ဒဒိုက် သီုဖအိုတ် အိုတ် အာ ရ။&lt;ref name=&quot;gombrich&quot;&gt;{{cite book |last=Gombrich |first=R. |title=Theravada Buddhism: A Social History from Ancient Benares to Modern Colombo |edition=2nd |publisher=Routledge |year=2006 |pages=45-48}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ အနတ္တ ပ္ဍဲ ဂိုဏ် ထေရဝါဒ ကေုာံ မဟာယာန (Anatta in Theravada and Mahayana Traditions) ==
ၜိုန်ရ ဂိုဏ် ဗုဒ္ဓဘာသာ သီုဖအိုတ် ဒုင်ကေတ် အနတ္တ ကီုလေဝ်၊ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လတူ ဍေဟ် နွံ တၞဟ်ခြာ ညိည ရ။

* '''ထေရဝါဒ (Theravada):''' လ္ၚတ် အနတ္တ အဓိက လတူ ပူဂိုလ် ကေုာံ ခန္ဓ ၅ (Puggala-nairatmya) ရ။ ညးတအ် အာရီုစွံ သွက်ဂွံ ပါ်ခြာ ရုပ် ကဵု နာမ် ညံင်ဂွံ ညာတ် ဒဒှ်ရ ဇကုဇကု ဟွံမဲ တုဲ ဖန် ညံင် ဂွံ အာ စိုပ် နိဗ္ဗာန် ရ။
* '''မဟာယာန (Mahayana):''' ဂိုဏ် မဟာယာန (ဗွဲတၟေင် ဒဿန မာဓျမက - Madhyamaka) တအ် ဇၞော်မောဝ် လညာတ် ဏအ် စိုပ် အာ လညာတ် '''သုညတ''' (Sunyata - Emptiness) ရ။ ညးတအ် တွဟ် ဒဒှ်ရ ဟွံသေင် ဆ ပူဂိုလ် သၟး ဟွံမဲ အတ္တ ပုဟ်၊ ဓရ် သီုဖအိုတ် (Dharma-nairatmya - All phenomena) လေဝ် သုည (Emptiness) ဟွံမဲ ကဵု အစောံသတ္တိ သဘာဝ အလဵုဇကု ရ။&lt;ref name=&quot;williams&quot;&gt;{{cite book |last=Williams |first=P. |title=Buddhist Thought: A Complete Introduction to the Indian Tradition |publisher=Routledge |year=2000 |pages=130-138}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပရေင်ကတ်လ္ၚတ် ဝိပဿနာ ကေုာံ အနတ္တ (Vipassana Meditation and Anatta) ==
အနတ္တ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ဒဿန သွက်ဂွံ ချပ် သက်သက် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် အရာ သွက်ဂွံ ကတ်လ္ၚတ် နကဵု ပရေင်ဒုင်စသိုင် (Experiential understanding) ရ။ ပရေင်ဏအ် ဂှ် ကၠောန် ဂွံ နကဵု ပရေင်ဘာဝနာ '''[[ဝိပဿနာ]]''' (Vipassana Meditation) ရ။

ကာလ ညးမကတ်လ္ၚတ် (Yogi) မွဲ ဂဇအ် ဓရ် တုဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ရံင် ဝင် ယီု ကေုာံ ဝေဒနာ ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် မ္ဂး၊ ညးတအ် ဂွံ ညာတ် ကေတ် ဇကု အလဵုဇကု ဒဒှ်ရ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ပရေင်ဒုင်စသိုင် (ဥပမာ - ဂိ၊ ကတဴ၊ မိပ်) ကေုာံ စိုတ် တအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူ အာရီု တုဲ ကၠေအ် လီု အာ ပြဟ် ဗွဲမလောန် ရ။ ကာလ ညာတ် ကၠး မ္ဂး၊ လညာတ် &quot;အဲ ဂိ ဒၟံင်&quot; ဂှ် ကၠေအ် အာ တုဲ၊ ဒှ် အာ လညာတ် &quot;ပရေင်ဂိ ကတဵုဒှ် ဒၟံင် ယာယဳ သၟး&quot; ရ။ လညာတ် ဏအ် ပကဵု ညံင် မၞိဟ် ဂှ် ဂွံ တိတ် ဗၠး နူကဵု ဒဒိုက် စိုတ် (Detachment) ရ။

== ၁၀။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဒဿန ကေုာံ ဘဝ ခေတ်တၟိ (Modern Philosophical Impact and Science) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် သိပ္ပံ ကေုာံ စိုတ်ပညာ ခေတ်တၟိ (Modern Neuroscience and Psychology)၊ လညာတ် အနတ္တ ဝွံ ဂွံ ဒုင် တုပ်စိုတ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ 

တၠပညာ က္ဍဟ် (Neuroscientists) တအ် စမ်ၜတ် ဂွံ ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲ က္ဍဟ် ပိုယ် ဏအ် ဒၞာဲ ဗဟဵု မကော်စ &quot;အဲ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ဝိညာဏ်&quot; (Central self) ချိုတ်ချိုတ်ပၠိုတ်ပၠိုတ် ဟွံမဲ ပုဟ်။ အရာ မကော်စ &quot;အဲ&quot; ဂှ် ဒှ် ဆ ပရေင်ကၠောန် ကမၠောန် မပံင်ကောံ လဝ် နူကဵု ကွန်ရက် က္ဍဟ် နာနာ (Default Mode Network) သၟး ရ။ ယဝ်ရ ကွန်ရက် ဏအ် ရပ်စပ် အာ (ဥပမာ - နကဵု ပရေင်ဘာဝနာ) မ္ဂး၊ ပရေင်စွဲလာံ လတူ &quot;အဲ&quot; ဂှ် အောန် စှ်ေ အာ တုဲ မၞိဟ် တအ် ဂွံ ဒုင်စသိုင် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဂၠိုင် တိုန် ရ။ လညာတ် အနတ္တ ဝွံ ဒှ် ဂၠံင်တရဴ အဓိက သွက်ဂွံ ယှောတ် ဖအောန် ပရေင်လောဘ၊ ဒေါသ၊ ကေုာံ မာန်မာန ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ခေတ်တၟိ ဏအ် ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[တိလက္ခဏ]] (Three marks of existence)
* [[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]] (Dependent Origination)
* [[ခန္ဓ]] (Five aggregates)
* [[နိဗ္ဗာန်]] (Nirvana)

{{Navbox
| name = Buddhism
| title = လညာတ် ဒဿန ကေုာံ သဇိုင် ဓရ် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhist Philosophy and Core Concepts)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သစ္စာ ၄ ပြကာ
| list1 =
* [[ဒုက္ခ]] (Dukkha)
* [[သမုဒယ]] (Samudaya)
* [[နိရောဓ]] (Nirodha)
* [[မဂ္ဂ]] (Magga)
| group2 = တိလက္ခဏ (လက္ခဏာ ၃)
| list2 =
* [[အနိစ္စ]] (Impermanence)
* [[ဒုက္ခ (လက္ခဏာ)]] (Suffering)
* '''[[အနတ္တ]]''' (Non-self)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ခန္ဓ]] (Aggregates)
* [[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]] (Dependent Origination)
* [[ကံ]] (Karma)
* [[နိဗ္ဗာန်]] (Nirvana)
* [[ဝိပဿနာ]] (Vipassana)
* [[သုညတ]] (Emptiness)
}}

