ဂြိုပ်ကြုက်၊ ကွာန်ပွိုင်ဍုင်ကအ်ကြိက်

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mnw">
  <siteinfo>
    <sitename>ဝဳကဳပဳဒဳယာ</sitename>
    <dbname>mnwwiki</dbname>
    <base>https://mnw.wikipedia.org/wiki/%E1%80%99%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%99%E1%80%BA</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.12</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">မဳဒဳယာ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">တၟေင်</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ညးလွပ်</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ညးလွပ် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ဝဳကဳပဳဒဳယာ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ဝှာင်</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ဝှာင် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">မဳဒဳယာဝဳကဳ</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">မဳဒဳယာဝဳကဳ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">ထာမ်ပလိက်</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">ထာမ်ပလိက် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">ရီု</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">ရီု ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ကဏ္ဍ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ကဏ္ဍ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">ပါင်မုက်</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">ပါင်မုက် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">မဝ်ဂျူ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">မဝ်ဂျူ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>ဂြိုပ်ကြုက်၊ ကွာန်ပွိုင်ဍုင်ကအ်ကြိက်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>567</id>
    <revision>
      <id>56350</id>
      <parentid>47810</parentid>
      <timestamp>2026-07-23T06:27:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41044-44</username>
        <id>5495</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ မလိက်</comment>
      <origin>56350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42062" sha1="27h5nd8rg0wn8buyrns9z8bi1bdoz9j" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|name = ကွာန်ဂြိုပ်ကြုက်
|official_name = ကွာန်ဂြိုပ်ကြုက်
|pushpin_label_position = bottom
|pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ
|pushpin_map_caption = မြန်မာနိုင်ငံတွင်း တည်နေရာ
|image_skyline =
|image_map =
|map_caption =
|settlement_type = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ရွာများ|ကွာန်]]
|subdivision_type = [[အချုပ်အခြာ အာဏာပိုင် နိုင်ငံများစာရင်း|ရးနိဂီု]]
|subdivision_name = {{flag|Myanmar}}
|subdivision_type1 = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေဒေသများ|တွဵုရး]]
|subdivision_name1 = [[တွဵုရးဍုင်ကရေင်]]
|subdivision_type2 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ ခရိုင်များ|ခရိုင်]]
|subdivision_name2 = [[ခရိုင်ကအ်ကြိက်]]
|subdivision_type3 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့နယ်များ|ပွိုင်ဍုင်]]
|subdivision_name3 = [[ပွိုင်ဍုင်ကအ်ကြိက်]]
|subdivision_type4 = [[ဂကောံကွာန်]]
|subdivision_name4 = ဂြိုပ်ကြုက်
|unit_pref = imperial
|area_total_km2 =
|population =
|population_as_of =
|coordinates = {{Coord|16.8125896453857|98.1053237915039|region:MM|format=dms|display=inline,title}}
|elevation_ft =
|elevation_m =
|timezone = [[မြန်မာစံတော်ချိန်]]
|utc_offset = +6.30
|website =
}}

'''ကွာန်ဂြိုပ်ကြုက်''' ({{Lang-en|Garop Kreik}}) ဝွံ ဒှ်ကွာန်မန် နွံပ္ဍဲ ((16°35’58.41N-98°00’41.21E) ပွိုင်ဍုင်ကအ်ကြိက်၊ ဒေသရးမန် (တွဵုရးကရေင်) တွဵုရးဍုင်ကရေင်၊ ပွိုင်ဍုင်ကအ်ကြိက်ရ။ ဂၞန်ကုဒ်ကွာန်ဏအ်ဂှ် ၁၇၀၃၉၄၊ အတိုင်စရင်မၞိဟ် သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲကဵု ဂကောံကွာန်ဂြိုပ်ကြုက်ဂှ် သ္ၚိ နွံ ၆၉၂ မ၊ မၞိဟ်နွံ ၃၄၉၀။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://themimu.info/place-codes|title=Place codes (Pcodes)|work=Myanmar Information Management Unit|date=June 2020|accessdate=2020-12-20|archivedate=2020-11-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201121081823/https://themimu.info/place-codes}}&lt;/ref&gt; ကွာန်ဂြိုပ်ကြုက်ဝွံ ဒှ်ကွာန် မၞုံဇိုင်ၜဳဂြာင် ဗွဲသြင် လပါ်သၠုင်ကျာ ရ၊၊ ကွာန်ဝွံ သီုဖအိုတ် သ္ၚိနွံစ ၜိုတ် ၅၂၀ မတုဲ ဇမၞော်ကွာန်သီုဖအိုတ် နွံစၜိုတ် 0.24km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ကဳလဝ်မဳတာပန်ကၠင်ရ၊၊ 


==လၟိဟ်မၞိဟ်==

ကွာန်ဂြိုပ်ကြုက်ဝွံ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် ကံက်လဝ်စရင် လၟိဟ်သ္ၚိပံင် သီုဖအိုတ်ဂှ် နွံ ၜိုတ် (၅၂၀)မ၊ တုဲ လၟိဟ်မၞိဟ်နွံ ၜိုတ် ၜါလ္ၚဳတြဴကၠံ(၂၆၀၀)ပြင်ပြင် ဒှ်ရောင်။  

==ပလံင်ဗစိုပ်==

အဓိက ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ်ကွာန်ဝွံ ဒှ်ဂၠံင်တိုက် ကေုာံ ဂၠံင်ဍာ်ရ၊၊ 

== ဝင် ==

ညးမတန်လဝ် ကွာန်ဂြိုပ်ကြုက်ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် နူဇာတိ ကွာန်အိန္ဒု မဒှ်မိမ မိဒဵုနေင်တအ်ရ။ မိမမိဒဵုနေင်တအ်ဂှ် ၜိုန်ယၟုဟွံပြာကတ်ကီုလေဝ် ကောန်ဝုတ်ညး မိဒဵုနေင်ဂှ် ယၟုပြာကတ်တီကၠုင်ရ။ မိမမိဒဵုနေင်တအ်ဂှ် ဃောမယိုက်လဝ်ဂဝ်ဂၞဴ မကြံင်ဍုဟ်ဂှ် ဟိုတ်နူ ဖေက်ဘဲပၞာန်တုဲ ပဲါဓလေတ်ဂြိပ်ဒဴစိုပ်အာ ဒဵုနေင်တုဲ သၠးပဋိသန္ဓိ ဂွံကောန်ဝုတ်မွဲရ။ကောန်ဝုတ်ဂှ် ဟိုတ်နူ မသၠးလဝ် ဂၠံဂဝ်ဂၞဴ ပ္ဍဲဒဵုနင်ဂှ်ရ မိမၜါတအ် ခုတ်ကဵုလဝ်ယၟု မိဒဵုနေင်ရ။

ဘဲဗဟေက်ပၞာန် ပၠိုတ်လလံအာတုဲ မိမ မိဒဵုနေင်တအ်ကီု သီုကဵုကလောကောဒေအ် ဂကောံကောန်ဇာတ်ဂမၠိုင် စဴကၠုင် နူဒဵုနင်တုဲ ဖျေဟ်သဇိုင် ပဒတန် ဗၟံက်ပါင်ၜဳကြုင် ကြုင်ဒဵုရ။ ကြုင်ဂှ်စဵုကဵုလၟုဟ် သှ်ေဒၟံင် အတိုင်ပကတိဏီရ။ ဂွံခေတ်ကာလကၠာတေအ်ဏအ် ပါင်ၜဳကြုင်ဒဵုဂှ် ဟိုတ်နူ တိဒိုဟ်တိုန်လဝ်တၟိတၟိတုဲ ဒှ်ဒၟံင် တိကတာၜဳ ဒှ်ဒၟံင်ဝါဂရာတ်ရ။ ဇြဟတ်တိဝဲါလေဝ်ခိုဟ် တဵုသြောအ်ဝါဗ္ၚမ္ဂး သြောအ်ခိုဟ်၊ ဥတုရာသဳလေဝ် ဓဝ်ယာ၊ ပြေင်ဂၠဴလေဝ် ကြောအ်ကၠေင်တုဲ သၟာဗ္ၚတအ် ဒှ်တသိုက်စိုတ်အိုတ်ရ။

သၞာံလအ်ကၠုင်ညိ လၟိဟ်မၞိဟ် အိန်ထံင်လေဝ် ဂၠိုင်ကၠုင်ၜိုတ်ဗၞတ်ကီုရ။ ကိစ္စချိုတ်ဂျိုင် ကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ သွက်ဂွံ တုပ်ဇွဂှ် ဂကောံညးဇၞော်ကွာန်ကီု သီုကောန်ကွာန်ဂမၠိုင် ချပ်ဂၞန်ရေင်သ္ကအ်တုဲ သုသာန် မနွံကရပ်ဇိုင်ကွာန်မ္ဂး ကၠဵုတအ်ဂမၠိုင် ကိတ်ဃိုင်နင် ဇုတ်မၞိဟ်ချိုတ်တ် နူသုသာန်တေအ်တုဲ ကေတ်ပၠုပ်နင် ပ္ဍဲကွာန်မ္ဂး နိမိတ်သၞဲဟွံခိုဟ် ကွာန်ကၞံင်တုဲ ကောန်ကွာန်ဂမၠိုင် က္တဵုဒှ် ယဲမာန်ရောင်။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သုသာန်ဂှ် ညးတအ် ပြံင်စွံ ဩင်ၜဳလ္ပာ်တေအ် ဗၟံက်ကျာ်စေတဳဗယိမ္ဂး ခိုဟ်ရောင် ဖျေဟ်သ္ကုတ်သွာတ်အိုတ်ရ။ ကျာ်စေတဳ ဗၟံက်ကွာန်ဂြိုပ်ကြုက် ဒၞာဲသ္ၚိဗယိ လၟုဟ်ဝွံ အခိင်ကၠာတေအ် ကေင်ဒှ် သုသာန် ကွာန်ကြုင်ဒဵုတြေံမွဲရ။ မၞိဟ်ဇၞော်ဇၞော်တအ် ကေင်ဟီုကၠုင်ဒၟံင် ကျာ်စေတီဗၟံက်ကွာန်ဂှ် ကာလဍာ်လပဟ်ၜဳ ဒဳလောတအ် ဇီုကပိုက်ကၠုင်မ္ဂး ပြင်ၜဳဂှ် လာက်စှ်ေတုဲ နုင်ဇုတ်ကီု ဇုတ်ဂမၠိုင်ကီု ပါစှ်ေကၠုင် ဂွံဆဵုကေတ်ဏီရ။

မိမ မိဒဵုနေင်တအ် နူကဵုကြုင်ဒဵုတေအ် အာကၠောန်ဗ္ၚ ပ္ဍဲဒၞာဲကွာန်ဂြိုပ်ကြုက်ရ။ အခိင်ကၠာတေအ် ဝါဗ္ၚ သြင်ၜဳ လ္ပာ်ကွာန်ဂြိုပ်ကြုက်ဂှ် ဟိုတ်နူ ဒှ်ဒၟံင် တိကတာၜဳ တိကတာဝါတုဲ အခိင်ဍာ်ဇၞော်ဇတ်စှ်ေမ္ဂး အယာံမာတ် ဓဇက်ပသောင် ကၞာင်ဆု အမှိက်တအ် ညိဓဝ်တုဲ ဖျေဟ်မပတမ်မဂွံရ။ သ္ၚိညးတအ်ဂှ် နွံဒၟံင် ပ္ဍဲသြင်ၜဳ ဗၟံက်ပါင်ကြုင်ဒဵုတုဲ တာဲရိုက်ညးတအ်ဂှ် နွံဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု သြင်ၜဳ ဒၞာဲကွာန်ဂြိုပ်ကြုက် လၟုဟ်ရ။ ဗွဲကြဴ သ္ၚိမနွံ ညးတအ် တန်တဴအာ ပ္ဍဲကဵု တာဲဝါညးလၟိုန်ရ။

ညံင်ရဴ မိမ မိဒဵုနေင်တအ်ကီု ဂကူမန် နူကွာန်တၞဟ်တအ်လေဝ် ပြံင်လုပ်မံင် ပ္ဍဲဒၞာဲဂှ်ကီုတုဲ ဒှ်ကၠုင် ကွာန်မွဲရ။ ကွာန်ဇၞော်ကၠုင်တုဲ သုသာန်ကွာန်ဂှ် ညးတအ် ပြံင်အာ စွံသြင်ၜဳမွဲလပါ် ကုကွာန် မနွံဗၟံက် ကျာ်စေတဳဗတာင် (ကျာ်ဟဒုင်ၜိပ်သွာင်)ရ။

သက္ကရာဇ် ၁၃၆၉ ဂှ် ကိစ္စကမ္မဌာန် ညံင်ဟွံဂွံဒး ကၠောအ်ၜဳ ကၠောအ်ကြုင်တုဲ ချပ်ဂၞန် သွက်ဂွံ သြိုင်သ္ၚိစၞံင် (ဖဴစံင်ဇွ) ပ္ဍဲကွာန်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ညးဂမၠိုင် တုပ်လဝ်စိုတ် ဇွမစံင်ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် သ္ဒးဒှ် မၞိဟ်အာယုက်ဇၞော်၊ မဒးစုတိအာ နကဵု ယဲမၞိဟ်ဇၞော်ရောင်တုဲ သ္ၚိစၞံင်ဂှ် ၜိုန်ရတုဲအာကီုလေဝ် မၞိဟ်မဍိုက်ပေင် ကုလက်သန်မစၟတ်သမ္တီလဝ် ဂွံဍိုက်ပေင်ဂှ် ဒးမင် ၜိုတ်မွဲသၞာံဒှ်ရ။ သက္ကရာဇ် ၁၃၇၁ ဂိတုဖဝ်ရဂိုန် ၈ စွေက် တ္ၚဲသိုက် (၅-၂-၂၀၁၀) ဂှ် ဂွံစံင်ဇွ မိနော်စိန်တင် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။ သုသာန် မနွံ သြင်မွဲလပါ်တေအ်ဂှ် ပြံင်စွံ ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲကုန်တိပိုင်အုံ မနွံပလိုတ်ကွာန်ဂှ်ရ။ 

ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံစၟတ်သမ္တီ နဒဒှ်ကွာန်မွဲဏီဂှ် ညးကော်စ ကြုင်ဒဵု သြင်ပလိုတ်၊ ဟိုတ်နူ တၞံကြုက်ဂၠိုင်တုဲ နကဵု ဗီုဗၟာ ကော်ဒၟံင် (''ကျုံဒိုး အနောက်ဘက်ကမ်း သရက်တောကျေးရွာ'')၊ ဗွဲကြဴ ဒှ်အာ ကွာန်မွဲတုဲ ဒှ်အာ ဗီုဗၟာ ''သရက်တောကျေးရွ'' နူကဵု ယၟုဗီုဗၟာဂှ်ရ မန်တအ် က္လေင်ကၠာဲ ဗီုမန်တုဲ ကော်စ ကွာန်ဂြိုပ်ကြုက် ရ။ 

ကွာန်ဂြိုပ်ကြုက်ဂှ် ဟိုတ်မဒှ် ကွာန်တၟိတုဲ နွံကဵု ဂၠံင်တပ်၊ ဂၠံင်ဇၞော်ဂမၠိုင်ရ။ ဂၠံင်ဇၞော် ဗၟံက်-ပလိုတ်ဂှ် နွံပန်တၞုင်၊ ဂၠံင်ဇၞော် သၠုင်ကျာ-သၟဝ်ကျာ (နူၜဳ အာကဵု ဝါ) ဂှ် နွံ စှ်ၜါတၞုင်ရ။ ပ္ဍဲကွာန်ဂြိုပ်ကြုက်ဂှ် နွံဘာလကျာ်ၜါ ဘာရ။ 

ရာမညနိကာယ ဘာဗၟံက်ဝွံ နွံ လပါ်ဗၟံက်ကွာန်တုဲ မဒှ်ဘာတြေံအိုတ် ပ္ဍဲကွာန်ဏအ်ရ၊၊ 

ကျာ်စေတဳ နွံပိတၞုင်။ ကျာ်စေတဳဗယိ မၞုံဗၟံက်တၞုင်ကွာန်ဂှ် မွဲတၞုင်၊ ကျာ်စေတဳ ရာဒနာမိက်ဍိုက်ပေင် နွံပ္ဍဲပလိုတ်ကွာန် ကရပ်ဘာ ရာမညနိကာယ ဘာပလိုတ်ဂှ် မွဲတၞုင် ကေုံာ ကျာ်စေတဳ ၜဳဟဒုင်ပိသွာင်တန်တဴဒၟံင် ကရပ်သြင်ၜဳလ္ပာ်တေအ် ဂတးမုက်ဘာပလိုတ်ဂှ် မွဲတၞုင်။ 


== ဝင်ပတန်သာသနာ ကွာန်ဂြိုပ်ကြုက် (ကြုင်ဒဵု) ပွိုင်ဍုင်ကအ်ကြိက်၊တွဵုရးကရေင် ==

== သက္ကရာဇ် (၁၂၇၄)သၞာံ၊ ==

ပထမကိုပ်ကၠာအိုတ် ပတိုန်လဝ်သာသနာ ခၞံဗဒှ်ကၠုင်ဘာကွာန်ကြုင်ဒဵု (ကွာန်ဂြိုပ်ကြုက်)ဝွံ ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တ ဩဘာသ (နာဲဥမိုင်) မဒှ်ရ။ ကျာ်ဇၞော်အ္စာနွံပိုန်ဝွံ ပတိုန်သာသနာ သိုင်ခၞံဘာဒုန် ပဒတဴဗၞတ်ကာလပိဝှ်တုဲ က္ညကလေင်စဴအာ ဌာန်ဒေသမိမ ဒၞာဲညးမတိုပ်လဝ်သုက်တေံရ။ 

သက္ကရာဇ် ၁၂၇၈ သၞာံ ဒုတိယ ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တ သုန္ဓရ ဇာတိကွာန်ကာန္နီ မဒှ်ရ။ ဘာဒုန်တြေံဂှ် ပၟတ်တူလေင်အာတုဲ ကျာ်ဇၞော်နွံပိုန်ဏံဝွံ ကလေင်သိုင်ခၞံဘာဒုန်တၟိတုဲ ပဒတဴလုကဴကာလ ကလိဂွံဗၞတ်စှ်ဝှ်ဂှ်  စုတိစဴအာသွဝ်ရ။

သက္ကရာဇ် ၁၂၈၈ သၞာံ တတိယ ကျာ်ဇၞော်နွံပိုန် ဘဒ္ဒန္တ ပညာဒီပ  (ဝါ)ကျာ်ဇၞော်အပိင် ဇာတိကွာန်ကရေပ်တၟံရေင် မဒှ်ရ။ ကျာ်ဇၞော်ဝွံ ပဒတဴလုကဴကာလ ကလိဂွံဗၞတ် (၁၂)ဝှ်ဂှ် ဒးအခိင်ကာလ သာမယ ဥတုသၟိင်မရဏ ပ္ဍဵုပ္ဍိုက်ရာန်သ္ကိုတ်တုဲ ဗီုဟွံချိင် ထိင်လေဝ်ဟွံဂွံ ဒးကျဗက်အာ လက်ကြဴသၟိင်မာရဏပၠန်ရ။

သက္ကရာဇ်ကောဇာ ၁၂၉၅ သၞာံ စတုတ္ထကျာ်ဇၞော်အ္စာ မၞုံယၟုဘဒ္ဒန္တ  စန္ဒိမာစာရ (ခ) ကျာ်ဇၞော်ခါ ဇာတိကွာန်သာံလှေဝ် မဒှ်ရ။ ကျာ်ဇၞော်အ္စာ နွံပိုန်ဂ္ဇံဘာဏံဝွံ ပဒတဴလုကဴကာလ ကလိဂွံဗၞတ် မသုန်ဝှ်ဂှ်  စိုတ်ဟွံတန်ကြန် ပတန်စိုတ်ဟွံမာန် ဟွံလဟိင်ပ္ဍဲသာသနာ ပါဗက်အာစၞောန်ရာဂတဏှာတုဲ ကြဴကၠေံစးကဵုသာသနာ သၟိက်မိက်ဂွံ သ္ပခရှ်တုဲ ရာံတိတ်အာရ။

သက္ကရာဇ် ၁၃၀၂ သၞာံ ပဉ္စမ ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ယၞုံယၟုဘဒ္ဒန္တ  ဝိသုဒ္ဓ (ခ) ကျာ်ဇၞော် ယုင် ဇာတိကွာန်သာံလှေဝ်ပၠန် မဒှ်ရ။ ကျာ်ဇၞော်နွံပိုန် ဂ္ဇံဘာဏံဝွံ ပဒတဴကလိဂွံပိဝှ်ဂှ် စဟွံစှ်ေ တိက်ဟွံသၠိင် ယဲအသိင်ဆာန်လေဝ်ဇၞော်ကၠုင် ဂဇံင္ၚုင်မံင်ညးမွဲဓရ် ဟွံမွဲကဵုအဖဝ် ညံင်ကောန်ရုပ်ချံက် မၞုံပဍဲခံက်ဗ္ၚ ဂဗဆဵုကဵုသဳလ ဟွံမိပ်လဟိင် ပဍဲသာသနာလးလးတုဲ အတိုင်ဂြိုဟ်ကတာန် အာတ်မိက် ရာံတိတ်အာတုဲ စှ်ေစဒၞာဲ အိန်ထံင်ကဵုသီလရ။

ဆဋ္ဌမ ကျာ်ဇၞော်အ္စာ မၞုံယၟု ဘဒ္ဒန္တ ဝံသ မဟာထေရ်(ခ) ကျာ်ဇၞော် ဗ္ဂဲ ဇာတိကွာန်ကအ်ကျာ် မဒှ်ရ။ သက္ကရာဇ်ကောဇာအာစိုပ် ၁၃၁၇ သၞာံ ကလိဂွံသိက္ခာ (၂၆)ဝှ်ဂှ် ဂကောံဒါယကာ ကွာန်ဂြိုပ်ကြုက်ဂမၠိုင် အာနိမန်က္ညနင် နူကွာန်ကအ်နှာတ်တုဲ ဟံင်ဂိုင်ပတိုန်ကဵု ကျာ်ဇၞော်အ္စာ နွံပိုန်ဂ္ဇံဘာရ။

အလံင်ကျာ်ဇၞော်နွံပိုန်ဝွံ ဟိုန်နူစဳကၠးဆိုက်ဗဒေက် ပဍဲပရိယတ် ပဋိပတ်ကီု ၊ ဟိုတ်နူမဍိုက်ပေင်ကဵု သီလဂုဏ် သမာဓိဂုဏ် ပညာဂုဏ်တုဲ မၞုံကဵုပိုန်ဣဒ္ဓိအနုဘဴမဇၞော်ကီု ၊ နွံပၟိက် ဆန္ဒအောန်တုဲ   သၠးကၠေံအတ္တ ရေင်တၠုင်ဒတုဲဖိုလ်သွက်ကွာန် သွက်ဌာန်ဒေသဂွံဇၞော်မောဝ်တဴတက်ကီု၊ စန်ဒက်ဒါယကာလေဝ်ခိုဟ် လကျာ်ကဵုဒါယကာဒှ်မွဲဂကောံ မွဲစိုတ် ညီညာသၟဟ်သၟန်တုဲ ဂကောံဒါယကာတအ်ညးဂမၠိုင်  လျုင်ဇြုင်သ္ဍိုက်လတူကျာ်ဇၞော်အ္စာနွံပိုန် ဗွဲမလောန်ရ။

ပဍဲလက်ထက် ကျာ်ဇၞော်အ္စာနွံပိုန်ဏံဝွံ ဖံက်ကၠုင်ဂၠံင်ဍာန် သိုင်ကၠုင်ဇြပ်ရုင်ဒါန် ခၞံဗဒှ်ကၠုင်ဘုတ်ဘာသိမ် ပဠေဝ်လဟဵုပတိုန်စေတီ​​တြေံ တြဟ် ကၠောန်ဗဒှ် ကၠုင်အခိုက်အလိုက်ယေန်သၞာင် ဗုဒ္ဓဘာသာ မပ္တံကဵု သၟတ်ဝုတ်ဗၠာဲပလံင်ပ္ကဴဝတ် ပက်မံက် ပက်စွေက်ကီု ၊ ဖာပ်ဗ္စ မၞိဟ်မင်သီ သီလဝဍ္ဎိ ကၠောန် ​ကၠုင်လဝ်ကဵုအခိုက် လးကၠုင်လဝ်ကဵုဍာန် စဵုကဵုစိုပ်တ္ၚဲဏံ ဒ္ဂေတ်ဗက်ကၠုင် ဂွံဆဵုကေတ်ရ။

ပဍဲသက္ကရာဇ် ၁၃၂၃ သၞာံဂှ် သၟိတ်ပ္တိုန်ကျာ်ဇၞော်အ္စာနွံပိုန်ဂ္ဇံဘာတုဲ ကလိဂွံသိက္ခာ တြဴဝှ်တုဲဂှ် ကျာ်ဇၞော်အ္စာ မွဲဟာန်ကေုာံ ဒါယကာဂမၠိုင် ဃောဗာ်သ္အးၚးတးဒၟံင်ရာပ်ခြုန်ဂမၠိုင် မပူဗိုင်ဒၟံင် ကျာ်သြင်  (ဇမ္ဗူလင်းစေတီတော်ဘုရား)ဂှ် ကျာ်ဇၞော်သော်သြိုဟ် နူကွာန်အကြေဟ်ဇၞော်တေံ ညာတ်ဒးသဒ္ဓါကျာ်ဇၞော်အ္စာတုဲ ပဳတိသောမနဿ က္တဵုဒှ်တုဲ မန်တအ်ဓရ်သဒ္ဓါ လျုင်ြဇြုင်သဍိုက်လ္တူရတ်ပိပြကာ ဇၞော်လောန်သန်ရ ။ ၜိုန်ဍေံတအ်နွံဒၟံင်သင်ၜဳလ္ပာ်တေံကီုလေဝ် ဍေံတအ် ကၠုင်သ္အးၚးတးဒၟံင်အဏံဂှ် အဲထိုင်သးတဴဗွဲမလောန်ရ။ ကျာ်ဓါတ်သော်ဏံလေဝ် ယဝ်အဲဖအပ်ကဵု ကျာ်ဇၞော်မန်ဏံမ္ဂး ကျာ်အဲဏံ ဨကန္တ တၟးဇးဂဵုလဟဵုတိုန် ညံင်ရဴသၟိင်တ္ၚဲ သၟိင်ဂိတုကီုဏောင် ကသပ်စိုတ် သာ်ဝွံက္တဵုဒှ်ရ။ ခြာဟွံလအ် ကျာ်ဇၞော်အ္စာအကြေဟ် မွဲဟာန်ကေုာံ ဂကောံဒါယကာအကြေဟ်ကီု သီုကဵုဂကောံဂိုဏ်ဂမၠိုင် ဒုင်တဲတုပ်စိုတ်တုဲ ဖအပ်ဇိုန်ကဵုကျာ်ဇၞော်အ္စာဘဒ္ဒန္တ ဝံသ မဟာထေရ် ကွာန်ဂြိုပ်ကြုက်ရ။

ကျာ်ဇၞော်နွံပိုန်ဏံဝွံ ပဒတဴလုကဴကာလ (၁၆)ဝှ်ဂှ် ဃောမိပ်သၠောင်ဒၟံင် 

ကမၠောန်ကုသိုလ် ဃောလဟိင်မံင်ကဵုသာသာနာ ဗီုဟွံဂွံချိင် လဝ်အခါ

&quot;ဒဟရာ စ မဟန္တောစ ယေပုဂ္ဂလာစ ပဏ္ဍိတာ၊ သဗ္ဗေ မစ္စုဝသံ ယန္တိ သဗ္ဗေ မစ္စု ပရာယနာ&quot; အတိုင်ကၠုင်နူ ဓမ္မဒေသနာကျာ် ဍောတ်ဇၞော်ဟွံတီ ခိုဟ်ပရေံ ဝါတ်သိုက်ဟွံရုဲ  စိုပ်မွဲတ္ၚဲ မွဲအခိင်  ဒးယန်ဗက်အာ လကြဴ သၟိင်ဂစိုတ်ဖအိုတ်ရ။  သက္ကရာဇ် ၁၃၃၃ သၞာံ  က္လိဂွံအယုက် (၆၀)၊ သိက္ခာ (၃၉)ဝှ် ဂိတုက္ထိုန် (၁၀)မံက် အခိင်ဗ္တံ (၉)နာဍဳဂှ် ကျာ်ဇၞော်ပိုယ်လေဝ် သဘာဝဓမ္မသင်္ခါရလောန်ၜက်အာလေဝ်ဟွံလောဲ တဝ်စၞေဟ်လေဝ်ဟွံမာန် အာစိုပ်သ္ကေံတဲသၟိင်မာရဏတုဲ ဒှ်အာအနိစ္စဓရ် မ္ဒးစုတိစဴအာသွဝ်ရ။

သတ္တမ ကျာ်ဇၞော်အ္စာနွံပိုန် မၞုံယၟု ဘဒ္ဒန္တ ဥတ္တမ (ခ) နာဲအံင်ညောအ်ဝွံ မဒှ်ကောန်ကွး တမ်ဇိုင် ဇိုင်ဟဂဳ ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တဝံသမဟာထေရ်တုဲ ဒှ်ဇာတိကွာန်ကာန္နဳ (ကအ်ဗိုတ်) မဒှ် ရ။ သက္ကရာဇ် ၁၃၃၃ သၞာံ ကလိဂွံအာယုက် ၄၁ သိက္ခာ ၁၈ ဝှ်ဂှ် ဂကောံဒါယကာဂမၠိုင် နူကောန်သင် သၟိတ်ပတိုန် ကျာ်ဇၞော်အ္စာ နွံပိုန်ဂဇံဘာရ။ ပဍဲကဵုလက်ထက် ကျာ်ဇၞော်အ္စာနွံပိုန်ဏံလေဝ် ဆေင်စပ်ကဵုသာသနာ ဘာသင်သာသနိက ပဍဲကွာန်ကီု မ္ၚးကွာန်ဌာန်ကုန်ဒဵုကျာ်ဓါတ်သော်တေံလေဝ် ပလေဝ်ပလေတ်ဂဵုလဟဵုပတိုန် ကျာ်စေတဳထပ်ခၞံသိုင်ဗဒှ်ဘာဇြပ်ဂမၠိုင် နွံတဴရ။ သက္ကရာဇ် ၁၃၉၆ သၞာံ ကလိဂွံအာယုက် ၇၇ သိက္ခာ ၅၄ ဝှ်ဂှ် ဃောမိပ်ဒၟံင်ကဵုကုသိုလ် ဃောလဟိင်ဒၟံင်ကဵုသာသနာ &quot; အဒ္ဓုဝံ မေ ဇဳဝိတံ ဓုဝံ မေ မရဏံ&quot;အတိုင်ကၠုင်နူ ဓမ္မဒေသနာကျာ်တြဲမပြဲပြဲ သတ်ဂမၠိုင် ပွမဂျိုင်တဴလမျီုဂှ်ဟွံဗိုန် ပွမချိုတ်ဂှ်ဟေင် ဗိုန်တဴရ။ ကျာ်ဇၞော်အ္စာနွံပိုန်ဝွံ စိုပ်သၞေဟ်ဘူတာ လောန်ၜက်အာဟွံဂွံ သၟိင်မာရဏတံင်ရပ်ကေတ်ကအ်တဲ စိုပ်ခိင်သာမယ ပထမဂိတုဒ္ဂိုန်ဂှ် ဒှ်အာအနိစ္စဓရ် မ္ဒးစုတိစဴအာဘဝပလိုက်တေံပၠန်ရ။

အဋ္ဌမကျာ်ဇၞော်အ္စာနွံပိုန် မၞုံယၟုဘဒ္ဒန္တဝိဓူရမဟာထေရ် (ခ) မာံကျဝ်ၚ္ၚိုဲ ဇာတိကွာန်ဂြိုပ်ကြုက် (ကြုင်ဒဵု) မဒှ်ရ။

ကျာ်ဇၞော်နွံပိုန်ဏံဝွံ ရန်တၟအ်ကဵု ပရိယတ္တိသာသနာ ဂွံသှ်ေၜက်တန်တဴအာ အဓာန်မဂၠိင်သ္ၚောဲမာန် သီုသ္ပကျာ်ဇၞော် သီုသ္ပအ္စာလိက် ဟွံမွဲကဵုဍောင်ၜိုတ် ဖျေံဗ္တောန်ကၠုင်လဝ်လိက် ပဍဲဘာသီလရာမည ပရိယတ္တိ ရးဥက္ကလာပ ဍုင်လ္ဂုင် ပွိုင် (၂၄)သၞာံတုဲ ရေင်တၠုင်ဒတုဲဖိုလ်သာသနာကျာ်တြဲမပြဲပြဲရ။

သက္ကရာဇ် ၁၃၆၉ သၞာံဂှ် ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တ ဥတ္တမမဟာထေရ် ဒှ်အာအနိစ္စဓရ် ဖျဴသွဝ်သၞာံဂှ်တုဲ ပဍဲသၞာံဂှ်ပၠန် ဂကောံဒါယကာဂမၠိုင် ဒုင်တဲတုပ်စိုတ် နိမန်ဖျဴနင် ကျာ်ဇၞော်အ္စာ နူဍုင်လ္ဂုင်တေံတုဲ သၟိတ်ပတိုန်ကျာ်ဇၞော်အ္စာ နွံပိုန်ဂဇံဘာပၠန်ရ။ကျာ်ဇၞော်အ္စာဘဒ္ဒန္တ ဝိဓူရဏံဝွံ ဒှ်ညးနွံပိုန်ဂဇံ ဘာသီလရာမည ပရိယတ္တိ ဍုင်လ္ဂုင်ကီု သီုကဵုဘာပလိုတ်ကွာန်ဂြိုပ်ကြုက် ၜါဘာရ။ 

ပဍဲလက်ထက်ကျာ်ဇၞော်နွံပိုန်ဏံဝွံ ပံက်တိုက်လိက်တုဲ လၟိဟ်သင်ဗွဲမဂၠိုင် ဖျေံဗ္တောန်လိက်ကီု ပဍဲကွာန်ဌာန်ဒေသဂြိုပ်ကြုက်ဏံလေဝ် ဘာ သိမ် ကျာ်စေတဳကွာန် ၊ ကျာ်စေတဳဗၟံက်ကွာန် ၊ကျာ်စေတဳဟဒုင်၊ ကျာ်ဓါတ်သော် တြေံအိုဟ်မလီုလာ်ဒၟံင်တအ်ဂှ် ကလေင်ပလေဝ်ပလေတ်ဂဵုလဟဵုပတိုန်တၟိ မွဲဝါပၠန်ရ။

ရန်တၟအ်ကဵု ကောန်ကွာန်ကီု ကောန်ကွးဘာဂမၠိုင်ကီု ဟွံဂွံဍောင်ၜိုတ် လၟောင်လၟေတ်အိုတ်ဇိုင်ချိုတ်တဲတုဲ ဂွံအာကၠုင် ဒှ်တသိုက်လဝ်စိုတ်တုဲ ကျာ်ဇၞော်အ္စာဝွံ ပကောံဒါယကာ အာဂတပၠးတရဴတုဲ နူဂၠံင်ကွဳစက်ကာဇၞော် ဗြဝတဳ (မြဝတဳ )ကဵုဘာအင်ဂှ် စဵုကဵုစိုပ်ၜဳ ၜံက်ဖံံက်ဗဒှ် ဂၠံင်ကွဳစက်ကာ မွဲတၞုင်ကီုရ။

ကျာ်ဇၞော်အ္စာနွံပိုန်ဏံဝွံ ဟိုတ်နူမဍိုက်ပေင်တဴ သီလဂုဏ် သမာဓိဂုဏ် ပညာဂုဏ်တုဲ ပိုန်ဣဒ္ဓိအနုဘဴလေဝ်ဇၞော် ဒါယကာတအ်လေဝ် လျုင်ဇြုင်သဍိုက်တဴဗွဲမလောန်ရ။

ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်သာသနာ ၂၅၆၄ သၞာံ ကောဇာ ၁၃၈၂ သၞာံ ဘာရာမည နိကာယ ဂြိုပ်ကြုက် ဘာပလိုတ် ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တ ဝိဓူရ မဟာထေရ်  ကလိဂွံအာယုက် (၆၇) သိက္ခာ (၄၇) ဝှ် ဂိတုကထိုန် (၁၄)စွေက် တ္ၚဲအဒိုတ် အခိင်ဗ္တံ (၇: ၅၀) ဂှ် စုတိစဴအာသွဝ်ရောင်။ ( 13-12-2020) 

== ဗီုဘာဗၟံက်ကွာန်ဂြိုပ်ကြုက်ဂွံကတဵုဒှ် ==

ပဍဲလက်ထက် တတိယကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တ ပညာဒဳပ (ခ) ကျာ်ဇၞော်အပိင်ဝွံ ပဟိုတ်နူဟွံစဳကၠးပဍဲပရိယတ် ပဋိပတ်ကီု ပဍဲခေတ်ကာလဂှ် ဂၠံင်ဍာန်လေဝ်ဟွံမွဲ အာကၠုင်လေဝ်ဝါတ်ဂါတ် ဂွံကတ်လ္ၚတ်ပရိယတ်လေဝ်ဟွံလောဲကီု

ဟိုတ်နူ ဗဳဇအတ္တ သ္အေတ်သ္ပာန်လေဝ်ဇၞော် မၞုံသဘဴစိုတ်ဟွံသၠောဲလး အောန်ကဵုဓရ်ဗစာတုဲ ဒါယကာလ္ၚဵုဂမၠိုင် ဒုင်ဂိုင်ကေတ်ဒၠောံဗ္တောန်ကျာ်ဇၞော်အ္စာဟွံမာန်တုဲ သက္ကရာဇ် ၁၂၉၉ သၞာံဂှ် နာဲဆာန်ဒှ်  နာဲဆာန်ပၠန် နာဲယျေ နာဲပုင် ညးပန်ဏံဝွံ သ္ပကဍိုပ်အာဂတတုဲ ဂကောံဒါယကာလ္ၚဵုဂမၠိုင် နူဘာဇၞော် ဟွံကြပ်ဟွံသ္ၚောဲ သိုင်ခၞံဗဒှ် ဘာဒုန်တၟိမွဲမတုဲ နိမန်က္ညနင် ခမဳသင်နွံပိုန်ဂဇံဘာမွဲဇကု နူကွာန်ကာန္နဳ (ကအ်ဗိုတ်) ရ။

ပထမကိုပ်ကၠာအိုတ် ကျာ်ဇၞော်အ္စာ နွံပိုန်ဂဇံဘာ မၞုံယၟု နာဲလောန် (ယၟုခမဳဟွံပြာကတ်) ခမဳဗၠာဲ မဒှ်ရ။ ဗွဲကြဴဝွံ စဟွံစ တိက်ဟွံသၠိင် ယဲဝေဒနာဍဵုဍိုက်ရာန်သ္ကိုတ်လောန်တုဲ က္ညစဴအာကွာန်တုဲ မ္ဒးစုတိစဴအာသွဝ်ရ။

ဒုတိယကျာ်ဇၞော်အ္စာနွံပိုန်ဂဇံဘာ မၞုံယၟု နာဲကောတ် (ယၟုခမဳဟွံပြာကတ်) ခမဳအရကျာ် မဒှ်ရ။ ဗွဲကြဴဝွံကတဵုဒှ်ယဲဝေဒနာဇၞော်ကဵုံဇြဟတ်တုဲ   ချပ်ဂွံဗှ်သနာကွာန် ဌာန်ဇကုတိုပ်သုက်တုဲ က္ညစဴအာကွာန်တုဲ ခြာဟွံလအ် မ္ဒးစုတိစဴအာသွဝ်ပၠန်ရ။

တတိယကျာ်ဇၞော်အ္စာနွံပိုန်ဂ္ဇံဘာ မၞုံယၟု နာဲပါန်ယေန် (ယၟုခမဳဟွံပြာကတ်) ခမဳအရကျာ်ပၠန် မဒှ်ရ။ ဗွဲကြဴဝွံ ကတဵုဒှ်ယဲဝေဒနာဍဵုဍိုက်ရာန်သ္ကိုတ်လောန်တုဲ စဟွံစှ်ေ တိက်ဟွံဟွံသၠိင် မံင်ဟွံမာန် ဗှ်သၞာကွာန်မိမဌာန်ဒေသဇကုတုဲ အာတ်ပါန်အခေါင် ဒါယကာဂမၠိုင် က္ညင်စဴအာကွာန်တုဲ ခြာဟွံလအ် မ္ဒးယောန်ဗက်အာလကြဴ သၟိင်မာရဏပၠန်ရ။

စတုတ္ထကျာ်ဇၞော်အ္စာနွံပိုန်ဂဇံဘာ မၞုံယၟု နာဲခွေကလေဝ် ဇာတိကွာန်ကာန္နဳ (ကအ်ဗိုတ်) (ယၟုခမဳဟွံပြာကတ်) ခမဳဗၠာဲ မဒှ်ရ။ပဍဲလက်ထက်ကျာ်ဇၞော်အ္စာဏံဝွံ ဖျေံဗ္တောန်ကၠုင် လိက်မန် လိက်ဗၟာ နွံကၠုင် ညိညကီုရ။ ဗွဲကြဴဝွံ နူဓရ်ဇရာ ပြံင်အာဓရ်ဗျာဓိ ဂိက္ၜံင်သံင်သ္ကဲ ကတဵုဒှ် ယဲဝေဒနာတုဲ သၟိက်မိက်ဂွံစဴကွာန် က္ညစဴကွာန်တုဲ ခြာဟွံလအ် ဒှ်အာအနိစ္စဓရ် မ္ဒးစုတိစဴအာသွဝ်ပၠန်ရ။

ပဉ္စမကျာ်ဇၞော်အ္စာနွံပိုန်ဂဇံဘာ မၞုံယၟု နာဲဘိုကလေဝ် (ယၟုခမဳဟွံပြာကတ်) ဇာတိကွာန်ကာန္နဳ (ကအ်ဗိုတ်) ခမဳအရကျာ်ပၠန် မဒှ်ရ။ ဗွဲကြဴကျာ်ဇၞော်အ္စာဝွံ နူကဵုဘဝခရှ်တေံ ဒးကၠုင်လဝ်ဒဏ် ကမၠောန်ဇြိုင်င်တုဲ အခိင်ယဲဝေဒနာရာန်သ္ကိုတ်လောန်ဂှ် ဗှ်သၞာကောန်ဇာတ် နွံပၟိက်မိက်ဂွံပတုဲဝတ်ကၠောန်ၜိုတ်လ္တူဇကုတုဲ က္လေင်က္ညစဴအာကွာန်ရ။ ခြာဟွံလအ် မ္ဒးကျအာ သၟိင်မာရဏတုဲ စုတိစဴအာဘဝပလိုက်တေံရ။

ဆဋ္ဌမ ကျာ်ဇၞော်အ္စာနွံပိုန်ဂဇံဘာ မၞုံယၟု ဘဒ္ဒန္တ နာဂ (ခ)နာဲဘချေတ် ဇာတိကွာန်ဂြိုပ်ကြုက် ခမဳအရကျာ်ပၠန် မဒှ်ရ။ ဗွဲကြဴဝွံ ဃောယိုက်ဂၠေင်ဒၟံင်ပရေင်သာသနာ ဃောမိပ်လဟိင်ဒၟံင်ကဵုကုသိုလ်ဂှ် ဓရ်ဗျာဓိလုပ်ကၠုင်သ္ပမာန် ကတဵုဗဒှ်ယဲဝေဒနာဇၞော်ကဵုဇြဟတ်တုဲ &quot;နတ္ထိ ဇာတဿ အမာရဏံ&quot; အတိုင်ကၠုင် သဘာဝဓမ္မဒေသနာကျာ် သတ်မဂျိုင်တဴလမျီု ဟွံဒးချိုတ်ဟွံမွဲ ခြာဟွံလအ် စိုပ်အာသ္ကေံတဲ မာရဏ လသာထောံခန္ဓ မ္ဒးကျဟောံဘဝတုဲ စုတိစဴအာသွဝ်ပၠန်ရ။

သတ္တမကျာ်ဇၞော်အ္စာနွံပိုန်ဂဇံဘာ ဃောနွံပြာကတ် ဂအိုပ်ဂိုဏ်ကာန္နဳ ဒုတိယအ္စာတၠ ဘဒ္ဒန္တ နန္ဒ မဟာထေရ် ဇာတိကွာန်ဂြိုပ်ကြုက် ခမဳဗၠာဲ မဒှ်ရ။ သက္ကရာဇ် ၁၃၅၂ သၞာံ ကလိဂွံအာယုက် ၅၈ သိက္ခာ ၃၈ ဝှ်ဂှ် ဂကောံဒါယကာဂြိုပ်ကြုက်ဘာဗၟံက်ဂမၠိုင် အာက္ညနိမန်ဖျဴနင် နူကွာန်ရုတ်တံင် ဘာဇၞော်တုဲ သၟိတ်ပတိုန်ကျာ်ဇၞော်နွံပိုန်ဂဇံဘာရ။

ကျာ်ဇၞော်အ္စာနွံပိုန်ဏံဝွံ ကေင်ကတ်လ္ၚတ်လဝ် ပညာပရိယတ္တိ ကဆံင်ကဵုကဆံင်ကီု ပဍဲဂၞန်သင်္ချာ မပ္တံတော်ထဝ် တော်ဆုတအ်လေဝ် စဳစောန်တဴဗွဲမလောန်ရ။ပဍဲလက်ထက် ကျာ်ဇၞော်အ္စာတၠဏံဝွံ ဒက်ပတိုန်စေတဳတြေံတြဟ် သၠုင်ကျာဘာကီု ဘာဆုတြေံအိုဟ်ဂှ် ရိုဟ်ပလီုတုဲ ကလေင်သိုင်ခၞံဗဒှ် ဘာဆုတၟိဇၞော်ဇၞော်ကီု ဇြပ်ယောဂဳမင်သဳကီု ရေင်တၠုင်ဒတုဲဖိုလ် သာသနာဗွဲမဂၠိုင် ကၠောန်ကၠုင်လဝ်နွံကီုရ။

သက္ကရာဇ်သာသနာ ၂၅၆၃ သၞာံ ကောဇာ ၁၃၈၁ သၞာံ

ရာမညနိကာယ ဂြိုပ်ကြုက်ဘာဗၟံက် ဒုတိယ အ္စာတၠ ဂအိုပ်ဂိုဏ် ကာန္နဳ (ကအ်ဗိုတ်) ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တ နန္ဒ မဟာထေရ် ကလိဂွံအာယုက် (၈၇) သိက္ခာ (၆၇)ဝှ် ဂိတုဖဝ်ရဂိုန် (၁၁)စွေက် အခိင်ဗ္တံ  (၁၁:၃၀)ဂှ် ဒှ်အာအနိစ္စဓရ် မ္ဒးစုတိစဴအာသွဝ်ရ။


[[Category:ကဏ္ဍအဓိက!]]
[[Category:ဝင်ပထဝဳ]]
{{DEFAULTSORT:ဂြိုပ်ကြုက်|ကွာန်}}</text>
      <sha1>27h5nd8rg0wn8buyrns9z8bi1bdoz9j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂမ္ဗဳယျာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1568</id>
    <revision>
      <id>56317</id>
      <parentid>56128</parentid>
      <timestamp>2026-07-22T00:57:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>56317</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53192" sha1="psj45gd2t1kosnp1gn96hxw9j4omo1r" xml:space="preserve">{{Infobox country
| conventional_long_name  = ဍုင်သမတ ဂမ္ဗဳယျာ&lt;br&gt;Republic of The Gambia
| common_name = The Gambia
| image_flag = Flag of The Gambia.svg
| image_coat = Coat_of_arms_of_The_Gambia.svg
| national_motto = &quot;Progress, Peace, Prosperity&quot;
| anthem = &quot;[[For The Gambia Our Homeland]]&quot;&lt;div style=&quot;padding-top:0.5em;&quot; class=&quot;center&quot;&gt;[[File:For The Gambia Our Homeland (instrumental).ogg]]&lt;/div&gt;
| image_map = Gambia (orthographic projection with inset).svg
| image_map2 = Gambia - Location Map (2013) - GMB - UNOCHA.svg
| capital = Banjul
| largest_city = Serekunda
| official_languages = [[ဘာသာအင်္ဂလိက်|အင်္ဂလိက်]]&lt;!-- Until official sources state otherwise, this should not be changed. See the Talk page. --&gt;
| languages_type = အရေဝ်မစကာဍုင်ဂမၠိုင်
| languages = {{hlist |[[Mandinka language|Mandinka]] |[[Pulaar language|Fula]] |[[Wolof language|Wolof]] |[[Serer language|Serer]] |[[Jola languages|Jola]]}}
| ethnic_groups = {{unbulleted list
  | 34.4% [[Mandinka people|Mandinka]]
  | 24.1% [[Fula people|Fula]]
  | 14.8% [[Wolof people|Wolof]]
  | 10.5% [[Jola people|Jola]]
  |  8.2% [[Soninke people|Serahuli]]
  | 3.1% [[Serer people|Serer]]
  | 1.9% [[Manjago people|Manjago]]
  | 1.3% [[Bambara people|Bambara]]
  | 0.5% [[Oku people (Sierra Leone)|Aku Marabou]]
  | 1.5% other&lt;ref
name=&quot;2013Census&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.gbos.gov.gm/uploads/census/2013/Spatial-distribution-report_%20Final.pdf |title=2013 Population and Housing Census: Spatial Distribution |publisher=The Republic of The Gambia |last=National Population Commission Secretariat |date=April 30, 2005 |website=Gambia Bureau of Statistics |access-date=December 29, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180103134831/https://www.gbos.gov.gm/uploads/census/2013/Spatial-distribution-report_%20Final.pdf |archive-date=3 January 2018 |url-status=live |df=dmy-all |accessdate=December 17, 2019 |archivedate=January 3, 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180103134831/https://www.gbos.gov.gm/uploads/census/2013/Spatial-distribution-report_%20Final.pdf }}&lt;/ref&gt;
  }}
| ethnic_groups_year = 2013 Census
| demonym = Gambian
| government_type = [[Unitary state|Unitary]] [[Presidential system|presidential]] [[republic]]
| leader_title1 = [[President of the Gambia|President]]
| leader_name1 = [[Adama Barrow]]
| leader_title2 = [[Vice-President of the Gambia|Vice President]]
| leader_name2 = [[Isatou Touray]]
| legislature = [[National Assembly of the Gambia|National Assembly]]
| sovereignty_type = Independence
| established_event1 = from the [[United Kingdom]]
| established_date1 = 18 February 1965
| established_event2 = dissolution of the [[Senegambia Confederation]]
| established_date2 = 30 September 1989
| area_km2                = 10,689
| area_rank                = 159th &lt;!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --&gt;
| area_sq_mi                = 4,007 &lt;!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --&gt;
| percent_water                = 11.5
| population_estimate                = 2,051,363&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ga.html|title=The World Factbook: Gambia, The|website=CIA|language=en|access-date=2018-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20140702024610/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ga.html|archive-date=2 July 2014|url-status=live|df=dmy-all|accessdate=2019-12-17|archivedate=2018-12-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211327/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ga.html}}&lt;/ref&gt;
| population_census                = 1,857,181&lt;ref name=&quot;2013Census&quot; /&gt;
| population_estimate_year                = 2017
| population_estimate_rank                = 146
| population_census_year                = 2013
| population_density_km2                = 176.1
| population_density_sq_mi                = 425.5 &lt;!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --&gt;
| population_density_rank                = 74th
| GDP_PPP                = $3.582 billion&lt;ref name=&quot;imf2&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=26&amp;pr.y=15&amp;sy=2015&amp;ey=2022&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=648&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a=|title=The Gambia |publisher=International Monetary Fund }}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year                = 2017
| GDP_PPP_per_capita                = $1,686&lt;ref name=&quot;imf2&quot;/&gt;
| GDP_nominal                = $1.038 billion&lt;ref name=&quot;imf2&quot;/&gt;
| GDP_nominal_year                = 2017
| GDP_nominal_per_capita                = $488&lt;ref name=&quot;imf2&quot;/&gt;
| Gini                = 35.9 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year                = 2015
| Gini_change                = decrease
| Gini_ref                = &lt;ref name=&quot;Gini&quot;&gt;{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?end=2015&amp;locations=GM&amp;start=2015&amp;view=bar|title=GINI index (World Bank estimate) - Data|website=data.worldbank.org|access-date=21 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180421232414/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?end=2015&amp;locations=GM&amp;start=2015&amp;view=bar|archive-date=21 April 2018|url-status=live|df=dmy-all|accessdate=17 December 2019|archivedate=21 April 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180421232414/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?end=2015&amp;locations=GM&amp;start=2015&amp;view=bar}}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank                = 
| HDI                = 0.452 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year                = 2015 &lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change                = increase &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2016_human_development_report.pdf |title=2016 Human Development Report Summary |date=2016 |accessdate=21 March 2017 |publisher=United Nations Development Programme |archive-url=https://web.archive.org/web/20170718200510/http://hdr.undp.org/sites/default/files/2016_human_development_report.pdf |archive-date=18 July 2017 |url-status=live |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank                = 173rd
| currency                = [[Gambian dalasi|Dalasi]]
| currency_code                = GMD
| utc_offset                = {{sp}}
| time_zone                = [[Greenwich Mean Time|GMT]]
| DST_note                = {{smaller|''Daylight saving time is not observed''}}
| drives_on                = [[Left- and right-hand traffic#Right-hand traffic|right]]
| calling_code                = [[+220]]
| iso3166code                = GM
| cctld                = [[.gm]]
| coordinates                ={{Coord|13|28|N|16|36|W|}}
| religion                = &lt;!-- Do not insert &quot;Islam&quot;, as this not has not officially changed. See below in Politics section. --&gt;
}}
'''ဂမ္ဗဳယျာ ({{Lang-en|The Gambia}})''' ({{IPAc-en|ˈ|ɡ|æ|m|b|i|ə}})၊ ယၟုနကဵုသၞောဝ် ဍုင်သမတ ဂမ္ဗဳယျာ ('''Republic of The Gambia)''' ဒှ်ဍုင် မနွံ ပ္ဍဲအာဖရိကပလိုတ်တုဲ ပါဲနူကဵု ဍုင်လပါ်ပလိုတ် ပ္ဍဲပါင်ၜဳ မှာသၟိဒ် အာတလန်တိစ်တုဲ ဍုင်ဂှ် ကြပ်သီုဖအိုတ်ဂှ် ပူဗိုင်လဝ် နကဵု ဍုင်သေနေဂါလ် (Senegal) ရ။ တုဲပၠန် ဍုင်ဂမ္ဗဳယျာဂှ် ဒှ်ဍုင်ဍောတ်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်မနွံပ္ဍဲကဵု ၝောအ်တိုက် အာဖရိကဂှ်ရ။&lt;ref name=&quot;Hoare&quot;&gt;Hoare, Ben. (2002) ''The Kingfisher A-Z Encyclopedia'', Kingfisher Publications. p. 11. {{ISBN|0-7534-5569-2}}.&lt;/ref&gt;

ဍုင်ဂမ္ဗဳယျာဂှ် နွံဒၟံင် ပ္ဍဲ ဒကုတ်သၟဝ် သြင်ၜဳဂမ္ဗဳယျာ ၜါလပါ်၊ မဒှ်ၜဳ/ကြုင် မဇွောဝ်စှ်ေဒၟံင် နူလဒေါဝ်ဍုင်ဂမ္ဗဳယျာ စဵုကဵုစိုပ် မှာသၟိဒ် အာတလာန်တိစ် ရ။ ဇမၞော်ဍုင်ဂှ် နွံ  {{Convert|10689|km²|sqmi}} တုဲ ကောန်ဍုင် နွံ 1,857,181 အတိုင်စရင် ပ္ဍဲဂိတုဨပြဳ သၞာံ ၂၀၁၃ ဂှ်ရ။ ဍုင်ဗာန်ဇုလ် (Banjul) ဂှ် ဒှ်ဍုင်ဇၞော် ဂမ္ဗဳယျာ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Banjul|title=Banjul}} &lt;/ref&gt; တုဲ ဍုင်ဇၞော်အိုတ်တအ်ဂှ် ဒှ်ဍုင်Serekunda ကဵု Brikama တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://worldpopulationreview.com/countries/gambia-population/cities/|title=Population of Cities in Gambia (2019)|accessdate=2019-12-17|archivedate=2017-05-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170515015606/http://worldpopulationreview.com/countries/gambia-population/cities/}}&lt;/ref&gt;

ဍုင်ဂမ္ဗဳယျာဂှ် ညံင်ရဴဍုင်အာဖရိကတိုက်တၞဟ်တအ်ကီု မွဲအခိင်တေအ် ကောန်ဍုင်ကွာန် ညးတအ် ဒးဒုင်သွံ နဒဒှ်ဍိက် နကဵု ဗဝ်တူဂြဳ ပ္ဍဲကဵု ၜဳဂမ္ဗဳယျာရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ယၟုဍုင်ဂှ်  ''A Gâmbia ရ။ စနူ ၂၅ မေ ၁၇၆၅'' &lt;ref&gt;Hughes, Arnold (2008) ''Historical Dictionary of the Gambia''. Scarecrow Press. p. xx. {{ISBN|0810862603}}.&lt;/ref&gt; ဍုင်ဂမ္ဗဳယျာဂှ် ဒှ်ကဝ်လဝ်နဳ သၟဝ်ဗြိတိန်၊ ဒေသဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် ခရိုင်သေနေဂမ္ဗဳယျာရ။ သၞာံ ၁၉၆၅ ဂှ် ဂမ္ဗဳယျာ ကလိဂွံသၠးပွး နကဵု သၟဝ်ပၠတရဴ ဒဝ်ဒါ ဇဝရာ (Dawda Jawara)၊ တုဲ ညးပကင်ရင်ဍုင် စဵုကဵု စိုပ်အခိင် ယဟယာ ဇမ်မေဟ် (Yahya Jammeh) မသီကေတ် အဝဵုဍုင် နကဵု နဲဆီပါ်ဍာ်ဇွောဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၄ ဂှ်ရ။ အဒါမာ ဗရ်ရောဝ် (Adama Barrow) ဒှ်သမတ ဍုင်ဂမ္ဗဳယျာ မရနုက်ကဵု တတိယ ပ္ဍဲဇာန်နဝါရဳ ၂၀၁၇ ကြဴနူ မ မဂွံဇၞးကေတ် သဘင်ရုဲမာဲ သၞာံ ဒဳဇြေန်ပါ ၂၀၁၆ ရ။ ဇမ်မေဟ် ကိုပ်ကၠာဂှ် ဒုင်တဲသွဟ်မာဲကီုလေဝ် ဗွဲကြဴ ထ္ၜးဟိုတ် ကုသၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ကေုာံ ဒပ်ပၞာန် မလုပ်ပထုဲတုဲ ဟွံဒုင်တဲရ။ ဆဂး ကၞောတ်တဲ ညးဒးဒုင် ဒြေပ်ဒဴ နူဍုင်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2017/jan/21/anxious-gambians-await-former-president-yahya-jammeh-departure|title=Yahya Jammeh leaves the Gambia after 22 years of rule|date=21 January 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Agrees&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/2017/01/gambia-yahya-jammeh-agrees-step-170120184330091.html|title=Gambia's Yayah Jammeh confirms he will step down|date=20 January 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{Cite news|title=Former Gambia leader Yahya Jammeh flies into political exile|date=22 January 2017|url=https://uk.news.yahoo.com/former-gambia-leader-yahya-jammeh-preparing-leave-country-205300165.html}}
&lt;/ref&gt;

ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အဓိက ဍုင်ဂမ္ဗဳယျာဂှ် ပရေင်တဵုလွဳ၊ ကမၠောန်တမ္ၚာ ကေုာံ ကမၠောန်အာတရဴ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၅ ကောန်ဍုင်ကွာန် ၄၈.၆% ဂှ် ဂျိုင်တဴ နဒဒှ် ညးဒိုက်ဂတ်ရ။&lt;ref name=&quot;World Bank Overview&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.worldbank.org/en/country/gambia/overview|title=The Gambia overview|publisher=World Bank|accessdate=5 July 2018}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲဒေသရးမ္ဂး ညးဒိုက်ဂတ်ဂှ် ဂၠိုင်နူကဵု ဍုင်ဇၞော်ဇၞော်တအ်တုဲ ကြပ်စိုပ် ဒှ်မၞိဟ် ၇၀%.

== နိရုတ္တိ ==
ယၟုဍုင် ဂမ္ဗဳယျာဂှ် ကၠုင်နူ အရေဝ် ဂကူမာန်ဒိန်ကMandinka  ကမ်ဗြ/ကမ်ဗါ (''Kambra''/''Kambaa)'' မဒှ် ယၟုကြုင် ဂမ္ဗဳယျာ ဂှ်ရ။ ကာလမကလိဂွံ သၠးပွး ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၅ ဂှ် ညးကဵုလဝ်ယၟုဍုင် ''The Gambia။''  စိုပ်သၞာံ ၁၉၇၀ ဂှ် နကဵုယၟုပေင်င်ဂှ် ဒှ်အာ ဍုင်သမတ ဂမ္ဗဳယျာ ''Republic of The Gambia။''&lt;ref name=&quot;cons1996&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.ilo.org/dyn/travail/docs/1952/GMB48490.pdf|title=Constitution of the Republic of the Gambia|accessdate=29 January 2016}}&lt;/ref&gt; ကာလစိုပ်သၞာံ ၂၀၁၅ ဂိတုဒဳဇြေန်ပါ ပ္ဍဲလက်ထက် သမတယဟယာ ဇမ်မေဟ် ဂှ် ပြံင်လှာဲထောအ် ဍုင်အေဿလာမေတ် သမတ ဂမ္ဗဳယျာ (''Islamic Republic of The Gambia)'' in December 2015.&lt;ref name=&quot;E1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.europe1.fr/international/la-gambie-sautoproclamme-etat-islamique-2635109|title=La Gambie s'autoproclame &quot;État islamique&quot;|accessdate=14 December 2015|archivedate=14 December 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151214051037/http://www.europe1.fr/international/la-gambie-sautoproclamme-etat-islamique-2635109}}&lt;/ref&gt; စိုပ်လက်ထပ်သမတ အဒမာ ဗါရ်ရောဝ်ဂှ် ညးကလေင်သၠာဲထောအ် ဗီုတြေံ ပ္ဍဲ ၂၉ ဇာန်နဝါရဳ ၂၉၊ ၂၀၁၇ နဒဒှ် ဍုင်သမတဂမ္ဗဳယျာ ပၠန်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.naij.com/1085177-adama-barrow-removes-islamic-gambias-name.html|title=Adama Barrow removes 'Islamic' title from Gambia's name|accessdate=31 January 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/2017/01/gambia-president-adama-barrow-pledges-reforms-170128194124520.html|title=The Gambia: President Adama Barrow pledges reforms|accessdate=31 January 2017}}&lt;/ref&gt;

== ပထဝဳ ==
[[ဝှာင်:Ga-map.png|thumb|ဗီုတိ ဍုင်ဂမ္ဗဳယျာ]]
[[ဝှာင်:GambiaKololiBeach043_(11904193013).jpg|thumb|သၞေဟ်ပြင်ၜဳ မတိတ်ကဵု မှာသၟိဒ်အာတလာန်တိစ်]]
ဍုင်ဂမ္ဗဳယျာဂှ် ဍောတ်သောဲဂၠိင်ဒၟံင် မွဲဒမြိပ်ၜဳ/ကြုင်ဂမ္ဗဳယျာရ။ ဍုင်ဂှ် နွံဒၟံင် အကြာလေတ္တိဂျုတ် ၁၃ ကဵု ၁၄°N ကေုာံ လံင်ဂဳဂျုတ် ၁၃ ကဵု ၁၇°w။

ဍုင်ဂမ္ဗဳယျာဂှ် လပါ်လၞင်မ္ဂး အောန်နူ {{Convert|50|km}} ဏီ၊ ဇမၞော်ဍုင်သီုဖအိုတ်ဂှ် နွံ {{Convert|11,295|km2|sqmi}}ရ။ ဇမၞော်ဍုင် ၜိုတ်{{Convert|1,300|km2}} (11.5%)ဂှ် ဒှ်ဒၞာဲဍာ်ရ။ ဍုင်ဂမ္ဗဳယျာဂှ် ဒှ်ဍုင်ဍောတ်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ၝောအ်တိုက် အာဖရိကဂှ်ရ။ အလုံမွဲဍုင်ဂှ် ယဝ်ဒးၜတ်ကၞာတ်မ္ဂး ဍောတ်နူတကအ်ဂျမိကာ (Jamaica)၊ ဍောတ်နူ တွဵုရးဍုင်မန် ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ်ဏီရ။

ဍုင်သေနေဂါလ် (Senegal) ဂှ် ပူပွိုင်လဝ် ဍုင်ဂမ္ဗဳယျာ ပိဒိုဟ်၊ ပါဲနူ လပါ်ပလိုတ် သြင်ၜဳ အာတလာန်တိစ် {{Convert|80|km|mi}} ဂှ်တုဲ ဒှ်ပယျဵုကဵု ဍုင်သေနေဂါလ် ဖအိုတ်ရ။ &lt;ref name=&quot;ciageography&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ga.html|title=The Gambia|work=The World Factbook|accessdate=2019-12-17|archivedate=2018-12-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211327/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ga.html}}&lt;/ref&gt;

ပယျဵုတ္ၚဲဏအ်ဂှ် ပိုင်ခြာလဝ် နူကဵုသၞာံ ၁၈၈၉ အတိုင်တင်လတုပ်စိုတ် အကြာဗြိတိန် ကဵု ပြင်သေတ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင် ပညဳပညပ် အကြာပြင်သေတ် ကဵု ဗြိတိန် ပ္ဍဲဍုင်ပဴရေတ်ဂှ် ပြင်သေတ် ကဵုလဝ် ဗြိတိန် ၜဳဂမ္ဗဳယျာ ၜိုတ် {{Convert|200|mi|km}} ရ။ ပယျဵုဂှ် ဓဇက်စၞောန်သမ္တီလဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၉၁၊ ကြဴနူ ပညဳပညပ် ပ္ဍဲပဴရေတ်တုဲ ပွိုင် ၁၅ သၞာံ ပယျဵုတအ်ဂှ် ဂွံစှ်ေဒၞာဲရ။ 

=== ရာသဳ ===
ရာသဳ ပ္ဍဲဍုင်ဂမ္ဗဳယျာဂှ် ဒှ်ရာသဳဂမ္တဴရ။ ဥတုကညင် ကေုာံ ဥတုဗြဲ၊ ဥတုဗြဲဂှ် စနူဂိတုဂျောန် စဵုကဵုစိုပ် နဝ်ဝေမ်ပါ၊ စနူဂှ်တုဲ စဵုကဵုစိုပ် ဂိတုမေဂှ် ဒှ်ဥတုၜိုဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;ciageography&quot; /&gt;

== ဝင် ==
မဂွံဆဵုကေတ် လိက်စၟတ်သမ္တီ သၟာဗၞိက်အာရာပ် ချူစၟတ်သမ္တီလဝ် ပရူဒေသဒၞာဲဂမ္ဗဳယျာ ပ္ဍဲကဵု ဒစိတ် ကဵု စှ်ဗွဝ်ကၠံရ။ ပ္ဍဲအခိင် စှ်ဗွဝ်ကၠံဂှ် သၟာဗၞိက်မူလလေန် ကေုာံ တၠပညာမူသလေန်ဂမၠိုင် ဒက်ပ္တန် ဂကောံမၞိဟ် ပ္ဍဲဒေသ အာဖရိကပလိုတ် ဒၞာဲဗွဲမဂၠိုင်ရ။ နကဵု ဂၠံင်ဗၞိက် မတတ်သြင်ဗတဳသဟရာ  (trans-Saharan trade routes) ဂှ် ညးတအ် ပလံင်ပတိတ်သွံစ ညးဍုင်ကွာန်တအ် နဒဒှ်ဍိက်၊ ထဝ် ကေုာံ ဂြင်စိင် ကေုာံ ဇုတ်စၞာံတိရစ္ဆာန်ဂမၠိုင်ကီု သီုကဵု ကပေါတ်မကၠောန်ပတိတ် နူကဵုဒေသတအ်ရ။ 
[[ဝှာင်:Wassu_Stone_Cirles_shaunamullally_02.jpg|left|thumb|တၟအ်ဗဝိုင်သေနေဂါမဗဳယာန် (megaliths) မဒှ်တၟအ် နူကဵု ခေတ်တမၠာ မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဂမ္ဗဳယျာ၊ ယူနေတ်သကဝ်  UNESCO ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ်  &quot;တၟအ်ဗဝိုင် ၜိုတ်မဂွံဆဵုကေတ် လတူတိဏအ်မ္ဂး ဒှ်ဇၞော်အိုတ်&quot;]]
ၜိုတ် ၁၁ ဗဝဝ်ကၠံ ဟွံသေင်မ္ဂး ၁၂ ဗွဝ်ကၠံ သၟိင်ဨကရာဇ် ဍုင်ညးတအ် မပတံ ကုတက်ရူရ် (Takrur) မဒှ်သၟိင် ပ္ဍဲကဵု ကြုင်သေနေဂါလ် (Senegal River ) ကရေက်လပါ်သၟဝ်ကျာဂှ် လျိုင်ပတှ်ေကေတ် သာသနာအေဿလာမ်တုဲ ဍုင်ဂှ် ပကင်ရင် အတိုင်သၞောဝ်မူသလေန်၊ လိက်စကာရုင်ဂှ် ဒှ်လိက်အာရာပ်ရ။ ပ္ဍဲ ၁၄ ဗွဝ်ကၠံ လပါ်စဂှ် ဒၞာဲဍုင်ဂါမ်ပဳယျာ တ္ၚဲဏအ်ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် နွံသၟဝ် အေန်ပါယာမာလဳ  (Mali Empire) ရ။ ဗဝ်တူဂြဳ စိုပ်ဒေသဂှ် နကဵုက္ၜင် ပ္ဍဲအခိင်လဒေါဝ် ၁၅ ဗွဝ်ကၠံ မဒှ်အခိင် ဗဝ်တူဂြဳ မစဓလီု ကမၠောန်ဗၞိက်ၜဳ ပ္ဍဲကဵုဂၠးတိရ။ 

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၈၈ ဂှ် သကိုပ်ဗၞိက်ဗဝ်တူဂြဳ အာန်တဝ်နဳယဝ် António, Prior of Crato, သွံထောအ် အခေါင်ပဗၞိက် ပ္ဍဲကဵု ကြုင်ဂမ္ဗဳယျာ ကုသၟာဗၞိက်အင်္ဂလိက်တအ်ရ။ နကဵုဨကရာဇ်ဗြဴအဳလဳဇဗေတ်ပထမ (Queen Elizabeth I ) ပတိတ်ကဵု ဂရာန် သွက်ဂွံပဗၞက်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၁၈၊ ဨကရာဇ်အေန်ဂလာန် ဂျိမ် (King James I of England ) ပတိတ်ကဵု ဂရာန် ကုကမ္မဏဳအင်္ဂလိက် အခေါင်ပဗၞိက် ပ္ဍဲဂမ္ဗဳယျာ ကေုာံ သြင်ၜဳထဝ် (လၟုဟ် Ghana)။ အကြာသၞာံ ၁၆၅၁ ကဵု ၁၆၆၁ ဂှ် ဒၞာဲဒေသလ္ၚဵု ပ္ဍဲဂမ္ဗဳယျာဂှ် နွံသၟဝ်ကမ္မဏဳပဝ်လာန်-လေတ်တဝ်နဳယျာ နကဵု မရာန်ကေတ် နူကဵု ကောန်သၟိင်ဂျာမနဳ  (Prince Jacob Kettler)ရ။&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Yevstratyev|first=O|date=2018|title=Chronological Dating of the Duchy of Courland's Colonial Policy|url=https://www.lvi.lu.lv/lv/LVIZ_2018_files/3_numurs/O_Yevstratyev_Chronological_LVIZ_2018_3.pdf|pages=34–72}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190223074148/https://www.lvi.lu.lv/lv/LVIZ_2018_files/3_numurs/O_Yevstratyev_Chronological_LVIZ_2018_3.pdf |date=2019-02-23 }}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲအခိင်ကာလ အကြာ ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ ကဵု ၁၈ ဗွဝ်ကၠံဂှ် အေန်ပါယျာဗြိတိန် ကဵု အေန်ပါယျာပြင်သေတ် ပြံင်ဒၟံင် ရေင်သကအ် ညးဂှ်ဂွံပိုင်ပြဳ နကဵုပရေင်ဍုင်ကွာန်ကီု သီုကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ပ္ဍဲဒေသ ကြုင်ဂမ္ဗဳယျာ ကဵု ကြုသေနေဂါလ်ဂှ်ရ။ အေန်ပါယျာဗြိတိန် လုပ်သီကေတ် ဂမ္ဗဳယျာ နကဵုသကိုပ်ပၞာန် သြဂုတ်သတုသ် ကေပ္ပေလ် ( Augustus Keppel) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၅၈ ရ။ သၞာံ ၁၇၈၃ ဂှ် ကလိဂွံအာ ကြပ်အလုံမွဲ ကြုင်ဂမ္ဗဳယျာတုဲ ဆဒၞာဲဍောတ်တ် သြင်လပါ်သၟဝ်ကျာညိဂှ် သှ်ေဒၟံင် သၟဝ်ပြင်သေတ်ဖိုဟ်ရ။ စိုပ်သၞာံ ၁၈၅၆ ဂှ် ဗြိတိန် ပိုင်ဂွံအာ သီုဖအိုတ်ရ။ 

ပ္ဍဲအခိင် ပွိုင် ပိဗွဝ်ကၠံ မဒှ်အခိင် ကောန်ယူရောပ်တအ် မပဗၞိက်ဂှ် လၟိဟ်မၞိဟ် မပတိတ်သွံ နဒဒှ်ဍိက် နူကဵုဒေသဂှ် သီုဖအိုတ် ဒှ်ၜိုတ် ပိပြကောဋိကိုဋ်ရ။ အခိင်သၟာဗၞိက်မူသလေန်တအ် မပတိတ်ဍိက်ဂှ် လၟိဟ်ဂလိုင်လဵု မပတိတ်လဝ်ဂှ် တီကေတ်ဟွံမာန်ရ။ ဍိက်တအ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် သွံကဵု ပ္ဍဲဍုင်အာဖရိကတၞဟ်၊ ဍုင်ယူရောပ်တအ်ရ။ ဍိက်တအ်ဂှ် ပ္ကောံကေတ် နူကဵု ဂၠုဲပၞာန် ဟွံသေင်မဂး မအာရပ်တံင်ဂြဲနင် နူသ္ၚိညးတအ်ရ။
[[ဝှာင်:James_Island_and_Fort_Gambia.jpg|thumb|ဗီုတိ တကအ် ဂျောမ် James Island ကေုာံ ဒပ်ပၞာန်ဂမ္ဗဳယျာ (Fort Gambia)]]
ဍိက်မရပ်နင်လဝ်တအ်ဂှ် အာသွံ ပ္ဍဲယူရောပ် နဒဒှ် ဍိက်ကမၠောန် ပ္ဍဲ ၁၈ ဗွဝ်ကၠံဂှ် သီုကဵု အမေရိကသၟဝ်ကျာရ။ သၞာံ ၁၈၀၇ အင်္ဂလိက် ကၟာတ်လဒဵု ပရေင်သွံရာန်ဍိက် ပ္ဍဲကဵု အေန်ပါယျာညးတအ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် သီုဂစာန် ကၟာတ်လဒဵု ကမၠောန်သွံရာန်ဍိက် ပ္ဍဲဂမ္ဗဳယျာကီုရ။ ဆဂး ဟွံအံင်ဇၞး။ က္ၜင်ဍိက် မအာသွံ ပ္ဍဲအာဖရိကပလိုတ် ကေုာံ အမေရိကသၟဝ်ကျာတအ်ဂှ် ဒးကလေင်ပလံင်စွံ ပ္ဍဲဂမ္ဗဳယျာတုဲ ဍိက်တအ်ဂှ် ဖျေဟ်စွံ ပ္ဍဲကဵု တကအ်  MacCarthy Island ဗဒင်ကြုင်ဂမ္ဗဳယျာတုဲ ကဵုညးတအ် တန်တဴ ပ္ဍဲတကအ်ဂှ်ရ။&lt;ref name=&quot;xyz&quot;&gt;{{Cite journal|doi=10.2307/3060072|title=Guests of the Crown: Convicts and Liberated Slaves on Mc ''Carthy'' Island, the Gambia|pages=136–142|year=1994|author=Webb, Patrick|authorlink=Patrick Webb}}&lt;/ref&gt; ဗြိတိန် သြိုင်ဒပ်သၞေဟ်ဒပ်ပၞာန် ပ္ဍဲကဵု Bathurst (လၟုဟ် Banjul) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၁၆။ 

=== ကဝ်လဝ်နဳ (၁၈၂၁–၁၉၆၅) ===
ပ္ဍဲအခိင်ကိုပ်ကၠာဂှ် ပရေင်သၞောဝ်ဓဝ် အလဵုအသဳဗြိတိန်ဂှ် နွံပ္ဍဲ Sierra Leone။ စတမ်နူ သၞာံ ၁၈၈၈ ဂှ် ဂမ္ဗဳယျာ ဒှ်အာ ဍုင်ကဝ်လဳနဳတၞဟ်ခြာတုဲ ညးကော်စ ဗြိတိရှ်ဂမ္ဗဳယျာ (British Gambia)ရ။ စနူသၞာံ ၁၉၀၁ တုဲ ဂမ္ဗဳယျာ ကလိဂွံ ဂကောံပကင်ရင် ကေုာံ ဂကောံသၞောဝ်ဓရ် အပိုင်၊ စနူဂှ် ကတဵုဒှ်အာ ဍုင်မဂွံအခေါင်ပကင်ရင်အပိုင် (self-government)။ ပရေင်သွံရာန်ဍိက်ဂှ် ကၟာတ်လဒဵု ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၀၆။ &lt;ref&gt;Archer, Frances Bisset (1967) ''The Gambia Colony and Protectorate: An Official Handbook (Library of African Study)''. pp. 90–94. {{ISBN|978-0714611396}}.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲအခိင် ပၞာန်ဂၠးတိဒုတိယ ကောန်ပၞာန် နူကဵု ဂမ္ဗဳယျာ ပါလုပ် ပ္ဍဲဒပ်မဟာမိတ်။ ကောန်ပၞာန် နူဂမ္ဗဳယျာ ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် အာဗတိုက်လဝ် ကုဖေတ်သေတ်ဂျပေန် ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာတုဲ ဒးဒုင်သၠးလဝ် လမျီု ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဂိုဟ်စၟတ်သမ္တီ ကောန်ပၞာန်တအ်ဂှ် ကၠောန်လဝ် သုသာန်ပၞာန် ပ္ဍဲဍုင်ဖဇရာ (ဗဒါဲဍုင်ဇၞော် ဗင်ဂုလ်)။{{Citation needed|date=August 2019}}

ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိဒုတိယတုဲ ခၞံဗဒှ် ဥပဒေသဇိုင်တၟိတုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၂ ဂှ် ကၠောန်သဘင်ရုဲမာဲတုဲ အင်္ဂလိက် ပအပ်ကဵု ပရေင်ပကင်ရင်အပိုင်ပေင်င် ပ္ဍဲသၞာံဂတဂှ်ရ။{{Citation needed|date=August 2019}}
[[ဝှာင်:Gambia_1953_stamps_crop_6.jpg|thumb|Stamp with portrait of Queen Elizabeth II, 1953]]
ဂမ္ဗဳယျာ ကလိဂွံ ဍုင်သၠးပွး နူအင်္ဂလိက် ပ္ဍဲ ၁၈ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၉၆၅ နကဵု မပံင်ကောံလုပ် ပ္ဍဲဂကောံဍုင်ဓနသဟာယရ။

== ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ ==
ဍုင်ဂမ္ဗဳယျာ ကလိဂွံသၠးပွး နူသၟဝ်တဲအင်္ဂလိက် ပ္ဍဲ ၁၈ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၉၆၅။ နူ ၁၉၆၅ စဵုကဵု စိုပ် ၁၉၉၄ ဂှ် ဍုင်ဂှ် ဒှ်ဍုင် မဒ္ဂေတ် သၞောတ်ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဗၠးၜး ဗော်နာနာ (multi-party liberal democracy)။ အလဵုအသဳဂှ် ဒှ်အလဵုအသဳ သမတ ဒဝ်ဒါ ဇဝရာ (Dawda Jawara) ကေုာံ ဗော်ညး မဂွံယၟု ဗော်ညးဍုင်ကွာန်လညာတ်တၟိ (People's Progressive Party (PPP))။ ဆဂး ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲအခိင်ကာလဏအ် ဟွံမဲကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲတုဲ မကၠောန်ကဵု သဘင်ရုဲမာဲ ဗွဲမဗၠးၜးဂှ်လေဝ် ဟွံကတဵုဒှ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၄ ဒပ်ပၞာန်သီအဝဵုဍုင်တုဲ ဒပ်ပၞာန်ဒက်ပ္တန် ပရေင်ပကင်ရင်ဍုင် နကဵုယၟု ကံင်သဳဒပ်ပၞာန် စၟိန်ပြမာန်ဍုင် ယာယဳ (Armed Forces Provisional Ruling Council (AFPRC))။ ကြဴနူ ပၞာန်ပကင်ရင်ဍုင် ပွိုင်ၜါသၞာံတုဲ ခၞံကၠောန်ဗဒှ် ဥပဒေသဇိုင် ဗီုလဒက်ပတန်ဍုင် အာစိုပ်ဒတုဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၆ တုဲ က္ဍိုပ်သကိုပ်ကံင်သဳဒပ်ပၞာန်စၟိန်ပြမာန်ဍုင်ယာယဳ ယဟယာ ဇမ်မေဟ် (Yahya Jammeh) ဂွံဒုင် ခပတိုန် နဒဒှ် သမတဍုင်။ ညးပကင်ရင်ဍုင် နကဵုသၞောတ်တၠအဝဵု စဵုကဵုစိုပ် သဘင်ရုဲမာဲ ၂၀၁၆။ ပ္ဍဲသဘင်ရုဲမာဲဂှ် အဒမာ ဗာရ်ရောဝ် (Adama Barrow) ကလိဂွံ ဇမၞးမာဲ နကဵု အထံက်အပင် ဗော်ဒစဵုဒစးဂမၠိုင်ရ။

=== ဝင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ===
ပ္ဍဲခေတ် ဇဝရာ ပကင်ရင်ဍုင်ဂှ် နွံဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပန်ဗော်၊ ဗော်ပဳပဳပဳ၊ ဗော်ညဳသၟဟ် (United Party (UP)) ဗော်ဒဳမဝ်ကရေတ် (Democratic Party (DP)) ကေုာံ ဗော်ကောန်ဂရေတ်မူသလေန် (Muslim Congress Party (MCP))။ နကဵုဥပဒေသဇိုင် ၁၉၆၀ ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် ကၠတ်ထဝ်ညးဍုင်ကွာန်မွဲ (House of Representatives)၊ ဆဂး ပ္ဍဲသဘင်ရုဲမာဲ ၁၉၆၀ ဂှ် နကဵုဗော်လဵုလေဝ် ဟွံကလိဂွံ မာဲဂၠိုင်အိုတ်ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၁ ဂှ် သၟိင်ဂါပနာဗြိတိန် (British Governor) ရုဲစှ်ပတိုန် ညးဇၞော်ဗော်ညဳသၟဟ် (Pierre Sarr N'Jie) နဒဒှ် ဂဥုပ်ဝန်ဇၞော် (Chief Minister) သွက်ဂွံသှ်ပလး ပြသၞာဍုင်ရ။ ဆဂး နဲကဲဂှ် မၞိဟ်ဒးဂၞပ်စိုတ် အောန်တုဲ သၞာံဂတဂှ် ၁၉၆၂ ဂှ် ကလေင်ကၠောန် သဘင်ရုဲမာဲတၟိတုဲ ဗော်ပဳပဳပဳဂှ် ကလိဂွံမာဲလပါ်ဂၠိုင်တုဲ ဒက်ပတန်အလဵုအသဳပံင်ကောံ ကုဗော်ပံင်ကောံကောန်ဂရေတ်ဒဳမဝ်ကရေသဳ Democratic Congress Alliance (DCA; မဒှ်ဗော် မဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဗော် DP ကဵု MCP)ရ။ ညးတအ် သီုဘိက်ကော်ပၠုပ် ညးစၞးဗော်UP ပ္ဍဲအလဵုအသဳပံင်ကောံကီု ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၃ ဂှ်၊ ဆဂး စိုပ်သၞာံ ၁၉၆၅ ဂှ် နုက်တိတ် နူအလဵုအသဳရ။ 

ဗော်UP ဂှ် ဒှ်ဗော်ဒစဵုဒစး အဓိက၊ ဆဂး နူကဵုသၞာံ ၁၉၆၅ စဵုကဵုစိုပ် ၁၉၇၀ ဂှ် အဝဵုသြဇာ ဟွံမဲရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၅ ဂှ် ဗော် National Convention Party (NCP) ဒက်ပတန် နကဵု က္ဍိုပ်သကိုပ် Sheriff Mustapha Dibba တုဲ ဗော်ဏအ် ဒှ်ဗော်ဒစဵုဒစး အဓိက ကုဗော်ပဳပဳပဳရ။ နကဵုဗော်ပဳပဳပဳကီု သီုကဵုဗော်တၟိNCP ဂှ် လညာတ်ဂၠံင်တရဴ ပရေင်ဍုင်ကွာန် တုပ်ဒၟံင်ရေင်သကအ်တုဲ စိုပ်သၞာံ ၁၉၈၀တအ်ဂှ် ဗော်ဒစဵုဒစးတၟိမွဲ မဒှ်ဗော်လပါ်သဵုယှေဲလေတ် ဗော်ဒဳမဝ်ကရေသဳညးဍုင်ကွာန် သွက်ဗၠးၜး ကေုာံ ဝါဒသဵုယှေဲလေတ် (People's Democratic Organisation for Independence and Socialism (PDOIS) မံက်တိုန်ကၠုင်ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲသဘင်ရုဲမာဲ အကြာသၞာံ ၁၉၆၆ စဵုကဵု ၁၉၉၂ ဂှ် ဗော်ပဳပဳပဳ ဂှ် ကလိဂွံမာဲဂၠိုင်အိုတ်တုဲ ဇမၞးမာဲ စဵုကဵု ၅၅% ကဵု ၇၀%ရ။

ဟိုတ်နူ ဗော်မွဲဓဝ် ကလိဂွံလဝ် လၟိဟ်ခုင်ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲပါလဳမာန် သၞာံဗွဲမလအ်တုဲ ပ္ဍဲလက်ထက် သမတ ဇဝရာဂှ် ဂကောံမှာဇန်ဂမၠိုင် ဒးဒုင်ဖအောန်ဖျေဟ်၊ ဗော်ဒစဵုဒစးတအ် ဍိုန်လျတုဲ လ္ၚဵုဒးဒုင်ပလီုရ။ ဗော်ဒစဵုဒစးတအ် ဟိုတ်နူ အခက်အခုဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်တုဲ ဂွံဆက်ထိင်အာ ဗော်ဇကုဂှ်လေဝ် ဝါတ်ဂါတ်ကၠုင်၊ အလဵုအသဳဂှ် ထိင်လဝ် ဌာနပရိုင်တအ်၊ စဵုကဵု မရာန်ကေတ် မမာဲဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ ဟိုတ်နူဂှ်တုဲ ဗော်ဒစဵုဒစးတအ် စောဲဂဗုတ် စပ်ကဵု မရာန်မာဲ ပ္ဍဲဍုင်ဇၞော်ဗင်ဇုလ်ဂှ် နူကဵု ရုင်ဗစာ တးပါဲထောအ် ဂဗုတ်ဂှ်ရ။ 

ပ္ဍဲဂိတုဂျူလာင် ၁၉၉၄ ဂှ် နကဵုနဲကဲဆီပါ်ဍာ်ဇွောဝ် ဒပ်ပၞာန်သီအဝဵုဍုင်တုဲ အခေတ်ဇဝရာလေဝ် ရးအုပ်ကၠေအ်နိဂီုကီုရ။ ညးဇၞော် ကံင်သဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင်ယာယဳ ယဟယာ ဇမ်မေဟ် ပကင်ရင်ဍုင် နကဵု သၞောတ်တၠအဝဵု ပွိုင်ၜါသၞာံရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ်ဂှ် ဒးဒုင်ပလီုကၟာတ်လဝ်ရ။ စိုပ်သၞာံ ၁၉၉၆ ဂှ် ချူခၞံဗဒှ် ဥပဒေသဇိုင်တၟိတုဲ ဖန်ဇန်လဝ် ညံင်အခေါင်အရာ ဇမ်မေဟ် ဂွံဂွံအဝဵုဍုင်ရ။ သၞာံ ၁၉၉၆ ကၠောန်သဘင်ကေတ်ဆန္ဒ သွက်ဂွံ ပဒတန် ဥပဒေသဇိုင်ဂှ် မၞိဟ် ၇၀% ထံက်ဂလာန်တုဲ စိုပ်ဂိတုဒဳဇြေန်ပါ သၞာံ ၁၉၉၆ ဂှ် ဇမ်မေဟ် ဂွံဒှ် သမတဍုင်ရ။ ဆဂး ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် PDOIS မဒှ်ဗော်ကိုပ်ကၠာ ပၞာန်သီအဝဵုဂှ် ဒးဒုင်ကၟာတ်လဒဵုတုဲပၠန် ဝန်ဇၞော်တြေံတအ်ဂှ် ဟွံကဵုအခေါင် ပ္ဍဲဒၞာဲအလဵုအသဳရ။ 

ပ္ဍဲအခိင် ဇမ်မေဟ် ပကင်ရင်ဍုင်ဂှ် ဗော်ဒစဵုဒစးတအ် ဒကးပြးဒၟံင်ပၠန်တုဲ ဗော်တၟိမွဲ ဗော်ပံင်ကောံ သွက် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် (National Alliance for Democracy and Development (NADD)) ဒက်ပ္တန် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၅ ရ။ သမတဇမ်မေဟ် စကာ ဒပ်ဗၠာဲသၟိင်တုဲ ကဵုပရေင် ကရေပ်ဓရတ် လတူသၟာပရေင်ဍုင်ကွာန် နူကဵု ဗော်ဒစဵုဒစးတအ်ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ ကုဂကောံမှာဇန် မပတံ ဂကောံအခေါင်အရာမၞိဟ်၊ ဂကောံညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဂကောံပရိုင်တအ်ဂှ် ဒးဒုင် ဘပဠ ပကီုပရာပ် ကုသမတဇမ်မေဟ်ကီုရ။ ညးလ္ၚဵု ဒးထဍေင်ပတိတ် နူဍုင်၊ ညးလ္ၚဵု ဒးဒုင်ရပ် ဖျေဟ်ထံင်၊ ညးလ္ၚဵု ဒးဒုင်ဂစိုတ်၊ ညးလ္ၚဵုကၠေအ်ကၠက်အာရ။ ဥပမာ ဂစိုတ်ထောအ်အစာပရိုင် Deyda Hydara ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၄၊ ကွးဘာထ္ၜးဆန္ဒ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၀ ဂှ် ပန်ဂစိုတ်ထောအ် ဗွဲမဂၠိုင်၊ ဂစိုတ် မၞိဟ်ချဳဓရာင် သွက်အခေါင်အရာမၞိဟ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၃ တအ် ဒှ်တမ်ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ ဇမ်မေဟ် ကၟာတ်လဒဵု ဍဵုဍိုက် လတူဘာသာသအာင် မဟွံသေင် ကုမူသလေန်တအ်၊ စကာသၞောဝ်ဥပဒေ အတိုင်ပၟိက်စိုတ်ဇကုတအ် ဒှ်တမ်ရ။ 

ပ္ဍဲသဘင်ရုဲမာဲ ၂၀၁၆ ဂှ် သမတဇမ်မေဟ် ဒးဒုင်ကျအာမာဲ နကဵု အဒမာ ဗာရ်ရောဝ်၊ အဒမာ ကလိဂွံဇမၞး နကဵု အထံက်အပင် ဗော်ဒစဵုဒစးတၞဟ်တအ်ရ။ စိုပ်သၞာံ ၂၀၁၇ ဂှ် အဒမာ နုက်တိတ်ကဵု နူသမတတုဲ ဗာရ်ရောဝ် ဂွံညးဇမၞော်ဍုင် ပွိုင်ပိသၞာံရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/601994/Gambia_-_Pol_Opn_-_CPIN_-_v2_0.pdf|title=Gambia: Political opinion|date=March 2017}}&lt;/ref&gt; ဗဟဵု သွက်ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဍုင်နာက်ဂျေရိယာ (Nigerian Centre for Democracy and Development) ဟီု ဒဒှ်ရ သမတဗာရ်ရောဝ်ဝွံ ဒးဂစာန်ကၠောန် ညံင်ဂွံကလေင်ဗၟံက်ပတိုန် ဓဝ်ပတှ်ေမှာဇန် လတူအလဵုအသဳတအ်ရ။ နွံပၟိက် ဒက်ပတန် ဓဝ်ၜိုဟ်လလံ ပ္ဍဲဒေသရးဂမၠိုင်၊ တုဲပၠန် ကောန်ဂကူ ကောန်ဍုင်အရင်ဂမၠိုင် ညံင်ဂွံဇၞော်မောဝ်ဂှ်လေဝ် ဒးကၠောန်ကီုရ။ ပ္ဍဲဂိတု ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၁၇ ဂှ် မၞိဟ်ထံက်ဂလာန် သမတတြေံဇမ်မေဟ် ၅၁ တၠ ဟိုတ်နူ ပထုဲပထံင် ပပရေအ် ကုညးမထံက်ဂလာန်ဗာရ်ရောဝ်ရ။&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://cddwestafrica.org/wp-content/uploads/2017/09/democratictransitioninthegambia.pdf|title=Democratic Transition in the Gambia: The Burden of Leadership and Consolidation|date=2017|accessdate=2019-12-17|archivedate=2018-06-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180615004701/http://cddwestafrica.org/wp-content/uploads/2017/09/democratictransitioninthegambia.pdf}}&lt;/ref&gt;

=== ပရေင်ဆက်ဆောံ ဍုင်သအာင် ===
[[ဝှာင်:Yahya_Jammeh_with_Obamas_2014.jpg|thumb|Yahya Jammeh and Mrs. Zeineb Jammeh with Barack and Michelle Obama in the White House, August 2014]]
ဍုင်ဂမ္ဗဳယျာဂှ် ပ္ဍဲအခိင် မကလိဂွံဗၠးၜးတၟိတၟိ လက်ထက် သမတဇဝရာဂှ် ဒ္ဂေတ်သၞောတ်မမံင်လဒေါဝ် ဟွံဗက်စ လပါ်တေအ် လပါ်ဏအ်ရ။ ဆဂး ပရေင်ဆက်စၠောအ်ညးတအ်ဂဟ် ကြပ်ကဵု အင်္ဂလာန်၊ သေနေဂါလ် ကေုာံ ဍုင်အာဖရိကတၞဟ်တအ်ရ။ ဂျူလာင် ၁၉၉၄ ပၞာန်သီအဝဵုတုဲ ပရေင်ဆက်ဆောံ ဂမ္ဗဳယျာ ကုဍုင်ရးပလိုတ်တအ်ဂှ် ဍိုန်လျစှ်ေအာ ဗွဲတၟေင် ကုလသမဂ္ဂရ။ စဵုကဵု သၞာံ ၂၀၀၂ ဂှ် ဟွံကလိဂွံ အရီုအဗင် ပရေင်မၞိဟ် နူကုလသမဂ္ဂ နကဵုကဏ္ဍ ၅၀၈ (Section 508 of the Foreign Assistance Act) ရ။ ကြဴနူ သၞာံ ၁၉၉၅ သမတဇမ်မေဟ် ဆက်မိတ် ကုဍုင်တၠအဝဵုဂမၠိုင် မပ္တံ ဍုင်လဳဗယျာ၊ ဍုင်ဂျူပါရ။ ဟိုတ်နူ ဆက်ဒးမိတ် ကုထာဲဝါန်တုဲ ကြုက်ထပိုတ်ထောအ်အဆက် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၅ တုဲ စိုပ်သၞာံ ၂၀၁၆ ဂှ် ကလေင်ဒက်ပတန် အဆက်ရေင်သကအ်ပၠန်ရ။ 

ဍုင်ဂမ္ဗဳယျာဂှ် ၜိုန်ရ ပရေင်ပလံင်မၞိဟ်စၞး (ကလုတ်) ကုဍုင်သအာင်ဂှ် နွံအောန်ကီုလေဝ် ပ္ဍဲကဵု ဆက်မိတ် ကုဂကောံဂၠးတိဂှ် ဗွဲတၟေင် ဍုင်အာဖရိကပလိုတ်တအ် ကေုာံ ဍုင်အေဿလာမ်ဂမၠိုင် ချဳဓရာင် ပါလုပ် ဗွဲကတိုင်ကမဟ်ရ။ နဒဒှ် ကောန်ဂကောံ ဂကောံဓနသဟာယ အာဖရိကပလိုတ် (Economic Community of West African States (ECOWAS))မွဲဂှ် ဂမ္ဗဳယျာ ပါလုပ် ပ္ဍဲအရာ မပသောင်ပြသၞာ ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင် ပ္ဍဲလိဗိယျာ၊ ဍုင် Sierra Leone ကေုာံ ပါလုပ် ပ္ဍဲပၞာန်မင်မဲၜိုဟ်လလံ (community's ceasefire monitoring group (ECOMOG) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၀ ကေုာံ (ECOMIL) ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၃ ရ။

ပ္ဍဲကဵု ကိစ္စပရေင်ကယျာန်ဓဝါတ် Guinea-Bissau ကေုာံ ဍုင်ဝုဟ်ဒိုဟ် သေနေဂါလ်ဂှ်လေဝ် ဂမ္ဗဳယျာ ပါလုပ်လဝ် ပ္ဍဲအရာမပသောင်ပြသၞာတအ်ကီုရ။ 

နူကဵု ဂကောံဍုင်ဓနသဟာယ (Commonwealth of Nations)ဂှ် စတမ် နူအံက်တဝ်ပါ ၃၊ ၂၀၁၃ ဂှ်တုဲ ဍုင်ဂမ္ဗဳယျာ နုက်တိတ်လဝ်ရ။ ညးတအ်ဟီု နကဵု ဂမ္ဗဳယျာ ကုဂကောံမဒက်ပတန်လဝ် နူဍုင်ကဝ်လဝ်နဳ မဒှ်ဂကောံကဝ်လဝ်နဳခေတ်တၟိတအ်ဂှ် နကဵု ဂမ္ဗဳယျာ ဟွံဆက်ပံင်ရ။ ဆဂး စိုပ်လက်ထက် သမတတၟိဂှ် ပ္ဍဲကဵု ကောန်ဂရက် မကၠောန်ဗဒှ် ၂၂ ဇာန်နဝါရဳ ၂၀၁၈ ဂှ် ညးတအ် ညာတ်မိက်တုဲ ၈ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၁၈ ဂှ် ဂွံကလေင်ဒှ် ကောန်ဂကောံ ဂကောံဍုင်ဓနသဟာယ ပၠန်ရ။

=== စရင် မလုပ်လဝ် ပ္ဍဲဂကောံဂၠးကဝ်ဂမၠိုင် ===

* Commonwealth of Nations
* Economic Community of West African States (ECOWAS)
* Organization of Islamic Cooperation&lt;ref name=&quot;oicmems&quot;&gt;{{Cite web|title=Member States|url=http://www.oic-oci.org/states/?lan=en|accessdate=2019-12-17|archivedate=2017-06-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170609063319/http://www.oic-oci.org/states/?lan=en}}&lt;/ref&gt;
* United Nations
* African Union&lt;ref name=&quot;AUmem&quot;&gt;{{Cite web|title=Member States|url=https://au.int/en/memberstates|accessdate=2019-12-17|archivedate=2017-11-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171107025239/https://au.int/en/memberstates}}&lt;/ref&gt;

=== ခရိုင် မပကင်ရင်ဂမၠိုင် ===
{{Stack|[[File:Gambia-LGAmap.png|500px|အလဵုအသဳဒေသ ဍုင်ဂမ္ဗဳယျာ]]}}
{| class=&quot;sortable wikitable plainrowheaders&quot;
|+Administrative divisions
! scope=&quot;col&quot; |Name
! scope=&quot;col&quot; |Area (km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! scope=&quot;col&quot; |Population Census 2003
! scope=&quot;col&quot; |Population Census 2013&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(provisional)
! scope=&quot;col&quot; |Capital
! scope=&quot;col&quot; |Number&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;of&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Districts
|-
! scope=&quot;row&quot; |Banjul (Capital City)
| align=&quot;right&quot; |12.2
| align=&quot;right&quot; |35,061
| align=&quot;right&quot; |31,301
|Banjul
| align=&quot;right&quot; |3
|-
! scope=&quot;row&quot; |Kanifing
| align=&quot;right&quot; |75.6
| align=&quot;right&quot; |322,735
| align=&quot;right&quot; |382,096
|Kanifing
| align=&quot;right&quot; |1
|-
! scope=&quot;row&quot; |'''Brikama &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(formerly Western)'''
| align=&quot;right&quot; |1,764.3
| align=&quot;right&quot; |389,594
| align=&quot;right&quot; |699,704
|Brikama
| align=&quot;right&quot; |9
|-
! scope=&quot;row&quot; |Mansa Konko &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(formerly Lower River)
| align=&quot;right&quot; |1,628.0
| align=&quot;right&quot; |72,167
| align=&quot;right&quot; |82,381
|Mansakonko
| align=&quot;right&quot; |6
|-
! scope=&quot;row&quot; |Kerewan &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(formerly North Bank)
| align=&quot;right&quot; |2,255.5
| align=&quot;right&quot; |172,835
| align=&quot;right&quot; |221,054
|Kerewan
| align=&quot;right&quot; |7
|-
! scope=&quot;row&quot; |Kuntaur &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(formerly the western half &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;of Central River Division)
| align=&quot;right&quot; |1,466.5
| align=&quot;right&quot; |78,491
| align=&quot;right&quot; |99,108
|Kuntaur
| align=&quot;right&quot; |5
|-
! scope=&quot;row&quot; |Janjanbureh &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(formerly the eastern half &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;of Central River Division)
| align=&quot;right&quot; |1,427.8
| align=&quot;right&quot; |107,212
| align=&quot;right&quot; |126,910
|Janjanbureh
| align=&quot;right&quot; |5
|-
! scope=&quot;row&quot; |Basse &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(formerly Upper River)
| align=&quot;right&quot; |2,069.5
| align=&quot;right&quot; |182,586
| align=&quot;right&quot; |239,916
|Basse Santa Su
| align=&quot;right&quot; |7
|-
! scope=&quot;row&quot; |'''Total Gambia'''
| align=&quot;right&quot; |10,689
| align=&quot;right&quot; |1,360,681
| align=&quot;right&quot; |1,882,450
|Banjul
| align=&quot;right&quot; |43
|}

== See also ==
{{Portal|Gambia}}

* Outline of the Gambia
* Index of Gambia-related articles

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}

; General information

* [http://www.accessgambia.com/information/ Gambia Guide] – Comprehensive information
* [http://www.gambia.dk/press/ Gambia Daily news] – Daily news from the Gambia through various media sources
* [http://www.gambia.dk/gam.html The Gambia] – A comprehensive website about the Gambia
* &quot;The Gambia&quot;. The World Factbook. Central Intelligence Agency.
* [https://web.archive.org/web/20080607084848/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/gambia.htm The Gambia] from ''UCB Libraries GovPubs''
* The Gambia at Curlie
* [https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13376517 The Gambia] from the BBC News
* {{Wikiatlas|The Gambia}}
* {{osmrelation-inline|192774}}
* [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=GM Key Development Forecasts for the Gambia] from International Futures

; Tourism

* [http://www.visitthegambia.gm/ Visit the Gambia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100114003822/http://www.visitthegambia.gm/ |date=2010-01-14 }} – The official website of the Gambia Tourism Board.
* [http://www.gambiabirdguide.net Birdwatching in the Gambia] – Website about Birdwatching in the Gambia including photo galleries of Gambian birds

; Trade
[[ကဏ္ဍ:ရးနိဂီု]]
[[ကဏ္ဍ:BEHM]]</text>
      <sha1>psj45gd2t1kosnp1gn96hxw9j4omo1r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>56318</id>
      <parentid>56317</parentid>
      <timestamp>2026-07-22T00:57:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[ဂါမ္ဗဳယျာ]] ဇရေင် [[ဂမ္ဗဳယျာ]]: typo</comment>
      <origin>56317</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53192" sha1="psj45gd2t1kosnp1gn96hxw9j4omo1r" xml:space="preserve">{{Infobox country
| conventional_long_name  = ဍုင်သမတ ဂမ္ဗဳယျာ&lt;br&gt;Republic of The Gambia
| common_name = The Gambia
| image_flag = Flag of The Gambia.svg
| image_coat = Coat_of_arms_of_The_Gambia.svg
| national_motto = &quot;Progress, Peace, Prosperity&quot;
| anthem = &quot;[[For The Gambia Our Homeland]]&quot;&lt;div style=&quot;padding-top:0.5em;&quot; class=&quot;center&quot;&gt;[[File:For The Gambia Our Homeland (instrumental).ogg]]&lt;/div&gt;
| image_map = Gambia (orthographic projection with inset).svg
| image_map2 = Gambia - Location Map (2013) - GMB - UNOCHA.svg
| capital = Banjul
| largest_city = Serekunda
| official_languages = [[ဘာသာအင်္ဂလိက်|အင်္ဂလိက်]]&lt;!-- Until official sources state otherwise, this should not be changed. See the Talk page. --&gt;
| languages_type = အရေဝ်မစကာဍုင်ဂမၠိုင်
| languages = {{hlist |[[Mandinka language|Mandinka]] |[[Pulaar language|Fula]] |[[Wolof language|Wolof]] |[[Serer language|Serer]] |[[Jola languages|Jola]]}}
| ethnic_groups = {{unbulleted list
  | 34.4% [[Mandinka people|Mandinka]]
  | 24.1% [[Fula people|Fula]]
  | 14.8% [[Wolof people|Wolof]]
  | 10.5% [[Jola people|Jola]]
  |  8.2% [[Soninke people|Serahuli]]
  | 3.1% [[Serer people|Serer]]
  | 1.9% [[Manjago people|Manjago]]
  | 1.3% [[Bambara people|Bambara]]
  | 0.5% [[Oku people (Sierra Leone)|Aku Marabou]]
  | 1.5% other&lt;ref
name=&quot;2013Census&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.gbos.gov.gm/uploads/census/2013/Spatial-distribution-report_%20Final.pdf |title=2013 Population and Housing Census: Spatial Distribution |publisher=The Republic of The Gambia |last=National Population Commission Secretariat |date=April 30, 2005 |website=Gambia Bureau of Statistics |access-date=December 29, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180103134831/https://www.gbos.gov.gm/uploads/census/2013/Spatial-distribution-report_%20Final.pdf |archive-date=3 January 2018 |url-status=live |df=dmy-all |accessdate=December 17, 2019 |archivedate=January 3, 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180103134831/https://www.gbos.gov.gm/uploads/census/2013/Spatial-distribution-report_%20Final.pdf }}&lt;/ref&gt;
  }}
| ethnic_groups_year = 2013 Census
| demonym = Gambian
| government_type = [[Unitary state|Unitary]] [[Presidential system|presidential]] [[republic]]
| leader_title1 = [[President of the Gambia|President]]
| leader_name1 = [[Adama Barrow]]
| leader_title2 = [[Vice-President of the Gambia|Vice President]]
| leader_name2 = [[Isatou Touray]]
| legislature = [[National Assembly of the Gambia|National Assembly]]
| sovereignty_type = Independence
| established_event1 = from the [[United Kingdom]]
| established_date1 = 18 February 1965
| established_event2 = dissolution of the [[Senegambia Confederation]]
| established_date2 = 30 September 1989
| area_km2                = 10,689
| area_rank                = 159th &lt;!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --&gt;
| area_sq_mi                = 4,007 &lt;!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --&gt;
| percent_water                = 11.5
| population_estimate                = 2,051,363&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ga.html|title=The World Factbook: Gambia, The|website=CIA|language=en|access-date=2018-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20140702024610/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ga.html|archive-date=2 July 2014|url-status=live|df=dmy-all|accessdate=2019-12-17|archivedate=2018-12-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211327/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ga.html}}&lt;/ref&gt;
| population_census                = 1,857,181&lt;ref name=&quot;2013Census&quot; /&gt;
| population_estimate_year                = 2017
| population_estimate_rank                = 146
| population_census_year                = 2013
| population_density_km2                = 176.1
| population_density_sq_mi                = 425.5 &lt;!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --&gt;
| population_density_rank                = 74th
| GDP_PPP                = $3.582 billion&lt;ref name=&quot;imf2&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=26&amp;pr.y=15&amp;sy=2015&amp;ey=2022&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=648&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a=|title=The Gambia |publisher=International Monetary Fund }}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year                = 2017
| GDP_PPP_per_capita                = $1,686&lt;ref name=&quot;imf2&quot;/&gt;
| GDP_nominal                = $1.038 billion&lt;ref name=&quot;imf2&quot;/&gt;
| GDP_nominal_year                = 2017
| GDP_nominal_per_capita                = $488&lt;ref name=&quot;imf2&quot;/&gt;
| Gini                = 35.9 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year                = 2015
| Gini_change                = decrease
| Gini_ref                = &lt;ref name=&quot;Gini&quot;&gt;{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?end=2015&amp;locations=GM&amp;start=2015&amp;view=bar|title=GINI index (World Bank estimate) - Data|website=data.worldbank.org|access-date=21 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180421232414/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?end=2015&amp;locations=GM&amp;start=2015&amp;view=bar|archive-date=21 April 2018|url-status=live|df=dmy-all|accessdate=17 December 2019|archivedate=21 April 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180421232414/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?end=2015&amp;locations=GM&amp;start=2015&amp;view=bar}}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank                = 
| HDI                = 0.452 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year                = 2015 &lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change                = increase &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2016_human_development_report.pdf |title=2016 Human Development Report Summary |date=2016 |accessdate=21 March 2017 |publisher=United Nations Development Programme |archive-url=https://web.archive.org/web/20170718200510/http://hdr.undp.org/sites/default/files/2016_human_development_report.pdf |archive-date=18 July 2017 |url-status=live |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank                = 173rd
| currency                = [[Gambian dalasi|Dalasi]]
| currency_code                = GMD
| utc_offset                = {{sp}}
| time_zone                = [[Greenwich Mean Time|GMT]]
| DST_note                = {{smaller|''Daylight saving time is not observed''}}
| drives_on                = [[Left- and right-hand traffic#Right-hand traffic|right]]
| calling_code                = [[+220]]
| iso3166code                = GM
| cctld                = [[.gm]]
| coordinates                ={{Coord|13|28|N|16|36|W|}}
| religion                = &lt;!-- Do not insert &quot;Islam&quot;, as this not has not officially changed. See below in Politics section. --&gt;
}}
'''ဂမ္ဗဳယျာ ({{Lang-en|The Gambia}})''' ({{IPAc-en|ˈ|ɡ|æ|m|b|i|ə}})၊ ယၟုနကဵုသၞောဝ် ဍုင်သမတ ဂမ္ဗဳယျာ ('''Republic of The Gambia)''' ဒှ်ဍုင် မနွံ ပ္ဍဲအာဖရိကပလိုတ်တုဲ ပါဲနူကဵု ဍုင်လပါ်ပလိုတ် ပ္ဍဲပါင်ၜဳ မှာသၟိဒ် အာတလန်တိစ်တုဲ ဍုင်ဂှ် ကြပ်သီုဖအိုတ်ဂှ် ပူဗိုင်လဝ် နကဵု ဍုင်သေနေဂါလ် (Senegal) ရ။ တုဲပၠန် ဍုင်ဂမ္ဗဳယျာဂှ် ဒှ်ဍုင်ဍောတ်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်မနွံပ္ဍဲကဵု ၝောအ်တိုက် အာဖရိကဂှ်ရ။&lt;ref name=&quot;Hoare&quot;&gt;Hoare, Ben. (2002) ''The Kingfisher A-Z Encyclopedia'', Kingfisher Publications. p. 11. {{ISBN|0-7534-5569-2}}.&lt;/ref&gt;

ဍုင်ဂမ္ဗဳယျာဂှ် နွံဒၟံင် ပ္ဍဲ ဒကုတ်သၟဝ် သြင်ၜဳဂမ္ဗဳယျာ ၜါလပါ်၊ မဒှ်ၜဳ/ကြုင် မဇွောဝ်စှ်ေဒၟံင် နူလဒေါဝ်ဍုင်ဂမ္ဗဳယျာ စဵုကဵုစိုပ် မှာသၟိဒ် အာတလာန်တိစ် ရ။ ဇမၞော်ဍုင်ဂှ် နွံ  {{Convert|10689|km²|sqmi}} တုဲ ကောန်ဍုင် နွံ 1,857,181 အတိုင်စရင် ပ္ဍဲဂိတုဨပြဳ သၞာံ ၂၀၁၃ ဂှ်ရ။ ဍုင်ဗာန်ဇုလ် (Banjul) ဂှ် ဒှ်ဍုင်ဇၞော် ဂမ္ဗဳယျာ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Banjul|title=Banjul}} &lt;/ref&gt; တုဲ ဍုင်ဇၞော်အိုတ်တအ်ဂှ် ဒှ်ဍုင်Serekunda ကဵု Brikama တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://worldpopulationreview.com/countries/gambia-population/cities/|title=Population of Cities in Gambia (2019)|accessdate=2019-12-17|archivedate=2017-05-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170515015606/http://worldpopulationreview.com/countries/gambia-population/cities/}}&lt;/ref&gt;

ဍုင်ဂမ္ဗဳယျာဂှ် ညံင်ရဴဍုင်အာဖရိကတိုက်တၞဟ်တအ်ကီု မွဲအခိင်တေအ် ကောန်ဍုင်ကွာန် ညးတအ် ဒးဒုင်သွံ နဒဒှ်ဍိက် နကဵု ဗဝ်တူဂြဳ ပ္ဍဲကဵု ၜဳဂမ္ဗဳယျာရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ယၟုဍုင်ဂှ်  ''A Gâmbia ရ။ စနူ ၂၅ မေ ၁၇၆၅'' &lt;ref&gt;Hughes, Arnold (2008) ''Historical Dictionary of the Gambia''. Scarecrow Press. p. xx. {{ISBN|0810862603}}.&lt;/ref&gt; ဍုင်ဂမ္ဗဳယျာဂှ် ဒှ်ကဝ်လဝ်နဳ သၟဝ်ဗြိတိန်၊ ဒေသဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် ခရိုင်သေနေဂမ္ဗဳယျာရ။ သၞာံ ၁၉၆၅ ဂှ် ဂမ္ဗဳယျာ ကလိဂွံသၠးပွး နကဵု သၟဝ်ပၠတရဴ ဒဝ်ဒါ ဇဝရာ (Dawda Jawara)၊ တုဲ ညးပကင်ရင်ဍုင် စဵုကဵု စိုပ်အခိင် ယဟယာ ဇမ်မေဟ် (Yahya Jammeh) မသီကေတ် အဝဵုဍုင် နကဵု နဲဆီပါ်ဍာ်ဇွောဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၄ ဂှ်ရ။ အဒါမာ ဗရ်ရောဝ် (Adama Barrow) ဒှ်သမတ ဍုင်ဂမ္ဗဳယျာ မရနုက်ကဵု တတိယ ပ္ဍဲဇာန်နဝါရဳ ၂၀၁၇ ကြဴနူ မ မဂွံဇၞးကေတ် သဘင်ရုဲမာဲ သၞာံ ဒဳဇြေန်ပါ ၂၀၁၆ ရ။ ဇမ်မေဟ် ကိုပ်ကၠာဂှ် ဒုင်တဲသွဟ်မာဲကီုလေဝ် ဗွဲကြဴ ထ္ၜးဟိုတ် ကုသၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ကေုာံ ဒပ်ပၞာန် မလုပ်ပထုဲတုဲ ဟွံဒုင်တဲရ။ ဆဂး ကၞောတ်တဲ ညးဒးဒုင် ဒြေပ်ဒဴ နူဍုင်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2017/jan/21/anxious-gambians-await-former-president-yahya-jammeh-departure|title=Yahya Jammeh leaves the Gambia after 22 years of rule|date=21 January 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Agrees&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/2017/01/gambia-yahya-jammeh-agrees-step-170120184330091.html|title=Gambia's Yayah Jammeh confirms he will step down|date=20 January 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{Cite news|title=Former Gambia leader Yahya Jammeh flies into political exile|date=22 January 2017|url=https://uk.news.yahoo.com/former-gambia-leader-yahya-jammeh-preparing-leave-country-205300165.html}}
&lt;/ref&gt;

ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အဓိက ဍုင်ဂမ္ဗဳယျာဂှ် ပရေင်တဵုလွဳ၊ ကမၠောန်တမ္ၚာ ကေုာံ ကမၠောန်အာတရဴ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၅ ကောန်ဍုင်ကွာန် ၄၈.၆% ဂှ် ဂျိုင်တဴ နဒဒှ် ညးဒိုက်ဂတ်ရ။&lt;ref name=&quot;World Bank Overview&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.worldbank.org/en/country/gambia/overview|title=The Gambia overview|publisher=World Bank|accessdate=5 July 2018}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲဒေသရးမ္ဂး ညးဒိုက်ဂတ်ဂှ် ဂၠိုင်နူကဵု ဍုင်ဇၞော်ဇၞော်တအ်တုဲ ကြပ်စိုပ် ဒှ်မၞိဟ် ၇၀%.

== နိရုတ္တိ ==
ယၟုဍုင် ဂမ္ဗဳယျာဂှ် ကၠုင်နူ အရေဝ် ဂကူမာန်ဒိန်ကMandinka  ကမ်ဗြ/ကမ်ဗါ (''Kambra''/''Kambaa)'' မဒှ် ယၟုကြုင် ဂမ္ဗဳယျာ ဂှ်ရ။ ကာလမကလိဂွံ သၠးပွး ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၅ ဂှ် ညးကဵုလဝ်ယၟုဍုင် ''The Gambia။''  စိုပ်သၞာံ ၁၉၇၀ ဂှ် နကဵုယၟုပေင်င်ဂှ် ဒှ်အာ ဍုင်သမတ ဂမ္ဗဳယျာ ''Republic of The Gambia။''&lt;ref name=&quot;cons1996&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.ilo.org/dyn/travail/docs/1952/GMB48490.pdf|title=Constitution of the Republic of the Gambia|accessdate=29 January 2016}}&lt;/ref&gt; ကာလစိုပ်သၞာံ ၂၀၁၅ ဂိတုဒဳဇြေန်ပါ ပ္ဍဲလက်ထက် သမတယဟယာ ဇမ်မေဟ် ဂှ် ပြံင်လှာဲထောအ် ဍုင်အေဿလာမေတ် သမတ ဂမ္ဗဳယျာ (''Islamic Republic of The Gambia)'' in December 2015.&lt;ref name=&quot;E1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.europe1.fr/international/la-gambie-sautoproclamme-etat-islamique-2635109|title=La Gambie s'autoproclame &quot;État islamique&quot;|accessdate=14 December 2015|archivedate=14 December 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151214051037/http://www.europe1.fr/international/la-gambie-sautoproclamme-etat-islamique-2635109}}&lt;/ref&gt; စိုပ်လက်ထပ်သမတ အဒမာ ဗါရ်ရောဝ်ဂှ် ညးကလေင်သၠာဲထောအ် ဗီုတြေံ ပ္ဍဲ ၂၉ ဇာန်နဝါရဳ ၂၉၊ ၂၀၁၇ နဒဒှ် ဍုင်သမတဂမ္ဗဳယျာ ပၠန်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.naij.com/1085177-adama-barrow-removes-islamic-gambias-name.html|title=Adama Barrow removes 'Islamic' title from Gambia's name|accessdate=31 January 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/2017/01/gambia-president-adama-barrow-pledges-reforms-170128194124520.html|title=The Gambia: President Adama Barrow pledges reforms|accessdate=31 January 2017}}&lt;/ref&gt;

== ပထဝဳ ==
[[ဝှာင်:Ga-map.png|thumb|ဗီုတိ ဍုင်ဂမ္ဗဳယျာ]]
[[ဝှာင်:GambiaKololiBeach043_(11904193013).jpg|thumb|သၞေဟ်ပြင်ၜဳ မတိတ်ကဵု မှာသၟိဒ်အာတလာန်တိစ်]]
ဍုင်ဂမ္ဗဳယျာဂှ် ဍောတ်သောဲဂၠိင်ဒၟံင် မွဲဒမြိပ်ၜဳ/ကြုင်ဂမ္ဗဳယျာရ။ ဍုင်ဂှ် နွံဒၟံင် အကြာလေတ္တိဂျုတ် ၁၃ ကဵု ၁၄°N ကေုာံ လံင်ဂဳဂျုတ် ၁၃ ကဵု ၁၇°w။

ဍုင်ဂမ္ဗဳယျာဂှ် လပါ်လၞင်မ္ဂး အောန်နူ {{Convert|50|km}} ဏီ၊ ဇမၞော်ဍုင်သီုဖအိုတ်ဂှ် နွံ {{Convert|11,295|km2|sqmi}}ရ။ ဇမၞော်ဍုင် ၜိုတ်{{Convert|1,300|km2}} (11.5%)ဂှ် ဒှ်ဒၞာဲဍာ်ရ။ ဍုင်ဂမ္ဗဳယျာဂှ် ဒှ်ဍုင်ဍောတ်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ၝောအ်တိုက် အာဖရိကဂှ်ရ။ အလုံမွဲဍုင်ဂှ် ယဝ်ဒးၜတ်ကၞာတ်မ္ဂး ဍောတ်နူတကအ်ဂျမိကာ (Jamaica)၊ ဍောတ်နူ တွဵုရးဍုင်မန် ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ်ဏီရ။

ဍုင်သေနေဂါလ် (Senegal) ဂှ် ပူပွိုင်လဝ် ဍုင်ဂမ္ဗဳယျာ ပိဒိုဟ်၊ ပါဲနူ လပါ်ပလိုတ် သြင်ၜဳ အာတလာန်တိစ် {{Convert|80|km|mi}} ဂှ်တုဲ ဒှ်ပယျဵုကဵု ဍုင်သေနေဂါလ် ဖအိုတ်ရ။ &lt;ref name=&quot;ciageography&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ga.html|title=The Gambia|work=The World Factbook|accessdate=2019-12-17|archivedate=2018-12-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211327/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ga.html}}&lt;/ref&gt;

ပယျဵုတ္ၚဲဏအ်ဂှ် ပိုင်ခြာလဝ် နူကဵုသၞာံ ၁၈၈၉ အတိုင်တင်လတုပ်စိုတ် အကြာဗြိတိန် ကဵု ပြင်သေတ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင် ပညဳပညပ် အကြာပြင်သေတ် ကဵု ဗြိတိန် ပ္ဍဲဍုင်ပဴရေတ်ဂှ် ပြင်သေတ် ကဵုလဝ် ဗြိတိန် ၜဳဂမ္ဗဳယျာ ၜိုတ် {{Convert|200|mi|km}} ရ။ ပယျဵုဂှ် ဓဇက်စၞောန်သမ္တီလဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၉၁၊ ကြဴနူ ပညဳပညပ် ပ္ဍဲပဴရေတ်တုဲ ပွိုင် ၁၅ သၞာံ ပယျဵုတအ်ဂှ် ဂွံစှ်ေဒၞာဲရ။ 

=== ရာသဳ ===
ရာသဳ ပ္ဍဲဍုင်ဂမ္ဗဳယျာဂှ် ဒှ်ရာသဳဂမ္တဴရ။ ဥတုကညင် ကေုာံ ဥတုဗြဲ၊ ဥတုဗြဲဂှ် စနူဂိတုဂျောန် စဵုကဵုစိုပ် နဝ်ဝေမ်ပါ၊ စနူဂှ်တုဲ စဵုကဵုစိုပ် ဂိတုမေဂှ် ဒှ်ဥတုၜိုဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;ciageography&quot; /&gt;

== ဝင် ==
မဂွံဆဵုကေတ် လိက်စၟတ်သမ္တီ သၟာဗၞိက်အာရာပ် ချူစၟတ်သမ္တီလဝ် ပရူဒေသဒၞာဲဂမ္ဗဳယျာ ပ္ဍဲကဵု ဒစိတ် ကဵု စှ်ဗွဝ်ကၠံရ။ ပ္ဍဲအခိင် စှ်ဗွဝ်ကၠံဂှ် သၟာဗၞိက်မူလလေန် ကေုာံ တၠပညာမူသလေန်ဂမၠိုင် ဒက်ပ္တန် ဂကောံမၞိဟ် ပ္ဍဲဒေသ အာဖရိကပလိုတ် ဒၞာဲဗွဲမဂၠိုင်ရ။ နကဵု ဂၠံင်ဗၞိက် မတတ်သြင်ဗတဳသဟရာ  (trans-Saharan trade routes) ဂှ် ညးတအ် ပလံင်ပတိတ်သွံစ ညးဍုင်ကွာန်တအ် နဒဒှ်ဍိက်၊ ထဝ် ကေုာံ ဂြင်စိင် ကေုာံ ဇုတ်စၞာံတိရစ္ဆာန်ဂမၠိုင်ကီု သီုကဵု ကပေါတ်မကၠောန်ပတိတ် နူကဵုဒေသတအ်ရ။ 
[[ဝှာင်:Wassu_Stone_Cirles_shaunamullally_02.jpg|left|thumb|တၟအ်ဗဝိုင်သေနေဂါမဗဳယာန် (megaliths) မဒှ်တၟအ် နူကဵု ခေတ်တမၠာ မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဂမ္ဗဳယျာ၊ ယူနေတ်သကဝ်  UNESCO ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ်  &quot;တၟအ်ဗဝိုင် ၜိုတ်မဂွံဆဵုကေတ် လတူတိဏအ်မ္ဂး ဒှ်ဇၞော်အိုတ်&quot;]]
ၜိုတ် ၁၁ ဗဝဝ်ကၠံ ဟွံသေင်မ္ဂး ၁၂ ဗွဝ်ကၠံ သၟိင်ဨကရာဇ် ဍုင်ညးတအ် မပတံ ကုတက်ရူရ် (Takrur) မဒှ်သၟိင် ပ္ဍဲကဵု ကြုင်သေနေဂါလ် (Senegal River ) ကရေက်လပါ်သၟဝ်ကျာဂှ် လျိုင်ပတှ်ေကေတ် သာသနာအေဿလာမ်တုဲ ဍုင်ဂှ် ပကင်ရင် အတိုင်သၞောဝ်မူသလေန်၊ လိက်စကာရုင်ဂှ် ဒှ်လိက်အာရာပ်ရ။ ပ္ဍဲ ၁၄ ဗွဝ်ကၠံ လပါ်စဂှ် ဒၞာဲဍုင်ဂါမ်ပဳယျာ တ္ၚဲဏအ်ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် နွံသၟဝ် အေန်ပါယာမာလဳ  (Mali Empire) ရ။ ဗဝ်တူဂြဳ စိုပ်ဒေသဂှ် နကဵုက္ၜင် ပ္ဍဲအခိင်လဒေါဝ် ၁၅ ဗွဝ်ကၠံ မဒှ်အခိင် ဗဝ်တူဂြဳ မစဓလီု ကမၠောန်ဗၞိက်ၜဳ ပ္ဍဲကဵုဂၠးတိရ။ 

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၈၈ ဂှ် သကိုပ်ဗၞိက်ဗဝ်တူဂြဳ အာန်တဝ်နဳယဝ် António, Prior of Crato, သွံထောအ် အခေါင်ပဗၞိက် ပ္ဍဲကဵု ကြုင်ဂမ္ဗဳယျာ ကုသၟာဗၞိက်အင်္ဂလိက်တအ်ရ။ နကဵုဨကရာဇ်ဗြဴအဳလဳဇဗေတ်ပထမ (Queen Elizabeth I ) ပတိတ်ကဵု ဂရာန် သွက်ဂွံပဗၞက်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၁၈၊ ဨကရာဇ်အေန်ဂလာန် ဂျိမ် (King James I of England ) ပတိတ်ကဵု ဂရာန် ကုကမ္မဏဳအင်္ဂလိက် အခေါင်ပဗၞိက် ပ္ဍဲဂမ္ဗဳယျာ ကေုာံ သြင်ၜဳထဝ် (လၟုဟ် Ghana)။ အကြာသၞာံ ၁၆၅၁ ကဵု ၁၆၆၁ ဂှ် ဒၞာဲဒေသလ္ၚဵု ပ္ဍဲဂမ္ဗဳယျာဂှ် နွံသၟဝ်ကမ္မဏဳပဝ်လာန်-လေတ်တဝ်နဳယျာ နကဵု မရာန်ကေတ် နူကဵု ကောန်သၟိင်ဂျာမနဳ  (Prince Jacob Kettler)ရ။&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Yevstratyev|first=O|date=2018|title=Chronological Dating of the Duchy of Courland's Colonial Policy|url=https://www.lvi.lu.lv/lv/LVIZ_2018_files/3_numurs/O_Yevstratyev_Chronological_LVIZ_2018_3.pdf|pages=34–72}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190223074148/https://www.lvi.lu.lv/lv/LVIZ_2018_files/3_numurs/O_Yevstratyev_Chronological_LVIZ_2018_3.pdf |date=2019-02-23 }}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲအခိင်ကာလ အကြာ ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ ကဵု ၁၈ ဗွဝ်ကၠံဂှ် အေန်ပါယျာဗြိတိန် ကဵု အေန်ပါယျာပြင်သေတ် ပြံင်ဒၟံင် ရေင်သကအ် ညးဂှ်ဂွံပိုင်ပြဳ နကဵုပရေင်ဍုင်ကွာန်ကီု သီုကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ပ္ဍဲဒေသ ကြုင်ဂမ္ဗဳယျာ ကဵု ကြုသေနေဂါလ်ဂှ်ရ။ အေန်ပါယျာဗြိတိန် လုပ်သီကေတ် ဂမ္ဗဳယျာ နကဵုသကိုပ်ပၞာန် သြဂုတ်သတုသ် ကေပ္ပေလ် ( Augustus Keppel) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၅၈ ရ။ သၞာံ ၁၇၈၃ ဂှ် ကလိဂွံအာ ကြပ်အလုံမွဲ ကြုင်ဂမ္ဗဳယျာတုဲ ဆဒၞာဲဍောတ်တ် သြင်လပါ်သၟဝ်ကျာညိဂှ် သှ်ေဒၟံင် သၟဝ်ပြင်သေတ်ဖိုဟ်ရ။ စိုပ်သၞာံ ၁၈၅၆ ဂှ် ဗြိတိန် ပိုင်ဂွံအာ သီုဖအိုတ်ရ။ 

ပ္ဍဲအခိင် ပွိုင် ပိဗွဝ်ကၠံ မဒှ်အခိင် ကောန်ယူရောပ်တအ် မပဗၞိက်ဂှ် လၟိဟ်မၞိဟ် မပတိတ်သွံ နဒဒှ်ဍိက် နူကဵုဒေသဂှ် သီုဖအိုတ် ဒှ်ၜိုတ် ပိပြကောဋိကိုဋ်ရ။ အခိင်သၟာဗၞိက်မူသလေန်တအ် မပတိတ်ဍိက်ဂှ် လၟိဟ်ဂလိုင်လဵု မပတိတ်လဝ်ဂှ် တီကေတ်ဟွံမာန်ရ။ ဍိက်တအ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် သွံကဵု ပ္ဍဲဍုင်အာဖရိကတၞဟ်၊ ဍုင်ယူရောပ်တအ်ရ။ ဍိက်တအ်ဂှ် ပ္ကောံကေတ် နူကဵု ဂၠုဲပၞာန် ဟွံသေင်မဂး မအာရပ်တံင်ဂြဲနင် နူသ္ၚိညးတအ်ရ။
[[ဝှာင်:James_Island_and_Fort_Gambia.jpg|thumb|ဗီုတိ တကအ် ဂျောမ် James Island ကေုာံ ဒပ်ပၞာန်ဂမ္ဗဳယျာ (Fort Gambia)]]
ဍိက်မရပ်နင်လဝ်တအ်ဂှ် အာသွံ ပ္ဍဲယူရောပ် နဒဒှ် ဍိက်ကမၠောန် ပ္ဍဲ ၁၈ ဗွဝ်ကၠံဂှ် သီုကဵု အမေရိကသၟဝ်ကျာရ။ သၞာံ ၁၈၀၇ အင်္ဂလိက် ကၟာတ်လဒဵု ပရေင်သွံရာန်ဍိက် ပ္ဍဲကဵု အေန်ပါယျာညးတအ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် သီုဂစာန် ကၟာတ်လဒဵု ကမၠောန်သွံရာန်ဍိက် ပ္ဍဲဂမ္ဗဳယျာကီုရ။ ဆဂး ဟွံအံင်ဇၞး။ က္ၜင်ဍိက် မအာသွံ ပ္ဍဲအာဖရိကပလိုတ် ကေုာံ အမေရိကသၟဝ်ကျာတအ်ဂှ် ဒးကလေင်ပလံင်စွံ ပ္ဍဲဂမ္ဗဳယျာတုဲ ဍိက်တအ်ဂှ် ဖျေဟ်စွံ ပ္ဍဲကဵု တကအ်  MacCarthy Island ဗဒင်ကြုင်ဂမ္ဗဳယျာတုဲ ကဵုညးတအ် တန်တဴ ပ္ဍဲတကအ်ဂှ်ရ။&lt;ref name=&quot;xyz&quot;&gt;{{Cite journal|doi=10.2307/3060072|title=Guests of the Crown: Convicts and Liberated Slaves on Mc ''Carthy'' Island, the Gambia|pages=136–142|year=1994|author=Webb, Patrick|authorlink=Patrick Webb}}&lt;/ref&gt; ဗြိတိန် သြိုင်ဒပ်သၞေဟ်ဒပ်ပၞာန် ပ္ဍဲကဵု Bathurst (လၟုဟ် Banjul) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၁၆။ 

=== ကဝ်လဝ်နဳ (၁၈၂၁–၁၉၆၅) ===
ပ္ဍဲအခိင်ကိုပ်ကၠာဂှ် ပရေင်သၞောဝ်ဓဝ် အလဵုအသဳဗြိတိန်ဂှ် နွံပ္ဍဲ Sierra Leone။ စတမ်နူ သၞာံ ၁၈၈၈ ဂှ် ဂမ္ဗဳယျာ ဒှ်အာ ဍုင်ကဝ်လဳနဳတၞဟ်ခြာတုဲ ညးကော်စ ဗြိတိရှ်ဂမ္ဗဳယျာ (British Gambia)ရ။ စနူသၞာံ ၁၉၀၁ တုဲ ဂမ္ဗဳယျာ ကလိဂွံ ဂကောံပကင်ရင် ကေုာံ ဂကောံသၞောဝ်ဓရ် အပိုင်၊ စနူဂှ် ကတဵုဒှ်အာ ဍုင်မဂွံအခေါင်ပကင်ရင်အပိုင် (self-government)။ ပရေင်သွံရာန်ဍိက်ဂှ် ကၟာတ်လဒဵု ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၀၆။ &lt;ref&gt;Archer, Frances Bisset (1967) ''The Gambia Colony and Protectorate: An Official Handbook (Library of African Study)''. pp. 90–94. {{ISBN|978-0714611396}}.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲအခိင် ပၞာန်ဂၠးတိဒုတိယ ကောန်ပၞာန် နူကဵု ဂမ္ဗဳယျာ ပါလုပ် ပ္ဍဲဒပ်မဟာမိတ်။ ကောန်ပၞာန် နူဂမ္ဗဳယျာ ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် အာဗတိုက်လဝ် ကုဖေတ်သေတ်ဂျပေန် ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာတုဲ ဒးဒုင်သၠးလဝ် လမျီု ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဂိုဟ်စၟတ်သမ္တီ ကောန်ပၞာန်တအ်ဂှ် ကၠောန်လဝ် သုသာန်ပၞာန် ပ္ဍဲဍုင်ဖဇရာ (ဗဒါဲဍုင်ဇၞော် ဗင်ဂုလ်)။{{Citation needed|date=August 2019}}

ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိဒုတိယတုဲ ခၞံဗဒှ် ဥပဒေသဇိုင်တၟိတုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၂ ဂှ် ကၠောန်သဘင်ရုဲမာဲတုဲ အင်္ဂလိက် ပအပ်ကဵု ပရေင်ပကင်ရင်အပိုင်ပေင်င် ပ္ဍဲသၞာံဂတဂှ်ရ။{{Citation needed|date=August 2019}}
[[ဝှာင်:Gambia_1953_stamps_crop_6.jpg|thumb|Stamp with portrait of Queen Elizabeth II, 1953]]
ဂမ္ဗဳယျာ ကလိဂွံ ဍုင်သၠးပွး နူအင်္ဂလိက် ပ္ဍဲ ၁၈ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၉၆၅ နကဵု မပံင်ကောံလုပ် ပ္ဍဲဂကောံဍုင်ဓနသဟာယရ။

== ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ ==
ဍုင်ဂမ္ဗဳယျာ ကလိဂွံသၠးပွး နူသၟဝ်တဲအင်္ဂလိက် ပ္ဍဲ ၁၈ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၉၆၅။ နူ ၁၉၆၅ စဵုကဵု စိုပ် ၁၉၉၄ ဂှ် ဍုင်ဂှ် ဒှ်ဍုင် မဒ္ဂေတ် သၞောတ်ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဗၠးၜး ဗော်နာနာ (multi-party liberal democracy)။ အလဵုအသဳဂှ် ဒှ်အလဵုအသဳ သမတ ဒဝ်ဒါ ဇဝရာ (Dawda Jawara) ကေုာံ ဗော်ညး မဂွံယၟု ဗော်ညးဍုင်ကွာန်လညာတ်တၟိ (People's Progressive Party (PPP))။ ဆဂး ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲအခိင်ကာလဏအ် ဟွံမဲကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲတုဲ မကၠောန်ကဵု သဘင်ရုဲမာဲ ဗွဲမဗၠးၜးဂှ်လေဝ် ဟွံကတဵုဒှ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၄ ဒပ်ပၞာန်သီအဝဵုဍုင်တုဲ ဒပ်ပၞာန်ဒက်ပ္တန် ပရေင်ပကင်ရင်ဍုင် နကဵုယၟု ကံင်သဳဒပ်ပၞာန် စၟိန်ပြမာန်ဍုင် ယာယဳ (Armed Forces Provisional Ruling Council (AFPRC))။ ကြဴနူ ပၞာန်ပကင်ရင်ဍုင် ပွိုင်ၜါသၞာံတုဲ ခၞံကၠောန်ဗဒှ် ဥပဒေသဇိုင် ဗီုလဒက်ပတန်ဍုင် အာစိုပ်ဒတုဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၆ တုဲ က္ဍိုပ်သကိုပ်ကံင်သဳဒပ်ပၞာန်စၟိန်ပြမာန်ဍုင်ယာယဳ ယဟယာ ဇမ်မေဟ် (Yahya Jammeh) ဂွံဒုင် ခပတိုန် နဒဒှ် သမတဍုင်။ ညးပကင်ရင်ဍုင် နကဵုသၞောတ်တၠအဝဵု စဵုကဵုစိုပ် သဘင်ရုဲမာဲ ၂၀၁၆။ ပ္ဍဲသဘင်ရုဲမာဲဂှ် အဒမာ ဗာရ်ရောဝ် (Adama Barrow) ကလိဂွံ ဇမၞးမာဲ နကဵု အထံက်အပင် ဗော်ဒစဵုဒစးဂမၠိုင်ရ။

=== ဝင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ===
ပ္ဍဲခေတ် ဇဝရာ ပကင်ရင်ဍုင်ဂှ် နွံဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပန်ဗော်၊ ဗော်ပဳပဳပဳ၊ ဗော်ညဳသၟဟ် (United Party (UP)) ဗော်ဒဳမဝ်ကရေတ် (Democratic Party (DP)) ကေုာံ ဗော်ကောန်ဂရေတ်မူသလေန် (Muslim Congress Party (MCP))။ နကဵုဥပဒေသဇိုင် ၁၉၆၀ ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် ကၠတ်ထဝ်ညးဍုင်ကွာန်မွဲ (House of Representatives)၊ ဆဂး ပ္ဍဲသဘင်ရုဲမာဲ ၁၉၆၀ ဂှ် နကဵုဗော်လဵုလေဝ် ဟွံကလိဂွံ မာဲဂၠိုင်အိုတ်ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၁ ဂှ် သၟိင်ဂါပနာဗြိတိန် (British Governor) ရုဲစှ်ပတိုန် ညးဇၞော်ဗော်ညဳသၟဟ် (Pierre Sarr N'Jie) နဒဒှ် ဂဥုပ်ဝန်ဇၞော် (Chief Minister) သွက်ဂွံသှ်ပလး ပြသၞာဍုင်ရ။ ဆဂး နဲကဲဂှ် မၞိဟ်ဒးဂၞပ်စိုတ် အောန်တုဲ သၞာံဂတဂှ် ၁၉၆၂ ဂှ် ကလေင်ကၠောန် သဘင်ရုဲမာဲတၟိတုဲ ဗော်ပဳပဳပဳဂှ် ကလိဂွံမာဲလပါ်ဂၠိုင်တုဲ ဒက်ပတန်အလဵုအသဳပံင်ကောံ ကုဗော်ပံင်ကောံကောန်ဂရေတ်ဒဳမဝ်ကရေသဳ Democratic Congress Alliance (DCA; မဒှ်ဗော် မဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဗော် DP ကဵု MCP)ရ။ ညးတအ် သီုဘိက်ကော်ပၠုပ် ညးစၞးဗော်UP ပ္ဍဲအလဵုအသဳပံင်ကောံကီု ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၃ ဂှ်၊ ဆဂး စိုပ်သၞာံ ၁၉၆၅ ဂှ် နုက်တိတ် နူအလဵုအသဳရ။ 

ဗော်UP ဂှ် ဒှ်ဗော်ဒစဵုဒစး အဓိက၊ ဆဂး နူကဵုသၞာံ ၁၉၆၅ စဵုကဵုစိုပ် ၁၉၇၀ ဂှ် အဝဵုသြဇာ ဟွံမဲရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၅ ဂှ် ဗော် National Convention Party (NCP) ဒက်ပတန် နကဵု က္ဍိုပ်သကိုပ် Sheriff Mustapha Dibba တုဲ ဗော်ဏအ် ဒှ်ဗော်ဒစဵုဒစး အဓိက ကုဗော်ပဳပဳပဳရ။ နကဵုဗော်ပဳပဳပဳကီု သီုကဵုဗော်တၟိNCP ဂှ် လညာတ်ဂၠံင်တရဴ ပရေင်ဍုင်ကွာန် တုပ်ဒၟံင်ရေင်သကအ်တုဲ စိုပ်သၞာံ ၁၉၈၀တအ်ဂှ် ဗော်ဒစဵုဒစးတၟိမွဲ မဒှ်ဗော်လပါ်သဵုယှေဲလေတ် ဗော်ဒဳမဝ်ကရေသဳညးဍုင်ကွာန် သွက်ဗၠးၜး ကေုာံ ဝါဒသဵုယှေဲလေတ် (People's Democratic Organisation for Independence and Socialism (PDOIS) မံက်တိုန်ကၠုင်ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲသဘင်ရုဲမာဲ အကြာသၞာံ ၁၉၆၆ စဵုကဵု ၁၉၉၂ ဂှ် ဗော်ပဳပဳပဳ ဂှ် ကလိဂွံမာဲဂၠိုင်အိုတ်တုဲ ဇမၞးမာဲ စဵုကဵု ၅၅% ကဵု ၇၀%ရ။

ဟိုတ်နူ ဗော်မွဲဓဝ် ကလိဂွံလဝ် လၟိဟ်ခုင်ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲပါလဳမာန် သၞာံဗွဲမလအ်တုဲ ပ္ဍဲလက်ထက် သမတ ဇဝရာဂှ် ဂကောံမှာဇန်ဂမၠိုင် ဒးဒုင်ဖအောန်ဖျေဟ်၊ ဗော်ဒစဵုဒစးတအ် ဍိုန်လျတုဲ လ္ၚဵုဒးဒုင်ပလီုရ။ ဗော်ဒစဵုဒစးတအ် ဟိုတ်နူ အခက်အခုဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်တုဲ ဂွံဆက်ထိင်အာ ဗော်ဇကုဂှ်လေဝ် ဝါတ်ဂါတ်ကၠုင်၊ အလဵုအသဳဂှ် ထိင်လဝ် ဌာနပရိုင်တအ်၊ စဵုကဵု မရာန်ကေတ် မမာဲဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ ဟိုတ်နူဂှ်တုဲ ဗော်ဒစဵုဒစးတအ် စောဲဂဗုတ် စပ်ကဵု မရာန်မာဲ ပ္ဍဲဍုင်ဇၞော်ဗင်ဇုလ်ဂှ် နူကဵု ရုင်ဗစာ တးပါဲထောအ် ဂဗုတ်ဂှ်ရ။ 

ပ္ဍဲဂိတုဂျူလာင် ၁၉၉၄ ဂှ် နကဵုနဲကဲဆီပါ်ဍာ်ဇွောဝ် ဒပ်ပၞာန်သီအဝဵုဍုင်တုဲ အခေတ်ဇဝရာလေဝ် ရးအုပ်ကၠေအ်နိဂီုကီုရ။ ညးဇၞော် ကံင်သဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင်ယာယဳ ယဟယာ ဇမ်မေဟ် ပကင်ရင်ဍုင် နကဵု သၞောတ်တၠအဝဵု ပွိုင်ၜါသၞာံရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ်ဂှ် ဒးဒုင်ပလီုကၟာတ်လဝ်ရ။ စိုပ်သၞာံ ၁၉၉၆ ဂှ် ချူခၞံဗဒှ် ဥပဒေသဇိုင်တၟိတုဲ ဖန်ဇန်လဝ် ညံင်အခေါင်အရာ ဇမ်မေဟ် ဂွံဂွံအဝဵုဍုင်ရ။ သၞာံ ၁၉၉၆ ကၠောန်သဘင်ကေတ်ဆန္ဒ သွက်ဂွံ ပဒတန် ဥပဒေသဇိုင်ဂှ် မၞိဟ် ၇၀% ထံက်ဂလာန်တုဲ စိုပ်ဂိတုဒဳဇြေန်ပါ သၞာံ ၁၉၉၆ ဂှ် ဇမ်မေဟ် ဂွံဒှ် သမတဍုင်ရ။ ဆဂး ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် PDOIS မဒှ်ဗော်ကိုပ်ကၠာ ပၞာန်သီအဝဵုဂှ် ဒးဒုင်ကၟာတ်လဒဵုတုဲပၠန် ဝန်ဇၞော်တြေံတအ်ဂှ် ဟွံကဵုအခေါင် ပ္ဍဲဒၞာဲအလဵုအသဳရ။ 

ပ္ဍဲအခိင် ဇမ်မေဟ် ပကင်ရင်ဍုင်ဂှ် ဗော်ဒစဵုဒစးတအ် ဒကးပြးဒၟံင်ပၠန်တုဲ ဗော်တၟိမွဲ ဗော်ပံင်ကောံ သွက် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် (National Alliance for Democracy and Development (NADD)) ဒက်ပ္တန် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၅ ရ။ သမတဇမ်မေဟ် စကာ ဒပ်ဗၠာဲသၟိင်တုဲ ကဵုပရေင် ကရေပ်ဓရတ် လတူသၟာပရေင်ဍုင်ကွာန် နူကဵု ဗော်ဒစဵုဒစးတအ်ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ ကုဂကောံမှာဇန် မပတံ ဂကောံအခေါင်အရာမၞိဟ်၊ ဂကောံညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဂကောံပရိုင်တအ်ဂှ် ဒးဒုင် ဘပဠ ပကီုပရာပ် ကုသမတဇမ်မေဟ်ကီုရ။ ညးလ္ၚဵု ဒးထဍေင်ပတိတ် နူဍုင်၊ ညးလ္ၚဵု ဒးဒုင်ရပ် ဖျေဟ်ထံင်၊ ညးလ္ၚဵု ဒးဒုင်ဂစိုတ်၊ ညးလ္ၚဵုကၠေအ်ကၠက်အာရ။ ဥပမာ ဂစိုတ်ထောအ်အစာပရိုင် Deyda Hydara ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၄၊ ကွးဘာထ္ၜးဆန္ဒ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၀ ဂှ် ပန်ဂစိုတ်ထောအ် ဗွဲမဂၠိုင်၊ ဂစိုတ် မၞိဟ်ချဳဓရာင် သွက်အခေါင်အရာမၞိဟ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၃ တအ် ဒှ်တမ်ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ ဇမ်မေဟ် ကၟာတ်လဒဵု ဍဵုဍိုက် လတူဘာသာသအာင် မဟွံသေင် ကုမူသလေန်တအ်၊ စကာသၞောဝ်ဥပဒေ အတိုင်ပၟိက်စိုတ်ဇကုတအ် ဒှ်တမ်ရ။ 

ပ္ဍဲသဘင်ရုဲမာဲ ၂၀၁၆ ဂှ် သမတဇမ်မေဟ် ဒးဒုင်ကျအာမာဲ နကဵု အဒမာ ဗာရ်ရောဝ်၊ အဒမာ ကလိဂွံဇမၞး နကဵု အထံက်အပင် ဗော်ဒစဵုဒစးတၞဟ်တအ်ရ။ စိုပ်သၞာံ ၂၀၁၇ ဂှ် အဒမာ နုက်တိတ်ကဵု နူသမတတုဲ ဗာရ်ရောဝ် ဂွံညးဇမၞော်ဍုင် ပွိုင်ပိသၞာံရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/601994/Gambia_-_Pol_Opn_-_CPIN_-_v2_0.pdf|title=Gambia: Political opinion|date=March 2017}}&lt;/ref&gt; ဗဟဵု သွက်ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဍုင်နာက်ဂျေရိယာ (Nigerian Centre for Democracy and Development) ဟီု ဒဒှ်ရ သမတဗာရ်ရောဝ်ဝွံ ဒးဂစာန်ကၠောန် ညံင်ဂွံကလေင်ဗၟံက်ပတိုန် ဓဝ်ပတှ်ေမှာဇန် လတူအလဵုအသဳတအ်ရ။ နွံပၟိက် ဒက်ပတန် ဓဝ်ၜိုဟ်လလံ ပ္ဍဲဒေသရးဂမၠိုင်၊ တုဲပၠန် ကောန်ဂကူ ကောန်ဍုင်အရင်ဂမၠိုင် ညံင်ဂွံဇၞော်မောဝ်ဂှ်လေဝ် ဒးကၠောန်ကီုရ။ ပ္ဍဲဂိတု ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၁၇ ဂှ် မၞိဟ်ထံက်ဂလာန် သမတတြေံဇမ်မေဟ် ၅၁ တၠ ဟိုတ်နူ ပထုဲပထံင် ပပရေအ် ကုညးမထံက်ဂလာန်ဗာရ်ရောဝ်ရ။&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://cddwestafrica.org/wp-content/uploads/2017/09/democratictransitioninthegambia.pdf|title=Democratic Transition in the Gambia: The Burden of Leadership and Consolidation|date=2017|accessdate=2019-12-17|archivedate=2018-06-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180615004701/http://cddwestafrica.org/wp-content/uploads/2017/09/democratictransitioninthegambia.pdf}}&lt;/ref&gt;

=== ပရေင်ဆက်ဆောံ ဍုင်သအာင် ===
[[ဝှာင်:Yahya_Jammeh_with_Obamas_2014.jpg|thumb|Yahya Jammeh and Mrs. Zeineb Jammeh with Barack and Michelle Obama in the White House, August 2014]]
ဍုင်ဂမ္ဗဳယျာဂှ် ပ္ဍဲအခိင် မကလိဂွံဗၠးၜးတၟိတၟိ လက်ထက် သမတဇဝရာဂှ် ဒ္ဂေတ်သၞောတ်မမံင်လဒေါဝ် ဟွံဗက်စ လပါ်တေအ် လပါ်ဏအ်ရ။ ဆဂး ပရေင်ဆက်စၠောအ်ညးတအ်ဂဟ် ကြပ်ကဵု အင်္ဂလာန်၊ သေနေဂါလ် ကေုာံ ဍုင်အာဖရိကတၞဟ်တအ်ရ။ ဂျူလာင် ၁၉၉၄ ပၞာန်သီအဝဵုတုဲ ပရေင်ဆက်ဆောံ ဂမ္ဗဳယျာ ကုဍုင်ရးပလိုတ်တအ်ဂှ် ဍိုန်လျစှ်ေအာ ဗွဲတၟေင် ကုလသမဂ္ဂရ။ စဵုကဵု သၞာံ ၂၀၀၂ ဂှ် ဟွံကလိဂွံ အရီုအဗင် ပရေင်မၞိဟ် နူကုလသမဂ္ဂ နကဵုကဏ္ဍ ၅၀၈ (Section 508 of the Foreign Assistance Act) ရ။ ကြဴနူ သၞာံ ၁၉၉၅ သမတဇမ်မေဟ် ဆက်မိတ် ကုဍုင်တၠအဝဵုဂမၠိုင် မပ္တံ ဍုင်လဳဗယျာ၊ ဍုင်ဂျူပါရ။ ဟိုတ်နူ ဆက်ဒးမိတ် ကုထာဲဝါန်တုဲ ကြုက်ထပိုတ်ထောအ်အဆက် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၅ တုဲ စိုပ်သၞာံ ၂၀၁၆ ဂှ် ကလေင်ဒက်ပတန် အဆက်ရေင်သကအ်ပၠန်ရ။ 

ဍုင်ဂမ္ဗဳယျာဂှ် ၜိုန်ရ ပရေင်ပလံင်မၞိဟ်စၞး (ကလုတ်) ကုဍုင်သအာင်ဂှ် နွံအောန်ကီုလေဝ် ပ္ဍဲကဵု ဆက်မိတ် ကုဂကောံဂၠးတိဂှ် ဗွဲတၟေင် ဍုင်အာဖရိကပလိုတ်တအ် ကေုာံ ဍုင်အေဿလာမ်ဂမၠိုင် ချဳဓရာင် ပါလုပ် ဗွဲကတိုင်ကမဟ်ရ။ နဒဒှ် ကောန်ဂကောံ ဂကောံဓနသဟာယ အာဖရိကပလိုတ် (Economic Community of West African States (ECOWAS))မွဲဂှ် ဂမ္ဗဳယျာ ပါလုပ် ပ္ဍဲအရာ မပသောင်ပြသၞာ ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင် ပ္ဍဲလိဗိယျာ၊ ဍုင် Sierra Leone ကေုာံ ပါလုပ် ပ္ဍဲပၞာန်မင်မဲၜိုဟ်လလံ (community's ceasefire monitoring group (ECOMOG) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၀ ကေုာံ (ECOMIL) ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၃ ရ။

ပ္ဍဲကဵု ကိစ္စပရေင်ကယျာန်ဓဝါတ် Guinea-Bissau ကေုာံ ဍုင်ဝုဟ်ဒိုဟ် သေနေဂါလ်ဂှ်လေဝ် ဂမ္ဗဳယျာ ပါလုပ်လဝ် ပ္ဍဲအရာမပသောင်ပြသၞာတအ်ကီုရ။ 

နူကဵု ဂကောံဍုင်ဓနသဟာယ (Commonwealth of Nations)ဂှ် စတမ် နူအံက်တဝ်ပါ ၃၊ ၂၀၁၃ ဂှ်တုဲ ဍုင်ဂမ္ဗဳယျာ နုက်တိတ်လဝ်ရ။ ညးတအ်ဟီု နကဵု ဂမ္ဗဳယျာ ကုဂကောံမဒက်ပတန်လဝ် နူဍုင်ကဝ်လဝ်နဳ မဒှ်ဂကောံကဝ်လဝ်နဳခေတ်တၟိတအ်ဂှ် နကဵု ဂမ္ဗဳယျာ ဟွံဆက်ပံင်ရ။ ဆဂး စိုပ်လက်ထက် သမတတၟိဂှ် ပ္ဍဲကဵု ကောန်ဂရက် မကၠောန်ဗဒှ် ၂၂ ဇာန်နဝါရဳ ၂၀၁၈ ဂှ် ညးတအ် ညာတ်မိက်တုဲ ၈ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၁၈ ဂှ် ဂွံကလေင်ဒှ် ကောန်ဂကောံ ဂကောံဍုင်ဓနသဟာယ ပၠန်ရ။

=== စရင် မလုပ်လဝ် ပ္ဍဲဂကောံဂၠးကဝ်ဂမၠိုင် ===

* Commonwealth of Nations
* Economic Community of West African States (ECOWAS)
* Organization of Islamic Cooperation&lt;ref name=&quot;oicmems&quot;&gt;{{Cite web|title=Member States|url=http://www.oic-oci.org/states/?lan=en|accessdate=2019-12-17|archivedate=2017-06-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170609063319/http://www.oic-oci.org/states/?lan=en}}&lt;/ref&gt;
* United Nations
* African Union&lt;ref name=&quot;AUmem&quot;&gt;{{Cite web|title=Member States|url=https://au.int/en/memberstates|accessdate=2019-12-17|archivedate=2017-11-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171107025239/https://au.int/en/memberstates}}&lt;/ref&gt;

=== ခရိုင် မပကင်ရင်ဂမၠိုင် ===
{{Stack|[[File:Gambia-LGAmap.png|500px|အလဵုအသဳဒေသ ဍုင်ဂမ္ဗဳယျာ]]}}
{| class=&quot;sortable wikitable plainrowheaders&quot;
|+Administrative divisions
! scope=&quot;col&quot; |Name
! scope=&quot;col&quot; |Area (km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! scope=&quot;col&quot; |Population Census 2003
! scope=&quot;col&quot; |Population Census 2013&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(provisional)
! scope=&quot;col&quot; |Capital
! scope=&quot;col&quot; |Number&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;of&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Districts
|-
! scope=&quot;row&quot; |Banjul (Capital City)
| align=&quot;right&quot; |12.2
| align=&quot;right&quot; |35,061
| align=&quot;right&quot; |31,301
|Banjul
| align=&quot;right&quot; |3
|-
! scope=&quot;row&quot; |Kanifing
| align=&quot;right&quot; |75.6
| align=&quot;right&quot; |322,735
| align=&quot;right&quot; |382,096
|Kanifing
| align=&quot;right&quot; |1
|-
! scope=&quot;row&quot; |'''Brikama &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(formerly Western)'''
| align=&quot;right&quot; |1,764.3
| align=&quot;right&quot; |389,594
| align=&quot;right&quot; |699,704
|Brikama
| align=&quot;right&quot; |9
|-
! scope=&quot;row&quot; |Mansa Konko &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(formerly Lower River)
| align=&quot;right&quot; |1,628.0
| align=&quot;right&quot; |72,167
| align=&quot;right&quot; |82,381
|Mansakonko
| align=&quot;right&quot; |6
|-
! scope=&quot;row&quot; |Kerewan &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(formerly North Bank)
| align=&quot;right&quot; |2,255.5
| align=&quot;right&quot; |172,835
| align=&quot;right&quot; |221,054
|Kerewan
| align=&quot;right&quot; |7
|-
! scope=&quot;row&quot; |Kuntaur &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(formerly the western half &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;of Central River Division)
| align=&quot;right&quot; |1,466.5
| align=&quot;right&quot; |78,491
| align=&quot;right&quot; |99,108
|Kuntaur
| align=&quot;right&quot; |5
|-
! scope=&quot;row&quot; |Janjanbureh &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(formerly the eastern half &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;of Central River Division)
| align=&quot;right&quot; |1,427.8
| align=&quot;right&quot; |107,212
| align=&quot;right&quot; |126,910
|Janjanbureh
| align=&quot;right&quot; |5
|-
! scope=&quot;row&quot; |Basse &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(formerly Upper River)
| align=&quot;right&quot; |2,069.5
| align=&quot;right&quot; |182,586
| align=&quot;right&quot; |239,916
|Basse Santa Su
| align=&quot;right&quot; |7
|-
! scope=&quot;row&quot; |'''Total Gambia'''
| align=&quot;right&quot; |10,689
| align=&quot;right&quot; |1,360,681
| align=&quot;right&quot; |1,882,450
|Banjul
| align=&quot;right&quot; |43
|}

== See also ==
{{Portal|Gambia}}

* Outline of the Gambia
* Index of Gambia-related articles

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}

; General information

* [http://www.accessgambia.com/information/ Gambia Guide] – Comprehensive information
* [http://www.gambia.dk/press/ Gambia Daily news] – Daily news from the Gambia through various media sources
* [http://www.gambia.dk/gam.html The Gambia] – A comprehensive website about the Gambia
* &quot;The Gambia&quot;. The World Factbook. Central Intelligence Agency.
* [https://web.archive.org/web/20080607084848/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/gambia.htm The Gambia] from ''UCB Libraries GovPubs''
* The Gambia at Curlie
* [https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13376517 The Gambia] from the BBC News
* {{Wikiatlas|The Gambia}}
* {{osmrelation-inline|192774}}
* [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=GM Key Development Forecasts for the Gambia] from International Futures

; Tourism

* [http://www.visitthegambia.gm/ Visit the Gambia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100114003822/http://www.visitthegambia.gm/ |date=2010-01-14 }} – The official website of the Gambia Tourism Board.
* [http://www.gambiabirdguide.net Birdwatching in the Gambia] – Website about Birdwatching in the Gambia including photo galleries of Gambian birds

; Trade
[[ကဏ္ဍ:ရးနိဂီု]]
[[ကဏ္ဍ:BEHM]]</text>
      <sha1>psj45gd2t1kosnp1gn96hxw9j4omo1r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:Country data Sweden</title>
    <ns>10</ns>
    <id>1822</id>
    <revision>
      <id>56309</id>
      <parentid>44549</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T09:26:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>28</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing Naval_Ensign_of_Sweden.svg with [[File:Naval_ensign_of_Sweden.svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR6|Criterion 6]].).</comment>
      <origin>56309</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="990" sha1="68hno2tklko6pdp5nyhl9owmaqnu0uo" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|country showdata&lt;/noinclude&gt;}}}
| alias = Sweden
| flag alias = Flag of Sweden.svg
| flag alias-army = Naval ensign of Sweden.svg
| flag alias-air force =Naval ensign of Sweden.svg
| flag alias-1562 = Flag of Sweden (1562–1650).svg
| border-1562 =
| flag alias-1818 = Swedish and Norwegian merchant flag 1818-1844.svg
| flag alias-1844 = Swedish civil ensign (1844–1905).svg
| flag alias-naval = Naval ensign of Sweden.svg
| flag alias-naval-1844 = Naval Ensign of Sweden (1844-1905).svg
| flag alias-naval-1815 = Ensign of Sweden and Norway (1815–1844).svg
| link alias-army = Swedish Army
| border-army=
| border-air force=
| link alias-air force = Swedish Air Force
| border-naval =
| link alias-naval = Swedish Navy
| size = {{{size|}}}
| name = {{{name|}}}
| altlink = {{{altlink|}}}
| altvar = {{{altvar|}}}
| variant = {{{variant|}}}
&lt;noinclude&gt;
| var1 = 1562
| var2 = 1818
| var3 = 1844
| var4 = naval-1844
| var5 = naval-1815
| redir1 = SWE
&lt;/noinclude&gt;
}}</text>
      <sha1>68hno2tklko6pdp5nyhl9owmaqnu0uo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:Country data Spain</title>
    <ns>10</ns>
    <id>1954</id>
    <revision>
      <id>56311</id>
      <parentid>44107</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T13:59:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>28</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing Flag_of_the_First_Spanish_Republic.svg with [[File:Flag_of_Spain_(1873–1874).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]]).</comment>
      <origin>56311</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1541" sha1="5tie5rbh8vcczctzm1c7e0zbg2wa3tz" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|country showdata&lt;/noinclude&gt;}}}
| alias = Spain
| flag alias = Flag of Spain.svg
| flag alias-1506 = Flag of Cross of Burgundy.svg
| flag alias-1701 = Bandera de España 1701-1760.svg
| flag alias-1748 = Bandera de España 1748-1785.svg
| flag alias-1785 = Flag of Spain (1785–1873, 1875–1931).svg
| flag alias-1873 = Flag of Spain (1873–1874).svg
| flag alias-1874 = Flag of Spain (1785–1873, 1875–1931).svg
| flag alias-1931 = Flag of Spain (1931–1939).svg
| flag alias-1936 = Bandera del bando nacional 1936-1938.svg
| flag alias-1938 = Flag of Spain (1938–1945).svg
| flag alias-1945 = Flag of Spain (1945–1977).svg
| flag alias-1977 = Flag of Spain (1977–1981).svg
| flag alias-civil = Flag of Spain (civil).svg
| flag alias-civil-1785 = BandMercante1785.svg
| flag alias-navy=Naval Jack of Spain.svg
| link alias-navy=Spanish Navy
| flag alias-marines=Naval Jack of Spain.svg
| link alias-marines=Spanish Navy Marines
| link alias-army = Spanish Army
| link alias-naval = Spanish Navy
| link alias-basketball = Spain {{{mw|men's}}} national {{{age|}}} basketball team
| size = {{{size|}}}
| name = {{{name|}}}
| altlink = {{{altlink|}}}
| variant = {{{variant|}}}
&lt;noinclude&gt;
| var1 = 1506
| var2 = 1701
| var3 = 1748
| var4 = 1785
| var5 = 1873
| var6 = 1874
| var7 = 1931
| var8 = 1936
| var9 = 1938
| var10 = 1945
| var11 = 1977
| var12 = civil
| var13 = civil-1785
| redir1 = ESP
| redir2 = SPA
| related1 = Spanish Republic
| related2 = Spanish State
| related3=Francoist Spain
&lt;/noinclude&gt;
}}</text>
      <sha1>5tie5rbh8vcczctzm1c7e0zbg2wa3tz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အေန်သတဳကျုတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2271</id>
    <revision>
      <id>56328</id>
      <parentid>55896</parentid>
      <timestamp>2026-07-22T02:22:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>56328</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20239" sha1="eumobyhwbr28y7dj45feo76lr7iuiyy" xml:space="preserve">'''အေန်သတဳကျုတ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Institute'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂကောံ ဟွံသေင်မ္ဂး ဌာန မဒက်ပတန် လဝ် နကဵု တင်ရန်တၟအ် မချိုတ်ပၠိုတ် မွဲမွဲ သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် မဆေင်ကဵု ပရေင်ပညာ၊ ပရေင်သုတေသန၊ သိပ္ပံ၊ ယေန်သၞာင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ကမၠောန် ပရဝ်ဖေတ်ယှေန်နယ် တအ် ရ။ လဆောဝ်မ္ဂး အေန်သတဳကျုတ် တအ်ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ ဗတောန် ပညာ ကဆံင်သၠုင် မတုပ် ညံင်ရဴ တက္ကသိုလ် ကီုလေဝ်၊ ဗွဲမဂၠိုင် ဍေဟ်တအ် အာရီုစွံ လတူ ဘာသာရပ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကဏ္ဍ သုတေသန မွဲမွဲ ဗွဲမနက်သြိုဟ် ရ။&lt;ref name=&quot;oed&quot;&gt;{{cite book |last=Oxford |first=University Press |title=Oxford English Dictionary: Definition of Institute |publisher=Oxford University Press |year=2010 |pages=850}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ အေန်သတဳကျုတ် ဂမၠိုင် ဝွံ နွံကဵု အခန်းကဏ္ဍ အဓိက သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပတိုန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ကွတ်ပညာ၊ ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် အလုံ ဂၠးတိ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ လဒက်ပတန်၊ ဝင်၊ ကေုာံ ဂကူ အေန်သတဳကျုတ် နာနာ သာ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Massachusetts_Institute_of_Technology_logo.svg|thumb|right|250px|တဆိပ် တက္ကသိုလ် အေန်သတဳကျုတ် ကွတ်ပညာ မာတ်သာချူးသေတ် (MIT) မဒှ် အေန်သတဳကျုတ် မပြာကတ် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;အေန်သတဳကျုတ်&quot; ဝွံ ဒှ် ဝေါဟာရ မစၞးပြု ကု ဂကောံ (Organization) မနွံကဵု တိုင်ပ္ကဴ လ္ၚတ်၊ ဗတောန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး သုတေသန ရ။ လညာတ် သဇိုင် ဍေဟ်ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ညးမနွံကဵု ပညာ ကေုာံ တၠပညာ တအ် ကောံသၟဟ် တုဲ သောင်ကလး ပြသၞာ တၟေင်င်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး မင်မဲ ထိင်ဒဝ် လညာတ် ပညာ ဇမ္ၚောဲ ရ။ 

တၞဟ်ခြာ နူကဵု [[တက္ကသိုလ်]] (University) မဗတောန် ပညာ နာနာ သာ် လှဲလှဲလးလး ဂှ်၊ အေန်သတဳကျုတ် ဗွဲမဂၠိုင် အာရီုစွံ (Focus) လတူ ကဏ္ဍ မွဲမွဲ ဓဝ် ရ။ ဥပမာ - အေန်သတဳကျုတ် ကွတ်စက်၊ အေန်သတဳကျုတ် ဂဳတ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး အေန်သတဳကျုတ် ပရေင်ယေန်သၞာင် တအ် ဒှ်တမ် ရ။ ယၟု &quot;အေန်သတဳကျုတ်&quot; ဏအ် လဆောဝ်မ္ဂး ညးတအ် စကာ နဒဒှ် တံင်ဂမၠိုင် (Synonym) ကု ဌာန သုတေသန (Research center) လေဝ် နွံ ကီု ရ။

== ၂။ ရိုဟ်ကၞက် ဝေါဟာရ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ဝေါဟာရ အင်္ဂလိက် &quot;Institute&quot; ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် လေတ္တေန် (Latin) မဟီုလဝ် ''institutum'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;အရာ မဒက်ပတန် လဝ်&quot; (facility or habit) တုဲ၊ ရိုဟ်ကၞက် တမ် ဍေဟ် ဂှ် ကၠုင်နူ ကြိယာ ''instituere'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;သွက်ဂွံ သြိုင်ခၞံ၊ ဒက်ပတန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဗတောန် ပညာ&quot; ရ။&lt;ref name=&quot;barnhart&quot;&gt;{{cite book |last=Barnhart |first=R. K. |title=Chambers Dictionary of Etymology |publisher=Chambers |year=1988 |pages=531}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ဝင် ဂၠးတိ၊ လညာတ် ဂကောံ မတုပ် ညံင် အေန်သတဳကျုတ် ဝွံ စကတဵုဒှ် ကၠုင်လဝ် နူကဵု ခေတ် ဂရိတ် တြေံ တေအ် ရ။ ဥပမာ - ပညာသဘာဝ [[ပလေတဝ်]] (Plato) ဒက်ပတန် လဝ် အကယ်ဒမဳ (Academy of Athens) မဒှ် ဒၞာဲ လ္ၚတ် ပညာ ဒဿန ကေုာံ သင်္ချာ ရ။ စိုပ် ခေတ် ဗွဝ်ကၠံ ၁၈ ကဵု ၁၉ ပ္ဍဲ ရးဥရောပ ဂှ်၊ ဌာန သုတေသန ကေုာံ သိပ္ပံ ဂမၠိုင် ကတဵုဒှ် ကၠုင် တုဲ၊ ညးတအ် စကာ ယၟု &quot;အေန်သတဳကျုတ်&quot; သွက်ဂွံ စၞးပြု ကု ဂကောံ မလ္ၚတ် သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ ရ။

== ၃။ ဂကူ အေန်သတဳကျုတ် ဂမၠိုင် (Types of Institutes) ==
အေန်သတဳကျုတ် တအ်ဝွံ နွံကဵု ဂကူ နာနာ သာ် မဒက်ပတန် လဝ် အတိုင် တင်ရန်တၟအ် ဍေဟ်တအ် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ သ္ၚိအင် ထ္ၜး ဂကူ အေန်သတဳကျုတ် အဓိက ၄ သာ်
|-
! ဂကူ အေန်သတဳကျုတ်
! တင်ရန်တၟအ် အဓိက
! ဥပမာ
|-
| '''အေန်သတဳကျုတ် ပညာ''' (Educational)
| သွက်ဂွံ ဗတောန် ပညာ ကေုာံ ကဵု တဆိပ်ကြာ တက္ကသိုလ်။
| [[အေန်သတဳကျုတ် ကွတ်ပညာ မာတ်သာချူးသေတ်]] (MIT)
|-
| '''အေန်သတဳကျုတ် သုတေသန''' (Research)
| သွက်ဂွံ ဂၠာဲဆဵု လညာတ် ပညာ တၟိ ကေုာံ စမ်ၜတ် သိပ္ပံ။
| [[အေန်သတဳကျုတ် ဇဳဝဗေဒ သာ့က်]] (Salk Institute)
|-
| '''အေန်သတဳကျုတ် ပရဝ်ဖေတ်ယှေန်နယ်''' (Professional)
| သွက်ဂွံ မင်မဲ စၟတ်သမ္တီ ကဆံင် ကမၠောန် မွဲမွဲ။
| [[အေန်သတဳကျုတ် အေန်ဂျေန်နဳယာ]] (IEEE)
|-
| '''အေန်သတဳကျုတ် အလဵုအသဳ''' (Governmental)
| ဒက်ပတန် နကဵု အလဵုအသဳ သွက် ပရေင်ထတ်ယုက် ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောတ်ဝ်။
| [[အေန်သတဳကျုတ် ပရေင်ထတ်ယုက် ကၟိန်ဍုင်]] (NIH)
|}

== ၄။ အေန်သတဳကျုတ် ပရေင်ပညာ (Educational Institutes) ==
အေန်သတဳကျုတ် ပရေင်ပညာ (Educational institutes) ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ ဌာန မကဵု ပညာ ကဆံင်သၠုင် မတုပ် ညံင် တက္ကသိုလ် ရ။ ဆဂး ဍေဟ်တအ် ဗွဲမဂၠိုင် အာရီုစွံ လတူ ကဏ္ဍ သိပ္ပံ (Science)၊ ကွတ်စက် (Engineering) ကေုာံ ကွတ်ပညာ (Technology) ရ။ 

ဥပမာ မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် MIT ကေုာံ Caltech ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ရ။ အေန်သတဳကျုတ် သာ်ဏအ် နွံကဵု သၞောတ် ဗတောန် မနက်သြိုဟ် တုဲ၊ ပရေင်သုတေသန ကေုာံ ပရေင်ဗတောန် ပညာ ၜါဏအ် ကၠောန် အာ မွဲစွံ (Research-driven education) ရ။ ကွးဘာ တအ် လ္ၚတ် ပညာ နကဵု ပရေင်စမ်ၜတ် ဇေတ်တ် (Practical experiments) လတူ နူ မလ္ၚတ် လိက် သၟး ရ။&lt;ref name=&quot;vest&quot;&gt;{{cite book |last=Vest |first=C. M. |title=Pursuing the Endless Frontier: Essays on MIT and the Role of Research Universities |publisher=MIT Press |year=2004 |pages=30-45}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ အေန်သတဳကျုတ် သုတေသန (Research Institutes) ==
အေန်သတဳကျုတ် သုတေသန (Research institutes) ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် သုတေသန (Research and Development - R&amp;D) သက်သက် ရ။ ညးတအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံဗတောန် ကွးဘာ (ဝါ) ဟွံကဵု တဆိပ်ကြာ ဘာ၊ ဆဂး ညးတအ် ပံင်ကောံ ကု တက္ကသိုလ် တအ် တုဲ ကၠောန် ကမၠောန် ရ။ 

အေန်သတဳကျုတ် ဏအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် သဘာဝ၊ သိပ္ပံ၊ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ရ။ ဥပမာ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် သုတေသန အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ ယေန်သၞာင် မ္ဂး အေန်သတဳကျုတ် သုတေသန အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ ယေန်သၞာင် အာရှ (RILCA) ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် မဟိဒေါန် ဍုင်သေံ တအ်ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ အဓိက သွက် ပရေင်လ္ၚတ် ယေန်သၞာင် ဂၠိုင်ကဵုဂကူ (Multicultural studies) တုဲ ဍေဟ်တအ် မင်မဲ မသီသိပ် အခိုက်အလိုက် ဂကူ မဍောတ်သွတ် တအ် ရ။ 

== ၆။ အေန်သတဳကျုတ် ပရဝ်ဖေတ်ယှေန်နယ် ကေုာံ ကမၠောန် (Professional Institutes) ==
ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ ကမၠောန် (Professions) မပ္တံကဵု အေန်ဂျေန်နဳယာ၊ စရင်အင်၊ ကေုာံ ဂဥုဲ တအ်ဂှ်၊ နွံကဵု အေန်သတဳကျုတ် မထိင်ဒဝ် ကဆံင် သၞောတ်ဝ် ကမၠောန် (Professional bodies/institutes) ရ။ 

ဂကောံ တအ် ဏအ် မပ္တံကဵု [[အေန်သတဳကျုတ် အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ ကေုာံ အီလက်ထရွန်းနစ်]] (IEEE) တအ်ဝွံ -
* ဖန်ဗဒှ် သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ (Standards) သွက် ကမၠောန်။
* ကဵု တဆိပ်ကြာ လေန်သေန် (Licensing and Certification) ကု ညးမကၠောန် ကမၠောန်။
* ကၠောန် သဘင်သဳကၠဳ (Conferences) သွက်ဂွံ လလောင်တြး ကွတ်ပညာ တၟိ။

== ၇။ အေန်သတဳကျုတ် အလဵုအသဳ ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ (Government and Standard Institutes) ==
အလဵုအသဳ တအ် လေဝ် ဒက်ပတန် လဝ် အေန်သတဳကျုတ် သွက်ဂွံ ရီုဗင် ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဍုင် ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် ကီု ရ။ အေန်သတဳကျုတ် တအ်ဏအ်ဝွံ ကၠောန် သုတေသန သွက်ဂွံ ထံက်ပင် ပရေင်ဖန်ဇန် သၞောဝ် (Policy making) ရ။

ဥပမာ ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် မ္ဂး [[အေန်သတဳကျုတ် ပရေင်ထတ်ယုက် ကၟိန်ဍုင်]] (National Institutes of Health - NIH) ဂှ် ဒှ် ဂကောံ သုတေသန ဂဥုဲ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ဍေဟ်တအ် ကဵု သြန်ဘဏ္ဍာ ကု တၠပညာ သုတေသန တအ် သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ဂဥုဲ လွဳ ယဲ မပ္တံကဵု ကေန်သာ ကေုာံ ယဲ အေက်ချ်အာင်ဗဳ (HIV) ရ။&lt;ref name=&quot;nih&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.nih.gov/about-nih/what-we-do |title=What We Do |publisher=National Institutes of Health (NIH) |date=2021 |access-date=2023-01-15 |accessdate=2026-07-10 |archivedate=2025-06-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250601050238/https://www.nih.gov/about-nih/what-we-do }}&lt;/ref&gt;

== ၈။ လဒက်ပတန် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် (Structure and Administration) ==
အေန်သတဳကျုတ် ဗွဲမဂၠိုင် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု လဒက်ပတန် မတုပ် ရေင်သကအ် ရ -
* '''ဂကောံ ဘုတ် အုပ်ဓုပ် (Board of Directors/Trustees):''' ဒှ် ဂကောံ မစွံ တင်သ္ဂုတ်သွာတ် အဓိက ကေုာံ ဂၠာဲ သြန်ဘဏ္ဍာ သွက် အေန်သတဳကျုတ်။
* '''ညးစၟတ်ကမၠောန် (Director/President):''' ဒှ် မၞိဟ် မအုပ်ဓုပ် ကမၠောန် လၟိုန်တ္ၚဲ။
* '''တၠပညာ သုတေသန (Researchers/Fellows):''' ဒှ် မၞိဟ် မကၠောန် သုတေသန၊ ချူ လိက်ပရေင်၊ ကေုာံ ဗတောန် ပညာ။
* '''သြန်ဘဏ္ဍာ (Funding):''' အေန်သတဳကျုတ် တအ် ကလိဂွံ သြန် နူကဵု အလဵုအသဳ၊ ဂကောံ သြန်ဒါန် (Foundations)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ပံင်ကောံ ကု ကမ္ပဏဳ ပိုန်ဒြပ် (Industry partnerships) ရ။

== ၉။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂကောံမၞိဟ် (Impact on Society and Development) ==
အေန်သတဳကျုတ် တအ်ဝွံ ဒှ် &quot;က္ဍဟ်&quot; သွက် ဂကောံမၞိဟ် ခေတ်တၟိ ရ။ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု နူကဵု အေန်သတဳကျုတ် တအ် ပကဵု ညံင် ဂွံ ခၞံဗဒှ် ကွတ်ပညာ တၟိ၊ ဂဥုဲ တၟိ၊ ကေုာံ သၞောတ်ဝ် မခိုဟ် တိုန် ရ။

ဥပမာ - အေန်သတဳကျုတ် ပရေင်သုတေသန ကောန်ပျူတာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၀ တအ် ဂှ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် သဇိုင် သွက် အင်တာနက် (Internet) မပိုယ် စကာ ဒၟံင် လၟုဟ် ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ အေန်သတဳကျုတ် မဆေင်ကဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Think tanks) တအ်ဝွံ ကဵု ကသပ် ကု အလဵုအသဳ ညံင်ဂွံ ဖန်ဇန် သၞောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ဂီုကၠီု ဍုင် မာန် ရ။

== ၁၀။ အေန်သတဳကျုတ် မပြာကတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (Famous Institutes in the World) ==
ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိ ဏအ်၊ နွံကဵု အေန်သတဳကျုတ် မပြာကတ် ကေုာံ မနွံကဵု သြဇာ ဗွဲမဂၠိုင် ရ -
* '''[[ဂကောံ မက်စ် ပလာန်]] (Max Planck Society):''' ပ္ဍဲ ဍုင်ဂျာမနဳ။ ဒှ် ဂကောံ အေန်သတဳကျုတ် သုတေသန သိပ္ပံ မဇၞော်အိုတ် တုဲ ကလိဂွံ လာပ် နဝ်ဗဴ ဂၠိုင်အိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;maxplanck&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.mpg.de/about-us |title=About the Max Planck Society |publisher=Max Planck Society |date=2022 |access-date=2023-01-15}}&lt;/ref&gt;
* '''[[အေန်သတဳကျုတ် ပါသချာ]] (Institut Pasteur):''' ပ္ဍဲ ဍုင်ပြင်သေတ်။ ပြာကတ် ပ္ဍဲ လပါ် သုတေသန ယဲကပ် ကေုာံ ကာကွယ် ဗက်သေန်။
* '''[[အေန်သတဳကျုတ် ပရေင်လ္ၚတ် ကဆံင်သၠုင်]] (Institute for Advanced Study - IAS):''' ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (Princeton)။ ဒှ် ဒၞာဲ အာလ်ဗတ် အာင်သတာင် မကၠောန် ကၠုင် လဝ် ကမၠောန် သုတေသန လက္ကရဴ အိုတ် ရ။
* '''[[အေန်သတဳကျုတ် ရူပဗေဒ သဳအိုရဳ ပေရဳမဳတာ]] (Perimeter Institute for Theoretical Physics):''' ပ္ဍဲ ဍုင်ကနေဒါ။ ဒှ် ဌာန သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ရူပဗေဒ ကွမ်တမ် ကေုာံ စက္ကဝါ မပြာကတ် မွဲ ရ。

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[တက္ကသိုလ်]] (University)
* [[ဂကောံ]] (Organization)
* [[ပရေင်သုတေသန]] (Research)
* [[အေန်သတဳကျုတ် ကွတ်ပညာ မာတ်သာချူးသေတ်]] (Massachusetts Institute of Technology)

{{Navbox
| name = Educational and Research Institutions
| title = ဂကောံ ပရေင်ပညာ ကေုာံ သုတေသန (Educational and Research Organizations)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဗီုပြင် ဌာန
| list1 =
* [[အေန်သတဳကျုတ်]] (Institute)
* [[တက္ကသိုလ်]] (University)
* [[ကဝ်လိက်]] (College)
* [[အကယ်ဒမဳ]] (Academy)
| group2 = ကဏ္ဍ သုတေသန
| list2 =
* [[ပရေင်သုတေသန သိပ္ပံ]] (Scientific research)
* [[ပရေင်သုတေသန ယေန်သၞာင်]] (Cultural studies)
* [[ဂကောံ ကဵုကသပ်]] (Think tank)
| group3 = မဆက်စပ်
| list3 =
* [[ပရေင်ပညာ ကဆံင်သၠုင်]] (Higher education)
* [[လာပ် နဝ်ဗဴ]] (Nobel Prize)
* [[စၟတ်သမ္တီ ကဆံင်]] (Standardization)
}}

[[Category:အေန်သတဳကျုတ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ဂကောံဂမၠိုင်]]
[[Category:ပရေင်ပညာ]]
[[Category:ပရေင်သုတေသန]]</text>
      <sha1>eumobyhwbr28y7dj45feo76lr7iuiyy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂကူမန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2707</id>
    <revision>
      <id>56313</id>
      <parentid>54942</parentid>
      <timestamp>2026-07-22T00:24:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>56313</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="110832" sha1="3yuscw3br8yjfcswtvhm03by9ngb4dj" xml:space="preserve">{{Infobox ethnic group
| group            = Mon
| native_name      = {{lang|mnw|မန်}}
| native_name_lang = mnw
| image            = 20200206 150859 Mon Girls in Mawlamyaing Myanmar anagoria.JPG
| image_caption    =ဝုတ်မန်[[ဍုင်မတ်မလီု|မတ်မလီု]]
| flag             = [[File:Flag_of_the_Mon_people.png|border|100px]]
| pop              = {{circa}} ၂၆၀၀၀၀၀
| region1          = {{flag|Myanmar}}
| pop1             = {{circa}} ၁၈၀၀၀၀၀{{efn|According to [[CIA Factbook]], the Mon make up 2% of the total population of Myanmar (55 million) or approximately 2.2 million people.}}
| ref1             = &lt;ref name=&quot;CIA geos&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burma/ |title=The World Factbook |publisher=cia.gov |access-date=24 January 2018 |accessdate=4 July 2021 |archivedate=10 February 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210210200835/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burma/ }}&lt;/ref&gt;
| rels             = [[ထေရဝါဒ]] [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
| langs            = [[ဘာသာမန်|မန်]]၊ [[ဘာသာဗၟာ|ဗၟာ]]၊  [[ဘာသာသေံ|သေံ]]
| related          = {{ubl|Other [[Austroasiatic languages|Austroasiatic]] groups}}
                {{hlist|item_style=font-size:90%;
                |([[Monic languages|Monic]] – [[Nyah Kur people|Nyah Kur]])| 
                }}
| region2          = {{flag|Thailand}}
| pop2             = ၅၀၀၀၀၀
| region3          = {{flag|Laos}}
| pop3             = ၉၀၀၀
}}

{{For|ပရူအရေဝ်မန်|ဘာသာမန်}}

'''မန်'''{{lang-my|မွန်လူမျိုး‌}}, {{IPA-my|mʊ̀ɰ̃ lù mjó|pron}}; {{lang-th|[[wikt:มอญ|มอญ]]}}, {{IPA-th|mɔ̄ːn|pron}} [[File:(mnw)-Banyar-မန်.wav|thumb|ရမျာၚ်]] {{audio|Mon (TH).ogg|listen}}) ဂှ် ဒှ်ဂကူ ပ္ဍဲပစ္စုပ္ပန်ဏအ် မပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ သကုတ်သၟဝ်{{sfn|Bauer|1990|p=14}} ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ တွဵုရးဍုင်ကရေင်၊ ပ္ဍဲတွဵုရးဍုင်ကရေင်ဍာဲ၊ ရးတၞင်သဳ၊ ရးဗဂေါ၊ ဒေသပါင်ၜဳ ဨရာဝတဳ ကေုာံ ပ္ဍဲရးနိဂီုသေံ ဒေသဒၞာဲဗွဲမဂၠိုင်ရ။{{sfn|Bauer|1990|page=19–23}}
&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.efe.com/efe/english/life/mon-thai-minority-who-once-ruled-southeast-asia/50000263-3283779|title=Mon, Thai minority who once ruled Southeast Asia|publisher=Agencia EFE|author=Gaspar Ruiz-Canela|date=June 1, 2017|access-date=September 5, 2019}}&lt;/ref&gt; အရေဝ်ဗဳဇဂကူမန်ဂှ် ဒှ်
&lt;references group=&quot;ဘာသာမန်၁&quot; responsive=&quot;&quot; /&gt;
အရေဝ်မန်၊ အရေဝ်မန်ဂှ် လုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲလွာအရေဝ် မန်နေစ် (Monic) မဒှ်အရေဝ် ပ္ဍဲဂကောံအရေဝ် သြသတြောအေရှတိစ် (Austroasiatic languages) တုဲ အရေဝ်မန်ဂှ် ကြပ်ညောန် ကုအရေဝ် [[ညးဂူ၊ ဂကူ|ညးဂူ]]မဒှ်ဂကူ မပဒတဴ ပ္ဍဲဒေသဨသာန် ရးနိဂီုသေံရ။ အရေဝ်မန်ဂှ် ပ္ဍဲအရေဝ် ဂကူဗွဲမဂၠိုင် မနွံဒၟံင် ပ္ဍဲတိဇမၞော်အာရှဒိုဟ်အဂၞဲဂှ် အရေဝ်ဘာသာမန် ဓလီုဖ္ဍိုက် ပါလုပ်ဒၟံင်တုဲ ပ္ဍဲအရေဝ်မန်လေဝ် အရေဝ်ဂကူတအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ဒၟံင်ကီုရ။{{sfn|McCormick|Jenny|2013|p=86}}{{sfn|Jenny|2013}}