[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ဒဿန ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ဓရ် ကျာ်]]
[[Category:လညာတ် ဝိညာဏ်]]</text>
      <sha1>l8lhgd359ekm0blswtmuwpwo8k71093</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဗုဒ္ဓသဘာဝ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11750</id>
    <revision>
      <id>56307</id>
      <timestamp>2026-07-20T02:14:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ဗုဒ္ဓသဘာဝ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Buddha-nature'', သံသကြိုတ်: ''Tathāgatagarbha'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Buddhadhātu'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လညာတ် ဒဿန အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာ [[မဟာယာန]] (Mahayana Buddhism) မဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ သ...&quot;</comment>
      <origin>56307</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21976" sha1="e0g1ygfheg733l8nfvswcykxhk272m8" xml:space="preserve">'''ဗုဒ္ဓသဘာဝ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Buddha-nature'', သံသကြိုတ်: ''Tathāgatagarbha'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Buddhadhātu'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လညာတ် ဒဿန အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာ [[မဟာယာန]] (Mahayana Buddhism) မဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ သတ္တဝါ သီုဖအိုတ် တအ်ဝွံ နွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး သဘာဝ မမာန် ကတဵုဒှ် ကျာ် (Potential for Buddhahood) ပ္ဍဲ ဇကု အလဵုအလဵု ရ။ နကဵု လညာတ် ဏအ် မ္ဂး၊ သတ္တဝါ တအ် ၜိုန်ရ မံင် ပ္ဍဲကဵု ဒဒိုက် [[သံသာ]] (Samsara) ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု သန္ထာန် စိုတ် ညးတအ် ဂှ် နွံကဵု ဓါတ် ကျာ် မသ္အးဇ္ၚး ကေုာံ ဍိုက်ပေင် ဒၟံင် ရ။&lt;ref name=&quot;williams&quot;&gt;{{cite book |last=Williams |first=P. |title=Mahayana Buddhism: The Doctrinal Foundations |edition=2nd |publisher=Routledge |year=2008 |pages=103-110}}&lt;/ref&gt;

လညာတ် ဗုဒ္ဓသဘာဝ ဝွံ ဒှ် တမ်ရိုဟ် သွက် ပရေင်ကျင့်ကြံ (Practice) ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ ရးအာရှ ဗမံက် မပ္တံကဵု ဍုင်ကြုက်၊ ဂျပေန်၊ ကေုာံ ကိုဝ်ရဳယျာ (ဥပမာ - ဂိုဏ် [[ဇြေန်]] ကေုာံ တင်ထာဲ) ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဗုဒ္ဓသဘာဝ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ဒဿနိကဗေဒ၊ လညာတ် ပ္ဍဲ ဂိုဏ် နာနာ၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ယေန်သၞာင် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Seated_Buddha,_Gandhara,_2nd-3rd_century_CE.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ကျာ်သဗ္ဗညု ပ္ဍဲ အခိုက် ကွတ်ရုပ် ဂန္ဓာရ (Gandhara) မထ္ၜးကဵု ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် သန္ထာန် စိုတ် မဒှ် သင်္ကေတ သွက် ဗုဒ္ဓသဘာဝ မနွံ ပ္ဍဲ သတ္တဝါ သီုဖအိုတ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ သံသကြိုတ် အဓိက သွက် &quot;ဗုဒ္ဓသဘာဝ&quot; ဂှ် ဒှ် '''တထာဂတဂဗ္ဘ''' (Tathāgatagarbha) ရ။ 
* '''တထာဂတ''' (Tathāgata) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ယၟု ကျာ် မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ညးမစိုပ် အာ အတိုင် ဂှ်&quot; (Thus-gone)။ 
* '''ဂဗ္ဘ''' (Garbha) ဟီုမ္ဂးဂှ် မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဂၠံဂဝ်&quot; (Womb) ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;မ&quot; (Seed/Embryo) ရ။ 

ဟိုတ်ဂှ်ရ တထာဂတဂဗ္ဘ ဝွံ ဂွံအဓိပ္ပါယ် ဒဒှ်ရ သတ္တဝါ သီုဖအိုတ် တအ်ဝွံ တန်သိပ် လဝ် ကျာ် ပ္ဍဲ ဂၠံဂဝ် (နွံကဵု မ ကျာ်) ရ။ မ ကျာ် ဏအ်ဝွံ ၜိုန်ရ ဒးဒုင် ဂြောပ်ဗ္ဒန် ဒၟံင် နကဵု [[ကိလေသ]] (Defilements) မပ္တံကဵု လောဘ၊ ဒေါသ၊ ကေုာံ မောဟ ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ဟွံလီုလာ် အာ မွဲလှ်ေ ရ။ ကာလ ပိုယ် ဖအး ထောအ် ကိလေသ တအ် ဂှ် မ္ဂး၊ ဗုဒ္ဓသဘာဝ ဝွံ ကၠေင် ထ္ၜး ကၠုင် ရုပ်သာ် အလဵုအလဵု ညံင်ရဴ ထဝ် မနွံ ပ္ဍဲ အကြာ တိ ရ။&lt;ref name=&quot;king&quot;&gt;{{cite book |last=King |first=S. B. |title=Buddha Nature |publisher=State University of New York Press |year=1991 |pages=14-20}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (Origin and Historical Development) ==
လညာတ် ဗုဒ္ဓသဘာဝ ဝွံ စတင် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲ ဍုင်အိန္ဒိယ ပ္ဍဲ လက္ကရဴ ဗွဝ်ကၠံ ၂ ဟွံသေင်မ္ဂး ဗွဝ်ကၠံ ၃ (3rd Century CE) ရ။ သုတေသီ တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ လညာတ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် ပရေင်တုံ့ပြန် (Reaction) လတူ လညာတ် သုညတ (Emptiness) ဓဝ်ဓဝ် မစၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ အရာ သီုဖအိုတ် သုည ဒၟံင် (Nothingness) ဂှ် ရ။ 

သွက်ဂွံ ကဵု ဒြဟတ် စိုတ် ကု ညးမကျင့်ကြံ တအ် ညံင် ဟွံဂွံ ဒှ် စိုတ်ဍိုန်လျ လတူ ဒဒိုက် သံသာ ဂှ်၊ အစာ မဟာယာန တအ် ပတိုန်ထ္ၜး လညာတ် တထာဂတဂဗ္ဘ မဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ စိုတ် ပိုယ် ဝွံ ပကတိ ဍေဟ် သ္အးဇ္ၚး ဒၟံင် (Luminous mind) ရ။ လညာတ် ဏအ်ဝွံ ပြးဇး အာ ဇရေင် ဍုင်ကြုက် ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၅ ကေုာံ ပံင်ကောံ ကု ဒဿန တာအဝ် (Taoism) တုဲ ကတဵုဒှ် အာ လညာတ် ဒဿန အဓိက သွက် ဗုဒ္ဓဘာသာ ရးအာရှ ဗမံက် ရ။