ပၞောဝ်ကဵု ဂကူကောန်မၞိဟ်ဂမၠိုင် မလုပ်စိုပ် ပ္ဍဲအာရှဒိုဟ်အဂၞဲ ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ဂကူမန်မွဲလေဝ် ပါဒၟံင်ကီုတုဲ ဒှ်ဂကူမပရးပတန် ညံင်သာသနာ ထေရဝါဒဘာသာဗုဒ္ဓ ဂွံဇၞော်မောဝ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသတိဇၞော်အာရှဒိုဟ်အဂၞဲရ။{{sfn|Swearer|2002|p=130–131}}   ပ္ဍဲကဵု ဒေသရးနိဂီုသေံလၟုဟ်ဂှ် ဂကောံမၞိဟ် မဒက်ပတန်လဝ် နကဵုဂကူမန်ဂှ် ဒှ်ဂကောံမၞိဟ်ကိုပ်ကၠာအိုတ်တုဲ ညံင်ရဴဂှ်ကီု ပ္ဍဲဒေသ ရးနိဂီု ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ဍုင်လဴလေဝ် ဂကူမန်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မဒက်ပတန်လဝ် ဂကောံမၞိဟ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ကီုရ။ တုဲပၠန် ဂကူမန်ဂှ် ဒှ်ဂကူ မဂွံဒုင်စၟတ်သမ္တီ ဂကူမကၠောန်ပ္တိတ် အခိုက်ကၞာ ယေန်သၞာင်ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု အာရှဒိုဟ်အဂၞဲဂှ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Desakura|date=February 24, 2020|title=Where does the Mon Pak Lad shortcut?|url=https://stationremodel.com/2020/01/24/where-does-the-mon-pak-lad-shortcut/|access-date=August 7, 2020|website=Stationremodel|accessdate=July 4, 2021|archivedate=July 9, 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210709183249/https://stationremodel.com/2020/01/24/where-does-the-mon-pak-lad-shortcut/}}&lt;/ref&gt; အတိုင်ဝင်မ္ဂး ဍုင်ဇၞော်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာ ရးနိဂီုသေံ ကေုာံ ရးနိဂီုလဴ ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ်ဂှ် ဗီုကဵု ဍုင်လ္ဂုင်၊ ဍုင်ၜင်ကံက် ကေုာံ ဍုင်ဝဳယျေန်ကျေန်ဂှ် ဒှ်ဍုင် မပ္တန်လဝ် နကဵု သၟိင်တၠဂကူမန်အိုတ်ရ။ 

ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် ဂကူမန်ဂှ် ဒှ်ဂကူ မလုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲကဵု စရင်ဂကောံဂကူကောန်ဍုင်အရင် အဓိက ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာကီု သီုကဵု ရးနိဂီုသေံရ။&lt;ref name=&quot;efe&quot;/&gt; ကောန်မန် ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာဂှ် ညးကော်စ မန်ဍုင်ဗၟာတုဲ မန် မနွံ ပ္ဍဲရးနိဂီုသေံဂှ် ညးကော်စ မန်ဍုင်သေံ၊ သေံတအ် ကော်စညးတအ် ထာဲရာမာဉ် ဟွံသေင်မ္ဂး သေံမန်။{{sfn|Foster|1973|page=211}}{{sfn|Ngamying|Keeratiburana|Thidpad|2014}} မန်ဍုင်သေံ ကဵု မန်ဍုင်မန် ၜါဝွံ ဟီုအရေဝ် ၜိုန်ရ တၠုင်လအာ ရမ္သာင်ဟွံတုပ်ကီုလေဝ် ကၠိုဟ်ရေင်သကအ်။{{sfn|Bauer|1990|p=34}}

==နိရုတ်==
နကဵု ဘာသာဗၟာ ညးချူ ကော် ဂကူမန် &quot;မောန်&quot; (မချူလိက် နကဵု ဘာသာဗၟာ မွန်, {{IPA-my|mʊ̀ɰ̃|pron}})။ ကြဴနူ ဗၟာတအ် သီကေတ် ဍုင်မန်တုဲ ဗၟာတအ် ကော်စ ဂကူမန် (တလာင်) ''Talaing'' (တလိုင်း)၊ ယၟုမ္ဂး တလာင်ဂှ် သွက်ဂကူမန်မ္ဂး ဒှ်ယၟု မလက်မွဲတုဲ မန်တအ် ဂိကွေဟ်ဟ်ရ။ အခိင်ကိုပ်ကၠာ ဟံသာဝတဳဟွံဂွံလီု (ကိုပ်ကၠာ ၁၇၅၇) ဂှ် အေင်္ဂလိက်တအ် ကော်စ ဂကူမန် Peguan မဂွံအဓိပ္ပါယ် ကောန်ဗဂေါ။ ပ္ဍဲခေတ်ကဝ်လဝ်နဳလပါ်စဂှ် ညံင်ရဴဗၟာတအ် မကော်မန် တလာင်ကီု အေင်္ဂလိက်တအ်လေဝ် ကော်ဗက်ဗီုဗၟာ တလာင် (Talaing) ကီုရ။{{sfn|South|2002}} ယၟုမ္ဂး ''Peguan'' (ကောန်ဗဂေါ) ဂှ် ဒှ်ယၟု ကောန်ရးတိုက်ဥရဝ်ပတအ် မကော်စ ဂကူမန် ပ္ဍဲအခိင် ဍုင်ဇၞော် ဍုင်မန် မဒှ်ဒၟံင် ဍုင်ဗဂေါရ။{{sfn|Bauer|1990|p=16}} စပ်ကဵု မူလ အဓိပ္ပါယ် မအရေဝ် &quot;တလာင်&quot; ဂှ်တုဲ လညာတ် ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်။ မအရေဝ်ဏအ် ကၠုင်နူ &quot;တေလိင်္ဂ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး ၊ မဒှ် ယၟုဒေသ ပ္ဍဲကဵု ဍုင်အိန္ဒိယလပါ်အဂၞဲရ။&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=https://archive.org/details/MiscellaneousNotesOnTheWordtalaing|title=Miscellaneous Notes on the Word &quot;Talaing&quot;|journal=SOAS Bulletin of Burma Research|date=2006|volume=4|issue=2|page=91−92}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၃၀ ကေုာံ ၁၉၄၇၊ က္ဍိုပ်သကိုပ် ဂကူမန်တအ် ကၟာတ်လဒဵုကၠုင် ညံင်ဟွံကဵု စကာ ယၟု &quot;တလာင်&quot; တုဲ ကုညးမစကာဂှ်လေဝ် ဒစဵုဒစးကၠုင် ပိုတ်တ်သကုတ်တ်ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ယၟုမ္ဂး &quot;တလာင်&quot; ဂှ် ကၟာတ်လဒဵုလဝ်တုဲ ဆပ္ဍဲလိက်တြေံ မဆေင်ကဵုဝင် ဗီုကဵု ပ္ဍဲဒွက်မဟာဂဳတတအ်ဂှ်ဟေင် ဆက်စကာဒၟံင်ဖိုဟ်ရ။ မအရေဝ်ဗၟာ &quot;မွန်&quot; ဟီုဂှ် နကဵုဘာသာဗၟာ သီုဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;မသၠုင်ပြဲ&quot; ကီုရ။ နကဵုအရေဝ်ဘာသာမန်မ္ဂး ၜိုန်ရ ချူ &quot;မန်&quot; ကီုလေဝ် ပတိတ်ရမ္သာင် မောန် {{IPA|/mòn/}})၊ မန်ဏအ်ဂှ် ပ္ဍဲဘာသာပါဠိ ညးချူ (ရာမည) မဒှ်ယၟုဒေသ ဒၞာဲဒတန်ဂကူမန်တအ် မပဒတဴ မဒှ်ဒေသလၟုဟ် ဍုင်ဗၟာသကုတ်သၟဝ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Rāmañña|url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803100402836|access-date=April 11, 2021|website=Oxford Reference}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.wisdomlib.org/definition/ramanna|title=Ramanna, Rāmañña: 1 definition|website=Wisdom Library|access-date=April 11, 2021}}&lt;/ref&gt; မန်တြေံဂှ် ညးချူ '''ရ္မေည်''' မန်လဒေါဝ် '''ရ္မန်''' {{sfn|South|2002}}
[[en:Kalinga (historical region)]]
ပ္ဍဲခေတ်လဒေါဝ်ဂှ် ညးရန်ကဵု မန်ဒေသနာနာတုဲ ညးပါ်လဝ် မန်ပိဘာသာ မန်ည ({{IPA|/mòn ɲaˀ)}}) နူကဵု ရးဖာသီ (ဒေသပါင်ၜဳဨရာဝတဳ)၊ မန်ဒိုင် ({{IPA|/mòn tàŋ/}}) ဒေသလဒေါဝ် ရးဗဂေါ၊ တုဲ မန်ဒ({{IPA|/mòn tɛ̀ˀ/}}) ဂှ် ရးမတ္တမ မဒှ်ဒေသအဂၞဲ။


==ဝင်==
===ဝင်တမၠာ===
[[File:Ban-talat-Mon-inscription.jpg|thumb|180px|လိက်တၟအ်မန် ၜါန်တလာတ် (၉ ဗွဝ်ကၠံ) မဂွံဆဵုကေတ် နူသၞာံ ၁၉၆၈၊ မဒှ်ဒၞာဲ မဂွံဆဵုကေတ် ကပေါတ်တြေံတြဟ် ဗွဲမဂၠိုင်၊ မဒှ်ဒၞာဲ မဒှ်သက်သဳ သာဓက ဒဒှ်ရ ဂကူမန် ပဒတဴလဝ် ပ္ဍဲအခိင်တမၠာတေအ်ရ။ လိက်တြေံ ကေုာံ ကပေါတ်တြေံတအ်ဂှ် လၟုဟ်ထ္ၜးပျးလဝ် ပ္ဍဲကျာ်မၞိက် ဟဝ်ပြကေအ်၊ ဍုင်ဝဳယေန်ကျေန်၊ ရးနိဂီုလဴ။]]
[[File:Map-of-southeast-asia 900 CE.png|thumb|180px|ဗီုတိ အာရှအဂၞဲ ၜိုတ် အေဒဳ ၉၀၀၊ ရးနီဂီုဟရိပုဉ္ဇယ နကဵုအသာ် သင္ၚေက်တၟးတၟး]]
[[File:พระนางจามะเทวี - panoramio (1).jpg|thumb|266x266px|ဗီုရုပ် စၟတ်သမ္တီ ဨကရာဇ်ဗြဴစမ္မဒေဝဳ ပ္ဍဲလာမ်ဖုန်၊ ရးနိဂီုသေံ။]]
ဂကူမန်တအ် ပြံင်လုပ်ကၠုင် နူရးနိဂီုကြုက် ပ္ဍဲဒေသအေန်ဒဝ်ချာင်နာ ပ္ဍဲသၞာံၜိုတ် ၃၀၀၀ ဘဳသဳ မဒှ်မာန်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite book|title=History of Burma in pictures|last=Tun|first=Than}}&lt;/ref&gt; ပၞောဝ်ကဵု ဂကူရးတၞံဂမၠိုင် မစိုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲတိဇမၞော်အာရှအဂၞဲဂှ် ဂကူမန်ဂှ် လုပ်လၟိဟ် ညးမစိုပ်ကၠုင် ကိုပ်ကၠာအိုတ်မွဲတၠရ။ ဂကူမန်တအ် ခၞံဗဒှ်ပတိုန် ဂကောံမၞိဟ်ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲကဵုဒေသဂှ်တုဲ ပၞောဝ်ကဵု ဂကောံမၞိဟ် ဂကူမန်တအ် မဒက်ပ္တန်လဝ်ဂှ် ရးနိဂီုဒွါရဝတဳ မဒှ်ဒၞာဲ ဗဟဵုလဒေါဝ်ရးနိဂီုသေံ သီုကဵု ဒေသဨသာန်၊ သြဳဂေါတပူရ မဒှ်ဒေသ လဒေါဝ်ရးနိဂီုလဴ (ခေတ်လၟုဟ် ညးကော်စ သဳခေါတ်တဗောန် Sikhottabong)၊ ဝဳယေန်ကျေန်) ကေုာံ ဒေသဨသာန်ရးနိဂီုသေံ၊ ရးနိဂီုဟရိဘုဉ္ဇယ မနွံဒေသသၟဝ်ကျာရးနိဂီုသေံ ကေုာံ ရးနိဂီုသုဝဏ္ဏဘုမ္မိ မနွံ ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာသကုတ်သၟဝ်ရ။&lt;ref&gt;{{rp|63,76–77}} ပ္ဍဲဒေသရးနိဂီုဗၟာ သကုတ်လဒေါဝ်ဂှ် ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲဒေသ ကျောက်ဆည်ဂှ် ဂကူမန်တအ် ပတန်လဝ် ဂကောံမၞိဟ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=https://www.scribd.com/document/320401140/Old-Kyaukse-and-the-coming-of-Burmans-by-G-H-Luce|title=Old Kyaukse and the Coing of the Burmans,|author= Luce, Gordon H.|date= 1959|page=139-153|journal=Journal of the Burma Research Society 42, 1}}&lt;/ref&gt; 

ဂကူမန်တအ်ဂှ် ဒှ်ဂကူ မကလိဂွံ ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ နူကဵု တကအ်သိင်္ဃိုရ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်၊ မဒှ် ကွေတ်ဝါဒ မတၞဟ်ခြာ ကုကွေတ်ဝါဒ ညးတအ် မရှ်ေသှ်ေဒၟံင် ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဘာသာဟိန္ဒူရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ညံင်ရဴမန်တအ် မရှ်ေသှ်ေဒၟံင် ဘာသာဟိန္ဒူကီု ဂကူ မဇၞော်မောဝ် အခိင်မတုပ် ကုမန် ဂကူခမေန်၊ ဂကူစမ္ပါတအ်လေဝ် ရှ်ေသှ်ေဒၟံင် သာသၞာဟိန္ဒူကီုရ။ ဂကူမန်တအ် ကေတ်အက္ခရ်ပလ္လဝတုဲ ညးတအ် စချူလိက် နကဵု အရေဝ်ဘာသာညးတအ်တုဲ လိက်မန် တြေံအိုတ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲထီုသရဗူရဳ မကော်ဂး [[နရာဲ၊ ထီု|လိက်တၟအ်ထီုနရာဲ]] မချူလဝ် ပ္ဍဲသၞာံၜိုတ် ၅၅၀အေဒဳတေအ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=https://thesiamsociety.org/wp-content/uploads/1991/03/JSS_079_1f_Bauer_MonEpigraphy.pdf|title=Notes on MON Epigraphy|author=Christian Bauer|date=1991|access-date=26 February 2021|page=24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=https://www.scribd.com/document/128261411/Inscription-Narai|title=Inscription Narai
|author=Bee Htaw Monzel|access-date=26 February 2021}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ၆ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဂကူမန်တအ် ပ္တန်ဍုင် ရးနိဂီုဒွါရဝတဳ ပ္ဍဲဇိုင်ၜဳစောဖယျာ။ ပ္ဍဲ ၈ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဂကူမန် ဒွါရဝတဳတအ် ဒးဒုင်ပြံင်အာ လပါ်သၟဝ်ကျာတုဲ ပ္တန်ရးဍုင် (city state) ပ္ဍဲကဵု ဖဍေတ် Fa Daet (လၟုဟ် ကော်စ ကလသိန် (Kalasin)၊ ရးနိဂီုသေံ ဒေသဨသာန်)၊ သြဳဂေါတပူရ် (Sri Gotapura) သိခေါတ္တဗေါန် (Sikhottabong) မနွံဗဒါဲ ခေတ်လၟုဟ် ထာကေက် (Tha Khek) ရးနိဂီုလဴ၊ မုန်သူ (Muang Sua) လောင်ပြဗင် (Luang Prabang)၊ ကေုာံ စနြပူရဳ (Chantaburi) (ဝဳယေန်ကျေန်)။ ပ္ဍဲ ၈ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ပၞောဝ်ကဵု ရးဍုင်ဂမၠိုင်ဂှ် ဍုင်သြဳဂေါတပူရဂှ် ဒှ်ဍုင် အဝဵုသြဇာဇၞော်အိုတ်တုဲ ထိင်ပကင်ရင်လဝ် ဗၞိက်ပ္ဍဲဒေသၜဳမာဲခံင်လဒေါဝ်ရ။ ရးဍုင်တအ်ဂှ် နကဵုပရေင်ဍုင်ကွာန် ဒှ်ဒၟံင်တၞဟ်ခြာတဴ ရေင်သကအ်ကီုလေဝ် နကဵုယေန်သၞာင်မ္ဂး တုပ်သၟဟ်ဒၟံင်ရေင်သကအ် မဒှ်ရးဍုင် မရှ်ေသှ်ေ ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ မကၠုင် နူသိင်္ဃိုရ် ဖအိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.reninc.org/bookshelf/history_of_laos_viravong.pdf |title = HISTORY OF LAOS  |author = Maha Sila Viravond  |access-date = December 29, 2017 |publisher = Refugee Educators' Network }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.reninc.org/bookshelf/history_of_laos_manich.pdf |title = HISTORY OF LAOS (includlng the hlstory of Lonnathai, Chiangmai)  |author = M.L. Manich |access-date = December 29, 2017 |publisher = Refugee Educators' Network }}&lt;/ref&gt;

အတိုင်လိက်ဝင် &quot;ဍုင်သေံသကုတ်သၟဝ်ကျာ&quot; မ္ဂး ဍုင်လဝ (လၟုဟ် မကော်စ လပ်ဗူရဳ) ဂှ် ဖြကလဝနဒိရှရာဇ် (Phraya Kalavarnadishraj) ညးမကၠုင် နူတက္ကသဳလာ ဒက်ပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံခရေတ် ၆၄၈ ရ။&lt;ref&gt;Adhir Chakravarti, &quot;International Trade and Towns of Ancient Siam&quot;, ''Our Heritage: Bulletin of the Department of Post-graduate Training and Research, Sanskrit College, Calcutta,''  vol.XXIX, part I, January–June 1981, pp.&amp;nbsp;1-23, nb p.&amp;nbsp;15; also in ''The South East Asian Review'' (Gaya, India), vol. 20, nos.1 &amp; 2, 1995.&lt;/ref&gt; အတိုင်လိက်ဝင်သေံမ္ဂး ဖြကကဗာတ် (Phraya Kakabatr) နူ တက္ကသဳလာ ပ္တန်လဝ် ဍုင်တက် ဟွံသေင်မ္ဂး နခန်ဆာဲသဳ (Nakhon Chai Si)၊  ခုတ်ပတန် စူဠာသက္ကရာဇ်တၟိ ပ္ဍဲ သက္ကရာဇ်ခရေတ် ၆၃၈၊&lt;ref&gt;{{cite book|language=th|title=ตามพรลิงค์ศรีวิชัยอาณาจักรที่ถูกลืม|url=https://books.google.com/books?id=lnRuAAAAMAAJ|isbn=9747115093|author=Sanphet Thammāthikun|publisher=Samnakphim Matichon|date=1995|access-date=March 2, 2021}}&lt;/ref&gt; မဒှ် သက္ကရာဇ် မစကာကၠုင်လဝ် ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာကီု သီုကဵု ရးနိဂီုသေး စဵုကဵု ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ။ ကြဴနူဂှ် မွဲဗွဝ်ကၠံဂှ် ကောန်ညး ဒက်ပ္တန်ဍုင်ဂှ်။ ၜိုတ် ၇ ဗွဝ်ကၠံ လဝ သမၠဲပတိုန် တိရးဇကု လပါ်ဒေသသၟဝ်ကျာ။ ပ္ဍဲလိက်ဝင် စမ္မဒေဝဳဝံသဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ဨကရာဇ်ဗြဴစမ္မဒေဝဳဂှ် ဒှ်ကောန်ဝုတ် သၟိင်ဍုင်လဝ နူကဵု ဇိုင်သြင်ၜဳစောဖယျာတုဲ စမ္မဒေဝဳဂှ် ဒှ်သၟိင်မပကင်ရင် ဍုင်ဟာရိဘုဉ္ဇယျ (လၟုဟ် ကော်စ လာမ်ဖုန်) ကိုပ်ကၠာအိုတ် မဒှ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု အကြာအေဒဳ ၇၅၀ - ၈၀၀။&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Swearer|first1=Donald K.|title=The Legend of Queen Cama: Bodhiramsi's Camadevivamsa, a Translation and Commentary|date=1998|publisher=State University of New York Press|location=Albany, New York|isbn=0791437752|url=https://books.google.com/books?id=hFCMhlaj4bkC&amp;q=Camadevivamsa&amp;pg=PR9|first2=Sommai|last2=Premchit|access-date=26 February 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://firebasestorage.googleapis.com/v0/b/johnjadd-3524a.appspot.com/o/ySroOyFbNphMLJ9kMTSmDpxsJeX2%2Fpdf%2F1547179111436-RT10_2Ch07%20Camadevi%20Worship%20%20Legend%20Reproduction%20and%20Social%20Space%20Construction.pdf?alt=media&amp;token=fe0a1975-2a1b-41e2-8975-ef030228c936|title=Camadevi Worship: Legend Reproduction and Social Space Construction|date=2017|access-date=26 February 2021|author=Warisara Anantato|accessdate=4 July 2021|archivedate=9 July 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210709190134/https://firebasestorage.googleapis.com/v0/b/johnjadd-3524a.appspot.com/o/ySroOyFbNphMLJ9kMTSmDpxsJeX2/pdf/1547179111436-RT10_2Ch07%20Camadevi%20Worship%20%20Legend%20Reproduction%20and%20Social%20Space%20Construction.pdf?alt=media&amp;token=fe0a1975-2a1b-41e2-8975-ef030228c936}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=-Z9ODwAAQBAJ&amp;q=Hariphunchai&amp;pg=PT348|title=Discovery of Prehistory Ancient India|isbn=9781532037900|access-date=26 February 2021|last1=Motwani|first1=Dr. Jagat K.|date=22 February 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.globalsecurity.org/military/world/thailand/history-haripunjaya.htm|title=Thailand - 799–1292 - Hariphunchai / Haripunjaya Period|access-date=26 February 2021}}&lt;/ref&gt; သၞာံကြဴနူဂှ်ညိညဂှ် ကောန်ဗၠာဲ ဨကရာဇ်ဗြဴစမ္မဒေဝဳ အန္တယောတ် ပ္တန်ဍုင် ကေလောင်နခေါန် (Khelang Nakhon) (လၟုဟ် ကော်စ လာမ်ဖင်) မဒှ်တင်အဓိကဇၞော် ပ္ဍဲကဵု ဝင်ရးနိဂီုဟာရိဘုဉ္ဇယျမွဲရ။

ကြဴနူ အေဒဳ ၁၀၀၀ တုဲ ဂကူမန်တအ် ဒးဒုင်ဇီုကပိုက်ဒၟံင် ကုဂကူသေံ မပြံင်လုပ်မံင် နူကဵုသၟဝ်ကျာ အဆက်ဆက် ကေုာံ ဂကူခမေန် မလုပ်ဗတိုက်ဒၟံင် နူကဵု အေန်ပါယျာခမေန် နူလပါ်ဗမံက်ရ။ ဂကူမန် နူဒွါရဝတဳ ဗွဲမဂၠိုင် ဒးဒြေပ်ဒဴလုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲဒၞာဲလၟုဟ် မကော်ဂး ဍုင်ဗၟာသကုတ်သၟဝ်ရ။ ဂကူမန်ဒွါရဝတဳ ညးတအ် ဆောံလေင်အာ ရးနိဂီုလဝညးတအ် ၜိုတ် အေဒဳ ၁၀၀၀။ ဂကူမန်မသှ်ေၜက်ဒၟံင် နူဒွါရဝတဳဂှ် လၟုဟ်ညးတအ် ကော်စ ညးတအ် [[ညးဂူ၊ ဂကူ|ဂကူညးဂူ]] လၟုဟ် နွံဒၟံင် ပ္ဍဲဒေသ အိသာန် (ရးနိဂီုသေံ)။ ဂကူမန်တအ်ဂှ် ဒးဒုင်အာ ပ္ဍဲကာလပၞာန်၊ ဒးဒုင်ရပ်ဏာ နဒဒှ်ဂၠုဲ ညးသၟေဟ်ဒၟံင်တအ်ဂှ် ဒှ်အာဂကူတၞဟ် (ဗွဲတၟေင်ဂကူသေံ)တုဲ လၟုဟ်ဂကူမန် ပ္ဍဲဒေသ ဇိုင်ၜဳစောဖယျာဂှ် ကၠေအ်ကၠက်အာရ။ ရးနိဂီုဟာရိဘုဉ္ဇယျ ဂကူမန် မသှ်ေဒၟံင် ပ္ဍဲလပါ်သၟဝ်ကျာဂှ်လေဝ် ဗွဲကြဴဏအ် ဒးဒုင်ဆက် လၞိန်ဗပိန်ကဵု ဂကူသေံ ပ္ဍဲကဵုဒေသသၟဝ်ကျာပၠန်ရ။ 
[[File:Myazedi-Inscription-Mon.JPG|thumb|234x234px|Myazedi inscription|လိက်တၟအ်မန် စေတဳမြ (အေဒဳ ၁၁၁၃) မချူလဝ် နကဵုဘာသာမန် ပ္ဍဲဗုကာံ။ မဒှ်လိက်တၟအ်မန် ခေတ်တြေံမွဲ ပ္ဍဲကဵု ရးနိဂီုဗၟာ]]

ဂကောံမၞိဟ်မန် ပ္ဍဲဒေသရးနိဂီုဗၟာ သကုတ်လဒေါဝ်ဂှ် ဂကူမန်တအ် ဒက်ပ္တန် ဍုင်ဗုကာံ သၟိင်ယၟုမြဟ် မၞိဟ်မတီဂၠိုင်အိုတ်ဂှ် သၟိင်အနုရုဒ္ဓ (အနဝ်ရထာ)၊ သၞာံ ၁၀၇၉ သၟိင်ဗဇြဘရဏဒေဝ ပကင်ရင် ဍုင်ဗုကာံ၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၀၈၄ဂှ် အဝဵုဍုင်ဂှ် ဒးဒုင်သီ ကဵုသကိုပ်ပၞာန်ဂကူဗၟာတုဲ သကိုပ်ပၞာန်ဂှ် အခိင်ကာလ ညးမဒှ်သၟိင်ဂှ် ကလိဂွံ မဟိမုတြိဘုဝနာဒိတျဓမ္မရာဇ။ သၟိင်ဗဇြဘရဏဒေဝဂှ် ဒှ်သၟိင်မန် လက်ကြဴအိုတ် ပ္ဍဲဒေသရးနိဂီုဗၟာ သကုတ်လဒေါဝ်ရ။ သၟိင်တြိဘုဝနာဒိတျဓမ္မရာဇဂှ် ဒှ်သၟိင်ဂကူဗၟာ ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။ လက်ထက်သၟိင်ဏအ်ဂှ် အဝဵုသြဇာဗုကာံ စှ်ေစိုပ်ကၠုင် စဵုကဵု ဒေသရးနိဂီုဗၟာ လပါ်သၠုင်ကျာ စဵုကဵု ထဝါဲရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Monzel|first1=Bee Htaw|title=Epigraphy as a source for history of Old Burma, Advancing Southeast Asian Archaeology 2019, Selected Papers from the Third SEAMEO SPAFA International Conference on Southeast Asian Archaeology, Bangkok, Thailand 2019|date=2019|publisher=SEAMEO SPAFA Regional Centre for Archaeology and Fine Arts|location=Bangkok, Thailand|isbn=978-616-7961-48-4|url=https://www.academia.edu/44918001/Epigraphy_as_a_source_for_history_of_Old_Burma|page=53 - 62}}&lt;/ref&gt; ဆဂး ဂကူမန်ဂှ် ဒှ်ဒၟံင် ဂကူမၞိဟ်လပါ်ဂၠိုင်ဖိုဟ် ပ္ဍဲဒေသရးနိဂီုဗၟာသကုတ်သၟဝ်ဂှ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book | last=Harvey| first=G. E.| title = History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824 | publisher=Frank Cass &amp; Co. Ltd | year = 1925 | location = London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | last=Htin Aung | first=Maung | title=A History of Burma | url=https://archive.org/details/historyofburma00htin | url-access=registration | publisher=Cambridge University Press | location=New York and London | year=1967}}&lt;/ref&gt;
ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဍုင်မန်ဟာရိဘုဉ္ဇယျဂှ် သၟိင်အာဒိတျရာဇ် ပကင်ရင်ဍုင် (ၜိုတ် ၁၂ ဗွဝ်ကၠံလပါ်စ)၊ နွံကဵုဒြဟတ်ဇၞော်တုဲ အာဗတိုက်ပၞာန် ကုဍုင်အင်္ကာရ (ဍုင်ခမေန်) မဒှ်အခိင် သၟိင်သုရိယဝမာန် ဒုတိယ မပကင်ရင်ဒၟံင်ဍုင်၊&lt;ref&gt;{{cite book|last= Coedès|first= George|authorlink= George Coedès|editor= Walter F. Vella|others= trans.Susan Brown Cowing|title= The Indianized States of Southeast Asia|year= 1968|publisher= University of Hawaii Press|isbn= 978-0-8248-0368-1}}&lt;/ref&gt; တုဲပၠန် ဒက်ပ္တန် ကျာ်စေတဳဇၞော် ဟာရိဉ္ဇယျစတုပ (လၟုဟ် နွံ ပ္ဍဲလာမ်ဖုန်၊ ရးနိဂီုသေံ သၟဝ်ကျာ)။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၂၈၉ သၟိင်မင်္ဂရာဲ{{efn|The name according to historical sources is &quot;Mangrai&quot;, and this is used in most modern scholarly applications. &quot;Mengrai&quot;, popularised by a 1907 publication, is commonly found in popular usage. Also note that 'Meng' means 'Mon' in Tai yuan language.}} ကၠုင်ဝေင် ဍုင်မန်ဟာရိဘုဉ္ဇယျ၊ မဂွံတီကေတ် ဒဒှ်ရ ဍုင်မန်ဟာရိဘုဉ္ဇယျ မနွံကဵု ကြက်ဒြပ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠင်တုဲ ညးဂစာန်ဗတိုက်သီကေတ် ဍုင်မန်ဂှ်ရ။&lt;ref&gt;Wyatt, D. K. Thailand, A Short History, p. 35–38, Bangkok 2003&lt;/ref&gt; ဆဂး သၟိင်မင်္ဂရာဲ ဗတိုက်ဟွံမာန်၊ စၞးဂှ် ပလံင်ဏာ မၞိဟ်ဓလုက်ဇကု ဇရေင်ဍုင်ဟာရိဘုဉ္ဇယျ။ လအ်ညိ သၟိင်မန်ယိဗ ပတှ်ေအာ လတူမၞိဟ်ဓလုက်ဂှ်တုဲ ခပတိုန်ဒဒှ် အမာတ်ဇၞော် ညးမကဵုကသပ်သၟိင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://dl.kids-d.org/handle/123456789/1135|title=Chiang Mai : Nop Buri Si Nakhon Ping|author=Ministry of Education|date=1 January 2002|access-date=26 February 2021}}{{Dead link|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author=Janos Jany|page=288|url=https://books.google.com/books?id=-RHcDwAAQBAJ&amp;q=Hariphunchai+ai+fa&amp;pg=PA288|title=Legal Traditions in Asia: History, Concepts and Laws|date=8 April 2020|isbn=9783030437282|access-date=26 February 2021}}&lt;/ref&gt; သၞာံ ၁၂၉၂ ဂှ် ဗတိုက်သီကေတ် ဍုင်မန်ဟာရိဘုဉ္ဇယျတုဲ ပၠုပ်စုတ် သၟဝ်ရးနိဂီုလာန်နာဇကုရ။ ဖြယိဗ မဒှ်သၟိင်မန် ဟာရိဘုဉ္ဇယျ လက်ကြဴအိုတ်ဂှ် ဒးဒြေပ်ဒဴတိတ် လပါ်သၠုင်ကျာ အာစိုပ် ဇရေင် လာမ်ဖင်။&lt;ref&gt;{{rp|208–209}} သၞာံကြဴနူဂှ်ညိည ကောန်သၟိင်ယိဗ သၟိင်ဗောက် ညးမဒှ်သၟိင်ဍုင်လာမ်ဖင် ဗတိုက်ဇင်မာဲ နကဵု ဒြဟတ်ပၞာန်ဇၞော်ဇၞော်။ သၟိင်သေံ မင်္ဂရာဲ ကဵု ကောန်ညးခြာမ် ပၠပၞာန်တုဲ ဗတိုက်ကဵု ပၞာန်လာမ်ဖင်။ ကောန်သၟိင်ခြာမ် ကဵု သၟိင်ဗောက် ညးၜါ ပြိုင်ဗဇဵုစိင် (ဝေင်ပၞာန်စိင်) ညးမွဲအဲမွဲ ပ္ဍဲ ခဴမုန် (Khua Mung) မဒှ်ကွာန် မနွံ ဗဒါဲလာမ်ဖုန်ရ။ သၟိင်ဗောက် ကျဒးဒြေပ်ဒဴတိတ်မံင် ဇရေင်ဒဵု (Doi Khun Tan mountain)၊ ဆဂး ညးဒးဒုင်ရပ်တုဲ ဒးဒုင်ဂစိုတ်ထောအ်ရ။&lt;ref&gt;ပၞာန်သၟိင်မင်္ဂရာဲ လုပ်သီကေတ် ဍုင်လာမ်ဖင်၊ သၟိင်ယုဗဂှ် ဒဴတိတ်အာ လပါ်သၠုင်ကျာ အလန်ဏအ် စိုပ်အာ ဇရေင်ဖိတ်သနုလောက် (Phitsanulok)။ ဂကူမန် မသှ်ေဒၟံင်တအ်ဂှ် ကၠာဲကၠက် ဒှ်အာသေံလာန်နာအိုတ်ရ။ သေံလာန်နာတအ်ဂှ် လွဳစ အက္ခရ်မန် ကေုာံ ဗုဒ္ဓဘာသာမန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://research-information.bris.ac.uk/ws/portalfiles/portal/34506710/544360.pdf|title=Traditional Thai historiography and its nineteenth century decline|access-date=26 February 2021|author=Winai Pongsripian}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://pathsunwritten.com/thailand-dvaravati-culture/|title=Cultural Profile: Dvaravati, Ancient Thailand's Lost Civilization|author=Benjamin|date=4 August 2020|access-date=26 February 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lamphun.go.th/en/information/aboutus/9/history-of-lamphun-province|title=History of Lamphun Province|access-date=26 February 2021}}&lt;/ref&gt;

=== ၁၃ - ၁၅ ဗွဝ်ကၠံ ===
သၞာံ ၁၂၈၇ ဂှ် ရးနိဂီုဗုကာံ သရိုဟ်လီု၊ အဝဵုသြဇာလေဝ် ထောင်ပြိုဟ်ရ။ [[မဂဒူ]]၊ ညးမဒှ် မိမန် အပါသေံ မဒၟံင် ဍုင်ဒုံဝေါအ် ပ္ဍဲရးသဓီု အာပဗၞိက် ပ္ဍဲဍုင်သုခေါဒယာ၊ ဗွဲကြဴ ဒှ်မိတ်ဒါန် ကုကောန်ဝုတ်သၟိင်။ ညးကေုာံ ကောန်ဝုတ်သၟိင် ဒဴစဴကၠုင် ဇရေင် [[မတ္တမ]] တုဲ လလောင်တြး ဍုင်ဗၠးၜးမန်။ ဍုင်ဇၞော်ဂှ် ဗွဲကြဴ ပြံင်အာ ဇရေင်ဍုင်ဗဂေါ။ ဍုင်ဟံသာဝတဳ နကဵု တၞောဝ်ဝံသညးဂှ် (၁၂၈၇ - ၁၅၃၉) မြဟ်တမ္ညဝ်၊ နကဵု အဝဵုသြဇာကီု သီုကဵု ယေန်သၞာင်ရ။ စိုပ်လက်ထက် တၠညးရာဇာဓိရာဇ် (၁၃၈၃ - ၁၄၂၂)ဂှ် အလုံတွဵုရးမန်ဂှ် ပံင်ပ္ကောံဂွံ မွဲသၟဝ်က္ဍိုင်ဗတာင်၊ တုဲပၠန် ပၞာန်ဗၟာအင်ဝ မကၠုင်ဗတိုက်ဒၟံင်မဂၠိုင်ကဵုအလန် လုကဴပွိုင် ၄၀ သၞာံဂှ်လေဝ် စဵုဒၞာမာန်ကၠုင်လဝ်ကီုရ။ ပ္ဍဲလက်ထက် တၠညးမိစောဗု (၁၄၅၃ - ၁၄၇၂) ကဵု လက်ထက် တၠညးဓမ္မစေတဳ (၁၄၇၂ - ၁၄၉၂) ဂှ် ဍုင်ကွာန်ၜိုဟ်သြိုဟ်တုဲ ဇၞော်မောဝ်ဗွဲမလောန်ရ။

=== ၁၆ - ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ ===
ပ္ဍဲ စှ်တြဴဗွဝ်ကၠံ လပါ်စဂှ် အသိင်ဒြဟတ်အဝဵု ဂကူဗၟာ ကလေင်ဇၞော်တိုန် ပ္ဍဲတံင်ငူ။ သၞာံ ၁၅၃၉ ဂှ် သၟိင်ဗၟာတဗင်သုဲထဳ နူတံင်ငူ လုပ်သီကေတ် ဍုင်မန်ဟံသာဝတဳ။ ကြဴနူ သၟိင်ဗၟာတဗင်သုဲထဳ မစုတိအာတုဲဂှ် ဂကူမန်တအ် ကလိဂွံ ဍုင်ဗၠးၜး မွဲဆိုန်ခဏ၊ သၟိင်ထဝ် ဒှ်ညးပကင်ရင်ဍုင်။ ဆဂး ဍုင်ဗၠးၜးမန်ဂှ် ဒးဒုင်ပၠံင်ၜးဏာ ကုသၟိင်ဗၟာဖရင်နံင် နူတံင်ငူ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၅၁ ဂှ်ပၠန်ရ။ သၟိင်ဗၟာတအ် သီဂွံဍုင်မန် ဟံသာဝတဳတုဲ ပြံင်အာစွံ ရာဇဌာနဳ (ဍုင်ဇၞော်) ပ္ဍဲဟံသာဝတဳ (ဗဂေါ)၊ တၞောဝ်သၟိင်တၠမန်ဂမၠိုင် စွံလဝ် အတိုင်သၞောတ်တြေံ နဒဒှ်သၟိင်တၠအိုတ်ရ။ စနူဂှ်တုဲ ဂကူမန်တအ် လုကဴ ပွိုင် ၜါကၠံသၞာံပြင်င် ဒးမံင်ကၠုင် သၟဝ်အဝဵုသြဇာဗၟာရ။ 

ပ္ဍဲအခိင်သၟဝ်ဗၟာဂှ် ကတဵုဒှ်ပၞာန် ကဵုရးနိဂီုဝုတ်ဒိုဟ် ကုရးနိဂီုသေံ၊ ရးနိဂီုယခေင်တအ်ရ။ ကြဴနူ သၟိင်ဖရင်နံင် မစုတိအာတုဲ စိုပ်လက်ထက်ကောန်ညး သၟိင်နန္ဒဂှ် စဍဵုဍိုက်ကၠုင် ဂကူမန်တအ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၈၄ ဗလးဏာ အမာတ်မန်ၜါတၠ ဖြကိတ် ကဵု ဖြရာမ် သွက်ဂွံအာ ဂစိုတ်နရာသောန် ညးမဒှ်ကောန်သၟိင်ဍုင်သေံ ပ္ဍဲကြောန် (Kraeng)။ ညးၜါဂှ် ဂွံတီကေတ် ဒဒှ်ရ နရာသောန်ဂှ် မဟွံမဲကုဒုဟ်ဒဏ်တုဲ ညးၜါဂှ် ပံင်ကဵု နရာသောန်တုဲ ဒစဵုဒစးဗၟာရ။&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Our Wars With the Burmese|last=Rajanubhab|first=Damrong|publisher=White Lotus Co. Ltd|year=2001|isbn=9747534584|location=Bangkok|pages=85–86}}&lt;/ref&gt; တုဲဂှ် ဂကူမန်တအ် ဒးပဆုဲပြံင် ကဵုအာ ပ္ဍဲဒျူဒျာ။ လကျာ်ဇၞော်မန်မွဲ ဂွံဒှ်အာ ညးမကဵုကသပ် သၟိင်နရာသောန်။

ဍုင်ဗဂေါ မဒှ်ဍုင်ရာဇဌာနဳ အေန်ပါယျာတံင်ငူဂှ် ဒးဒုင်ပလီုကဵု ဂကူယခေင်တအ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၉၉။ အဝဵုသြဇာဗၟာသရိုဟ်လီုတုဲ ဂကူမန်တအ် ကလေင်ဒက်ပတန် ဍုင်ဗၠးၜးဇကု ပ္ဍဲလပါ်မတ္တမ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၁၆ ဂှ် သၟိင်ဗၟာအနံက်ဖက်လောန်တုဲ ဂကူမန် ကလေင်စိုပ်အာ ဇရေင်သၟဝ်ဗၟာပၠန်ရ။ မန်တအ် ကတဵုသပုန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၆၁ ဆဂး သပုန်မန်တအ် ဒးဒုင်လၞိန်ဗပိန်ထောအ် ကဵုသၟိင်ဗၟာပျေမေန်။ ဂကူမန် ဗွဲမဂၠိုင် ဒးဒြေပ်လုပ် ဍုင်သေံတုဲ ပဒတဴ ပ္ဍဲဍုင်သေံ ကရေက်လပါ်ပလိုတ်။ သကိုပ်ပၞာန်မန် မဒဴလုပ်စိုပ်အာ ဍုင်သေံတအ်ဂှ် လုပ်ယိုက်ဂၠေင် သၟဝ်ပၞာန်သၟိင်ဨကရာဇ်သေံဂမၠိုင်ရ။ 

=== ၁၈ - ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ===
ပ္ဍဲ ၁၈ ဗွဝ်ကၠံလပါ်စဂှ် အဝဵုသြဇာဗၟာ ဟွံညိင်ဝတ် လဆောဝ်တိုန် လဆောဝ်စှ်ေ။ ဂကူမန်တအ်လေဝ် ညံင်ဂွံတိတ်ဗၠး နူသၟဝ်တဲဗၟာဂှ် ဂိုတ်ဂစာန်ကၠုင်ဒၟံင် အဆက်က်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၄၀ ဂှ် မန် ကဵု သေံကေဲ ပံင်တောဲတုဲ ဗတိုက်တုဲ မန်တအ် ကလေင်ဒက်ပတန် ဍုင်ဗၠးၜး ပ္ဍဲဟံသာဝတဳမာန်ကၠုင်ရ။ ဗွဲကိုပ်ကၠာ လကျာရာံ နူတံင်ငူဂှ် ခပတိုန် နဒဒှ် ဨကရာဇ်တုဲ စၞးညးဂှ် စိုပ်သၞာံ ၁၇၄၇ ဂှ် ခပတိုန် တၠညးဗညာဒလ ရ။ နကဵုအရီုအဗင် ပြင်သေတ်တုဲ ဒပ်ပၞာန်မန် အာသီဂွံအာ သီုကဵု ဍုင်ဇၞော်ဗၟာ ဍုင်အင်ဝ။ စိုပ်သၞာံ ၁၇၅၇ ဂှ် ဍုင်ဗၠးၜးမန်ဂှ် ဒးဒုင်ဗတိုက်ပလီုထောအ် ကဵုသၟိင်ဗၟာအံင်ဇဲယျရ။ အခိင်ဗၟာအံင်ဇဲယျ မလုပ်သီကေတ် ဍုင်ဗဂေါဂှ် ဂစိုတ်ထောအ် ဂကူမန် ဂၠိုင်ကဵုလက် သီုကဵု ခမဳသင်၊ ညးဗြဴမနွံကဵုဂဝ်ဂၞဴ ကေုာံ ကောန်င္ၚာ်တအ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ဗဂေါသၟးဂှ် အံင်ဇဲယျ ဂစိုတ်ထောအ် လကျာ် ၃၀၀၀ ပြင်င်။&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Kiernan|first=Ben|title=Blood and Soil: Modern Genocide 1500-2000|publisher=Melbourne University|year=2008|isbn=9780522854770|pages=148–154}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Harvey|first=G E|title=History of Burma|publisher=Asian Educational Services|year=2000|isbn=9788120613652|pages=235}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Smith|first=Donald Eugene|title=Religion and Politics in Burma|publisher=Princeton University Press|year=2015|isbn=9781400878796|pages=35}}&lt;/ref&gt; ခမဳသင် မဂၠိုင်ကဵုလက် မဒးဒုင်ဂစိုတ် ပ္ဍဲမ္ၚးဍုင်။ ဒပ်ပၞာန်အံင်ဇဲယျဂှ် ကလိဂွံအရီုအဗင် နူကဵု ပၞာန်ဗြိတိန် (အင်္ဂလိက်)။ ပ္ဍဲအခိင်ဏအ်ဂှ် အဝဵုသၟိင်ဗၟာ သကာတ်မြဟ် ဓဇန်ဗွဲမလောန်၊ ဂကူမန် ဒးဒုင်ဂစိုတ် ကမၠက်ဂကူတုဲ ဂကူမန် ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင် ဒးဒဴလုပ် ဍုင်သေံ ကေုာံ လာန်နာ။ စိုပ်လက်ထက် သၟိင်ဗၟာသေန်ဖျူသေန် မပကင်ရင်ဍုင်ဂှ် ဂကူမန်တအ် ကတဵုသပုန် ကလေင်ပၠန်ကဵု ဗၟာ ပ္ဍဲဍုင်လ္ဂုင်၊ ဆဂး ဍုင်လ္ဂုင်ဂှ် ဒးဒုင်သီပလီုဏာကဵု သၟိင်ဗၟာရ။ မန်တအ် ကလေင်ပၠန် မွဲဝါပၠန်ဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၁၄ ဆဂး သပုန်မန်ဂှ် ဒးဒုင်လၞိန်ဗပိန်ထောအ် ကဵုသၟိင်ဗၟာ ဗွဲမပြဟ်ပၠန်ရ။ အခိင်ဏအ်လေဝ် မန်တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဒးဒဴလုပ် ဍုင်သေံပၠန်ရ။
[[File:Buddha Yodfa Chulaloke portrait.jpg|left|thumb|237x237px|[[သၟိင်ရာမ ပထမ]] – ညးမဒက်ပတန် တၞောဝ်သၟိင်သေံ စက္ကရဳ]]
မွဲလပါ်ဂှ် ကြဴနူ ဒျူဒျာ ဒးဒုင်ပလီုကဵုဗၟာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၆၇ တုဲ ကောန်သၟိင်မန်ၜါတၠ ဖြပိဆာဲ ကဵု ဖြစက္ကရဳ ညးမပြံင်လုပ်မံင် ပ္ဍဲဍုင်သေံ နူသၞာံ ၁၅၈၄တေအ်ဂှ် ဂွံဒှ် ညးမကဵုကသပ် ဨကရာဇ်သေံ တက်သိန် လပါ်တဲပုင် ကဵု လပါ်တဲပါဲ၊ ညးတအ် ရီုဗင်သေံ ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင် သွက်ဂွံတိတ်ဗၠး နူသၟဝ်တဲဗၟာရ။&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Siamese Melting Pot|last=Roy|first=Edward|publisher=Flipside Digital Content Company Inc|year=2018|isbn=978-9814762854}}&lt;/ref&gt; အလဵုဇကု သၟိင်တက်သေန်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ်တၞောဝ်ဗဳဇ ဂကူသေံကြုက်ကဵုမန်၊ မိနော်ညးဂှ် ဒှ်ကောန်ဝုတ် သၟိင်တၠဂကူမန်ရ။

ကြဴနူ တၞောဝ်သၟိင်တက်သိန် မလီုအာတုဲ ဖြစက္ကရဳ ဒက်ပတန် တၞောဝ်သၟိင်စက္ကရဳတုဲ တိုန်နန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၈၂ ဂွံဒုင်ယၟု ရာမ ပထမ။ သၟိင်ရာမ ပထမဂှ် ဒှ်ကောန်ထံင်ဒဳ (Thongdi)၊ ထံင်ဒဳဂှ် ဒှ်ဂကူမန် တၞောဝ်ဗဳဇသၟိင်တၠ ပ္ဍဲကဵု နန်ဒျူဒျာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၃၇ ရ။&lt;ref&gt;{{Cite book|title=A history of Thailand|last=Christopher|first=Baker|publisher=Cambridge University Press|year=2014|isbn=9781316007334|location=Melbourne, Australia|pages=26 and 309}}&lt;/ref&gt; ဂၞကျာ် သၟိင်ရာမ ပထမ ဂှ် အမာရိနဒြာဂှ် ဒှ်ကောန်သေဋ္ဌဳဂကူမန် မပြံင်လုပ် ဍုင်သေံ နူကဵုဍုင်မန် နူအခိင်ကိုပ်ကၠာတေအ်ရ။ သၟိင်ရာမ ပထမ ပတန်ဍုင်ၜင်ကံက်တုဲ ဍုင်ဇၞော် နူကဵု ထောန်ဗူရဳဂှ် ပြံင်အာစွံ ပ္ဍဲၜင်ကံက်။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၁၄ အခိင်ဂကူမန် ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင် ဒဴလုပ်ဍုင်သေံဂှ် ကောန်စဴညး ကောန်သၟိင်မံင်ကုတ် (ဗွဲကြဴ ဒှ်သၟိင်ရာမစတုတ္ထ)ဂှ် အလဵုဇကုညး အာဒုင်တၠုင် ဂကူမန်တအ် ပ္ဍဲပယျဵုကျာ်ပိ။ တၞောဝ်သၟိင်စက္ကရဳ မဒှ်တၞောဝ်သၟိင်သေံလၟုဟ်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ်တၞောဝ်ဗဳဇ ဂကူမန်ရ။

ကောန်မန် ပ္ဍဲဍုင်သေံတအ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ပဒတဴဒၟံင် ဒေသလဒေါဝ်ဍုင်သေံ ဗီုကဵု နန်ထဗူရဳ၊ သမုတ်ပြကာန်၊ ၜင်ပေါင်။ မန်တအ်ဂှ် ညးတအ် ဒက်ပ္တန် ကျာ်အခိုက်မန်အိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Desakura|date=2020-05-27|title=Wat Suthatham Temple in Samut Songkhram, Thailand|url=https://stationremodel.com/2020/05/27/wat-suthatham-temple-in-samut-songkhram-thailand/|access-date=2020-08-07|website=Stationremodel|language=en|accessdate=2021-07-04|archivedate=2021-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210709190535/https://stationremodel.com/2020/05/27/wat-suthatham-temple-in-samut-songkhram-thailand/}}&lt;/ref&gt; အခိင်လအ်ကၠုင် မန်ဗွဲမဂၠိုင်တအ်ဂှ် ဟီုအရေဝ်မန်ဇကု ဟွံဂွံ ဟီုဂး အရေဝ်သေံကီုလေဝ် နကဵု အခိုက်ကၞာဂှ် မင်မဲဒၟံင် တၞောဝ်ဗဳဇမန်ဇကုဖိုဟ်ကီုရ။&lt;ref&gt;[http://www.bangkokpost.com/print/928173/ Wat's the centre of Mon tradition - Bangkok Post]&lt;/ref&gt;

=== ၁၉ - ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ===
[[File:Mon woman, 1904.gif|thumb|ဗီုရုပ် ညးဗြဴမန် ပ္ဍဲဍုင်သေံ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၀၄|231x231px]]
ကြဴနူ ပေါဲဗတိုက် အကြာဗၟာ ကဵု အေင်္ဂလိက် မကတဵုဒှ် မဂၠိုင်ကဵုအလန်တုဲ ရးနိဂီုဗၟာဂှ် စိုပ်အာ သၟဝ်တဲဗြိတိန် (အင်္ဂလိက်)ရ။ ကြဴနူ ပၞာန်အင်္ဂလိက်-ဗၟာ အလန်ဒုတိယ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၅၂ တုဲ ဒေသဂကူမန် ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာဂှ် စိုပ်အာ သၟဝ်တဲ ဗြိတိန်ပေင်င်ရ။ မန်တအ်လေဝ် ဂွံတိတ်ဗၠးၜး နူဘဝသၟဝ်ဗၟာရ။ ဘဝဂကူမန် သၟဝ်ဗၟာဂှ် ဂကူမန် မဒးဒုင်ဂမ္စိုတ် နကဵုမၞိဟ်ဂၠိုင်င် ဂၠိုင်ကဵုအလန်တုဲ ဂကူမန် ဗွဲဂမၠိုင် ဒးဒဴလုပ် ရးနိဂီုသေံ သွက်ဂွံဗၠးဘဲလမျီုရ။ ဗြိတိန် မသီကေတ် ဍုင်ဗၟာဂှ် ဒှ်အရာမပကဵု ညံင်ဂကူမန် ဟွံဂွံကၠေအ်ကၠက်အာ ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ဗၟာရ။ 

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၇ ဂှ် ပတၟေင် ကုတ္ၚဲပတန်ဍုင်ဟံသာဝတဳ ပ္ဍဲဂိတုမာဃ် မွဲစွေက်ဂှ်တုဲ ဂကူမန်တအ် စကၠောန်ဗဒှ် [[တ္ၚဲကောန်ဂကူမန်|တ္ၚဲဂကူမန်]]။ 

ဒေသမန် စိုပ်အာ သၟဝ်တဲ အင်္ဂလိက်တုဲ ခြာဟွံလအ် ဂကူမန်တအ် စဒစဵုဒစးကၠုင် ကဵုအင်္ဂလိက် ညးမပကဝ်လဝ်နဳတအ်ရ။ ကာလဍုင်ဗၟာ မကလိဂွံ ဍုင်သၠးၜး ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၈ ဂှ် ဂကူမန်တအ် အာတ်မိက် ညံင်ဂွံကဵု အခေါင်ပကင်ရင်ဇကုအပိုင်။ ဥူနု ညးမဒှ် သကိုပ်ဝန်ဇၞော်ရးနိဂီုဗၟာ ကိုပ်ကၠာအိုတ် တးပါဲ သွက်ဂွံကဵု အခေါင်ပကင်ရင်ဇကုအပိုင် ကုဂကူမန်တအ်ရ။ ဟိုတ်နူဂှ်တုဲ ဂကူမန်တအ် စတဝ်စၞေဟ်ကၠုင် နကဵုလွဟ် နကဵု သၟဝ်ပၠတရဴ ဗော်ပၠတရဴဍုင်မန်၊ နူစ သၞာံ ၁၉၆၂ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ရ။ ဗော်သဵုယှေဝ်လေစ်ဂၠံင်တရဴဗၟာ (Burma Socialist Programme Party - BSSP) ပစၟတ်သမ္တီကဵု ပိုင်ခြာကဵု [[တွဵုရးဍုင်မန်]] ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၄ ပ္ဍဲဒၞာဲဒေသ မကရေက်ပတိတ် နူကဵု ခရိုင်တၞင်သဳ ကဵု ရးဗၟာရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ပၠန်ဂတးမန်ဂှ် ဆက်နွံကၠုင်ဒၟံင်တုဲ စိုပ်သၞာံ ၁၉၉၅ ဂှ် ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ဒေါအ်ပန်ပှော် ကုအလဵုအသဳပၞာန်ရ။

=== ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ===
လၟုဟ် ဂကူမန်ဂှ် အပ္ဍဲ ရးနိဂီုဗၟာမ္ဂး လုပ်လၟိဟ် ဂကူကောန်ဍုင်အရင်အဓိကမွဲတုဲ ပ္ဍဲကဵု ရးနိဂီုသေံဂှ် ဒှ်ဂကူသၟတ် ပ္ဍဲရးနိဂီုသေံမွဲရ။&lt;ref&gt;မန် ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာဂှ် ကော်စ မန်ဍုင်ဗၟာ တုဲ မန် မနွံ ပ္ဍဲရးနိဂီုသေံဂှ် ကော်စ ထာဲရာမာဉ် ဟွံသေင်မ္ဂး မန်ဍုင်သေံ။{{sfn|Foster|1973|page=211}}&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Ngamying|first=Dusittorn|date=2014|title=Mon Dance: Creating Standards to Continue the Performing Arts of Thai-Raman|journal=Asian Culture and History|publisher=Canadian Center of Science and Education|volume=7|doi=10.5539/ach.v7n1p29|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; အတိုင် သမ္ၚေဝ်ဗဳဇ မထ္ၜးလဝ်မ္ဂး ဂကူမန် မနွံပ္ဍဲ လဒေါဝ်ရးနိဂီုသေံ ကဵု ဂကူမန်မပြံင်လုပ်မံင် ပ္ဍဲရးနိဂီု ဗွဲကြဴတအ်ဂှ် တၞောဝ်ဗဳဇကြပ်ရေင်သကအ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=2020|title=Close genetic relationship between central Thai and Mon people in Thailand revealed by autosomal microsatellites|journal=Int J Legal Med|doi=10.1007/s00414-020-02290-4|last1=Srithawong|first1=Suparat|last2=Muisuk|first2=Kanha|last3=Srikummool|first3=Metawee|last4=Kampuansai|first4=Jatupol|last5=Pittayaporn|first5=Pittayawat|last6=Ruangchai|first6=Sukhum|last7=Liu|first7=Dang|last8=Kutanan|first8=Wibhu|volume=135|issue=2|pages=445–448|pmid=32281021|s2cid=215741324}}&lt;/ref&gt;

ဟိုတ်နူ ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင် ကြဴနူ ဍုင်ဗၟာမကလိဂွံဗၠးၜး နူဗြိတိန်တုဲ ဂကူမန် နူကဵု ဒေသမုက်ပၞာန်တအ် ဗွဲမဂၠိုင် စိုပ်အာ ရးဍုင်ပထမဂမၠိုင် နူကဵု ဗဒိုပ်ညးလလဴ အကြာပယျဵုဗၟာ-သေံ ကဵု ရးနိဂီုမလေရှာတအ်ရ။ ကောန်မန် နူရးနိဂီုဗၟာ ပြံင်စိုပ်အာပဒတဴ ပ္ဍဲရးနိဂီုပံင်ကောံအမေရိကာန် (ဂကောံမၞိဟ်ဂၠိုင်အိုတ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ တွဵုရးအေန်ဒိယာန္နာ၊ ဍုင်ဖောတ်ဝိုင်၊ ဂၠိုင်အိုတ်ဒုတိယဂှ် တွဵုရးသြဟိသြ ဍုင်အခြောန်၊ ဍုင်အဝ်သတြေလဳယာ၊ ခနေဒါ၊ နဝ်ဝေ၊ ဒိန်မက်၊ ဝှေန်လာန်၊ သွိတ်ဒေန်၊ ကေုာံ နေတာလာန်တအ်ရ။

==အရေဝ်==
{{Main|မန်}}
[[File:Myakan-inscription.jpg|alt=|thumb|210x210px|လိက်တၟအ်မန် နူကၟာမြကာန် (၁၀၈၄ - ၁၁၂ အေဒဳ)]]
အရေဝ်[[မန်]]ဂှ် ဒှ်အရေဝ် ပ္ဍဲလွာအရေဝ် မန်နိစ် (Monic) မဒှ်တၞောဝ်အရေဝ် အဝ်သတြောအေရှတိစ် (လဆောဝ် ကော်စ ဂကောံအရေဝ် မန်-ခမာ) မဒှ်အရေဝ် မကြပ် ကုအရေဝ် ဂကူ [[ညးဂူ၊ ဂကူ|ညးဂူ]] သ္ၚောဲနူဂှ်ညိမ္ဂး ကြပ်ညောန်ကဵု အရေဝ်ဘာသာခမေန် ကေုာံ ဝဳယေတ်နာမ်။ အက္ခရ် ဂကူမန်တအ် မချူဂှ် ဒှ်အက္ခရ် မစေန်ဆက်ကၠုင် နူအက္ခရ်ဗြဟ္မဳ မကၠုင်နူ အိန္ဒိယ။ အရေဝ်မန်ဂှ် ဒှ်အရေဝ် မလုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲကဵုအရေဝ်ဘာသာတြေံအိုတ်ဂမၠိုင် မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသဇၞော်အာရှအဂၞဲရ။ 

အရေဝ်ဘာသာ ပ္ဍဲဒေသဂှ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် အရေဝ်မန်ဓလီုပါလုပ်ဒၟံင်ရ။ အက္ခရ်ထာမ်သေံ (Tai Tham alphabet) ကဵု အက္ခရ်ဗၟာဂှ် လွဳစလဝ် နူကဵု အက္ခရ်မန်တြေံ။ အက္ခရ်ထာမ်သေံဂှ် စဒၟံင် ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲကဵု အရေဝ်ဘာသာသေံသၟဝ်ကျာ၊ အရေဝ်ဘာသာသေံလူ၊ အရေဝ်ဘာသာခုန် ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာလဴ။ အက္ခရ်ဗၟာဂှ် စကာဒၟးင် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာဗၟာ၊ ဘာသာသေံ၊ ဘာသာကရေင်သဂဝ် ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာတၞဟ်တအ်ရ။

လိက်သေံ (သေံဒေသလဒေါဝ် ကဵု သၠုင်ကျာ) ဂှ် ကြပ်ညောန် ကုအက္ခရ်ခမေန် ဂၠိုင်နူ အက္ခရ်မန်တုဲ မဝေါဟာရသေံ ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ကၠုင်နူ အရေဝ်မန်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite book|title=A history of Thailand|last=Baker|first=Christopher|publisher=Cambridge University Press|year=2014|isbn=9781316007334|location=Melbourne, Australia|pages=3–4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Loanwords in the World's Languages: A Comparative Handbook|last=Haspelmath|first=Martin|publisher=Walter de Gruyter|year=2009|isbn=978-3110218435|pages=602}}&lt;/ref&gt; ဂကူဗၟာတအ်လေဝ် ဂၠေအ်လဝ် မဝေါဟာရမန် ဗွဲဂမၠိုင်ကီုရ၊ ဗွဲတၟေင် ဝေါဟာရ မဆေင်ကဵု ပရေင်ပကင်ရင်၊ ပရေင်ကွတ်၊ ဗွိုက်လတက်၊ စၞ ကေုာံ ပကဴဂမၠိုင်ရ။ 

အခိင်လၟုဟ်၊ အရေဝ်မန်ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် အရေဝ်ဂကူရးတၞံ ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာကီု သီုကဵု ပ္ဍဲရးနိဂီုသေံ။ ပ္ဍဲကဵုဗွဝ်စှ်ော လပါ်လက်ကြဴဏအ် ဟိုတ်နူ လၟိဟ်မၞိဟ်မဟီုအရေဝ်မန် အောန်စှ်ေဒၟံင်တုဲ အရေဝ်မန်ဂှ် မဒးဒုင်ပၠုပ်လဝ် ပ္ဍဲစရင် အရေဝ်မဒးဂွိင် သွက်ဂွံကၠေအ်ကၠက် နကဵုယူနေစ်သကဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၀ ဂှ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=UNESCO Atlas of the World's Languages in danger|url=http://www.unesco.org/languages-atlas/en/atlasmap/language-id-2222.html|access-date=2020-06-03|website=UNESCO}}&lt;/ref&gt;

==လၟိဟ်မၞိဟ်==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+စရင်မၞိဟ် နူ သၞာံ ၁၉၂၁ 
!ဂကူ
! colspan=&quot;3&quot; |လၟိဟ်မၞိဟ်
! colspan=&quot;3&quot; |လၟေပ်လိက်
! colspan=&quot;3&quot; |လၟေပ်အေင်္ဂလိက်
|-
|
|လၟိဟ်မၞိဟ်
|တြုဟ်
|ဗြဴ
|လၟိဟ်မၞိဟ်
|တြုဟ်
|ဗြဴ
|လၟိဟ်မၞိဟ်
|တြုဟ်
|ဗြဴ
|-
|အရကာန်
|300.700
|151,190
|149,510
|95,190
|83,383
|11,807
|1,798
|1,580
|218
|-
|ကြုက်
|149,060
|101,877
|47,183
|42,126
|37,157
|4,969
|3,629
|3,250
|379
|-
|မန်
|323,509
|163,830
|159,679
|82,024
|65,877
|16,147
|592
|485
|107
|-
|ဓနု
|74,642
|37,382
|37,260
|12,561
|11,816
|745
|12
|10
|2
|-
|ကရေင်
|1,220,356
|612,116
|608,240
|183,683
|136,003
|47,680
|7,707
|5,243
|2,464
|-
|သေံ
|1,017,987
|508,975
|509,012
|124,017
|114,924
|9,093
|502
|399
|103
|-
|တံင်သူ
|218,237
|108,740
|109,491
|19,104
|17,225
|1,879
|173
|158
|15
|-
|ကုကဳချေင်
|281,874
|140,638
|141,236
|15,394
|14,279
|1,115
|192
|130
|62
|-
|ပလံင်-ဝ
|156,703
|78,674
|78,029
|6,984
|6,889
|95
|26
|25
|1
|-
|ကချေင်
|146,845
|70,611
|76,234
|1,763
|1,497
|266
|39
|37
|2
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|}
&lt;ref&gt;{{cite book |last=Marten |first=J. T. |author-link= |date=1923 |title= Census of India, 1921, Volume I India, Part II. Tables|url=http://piketty.pse.ens.fr/files/ideologie/data/CensusIndia/CensusIndia1921/CensusIndia1921IndiaTables.pdf |location=Calcutta |publisher=Superintendent Government Printing, India |page=85 |isbn=}}&lt;/ref&gt;


{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ လၟိဟ်ဂကူမန် အတိုင်စရင် သၞာံ၂၀၂၀ ဌာနဝန်ဇမၞော်ကာအပ္ဍဲဍုင် 
|-
! ရး !! ခရိုင် !! ပွိုင်ဍုင် !! လၟိဟ်သီုဖအိုတ် !! လၟိဟ်မၞိဟ်ဂကူမန် !! ဂကူမန် နတၟအ်ကၠံ
|-
| မန် || သဓီု || ကျာ်ထဝ် || 167,249 || 745 || 0.82% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_7.pdf |title=မွန်ပြည်နယ်၊ ကျိုက်ထိုမြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812191851/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_7.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| မန် || သဓီု || ၜဳကလေင် || 196,674 || 351 || 0.19% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_content-merged.pdf |title=မွန်ပြည်နယ်၊ ဘီးလင်းမြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812210018/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_content-merged.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| မန် || သဓီု || သဓီု || 292,144 || 6651 || 2.28% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_9.pdf |title=မွန်ပြည်နယ်၊ သထုံမြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812193359/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_9.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| မန် || သဓီု || ပံင် || 266,935 || 87‚195 || 32.67% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_8.pdf |title=မွန်ပြည်နယ်၊ ပေါင်းမြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812194110/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_8.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| မန် || မတ်မလီု || မတ်မလီု || 270,619 || 55‚989 || 20.70% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_2.pdf |title=မွန်ပြည်နယ်၊ မော်လမြိုင်မြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812193202/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_2.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| မန် || မတ်မလီု || တကအ်ခၟိုင် || 164,612 || 118‚353 || 72.00% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_4.pdf |title=မွန်ပြည်နယ်၊ ချောင်းဆုံမြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812192234/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_4.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| မန် || မတ်မလီု || ကျာ်မြဟ် || 231,161 || 114‚217 || 49.41% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_5.pdf |title=မွန်ပြည်နယ်၊ ကျိုက်မရောမြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=13 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220813050934/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_5.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| မန် || မတ်မလီု || မုဟ်ဍုင် || 189,773 || 163‚370 || 86.09% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_6.pdf |title=မွန်ပြည်နယ်၊ မုဒုံမြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812191507/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_6.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| မန် || မတ်မလီု || ဇြပ်ဗု || 164,824 || 98‚061 || 59.50% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/map_1-merged.pdf |title=မွန်ပြည်နယ်၊ သံဖြူဇရပ်မြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=19 October 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211019064113/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/map_1-merged.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| မန် || ရေဝ် || ရေဝ် || 281,779 || 194‚638 || 69.08% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_3.pdf |title=မွန်ပြည်နယ်၊ ရေးမြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812192711/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_3.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| တၞင်သဳ || ထဝါဲ || ဍာ်ဗု || 122‚833 || 14‚113 || 11.27 &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/data_repotrt9-2019part-1-merged.pdf |title=တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး၊ ရေဖြူမြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812192629/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/data_repotrt9-2019part-1-merged.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| တၞင်သဳ || ထဝါဲ || ထဝါဲ || 142,432 || 342 || 0.24% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/dawei_state_1-merged.pdf |title=တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး၊ ထားဝယ်မြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812210304/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/dawei_state_1-merged.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| တၞင်သဳ || ထဝါဲ || (လောင်းလုံး) || 153,615 || 49 || 0.03% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged.pdf |title=တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး၊ လောင်းလုံးမြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812191743/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| တၞင်သဳ || ထဝါဲ || ကြုင်ကြုက် (သရက်ချောင်း)|| 124,948 || 19 || 0.02% &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.moi.gov.mm/local-info/3038|title=တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး၊ သရက်ချောင်းမြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= }}&lt;/ref&gt;
|-
| တၞင်သဳ || ဗိက် || ပုလော || 159,079 || 3‚902 || 2.75% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/township_cover_and_content-merged_3.pdf |title=တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး၊ ပုလောမြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812191817/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/township_cover_and_content-merged_3.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| တၞင်သဳ || ဗိက် || ဗိက် || 290,074 || 1‚301 || 0.45% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_0.pdf |title=တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး၊ မြိတ်မြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812192143/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_0.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| တၞင်သဳ || ဗိက် || တၞင်သဳ || 127,515 || 1‚072 || 0.88% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_1.pdf |title=တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး၊ တနင်္သာရီမြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812194351/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_1.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| တၞင်သဳ || ဗိက် || တကအ် (ကျွန်းစု) || 178,435 || 24 || 0.01% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/township_cover_and_content.2doc-merged_1.pdf |title=တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး၊ ကျွန်းစုမြို့နယ် မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812194630/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/township_cover_and_content.2doc-merged_1.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| တၞင်သဳ || ကအ်သံင် || ဘုတ်ပြင် || 84,303 || 1‚753 || 2.47% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/township_cover_and_content.2doc-merged_0.pdf |title=တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး၊ ဘုတ်ပြင်းမြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812200004/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/township_cover_and_content.2doc-merged_0.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| တၞင်သဳ || ကအ်သံင် || ကအ်သံင် || 129,718 || 5‚046 || 3.89% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/township_cover_and_content-merged_2.pdf |title=တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး၊ ကော့သောင်းမြို့နယ် မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812211750/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/township_cover_and_content-merged_2.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| ကရေင် || ဖာအင် || ဖာအင် || 481,429 || 70‚473 || 14.63% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/1_hptownship_cover_and_content-merged.pdf |title=ကရင်ပြည်နယ်၊ ဘားအံမြို့နယ် မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=13 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220813020236/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/1_hptownship_cover_and_content-merged.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| ကရေင် || ဖာအင် || လှိုင်ဘွဲ့ || 284,769 || 4‚424 || 1.55% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/2cover_hlaing_bwe_township-merged.pdf |title=ကရင်ပြည်နယ်၊ လှိုင်ဘွဲ့မြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812193757/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/2cover_hlaing_bwe_township-merged.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| ကရေင် || ဖာအင် || ဒဵုပသဲ (သံတောင်ကြီး) || 92,953 || 16 || 0.02% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/3-township_cover_and_content.2doc-merged.pdf |title=ကရင်ပြည်နယ်၊ သံတောင်ကြီးမြို့နယ် မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812192534/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/3-township_cover_and_content.2doc-merged.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| ကရေင် || ကအ်ကြိက် || ကအ်ကြိက် || 304,117 || 68‚440 || 22.65% &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://gad.gov.mm/images/localfacts/1715240890%E1%80%80%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%B7%E1%80%80%E1%80%9B%E1%80%AD%E1%80%90%E1%80%BA.pdf |title=ကရင်ပြည်နယ်၊ ကော့ကရိတ် မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812202022/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/4cover_and_mapkky-merged.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| ကရေင် || ကအ်ကြိက် || လှာဒကှ် || 261,513 || 45‚890 || 17.54% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/5_cover_website-merged.pdf |title=ကရင်ပြည်နယ်၊ ကြာအင်းဆိပ်ကြီးမြို့နယ် မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812194228/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/5_cover_website-merged.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| ကရေင် || ဗြဝတဳ || ဗြဝတဳ || 142,619 || 4‚698 || 3.29% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/6_mwd_town_data2020_cover-merged.pdf |title=ကရင်ပြည်နယ်၊ မြဝတီမြို့နယ် မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812192623/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/6_mwd_town_data2020_cover-merged.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| ကရေင် || ဗြဝတဳ || ဘာပန် || 123,257 || 189 || 0.15% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/7_hpa-pun_township_map-merged.pdf |title=ကရင်ပြည်နယ်၊ ဖာပွန်မြို့နယ် မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812195841/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/7_hpa-pun_township_map-merged.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| ပံင်သီုဖအိုတ်|| || ပ္ဍဲ ပိရး ဂကူမန် နွံ || ||'''1‚061‚321''' ||

|}

==ယေန်သၞာင်==

=== သင်္ကေတ ===
[[File:Shwedagon Crown.JPG|thumb|220px|ဗီုရုပ်ၝောအ်ကိုဋ် ဨကရာဇ်ဗြဴ တၠညးမိစောဗု၊ လၟုဟ် မနွံပ္ဍဲ V&amp;A Museum၊ ဍုင်လာန်ဒါန်၊ ရးနိဂီုအင်္ဂလာန်။]]
သင်္ကေတဂကူမန်တအ်ဂှ် ဒှ်ရုပ်[[ၜိုပ်၊ ဂစေံ|ၜိုပ်]] နကဵု ဗီုပါဠိ ကော်စ ဟံသာ မဒှ်ဂကူဒဏ္ဍာရဳ မနွံဗီုပြင် မတုပ်ကဵု အဟာန်။ ၜိုပ်ဂှ် ဗၟာတအ်ကော်စ ''hintha'' ({{lang-my|ဟင်္သာ}}, {{IPA-my|hɪ́ɰ̃θà|IPA}}) သေံကော်စ &quot;ဟောင်&quot;(หงส์)။ ၜိုပ်ဂှ် ဒှ်သင်္ကေတ တွဵုရးဍုင်မန်ကီု သီုကဵု ရးဗဂေါ မဒှ်ဍုင်မန်တြေံရ။ တုဲပၠန် ဍုင်ပက်ကြေတ် ပ္ဍဲရးနိဂီုသေံ မဒှ်ဒၞာဲဂကူမန် မပဒတဴဂၠိုင်ဂှ်လေဝ် သင်္ကေတဍုင်ဂှ် ရုပ်ၜိုပ်ကီုရ။ 

=== ဂဳတ ===
[[File:Kong mon គងមន or Khong mon ฆ้องมอญ.jpg|thumb|260px|ဗာတ်ကိုင်]]
[[File:Kyam at Mon Buddhist Temple Fort Wayne.jpg|thumb|210px|ကွိင်ကျာံ]]
ပ္ဍဲကဵု အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင်မန်ဂမၠိုင် လပါ်ဂဳတ၊ လမၠေဟ်၊ ဒမျေဟ်တအ်ဂှ် လမၠေဟ်/လှ်ေကလော်၊ ကွိင်ကွိုက်မ္ဂး ဗီုကဵု ကွိင်ကျာံ၊ ဗာတ်ကိုင်၊ စံင်တအ်ဂှ် ဒှ်ကပေါတ်အာဲကၟာဲ နူတမ်မူလဂကူမန်ရ။ လမၠေဟ်မွဲတအ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ်လှ်ေထ္ၜး ပ္ဍဲကဵု သဘင်၊ ပေါဲဇာတ်ဂမၠိုင်ရ။ ဂဳတအခိုက်ကၞာမန်ဂှ် နွံကဵု ကွိင်ကွိုက်ဂကူနာနာ မပ္တံကဵု ကွိင်ကျာံ၊ မံင်၊ ကလောတ်၊ စံင်၊ ဖံနာနာသာ်ရ။&lt;ref name=&quot;td&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.unesco-ichcap.org/kor/ek/inc/pdf/mon.pdf|title=Making Inventory of Craftsmanship and Performing Arts of Mon Traditional Musical Instruments|access-date=16 February 2021|accessdate=4 July 2021|archivedate=10 July 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210710151118/https://www.unesco-ichcap.org/kor/ek/inc/pdf/mon.pdf}}&lt;/ref&gt;

=== သဘင်ဂမၠိုင် ===
ပ္ဍဲအခိင်အတးသင်္ကြာန်မ္ဂး ဂကူမန် ညးမပဒတဴ ပ္ဍဲခရိုင်ဖြပဍေင်တအ်ဂှ် မလေပ်ကၠောန် သဘင်အတး နကဵုအခိုက်ကၞာမန် ကေုာံ ပြဝေဏဳနာနာသာ် ဗွဲတၟေင်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Songkran 2020 in Thailand - Dates|url=https://rove.me/to/thailand/songkran|access-date=2019-09-04|website=rove.me|language=en}}&lt;/ref&gt;ပ္ဍဲဍုင်သေံမ္ဂး သဘင်ဗလးကထိုန် (Loi Khamod festival)၊&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.matichonweekly.com/column/article_14572|title=ปริศนาโบราณคดี : ประเพณี &quot;ลอยหะมด&quot; ของมอญหริภุญไชย คือต้นกำเนิด &quot;ลอยกระทง&quot; ในสยาม?|date=13 November 2016|access-date=27 February 2021|language=th}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.m-culture.go.th/lamphun/ewt_news.php?nid=540&amp;fbclid=IwAR3MD1Wvj3ZxrIWMaLKtjK5FF_GSi8ZN5ZbXJ6ERh8bub8fgi-5aHxYe53Y|title=ประเพณีลอยโขมดตำบลต้นธง ประจำปี 2559|date=10 November 2016|access-date=27 February 2021|language=th}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://thainews.prd.go.th/th/news/detail/TCATG201108073719199|title=เทศบาลตำบลต้นธง จังหวัดลำพูน สืบทอดงานประเพณีลอยโขมดตำบลต้นธง ซึ่งครั้งนี้ได้จัดขึ้นเป็นครั้งที่ 6 อย่างยิ่งใหญ่ เพื่อเป็นการ อนุรักษ์ และสืบสานประเพณีวัฒนธรรมอันดีงามของท้องถิ่นให้คงอยู่สืบไป|access-date=28 February 2021|date=8 November 2020|language=th|accessdate=4 July 2021|archivedate=9 July 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210709185041/https://thainews.prd.go.th/th/news/detail/TCATG201108073719199}}&lt;/ref&gt; သဘင်ပူဇဴပၟတ် (ပတိုန်ဂီု)၊&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bangkokpost.com/vdo/thailand/233393/rocket-of-mon|title=Rocket of Mon|date=23 April 2011|access-date=20 February 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.m-culture.go.th/phatumthani/ewt_news.php?nid=403&amp;filename=index|title=ประเพณีการจุดลูกหนู|date=1 July 2019|access-date=20 February 2021|language=th}}&lt;/ref&gt; သဘင်ဗဝ်သၟုတ်က္ၜင်၊ &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nationthailand.com/noname/30354455|title=Mon Floating Boat Festival 2018|date=14 September 2018|access-date=20 February 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.tatnews.org/2018/06/mon-floating-boat-festival-2018/|title=Mon Floating Boat Festival 2018|date=27 June 2018|access-date=20 February 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.thaitravelblogs.com/2018/07/mon-floating-boat-festival-2018-from-23-to-25-september-in-sangkhlaburi/|title=Mon Floating Boat Festival 2018 from 23 to 25 September in Sangkhlaburi|date=4 July 2018|access-date=20 February 2021|accessdate=4 July 2021|archivedate=9 July 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210709182755/https://www.thaitravelblogs.com/2018/07/mon-floating-boat-festival-2018-from-23-to-25-september-in-sangkhlaburi/}}&lt;/ref&gt; သဘင်ကဝါ်ၜိုပ် ကေုာံ ဇၞောဝ်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thai-blogs.com/2011/04/14/parade-of-the-centipede-flags-and-swans/|title=Parade of the Centipede Flags and Swans|date=14 April 2011|access-date=20 February 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.m-culture.go.th/chachoengsao/ewt_news.php?nid=314&amp;filename=index|title=ประเพณีแห่ธงตะขาบ|date=11 April 2017|access-date=20 February 2021|language=th}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.thailandexhibition.com/Eat-Travel/1065|title=เที่ยวชมประเพณี แห่หงส์ ธงตะขาบ พระประแดง|date=18 April 2018|access-date=20 February 2021|language=th|accessdate=4 July 2021|archivedate=9 July 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210709183558/https://www.thailandexhibition.com/Eat-Travel/1065}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Mon Cultural Festival in Thailand|url=http://www.thai-blogs.com/2008/02/09/mon-cultural-festival-in-thailand/|access-date=20 February 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ilove8riew.com/en/event/%E0%B8%87%E0%B8%B2%E0%B8%99%E0%B8%9B%E0%B8%A3%E0%B8%B0%E0%B9%80%E0%B8%9E%E0%B8%93%E0%B8%B5%E0%B9%81%E0%B8%AB%E0%B9%88%E0%B8%98%E0%B8%87%E0%B8%95%E0%B8%B0%E0%B8%82%E0%B8%B2%E0%B8%9A/|title=Centipede Flag Parade|access-date=20 February 2021|accessdate=4 July 2021|archivedate=9 July 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210709183604/http://ilove8riew.com/en/event/%E0%B8%87%E0%B8%B2%E0%B8%99%E0%B8%9B%E0%B8%A3%E0%B8%B0%E0%B9%80%E0%B8%9E%E0%B8%93%E0%B8%B5%E0%B9%81%E0%B8%AB%E0%B9%88%E0%B8%98%E0%B8%87%E0%B8%95%E0%B8%B0%E0%B8%82%E0%B8%B2%E0%B8%9A/}}&lt;/ref&gt; 

=== ဗွိုက်လတက် ===
[[File:Mon National Day 72 Bago.jpg|thumb|220px|သဘင်တ္ၚဲဂကူမန် မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲဍုင်ဗဂေါ သၞာံ ၂၀၁၉ ]]
ညးဗြဴမန်တအ်ဂှ် လ္ၜက်ယာတ်ဍောတ်၊ မန်ဍုင်မန်မ္ဂး ပူလဝ် ပၞးမွဲလပါ်တုဲ တၞုင်ၜါလပါ်ဂှ် ကဵုတကဲ လပါ်ဂတ ကဵု လက်ကြဴ။ မန်ဍုင်သေံမ္ဂး လၜက်လဝ် လတူကအ်တုဲ တၞုင်ၜါလပါ် ကဵုတကဲစှ်ေ လပါ်ဂတမုက်။ အခိုက်လၜက်ယာတ်ဍောတ်မန် ဗီုမန်ဍုင်မန်ဂှ် နကဵု သက်သဳပုရာန် ဂွံဆဵုကေတ် ရုပ်တိ နူဒွါဝတဳ ဒဒှ်ရ ညးဗြဴမန် ခေတ်ဒွါရဝတဳတေအ်လေဝ် လ္ၜက်ယာတ်ဍောတ်ကီုရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=มรดกช่างศิลป์ไทย : งานปูนปั้น|url=https://www.chatnirun.com/%e0%b8%a1%e0%b8%a3%e0%b8%94%e0%b8%81%e0%b8%8a%e0%b9%88%e0%b8%b2%e0%b8%87%e0%b8%a8%e0%b8%b4%e0%b8%a5%e0%b8%9b%e0%b9%8c%e0%b9%84%e0%b8%97%e0%b8%a2-%e0%b8%87%e0%b8%b2%e0%b8%99%e0%b8%9b%e0%b8%b9/}}&lt;/ref&gt; 

ကယျိုင်မၞိဟ်တြုဟ်မန် ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာဂှ် ဗိုက်ဂၠိက် ညံင်ဗီုဗၟာတုဲ မၞိဟ်တြုဟ်မန် ပ္ဍဲရးနိဂီုသေံ ဗိုက်ဗီုအခိုက်သေံ။ ကယျိုင်ဂကူမန်တအ် ထုဲနှဴအာကဵု ကယျိုင်ဂကူတၞဟ် ဟီုမာန်ရ။ 

=== စၞ ===
စၞအခိုက်မန်ဂှ် လုပ်စိုပ်ဓလီုလဝ် ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲကဵု စၞဗၟာ ကေုာံ စၞသေံ မဂွံဆဵုကေတ်ဒၟံင် ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ်ရ။ စၞယၟုမြဟ်ဒၟံင် ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာ ကေုာံ ရးနိဂီုသေံ အခိင်လၟုဟ်ဂှ် တမ်မူလဍေဟ် ကၠုင်နူမန်။ ဥပမာ၊ ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာ [[ယိုဟ်သ္ၚု]] ဗၟာမကော် (ထမနဲ)၊ ခၞံ၊ [[ပုင်အတး (ပုင်သင်္ကြာန်)]] ပ္ဍဲဍုင်သေံ။ ပ္ဍဲဍုင်သေံ၊ ညးတအ်ကော်စ ဗီုသေံ Khao chae (ข้าวแช่) မဒှ် ပုင်ဍာ်မွဲဂကူဂှ် ဒှ်စၞဗွိုင်နန် (ဝါ) စၞဨကရာဇ်ဂှ် ဒှ်စၞအခိုက်မန်မွဲရ။&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://travel.cnn.com/bangkok/eat/khao-chae-101-811318/|title=It's khao chae season: How to eat Thailand's classic summer treat|last=Chirapongse|first=Kitty|date=2012|work=CNN|access-date=September 7, 2019|accessdate=July 4, 2021|archivedate=September 22, 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180922154138/http://travel.cnn.com/bangkok/eat/khao-chae-101-811318/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://guide.michelin.com/en/article/features/a-guide-to-royal-thai-cuisine|title=A Guide to Royal Thai Cuisine|website=MICHELIN Guide|language=en|access-date=2019-09-07}}&lt;/ref&gt; ပုင်ဍာ်မန်ဂှ် ဗၟာတအ် ကော်စ (သင်္ကြန်ထမင်း) တုဲ ဒှ်စၞအခိုက်မစ ပ္ဍဲအခိင်အတးသင်္ကြာန်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mmtimes.com/special-features/234-thingyan-2017/25640-how-to-spend-long-thingyan-holidays.html|title=How to spend long Thingyan holidays|date=2017-04-07|website=The Myanmar Times|language=en|access-date=2019-09-07|accessdate=2021-07-04|archivedate=2018-04-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180402163320/https://www.mmtimes.com/special-features/234-thingyan-2017/25640-how-to-spend-long-thingyan-holidays.html}}&lt;/ref&gt;

ဖရံက်က သေံမကော် ဖၠရ (Pla ra)ဂှ် ဒှ်စၞအခိုက်မန်ကီုရ။&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Sukphisit|first=Suthon|date=9 June 2019|title=An acquired taste|work=Bangkok Post|url=https://www.bangkokpost.com/life/social-and-lifestyle/1692012/an-acquired-taste|access-date=16 June 2021}}&lt;/ref&gt; 

=== ဝေင်တြေံ ===
ဝေင်ဗွဲမဂၠိုင် မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာကီု သီုကဵု ရးနိဂီုသေံဂှ် ကၠုင်နူတမ်မူလမန်။ ပၞောဝ်တအ်ဂှ် ဝေင်ဟနိ/ဝေင်ဂနိ ကေုာံ ဝေင် (saba tossing game) ကဵု ဝေင်ပၞုက်ယာတ် (Mon Son Pa)ဂှ် ဒှ်ဝေင်အခိုက်မန် မၞိဟ်မဒးဂၞပ်ဂၠိုင်တုဲ နကဵု ယူနေစ်သကဝ် (UNESCO)လေဝ် စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် [[အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် အဝတ္ထု]] မွဲရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Intangible Cultural Heritage|url=http://www.unescobkk.org/culture/ich/children-games/games/by-research-sites/bkk/|website=UNESCO Bangkok|accessdate=2021-07-04|archivedate=2020-07-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200702210259/http://www.unescobkk.org/culture/ich/children-games/games/by-research-sites/bkk/}}&lt;/ref&gt;

== ဗီုဂမၠိုင် ==
&lt;gallery&gt;
File:Burmese Ramayana dance.jpg|A theatrical performance of the Mon dance
File:Lorchestre thaïlandais piphat mon (musée de la musique) (3771128467).jpg|Mon musical instruments
File:Mon Drum.jpg|A student playing Mon Drum in Thailand
File:Mon people girls in traditional dress.jpg|Mon girls in traditional [[folk costume]]
File:Ngapyawbaung.jpg|Mon banana pudding
File:KhaoChae.JPG|Mon inspired ''Khao Chae''
File:Htamanè.JPG|''[[Htamanè]]'' glutinous rice
File:Khao khluk kapi, Pathum Thani, 2018-04-02 (3).jpg|Mon inspired [[Khao khluk kapi|Khao Khluk Kapi]] dish
File:Khanom Chin - Thai rice noodles.JPG|''Khanom Chin'' rice noodles
File:Nga paong thohk with a spoon.jpg|''Nga baung thohk'' (steamed fish dish wrapped in banana leaves)
File:Flag of Mon State (2018).svg|[[Mon State]] flag drawn by the Burmese government, [[Hamsa (bird)|Hongsa]] (the symbol of Mon people)
File:Mon Traditional Flower-garlands.jpg|Mon Traditional Flower-garlands
File:8th Mon Youth Day at night 27-Dec-2019.jpg|Celebration of Mon Youth Day in Myanmar (2019)
File:Shwedagon Pagoda 2017.jpg|[[Shwedagon Pagoda]], An ancient Mon-style [[Stupa]] located in [[Yangon|Yangoon, Myanmar]]
File:Photo of Zingyaik pagoda, Paung township, Mon State.jpg|[[Zinkyaik Pagoda]], An ancient Mon-style [[Stupa]] on the top of Zinkyaik Mountain, [[Mon State]], [[Myanmar]]
File:Chompoo-Veth-(2).jpg|Mon [[Rattanakosin]]-style [[Stupa]] located at [[Wat Chomphuwek]], [[Mueang Nonthaburi District|Nonthaburi, Thailand]]
File:Nai Mueang, Mueang Lamphun District, Lamphun 51000, Thailand - panoramio.jpg|Mon [[Hariphunchai]]-style [[Stupa]] located at [[Wat Phra That Hariphunchai]], [[Lamphun|Lamphun, Thailand]]
File:Wiang Tha Kan Compound 9.jpg|The remains of an ancient walled town of the [[Hariphunchai|Hariphunchai Kingdom]], Wiang Tha Kan, founded approximately 1,000 years ago located in [[San Pa Tong District|San Pa Tong District, Chiang Mai, Thailand.]]
File:Lampangluang1.JPG|Mon [[Hariphunchai]]-style architecture located in [[Lampang|Lampang, Thailand]]
File:Wat_JamaDevi.jpg|Mon [[Hariphunchai]]-style architecture located in [[Lamphun|Lamphun, Thailand]]
File:Ananda-Temple-2.JPG|[[Ananda Temple]], The fusion of Mon and Indian architecture located in [[Bagan]], [[Myanmar]]
File:Kanbawzathadi_Palace_-_Bago,_Myanmar_20130219-01.jpg|Mon-style architecture located in [[Bago, Myanmar|Bago]], [[Myanmar]]
File:Shwedagon pagoda, Yangon, Myammar.jpg|Mon-style architecture located in [[Yangon|Yangoon, Myanmar]]
File:Golden Rock (28249624117).jpg|[[Kyaiktiyo Pagoda|The Golden Rock Stupa]] located in [[Mon State]], [[Myanmar]]
File:Wat Chiang Yeun chedi 2.jpg|[[Hamsa (bird)|Hongsa]] pole with Centipede flag
File:ကွာင်ကံက်တဲ.jpg
File:ကွာင်ခဝ်ဂဒဵု.jpg
File:ကွာင်ခေါ်.jpg
File:ကွာင်စုတ်ပၟတ်.jpg
File:ကွာင်တဲတၞး.jpg
File:ကွာင်ဗြာတ်.jpg
File:ကွာင်ဟကဵု.jpg
File:ကွာင်အဝေက်.jpg
File:ဒၠောံဍာ်ဗံၚ်.jpg
File:ကွာင်ကောန်န.jpg
File:သတ်တာ.jpg
&lt;/gallery&gt;

==နိဿဲ==
===Citations===
{{reflist}}

===Sources===
{{refbegin}}
*{{Cite journal|first=Christian|last=Bauer|url=https://thesiamsociety.org/wp-content/uploads/1991/03/JSS_079_1f_Bauer_MonEpigraphy.pdf|title=Notes on Mon Epigraphy|journal=Journal of the Siam Society|volume=79|issue=1|date=1991|pages=31–84}}
*{{Cite journal|first=Christian|last=Bauer|url=https://thesiamsociety.org/wp-content/uploads/1991/03/JSS_079_2h_Bauer_MonEpigraphyII.pdf|title=Notes on Mon Epigraphy II|journal=Journal of the Siam Society|volume=79|issue=2|date=1991|pages=61–80}}
*{{Cite book|first=Franklin|last=Huffman|chapter-url=http://sealang.net/archives/mks/pdf/16-17:31-84.pdf|title=Mon-Khmer Studies|volume=16–17|date=1990|publisher=Summer Institute of Linguistics|isbn=9780824813437|access-date=April 6, 2021|pages=31–84|chapter=Burmese Mon, Thai Mon, and Nyah Kur:a synchronic comparison}}
*{{Cite book|first=Christian|last=Bauer|chapter-url=http://sealang.net/archives/mks/pdf/16-17:155-176.pdf|title=Mon-Khmer Studies|volume=16–17|date=1990a|publisher=Summer Institute of Linguistics|isbn=9780824813437|access-date=April 6, 2021|pages=155–176|chapter=Numismatics, dialectology, and the periodization of Old Mon}}
*{{Cite book|first=David|last=Thomas|chapter-url=http://sealang.net/archives/mks/pdf/16-17:177-179.pdf|title=Mon-Khmer Studies|volume=16–17|date=1990|publisher=Summer Institute of Linguistics|isbn=9780824813437|access-date=April 6, 2021|pages=177–179|chapter=On early Monic, Vietic and Bahnaric relations}}
*{{Cite book|first=Donald|last=Swearer|chapter=Buddhism in Southeast Asia|title=The Religious Traditions of Asia: Religion, History, and Culture|editor=Joseph Kitagawa|chapter-url=https://books.google.com/books?id=5LSvkQvvmAMC&amp;pg=PA130|publisher=Routledge|isbn=9780700717620|date=September 20, 2002|pages=119–142}}
*{{Cite book|first=Christian|last=Bauer|chapter-url=https://books.google.com/books?id=hoDGBgAAQBAJ&amp;pg=PA14|title=Ethnic Groups Across National Boundaries in Mainland Southeast Asia|date=1990|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9813035579|editor=Gehan Wijeyewardene|access-date=April 4, 2021|pages=14–47|chapter=Language and Ethnicity: The Mon in Burma and Thailand|doi=10.1355/9789814379366-005}}
*{{Cite book|first=Ashley|last=South|title=Mon Nationalism and Civil War in Burma: The Golden Sheldrake|date=October 3, 2002|doi=10.4324/9780203037478|publisher=Routledge; 1st edition|isbn=9780700716098}}
*{{Cite book|first=Patcharin|last=Piumsomboon|chapter=Mon people in Nakhon Ratchasima|title=Good things Korat: Korat's Diaries|volume=3|date=1982|publisher=Office of the National Culture Commission|chapter-url=http://www.koratmuseum.com/download/mon-in-korat.pdf|access-date=February 25, 2021|pages=98–105|language=th}}
*{{Cite journal|first1=Dusittorn|last1=Ngamying|first2=Ying|last2=Keeratiburana|first3=Pairat|last3=Thidpad|date=2014|title=Mon Dance: Creating Standards to Continue the Performing Arts of Thai-Raman|journal=Asian Culture and History|publisher=Canadian Center of Science and Education|volume=7|issue=1|pages=29–34|doi=10.5539/ach.v7n1p29|doi-access=free}}
*{{Cite journal|first1=Patrick|last1=McCormick|first2=Mathias|last2=Jenny|title=Contact and convergence: The Mon language in Burma and Thailand|volume=42|issue=2|date=2013|pages=77–117|journal=Cahiers de Linguistique Asie Orientale|doi=10.1163/19606028-00422P01}}
*{{Cite journal|first=James A.|last=Matisoff| title=Sino-Tibetan Linguistics: Present State and Future Prospects|journal=Annual Review of Anthropology|volume=20|pages=469–504|year=1991|doi=10.1146/annurev.an.20.100191.002345}}
*{{Cite journal|first=Mathias|last=Jenny|date=2013|title=The Mon language: Recipient and donor between Burmese and Thai|journal=Journal of Language and Culture|url=https://so03.tci-thaijo.org/index.php/JLC/article/view/20286/17624|volume=31|issue=2|pages=5–33}}
*{{Cite journal|last=Foster|first=Brian|year=1973|title=Ethnic Identity of the Mons in Thailand|url=http://www.siamese-heritage.org/jsspdf/1971/JSS_061_1i_Foster_EthnicIdentityOfMonsInThailand.pdf|journal=Journal of the Siam Society|volume=61|pages=203–226}}
*{{Cite journal|ref=CITEREFNuchprayoon2007 |last1=Nuchprayoon |first1=Issarang |last2=Louicharoen |first2=Chalisa |author3=Warisa Charoenvej |year=2007 |title=Glucose-6-phosphate dehydrogenase mutations in Mon and Burmese of southern Myanmar |journal=Journal of Human Genetics |volume=53 |issue=1 |pages=48–54 |doi=10.1007/s10038-007-0217-3 |pmid=18046504|s2cid=22331704 |doi-access=free }}
*{{Cite journal|last1=Stewart |first1=J. A. |year=1937 |title=The Song of the Three Mons |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies|volume=9 |issue=1 |pages=33–39  |jstor=608173 |doi=10.1017/s0041977x00070725}}
*{{Cite journal|first=Chatuporn|last=Petchaboon|title=Food in merit-making ceremonies of Thai-Mon descendants and Mon workers: A case study on food of Sao Kradong Mon community, Bang Pa-in District, Phra Nakhon Sri Ayutthaya Province|journal=Journal of Liberal Arts|url=https://so03.tci-thaijo.org/index.php/journal-la/article/view/164044/120663|pages=35–57|volume=10|issue=2|publisher=Prince of Songkla University|date=December 30, 2018|access-date=February 25, 2021|language=th}}
*{{Cite journal|first1=Watusiri|last1=Jaiklang|first2=Watsaporn|last2=Arayaphan|first3=Nantawan|last3=Muangyai|url=https://so03.tci-thaijo.org/index.php/JHUMANS/article/view/213162/148155|title=Needs and Use of Learning Center and Learning Network of Mon Communities in Lamphun Province|journal=Journal of Human Sciences|volume=20|issue=2|pages=101–132|date=August 30, 2019|access-date=February 25, 2021|language=th}}
*{{Cite journal|first=Ong|last=Bunjoon|url=http://www.damrong-journal.su.ac.th/upload/pdf/102_5.pdf|title=Ban Thung-Khen: The Contemporary Mon Ethnic Community of Suphanburi|journal=Damrong Journal of the Faculty of Archaeology|pages=115–140|volume=16|issue=2|date=December 20, 2017|access-date=March 1, 2021|language=th}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709184351/http://www.damrong-journal.su.ac.th/upload/pdf/102_5.pdf |date=July 9, 2021 }}
{{refend}}

==Further reading==
* {{Cite book |title=Ancient Chiang Mai |chapter=Historic Lamphun: Capital of the Mon Kingdom of Hariphunchai|volume=4|first=Andrew |last=Forbes |author2=Henley, David|year=2012|publisher=Cognoscenti Books|asin=B006J541LE }}
* {{Cite book |title=Mon Nationalism and Civil War in Burma: The Golden Sheldrake|last=South|first=Ashley|date=2013|publisher=Routledge|isbn=9781136129629}}

== Notes ==
{{notelist}}

==External links==
{{Commons category|Mon people}}
* [https://db.sac.or.th/museum/museum-detail/129 Mon Art and Cultural Centre of Bang Kradi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210731223732/https://db.sac.or.th/museum/museum-detail/129 |date=2021-07-31 }} 
* [http://www.monnews.org/ Independent Mon News Agency]
* [http://www.virtualmuseum.finearts.go.th/hariphunchai/index.php/en/ Hariphunchai National Museum]
* [https://monmusic.org/ Mon music] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709183243/https://monmusic.org/ |date=2021-07-09 }}
* [https://web.archive.org/web/20060208093247/http://www.kaowao.org/ Kao Wao News Group]
* [http://www.albany.edu/~gb661/ The Mon Information Home Page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210831201205/https://www.albany.edu/~gb661/ |date=2021-08-31 }}
* [https://web.archive.org/web/20050408203116/http://www.eumon.org/inscriptions.php Dating and Range of Mon Inscriptions]

[[Category:မနုဿဗေဒ]]</text>
      <sha1>3yuscw3br8yjfcswtvhm03by9ngb4dj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကအ်ပလိုင်၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4714</id>
    <revision>
      <id>56334</id>
      <parentid>47668</parentid>
      <timestamp>2026-07-22T05:30:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-40964-54</username>
        <id>5494</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ ယၟု</comment>
      <origin>56334</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2590" sha1="kou2bcmbp61esas7mpx0lki0z0lnhqr" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|name = Kaw Palaing
|official_name =ကအ်ပလိုၚ် 
|pushpin_label_position = bottom
|settlement_type = ကွာန်
|image_skyline = 
|image_map = 
|map_caption = 
|pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ
|pushpin_map_caption = ဒၞာဲကွာန်ကအ်ပလိုင်မၞုံ
|subdivision_type = ကၟိန်ဍုင်
|subdivision_name = {{Flag|Myanmar}}
|subdivision_type1 = တွဵုရး
|subdivision_name1 = {{Flag|Mon}}[[တွဵုရးဍုင်မန်|တွဵုရးဍုင်မန်]]
|subdivision_type2 = ခရိုင်
|subdivision_name2 = ခရိုင်မတ်မလီု
|subdivision_type3 = ပွိုင်ဍုင်
|subdivision_name3 = ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်
|unit_pref = Imperial
|area_total_km2 = 
|population_total =
|population_urban =
|population_rural =
|population_as_of =
|population_footnotes =
|population_density_km2 = auto
|coordinates = {{Coord|16.538319102322067| 97.85122272409019|region:MM|format=dms|display=inline,title}}
|elevation_ft = 
|elevation_m = 
|timezone = အခိင်ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ
|utc_offset = +6.30
|website =
}}

'''ကွာန်ကအ်ပလိုင်'''({{Lang-en|Kawtpalaing}}၊ {{Lang-my|ကော့ပလိုင်}})ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ [[တွဵုရးဍုင်မန်]]၊ [[ခရိုင်မတ်မလီု]]၊ [[ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်]]၊ ဂကောံကွာန်ကအ်ပလိုင်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၀၁၀။ အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ကအ်ပလိုင် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၅၃၁၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၅၁၁ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ၁၀၄၂ တၠရ။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://themimu.info/place-codes|title=Place codes (Pcodes)|work=Myanmar Information Management Unit|date=June 2020|accessdate=2020-12-20|archivedate=2020-11-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201121081823/https://themimu.info/place-codes}}&lt;/ref&gt;


== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
[[ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်]]

{{ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်}}{{တွဵုရးဍုင်မန်}}</text>
      <sha1>kou2bcmbp61esas7mpx0lki0z0lnhqr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:Country data Cape Verde</title>
    <ns>10</ns>
    <id>6047</id>
    <revision>
      <id>56310</id>
      <parentid>37358</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T12:34:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>28</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing Flag_of_Cape_Verde.svg with [[File:Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Government standardized ratio is 2:3. For fu</comment>
      <origin>56310</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="576" sha1="f823i9hknkq1bi8kjannsv65tzxzuyl" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|country showdata&lt;/noinclude&gt;}}}
| alias = Cape Verde
| flag alias = Flag of Cape Verde (10-17).svg
| flag alias-1975 = Flag of Cape Verde (1975-1992).svg
| link alias-naval = Cape Verdean Armed Forces{{!}}Cape Verdean Coast Guard
| link alias-army = Cape Verdean Armed Forces{{!}}Cape Verdean National Guard
| link alias-navy = Cape Verdean Armed Forces{{!}}Cape Verdean Coast Guard
| size = {{{size|}}}
| name = {{{name|}}}
| altlink = {{{altlink|}}}
| variant = {{{variant|}}}
&lt;noinclude&gt;
| var1 = 1975
| redir1 = CPV
| redir2 = Cabo Verde
&lt;/noinclude&gt;
}}</text>
      <sha1>f823i9hknkq1bi8kjannsv65tzxzuyl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:Country data Philippines</title>
    <ns>10</ns>
    <id>6337</id>
    <revision>
      <id>56312</id>
      <parentid>39449</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T14:02:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>28</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing Flag_of_the_First_Spanish_Republic.svg with [[File:Flag_of_Spain_(1873–1874).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]]).</comment>
      <origin>56312</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1825" sha1="4og4rfo95hhkvwjoiohrg21f732qavr" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|country showdata&lt;/noinclude&gt;}}}
| alias = Philippines
| flag alias = Flag of the Philippines.svg
| flag alias-1535 = Flag_of_Cross_of_Burgundy.svg
| flag alias-1821 = Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg
| flag alias-1873 = Flag of Spain (1873–1874).svg
| flag alias-1875 = Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg
| flag alias-aguinaldo = Flag of the Philippines (1898–1901).svg
| flag alias-1898 = Flag of the United States (1896-1908).svg
| flag alias-1908 = US flag 46 stars.svg
| flag alias-1912 = US flag 48 stars.svg
| flag alias-1919 = Flag of the Philippines (1919-1936).svg
| flag alias-1936 = Flag of the Philippines (navy blue).svg
| flag alias-1985 = Flag of the Philippines (light blue).svg
| flag alias-1986 = Flag of the Philippines (navy blue).svg
| flag alias-air force = Flag of the Philippine Air Force.svg
| link alias-air force = Philippine Air Force
| flag alias-army=Flag of the Philippine Army.svg
| flag alias-marines=Flag of the Philippine Marine Corps.svg
| link alias-marines=Philippine Marine Corps
| flag alias-military=Flag of the Armed Forces of the Philippines.svg
| link alias-military=Philippine Armed Forces
| flag alias-navy=Flag of the Philippine Navy.svg
| link alias-navy=Philippine Navy
| link alias-army = Philippine Army
| link alias-naval = Philippine Navy
| size = {{{size|}}}
| name = {{{name|}}}
| altlink = {{{altlink|}}}
| altvar = {{{altvar|}}}
| variant = {{{variant|}}}
&lt;noinclude&gt;
| var1 = 1535
| var2 = 1821
| var3 = 1873
| var4 = 1875
| var5 = aguinaldo
| var6 = 1898
| var7 = 1908
| var8 = 1912
| var9 = 1919
| var10 = 1936
| var11 = 1985
| var12 = 1986
| cat = Philippines
| redir1 = PHL
| redir2 = PHI
| related1 = First Philippine Republic
| related2 = Philippine Commonwealth
| related3 = Second Philippine Republic
&lt;/noinclude&gt;
}}</text>
      <sha1>4og4rfo95hhkvwjoiohrg21f732qavr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသမ္တီ ဒဳဂျဳတေဝ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11437</id>
    <revision>
      <id>56327</id>
      <parentid>55773</parentid>
      <timestamp>2026-07-22T02:18:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>56327</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29915" sha1="fbnc6djb5xja2gn86f8esp0l4ic04o3" xml:space="preserve">'''အသမ္တီ ဒဳဂျဳတေဝ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Digital identity'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂကောံ တင်ဂၞင် (Data) မဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပူဂိုလ်၊ အရာဝတ္ထု၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံအလဵုအသဳ/ကမ္ပဏဳ မွဲမွဲ မနွံ ပ္ဍဲကဵု ကွန်ရက် ကောန်ပျူတာ ဟွံသေင်မ္ဂး အင်တာနက် ရ။ ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တေတ်နဝ်လဝ်ဂျဳ လၟုဟ်၊ အသမ္တီ ဒဳဂျဳတေဝ် ဝွံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ &quot;မၞိဟ်ဏအ်ဂှ် ဒှ် ညးလဵု ဇေတ်တ် ရော&quot; ကေုာံ သွက်ဂွံ ကဵု အခေါင် သွက်ဂွံ လုပ်စကာ သၞောတ် နာနာ (Authentication and Authorization) မပ္တံကဵု ဘာဏ်၊ ဝပ်သာက် အလဵုအသဳ၊ ကေုာံ မဳဒဳယာ မဟာဇန် တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;windley&quot;&gt;{{cite book |last=Windley |first=P. J. |title=Digital Identity |publisher=O'Reilly Media, Inc. |year=2005 |pages=10-15 |isbn=978-0596008789}}&lt;/ref&gt;

အသမ္တီ ဒဳဂျဳတေဝ် ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု လက္ခဏာ ပူဂိုလ် (Attributes) မပ္တံကဵု ယၟု၊ စၟတ်တ္ၚဲဒှ်မၞိဟ်၊ လေပ်စာ (Address) ကေုာံ အရာ မဆက်စပ် ကဵု ဒဳဂျဳတေဝ် ဗီုကဵု လၟိဟ် အာဲပဳ (IP address)၊ စၟတ်သမ္တီ အဳမေဝ် (Email address)၊ ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ လေင်ပရေင်မၞိဟ် (Social security number) တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ အသမ္တီ ဒဳဂျဳတေဝ် နကဵု လညာတ် ကွတ်ပညာ၊ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်မၞိဟ်၊ ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Internet_identity_diagram.svg|thumb|right|350px|ဗီုရုပ် ထ္ၜးကဵု လဒက်ပတန် အသမ္တီ ဒဳဂျဳတေဝ် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ ပူဂိုလ် ကဵု ဝပ်သာက် နာနာ ပ္ဍဲ ကွန်ရက် အင်တာနက်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
အသမ္တီ (Identity) မ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဘဝ လၟိုန်တ္ၚဲ (Physical world) ညးတအ် စကာ ကာဒ်စၟတ်သမ္တီ (ID card)၊ နိုင်ငံကူးလက်မှတ် (Passport) ဟွံသေင်မ္ဂး စၟတ်သမ္တီ တဆိပ်ကြာ တအ် သွက်ဂွံ ထ္ၜး ဇကုဂှ် ညးလဵု ရော ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိ ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital world) ဂှ်၊ မၞိဟ် ၜါ ဟွံမာန် ဆဵု ရုပ်သာ် ရေင်သကအ် တပ်တပ် တုဲ၊ သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ မၞိဟ် ဇေတ်တ် ဂှ် ဒးစကာ &quot;အသမ္တီ ဒဳဂျဳတေဝ်&quot; (Digital identity) ရ။

ပွံက်အဓိပ္ပါယ် အသမ္တီ ဒဳဂျဳတေဝ် ဝွံ ပါ်ကရေက် လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ အဓိက ၃ သာ် ရ-
# '''Identifiers (စၟတ်သမ္တီ):''' အရာ မစၟတ်သမ္တီ ပူဂိုလ် မွဲ သက်သက် (ဥပမာ - User ID, Email, ဖုန်းလၟိဟ်)။
# '''Attributes (လက္ခဏာ သဇိုင်):''' တင်ဂၞင် မပံင်ကောံ လဝ် သွက်ဂွံ ဗၟံက်ထ္ၜး ပူဂိုလ် (ဥပမာ - အာယုက်၊ ဒေသ၊ ကမၠောန်)။
# '''Credentials (သက်သဳ စၟတ်သမ္တီ):''' အရာ မပဒတန် လဝ် နူကဵု ဂကောံ မၞုံကဵု အဝဵု (ဥပမာ - ဒဳဂျဳတေဝ် သက်သဳ ဒဒှ်ရ အာယုက် ပေင် ၁၈ သၞာံ)။

အသမ္တီ ဒဳဂျဳတေဝ် ဏအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အင်တာနက် (Digital economy) တုဲ၊ ဍေဟ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ဓဝ်ယုံကြည် (Trust) အကြာ ညးမစကာ ကေုာံ ညးမကဵု သေဝါ (Service providers) တအ် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
ဝင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အသမ္တီ ဒဳဂျဳတေဝ် ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ခေတ် အင်တာနက် (Web eras) ဂမၠိုင် ရ-

* '''ခေတ် ဝပ် ၁.၀ (Web 1.0 - Siloed Identity):''' ပ္ဍဲ အခိင် စကတဵုဒှ် အင်တာနက် သၞာံ ၁၉၉၀ တအ်ဂှ်၊ အသမ္တီ ဒဳဂျဳတေဝ် ဝွံ နွံ ဆ လၟိဟ် အကံက် (Accounts) မဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ယၟု (Username) ကေုာံ မလိက်ဓလုက် (Password) သၟး ရ။ ဇၟာပ် ဝပ်သာက် ဂှ် ညးတအ် မင်မဲ တင်ဂၞင် အသမ္တီ နကဵု သၞောတ် ညးကဵုညး တုဲ၊ ညးစကာ တအ် ဒးစၟတ်သမ္တီ လဝ် မလိက်ဓလုက် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
* '''ခေတ် ဝပ် ၂.၀ (Web 2.0 - Federated Identity):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၀ တအ် အခိင် မဳဒဳယာ မဟာဇန် (Social media) မပ္တံကဵု Facebook ကဵု Google ပြာကတ် ကၠုင်ဂှ်၊ သၞောတ် &quot;လုပ်စကာ နကဵု အသမ္တီ တၞဟ်&quot; (Federated login / Single Sign-On) ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။ မၞိဟ်တအ် စကာ အကံက် Facebook သွက်ဂွံ လုပ်စကာ ပ္ဍဲ ဝပ်သာက် တၞဟ် တအ် မာန် ရ။ ဆဂး အရာဏအ် ပကဵု ညံင် ကမ္ပဏဳ ဇၞော်ဇၞော် တအ် ဂွံအဝဵု သီကေတ် တင်ဂၞင် (Monopoly over data) ရ။&lt;ref name=&quot;cameron&quot;&gt;{{cite web |last=Cameron |first=K. |title=The Laws of Identity |url=https://docs.microsoft.com/en-us/previous-versions/msp-n-p/ff998952(v=pandp.10) |publisher=Microsoft |year=2005 |access-date=2024-05-10 }}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* '''ခေတ် ဝပ် ၃.၀ (Web 3.0 - Self-Sovereign Identity):''' ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ကေုာံ အနာဂတ်၊ လညာတ် [[အသမ္တီ မပိုင်ပြဳ ဇကုဂှ်]] (Self-Sovereign Identity - SSI) ပြာကတ် ကၠုင် ဒၟံင် ရ။ နကဵု ကွတ်ပညာ ဗလံက်ချေန် (Blockchain)၊ ပူဂိုလ် တအ် နွံကဵု အခေါင် မင်မဲ ကေုာံ ပိုင်ပြဳ တင်ဂၞင် အသမ္တီ ဇကု ဗွဲမဍာံပြ တုဲ၊ ဟွံဒး တန်တဴ လတူ ကမ္ပဏဳ လဒေါဝ် တအ် ရ။

== ၃။ လဒက်ပတန် ကေုာံ အင်္ဂလက္သဏ်ဂမၠိုင် (Structure and Characteristics) ==
အသမ္တီ ဒဳဂျဳတေဝ် မခိုဟ် မွဲဂှ် ဒးနွံကဵု အင်္ဂလက္သဏ် သဇိုင် ၇ သာ် ရ -

1. '''ပရေင်တန်ကြန် (Persistence):''' အသမ္တီ ဂှ် ဒးတန်တဴ လအ်လ တုဲ ဟွံမာန် ပလီုပလာ် အာ လောဲလောဲ ရ။
2. '''ပရေင်ပြးဇး (Portability):''' မၞိဟ် မပိုင်ပြဳ ဂှ် မာန် ကေတ်ဏာ အသမ္တီ ဇကု သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ နာနာ မာန် ရ။
3. '''ပရေင်စဵုဒၞာ (Security):''' တင်ဂၞင် ပူဂိုလ် တအ်ဂှ် ဒးဒုင် ထိင်ဒဝ် လဝ် နကဵု သၞောတ် ဂီုကၠီု (Encryption) မခိုင်ကၠိုက် ရ။
4. '''ပရေင်ပိုင်ပြဳ (Privacy):''' ညးမပိုင်ပြဳ ဂှ် ဟေင် မာန် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ တင်ဂၞင် လဵုမွဲ ဒးထ္ၜး ကဵု ညးတၞဟ် ရော။
5. '''ပရေင်စၟတ်သမ္တီ (Verification):''' အသမ္တီ တအ်ဂှ် ဒးမာန် စၟတ်သမ္တီ (Verify) ဒဒှ်ရ ဍာံပြ ဟွံဍာံပြ နူကဵု ဂကောံ မတန်တဴ ဗၠးၜး ရ။
6. '''ပရေင်တုပ်စိုတ် (Consent):''' တင်ဂၞင် တအ်ဂှ် စကာ ဂွံ ဆ အခိင် ညးမပိုင်ပြဳ တအ် ကဵု အခေါင် တုပ်စိုတ် ဟေင် ရ။
7. '''ပရေင်ပံင်ကောံ (Interoperability):''' အသမ္တီ ဂှ် ဒးမာန် စကာ ဂွံ ပ္ဍဲ သၞောတ် နာနာ ကေုာံ ဍုင် နာနာ သာ် ရ။

== ၄။ ဗီုပြင် အသမ္တီ ဒဳဂျဳတေဝ် နာနာ (Types of Digital Identities) ==
[[File:Biometric_passport_symbol.svg|thumb|left|150px|သင်္ကေတ အဳ-ပတ်သပုတ် (Biometric passport) မဒှ် ဥပမာ အသမ္တီ ဒဳဂျဳတေဝ် မပဒတန် နကဵု အလဵုအသဳ။]]

လဒက်ပတန် အသမ္တီ ဒဳဂျဳတေဝ် ဝွံ ပါ်လဝ် သၞောတ် အဓိက ၃ သာ် (Identity Models) -

=== ၄.၁။ သၞောတ် ဗဟဵု (Centralized Identity) ===
ပ္ဍဲ သၞောတ် ဏအ်၊ တင်ဂၞင် အသမ္တီ သီုဖအိုတ် ဂှ် ဂိုင်သိပ် လဝ် ပ္ဍဲကဵု သာဗာ (Server) ကမ္ပဏဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ မွဲဓဝ် ရ (ဥပမာ - ဘာဏ်၊ ဝပ်သာက် ကျာ်ဇၞော်)။ 
* '''ခိုဟ်:''' လောဲသွာ သွက်ဂွံ ဖန်ဇန်။
* '''ပရေအ်:''' ယဝ်ရ သာဗာ ဂှ် ဒးဒုင် ကမၠတ် ဍဵုလုပ် (Hack) မ္ဂး၊ တင်ဂၞင် ပူဂိုလ် သီုဖအိုတ် လီုလာ် ပါတိတ် အာ မာန် ရ (Single point of failure)။

=== ၄.၂။ သၞောတ် ပံင်ကောံ (Federated Identity) ===
ပ္ဍဲ သၞောတ် ဏအ်၊ ဂကောံ နာနာ တအ် ပံင်ကောံ တုဲ ဒုင်တဲ အသမ္တီ ရေင်သကအ် ရ (ဥပမာ - Log in with Google/Facebook)။ 
* '''ခိုဟ်:''' ညးစကာ တအ် ဟွံဒး ခၞံ အကံက် တၟိ လၟိုန်တ္ၚဲ။
* '''ပရေအ်:''' ပရေင်ပိုင်ပြဳ (Privacy) အောန်၊ ဟိုတ်နူကဵု Google ဟွံသေင်မ္ဂး Facebook ဂှ် တီဒၟံင် ဒဒှ်ရ ညးစကာ တအ် လုပ်စကာ ဝပ်သာက် လဵုမွဲ နွံ ရော။

=== ၄.၃။ သၞောတ် ပြးဇး (Decentralized / Self-Sovereign Identity) ===
ပ္ဍဲ သၞောတ် ဏအ်၊ တင်ဂၞင် အသမ္တီ ဂှ် ဂိုင်သိပ် လဝ် ပ္ဍဲကဵု ပူဂိုလ် ညးစကာ (ဥပမာ - Digital Wallet ပ္ဍဲ ဖုန်) တုဲ ပဒတန် လဝ် နကဵု ကွတ်ပညာ ဗလံက်ချေန် (Blockchain) ရ။
* '''ခိုဟ်:''' ပရေင်ဂီုကၠီု သၠုင်အိုတ်၊ ညးစကာ ပိုင်ပြဳ တင်ဂၞင် ဇကု ပေင်င်။
* '''ပရေအ်:''' ကွတ်ပညာ တၟိ လောန် တုဲ သွက်ဂွံ စကာ အလုံဂၠးတိ ဂှ် နွံပၟိက် အခိင် ဏီ ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ သ္ၚိအင် ပတုပ်ရံင် ဗီုပြင် အသမ္တီ ဒဳဂျဳတေဝ် ၃ သာ်
|-
! လက္ခဏာ
! သၞောတ် ဗဟဵု (Centralized)
! သၞောတ် ပံင်ကောံ (Federated)
! သၞောတ် ပြးဇး (Decentralized)
|-
| '''ညးပိုင်ပြဳ တင်ဂၞင်'''
| ကမ္ပဏဳ / အလဵုအသဳ
| ဂကောံ မဳဒဳယာ / ကမ္ပဏဳ
| ပူဂိုလ် ညးစကာ
|-
| '''ပရေင်ဂီုကၠီု'''
| ဍိုန်လျ (ဗဟဵု မွဲဒၞာဲဓဝ်)
| လဒေါဝ်
| သၠုင်အိုတ် (ဗလံက်ချေန်)
|-
| '''ပရေင်ပိုင်ပြဳ (Privacy)'''
| အောန်
| အောန်
| သၠုင်
|-
| '''ဥပမာ'''
| အကံက် ဘာဏ်၊ အကံက် ရုင်
| Log in with Facebook
| ပိုက်သြန် ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital Wallet)
|}

== ၅။ ကွတ်ပညာ ကေုာံ သၞောတ်ဝ် (Technologies and Systems) ==
သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် အသမ္တီ ဒဳဂျဳတေဝ် မခိုင်ကၠိုက် ဂှ် နွံပၟိက် ဒၟံင် ကွတ်ပညာ (Technologies) ခေတ်တၟိ ဗွဲမဂၠိုင် ရ -

* '''ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ဗာဲအဝ်မေထရစ် (Biometric Authentication):''' ဂှ် ဒှ် ပရေင်စကာ လက္ခဏာ ကာယ ပူဂိုလ် မပ္တံကဵု စၟတ်လပုဟ်တဲ (Fingerprint)၊ စၟတ်သမ္တီ မုက် (Facial recognition) ကေုာံ မတ် (Iris scan) သွက်ဂွံ ပဒတန် အသမ္တီ ရ။ ဥပမာ - သၞောတ် FaceID ပ္ဍဲ ဖုန် iPhone ရ။
* '''သၞောတ် ပဳကေအာဲ (Public Key Infrastructure - PKI):''' ဂှ် ဒှ် ကွတ်ပညာ သွက်ဂွံ ကၠောန်ဗဒှ် လက္ချာ ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital signatures) တုဲ ဍေဟ် စဵုဒၞာ ညံင် တင်ဂၞင် ဟွံဂွံ ဒးဒုင် ပလေဝ် ပ္ဍဲ အကြာ ကွန်ရက် ရ။&lt;ref name=&quot;nist&quot;&gt;{{cite report |last=Grassi |first=P. A. |author2=Garcia, M. E. |author3=Fenton, J. L. |title=Digital Identity Guidelines |publisher=National Institute of Standards and Technology (NIST) |year=2017 |url=https://pages.nist.gov/800-63-3/}}&lt;/ref&gt;
* '''ဗလံက်ချေန် (Blockchain &amp; DLT):''' ဂှ် ဒှ် သ္ၚိအင် လၟိဟ် (Distributed Ledger) မဟွံမာန် ပလီုပလာ် ကေုာံ မပြးဇး လဝ် အလုံ ကွန်ရက် ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ကဵု အထံက်အပင် သွက် သၞောတ် [[အသမ္တီ ပြးဇး]] (Decentralized Identifiers - DIDs) တုဲ မၞိဟ်တအ် ဟွံဒး တန်တဴ လတူ အလဵုအသဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ကမ္ပဏဳ ရ။

== ၆။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ ပရေင်ပိုင်ပြဳ (Security and Privacy) ==
အသမ္တီ ဒဳဂျဳတေဝ် ဂှ် နွံကဵု အန္တရာယ် ပရေင်ဂီုကၠီု (Security risks) ဗွဲမဇၞော် မာန် ရ။

* '''ပရေင်ကမၠတ် အသမ္တီ (Identity Theft):''' ကမၠတ် တအ် ကၠတ်ကေတ် တင်ဂၞင် ပူဂိုလ် (ဥပမာ - မလိက်ဓလုက်၊ စၟတ် လေင်ပရေင်မၞိဟ်) တုဲ၊ လုပ်စကာ နဒဒှ် ပူဂိုလ် ဂှ် သွက်ဂွံ ကၠတ် သြန် ဟွံသေင်မ္ဂး လှေအ်လှန် အရာ တၞဟ် တအ် ရ။
* '''ပရေင်ပြးဇး တင်ဂၞင် (Data Breaches):''' ယဝ်ရ သာဗာ ကမ္ပဏဳ ဇၞော်ဇၞော် တအ် ဒးဒုင် ဍဵုလုပ် (Hacked) မ္ဂး၊ တင်ဂၞင် မၞိဟ် မဂၠိုင်ကဵု ပြကောဋိကိုဋ် တအ် ပါတိတ် အာ မာန် ရ (ဥပမာ - ပရေင် Yahoo ဟွံသေင်မ္ဂး Equifax Data Breach)။

သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပြသၞာ တအ်ဏအ်၊ တၠပညာ တအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် လညာတ် &quot;သက်သဳ ဟွံမဲ တင်တီလ္ၚတ်&quot; ([[သက်သဳ ဇဳရဝ်-နဝ်လေတ်]] - Zero-Knowledge Proofs - ZKP) ရ။ ZKP ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် နဲကဲ သင်္ချာ မကဵု အခေါင် ပူဂိုလ် မွဲ ထ္ၜး သက်သဳ ဒဒှ်ရ ညး နွံကဵု တင်ဂၞင် ဍာံပြ (ဥပမာ - အာယုက် ပေင် ၁၈)၊ ဆဂး ဟွံဒး ထ္ၜး ကဵု အာယုက် ဇေတ်တ် ဟွံသေင်မ္ဂး စၟတ်တ္ၚဲဒှ်မၞိဟ် ဍာံဍာံ ရ။ အရာဏအ်ဝွံ မင်မဲ ကဵု ပရေင်ပိုင်ပြဳ (Privacy) ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ် ရ။

== ၇။ လွပ် ပ္ဍဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ အလဵုအသဳ (Applications in Economy and Government) ==
[[File:Aadhaar_Logo.svg|thumb|right|150px|သင်္ကေတ အာဒါ (Aadhaar) မဒှ် သၞောတ် အသမ္တီ ဒဳဂျဳတေဝ် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်အိန္ဒိယ။]]

အသမ္တီ ဒဳဂျဳတေဝ် ဂှ် လၟုဟ် ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက် သၞောတ် အလဵုအသဳ ဒဳဂျဳတေဝ် (e-Government) ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အလုံဂၠးတိ ရ။

* '''သၞောတ် ကောန်ဍုင် ဒဳဂျဳတေဝ် ဍုင်အက်သတဝ်နဳယျာ (Estonia e-Residency):''' ဍုင် အက်သတဝ်နဳယျာ (Estonia) ဂှ် ဒှ် ဍုင် မပြာကတ် အိုတ် လပါ် အသမ္တီ ဒဳဂျဳတေဝ် ရ။ ကောန်ဍုင် ညးတအ် ၉၉% ဂှ် နွံကဵု e-ID တုဲ၊ ညးတအ် မာန် သွဟ် မာဲ၊ ကဵု အခေါန်၊ ကေုာံ တုဲဒှ် ကမၠောန် အလဵုအသဳ သီုဖအိုတ် နူကဵု အင်တာနက် ရ။
* '''သၞောတ် အာဒါ ဍုင်အိန္ဒိယ (India Aadhaar):''' ဂှ် ဒှ် သၞောတ် အသမ္တီ ဗာဲအဝ်မေထရစ် (Biometric ID system) မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ မၞိဟ် မွဲပြကောဋိကိုဋ် ပြင်င် တအ် စကာ အာဒါ သွက်ဂွံ ပံက် အကံက် ဘာဏ်၊ ကေုာံ ကလိဂွံ အထံက်အပင် အလဵုအသဳ ရ။ &lt;ref name=&quot;wef&quot;&gt;{{cite report |title=Advancing Digital Agency: The Power of Data Intermediaries |publisher=World Economic Forum |year=2022 |url=https://www.weforum.org/reports/advancing-digital-agency-the-power-of-data-intermediaries}}&lt;/ref&gt;
* '''ပရေင် ဘာဏ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Financial Services - KYC):''' ဘာဏ် တအ် စကာ အသမ္တီ ဒဳဂျဳတေဝ် သွက် လၟေင်ကမၠောန် &quot;တီလ္ၚတ် ကောန်စၟိန် ဇကု&quot; ([[တီလ္ၚတ် ကောန်စၟိန်]] - Know Your Customer - KYC) ညံင်ဂွံ စဵုဒၞာ ပရေင်ကြာန် သြန် (Money laundering) ရ။

== ၈။ အခေါင်အရာ မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် (Human Rights and Social Implications) ==
အသမ္တီ ဒဳဂျဳတေဝ် ဝွံ နွံကဵု ဖဵုခိုဟ် ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ သၞောတ် ဍေဟ် ဟွံမဲ ကဵု စဵုဒၞာ ဓဝ်ယာယဳ မ္ဂး ဍေဟ် ကတဵုဒှ် အန္တရာယ် လတူ အခေါင်အရာ မၞိဟ် မာန် ရ။

* '''ပရေင်ဖယ်ဉ် ကေုာံ ဟွံမဲ အသမ္တီ (Statelessness and Marginalization):''' ပ္ဍဲ ဍုင် လ္ၚဵု တအ်၊ ယဝ်ရ ဂကူ ကောန်ဍုင်အရင် တအ် (ဥပမာ - ဂကူမန် ပ္ဍဲ ခေတ် သၞောတ် အုပ်ဓလပ် သၟဝ် ပၞာန်) ဟွံကလိဂွံ အခေါင် လုပ်စရင် အသမ္တီ အလဵုအသဳ မ္ဂး၊ ညးတအ် ဒးဒုင် ဖယ်ဉ် ထောအ် (Digitally excluded) နူကဵု သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်ပညာ၊ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် ရ။ အရာဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် ပြသၞာ &quot;ကလော် သၞောတ်ရုင်&quot; (Administrative ghosts) မဟွံမဲ ရုပ်သာ် ပ္ဍဲ သၞောတ် အလဵုအသဳ ရ။
* '''ပရေင်စၟဳစၟတ် မင်ရံင် (Surveillance State):''' ယဝ်ရ အလဵုအသဳ တအ် စကာ အသမ္တီ ဒဳဂျဳတေဝ် သွက်ဂွံ မင်ရံင် အခိုက်အလိုက် ကောန်ဍုင်ကွာန် ဇၟာပ်ဇၟာပ် တ္ၚဲ မ္ဂး (ဥပမာ - သၞောတ် Credit ပရေင်မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဍုင်ကြုက်)၊ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် အခေါင် ဗၠးၜး (Freedom) ကောန်မၞိဟ် ဂွံ လီုလာ် အာ ရ။

== ၉။ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေင်ထိင်ဒဝ် (Legal Frameworks and Regulations) ==
သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပရေင်ပိုင်ပြဳ (Privacy) ပူဂိုလ် ဂှ်၊ ကၟိန်ဍုင် ကေုာံ ဒေသ နာနာ ခၞံဗဒှ် လဝ် သၞောဝ်ဥပဒေ ခိုင်င်ကၠိုက်က် ရ -

* '''သၞောဝ် GDPR ဥရောပ (General Data Protection Regulation):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၈ ဂှ်၊ သမဂ္ဂ ဥရောပ (EU) စပတိတ် သၞောဝ် [[သၞောဝ် ဂျဳဒဳပဳအာ]] (GDPR) မဒှ် သၞောဝ်ဥပဒေ မစဵုဒၞာ တင်ဂၞင် ပူဂိုလ် ခိုင်ကၠိုက်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ သၞောဝ် ဏအ် ကဵု အခေါင် ကု ကောန်ဍုင်ကွာန် တအ် သွက်ဂွံ ကလေင် အာတ် တင်ဂၞင် ဇကု၊ ဟွံသေင်မ္ဂး အာတ် ကဵု ပလီုထောအ် တင်ဂၞင် တအ် (Right to be forgotten) ရ။&lt;ref name=&quot;gdpr&quot;&gt;{{cite web |title=General Data Protection Regulation (GDPR) |url=https://gdpr-info.eu/ |publisher=European Union |year=2018 |access-date=2024-05-10}}&lt;/ref&gt;
* '''သၞောတ် eIDAS (Electronic Identification, Authentication and Trust Services):''' ဂှ် ဒှ် သၞောဝ်ဥပဒေ ဥရောပ မွဲပၠန် သွက်ဂွံ ပဒတန် ဒဒှ်ရ အသမ္တီ ဒဳဂျဳတေဝ် ကေုာံ လက္ချာ ဒဳဂျဳတေဝ် နူကဵု ဍုင်မွဲ ဂှ် မာန် စကာ ပ္ဍဲ ဍုင် ဥရောပ တၞဟ် တအ် အလုံအိုတ်သီု ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ တေတ်နဝ်လဝ်ဂျဳ တၟိဂမၠိုင် (Future Trends and Emerging Technologies) ==
အနာဂတ် သွက် အသမ္တီ ဒဳဂျဳတေဝ် ဝွံ နွံကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ မလှဲလး ဗွဲမလောန်။

* '''အသမ္တီ ပ္ဍဲ မေတာဗာသ် (Identity in the Metaverse):''' အခိင် ဂၠးတိ ရုပ်စမ် (Virtual reality) ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဂှ်၊ မၞိဟ်တအ် ဒးနွံကဵု အသမ္တီ (Avatars ကေုာံ Digital assets) မမာန် ကေတ်ဏာ နူကဵု ဝပ်သာက် မွဲ စိုပ် ဝပ်သာက် မွဲ ရ။ 
* '''ဥာဏ်ပညာ ကောန်ပျူတာ (Artificial Intelligence):''' AI ဝွံ မာန် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အခိုက်အလိုက် မၞိဟ် (Behavioral biometrics - ဥပမာ ဗီုပြင် တက် ကဳဗုတ်၊ ဗီုပြင် ရပ် ဖုန်) သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ မၞိဟ် ဇေတ်တ် လောဲသွာ တုဲ၊ မာန် စဵုဒၞာ ညံင် ဟွံဂွံ ဒးဒုင် လှေအ်လှန် နကဵု သၞောတ် Deepfake တအ် ရ။

နကဵု သရုပ် မ္ဂး၊ အသမ္တီ ဒဳဂျဳတေဝ် ဝွံ ဒှ် အရာ အဓိက သွက် ကောန်မၞိဟ် တအ် ဂွံ ဂျိုင်တဴ ကေုာံ ချဳဓရာင် ပ္ဍဲ ခေတ် အင်တာနက် ရ။ သွက် ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ဂကူ မဒးဒုင် ဍဵုဍိုက် တအ် ဂှ်၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သၞောတ် အသမ္တီ မပြးဇး (SSI) ဝွံ မာန် ကဵု သၠးပွး ကေုာံ ပရေင်တန်တဴ ဗၠးၜး ညံင် ဟွံဂွံ ဒးဒုင် ပလီုပလာ် အသမ္တီ ညးတအ် လးလး ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[Wikipedia:Red_link|Cybersecurity]] (ပရေင်ဂီုကၠီု သာဲဗာ)
* [[Wikipedia:Red_link|Public key infrastructure]] (သၞောတ် ပဳကေအာဲ)
* [[Wikipedia:Red_link|Blockchain]] (ဗလံက်ချေန်)
* [[Wikipedia:Red_link|Biometrics]] (ဗာဲအဝ်မေထရစ်)

{{Navbox
| name = Technology and Society
| title = ကွတ်ပညာ ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် (Technology and Society)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = လဒက်ပတန် အသမ္တီ
| list1 =
* [[အသမ္တီ ဒဳဂျဳတေဝ်]] (Digital identity)
* [[အသမ္တီ မပိုင်ပြဳ ဇကုဂှ်]] (Self-Sovereign Identity)
* [[အသမ္တီ ပြးဇး]] (Decentralized Identifiers)
| group2 = ကွတ်ပညာ ဂီုကၠီု
| list2 =
* [[Wikipedia:Red_link|ဗာဲအဝ်မေထရစ်]] (Biometrics)
* [[Wikipedia:Red_link|ခရိပ်တဝ်ဂရပ်ဖဳ]] (Cryptography)
* [[သက်သဳ ဇဳရဝ်-နဝ်လေတ်]] (Zero-knowledge proof)
| group3 = သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ အခေါင်အရာ
| list3 =
* [[သၞောဝ် ဂျဳဒဳပဳအာ]] (GDPR)
* [[Wikipedia:Red_link|ပရေင်ပိုင်ပြဳ ပူဂိုလ်]] (Data privacy)
* [[တီလ္ၚတ် ကောန်စၟိန်]] (KYC)
}}

[[Category:ကွတ်ပညာ]]
[[Category:အင်တာနက်]]
[[Category:ပရေင်ဂီုကၠီု]]</text>
      <sha1>fbnc6djb5xja2gn86f8esp0l4ic04o3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ၝောအ်တဲ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11498</id>
    <revision>
      <id>56329</id>
      <parentid>55917</parentid>
      <timestamp>2026-07-22T02:32:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>56329</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17286" sha1="q35xay2nkwqzrqvcudcwbulno2dlr4p" xml:space="preserve">'''ၝောအ်တဲ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Inch'', သင်္ကေတ: '''in''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''&quot;''') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဗၞတ်ၜတ်ကၞာတ် ဇမၠိင် မွဲ ပ္ဍဲကဵု [[သၞောတ် အေန်ပဳရဳယယ်]] (Imperial system) ဨကရာဇ် ဗြိတိန် ကေုာံ [[သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် အမေရိကာန်]] (United States customary units) ရ။ တ္ၚဲဏအ် ပ္ဍဲကဵု အလုံ ဂၠးတိ ဂှ် ဍေဟ် ဒးဒုင် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ မွဲ ၝောအ်တဲ မ္ဂး နွံ ၂၅.၄ မဳလဳမဳတာ (Millimetres) ချိုတ်ချိုတ်ပၠိုတ်ပၠိုတ် ရ။ ဗၞတ် ၝောအ်တဲ ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ဇမၠိင် ပ္ဍဲ ဍုင် အမေရိကာန်၊ ဍုင် ကနေဒါ၊ ကေုာံ ဍုင် အင်္ဂလာန် တအ် ဒှ်တမ် ရ။&lt;ref name=&quot;nist&quot;&gt;{{cite book |last=Judson |first=L. V. |title=Weights and Measures Standards of the United States: A Brief History |publisher=National Bureau of Standards |year=1976 |pages=10-15}}&lt;/ref&gt;

ၜိုန်ရ ဂၠးတိ ဏအ် စကာ [[သၞောတ် မက်ထရစ်]] (Metric system) ဗွဲမဂၠိုင် ကီုလေဝ်၊ ဗၞတ် ၝောအ်တဲ ဝွံ ဆက် စကာ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ အဓိက လ္ၚဵု တအ် မပ္တံကဵု ဇမၞော် မျက်နှာပြင် အီလက်ထရဝ်နစ် (Electronic displays)၊ ဗွိုက် ပလိုင် ဍာ် (Pipes)၊ ကေုာံ လွပ် ပရေင်စက်ယန္တရား (Engineering) တအ် ဏီ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဗၞတ် ၝောအ်တဲ (Inch) နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ၊ ကေုာံ လွပ် ဍေဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Ruler_inches.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပေ (Ruler) မနွံကဵု ဗၞတ် ၝောအ်တဲ (Inches) ပ္ဍဲ လပါ် လတူ ကေုာံ သေန်တဳမဳတာ (Centimeters) ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ၝောအ်တဲ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;Inch&quot; ဝွံ ဒှ် အဆက်အစပ် ဗၞတ် ၜတ်ကၞာတ် မွဲ တုဲ၊ ဍေဟ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ လၟေင် ဗၞတ် ဇမၠိင် အဓိက တအ် ရ -
* ၁၂ ၝောအ်တဲ မ္ဂး ဒှ် မွဲ [[ပေ]] (Foot)။
* ၃၆ ၝောအ်တဲ (ဟွံသေင်မ္ဂး ၃ ပေ) မ္ဂး ဒှ် မွဲ [[ကိုက်]] (Yard)။

ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ ဗၞတ် ၝောအ်တဲ ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ သၞောတ် မက်ထရစ် အလုံ ဂၠးတိ တုဲ စၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် $1 \text{ inch} = 25.4 \text{ mm}$ (ဟွံသေင်မ္ဂး 0.0254 မဳတာ) ရ။ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဏအ်ဝွံ ကဵု လဝ် သမ္တီ နကဵု လိက်ကသုက် အလုံ ဂၠးတိ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၉ ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origin) ==
ဝေါဟာရ အင်္ဂလိက် &quot;Inch&quot; ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် လေတ္တေန် &quot;uncia&quot; (အန်သဳယာ) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;မွဲ ပ္ဍဲ စှ်ၜါ&quot; (1/12) သွက် မွဲ ပေ ရ။ အရေဝ် ဏအ်ဝွံ ပြံင်လှာဲ ကၠုင် နဒဒှ် &quot;ynce&quot; ပ္ဍဲ အရေဝ် အင်္ဂလိက် တြေံ (Old English) ရ။&lt;ref name=&quot;oed&quot;&gt;{{cite book |title=Oxford English Dictionary |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |year=1989 |chapter=Inch}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ အခိုက်အလိုက် ဝင် ဗွဲမဂၠိုင်၊ ဗၞတ် ဏအ်ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ ဇမၞော် ဗွိုက် တၞုင် ၝောအ်တဲ (Thumb breadth) ကောန်မၞိဟ် မွဲ ရ။ သၟိင် အင်္ဂလာန် အက်ဒဝပ် ပထမ (King Edward I) ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၄ ဂှ်၊ စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဥပဒေ မွဲ ၝောအ်တဲ မ္ဂး ဒးတုပ် ကဵု ဇမၠိင် &quot;မသြောအ် ယာန် (Barleycorns) ၃ မ ထပ် လဝ် ရေင်သကအ်&quot; ရ။

== ၃။ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ခေတ်တၟိ (Modern Standardization) ==
ကိုပ်ကၠာ သၞာံ ၁၉၅၉ တေအ်၊ ဗၞတ် ၝောအ်တဲ ပ္ဍဲ ဍုင် အမေရိကာန် ကဵု ဍုင် အင်္ဂလာန် တအ် နွံ တၞဟ်ခြာ ဒၟံင် ရေင်သကအ် ညိည (ၜိုတ် 0.000002 ၝောအ်တဲ) ရ။ အရာဏအ်ဝွံ ကဵု အခက်အခုဲ ပ္ဍဲ ပရေင်ကၠောန်ပတိတ် စက်ယန္တရား မနွံပၟိက် ဍာံပြ ဗွဲမလောန် (Precision engineering) ရ။&lt;ref name=&quot;astin&quot;&gt;{{cite journal |last=Astin |first=A. V. |title=Refinement of Values for the Yard and the Pound |journal=Federal Register |volume=24 |pages=5348 |year=1959}}&lt;/ref&gt;

ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၁ ဇူလာင် သၞာံ ၁၉၅၉ ဂှ်၊ ဍုင် အမေရိကာန်၊ ဍုင် အင်္ဂလာန်၊ ကေုာံ ဍုင် ဓနသဟာယ (Commonwealth nations) တအ် ထပက် လိက်ကသုက် ကိုက်ညီ (International yard and pound agreement) တုဲ စၟတ်သမ္တီ လဝ် မွဲ ၝောအ်တဲ ဂှ် နွံ ၂၅.၄ မဳလဳမဳတာ ချိုတ်ချိုတ်ပၠိုတ်ပၠိုတ် သွက် အလုံ ဂၠးတိ ရ။

== ၄။ သင်္ကေတ ကေုာံ လွပ် (Symbols and Usage) ==
သင်္ကေတ အဓိက သွက် ၝောအ်တဲ ဂှ် ဒှ် &quot;in&quot; (အတိုင် သၞောတ် စၟတ်သမ္တီ အလုံ ဂၠးတိ ISO 31-1) ရ။ တုဲပၠန် သင်္ကေတ (&quot;) မကော်စ Double prime ဂှ်လေဝ် စကာ ဒၟံင် ဗွဲမလှဲလး ရ။ (ဥပမာ - 6&quot; ဂွံအဓိပ္ပါယ် ၆ ၝောအ်တဲ)။ 

ပ္ဍဲ ပရေင်စကာ ဓမ္မတာ၊ ၝောအ်တဲ တအ် ပါ်ကရေက် လဝ် နကဵု လၟိဟ် ကရေက် (Fractions) စၞး မစကာ လၟိဟ် ဒသမ (Decimals) ရ။ ဥပမာ - ၁/၂ ၝောအ်တဲ (Half inch)၊ ၁/၄ ၝောအ်တဲ (Quarter inch)၊ ကေုာံ ၁/၈ ၝောအ်တဲ တအ် ဒှ်တမ် ရ။

== ၅။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ၚုဟ်မး (Equivalents and Conversions) ==
ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ဒှ် [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်ပြံင်လှာဲ ၚုဟ်မး နူ ၝောအ်တဲ စိုပ် ဗၞတ် တၞဟ် တအ် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ သ္ၚိအင် ထ္ၜး ပရေင်ပြံင်လှာဲ ၚုဟ်မး ၝောအ်တဲ
|-
! ၝောအ်တဲ (Inch)
! သၞောတ် မက်ထရစ် (Metric System)
! သၞောတ် အေန်ပဳရဳယယ် (Imperial System)
|-
| ၁ ၝောအ်တဲ (1 in)
| ၂၅.၄ မဳလဳမဳတာ (mm)
| ၁/၁၂ ပေ (foot)
|-
| ၁ ၝောအ်တဲ (1 in)
| ၂.၅၄ သေန်တဳမဳတာ (cm)
| ၁/၃၆ ကိုက် (yard)
|-
| ၃၉.၃၇ ၝောအ်တဲ
| ၁ မဳတာ (m)
| ၃.၂၈ ပေ
|-
| ၀.၃၉၃၇ ၝောအ်တဲ
| ၁ သေန်တဳမဳတာ (cm)
| -
|}

== ၆။ လွပ် ပ္ဍဲ ပရေင်စက်ယန္တရား (Usage in Engineering and Manufacturing) ==
ၜိုန်ရ ဂၠးတိ သီုဖအိုတ် စကာ သၞောတ် မက်ထရစ် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်စက်ယန္တရား ကေုာံ ပရေင်ကၠောန်ပတိတ် (Engineering and Manufacturing) ဂှ် ဗၞတ် ၝောအ်တဲ ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဒၟံင် ဏီ ရ။&lt;ref name=&quot;metrics&quot;&gt;{{cite book |last=Klein |first=H. A. |title=The Science of Measurement: A Historical Survey |publisher=Dover Publications |year=1974 |pages=105-110}}&lt;/ref&gt;

ဥပမာ -
* ဗွိုက် ပလိုင် ဍာ် (Pipe threads) အလုံ ဂၠးတိ ဂှ် စကာ လဝ် သၞောတ် ၝောအ်တဲ ရ (ဥပမာ - ၁/၂ ၝောအ်တဲ ပလိုင်)။
* က္ၜင် ကွဳစက် ကေုာံ က္ၜင် ကွဳလိုန် ဓါတ် (Wheel rims and tires) တအ် ၜတ်ကၞာတ် ဗွိုက် နကဵု ၝောအ်တဲ လၟိုန် ရ (ဥပမာ - ၁၇ ၝောအ်တဲ က္ၜင်)။
* အက္ခရ် စက် ပ္ဍဲ ပရေင်ပတိတ် လိက် (Typography) တအ် ၜတ်ကၞာတ် နကဵု &quot;Points&quot; (၇၂ point မ္ဂး တုပ် ကဵု ၁ ၝောအ်တဲ) ရ။

== ၇။ လွပ် ပ္ဍဲ ပွဳပွူ ဒဳဂျဳတေဝ် (Usage in Digital Displays and Screens) ==
ပ္ဍဲကဵု ပွဳပွူ နည်းပညာ ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital technology)၊ ဗၞတ် ၝောအ်တဲ ဝွံ ဒှ် စံ ပရေင်ၜတ်ကၞာတ် သွက် ဇမၞော် မျက်နှာပြင် အလုံ ဂၠးတိ ရ။ 

ဇမၞော် မျက်နှာပြင် တဳဗဳ၊ ကောန်ပျူတာ ပရေင်ဆဵု (Monitors)၊ သမာတ်ဖုန် (Smartphones)၊ ကေုာံ တာဗလက် (Tablets) တအ်ဂှ် ၜတ်ကၞာတ် နကဵု ဇမၠိင် စၠောအ် ထောင့် (Diagonal inches) ရ။ တုဲပၠန် ကြပ် ကေုာံ ကဆံင် ကၠး ရုပ် (Display resolution) တအ်ဂှ် လေဝ် ၜတ်ကၞာတ် နကဵု လၟိဟ် ကောန်ရုပ် ပ္ဍဲ မွဲ ၝောအ်တဲ (Pixels per inch - PPI) ဟွံသေင်မ္ဂး (Dots per inch - DPI) လၟိုန် ရ။&lt;ref name=&quot;screens&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.displaymate.com/resolution.html |title=Display Resolution and PPI Explained |publisher=DisplayMate Technologies |year=2020 |access-date=2023-10-04 }}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== ၈။ တၞဟ်ခြာ ကု သၞောတ် မက်ထရစ် (Comparison with Metric System) ==
သၞောတ် မက်ထရစ် (Metric system) ဂှ် ဒုင်သဇိုင် လတူ ဂၞန် ၁၀ (Base-10) တုဲ၊ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗၞတ် ဍေဟ် (ဥပမာ မဳလဳမဳတာ စိုပ် သေန်တဳမဳတာ) ဂှ် လောဲသွာ ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ တွက် ဂၞန် ရ။ 

ဆဂး သၞောတ် ၝောအ်တဲ ဝွံ စကာ သၞောတ် စှ်ၜါ (Base-12) ကေုာံ လၟိဟ် ကရေက် (Fractions - Base-2) မပ္တံကဵု ၁/၂, ၁/၄, ၁/၈, ၁/၁၆ ၝောအ်တဲ ရ။ ဟိုတ်နူ ဏအ်ရ သွက် ညးမဟွံကေင် စကာ တအ် မ္ဂး ဍေဟ် ထုဲထံင် တုဲ တွက်ဂၞန် ဝါတ်ခက် ညိ ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ကမၠောန် သြိုင်ခၞံ (Carpentry) မ္ဂး သၞောတ် ကရေက် ဏအ်ဝွံ ပါ် တိ/ဆု လောဲသွာ ရ။

== ၉။ ၝောအ်တဲ ပ္ဍဲ အခိုက်အလိုက် မန် (Inch in Mon Tradition) ==
ပ္ဍဲကဵု အခိုက်အလိုက် ၜတ်ကၞာတ် မန် တြေံ ဂှ်၊ ပိုယ် လေဝ် စကာ အဝဲ ခန္ဓာကိုယ် သွက်ဂွံ ၜတ် ဇမၠိင် ကီု ရ။ ဝေါဟာရ &quot;ၝောအ်တဲ&quot; ဏအ် ပ္ဍဲ အရေဝ်မန် ဝွံ တုပ် ညံင်ကဵု ဗၞတ် Thumb breadth မကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဝင် အင်္ဂလာန် တေအ် ကီု ရ။ 

အခိုက်အလိုက် မန် တြေံ မ္ဂး ၜတ်ကၞာတ် နကဵု က္ဍင် (Span)၊ ဟတ် (Cubit) တအ် နွံကီု လေဝ်၊ သွက် ဇမၠိင် မဍောတ်သွတ် ဂှ် စကာ ဇမၞော် ၝောအ်တဲ ဟွံသေင်မ္ဂး လပုဟ်တဲ (Digit/Finger) ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး ဝေါဟာရ &quot;ၝောအ်တဲ&quot; ဏအ်ဝွံ ပြံင်လှာဲ စကာ နဒဒှ် တင်ကၠာဲဘာသာ (Translation) သွက် ဗၞတ် &quot;Inch&quot; ခေတ်တၟိ ရ။

== ၁၀။ လကျာ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future) ==
ၜိုန်ရ ဍုင် အမေရိကာန် မွဲ ဓဝ် ဟေင် စကာ သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် ဏအ် နဒဒှ် သၞောဝ် အလဵုအသဳ ကီုလေဝ်၊ သြဇာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ နည်းပညာ အမေရိကာန် ဂှ် ပကဵု ညံင် ဗၞတ် ၝောအ်တဲ (Inch) ဂွံ တန်တဴ အာ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ရ။ 

အနာဂတ် ၝောအ်တဲ ဝွံ၊ ဍေဟ် ဟွံကၠေအ်ကၠက် အာ ပြဟ်ပြဟ် ပုဟ်။ ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ သိပ္ပံ မ္ဂး ညးတအ် ပြံင်လှာဲ စကာ သၞောတ် မက်ထရစ် သီုဖအိုတ် ယျ ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ ပရေင်ကၠောန်ပတိတ် (Manufacturing) ကေုာံ နည်းပညာ မျက်နှာပြင် (Screen technology) တအ်ဂှ် ဗၞတ် ၝောအ်တဲ ဝွံ ဒှ် သၞောတ်ဝ် ဂၠးတိ (Global standard) မွဲ မဒး ဆက် စကာ အာ လအ်လ ဏီ ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[သၞောတ် အေန်ပဳရဳယယ်]] (Imperial system)
* [[သၞောတ် မက်ထရစ်]] (Metric system)
* [[ပေ]] (Foot - unit)
* [[သေန်တဳမဳတာ]] (Centimetre)

{{Navbox
| name = Units of Length
| title = ဗၞတ် ၜတ်ကၞာတ် ဇမၠိင်ဂမၠိုင် (Units of Length)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သၞောတ် အေန်ပဳရဳယယ် / အမေရိကာန်
| list1 =
* [[ၝောအ်တဲ]] (Inch)
* [[ပေ]] (Foot)
* [[ကိုက်]] (Yard)
* [[တိုင်]] (Mile)
| group2 = သၞောတ် မက်ထရစ် (Metric System)
| list2 =
* [[မဳလဳမဳတာ]] (Millimetre)
* [[သေန်တဳမဳတာ]] (Centimetre)
* [[မဳတာ]] (Metre)
* [[ကဳလဝ်မဳတာ]] (Kilometre)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[သၞောတ် အေန်ပဳရဳယယ်]] (Imperial system)
* [[သၞောတ် မက်ထရစ်]] (Metric system)
* [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗၞတ်ၜတ်ကၞာတ်]] (Conversion of units)
}}

[[Category:ဗၞတ် ၜတ်ကၞာတ် ဇမၠိင်]]
[[Category:သၞောတ် အေန်ပဳရဳယယ်]]
[[Category:သင်္ချာ]]</text>
      <sha1>q35xay2nkwqzrqvcudcwbulno2dlr4p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဒဳဂျေအိုင် ဖန်တမ် ၁</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11510</id>
    <revision>
      <id>56315</id>
      <parentid>56129</parentid>
      <timestamp>2026-07-22T00:46:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>56315</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24315" sha1="ffo2mzp28hs1y6mb1012f08v12hv042" xml:space="preserve">'''ဒဳဂျေအိုင် ဖန်တမ် ၁''' (အၚ်္ဂလိက်: ''DJI Phantom 1'') ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဖန်တမ် ၁''' ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် [[က္ၜင်ကျာ ဟွံမဲ မၞိဟ်ဒဳ]] (Unmanned aerial vehicle - UAV) ဟွံသေင်မ္ဂး ဒရဝ် (Drone) ဂကူ က္ၜင်ပန်ပၞဟ် (Quadcopter) မခၞံဗဒှ် ကေုာံ တြးပတိတ် လဝ် နကဵု ကမ္ပဏဳ နည်းပညာ ကြုက် [[ဒဳဂျေအိုင်]] (DJI) ပ္ဍဲ ဂိတု ဇာန်နဝါရဳ သၞာံ ၂၀၁၃ ရ။ က္ၜင်ကျာ ဏအ်ဝွံ ဒှ် ဒရဝ် သွက် ညးလွပ် ဓမ္မတာ (Consumer drone) မနွံကဵု အကာဲအရာ &quot;ပံက် တွိုက် တုဲ ပဝ် ဂွံ သမၠေဝ်&quot; (Ready-to-fly - RTF) ပထမအိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိ တုဲ၊ ဍေဟ် ပြံင်လှာဲ လဝ် ဝင် ပရေင်တက်ရုပ် အကာသ (Aerial photography) ဗွဲမဇၞော် ရ။&lt;ref name=&quot;theverge&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.theverge.com/2013/1/8/3850056/dji-phantom-quadcopter-drone-ces-2013 |title=DJI's Phantom is a ready-to-fly quadcopter for the masses |author=Ben Popper |publisher=The Verge |date=January 8, 2013 |access-date=2023-10-25}}&lt;/ref&gt;

ကိုပ်ကၠာ နူ ဖန်တမ် ၁ ဟွံမဲ ဏီ ဂှ်၊ မၞိဟ် မဝေင် ဒရဝ် တအ် ဒးကၠောန် ကေုာံ ပံင်ကောံ စက် (DIY) နကဵု ဇကု အလဵု ဇကု တုဲ ကေတ် အခိင် ဗွဲမလအ်လ ရ။ ဆဂး ဖန်တမ် ၁ ဝွံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် သွက်ဂွံ လောဲသွာ ပ္ဍဲ ပရေင်စကာ တုဲ၊ ဍေဟ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် [[မရှေန်]] (Machine) က္ၜင်ကျာ အကာသ ဂွံ စိုပ် အာ တဲ ညးဍုင်ကွာန် ဓမ္မတာ တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဒဳဂျေအိုင် ဖန်တမ် ၁ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ဒီဇိုင်း၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ခေတ်တၟိ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:DJI_Phantom_1_with_GoPro.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး က္ၜင်ကျာ ဟွံမဲ မၞိဟ်ဒဳ ဒဳဂျေအိုင် ဖန်တမ် ၁ မကွက်လဝ် ကေမရာ GoPro သွက်ဂွံ တက်ရုပ် လတူ အကာသ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Concept) ==
ဒဳဂျေအိုင် ဖန်တမ် ၁ ဝွံ ဒှ် က္ၜင်ကျာ ဟွံမဲ မၞိဟ်ဒဳ မနွံကဵု ပၞဟ် ပန် (Quadcopter) မစကာ ဒြဟတ် ဗက်ထရဳ (Battery) သွက်ဂွံ ပဝ် လတူ ကျာ ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် စတမ် အဆက်အပိုင် သၞောတ် ဖန်တမ် (Phantom series) မဒှ် သၞောတ် ဒရဝ် မအံင်ဇၞး အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ကမ္ပဏဳ DJI ရ။ 

တင်ရန်တၟအ် အဓိက ပ္ဍဲ ပရေင်ခၞံဗဒှ် ဖန်တမ် ၁ ဂှ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ကိရိယာ တက်ရုပ် ဗဳဒဳယော လတူ အကာသ မနွံကဵု ၚုဟ်မး မထေက်တန် ကေုာံ စကာ လောဲသွာ ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဍိုက်ပေင် ဒၟံင် နကဵု သၞောတ် ထိင်ဒဝ် ပရေင်ပဝ် (Flight controller) အလဵုအလဵု တုဲ၊ မၞိဟ် မဟွံမဲ ပရေင်ဆဵုဂဗ ပရေင်ပဝ် က္ၜင်ကျာ တအ် လေဝ် မာန် ပဝ် ဍေဟ် လောဲလောဲ သွာသွာ ရ။ 

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ကမ္ပဏဳ DJI ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၆ နကဵု တၠပညာ အေန်ဂျေန်နဳယာ [[ဖရေက် ဝါန်]] (Frank Wang) ပ္ဍဲ ဍုင်ရှန်ကျေန် (Shenzhen) ဍုင်ကြုက် ရ။ ကိုပ်ကၠာ တေအ် ကမ္ပဏဳ ဏအ်ဝွံ ကၠောန် ပတိတ် ဆ သၞောတ် ထိင်ဒဝ် ပရေင်ပဝ် (Flight control systems) မပ္တံကဵု Naza-M သွက် ဂကောံ မၞိဟ် မကၠောန် ဒရဝ် နကဵု အလဵု ဇကု (DIY hobbyists) တအ် သၟး ရ。&lt;ref name=&quot;forbes&quot;&gt;{{cite news |last=Mac |first=R. |title=Bow To Your Billionaire Drone Overlord: Frank Wang's Quest To Put DJI Robots Into The Sky |work=Forbes |date=May 6, 2015 |url=https://www.forbes.com/sites/ryanmac/2015/05/06/dji-drones-frank-wang-china-billionaire/}}&lt;/ref&gt;

ဆဂး ဖရေက် ဝါန်ဆဵုကေတ် ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ ကမ္ပဏဳ မာန် ပံင်ကောံ စက် သီုဖအိုတ် (Software and Hardware) ပ္ဍဲကဵု ခန္ဓာကိုယ် မွဲ ဓဝ် တုဲ သွံ မ္ဂး၊ ဍေဟ် မာန် ဇၞော်မောဝ် ပရေင်သွံရာန် ဗွဲမလောန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၃ ညးတအ် ပတိတ် ဖန်တမ် ၁ နကဵု သၞောတ် Naza-M မပၠောပ်လဝ် အပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် အလဵုအလဵု ရ။ ပရေင်ဏအ်ဝွံ ဒှ် လဂံါ မဇၞော်အိုတ် မပြံင်လှာဲ ထောအ် ကမ္ပဏဳ DJI နူကဵု ညးမကၠောန် ကပေါတ် အဆက်အစပ် (Parts supplier) စိုပ် အာ ကဆံင် ညးမကၠောန် ပတိတ် ကပေါတ် အလုံစုံ (System integrator) မွဲ ရ။

== ၃။ လဒက်ပတန် ကေုာံ ဒီဇိုင်း (Design and Construction) ==
ဒီဇိုင်း သွက် ဖန်တမ် ၁ ဝွံ ဒှ် ဒီဇိုင်း မပြာကတ် ကေုာံ ဒှ် သင်္ကေတ သွက် ဒရဝ် ခေတ်တၟိ သီုဖအိုတ် ရ။ ခန္ဓာကိုယ် ဍေဟ် (Shell) ဂှ် ကၠောန် လဝ် နကဵု ပလာသတစ် (Plastic) မနွံ အသာ် ဗု တုဲ၊ နွံကဵု ဗီုပြင် X-shape သွက်ဂွံ တန်တဴ ညိင် သ္ၚိတ် ပ္ဍဲ လတူ ကျာ ရ။ 

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး တင်ဂၞင် သဇိုင် ဒဳဂျေအိုင် ဖန်တမ် ၁
|-
! ကဏ္ဍ
! တင်ဂၞင် အဓိက
|-
| '''ဇမၞော် တၞုင် (Diagonal length)'''
| ၃၅၀ မဳလဳမဳတာ
|-
| '''လျိုင် (သီု ဗက်ထရဳ)'''
| ၜိုတ် ၁၀၀၀ ဂရာမ် (၁ ကဳလဝ်ဂရာမ်)
|-
| '''ကပေါတ် မကၠောန်'''
| ပလာသတစ် ခိုင်ကၠိုက် (Durable composite plastic)
|-
| '''မဝ်တာ (Motors)'''
| မဝ်တာ Brushless Outrunner (4 x 920KV)
|-
| '''ပၞဟ် (Propellers)'''
| ၈ ၝောအ်တဲ (8-inch)
|-
| '''ပရေင်ထ္ၜး လျး (Lighting)'''
| ပၟတ် LED (အသာ် ဗကေတ် ကေုာံ သ္ၚေက်) သွက်ဂွံ တီ လပါ် ဍေဟ်။
|}

သၟဝ် ဒရဝ် ဂှ် နွံကဵု ဇိုင် သွက်ဂွံ သြိုဟ် စှ်ေ (Landing gear) မသၠုင် ညံင်ဂွံ ကဵု ဒၞာဲ သွက် ကေမရာ ရ။ ပၟတ် LED အပ္ဍဲ တဲ (Arms) ဍေဟ် တအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက် ညးမပဝ် တအ် ဂွံ တီ ဒဒှ်ရ လပါ် လဵု ဒှ် လပါ် ဂတ၊ ကေုာံ လပါ် လဵု ဒှ် လပါ် လက္ကရဴ ရ။

== ၄။ သၞောတ် ထိင်ဒဝ် ကေုာံ ကိရိယာဂမၠိုင် (Control System and Components) ==
ဖန်တမ် ၁ ဝွံ ဍိုက်ပေင် ဒၟံင် နကဵု သၞောတ် ထိင်ဒဝ် က္ဍဟ် Naza-M V1 (ဟွံသေင်မ္ဂး V2 ပ္ဍဲ မဝ်ဒယ် လက္ကရဴ) မဒှ် သၞောတ် အဝ်တဝ်ပုင်လာတ် (Autopilot system) မအံင်ဇၞး အိုတ် ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် ရ။ သၞောတ် ဏအ်ဝွံ ပံင်ကောံ လဝ် နကဵု [[ကိရိယာ ၜတ်ကၞာတ် ဂီုကၠီု]] (Inertial Measurement Unit - IMU) မပ္တံကဵု Gyroscope, Accelerometer ကေုာံ Barometer တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;wired&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.wired.com/2013/05/dji-phantom/ |title=Review: DJI Phantom Quadcopter |author=Wired Staff |publisher=Wired |date=May 9, 2013 |access-date=2023-10-25}}&lt;/ref&gt;

သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ဍေဟ် ဂှ်၊ ပါလုပ် သီုကဵု ရေဒဳယော တြးပလံင် (Remote Controller) မစကာ လေယျာ 2.4 GHz ISM ဗလး ရ။ စက် ထိင်ဒဝ် ဏအ်ဝွံ နွံကဵု ခလုတ် ပန် (Joysticks) သွက်ဂွံ ထိင် ဒြဟတ် မဝ်တာ (Throttle)၊ ပရေင်စှ်ေတိုန် (Pitch)၊ ပရေင်စၠောဲ (Roll)၊ ကေုာံ ပရေင်ဂေတ် (Yaw) ရ။ ဇမ္ၚောဲ မာန် ထိင်ဒဝ် ဍေဟ် ဂှ် နွံ ၜိုတ် ၃၀၀ စဵုကဵု ၁၀၀၀ မဳတာ ယဝ်ရ ဟွံမဲ ကဵု အရာ တၞဟ် မပလီုပလာ် လပှ် ရေဒဳယော ရ။

== ၅။ အစောံသတ္တိ ပရေင်ပဝ် (Flight Performance and Capabilities) ==
အစောံသတ္တိ ပရေင်ပဝ် ဖန်တမ် ၁ ဝွံ ဒှ် အရာ မကဵု စိုတ်လုပ်စ ဗွဲမလောန် သွက် ဒရဝ် ခေတ် ဂှ် ရ။ ဍေဟ် စကာ ဗက်ထရဳ လဳသဳယမ် ပဝ်လဳမာ (LiPo Battery) ဂကူ 3S 11.1V 2200mAh ရ။

* '''အခိင် ပဝ် (Flight Time):''' နွံ ၜိုတ် ၁၀ စဵုကဵု ၁၅ မိနေတ် (ဒုင်သဇိုင် လတူ လျိုင် မယိုက် လဝ် ဥပမာ - ကေမရာ)။
* '''လဟိုင် မပြဟ်အိုတ် (Max Flight Speed):''' ၁၀ မဳတာ ပ္ဍဲ မွဲ စက္က (ၜိုတ် ၂၂ တိုင် ပ္ဍဲ မွဲ နာဍဳ)။
* '''လဟိုင် သၠုင်တိုန် (Max Ascent Speed):''' ၆ မဳတာ ပ္ဍဲ မွဲ စက္က။

ဟိုတ်နူ ဍေဟ် နွံကဵု သၞောတ် GPS သီုကဵု သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် ဒြဟတ် ကျာ (Barometer) ဂှ်ရ၊ ဖန်တမ် ၁ ဝွံ မာန် တန်တဴ ညိင် သ္ၚိတ် ပ္ဍဲ လတူ ကျာ (Hovering) အလဵုအလဵု ရ။ ယဝ်ရ ညးမပဝ် တအ် ဗလး ထောအ် တဲ နူကဵု ခလုတ် မ္ဂး၊ ဒရဝ် ဂှ် ကလေင် ရပ် ဇကု ဍေဟ် တုဲ ဟွံဒတုံ စှ်ေ အာ ရ။ 

== ၆။ ကေမရာ ကေုာံ ပရေင်တက်ရုပ် အကာသ (Camera and Aerial Photography) ==
တင်စၟတ်သမ္တီ အဓိက သွက် ဖန်တမ် ၁ ဂှ်၊ ဍေဟ် ဟွံမဲ ကဵု ကေမရာ မပၠောပ် လဝ် အပ္ဍဲ (Built-in camera) ညံင်ရဴ ဒရဝ် ခေတ်လၟုဟ် တအ် ဏီ ရ။ ဆဂး ဍေဟ် တွဲ ဖျေဟ် လဝ် ကဵု ဒၞာဲ ကွက် ကေမရာ (Camera Mount) သွက် ကေမရာ [[ဂဝ်ပရဝ်]] (GoPro HERO) အလဵုအလဵု ရ။&lt;ref name=&quot;dji_manual&quot;&gt;{{cite manual |title=Phantom Quick Start Manual v1.7 |publisher=DJI Innovations |year=2013 |url=https://dl.djicdn.com/downloads/phantom/en/PHANTOM_Quick_Start_Manual_v1.7_en.pdf}}&lt;/ref&gt;

ညးလွပ် တအ် ဒးရာန် ကေမရာ GoPro ဇကု ကေတ်တ် တုဲ ကွက် စုတ် ပ္ဍဲ သၟဝ် ဒရဝ် ဏအ် ရ။ ပရေင်ဏအ်ဝွံ ကဵု အခေါင် ကု မၞိဟ် ဓမ္မတာ တအ် ညံင်ဂွံ တက်ရုပ် ကေုာံ ဗဳဒဳယော လတူ အကာသ နကဵု အရည်အသွေး သၠုင် (HD video) မာန် ကၠုင် ရ။ ၜိုန်ရ ဟွံမဲ ကဵု သၞောတ် ညိင် ရုပ် (Gimbal) ကိုပ်ကၠာ ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ခၞံဗဒှ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် စတမ် ခေတ် တက်ရုပ် အကာသ လတူ ဒရဝ် (Drone Cinematography) ရ။

== ၇။ သၞောတ် ဂီုကၠီု ကေုာံ GPS (Safety Systems and GPS) ==
သွက်ဂွံ မင်မဲ ဒရဝ် ဟွံဂွံ လီုလာ် ကေုာံ ကၠေအ် အာ ဂှ်၊ ဖန်တမ် ၁ ဍိုက်ပေင် လဝ် နကဵု သၞောတ် ဂီုကၠီု မပံင်ကောံ ကု သၞောတ် စၟတ်သမ္တီ ဒၞာဲ [[ဂျဳပဳအက်သ်]] (GPS) ရ။

# '''ပရေင်ကလေင် စိုပ် သ္ၚိ (Return to Home - RTH):''' ယဝ်ရ လပှ် ရေဒဳယော နူကဵု စက် ထိင်ဒဝ် လီုလာ် အာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဗက်ထရဳ အောန် စှ်ေ အာ မ္ဂး၊ ဒရဝ် ဏအ်ဝွံ ဍေဟ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒၞာဲ ဍေဟ် မပဝ် တိုန် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် (Home point) တုဲ ဍေဟ် ကလေင် ပဝ် စှ်ေ အာ ဒၞာဲ ဂှ် အလဵုအလဵု ရ။
# '''ပရေင်ထိင်ဒဝ် လပါ် ဉာဏ် (Intelligent Orientation Control - IOC):''' နကဵု သၞောတ် ဏအ်၊ ညးမပဝ် တအ် ဟွံဒး စွံ သတိ လပါ် ဂတ ဒရဝ် တအ် ရ။ ဍေဟ် တွက် ကေတ် လပါ် မၞိဟ် မပဝ် ဇကု တုဲ ကၠောန် ကမၠောန် အတိုင် ဂှ် ရ။
# '''ပရေင်ကဵု သတိ ဗက်ထရဳ (Low Voltage Protection):''' ယဝ်ရ ဗက်ထရဳ ကလေင် အိုတ် မ္ဂး၊ ပၟတ် LED ဍေဟ် တအ် ပြံင်လှာဲ အသာ် ဗကေတ် တုဲ၊ ဍေဟ် စှ်ေ တိ အလဵုအလဵု ညံင် ဟွံဂွံ ဒတုံ ရ။

== ၈။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Impact on the Drone Industry) ==
ကိုပ်ကၠာ နူ ဖန်တမ် ၁ ဟွံကတဵုဒှ် ဏီ ဂှ်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် က္ၜင်ကျာ ဍောတ်တ် တအ် ဝွံ နွံ ဆ ပ္ဍဲ ဂကောံ မၞိဟ် မဝေင် ရေဒဳယော ထိင်ဒဝ် (RC hobbyists) တအ် သၟး ရ။ ဖန်တမ် ၁ ဝွံ ပြံင်လှာဲ ထောအ် အကာဲအရာ ဏအ် တုဲ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဒရဝ် ညးလွပ် (Consumer drone market) မနွံ ၚုဟ်မး မဳလဳယာန် ဒဝ်လာ ရ။&lt;ref name=&quot;time&quot;&gt;{{cite magazine |last=Fitzpatrick |first=A. |title=The 50 Most Influential Gadgets of All Time |magazine=Time |date=May 3, 2016 |url=https://time.com/4309573/most-influential-gadgets/ |access-date=July 11, 2026 |archive-date=October 19, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221019060512/https://time.com/4309573/most-influential-gadgets/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

ကမ္ပဏဳ DJI ဝွံ ဟိုတ်နူ ပရေင်အံင်ဇၞး ဖန်တမ် ၁ ဏအ် တုဲ၊ ဍေဟ် ကတဵုဒှ် အာ ကမ္ပဏဳ မသွံ ဒရဝ် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ဍေဟ် ပံက် ကဵု ဂၠံင် သွက် ကမၠောန် တၟိ မပ္တံကဵု ပရေင်တက်ရုပ် အိမ်ခြံမြေ (Real estate photography)၊ ပရေင်မင်မဲ တိရစ္ဆာန် သဘာဝ (Wildlife tracking)၊ ကေုာံ ပရေင်တက် ရုပ်ရှင် တအ် ရ။

== ၉။ ပြသၞာ ကေုာံ တင်အောန်ဂမၠိုင် (Limitations and Technical Issues) ==
ၜိုန်ရ ဍေဟ် ဒှ် ကိရိယာ မခိုဟ် ကီုလေဝ်၊ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဒှ် မဝ်ဒယ် ပထမအိုတ် ဂှ်ရ ဖန်တမ် ၁ နွံကဵု တင်အောန် ကေုာံ ပြသၞာ ဗွဲမဂၠိုင် ရ -

* '''အခိင် ပဝ် ဂၠေအ် (Short Battery Life):''' အခိင် ပဝ် ၁၀ မိနေတ် ဂှ် ဒှ် အခိင် မဂၠေအ် ဗွဲမလောန် သွက် ညးမတက် ဗဳဒဳယော တအ်။
* '''ရုပ် ဗဳဒဳယော ချဳ (Jello Effect):''' ဟိုတ်နူ ဟွံမဲ ကဵု သၞောတ် ညိင် ရုပ် (Gimbal) တုဲ တွဲ လဝ် ကေမရာ ကဵု ခန္ဓာကိုယ် တိုက်ရိုက် ဂှ်ရ၊ ပရေင်ချဳဓရာင် (Vibration) နူ မဝ်တာ တအ် ပကဵု ညံင် ရုပ် ဗဳဒဳယော ဂွံ ချဳ ကေုာံ ဇတဝ် (Jello effect) ရ။
* '''ပရေင်ကၠေအ် အလဵုအလဵု (Flyaways):''' လဆောဝ်မ္ဂး သၞောတ် GPS လီုလာ် (Glitch) ဟွံသေင်မ္ဂး က္ဍဟ် Naza အာ ယောန် တုဲ၊ ဒရဝ် ဏအ်ဝွံ ဍေဟ် ပဝ် တိတ် အာ အလဵုအလဵု တုဲ ကၠေအ် အာ လပါ် တၞဟ် ရ။ ပြသၞာ ဏအ် ညးကော်စ &quot;Flyaway&quot; ရ။
* '''ပရေင်ပလီု လပှ် (Interference):''' ကေမရာ GoPro လ္ၚဵု စကာ Wi-Fi သွက်ဂွံ လလောင်တြး ရုပ် နကဵု 2.4 GHz ရ၊ မဒှ် လေယျာ လပှ် မတုပ် ကု စက် ထိင်ဒဝ် ဒရဝ် ဏအ် ရ။ အရာဏအ် ပကဵု ညံင် လပှ် ဂွံ ဇီုကပိုက် တုဲ ဒရဝ် ဒတုံ စှ်ေ မာန် ရ။

== ၁၀။ အာဲကၟာဲ ကေုာံ အနာဂတ် (Legacy and Future Models) ==
ဒဳဂျေအိုင် ဖန်တမ် ၁ ဝွံ ဒှ် ပရေင်စတင် မအံင်ဇၞး အိုတ် သွက် ကမ္ပဏဳ DJI တုဲ၊ ညးတအ် ဆက် ပတိတ် မဝ်ဒယ် လက္ကရဴ ဂမၠိုင် ဗွဲမပြဟ် ရ။&lt;ref name=&quot;dronegirl&quot;&gt;{{cite web |last=French |first=S. |title=A brief history of DJI drones |work=The Drone Girl |date=July 12, 2017 |url=https://thedronegirl.com/2017/07/12/dji-drones-history/ }}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

* '''Phantom 2 (၂၀၁၃ အိုတ်):''' ထပ် ပၠောပ် လဝ် သၞောတ် ညိင် ရုပ် (Zenmuse Gimbal) သွက်ဂွံ ညိင် ဗဳဒဳယော၊ ကေုာံ ဗက်ထရဳ တၟိ မပဝ် ဂွံ ၂၅ မိနေတ်။
* '''Phantom 3 (၂၀၁၅):''' ပါလုပ် သီု ကေမရာ အလဵုအလဵု၊ ကေုာံ သၞောတ် ဗှ် ရုပ် သၟဝ် (Vision Positioning System) သွက်ဂွံ ပဝ် အပ္ဍဲ သ္ၚိ။
* '''Phantom 4 (၂၀၁၆):''' နွံကဵု ဉာဏ်စက် သွက်ဂွံ ပါဲ အန္တရာယ် (Obstacle Avoidance)။

လၟုဟ်မ္ဂး၊ ၜိုန်ရ သၞောတ် ဖန်တမ် ဒးဒုင် အစားထိုး နကဵု သၞောတ် [[မာဗစ်]] (DJI Mavic) မာန် ပၠောတ် ခေါက် ဂွံ (Foldable) တအ် ကီုလေဝ်၊ ဒဳဂျေအိုင် ဖန်တမ် ၁ ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် နဒဒှ် ဒရဝ် ပထမအိုတ် မပြံင်လှာဲ လဝ် ဂၠးတိ ပရေင်တက်ရုပ် အကာသ ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဒဳဂျေအိုင်]] (DJI)
* [[က္ၜင်ကျာ ဟွံမဲ မၞိဟ်ဒဳ]] (Unmanned aerial vehicle)
* [[ဂဝ်ပရဝ်]] (GoPro)
* [[ပရေင်တက်ရုပ် အကာသ]] (Aerial photography)

{{Navbox
| name = DJI Products
| title = ကမ္ပဏဳ ဒဳဂျေအိုင် ကေုာံ ဒရဝ် ဂမၠိုင် (DJI Company and Drones)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သၞောတ် ဖန်တမ် (Phantom Series)
| list1 =
* [[ဒဳဂျေအိုင် ဖန်တမ် ၁]] (DJI Phantom 1)
* [[Wikipedia:Red_link|ဒဳဂျေအိုင် ဖန်တမ် ၂]] (DJI Phantom 2)
* [[Wikipedia:Red_link|ဒဳဂျေအိုင် ဖန်တမ် ၃]] (DJI Phantom 3)
* [[Wikipedia:Red_link|ဒဳဂျေအိုင် ဖန်တမ် ၄]] (DJI Phantom 4)
| group2 = သၞောတ် တၞဟ် (Other Series)
| list2 =
* [[မာဗစ်]] (DJI Mavic)
* [[Wikipedia:Red_link|အေန်သပိုင်ရာ]] (DJI Inspire)
* [[Wikipedia:Red_link|ရဝ်နိန်]] (DJI Ronin)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[က္ၜင်ကျာ ဟွံမဲ မၞိဟ်ဒဳ]] (Drone)
* [[ဖရန့် ဝမ်]] (Frank Wang)
* [[ကိရိယာ ၜတ်ကၞာတ် ဂီုကၠီု]] (IMU)
* [[ဂျဳပဳအက်သ်]] (GPS)
}}

[[Category:ဒဳဂျေအိုင်]]
[[Category:က္ၜင်ကျာ ဟွံမဲ မၞိဟ်ဒဳ]]
[[Category:၂၀၁၃ မပတိတ်လဝ် ကပေါတ်]]</text>
      <sha1>ffo2mzp28hs1y6mb1012f08v12hv042</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၂၂. ဂျူလာင်</title>
    <ns>4</ns>
    <id>11752</id>
    <revision>
      <id>56314</id>
      <timestamp>2026-07-22T00:45:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;&lt;noinclude&gt; {{Wikipedia:On this day/Header}} &lt;/noinclude&gt; '''[[၂၂ ဂျူလာင်]]''':  * ၁၂၉၈ – သၟိင် ဍုင်အင်္ဂလာန် '''[[အေဒ်ဝါတ် ပထမ]]''' (Edward I) ဇၞးကေတ် ဒပ်ပၞာန် ဍုင်သကော့တလာန် မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု ဝဳလဳယောမ် ဝေါလ...&quot;</comment>
      <origin>56314</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2944" sha1="c93hjxgz3z9zi5ar5et49bqsse8ohf4" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;
{{Wikipedia:On this day/Header}}
&lt;/noinclude&gt;
'''[[၂၂ ဂျူလာင်]]''':

* ၁၂၉၈ – သၟိင် ဍုင်အင်္ဂလာန် '''[[အေဒ်ဝါတ် ပထမ]]''' (Edward I) ဇၞးကေတ် ဒပ်ပၞာန် ဍုင်သကော့တလာန် မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု ဝဳလဳယောမ် ဝေါလေတ် (William Wallace) ပ္ဍဲ '''[[ပေါဲဗတိုက် ဖေါလ်ကာတ်]]''' (Battle of Falkirk)။
* ၁၉၉၄ – ယာယာ ဂျာမာ (Yahya Jammeh) က္ဍိုက်က္ဍိုပ် တုဲ ကၠောန်ဗဒှ် '''[[ပရေင်သီအဝဵု ဂမ္ဗဳယျာ]]''' သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သမ္မတ ဒါဝဒါ ဂျာဝါရာ (Dawda Jawara) နူကဵု ဒၞာဲ ဗွဲမၜိုဟ်သြိုဟ် (ဆီ ဟွံဒး ဇွောဝ်)။
* ၂၀၀၉ – '''[[တ္ၚဲဒးဂြောပ်]]''' မလအ် အိုတ် ပ္ဍဲ ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ (မလအ် ပွိုင် ၆ မိနေတ် ကဵု ၃၈.၈ စက္က) ကတဵုဒှ် လတူ လပါ် ဒေသ အာရှ ကေုာံ သမုဒ္ဒရာ ပစဳဖိတ် (Pacific Ocean)။
* ၂၀၁၁ – အာန်ဒါသ် ဗေရိင် ဗရဳဗေတ် (Anders Behring Breivik) ကၠောန်ဗဒှ် '''[[ပရေင်ဗတိုက် ဍုင်နဝ်ဝေ ၂၀၁၁]]''' နကဵု ပရေင်ခတိုဟ် ဗုံး ကေုာံ ပန်ဂစိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်အဝ်သလဝ် (Oslo) ကေုာံ တကအ် ဥတဝ်ယာ (Utøya) တုဲ မၞိဟ် ၇၇ တၠ ဒးချိုတ် အာ။

'''တ္ၚဲဒှ်ဂမၠိုင်''': 
* ဘဳသဳ ၃၅၆ – '''[[အာလေတ်ဇြာန်ဒါ မဟာ]]''' (Alexander the Great) သၟိင်ဨကရာဇ် ကေုာံ ညးမက္ဍိုက်က္ဍိုပ် ပၞာန် ဍုင်မာသဳဒဝ်နဳယျာ (Macedonia)။ 
* ၁၈၂၂ – '''[[ဂရေဂေါ် မေန်ဒဲ]]''' (Gregor Mendel) ခမဳ သာသနာ ခရေတ် ကေုာံ တၠပညာ ဇဳဝဗေဒ (မကော်စ မအံက် ဂဳဇီုဗေဒ - Father of genetics)။

'''တ္ၚဲစုတိဂမၠိုင်''': 
* ၁၄၆၁ – '''[[ချာလ် သတ္တမ]]''' (Charles VII) သၟိင်ဨကရာဇ် ဍုင်ပြၚ်သေတ် (France)။ 
* ၁၈၃၂ – '''[[နာပဝ်လဳယောန် ဒုတိယ]]''' (Napoleon II) သၟိင်ဨကရာဇ် ဍုင်ပြၚ်သေတ်။

&lt;noinclude&gt;
{{Wikipedia:On this day/Footer}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>c93hjxgz3z9zi5ar5et49bqsse8ohf4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေင်သီအဝဵု ဂမ္ဗဳယျာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11753</id>
    <revision>
      <id>56316</id>
      <timestamp>2026-07-22T00:55:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ပရေင်သီအဝဵု ဂမ္ဗဳယျာ ၁၉၉၄''' (အၚ်္ဂလိက်: ''1994 Gambian coup d'état'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်သီအဝဵု ပၞာန် ဆီ ဟွံဒး ဇွောဝ် (Bloodless coup) မကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင် [[ဂမ္ဗဳယျာ]] (The Gambia) ပ္ဍဲ စၟတ်တ...&quot;</comment>
      <origin>56316</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24111" sha1="mirez6uwkoncvaef0dnvclgksbhqfmz" xml:space="preserve">'''ပရေင်သီအဝဵု ဂမ္ဗဳယျာ ၁၉၉၄''' (အၚ်္ဂလိက်: ''1994 Gambian coup d'état'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်သီအဝဵု ပၞာန် ဆီ ဟွံဒး ဇွောဝ် (Bloodless coup) မကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင် [[ဂမ္ဗဳယျာ]] (The Gambia) ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၂၂ ဂျူလာင် သၞာံ ၁၉၉၄ ရ။ ပရေင်သီအဝဵု ဏအ်ဝွံ က္ဍိုက်က္ဍိုပ် လဝ် နကဵု ဂကောံ သၟတ် အရာရှိ ပၞာန် (Junior military officers) မအာက္ဍိုပ် နကဵု သၟိင်တၠ ပၞာန် (Lieutenant) ယၟု ပြာကတ် '''[[ယာယာ ဂျာမာ]]''' (Yahya Jammeh) ရ။ ပရေင်ဏအ် ပကဵု ညံင် အလဵုအသဳ သမ္မတ '''[[ဒါဝဒါ ဂျာဝါရာ]]''' (Dawda Jawara) မအုပ်ဓုပ် ကၠုင် လဝ် ဍုင် နူကဵု ဂမ္ဗဳယျာ ကလိဂွံ သၠးပွး ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၅ ဂှ် ဒးဒတုံ ပြဟ် အာ ရ။&lt;ref name=&quot;saine&quot;&gt;{{cite book |last=Saine |first=A. |title=The Paradox of Third-Wave Democratization in Africa: The Gambia under AFPRC-APRC Rule, 1994-2008 |publisher=Lexington Books |year=2009 |pages=15-30}}&lt;/ref&gt;

ကြဴနူ မသီ ကေတ် အဝဵု အံင်ဇၞး တုဲ၊ ဂျာမာ ဒက်ပတန် လဝ် ကံင်သဳ အုပ်ဓုပ် ယာယဳ ဒပ်ပၞာန် (Armed Forces Provisional Ruling Council - AFPRC) တုဲ ပလီုထောအ် သၞောဝ်ဥပဒေလဒက်ပတန် (Constitution)၊ ကၟာတ်လဒဵု ထောအ် ဗော် ပရေင်ဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပရေင်သီအဝဵု ဂမ္ဗဳယျာ ၁၉၉၄ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ အကာဲအရာ ကိုပ်ကၠာ၊ လၟေင် ကမၠောန်၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဍုင် ဂမ္ဗဳယျာ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Yahya_Jammeh_2014.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ယာယာ ဂျာမာ (Yahya Jammeh) ညးမက္ဍိုက်က္ဍိုပ် ပရေင်သီအဝဵု ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၄ ကေုာံ ဒှ် သမ္မတ ဂမ္ဗဳယျာ စဵုကဵု သၞာံ ၂၀၁၇။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Context) ==
ပရေင်သီအဝဵု ဂမ္ဗဳယျာ ဝွံ ဒှ် အရာ မပြံင်လှာဲ ထောအ် ဝင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂမ္ဗဳယျာ မွဲ အလန် ဇၞော်အိုတ် ရ။ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဒှ် ပရေင်သီအဝဵု တေအ်၊ ဍုင် ဂမ္ဗဳယျာ ဝွံ ဂွံ ဒုင် စၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် ဍုင် မနွံကဵု သၞောတ် [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy) ဗွဲမခိုင်ကၠိုက် ပ္ဍဲကဵု ရးအာဖရိက (Africa) ရ။ သမ္မတ ဂျာဝါရာ ဝွံ ဇၞး ကၠုင် လဝ် ပေါဲရုဲမာဲ လၟေင်င် တုဲ အုပ်ဓုပ် ကၠုင် လဝ် ဍုင် ပွိုင် ၜိုတ် ၃၀ သၞာံ ရ။