== ၃။ သုတ်ဂမၠိုင် မဆက်စပ် (Related Sutras - Tathagatagarbha Sutras) ==
လညာတ် ဗုဒ္ဓသဘာဝ ဝွံ နိဿဲ လဝ် လတူ လိက် သုတ် မဟာယာန အဓိက ဂမၠိုင် ရ -
* '''တထာဂတဂဗ္ဘ သုတ် (Tathāgatagarbha Sūtra):''' ဒှ် သုတ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် မဟီုတွံ လဝ် လညာတ် ဏအ် ရ။ ပ္ဍဲ သုတ် ဏအ် တွံ လဝ် ဥပမာ ၉ သာ် မပ္တံကဵု ကျာ် ထဝ် မဒးဒုင် စုတ် လဝ် ပ္ဍဲ အကြာ ထၟာဲ (ရုပ် ထဝ် ဂှ် ဒှ် ဗုဒ္ဓသဘာဝ တုဲ ထၟာဲ ဂှ် ဒှ် ကိလေသ)။
* '''သဳရိမာလာဒေဝဳ သုတ် (Śrīmālādevī Siṃhanāda Sūtra):''' ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ တထာဂတဂဗ္ဘ ဝွံ ဒှ် အရာ မဟွံလေပ် ပြံင်လှာဲ တုဲ ဒှ် သဇိုင် သွက် သံသာ ကေုာံ နိဗ္ဗာန်။
* '''မဟာပရိနိဗ္ဗာန သုတ် (Mahāyāna Mahāparinirvāṇa Sūtra):''' ဒှ် သုတ် မပြာကတ် အိုတ် သွက် လညာတ် ဏအ် ရ။ ကျာ်တြဲ ဟီုတွံ လဝ် ဇရေင် လက္ကရဴ အိုတ် ကိုပ်ကၠာ ဟွံပ ပရိနိဗ္ဗာန် ဒဒှ်ရ ဗုဒ္ဓသဘာဝ ဝွံ ဒှ် အရာ တန်တဴ လၟိုန် (Eternal) ကေုာံ သတ္တဝါ သီုဖအိုတ် နွံကဵု အခေါင် မာန် ကတဵုဒှ် ကျာ် မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;zimmermann&quot;&gt;{{cite book |last=Zimmermann |first=M. |title=A Buddha Within: The Tathāgatagarbhasūtra |publisher=Bibliotheca Philologica et Philosophica Buddhica |year=2002 |pages=35-42}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ လညာတ် လတူ ဗုဒ္ဓသဘာဝ ပ္ဍဲ မဟာယာန (Mahayana Perspectives on Buddha-nature) ==
ပ္ဍဲကဵု မဟာယာန၊ ဗုဒ္ဓသဘာဝ ဝွံ ဒှ် အရာ မကဵု အခေါင် ကု သတ္တဝါ တအ် သွက်ဂွံ ဒှ် ကျာ် ရ။ ယဝ်ရ ဗုဒ္ဓသဘာဝ ဏအ် ဟွံမဲ မ္ဂး၊ ပရေင်ကျင့်ကြံ ဓဝ် ဝွံ လဟီု ဟွံမဲ ကု ဖဵု ရ (ညံင်ရဴ ထောင်း တိ ညံင်ဂွံ ဒှ် ကၠေင် ဂှ် ဒှ် ဟွံမာန် ပုဟ်)။ 

အစာ မဟာယာန တအ် မပ္တံကဵု ဝသုဗန္ဓု (Vasubandhu) ကေုာံ အသင်္ဂ (Asanga) တအ် ပံင်ကောံ လဝ် လညာတ် ဗုဒ္ဓသဘာဝ ကု လညာတ် '''ယောဂစာရ''' (Yogacara / စိုတ် သၟး) ရ။ ညးတအ် ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ ဗုဒ္ဓသဘာဝ ဂှ် ဒှ် ဌာန် သဇိုင် မသ္အးဇ္ၚး သွက် အာလယ ဝိညာဏ် (Ālaya-vijñāna - Storehouse consciousness) ရ။

== ၅။ ဗုဒ္ဓသဘာဝ ကေုာံ သုညတ (Buddha-nature and Sunyata/Emptiness) ==
ပြသၞာ ဒဿန အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ မဟာယာန ဂှ် ဒှ် ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ '''ဗုဒ္ဓသဘာဝ''' (အရာ မနွံ တန်တဴ) ကဵု '''[[သုညတ]]''' (အရာ မသုည လွဳ ဟွံမဲ) ရ။ 

တၠပညာ တအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ဒဒှ်ရ ဗုဒ္ဓသဘာဝ ဂှ် ဒှ် အရေဝ် တၞဟ် သွက် သုညတ ရ။ သုညတ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဟွံသေင် &quot;အရာ သီုဖအိုတ် ဟွံမဲ&quot; (Nihilism)၊ ဍေဟ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် ဒဒှ်ရ အရာ သီုဖအိုတ် ဟွံမဲ ကု &quot;အစောံ သတ္တိ အလဵုဇကု မဟွံဆက်စပ် ကု ညးတၞဟ်&quot; (Empty of independent existence) ရ။ ဟိုတ်နူကဵု အရာ သီုဖအိုတ် သုည ဒၟံင် (ဟွံတန်တဴ ညိင်ညိင်) ဂှ်ရ၊ သတ္တဝါ တအ် မာန် ပြံင်လှာဲ လဟဵု ပခိုဟ် တိုန် ဇကု တုဲ မာန် ကတဵုဒှ် ကျာ် (ဗုဒ္ဓသဘာဝ) ရ။

== ၆။ လညာတ် ဇြေန် ကေုာံ ချာန် (Zen and Chan Buddhism Perspectives) ==
ဂိုဏ် [[ချာန်]] (Chan) ပ္ဍဲ ကြုက် ကေုာံ ဂိုဏ် [[ဇြေန်]] (Zen) ပ္ဍဲ ဂျပေန် တအ်ဝွံ ကဵု ကိစ္စဇၞော် ကု ဗုဒ္ဓသဘာဝ ဗွဲမလောန် ရ။ 