ဆဂး နကဵု လညာတ် ဂကောံ သၟတ် အရာရှိ ပၞာန် တအ် မ္ဂး၊ အလဵုအသဳ ဂျာဝါရာ ဝွံ ပရေအ် ကၠုင် လဝ် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်စရိတ် လာဘ် (Corruption)၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍိုန်လျ၊ ကေုာံ ပရေင်ဟွံမင်မဲ လတူ ဒပ်ပၞာန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေင်သီအဝဵု ဏအ်ဝွံ ညးတအ် ထ္ၜး ဟိုတ် ဒဒှ်ရ ဒှ် &quot;ပရေင်ကလေင် ပလေဝ်&quot; ဍုင် ညံင်ဂွံ တိတ် ဗၠး နူကဵု အလဵုအသဳ မကေတ် အခေါင်အရေး တအ် ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ အကာဲအရာ ကိုပ်ကၠာ (Background and Prior Situation) ==
စတမ် နူ ဍုင် ဂမ္ဗဳယျာ ကလိဂွံ သၠးပွး နူကဵု ဍုင်အင်္ဂလာန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၅ တေအ်၊ ဒါဝဒါ ဂျာဝါရာ ကေုာံ ဗော် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ညး (People's Progressive Party - PPP) အုပ်ဓုပ် လဝ် ဍုင် အလုံစုံ ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၁ ဂှ်၊ ပရေင်ဂစာန် သီအဝဵု မွဲ အလန် ကတဵုဒှ် လဝ် ကီုလေဝ်၊ ဂျာဝါရာ အာတ် ရီုဗင် နူကဵု ဒပ်ပၞာန် [[သေနဳဂေါလ်]] (Senegal) တုဲ နှိမ်နှင်း (Suppress) မာန် လဝ် ရ။&lt;ref name=&quot;hughes&quot;&gt;{{cite journal |last=Hughes |first=A. |title='Democratisation' under the military in The Gambia: 1994–2000 |journal=Commonwealth &amp; Comparative Politics |volume=38 |issue=3 |pages=35-52 |year=2000}}&lt;/ref&gt;

ကြဴနူ ပြသၞာ သၞာံ ၁၉၈၁ တုဲ၊ ဂမ္ဗဳယျာ စ ဒက်ပတန် လဝ် ဒပ်ပၞာန် ကောန်ဂကူ (Gambia National Army) ရ။ ဆဂး ဒပ်ပၞာန် ဏအ်ဝွံ ဒးဒုင် ထိင်ဒဝ် လဝ် နကဵု အရာရှိ ပၞာန် နူ ဍုင် [[နာင်ဂျဳရဳယျာ]] (Nigeria) မကော်စ NATAG (Nigerian Army Training Assistance Group) ရ။ အရာ ဏအ် ပကဵု ညံင် အရာရှိ ပၞာန် ဂမ္ဗဳယျာ (ဂကူဇေတ်တ်) တအ် စိုတ် ဟွံပြေ တုဲ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ပရေင်ပါ်ပါဲ လတူ အလဵုအသဳ ရ။

== ၃။ ဟိုတ် မကတဵုဒှ် သီအဝဵု (Causes of the Coup) ==
ပရေင်သီအဝဵု ဂမ္ဗဳယျာ ၁၉၉၄ ဂှ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူ တင် အဓိက ၄ သာ် ရ -

# '''ပရေင်စရိတ် လာဘ် (Corruption):''' ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဒပ်ပၞာန် တအ် ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ ဝန်ဇၞော် ပ္ဍဲ အလဵုအသဳ ဂျာဝါရာ တအ် ကေတ် ဒၟံင် သြန် ဍုင် သွက် အကျိုး ဇကု သၟး ရ။
# '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍိုန်လျ (Economic Decline):''' သြန် လုပ် အဓိက ဍုင် ဂမ္ဗဳယျာ ဂှ် ကၠုင် နူကဵု ပရေင်တဵုလွဳ ထၜိုတ် (Peanuts) ကေုာံ ပရေင်တရဴ (Tourism) ရ။ ပ္ဍဲ လပါ် သၞာံ ၁၉၉၀ တအ် ဂှ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍိုန်လျ တုဲ ကောန်ဍုင် တအ် ဒိုက်ဂတ် ကၠုင် ရ။
# '''အခက်အခုဲ ပ္ဍဲ ဒပ်ပၞာန် (Military Grievances):''' ကောန်ပၞာန် ဂမ္ဗဳယျာ မပါလုပ် လဝ် ပ္ဍဲ ပရေင်မင်မဲ ၜိုဟ်သြိုဟ် ပ္ဍဲ ဍုင် လိုက်ဗဳရဳယျာ (Liberia - ECOMOG) ဂှ် ဟွံကလိဂွံ သြန် ဂိတု ကေုာံ အခေါင်အရေး မထေက်တန်။
# '''သြဇာ နာင်ဂျဳရဳယျာ (Nigerian Influence):''' အရာရှိ ဂမ္ဗဳယျာ တအ် ဒးဒုင် ဍဵုဍိုက် လဝ် သၟဝ် သြဇာ အရာရှိ ပၞာန် နာင်ဂျဳရဳယျာ (NATAG) တုဲ ညးတအ် ဒးဂၞပ် မိက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ဒပ် ညးတအ် နကဵု ဇကု အလဵုဇကု ရ။

== ၄။ လၟေင် ကမၠောန် တ္ၚဲသီအဝဵု (Events of the Coup Day) ==
ပ္ဍဲ ဂယး စၟတ်တ္ၚဲ ၂၂ ဂျူလာင် သၞာံ ၁၉၉၄ ဂှ်၊ ဂကောံ ကောန်ပၞာန် အကြာ ၄၀ ကဵု ၅၀ တၠ မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု ယာယာ ဂျာမာ (Yahya Jammeh)၊ ဆာနာ သာဘာလဳ (Sana Sabally)၊ သာဒဳဗူ ဟိုက်ဒါရာ (Sadibou Hydara) ကေုာံ အေဒ်ဝါတ် သင်ဂါတေဝ် (Edward Singhatey) တအ် စတိတ် ကၠုင် နူကဵု တိုက် ပၞာန် ယောန်ဒောမ် (Yundum Barracks) ရ။&lt;ref name=&quot;perfect&quot;&gt;{{cite book |last=Perfect |first=D. |title=Historical Dictionary of The Gambia |publisher=Rowman &amp; Littlefield |year=2016 |pages=105-110}}&lt;/ref&gt;

ညးတအ် လုပ် သီ ကေတ် ဍုင်ဇၞော် '''[[ဗာန်ဂျူလာ]]''' (Banjul)၊ ပလီုထောအ် သၞောတ် ဆက်စပ် သြဇာ လတူ ဌာန် ရေဒဳယဝ် ဍုင် ကေုာံ က္ၜင်ကျာ ဌာန် ရ။ ပရေင်သီအဝဵု ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် အာ ဗွဲမၜိုဟ်သြိုဟ် တုဲ ဟွံမဲ ကု ပရေင်ပန် တက် ဟွံသေင်မ္ဂး ဆီ ဒး ဇွောဝ် ရ။ ဒပ်ပၞာန် နာင်ဂျဳရဳယျာ မနွံ ပ္ဍဲ ဍုင် ဂှ် လေဝ် ဟွံပါလုပ် ပရေင်တဝ်စၞေဟ် တုဲ မံင် ထောအ် သ္ၚိတ်တ် ရ။

== ၅။ ပရေင်ပါ်တိတ် သမ္မတ ဂျာဝါရာ (Ousting of President Jawara) ==
အခိင် ကာလ ဒပ်ပၞာန် တအ် သီ လုပ် ကၠုင် ဍုင်ဇၞော် ဂှ်၊ သမ္မတ ဒါဝဒါ ဂျာဝါရာ ကေုာံ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် ညးတအ် အာ ကေတ် ဌာန် စဵုဒၞာ (Asylum) ပ္ဍဲကဵု က္ၜင် ပၞာန် အမေရိကာန် (USS La Moure County) မစိုပ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ သြင် ဍုင် ဗာန်ဂျူလာ အခိင် ဂှ် ရ။

က္ၜင် ပၞာန် အမေရိကာန် ဏအ်ဝွံ ပလံင် ဗစိုပ် ဂျာဝါရာ စိုပ် ဍုင် သေနဳဂေါလ် (Senegal) လပါ် ဍုင် ဒါကာ (Dakar) တုဲ၊ နူဂှ် ညး ပြံင် အာ မံင် ပ္ဍဲ ဍုင် အင်္ဂလာန် (London) နဒဒှ် မၞိဟ် မဒးဒုင် ဒြေပ်ဒဴ (Exile) ရ။ ဂျာဝါရာ ဝွံ အာတ် ရီုဗင် နူကဵု ကၟိန်ဍုင် အမေရိကာန် ကေုာံ အင်္ဂလာန် သွက်ဂွံ ကလေင် ဗတိုက် ဒပ်ပၞာန် ဂှ် ကီုလေဝ်၊ ဍုင် သ္အာင် တအ် ဟွံပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင်ဏအ် ရ။

== ၆။ ပရေင်ဒက်ပတန် အလဵုအသဳ ပၞာန် တၟိ (Formation of the AFPRC) ==
ကြဴနူ သီအဝဵု တုဲဒှ် အာ၊ ယာယာ ဂျာမာ ဒက်ပတန် လဝ် '''ကံင်သဳ အုပ်ဓုပ် ယာယဳ ဒပ်ပၞာန်''' (AFPRC) ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၂၃ ဂျူလာင် ရ။ ကံင်သဳ ဏအ်ဝွံ ဒှ် အလဵုအသဳ အုပ်ဓုပ် ဍုင် တုဲ -

* ယာယာ ဂျာမာ (Yahya Jammeh) - ဥက္ကဌ ကံင်သဳ ကေုာံ သၟိင်တၠ ဍုင်။
* ဆာနာ သာဘာလဳ (Sana Sabally) - ဒု-ဥက္ကဌ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး မၞိဟ် အဓိက ပ္ဍဲ ပရေင်သီအဝဵု ဂမ္ဗဳယျာ
|-
! ယၟု
! တာလျိုင် (ကိုပ်ကၠာ)
! လဒက်ပတန် တၟိ (AFPRC)
|-
| '''ယာယာ ဂျာမာ'''
| သၟိင်တၠ ပၞာန် (Lieutenant)
| ဥက္ကဌ (Chairman)
|-
| '''ဒါဝဒါ ဂျာဝါရာ'''
| သမ္မတ ဍုင် (President)
| ဒးဒုင် ဒြေပ်ဒဴ လတူ ဍုင် သ္အာင် (Exiled)
|-
| '''ဆာနာ သာဘာလဳ'''
| သၟိင်တၠ ပၞာန်
| ဒု-ဥက္ကဌ (Vice Chairman)
|-
| '''အေဒ်ဝါတ် သင်ဂါတေဝ်'''
| သၟိင်တၠ ပၞာန်
| ဝန်ဇၞော် ပရေင်စဵုဒၞာ
|}

ဂျာမာ ပလီုထောအ် သၞောဝ်ဥပဒေလဒက်ပတန် (Suspension of the constitution)၊ ကၟာတ်လဒဵု ထောအ် အခေါင်အရေး ဒဳမဝ်ကရေသဳ တုဲ ကၟာတ် ထောအ် ဗော် ပရေင်ဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် ရ။ ညး လလောင်တြး ဒဒှ်ရ အလဵုအသဳ ပၞာန် ဏအ်ဝွံ ဒှ် &quot;အလဵုအသဳ ယာယဳ&quot; သွက်ဂွံ သ္အးဇ္ၚး ပရေင်စရိတ် လာဘ် သၟး ရောင်။&lt;ref name=&quot;wiseman&quot;&gt;{{cite book |last=Wiseman |first=J. A. |title=Military rule in The Gambia: An interview with Captain Yahya Jammeh |publisher=African Affairs |year=1996 |pages=717-727}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဍုင် ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် (Impact on the Country and Citizens) ==
ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ဂှ်၊ ညးဍုင်ကွာန် ဂမ္ဗဳယျာ ဗွဲမဂၠိုင် ထံက်ပင် ကေုာံ ဒုင်တၠုင် လဝ် ပရေင်သီအဝဵု ဏအ် ရ။ ညးတအ် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ဂကောံ သၟတ် အရာရှိ ပၞာန် ဏအ်ဝွံ မာန် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ တၟိ ကေုာံ ပရေင်တဴတက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မာန် ရ။

ဆဂး ဟွံလအ် မွဲသာ်၊ အလဵုအသဳ AFPRC ဏအ်ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကၠုင် ပရေင်ဓရိုဟ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political repression) ရ။ ညး မဟွံထံက်ပင် အလဵုအသဳ တအ် ဒးဒုင် ဖျေဟ် ထံင်၊ သၞောတ် ပရိုင် (Press) တအ် ဒးဒုင် ကၟာတ်လဒဵု၊ ကေုာံ အခေါင်အရေး ကောန်မၞိဟ် လေဝ် ဍိုန်လျ ကၠုင် ရ။ ပရေင်လဟဵု သြန် ဂိတု ကေုာံ လဒက်ပတန် တိုက် တၟိ လ္ၚဵု တအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ကီုလေဝ်၊ သၞောတ် တၠအဝဵု (Dictatorship) စတန် ကၠုင် ရ။

== ၈။ ပရေင်တုန့်ပြန် နူ ဂၠးတိ ကေုာံ ရးနိဂီု သ္အာင် (International Reaction) ==
ပရေင်သီအဝဵု ဂမ္ဗဳယျာ ဝွံ ဒးဒုင် ပါ်ပါဲ ကေုာံ ကၟာတ်လဒဵု နူကဵု ဂကောံ ဂၠးတိ ဗွဲမဇၞော် ရ။

* '''ကၟိန်ဍုင် အမေရိကာန် ကေုာံ အင်္ဂလာန်:''' ကၟာတ်လဒဵု ထောအ် ပရေင်ရီုဗင် သြန် ကေုာံ ပရေင်ထံက်ပင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကု ဍုင် ဂမ္ဗဳယျာ အလုံစုံ။
* '''ဂကောံ ဥရောပ (European Union):''' လေဝ် ပိုတ် ထောအ် ပရေင်ထံက်ပင် နာနာ သာ် တုဲ အာတ်မိက် ညံင်ဂွံ ကလေင် ပြံင်လှာဲ အုပ်ဓုပ် နကဵု ဒဳမဝ်ကရေသဳ ပြဟ်ပြဟ် ရ။&lt;ref name=&quot;touray&quot;&gt;{{cite book |last=Touray |first=O. A. |title=The Gambia and the World: A History of the Foreign Policy of Africa's Smallest State |publisher=Institut für Afrika-Kunde |year=2000 |pages=85-95}}&lt;/ref&gt;

ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ဒဏ် (Sanctions) နူ ဂၠးတိ ဏအ်၊ ယာယာ ဂျာမာ ဒး ပြံင်လှာဲ နဲကဲ ဆက်ဆံ ရးနိဂီု သ္အာင် တုဲ ညး အာ ဆက်ဆံ ကု ဍုင် မပ္တံကဵု လဳဗျာ (Libya)၊ ထာဲဝါန် (Taiwan) ကေုာံ အဳရန် (Iran) သွက်ဂွံ ကလိဂွံ သြန် ထံက်ပင် တၟိ ရ။

== ၉။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ သၞောတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Legal and Political Changes) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၆၊ ကြဴနူ ဒးဒုင် ဓရိုဟ် နူကဵု ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဂၠးတိ ဂှ်ရ၊ ယာယာ ဂျာမာ ဖန်ဗဒှ် လဝ် သၞောဝ်ဥပဒေလဒက်ပတန် တၟိ သွက် ဍုင် ဂမ္ဗဳယျာ ရ။ ညး ဒေါအ် ဇူ နူကဵု ဒပ်ပၞာန် တုဲ ဒက်ပတန် ဗော် ပရေင်ဍုင်ကွာန် တၟိ မကော်စ APRC (Alliance for Patriotic Reorientation and Construction) ရ။

ပ္ဍဲ ပေါဲရုဲမာဲ သမ္မတ သၞာံ ၁၉၉၆ ဂှ်၊ ယာယာ ဂျာမာ ဇၞး ကေတ် ပေါဲရုဲမာဲ (ၜိုန်ရ ပေါဲရုဲမာဲ ဂှ် ဟွံမဲ ကု ဗဗွဲဓဝ် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ကီုလေဝ်) တုဲ ညး ပြံင်လှာဲ ဘဝ နူကဵု &quot;သၟိင်တၠ ပၞာန်&quot; စိုပ် အာ အဆံင် &quot;သမ္မတ အရပ်အစပ် သာမည&quot; (Civilian President) ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် အခိုက်အလိုက် ညးမသီအဝဵု ပ္ဍဲ ရးအာဖရိက ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ် ကၠောန် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ သြဇာ နူ ဂၠးတိ ရ။

== ၁၀။ အာဲကၟာဲ ကေုာံ အနာဂတ် ဂမ္ဗဳယျာ ကြဴနူ သီအဝဵု (Legacy and Future) ==
ပရေင်သီအဝဵု ၁၉၉၄ ဂှ် ဒှ် စတမ် အလဵုအသဳ တၠအဝဵု (Dictatorship) ယာယာ ဂျာမာ မအုပ်ဓုပ် ဍုင် ဂမ္ဗဳယျာ ပွိုင် ၂၂ သၞာံ စဵုကဵု သၞာံ ၂၀၁၇ ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ညး အုပ်ဓုပ် လဝ် ဂှ်၊ ဍုင် ဂမ္ဗဳယျာ ဝွံ ဒးဆဵုဂဗ ကု ပရေင်ဖံက်ပလီု အခေါင်အရေး ကောန်မၞိဟ် ဗွဲမဇၞော် မပ္တံကဵု ပရေင်ဖျေဟ် ထံင်၊ ပရေင်ဂစိုတ် မၞိဟ် ပရိုင် ကေုာံ မၞိဟ် ဒစးဒုင် (Assassinations and torture) ရ။

ပ္ဍဲ ပေါဲရုဲမာဲ သၞာံ ၂၀၁၆၊ ယာယာ ဂျာမာ ကျ အာ ကု '''အာဒါမာ ဘာရဝ်''' (Adama Barrow)။ ကိုပ်ကၠာ ဂှ် ဂျာမာ ဟွံဒုင် တဲ စှ်ေ နူ အဝဵု ကီုလေဝ်၊ ဟိုတ်နူ ဒပ်ပၞာန် နူကဵု ဂကောံ ECOWAS (Economic Community of West African States) လုပ် ကၠုင် ထိင်ဒဝ် ဂှ်ရ ညး ဒး ဒြေပ်ဒဴ တိတ် အာ နူ ဍုင် ပ္ဍဲ ဇာန်နဝါရဳ ၂၀၁၇ ရ။ လၟုဟ် ဍုင် ဂမ္ဗဳယျာ ဝွံ ကလေင် ဒက်ပတန် ဒၟံင် သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ တၟိ ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် ကမ္မရှေန် ဍာံပြ ကေုာံ ပရေင်ကလေင် ညဳသၟဟ် (Truth, Reconciliation and Reparations Commission) သွက်ဂွံ စၟတ်ၜတ် ပြသၞာ မကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ လက်ထက် ဂျာမာ သီုဖအိုတ် ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ယာယာ ဂျာမာ]] (Yahya Jammeh)
* [[ဂမ္ဗဳယျာ]] (The Gambia)
* [[ဒါဝဒါ ဂျာဝါရာ]] (Dawda Jawara)
* [[ပရေင်သီအဝဵု]] (Coup d'état)

{{Navbox
| name = History of The Gambia
| title = ပရူပရာ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဍုင်ဂမ္ဗဳယျာ (History and Politics of The Gambia)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ပရေင်ကတဵုဒှ် အဓိက
| list1 =
* [[သၠးပွး ဂမ္ဗဳယျာ]] (1965)
* [[ပရေင်သီအဝဵု ဂမ္ဗဳယျာ ၁၉၈၁]] (1981 failed coup)
* [[ပရေင်သီအဝဵု ဂမ္ဗဳယျာ]] (1994)
* [[ECOWAS လဟဵု ပၞာန် ပ္ဍဲ ဂမ္ဗဳယျာ]] (2017)
| group2 = ပူဂိုလ် အဓိက
| list2 =
* [[ဒါဝဒါ ဂျာဝါရာ]] (Dawda Jawara)
* [[ယာယာ ဂျာမာ]] (Yahya Jammeh)
* [[အာဒါမာ ဘာရဝ်]] (Adama Barrow)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ရးအာဖရိက ပလိုတ်]] (West Africa)
* [[ဒပ်ပၞာန် ကောန်ဂကူ ဂမ္ဗဳယျာ]] (Gambia National Army)
* [[ပရေင်သီအဝဵု]] (Coup d'état)
* [[AFPRC]] (Armed Forces Provisional Ruling Council)
}}

[[Category:ဝင် ဂမ္ဗဳယျာ]]
[[Category:၁၉၉၄ ပရေင်ကတဵုဒှ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ပရေင်သီအဝဵုဂမၠိုင် ပ္ဍဲ အာဖရိက]]
[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန် အာဖရိက]]</text>
      <sha1>mirez6uwkoncvaef0dnvclgksbhqfmz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂါမ္ဗဳယျာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11754</id>
    <redirect title="ဂမ္ဗဳယျာ" />
    <revision>
      <id>56319</id>
      <timestamp>2026-07-22T00:57:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[ဂါမ္ဗဳယျာ]] ဇရေင် [[ဂမ္ဗဳယျာ]]: typo</comment>
      <origin>56319</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38" sha1="657soopvdk0lfvfgurqv6xts3e2xpqy" xml:space="preserve">#REDIRECT [[ဂမ္ဗဳယျာ]]</text>
      <sha1>657soopvdk0lfvfgurqv6xts3e2xpqy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေင်ဗတိုက် ဍုင်နဝ်ဝေ ၂၀၁၁</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11755</id>
    <revision>
      <id>56320</id>
      <timestamp>2026-07-22T01:02:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ပရေင်ဗတိုက် ဍုင်နဝ်ဝေ ၂၀၁၁''' (အၚ်္ဂလိက်: ''2011 Norway attacks'', နဝ်ဝေ: ''22. juli-angrepene'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်ဗတိုက် အကြမ်းဖက် နကဵု အလန် ၜါ အလန် ဆက်စပ် မကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင် နဝ်ဝ...&quot;</comment>
      <origin>56320</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25279" sha1="ivszdqsk6gfj4h3q2qx7685wq214hct" xml:space="preserve">'''ပရေင်ဗတိုက် ဍုင်နဝ်ဝေ ၂၀၁၁''' (အၚ်္ဂလိက်: ''2011 Norway attacks'', နဝ်ဝေ: ''22. juli-angrepene'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်ဗတိုက် အကြမ်းဖက် နကဵု အလန် ၜါ အလန် ဆက်စပ် မကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင် [[နဝ်ဝေ]] (Norway) ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၂၂ ဂျူလာင် သၞာံ ၂၀၁၁ ရ။ ပရေင်ဗတိုက် ဏအ်ဝွံ ကၠောန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု မၞိဟ်တြုဟ် မွဲ တၠ မနွံ ယၟု '''[[အာန်ဒါသ် ဗေရိင် ဗရဳဗေတ်]]''' (Anders Behring Breivik) মဒှ် မၞိဟ် မစွဲအာရီု လညာတ် လပါ်သတုံ (Far-right extremist) ရ။ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဗတိုက် သီု ၜါ အလန် ဂှ် မၞိဟ် ၇၇ တၠ ဒးချိုတ် အာ တုဲ၊ မၞိဟ် ၃၁၉ ပြင်င် ဒးဝပ် လီုလာ် လဝ် ရ။ ပရေင်ဗတိုက် ဏအ်ဝွံ ဒှ် ပရေင်ကတဵုဒှ် မလဟုတ် လမျီု ကေုာံ ပလီုပလာ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်နဝ်ဝေ ကြဴနူ [[ပၞာန်ဂၠးတိ ဒုတိယ]] (World War II) တုဲ ရ။&lt;ref name=&quot;bbc_norway&quot;&gt;{{cite news |title=Norway attacks: A month of tears and defiance |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-14565780 |work=BBC News |date=2011-08-22 |accessdate=2026-07-22}}&lt;/ref&gt;

ပရေင်ဗတိုက် ဂှ် စတင် နကဵု ပရေင်ခတိုဟ် ဗုံး ကား ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဍုင်ဇၞော် '''[[အဝ်သလဝ်]]''' (Oslo) မဒှ် ဒၞာဲ ရုင် အလဵုအသဳ ကေုာံ ရုင် သကိုပ်ဝန်ဇၞော် တုဲ၊ ကြဴနူ ဂှ် မွဲ နာဍဳ ပြင်င် အခိင် ဂှ်၊ မၞိဟ် မကၠောန်ဗဒှ် အာန်ဒါသ် ဗရဳဗေတ် ဝွံ ညးတေအ် ဗိုက်လတက် လဝ် ကယျိုင် ဗၠာဲရက် တုဲ အာ စိုပ် တကအ် '''[[ဥတဝ်ယာ]]''' (Utøya) မဒှ် ဒၞာဲ ကောန်ၚာ် သၟတ် တအ် မကၠောန် ဒၟံင် သဘင် ကသံက် (Summer camp) တုဲ ပန်ဂစိုတ် လဝ် မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပရေင်ဗတိုက် ဍုင်နဝ်ဝေ ၂၀၁၁ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ အကာဲအရာ လဒက်ပတန်၊ တင်ရန်တၟအ် ညးမကၠောန်ဗဒှ်၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဍုင်နဝ်ဝေ ကေုာံ ဂၠးတိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:22_juli_Oslo.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင်လီုလာ် ကြဴနူ ပရေင်ခတိုဟ် ဗုံး ကား ပ္ဍဲ ဒေသ ရုင် အလဵုအသဳ (Regjeringskvartalet) ဍုင် အဝ်သလဝ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Overview) ==
ပရေင်ဗတိုက် ၂၂ ဂျူလာင် ဏအ်ဝွံ ဒှ် ပရေင်အကြမ်းဖက် (Terrorism) အပ္ဍဲ ဍုင် (Domestic terrorism) ရ။ ဟိုတ် အဓိက သွက် ပရေင်ဗတိုက် ဏအ်ဝွံ ဒှ် ဟိုတ်နူ လညာတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ညးမကၠောန်ဗဒှ် မဒစးဒုင် ကု ပရေင်ယေန်သၞာင် နာနာ (Multiculturalism)၊ ဝါဒ အေဿလာမ် (Islam)၊ ကေုာံ ဝါဒ ဖေမဳနစ် (Feminism) ရ။

ဗရဳဗေတ် ဝွံ ရန်တၟအ် လဝ် သွက်ဂွံ ပလီုပလာ် '''ဗော် သၟာကမၠောန် နဝ်ဝေ''' (Norwegian Labour Party - Arbeiderpartiet) မဒှ် ဗော် အလဵုအသဳ မအုပ်ဓုပ် ဍုင် ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် ရ။ ညးတေအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ ဗော် သၟာကမၠောန် ဝွံ ဒှ် ညးမကဵု အခေါင် ကု ညးပြံင်လုပ် ဍုင် (Immigrants) ဗွဲတၟေင် နူကဵု ဍုင် မူသလေန် တအ် ညံင်ဂွံ လုပ် ကၠုင် ပ္ဍဲ ဍုင်နဝ်ဝေ တုဲ ပလီုပလာ် ဒၟံင် ယေန်သၞာင် ရးဥရောပ ရ။ 

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ အကာဲအရာ ကိုပ်ကၠာ ကတဵုဒှ် (Background and Preparation) ==
သွက်ဂွံ ကၠောန်ဗဒှ် ပရေင်ဗတိုက် ဏအ်၊ ဗရဳဗေတ် ဝွံ ပြင်ဆင် ကၠုင် လဝ် လၟေင် ကမၠောန် ပွိုင် ၉ သၞာံ ပြင်င် ရ။ 

ညးတေအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် ကမ္ပဏဳ ပတောအ် မွဲ သွက်ဂွံ ရာန် ဓါတ် ဗ मल မပ္တံကဵု (Fertilizer) ကေုာံ ကပေါတ် ဓါတု တၞဟ် တအ် နကဵု သၞောဝ် မာန် သွက်ဂွံ ကၠောန် ဗုံး ရ။ ညးတေအ် ရာန် လဝ် ဗ္ၚ တိ မွဲ ပ္ဍဲ ဒေသ Åsta သွက်ဂွံ အောပ်ဓလုက် ကၠောန် ဗုံး သက်ကု ညးမွဲ ဟွံဂွံ ဒး သၠေဟ်ပၟာ ရ။ တုဲပၠန် ညးတေအ် လေဝ် ကလိဂွံ လဝ် လပါ် လွဟ် (Firearms) မပ္တံကဵု သေနာတ် ရိုင်ဖေဝ် Ruger Mini-14 ကေုာံ သေနာတ် ဍောတ် Glock 34 နကဵု နဲကဲ သၞောဝ် ဍုင်နဝ်ဝေ (နဒဒှ် ညးမဝေင် ဍုတ် သေနာတ်) ရ။&lt;ref name=&quot;nyt_planning&quot;&gt;{{cite news |last=Mellgren |first=D. |title=Norway Suspect Carefully Planned Terror Attacks |url=https://www.nytimes.com/2011/07/24/world/europe/24oslo.html |work=The New York Times |date=2011-07-23 |accessdate=2026-07-22}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ခတိုဟ် ဗုံး ပ္ဍဲ ဍုင် အဝ်သလဝ် (Oslo Bombing) ==
ပ္ဍဲ တ္ၚဲ သိုက်၊ ၂၂ ဂျူလာင် ၂၀၁၁ အခိင် ၁၅:၂၅ (အခိင် ဒေသ) ဂှ်၊ ဗုံး မကၠောန် လဝ် နကဵု ဓါတ် ANFO မနွံ လျိုင် ၉၅၀ ကဳလဝ်ဂရာမ် ဂှ် ခတိုဟ် တိတ် အာ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဍုင် အဝ်သလဝ် ပ္ဍဲ ဒေသ မကော်စ Regjeringskvartalet (Government Quarter) ရ။

ဗုံး ဂှ် ညးတေအ် ဖျေဟ် လဝ် ပ္ဍဲ ကား ဗေန် (Van) မွဲ တုဲ ဒေါအ် လဝ် ပ္ဍဲ ဂတ မုက် ရုင် သကိုပ်ဝန်ဇၞော် ဂျေန် သတဝ်တေန်ဗာတ် (Jens Stoltenberg) ရ။ အခိင် ဗုံး ခတိုဟ် ဂှ် သကိုပ်ဝန်ဇၞော် ဟွံမဲ ပ္ဍဲ ရုင် (ညးတေအ် နွံ ပ္ဍဲ သ္ၚိ ညးတေအ်)။ ဆဂး ဟိုတ်နူ ဒြဟတ် ဗုံး ဇၞော် ဗွဲမလောန် တုဲ၊ ရုင် အလဵုအသဳ ဇၞော် မပ္တံကဵု ဌာန ဓဝ်ယုတ္တိ (Ministry of Justice) ကေုာံ ဌာန တွဵုရး ကၠေအ် တအ် ဒးလီုလာ် ဗွဲမဇၞော် ရ။

* '''လၟိဟ် ညးဒးဘဲ (အဝ်သလဝ်):''' မၞိဟ် ၈ တၠ ဒးချိုတ် အာ၊ ကေုာံ မၞိဟ် ၂၀၉ တၠ ဒးဝပ် လီုလာ် ရ။

== ၄။ ပရေင်ပန်ဂစိုတ် ပ္ဍဲ တကအ် ဥတဝ်ယာ (Utøya Massacre) ==
ကြဴနူ ခတိုဟ် ဗုံး တုဲ၊ ဗရဳဗေတ် ဂှ် ဗိုက်လတက် ကယျိုင် ဗၠာဲရက် ဍုင်နဝ်ဝေ (အတု) တုဲ ဍိုက် ကား အာ စိုပ် ကြုင် ဗဒါဲ တကအ် ဥတဝ်ယာ ရ။ တကအ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ ဂကောံ သၟတ် ဗော် သၟာကမၠောန် (AUF - Workers' Youth League) တအ် ကၠောန် ဒၟံင် သဘင် ကသံက် တုဲ သၟတ် ၆၀၀ ပြင်င် နွံ ဒၟံင် ပ္ဍဲ တကအ် ဂှ် ရ။

ညးတေအ် ကော် ညးမင် တကအ် တုဲ ဟီု ဒဒှ်ရ ညးတေအ် ကၠုင် သွက်ဂွံ စၟတ်ၜတ် ပရေင်ဂီုကၠီု ဟိုတ်နူ ပရေင်ခတိုဟ် ဗုံး ပ္ဍဲ အဝ်သလဝ်။ ညးတေအ် ဍိုက် ဂၠုင် ကူး အာ စိုပ် တကအ် ပ္ဍဲ အခိင် ၜိုတ် ၁၇:၂၂ ရ။ စိုပ် တကအ် တုဲ ဂှ်၊ ညးတေအ် ကော် ပကောံ သၟတ် တအ် သွက်ဂွံ ကဵု တင်ဂၞင်၊ ဆဂး ညးတေအ် စတင် ပန်ဂစိုတ် သၟတ် တအ် နကဵု သေနာတ် ရ။ 

ပရေင်ပန်ဂစိုတ် ဂှ် လအ် အာ ပွိုင် ၇၃ မိနေတ် ရ။ သၟတ် ဗွဲမဂၠိုင် ဒးဒြေပ် အောပ်ဓလုက် ပ္ဍဲ ဂြိုပ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ၜုင် ဍာ် ဒြေပ် တိတ် နူ တကအ် (ဍာ် မနွံ ဂမ္တဴ လတူ ညိ သၟး)။&lt;ref name=&quot;guardian_utoya&quot;&gt;{{cite news |last=Townsend |first=M. |title=Norway attacks: 'I saw people being shot. I just ran and ran' |url=https://www.theguardian.com/world/2011/jul/23/norway-attacks-utoya-survivors |work=The Guardian |date=2011-07-23 |accessdate=2026-07-22}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ပရေင်ဟံင်ပြာ် ကေုာံ လၟိဟ် ညးဒးဘဲ (Rescue Efforts and Casualties) ==
ဟိုတ်နူ တကအ် ဂှ် နွံ အကြာ ကြုင် တုဲ၊ ဗၠာဲရက် အထူး (Delta force) တအ် ဒးကေတ် အခိင် သွက်ဂွံ စိုပ် တကအ် ရ။ ညးဍုင်ကွာန် မနွံ ဗဒါဲ သြင် ကြုင် တအ် စကာ ဂၠုင် ညးတအ် တုဲ ဟံင်ပြာ် ကေတ် သၟတ် တအ် မၜုင် ဍာ် ဒြေပ် လဝ် တအ် ရ (ညးတအ် လေဝ် ဒးဒုင် ပန် နူကဵု ဗရဳဗေတ် ကီု)။

ဗၠာဲရက် အထူး တအ် စိုပ် တကအ် ပ္ဍဲ အခိင် ၁၈:၂၅ တုဲ၊ ဗရဳဗေတ် ဝွံ ဖျေဟ် လွဟ် တုဲ ဒုင် ဖျေဟ် ဇကု ကု ဗၠာဲရက် တအ် သက်ကု ပရေင်တဝ်စၞေဟ် ပ္ဍဲ အခိင် ၁၈:၂7 ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး လၟိဟ် ညးဒးဘဲ (Casualties)
|-
! ဒၞာဲ ကတဵုဒှ်
! လၟိဟ် ညးမချိုတ်
! လၟိဟ် ညးဒးဝပ်
|-
| '''အဝ်သလဝ် (Oslo - ဗုံး)'''
| ၈ တၠ
| ၂၀၉ တၠ
|-
| '''ဥတဝ်ယာ (Utøya - ပန်ဂစိုတ်)'''
| ၆၉ တၠ (ဗွဲမဂၠိုင် သၟတ် အာယုက် ၁၄-၂၀)
| ၁၁၀ တၠ
|-
| '''သီုဖအိုတ် (Total)'''
| '''၇၇ တၠ'''
| '''၃၁၉ တၠ'''
|}

== ၆။ ညးမကၠောန်ဗဒှ် အာန်ဒါသ် ဗေရိင် ဗရဳဗေတ် (The Perpetrator: Anders Behring Breivik) ==
အာန်ဒါသ် ဗေရိင် ဗရဳဗေတ် (ကတဵုဒှ် မၞိဟ် သၞာံ ၁၉၇၉) ဝွံ ဒှ် ကောန်ဍုင် နဝ်ဝေ ရ။ ညးတေအ် မံင် လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင် အဝ်သလဝ် တုဲ ကိုပ်ကၠာ ဟွံကၠောန် ပရေင်ဗတိုက် ဏအ်၊ ညးတေအ် ဒှ် မၞိဟ် မဟွံမဲ စၟတ်သမ္တီ ရာဇဝတ် မွဲ ရ။ 

ဗရဳဗေတ် ဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မစွဲ လညာတ် ကောန်ဂကူ ဗု သၟး (White nationalist) တုဲ ညးတေအ် ထေင် ကေတ် ဒဒှ်ရ ဥရောပ ဒးဒုင် သီ ကေတ် လဝ် နကဵု ညးပြံင်လုပ် ဍုင် မူသလေန် တအ် (Eurabia theory) ရ။ ညးတေအ် ဒှ် ညးမလျိုင်ပတှ်ေ ခရေတ်ယာန် ယေန်သၞာင် (Cultural Christian) ဆဂး ညးတေအ် စကာ သာသနာ နဒဒှ် တင်သဇိုင် သွက် လညာတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ညးတေအ် သၟး ရ။

== ၇။ လညာတ် ဇြဟတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ လိက် သောင်ကလး (Ideology and Manifesto) ==
ကိုပ်ကၠာ ဟွံစ ခတိုဟ် ဗုံး မွဲ နာဍဳ ပြင်င်၊ ဗရဳဗေတ် ပလံင် လိက် အဳမေဝ် ကု မၞိဟ် ၁,၀၀၀ ပြင်င် မနွံကဵု လိက် သောင်ကလး ညးတေအ် (Manifesto) မနွံ ယၟု '''&quot;၂၀၈၃: လိက်လလောင်တြး သၠးပွး ဥရောပ&quot;''' (2083: A European Declaration of Independence) ရ။&lt;ref name=&quot;reuters_manifesto&quot;&gt;{{cite news |last=Bjoerklund |first=M. |title=Norway killer's manifesto shows years of planning |url=https://www.reuters.com/article/us-norway-manifesto-idUSTRE76N0PM20110724 |work=Reuters |date=2011-07-24 |accessdate=2026-07-22}}&lt;/ref&gt;

လိက် မနွံ ဇမၠိင် ၁,၅၁၈ မုက် ဏအ်ဝွံ သောင်ကလး လဝ် လညာတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ညးတေအ် ဗွဲမလှဲလး ရ -
* '''ဒစးဒုင် အေဿလာမ် (Islamophobia):''' ညးတေအ် ညာတ် ကေတ် ဝါဒ အေဿလာမ် ဝွံ ဒှ် ဘဲအန္တရာယ် သွက် ယေန်သၞာင် ဥရောပ။
* '''ဒစးဒုင် မာတ်ဇြစ် (Cultural Marxism):''' ညးတေအ် ထေင် ကေတ် ဒဒှ်ရ လညာတ် ဏအ် ဝွံ ပကဵု ညံင် ဂကောံမၞိဟ် ဂွံ ဒှ် ညးမကဵု အခေါင် ယေန်သၞာင် နာနာ (Multiculturalism)။
* '''နဲကဲ ပၞာန် (Military tactics):''' ညးတေအ် ချူ လဝ် နဲကဲ ဗီုလဵု ဂွံ ကၠောန် ဗုံး ကေုာံ ဗီုလဵု ဂွံ လေပ် ကမၠောန် အကြမ်းဖက် သွက်ဂွံ ကတဵုဗဒှ် ပၞာန် ဍုင် (Civil war) ပ္ဍဲ ဥရောပ ကိုပ်ကၠာ သၞာံ ၂၀၈၃ ရ။

== ၈။ ပေါဲရုင်ဓရ် ကေုာံ ပရေင်ဖျေဟ် ဒုဟ် (Trial and Sentencing) ==
ပေါဲရုင်ဓရ် ဗရဳဗေတ် ဂှ် စတင် ပ္ဍဲ ဂိတု အေဗရဳ သၞာံ ၂၀၁၂ ပ္ဍဲ ရုင်ဓရ် ဍုင် အဝ်သလဝ် ရ။ အရာ အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲ ပေါဲရုင်ဓရ် ဏအ်ဂှ် ဒှ် ပရေင်စၟတ်ၜတ် ပရေင်စိုတ် (Psychiatric evaluation) သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ ညးတေအ် စိုတ် လီု (Insane) ဟွံသေင်မ္ဂး စိုတ် တန် (Sane) ရ။

စၟတ်ၜတ် အလန် ပထမ ဂှ် အစာသဝ် တအ် ဟီု ညးတေအ် စိုတ် လီု (Paranoid schizophrenia)။ ဆဂး စၟတ်ၜတ် အလန် ဒုတိယ ဂှ် အစာသဝ် တအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒဒှ်ရ ညးတေအ် စိုတ် တန် တုဲ မာန် ဒုင် ဒုဟ် သွက် ကမၠောန် ညးတေအ် ရ။ 

ပ္ဍဲ ၂၄ အဝ်ဂေတ် ၂၀၁၂၊ ရုင်ဓရ် ဖျေဟ် ဒုဟ် ညးတေအ် နကဵု ဒုဟ် အကြမ်းဖက် ကေုာံ ပန်ဂစိုတ် မၞိဟ် တုဲ ဖျေဟ် ထံင် ၂၁ သၞာံ နကဵု သၞောတ် '''&quot;ဖော်ဗာရိန်&quot;''' (Forvaring - Preventive detention) ရ။ ဏအ်ဝွံ ဒှ် ဒုဟ် မဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ သၞောဝ် နဝ်ဝေ တုဲ (အာယုက် ထံင် အိုတ် အာ လေဝ်) ယဝ်ရ ညးတေအ် သက် သြဇာ အန္တရာယ် ကု ဂကောံမၞိဟ် မ္ဂး မာန် ဆက် ထိင် လဝ် ညးတေအ် ပ္ဍဲ ထံင် စဵုကဵု လမျီု အိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;bbc_verdict&quot;&gt;{{cite news |title=Anders Behring Breivik: Norway court finds him sane |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-19365616 |work=BBC News |date=2012-08-24 |accessdate=2026-07-22}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဍုင်နဝ်ဝေ ကေုာံ ဂၠးတိ (Impact on Norway and the World) ==
ပရေင်ဗတိုက် ဏအ်ဝွံ ပြံင်လှာဲ ထောအ် ဍုင်နဝ်ဝေ မဒှ် ဍုင် မနွံကဵု ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဗွဲမလောန် ဂှ် ရ။ ၜိုန်ရ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ဒးချိုတ် အာ ကီုလေဝ်၊ အလဵုအသဳ နဝ်ဝေ ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဒစးဒုင် ကဵု ပရေင်အကြမ်းဖက် ဏအ် နကဵု ပရေင်ဆာန်ဍူ ကေုာံ ပရေင်ဒဳမဝ်ကရေသဳ မခိုင်ကၠိုက် နူ ကိုပ်ကၠာ ရ။

သကိုပ်ဝန်ဇၞော် ဂျေန် သတဝ်တေန်ဗာတ် ဟီု ပ္ဍဲ သဘင် ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ - *&quot;ပိုယ် သ္ဒး ဆက် တဝ်စၞေဟ် နကဵု ဒဳမဝ်ကရေသဳ မလှဲလး တိုန်၊ ပရေင်ပံက်စိုတ် မလှဲလး တိုန်၊ ဆဂး သက်ကု ပရေင်ကလင် ဟွံမဲ (Never naive).&quot;*

လတူ ဂၠးတိ၊ ပရေင်ဗတိုက် ဏအ် ပကဵု ညံင် ဂကောံမၞိဟ် တအ် ဂွံ ကဵု သတိ ကု ဘဲအန္တရာယ် အကြမ်းဖက် နူကဵု လညာတ် လပါ်သတုံ (Far-right terrorism) မာန် ကတဵုဒှ် အပ္ဍဲ ဍုင် ဇကု အလဵုအလဵု (Homegrown terrorism) မဟွံအောန် နူကဵု အကြမ်းဖက် သာသနာ တအ် ရ။

== ၁၀။ တိုက်ထ္ၜးပျး၊ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ အာဲကၟာဲ (Memorials and Legacy) ==
သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ လမျီု မဒးကၠေအ် အာ ပ္ဍဲ ပရေင်ဗတိုက် ဏအ်၊ ဍုင်နဝ်ဝေ ဒက်ပတန် လဝ် တိုက်ထ္ၜးပျး ကေုာံ တိုင် စၟတ်သမ္တီ (Memorials) ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

* '''စၟတ်သမ္တီ ဥတဝ်ယာ (Utøya Memorial):''' လတူ တကအ် ဥတဝ်ယာ ဂှ် ညးတအ် ပသေက် လဝ် ခရေင် သံ (Steel ring) မချူ လဝ် ယၟု မၞိဟ် ၆၉ တၠ မဒးချိုတ် အာ တအ် ရ။
* '''စၟတ်သမ္တီ အဝ်သလဝ် (22 July Centre):''' ပ္ဍဲ ဒေသ မဒးဒုင် ခတိုဟ် ဗုံး ပ္ဍဲ အဝ်သလဝ် ဂှ်၊ ဒက်ပတန် လဝ် တိုက်ထ္ၜးပျး (22. juli-senteret) မထ္ၜးပျး လဝ် ဝင် ကေုာံ ပရူဒဒှ် တ္ၚဲ ဂှ် သွက်ဂွံ ကဵု ပညာ ကု ကောန်ၚာ် တအ် ရ။

ပရေင်ဗတိုက် ဏအ်ဝွံ ဆက် ဒှ် ဒၟံင် သတိ လတူ ဂၠးတိ ဒဒှ်ရ ပရေင်မၞိဟ် မနွံကဵု လညာတ် မပလီုပလာ် ကေုာံ မအိုတ်ကၞောတ် (Extremism) ဂှ် မာန် ကတဵုဒှ် လၟိုန် တုဲ၊ သၞောတ် ပရေင်စဵုဒၞာ ကေုာံ ပရေင်ပံင်ကောံ ယေန်သၞာင် (Integration) ဂှ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ခေတ်တၟိ ရောင်။&lt;ref name=&quot;nou_report&quot;&gt;{{cite book |author=NOU 2012:14 |title=Report of the 22 July Commission |publisher=Government of Norway |year=2012 |url=https://www.regjeringen.no/en/dokumenter/nou-2012-14/id697260/ |accessdate=2026-07-22}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[နဝ်ဝေ]] (Norway)
* [[အဝ်သလဝ်]] (Oslo)
* [[ပရေင်အကြမ်းဖက်]] (Terrorism)
* [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy)

{{Navbox
| name = Mass shootings
| title = ပရေင်ပန်ဂစိုတ် မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်အကြမ်းဖက် အဓိက ဂမၠိုင် (Major Mass Shootings and Terrorist Attacks)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ရးဥရောပ
| list1 =
* [[ပရေင်ဗတိုက် ဍုင်နဝ်ဝေ ၂၀၁၁]] (Norway, 2011)
* [[ပရေင်ဗတိုက် ပါရဳ နဝ်ဝေမ်ဗါ ၂၀၁၅]] (Paris, 2015)
* [[ပရေင်ဗတိုက် မန်ချေတ်သတာ အာရဳနာ]] (Manchester, 2017)
| group2 = ရးအမေရိက
| list2 =
* [[ပရေင်ဗတိုက် သေတ်တေမ်ပါ ၁၁]] (9/11 Attacks, 2001)
* [[ပရေင်ပန်ဂစိုတ် ကဝ်လောမ်ဗာင်]] (Columbine, 1999)
* [[ပရေင်ပန်ဂစိုတ် အဝ်လာန်ဒဝ်]] (Orlando, 2016)
| group3 = ရးအာရှ ကေုာံ အဝ်သတြေလျာ
| list3 =
* [[ပရေင်ပန်ဂစိုတ် ခရိုက်သချာတ်]] (Christchurch, 2019)
* [[ပရေင်ဗတိုက် မုမ်ဗာင် ၂၀၀၈]] (Mumbai, 2008)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list4 =
* [[လညာတ် လပါ်သတုံ အိုတ်ကၞောတ်]] (Far-right extremism)
* [[ဝါဒ အကြမ်းဖက်]] (Terrorism)
* [[ပရေင်ယေန်သၞာင် နာနာ]] (Multiculturalism)
}}

[[Category:ဝင် ဍုင်နဝ်ဝေ]]
[[Category:ပရေင်အကြမ်းဖက် ပ္ဍဲ ရးဥရောပ]]
[[Category:၂၀၁၁ ပရေင်ကတဵုဒှ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ပရေင်ပန်ဂစိုတ် မၞိဟ်ဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>ivszdqsk6gfj4h3q2qx7685wq214hct</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သတ် ပလောန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11756</id>
    <revision>
      <id>56321</id>
      <timestamp>2026-07-22T01:09:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''သတ်ပလောန်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''သတ်ကသဵု''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Rambutan''; ယၟု သိပ္ပံ: ''Nephelium lappaceum'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂကူ တၞံ သတ်ဆု မနွံ တၞး သၚေက် လၟိုန် (Evergreen tree) မွဲ ဂကူ တုဲ လုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲက...&quot;</comment>
      <origin>56321</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20555" sha1="hlmx4ayo5kdtdnu5g5nmi3fperyrx7u" xml:space="preserve">'''သတ်ပလောန်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''သတ်ကသဵု''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Rambutan''; ယၟု သိပ္ပံ: ''Nephelium lappaceum'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂကူ တၞံ သတ်ဆု မနွံ တၞး သၚေက် လၟိုန် (Evergreen tree) မွဲ ဂကူ တုဲ လုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ တၞံ သာပဲန်ဒါသဳအေ ([[Sapindaceae]]) ရ။ တၞံ ဏအ်ဝွံ နွံ တမ်မူလ ပ္ဍဲ ဒေသ ဂမ္တဴ ရးအာရှအဂၞဲ မပ္တံကဵု ဍုင် မလေယှာ၊ အေန်ဒဝ်နဳယှာ၊ ထာဲဝါန် ကေုာံ ဍုင်ဗၟာ (ဗွဲတၟေင် တွဵုရးဍုင်မန် ကေုာံ ရးတၞင်သဳ) ရ။ သတ်ပလောန် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဂကူ သတ်ဆု မပ္တံကဵု [[လာင်ချဳ]] (Lychee) ကေုာံ [[လံင်ဂေန်]] (Longan) တအ် ကီု ရ။&lt;ref name=&quot;morton&quot;&gt;{{cite book |last=Morton |first=J. F. |title=Fruits of Warm Climates |publisher=Julia F. Morton |year=1987 |pages=262-265}}&lt;/ref&gt;

သတ်ပလောန် ဝွံ ဒှ် သတ်ဆု မနွံကဵု ရုပ်သာ် တၞဟ်ခြာ မွဲ တုဲ၊ လတူ သၞော် ဍေဟ် ဂှ် နွံကဵု ကသဵု ဟွံသေင်မ္ဂး သော် မဍိုန်ဍောတ် နာနာ သာ် ရ။ ဖျုန် အပ္ဍဲ ဍေဟ် ဂှ် နွံ အသာ် ဗု၊ ဍာတ် ကေုာံ နွံကဵု ဍာ် ဓါတ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သတ်ပလောန် နကဵု လညာတ် ရုက္ခဗေဒ၊ ပရေင်တဵုလွဳ၊ လွပ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Rambutans_in_market.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး သတ်ပလောန် မဍုဟ် ဒၟံင် အသာ် ဗကေတ် မသွံ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဖျာ မွဲ ဒၞာဲ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Etymology and Nomenclature) ==
ဝေါဟာရ အင်္ဂလိက် &quot;Rambutan&quot; ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် မလေ (Malay word) &quot;rambut&quot; မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;သော်&quot; (Hair) ရ၊ ဟိုတ်နူကဵု လတူ သၞော် သတ် ဏအ် နွံကဵု ကသဵု မတုပ် ညံင် သော် ဂှ်ရ ညးတအ် ကဵု လဝ် ယၟု ဏအ် ရ။ 

ပ္ဍဲကဵု အရေဝ် မန် ပိုယ် မ္ဂး၊ ညးကော်စ &quot;သတ်ပလောန်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;သတ်ကသဵု&quot; ရ။ သတ် ဏအ်ဝွံ ပ္ဍဲ အရေဝ် ဗၟာ ညးကော်စ (ကြက်မောက်သီး) မဂွံအဓိပ္ပါယ် တုပ် ကု ကသဵု စရိုတ် စာင် ၝောအ် ရ။ ယၟု သိပ္ပံ ''Nephelium lappaceum'' ဝွံ နွံ အဓိပ္ပါယ် ပ္ဍဲ လိက် လပ်တေန် တုဲ စၞောန်ပညုင် ထ္ၜး လဝ် ဗီုပြင် မနွံ ကဵု ကသဵု ရ။

== ၂။ ဂကူ သဘာဝ ကေုာံ တမ်မူလ (Taxonomy and Origin) ==
သတ်ပလောန် ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ Sapindaceae (Soapberry family) တုဲ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် တၞံ မနွံ တမ်မူလ ပ္ဍဲ ရးအာရှအဂၞဲ ရ။ လ္ၚတ် ရံင် အတိုင် ဝင် ရုက္ခဗေဒ မ္ဂး၊ တၞံ ဏအ်ဝွံ စတင် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဒေသ တကအ် မလေယှာ ကေုာံ အေန်ဒဝ်နဳယှာ (Malay Archipelago) ရ။&lt;ref name=&quot;tindall&quot;&gt;{{cite book |last=Tindall |first=H. D. |title=Rambutan Cultivation |publisher=FAO Plant Production and Protection Paper |year=1994 |pages=10-15}}&lt;/ref&gt;

နူကဵု ခေတ် တမၠာ တေအ်၊ သၟာဗၞိက် အာရပ် တအ် ကေုာံ သၟာဗၞိက် အိန္ဒိယ တအ် ဏာ ညးတအ် ပလံင် ဗစိုပ် အာ ဍုင် တၞဟ် တအ် ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ သတ်ပလောန် ကိုဝ် တဵုလွဳ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဒေသ ဥတု ဂမ္တဴ အလုံ ဂၠးတိ မပ္တံကဵု သြသတြေးလျာ၊ ဖဳလဳပိုင်၊ အိန္ဒိယ၊ သိရဳလာင်ကာ၊ ကေုာံ လပါ် အမေရိက လဒေါဝ် (Central America) တအ် ကီု ရ။

== ၃။ လဒက်ပတန် တၞံ ကေုာံ ရုပ်သာ် (Botanical Description) ==
တၞံ သတ်ပလောန် ဝွံ ဒှ် ဂကူ တၞံ မနွံ သမၠုင် အကြာ ၁၂ နူ ၂၀ မဳတာ (၃၉ စဵုကဵု ၆၆ ပေ) ရ။ 

* '''တၞး (Leaves):''' တၞး ဍေဟ် တအ်ဝွံ ဒှ် ဂကူ တၞး ၜါ ကရေက် (Pinnate) တုဲ နွံ ဇမၠိင် အကြာ ၁၀-၃၀ သေန်တဳမဳတာ ရ။ တၞး လပါ် လတူ ဂှ် နွံ အသာ် သၚေက် ဂၠု (Dark green) တုဲ လပါ် သၟဝ် ဂှ် နွံ အသာ် ၜတ်တ် ရ။
* '''ပ္ကဴ (Flowers):''' ပ္ကဴ သတ်ပလောန် ဂှ် ဍောတ်တ်၊ နွံ အသာ် သၚေက် ၜတ်တ် ကေုာံ ပံက် တိတ် နူကဵု ကၞာင် (Panicles) ရ။ တၞံ လ္ၚဵု ဂှ် ဒှ် တၞံ ၝောအ် သၟး၊ လ္ၚဵု ဂှ် ဒှ် တၞံ ကၟက်၊ ကေုာံ လ္ၚဵု ဂှ် ဒှ် တၞံ မနွံ ၜါ ဇာတ် (Hermaphroditic) ရ။
* '''သတ် (Fruit):''' သတ် ဂှ် နွံ ဗီုပြင် ခဍမ်ခဍမ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိင်ဂၠိင် ညိ။ သၞော် ဍေဟ် (Rind) ဂှ် ကာလ ဍုဟ် မ္ဂး နွံ အသာ် ဗကေတ် ဟွံသေင်မ္ဂး အသာ် လဳမဴ (Orange)။ လတူ သၞော် ဂှ် နွံ ကသဵု မဍိုန်ဍောတ် မကော်စ (Spinterns) ရ။
* '''မ (Seed):''' ပ္ဍဲ မွဲ သတ် မ္ဂး နွံ မ မွဲ ဓဝ်။ မ ဍေဟ် ဂှ် နွံကဵု ဓါတ် ကၠေင် (Fats) ဗွဲမဂၠိုင် မာန် ရ။

== ၄။ ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ အကာဲအရာ ရာသဳ (Cultivation and Climate) ==
သတ်ပလောန် ဝွံ ဒးဂၞပ် ရာသဳ ဥတု ဂမ္တဴ ကေုာံ ဂမ္တဴ လမုဟ် (Humid tropical climate) မနွံကဵု ဓါတ် ဂမ္တဴ အကြာ ၂၂°C နူ ၃၀°C ရ။ တၞံ ဏအ်ဝွံ ဟွံမာန် ဒစးဒုင် ရာသဳ ဂံက် (Frost) ရ။

* '''တိ (Soil):''' ဒးဂၞပ် တိ မနွံကဵု ပရေင်ဇွောဝ် ဍာ် ခိုဟ် ကေုာံ နွံကဵု ဓါတ် သဘာဝ ဂၠိုင် (Rich, well-drained loamy soils)။ အကာဲအရာ pH ဂှ် အကြာ ၅.၅ နူ ၆.၅ ခိုဟ် အိုတ် ရ။
* '''ပရေင်တဵု (Propagation):''' ဗွဲမဂၠိုင် တဵုလွဳ နကဵု နဲကဲ ဆက် တၞာင် (Grafting or Budding) သွက်ဂွံ မင်မဲ အစောံသတ္တိ ဖျုန် ခိုဟ် ရ။ ယဝ်ရ တဵု နကဵု မ မ္ဂး၊ လအ် ၅ နူ ၆ သၞာံ ဏောင် ဂွံ စ သတ် ရ။
* '''လၟေင် ဍာ် (Irrigation):''' နွံ ပၟိက် ဍာ် ဇမၞော် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ အခိင် ကဴ ကေုာံ အခိင် သတ် ကတဵုဒှ် ရ။&lt;ref name=&quot;zee&quot;&gt;{{cite journal |last=Zee |first=F. |title=Rambutan and Pulasan |journal=Tropical Tree Fruits for Australia |volume=12 |issue=3 |pages=190-198 |year=1993}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Production and Economic Importance) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်၊ ဍုင် မပတိတ် သတ်ပလောန် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဂှ် ဒှ် ဍုင် ထာဲဝါန် (Thailand)၊ အေန်ဒဝ်နဳယှာ၊ ကေုာံ မလေယှာ ရ။ 

ထာဲဝါန် ဝွံ ပတိတ် သတ်ပလောန် သွက် ဗွိုက် အပ္ဍဲ ဍုင် ကေုာံ သွက်ဂွံ ပလံင် ပတိတ် ဍုင် သ္အာင် နကဵု ဂကူ သတ်ပလောန် မပ္တံကဵု &quot;ရောင်ရေန်&quot; (Rongrien) ကေုာံ &quot;ချောမ်ပူ&quot; (Chompu) ရ။ သတ်ပလောန် ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် သွံ နဒဒှ် သတ်ဆု ထတ်ထတ် (Fresh fruit) ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ကၠောန် ပတိတ် နကဵု ဗူး (Canned rambutan) ကေုာံ ယိုဟ် (Jams) လေဝ် ဇၞော်မောဝ် ဒၟံင် ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် သြန်လုပ် အဓိက သွက် သၟာဗ္ၚ ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှအဂၞဲ မွဲ ရ။

== ၆။ ဓါတ် ကေုာံ ၚုဟ်မး ပရေင်ထတ်ယုက် (Nutritional Value and Health Benefits) ==
သတ်ပလောန် ဂှ် နွံကဵု ဓါတ် ဍာ် ကေုာံ ကာဗောဟိုက်ဒရိတ် (Carbohydrates) ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ 

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ၚုဟ်မး ဓါတ် စၞစ သတ်ပလောန် သွက် ၁၀၀ ဂရာမ် (100g)
|-
! ဂကူ ဓါတ် (Nutrient)
! လၟိဟ် (Amount)
|-
| '''ဒြဟတ် (Calories)'''
| ၆၈ ကဳလဝ်ကယ်လဝ်ရဳ (kcal)
|-
| '''ဍာ် (Water)'''
| ၈၂ %
|-
| '''ကာဗောဟိုက်ဒရိတ် (Carbs)'''
| ၁၆.၀ ဂရာမ်
|-
| '''ဖိုက်ဗါ (Fiber)'''
| ၀.၉ ဂရာမ်
|-
| '''ဗဳတာမေန် သဳ (Vitamin C)'''
| ၄.၉ မဳလဳဂရာမ် (၈% DV)
|-
| '''ဓါတ် ပသဲ (Iron)'''
| ၀.၃ မဳလဳဂရာမ်
|-
| '''ဓါတ် ကော့ပါ (Copper)'''
| ၀.၀၆ မဳလဳဂရာမ် (၇% DV)
|}

'''ဖဵု ပရေင်ထတ်ယုက်:'''
* သတ်ပလောန် နွံကဵု ဗဳတာမေန် သဳ ဗွဲမဂၠိုင် မရီုဗင် ပရေင်စဵုဒၞာ ယဲ (Immune system)။
* ဓါတ် ကော့ပါ ကေုာံ ပသဲ တအ် ဂှ် ရီုဗင် ပရေင်ပတိတ် ဆီ ဗကေတ် ညံင်ဂွံ ခိုဟ် တိုန်။
* ဖိုက်ဗါ ကေုာံ ဍာ် ပ္ဍဲ သတ် ဂှ် ရီုဗင် ညံင် သၞောတ် စၞ ဍိုတ် (Digestion) ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် ခိုဟ် ရ။&lt;ref name=&quot;wall&quot;&gt;{{cite journal |last=Wall |first=M. M. |title=Ascorbic acid, vitamin A, and mineral composition of banana and rambutan |journal=Journal of Food Composition and Analysis |volume=19 |issue=5 |pages=434-445 |year=2006}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ လွပ် ပ္ဍဲ ပရေင်စၞစ ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Culinary Uses and Culture) ==
သတ်ပလောန် ဝွံ ဒှ် သတ်ဆု မစ နကဵု ဒဒှ် သတ်ဆု ထတ်ထတ် (Fresh) ဂၠိုင်အိုတ် ရ။ သၞော် ဍေဟ် ဂှ် ပၠး ထောအ် နကဵု တဲ လောဲလောဲ သွာသွာ မာန် ရ။

ပါဲနူ ဂှ်၊ သတ်ပလောန် ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ ဍုန် သွ (Curries) ညိည ပ္ဍဲ ဒေသ လ္ၚဵု ကေုာံ ကၠောန် ဍာ် သတ်ဆု ရ။ လပါ် စက်ရုံ ဇၞော် မ္ဂး၊ သတ်ပလောန် တအ် ဂှ် ညးတအ် ပၠောပ် စုတ် ပ္ဍဲ ဗူး သရဝ် (Syrup) တုဲ သွံ အလုံ ဂၠးတိ ရ။ ပ္ဍဲကဵု ယေန်သၞာင် ရးအာရှအဂၞဲ မ္ဂး၊ သတ်ပလောန် ဂှ် ဒှ် သင်္ကေတ သွက် ဒေသ ဂမ္တဴ တုဲ၊ ဂွံ ဆဵု ကေတ် ပ္ဍဲ ကဗျ ကေုာံ ဒွက် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဂၠိုင် ရ။

== ၈။ ယဲ ကေုာံ စၟစၟောန် မလေပ် ပလီုပလာ် (Diseases and Pests) ==
တၞံ သတ်ပလောန် ဝွံ လေပ် ဒးဒုင် ဘဲ နူကဵု စၟစၟောန် ကေုာံ ယဲ တၞံ နာနာ သာ် ရ။

* '''စၟစၟောန် (Pests):''' စၟ မခါဲ သတ် (Fruit borers) ကေုာံ စၟ ဗုဗု (Mealybugs) တအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် ဂၠိုင်အိုတ် ရ။ စၟ တအ် ဏအ် စ ဍာ်မတ် သတ် တုဲ ပကဵု ညံင် သတ် ဂွံ ပသ တုဲ လီုလာ် အာ။
* '''ယဲ မကတဵုဒှ် နူ ဖန်ဂါစ် (Fungal Diseases):''' ယဲ ထၞိက် သၚေက် (Powdery mildew) မလေပ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ လတူ သၞော် သတ် ကေုာံ တၞး ရ။ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် သတ် ဟွံဂွံ ဇၞော် ကေုာံ ဒတုံ စှ်ေ ကိုပ်ကၠာ အခိင် ရ။&lt;ref name=&quot;perez&quot;&gt;{{cite book |last=Perez |first=E. |title=Pest Management in Tropical Fruit Trees |publisher=CABI |year=2010 |pages=150-160}}&lt;/ref&gt;

သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပြသၞာ ဏအ်၊ သၟာဗ္ၚ တအ် ဒး စကာ ဂဥုဲ ဂစိုတ် စၟ ဟွံသေင်မ္ဂး နဲကဲ သဘာဝ မပ္တံကဵု ပရေင်စုတ် ထိုင် ပလတ်သတစ် (Bagging) ကု သတ် ဍေဟ် တအ် ရ။

== ၉။ ဂကူ သတ်ပလောန် နာနာ (Cultivars and Varieties) ==
ဂကူ (Clones/Cultivars) သတ်ပလောန် မနွံ ၚုဟ်မး ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်အိုတ် တအ်ဂှ် -

* '''ရောင်ရေန် (Rongrien):''' ဒှ် ဂကူ မနွံ တမ်မူလ ပ္ဍဲ ထာဲဝါန်။ သတ် ဍေဟ် ခဍမ် တုဲ သၞော် ဗကေတ်၊ ကသဵု သၚေက် ညိည။ ဖျုန် ဍေဟ် ကလိတ် ကေုာံ ပါဲ နူ မ လောဲသွာ တုဲ နွံ ရှ် ဍာတ် က္ဍင် ရ။ (ဒှ် ဂကူ မဒးဂၞပ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ)။
* '''ချောမ်ပူ (Chompu):''' သတ် ဍေဟ် လပါ် ဂၠိင် ညိ၊ သၞော် ဗကေတ် ၜတ်တ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ကဴ လာံသဴ (Pinkish)။ ဖျုန် ခိုင် ကေုာံ ဍာတ် ညိည။
* '''မာဟာလဳတဳ (Maharlika):''' ဂကူ ဏအ်ဝွံ ပြာကတ် ပ္ဍဲ ဖဳလဳပိုင် တုဲ ဖျုန် ဍေဟ် ဂှ် ကြံင် ကေုာံ ပါဲ တိတ် နူ မ လောဲသွာ ရ။
* '''R134, R162:''' ဒှ် ယၟု ဂကူ ကလိုန် (Clones) မတဵုလွဳ ဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဍုင် မလေယှာ။

== ၁၀။ ပရေင်သုတေသန ကေုာံ အနာဂတ် (Research and Future Prospects) ==
ပ္ဍဲကဵု လပါ် သုတေသန သိပ္ပံ မ္ဂး၊ သတ်ပလောန် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ စ ဖျုန် ဍေဟ် သက်သက် ပုဟ်။

* '''သၞော် (Rind):''' သၞော် သတ်ပလောန် ဝွံ နွံကဵု ဓါတ် အာန်တဳအံက်သဳဒေန် (Antioxidants) ဗွဲမဂၠိုင် မာန် ရ။ သုတေသန တအ် လ္ၚတ် ဒၟံင် သွက်ဂွံ စကာ ဓါတ် ဏအ် ပ္ဍဲကဵု ဂဥုဲ ကေုာံ ကပေါတ် ပရေင်ကျေဝ်ဂေါဝ် (Cosmetics) ရ။
* '''မ (Seeds):''' မ သတ်ပလောန် ဝွံ နွံကဵု ဓါတ် ကၠေင် (Tallow/Fat) ဗွဲမဂၠိုင် တုဲ မာန် စကာ သွက်ဂွံ ကၠောန် သပ်ပျာ (Soap) ကေုာံ ပၞာင်တိုင် (Candles) မာန် ရ။

အနာဂတ် သွက် ပရေင်တဵုလွဳ သတ်ပလောန် ဝွံ သ္ဒး ဇၞော်မောဝ် တိုန် အာ ညံင် ဂွံ ဒစးဒုင် ကဵု ပြသၞာ ရာသဳ ဥတု ပြံင်လှာဲ (Climate change) ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် ဂကူ မနွံကဵု ဖျုန် ခိုဟ်၊ မ ဍောတ် ဍောတ် တအ် ရောင်။&lt;ref name=&quot;thitilertdecha&quot;&gt;{{cite journal |last=Thitilertdecha |first=N. |author2=Teerawutgulrag, A. |author3=Rakariyatham, N. |title=Antioxidant and antibacterial activities of Nephelium lappaceum L. extracts |journal=LWT - Food Science and Technology |volume=41 |issue=10 |pages=2029-2035 |year=2008}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[လာင်ချဳ]] (Lychee)
* [[လံင်ဂေန်]] (Longan)
* [[သတ်ဆု ဒေသ ဂမ္တဴ]] (Tropical fruit)

{{Navbox
| name = Sapindaceae
| title = ဂကောံ တၞံ သာပဲန်ဒါသဳအေ (Sapindaceae) ကေုာံ သတ်ဆု ဒေသ ဂမ္တဴ ဂမၠိုင်
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သတ်ဆု ပ္ဍဲ ဂကောံ Sapindaceae
| list1 =
* [[သတ်ပလောန်]] (Rambutan)
* [[လာင်ချဳ]] (Lychee)
* [[လံင်ဂေန်]] (Longan)
* [[ပိုလာသာန်]] (Pulasan)
* [[ကဝ်ရေန် (သတ်ဆု)]] (Korlan)
| group2 = သတ်ဆု ရးအာရှအဂၞဲ ဂမၠိုင်
| list2 =
* [[သတ်ဒူရေန်]] (Durian)
* [[သတ်မင်ဂုတ်]] (Mangosteen)
* [[သတ်ပၞဟ်]] (Jackfruit)
* [[သတ်ပရိုက်]] (Pomegranate)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[သတ်ဆု]] (Fruit)
* [[ရုက္ခဗေဒ]] (Botany)
* [[ပရေင်တဵုလွဳ]] (Agriculture)
* [[ဗဳတာမေန် သဳ]] (Vitamin C)
}}

[[Category:သတ်ဆုဂမၠိုင်]]
[[Category:ရုက္ခဗေဒ]]
[[Category:တၞံဆု ပ္ဍဲ ရးအာရှအဂၞဲ]]
[[Category:ပရေင်တဵုလွဳ]]</text>
      <sha1>hlmx4ayo5kdtdnu5g5nmi3fperyrx7u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>လာင်ချဳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11757</id>
    <revision>
      <id>56322</id>
      <timestamp>2026-07-22T01:15:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''လာင်ချဳ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''သတ်လာင်ချဳ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Lychee'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Litchi'', ယၟု သိပ္ပံ: ''Litchi chinensis'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် တၞံဆု ဇၞော် မတိုန် ပ္ဍဲ ဒေသ ဂမ္တဴ ကေုာံ ဒေသ ဂမ္တဴဍို...&quot;</comment>
      <origin>56322</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22632" sha1="1qppvbsk5hziuqyq1qpd2mrkisfl6c9" xml:space="preserve">'''လာင်ချဳ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''သတ်လာင်ချဳ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Lychee'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Litchi'', ယၟု သိပ္ပံ: ''Litchi chinensis'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် တၞံဆု ဇၞော် မတိုန် ပ္ဍဲ ဒေသ ဂမ္တဴ ကေုာံ ဒေသ ဂမ္တဴဍိုန် (Subtropical) တုဲ ဍေဟ် ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံတၞံ '''သာပေန်ဒါသဳ''' (Sapindaceae) မဒှ် ဂကောံ တၞံ မွဲစွံ ကု တၞံ [[လံင်ဂါန်]] (Longan) ကေုာံ [[ရာမ်ဘူတာန်]] (Rambutan) ရ။ တမ်မူလ တၞံ ဏအ်ဝွံ ကၠုင် နူကဵု ဒေသ အဂၞဲ [[ဍုင်ကြုက်]] (Southeastern China) တုဲ ပ္ဍဲ လၟုဟ် မ္ဂး တဵုလွဳ ဒၟံင် ပ္ဍဲ အလုံ မွဲ ဒေသ ရးအာရှ၊ အာဖရိက ကေုာံ အမေရိက သၠုင်ကျာ ဗွဲမလှဲလး ရ။&lt;ref name=&quot;morton&quot;&gt;{{cite book |last=Morton |first=J. F. |title=Fruits of Warm Climates |publisher=Purdue University |year=1987 |pages=249-259 |chapter=Lychee}}&lt;/ref&gt;

သတ် လာင်ချဳ ဝွံ နွံကဵု ခၞော် သတီု မနွံ အသာ် ဗကေတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ကဴမိတ်၊ တုဲ ပ္ဍဲ ဍေဟ် ဂှ် နွံ ဖျုန် မနွံ အသာ် ဗု ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠေင်၊ ကေုာံ ရှ်သာ ဍာတ်ကြီု မောဝ် ဇောတ် ရ။ ဖျုန် ဍေဟ် ဂှ် ညးတအ် စ ဗွဲမဂၠိုင် တုဲ၊ မ ဍေဟ် မနွံ အသာ် လမ္စံက် ကေုာံ ခၞော် ဂှ် ဒှ် ဂျိ သွက်ဂွံ စ ဟွံဂွံ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ လာင်ချဳ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ရုက္ခဗေဒ၊ ပရေင်တဵုလွဳ၊ ဓါတ်စၞစ၊ ကေုာံ ပရေင်စကာ နာနာ သာ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Lychee_with_leaves_and_peeled_fruits.jpg|thumb|right|300px|သတ် လာင်ချဳ မဍုဟ် ဒၟံင်၊ သီု ထာင် ကေုာံ သတ် မပလှ် လဝ် ခၞော် သွက်ဂွံ ထ္ၜး ဖျုန် အသာ် ဗု။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Taxonomy) ==
ယၟု သိပ္ပံ သွက် လာင်ချဳ ဂှ် ဒှ် ''Litchi chinensis'' တုဲ ဍေဟ် ဂှ် ပါ်တိတ် နူကဵု လိက် ကွတ် ရုက္ခဗေဒ မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူ တၞံ သတ်ဆု ရ။ ဝေါဟာရ အင်္ဂလိက် &quot;Lychee&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;Litchi&quot; ဝွံ ကၠုင် နူကဵု အရေဝ် ကြုက် &quot;lìzhī&quot; (荔枝) ရ။ 

နကဵု လညာတ် ပါ်ခြာ ဂကူ တၞံဆု (Taxonomy) မ္ဂး၊ လာင်ချဳ ဂှ် ဒှ် တၞံ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဇာတ် (Genus) ''Litchi'' ရ။ ပ္ဍဲ လၟုဟ် ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဂကူ လာင်ချဳ မတၞဟ်ခြာ (Subspecies) ပိ ဂကူ အဓိက အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -
* ''L. chinensis subsp. chinensis'': ဒှ် ဂကူ မတဵုလွဳ ဂၠိုင်အိုတ် သွက် သတ် ဍေဟ် (ကၠုင် နူ ကြုက်)။
* ''L. chinensis subsp. philippinensis'': ဒှ် ဂကူ လာင်ချဳ အရိုင် မတိုန် ပ္ဍဲ ဖဳလဳပေန် ကေုာံ ပါပူဝါ နယူးဂီနဳ။
* ''L. chinensis subsp. javensis'': တိုန် ပ္ဍဲ တကအ် ဂျာဗာ၊ ဍုင်အေန်ဒဝ်နဳယှာ (Indonesia) မနွံ သတ် ဍောတ်တ်။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ယေန်သၞာင် (History and Cultural Significance) ==
ပရေင်တဵုလွဳ လာင်ချဳ ဝွံ စတင် ကၠုင်လဝ် နူကဵု ဒေသ လပါ် သၠုင်ကျာ ဍုင်ကြုက် (မပ္တံကဵု တွဵုရး ကွမ်တုံး ကေုာံ တွဵုရး ဖူကျန့်) နူကဵု ၁၁ ဗွဝ်ကၠံ သၞာံ ကိုပ်ကၠာ တေအ် ရ။ လိက်စၟတ်သမ္တီ ပရူ လာင်ချဳ တြေံ အိုတ် ဂှ် ချူ လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၀၅၉ ဃော ခေတ် မင်းဆက် ဆုံး (Song Dynasty) ရ။&lt;ref name=&quot;menzel&quot;&gt;{{cite book |last=Menzel |first=C. M. |author2=Waite, G. K. |title=Litchi and Longan: Botany, Production and Uses |publisher=CABI Publishing |year=2005 |pages=26-30}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ဝင် ကြုက် တေအ်၊ လာင်ချဳ ဂှ် ဒှ် သတ်ဆု မပြဲပြဲ တုဲ ဒးဂၞပ် အိုတ် သွက် သၟိင်ဨကရာဇ် ကေုာံ ဂၞကျာ် တအ် ရ။ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ ခေတ် မင်းဆက် ထန် (Tang Dynasty)၊ ဂၞကျာ် ယန်ကွေဖေး (Yang Guifei) မဒှ် မၞိဟ် မဆာန် အိုတ် သွက် သၟိင် ဇြွမ်ဇုံး (Emperor Xuanzong) ဂှ် ဒးစိုတ် လာင်ချဳ ဗွဲမလောန် တုဲ သၟိင် ဖန်ဇန် ညံင် ကလုတ် တအ် ဂွံ ဍိုက် ချေတ် ပလံင် ဗစိုပ် လာင်ချဳ ဂျိုင်ဂျိုင် နူကဵု တွဵုရး သၠုင်ကျာ ညံင်ဂွံ စိုပ် ဍုင်ဇၞော် ပြဟ်ပြဟ် ရ။

== ၃။ လဒက်ပတန် ရုက္ခဗေဒ ကေုာံ တၞံ (Botanical Description) ==
လာင်ချဳ ဂှ် ဒှ် တၞံဆု မတိုန် လၟိုန် (Evergreen tree) မနွံ သမၠုင် အကြာ ၁၀ စဵုကဵု ၂၈ မဳတာ (၃၃ ကဵု ၉၂ ပေ) မာန် ရ။ 

* '''တၞး (Leaves):''' နွံ ဗီုပြင် ဂၠိင်ဂၠိင် ကေုာံ ထၜိုဟ် (Pinnate)၊ မနွံ တၞး ဍောတ်တ် အကြာ ၄ ကဵု ၈ တၞး ပ္ဍဲ မွဲ တၞး ဇၞော်။ တၞး တအ်ဂှ် လပါ် လတူ နွံ အသာ် သၚေက် ဇြိုဟ် တုဲ လပါ် သၟဝ် နွံ အသာ် သၚေက် ဖျာ်ဖျာ်။
* '''ပ္ကဴ (Flowers):''' ပ္ကဴ လာင်ချဳ တအ် တိတ် ကၠုင် နဒဒှ် ပ္ကဴ စုင် (Panicles) နူကဵု ကၞာင် တုဲ ပ္ကဴ ဍောတ်ဍောတ် တအ် နွံ အသာ် သၚေက်-မိတ် ဟွံသေင်မ္ဂး အသာ် ဗု။ တၞံ လာင်ချဳ မွဲ နွံကဵု ပ္ကဴ ၝောအ် ကေုာံ ပ္ကဴ ကၟက် သီု ၜါ။
* '''သတ် (Fruits):''' သတ် လာင်ချဳ ဂှ် နွံ ဗီုပြင် ခဍမ်ခဍမ် ဟွံသေင်မ္ဂး ထၜိုဟ်၊ ဇမၞော် ၃-၅ သေန်တဳမဳတာ။ ခၞော် ဍေဟ် မနွံ အသာ် ဗကေတ် ဂှ် ကောံ ဒၟံင် နကဵု ဇလ ဍောတ်ဍောတ် ရ။ အခိင် ကာလ ဍုဟ် မ္ဂး ဖျုန် ဍေဟ် (Aril) မနွံ အသာ် ဗု ဇွောတ် ဂှ် ဍာတ် ကေုာံ နွံကဵု ဍာ် ဂၠိုင် ရ။

== ၄။ အကာဲအရာ ရာသဳဥတု ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ (Climate and Cultivation) ==
တၞံ လာင်ချဳ ဂှ် ဒးစိုတ် ရာသဳဥတု ဂမ္တဴဍိုန် (Subtropical) မနွံကဵု ဥတု ကညင် မဂမ္တဴ ကေုာံ ဍုက်ဍေက် (Warm and humid summer)၊ ကေုာံ ဥတု မုဟ်ကျာ မဂံက် ကေုာံ ကှ် (Cool and dry winter) သွက်ဂွံ ပကဵု ညံင် ပ္ကဴ ဂွံ ကဴ ခိုဟ် ရ။ ဍေဟ် ဟွံမာန် ဒစးဒုင် ဓါတ် ဂံက်လောန် (Frost) ရ။&lt;ref name=&quot;zeven&quot;&gt;{{cite book |last=Zeven |first=A. C. |author2=de Wet, J. M. J. |title=Dictionary of Cultivated Plants and Their Regions of Diversity |publisher=Pudoc |year=1982 |pages=150-151}}&lt;/ref&gt;

* '''ပရေင်တဵုလွဳ:''' ဗွဲမဂၠိုင် ညးတအ် ပတိုန် တၞံ နကဵု နဲကဲ သက် တၞး (Air layering / Marcotting) ဟွံသေင်မ္ဂး ဆက် ကၞာင် (Grafting) သွက်ဂွံ ညံင် တၞံ ဂွံ သတ် ပြဟ် (အကြာ ၃ ကဵု ၅ သၞာံ)။ ယဝ်ရ တဵု နကဵု မ မ္ဂး၊ မာန် ကေတ် အခိင် စဵုကဵု ၁၀ သၞာံ ပြင် သွက်ဂွံ စ သတ် ရ။
* '''တိ (Soil):''' ဒးစိုတ် တိ မနွံကဵု ဓါတ် ဟုမ်း (Humus) ဂၠိုင် ကေုာံ တိ မဍာ် ဇွောဝ် ခိုဟ် (Well-drained soil)။ ဓါတ် pH လဒေါဝ် ၅.၀ စဵုကဵု ၅.၅ ဂှ် ခိုဟ် အိုတ် ရ။

== ၅။ ဂကူ လာင်ချဳ ဂမၠိုင် (Cultivars and Varieties) ==
ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ဂကူ လာင်ချဳ မတဵုလွဳ လဝ် နွံ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ဂကူ အဓိက တအ်ဂှ် မပ္တံကဵု -

* '''နောမေထီ (No Mai Tsze / Glutinous Rice):''' ဒှ် ဂကူ မဒးဂၞပ် အိုတ် ပ္ဍဲ ကြုက်၊ ဖျုန် သတီု၊ မ ဍောတ်၊ ရှ် ဍာတ် ဗွဲမလောန်။
* '''ဖေဇဳဇြူ (Fay Zee Siu / Smiling Orchid):''' သတ် ဇၞော် တုဲ မာန် ဍုဟ် ပြဟ်။ အရံင် ခၞော် နွံ သၚေက် ကဵု ဗကေတ် နှဴ။
* '''ဘရူစတာ (Brewster):''' ဂကူ မပြာကတ် ပ္ဍဲ အမေရိကာန် (Florida)၊ သတ် ဇၞော် ကေုာံ နွံ ဍာ် ဂၠိုင်၊ ဆဂး မ လေဝ် ဇၞော်။
* '''မောရဳသျာတ် (Mauritius):''' ဒှ် ဂကူ မတဵု ဂၠိုင် ပ္ဍဲ သၠုင်ကျာ အာဖရိက ကေုာံ အမေရိကာန်။ ဍေဟ် မာန် ဥတု ဂံက် ညိည။
* '''ကြုံဟုန် (Kwai May Pink):''' ဂကူ လာင်ချဳ မပြာကတ် ပ္ဍဲ ထာဲလာန် ကေုာံ အဝ်သတြေလျာ။

== ၆။ ပရေင်ကတဵုဒှ် ယဲ ကေုာံ စၟစၟောန် (Pests and Diseases) ==
ပရေင်တဵုလွဳ လာင်ချဳ ဂှ် ဒးဆဵုဂဗ ပြသၞာ စၟစၟောန် ကေုာံ ယဲ နာနာ သာ် ရ။
* '''စၟ ကဝေက် တၞး (Lychee Erinose Mite):''' ဒှ် စၟ ဍောတ်တ် မစ စၞာံ တၞး ကေုာံ ပကဵု ညံင် တၞး တအ် ဂွံ လီုလာ် နကဵု ဗီုပြင် ကဝေက် မနွံ အသာ် ပ္ကဴမိတ် လတူ တၞး။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် ပြသၞာ ဇၞော်အိုတ် သွက် တၞံ လာင်ချဳ ရ။
* '''စၟ ဖံက် သတ် (Fruit Borers):''' ကောန် စၟ မလုပ် စ ပ္ဍဲ ဖျုန် လာင်ချဳ ကာလ ဍေဟ် ကြပ် ဍုဟ်။
* '''ယဲ အာန်ထရက်နဝ်သ် (Anthracnose):''' ဒှ် ယဲ မှို (Fungus) မပကဵု ညံင် သတ် ကေုာံ တၞး ဂွံ နွံ ဒြီု လမ္စံက် တုဲ ပလီု သတ် မာန် ရ။ 
* တုဲပၠန် ဂစေမ် (Birds) ကေုာံ ကဝ (Bats) တအ် လေဝ် မလေပ် ကၠုင် စ သတ် ဍေဟ် အခိင် ဍုဟ် ရ။

== ၇။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ပတိတ် (Production and Economic Value) ==
ဍုင် မပတိတ် လာင်ချဳ ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဂှ် ဒှ် ဍုင်ကြုက် ရ။ လက္ကရဴ ကြုက် ဂှ် ဒှ် ဍုင် အိန္ဒိယ (India) မပတိတ် ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ဒေသ ဗီဟာ (Bihar)။ တုဲမ္ဂး ဍုင် မပ္တံကဵု ဗဳယေတ်နာမ် (Vietnam)၊ ထာဲလာန် (Thailand)၊ ဍုင်သၠုင်ကျာ အာဖရိက (South Africa) ကေုာံ မာဒါဂါတ်သကာ (Madagascar) တအ် လေဝ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ပတိတ် လာင်ချဳ အဓိက သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ရ။&lt;ref name=&quot;fao&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.fao.org/faostat/en/#data |title=FAOSTAT: Crop Production Data |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |year=2020}}&lt;/ref&gt;

လာင်ချဳ ဝွံ ဒှ် သတ်ဆု မနွံ ၚုဟ်မး သၠုင် တုဲ ဗွဲမဂၠိုင် သွံ နဒဒှ် သတ်ဆု ဂျိုင်ဂျိုင် ဟွံသေင်မ္ဂး သတ်ဆု မစုတ် ပ္ဍဲ ဗုတ် (Canned fruit) ရ။ ဍုင်မာဒါဂါတ်သကာ ကေုာံ သၠုင်ကျာ အာဖရိက တအ်ဂှ် ပလံင် ပတိတ် လာင်ချဳ စိုပ် ဍုင် ဥရောပ အခိင် တ္ၚဲ ခရေတ်သမာတ် (Christmas) ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

== ၈။ ဓါတ် ကေုာံ ဖဵု သွက် ပရေင်ထတ်ယုက် (Nutritional Value and Health) ==
လာင်ချဳ ဂှ် ဒှ် သတ်ဆု မနွံကဵု ဓါတ် ဗဳတာမေန် သဳ (Vitamin C) ဂၠိုင် ဗွဲမလောန် တုဲ နွံကဵု ဓါတ် ပရေင်စဵုဒၞာ ယဲ (Antioxidants) ခိုဟ်ခိုဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဓါတ်စၞစ ပ္ဍဲ သတ် လာင်ချဳ (၁၀၀ ဂရာမ်)
|-
! ဓါတ် (Nutrient)
! လၟိဟ် (Amount)
! % ဍာ်ဒကေဝ် မဒးစ (Daily Value)
|-
| '''ဒြဟတ် (Calories)'''
| ၆၆ kcal
| ၃%
|-
| '''ဍာ် (Water)'''
| ၈၂ ဂရာမ်
| -
|-
| '''ကာဗိုဟိုက်ဒရိတ် (Carbohydrates)'''
| ၁၆.၅ ဂရာမ်
| ၅%
|-
| '''သဂြာ (Sugars)'''
| ၁၅.၂ ဂရာမ်
| -
|-
| '''ဗဳတာမေန် သဳ (Vitamin C)'''
| ၇၁.၅ မဳလဳဂရာမ်
| '''၈၆%'''
|-
| '''ကော့ပါ (Copper)'''
| ၀.၁၅ မဳလဳဂရာမ်
| ၇%
|-
| '''ပိုဝ်တက်သဳယောမ် (Potassium)'''
| ၁၇၁ မဳလဳဂရာမ်
| ၄%
|}

ဖဵုခိုဟ် သွက် ပရေင်ထတ်ယုက် -
* '''စဵုဒၞာ ကေန်သာ ကေုာံ ယဲ ဂြိုဟ်:''' ဓါတ် Epicatechin ကေုာံ Rutin မနွံ ပ္ဍဲ လာင်ချဳ ဂှ် ရီုဗင် စဵုဒၞာ သဲလ် (Cells) နူကဵု ပရေင်လီုလာ် ကေုာံ ဖအောန် လဟိုင် ယဲ ဆီ သၠုင်။
* '''ပရေင်ထတ်ယုက် စၞာံ:''' ဓါတ် ဗဳတာမေန် သဳ ဇၞော် ဂှ် ရီုဗင် ပတိတ် ကဝ်လာဂျေန် (Collagen) ညံင် စၞာံ ဂွံ ကျေဝ် ကေုာံ ဟွံဂွံ ကလေက်။

== ၉။ အန္တရာယ် ဂျိ ကေုာံ ယဲ (Toxicity and Outbreaks) ==
ၜိုန်ရ လာင်ချဳ ဒှ် သတ်ဆု ဍာတ် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု သတ် လာင်ချဳ မဟွံဍုဟ် (Unripe lychee) ဂှ် နွံကဵု ဓါတ် အန္တရာယ် မတွဟ်ဂး '''Hypoglycin A''' ကေုာံ '''MCPG''' (Methylenecyclopropylglycine) ရ။&lt;ref name=&quot;spencer&quot;&gt;{{cite journal |last=Spencer |first=P. S. |author2=Palmer, V. S. |title=The enigma of litchi toxicity: an emerging health concern in southern Asia |journal=The Lancet Global Health |volume=5 |issue=4 |pages=e383-e384 |year=2017}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ သၞာံ လက္ကရဴ ဏအ်၊ ပ္ဍဲ ဒေသ ဗီဟာ (အိန္ဒိယ) ကေုာံ ဗဳယေတ်နာမ် သၠုင်ကျာ တအ်ဂှ်၊ ကောန်ၚာ် ဗွဲမဂၠိုင် ဒးချိုတ် အာ ဟိုတ်နူ ယဲ က္ဍဟ် ဂိ (Encephalopathy) လက္ကရဴ နူကဵု ညးတအ် စ လာင်ချဳ မဟွံဍုဟ် ပ္ဍဲ အခိင် ဗုင် အေင် ဒၟံင် ရ။ ဓါတ် တအ်ဏအ် ပကဵု ညံင် ဓါတ် သဂြာ ပ္ဍဲ ဆီ (Blood sugar) ဂွံ ယှောတ် စှ်ေ အာ ဗွဲမဇၞော်ဇၞော် (Hypoglycemia) တုဲ ပကဵု ညံင် က္ဍဟ် ဂွံ ဒတုံ လီု ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ တၠပညာ ဂဥုဲ တအ် ကဵု သတိ ညံင် ဟွံဂွံ စ လာင်ချဳ ကာလ ဗုင် အေင် ကေုာံ လ္ပ စ လာင်ချဳ ဂစေင် (ဟွံဍုဟ်) ညိ။

== ၁၀။ လွပ် ပ္ဍဲ ပရေင်စၞစ (Culinary Uses) ==
သတ် လာင်ချဳ ဝွံ စ နဒဒှ် သတ်ဆု ဂျိုင်ဂျိုင် (Fresh fruit) ဂှ် ဒှ် အခိုက် မဒးဂၞပ် အိုတ် ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ဍေဟ် တအ်ဝွံ လွပ် နာနာ သာ် ပ္ဍဲကဵု အခိုက် စၞစ ဂၠးတိ လေဝ် နွံ ရ -
* '''သတ် လာင်ချဳ စုတ် ဗုတ် (Canned Lychee):''' မပလှ် လဝ် ခၞော် ကေုာံ မ တုဲ စုတ် လဝ် ပ္ဍဲ ဍာ် သဂြာ (Syrup) သွက်ဂွံ စွံ လအ်လ။
* '''စၞ ဍာတ် ကေုာံ အာက်သကရေမ် (Desserts and Ice Cream):''' ရှ်သာ လာင်ချဳ ဝွံ ကိတ်ညဳ ကု ဍာ်တှ် လဟဵု တုဲ စကာ ပ္ဍဲ အာက်သကရေမ်၊ ဂျေလဳ (Jelly) ကေုာံ ပူဒေန်။
* '''ဍာ် ယာမ (Beverages):''' ဍာ် လာင်ချဳ (Lychee juice) ကေုာံ လက်ဖက် ဗဝ်ပူ (Bubble tea) မစုတ် လဝ် ဍာ် လာင်ချဳ ဂှ် ပြာကတ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ အာရှ။ တုဲပၠန် ပ္ဍဲ ဍုင် ရးပလိုတ် တအ်ဂှ် စကာ ဍာ် လာင်ချဳ သွက်ဂွံ ဖျောဝ် ဍာ် အရက် ကော့တေဝ် (Lychee Martini cocktail) ကီု ရ။
* '''လာင်ချဳ ကှ် (Dried Lychee):''' ပ္ဍဲ ဍုင်ကြုက်၊ ညးတအ် စဲ လာင်ချဳ ညံင် ဂွံ ကှ် တုဲ ဍေဟ် ဒှ် ကၠုင် ရှ်သာ မတုပ် ညံင် သတ် ဗျသတ် (Raisin) ဆက် စ နဒဒှ် စၞ ကွာဲ မာန် ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[လံင်ဂါန်]] (Longan)
* [[ရာမ်ဘူတာန်]] (Rambutan)
* [[ဂကောံတၞံ သာပေန်ဒါသဳ]] (Sapindaceae)
* [[သတ်ဆု ဒေသ ဂမ္တဴ]] (Tropical fruits)

{{Navbox
| name = Sapindaceae fruits
| title = သတ်ဆု မပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံတၞံ သာပေန်ဒါသဳ (Fruits of the Sapindaceae Family)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သတ်ဆု အဓိက ဂမၠိုင်
| list1 =
* [[လာင်ချဳ]] (Lychee)
* [[လံင်ဂါန်]] (Longan)
* [[ရာမ်ဘူတာန်]] (Rambutan)
* [[ပူလာသာန်]] (Pulasan)
| group2 = သတ်ဆု တၞဟ်
| list2 =
* [[ဂွါရာနာ]] (Guarana)
* [[အာကဳ]] (Ackee)
* [[ကဝ်ရလာန်]] (Korlan)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ရုက္ခဗေဒ]] (Botany)
* [[သတ်ဆု]] (Fruit)
* [[ဒေသ ဂမ္တဴ]] (Tropical agriculture)
}}

[[Category:သတ်ဆုဂမၠိုင်]]
[[Category:သာပေန်ဒါသဳ]]
[[Category:ရုက္ခဗေဒ]]
[[Category:စၞစ ရးအာရှ]]</text>
      <sha1>1qppvbsk5hziuqyq1qpd2mrkisfl6c9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>လံင်ဂါန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11758</id>
    <revision>
      <id>56323</id>
      <timestamp>2026-07-22T01:46:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''လံင်ဂါန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Longan'', ယၟု သိပ္ပံ: ''Dimocarpus longan'') ဝွံ ဒှ် တၞံဆု မတိတ် သတ် မနွံ ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ ရုက္ခဗေဒ သာပေန်ဒါသဳအဳ (Sapindaceae)၊ မဒှ် ဂကောံ မတုပ် ကု တၞံ လာင်ချဳ (Lychee) ကေု...&quot;</comment>
      <origin>56323</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20674" sha1="tcu3m9juvm1rsgdweg8x9onh6zx1ooa" xml:space="preserve">'''လံင်ဂါန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Longan'', ယၟု သိပ္ပံ: ''Dimocarpus longan'') ဝွံ ဒှ် တၞံဆု မတိတ် သတ် မနွံ ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ ရုက္ခဗေဒ သာပေန်ဒါသဳအဳ (Sapindaceae)၊ မဒှ် ဂကောံ မတုပ် ကု တၞံ လာင်ချဳ (Lychee) ကေုာံ တၞံ ရာမ်ဗူတာန် (Rambutan) တအ် ရ။ သတ် လံင်ဂါန် ဝွံ ဒှ် သတ်ဆု မၞိဟ် ဒးဂၞပ် စ ဂၠိုင် မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဒေသ ရးအာရှ အဂၞဲ ကေုာံ ဍုင်ကြုက် လပါ် သၠုင်ကျာ ရ။ ဟိုတ်နူကဵု ဗီုပြင် သတ် ဍေဟ် ကာလ ပလှ်ေ ထောအ် ခၞော် မ္ဂး ဖျုန် အပ္ဍဲ အရံင် ၜတ်တ် ကေုာံ မ ဍေဟ် လပါ် အပ္ဍဲ လမ္စံက် ဂှ် တုပ် ဒၟံင် ကု မတ် နဂါတ် တုဲ၊ ပ္ဍဲကဵု အရေဝ် ကြုက် မ္ဂး ညးတအ် ကော်စ &quot;လံင်ယန်&quot; (lóngyǎn) မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;မတ် နဂါတ်&quot; (Dragon eye) ရ။&lt;ref name=&quot;morton&quot;&gt;{{cite book |last=Morton |first=J. F. |title=Fruits of Warm Climates |publisher=Julia F. Morton |year=1987 |pages=262-264 |isbn=978-0961018412}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ ဍုင်ထာဲဝါန်၊ ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ဍုင်ကြုက် တအ်ဝွံ ဒှ် ဍုင် မတဵုလွဳ ကေုာံ ပတိတ် သတ် လံင်ဂါန် အဓိက ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ သတ် လံင်ဂါန် ဝွံ ၜိုန်ရ နွံကဵု ရှ် ဍာတ် ကေုာံ မောဝ် ကီုလေဝ်၊ နွံကဵု ဓါတ် ဗဳတာမေန် သဳ (Vitamin C) သၠုင် တုဲ ကဵု ဖဵု သွက် ပရေင်ထတ်ယုက် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ တၞံ လံင်ဂါန် နကဵု လညာတ် ရုက္ခဗေဒ၊ ပရေင်တဵုလွဳ၊ ကေုာံ လွပ် ပ္ဍဲ ပရေင်စၞစ ဗွဲမလှဲလး ရ။

{{Taxobox
| name = လံင်ဂါန် (Longan)
| image = Longan fruits and seeds.jpg
| image_caption = သတ် လံင်ဂါန် ကေုာံ မ အပ္ဍဲ
| kingdom = [[Plantae]]
| clade = [[Tracheophytes]]
| clade = [[Angiosperms]]
| clade = [[Eudicots]]
| clade = [[Rosids]]
| order = [[Sapindales]]
| family = [[Sapindaceae]]
| genus = ''[[Dimocarpus]]''
| species = '''''D. longan'''''
| binomial = ''Dimocarpus longan''
| binomial_authority = Lour.
}}

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;လံင်ဂါန်&quot; (Longan) ဝွံ ကၠုင်နူ လဟီု အရေဝ် ကာန်တန် (Cantonese) ဍုင်ကြုက် &quot;lùhng-ngáahn&quot; (龍眼) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;မတ် နဂါတ်&quot; ရ။ နကဵု လညာတ် ရုက္ခဗေဒ မ္ဂး၊ လံင်ဂါန် (Dimocarpus longan) ဝွံ ဒှ် တၞံဆု ဇၞော် မတိုန် ဒၟံင် လၟိုန် (Evergreen tree) တုဲ ဍေဟ် ကၠုတ် တိတ် သတ် နကဵု ဂစိုက် (Panicles) ရ။ 

တၞံ လံင်ဂါန် ဝွံ မလေပ် တိုန် ပ္ဍဲ ဒေသ ဥတု ဂမ္တဴ (Tropical) ကေုာံ သမပိုင်း (Subtropical) တုဲ၊ သတ် ဍေဟ် ဝွံ နွံကဵု ခၞော် ညံင် စၞာံ ဍာတ်တ် (Leathery skin)၊ တုဲ အပ္ဍဲ ဂှ် နွံ ဖျုန် မနွံ အရံင် ဍာ် တုဲ ဍာတ် မိပ် ရ။ 

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ပြးဇး (Origin and Distribution) ==
လံင်ဂါန် ဝွံ ဒှ် တၞံဆု မတိုန် သဘာဝ ပ္ဍဲကဵု ဒေသ လပါ် သၠုင်ကျာ ဍုင်ကြုက် (Southern China)၊ ဍုင်ဗၟာ လပါ် ဗမံက်၊ ဍုင်ထာဲ၊ ကေုာံ ဍုင်ဗဳယေတ်နာမ် ရ။ တၠပညာ ဝင် တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ လံင်ဂါန် ဝွံ ဒးဒုင် တဵုလွဳ ကၠုင် လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင်ကြုက် နူကဵု သၞာံ ၜိုတ် ၂,၀၀၀ ပြင်င် ကိုပ်ကၠာ တေအ် ရ။ 

ပ္ဍဲ လက္ကရဴ ဏအ်၊ တၞံ ဏအ် ပြးဇး အာ စိုပ် ဍုင် အိန္ဒိယ၊ ဍုင်သဳရိလင်္ကာ၊ ဍုင်ဖဳလဳပေန်၊ ဍုင်အဝ်သတြေလျာ၊ ကေုာံ ကၟိန်ဍုင် အမေရိကာန် (ဗွဲတၟေင် တွဵုရး ဖလဝ်ရဳဒါ ကေုာံ ဟာဝါဲအဳ)။ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ဍုင်ထာဲ၊ တၞံ လံင်ဂါန် ဂှ် ဒှ် တၞံဆု အဓိက မွဲ မကဵု သြန် လုပ် သွက် သၟာဗ္ၚ တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;menzel&quot;&gt;{{cite book |last=Menzel |first=C. M. |author2=Waite, G. K. |title=Litchi and Longan: Botany, Production and Uses |publisher=CABI |year=2005 |pages=12-18}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ရုက္ခဗေဒ ကေုာံ လဒက်ပတန် (Botany and Morphology) ==
လံင်ဂါန် ဝွံ ဒှ် တၞံဆု ဇၞော် မမာန် တိုန် သၠုင် စဵုကဵု ၃၀ စဵုကဵု ၄၀ ပေ (၁၀ စဵုကဵု ၁၄ မဳတာ) မာန် ရ။ 

* '''တၞံ ကေုာံ ၝောအ်:''' တၞံ လံင်ဂါန် နွံကဵု ကၞာင် မဗဗိုတ် ကေုာံ တၞံ မခိုင်ကၠိုက် ရ။ သၞောက် ဆု ဍေဟ် ဂှ် နွံ အရံင် ဒမျိုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ပတေင် တုဲ ခသော် ဒၟံင် ရ။
* '''တၞး (Leaves):''' တၞး ဍေဟ် ဒှ် ဂကူ တၞး စုံ (Pinnate leaves) တုဲ ပ္ဍဲ မွဲ တၞး ဇၞော် ဂှ် နွံ တၞး ကဝါန် ၄ စဵုကဵု ၁၀ တၞး ရ။ အရံင် တၞး ဂှ် လတူ လမ္စံက် တုဲ သၟဝ် ဂှ် ၜတ် ရ။
* '''ကဴ (Flowers):''' ကဴ လံင်ဂါန် ဝွံ သၟတ် တုဲ နွံ အရံင် ဍာ်မိတ် ၜတ်တ် (Yellowish-brown) ရ။ ကဴ တအ်ဝွံ တိတ် နကဵု ဂစိုက် ပ္ဍဲ ကၞောတ် ကၞာင် ရ။
* '''သတ် (Fruit):''' သတ် လံင်ဂါန် ဂှ် နွံ ဗီုပြင် ထၜိုဟ် (Spherical) ဟွံသေင်မ္ဂး ခဍမ်ဍမ်။ ခၞော် ဍေဟ် ကြံင်မ္ၚုဟ် တုဲ နွံ အရံင် ပတေင် ဍာ်မိတ် ရ။ ဖျုန် အပ္ဍဲ ဂှ် သ္ဇုင် (Translucent) တုဲ ဍာတ် ကေုာံ နွံ မ လမ္စံက် မွဲ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဍေဟ် ရ။

== ၄။ အခိုက်အလိုက် တိ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Soil and Climate Requirements) ==
တၞံ လံင်ဂါန် ဝွံ ဒးဂၞပ် ရာသဳဥတု သမပိုင်း ဟွံသေင်မ္ဂး ဥတု ဂမ္တဴ မနွံကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳ ဍိုက်ပေင် ရ။ သွက်ဂွံ ကဴ တိတ် ခိုဟ် ဂှ်၊ တၞံ လံင်ဂါန် နွံ ပၟိက် ရာသဳ ဂံက် (Cool period) မနွံ ဓါတ်ဂမ္တဴ အကြာ 15°C ကဵု 22°C ပွိုင် ၂-၃ ဂိတု ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ကဴ ရ။ 

သွက် အခိုက်အလိုက် တိ၊ တၞံ လံင်ဂါန် ဒးဂၞပ် တိ မနွံကဵု ဓါတ် ဖုန် ခိုဟ် ကေုာံ ဍာ် မဇွောဝ် တိတ် လောဲသွာ (Well-drained soil) ရ။ တိ သာဲ (Sandy loam) ဝွံ ခိုဟ် အိုတ် သွက် ပရေင်တဵုလွဳ ဍေဟ် ရ။ ဍေဟ် ဟွံမာန် ဒုင် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဍာ် မဇြိုတ် ဒၟံင် လအ်လအ် (Waterlogging) ပုဟ်။

== ၅။ နဲကဲ တဵုလွဳ ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ (Cultivation and Management) ==
ပ္ဍဲကဵု ပရေင်တဵုလွဳ လံင်ဂါန် သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Commercial cultivation) မ္ဂး၊ သၟာဗ္ၚ တအ် ဗွဲမဂၠိုင် စကာ နဲကဲ ဆက် ကၞာင် (Grafting) ဟွံသေင်မ္ဂး နဲကဲ ၜူ တၞံ (Air-layering / Marcotting) ရ။ ဏအ် ပကဵု ညံင် တၞံ ဂွံ သတ် ပြဟ် (အကြာ ၃-၄ သၞာံ) ကေုာံ မင်မဲ အစောံသတ္တိ ဗဳဇ ခိုဟ် ရ။

* '''ပရေင်ထပိုတ် (Pruning):''' သွက်ဂွံ ကလိဂွံ သတ် ဂၠိုင် ကေုာံ ဇၞော် ဂှ် ပရေင်ထပိုတ် ကၞာင် ညံင် တၞံ ဂွံ ပြာင် တိတ် ဒှ် အရာ ကိစ္စဇၞော် မွဲ ရ။
* '''ပရေင်ဖန်ဇန် ကဴ (Floral Induction):''' ပ္ဍဲ ဍုင်ထာဲ ကေုာံ ဍုင်ကြုက်၊ သၟာဗ္ၚ တအ် စကာ ဓါတု '''ប៉ိုတက်သဳယောမ် ကလဝ်ရိတ်''' (Potassium chlorate) စုတ် ပ္ဍဲ တိ ဟွံသေင်မ္ဂး ဓဇက် လတူ တၞး သွက်ဂွံ ဖန် ညံင် တၞံ ဂွံ ကဴ မ္ၚး ရာသဳ ဍေဟ် ရ။ နဲကဲ ဏအ် ပကဵု ညံင် ညးတအ် ဂွံ သတ် သွံ ပ္ဍဲ အခိင် ကပေါတ် အောန် ရ။&lt;ref name=&quot;subhadrabandhu&quot;&gt;{{cite journal |last=Subhadrabandhu |first=S. |author2=Yapwattanaphun, C. |title=Lychee and Longan Production in Thailand |journal=Acta Horticulturae |volume=558 |pages=49-57 |year=2001}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ယဲ ကေုာံ စၟစၟောန် မလေပ် ပလီု (Diseases and Pests) ==
တၞံ လံင်ဂါန် ဝွံ ဒးဆဵုဂဗ ယဲ ကေုာံ စၟ နာနာ သာ် မလေပ် ပလီု သတ် ကေုာံ တၞံ ဍေဟ် ရ။

* '''စၟ အဓိက:''' စၟ တၟိက် လံင်ဂါန် (Longan stink bug - ''Tessaratoma papillosa'') ဝွံ ဒှ် စၟ မကိတ် ဇြုပ် ကေတ် ဍာ် နူ တၞး တၟိ ကေုာံ ကဴ မပကဵု ညံင် ကဴ လီုလာ် ရ။ တုဲပၠန် ကဝ (Fruit bats) ကေုာံ ဂစေံ တအ် လေဝ် စ သတ် ဍေဟ် ပ္ဍဲ အခိင် မဍုဟ် ရ။
* '''ယဲ အဓိက:''' ယဲ Witches' broom မကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူကဵု ဗက်တဳရဳယျာ (Phytoplasma) ဂှ် ဒှ် ယဲ အန္တရာယ် ဇၞော်အိုတ် မွဲ မပကဵု ညံင် ကၞာင် တအ် ဂွံ တိုန် ဒၟံင် ညံင် တၟိက် တုဲ ဟွံကဴ ရ။ ယဲ ဏအ်ဝွံ ပြးဇး နကဵု စၟ ကေုာံ ပရေင်ဆက် ကၞာင် မနွံ ယဲ ရ။

== ၇။ ပရေင်ပကောံပကေဝ် ကေုာံ သွံရာန် (Harvesting and Market/Economy) ==
သတ် လံင်ဂါန် ဝွံ ဒး ပလှ်ေ ပ္ဍဲ အခိင် ဍေဟ် ဍုဟ် ဍိုက်ပေင် ဟေင် ရ (ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဟွံဆက် ဍုဟ် လက္ကရဴ နူ မပလှ်ေ တိတ် နူ တၞံ)။ သၟာဗ္ၚ တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ရေက် ကေတ် နကဵု ဂစိုက် တုဲ ပကောံ စုတ် ပ္ဍဲ တိုင် ရ။

ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ၊ ဍုင်ထာဲ ဝွံ ဒှ် ဍုင် မပတိတ် ကေုာံ ပလံင် တိတ် သတ် လံင်ဂါန် (သွံ ဍုင် သ္အာင်) ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ညးတအ် ပလံင် သွံ လံင်ဂါန် ဂျိုင်င် (Fresh)၊ လံင်ဂါန် ကှ် (Dried longan)၊ ကေုာံ လံင်ဂါန် ပၠောပ် ဍာ်ကဝ် (Canned longan) စိုပ် ဍုင်ကြုက် ကေုာံ ဍုင် ပလိုတ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။&lt;ref name=&quot;jiang&quot;&gt;{{cite journal |last=Jiang |first=Y. |author2=Zhang, Z. |author3=Joyce, D. C. |title=Postharvest biology and handling of longan fruit (Dimocarpus longan Lour.) |journal=Postharvest Biology and Technology |volume=26 |issue=3 |pages=241-252 |year=2002}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ ဓါတ် ကေုာံ ဖဵု သွက် ပရေင်ထတ်ယုက် (Nutrition and Health Benefits) ==
သတ် လံင်ဂါန် ဝွံ နွံကဵု ဓါတ် ညိည သၟး ဟွံသေင်၊ ဍေဟ် နွံကဵု ဓါတ် ဗဳတာမေန် သဳ (Vitamin C) ကေုာံ ပံတက်သဳယောမ် (Potassium) သၠုင် ဗွဲမလောန် ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဓါတ် မနွံ ပ္ဍဲ သတ် လံင်ဂါန် (၁၀၀ ဂရာမ် သွက် အလုံ ပကတိ)
|-
! ဂကူ ဓါတ် (Nutrient) !! ဗၞတ် (Amount)
|-
| ဒြဟတ် (Energy) || 60 kcal
|-
| ကာဘဝ်ဟာင်ဒရိတ် (Carbohydrates) || 15.14 g
|-
| ကၠေင် (Fat) || 0.1 g
|-
| ပရဝ်တေန် (Protein) || 1.31 g
|-
| ဗဳတာမေန် သဳ (Vitamin C) || 84 mg (101% လၟေင် တ္ၚဲ)
|-
| ပံတက်သဳယောမ် (Potassium) || 266 mg 
|}

ဖဵု သွက် ပရေင်ထတ်ယုက် တအ်ဂှ် -
* '''သၠုင် ဒြဟတ် ဒစးဒုင် ယဲ:''' ဟိုတ်နူ ဗဳတာမေန် သဳ သၠုင် ဂှ်ရ ဍေဟ် ရီုဗင် စဵုဒၞာ ယဲ ဖျာ် ကေုာံ ပခိုင် စၞာံ။
* '''ဓါတ် သဵုဒၞာ အံက်သဳဂျေန် (Antioxidant):''' ပ္ဍဲ လံင်ဂါန် နွံ ဓါတ် ပဝ်လဳဖဳနဝ် (Polyphenols) မရီုဗင် သဵုဒၞာ သဲလ် ညံင် ဟွံဂွံ လီုလာ်။

== ၉။ လွပ် ပ္ဍဲ ပရေင်စၞစ ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Culinary Uses and Cultural Significance) ==
လံင်ဂါန် ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် စ လၟုဟ် (Fresh) နဒဒှ် သတ်ဆု ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ယေန်သၞာင် အာရှ၊ ညးတအ် စကာ ဍေဟ် ပ္ဍဲ စၞစ နာနာ သာ် ရ -

* '''ပရေင်ဍာတ် (Desserts):''' ပ္ဍဲ ဍုင်ထာဲ ကေုာံ ဍုင်ဗၟာ၊ ညးတအ် ပၠောပ် သတ် လံင်ဂါန် ပ္ဍဲ ဍာ်ကဝ် တုဲ စ ကု ဍာ်ကလောအ်။
* '''စၞ ဍာ် (Sweet soups):''' ပ္ဍဲ ယေန်သၞာင် ကြုက်၊ ညးတအ် ဍုန် လံင်ဂါန် ကှ် ကု တၞံ ယိုဟ် (Lotus seeds) ကေုာံ မ ဗ္ဒာဲ သွက်ဂွံ သုင် သွက် ပရေင်ထတ်ယုက်။
* '''ဂဥုဲ ကြုက် (Traditional Medicine):''' ပ္ဍဲ လညာတ် ဂဥုဲ ကြုက်၊ လံင်ဂါန် ကှ် ဂှ် ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ ကဵု ဒြဟတ် &quot;Qi&quot;၊ ပကဵု ညံင် စိုတ် ၜိုဟ်သြိုဟ်၊ ကေုာံ ရီုဗင် ပရေင်တိက် လောဲ ရ။

== ၁၀။ ပရေင်သုတေသန ကေုာံ အနာဂတ် (Research and Future Prospects) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ တၠပညာ သုတေသန တအ် အာရီုစွံ ဒၟံင် လတူ အစောံသတ္တိ ဓါတု ပ္ဍဲ သတ် လံင်ဂါန် မပ္တံကဵု ဖဵု သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ယဲ ကေန်သာ (Anti-cancer properties) ကေုာံ ပရေင်ထိင် ဓါတ် ဆီ ဍာတ် ရ။&lt;ref name=&quot;yang&quot;&gt;{{cite journal |last=Yang |first=B. |author2=Jiang, Y. |author3=Shi, J. |title=Extraction and pharmacological properties of bioactive compounds from longan (Dimocarpus longan Lour.) fruit |journal=Food Research International |volume=44 |issue=7 |pages=1837-1842 |year=2011}}&lt;/ref&gt;

သွက် အနာဂတ် ပရေင်တဵုလွဳ၊ သုတေသန တအ် ဂစာန် ဒၟံင် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် မ လံင်ဂါန် ဂကူ တၟိ (New cultivars) မမာန် ဒစးဒုင် ယဲ Witches' broom ကေုာံ မမာန် သတ် ပ္ဍဲ ရာသဳဥတု မပြံင်လှာဲ ဒၟံင် (Climate change) ရ။ နကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် နည်းပညာ တဵုလွဳ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် ယေန်သၞာင် ဏအ်၊ လံင်ဂါန် ဝွံ ဆက် ဒှ် သတ်ဆု ကိစ္စဇၞော် မွဲ ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှ ကေုာံ ပြးဇး အာ အလုံ ဂၠးတိ ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[လာင်ချဳ]] (Lychee)
* [[ရာမ်ဗူတာန်]] (Rambutan)
* [[ရုက္ခဗေဒ]] (Botany)
* [[တဵုလွဳ သတ်ဆု]] (Pomology)

{{Navbox
| name = Tropical fruits
| title = သတ်ဆု ဥတု ဂမ္တဴ အဓိက ဂမၠိုင် (Common Tropical Fruits)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဂကောံ သာပေန်ဒါသဳအဳ (Sapindaceae)
| list1 =
* [[လံင်ဂါန်]] (Longan)
* [[လာင်ချဳ]] (Lychee)
* [[ရာမ်ဗူတာန်]] (Rambutan)
* [[အာကဳ]] (Ackee)
| group2 = ဂကူ သတ်ဆု တၞဟ်ဂမၠိုင်
| list2 =
* [[မင်ဂုတ်]] (Mangosteen)
* [[ဒူရေန်]] (Durian)
* [[ကြုက်]] (Mango)
* [[ဗြာတ်]] (Banana)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ရုက္ခဗေဒ]] (Botany)
* [[တဵုလွဳ]] (Agriculture)
* [[ဗဳတာမေန် သဳ]] (Vitamin C)
* [[သတ်ဆု]] (Fruit)
}}

[[Category:သတ်ဆုဂမၠိုင်]]
[[Category:ရုက္ခဗေဒ]]
[[Category:သတ်ဆု ဥတု ဂမ္တဴ]]
[[Category:တဵုလွဳ]]</text>
      <sha1>tcu3m9juvm1rsgdweg8x9onh6zx1ooa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ရုက္ခဗေဒ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11759</id>
    <revision>
      <id>56324</id>
      <timestamp>2026-07-22T01:48:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ရုက္ခဗေဒ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Botany'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Plant Science'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဘာသာလ္ၚတ် သိပ္ပံ မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူပရာ တၞံဆု၊ တၞံရာပ်၊ ပ္ကဴ၊ ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ တၞံ (Plant biology) နာနာ...&quot;</comment>
      <origin>56324</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21174" sha1="s9bmezjjw82mdkorezckqoyeoc0tih1" xml:space="preserve">'''ရုက္ခဗေဒ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Botany'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Plant Science'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဘာသာလ္ၚတ် သိပ္ပံ မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူပရာ တၞံဆု၊ တၞံရာပ်၊ ပ္ကဴ၊ ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ တၞံ (Plant biology) နာနာ သာ် ရ။ ဘာသာလ္ၚတ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် ကဏ္ဍ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာ [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology) တုဲ ဍေဟ် လ္ၚတ် ပရူ လဒက်ပတန်၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ်၊ ပရေင်ပြံင်လှာဲ၊ ပရေင်ယဲ ကေုာံ ပရေင်ဆက်ဆံ တၞံ တအ် ကု ပွဳပွူ သဘာဝ ရ။&lt;ref name=&quot;raven&quot;&gt;{{cite book |last=Raven |first=P. H. |author2=Evert, R. F. |author3=Eichhorn, S. E. |title=Biology of Plants |publisher=W. H. Freeman |year=2005 |pages=10-15}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ တၠပညာ ရုက္ခဗေဒ တအ် လ္ၚတ် တၞံ မနွံ ၜိုတ် ၄၁၀,၀၀၀ ဂကူ ပြင်င် မပ္တံကဵု တၞံ မနွံကဵု ပ္ကဴ (Angiosperms)၊ တၞံ မဟွံမဲ ပ္ကဴ (Gymnosperms)၊ ကေုာံ မေက် (Algae) တအ် ရ။ ရုက္ခဗေဒ ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက် ဘဝ ကောန်မၞိဟ် သီုကဵု တိရစ္ဆာန် တအ် ဟိုတ်နူ တၞံ တအ် ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ပရေင်ပတိတ် ဓါတ် အံက်သဳဂျေန် (Oxygen) ကေုာံ စၞစ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ရုက္ခဗေဒ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန်၊ ဇဳဝကမ္မဗေဒ၊ ပရေင်ပါ်ခြာ ဂကူ၊ ကေုာံ ဂေဟဗေဒ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Koehler 1887 Amygdalus communis.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး လဒက်ပတန် တၞံဗာဒံင် (Almond) မကၠာဲလဝ် နူကဵု လိက်ဝင် ရုက္ခဗေဒ ကာလ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ နကဵု တၠပညာ ကာလ် အေန်တန် (Karl Anton)။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Etymology) ==
ဝေါဟာရ အင်္ဂလိက် &quot;Botany&quot; ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် ဂရိတ် တြေံ &quot;botanē&quot; (βοτάνη) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ချောဲ&quot;၊ &quot;တၞံ သွက် တိရစ္ဆာန် စ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;တၞံရာပ်&quot; ရ။ ပ္ဍဲကဵု အရေဝ် မန် ဂှ်၊ ပိုယ် ကော်စ &quot;ရုက္ခဗေဒ&quot; မကၠုင် နူ သက္ကတ &quot;ရုက္ခ&quot; (တၞံဆု) ကေုာံ &quot;ဗေဒ&quot; (ပညာ/ဘာသာလ္ၚတ်) ရ။

နကဵု လညာတ် သိပ္ပံ မ္ဂး၊ ရုက္ခဗေဒ ဝွံ ဒှ် ပညာ မလ္ၚတ် ပရူ တၞံ (Plants)၊ ဖြင်ဂါင် (Fungi) ကေုာံ မေက် (Algae) တအ် နကဵု နဲကဲ သုတေသန ရ။ ရုက္ခဗေဒ ဏအ် လ္ၚတ် နူကဵု အဆံင် သဲလ် ဍောတ်တ် (Cellular level) စဵုကဵု စိုပ် အဆံင် ဂေဟသၞောတ် (Ecosystem level) မဒှ် ဒၞာဲ တၞံ တအ် မဂျိုင် လမျီု ကေုာံ ပံင်ဖက် ကု သတ္တဝါ တၞဟ် တအ် ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ဝင် ပရေင်လ္ၚတ် လတူ တၞံ ဝွံ စတင် ကၠုင်လဝ် နူကဵု ခေတ် ကောန်မၞိဟ် တအ် စ ပတန် ကမၠောန် ဗ္ၚ (Agriculture) ပ္ဍဲ လွန် ၜိုတ် ၁၀,၀၀၀ သၞာံ တေအ် ရ။ 

* '''ခေတ် ဂရိတ် တြေံ:''' တၠပညာ ဂရိတ် ဓဳယဝ်ဖရာတ်သတတ် (Theophrastus) ဂှ် ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် &quot;မအံက် ရုက္ခဗေဒ&quot; (Father of Botany) ရ။ ညး ချူ လဝ် လိက်ပြကိုဟ် &quot;Historia Plantarum&quot; မဒှ် လိက် စၟတ်သမ္တီ ပရူ တၞံ ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ဂၠးတိ။
* '''ခေတ် လဒေါဝ်:''' တၠပညာ အေဿလာမ် မပ္တံကဵု အဳဗေန် သဳနာ (Ibn Sina) တအ် လ္ၚတ် ကေုာံ သမ္တီ လဝ် ဂုဏ်ဖိုလ် ဂဥုဲ နူကဵု တၞံ တအ် ဗွဲမဂၠိုင်။
* '''ခေတ် တၟိ စတင်:''' ပ္ဍဲကဵု ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ၊ တၠပညာ သွဳဒေန် '''[[ကာလ် လဳနဳယတ်]]''' (Carl Linnaeus) ခၞံဗဒှ် လဝ် သၞောတ် ကဵု ယၟု ၜါ မလိက် (Binomial nomenclature) မဒှ် သၞောတ် သွက်ဂွံ ကဵု ယၟု တၞံ ကေုာံ တိရစ္ဆာန် မစကာ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။&lt;ref name=&quot;mauseth&quot;&gt;{{cite book |last=Mauseth |first=J. D. |title=Botany: An Introduction to Plant Biology |publisher=Jones &amp; Bartlett Learning |year=2014 |pages=5-12}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ လဒက်ပတန် ကေုာံ ရုပ်သာ် တၞံ (Plant Anatomy and Morphology) ==
ဘာသာလ္ၚတ် လဒက်ပတန် တၞံ (Plant Anatomy) ဝွံ လ္ၚတ် ပရူ ဒြပ် မနွံ အပ္ဍဲ တၞံ မပ္တံကဵု သဲလ် (Cells) ကေုာံ ဖျုန် (Tissues)၊ တုဲ ရုပ်သာ် တၞံ (Plant Morphology) ဝွံ လ္ၚတ် ပရူ ဗီုပြင် မ္ၚး ရ။

အင်္ဂါ အဓိက သွက် တၞံ မွဲ နွံ -
* '''ရိုဟ် (Roots):''' ဒၞာဲ မဇြောတ် ကေတ် ဍာ် ကေုာံ ဓါတ် နူ တိ။ ရိုဟ် လေဝ် ကဵု အထံက်အပင် သွက် တၞံ ညံင် ဂွံ တန်ကြန် လတူ တိ ကီု ရ။
* '''တမ် / တၞံ (Stems):''' ဒှ် ဒၞာဲ မထံက်ပင် လဝ် တၞး ကေုာံ ပ္ကဴ။ ပ္ဍဲ တမ် ဂှ် နွံ ပလိုင် ''Xylem'' (မပလံင် ဍာ် နူ ရိုဟ်) ကေုာံ ''Phloem'' (မပလံင် စၞ နူ တၞး) ရ။
* '''တၞး (Leaves):''' ဒှ် ဌာန် အဓိက သွက်ဂွံ ကၠောန် စၞ နကဵု လျးတ္ၚဲ (Photosynthesis) ရ။
* '''ပ္ကဴ ကေုာံ သတ် (Flowers and Fruits):''' ဒှ် အင်္ဂါ သွက် ပရေင်မိတ်ဆက် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် မ (Seeds) သွက်ဂွံ ဆက် မင်မဲ တၞောဝ် ဂကူ ရ။

== ၄။ ဇဳဝကမ္မဗေဒ တၞံ ကေုာံ ပရေင်ဖန်ဗဒှ် စၞ (Plant Physiology and Photosynthesis) ==
ဇဳဝကမ္မဗေဒ တၞံ (Plant Physiology) ဟီုမ္ဂးဂှ် လ္ၚတ် ပရူ လၟေင် ကမၠောန် မကတဵုဒှ် အပ္ဍဲ တၞံ ညံင် ဂွံ ဂျိုင် လမျီု မာန် ရ။

လၟေင် ကမၠောန် ကိစ္စဇၞော် အိုတ် ဂှ် ဒှ် '''ပရေင်ဖန်ဗဒှ် စၞ နကဵု လျးတ္ၚဲ''' (Photosynthesis) ရ။ တၞံ တအ် စကာ ဓါတ် ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက် (CO2) နူ ကျာ၊ ဍာ် နူ တိ၊ ကေုာံ လျးတ္ၚဲ သွက်ဂွံ ကၠောန်ပတိတ် ဓါတ် သဂြာ (Glucose - ဒြဟတ်) ကေုာံ ဓါတ် အံက်သဳဂျေန် (Oxygen) ရ။ လၟေင် ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ''Chloroplasts'' မနွံ ပ္ဍဲ တၞး သၚေက် ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ပရေင်ယိုက်ယီု (Respiration) ကေုာံ ပရေင်ပတိတ် ဍာ် (Transpiration) လေဝ် ဒှ် ကဏ္ဍ အဓိက သွက် ဇဳဝကမ္မဗေဒ တၞံ ကီု ရ။&lt;ref name=&quot;taiz&quot;&gt;{{cite book |last=Taiz |first=L. |author2=Zeiger, E. |title=Plant Physiology |publisher=Sinauer Associates |year=2010 |pages=120-135}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ပရေင်ပါ်ခြာ ဂကူ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (Plant Taxonomy and Phylogeny) ==
ပရေင်ပါ်ခြာ ဂကူ တၞံ (Plant Taxonomy) ဂှ် ဒှ် ကမၠောန် စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ပါ် ဂကောံ တၞံ အတိုင် ရုပ်သာ် ကေုာံ ဂဳဇီု (Genetics) ဍေဟ်တအ် ရ။ တၞံ သီုဖအိုတ် ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဍုင် တၞံ (Kingdom Plantae) ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်ပါ်ခြာ ဂကောံ တၞံ အဓိက ဂမၠိုင်
|-
! ဂကောံ အဓိက
! ယၟု သိပ္ပံ (English)
! လက္ချဏ် ကေုာံ ဥပမာ
|-
| '''တၞံ ဟွံမဲ ပလိုင် (Non-vascular)'''
| Bryophytes
| ဟွံမဲ ရိုဟ် ဇေတ်တ် ကေုာံ ဟွံမဲ ပလိုင် ပလံင် ဍာ် (ဥပမာ - မောစ် / Mosses)။
|-
| '''တၞံ နွံ ပလိုင် ဟွံမဲ မ (Seedless vascular)'''
| Pteridophytes
| နွံ ပလိုင် ပလံင် ဍာ် ဆဂး ပတိတ် ကောန် နကဵု သပဝ် (Spores) (ဥပမာ - တၞံ ဖာန် / Ferns)။
|-
| '''တၞံ နွံ မ ဟွံမဲ ပ္ကဴ (Gymnosperms)'''
| Gymnosperms
| နွံ မ ဆဂး မ ဂှ် ဟွံဒးဒုင် ဂြောပ် လဝ် နကဵု သတ် (ဥပမာ - တၞံ အိုင် / Pines)။
|-
| '''တၞံ နွံ ပ္ကဴ (Angiosperms)'''
| Angiosperms
| နွံ ပ္ကဴ ကေုာံ နွံ သတ် မဂြောပ် လဝ် မ (ဥပမာ - တၞံ သတ်ဗြဴ၊ တၞံ ရာပ်၊ ပ္ကဴ လ္ၚီ)။
|}

== ၆။ ဂေဟဗေဒ တၞံ ကေုာံ ပထဝဳဒေသ (Plant Ecology and Phytogeography) ==
ဂေဟဗေဒ တၞံ (Plant Ecology) ဝွံ လ္ၚတ် ပရူ ဗီုလဵု တၞံ တအ် ဆက်ဆံ ကု ပွဳပွူ သဘာဝ (တိ၊ ဍာ်၊ ကျာ) ကေုာံ သတ္တဝါ တၞဟ် တအ် ရ။ ဥပမာ - တၞံ ပ္ကဴ တအ် နွံ ပရေင်ဆက်ဆံ ကု စၟစၟောန် သွက်ဂွံ ယာတ် ပ္ကဴ (Pollination) ရ။

ပထဝဳ ရုက္ခဗေဒ (Phytogeography) ဂှ် လ္ၚတ် ပရူ ဒၞာဲ ဝါသ တၞံ တအ် ညံင် ဂွံ တန်တဴ ပ္ဍဲ ဒေသ နာနာ လတူ ဂၠးတိ ရ။ ဥပမာ - တၞံ ခတောတ် (Cactus) ဝွံ ဇၞော်မောဝ် လဝ် လဒက်ပတန် ညံင် ဂွံ ဂျိုင် လမျီု ပ္ဍဲ ကန္တရ မဟွံမဲ ဍာ် ရ။ တၞံ လ္ၚဵု တအ် မာန် ဂျိုင် ဆ ပ္ဍဲ ဒေသ ဂံက် (Tundra) သၟး ရ။&lt;ref name=&quot;judd&quot;&gt;{{cite book |last=Judd |first=W. S. |author2=Campbell, C. S. |title=Plant Systematics: A Phylogenetic Approach |publisher=Sinauer Associates |year=2002 |pages=65-80}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ရုက္ခဗေဒ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ စၞစ (Economic Botany and Agriculture) ==
ရုက္ခဗေဒ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economic Botany) လ္ၚတ် ပရူ တၞံ မကဵု ဖိုလ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သွက် ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။ ဏအ်ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ကဏ္ဍ ဗ္ၚ (Agriculture) ဗွဲမဇၞော် ရ။

* '''စၞစ:''' ကောန်မၞိဟ် တအ် သီုဖအိုတ် မှဳခိုဟ် ဒၟံင် လတူ တၞံ သွက် စၞစ မပ္တံကဵု သြောအ်၊ ကၠင်ကၠိုက်၊ သတ်ဆု၊ ကေုာံ သၞေဝ် ကၞပ် တအ် ရ။
* '''ဂဥုဲ:''' ၜိုတ် ၂၅% နူကဵု ဂဥုဲ ခေတ်တၟိ (Modern medicines) တအ်ဂှ် ပတိတ် လဝ် နူကဵု တၞံ ရ (ဥပမာ - Aspirin နူကဵု တၞံ ဝဳလောဝ် / Willow bark)။
* '''ကပေါတ် သြိုင်ခၞံ ကေုာံ ပရေင်စက်:''' ဆု သွက် သ္ၚိ၊ ဝါ်၊ ကေုာံ ဍာ် ကရေက် (Rubber) တအ်ဝွံ ဒှ် ထောပတ် အဓိက နူ တၞံ ရ။ 
သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ပရေင်လ္ၚတ် ဗီုလဵု ဂကူမၞိဟ် တြေံ တအ် စကာ တၞံ (Ethnobotany) လေဝ် ဒှ် ကဏ္ဍ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ ဘာသာလ္ၚတ် ဏအ် ရ။

== ၈။ ဂဳဇီုဗေဒ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ တၞံ (Plant Genetics and Evolution) ==
ဂဳဇီုဗေဒ တၞံ (Plant Genetics) လ္ၚတ် ပရူ ဓါတ် အာဲကၟာဲ (DNA) ကေုာံ ဗီုလဵု ဍေဟ်တအ် ပြံင်လှာဲ စှ်ေ ကၠုင် နူ မွဲ တၞောဝ် စိုပ် မွဲ တၞောဝ် ရ။ 

တၠပညာ '''[[ဂရေဂေါ် မေန်ဒဲ]]''' (Gregor Mendel) ဂှ် စကာ လဝ် တၞံ ဗရာတ် (Pea plants) သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် လ္ၚတ် သၞောဝ် ဂဳဇီုဗေဒ ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ နကဵု နည်းပညာ ဂဳဇီုဗေဒ တအ် ဂှ်၊ ကောန်မၞိဟ် တအ် မာန် ဖန်ဗဒှ် တၞံ မနွံကဵု ဒြဟတ် ဒစးဒုင် စၟ ကေုာံ ယဲ မကော်စ တၞံ ပြံင်လှာဲ ဂဳဇီု (Genetically Modified Organisms - GMOs) သွက်ဂွံ ကလိဂွံ သြောအ် ဂၠိုင်ဂၠိုင် ရ။ နကဵု လညာတ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ (Evolution) မ္ဂး၊ တၞံ သီုဖအိုတ် လတူ တိ ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု မေက် သၚေက် (Green algae) ပ္ဍဲ ၜိုတ် ၅၀၀ မဳလဳယာန် သၞာံ ကိုပ်ကၠာ တေအ် ရ။&lt;ref name=&quot;simpson&quot;&gt;{{cite book |last=Simpson |first=M. G. |title=Plant Systematics |publisher=Academic Press |year=2010 |pages=250-265}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပရေင်လ္ၚတ် ယဲ တၞံ ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ (Plant Pathology and Conservation) ==
ပရေင်လ္ၚတ် ယဲ တၞံ (Plant Pathology) ဂှ် ဒှ် ပညာ မလ္ၚတ် ယဲ မကတဵုဒှ် လတူ တၞံ ဟိုတ်နူကဵု စၟ ဗက်တဳရဳယျာ (Bacteria)၊ ဗဳရတ် (Viruses)၊ ကေုာံ ဖြင်ဂါင် (Fungi) တအ် ရ။ ယဲ တၞံ တအ်ဝွံ မာန် ပကဵု ညံင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင် ကေုာံ စၞစ ညးဍုင်ကွာန် ဂွံ လီုလာ် (ဥပမာ - ယဲ တၞံ ကွာန် ဗြာတ် ပ္ဍဲ အာဲယာလာန် ပ္ဍဲ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ) ရ။

ပရေင်မင်မဲ တၞံ (Plant Conservation) ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ အခိင် လၟုဟ် ဟိုတ်နူ တၞံ ဗွဲမဂၠိုင် မဒး ဆောမ်လေင် ဒၟံင် ဒေသ ဝါသ ဍေဟ်တအ် ရ။ တၠပညာ တအ် ဒက်ပတန် လဝ် &quot;တိုက် သြန် မ (Seed Banks)&quot; မပ္တံကဵု သဗာလဗာတ် (Svalbard Global Seed Vault) သွက်ဂွံ ဂိုင် သိပ် လဝ် မ တၞံ နူ အလုံ ဂၠးတိ ညံင် ဟွံဂွံ ကၠေအ်ကၠက် အာ ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ နည်းပညာ တၟိ ပ္ဍဲ ရုက္ခဗေဒ (Future and Modern Technologies in Botany) ==
အနာဂတ် ဘာသာလ္ၚတ် ရုက္ခဗေဒ ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု နည်းပညာ တၟိ (Biotechnology) ကေုာံ ပြသၞာ ရာသဳဥတု ပြံင်လှာဲ (Climate Change) ရ။

* '''နည်းပညာ ကရေက် ဂဳဇီု (CRISPR):''' တၠပညာ တအ် စကာ နဲကဲ CRISPR သွက်ဂွံ ပလေဝ် ဂဳဇီု တၞံ ညံင် ဂွံ ဒစးဒုင် ဓါတ်ဂမ္တဴ ကေုာံ ဍာ် အောန် မာန်။
* '''ရုက္ခဗေဒ အကာသ (Astrobotany):''' သုတေသန မလ္ၚတ် ဗီုလဵု တၞံ တအ် မာန် ဇၞော်မောဝ် ပ္ဍဲ ဂြိုဟ် အင်္ဂါ (Mars) ဟွံသေင်မ္ဂး ဌာန် အကာသ သွက်ဂွံ ထံက်ပင် လမျီု ကောန်မၞိဟ် ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရ။
* '''ပရေင်လ္ၚတ် ရာသဳဥတု:''' တၞံ တအ်ဝွံ ဒှ် ကိရိယာ အဓိက သွက်ဂွံ ဇြောတ် ကေတ် ဓါတ် ကာဗောန် (Carbon sink) တုဲ၊ ရုက္ခဗေဒ ဝွံ ဆက် ဒှ် ဒၟံင် သဇိုင် သွက်ဂွံ ရီုဗင် ကယ် ဟံင် ဂၠးတိ ဏအ် နူကဵု ဘဲ ဓါတ်ဂမ္တဴ ရောင်။&lt;ref name=&quot;smith&quot;&gt;{{cite book |last=Smith |first=A. M. |author2=Coupland, G. |author3=Dolan, L. |title=Plant Biology |publisher=Garland Science |year=2009 |pages=400-415}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)
* [[ဂေဟဗေဒ]] (Ecology)
* [[တၞံဆု]] (Tree)
* [[ပရေင်ဖန်ဗဒှ် စၞ နကဵု လျးတ္ၚဲ]] (Photosynthesis)

{{Navbox
| name = Biology
| title = ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ ရုက္ခဗေဒ (Biology and Botany)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဘာသာလ္ၚတ် အဓိက
| list1 =
* [[ရုက္ခဗေဒ]] (Botany)
* [[သတ္တဗေဒ]] (Zoology)
* [[ဂေဟဗေဒ]] (Ecology)
* [[ဂဳဇီုဗေဒ]] (Genetics)
* [[ခန္ဓာဗေဒ]] (Anatomy)
| group2 = ပရူပရာ အဓိက ပ္ဍဲ တၞံ
| list2 =
* [[ပရေင်ဖန်ဗဒှ် စၞ နကဵု လျးတ္ၚဲ]] (Photosynthesis)
* [[ပ္ကဴ]] (Flower)
* [[မ]] (Seed)
* [[ရိုဟ်]] (Root)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ပရေင်ပါ်ခြာ ဂကူ]] (Taxonomy)
* [[ယဲ တၞံ]] (Plant pathology)
* [[ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ]] (Conservation)
* [[GMOs]] (Genetically modified organisms)
}}

[[Category:ရုက္ခဗေဒ]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:သိပ္ပံ]]
[[Category:သဘာဝ]]</text>
      <sha1>s9bmezjjw82mdkorezckqoyeoc0tih1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေင်ဖန်ဗဒှ် စၞ နကဵု လျးတ္ၚဲ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11760</id>
    <revision>
      <id>56325</id>
      <timestamp>2026-07-22T01:51:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ပရေင်ဖန်ဗဒှ် စၞ နကဵု လျးတ္ၚဲ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Photosynthesis'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် ဇဳဝဓာတု (Biochemical process) မွဲ မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲကဵု တၞံဆု၊ တၞံဍာ် (Algae) ကေုာံ ဗက်တဳရဳယျာ (Bacteria)...&quot;</comment>
      <origin>56325</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21066" sha1="82ued4l4wdpdet4uo8hev5kmlvdlnyd" xml:space="preserve">'''ပရေင်ဖန်ဗဒှ် စၞ နကဵု လျးတ္ၚဲ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Photosynthesis'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် ဇဳဝဓာတု (Biochemical process) မွဲ မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲကဵု တၞံဆု၊ တၞံဍာ် (Algae) ကေုာံ ဗက်တဳရဳယျာ (Bacteria) လ္ၚဵု တအ် သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ဒြဟတ် လျးတ္ၚဲ (Light energy) နဒဒှ် ဒြဟတ် ဓာတု (Chemical energy) မာန် ရ။ ဒြဟတ် ဓာတု တအ် ဏအ်ဝွံ ဒးဒုင် တန်သိပ် လဝ် ပ္ဍဲကဵု မဝ်လဳကျူး ဂလူးကုတ် (Glucose) ကေုာံ သဂြာ တၞဟ် တအ် သွက်ဂွံ ကဵု ဒြဟတ် ကု ပရေင်ချဳဓရာင် သဲလ် တအ် ရ။ 

ကမၠောန် ပရေင်ဖန်ဗဒှ် စၞ ဏအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ ဂျိုင် လမျီု ပ္ဍဲ လတူ ဂၠးတိ၊ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ပတိတ် ကဵု ဓါတ် အံက်သဳဂျေန် (Oxygen) ကေုာံ ဇြုပ် ကေတ် ကာဗောန်ဒါင်အံက်သိုက် (Carbon dioxide) နူကဵု ကျာ ရ။&lt;ref name=&quot;taiz&quot;&gt;{{cite book |last=Taiz |first=L. |author2=Zeiger, E. |title=Plant Physiology |publisher=Sinauer Associates |year=2010 |pages=165-170}}&lt;/ref&gt;

$$6CO_2+6H_2O+\text{light energy}\rightarrow C_6H_{12}O_6+6O_2$$

လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပရေင်ဖန်ဗဒှ် စၞ နကဵု လျးတ္ၚဲ နကဵု လညာတ် သိပ္ပံ ဇဳဝဗေဒ၊ ခန္ဓာဗေဒ၊ ဓာတုဗေဒ၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပွဳပွူ သဘာဝ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Photosynthesis_en.svg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး လၟေင် ကမၠောန် ပရေင်ဖန်ဗဒှ် စၞ နကဵု လျးတ္ၚဲ ပ္ဍဲ တၞံဆု အဓိက။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;Photosynthesis&quot; ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် ဂရိတ် တြေံ &quot;phōs&quot; (φῶς) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;လျး&quot; ကေုာံ &quot;synthesis&quot; (σύνθεσις) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပရေင်ပံင်ကောံ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ပရေင်ဖန်ဗဒှ်&quot; ရ။ နကဵု လညာတ် သိပ္ပံ ဇဳဝဗေဒ မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် ကမၠောန် မစကာ လျးတ္ၚဲ သွက်ဂွံ တွိုန် ကာဗောန်ဒါင်အံက်သိုက် (CO2) ကေုာံ ဍာ် (H2O) ညံင် ဂွံ ဒှ် အာ ဓါတ် စၞ (Carbohydrates) ကေုာံ ပတိတ် ကဵု အံက်သဳဂျေန် ရ။

လၟေင် ကမၠောန် ဏအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ကမၠောန် ပရေင်စၞစ (Food chain) သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ သတ် မဂျိုင် လမျီု သီုဖအိုတ် လတူ တိ (ပါဲနူ ဗက်တဳရဳယျာ မနိဿဲ ကု ဓာတု လ္ၚဵု) တအ်ဝွံ နိဿဲ ဒၟံင် ကု ဒြဟတ် မပတိတ် နူကဵု ပရေင်ဖန်ဗဒှ် စၞ နကဵု လျးတ္ၚဲ ဏအ် ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ သုတေသန ကိုပ်ကၠာ (History and Early Research) ==
သုတေသန မဆက်စပ် ကု လၟေင် ကမၠောန် ဏအ်ဝွံ စတင် ကၠုင် နူကဵု ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ တေအ် ရ။ 
* '''ဂျာန် ဗပ်တဳသတာ ဗာန် ဟယ်မန်''' (Jan Baptista van Helmont) မဒှ် တၠပညာ ဍုင်ဗဴဂျဳယောမ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၄၈ ဂှ် ထ္ၜးကဵု လဝ် သက်သဳ ဒဒှ်ရ တၞံဆု တအ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် နူကဵု ဍာ် (Water)၊ ဟွံသေင် ဆ နူကဵု တိ သၟး ရ။
* ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၇၀ တအ် ဂှ်၊ '''ဂျဝ်သေပ် ပရိတ်သလဳ''' (Joseph Priestley) ညးမလ္ၚတ် ဓာတုဗေဒ ဍုင်အင်္ဂလာန် ဂွံ တီ ကေတ် ဒဒှ်ရ တၞံဆု တအ် မာန် ကလေင် ပလေဝ် ကျာ မလီုလာ် (မပတိတ် အံက်သဳဂျေန်) ရ။
* လက္ကရဴ ဂှ် တၠပညာ '''ဂျာန် အေန်ဂေန်ဟောက်''' (Jan Ingenhousz) ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ ကမၠောန် ပတိတ် အံက်သဳဂျေန် ဂှ် ကတဵုဒှ် ဆ ပ္ဍဲ အခိင် လျးတ္ၚဲ နွံ သၟး ရ။&lt;ref name=&quot;blankenship&quot;&gt;{{cite book |last=Blankenship |first=R. E. |title=Molecular Mechanisms of Photosynthesis |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2014 |pages=1-12}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ခန္ဓာဗေဒ တၞးဆု ကေုာံ ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ် (Leaf Anatomy and Chloroplasts) ==
ပရေင်ဖန်ဗဒှ် စၞ နကဵု လျးတ္ၚဲ ဝွံ အဓိက ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲကဵု တၞးဆု ရ။ တၞးဆု တအ်ဝွံ နွံကဵု လဒက်ပတန် ဇဳဝ မကိတ်ညဳ အိုတ် သွက် ကမၠောန် ဏအ် -

* '''သတဝ်မာတာ''' (Stomata): ဒှ် ထောင် ဍောတ်တ် လတူ စၞာံ တၞးဆု သွက်ဂွံ ဇြုပ် ကေတ် CO2 ကေုာံ ပတိတ် အံက်သဳဂျေန်။
* '''မဳသဝ်ဖဳလ်''' (Mesophyll): ဒှ် ဖျုန် အပ္ဍဲ တၞးဆု မနွံကဵု ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ် ဗွဲမဂၠိုင်။
* '''ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ်''' (Chloroplasts): ဒှ် ဌာန် အဓိက သွက် ပရေင်ဖန်ဗဒှ် စၞ။ ပ္ဍဲ ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ် ဂှ် နွံ ထိုင် ဍောတ်တ် မကော်စ '''ཐာင်လာကွိုက်''' (Thylakoids) မနွံကဵု ဓါတ် '''ကၠဝ်ရဝ်ဖဳလ်''' (Chlorophyll) မဒှ် ဓါတ် အသာ် သၚ် မဇြုပ် ကေတ် လျးတ္ၚဲ ရ။ ဒၞာဲ ဍာ် အပ္ဍဲ ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ် ဂှ် ကော်စ '''သတရဝ်မာ''' (Stroma) ရ။

== ၄။ ကမၠောန် မကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ လျး (Light-dependent Reactions) ==
ကမၠောန် ပရေင်ဖန်ဗဒှ် စၞ ဏအ် ပါ်လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ ဇၞော် ၜါ။ ပထမ ဂှ် ဒှ် &quot;ကမၠောန် မကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ လျး&quot; (Light-dependent reactions) မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ မျက်နှာပြင် ཐာင်လာကွိုက် (Thylakoid membrane) ရ။

ပ္ဍဲ အခိင် ဏအ် -
# ဒြဟတ် လျးတ္ၚဲ ဝွံ ဒးဒုင် ဇြုပ် ကေတ် နကဵု ကၠဝ်ရဝ်ဖဳလ် ပ္ဍဲ သၞောတ် လျး ၜါ (Photosystem II ကေုာံ Photosystem I) ရ။
# လျးတ္ၚဲ ပလီု ဍာ် (Photolysis of water) တုဲ ပတိတ် အံက်သဳဂျေန် ($O_2$)၊ ပရဝ်တွန် ($H^+$)၊ ကေုာံ အဳလက်ထရွန် ($e^-$) ရ။
# အဳလက်ထရွန် မနွံကဵု ဒြဟတ် တအ်ဝွံ ပြံင်အာ နကဵု သၞောတ် ပလံင် အဳလက်ထရွန် (Electron transport chain) တုဲ ခၞံဗဒှ် မဝ်လဳကျူး ဒြဟတ် သၠုင် ၜါ မတွဟ်ဂး '''ATP''' (Adenosine triphosphate) ကေုာံ '''NADPH''' ရ။&lt;ref name=&quot;raven&quot;&gt;{{cite book |last=Raven |first=P. H. |author2=Evert, R. F. |author3=Eichhorn, S. E. |title=Biology of Plants |publisher=W. H. Freeman |year=2005 |pages=115-120}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ကမၠောန် မဟွံဒး စကာ လျး / သၞောတ် ကာလ်ဗေန် (Light-independent Reactions / Calvin Cycle) ==
ဒုတိယ ကဏ္ဍ ဂှ် ဒှ် &quot;ကမၠောန် မဟွံဒး စကာ လျး&quot; (Light-independent reactions) ဟွံသေင်မ္ဂး မကော်စ '''လဝေင် ကာလ်ဗေန်''' (Calvin cycle) မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ သတရဝ်မာ (Stroma) ရ။ ၜိုန်ရ ဟီု &quot;ဟွံဒး စကာ လျး&quot; ကီုလေဝ် ဍေဟ် ဒး စကာ ဒြဟတ် ATP ကဵု NADPH မပတိတ် နူကဵု ကဏ္ဍ ပထမ ဂှ် ရ။

လဝေင် ကာလ်ဗေန် ပါလုပ် ကမၠောန် ပိ ကဆံင် -
# '''ပရေင်ဖျေဟ် ကာဗောန် (Carbon Fixation):''' အေန်ဇိုင်း အဓိက မကော်စ RuBisCO ဝွံ တံင် ကေတ် ကာဗောန်ဒါင်အံက်သိုက် (CO2) နူ ကျာ တုဲ ပံင် စုတ် ကု မဝ်လဳကျူး ၅-ကာဗောန် RuBP ရ။
# '''ပရေင်ဖအောန် (Reduction):''' စကာ ATP ကေုာံ NADPH သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ မဝ်လဳကျူး ဂှ် ညံင် ဂွံ ဒှ် G3P (Glyceraldehyde 3-phosphate) မဒှ် သဂြာ ဍောတ်တ် မွဲ ရ။
# '''ပရေင်ကလေင်ဒက်ပတန် (Regeneration):''' G3P လ္ၚဵု တအ် ကလေင် ဒက်ပတန် RuBP သွက်ဂွံ ဆက် လဝေင်၊ တုဲ G3P သၟေဟ် တအ် ဂှ် ပံင်ကောံ တုဲ ဒှ် အာ ဂလူးကုတ် ($C_6H_{12}O_6$) ရ။

== ၆။ ဗီုပြင် လဒက်ပတန် C3, C4 ကေုာံ CAM (C3, C4, and CAM Carbon Fixation) ==
ဟိုတ်နူကဵု အကာဲအရာ ပွဳပွူ သဘာဝ တၞဟ်ခြာ ဂှ်ရ၊ တၞံဆု တအ် ဇၞော်မောဝ် နဲကဲ ဖျေဟ် ကာဗောန် နာနာ သာ် သွက်ဂွံ မင်မဲ ဍာ် ကေုာံ သဵုဒၞာ အရာ မလီုလာ် (Photorespiration) ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး တင်တၞဟ်ခြာ အကြာ သၞောတ် C3, C4 ကေုာံ CAM
|-
! ဂကူ သၞောတ်
! အကာဲအရာ သဘာဝ
! နဲကဲ လဒက်ပတန် အဓိက
! ဥပမာ တၞံဆု
|-
| '''C3 Plants'''
| ပွဳပွူ ဓမ္မတာ မနွံ ဍာ် ဍိုက်ပေင်
| CO2 တပ်တပ် လုပ် ပ္ဍဲ လဝေင် ကာလ်ဗေန် တုဲ ခၞံဗဒှ် မဝ်လဳကျူး ၃-ကာဗောန်။
| သြောအ်၊ ဂျုံ၊ တၞံဆု ဓမ္မတာ (၈၅% အလုံ ဂၠးတိ)
|-
| '''C4 Plants'''
| ပွဳပွူ ကတဴ ကေုာံ လျး သၠုင်
| ပါ်ခြာ လဝေင် ကာလ်ဗေန် နကဵု ဒၞာဲ (Spatial separation) ပ္ဍဲ သဲလ် အခွံ (Bundle-sheath cells)။
| တၞံ သြောအ်ဗ кукуруတာ၊ ကြံ၊ ချောဲ
|-
| '''CAM Plants'''
| ပွဳပွူ ကတဴ ကေုာံ ကှ်စာတ် (ကန္တာရ)
| ပါ်ခြာ နကဵု အခိင် (Temporal separation)။ ပံက် သတဝ်မာတာ ပ္ဍဲ ဗတံ သွက် CO2 တုဲ ကၟာတ် ပ္ဍဲ တ္ၚဲ။
| တၞံ ဂမၠိုင် မပ္တံ ကန္တာရဆု (Cactus)၊ နာတ်
|}

== ၇။ ဟိုတ် မဖန် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပရေင်ဖန်ဗဒှ် စၞ (Factors Affecting Photosynthesis) ==
လၟေင် ကမၠောန် ပရေင်ဖန်ဗဒှ် စၞ ဏအ်ဝွံ အာရီုစွံ လတူ ဟိုတ် အဓိက ပိ သာ် မတွဟ်ဂး -

* '''ဒြဟတ် လျး (Light Intensity):''' ယဝ် လျး သၠုင် မ္ဂး ကမၠောန် ပြဟ် တိုန် ရ၊ ဆဂး စိုပ် ကဆံင် မွဲ (Light saturation point) မ္ဂး ဍေဟ် ဟွံဆက် ပြဟ် တိုန် ရ။
* '''လၟိဟ် ကာဗောန်ဒါင်အံက်သိုက် (CO2 Concentration):''' ဓါတ် CO2 သၠုင် မ္ဂး၊ အေန်ဇိုင်း RuBisCO ကၠောန် ကမၠောန် ခိုဟ် တိုန် တုဲ ကမၠောန် ပြဟ် အာ ကီု ရ။
* '''ဓါတ်ဂမ္တဴ (Temperature):''' ကမၠောန် ဏအ် နိဿဲ ကု အေန်ဇိုင်း ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ဓါတ်ဂမ္တဴ ကိတ်ညဳ အိုတ် ဂှ် အကြာ ၂၅-၃၅ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ရ။ ယဝ် ကတဴ လောန် အာ မ္ဂး အေန်ဇိုင်း တအ် လီုလာ် (Denature) တုဲ ကမၠောန် ဒေါအ် အာ မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;govindjee&quot;&gt;{{cite book |last=Govindjee |first= |title=Photosynthesis |publisher=Springer |year=2000 |pages=85-92}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပွဳပွူ သဘာဝ ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ (Ecological and Biological Significance) ==
ပရေင်ဖန်ဗဒှ် စၞ နကဵု လျးတ္ၚဲ ဝွံ ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပတန် ဂကောံ ဇဳဝဗေဒ (Ecosystem) လတူ ဂၠးတိ ရ။

* '''ပတိတ် အံက်သဳဂျေန်:''' ကမၠောန် ဏအ် ဒှ် ဟိုတ် အဓိက မဖန်ဗဒှ် ဓါတ် အံက်သဳဂျေန် (O2) ၂၁% ပ္ဍဲ လတူ အကာသ (Atmosphere) မဒှ် သဇိုင် သွက် သတ် မဂျိုင် လမျီု တအ် ဂွံ ယီု လုပ် ရ။
* '''ထိင်ဒဝ် ဥတု ကေုာံ ကာဗောန်:''' တၞံဆု ကေုာံ တၞံဍာ် တအ် ဇြုပ် ကေတ် ဓါတ် ကာဗောန်ဒါင်အံက်သိုက် ဗွဲမဂၠိုင် မဒှ် ဓါတ် မပကတဴ ဂၠးတိ (Greenhouse gas) ရ။ ဂြိုပ် ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု အမေဇောန် (Amazon) တအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ ထိင် ဥတု ဂၠးတိ ရ။
* '''သဇိုင် စၞစ:''' သတ် တိရစ္ဆာန် ကေုာံ ကောန်မၞိဟ် တအ် မင် စ ဒၟံင် စၞ နူကဵု တၞံဆု (Producers) တအ် အလုံစုံ ရ။

== ၉။ နည်းပညာ သုတေသန ကေုာံ ကမၠောန် ပတိတ် ဒြဟတ် (Artificial Photosynthesis and Technology) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ တၠပညာ သုတေသန တအ် အာရီုစွံ လတူ နည်းပညာ '''ပရေင်ဖန်ဗဒှ် စၞ ကတဵုဗဒှ် တုဲ''' (Artificial photosynthesis) သွက်ဂွံ ပတိတ် ဒြဟတ် တၟိ မသ္အးဇ္ၚး (Renewable energy) ရ။

ကမၠောန် ဏအ်ဝွံ စကာ နဲကဲ တုပ် ကု တၞံဆု တအ် မဇြုပ် ကေတ် လျးတ္ၚဲ တုဲ ပါ် ဍာ် ညံင် ဂွံ ဒှ် ဓါတ် ဟိုက်ဒရဝ်ဂျေန် (Hydrogen fuel) ကေုာံ အံက်သဳဂျေန် ရ။ တုဲပၠန် သုတေသန ဗီုကဵု &quot;တၞးဆု ဘိုင်အဝ်နစ်&quot; (Bionic leaf) တအ် မာန် စကာ ဗက်တဳရဳယျာ ကေုာံ လျးတ္ၚဲ သွက်ဂွံ ပြံင် CO2 ညံင် ဂွံ ဒှ် ဓါတ် လလဳ ကေုာံ ပရေင်ဓာတု အသုင် (Liquid fuels) ဗွဲမပြဟ် မာန် ရောင်။&lt;ref name=&quot;campbell&quot;&gt;{{cite book |last=Campbell |first=N. A. |author2=Reece, J. B. |title=Biology |publisher=Pearson |year=2008 |pages=185-201}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် တၟိ (Future Perspectives and Developments) ==
အနာဂတ် သွက် ပရေင်လ္ၚတ် ပရေင်ဖန်ဗဒှ် စၞ ဏအ်ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဥတု (Climate change) ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် တဵုလွဳ ကောန်မၞိဟ် ර။

ဟိုတ်နူ လၟိဟ် မၞိဟ် လတူ ဂၠးတိ ဂၠိုင် တိုန် ဒၟံင် ဂှ်ရ၊ တၠပညာ ဂဳဇီုဗေဒ (Genetic engineering) တအ် ဂစာန် ဒၟံင် သွက်ဂွံ ပခိုဟ် တိုန် အေန်ဇိုင်း RuBisCO (မဒှ် အေန်ဇိုင်း မကၠောန် ကမၠောန် ဇြိုင် ကေုာံ ယောင်ယာ ဂၠိုင်) ညံင် တၞံဆု တအ် ဂွံ ပတိတ် သြောအ် ဂၠိုင် တိုန် (Crop yield improvement) ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင် ပရေင်လ္ၚတ် ညံင် တၞံဆု C3 ဂွံ ပြံင်လှာဲ စကာ သၞောတ် C4 မာန် ဂှ်လေဝ် ဒှ် ပရေင်အာရီုစွံ ဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာလ္ၚတ် ဇဳဝဗေဒ ခေတ်တၟိ ဏအ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)
* [[တၞံဆု]] (Plant)
* [[ကၠဝ်ရဝ်ဖဳလ်]] (Chlorophyll)
* [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဥတု]] (Climate change)

{{Navbox
| name = Photosynthesis
| title = ပရေင်ဖန်ဗဒှ် စၞ နကဵု လျးတ္ၚဲ ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ တၞံ (Photosynthesis and Plant Biology)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = လဒက်ပတန်
| list1 =
* [[ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ်]] (Chloroplast)
* [[ကၠဝ်ရဝ်ဖဳလ်]] (Chlorophyll)
* [[သတဝ်မာတာ]] (Stoma)
* [[သဲလ် တၞံ]] (Plant cell)
| group2 = လၟေင် ကမၠောန်
| list2 =
* [[ကမၠောန် မကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ လျး]] (Light-dependent reactions)
* [[လဝေင် ကာလ်ဗေန်]] (Calvin cycle)
* [[ATP]]
* [[NADPH]]
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)
* [[ပရေင်ဖန်ဗဒှ် စၞ ကတဵုဗဒှ် တုဲ]] (Artificial photosynthesis)
* [[ဟိုတ် ပွဳပွူ သဘာဝ]] (Ecological factors)
* [[သၞောတ် C3 ကေုာံ C4]] (C3 and C4 carbon fixation)
}}

[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ တၞံ]]
[[Category:ဓာတုဗေဒ]]
[[Category:လၟေင် ကမၠောန် သဘာဝ]]</text>
      <sha1>82ued4l4wdpdet4uo8hev5kmlvdlnyd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11761</id>
    <revision>
      <id>56326</id>
      <timestamp>2026-07-22T02:18:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Chloroplast'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကိရိယာ သဲလ် (Organelle) မနွံ ပ္ဍဲ သဲလ် တၞံ (Plant cells) ကေုာံ သဲလ် [[အလ်ဂျဳ]] (Algae) တအ် မာန် ရ။ ကိရိယာ ဏအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန...&quot;</comment>
      <origin>56326</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23574" sha1="pl87t0jlsw2vbx5pe5t9uubhp7gg5zv" xml:space="preserve">'''ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Chloroplast'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကိရိယာ သဲလ် (Organelle) မနွံ ပ္ဍဲ သဲလ် တၞံ (Plant cells) ကေုာံ သဲလ် [[အလ်ဂျဳ]] (Algae) တအ် မာန် ရ။ ကိရိယာ ဏအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ ကၠောန်ဗဒှ် '''[[ပရေင်ပံင်စပ်လျးတ္ၚဲ]]''' (Photosynthesis) မဒှ် လၟေင် ကမၠောန် မပြံင်လှာဲ ဒြဟတ် လျး တ္ၚဲ ညံင်ဂွံ ဒှ် ဒြဟတ် ဓါတု သွက် တၞံ တအ် ရ။ ပ္ဍဲ ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ် ဝွံ နွံ ဓါတ်အသာ်ၚေက် မကော်စ ကၠဝ်ရဝ်ဖဳလ် (Chlorophyll) မဒှ် ဓါတ် အဓိက သွက်ဂွံ ဇြုပ်ကေတ် လျး တ္ၚဲ ရ။&lt;ref name=&quot;alberts&quot;&gt;{{cite book |last=Alberts |first=B. |author2=Johnson, A. |author3=Lewis, J. |title=Molecular Biology of the Cell |publisher=Garland Science |year=2014 |edition=6th |pages=797-814}}&lt;/ref&gt;

ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ် ဝွံ ဒှ် ဂကူ [[ပလာတ်သတိတ်]] (Plastid) မွဲ တုဲ၊ ဍေဟ် နွံကဵု လဒက်ပတန် ဓရိုပ် ၜါ ထပ် (Double membrane) ကေုာံ နွံကဵု ဒဳအေန်အေ (DNA) အလဵုဇကု ဍေဟ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ် နကဵု လညာတ် သိပ္ပံ၊ ဝင် တမ်မူလ၊ လဒက်ပတန် ခန္ဓာဗေဒ၊ ကေုာံ တာလျိုင် ဍေဟ် ပ္ဍဲ ဇဳဝဗေဒ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Chloroplast_anatomy_en.svg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး လဒက်ပတန် အပ္ဍဲ ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ် မပါလုပ် ဓရိုပ် မ္ၚး၊ ဓရိုပ် အပ္ဍဲ၊ သတြဝ်မာ၊ ကေုာံ တာဲလာကွိုက် ဂမၠိုင်။]]

== ၁။ ဝင် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Etymology and Discovery) ==
ဝေါဟာရ &quot;ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ်&quot; (Chloroplast) ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် ဂရိတ် တြေံ ၜါ မတွဟ်ဂး &quot;chloros&quot; (χλωρός) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;အသာ်ၚေက်&quot; ကေုာံ &quot;plastis&quot; (πλάστης) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ညးမဖန်ဗဒှ်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ဗီုပြင်&quot; ရ။

ပ္ဍဲကဵု ဝင် ဇဳဝဗေဒ မ္ဂး၊ ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ် ဝွံ ဂွံ ဆဵုကေတ် ပထမအိုတ် နကဵု တၠပညာ ရုက္ခဗေဒ ဍုင်ဂျာမနဳ ဟူဂဝ် ဗွန် မောလ် (Hugo von Mohl) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၃၇ ရ။ ညးတေအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဍေဟ် နဒဒှ် &quot;မအသာ်ၚေက်&quot; ပ္ဍဲ အပ္ဍဲ သဲလ် တၞံ ရ။ လက္ကရဴ ဂှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၈၃၊ တၠပညာ အာန်ဒရဳယာတ် သျှိမ်ပါ (Andreas Schimper) ခၞံဗဒှ် ဝေါဟာရ &quot;Chloroplastiden&quot; တုဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ဒဒှ်ရ ကိရိယာ ဏအ်ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်ဖန်ဗဒှ် တိက္ခသာဲ (Starch) ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ သဳအိုရဳ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (Evolutionary Origin and Endosymbiotic Theory) ==
နကဵု လညာတ် ဇဳဝဗေဒ ခေတ်တၟိ မ္ဂး၊ ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ် ဝွံ ကၠုင် နူကဵု ဝင် တမ်မူလ မတၞဟ်ခြာ နူကဵု သဲလ် တၞံ ရ။ အတိုင် '''[[သဳအိုရဳ ပရေင်ပံင်စပ် အပ္ဍဲ]]''' (Endosymbiotic theory) မခၞံဗဒှ် လဝ် နကဵု တၠပညာ လေန် မာဂူလိတ် (Lynn Margulis) မ္ဂး၊ ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ် တအ်ဝွံ ပ္ဍဲ အခိင် ကိုပ်ကၠာ တေအ် ဒှ် လဝ် စၟဗက်တဳရဳယျာ မမာန် ကၠောန်ဗဒှ် ပရေင်ပံင်စပ်လျးတ္ၚဲ မကော်စ သာင်နဝ်ဗက်တဳရဳယျာ (Cyanobacteria) ရ။&lt;ref name=&quot;margulis&quot;&gt;{{cite book |last=Margulis |first=L. |title=Symbiosis in Cell Evolution: Microbial Communities in the Archean and Proterozoic Eons |publisher=W.H. Freeman |year=1993 |edition=2nd |pages=150-165}}&lt;/ref&gt;

သဲလ် ယူကာရဳယောတ် (Eukaryotic cell) တြေံ မွဲ ၚိတ် ကေတ် သာင်နဝ်ဗက်တဳရဳယျာ ဏအ် တုဲ ဟွံလာ်စိင် ထောအ် ဍေဟ်၊ ဆဂး ညးၜါ ဏအ် ပံင်ကောံ တုဲ မံင် အာ ရေင်သကအ် (Symbiosis) ရ။ 
* သဲလ် ဇၞော် ဂှ် ကလိဂွံ စၞစ နူကဵု ပရေင်ပံင်စပ်လျးတ္ၚဲ။
* ဗက်တဳရဳယျာ ဂှ် ကလိဂွံ ပရေင်စဵုဒၞာ ကေုာံ ဒၞာဲ ဌာန် သွက်ဂွံ မံင်။ 

သက်သဳ အဓိက သွက် သဳအိုရဳ ဏအ် ဂှ် ဒှ် - ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ် တအ် နွံကဵု ဒဳအေန်အေ အလဵုဇကု (cpDNA) မတုပ် ကု ဒဳအေန်အေ ဗက်တဳရဳယျာ၊ ကေုာံ ဍေဟ်တအ် ပါ်ထကး ကတဵုဗဒှ် အလဵုဇကု မာန် ရ။

== ၃။ လဒက်ပတန် ကေုာံ ခန္ဓာဗေဒ (Structure and Anatomy) ==
ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ် ဝွံ နွံကဵု လဒက်ပတန် မချိုတ်ပၠိုတ် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် လၟေင် ကမၠောန် ဓါတု အပ္ဍဲ ဍေဟ် ရ။ ဍေဟ် နွံ ဗီုပြင် ခဍမ်ခဍမ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဗီုပြင် မခၟာဲ တုဲ ဇမၞော် ဍေဟ် နွံ ၜိုတ် ၅-၁၀ မိုက်ခရဝ်မဳတာ ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး လဒက်ပတန် အဓိက ပ္ဍဲ ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ်
|-
! ယၟု အစိတ်အပိုင်း (English)
! လက္ခဏာ ကေုာံ တာလျိုင်
|-
| '''ဓရိုပ် မ္ၚး''' (Outer membrane)
| ဓရိုပ် သမ္ၚေတ် မကဵု အခေါင် မဝ်လဳကျူ ဍောတ်ဍောတ် တအ် တတ် အာ ကၠုင် လောဲသွာ။
|-
| '''ဓရိုပ် အပ္ဍဲ''' (Inner membrane)
| ဓရိုပ် မစဵုဒၞာ တုဲ ရုဲစှ် မဝ်လဳကျူ မလုပ် တိတ်။ ဍေဟ် ထိင်ဒဝ် လဝ် ဍာ် သတြဝ်မာ။
|-
| '''သတြဝ်မာ''' (Stroma)
| ဍာ် ဓါတ် ကလောအ် မနွံ အပ္ဍဲ ဓရိုပ်။ ပ္ဍဲ ဏအ် နွံ အေန်ဇိုင်း (Enzymes)၊ ဒဳအေန်အေ၊ ကေုာံ ရာင်ဗဝ်သုမ် (Ribosomes)။
|-
| '''တာဲလာကွိုက်''' (Thylakoid)
| ထိုင် ဍောတ်ဍောတ် မနွံ ဓရိုပ် အလဵုဇကု။ ပ္ဍဲ ဏအ် နွံ ကၠဝ်ရဝ်ဖဳလ် တုဲ ဒှ် ဒၞာဲ ဇြုပ်ကေတ် လျး တ္ၚဲ။
|-
| '''ဂရာနာ''' (Grana)
| ပရေင်စွံ ထပ် လဝ် တာဲလာကွိုက် တအ် မွဲ လတူ မွဲ (တုပ် ညံင် သြန် ဒကေဝ် မထပ် လဝ်)။
|}

== ၄။ လၟေင် ကမၠောန် ပရေင်ပံင်စပ်လျးတ္ၚဲ (Photosynthesis Process) ==
တာလျိုင် အဓိက ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ် ဂှ် ဒှ် ကမၠောန် ပရေင်ပံင်စပ်လျးတ္ၚဲ ရ။ လၟေင် ကမၠောန် ဏအ် ပါ်လဝ် ၜါ ကဏ္ဍ အဓိက -

'''(က) ကဏ္ဍ မဒး ဗဒဗွဲ လျး (Light-dependent reactions):'''
ကမၠောန် ဏအ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဓရိုပ် တာဲလာကွိုက် (Thylakoid membrane) ရ။ ကၠဝ်ရဝ်ဖဳလ် ဇြုပ်ကေတ် လျး တ္ၚဲ တုဲ စကာ ဒြဟတ် ဂှ် သွက်ဂွံ ပါ် ထကး မဝ်လဳကျူ ဍာ် (H₂O) ရ။ ဍာ် ထကး အာ တုဲ ပတိတ် ကဵု ဓါတ် အံက်သဳဂျေန် (O₂) မဒှ် ဓါတ် မၞိဟ် တအ် မယီု ရ။ တုဲပၠန်၊ ကမၠောန် ဏအ် ခၞံဗဒှ် ဓါတ် ဒြဟတ် ATP ကေုာံ NADPH ရ။&lt;ref name=&quot;taiz&quot;&gt;{{cite book |last=Taiz |first=L. |author2=Zeiger, E. |title=Plant Physiology and Development |publisher=Sinauer Associates |year=2015 |edition=6th |pages=171-190}}&lt;/ref&gt;

'''(ခ) ကဏ္ဍ ဟွံဒး ဗဒဗွဲ လျး ဟွံသေင်မ္ဂး သက်ကလောအ် ကယ်ဗိန် (Light-independent reactions / Calvin cycle):'''
ကမၠောန် ဏအ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ သတြဝ်မာ (Stroma) ရ။ အေန်ဇိုင်း မနွံ ယၟု '''ရူဗစ်သကဝ်''' (Rubisco) ဂှ် ဇြုပ်ကေတ် ဓါတ် ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက် (CO₂) နူ လတူ ကျာ တုဲ၊ စကာ ဒြဟတ် ATP ကဵု NADPH မပတိတ် လဝ် နူ ကဏ္ဍ ပထမ တေအ် သွက်ဂွံ ကၠောန်ဗဒှ် သဂြာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂလူးကိုသ် (Glucose) မဒှ် စၞစ သွက် တၞံ ရ။

== ၅။ ဒဳအေန်အေ ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ် ကေုာံ ဂဳဇီုဗေဒ (Chloroplast DNA and Genetics) ==
ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ် ဝွံ နွံကဵု ဂဳဇီုဗေဒ အလဵုဇကု မကော်စ ဒဳအေန်အေ ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ် (cpDNA ဟွံသေင်မ္ဂး plastome) ရ။ cpDNA ဝွံ နွံ ဗီုပြင် ခဍမ် (Circular) မတုပ် ကု ဒဳအေန်အေ ဗက်တဳရဳယျာ ကီု ရ။

ပ္ဍဲ တၞံ ဗွဲမဂၠိုင်၊ ဒဳအေန်အေ ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ် ဝွံ နွံ ၜိုတ် ၁၂၀-၁၇၀ ကဳလဝ်ဗေ့စ် (Kilobases) တုဲ ဍိုက်ပေင် ကဵု ဂျေန် (Genes) ၜိုတ် ၁၀၀ ပြင်င် ရ။ ဂျေန် တအ်ဝွံ ထိင်ဒဝ် လဝ် လၟေင် ကမၠောန် ပတိတ် ပရဝ်တေန် (Proteins) သွက် ပရေင်ပံင်စပ်လျးတ္ၚဲ ရ။ အရာ မတၞဟ်ခြာ မွဲ ဂှ်၊ ပရေင်အာဲကၟာဲ ဂဳဇီုဗေဒ ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ် ဝွံ ဟွံဗက် သၞောတ် မေန်ဒဲ (Non-Mendelian inheritance) ပုဟ်၊ ဍေဟ် ကၠုင် နူကဵု မိ (Maternal inheritance) သၟး ရ။ အဓိပ္ပါယ် ဍေဟ် ဂှ်၊ ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ် ပ္ဍဲ မစိုအ် တၞံ တၟိ ဝွံ ကၠုင် နူကဵု ခၟာဲ တၞံ မိ သၟး တုဲ နူ ကသဝ် တြုဟ် ဟွံပါ လုပ် ရ။&lt;ref name=&quot;lodish&quot;&gt;{{cite book |last=Lodish |first=H. |author2=Berk, A. |title=Molecular Cell Biology |publisher=W.H. Freeman |year=2008 |edition=6th |pages=500-515}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ပရေင်ဇဳဝကမ္မ ကေုာံ ပရေင်ခၞံဗဒှ် အပ္ဍဲ (Metabolism and Synthesis) ==
ၜိုန်ရ တာလျိုင် အဓိက ဂှ် ဒှ် ပရေင်ပံင်စပ်လျးတ္ၚဲ ကီုလေဝ်၊ ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ် ဝွံ ကၠောန် ပရေင်ဇဳဝကမ္မ တၞဟ်တၞဟ် ဗွဲမဂၠိုင် မာန် ရ -

* '''ခၞံဗဒှ် ဓါတ် ကၠေင် (Fatty acid synthesis):''' ပ္ဍဲ သဲလ် တၞံ၊ ဓါတ် ကၠေင် သီုဖအိုတ် ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ အပ္ဍဲ ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ် ရ။ 
* '''ခၞံဗဒှ် အမဳနဝ် အက်သစ် (Amino acid synthesis):''' အမဳနဝ် အက်သစ် အဓိက လ္ၚဵု တအ် ဂှ် ခၞံဗဒှ် ပ္ဍဲ သတြဝ်မာ ရ။
* '''ပရေင်ဇြုပ် ဓါတ် နိုက်ထရဝ်ဂျေန် (Nitrogen assimilation):''' ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ် ပြံင်လှာဲ ဓါတ် နိုက်ထရိုက် ညံင်ဂွံ ဒှ် အမဝ်နဳယျာ သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲ ပရေင်ခၞံဗဒှ် ပရဝ်တေန် ရ။
* '''ပရေင်စဵုဒၞာ အန္တရာယ် ဓါတ် (Oxidative stress response):''' ဍေဟ် ပတိတ် ဓါတ် မစဵုဒၞာ ဓါတ် အံက်သဳဂျေန် မနွံ အန္တရာယ် (ROS) ရ။

== ၇။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ကေုာံ ဂကူ ပလာတ်သတိတ် ဂမၠိုင် (Differentiation and Types of Plastids) ==
ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ် ဝွံ ဒှ် ဂကူ '''[[ပလာတ်သတိတ်]]''' (Plastid) မွဲ ရ။ ပလာတ်သတိတ် သီုဖအိုတ် ဂှ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု သဲလ် သဇိုင် မကော်စ ပရဝ်ပလာတ်သတိတ် (Proplastids) တုဲ ဍေဟ်တအ် ပြံင်လှာဲ အာ အတိုင် အကာဲအရာ ကေုာံ ပွဳပွူ မာန် ရ -

# '''ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ် (Chloroplasts):''' နွံ အသာ်ၚေက်၊ သွက် ပရေင်ပံင်စပ်လျးတ္ၚဲ (နွံ ပ္ဍဲ တၞး လတူ ကျာ)။
# '''ခရဝ်မဝ်ပလာတ် (Chromoplasts):''' နွံ အသာ် လဳမဴ၊ ဗကေတ်၊ မိတ်၊ သွက်ဂွံ ပတိတ် အသာ် သွက် ပ္ကဴ ကေုာံ သတ် (သွက်ဂွံ တံင်ဂြဲ စၟစၟောန်)။
# '''လဳကဝ်ပလာတ် (Leucoplasts):''' ဟွံမဲ အသာ်၊ သွက်ဂွံ တန်သိပ် စၞစ။ ဥပမာ -
#* ''အမဳလဝ်ပလာတ် (Amyloplasts):'' တန်သိပ် တိက်ခသာဲ (Starch) (ဥပမာ ပ္ဍဲ ခါယျာ)။
#* ''အဳလာင်ယဝ်ပလာတ် (Elaioplasts):'' တန်သိပ် ဓါတ် ကၠေင်။

== ၈။ ပရေင်ကတဵုဗဒှ် ကေုာံ ပရေင်ပါ်ထကး (Reproduction and Division) ==
ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ် တအ်ဝွံ ဟွံကတဵုဒှ် လၟေင် လၟေင် နူကဵု တမ် သဲလ် တၟိ ပုဟ်၊ ဍေဟ်တအ် ကတဵုဒှ် နူကဵု ပရေင်ပါ်ထကး (Division) နူကဵု ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ် မနွံ တုဲတုဲ တအ် ရ။ လၟေင် ကမၠောန် ဏအ်ဝွံ တုပ် ညံင် ပရေင်ပါ်ထကး ကဝက် (Binary fission) ပ္ဍဲ ဗက်တဳရဳယျာ ကီု ရ။

ပ္ဍဲ အခိင် ပါ်ထကး မ္ဂး၊ ပရဝ်တေန် မနွံ ယၟု FtsZ ကေုာံ ပရဝ်တေန် မကၠုင် နူ သဲလ် ယူကာရဳယောတ် (Dynamin-like proteins) တအ် ပံင်ကောံ တုဲ ပကောံ ဒက် ကွင်း (Ring) ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ် ရ။ ကွင်း ဏအ် ဍန် စှ်ေ အာ တုဲ ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ် မွဲ ဂှ် ပါ် ထကး အာ ၜါ မာန် ရ။ သဲလ် တၞး တၞံ မွဲမွဲ မ္ဂး နွံ ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ် အကြာ ၅၀ ကဵု ၁၀၀ မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;campbell&quot;&gt;{{cite book |last=Reece |first=J. B. |author2=Urry, L. A. |title=Campbell Biology |publisher=Pearson |year=2014 |edition=10th |pages=109-111, 185-205}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ တာလျိုင် ပ္ဍဲ ပရေင်စဵုဒၞာ တၞံ (Role in Plant Defense and Immunity) ==
ပါဲနူ စၞစ ကေုာံ ဒြဟတ် တုဲ၊ ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ် ဝွံ ဒှ် ဌာန် ဗဟဵု အဓိက သွက် သၞောတ် စဵုဒၞာ ယဲ ပ္ဍဲ တၞံ (Plant immune system) ရ။ 

ကာလ စၟယဲ ဗက်တဳရဳယျာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဓါတ်ဂျိ လုပ် ဇီုကပိုက် တၞံ မ္ဂး၊ ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ် တအ် ဂွံ တီ တင်ဂၞင် ပြဟ်အိုတ် ရ။ ဍေဟ်တအ် ပတိတ် ဓါတ် ဟဝ်မုန်း စဵုဒၞာ မပ္တံကဵု သလဳသဳလစ် အက်သစ် (Salicylic acid) ကေုာံ ဂျာသမဝ်နစ် အက်သစ် (Jasmonic acid) တုဲ ပလံင် တင်ဂၞင် စိုပ် နူကလဳယတ် (Nucleus) သွက်ဂွံ ကဵု သတိ ကု အလုံ သဲလ် ရ။ တုဲပၠန် ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ် မာန် ခၞံဗဒှ် ပရေင်တုန့်ပြန် ဟိုက်ပါသေန်သဳတေပ် (Hypersensitive response) မပကဵု ညံင် သဲလ် မဒး ဂျိ ဂှ် ဂွံ ချိုတ် အာ အလဵုဇကု သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညံင် ယဲ ဟွံဂွံ ပြး အာ ကဵု သဲလ် တၞဟ် ရ။

== ၁၀။ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အလုံ ကေုာံ သုတေသန အနာဂတ် (Summary and Future Research) ==
ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ် ဝွံ ဒှ် ကိရိယာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ သွက် လမျီု ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် မာန် ပြံင်လှာဲ လျး တ္ၚဲ ညံင်ဂွံ ဒှ် ဒြဟတ် ဓါတု ဂှ်ရ၊ ဍေဟ် ထံက်ပင် လဝ် သၞောတ် စၞစ သတ်တအ် သီုဖအိုတ် လတူ လေယျာ တိ ရ။

ပ္ဍဲကဵု သုတေသန ခေတ်တၟိ တအ်ဂှ်၊ တၠပညာ ဇဳဝဗေဒ တအ် ဂစာန် လ္ၚတ် သွက်ဂွံ ပခိုဟ် တိုန် အစောံသတ္တိ ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ် (Photosynthetic efficiency) မာန် ရ။ နကဵု လွပ် [[ပညာ အေန်ဂျေန်နဳယာ ဂဳဇီုဗေဒ]] (Genetic engineering) မ္ဂး၊ တၠပညာ တအ် လ္ၚတ် သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ အေန်ဇိုင်း Rubisco ညံင်ဂွံ ဇြုပ် ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက် ဂွံ ဂၠိုင် တိုန် တုဲ သွက်ဂွံ ပခိုဟ် တိုန် လၟိဟ် ပတိတ် သတ် တၞံ (Crop yield) ပ္ဍဲ ပရေင်တဵုလွဳ ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ပရေင်လ္ၚတ် ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ် ဝွံ မာန် ရီုဗင် ကဵု သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် &quot;ပရေင်ပံင်စပ်လျးတ္ၚဲ ပက္တီု&quot; (Artificial photosynthesis) သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ဒြဟတ် သဘာဝ အနာဂတ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ပရေင်ပံင်စပ်လျးတ္ၚဲ]] (Photosynthesis)
* [[သဲလ် တၞံ]] (Plant cell)
* [[မာင်တဝ်ကောန်ဒရဳယျာ]] (Mitochondrion)
* [[ပလာတ်သတိတ်]] (Plastid)

{{Navbox
| name = Cell organelles
| title = လဒက်ပတန် သဲလ် ကေုာံ ကိရိယာ သဲလ် (Cell Structure and Organelles)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သၞောတ် ဓရိုပ် အပ္ဍဲ (Endomembrane system)
| list1 =
* [[နူကလဳယတ်]] (Nucleus)
* [[အေန်ဒဝ်ပလာသမစ် ရေတဳကူလာမ်]] (Endoplasmic reticulum)
* [[ဂေါလ်ဂျဳ ကိရိယာ]] (Golgi apparatus)
* [[ဗက်ကျူအောလ်]] (Vacuole)
| group2 = ကိရိယာ ဒြဟတ် ကေုာံ မေတာဗဝ်လစ်
| list2 =
* [[မာင်တဝ်ကောန်ဒရဳယျာ]] (Mitochondrion)
* [[ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ်]] (Chloroplast)
* [[ပလာတ်သတိတ်]] (Plastid)
* [[ပါအံက်သဳသုမ်]] (Peroxisome)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[သဲလ် တၞံ]] (Plant cell)
* [[ပရေင်ပံင်စပ်လျးတ္ၚဲ]] (Photosynthesis)
* [[သာင်နဝ်ဗက်တဳရဳယျာ]] (Cyanobacteria)
* [[သဳအိုရဳ ပရေင်ပံင်စပ် အပ္ဍဲ]] (Endosymbiotic theory)
}}