အစာ ဇြေန် မပြာကတ် ဍုင်ဂျပေန် '''ဒဝ်ဂေန်''' (Dōgen) ဝွံ ပတိုန်ထ္ၜး လညာတ် မတၞဟ်ခြာ မွဲ ရ။ ညးတေအ် ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ သတ္တဝါ တအ် &quot;ဟွံသေင် နွံကဵု&quot; (Have) ဗုဒ္ဓသဘာဝ ပုဟ်၊ သတ္တဝါ သီုဖအိုတ် အလုံ အကာသ ဂၠးတိ (သီုကဵု ဆု၊ တၟအ်၊ တိ၊ ဍာ်) တအ်ဝွံ ဍေဟ် အလဵုအလဵု ဂှ် &quot;ဒှ်&quot; (Are) ဗုဒ္ဓသဘာဝ သီုဖအိုတ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေင်ကျင့်ကြံ (မပ္တံကဵု ဂဇအ် ဓရ် ဇြာဇြေန် / Zazen) ဝွံ ဟွံသေင် သွက်ဂွံ &quot;ဂၠာဲ&quot; ဗုဒ္ဓသဘာဝ၊ ဍေဟ် ဒှ် ပရေင်ထ္ၜးပျး (Expression) ဍာ်ဒကေဝ် ဗုဒ္ဓသဘာဝ မနွံ ဒၟံင် တုဲတုဲ ဂှ် ရ။&lt;ref name=&quot;suzuki&quot;&gt;{{cite book |last=Suzuki |first=D. T. |title=Essays in Zen Buddhism |publisher=Grove Press |year=1932 |pages=150-155}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ လညာတ် ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ တိဗေတ် (Tibetan Buddhism Perspectives) ==
ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ တိဗေတ် ဂှ်၊ ပြသၞာ သဳကၠဳ ပရူ ဗုဒ္ဓသဘာဝ ဝွံ ပြာကတ် ဗွဲမလောန် အကြာ ဂိုဏ် နာနာ ရ။
* '''လညာတ် ရင်တိုင် (Rangtong):''' ဂိုဏ် ဂေလုဂ် (Gelug) မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု ဒါလိုင်း လာမာ ဝွံ ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ဗုဒ္ဓသဘာဝ ဂှ် ဒှ် အရာ တုပ် ကဵု သုညတ ရ။ ဍေဟ် ဒှ် &quot;သုည နူကဵု ဇကု&quot; (Empty of self) ร။
* '''လညာတ် ရှေန်တိုင် (Shentong):''' ဂိုဏ် ဂျောနန် (Jonang) တအ် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ဗုဒ္ဓသဘာဝ ဂှ် ဒှ် အရာ မနွံ တန်တဴ ဍာံပြ မွဲ ร။ ဍေဟ်ဝွံ သုည နူကဵု ကိလေသ (Empty of other defilements) သၟး ရ၊ ဆဂး ဍေဟ် နွံကဵု အစောံသတ္တိ ကျာ် မဍိုက်ပေင် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်တၞဟ်ခြာ လညာတ် လတူ ဗုဒ္ဓသဘာဝ ပ္ဍဲ ဂိုဏ် နာနာ
|-
! ဂိုဏ် ဗုဒ္ဓဘာသာ
! လညာတ် အဓိက လတူ ဗုဒ္ဓသဘာဝ
! အစာ မပြာကတ်
|-
| '''ယောဂစာရ''' (Yogacara)
| ဗုဒ္ဓသဘာဝ ဂှ် ဒှ် မ ဍာ်ဒကေဝ် ပ္ဍဲ အာလယ ဝိညာဏ်။
| ဝသုဗန္ဓု (Vasubandhu)
|-
| '''ဇြေန်''' (Zen)
| အရာ သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဂှ် ဒှ် ဗုဒ္ဓသဘာဝ သီုဖအိုတ်။
| ဒဝ်ဂေန် (Dōgen)
|-
| '''ဂေလုဂ် - တိဗေတ်''' (Gelug)
| ဗုဒ္ဓသဘာဝ ဂှ် ဒှ် ဆ သုညတ (Rangtong) သၟး ရ။
| ဆံင်ခါပါ (Tsongkhapa)
|-
| '''ဂျောနန် - တိဗေတ်''' (Jonang)
| ဗုဒ္ဓသဘာဝ ဂှ် နွံ ဍာံပြ တုဲ ဍိုက်ပေင် ဒၟံင် (Shentong)။
| ဒေါလ်ပဝ်ပါ (Dolpopa)
|}

== ၈။ လညာတ် ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ (Theravada Perspectives) ==
ဗုဒ္ဓဘာသာ [[ထေရဝါဒ]] (Theravada) မပြာကတ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ၊ သေံ၊ ကေုာံ သဳရိလင်္ကာ တအ်ဝွံ ဟွံစကာ ဝေါဟာရ &quot;ဗုဒ္ဓသဘာဝ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;တထာဂတဂဗ္ဘ&quot; တိုက်ရိုက် ပုဟ်။

ဆဂး လညာတ် မကြပ် ညောန် အိုတ် ပ္ဍဲ ပိဋကတ် ပါဠိ ဂှ် ဒှ် လညာတ် &quot;ပဘဿရ စိတ္တ&quot; (Pabhassara Citta - Luminous mind) မပါလုပ် ပ္ဍဲ အင်္ဂုတ္တရ နိကာယ် (Anguttara Nikaya) ရ။ လိက် ဏအ် ဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ &quot;ယွံ ခမဳ တအ်၊ စိုတ် ဏအ်ဝွံ ပကတိ ဍေဟ် သ္အးဇ္ၚး တၟး ဒၟံင် ရ၊ ဆဂး ဍေဟ် ဒးဒုင် ကၠိခဍက် အာ ဟိုတ်နူကဵု ကိလေသ မလုပ် ကၠုင် နူ မ္ၚး ရ။&quot; ၜိုန်ဂှ် ကီုလေဝ်၊ ထေရဝါဒ ညာတ် ကေတ် စိုတ် ဏအ် ဂှ် လေဝ် ဒှ် အရာ မဟွံတန်တဴ (Anicca) ကေုာံ အနတ္တ (Anatta) ကီု တုဲ ဟွံစၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ဗုဒ္ဓသဘာဝ မတန်တဴ လၟိုန် ရ။&lt;ref name=&quot;harvey&quot;&gt;{{cite book |last=Harvey |first=P. |title=An Introduction to Buddhism: Teachings, History and Practices |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |pages=120-128}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Societal and Cultural Impact) ==
လညာတ် ဗုဒ္ဓသဘာဝ ဝွံ နွံကဵု သြဇာ ဇၞော် ဗွဲမလောန် လတူ ယေန်သၞာင် ရးအာရှ ဗမံက် -
* '''ပရေင်တုပ်သၟဟ် (Equality):''' ဟိုတ်နူ သတ္တဝါ သီုဖအိုတ် (တြုဟ်၊ ဗြဴ၊ ညးဒိုက်၊ သမ္မာ) တအ် နွံကဵု ဗုဒ္ဓသဘာဝ တုပ်တုပ် ဂှ်ရ၊ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် လညာတ် ပရေင်တုပ်သၟဟ် ကောန်မၞိဟ် ဂွံ ပြာကတ် ရ။
* '''ပရေင်စၞ ဟွံမဲ ဖျုန် (Vegetarianism):''' ဟိုတ်နူ တိရစ္ဆာန် တအ် လေဝ် နွံကဵု ဗုဒ္ဓသဘာဝ မာန် ဒှ် ကျာ် ဂွံ ကီု ဂှ်ရ၊ မဟာယာန ပ္ဍဲ ကြုက် ကေုာံ ဗဳယက်နာမ် တအ် ဟွံစ ဖျုန် တိရစ္ဆာန် တအ် သွက်ဂွံ ဝေင်ဒစး ပရေင်ဂစိုတ် ရ။
* '''ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ (Environmentalism):''' လညာတ် ဇြေန် မဟီု လဝ် ဆု ကဵု တၟအ် လေဝ် ဒှ် ဗုဒ္ဓသဘာဝ ဂှ် ပကဵု ညံင် ဂကောံမၞိဟ် ဂွံ မင်မဲ ပွဳပွူ သဘာဝ ကေုာံ ရှ်ေသှ်ေ လတူ အရာ သီုဖအိုတ် ရ။