[[Category:ဇဳဝဗေဒ သဲလ်]]
[[Category:ရုက္ခဗေဒ]]
[[Category:ကိရိယာ သဲလ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ပရေင်ပံင်စပ်လျးတ္ၚဲ]]</text>
      <sha1>pl87t0jlsw2vbx5pe5t9uubhp7gg5zv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောတ် C3 ကေုာံ C4</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11762</id>
    <revision>
      <id>56330</id>
      <timestamp>2026-07-22T03:57:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''သၞောတ် C3 ကေုာံ C4''' (အၚ်္ဂလိက်: ''C3 and C4 carbon fixation'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၞောတ် ဇဳဝကမ္မဗေဒ အဓိက သွက်ဂွံ ဖျေဟ် ဓါတ် ကာဗောန် (Carbon fixation) ပ္ဍဲကဵု လၟေင် ကမၠောန် ပရေင်ကၠောန်ဗဒှ် စၞ န...&quot;</comment>
      <origin>56330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19867" sha1="rz0vyyvu82a64rmsk3r20xxja2aoebd" xml:space="preserve">'''သၞောတ် C3 ကေုာံ C4''' (အၚ်္ဂလိက်: ''C3 and C4 carbon fixation'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၞောတ် ဇဳဝကမ္မဗေဒ အဓိက သွက်ဂွံ ဖျေဟ် ဓါတ် ကာဗောန် (Carbon fixation) ပ္ဍဲကဵု လၟေင် ကမၠောန် [[ပရေင်ကၠောန်ဗဒှ် စၞ နကဵု လျး]] (Photosynthesis) ပ္ဍဲ တၞံ ဂမၠိုင် ရ။ သၞောတ် ၜါ ဏအ်ဝွံ ဒှ် နဲကဲ သဘာဝ မဖန်ဗဒှ် လဝ် သွက် တၞံ တအ် ဂွံ ဂျိုင် တန်တဴ မာန် ပ္ဍဲကဵု အကာဲအရာ ရာသဳဥတု ကေုာံ ပွဳပွူ သဘာဝ မဟွံတုပ် ရေင်သကအ် ရ။ တၞံ ဂကူ C3 တအ်ဂှ် ကိတ်ညဳ ကု ဒေသ ဂံက် ကေုာံ ဍုက်ဍေက် တုဲ၊ တၞံ ဂကူ C4 တအ်ဂှ် ကိတ်ညဳ ကု ဒေသ ကတဴ ကေုာံ ကှ် ရ။&lt;ref name=&quot;taiz&quot;&gt;{{cite book |last=Taiz |first=L. |author2=Zeiger, E. |title=Plant Physiology |publisher=Sinauer Associates |year=2010 |pages=200-215}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ဗွိုက် ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ သိပ္ပံ ဇဳဝဗေဒ မ္ဂး၊ ပရေင်လ္ၚတ် လတူ သၞောတ် C3 ကဵု C4 ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ညံင် သြောအ် ဂျာင် (Crops) တအ် ဂွံ ပတိတ် သတ် ပ္ကဴ ဂၠိုင် တိုန် ကေုာံ သွက်ဂွံ ဒစးဒုင် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သၞောတ် ၜါ ဏအ် နကဵု လညာတ် ဇဳဝကမ္မဗေဒ၊ လဒက်ပတန် သဲလ်၊ ပရေင်တၞဟ်ခြာ၊ ကေုာံ သုတေသန ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:C3 C4 CAM Comparison.svg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး လၟေင် ကမၠောန် ကေုာံ ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ သၞောတ် ဖျေဟ် ဓါတ် ကာဗောန် C3, C4 ကေုာံ CAM ပ္ဍဲ တၞံ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
[[ပရေင်ကၠောန်ဗဒှ် စၞ နကဵု လျး]] (Photosynthesis) ဝွံ ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် မကေတ် လျး တ္ၚဲ တုဲ ပြံင်လှာဲ ဓါတ် ကာဗောန်ဒါင်အံက်သိုက် (CO2) ကဵု ဍာ် (H2O) ညံင် ဂွံ ဒှ် သဂြာ ဟွံသေင်မ္ဂး စၞ သွက် တၞံ ရ။ 

* '''သၞောတ် C3:''' ဒှ် သၞောတ် ဓမ္မတာ မမံက်ဂတဝ် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (ၜိုတ် ၈၅% ၏ တၞံ သီုဖအိုတ်)။ ဍေဟ် ကော်စ C3 ဟိုတ်နူကဵု ကပေါတ် ပထမအိုတ် မကတဵုဒှ် ကြဴနူ ပံင်ကောံ CO2 ဂှ် ဒှ် ဓါတ် မနွံကဵု မော်လဳကျူ ကာဗောန် ၃ မ (3-PGA) ရ။
* '''သၞောတ် C4:''' ဒှ် သၞောတ် မပြံင်လှာဲ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် သွက်ဂွံ ဒစးဒုင် ရာသဳ ကတဴ (ၜိုတ် ၃% ၏ တၞံ)။ ဍေဟ် ကော်စ C4 ဟိုတ်နူကဵု ဓါတ် ပထမအိုတ် မကတဵုဒှ် ဂှ် နွံကဵု မော်လဳကျူ ကာဗောန် ၄ မ (Oxaloacetate) ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် သိပ္ပံ (History and Scientific Discovery) ==
ပရေင်လ္ၚတ် လတူ သၞောတ် C3 ဂှ် စတင် ကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၀ တအ် နကဵု တၠပညာ မေလ်ဗေန် ကာလ်ဗေန် (Melvin Calvin) ကေုာံ ညးမပါလုပ် တအ် ရ။ ညးတအ် ခၞံဗဒှ် သၞောတ် မကော်စ '''[[လၟေင် ကာလ်ဗေန်]]''' (Calvin cycle) တုဲ ကလိဂွံ လဝ် လာပ် နဝ်ဗဴ (Nobel Prize) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၁ ရ။

လပါ် သၞောတ် C4 ဂှ်၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၆ တၠပညာ ၜါ တၠ မတွဟ်ဂး မာရှယ် ဟာတ်ချ် (Marshall Hatch) ကဵု သဳ. အာရ်. သလက် (C. R. Slack) တအ် လ္ၚတ် ဆဵုဂဗ သၞောတ် တၟိ ဏအ် ပ္ဍဲကဵု တၞံ တၜဴ (Sugarcane) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သၞောတ် C4 ဏအ် ဂှ် ညးတအ် ကော်စ သၞောတ် Hatch-Slack pathway ကီု ရ။&lt;ref name=&quot;hatch&quot;&gt;{{cite journal |last=Hatch |first=M. D. |author2=Slack, C. R. |title=Photosynthesis by sugar-cane leaves. A new carboxylation reaction and the pathway of sugar formation |journal=Biochemical Journal |volume=101 |issue=1 |pages=103-111 |year=1966}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ သၞောတ် C3 ဇဳဝကမ္မဗေဒ (C3 Pathway Physiology) ==
သၞောတ် C3 ဂှ် ဒှ် သၞောတ် မလောဲသွာ အိုတ် ရ။ လၟေင် ကမၠောန် သီုဖအိုတ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲကဵု သဲလ် ဓမ္မတာ မကော်စ သဲလ် မေသောဖဳ (Mesophyll cells) မနွံ ပ္ဍဲ တၞးဆု ရ။

ကာလ CO2 လုပ် ကၠုင် နူကဵု ပထောင် တၞးဆု (Stomata)၊ [[အေန်ဇာင် ရူဗစ်သကဝ်]] (RuBisCO enzyme) ဝွံ ပံင်ကောံ ကဵု CO2 ကေုာံ ဓါတ် RuBP (မနွံ ကာဗောန် ၅ မ) တုဲ၊ ပြံင်လှာဲ အာ နဒဒှ် ဓါတ် 3-PGA (မနွံ ကာဗောန် ၃ မ) ၜါ မ ရ။ ဓါတ် 3-PGA ဏအ် ဝွံ ဆက် ပြံင်လှာဲ အာ နဒဒှ် သဂြာ ကေုာံ ကစီု (Starch) သွက် တၞံ ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ရ။ ဆဂး အေန်ဇာင် ရူဗစ်သကဝ် ဝွံ နွံကဵု ဍိုန်လျ မွဲ ဂှ်၊ ယဝ်ရ ဒၞာဲ ဂှ် အံက်သဳဂျေန် (O2) ဂၠိုင် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဟွံရပ် CO2 တုဲ အာ ရပ် အံက်သဳဂျေန် စၞး ရ။

== ၄။ သၞောတ် C4 ဇဳဝကမ္မဗေဒ (C4 Pathway Physiology) ==
သၞောတ် C4 ဝွံ ဒှ် သၞောတ် မနွံကဵု ပရေင်ပါ်ခြာ ဒၞာဲ (Spatial separation) သွက်ဂွံ ဝေင်ဒစး ပြသၞာ အေန်ဇာင် ရူဗစ်သကဝ် ရ။ 

1. '''ပ္ဍဲ သဲလ် မေသောဖဳ (Mesophyll cells):''' အေန်ဇာင် PEP carboxylase မဟွံဒးဂၞပ် အံက်သဳဂျေန် ဂှ်၊ ရပ် ကေတ် CO2 တုဲ ပြံင်လှာဲ နဒဒှ် ဓါတ် မာလိတ် (Malate - ကာဗောန် ၄ မ) ရ။
2. '''ပ္ဍဲ သဲလ် ဗန်ဒယ်-ရှဳတ် (Bundle-sheath cells):''' ဓါတ် မာလိတ် ဂှ် ဒးဒုင် ပလံင် စိုပ် အာ သဲလ် လဒေါဝ် ဏအ် ရ။ ပ္ဍဲ ဌာန် ဏအ် CO2 ဒးဒုင် သၠး တိတ် ကၠုင် တုဲ၊ အေန်ဇာင် ရူဗစ်သကဝ် မနွံ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဏအ် ဂှ် ကေတ် CO2 တုဲ ဆက် ကၠောန် လၟေင် ကာလ်ဗေန် ရ။

သၞောတ် ဏအ် ပကဵု ညံင် CO2 ဂွံ ကောံ ဂၠိုင် ပ္ဍဲ သဲလ် ဗန်ဒယ်-ရှဳတ် တုဲ၊ ရူဗစ်သကဝ် ဟွံဒး ဇီုကပိုက် ကု အံက်သဳဂျေန် ရ။

== ၅။ လဒက်ပတန် သဲလ် ကေုာံ ခန္ဓာဗေဒ တၞံ (Cellular Structure and Kranz Anatomy) ==
တၞံ C4 တအ် နွံကဵု လဒက်ပတန် တၞးဆု တၟေင် မကော်စ '''ခန္ဓာဗေဒ ကရန်ဇ်''' (Kranz anatomy - Kranz ဂှ် ဒှ် အရေဝ် ဂျာမနဳ မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဇုက် ပ္ကဴ) ရ။&lt;ref name=&quot;edwards&quot;&gt;{{cite book |last=Edwards |first=G. E. |author2=Walker, D. |title=C3, C4: Mechanisms, and Cellular and Environmental Regulation of Photosynthesis |publisher=University of California Press |year=1983 |pages=150-165}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု တၞးဆု C4 မ္ဂး၊ သၞောတ် ဇြောတ် ဆီ ကေုာံ ဍာ် (Vascular bundle) ဝွံ ဒးဒုင် ဗိုင် လဝ် နကဵု သဲလ် ဗန်ဒယ်-ရှဳတ် (Bundle-sheath cells) ဇၞော်ဇၞော် ရ။ တုဲမ္ဂး မ္ၚး သဲလ် ဂှ် ပၠန် ဒးဒုင် ဗိုင် လဝ် နကဵု သဲလ် မေသောဖဳ (Mesophyll cells) မွဲ ထပ် ပၠန် ရ။ ပရေင်ဖျေဟ် ဒၞာဲ သာ်ဏအ် ဂှ် ပကဵု ညံင် တၞံ ဂွံ ပါ်ခြာ ကမၠောန် သဲလ် ၜါ နကဵု ရုပ်ဝတ္ထု (Physical separation) ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ရ။ သွက် တၞံ C3 မ္ဂး၊ သဲလ် ဗန်ဒယ်-ရှဳတ် ဍောတ် သၟတ် တုဲ ဟွံမဲ ကမၠောန် ပ္ဍဲ ပရေင်ကၠောန်ဗဒှ် စၞ ပုဟ်။

== ၆။ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ကေုာံ အခက်အခုဲ သဘာဝ (Environmental Challenges and Photorespiration) ==
ပြသၞာ ဇၞော်အိုတ် သွက် တၞံ C3 ပ္ဍဲ အခိင် ကတဴ ကေုာံ ကှ် ဂှ် ဒှ် '''[[ပရေင်ယီု လျး]]''' (Photorespiration) ရ။

ကာလ ဥတု ကတဴ၊ တၞံ တအ် သ္ဒး ကၟာတ် ထောအ် ပထောင် တၞး (Stomata) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဍာ် ဇွောဝ် တိတ်။ ဟိုတ်ဂှ်ရ CO2 လုပ် ဟွံမာန် တုဲ O2 ကောံ ဂၠိုင် တိုန် ပ္ဍဲ တၞးဆု ရ။ အခိင် ဏအ် အေန်ဇာင် ရူဗစ်သကဝ် စၞး မရပ် CO2 ဂှ် အာ ရပ် ထောအ် O2 တုဲ လၟေင် ကမၠောန် လီုလာ် အာ ရ။ တၞံ C3 တအ် ဒး ဆောမ်လေင် ဓါတ် ဒြဟတ် ၜိုတ် ၂၅% ဟိုတ်နူ ပရေင်ယီု လျး ဏအ် ရ။ တၞံ C4 တအ် ဂှ် ဖန်ဇန် လဝ် သၞောတ် ပါ်ခြာ တုဲ ပြသၞာ ပရေင်ယီု လျး ဏအ် ဟွံကတဵုဒှ် လးလး ရ။

== ၇။ ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ သၞောတ် C3 ကဵု C4 (Differences between C3 and C4 Systems) ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်တၞဟ်ခြာ အဓိက အကြာ တၞံ C3 ကေုာံ C4
|-
! ကဏ္ဍ တၞဟ်ခြာ
! တၞံ C3 (C3 Plants)
! တၞံ C4 (C4 Plants)
|-
| '''ကပေါတ် ပထမအိုတ်'''
| 3-PGA (ကာဗောန် ၃ မ)
| Oxaloacetate (ကာဗောန် ၄ မ)
|-
| '''အေန်ဇာင် အဓိက (CO2 ရပ်)'''
| RuBisCO
| PEP Carboxylase (ပထမ), RuBisCO (ဒုတိယ)
|-
| '''လဒက်ပတန် Kranz'''
| ဟွံမဲ
| နွံ
|-
| '''ပရေင်ယီု လျး (Photorespiration)'''
| သၠုင် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ရာသဳ ကတဴ
| ဟွံမဲ ဟွံသေင်မ္ဂး အောန် ဗွဲမလောန်
|-
| '''အကာဲအရာ ကိတ်ညဳ အိုတ်'''
| ဂံက်၊ ဍုက်ဍေက်၊ လျး အောန်
| ကတဴ၊ ကှ်၊ လျး သၠုင်
|-
| '''လၟိဟ် ဍာ် မဒးစကာ'''
| စကာ ဍာ် ဂၠိုင်
| သုင်စောဲ ဍာ် စိုပ်တရဴ (Water-use efficiency သၠုင်)
|}

== ၈။ ဂကူ တၞံ အဓိက ကေုာံ ဖဵု ပရေင်တဵုလွဳ (Major Plant Species and Agricultural Impact) ==
တၞံ C3 ကေုာံ C4 ဝွံ နွံကဵု ဖဵုသက်ရောက် မဟွံတုပ် ရေင်သကအ် လတူ ဗွိုက် ပရေင်တဵုလွဳ သြောအ် ဂျာင် အလုံ ဂၠးတိ ရ။

* '''ဂကူ တၞံ C3:''' မပ္တံကဵု သြောအ် (Rice)၊ ဂျာင် (Wheat)၊ ဗၜိုတ် (Cotton)၊ တၞံ ဗိုတ် (Soybean)၊ ကေုာံ တၞံဆု ဇၞော်ဇၞော် သီုဖအိုတ် ရ။ တၞံ တအ် ဏအ်ဝွံ ကဵု သတ် ဂၠိုင် ပ္ဍဲ ရာသဳ ဓမ္မတာ ရ။
* '''ဂကူ တၞံ C4:''' မပ္တံကဵု သြောအ် ကသီု (Maize/Corn)၊ တၜဴ (Sugarcane)၊ သြောအ် ပြံင် (Sorghum) ကေုာံ ချောဲ ဒေသ ကတဴ တအ် ရ။ တၞံ တအ် ဏအ်ဝွံ ဇၞော်မောဝ် ပြဟ် တုဲ မာန် ပတိတ် သတ် ဂၠိုင် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ဒေသ မကတဴ ကေုာံ ဍာ် အောန် ရ။&lt;ref name=&quot;sage&quot;&gt;{{cite book |last=Sage |first=R. F. |author2=Monson, R. K. |title=C4 Plant Biology |publisher=Academic Press |year=1999 |pages=55-70}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ဖဵုသက်ရောက် နူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Impact of Climate Change) ==
ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change) ကေုာံ ပရေင်သၠုင် တိုန် ဓါတ် CO2 ပ္ဍဲ ကျာ ဝွံ ကဵု ဖဵု သက်ရောက် မဟွံတုပ် လတူ သၞောတ် ၜါ ဏအ် ရ။

ယဝ်ရ ဓါတ် CO2 သၠုင် တိုန် မ္ဂး၊ တၞံ C3 တအ် ကလိဂွံ ဖဵုခိုဟ် (CO2 fertilization effect) ဟိုတ်နူ ဍေဟ် လောဲသွာ တိုန် သွက် ရူဗစ်သကဝ် ဂွံ ရပ် CO2 တုဲ ပရေင်ယီု လျး ယှောတ် စှ်ေ အာ ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ ဓါတ်ဂမ္တဴ (Temperature) လေဝ် သၠုင် တိုန် မာန် မ္ဂး၊ ပရေင်ယီု လျး ကလေင် ဇၞော် တိုန် ပၠန် တုဲ တၞံ C3 တအ် ဒး ဆောမ်လေင် ဖဵု ရ။ လပါ် တၞံ C4 ဂှ်၊ ဍေဟ်တအ် ဒစးဒုင် ဓါတ်ဂမ္တဴ ခိုဟ် တုဲ သွက် အနာဂတ် ဂၠးတိ မကတဴ တိုန် မ္ဂး တၞံ C4 တအ် မာန် ဇၞော်မောဝ် ခိုဟ် နူကဵု တၞံ C3 ရောင်။

== ၁၀။ သੁတေသန အနာဂတ် ကေုာံ နည်းပညာ ဇဳဝဗေဒ (Future Research and Biotechnology) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ တၠပညာ သိပ္ပံ ဂမၠိုင် ဂစာန် ဒၟံင် သွက်ဂွံ စကာ [[နည်းပညာ ဇဳဝဗေဒ]] (Biotechnology) သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ သြောအ် ဂျာင် C3 ကဵု ဒှ် အာ လဒက်ပတန် C4 ရ။ 

ပရေင်ကမၠောန် မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် &quot;ပရေင်ကမၠောန် သြောအ် C4&quot; (C4 Rice Project) မနွံ တင်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ စုတ် ဗဳဇ ကေုာံ လဒက်ပတန် C4 ပ္ဍဲကဵု တၞံ သြောအ် ဓမ္မတာ ရ။ ယဝ်ရ ကမၠောန် ဏအ် အံင်ဇၞး မ္ဂး၊ သြောအ် ဝွံ မာန် ပတိတ် သတ် ဂၠိုင် တိုန် ၅၀%၊ စကာ ဍာ် ကဵု ဝါတ် (Fertilizer) အောန် စှ်ေ တုဲ၊ မာန် ရီုဗင် ပရေင်ဂီုကၠီု စၞစ (Food security) သွက် ကောန်မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရောင်။&lt;ref name=&quot;hibberd&quot;&gt;{{cite journal |last=Hibberd |first=J. M. |author2=Sheehy, J. E. |author3=Langdale, J. A. |title=Using C4 photosynthesis to increase the yield of rice—rationale and feasibility |journal=Current Opinion in Plant Biology |volume=11 |issue=2 |pages=228-231 |year=2008}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ပရေင်ကၠောန်ဗဒှ် စၞ နကဵု လျး]] (Photosynthesis)
* [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)
* [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု]] (Climate change)
* [[တၞံ]] (Plant)

{{Navbox
| name = Photosynthesis
| title = ပရေင်ကၠောန်ဗဒှ် စၞ နကဵု လျး (Photosynthesis and Carbon Fixation)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သၞောတ် ဖျေဟ် ကာဗောန်
| list1 =
* [[သၞောတ် C3]] (C3 carbon fixation)
* [[သၞောတ် C4]] (C4 carbon fixation)
* [[သၞောတ် CAM]] (CAM photosynthesis)
| group2 = လၟေင် ကမၠောန် ကေုာံ အေန်ဇာင်
| list2 =
* [[လၟေင် ကာလ်ဗေန်]] (Calvin cycle)
* [[အေန်ဇာင် ရူဗစ်သကဝ်]] (RuBisCO)
* [[ပရေင်ယီု လျး]] (Photorespiration)
* [[PEP Carboxylase]] (English)
| group3 = လဒက်ပတန် သဲလ်
| list3 =
* [[ခန္ဓာဗေဒ ကရန်ဇ်]] (Kranz anatomy)
* [[သဲလ် မေသောဖဳ]] (Mesophyll cell)
* [[သဲလ် ဗန်ဒယ်-ရှဳတ်]] (Bundle-sheath cell)
* [[ကလိုရဝ်ပလာတ်]] (Chloroplast)
}}

[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:ဇဳဝကမ္မဗေဒ တၞံ]]
[[Category:သဘာဝ]]
[[Category:ပရေင်တဵုလွဳ]]</text>
      <sha1>rz0vyyvu82a64rmsk3r20xxja2aoebd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ရိုဟ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11763</id>
    <revision>
      <id>56331</id>
      <timestamp>2026-07-22T04:04:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ရိုဟ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Root'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာလ္ၚတ် [[ရုက္ခဗေဒ]] (Botany) ဒှ် အဝဲ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု ခန္ဓာကိုယ် တၞံ (Plant body) မနွံ ဗွဲသၟဝ် တိ ရ။ ရိုဟ် တအ်ဝွံ ဟွံမဲ ကု တၞး (Lea...&quot;</comment>
      <origin>56331</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21377" sha1="q514nupuj50wapu3vc2ajdqbqlu2xwr" xml:space="preserve">'''ရိုဟ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Root'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာလ္ၚတ် [[ရုက္ခဗေဒ]] (Botany) ဒှ် အဝဲ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု ခန္ဓာကိုယ် တၞံ (Plant body) မနွံ ဗွဲသၟဝ် တိ ရ။ ရိုဟ် တအ်ဝွံ ဟွံမဲ ကု တၞး (Leaves) ကေုာံ ဒဳ (Nodes) တုဲ ဍေဟ်တအ် ဇၞော်မောဝ် စှ်ေ အာ လပါ် သၟဝ် တိ အတိုင် ဒြဟတ် ဓရောတ် တိ (Gravitropism) ရ။ တာလျိုင် အဓိက သွက် ရိုဟ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ပခိုင် လဝ် တၞံ လတူ တိ ညံင် ဟွံဂွံ လောတ် စှ်ေ၊ ပရေင်ဇြောတ် ကေတ် ဍာ် ကေုာံ ဓါတ်စၞ (Nutrients) နူကဵု တိ၊ ကေုာံ ပရေင်တန်သိပ် လဝ် ဓါတ်စၞ သွက် အနာဂတ် ရ။&lt;ref name=&quot;raven&quot;&gt;{{cite book |last=Raven |first=P. H. |author2=Evert, R. F. |author3=Eichhorn, S. E. |title=Biology of Plants |publisher=W. H. Freeman and Company |year=2005 |pages=520-535}}&lt;/ref&gt;

ရိုဟ် ဝွံ ဒှ် သဇိုင် လမျီု သွက် တၞံ သီုဖအိုတ် တုဲ ယဝ်ရ ရိုဟ် လီုလာ် အာ မ္ဂး တၞံ ဂှ် မလေပ် ချိုတ် အာ မာန် ရ။ ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ တၠပညာ ရုက္ခဗေဒ တအ် လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဒက်ပတန် ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင် ရိုဟ် တအ် နကဵု နည်းပညာ တၟိ တုဲ ဍေဟ်တအ် ဂွံ ဆဵု ကေတ် ဒဒှ်ရ ရိုဟ် ဝွံ နွံကဵု ပရေင်ဆက်ဆံ ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ကု ပွဳပွူ သဘာဝ ကေုာံ ဂကောံ သဲလ် အဏုဇဳဝ (Microorganisms) ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ သၟဝ် တိ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ရိုဟ် နကဵု လညာတ် ရုက္ခဗေဒ၊ ခန္ဓာဗေဒ၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ်၊ ကေုာံ ဖဵုသဘာဝ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Primary and secondary roots.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး သၞောတ် ရိုဟ် အဓိက မတွဟ်ဂး ရိုဟ်တိုင် (Primary root) ကေုာံ ရိုဟ်ကၞာင် (Secondary roots) ပ္ဍဲ တၞံ မွဲ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
နကဵု လညာတ် [[ရုက္ခဗေဒ]] (Botany) မ္ဂး၊ &quot;ရိုဟ်&quot; ဂှ် ဒှ် အဝဲ တၞံ မလေပ် ဇၞော်မောဝ် သၟဝ် တိ တုဲ ဍေဟ် တၞဟ်ခြာ နူကဵု တမ် (Stem) ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဟွံပတိတ် တၞး ကေုာံ ပ္ကဴ ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ရိုဟ် ဂှ် ဟွံမဲ ကု ဓါတ် ကလာတ်ရဝ်ဖဳ (Chlorophyll) မဒှ် ဓါတ် အသာ် သၚေက် သွက်ဂွံ ကၠောန် ဓါတ်လလဵု လျးတ္ၚဲ (Photosynthesis) ရ။

ရိုဟ် ပထမအိုတ် မတိတ် ကၠုင် နူကဵု မ (Seed) ဂှ် ကော်စ ရိုဟ် တမ်မူလ (Radicle) ရ။ နူကဵု ရိုဟ် တမ်မူလ ဏအ် ဂှ် ဆက် ဇၞော်မောဝ် တိတ် အာ ဒှ် ရိုဟ် တိုင် (Taproot) ဟွံသေင်မ္ဂး ရိုဟ် သော် (Fibrous roots) အတိုင် ဂကူ တၞံ နာနာ သာ် ရ။

== ၂။ လဒက်ပတန် ကေုာံ ခန္ဓာဗေဒ (Anatomy and Morphology) ==
လဒက်ပတန် ခန္ဓာဗေဒ (Anatomy) ပ္ဍဲ ရိုဟ် မွဲ ဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ အဓိက ဂမၠိုင် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -

* '''ခၟော် ရိုဟ် (Root Cap):''' ဒှ် ဒၞာဲ ကၞောတ် အိုတ် မစဵုဒၞာ လဝ် သဲလ် အနု (Meristem) ညံင် ဟွံဂွံ လီုလာ် ကာလ ရိုဟ် ဓရိုဟ် တိတ် အာ ပ္ဍဲ တိ။
* '''ဒၞာဲ ဇၞော်မောဝ် (Apical Meristem):''' ဒှ် ဒၞာဲ မပတိတ် သဲလ် တၟိ ဗွဲမပြဟ် သွက်ဂွံ ဇၞော် ပၠိင် ပတိတ် ဇမၠိင် ရိုဟ်။
* '''စၞာံ မ္ၚး (Epidermis):''' ဒှ် လေယျာ သဲလ် မ္ၚး အိုတ် တုဲ ဍေဟ် ပတိတ် တၞုင် သော် ရိုဟ် ဍောတ်ဍောတ် (Root hairs) သွက်ဂွံ ဇြောတ် ဍာ် ကေုာံ ဓါတ်စၞ နူ တိ။
* '''ကော်တေက် (Cortex):''' ဒှ် လေယျာ လဒေါဝ် မနွံကဵု သဲလ် ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ တန်သိပ် စၞ ကေုာံ ပလံင် ဍာ် စိုပ် အာ လပါ် အပ္ဍဲ။
* '''သၞောတ် ပလံင် (Vascular Cylinder / Stele):''' ဒှ် ဒၞာဲ ဗဟဵု အိုတ် မနွံကဵု သၞောတ် ''ဇိုင်လာမ်'' (Xylem - ပလံင် ဍာ် လပါ် လတူ) ကေုာံ ''ဖလဝ်အေမ်'' (Phloem - ပလံင် ဓါတ်စၞ နူ တၞး စှ်ေ ကၠုင် ရိုဟ်)။&lt;ref name=&quot;esau&quot;&gt;{{cite book |last=Esau |first=K. |title=Plant Anatomy |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=1965 |pages=480-495}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ကမၠောန် ကေုာံ တာလျိုင် အဓိက (Primary Functions and Roles) ==
ရိုဟ် ဝွံ နွံကဵု တာလျိုင် ဇဳဝဗေဒ (Biological roles) အဓိက ပိ သာ် မတွဟ်ဂး -

# '''ပရေင်ပခိုင် (Anchorage):''' ရိုဟ် တအ် ဓရိုဟ် လုပ် အာ ပ္ဍဲ တိ ဗွဲမဇြိုဟ်နက် တုဲ ပခိုင် လဝ် တၞံ ညံင် ဟွံဂွံ လောတ် စှ်ေ ကာလ ဒး လဗိုတ် ကျာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဍာ် ဇၞော်။
# '''ပရေင်ဇြောတ် (Absorption):''' နကဵု သော် ရိုဟ် ဍောတ်ဍောတ် တအ် ဂှ်၊ ရိုဟ် ဇြောတ် ကေတ် ဍာ် ကေုာံ ဓါတ် ဗရိုတ် (Minerals) မပ္တံကဵု ဓါတ် နိုက်ထရဝ်ဂျေန် (Nitrogen)၊ ဖဝ်သဖရပ် (Phosphorus)၊ ကေုာံ ပဝ်တေတ်သဳယောမ် (Potassium) တအ် နူကဵု တိ သွက်ဂွံ ပလံင် စိုပ် အာ လတူ တၞး။
# '''ပရေင်တန်သိပ် (Storage):''' ရိုဟ် လ္ၚဵု တအ် ဂှ် ပြံင်လှာဲ ဗီုပြင် တုဲ တန်သိပ် လဝ် ဓါတ် ကစီ (Carbohydrates / Starch) သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲ အခိင် ကညင် မဟွံမဲ ကု ဍာ် ရ။

== ၄။ ဂကူ ရိုဟ် နာနာ သာ် (Types of Roots) ==
ပ္ဍဲကဵု လွပ် ရုက္ခဗေဒ၊ ရိုဟ် တအ် ဂှ် ပါ် လဝ် နကဵု ဂကူ အဓိက ၜါ သာ် အတိုင် ဂကူ တၞံ မတွဟ်ဂး -

* '''သၞောတ် ရိုဟ်တိုင် (Taproot System):''' ရိုဟ် ဏအ် ဂှ် နွံကဵု ရိုဟ် အဓိက မွဲ မဇၞော် ကေုာံ ဇြိုဟ် အိုတ် မစှ်ေ အာ တပ်တပ် လပါ် သၟဝ် တိ တုဲ နွံကဵု ရိုဟ် ကၞာင် (Lateral roots) ဍောတ်ဍောတ် မတိတ် ကၠုင် နူ လပါ် ပလိုတ် လပါ် ဗမံက် ရ။ ဂကူ ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဆဵု ဂွံ ပ္ဍဲ တၞံ မနွံ မၜါ (Dicotyledons) မပ္တံကဵု တၞံ ဗြာတ်၊ တၞံ သတ်ကြုက် ကေုာံ လက္ခိုက် တအ် ရ။
* '''သၞောတ် ရိုဟ်သော် / ရိုဟ်ဇုက် (Fibrous Root System):''' ရိုဟ် ဏအ် ဂှ် ဟွံမဲ ကု ရိုဟ် အဓိက မွဲ တုဲ၊ ရိုဟ် ဍောတ်ဍောတ် တအ် တိတ် ကၠုင် နူကဵု တမ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ တုပ်တုပ် အတိုင် ဗီုပြင် သော် မွဲ ထုဲ ရ။ ရိုဟ် ဏအ် ဂှ် ဟွံဇြိုဟ် ဆဂး ဍေဟ် ပြးဇး အာ လပါ် အနာံ တိ ရ။ ဗွဲမဂၠိုင် ဆဵု ဂွံ ပ္ဍဲ တၞံ မနွံ မမွဲ (Monocotyledons) မပ္တံကဵု တၞံ သြောအ်၊ ချောဲ ကေုာံ တၞံ ဗြဴ တအ် ရ။

== ၅။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ဇဳဝကမ္မဗေဒ (Growth and Physiology) ==
ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ရိုဟ် ဝွံ နွံ ၜါ သၞောတ် ဂှ် - ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပထမ (Primary growth - မပကဵု ညံင် ဂွံ ဂၠိင် တိတ် အာ) ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဒုတိယ (Secondary growth - မပကဵု ညံင် ဂွံ ဇၞော် တိုန် ကေုာံ နွံကဵု ဆု) ရ။ 

ဇဳဝကမ္မဗေဒ (Physiology) မဆက်စပ် ကု ပရေင်ချဳဓရာင် ရိုဟ် ဝွံ နွံကဵု လဟဵု သဘာဝ ၜါ အဓိက ရ -
* '''ဂရေဗဳထရဝ်ပဳဇြေမ် (Gravitropism):''' ဒှ် ပရေင်ချဳဓရာင် ရိုဟ် မစှ်ေ အာ လပါ် သၟဝ် အတိုင် ဒြဟတ် ဓရောတ် တိ လၟိုန် ရ။ ယဝ်ရ တၞံ ဂှ် လောတ် အာ ကီုလေဝ်၊ ကၞောတ် ရိုဟ် ဂှ် မလေပ် ကလေင် ဂတး စှ်ေ လပါ် သၟဝ် ပၠန် ရ။
* '''ဟာင်ဒရဝ်ထရဝ်ပဳဇြေမ် (Hydrotropism):''' ဒှ် ပရေင်ချဳဓရာင် မဂၠာဲ တိတ် အာ လပါ် ဒၞာဲ မနွံကဵု ဍာ် ရ။ ရိုဟ် တအ် နွံ အစောံသတ္တိ မတီ ဒၞာဲ ဍာ် နွံ တုဲ ဇၞော်မောဝ် အာ လပါ် ဂှ် သွက်ဂွံ ဇြောတ် ကေတ် ဍာ် ရ။&lt;ref name=&quot;taiz&quot;&gt;{{cite book |last=Taiz |first=L. |author2=Zeiger, E. |title=Plant Physiology |publisher=Sinauer Associates |year=2010 |pages=250-265}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ရိုဟ် မပြံင်လှာဲ ဗီုပြင်ဂမၠိုင် (Modified Roots) ==
သွက်ဂွံ ဂျိုင် တန်တဴ ပ္ဍဲ ပွဳပွူ သဘာဝ မတၞဟ်ခြာ ဂှ်၊ ရိုဟ် လ္ၚဵု တအ် မလေပ် ပြံင်လှာဲ ဗီုပြင် (Modification) အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ ရိုဟ် မပြံင်လှာဲ ဗီုပြင်ဂမၠိုင်
|-
! ဂကူ ပြံင်လှာဲ 
! လွပ် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်
! ဥပမာ တၞံ
|-
| '''ရိုဟ် သမ္တီစၞ (Storage Roots)'''
| ရိုဟ် ဇၞော် မတန်သိပ် လဝ် ဓါတ် ကစီ သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲ အခိင် ဝါတ်ဂါတ်။
| မုန်လာဥ (Carrot)၊ ဝဥ (Sweet potato)။
|-
| '''ရိုဟ် ကျာ (Aerial Roots)'''
| ရိုဟ် မတိတ် ကၠုင် နူကဵု ကၞာင် လတူ ကျာ သွက်ဂွံ ဇြောတ် ဍာ် နူ ကျာ။
| တၞံ သြံက် (Orchid)။
|-
| '''ရိုဟ် ဒုင် (Prop Roots)'''
| ရိုဟ် မစှ်ေ ကၠုင် နူကဵု ကၞာင် ဇၞော်ဇၞော် တုဲ တိုန် ဓရိုဟ် တိ သွက်ဂွံ ဒုင် လဝ် လျိုင် တၞံ။
| တၞံ ဇြဲ (Banyan tree)။
|-
| '''ရိုဟ် ယီု (Pneumatophores)'''
| ရိုဟ် မတိုန် ကၠုင် လပါ် လတူ တိ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဍာ် လိုင် သွက်ဂွံ ဇြောတ် ဓါတ် အံက်သဳဂျေန်။
| တၞံ ကဏှာ (Mangroves)။
|}

== ၇။ ပရေင်ဆက်ဆံ ကု ပွဳပွူ သဘာဝ (Ecological Interactions) ==
ရိုဟ် တအ် ဝွံ ဟွံဂျိုင် တန်တဴ သက်သက် ပ္ဍဲ တိ ပုဟ်၊ ဍေဟ်တအ် နွံကဵု ပရေင်ဆက်ဆံ ကု ဂကောံ သဲလ် တၞဟ် တအ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ရ။

* '''မိုက္ကဝ်ရိုက်ဇြာ (Mycorrhizae):''' ဒှ် ပရေင်ပံင်ကောံ အကြာ ရိုဟ် ကေုာံ တၞံ မှိုအ် (Fungi) ရ။ မှိုအ် တအ် ရီု ဇြောတ် ဓါတ် ဖဝ်သဖရပ် နူ တိ ကဵု တၞံ၊ တုဲ တၞံ တအ် ကလေင် ကဵု ဓါတ် ကစီ သွက် မှိုအ် ဂှ် ရ။ ပရေင်ဏအ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ တၞံ သဘာဝ ၜိုတ် ၉၀ တၟအ်ကၠံ ရ။
* '''ဖုင် ရိုဟ် (Root Nodules):''' ဒှ် ပရေင်ပံင်ကောံ အကြာ ရိုဟ် ကေုာံ စၟ ဗက်တဳရဳယျာ (Rhizobia) မကတဵုဒှ် ဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဂကူ တၞံ ဗၜိုတ် (Legumes) ရ။ ဗက်တဳရဳယျာ တအ် ဇြောတ် ကေတ် ဓါတ် နိုက်ထရဝ်ဂျေန် နူ ကျာ တုဲ ပြံင်လှာဲ ကဵု ဒှ် ဓါတ် မတၞံ စကာ ဂွံ (Nitrogen fixation) ရ။&lt;ref name=&quot;fitter&quot;&gt;{{cite book |last=Fitter |first=A. H. |title=Environmental Physiology of Plants |publisher=Academic Press |year=2002 |pages=150-165}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ ဖဵုသဘာဝ ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ တိ (Ecological Importance and Soil Conservation) ==
ရိုဟ် ဝွံ နွံကဵု တာလျိုင် ဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ မင်မဲ ပွဳပွူ သဘာဝ ကေုာံ ဂၠးတိ ရ။ ရိုဟ် တအ် ဓရိုဟ် ပခိုင် လဝ် တိ ညံင် ဟွံဂွံ လာ် စှ်ေ (Soil erosion) အခိင် ကာလ ဗြဲ ဂူ ဟွံသေင်မ္ဂး ဍာ် ဒဳ ရ။ ယဝ်ရ ဂြိုပ် လီုလာ် အာ တုဲ ရိုဟ် ဟွံမဲ မ္ဂး၊ တိ သဘာဝ တအ် မလေပ် လာ် ဇွောဝ် အာ သီုဖအိုတ် မာန် ရ။

တုဲပၠန်၊ အခိင် ကာလ ရိုဟ် တြေံ တအ် ချိုတ် အာ တုဲ အုဲ စှ်ေ အာ ပ္ဍဲ တိ မ္ဂး၊ ဍေဟ်တအ် ပြံင်လှာဲ အာ ဒှ် ဓါတ် သြဂဲနစ် (Organic matter) မပကဵု ညံင် တိ ဂွံ ကလေင် ခိုဟ် တိုန် သွက် တၞံ တၟိ တအ် ရ။

== ၉။ လွပ် သွက် ကောန်မၞိဟ် (Human Uses) ==
ကောန်မၞိဟ် တအ် စကာ ဂုဏ်ဖဵု နူကဵု ရိုဟ် တအ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဂျိုင်လမျီု လၟိုန် တ္ၚဲ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

* '''စၞစ (Food):''' ရိုဟ် သမ္တီစၞ တအ် မပ္တံကဵု ဝဥ (Sweet potato)၊ ခါမု (Cassava)၊ မုန်လာဥ (Carrot) တအ် ဝွံ ဒှ် စၞ အဓိက သွက် ကောန်မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ မွဲ ရ။
* '''ဂဥုဲ (Medicine):''' ရိုဟ် တၞံ ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် နွံကဵု ဓါတ် ဂဥုဲ မပ္တံကဵု ရိုဟ် ဂျေန်သေင် (Ginseng)၊ ကေုာံ ရိုဟ် လိက္ကဝ်ရိုက် (Licorice) တအ် မစကာ ပ္ဍဲ ဂဥုဲ သဘာဝ ရ။
* '''ပရေင်တဵုလွဳ (Agriculture):''' ပရေင်တဵု တၞံ ဗၜိုတ် ညံင် ဖုင် ရိုဟ် ဍေဟ်တအ် ဂွံ ကလေင် ကဵု ဓါတ် ဝဲ (Fertilizer) ကု တိ။&lt;ref name=&quot;gregory&quot;&gt;{{cite book |last=Gregory |first=P. J. |title=Plant Roots: Growth, Activity and Interaction with Soils |publisher=Blackwell Publishing |year=2006 |pages=10-25}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ ဝင် လ္ၚတ် ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ အနာဂတ် သုတေသန (History of Botanical Study and Future Research) ==
ပရေင်လ္ၚတ် ပရူ ရိုဟ် ဝွံ စတင် ကၠုင် လဝ် နူကဵု ခေတ် ကၠာ အိုတ် သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲ ပရေင်တဵုလွဳ ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ တၠပညာ တအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ရိုဟ် လတူ အဆံင် ဂဳဇီုဗေဒ (Genetic level) သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် တၞံ မမာန် ဒစးဒုင် ယဲ ကေုာံ အကာဲအရာ ကညင် ဍာ် ဝါတ်ဂါတ် (Drought resistance) မာန် ရ။

ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate change) ကတဵုဒှ် ဒၟံင် ဂှ်ရ၊ သုတေသန ခေတ်တၟိ တအ် အာရီုစွံ လတူ ဗီုလဵု ဂွံ ဖန် ညံင် ရိုဟ် တၞံ သြောအ် တအ် ဂွံ ဇြိုဟ် တုဲ ဇြောတ် ကေတ် ဍာ် ပ္ဍဲ အခိင် ကညင် ညံင် ကောန်မၞိဟ် တအ် ဟွံဂွံ ဍန် စၞစ (Food security) ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[တၞး]] (Leaf)
* [[တမ်]] (Stem)
* [[ရုက္ခဗေဒ]] (Botany)
* [[ဓါတ်လလဵုလျးတ္ၚဲ]] (Photosynthesis)

{{Navbox
| name = Botany
| title = [[ရုက္ခဗေဒ]] ကေုာံ အဝဲ တၞံ (Botany and Plant Anatomy)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = အဝဲ အဓိက (Primary Organs)
| list1 =
* [[ရိုဟ်]] (Root)
* [[တမ်]] (Stem)
* [[တၞး]] (Leaf)
* [[ပ္ကဴ]] (Flower)
* [[သတ်]] (Fruit)
* [[မ]] (Seed)
| group2 = ခန္ဓာဗေဒ (Plant Anatomy)
| list2 =
* [[သဲလ် တၞံ]] (Plant cell)
* [[ဇိုင်လာမ်]] (Xylem)
* [[ဖလဝ်အေမ်]] (Phloem)
* [[မိုက္ကဝ်ရိုက်ဇြာ]] (Mycorrhiza)
| group3 = ဇဳဝကမ္မဗေဒ (Physiology)
| list3 =
* [[ဓါတ်လလဵုလျးတ္ၚဲ]] (Photosynthesis)
* [[ပရေင်ဇြောတ် ဍာ်]] (Water absorption)
* [[ဒြဟတ် ဓရောတ် တိ]] (Gravitropism)
}}

[[Category:ရုက္ခဗေဒ]]
[[Category:ခန္ဓာဗေဒ တၞံ]]
[[Category:ရိုဟ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]</text>
      <sha1>q514nupuj50wapu3vc2ajdqbqlu2xwr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တၞး</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11764</id>
    <revision>
      <id>56332</id>
      <timestamp>2026-07-22T05:16:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''တၞး''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''တၞးဆု''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Leaf'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အင်္ဂါ ကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ မနွံ ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပတန် တၞံ မနွံကဵု သၞောတ် ပလံင် ဍာ် (Vascular plant) ရ။ တၞး ဝွံ ဒှ်...&quot;</comment>
      <origin>56332</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21707" sha1="okievl50ab39rv6fwvauau9w7e67x35" xml:space="preserve">'''တၞး''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''တၞးဆု''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Leaf'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အင်္ဂါ ကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ မနွံ ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပတန် တၞံ မနွံကဵု သၞောတ် ပလံင် ဍာ် (Vascular plant) ရ။ တၞး ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ အဓိက သွက်ဂွံ ကၠောန်ဗဒှ် ပရေင်ဖန်ဗဒှ် စၞ နကဵု လျးတ္ၚဲ (Photosynthesis) ကေုာံ ပရေင်တိတ် ဍာ် (Transpiration) ပ္ဍဲ တၞံ တအ် ရ။ ဗွဲမဂၠိုင် တၞး တအ်ဂှ် နွံကဵု ဗီုပြင် ဓလး (Flat) တုဲ တိုန် ဒၟံင် ပ္ဍဲ လတူ တၞုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ၝောအ် တၞံ ရ။&lt;ref name=&quot;esau&quot;&gt;{{cite book |last=Esau |first=K. |title=Anatomy of Seed Plants |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=1977 |pages=321-330}}&lt;/ref&gt;

တၞး တအ်ဝွံ ပြံင်လှာဲ ကၠုင် လဝ် ဗီုပြင် နာနာ သာ် သွက်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု ပွဳပွူသဘာဝ မပ္တံကဵု ဓါတ်ဂမ္တဴ၊ လျးတ္ၚဲ၊ ကေုာံ အကာဲအရာ ဍာ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ တၞး နကဵု လညာတ် ရုက္ခဗေဒ (Botany) မပ္တံကဵု ခန္ဓာဗေဒ၊ မဝ်ဖဝ်လဝ်ဂျဳ၊ ဇဳဝကမ္မဗေဒ၊ ကေုာံ ဖဵု လတူ ပွဳပွူသဘာဝ ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Leaf_anatomy.svg|thumb|right|350px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး လဒက်ပတန် ခန္ဓာဗေဒ အပ္ဍဲ တၞး မွဲ ကေုာံ ကလာပ်ရုပ် သၞောတ် ပလံင် (Vascular tissue) ကေုာံ သတဝ်မာတာ (Stomata)။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ရုက္ခဗေဒ မ္ဂး၊ တၞး ဝွံ ဒှ် ကိရိယာ အဓိက မတိုန် တိတ် ကၠုင် နူကဵု တမ် ၝောအ် (Stem) မနွံ လတူ တိ ရ။ တၞး ဗွဲမဂၠိုင် နွံ အသာ် သၚေက် ဟိုတ်နူကဵု ဍေဟ်တအ် နွံကဵု ဓါတ် '''ကလဝ်ရဝ်ဖဳလ်''' (Chlorophyll) မဒှ် ဓါတ် အဓိက သွက်ဂွံ ဇြောတ် ကေတ် ဒြဟတ် လျးတ္ၚဲ ရ။

တင်ရန်တၟအ် အဓိက အိုတ် သွက် တၞး မွဲ ဂှ် ဒှ် ပရေင်ကၠောန် စၞ (Photosynthesis) မဒှ် ကမၠောန် ပြံင်လှာဲ လျးတ္ၚဲ၊ ဓါတ် ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက် (Carbon dioxide)၊ ကေုာံ ဍာ် ညံင် ဂွံ ဒှ် သဂြာ (Sugars/Glucose) သွက် တၞံ ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ရ။ ပါဲနူ ဂှ် တၞး ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင်ယီု (Respiration) ကေုာံ ပရေင်ထိင်ဒဝ် ဓါတ်ဂမ္တဴ တၞံ ကီု ရ။

== ၂။ လဒက်ပတန် ခန္ဓာဗေဒ အပ္ဍဲ (Internal Anatomy) ==
လဒက်ပတန် အပ္ဍဲ တၞး ဝွံ ဍိုက်ပေင် ဒၟံင် နကဵု သၞောတ် ကလာပ်ရုပ် မဖန်ဇန် လဝ် သွက် ပရေင်ကၠောန် စၞ ကေုာံ ပရေင်ထိင် ဍာ် ရ။&lt;ref name=&quot;raven&quot;&gt;{{cite book |last=Raven |first=P. H. |author2=Evert, R. F. |author3=Eichhorn, S. E. |title=Biology of Plants |publisher=W. H. Freeman |year=2005 |pages=415-425}}&lt;/ref&gt;

* '''အဳပဳဒါမစ် (Epidermis):''' ဒှ် လေယျာ စၞာံ လပါ် မ္ၚး အိုတ် ပ္ဍဲ လပါ် လတူ ကေုာံ လပါ် သၟဝ် တၞး ရ။ လေယျာ ဏအ်ဝွံ နွံကဵု ဓါတ် ဖယံက် မကော်စ &quot;ကျူတဳကယ်&quot; (Cuticle) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညံင် ဍာ် ဟွံဂွံ ဇွောဝ် တိတ် အာ ပြဟ်ပြဟ် ရ။
* '''သတဝ်မာတာ (Stomata):''' ဒှ် ပထောင် ဍောတ်တ် ဗွဲမဂၠိုင် မနွံ ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ် တၞး ရ။ ဍေဟ်တအ် ပံက် ကေုာံ ကၟာတ် သွက်ဂွံ ပၠောပ် ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက် ကေုာံ ပတိတ် အံက်သဳဂျေန် (Oxygen) ကဵု ဍာ် ရ။
* '''မဳသဝ်ဖဳလ် (Mesophyll):''' ဒှ် ဒၞာဲ အဒေါဝ် တၞး တုဲ ပါ်လဝ် ၜါ လေယျာ -
** ''Palisade mesophyll'': နွံ လပါ် လတူ၊ ဒက်ပတန် လဝ် ကြပ်ကြပ် တုဲ နွံ ကလဝ်ရဝ်ပလာသ် (Chloroplast) ဂၠိုင်အိုတ် သွက်ဂွံ တွက် လျးတ္ၚဲ။
** ''Spongy mesophyll'': နွံ လပါ် သၟဝ်၊ နွံကဵု လဟိုင် ကျာ ဂၠိုင် သွက် လၟေင် ဓါတ်ကျာ ဂွံ ချဳဓရာင်။
* '''သၞောတ် ပလံင် (Vascular bundle / Veins):''' ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု -
** ''Xylem'' (ဇိုင်လာမ်): ပလံင် ဍာ် ကေုာံ ဓါတ်တိ နူ ရိုဟ် စိုပ် တၞး။
** ''Phloem'' (ဖလဝ်အေမ်): ပလံင် စၞ သဂြာ နူ တၞး စိုပ် သၞာ် တၞံ တၞဟ်။

== ၃။ မဝ်ဖဝ်လဝ်ဂျဳ ကေုာံ ဗီုပြင် မ္ၚး (Morphology and External Shape) ==
တၞး မွဲဝွံ ဗွဲဓမ္မတာ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု အင်္ဂါ အဓိက ပိ သာ် -
# '''လာမဳနာ ဟွံသေင်မ္ဂး ခန္ဓာ တၞး (Lamina/Blade):''' ဒှ် ဒၞာဲ ဓလး ဇၞော် အိုတ် မကၠောန် ပရေင်ဖန်ဗဒှ် စၞ။
# '''ပဝ်တဳအဝ် / ၝောအ် တၞး (Petiole):''' ဒှ် တဝ် မဆက် အကြာ ခန္ဓာ တၞး ကဵု ၝောအ် တၞံ။
# '''သတဳပူလ် (Stipules):''' ဒှ် တၞး ဍောတ်ဍောတ် ၜါ မတိုန် ပ္ဍဲ သၟဝ် တဝ် တၞး (တၞံ လ္ၚဵု ဟွံမဲ)။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ တၞး အတိုင် ဗီုပြင်
|-
! ဂကူ တၞး (Leaf Type)
! ပွံက် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်
! ဥပမာ တၞံ
|-
| '''တၞး အတိုင် (Simple leaf)'''
| ခန္ဓာ တၞး ဂှ် ဒှ် မွဲ ဓလး ဓဝ်၊ ဟွံပါ် ဒကုတ်။
| တၞံ ဗပိုန်၊ တၞံ သတ်ဗြဴ၊ တၞံ မင်ဂုတ်။
|-
| '''တၞး ကဝါင် (Compound leaf)'''
| ခန္ဓာ တၞး ဂှ် ပါ်တိတ် ဒှ် အာ တၞး ဍောတ်ဍောတ် ဂမၠိုင် (Leaflets)။
| တၞံ မအူ၊ တၞံ ကဝ်ပဳ၊ တၞံ မန်လာ်။
|-
| '''တၞး တၞုင် (Needle-like)'''
| တၞး ဂှ် ကေက် တုဲ တုပ် ညံင် တၞုင် တၞ။
| တၞံ ထင်းရှူး (Pine)။
|}

== ၄။ ဇဳဝကမ္မဗေဒ ကေုာံ ပရေင်ဖန်ဗဒှ် စၞ (Physiological Functions) ==
ကမၠောန် အဓိက အိုတ် သွက် တၞး ဂှ် ဒှ် '''ပရေင်ဖန်ဗဒှ် စၞ နကဵု လျးတ္ၚဲ (Photosynthesis)''' ရ။&lt;ref name=&quot;taiz&quot;&gt;{{cite book |last=Taiz |first=L. |author2=Zeiger, E. |title=Plant Physiology |publisher=Sinauer Associates |year=2010 |pages=150-165}}&lt;/ref&gt;

နကဵု ဥပမာ သဳအိုရဳ ဓါတုဗေဒ မ္ဂး -
&lt;pre&gt;
6 CO2 (ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက်) + 6 H2O (ဍာ်) + လျးတ္ၚဲ → C6H12O6 (သဂြာ Glucose) + 6 O2 (အံက်သဳဂျေန်)
&lt;/pre&gt;

ပါဲနူ ဂှ်၊ တၞး ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင် '''တိတ် ဍာ် (Transpiration)''' ရ။ ဍာ် မဇြောတ် ကေတ် နူ ရိုဟ် တအ် ဂှ် ပလံင် တိုန် စိုပ် တၞး တုဲ ဒှ် အာ အခိုး ဍာ် ကေုာံ တိတ် အာ ပ္ဍဲ လဟိုင် သတဝ်မာတာ ရ။ ပရေင်ဏအ် ပကဵု ညံင် တၞံ ဂွံ ဂံက် ကေုာံ သၠုင် ပတိုန် ဒြဟတ် ဇြောတ် ဍာ် နူ တိ ရ။

== ၅။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ တၞး သွက်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု သဘာဝ (Evolutionary Adaptations) ==
ဟိုတ်နူ ပွဳပွူသဘာဝ တၞဟ်ခြာ ဂှ်ရ၊ တၞး ပ္ဍဲ တၞံ လ္ၚဵု တအ် ဂှ် ပြံင်လှာဲ ဗီုပြင် သွက်ဂွံ ဂျိုင် လမျီု မာန် ရ -
* '''ဇလ (Spines):''' တၞံ ပ္ဍဲ ကန္တာရ (ဥပမာ - တၞံ လေဝ်စင် Cactus) တအ် ပြံင်လှာဲ တၞး ညံင် ဂွံ ဒှ် ဇလ သွက်ဂွံ ဖအောန် ပရေင်ဍာ်တိတ် ကေုာံ စဵုဒၞာ သတ္တဝါ မစ တၞံ။
* '''တၞး စၟ (Carnivorous leaves):''' တၞံ လ္ၚဵု မပ္တံကဵု ဓဂိုဟ်စၟ (Pitcher plant) ဟွံသေင်မ္ဂး ဗဳနတ် သဖလာင် (Venus flytrap) တအ် ပြံင်လှာဲ တၞး ဍေဟ်တအ် ညံင် ဂွံ ရပ် စ စၟစၟောန် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ဓါတ် နိုက်ထရဝ်ဂျေန် နူ တိ မဟွံမဲ ဓါတ်။
* '''တၞး ထိုင် ဍာ် (Succulent leaves):''' တၞံ မပ္တံကဵု အာလဝ်ဗေရာ (Aloe vera) တအ် နွံ တၞး တောမ်တောမ် သွက်ဂွံ တန်သိပ် ဍာ် အခိင် ကညင်။
* '''တၞး ဗကေပ် (Tendrils):''' တၞံ ဇုက် လ္ၚဵု တအ် ပြံင် တၞး ဒှ် လေဝ်ဗကေပ် သွက်ဂွံ ဂေတ် ကွာ် တိုန် တၞံ တၞဟ်။

== ၆။ ဗီုပြင် သၞောတ် တၞး ပ္ဍဲ ၝောအ် (Phyllotaxis and Arrangement) ==
'''ဖဳလဝ်ထက်သစ်''' (Phyllotaxis) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်လ္ၚတ် ဗီုပြင် မဖျေဟ် လၟေင် တၞး လတူ ၝောအ် တၞံ ရ။&lt;ref name=&quot;gifford&quot;&gt;{{cite book |last=Gifford |first=E. M. |author2=Foster, A. S. |title=Morphology and Evolution of Vascular Plants |publisher=W. H. Freeman |year=1989 |pages=250-255}}&lt;/ref&gt; သၞောတ် ဏအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ ကဵု တၞး ဇၟာပ်ဇၟာပ် တၞး ကလိဂွံ လျးတ္ၚဲ ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် တုဲ ညံင် ဟွံဂွံ ဂြောပ် ဒၞာ ရေင်သကအ် ရ။

ဗီုပြင် အဓိက ပိ သာ် ဂှ် -
# '''သၞောတ် ရေင် (Alternate):''' ဇၟာပ်ဇၟာပ် က္ဍိုပ် (Node) မွဲ ဂှ် နွံ ဆ တၞး မွဲ ဓဝ်။
# '''သၞောတ် တပ် (Opposite):''' ဇၟာပ်ဇၟာပ် က္ဍိုပ် မွဲ ဂှ် နွံ တၞး ၜါ ဓဝ် မတိုန် ဂၠံင် ဒစး ရေင်သကအ်။
# '''သၞောတ် ဂေတ် (Whorled):''' ပ္ဍဲ က္ဍိုပ် မွဲ ဂှ် နွံ တၞး ပိ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင် နူ ဂှ် မတိုန် ဂေတ် ဒၟံင် ရ။

== ၇။ ပရေင်ကတဵုဒှ် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (Development and Growth) ==
တၞး ဝွံ စတင် ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ကလာပ်ရုပ် ဍောတ်ဍောတ် ပ္ဍဲ တၞုင် ၝောအ် တၞံ မကော်စ '''Shoot apical meristem''' ရ။ ကလာပ်ရုပ် တအ်ဏအ် ဇၞော် တိုန် တုဲ ဒက်ပတန် အာ နဒဒှ် &quot;Leaf primordia&quot; (တမ် တၞး) ရ။&lt;ref name=&quot;cutter&quot;&gt;{{cite book |last=Cutter |first=E. G. |title=Plant Anatomy: Experiment and Interpretation |publisher=Edward Arnold |year=1978 |pages=100-112}}&lt;/ref&gt;

ပရေင်ဇၞော်မောဝ် တၞး ဂှ် သ္ဂုတ်သွာတ် လဝ် နကဵု ဗဳဇ (Genetics) ကေုာံ ဓါတ် ဟဝ်မုန်း ပ္ဍဲ တၞံ မပ္တံကဵု &quot;အံက်သေန်&quot; (Auxin) ရ။ တၞး ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ် ဇၞော် တိုန် စဵုကဵု စိုပ် ဇမၞော် မချိုတ်ပၠိုတ် မွဲ တုဲ မလေပ် ဒေါအ် အာ (Determinate growth)၊ အရာ ဏအ် တၞဟ်ခြာ နူကဵု ရိုဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ၝောအ် မဇၞော် ဒၟံင် လၟိုန် ရ။

== ၈။ ပရေင်ပြဟ် စှ်ေ ကေုာံ အာယုက် တၞး (Senescence and Leaf Fall) ==
ပ္ဍဲ ဒေသ မနွံ ဥတု ၜိုဟ်၊ တၞံ ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ် ပြဟ် စှ်ေ တၞး ဍေဟ်တအ် ပ္ဍဲ အခိင် ကညင် ဟွံသေင်မ္ဂး အခိင် တၞး ပြဟ် (Autumn) ရ။ လၟေင် ကမၠောန် ဏအ်ဝွံ ကော်စ &quot;Abscission&quot; ရ။ 

ကာလ အခိင် ၜိုဟ် တိုန် မ္ဂး၊ တၞံ တအ် ဒေါအ် ထောအ် ပရေင်ကၠောန် ဓါတ် ကလဝ်ရဝ်ဖဳလ် (အသာ် သၚေက်) ရ။ ကာလ အသာ် သၚေက် လီုလာ် အာ မ္ဂး၊ ဓါတ် အသာ် တၞဟ် မပ္တံကဵု '''Carotenoids''' (အသာ် ဍီု/မိတ်) ကေုာံ '''Anthocyanins''' (အသာ် ဗကေတ်) မနွံ ဓလုက် လဝ် ပ္ဍဲ တၞး ဂှ် ပြာကတ် တိတ် ကၠုင် ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဟိုတ် တၞးဆု တအ် ဂွံ ပြံင် အသာ် ပ္ဍဲ အခိင် ဥတု သီ (Autumn) ရ။

ကြဴနူ ဂှ်၊ ပ္ဍဲ တမ် တဝ် တၞး ဂှ် ကလာပ်ရုပ် တအ် ဒက်ပတန် လေယျာ ကုတ် (Abscission zone) တုဲ တၞး ဂှ် ပြဟ် စှ်ေ အာ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညံင် ဍာ် ဟွံဂွံ အောန် အာ ပ္ဍဲ အခိင် မုက် ဂံက် ရ။

== ၉။ ဖဵု ဂေဟဗေဒ ကေုာံ ဆက်စပ် ကု သတ္တဝါ (Ecological Importance) ==
တၞး ဝွံ နွံ ဖဵု ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ဂေဟဗေဒ (Ecosystem) အလုံ ဂၠးတိ ရ။

* '''သဇိုင် စၞ (Food web base):''' တၞး ဝွံ ဒှ် စၞ အဓိက သွက် သတ္တဝါ မစ ချောဲ (Herbivores) မပ္တံကဵု စၟစၟောန်၊ ဂၠဴ၊ ကေုာံ သတ်ဂြိုပ် နာနာ သာ် ရ။
* '''ပရေင်စဵုဒၞာ (Defense mechanisms):''' ဟိုတ်နူ သတ္တဝါ တအ် စ ဂၠိုင် ဂှ်ရ၊ တၞး လ္ၚဵု ဖန်ဗဒှ် ဓါတ် ဂျိ၊ အသာ် မပရေအ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး သော် ဍောတ်ဍောတ် လတူ စၞာံ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အန္တရာယ် ရ။
* '''ဗွဝ် ကာဗောန် ကေုာံ ဓါတ်တိ (Carbon and Soil nutrients):''' တၞး ဇြောတ် ကေတ် ဓါတ် ကာဗောန် နူ ကျာ တုဲ၊ ကာလ ဍေဟ်တအ် ပြဟ် စှ်ေ လတူ တိ မ္ဂး ဍေဟ်တအ် သရိုဟ် အာ တုဲ ကလေင် ဒှ် အာ ဓါတ် သြဇာ လတူ တိ မပကဵု ညံင် ဂြိုပ် ဂွံ ဂျိုင် မာန် ရ။

== ၁၀။ လွပ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် - စၞစ၊ ဂဥုဲ ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Human Uses) ==
ကောန်မၞိဟ် တအ် စကာ တၞး သွက် ဘဝ လၟိုန် တ္ၚဲ နကဵု ဗီုပြင် ဗွဲမလှဲလး ရ။

* '''စၞစ:''' ကောန်မၞိဟ် တအ် စ တၞး နဒဒှ် သၞေဝ် (Vegetables) ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ကဝ်ပဳ (Cabbage)၊ ဟလောဝ် (Spinach)၊ ကေုာံ တၞး ကၞိ (Mint) ရ။
* '''အရက် ကေုာံ ဍာ်:''' တၞး လက်ဖက် (Tea leaves / ''Camellia sinensis'') ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက် ဍာ်လက်ဖက် မဒှ် ဍာ် မၞိဟ် သုင် ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။
* '''ဂဥုဲ (Medicine):''' တၞး နူကဵု တၞံ ဂဥုဲ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု တၞး ယူကာလေစ် (Eucalyptus) ကေုာံ အာလဝ်ဗေရာ (Aloe vera) တအ် စကာ ပ္ဍဲ ပရေင်လွဳလွတ် ယဲ ရ။
* '''ယေန်သၞာင် ကေုာံ လွပ် ဓမ္မတာ:''' ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှ ကေုာံ ရးမန်၊ တၞး ဗြာတ် (Banana leaf) ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ ထုပ် စၞစ ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠောန် ကပေါတ် ယေန်သၞာင် မပ္တံကဵု ခၟာဲ၊ ကေုာံ ပ္ဍဲ သာသနာ။ တၞး ဇဗၠု (Betel leaf) လေဝ် နွံ ဖဵု အဓိက ပ္ဍဲ ယေန်သၞာင် မန် ကေုာံ ဒေသ အာရှ အဂၞဲ ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[တၞံ]] (Plant)
* [[ရိုဟ်]] (Root)
* [[ပရေင်ဖန်ဗဒှ် စၞ နကဵု လျးတ္ၚဲ]] (Photosynthesis)
* [[ရုက္ခဗေဒ]] (Botany)

{{Navbox
| name = Botany and Plant Anatomy
| title = ရုက္ခဗေဒ ကေုာံ လဒက်ပတန် ခန္ဓာ တၞံ (Botany and Plant Anatomy)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = အင်္ဂါ အဓိက
| list1 =
* [[တၞး]] (Leaf)
* [[ၝောအ် တၞံ]] (Stem)
* [[ရိုဟ်]] (Root)
* [[ပ္ကဴ]] (Flower)
* [[သတ်]] (Fruit)
* [[မ]] (Seed)
| group2 = ခန္ဓာဗေဒ အပ္ဍဲ
| list2 =
* [[ဇိုင်လာမ်]] (Xylem)
* [[ဖလဝ်အေမ်]] (Phloem)
* [[သတဝ်မာတာ]] (Stomata)
* [[အဳပဳဒါမစ်]] (Epidermis)
* [[ကလဝ်ရဝ်ပလာသ်]] (Chloroplast)
| group3 = ဇဳဝကမ္မဗေဒ
| list3 =
* [[ပရေင်ဖန်ဗဒှ် စၞ နကဵု လျးတ္ၚဲ]] (Photosynthesis)
* [[ပရေင်တိတ် ဍာ်]] (Transpiration)
* [[ဟဝ်မုန်း တၞံ]] (Plant hormone)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list4 =
* [[ရုက္ခဗေဒ]] (Botany)
* [[ဂေဟဗေဒ]] (Ecology)
* [[သၞေဝ်]] (Vegetable)
}}

[[Category:ရုက္ခဗေဒ]]
[[Category:ခန္ဓာဗေဒ တၞံ]]
[[Category:တၞံဂမၠိုင်]]
[[Category:မဝ်ဖဝ်လဝ်ဂျဳ]]</text>
      <sha1>okievl50ab39rv6fwvauau9w7e67x35</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ၝောအ် တၞံ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11765</id>
    <revision>
      <id>56333</id>
      <timestamp>2026-07-22T05:29:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ၝောအ် တၞံ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Stem'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာလ္ၚတ် [[ရုက္ခဗေဒ]] (Botany) မ္ဂး၊ ဒှ် အင်္ဂါ အဓိက ၜါ သာ် ပ္ဍဲကဵု တၞံဆု ကေုာံ တၞံ မနွံကဵု ပလိုင် ဇွောဝ် (Vascular plants) တအ် အ...&quot;</comment>
      <origin>56333</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18063" sha1="eh6m7z5m7b6nvaxa741uzgh8ymcp3eo" xml:space="preserve">'''ၝောအ် တၞံ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Stem'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာလ္ၚတ် [[ရုက္ခဗေဒ]] (Botany) မ္ဂး၊ ဒှ် အင်္ဂါ အဓိက ၜါ သာ် ပ္ဍဲကဵု တၞံဆု ကေုာံ တၞံ မနွံကဵု ပလိုင် ဇွောဝ် (Vascular plants) တအ် အကြာ ၝောအ် တၞံ ကဵု ရိုဟ် (Root) ရ။ ၝောအ် တၞံ ဝွံ ဒှ် အင်္ဂါ မယိုက်ဂၠေင် လဝ် သၠ (Leaves)၊ ပ္ကဴ (Flowers) ကေုာံ သတ် (Fruits) တအ် သွက်ဂွံ ဒုင် ကေတ် လျးတ္ၚဲ ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ဍေဟ် ဒှ် ဒၞာဲ မပလံင် ဗစိုပ် ဍာ်၊ ဓါတ် တိ (Minerals)၊ ကေုာံ စၞစ အကြာ ရိုဟ် ကဵု သၠ တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;raven&quot;&gt;{{cite book |last=Raven |first=P. H. |author2=Evert, R. F. |author3=Eichhorn, S. E. |title=Biology of Plants |publisher=W. H. Freeman |year=2005 |pages=430-445}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ဝင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် တၞံဆု တအ် ဂှ်၊ ၝောအ် တၞံ ဝွံ ဒှ် လဒက်ပတန် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဘဲအန္တရာယ် ကေုာံ သွက်ဂွံ ဂၠာဲ စၞစ ရ။ ၝောအ် တၞံ လ္ၚဵု တအ် ဂှ် ပြံင်လှာဲ အာ ဗီုပြင် သွက်ဂွံ တန်သိပ် စၞစ ကေုာံ ဍာ် မပ္တံကဵု ခဒမ် တိ (Tubers) တအ် ကီု ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ၝောအ် တၞံ နကဵု လညာတ် လဒက်ပတန်၊ ခန္ဓာဗေဒ၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ်၊ ကေုာံ လွပ် ပ္ဍဲ ဘဝ ကောန်မၞိဟ် တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Woody_stem_anatomy_en.svg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး လဒက်ပတန် အပ္ဍဲ ၝောအ် တၞံ ဆု မနွံကဵု လေယျာ တၞဟ်ဟ် (Woody stem anatomy)။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ၝောအ် တၞံ (Stem) ဝွံ နကဵု လညာတ် သိပ္ပံ ရုက္ခဗေဒ မ္ဂး၊ ဒှ် ဝင်ရိုး (Axis) အဓိက မတိုန် လပါ် လတူ အာ ဇရေင် လျးတ္ၚဲ (Phototropism) ရ။ အရာ မတၞဟ်ခြာ အိုတ် အကြာ ၝောအ် တၞံ ကဵု ရိုဟ် ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲကဵု ၝောအ် တၞံ ဝွံ နွံကဵု '''က္ဍတ်''' (Nodes) ကေုာံ '''အကြာ က္ဍတ်''' (Internodes) ရ။ 

* '''က္ဍတ် (Nodes):''' ဒှ် ဒၞာဲ မတိုန် တိတ် သၠ၊ ဓါင် (Branches)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ကဴ။
* '''အကြာ က္ဍတ် (Internodes):''' ဒှ် ဒၞာဲ လဒေါဝ် အကြာ က္ဍတ် ၜါ မဆက်စပ် လဝ် ရေင်သကအ်။

ၝောအ် တၞံ တအ်ဝွံ မလေပ် နွံ လတူ တိ ကီုလေဝ်၊ ၝောအ် တၞံ လ္ၚဵု ဂှ် နွံ သၟဝ် တိ မပ္တံကဵု တၞံ ခါင် ကဵု မဗြာတ် (Rhizomes and bulbs) တအ် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် ရုက္ခဗေဒ (History and Botanical Studies) ==
ပရေင်လ္ၚတ် လတူ ၝောအ် တၞံ ဝွံ စတင် ကၠုင် နူကဵု ခေတ် ဂရိတ် တြေံ (Ancient Greece) လက်ထက် တၠပညာ သဳအဝ်ဖရာတ်တပ် (Theophrastus) မဒှ် ညးမခၞံဗဒှ် ဘာသာလ္ၚတ် ရုက္ခဗေဒ ပထမအိုတ် ရ။ ညး ပါ်ခြာ လဝ် ဂကူ တၞံဆု တအ် နကဵု ဗီုပြင် ၝောအ် တၞံ မပ္တံကဵု တၞံဆု ဇၞော် (Trees)၊ တၞံဆု ဍောတ် (Shrubs) ကေုာံ တၞံ ယောမ် (Herbs) ရ။

ပ္ဍဲကဵု ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ၊ ကြဴနူ မာန် ခၞံဗဒှ် မိုက်ခရဝ်သကုပ် (Microscope) တုဲ၊ တၠပညာ မပ္တံကဵု Marcello Malpighi ကေုာံ Nehemiah Grew တအ် လ္ၚတ် ဆဵု လဒက်ပတန် အပ္ဍဲ ၝောအ် တၞံ မပ္တံကဵု ပလိုင် ဍာ် ကေုာံ ပလိုင် စၞ တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;esau&quot;&gt;{{cite book |last=Esau |first=K. |title=Anatomy of Seed Plants |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=1977 |pages=150-165}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ လဒက်ပတန် ခန္ဓာဗေဒ (Anatomy and Structure) ==
လဒက်ပတန် ၝောအ် တၞံ ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု လေယျာ တိရှူး (Tissues) အဓိက ပိ သာ် ရ -

# '''လေယျာမ္ၚး (Epidermis):''' ဒှ် လေယျာ စၞာံ မ္ၚး အိုတ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဍာ် ဇကဟ် (Water loss) ကေုာံ စဵုဒၞာ စၟယဲ တအ်။
# '''လေယျာလဒေါဝ် (Cortex):''' ဒှ် ဒၞာဲ မတန်သိပ် စၞစ (Starch) ကေုာံ ကဵု ဒြဟတ် ခိုင်ကၠိုက် ကု တၞံ။
# '''လေယျာပလိုင် (Vascular Tissue):''' ဏအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် အိုတ် တုဲ ပါ်လဝ် ၜါ -
  * '''ဇိုင်လာမ် (Xylem):''' ဒှ် ပလိုင် မဇွောဝ် ဍာ် ကေုာံ ဓါတ်တိ နူ ရိုဟ် တိုန် အာ စိုပ် သၠ။
  * '''ဖလဝ်အေမ် (Phloem):''' ဒှ် ပလိုင် မဇွောဝ် စၞစ (သဂြာ) မကၠောန် လဝ် နူ သၠ စှ်ေ အာ ဇရေင် ရိုဟ် ကေုာံ ဒၞာဲ တၞဟ် တအ်။

== ၄။ ကမၠောန် ကေုာံ တာလျိုင် အဓိက (Functions and Primary Roles) ==
ၝောအ် တၞံ နွံကဵု တာလျိုင် ဇၞော် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု လမျီု တၞံဆု ရ -

* '''ပရေင်ထံက်ပင် (Support):''' ယိုက်ဂၠေင် သၠ ညံင် ဂွံ ဒုင် ကေတ် လျးတ္ၚဲ ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် သွက် ပရေင်ကၠောန်စၞ နကဵု လျးတ္ၚဲ (Photosynthesis)။
* '''ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် (Transport):''' ပလံင် ဍာ် ကေုာံ စၞစ အကြာ ရိုဟ် ကဵု သၠ။
* '''ပရေင်တန်သိပ် (Storage):''' တၞံ လ္ၚဵု တအ် (ဥပမာ - တၞံ တ္ၜဴ) တန်သိပ် လဝ် ဍာ် ကေုာံ ဓါတ် သဂြာ ပ္ဍဲ ၝောအ် တၞံ ညံင် ဂွံ ဂျိုင် ပ္ဍဲ ဥတု ကသီု။
* '''ပရေင်ကၠောန်စၞ (Photosynthesis):''' ပ္ဍဲကဵု ၝောအ် တၞံ သၚေက် (ဥပမာ - တၞံ ခတဵုကၟာ်) တအ် ဂှ်၊ ၝောအ် တၞံ သီု ကၠောန် စၞ နကဵု လျးတ္ၚဲ မာန် ကီု ရ။

== ၅။ ဂကူ ၝောအ် တၞံ ဂမၠိုင် (Types of Stems) ==
ၝောအ် တၞံ တအ်ဝွံ နွံ နကဵု ဂကူ နာနာ သာ် အတိုင် အကာဲအရာ မတန်တဴ ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ ၝောအ် တၞံ နာနာ
|-
! ဂကူ ၝောအ် တၞံ
! ပွံက် ကေုာံ ဗီုပြင်
! ဥပမာ တၞံ
|-
| '''ၝောအ် တၞံ လတူ ကျာ (Aerial stems)'''
| ၝောအ် တၞံ မတိုန် လတူ တိ တပ်တပ်၊ နွံကဵု ၝောအ်ဆု ကေုာံ ၝောအ် ယောမ်။
| တၞံ ဆု၊ တၞံ သြောအ်၊ တၞံ က္ၜဴ။
|-
| '''ၝောအ် တၞံ သၟဝ် တိ (Underground stems)'''
| ၝောအ် တၞံ မတိုန် သၟဝ် တိ သွက်ဂွံ တန်သိပ် စၞ တုဲ မလေပ် ကလေင် တိုန် ၝောအ် တၟိ မာန်။
| တၞံ ခါင် (Rhizome)၊ တၞံ ကဥ (Tuber)၊ မဗြာတ် (Bulb)။
|-
| '''ၝောအ် တၞံ ခမောံ (Creeping stems)'''
| ၝောအ် တၞံ မလာမ် အာ လတူ တိ ဟွံသေင်မ္ဂး တၞံ မတိုန် လတူ တၞံ တၞဟ်။
| တၞံ ဖရုံ၊ တၞံ ဗင်ယာ (Strawberry)၊ တၞံ တသုန်။
|}

== ၆။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ (Growth and Modifications) ==
ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ၝောအ် တၞံ ဝွံ ပါ်လဝ် ၜါ သာ် -
# '''ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပထမ (Primary Growth):''' ဒှ် ပရေင်တိုန် သၠုင် ဇမၠိင် ၝောအ် တၞံ နူကဵု ကၞောတ် တၞံ (Apical meristem) ရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် တၞံ ဂွံ သၠုင် တိုန်။
# '''ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဒုတိယ (Secondary Growth):''' ဒှ် ပရေင်ဇၞော် တိုန် ဇမၞော် ၝောအ် တၞံ လပါ် ဇမၠိင် အနာံ နကဵု လေယျာ ကေမ်ဗဳယောမ် (Cambium) ရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် တၞံဆု တအ် ဂွံ ဇၞော် တုဲ ကတဵုဒှ် သၞောဝ် လဝိုင် ဆု (Tree rings) ဇၟာပ် သၞာံ ရ။&lt;ref name=&quot;mauseth&quot;&gt;{{cite book |last=Mauseth |first=J. D. |title=Botany: An Introduction to Plant Biology |publisher=Jones &amp; Bartlett Learning |year=2014 |pages=180-195}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ဇဳဝကမ္မဗေဒ ကေုာံ ဓါတ် (Physiology and Nutrients Transport) ==
ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် ဍာ် အပ္ဍဲ ၝောအ် တၞံ ဂှ် ဒုင်သဇိုင် လတူ '''သဳအိုရဳ ဓရိုဟ် ပရေင်တံင် (Cohesion-Tension Theory)''' ရ။ ကာလ ဍာ် ဇကဟ် တိတ် နူ သၠ (Transpiration) မ္ဂး၊ ဍေဟ် ကတဵုဗဒှ် ဒြဟတ် မတံင် ကေတ် ဍာ် နူကဵု ရိုဟ် တိုန် အာ လပါ် လတူ နူကဵု ပလိုင် ဇိုင်လာမ် ရ။ 

သွက် ပရေင်ပလံင် စၞစ (သဂြာ) ဂှ်၊ ပလိုင် ဖလဝ်အေမ် စကာ ဒြဟတ် ဖိအား (Pressure Flow Hypothesis) သွက်ဂွံ ပလံင် သဂြာ နူကဵု သၠ (ဒၞာဲ မကၠောန်) အာ စိုပ် ဇရေင် ခဒမ်၊ ရိုဟ်၊ ကေုာံ သတ် (ဒၞာဲ မတန်သိပ်) ရ။&lt;ref name=&quot;taiz&quot;&gt;{{cite book |last=Taiz |first=L. |author2=Zeiger, E. |title=Plant Physiology |publisher=Sinauer Associates |year=2010 |pages=250-265}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ လွပ် ပ္ဍဲကဵု ဘဝ ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economic and Human Uses) ==
ၝောအ် တၞံ ဝွံ နွံကဵု ဖဵု ဇၞော်မောဝ် သွက် ဘဝ ကောန်မၞိဟ် နာနာ သာ် ရ -

* '''ဆု ကေုာံ ကပေါတ် သြိုင်ခၞံ (Timber and Construction):''' ၝောအ် တၞံ ဆု ဇၞော်ဇၞော် တအ်ဂှ် ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် ကပေါတ် သြိုင် သ္ၚိ ကေုာံ ကၠောန် ကပေါတ် သ္ၚိဌာန် (Furniture)။
* '''စၞစ (Food):''' ၝောအ် တၞံ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု တၞံ ကဥ (Potato)၊ တၞံ က္ၜဴ (Sugarcane)၊ ကေုာံ တၞံ ခါင် တအ်ဂှ် ဒှ် စၞစ အဓိက သွက် ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။ 
* '''ဇုက် ကေုာံ လေယျာ (Fibers):''' တၞံ လ္ၚဵု မပ္တံကဵု တၞံ နှာဲ (Jute) ကေုာံ ပိုက် (Flax) တအ်ဝွံ ကဵု ဇုက် ခိုဟ် သွက်ဂွံ ကၠောန် ယာတ် ကေုာံ တိုင် ဇုက်။
* '''ဂဥုဲ (Medicine):''' ၝောအ် တၞံ လ္ၚဵု (ဥပမာ - ၝောအ် ဆု သဳနချောနာ / Cinchona) တအ်ဝွံ ပတိတ် ဂဥုဲ သွက်ဂွံ လွဳ ယဲ ဇဳဖျူ (Malaria) ရ။

== ၉။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပွဳပွူ သဘာဝ (Ecological Importance) ==
ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ဂေဟဗေဒ (Ecosystem) မ္ဂး၊ ၝောအ် တၞံ ဇၞော်ဇၞော် တအ်ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ဌာန် တန်တဴ သွက် တိရစ္ဆာန် နာနာ သာ် ရ (ဥပမာ - ကဝေင် ဂစေမ်၊ တိရစ္ဆာန် မမံင် လတူ ဆု)။ 

တုဲပၠန် ၝောအ် တၞံ ဆု (Woody stems) တအ်ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ မတန်သိပ် လဝ် ဓါတ် ကာဗောန် (Carbon sink) အဓိက ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ပရေင်တန်သိပ် ကာဗောန် ဏအ် ပကဵု ညံင် ဂွံ ယှောတ်ဖအောန် ဓါတ် ဂျိ ပ္ဍဲ လတူ အကာသ ကေုာံ ရီုဗင် ထိင်ဒဝ် ပြသၞာ ရာသဳဥတု ပြံင်လှာဲ (Climate change) မာန် ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေင်သုတေသန (Future and Research) ==
သုတေသန ခေတ်တၟိ ပ္ဍဲကဵု ရုက္ခဗေဒ ဝွံ အာရီုစွံ လတူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗဳဇ ၝောအ် တၞံ (Genetic engineering of stems) သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် တၞံ မမာန် ဒစးဒုင် ယဲ ကေုာံ အခိင် ကသီု ဍာ် အောန် (Drought resistance) ရ။ 

သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ပရေင်စကာ ၝောအ် တၞံ တအ် သွက်ဂွံ ပတိတ် ဒြဟတ် ပၟတ် ဇဳဝ (Biofuels) မပ္တံကဵု Ethanol နူ တၞံ က္ၜဴ ကေုာံ သြောအ် လေဝ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဒၟံင် ရ။ နကဵု လညာတ် အနာဂတ် မ္ဂး၊ ၝောအ် တၞံ ဝွံ ဆက် ဒှ် ဒၟံင် ရိုဟ်ကၞက် မကိစ္စဇၞော် သွက် ပရေင်ထတ်ယုက် သဘာဝ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကောန်မၞိဟ် တအ် ရောင်။&lt;ref name=&quot;simpson&quot;&gt;{{cite book |last=Simpson |first=M. G. |title=Plant Systematics |publisher=Academic Press |year=2010 |pages=85-98}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ရုက္ခဗေဒ]] (Botany)
* [[သၠ]] (Leaf)
* [[ရိုဟ်]] (Root)
* [[ပရေင်ကၠောန်စၞ နကဵု လျးတ္ၚဲ]] (Photosynthesis)

{{Navbox
| name = Plant anatomy
| title = ခန္ဓာဗေဒ တၞံ ကေုာံ လဒက်ပတန် (Plant Anatomy and Structure)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = အင်္ဂါ အဓိက
| list1 =
* [[ရိုဟ်]] (Root)
* [[ၝောအ် တၞံ]] (Stem)
* [[သၠ]] (Leaf)
* [[ပ္ကဴ]] (Flower)
* [[သတ်]] (Fruit)
| group2 = လေယျာ တိရှူး အပ္ဍဲ
| list2 =
* [[ဇိုင်လာမ်]] (Xylem)
* [[ဖလဝ်အေမ်]] (Phloem)
* [[လေယျာမ္ၚး]] (Epidermis)
* [[ကေမ်ဗဳယောမ်]] (Cambium)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ရုက္ခဗေဒ]] (Botany)
* [[ပရေင်ကၠောန်စၞ နကဵု လျးတ္ၚဲ]] (Photosynthesis)
* [[တၞံ မနွံကဵု ပလိုင် ဇွောဝ်]] (Vascular plant)
}}

[[Category:ရုက္ခဗေဒ]]
[[Category:ခန္ဓာဗေဒ တၞံဆု]]
[[Category:ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သဘာဝ]]</text>
      <sha1>eh6m7z5m7b6nvaxa741uzgh8ymcp3eo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တိလက္ခဏ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11766</id>
    <revision>
      <id>56335</id>
      <timestamp>2026-07-22T05:32:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''တိလက္ခဏ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''လက္ခဏ ပိသာ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Three marks of existence'', ပါဠိ: Ti-lakkhaṇa, သံသကြိုတ်: Trilakṣaṇa) ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဒဿန ကေုာံ သာသနာ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] မ္ဂး၊ ဒှ် သဘဴဓရ် အဓိက...&quot;</comment>
      <origin>56335</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21457" sha1="7ftob1h0a5titulb4vtfa5aji6gn6ol" xml:space="preserve">'''တိလက္ခဏ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''လက္ခဏ ပိသာ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Three marks of existence'', ပါဠိ: Ti-lakkhaṇa, သံသကြိုတ်: Trilakṣaṇa) ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဒဿန ကေုာံ သာသနာ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] မ္ဂး၊ ဒှ် သဘဴဓရ် အဓိက မထ္ၜးကဵု အကာဲအရာ ဍာံပြ သွက် အလုံ ရုပ်နာမ် သၚ်္ခါရ သီုဖအိုတ် ရ။ တိလက္ခဏ ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု လက္ခဏ ပိ သာ် မတွဟ်ဂး - '''အနိစ္စ''' (ဟွံဗိုန်)၊ '''ဒုက္ခ''' (ဒဒိုက်)၊ ကေုာံ '''အနတ္တ''' (ဟွံသေင် ဇကုဇကောဝ် ဟွံသေင် အတ္တ) ရ။ 

အရာ မဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဟိုတ် ကေုာံ ဖဵု (သၚ်္ခါရ) သီုဖအိုတ် ဝွံ ဒးဒုင် စဳရင် လဝ် နကဵု လက္ခဏ ပိ သာ် ဏအ် လၟိုန် ရ။ ညးမလျိုင်ပတှ်ေ သာသနာကျာ် တအ် ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေင်လ္ၚတ် ကေုာံ ကၠိုဟ်ခၠင် လတူ တိလက္ခဏ ဝွံ ဒှ် ဂၠံင်တရဴ အဓိက သွက်ဂွံ ဇၞးကေတ် လတူ အဝိဇ္ဇာ (Avijja) တုဲ သွက်ဂွံ စိုပ် ဌာန် ဒတန် နိဗ္ဗာန် (Nirvana) မဒှ် ဒၞာဲ မဟွံမဲ ကု ဒဒိုက် ရ။&lt;ref name=&quot;rahula&quot;&gt;{{cite book |last=Rahula |first=W. |title=What the Buddha Taught |publisher=Grove Press |year=1974 |pages=51-65}}&lt;/ref&gt;

လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ တိလက္ခဏ နကဵု လညာတ် သဳအိုရဳ၊ ဒဿန၊ သြဇာ လတူ လိက်ပတ် ကေုာံ ပရေင်ကတ်လ္ၚတ် ဝိပဿနာ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Dharmacakra.svg|thumb|right|300px|ဓမ္မစက် (Dharmachakra) မဒှ် သင်္ကေတ သာသနာကျာ် မထ္ၜးကဵု ပရေင်ဂေတ် အာ သံသာ ကေုာံ သဘဴဓရ် တိလက္ခဏ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;တိလက္ခဏ&quot; ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် ပါဠိ &quot;တိ&quot; (ပိ) ကေုာံ &quot;လက္ခဏ&quot; (စၟတ်သမ္တီ / အရာမထ္ၜးပျး) ရ။ ပ္ဍဲ ဒေသနာ ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ဂှ်၊ တိလက္ခဏ ဝွံ ဒှ် သဘဴဓရ် သဘာဝ မကတဵုဒှ် ဒၟံင် အလဵုအလဵု ဍေဟ် ပ္ဍဲကဵု ဇကဝလာ (Universe) ဏအ် ရ။ 

အတိုင် လိက် ဓမ္မပဒ (Dhammapada) မ္ဂး ကျာ်တြဲ ဟီုတွံ လဝ် -
* &quot;သဗ္ဗေ သၚ်္ခါရာ အနိစ္စာ&quot; (အရာမဒက်ပတန်လဝ် သီုဖအိုတ် ဟွံဗိုန်)
* &quot;သဗ္ဗေ သၚ်္ခါရာ ဒုက္ခာ&quot; (အရာမဒက်ပတန်လဝ် သီုဖအိုတ် ဒှ် ဒဒိုက်)
* &quot;သဗ္ဗေ ဓမ္မာ အနတ္တာ&quot; (သဘဴဓရ် သီုဖအိုတ် ဟွံသေင် အတ္တ)

တင်သမ္တီ အဓိက ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဏအ် ဂှ် သွက် အနတ္တ မ္ဂး ကျာ် စကာ လဝ် ဝေါဟာရ &quot;ဓမ္မာ&quot; (Dhamma) မပံင်ကောံ လဝ် သီုကဵု အရာ မဟွံဒက်ပတန်လဝ် (အသၚ်္ခတ - မပ္တံကဵု နိဗ္ဗာန်) ရ။ နိဗ္ဗာန် ဝွံ ၜိုန်ရ တိတ်ဗၠး နူ အနိစ္စ ကဵု ဒုက္ခ ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် လေဝ် ဒှ် အနတ္တ သၟး ရ။&lt;ref name=&quot;harvey&quot;&gt;{{cite book |last=Harvey |first=P. |title=An Introduction to Buddhism: Teachings, History and Practices |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |pages=52-57}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ အနိစ္စ: အရာဟွံဗိုန် (Anicca: Impermanence) ==
အနိစ္စ (Anicca) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သဘဴဓရ် &quot;ဟွံဗိုန်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;မပြံင်လှာဲ ဒၟံင် လၟိုန်&quot; ရ။ ပ္ဍဲကဵု လညာတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ အရာ မနွံ လတူ ဂၠးတိ ဏအ် သီုဖအိုတ် — စတမ် နူကဵု ကလာပ်ရုပ် ဍောတ်အိုတ် (Atoms) စဵုကဵု ဂြိုဟ် ဇကဝလာ ဇၞော်အိုတ် — တအ်ဝွံ ကတဵုဒှ်၊ တန်တဴ တုဲမ္ဂး လီုလာ် အာ လၟိုန် ရ (ဥပ္ပါဒ၊ ဌိ၊ ဘၚ်)။

ခန္ဓာကိုယ် ပိုယ် ကောန်မၞိဟ် တအ် လေဝ် ကလာပ်ရုပ် သဲလ် တအ် ပြံင်လှာဲ ဒၟံင် ဇၟာပ်ဇၟာပ် စက္က ရ။ အာရီု၊ စိုတ်၊ ကေုာံ ပရေင်ဒုင်စသိုင် တအ် လေဝ် ကတဵုဒှ် တုဲ လီု အာ ပြဟ် ဗွဲမလောန် ရ။ ဟိုတ်နူကဵု မၞိဟ် တအ် ဟွံကၠိုဟ် သဘဴ အနိစ္စ ဏအ် တုဲ မာန် ၜက် စောဲလာမ် (Upadana) လတူ အရာ မလီုလာ် မာန် တအ် ဂှ်ရ၊ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် ဂွံ ကတဵုဒှ် ဒဒိုက် ရ။

== ၃။ ဒုက္ခ: အရာဒဒိုက် (Dukkha: Suffering or Dissatisfactoriness) ==
ဒုက္ခ (Dukkha) ဝွံ နကဵု ဝေါဟာရ ဓမ္မတာ မ္ဂး ကၠာဲ လဝ် &quot;ဒဒိုက်&quot; (Suffering) ကီုလေဝ်၊ အဓိပ္ပါယ် ဍေဟ် မဇြိုဟ်နက် ဂှ် ဒှ် &quot;အရာ မဟွံဍိုက်ပေင်&quot; (Dissatisfactoriness) ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;အရာ မဟွံဂွံ ဗီု စိုတ်&quot; ရ။

ဒုက္ခ နွံ ပိ သာ် အဓိက -
# '''ဒုက္ခဒုက္ခ (Dukkha-dukkha):''' ဒဒိုက် ပကတိ မပ္တံကဵု ယဲ၊ ဇရာ၊ စုတိ၊ ကေုာံ ဂိသကေဝ် လတူ ခန္ဓာ။
# '''ဝိပရိဏာမဒုက္ခ (Viparinama-dukkha):''' ဒဒိုက် မကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ။ တသိုက် မပိုယ် ကလိဂွံ လၟုဟ် ဝွံ ဟိုတ်နူ ဟွံဗိုန် (အနိစ္စ) တုဲ ကာလ ဍေဟ် လီု အာ မ္ဂး ဒှ် ကၠုင် ဒဒိုက် ရ။
# '''သၚ်္ခါရဒုက္ခ (Sankhara-dukkha):''' ဒဒိုက် မကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ပရေင်ဒက်ပတန်။ ခန္ဓာ မသုန် (Rupa, Vedana, Sanna, Sankhara, Vinnana) ဝွံ အလဵုအလဵု ဍေဟ် ဒှ် ဒၟံင် ဒၞာဲ ဒတန် ဒဒိုက် ရ။&lt;ref name=&quot;bodhi&quot;&gt;{{cite book |last=Bodhi |first=Bhikkhu |title=The Connected Discourses of the Buddha |publisher=Wisdom Publications |year=2000 |pages=840-845}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ အနတ္တ: အရာဟွံသေင်ဇကု (Anatta: Non-self) ==
အနတ္တ (Anatta) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သဘဴဓရ် မထ္ၜး ဒဒှ်ရ &quot;အရာ မဒှ် အတ္တ၊ ဝိညာဏ် မဗိုန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဇကုဇကောဝ် မဍာံပြ ဂှ် ဟွံမဲ&quot; ရ။ လညာတ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် လညာတ် မတၞဟ်ခြာ အိုတ် အကြာ သာသနာ ဗုဒ္ဓ ကဵု သာသနာ ဟိန္ဒူ (မပတှ်ေ လတူ အတ္တ - Atman) ရ။