== ၁၀။ ပရေင်လ္ၚတ် ခေတ်တၟိ ကေုာံ အနာဂတ် (Modern Studies and Future Perspectives) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ တၠပညာ ဒဿနိကဗေဒ ပ္ဍဲ ရးပလိုတ် တအ် လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လညာတ် ဗုဒ္ဓသဘာဝ ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ညးတအ် ပတောအ် ၜတ် လညာတ် ဏအ် ကု လညာတ် &quot;Atman&quot; (ဝိညာဏ်) ပ္ဍဲ ဟိန္ဒူဘာသာ ကေုာံ လညာတ် &quot;Soul&quot; (စိုတ်) ပ္ဍဲ ဘာသာ ခရေတ်ယာန် ရ။

ၜိုန်ရ နွံကဵု လညာတ် ပါ်ပါဲ လ္ၚဵု ဒဒှ်ရ ဗုဒ္ဓသဘာဝ ဝွံ ဒှ် &quot;အတ္တ&quot; (Self) ပ္ဍဲ ဗီုပြင် အောပ်ဓလုက် ညိည ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ်ဝွံ ဆက် ဒှ် လညာတ် မကဵု ဒြဟတ် စိုတ် ခိုဟ် အိုတ် မွဲ သွက် ညးမကျင့်ကြံ ဓဝ် တအ် ရ။ ပ္ဍဲ အနာဂတ် ဂှ်၊ ပရေင်သဳကၠဳ အကြာ ဗုဒ္ဓသဘာဝ ကေုာံ သိပ္ပံ စိုတ် (Psychology) ဝွံ ဆက် ဇၞော်မောဝ် တိုန် တုဲ မာန် ရီုဗင် ကဵု ကောန်မၞိဟ် တအ် သွက်ဂွံ ယှောတ်ဖအောန် ပရေင်စိုတ်ဍိုန်လျ ပ္ဍဲ ခေတ် တၟိ ဏအ် မာန် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[မဟာယာန]] (Mahayana Buddhism)
* [[သုညတ]] (Emptiness / Sunyata)
* [[နိဗ္ဗာန်]] (Nirvana)
* [[ဇြေန်]] (Zen Buddhism)

{{Navbox
| name = Buddhism topics
| title = လညာတ် ကေုာံ ဒဿန ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhist Philosophy and Concepts)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = လညာတ် အဓိက
| list1 =
* [[သစ္စ ၄]] (Four Noble Truths)
* [[သံသာ]] (Samsara)
* [[နိဗ္ဗာန်]] (Nirvana)
* [[အနတ္တ]] (Anatta)
| group2 = မဟာယာန
| list2 =
* [[ဗုဒ္ဓသဘာဝ]] (Buddha-nature)
* [[သုညတ]] (Sunyata)
* [[ဗောဓိသတ်]] (Bodhisattva)
* [[ယောဂစာရ]] (Yogacara)
| group3 = ဂိုဏ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက်
| list3 =
* [[ထေရဝါဒ]] (Theravada)
* [[မဟာယာန]] (Mahayana)
* [[ဇြေန်]] (Zen / Chan)
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ တိဗေတ်]] (Tibetan Buddhism)
}}

[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:မဟာယာန]]
[[Category:ဒဿန ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:လညာတ် သမ္မာ]]</text>
      <sha1>e0g1ygfheg733l8nfvswcykxhk272m8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဝ်အာန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11751</id>
    <revision>
      <id>56308</id>
      <timestamp>2026-07-20T02:28:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ကဝ်အာန်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ကုရ်အာန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Quran'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Qur'an'', အရေဝ် အာရပ်: القرآن‎ ) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပြကိုဟ် သမ္မာ (Holy Book) အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲကဵု သာသနာ [[အေဿလာမ်]] (Islam)...&quot;</comment>
      <origin>56308</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21722" sha1="e4k4azadw6hd407p9gz5g63pmsrgrbo" xml:space="preserve">'''ကဝ်အာန်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ကုရ်အာန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Quran'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Qur'an'', အရေဝ် အာရပ်: القرآن‎ ) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပြကိုဟ် သမ္မာ (Holy Book) အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲကဵု သာသနာ [[အေဿလာမ်]] (Islam) ရ။ မၞိဟ် မလျိုင်ပတှ်ေ သာသနာ အေဿလာမ် (မူသလေန် တအ်) ယိုက်ဂုဏ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ကဝ်အာန် ဝွံ ဒဒှ်ရ လဟီု ဍာံပြ နူကဵု ကျာ်ထာဝရ အလ္လာဟ် (Allah) မဖျေဟ် ကဵု လဝ် သွက် ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ရ။ ကဝ်အာန် ဝွံ ဒှ် လိက်ပတ် မနွံကဵု အနုသုခုမ ပြာကတ် အိုတ် ကေုာံ သၠုင်မပြဲ အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဝင် လိက်ပတ် [[အရေဝ် အာရပ်]] ရ။&lt;ref name=&quot;nasr&quot;&gt;{{cite book |last=Nasr |first=S. H. |title=Islam: Religion, History, and Civilization |publisher=HarperOne |year=2003 |pages=41-45}}&lt;/ref&gt;

အတိုင် ပရေင်ပတှ်ေ အေဿလာမ် မ္ဂး၊ ကဝ်အာန် ဝွံ စှ်ေ ကၠုင် ဇရေင် တမၠာတ် '''[[မဟာမေတ်]]''' (Prophet Muhammad) နူကဵု ကလုတ်ကျာ် ဂျဳဗရဳလ (Archangel Gabriel) နကဵု လၟေင် လၟေင် ပွိုင် ၂၃ သၞာံ ပြင်င် (စတမ် နူ သၞာံ ၆၀၉ စဵုကဵု မဟာမေတ် စုတိ ပ္ဍဲ သၞာံ ၆၃၂) ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ကဝ်အာန် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန်၊ အကြောင်းအရာ အဓိက၊ ကေုာံ သြဇာ လတူ ဂကောံမၞိဟ် ဂၠးတိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Andalusian_Quran.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး လိက် ကဝ်အာန် တြေံ မချူလဝ် နကဵု ကွတ်ချူလိက် အာရပ် ခေတ် အာန်ဒါလုသဳယျာ (Andalusia) ပ္ဍဲ ၁၂ ဗွဝ်ကၠံ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Etymology) ==
ဝေါဟာရ &quot;ကဝ်အာန်&quot; (Quran) ဝွံ ကၠုင်နူ ရိုဟ်ကၞက် မလိက် အာရပ် &quot;q-r-'&quot; (قرأ) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပရေင်ဖ္ဍောတ်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ပရေင်ဗှ်&quot; (Recitation) ရ။ နကဵု လညာတ် မူသလေန် တအ် မ္ဂး၊ ကဝ်အာန် ဝွံ ဒှ် &quot;လိက် မဒးဒုင် ဖ္ဍောတ် လၟိုန်&quot; တုဲ ဍေဟ် ဒှ် ဒေသနာ လက္ကရဴ အိုတ် သွက်ဂွံ ထ္ၜး ဂၠံင်တရဴ ကု ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။

ကဝ်အာန် ဝွံ ဟွံသေင် လိက် မချူ လဝ် နကဵု ပူဂိုလ် မွဲမွဲ၊ ဆဂး ဍေဟ် ဒှ် လိက် မပကောံပကေဝ် လဝ် လဟီု (Revelation) နူ ကျာ် သၟး ရ။ မူသလေန် တအ် ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ ကဝ်အာန် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပြကိုဟ် သမ္မာ တြေံ မပ္တံကဵု တဝ်ရာ (Torah - လိက် မောသှေ) ကေုာံ ခရေတ်ဝင် (Gospel - လိက် ဂျဳသတ်) ဆဂး ကဝ်အာန် ဂှ် ဒှ် လိက် မဍိုက်ပေင် အလုံစုံ ကေုာံ ဟွံဒးဒုင် ပြံင်လှာဲ နူကဵု တမ်မူလ ရ။&lt;ref name=&quot;cook&quot;&gt;{{cite book |last=Cook |first=M. |title=The Koran: A Very Short Introduction |publisher=Oxford University Press |year=2000 |pages=10-15}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် ပရေင်စှ်ေကၠုင် (History of Revelation) ==
ပရေင်စှ်ေကၠုင် (Wahy) ကဝ်အာန် ဝွံ စတင် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ အခိင် တမၠာတ် မဟာမေတ် နွံ အာယုက် ၄၀ သၞာံ ကာလ ညး ကၠောန် ဒၟံင် ဓရ် ပ္ဍဲ ထီု ဟဳရာ (Cave of Hira) ဗဒါဲ ဍုင် မက္ကာ (Mecca) ရ။ 

အတိုင် ဝင် မ္ဂး၊ ကလုတ်ကျာ် ဂျဳဗရဳလ ပြာကတ် တိုန် တုဲ စကာ ကဵု ညး ဗှ် လိက် (Iqra) မဒှ် စတမ် အာယာတ် ပထမအိုတ် ရ။ နူဂှ် စဵုကဵု ညး စုတိ ပ္ဍဲ ဍုင် မေဒဳနာ (Medina)၊ ဒေသနာ တအ် ဝွံ စှ်ေ ကၠုင် ဒၟံင် အတိုင် အကာဲအရာ ကေုာံ ပြသၞာ မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် အခိင် ဂှ် ရ။ မဟာမေတ် ဟွံလေပ် လိက် ကီုလေဝ်၊ ညး ဖ္ဍောတ် ထ္ၜး ကဵု ညးဗက်ကြဴ (Companions) ညးတအ် တုဲ ညးတအ် သမ္တီ လဝ် ပ္ဍဲ က္ဍဟ် သီု ချူ စၟတ်သမ္တီ လဝ် လတူ သၠ တၞံတာ ကေုာံ စၞာံ တိရစ္ဆာန် တအ် ရ။

== ၃။ ပရေင်ပကောံပကေဝ် ကေုာံ လဒက်ပတန် (Compilation and Structure) ==
ကဝ်အာန် ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ အဓိက မကော်စ '''သူရဟ်''' (Surah - ကဏ္ဍ/Chapter) ကေုာံ ပ္ဍဲကဵု သူရဟ် တအ် ဂှ် ပါ်လဝ် '''အာယာတ်''' (Ayah - ဝါကျ/Verse) ရ။

* '''လၟိဟ်:''' သီုဖအိုတ် နွံ ၁၁၄ သူရဟ် ကေုာံ ၆,၂၃၆ အာယာတ်။
* '''ပရေင်ဖျေဟ် လၟေင်:''' သူရဟ် တအ်ဝွံ ဟွံဖျေဟ် လဝ် အတိုင် လၟေင် အခိင် (Chronological order) ပုဟ်၊ ဗွဲမဂၠိုင် ညးတအ် ဖျေဟ် လဝ် နူကဵု သူရဟ် ဇမၠိင် အိုတ် စဵုကဵု သူရဟ် ဂၠေအ် အိုတ် ရ (ပါဲနူ သူရဟ် ပထမ Al-Fatiha)။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်ပါ်ခြာ သူရဟ် ပ္ဍဲ ကဝ်အာန်
|-
! ကဏ္ဍ (Classification)
! ဌာန် ဒေသ
! လၟိဟ် သူရဟ်
! အကြောင်းအရာ အဓိက
|-
| '''မက္ကဳယျာ''' (Meccan Surahs)
| ဍုင် မက္ကာ (ကိုပ်ကၠာ ဟွံပြံင် ဌာန်)
| ၈၆
| ပရေင်လျိုင်ပတှ်ေ ကျာ်မွဲဓဝ် (Tawhid)၊ ပရူ တ္ၚဲ စၟတ်သမ္တီ (Eschatology)၊ ပြသၞာ ဒ္ဂေတ်ပြဝ။
|-
| '''မဒနဳယျာ''' (Medinan Surahs)
| ဍုင် မေဒဳနာ (ကြဴနူ ပြံင် ဌာန်)
| ၂၈
| သၞောဝ်ဥပဒေ (Sharia)၊ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဂကောံမၞိဟ်၊ ပရေင်ပၞာန် ကေုာံ ဆက်ဆံ ဍုင် သ္အာင်။
|}

ပရေင်ပကောံပကေဝ် ကဝ်အာန် နဒဒှ် ပြကိုဟ် မွဲ အုပ် (Codex) ဂှ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ လက်ထက် သၟိင် အဗူဗကာ (Abu Bakr)၊ တုဲ ပ္ဍဲ လက်ထက် သၟိင် တတိယ အိုတ်သမာန် (Uthman) ဂှ် ညးတအ် ဖန်ဗဒှ် လိက် ကဝ်အာန် အလုံ မွဲ သၞောတ် (Standardized text) သွက်ဂွံ ဝေင်ဒစး ပရေင်ပါ်ခြာ ရမ္သာင် ဗှ် ရ။

== ၄။ အကြောင်းအရာ ကေုာံ တင်ရန်တၟအ် အဓိက (Major Themes and Purpose) ==
ကဝ်အာန် ဝွံ အာရီုစွံ လတူ အကြောင်းအရာ အဓိက ပိ သာ် ရ -

# '''တဝ်ဟဳဒ် (Tawhid):''' ပရေင်လျိုင်ပတှ်ေ ကျာ်ထာဝရ မွဲဓဝ်။ ကဝ်အာန် ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ အလ္လာဟ် ဝွံ ဒှ် ကျာ် မဖန်ဗဒှ် အလုံ ဇကဝလာ တုဲ ညး မွဲဓဝ် သၟး ရ ထေက် ကဵု ရှေ်သှေ် ရဴဂဴ။
# '''ရဳသာလာ (Risalah):''' ပရေင်တမၠာတ် ဂမၠိုင်။ ကဝ်အာန် ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ ကျာ် ပြင် ကလုတ်/တမၠာတ် တအ် ဇရေင် ဇၟာပ် ဂကူ သွက်ဂွံ ထ္ၜး ဂၠံင်တရဴ ရ။ တမၠာတ် မပြာကတ် တအ် ပါလုပ် သီုကဵု နဝ်အာ (Noah)၊ အာဗရာဟာမ် (Abraham)၊ မောသှေ (Moses)၊ ဂျဳသတ် (Jesus)၊ ကေုာံ မဟာမေတ် (Muhammad) မဒှ် တမၠာတ် လက္ကရဴ အိုတ် ရ။
# '''အာခဳရာ (Akhirah):''' ပရူ ဘဝ လက္ကရဴ။ ကဝ်အာန် ထ္ၜးကဵု သမ္တီ ဒဒှ်ရ လမျီု သီုဖအိုတ် သ္ဒး ကလေင် ကတဵု ပ္ဍဲ တ္ၚဲ စၟတ်သမ္တီ (Day of Judgment) တုဲ သ္ဒး ဒုင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အတိုင် ကမၠောန် ခိုဟ် ဟွံခိုဟ် (သွဝ် ကဵု နရက်) ရ။&lt;ref name=&quot;rahman&quot;&gt;{{cite book |last=Rahman |first=F. |title=Major Themes of the Qur'an |publisher=University of Chicago Press |year=1989 |pages=20-35}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ လိက်ပတ် ကေုာံ အနုသုခုမ ရမ္သာင် (Literary Style and Recitation) ==
ကဝ်အာန် ဝွံ ဟွံသေင် လိက် ပ္ညုင် ဓမ္မတာ (Prose) ဟွံသေင် လိက် ကဗျ (Poetry) ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ပုဟ်။ ဍေဟ် ဒှ် လိက် မနွံကဵု ဗီုပြင် ရမ္သာင် ကာရန် မတၞဟ်ခြာ (Rhymed prose) ရ။ လိက်ပတ် အာရပ် ပ္ဍဲ ကဝ်အာန် ဝွံ နွံကဵု အနုသုခုမ သၠုင်လောန် တုဲ လညာတ် မူသလေန် တအ် မ္ဂး ဍေဟ် ဒှ် &quot;ဣဒ္ဓိဗလ&quot; (Miracle) မၞိဟ် တအ် ချူ ဗက် ဟွံမာန် (Inimitability) ရ။

'''တာဂျဝဳဒ်''' (Tajwid) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကွတ် ပရေင်ဖ္ဍောတ် ရမ္သာင် ကဝ်အာန် မဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် အတိုင် သၞောဝ် ရမ္သာင် ချိုတ်ပၠိုတ် ရ။ ပရေင်ဖ္ဍောတ် ကဝ်အာန် ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ပရေင်ဝတ် (Salah) ကေုာံ ပရေင်လဟိင် စိုတ်ဓါတ် သွက် ညးမလျိုင်ပတှ်ေ တအ် ရ။

== ၆။ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ဒ္ဂေတ်ပြဝ (Law, Ethics, and Sharia) ==
ကဝ်အာန် ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက အိုတ် သွက် ဂွံ ဖန်ဗဒှ် သၞောဝ်ဥပဒေ အေဿလာမ် မကော်စ '''သျှာရဳယာ''' (Sharia) ရ။ ပ္ဍဲ ကဝ်အာန် ဂှ် နွံ အာယာတ် မဆက်စပ် ကု သၞောဝ်ဥပဒေ ၜိုတ် ၅၀၀ ပြင်င် မပ္တံကဵု -

* ပရေင်သ္ၚိကၟိန်: ပရေင်ထပ်တဲ၊ ပရေင်ပါ် တြပ်သြပ် အာဲကၟာဲ၊ ကေုာံ ပရေင်လွဳလွတ် ကောန်ၚာ်။
* ပရေင်ပိုန်ဒြပ်: ပရေင်စဵုဒၞာ စ အတိုး သြန် (Riba) ကေုာံ ပရေင်ဖန်ဇန် သြန် ထံက်ပင် ဒါန (Zakat)။
* ပြသၞာ ရာဇဝတ်: ပြသၞာ သွက် မၞိဟ် မကၠတ်၊ ညးမဂစိုတ် မၞိဟ် တအ်။

ဆဂး ကဝ်အာန် ဝွံ အာရီုစွံ လတူ ဒ္ဂေတ်ပြဝ ခိုဟ် (Ethics) မပ္တံကဵု စိုတ် မင်မွဲ မိမ၊ ပရေင်ဆာန်ဍူ လတူ ညးဒိုက်ဂတ် ကေုာံ ညးမဆောမ်လေင် မိမ တအ် ဂၠိုင် နူကဵု သၞောဝ် ရာဇဝတ် တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;haleem&quot;&gt;{{cite book |last=Haleem |first=M. A. S. A. |title=The Qur'an (Oxford World's Classics) |publisher=Oxford University Press |year=2004 |pages=xv-xxv}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပရေင်ကံက်အဓိပ္ပါယ် (Tafsir and Exegesis) ==
ဟိုတ်နူကဵု ဝေါဟာရ ပ္ဍဲ ကဝ်အာန် ဝွံ ဇြိုဟ်နက် ကေုာံ နွံကဵု အဓိပ္ပါယ် နာနာ သာ် ဂှ်ရ၊ တၠပညာ အေဿလာမ် တအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် ဘာသာလ္ၚတ် မကော်စ '''တာဖသဳရ်''' (Tafsir - Exegesis) သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အဓိပ္ပါယ် ဍေဟ် ရ။

ပရေင်ကံက်အဓိပ္ပါယ် ဏအ်ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ -
* လဟီု ကေုာံ ကမၠောန် တမၠာတ် မဟာမေတ် (Hadith)။
* ဝင် အကာဲအရာ အခိင် ကာလ အာယာတ် ဂှ် စှ်ေ ကၠုင် (Asbab al-Nuzul)။
* သဒ္ဒါ ကေုာံ ဝေါဟာရ လိက် အာရပ် တြေံ။ 

ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ်፣ တၠပညာ လ္ၚဵု တအ် ကံက်အဓိပ္ပါယ် ကဝ်အာန် ညံင် ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု လညာတ် သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ (Scientific miracles in the Quran) လေဝ် နွံ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

== ၈။ ပရေင်ကၠာဲဘာသာ (Translations of the Quran) ==
နကဵု လညာတ် သြဇာ အေဿလာမ် (Orthodox Islam) မ္ဂး၊ ကဝ်အာန် အစစ် ဂှ် ဒှ် ဆ ကဝ်အာန် မချူ လဝ် နကဵု လိက် အာရပ် သၟး ရ။ ပရေင်ကၠာဲဘာသာ လိက် ကဝ်အာန် စိုပ် ဘာသာ တၞဟ် တအ် ဂှ် ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ &quot;ပရေင်ကၠာဲ အဓိပ္ပါယ်&quot; သၟး တုဲ ဍေဟ် ဟွံမာန် ဒှ် ကဝ်အာန် အလုံစုံ (Not a replacement for the Arabic text) ပုဟ်။

ၜိုန်ဂှ်လေဝ်၊ သွက်ဂွံ ညံင် မၞိဟ် ဂၠးတိ ဂွံ ကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ် ဂှ်၊ ကဝ်အာန် ဝွံ ဒးဒုင် ကၠာဲ လဝ် ဘာသာ ၜိုတ် ၁၁၂ ဘာသာ ပြင်င် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ပရေင်ကၠာဲဘာသာ ပထမအိုတ် ဂှ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဘာသာ ဖြဲသဳယာန် (Persian) ပ္ဍဲ လက်ထက် တၠပညာ Salman the Persian ရ။ ပရေင်ကၠာဲ ဘာသာ အင်္ဂလိက် မပြာကတ် အိုတ် တအ်ဂှ် ဒှ် နူကဵု Abdullah Yusuf Ali ကေုာံ Marmaduke Pickthall တအ် ရ။

== ၉။ သြဇာ ကဝ်အာန် လတူ ယေန်သၞာင် (Influence on Islamic Culture and Calligraphy) ==
ကဝ်အာန် ဝွံ ပကဵု ညံင် ယေန်သၞာင် အေဿလာမ် ကေုာံ အနုသုခုမ ဂွံ ဇၞော်မောဝ် တိုန် ရ။ ဟိုတ်နူကဵု သာသနာ ဏအ် ဟွံကဵု အခေါင် ကၠောန် ရုပ် မၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ရုပ် တိရစ္ဆာန် သွက်ဂွံ ရှေ်သှေ် ဂှ်ရ၊ တၠပညာ တအ် အာရီုစွံ လတူ '''ကွတ်ချူလိက်''' (Islamic Calligraphy) ရ။

ကွတ်ချူလိက် အာရပ် (Calligraphy) ဏအ်ဝွံ စကာ သွက်ဂွံ ကျေဝ်ဂေါဝ် ကဵု လိက် ကဝ်အာန် ပ္ဍဲ လတူ စက္ခော၊ လတူ ကျာ် ပလီု (Mosques)၊ ကေုာံ ကပေါတ် သ္ၚိဌာန် နာနာ သာ် ရ။ တုဲပၠန် ကဝ်အာန် ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက် လိက်ပတ် ကေုာံ ဒွက် (Nasheed) ပ္ဍဲကဵု ဍုင် မူသလေန် တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။&lt;ref name=&quot;sells&quot;&gt;{{cite book |last=Sells |first=M. A. |title=Approaching the Qur'an: The Early Revelations |publisher=White Cloud Press |year=1999 |pages=14-20}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ ပရေင်လ္ၚတ် ကဝ်အာန် ပ္ဍဲ ခေတ်တ္ၚဲဏအ် (Quranic Studies in the Modern World) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် အင်တာနက် ကေုာံ ဒဳဂျဳတေဝ် ဏအ်၊ ပရေင်လ္ၚတ် ကဝ်အာန် ဝွံ လောဲသွာ တိုန် ဗွဲမလောန် ရ။ ဂကောံမၞိဟ် အလုံ ဂၠးတိ မာန် ဗှ်၊ ကလင် ကေုာံ လ္ၚတ် အဓိပ္ပါယ် ကဝ်အာန် နကဵု Application ပ္ဍဲ ဖုန် သမာတ် (Smartphones) မာန် ရ။

လပါ် သုတေသန အကယ်ဒမစ် (Academic Research) ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ရးပလိုတ် တအ် လေဝ်၊ တၠပညာ တအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒၟံင် ကဝ်အာန် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လိက်ပတ် တြေံ၊ ကေုာံ သဒ္ဒါ ဗွဲမလှဲလး ရ။ လိက် ကဝ်အာန် ဝွံ ၜိုန်ရ နွံ အာယုက် ၁,၄၀၀ သၞာံ ပြင် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ဆက် ဒှ် ဒၟံင် ပၞောန် သဇိုင် မဖန်ဇန် ဘဝ ကောန်မၞိဟ် ၜိုတ် ၂ ဘဳလဳယာန် ပြင်င် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ တ္ၚဲဏအ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[အေဿလာမ်]] (Islam)
* [[မဟာမေတ်]] (Muhammad)
* [[သျှာရဳယာ]] (Sharia)
* [[အရေဝ် အာရပ်]] (Arabic language)

{{Navbox
| name = Islam
| title = သာသနာ အေဿလာမ် ကေုာံ ကဝ်အာန် (Islam and the Quran)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သဇိုင် လျိုင်ပတှ်ေ
| list1 =
* [[အလ္လာဟ်]] (Allah)
* [[မဟာမေတ်]] (Muhammad)
* [[ကဝ်အာန်]] (Quran)
* [[သျှာရဳယာ]] (Sharia)
| group2 = ကဏ္ဍ ပ္ဍဲ ကဝ်အာန်
| list2 =
* [[သူရဟ်]] (Surah)
* [[အာယာတ်]] (Ayah)
* [[တာဖသဳရ်]] (Tafsir)
* [[တာဂျဝဳဒ်]] (Tajwid)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ကျာ် ပလီု]] (Mosque)
* [[ကွတ်ချူလိက် အေဿလာမ်]] (Islamic calligraphy)
* [[တမၠာတ် ပ္ဍဲ အေဿလာမ်]] (Prophets in Islam)
* [[ဝင် အေဿလာမ်]] (History of Islam)
}}

[[Category:အေဿလာမ်]]
[[Category:ပြကိုဟ် သမ္မာဂမၠိုင်]]
[[Category:လိက်ပတ် အာရပ်]]
[[Category:ဘာသာရေင်]]</text>
      <sha1>e4k4azadw6hd407p9gz5g63pmsrgrbo</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>