ကျာ်တြဲ ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ ခန္ဓာကိုယ် ကေုာံ စိုတ် ပိုယ် ဝွံ ဒှ် ဆ ပရေင်ပံင်ကောံ ခန္ဓာ မသုန် ပြကာ သၟး ရ။ ပ္ဍဲ ခန္ဓာ မသုန် ဂှ် အရာလဵု မွဲ လေဝ် ပိုယ် စၟတ်သမ္တီ ကေတ် &quot;ဏအ်ဂှ် အဲ ရ၊ ဏအ်ဂှ် ဇကု အဲ ရ&quot; သာ်ဏအ် ဟွံမာန် ပုဟ်။ ဟိုတ်နူ ဍေဟ်တအ် ပြံင်လှာဲ ဒၟံင် တုဲ ပိုယ် ထိင်ဒဝ် ကေတ် အတိုင် ပၟိက် စိုတ် ပိုယ် ဟွံဂွံ (ဥပမာ - ထိင် ညံင် ဟွံဂွံ ဗျု ဟွံမာန်)။ ဟိုတ်နူ ပရေင်စောဲလာမ် လတူ &quot;အဲ&quot; (Ego / Self-illusion) ဏအ် ဂှ်ရ ကတဵုဗဒှ် လဝ် လောဘ၊ ဒေါသ ကေုာံ ဒဒိုက် ဂမၠိုင် ရ။

== ၅။ ဆက်စပ် ကု ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် (Connection to Dependent Origination) ==
တိလက္ခဏ ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ကု သဘဴဓရ် '''[[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]]''' (Paticcasamuppada - Dependent Origination) ရ။ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် ဂှ် ထ္ၜးကဵု ဗီုလဵု အရာ သီုဖအိုတ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူ ဟိုတ် (Causes) ကေုာံ ဖဵု (Conditions) မဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် ရ။

ဟိုတ်နူကဵု အရာ သီုဖအိုတ် တန်တဴ လတူ ဟိုတ် တၞဟ် တုဲ (ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်)၊ ဍေဟ်တအ် ဟွံမာန် တန်တဴ နကဵု အလဵုအလဵု ဍေဟ် (အနတ္တ)၊ ကာလ ဟိုတ် တအ် ပြံင်လှာဲ အာ မ္ဂး ဖဵု လေဝ် ပြံင်လှာဲ ဗက် အာ ကီု ရ (အနိစ္စ)။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ကေုာံ ဟွံဗိုန် ဏအ် ပကဵု ညံင် ဂွံ ဒှ် ဒဒိုက် ကု ညးမစောဲလာမ် တအ် ရ (ဒုက္ခ)။&lt;ref name=&quot;gombrich&quot;&gt;{{cite book |last=Gombrich |first=R. F. |title=Theravada Buddhism: A Social History from Ancient Benares to Modern Colombo |publisher=Routledge |year=2006 |pages=47-50}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ လွပ် ပ္ဍဲ ပရေင်ဝိပဿနာ (Application in Vipassana Meditation) ==
ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ကတ်လ္ၚတ် ဓဝ် '''[[ဝိပဿနာ]]''' (Vipassana Meditation) မ္ဂး၊ အာရီု အဓိက ဂှ် ဒှ် ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ ဆဵု ဂွံ တိလက္ခဏ ပ္ဍဲ ခန္ဓာ ဇကု နကဵု ညာဏ် ရ။ 

* ကာလ သမ္တီ (Sati) တန်တဴ လတူ ဓါတ်ကျာ ယီု ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ဒုင်စသိုင် (Vedana) မ္ဂး၊ ညးမကၠောန် ဓဝ် တအ် ဆဵု ကၠုင် ဒဒှ်ရ အရာ တအ်ဏအ် ကတဵုဒှ် တုဲ လီု အာ ပြဟ် ဗွဲမလောန် (ဆဵု အနိစ္စ)။
* ကာလ ဆဵု အရာ မလီုလာ် ပြဟ် ဏအ် မ္ဂး၊ ညးတအ် ကၠိုဟ် ကၠုင် ဒဒှ်ရ ဏအ်ဂှ် အရာ မကဵု တသိုက် ဟွံသေင် (ဆဵု ဒုက္ခ)။
* တုဲမ္ဂး၊ ညးတအ် ဆဵု ကၠုင် ဒဒှ်ရ အရာ တအ်ဏအ် ဍေဟ် ကတဵုဒှ် အတိုင် သဘာဝ ဍေဟ် တုဲ &quot;အဲ&quot; မထိင်ဒဝ် ဒၟံင် ဂှ် ဟွံမဲ (ဆဵု အနတ္တ)။

ပရေင်ဆဵုညာတ် နကဵု ဝိပဿနာ ညာဏ် ဏအ် ပကဵု ညံင် စိုတ် ဂွံ ဖျေဟ် လွပ် (Detachment) တုဲ မာန် စိုပ် အာ နိဗ္ဗာန် ရ။

== ၇။ လညာတ် ထေရဝါဒ ကေုာံ မဟာယာန (Theravada and Mahayana Perspectives) ==
တိလက္ခဏ ဝွံ ၜိုန်ရ ဒှ် သဇိုင် သွက် ဂိုဏ် ဗုဒ္ဓဘာသာ သီုဖအိုတ် ကီုလေဝ်၊ ပရေင်အာရီုစွံ ဍေဟ် နွံ လညာတ် တၞဟ်ခြာ ညိည ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ ထေရဝါဒ ကဵု မဟာယာန လတူ တိလက္ခဏ
|-
! ဂိုဏ် (Tradition)
! ပရေင်အာရီုစွံ (Focus)
! အဓိပ္ပါယ် (Interpretation)
|-
| '''ထေရဝါဒ''' (Theravada)
| လ္ၚတ် လက္ခဏ ပိ သာ် သွက်ဂွံ တိတ်ဗၠး နူ သံသာ။
| အနတ္တ ဂှ် ဒှ် ဆ လညာတ် သွက်ဂွံ ပါ်ကရေက် ခန္ဓာ မသုန် ညံင် ဟွံဂွံ စောဲလာမ် လတူ &quot;အဲ&quot;။
|-
| '''မဟာယာန''' (Mahayana)
| လ္ၚတ် အနတ္တ ကေုာံ သုညတ (Sunyata - Emptiness)။
| အနတ္တ ဂှ် လှဲလး အာ စဵုကဵု &quot;သုညတ&quot; မဒှ် သဘဴဓရ် ဒဒှ်ရ ဓမ္မ သီုဖအိုတ် ဝွံ အလဵုအလဵု ဍေဟ် သၠး (Empty of inherent existence) ဒၟံင် ရ။
|}

== ၈။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဒဿန ကေုာံ စိုတ်ဗေဒ (Impact on Philosophy and Psychology) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ လညာတ် တိလက္ခဏ ဝွံ သြဇာ လုပ် စိုပ် ပ္ဍဲကဵု ဒဿန ရးပလိုတ် ကေုာံ စိုတ်ဗေဒ (Psychology) ဗွဲမဇၞော် ရ။ တၠပညာ စိုတ်ဗေဒ မပ္တံကဵု ဝဳလဳယောမ် ဂျိမ်း (William James) တအ် လ္ၚတ် လဝ် သၞောတ် &quot;Stream of consciousness&quot; မတုပ် ကဵု လညာတ် အနိစ္စ ကေုာံ ဝိညာဏ် ပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ ရ။

သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ပရေင်လွဳလွတ် ယဲ စိုတ် ခေတ်တၟိ မပ္တံကဵု Mindfulness-Based Stress Reduction (MBSR) တအ် လေဝ် စကာ သဇိုင် ဝိပဿနာ သွက်ဂွံ ကဵု မၞိဟ်ယဲ တအ် ကၠိုဟ် ဒဒှ်ရ ဝေဒနာ ကေုာံ စိုတ်ဍိုန်လျ (Depression) တအ်ဂှ် ဒှ် အရာ မဟွံဗိုန် (အနိစ္စ) တုဲ ဟွံသေင် ကဵု ဇကု ဍာံ (အနတ္တ) ရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် ညးတအ် ဂွံ တိတ်ဗၠး နူ ဒဒိုက် စိုတ် (ဒုက္ခ) ပြဟ် ရ။&lt;ref name=&quot;nyanaponika&quot;&gt;{{cite book |last=Nyanaponika Thera |title=The Heart of Buddhist Meditation |publisher=Weiser Books |year=1998 |pages=35-42}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ တိလက္ခဏ ပ္ဍဲ လိက်ပတ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Ti-lakkhana in Literature and Culture) ==
ပ္ဍဲကဵု ယေန်သၞာင် ဂကူမန် ကေုာံ လိက်ပတ် မန် ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး၊ သဘဴဓရ် တိလက္ခဏ ဝွံ ပါလုပ် ပြာကတ် ဒၟံင် ဗွဲမလှဲလး ရ။ လိက် ကဗျ မန် တြေံ (ဥပမာ - လိက် လၟေတ်၊ လိက် သုတ်ဇာတ်) တအ် ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ချူ လဝ် ဇမန် ကဗျ မကဵု သတိ လတူ အနိစ္စ သၚ်္ခါရ ဂမၠိုင် ရ။

ကာလ နွံ ပရေင်စုတိ ဟွံသေင်မ္ဂး ပေါဲ ကမ္မဋ္ဌာန် (Funerals) ပ္ဍဲ ကွာန် မန် တအ် မ္ဂး၊ ခမဳ သၚ် တအ် မလေပ် ဖ္ဍောတ် &quot;အနိစ္စာ ဝတ သၚ်္ခါရာ&quot; (သၚ်္ခါရ တအ် ဟွံဗိုန် ဍာံစၟတ် ရ) သွက်ဂွံ ကဵု သတိ ကု ညးမဂျိုင် ဒၟံင် တအ် ဒဒှ်ရ လမျီု ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဝွံ ဒှ် အရာ မလီုလာ် ပြဟ် ရ။ ယေန်သၞာင် ဏအ် ပကဵု ညံင် ဂကောံမၞိဟ် ဗုဒ္ဓဘာသာ တအ် ဂွံ နွံကဵု စိုတ် ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ဂံင် ဒုင် ကေတ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲ ဘဝ မာန် ရ။

== ၁၀။ တင်သရုပ် ကေုာံ သြဇာ လတူ ဂကောံမၞိဟ် (Conclusion and Societal Influence) ==
တိလက္ခဏ ဝွံ ဒှ် ကောန်သော့ အဓိက သွက်ဂွံ ပံက် တြင် ဓဝ် ကၠိုဟ်ခၠင် (Enlightenment) ပ္ဍဲ သာသနာ ဗုဒ္ဓ ရ။ သဘဴဓရ် အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ ကေုာံ အနတ္တ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ လညာတ် ဒဿန သက်သက် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် အကာဲအရာ ဍာံပြ မကတဵုဒှ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ လမျီု ပိုယ် လၟိုန် တ္ၚဲ ရ။ 

နကဵု ပရေင်လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လတူ လက္ခဏ ပိ သာ် ဏအ်၊ ကောန်မၞိဟ် တအ် မာန် ဖျေဟ် ထောအ် ပရေင်စောဲလာမ် လတူ ခန္ဓာ၊ လတူ ပိုန်ဒြပ်၊ ကေုာံ လတူ အတ္တ ဇကု တုဲ မာန် ကလိဂွံ ဓဝ် တသိုက် စိုတ် မၜိုဟ်သြိုဟ် (Peace of mind) ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် မပြံင်လှာဲ ပြဟ် ဒၟံင် တ္ၚဲဏအ်၊ ဒေသနာ တိလက္ခဏ ဝွံ ဆက် ဒှ် ဒၟံင် ဂဥုဲ မလွဳလွတ် ဒဒိုက် စိုတ် ကောန်မၞိဟ် အလုံ ဂၠးတိ ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
* [[ဝိပဿနာ]] (Vipassana)
* [[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]] (Dependent Origination)
* [[သၚ်္ခါရ]] (Sankhara)

{{Navbox
| name = Buddhism
| title = လညာတ် ကေုာံ ဒဿန အဓိက ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ (Core Concepts in Buddhism)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = တိလက္ခဏ (Three Marks)
| list1 =
* [[အနိစ္စ]] (Anicca)
* [[ဒုက္ခ]] (Dukkha)
* [[အနတ္တ]] (Anatta)
| group2 = သစ္စ ပန် (Four Noble Truths)
| list2 =
* [[ဒုက္ခ သစ္စ]] (Dukkha)
* [[သမုဒယ သစ္စ]] (Samudaya)
* [[နိရောဓ သစ္စ]] (Nirodha)
* [[မဂ္ဂ သစ္စ]] (Magga)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]] (Dependent Origination)
* [[နိဗ္ဗာန်]] (Nirvana)
* [[ခန္ဓာ မသုန်]] (Five Skandhas)
* [[ဝိပဿနာ]] (Vipassana)
}}

[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ဒဿန ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ဓဝ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]</text>
      <sha1>7ftob1h0a5titulb4vtfa5aji6gn6ol</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၚ်္ခါရ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11767</id>
    <revision>
      <id>56336</id>
      <timestamp>2026-07-22T05:35:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''သၚ်္ခါရ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Saṅkhāra'', သက္ကတ: ''Saṃskāra'', ပါဠိ: ''Saṅkhāra'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဝေါဟာရ အဓိက ကေုာံ ရိုဟ်ကၞက် မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဓရ် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ရ။ သၚ်္ခါရ ဝွံ နွံကဵု အဓိပ္ပါယ် ဇ...&quot;</comment>
      <origin>56336</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17852" sha1="r61o74o3f1egwukc0igau8tos1fcjdl" xml:space="preserve">'''သၚ်္ခါရ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Saṅkhāra'', သက္ကတ: ''Saṃskāra'', ပါဠိ: ''Saṅkhāra'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဝေါဟာရ အဓိက ကေုာံ ရိုဟ်ကၞက် မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဓရ် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ရ။ သၚ်္ခါရ ဝွံ နွံကဵု အဓိပ္ပါယ် ဇြိုဟ်နက် နာနာ သာ်၊ ဆဂး ဗွဲအပြောမ် မ္ဂး ဍေဟ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပရေင်ဖန်ဗဒှ်&quot;၊ &quot;အရာ မဒက်ပတန် လဝ်&quot;၊ ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;စိုတ် မချပ် ဖန်ဇန်&quot; (Volitional formations) ရ။ ပ္ဍဲကဵု လညာတ် ဒဿန ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ အရာ မကတဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူ ဟိုတ် ကေုာံ ပစ္စ័យ (Conditioned phenomena) သီုဖအိုတ် ဂှ် ညးကော်စ သၚ်္ခါရ ရ။&lt;ref name=&quot;bodhi&quot;&gt;{{cite book |last=Bodhi |first=Bhikkhu |title=The Connected Discourses of the Buddha: A Translation of the Samyutta Nikaya |publisher=Wisdom Publications |year=2000 |pages=45-48}}&lt;/ref&gt;

သၚ်္ခါရ ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ အဓိက ၜါ မတွဟ်ဂး - ခန္ဓမသုန် (Five Aggregates) ကေုာံ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် (Dependent Origination) ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သၚ်္ခါရ နကဵု လညာတ် ဓမ္မ၊ သဒ္ဒါ၊ ကေုာံ လွပ် ပ္ဍဲ ပရေင်ကတ်လ္ၚတ် ဝိပဿနာ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Bhavacakra.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် စက်သံသာ (Bhavacakra) မထ္ၜး လၟေင် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် ကေုာံ ပရေင်ဖန်ဗဒှ် သၚ်္ခါရ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ပ္ဍဲ လိက်ပတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ဝေါဟာရ &quot;သၚ်္ခါရ&quot; ဝွံ စကာ လဝ် နကဵု အဓိပ္ပါယ် အဓိက ၜါ သာ် ရ -
# '''အရာ မဒက်ပတန် လဝ် သီုဖအိုတ် (All conditioned things):''' လောကိယ ဓရ်၊ ရုပ် ကေုာံ နာမ် သီုဖအိုတ် မကတဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူ ဟိုတ် ကေုာံ ပစ္စ័យ ရေင်သကအ် ဂှ် ဒှ် သၚ်္ခါရ ရ။ ဥပမာ - &quot;သဗ္ဗေ သၚ်္ခါရာ အနိစ္စာ&quot; (အရာ မဖန်ဗဒှ် လဝ် သီုဖအိုတ် ဝွံ ဟွံဗိုန်)။
# '''စိုတ် မချပ် ဖန်ဇန် (Volitional formations/Mental factors):''' ပ္ဍဲ ခန္ဓမသုန် မ္ဂး၊ သၚ်္ခါရ ဂှ် ဒှ် စေတသိက် ၅၀ (ပါဲနူ ဝေဒနာ ကဵု သညာ) မဖန်ဇန် ကဵု ကံ ခိုဟ် ကေုာံ ကံ ပရေအ် ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဒြဟတ် မတံင်ဓရိုဟ် ကဵု ကောန်မၞိဟ် တအ် ချဳဓရာင် ရ။

== ၂။ အဓိပ္ပါယ် ပ္ဍဲ သဒ္ဒါ ကေုာံ ရိုဟ်ကၞက် (Etymology and Semantic Roots) ==
ဝေါဟာရ &quot;သၚ်္ခါရ&quot; (Saṅkhāra) ဝွံ ကၠုင်နူ ရိုဟ်ကၞက် အရေဝ် ပါဠိ:
* '''သံ (Saṃ):''' မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;မွဲစွံ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ပံင်ကောံ&quot; (Together)။
* '''ကရ (Kāra):''' မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;မကၠောန်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;မဖန်ဗဒှ်&quot; (To make / To do)။

ပံင်ကောံ တုဲ၊ သၚ်္ခါရ ဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;အရာ မပံင်ကောံ ဖန်ဗဒှ် လဝ်&quot; (That which is put together) ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ဒြဟတ် မဖန်ဗဒှ်&quot; (The force that puts things together) ရ။ ပ္ဍဲ သက္ကတ မ္ဂး ညးကော်စ Saṃskāra ရ။&lt;ref name=&quot;harvey&quot;&gt;{{cite book |last=Harvey |first=Peter |title=An Introduction to Buddhism: Teachings, History and Practices |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |pages=52-57}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ သၚ်္ခါရ နဒဒှ် ခန္ဓမသုန် (Saṅkhāra in the Five Aggregates) ==
ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ သတ္တဝါ တအ် သီုဖအိုတ် ဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု '''ခန္ဓ ၅''' (Five Skandhas) ရ။ သၚ်္ခါရ ဝွံ ဒှ် ခန္ဓ မရနုက်ကဵု ပန် ရ။
# ရူပက္ခန္ဓ (Rupa) - ရုပ်ခန္ဓာ။
# ဝေဒနာက္ခန္ဓ (Vedana) - ပရေင်ဒုင်စသိုင်။
# သညာက္ခန္ဓ (Sanna) - ပရေင်စၟတ်သမ္တီ။
# '''သၚ်္ခါရက္ခန္ဓ (Sankhara) - ပရေင်စိုတ် မချပ် ဖန်ဇန်။'''
# ဝိညာဏက္ခန္ဓ (Vinnana) - စိုတ် မတီ အာရီု။

ပ္ဍဲ သၚ်္ခါရက္ခန္ဓ ဏအ်ဝွံ၊ အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ဂှ် ဒှ် '''စေတနာ''' (Cetana - Volition) ရ။ စေတနာ ဝွံ ဒှ် ဒြဟတ် မတံင်ဓရိုဟ် သွက်ဂွံ ကၠောန် ကံ နကဵု ကာယ၊ ဝစဳ၊ ကေုာံ မနော ရ။

== ၄။ သၚ်္ခါရ ပ္ဍဲ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် (Saṅkhāra in Dependent Origination) ==
[[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]] (Dependent Origination) ဂှ် ဒှ် လၟေင် အဆက်အစပ် ဟိုတ် ကဵု ဖဵု ၁၂ သာ် ပ္ဍဲ သံသာ ရ။ သၚ်္ခါရ ဝွံ ဒှ် အဆက် မရနုက်ကဵု ၜါ ရ။
* '''အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ သၚ်္ခါရာ''' - ဟိုတ်နူ အဝိဇ္ဇာ (Ignorance - ပရေင်ဟွံတီ ဍာံ) တုဲ သၚ်္ခါရ (ပရေင်ဖန်ဇန် ကံ) ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။
* '''သၚ်္ခါရပစ္စယာ ဝိညာဏံ''' - ဟိုတ်နူ သၚ်္ခါရ တုဲ ဝိညာဏ် (ပဋိသန္ဓေ စိုတ်) ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ သၚ်္ခါရ ၃ သာ် ပ္ဍဲ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်
|-
! ဂကူ သၚ်္ခါရ
! အဓိပ္ပါယ်
! လွပ် / ဖဵုသက်ရောက်
|-
| '''ပုညာဘိသၚ်္ခါရ''' (Puññābhisaṅkhāra)
| ပရေင်ဖန်ဇန် ကံ ခိုဟ် (Meritorious formations)
| ပလံင် ဗစိုပ် ဘုံ မၞိဟ်၊ သွဝ် (ကာမာဝစရ ကေုာံ ရူပါဝစရ ကုသိုလ်)။
|-
| '''အပုညာဘိသၚ်္ခါရ''' (Apuññābhisaṅkhāra)
| ပရေင်ဖန်ဇန် ကံ ပရေအ် (Demeritorious formations)
| ပလံင် ဗစိုပ် ဘုံ အပါယ် ၄ (အကုသိုလ် ကံ)။
|-
| '''အာနေဉ္ဇာဘိသၚ်္ခါရ''' (Āneñjābhisankhāra)
| ပရေင်ဖန်ဇန် ကံ မဟွံချဳဓရာင် (Imperturbable formations)
| ပလံင် ဗစိုပ် ဘုံ အရူပ ဗြဟ္မာ (အရူပါဝစရ ကုသိုလ်)။
|}

== ၅။ သၚ်္ခါရ နဒဒှ် သဘာဝ ဓရ် (Saṅkhāra as Conditioned Phenomena) ==
နကဵု လညာတ် ဓရ် အလုံစုံ မ္ဂး၊ ဓရ် သီုဖအိုတ် ပါဲနူ [[နိဗ္ဗာန်]] (Nibbana) မွဲ တုဲ၊ သၟေဟ် သီုဖအိုတ် ဂှ် ဒှ် သၚ်္ခါရ (အရာ မဖန်ဗဒှ် လဝ်) ရ။ သဘာဝ ဓရ် သၚ်္ခါရ ဝွံ နွံကဵု လက်သန် ပိ သာ် (Ti-lakkhana):
* '''အနိစ္စ (Anicca):''' ဟွံဗိုန်၊ ကတဵုဒှ် တုဲ လီုလာ် အာ လၟိုန်။
* '''ဒုက္ခ (Dukkha):''' ဒှ် ဒဒိုက်၊ ဟွံမာန် ကဵု တသိုက် ရာသက်ပန်။
* '''အနတ္တ (Anatta):''' ဟွံမဲ ဇကုဇကောဝ် ဍာံပြ၊ ဟွံမဲ အတ္တ (Non-self)။&lt;ref name=&quot;gethin&quot;&gt;{{cite book |last=Gethin |first=Rupert |title=The Foundations of Buddhism |publisher=Oxford University Press |year=1998 |pages=136-140}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ လညာတ် သၚ်္ခါရ ပ္ဍဲ ထေရဝါဒ ကေုာံ မဟာယာန (Theravada and Mahayana Perspectives) ==
* '''ထေရဝါဒ (Theravada):''' လ္ၚတ် သၚ်္ခါရ နကဵု လညာတ် [[အဘိဓရ်]] (Abhidhamma) ဗွဲမဇြိုဟ်နက်။ အဘိဓရ် ပါ်ခြာ လဝ် စေတသိက် ၅၂ မာဲ၊ ပ္ဍဲဂှ် ၅၀ မာဲ ဂှ် သၚ်္ခါရက္ခန္ဓ ရ။ ဍေဟ် ဒှ် အရာ မကတဵုဒှ် ပွိုင် မွဲ ခဏ စိုတ် (Mind-moment) တုဲ လီု အာ ပြဟ်ပြဟ် ရ။
* '''မဟာယာန (Mahayana):''' အာရီုစွံ လတူ လညာတ် '''သုညတ''' (Sunyata - Emptiness) ရ။ သၚ်္ခါရ သီုဖအိုတ် ဝွံ ဍာံဍာံ မ္ဂး ဟွံမဲ ကဵု သဘာဝ အလဵုဇကု ဍေဟ် (Empty of inherent existence) တုဲ ဍေဟ် ဒှ် အရာ မဆက်စပ် ဓဝ် ရ ရောင် စၟတ်သမ္တီ လဝ်။

== ၇။ သၚ်္ခါရ ကေုာံ ကံ (Saṅkhāra and Karma) ==
သၚ်္ခါရ ကဵု ကံ (Kamma/Karma) ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ရ။ သၚ်္ခါရ ဂှ် ဒှ် &quot;စေတနာ&quot; (Intention) မဒှ် တမ်မူလ သွက် ကံ သီုဖအိုတ် ရ။ 
ကျာ်တြဲ တွံ လဝ် &quot;စေတနာဟံ ဘိက္ခဝေ ကမ္မံ ဝဒါမိ&quot; (ယွံ ခမဳ တအ်၊ အဲ ကျာ် ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ စေတနာ ဂှ် ဟေင် ဒှ် ကံ ရ)။ 
ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ပရေင်ချပ် (မနောကံ)၊ ဟီု (ဝစဳကံ)၊ ကၠောန် (ကာယကံ) သီုဖအိုတ် မပါလုပ် ကဵု စေတနာ ဂှ် ဒှ် သၚ်္ခါရ မဖန်ဗဒှ် ဖဵု (Vipaka) ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရ။&lt;ref name=&quot;gombrich&quot;&gt;{{cite book |last=Gombrich |first=Richard F. |title=Theravada Buddhism: A Social History from Ancient Benares to Modern Colombo |publisher=Routledge |year=2006 |pages=47-50}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ သၚ်္ခါရ ကေုာံ ဝိပဿနာ (Saṅkhāra and Vipassana Meditation) ==
ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ကတ်လ္ၚတ် [[ဝိပဿနာ]] (Vipassana/Insight Meditation) ဂှ်၊ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လတူ သၚ်္ခါရ ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။ 
ညးမကၠောန် ဓရ် တအ် သ္ဒး ဍိုက်မင် ရံင် (Observe) ပရေင်ကတဵုဒှ် ကေုာံ ပရေင်လီုလာ် သၚ်္ခါရ ဓရ် (ရုပ်၊ နာမ်) ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် ဇကု ရ။ 

ကာလ ဉာဏ် ရင့်သန် ကၠုင် မ္ဂး၊ ညးတအ် လစိုပ် အဆံင် '''သၚ်္ခါရုပေက္ခာ ဉာဏ်''' (Sankharupekkhana-nana) မဒှ် ဉာဏ် မသၠး လဝ် စိုတ် လတူ သၚ်္ခါရ သီုဖအိုတ်၊ ဟွံဒးဂၞပ် တုဲ ဟွံက္ဍုဟ်မၠေအ် (Equanimity towards formations) ရ။ ဉာဏ် ဏအ် ဒှ် တြင် သွက်ဂွံ လုပ် စိုပ် နိဗ္ဗာန် ရ။

== ၉။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ လညာတ် စိုတ်ဗေဒ ခေတ်တၟိ (Impact on Modern Psychology) ==
လညာတ် သၚ်္ခါရ ပ္ဍဲ ဗุဒ္ဓဘာသာ ဝွံ တုပ်သၟဟ် ဒၟံင် ကု လညာတ် [[စိုတ်ဗေဒ]] ခေတ်တၟိ (Cognitive Psychology) မပ္တံကဵု Conditioning ကေုာံ Behavioral patterns (အခိုက်အလိုက် မကတဵုဒှ် လဝ် ဟိုတ်နူ ပရေင်လ္ၚတ်) ရ။
သၚ်္ခါရ ဝွံ ညံင်ရဴ စိုတ်သမ္တီ အလဵုအလဵု (Subconscious habits) မထိင်ဒဝ် လဝ် ပရေင်ချဳဓရာင် ပိုယ် ရ။ သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ဒ္ဂေတ်ပြဝ ပရေအ် (Unwholesome habits) ဂှ်၊ ကောန်မၞိဟ် သ္ဒး စကာ &quot;သတိ&quot; (Mindfulness) သွက်ဂွံ ညာတ် ကေတ် ပရေင်ကတဵုဒှ် သၚ်္ခါရ တအ် ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဗက် ချဳဓရာင် အတိုင် ဍေဟ် ရ။

== ၁၀။ သရုပ် ကေုာံ တင်ရန်တၟအ် သွက် လွောတ် (Conclusion and Ultimate Goal) ==
သရုပ် မ္ဂး၊ သၚ်္ခါရ ဂှ် ဒှ် ဒြဟတ် မတံင်ဓရိုဟ် ပကဵု ညံင် စက်သံသာ ဂွံ ဂေတ် ဒၟံင် ဟွံတီ အိုတ် ရ။ အလုံ မွဲ ဘဝ သတ္တဝါ ဂှ် ဒှ် ပရေင်ကတဵုဒှ် ကေုာံ လီုလာ် သၚ်္ခါရ တအ် မွဲ တဲ ဓဝ် ရ။

တင်ရန်တၟအ် အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂှ် ဒှ် ပရေင်တိတ် ဗၠး နူကဵု သၚ်္ခါရ သီုဖအိုတ် ရ။ ဒၞာဲ မဟွံမဲ ကဵု သၚ်္ခါရ ဂှ် ညးကော်စ '''ဝိသၚ်္ခါရ''' (Visankhara) မဒှ် သဘာဝ မဟွံဒးဒုင် ဖန်ဗဒှ် လဝ်၊ ဟွံကတဵုဒှ် တုဲ ဟွံလီုလာ် (The Unconditioned) မတွဟ်ဂး '''[[နိဗ္ဗာန်]]''' (Nibbana) ရ။ ကျာ်တြဲ ဟီုတွံ လဝ် ဥဒါန် ဒဒှ်ရ &quot;သၚ်္ခါရ တအ် ဝွံ ပရေအ် ကွေဟ် ရ၊ ပရေင်ဒေါအ် ဇူ သၚ်္ခါရ တအ် (နိဗ္ဗာန်) ဝွံ ဟေင် ဒှ် တသိုက် မပြဲ အိုတ် ရ&quot; (Tesam vupasamo sukho)။&lt;ref name=&quot;payutto&quot;&gt;{{cite book |last=Payutto |first=P. A. |title=Dependent Origination: The Buddhist Law of Conditionality |publisher=Buddhadhamma Foundation |year=1994 |pages=33-40}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]] (Dependent Origination)
* [[ခန္ဓ ၅]] (Five Aggregates)
* [[အနိစ္စ]] (Impermanence)
* [[နိဗ္ဗာန်]] (Nirvana)

{{Navbox
| name = Buddhist concepts
| title = ဓရ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ လညာတ် သဇိုင်ဂမၠိုင် (Buddhist Concepts and Core Teachings)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သစ္စ ၄ သာ်
| list1 =
* [[ဒုက္ခ]] (Dukkha)
* [[သမုဒယ]] (Samudaya)
* [[နိရောဓ]] (Nirodha)
* [[မဂ္ဂ]] (Magga)
| group2 = လက်သန် ၃ သာ် (Ti-lakkhana)
| list2 =
* [[အနိစ္စ]] (Anicca)
* [[ဒုက္ခ]] (Dukkha)
* [[အနတ္တ]] (Anatta)
| group3 = ခန္ဓ ၅ (Khandhas)
| list3 =
* [[ရုပ်]] (Rupa)
* [[ဝေဒနာ]] (Vedana)
* [[သညာ]] (Sanna)
* [[သၚ်္ခါရ]] (Sankhara)
* [[ဝိညာဏ်]] (Vinnana)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list4 =
* [[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]] (Dependent Origination)
* [[ကံ]] (Karma)
* [[နိဗ္ဗာန်]] (Nirvana)
* [[ဝိပဿနာ]] (Vipassana)
}}

[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ဓရ် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]]
[[Category:ဒဿန ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ဝေါဟာရ ပါဠိ]]</text>
      <sha1>r61o74o3f1egwukc0igau8tos1fcjdl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဒုက္ခ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11768</id>
    <revision>
      <id>56337</id>
      <timestamp>2026-07-22T05:37:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ဒုက္ခ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Dukkha'', ပါဠိ: ''Dukkha'', သံသကြိုတ်: ''Duḥkha'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဝေါဟာရ အဓိက အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု [[ဘာသာ အိန္ဒိယ]] ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]၊ ကေ...&quot;</comment>
      <origin>56337</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21933" sha1="qqz57y91301wov2hc4svdp3i9ru7fkd" xml:space="preserve">'''ဒုက္ခ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Dukkha'', ပါဠိ: ''Dukkha'', သံသကြိုတ်: ''Duḥkha'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဝေါဟာရ အဓိက အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု [[ဘာသာ အိန္ဒိယ]] ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]၊ ကေုာံ [[ဂျိန်ဘာသာ]] ရ။ အဓိပ္ပါယ် ဍေဟ် ဗွဲမလှဲလး ဂှ် မလေပ် ကံက်အဓိပ္ပါယ် &quot;ဒဒိုက်&quot;၊ &quot;ဝေဒနာ&quot;၊ &quot;ပရေင်ဟွံပေင်စိုတ်&quot;၊ &quot;ပရေင်ယှုက်ထုဲ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;အရာမပြံင်လှာဲ ဒၟံင် လၟိုန်&quot; ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ဒုက္ခ ဝွံ ဒှ် သစ္စ (Truth) ပထမအိုတ် ပ္ဍဲကဵု '''[[သစ္စပန်]]''' (Four Noble Truths) မဒှ် တင်သဇိုင် အဓိက လညာတ် ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ရ။&lt;ref name=&quot;rahula&quot;&gt;{{cite book |last=Rahula |first=Walpola |title=What the Buddha Taught |publisher=Grove Press |year=1974 |pages=15-20}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု လညာတ် ဒဿန အိန္ဒိယ တြေံ၊ လမျီု သတ္တဝါ သီုဖအိုတ် မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ စက္ကဝါ ဝွံ ဒးဒုင်စသိုင် ဒုက္ခ ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ကြိုက်စောဲ (Craving) ကေုာံ ပရေင်ဟွံတီဍာံ (Ignorance) ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဒုက္ခ နကဵု လညာတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ လညာတ် ဘာသာ တၞဟ် တအ်၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဒဿနိက ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Dharma_Wheel.svg|thumb|right|300px|ဓမ္မစက် (Dharmacakra) မဒှ် သင်္ကေတ ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ မထ္ၜးကဵု ဂၠံင်တရဴ ဒစာံပါ် သွက်ဂွံ တိတ်ဗၠး နူ ဒုက္ခ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Etymology) ==
ဝေါဟာရ &quot;ဒုက္ခ&quot; ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် [[ပါဠိ]] ကေုာံ [[သံသကြိုတ်]] &quot;ဒုဟ်&quot; (duḥ) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဟွံခိုဟ်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ဝါတ်ဂါတ်&quot;၊ ကေုာံ &quot;ခ&quot; (kha) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ခတိုင်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;သၠာဲ ကွဳ&quot; ရ။ နကဵု လညာတ် အလင်္ကာ မ္ဂး၊ ဒုက္ခ ဂှ် တုပ် ညံင်ရဴ သၠာဲ ကွဳ မဟွံခိုဟ် တုဲ ကာလ ဒြေပ် အာ လတူ ဂၠံင် မ္ဂး ကဵု ဒဒိုက် ကေုာံ ပရေင်ဟွံတန်ကြန် ကု ညးမဍိုက် ဍေဟ် ရ။&lt;ref name=&quot;gethin&quot;&gt;{{cite book |last=Gethin |first=Rupert |title=The Foundations of Buddhism |publisher=Oxford University Press |year=1998 |pages=59-62}}&lt;/ref&gt;

နကဵု လညာတ် သိပ္ပံ ဒဿန မ္ဂး၊ ဒုက္ခ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပရေင်ဂိသကေဝ် လပါ် ခန္ဓာကိုယ် သက်သက် ပုဟ်။ ဍေဟ် ပါလုပ် သီုကဵု ပရေင်ဍဵုဍိုက် စိုတ်ဓါတ်၊ ပရေင်စံင်တူ၊ ကေုာံ အကာဲအရာ သဘာဝ လောက မဟွံခိုင်ကၠိုက် တအ် သီုဖအိုတ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ တၠပညာ ရးပလိုတ် တအ် ကၠာဲအဓိပ္ပါယ် ဒုက္ခ နကဵု ဝေါဟာရ &quot;Unsatisfactoriness&quot; (အရာ မဟွံမာန် ပကဵု ညံင် ပေင်စိုတ် လအ်လ) ရ။

== ၂။ ဒုက္ခ ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ (Dukkha in Buddhism - The First Noble Truth) ==
ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ဒုက္ခ ဝွံ ဒှ် သစ္စ ပထမ (Dukkha Sacca) မဒှ် အရာ ကျာ်တြဲ ဟီုတွံ လဝ် လက္ကရဴ နူ ညး ကလိဂွံ သဗ္ဗညုတဉာဏ် ရ။ ဒုက္ခ ဝွံ ဒှ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု '''[[လက္ခဏာ ပိပြကာ]]''' (Three Marks of Existence) မတွဟ်ဂး - 
* '''အနိစ္စ''' (Anicca - မဟွံဗိုန်)
* '''ဒုက္ခ''' (Dukkha - ဒဒိုက်)
* '''အနတ္တ''' (Anatta - မဟွံမဲ ဇကုဇကောဝ် / အတ္တ)

ကျာ်တြဲ ဟီုတွံ လဝ် ပ္ဍဲ ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ် (Dhammacakkappavattana Sutta) ဒဒှ်ရ - &quot;ပရေင်ဒှ်မၞိဟ် ဂှ် ဒှ် ဒုက္ခ၊ ပရေင်ဗျု ဂှ် ဒှ် ဒုက္ခ၊ ပရေင်ယဲ ဂှ် ဒှ် ဒုက္ခ၊ ပရေင်ချိုတ် ဂှ် ဒှ် ဒုက္ခ၊ ပရေင်ဒးပါ်ခြာ နူ အရာ မဆာန် တအ် ဂှ် ဒှ် ဒုက္ခ၊ ပရေင်ဟွံကလိဂွံ အရာ မမိက်ဂွံ တအ် ဂှ် ဒှ် ဒုက္ခ ရ။&quot;

== ၃။ ဒုက္ခ ပိ ပြကာ (The Three Patterns of Dukkha) ==
အတိုင် လိက် အဘိဓရ် ကေုာံ သုတ် ပါဠိ ဂမၠိုင်၊ ဒုက္ခ ဝွံ မလေပ် ပါ်ခြာ လဝ် နကဵု ပိ ပြကာ အဓိက ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဒုက္ခ ပိ ပြကာ ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ
|-
! ယၟု ပါဠိ 
! အဓိပ္ပါယ် နကဵု မန်
! ပွံက် ကေုာံ သဘာဝ
|-
| '''ဒုက္ခဒုက္ခ''' (Dukkha-dukkha)
| ဒဒိုက် ဓမ္မတာ (Ordinary suffering)
| ပရေင်ဂိသကေဝ် နကဵု ခန္ဓာကိုယ် (ဥပမာ - ယဲ၊ ဝပ်) ကေုာံ ပရေင်ဂိသကေဝ် လပါ် စိုတ် (ဥပမာ - စံင်တူ၊ ဍဵုဍိုက်)။ ဒှ် ဒုက္ခ မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ကၠိုဟ် လောဲအိုတ်။
|-
| '''ဝိပရိဏာမဒုက္ခ''' (Viparinama-dukkha)
| ဒဒိုက် ဟိုတ်နူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ (Suffering of change)
| အရာ မကဵု တသိုက် လၟုဟ် တအ် ဂှ် ဟွံဗိုန် (အနိစ္စ)။ ကာလ တသိုက် တအ် ပြံင်လှာဲ ဟွံသေင်မ္ဂး လီုလာ် အာ မ္ဂး၊ ဍေဟ် ကတဵုဗဒှ် ဒုက္ခ ရ။
|-
| '''သင်္ခါရဒုက္ခ''' (Sankhara-dukkha)
| ဒဒိုက် ဟိုတ်နူ လဒက်ပတန် (Conditioned suffering)
| ဒှ် ဒုက္ခ မဇြိုဟ်နက် အိုတ်။ ခန္ဓာ မသုန် ကေုာံ သတ္တဝါ သီုဖအိုတ် ဒှ် လဒက်ပတန် ဟိုတ် ကဵု ဖဵု (Conditioned states) တုဲ ဟွံမဲ ကဵု ပရေင်တန်ကြန်၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဍေဟ် ဒှ် ဒုက္ခ သဘာဝ ရ။
|}

== ၄။ ဟိုတ် ဒုက္ခ မကတဵုဒှ်: သမုဒယ (Causes of Dukkha: Samudaya) ==
ဒုက္ခ ဟွံကတဵုဒှ် ကၠုင် နကဵု ဟိုတ် ဟွံမဲ ပုဟ်။ ပ္ဍဲကဵု သစ္စ ဒုတိယ (Samudaya Sacca)၊ ကျာ်တြဲ ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ ဟိုတ် မကတဵုဗဒှ် ဒုက္ခ အဓိက ဂှ် ဒှ် '''တဏှာ''' (Tanha - Craving / ပရေင်ကြိုက်စောဲ) ရ။&lt;ref name=&quot;harvey&quot;&gt;{{cite book |last=Harvey |first=Peter |title=An Introduction to Buddhism: Teachings, History and Practices |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |pages=52-57}}&lt;/ref&gt;

တဏှာ ဝွံ နွံ ပိ သာ် -
# '''ကာမတဏှာ''' (Kama-tanha): ပရေင်ကြိုက်စောဲ လတူ အာရုံ ကာမဂုဏ် (ရုပ်၊ ရမ္သာင်၊ သၟူ၊ ရသာ၊ အာရုံ)။
# '''ဘဝတဏှာ''' (Bhava-tanha): ပရေင်ကြိုက်စောဲ သွက်ဂွံ သှ်ေ ဂျိုင် လအ်လ ကေုာံ ဂွံ ဘဝ ခိုဟ် (Craving for existence)။
# '''ဝိဘဝတဏှာ''' (Vibhava-tanha): ပရေင်ကြိုက်စောဲ သွက်ဂွံ ဟွံဒှ် ဘဝ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး မိက်ဂွံ ဂလဟ် ပါဲ ထောအ် အရာ မဟွံဒးဂၞပ် တအ်။

တဏှာ ဏအ်ဝွံ ကၠုင်နူ '''အဝိဇ္ဇာ''' (Avijja - Ignorance / ပရေင်ဟွံတီဍာံ သဘာဝ အနိစ္စ ကဵု အနတ္တ) ရ။ ဟိုတ်နူ အဝိဇ္ဇာ ကဵု တဏှာ ဏအ်ရ၊ သတ္တဝါ တအ် ဒး ဂေတ် ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု သံသာ (Samsara - သၞောတ် ဂေတ် ကတဵုဒှ် ချိုတ်) တုဲ ဒး ဆဵုဂဗ ဒၟံင် ဒုက္ခ လၟိုန် ရ။

== ၅။ ပရေင်ကၠေအ်ကၠက် ဒုက္ခ: နိရောဓ ကေုာံ နိဗ္ဗာန် (Cessation of Dukkha: Nirodha and Nirvana) ==
ၜိုန်ရ ဒုက္ခ ဂှ် ဇၞော်မောဝ် ဒၟံင် ကီုလေဝ်၊ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဟွံသေင် ဘာသာ မစွံ အာရီု လပါ် ပရေအ် (Pessimistic) သက်သက် ပုဟ်။ ပ္ဍဲကဵု သစ္စ တတိယ (Nirodha Sacca) ဂှ်၊ ကျာ်တြဲ ထ္ၜးကဵု လဝ် ဒဒှ်ရ ဒုက္ခ မာန် ကၠေအ်ကၠက် အာ အလုံစုံ ရ။&lt;ref name=&quot;anderson&quot;&gt;{{cite book |last=Anderson |first=Carol |title=Pain and Its Ending: The Four Noble Truths in the Theravada Buddhist Canon |publisher=Routledge |year=1999 |pages=85-90}}&lt;/ref&gt;

ပရေင်ကၠေအ်ကၠက် ဒုက္ခ ဏအ်ဂှ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ကာလ ပူဂိုလ် မွဲ ယှောတ်ဖအောန် ကေုာံ ပလီုထောအ် တဏှာ ကေုာံ အဝိဇ္ဇာ အလုံစုံ ရ။ အကာဲအရာ မတိတ်ဗၠး နူ တဏှာ ဏအ်ဂှ် ညးကော်စ '''[[နိဗ္ဗာန်]]''' (Nirvana / Nibbana) ရ။ နိဗ္ဗာန် ဝွံ ဒှ် ဌာန် အလုံစုံ သၠးပွး၊ တသိုက် မသက္ကု ဒုက္ခ တုဲ ဒှ် တင်ရန်တၟအ် ကၞောတ်အထောတ် ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ ရ။

== ၆။ ဂၠံင်တရဴ သွက်ဂွံ တိတ်ဗၠး နူ ဒုက္ခ: မဂ္ဂင် ဒစာံပါ် (The Path to Liberation: Noble Eightfold Path) ==
သွက်ဂွံ စိုပ် ဌာန် နိဗ္ဗာန် ကေုာံ ပလီုထောအ် ဒုက္ခ ဂှ်၊ ကျာ်တြဲ ဟီုတွံ လဝ် သစ္စ စတုတ္ထ (Magga Sacca) မတွဟ်ဂး '''[[မဂ္ဂင် ဒစာံပါ်]]''' (The Noble Eightfold Path) ရ။ လၟေင် ဂၠံင်တရဴ ဏအ်ဝွံ ပါ်လဝ် ပိ ကဏ္ဍ အဓိက (သဳလ၊ သမာဓိ၊ ပညာ) ရ -

* '''ပညာ (Wisdom):'''
# သမ္မာဒိဋ္ဌိ (Right View) - လညာတ် ဍာံ (တီ သစ္စပန်)။
# သမ္မာသင်္ကပ္ပ (Right Intention) - ကသပ် ဍာံ (ကသပ် ဟွံမဲ ကု ဒေါသ ကေုာံ လောဘ)။

* '''သဳလ (Morality):'''
# သမ္မာဝါစာ (Right Speech) - လဟီု ဍာံ (ဟွံဟီု မုသာ၊ ဟွံဟီု ဂရိုဟ်)။
# သမ္မာကမ္မန္တ (Right Action) - ကမၠောန် ဍာံ (ဟွံဂစိုတ်၊ ဟွံကၠတ်)။
# သမ္မာအာဇဳဝ (Right Livelihood) - ပရေင်ဂျိုင်လမျီု ဍာံ (ဟွံကၠောန် ကမၠောန် မိစ္ဆာ)။

* '''သမာဓိ (Concentration):'''
# သမ္မာဝါယာမ (Right Effort) - ပရေင်ဂစာန် ဍာံ (ဝေင်ဒစး ကိလေသ)။
# သမ္မာသတိ (Right Mindfulness) - ပရေင်သတိ ဍာံ (သမ္တီ လတူ ခန္ဓာ၊ ဝေဒနာ၊ စိုတ်၊ ဓရ်)။
# သမ္မာသမာဓိ (Right Concentration) - ပရေင်တန်ကြန် စိုတ် ဍာံ (ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဇျာန်)။

== ၇။ ဒုက္ခ ပ္ဍဲ ဟိန္ဒူဘာသာ (Dukkha in Hinduism) ==
ပ္ဍဲကဵု [[ဟိန္ဒူဘာသာ]] (Hinduism)၊ လညာတ် ဒုက္ခ ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု သၞောတ် သံသာ (Samsara) ကေုာံ ကံ (Karma) ရ။ လိက် ဥပနိသဒ် (Upanishads) ကေုာံ ဘဂဝဒ်ဂဳတာ (Bhagavad Gita) တအ် ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ ဒုက္ခ ဝွံ ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ဟွံတီဍာံ (Avidya) ဒဒှ်ရ လမျီု ပူဂိုလ် (Atman) ကဵု ကျာ်ထာဝရ ဗြဟ္မာ (Brahman) ဝွံ ဒှ် မွဲ ဓဝ် ရ။&lt;ref name=&quot;keown&quot;&gt;{{cite book |last=Keown |first=Damien |title=Buddhism: A Very Short Introduction |publisher=Oxford University Press |year=2000 |pages=43-48}}&lt;/ref&gt;

တၠပညာ ပတန်ဂျလဳ (Patanjali) ပ္ဍဲ လိက် ယောဂသုတ် (Yoga Sutras) ဂှ် ဟီု လဝ် &quot;သွက် မၞိဟ် မနွံကဵု ပညာ မ္ဂး၊ အရာ သီုဖအိုတ် ဝွံ ဒှ် ဒုက္ခ ရ။&quot; သွက်ဂွံ တိတ်ဗၠး နူ ဒုက္ခ ပ္ဍဲ ဟိန္ဒူဘာသာ ဂှ် ညးတအ် ဒး ကလိဂွံ '''မောက္ခ''' (Moksha - Liberation) နကဵု နဲကဲ ယောဂ၊ ဘတ္တိ (Bhakti - ပရေင်လျိုင်ပတှ်ေ ကျာ်)၊ ကေုာံ ညာဏ (Jnana - ပညာ) ရ။

== ၈။ ဒုက္ခ ပ္ဍဲ ဂျိန်ဘာသာ (Dukkha in Jainism) ==
ပ္ဍဲကဵု [[ဂျိန်ဘာသာ]] (Jainism) လေဝ်၊ ဒုက္ခ ဝွံ ဒှ် လညာတ် အဓိက မွဲ ရ။ ဂျိန်ဘာသာ ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ လမျီု ဇၟာပ်ဇၟာပ် သတ္တဝါ (Jiva) ဝွံ ၜိုတ် သဘာဝ ဍေဟ် မ္ဂး နွံကဵု တသိုက် ကေုာံ ဉာဏ် မသက္ကု အပိုင်အခြာ ရ။ 

ဆဂး ဟိုတ်နူကဵု ကံ (Karma) မဒှ် ဒြပ် ရုပ် (Material substance) တအ် ဍုန် မောတ် ခြိုင် လဝ် လမျီု ဏအ် ဂှ်ရ၊ လမျီု တအ် ဒး ဆဵုဂဗ ဒုက္ခ ပ္ဍဲ သံသာ ရ။ သွက်ဂွံ တိတ်ဗၠး နူ ဒုက္ခ ဂှ်၊ ညးလျိုင်ပတှ်ေ ဂျိန်ဘာသာ တအ် ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် အဟိံသ (Ahimsa - ပရေင်ဟွံပလီုပလာ် လမျီု ညးတၞဟ်) ဗွဲမသကာတ်မြဟ်၊ ကေုာံ ဒ္ဂေတ် ခမဳ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ကေဝလ ညာဏ (Kevala Jnana - သဗ္ဗညုတဉာဏ်) ကေုာံ တိတ်ဗၠး နူ ဒုက္ခ ရ။

== ၉။ လညာတ် ဒဿန ရးပလိုတ် လတူ ဒုက္ခ (Western Philosophical Perspectives on Suffering) ==
ၜိုန်ရ ဒုက္ခ ဒှ် ဝေါဟာရ ရးဗမံက် ကီုလေဝ်၊ တၠပညာ ဒဿန ရးပလိုတ် တအ် လေဝ် ချပ် လ္ၚတ် လဝ် ပရူ ပရေင်ဒဒိုက် ကောန်မၞိဟ် (Human suffering) ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

ဗွဲတၟေင် တၠပညာ ဂျာမနဳ '''အာသာ သျှဝ်ပေန်ဟံင်ဝါ''' (Arthur Schopenhauer) နွံကဵု လညာတ် မတုပ် ကု လညာတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဗွဲမလောန် ရ။ ညးတေအ် ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ လောက ဏအ်ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု &quot;ဒြဟတ် ဆန္ဒ မကၠက် ဒၟံင် မတ်&quot; (Blind Will) တုဲ ပရေင်ကြိုက်စောဲ ဏအ် ပကဵု ညံင် ကောန်မၞိဟ် တအ် ဂွံ ဒး ဆဵု ဒုက္ခ လၟိုန် ရ။ တၠပညာ အက်သစ်သတေန်ရှယ် (Existentialists) မပ္တံကဵု ဂျောန် ပေါ သာတြေ (Jean-Paul Sartre) တအ် လေဝ် ဟီုတွံ လဝ် ပရူ &quot;Angst&quot; (ပရေင်စံင်တူ စိုတ်ဓါတ် ပ္ဍဲ ဘဝ မဟွံမဲ အဓိပ္ပါယ်) မဒှ် လညာတ် မတုပ် ကဵု သင်္ခါရဒုက္ခ ကီု ရ။

== ၁၀။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ စိုတ်ပညာ (Societal Impact and Psychological Perspectives) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ လညာတ် ဒုက္ခ ဝွံ လုပ် စိုပ် ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာလ္ၚတ် [[စိုတ်ပညာ]] (Psychology) ရးပလိုတ် ရ။ 

ဗွဲတၟေင် တၠပညာ ဂျောန် ကာဗတ်-ဇိန် (Jon Kabat-Zinn) ဖန်ဗဒှ် လဝ် သၞောတ် **ပရေင်ယှောတ်ဖအောန် ဍဵုဍိုက် စိုတ်ဓါတ် နကဵု သတိ** (Mindfulness-Based Stress Reduction - MBSR) မဒုင်သဇိုင် လတူ နဲကဲ လ္ၚတ် ဝိပဿနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ သွက်ဂွံ ရီုဗင် မၞိဟ်ယဲ တအ် ညံင် ဂွံ ဒုင်စသိုင် ဒုက္ခ (ဝေဒနာ ဇုတ်၊ လအ်လ) နကဵု စိုတ် မၜိုဟ်သြိုဟ် ရ။ လညာတ် သမ္မာသတိ ဏအ် ပကဵု ညံင် မၞိဟ် တအ် ဂွံ ကၠိုဟ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ဂိသကေဝ် (Pain) ဂှ် ဒှ် သဘာဝ၊ ဆဂး ပရေင်ဒဒိုက် (Suffering/Dukkha) ဂှ် ဒှ် အရာ စိုတ် ပိုယ် မဖန်ဗဒှ် တိုန် ဇကု အလဵုအလဵု (Secondary suffering) တုဲ ဍေဟ် မာန် ယှောတ်ဖအောန် အာ နကဵု ပရေင်လ္ၚတ် စိုတ် ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[သစ္စပန်]] (Four Noble Truths)
* [[နိဗ္ဗာန်]] (Nirvana)
* [[အနိစ္စ]] (Impermanence)
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)

{{Navbox
| name = Buddhism topics
| title = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ကေုာံ သစ္စပန် (Buddhism and the Four Noble Truths)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သစ္စပန် (Four Noble Truths)
| list1 =
* [[ဒုက္ခ]] (Dukkha)
* [[သမုဒယ]] (Samudaya)
* [[နိရောဓ]] (Nirodha)
* [[မဂ္ဂင် ဒစာံပါ်]] (Noble Eightfold Path)
| group2 = လက္ခဏာ ပိ (Three Marks of Existence)
| list2 =
* [[အနိစ္စ]] (Anicca)
* [[ဒုက္ခ]] (Dukkha)
* [[အနတ္တ]] (Anatta)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha)
* [[သံသာ]] (Samsara)
* [[ကံ]] (Karma)
* [[နိဗ္ဗာန်]] (Nirvana)
* [[သမ္မာသတိ]] (Mindfulness)
}}

[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ဒဿနိကဗေဒ အိန္ဒိယ]]
[[Category:ဝေါဟာရ ပါဠိ]]
[[Category:ဒဿနိကဗေဒ]]</text>
      <sha1>qqz57y91301wov2hc4svdp3i9ru7fkd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>နိရောဓ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11769</id>
    <revision>
      <id>56338</id>
      <timestamp>2026-07-22T08:29:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''နိရောဓ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Nirodha'', သက္ကတ/ပါဠိ: ''Nirodha'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု လညာတ် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] မ္ဂး ဒှ် ပရေင်ပလိုတ် ထောအ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ကမၠက် ထောအ် ဒဒိုက် (Dukkha) ကေုာံ ဟို...&quot;</comment>
      <origin>56338</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20754" sha1="ckmacjx584u67pe7wwpow8q79n32lfe" xml:space="preserve">'''နိရောဓ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Nirodha'', သက္ကတ/ပါဠိ: ''Nirodha'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု လညာတ် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] မ္ဂး ဒှ် ပရေင်ပလိုတ် ထောအ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ကမၠက် ထောအ် ဒဒိုက် (Dukkha) ကေုာံ ဟိုတ် မပကဵု ညံင် ဂွံ ကတဵုဒှ် ဒဒိုက် တအ် အလုံစုံ ရ။ နိရောဓ ဝွံ ဒှ် သစ္စ မရနုက်ကဵု ပိ ပ္ဍဲကဵု '''[[ဓရ် သစ္စပန်]]''' (Four Noble Truths) မဒှ် သဇိုင် အဓိက လညာတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ရ။ ဝေါဟာရ &quot;နိရောဓ&quot; ဏအ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ဆက်စပ် တုပ်သၟဟ် ဒၟံင် ကု ဝေါဟာရ '''[[နိဗ္ဗာန်]]''' (Nirvana) မဒှ် တင်ရန်တၟအ် သၠုင်အိုတ် သွက် ညးမလျိုင်ပတှ်ေ ဗုဒ္ဓဘာသာ တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;rahula&quot;&gt;{{cite book |last=Rahula |first=Walpola |title=What the Buddha Taught |publisher=Grove Press |year=1959 |pages=35-44}}&lt;/ref&gt;

ပရေင်စိုပ် နိရောဓ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်တိတ် ဗၠး နူကဵု သံသာ (Samsara) မဒှ် သၞောတ် ပရေင်ကတဵုဒှ် ကေုာံ ပရေင်ချိုတ် မလေပ် ဂေတ် ကလေင် ဒၟံင် ဟွံမဲ ကု လအိတ် ဂှ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ နိရောဓ နကဵု လညာတ် ဓမ္မ၊ လဒက်ပတန် သစ္စပန်၊ ဝင်၊ ကေုာံ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Dharmacakra.svg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ဓမ္မစက် (Dharmacakra) မထ္ၜး ကဵု ဓရ် သစ္စပန် ကေုာံ မဂ္ဂင် ဒစာံ မဒှ် ဂၠံင်တရဴ သွက်ဂွံ စိုပ် နိရောဓ (ပရေင်ပလိုတ် ဒဒိုက်)။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;နိရောဓ&quot; (Nirodha) ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် ပါဠိ ကေုာံ သက္ကတ တုဲ၊ ဍေဟ် နွံ အဓိပ္ပါယ် မပ္တံကဵု &quot;ပရေင်ဒေါအ် ဇူ&quot; (Cessation)၊ &quot;ပရေင်ပလိုတ်&quot; (Extinction)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု&quot; (Suppression) ရ။ နကဵု လညာတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး၊ နိရောဓ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်ဒေါအ် ဇူ အာ နူကဵု တဏှာ (Craving) ကေုာံ လောဘ (Greed) မဒှ် ဟိုတ် အဓိက သွက် ကတဵုဒှ် ဒဒိုက် ရ။

ကာလ ညးမွဲမွဲ မာန် ပလိုတ် ထောအ် ကိလေသာ (Kleshas) မပ္တံကဵု လောဘ၊ ဒေါသ (Hatred)၊ ကေုာံ မောဟ (Delusion) မ္ဂး၊ ညးတေအ် ဂှ် လစိုပ် အာ ဇရေင် ဍာ်ဒကေဝ် နိရောဓ မာန် ရ။ ပ္ဍဲ အကာဲအရာ ဏအ် မ္ဂး၊ စိုတ် ဂှ် ကလိဂွံ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် မဟွံမဲ ကု ပရေင်ချဳဓရာင် လဟဵု နူ မ္ၚး ရ။

== ၂။ လညာတ် နိရောဓ ပ္ဍဲ ဓရ် သစ္စပန် (Nirodha in the Four Noble Truths) ==
ဓရ် သစ္စပန် ဝွံ ဒှ် ဒေသနာ ပထမအိုတ် ကျာ်တြဲ ဂေါတမ (Gautama Buddha) မတွဟ် လဝ် ပ္ဍဲ ဂြိုပ် မိဂဒါဝုန် ရ။ နိရောဓ ဝွံ ဒှ် တင် မရနုက်ကဵု ပိ ပ္ဍဲ သစ္စပန် ဏအ် ရ။&lt;ref name=&quot;harvey&quot;&gt;{{cite book |last=Harvey |first=Peter |title=An Introduction to Buddhism: Teachings, History and Practices |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |pages=62-73}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဓရ် သစ္စပန် ကေုာံ ဒၞာဲ နိရောဓ
|-
! လၟေင်
! သစ္စ (Truth)
! အဓိပ္ပါယ် ပါဠိ
! အဓိပ္ပါယ် မန်
! တာလျိုင် သွက် ကောန်မၞိဟ် (Duty)
|-
| ၁
| '''[[ဒုက္ခသစ္စ]]''' (Dukkha)
| ဒဒိုက်
| ဒဒိုက် ဝေဒနာ မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဘဝ မပ္တံကဵု သၠးဂၠံဂဝ်၊ ဇရာ၊ ဗျာဓိ၊ မရဏ။
| သ္ဒး တီ ကၠိုဟ်ခၠင် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် (Parinna)။
|-
| ၂
| '''[[သမုဒယသစ္စ]]''' (Samudaya)
| ဟိုတ်
| ဟိုတ် မပကဵု ညံင် ဂွံ ကတဵုဒှ် ဒဒိုက် (ဗွဲတၟေင် - တဏှာ)။
| သ္ဒး ပလီု ပလာ် ထောအ် (Pahana)။
|-
| ၃
| '''[[နိရောဓသစ္စ]]''' (Nirodha)
| ပရေင်ပလိုတ်
| ပရေင်ဒေါအ် ဇူ နူကဵု ဟိုတ် ကေုာံ ဒဒိုက် သီုဖအိုတ် (စိုပ် နိဗ္ဗာန်)။
| သ္ဒး ဇၞော်မောဝ် ညံင် ဂွံ မံက်ဂတဝ် (Sacchikata)။
|-
| ၄
| '''[[မဂ္ဂသစ္စ]]''' (Magga)
| ဂၠံင်တရဴ
| ဂၠံင်တရဴ မဂ္ဂင် ဒစာံ မာန် စိုပ် ဇရေင် ပရေင်ပလိုတ် ဒဒိုက်။
| သ္ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် ကေုာံ ပွါတ် လၟိုန် (Bhavana)။
|}

== ၃။ ဟိုတ် ကေုာံ ပရေင်ကတဵုဒှ် - ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် (Dependent Origination and Cessation) ==
နိရောဓ ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု သၞောတ် '''[[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]]''' (Dependent Origination) ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ရ။ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၞောတ် &quot;ဟိုတ် ကေုာံ ဖဵု&quot; မထ္ၜးကဵု ဗီုလဵု ဒဒိုက် တအ် မကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။ 

* '''လၟေင် အနုလုံ (Arising):''' ဟိုတ်နူ အဝိဇ္ဇာ (Ignorance) နွံ တုဲ၊ သင်္ခါရ (Formations) တအ် ကတဵုဒှ်။ ဟိုတ်နူ သင်္ခါရ တုဲ... ဆက်အာ စဵုကဵု ဇာတိ (Birth) ကေုာံ ဇရာ မရဏ (Old age and death) ကတဵုဒှ် ရ။
* '''လၟေင် ပဋိလုံ (Cessation / Nirodha):''' ယဝ်ရ ပလိုတ် ထောအ် အဝိဇ္ဇာ အလုံစုံ မ္ဂး (အဝိဇ္ဇာ နိရောဓ)၊ သင်္ခါရ တအ် လေဝ် ပလိုတ် အာ ကီု (သင်္ခါရ နိရောဓ)။ ယဝ်ရ သင်္ခါရ ဟွံမဲ မ္ဂး... ဆက်အာ စဵုကဵု ဇာတိ ကေုာံ ဒဒိုက် သီုဖအိုတ် လေဝ် ဒေါအ် ဇူ အာ သီုဖအိုတ် ရ (နိရောဓ)။&lt;ref name=&quot;gethin&quot;&gt;{{cite book |last=Gethin |first=Rupert |title=The Foundations of Buddhism |publisher=Oxford University Press |year=1998 |pages=140-149}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ အဆက်အစပ် ကု နိဗ္ဗာန် (Relationship with Nibbana) ==
ပ္ဍဲကဵု လိက်ပတ် ထေရဝါဒ (Theravada) မ္ဂး၊ ဝေါဟာရ &quot;နိရောဓ&quot; ကဵု &quot;နိဗ္ဗာန်&quot; ဏအ်ဝွံ စကာ ပြံင်လှာဲ ရေင်သကအ် (Interchangeably) ဂွံ ရ။ နိဗ္ဗာန် ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဍာ်ဒကေဝ် မဟွံမဲ ကု ပၟတ် ပိ သာ် မတွဟ်ဂး - လောဘ ပၟတ်၊ ဒေါသ ပၟတ်၊ ကေုာံ မောဟ ပၟတ် ရ။

ကာလ ညးမွဲမွဲ ကလိဂွံ ဍာ်ဒကေဝ် နိရောဓ မ္ဂး၊ ညးတေအ် ဝွံ ဟွံဒး ကလေင် ကတဵု ပ္ဍဲ သံသာ ယက် တုဲ လစိုပ် အာ ဇရေင် ဍာ်ဒကေဝ် မၜိုဟ်သြိုဟ် အလုံစုံ မကော်စ &quot;ဥပါဒိသေသ နိဗ္ဗာန်&quot; (Nibbana with remainder) ပ္ဍဲ အခိင် ဂျိုင် ဒၟံင်၊ ကေုာံ &quot;အနုပါဒိသေသ နိဗ္ဗာန်&quot; (Parinibbana - Nibbana without remainder) ပ္ဍဲ အခိင် မစုတိ ပြံင်ဘဝ ရ။

== ၅။ ဂၠံင်တရဴ ကေုာံ မဂ္ဂင် ဒစာံ (Methods and the Noble Eightfold Path) ==
သွက်ဂွံ စိုပ် ဇရေင် နိရောဓ (Cessation of Suffering) ဂှ်၊ ကျာ်တြဲ ထ္ၜး လဝ် ဂၠံင်တရဴ မွဲ မကော်စ '''[[မဂ္ဂင် ဒစာံ]]''' (Noble Eightfold Path) ရ။ မဂ္ဂင် ဏအ်ဝွံ ပါ်လဝ် ပိ ကဏ္ဍ အဓိက အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -

# '''ပညာ (Wisdom):''' 
#* သမ္မာဒိဋ္ဌိ (Right View) - လညာတ် ဍာံပြ လတူ သစ္စပန်။
#* သမ္မာသင်္ကပ္ပ (Right Intention) - ကသပ် ဍာံပြ (ဟွံမဲ လောဘ၊ ဟွံမဲ ဒေါသ)။
# '''သဳလ (Morality):'''
#* သမ္မာဝါစာ (Right Speech) - လဟီု ဍာံပြ (ဝေင်ဒစး မုသာဝါဒ)။
#* သမ္မာကမ္မန္တ (Right Action) - ကမၠောန် ဍာံပြ (ဝေင်ဒစး ပရေင်ဂစိုတ်၊ ကၠတ်)။
#* သမ္မာအာဇဳဝ (Right Livelihood) - ပရေင်ဂျိုင် လမျီု ဍာံပြ (ဟွံသွံရာန် အရာ မကဵု ဘဲ ကု ညးတၞဟ်)။
# '''သမာဓိ (Concentration):'''
#* သမ္မာဝါယာမ (Right Effort) - ပရေင်ဂစာန် ဍာံပြ (စဵုဒၞာ အကုသိုလ် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် ကုသိုလ်)။
#* သမ္မာသတိ (Right Mindfulness) - ပရေင်သတိ ဍာံပြ (သတိပဋ္ဌာန် ပန်)။
#* သမ္မာသမာဓိ (Right Concentration) - သမာဓိ ဍာံပြ (ပရေင်လုပ် ဇျာန် ဇြိုဟ်နက်)။

== ၆။ လညာတ် ထေရဝါဒ ကေုာံ မဟာယာန (Theravada and Mahayana Perspectives) ==
လညာတ် လတူ နိရောဓ ဝွံ နွံ တၞဟ်ခြာ ညိည အကြာ ဂကောံ ဗုဒ္ဓဘာသာ တအ် ရ။

* '''ထေရဝါဒ (Theravada):''' လညာတ် ထေရဝါဒ မ္ဂး နိရောဓ ဝွံ ဒှ် ပရေင်တိတ် ဗၠး နူ သံသာ အလုံစုံ သွက် ပူဂိုလ် မွဲ (Arhat) ရ။ ကာလ စိုပ် နိရောဓ တုဲ မ္ဂး ပရေင်ဆက်စပ် ကု ခန္ဓာ ကေုာံ လောက ဏအ် ဂှ် ဒေါအ် ဇူ အာ အလုံစုံ ရ။&lt;ref name=&quot;buswell&quot;&gt;{{cite book |last=Buswell |first=Robert E. |author2=Lopez, Donald S. |title=The Princeton Dictionary of Buddhism |publisher=Princeton University Press |year=2013 |pages=589-590}}&lt;/ref&gt;
* '''မဟာယာန (Mahayana):''' နကဵု လညာတ် မဟာယာန (ဗွဲတၟေင် လညာတ် မာဓျမက - Madhyamaka) မ္ဂး၊ သံသာ ကဵု နိဗ္ဗာန် (နိရောဓ) ဂှ် ဟွံတၞဟ်ခြာ ရေင်သကအ် ပုဟ်။ ဍေဟ်တအ်ီု သီု ၜါ ဝွံ ဒှ် '''[[သုညတ]]''' (Sunyata - Emptiness) ရ။ သွက် ညးမဒှ် ဗောဓိသတ် (Bodhisattva) မ္ဂး၊ ပရေင်စိုပ် နိရောဓ ဏအ်ဝွံ ဟွံသေင် တိတ် ဗၠး အာ ညးမွဲ ဓဝ်၊ ဆဂး သ္ဒး ဆက် မံင် ပ္ဍဲ သံသာ သွက်ဂွံ ရီုဗင် သတ္တဝါ တအ် သီုဖအိုတ် ရ။

== ၇။ နိရောဓသမာပတ် (Nirodha Samapatti - Attainment of Cessation) ==
ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ ပရေင်လွဳလွတ် စိုတ် (Meditation) မ္ဂး၊ ဝေါဟာရ '''[[နိရောဓသမာပတ်]]''' (Nirodha-samapatti) ဝွံ ဒှ် အဆံင် သမာဓိ မသၠုင်အိုတ် မွဲ ရ။ 

နိရောဓသမာပတ် ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် &quot;ပရေင်ဒေါအ် ဇူ အာ နူကဵု ပရေင်ဒုင်စသိုင် (Vedana) ကေုာံ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ (Sanna)&quot; ရ။ ညးမလုပ် နိရောဓသမာပတ် မာန် ဂှ် ဒှ် ဆ ပူဂိုလ် မစိုပ် အဆံင် အနာဂါမ် (Anagami) ကေုာံ ရဟန္တာ (Arahant) မာန် လုပ် ဇျာန် (Jhana) သၠုင်အိုတ် တအ် သၟး ရ။ ကာလ လုပ် နိရောဓသမာပတ် မ္ဂး ခန္ဓာကိုယ် ညးတေအ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု ပရေင်ချဳဓရာင် စိုတ် ကေုာံ သာသ်၊ ဆဂး လမျီု ဂှ် ဂျိုင် ဒၟံင် ရ။ ပရေင်ဏအ် မာန် တန်တဴ စဵုကဵု ထပှ် တ္ၚဲ ရ။&lt;ref name=&quot;keown&quot;&gt;{{cite book |last=Keown |first=Damien |title=A Dictionary of Buddhism |publisher=Oxford University Press |year=2003 |pages=202-203}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ လၟေင်ဘဝ ကေုာံ ပရေင်စိုတ် (Impact on Daily Life and Psychology) ==
ၜိုန်ရ နိရောဓ ဝွံ ဒှ် အဆံင် သၠုင်အိုတ် ကီုလေဝ်၊ သဘဴဓရ် (Principle) ဏအ်ဝွံ မာန် စကာ ပ္ဍဲ လၟေင် ဘဝ လၟိုန်တ္ၚဲ (Daily life) သွက် ညးဍုင်ကွာန် ဓမ္မတာ တအ် ရ။

နကဵု လညာတ် ပရေင်စိုတ်ဓါတ် (Psychology) မ္ဂး၊ ကာလ ပိုယ် တီ ကၠိုဟ် ဒဒှ်ရ ဒဒိုက် တအ် ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူကဵု လောဘ ကေုာံ ပရေင်မက်ဂၠက် (Attachment) မ္ဂး၊ ပိုယ် မာန် ဗလး ထောအ် (Let go) ဍေဟ် တအ် တုဲ ကလိဂွံ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် (Temporary Nirodha) ပ္ဍဲ စိုတ် မာန် ရ။ ပရေင်ကၠောန် ဝိပဿနာ (Vipassana meditation) လၟိုန် ဝွံ ရီုဗင် ကဵု ညံင် စိုတ် ဂွံ ဟွံဗက် စ လပါ် တဏှာ တုဲ လစိုပ် ဇရေင် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဏအ် ရ။

== ၉။ တၠပညာ ခေတ်တၟိ ကေုာံ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Modern Scholars and Analysis) ==
တၠပညာ ခေတ်တၟိ မပ္တံကဵု တၠပညာ ရးပလိုတ် တအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် နိရောဓ နကဵု လညာတ် ဒဿန ကေုာံ သိပ္ပံ ပရေင်စိုတ် ရ။ 

ညးတအ် ပတောအ်ၜတ် လညာတ် နိရောဓ ဏအ် ကု နဲကဲ လွဳလွတ် စိုတ် ခေတ်တၟိ မပ္တံကဵု Mindfulness-Based Cognitive Therapy (MBCT) ရ။ ကာလ ပိုယ် ဒေါအ် ဇူ နူကဵု ပရေင်ကလေင် ကသပ် စိုတ် (Rumination) မ္ဂး၊ ပရေင်ဂိသကေဝ် စိုတ် လေဝ် ယှောတ် အာ မာန် ရ။ တၠပညာ ဗုဒ္ဓဘာသာ တအ် ဟီု ဒဒှ်ရ နိရောဓ ဝွံ ဟွံသေင် ပရေင်ဂစိုတ် ထောအ် ဘဝ၊ ဆဂး ဍေဟ် ဒှ် ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် သဘာဝ ဍာံပြ (Ultimate reality) ကေုာံ ဂျိုင် အာ နကဵု လညာတ် မဟွံမဲ ကု ဒဒိုက် ရ။

== ၁၀။ သာရုပ် ကေုာံ တင်သရုပ် (Summary and Conclusion) ==
သာရုပ် မ္ဂး၊ နိရောဓ ဝွံ ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု တင်ရန်တၟအ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ရ။ ဍေဟ် ဒှ် အခိင် ကာလ မဟွံမဲ ကု တဏှာ၊ အဝိဇ္ဇာ၊ ကေုာံ ဒဒိုက် သီုဖအိုတ် ရ။ 

နိရောဓ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ လညာတ် သဳအိုရဳ သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ဍာ်ဒကေဝ် မာန် ကလိဂွံ နကဵု ပရေင်ဒ္ဂေတ် ဗက် မဂ္ဂင် ဒစာံ ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ရ။ သွက် ညးမလျိုင်ပတှ်ေ တအ် မ္ဂး၊ ပရေင်လ္ၚတ် ကေုာံ ကၠိုဟ်ခၠင် ဓရ် နိရောဓ ဝွံ ဒှ် ပၞောန် သဇိုင် သွက်ဂွံ ဂၠာဲ တသိုက် ဍာံပြ ပ္ဍဲ ဘဝ လၟုဟ် ကေုာံ ဘဝ အနာဂတ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဓရ် သစ္စပန်]] (Four Noble Truths)
* [[နိဗ္ဗာန်]] (Nirvana)
* [[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]] (Dependent Origination)
* [[မဂ္ဂင် ဒစာံ]] (Noble Eightfold Path)

{{Navbox
| name = Buddhism
| title = လညာတ် ကေုာံ ဓရ် ဗုဒ္ဓဘာသာ အဓိက ဂမၠိုင် (Core Buddhist Concepts)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဓရ် သစ္စပန်
| list1 =
* [[ဒုက္ခသစ္စ]] (Dukkha)
* [[သမုဒယသစ္စ]] (Samudaya)
* [[နိရောဓသစ္စ]] (Nirodha)
* [[မဂ္ဂသစ္စ]] (Magga)
| group2 = ဒဿန သဇိုင်
| list2 =
* [[အနိစ္စ]] (Impermanence)
* [[အနတ္တ]] (Non-self)
* [[နိဗ္ဗာန်]] (Nirvana)
* [[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]] (Dependent Origination)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[မဂ္ဂင် ဒစာံ]] (Noble Eightfold Path)
* [[ဝိပဿနာ]] (Vipassana)
* [[နိရောဓသမာပတ်]] (Nirodha-samapatti)
* [[ထေရဝါဒ]] (Theravada)
* [[မဟာယာန]] (Mahayana)
}}

[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ဓရ် သစ္စပန်]]
[[Category:ဒဿန ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:အရေဝ် ပါဠိဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>ckmacjx584u67pe7wwpow8q79n32lfe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သမုဒယသစ္စ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11770</id>
    <revision>
      <id>56339</id>
      <timestamp>2026-07-22T08:31:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''သမုဒယသစ္စ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Samudaya Sacca'', ပါဠိ: สมุทัยสัจจะ) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သစ္စ ဍာံပြ မရနုက်ကဵု ၜါ ပ္ဍဲကဵု [[သစ္စစတုက္က]] (Four Noble Truths) မဒှ် တင်ဒလောအ်ဗတောန် အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲကဵ...&quot;</comment>
      <origin>56339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20684" sha1="725v2mjwz300xcbavdtv39hw6puxaf5" xml:space="preserve">'''သမုဒယသစ္စ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Samudaya Sacca'', ပါဠိ: สมุทัยสัจจะ) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သစ္စ ဍာံပြ မရနုက်ကဵု ၜါ ပ္ဍဲကဵု [[သစ္စစတုက္က]] (Four Noble Truths) မဒှ် တင်ဒလောအ်ဗတောန် အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲကဵု [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ရ။ သမုဒယသစ္စ ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ထ္ၜးကဵု ဟိုတ် တမ်မူလ မကတဵုဗဒှ် ကဵု [[ဒုက္ခ]] (Suffering) လတူ သတ္တဝါ တအ် ရ။ အတိုင် လဟီု ကျာ်တြဲ ဂေါတမ မ္ဂး၊ ဟိုတ် အဓိက မပကဵု ညံင် ဒုက္ခ ဂွံ ကတဵုဒှ် ဂှ် ဒှ် '''တဏှာ''' (Tanha - Craving ဟွံသေင်မ္ဂး Thirst) မဒှ် ပရေင်မက်ဂၠက် ကေုာံ လောဘ မဟွံမဲ ကဵု အပိုင်အခြာ ရ။&lt;ref name=&quot;harvey&quot;&gt;{{cite book |last=Harvey |first=P. |title=An Introduction to Buddhism: Teachings, History and Practices |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |pages=52-58}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ဒဿန ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် သမုဒယသစ္စ ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ ဂၠာဲ နဲကဲ သွက်ဂွံ တိတ် ဗၠး နူကဵု သံသာ (Samsara) ရ။ ယဝ်ရ ဟွံတီ ဟိုတ် ဒုက္ခ မ္ဂး၊ ပိုယ် ဟွံမာန် ပလီု ဟိုတ် ဍေဟ် တုဲ ဟွံမာန် ကလိဂွံ [[နိဗ္ဗာန်]] (Nirvana) ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သမုဒယသစ္စ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန် တဏှာ، ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်، ကေုာံ ပရေင်စကာ ပ္ဍဲ ဘဝ လၟိုန်တ္ၚဲ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Dharmacakra_with_8_spokes.svg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး စက်ဓမ္မ (Dharmacakra) မစၞောန်ထ္ၜး သစ္စစတုက္က ကေုာံ မဂ္ဂင် ဒစာံ သာ်။ သမုဒယသစ္စ ဂှ် ဒှ် သစ္စ မရနုက်ကဵု ၜါ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;သမုဒယ&quot; (Samudaya) ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် ပါဠိ မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပရေင်ကတဵုဒှ်&quot; (Origin, Arising, ဟွံသေင်မ္ဂး Cause) ရ။ &quot;သစ္စ&quot; (Sacca) ဂှ် ဒှ် &quot;အရာ မဍာံပြ&quot; (Truth) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သမုဒယသစ္စ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် &quot;သစ္စ ဍာံပြ မဆေင်ကဵု ဟိုတ် ဒုက္ခ မဂွံ ကတဵုဒှ်&quot; ရ။

နကဵု လညာတ် ဒဿန ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး၊ ဒုက္ခ သီုဖအိုတ် မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ လောက ဏအ် ဝွံ ဟွံသေင် ကတဵုဒှ် ကၠုင် နကဵု အလဵုအလဵု ဍေဟ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကျာ် မွဲမွဲ ဖန်ဗဒှ် ကဵု လဝ် ပုဟ်။ ဍေဟ်တအ် နွံကဵု ဟိုတ် ကေုာံ အကျိုး (Cause and Effect) ရ။ ဟိုတ် အဓိက မဒှ် ရိုဟ်ကၞက် ဒုက္ခ သီုဖအိုတ် ဂှ် ဒှ် &quot;တဏှာ&quot; မဒှ် ပရေင်ရာဒနာ မိက်ဂွံ ဂွံ၊ မိက်ဂွံ ဒှ်၊ ကေုာံ လောဘ မၞုံ ပ္ဍဲ စိုတ် သတ္တဝါ တအ် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origins in Buddhist Texts) ==
ပရူ သမုဒယသစ္စ ဝွံ ကျာ်တြဲ ဂေါတမ တွံ ထ္ၜး လဝ် ပထမအိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ် (Dhammacakkappavattana Sutta - ဓမ္မစကြာ) ဇရေင် ပဉ္စဝဂ္ဂဳ မသုန် တၠ ပ္ဍဲ ဂြိုပ် မိဂဒါဝိုန် (Deer Park) ရ။ 

ပ္ဍဲကဵု သုတ် ဏအ်၊ ကျာ်တြဲ တွံ လဝ် ဒဒှ်ရ - &quot;ယွံ ခမဳတအ်၊ သမုဒယသစ္စ မ္ဂး ဂှ် မုရော? အရာ မကတဵုဗဒှ် ကဵု ဘဝ တၟိ လၟိုန် (Ponobhavika)، မနွံ ဓဝ် နန္ဒဳရာဂ ကေုာံ ပရေင်မက်ဂၠက် လတူ အာရီု နာနာ (Tatra tatrabhinandini)၊ မတွဟ်ဂး ကာမတဏှာ၊ ဘဝတဏှာ၊ ဝိဘဝတဏှာ၊ ဏအ် ဂှ် ဒှ် သမုဒယသစ္စ ရ။&quot;&lt;ref name=&quot;bodhi&quot;&gt;{{cite book |last=Bodhi |first=Bikkhu |title=In the Buddha's Words: An Anthology of Discourses from the Pali Canon |publisher=Wisdom Publications |year=2005 |pages=145-150}}&lt;/ref&gt; လဟီု ဏအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ပရေင်လ္ၚတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။

== ၃။ ဒြဟတ် တဏှာ ပိ သာ် (The Three Types of Craving / Tanha) ==
တဏှာ မဒှ် ဟိုတ် သမုဒယသစ္စ ဝွံ ပါ်လဝ် ပိ ဂကူ အဓိက ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး တဏှာ ပိ သာ် ပ္ဍဲ သမုဒယသစ္စ
|-
! ဂကူ တဏှာ
! အဓိပ္ပါယ် (Definition)
! ဥပမာ သဘာဝ
|-
| '''ကာမတဏှာ''' (Kama-tanha)
| ပရေင်မက်ဂၠက် ကေုာံ မိက်ဂွံ ဂွံ ပ္ဍဲကဵု အာရီု မသုန် (ရုပ်၊ ရမ္သာင်၊ သၟူ၊ ရှ်၊ ဒုင်စသိုင်)။
| ပရေင်စၞောန် လတူ စၞစ ရှ်ခိုဟ်၊ မိက်ဂွံ ကလိဂွံ ထဝ် သြန်، မိက်ဂွံ ဆက်ဆံ မေထုန်။
|-
| '''ဘဝတဏှာ''' (Bhava-tanha)
| ပရေင်မက်ဂၠက် သွက်ဂွံ ဆက် ဂျိုင် တန်တဴ၊ သွက်ဂွံ ဒှ် ဘဝ ခိုဟ်၊ သွက်ဂွံ သၠုင်ပြဲ။
| ရာဒနာ မိက်ဂွံ စိုပ် သွဝ်၊ မိက်ဂွံ ဒှ် မၞိဟ် မပြာကတ် နွံကဵု အဝဵု သြဇာ လၟိုန်။
|-
| '''ဝိဘဝတဏှာ''' (Vibhava-tanha)
| ပရေင်မက်ဂၠက် သွက်ဂွံ လီုလာ်၊ သွက်ဂွံ ဗၠး နူ ဘဝ (ဟွံကတဵုဒှ် မုလေဝ်) ဟွံသေင်မ္ဂး ဒစးဒုင် လတူ ဒဒိုက် မနွံ။
| စိုတ် မိက်ဂွံ ဂစိုတ် ဇကု အလဵုဇကု (Suicide)၊ စိုတ် မိက်ဂွံ ပါဲ ဒဴ နူ ပြသၞာ သီု ဟွံသှ်ေ။
|}

တဏှာ ပိ သာ် ဏအ်ဝွံ ကတဵုဗဒှ် ကဵု ပရေင်ဒြဟတ် မဓရိုဟ် ပတိတ် ကမၠောန် (Kamma) တုဲ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် သတ္တဝါ တအ် ဂွံ ဆက် ဂေတ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ သံသာ လၟိုန် ရ။

== ၄။ အဝိဇ္ဇာ ကေုာံ သမုဒယ (Ignorance and the Origin of Suffering) ==
ၜိုန်ရ တဏှာ ဝွံ ဒှ် ဟိုတ် ပြဟ် (Immediate cause) သွက် ဒုက္ခ ကီုလေဝ်၊ ရိုဟ်ကၞက် အစစ် ဍေဟ် ဂှ် ဒှ် '''အဝိဇ္ဇာ''' (Avijja - Ignorance) ရ။ 

အဝိဇ္ဇာ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်ဟွံတီ ကၠး လတူ သဘာဝ ဍာံပြ (Ignorance of the true nature of reality) ร။ သတ္တဝါ တအ် ဟွံတီ ကၠး ပရူ သစ္စစတုက္က၊ ဟွံတီ ဒဒှ်ရ ခန္ဓာကိုယ် ကေုာံ စိုတ် ဏအ် ဝွံ ဒှ် အနိစ္စ (Impermanence)၊ ဒုက္ခ (Suffering) ကေုာံ အနတ္တ (Non-self) ရ။ ဟိုတ်နူ ဟွံတီ ဍာံ (အဝိဇ္ဇာ) ဂှ်ရ ညးတအ် ထေင် ကေတ် ဒဒှ်ရ လောက ဏအ် နွံကဵု တသိုက် တုဲ ကတဵုဒှ် ကၠုင် တဏှာ (မိက်ဂွံ ဂွံ) ရ။ အဝိဇ္ဇာ ကဵု တဏှာ ဝွံ ဒှ် သကအ်ရဲ မလုပ် ပံင်ကောံ တုဲ ပလီုပလာ် ဒၟံင် ဘဝ သတ္တဝါ တအ် ရ။

== ၅။ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် ကေုာံ အဆက်စပ် (Dependent Origination and Connection) ==
သမုဒယသစ္စ ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ကု သၞောတ် '''[[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]]''' (Paticcasamuppada - Dependent Origination) ရ။ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် ဝွံ ထ္ၜး ကဵု လၟေင် ၁၂ သာ် ဗီုလဵု ဒုက္ခ ဂွံ ကတဵုဒှ် ရ -

* နိဿဲ ကု အဝိဇ္ဇာ (Ignorance) တုဲ သင်္ခါရ (Formations) ကတဵုဒှ်။
* နိဿဲ ကု သင်္ခါရ တုဲ ဝိညာဏ် (Consciousness) ကတဵုဒှ် ... 
* စဵုကဵု စိုပ်: နိဿဲ ကု ဝေဒနာ (Feeling) တုဲ '''တဏှာ''' (Craving) ကတဵုဒှ်။
* နိဿဲ ကု တဏှာ တုဲ ဥပါဒါန် (Clinging) ကတဵုဒှ်။
* နိဿဲ ကု ဥပါဒါန် တုဲ ဇာတိ (Birth) ကေုာံ ဇရာ မရဏ (Old age and Death - ဒုက္ခ) ကတဵုဒှ် ရ။&lt;ref name=&quot;rahula&quot;&gt;{{cite book |last=Rahula |first=W. |title=What the Buddha Taught |publisher=Grove Press |year=1974 |pages=29-34}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု လၟေင် ဏအ်၊ တဏှာ (သမုဒယ) ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ ကိစ္စဇၞော် အိုတ် မာန် ပလီု ထောအ် သံသာ (Breaking the chain) ရ။ ယဝ်ရ ပိုယ် ဖအိုတ် ထောအ် တဏှာ မ္ဂး ဥပါဒါန် ဟွံကတဵုဒှ် တုဲ ဒုက္ခ လေဝ် အိုတ် အာ ရ။

== ၆။ လညာတ် သမုဒယ ပ္ဍဲ ထေရဝါဒ (Theravada Perspective on Samudaya) ==
ပ္ဍဲကဵု ဂိုဏ် [[ထေရဝါဒ]] (Theravada)، သမုဒယသစ္စ ဝွံ ဒှ် အရာ မဒး ဖအိုတ် ထောအ် (Pahatabba) ရ။ နကဵု လညာတ် ထေရဝါဒ၊ သတ္တဝါ တအ် သ္ဒး ဇၞော်မောဝ် ဝိပဿနာ (Vipassana meditation) သွက်ဂွံ ဆဵု ကၠး ဓဝ် အနိစ္စ، ဒုက္ခ، အနတ္တ ร။ 

ကာလ ညာတ် ကၠး မ္ဂး، တဏှာ တအ် ဟွံမာန် တန်တဴ ပ္ဍဲ စိုတ် တုဲ၊ ပူဂိုလ် ဂှ် ကလိဂွံ အဆံင် အရဟတ္တမဂ် (Arahant) မဒှ် အဆံင် မဖအိုတ် ထောအ် ကိလေသာ ကေုာံ သမုဒယသစ္စ အလုံစုံ ร။ ထေရဝါဒ ဝွံ အာရီုစွံ လတူ ပရေင်တိတ် ဗၠး အလဵုဇကု နူကဵု ဒြဟတ် တဏှာ ဏအ် ရ။

== ၇။ လညာတ် သမုဒယ ပ္ဍဲ မဟာယာန (Mahayana Perspective on Samudaya) ==
ပ္ဍဲကဵု ဂိုဏ် [[မဟာယာန]] (Mahayana)، သမုဒယသစ္စ ဝွံ ဒးဒုင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် နကဵု လညာတ် '''သုညတ''' (Sunyata - Emptiness) ရ။ နကဵု လညာတ် မဟာယာန၊ တဏှာ ကေုာံ ဟိုတ် ဒုက္ခ တအ် ဝွံ ဟွံမဲ ကဵု သဘာဝ အလဵုဇကု ဍေဟ် (Inherent existence) ရ။ 

တၠပညာ နာဂါဇုန (Nagarjuna) ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ ဒုက္ခ ကေုာံ သမုဒယ ဝွံ ဒှ် အရာ မကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ အဆက်စပ် (Dependent origination) သၟး တုဲ၊ အလဵုဇကု ဍေဟ် ဂှ် ဒှ် &quot;သုည&quot; ရ။ တုဲပၠန်، ဗောဓိသတ် (Bodhisattva) တအ် ဝွံ ၜိုန်ရ တီ ကၠး သမုဒယသစ္စ ကီုလေဝ်၊ ညးတအ် ဟွံပါဲ ဒဴ နူ သံသာ ဏီ တုဲ، ဆက် တန်တဴ သွက်ဂွံ ရီုဗင် သတ္တဝါ တၞဟ် တအ် ဂွံ တိတ် ဗၠး နူ တဏှာ ရ။&lt;ref name=&quot;williams&quot;&gt;{{cite book |last=Williams |first=P. |title=Mahayana Buddhism: The Doctrinal Foundations |publisher=Routledge |year=2008 |pages=65-72}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ ပရေင်စကာ ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် ပ္ဍဲ ဘဝ လၟိုန်တ္ၚဲ (Application and Practice in Daily Life) ==
သမုဒယသစ္စ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ဒဿန ပ္ဍဲ လိက် သက်သက် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် အရာ ပိုယ် မာန် စကာ ပ္ဍဲ ဘဝ လၟိုန်တ္ၚဲ မာန် ร။ 

* '''သတိ (Mindfulness):''' ပ္ဍဲ ဘဝ လၟိုန်တ္ၚဲ၊ ကာလ ဇကု မိက်ဂွံ ရာန် ကပေါတ် တၟိ (ဥပမာ ဖုန် တၟိ)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပၞောတ် တိတ် (ဒေါသ)، ဇကု သ္ဒး စွံ သတိ (Sati) တုဲ သ္ၚေဝ်ရံင် စိုတ် ဇကု រ။ ယဝ်ရ ဇကု ဆဵု တဏှာ မကတဵုဒှ် ဒၟံင် မ္ဂး၊ ဇကု မာန် ထိင် ဍေဟ် တုဲ ဟွံဒး ဒုင် ဒဒိုက် စိုတ် ร။
* '''ပရေင်လွပ် မဒးရး:''' တီ ကၠး ဒဒှ်ရ အာရီု ကာမဂုဏ် (Kama) တအ် ဝွံ ကဵု တသိုက် မွဲခဏ ဓဝ် တုဲ၊ လက္ကရဴ ဂှ် ကဵု ဒုက္ခ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ မၞိဟ် ဗုဒ္ဓဘာသာ တအ် ဂျိုင် ဘဝ နကဵု လဟီု မေတ္တာ၊ ဒါန ကေုာံ သဳလ သွက်ဂွံ ယှောတ် ဖအောန် လောဘ ကေုာံ တဏှာ ပ္ဍဲ စိုတ် ร။

== ၉။ တင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လညာတ် ဒဿန ကေုာံ စိတ္တဗေဒ (Philosophical and Psychological Analysis) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ လညာတ် သမုဒယသစ္စ ဝွံ တုပ် ညဳ ကု လညာတ် '''[[စိတ္တဗေဒ]]''' (Psychology) ခေတ်တၟိ ဗွဲမလောန် ရ။ 

တၠပညာ စိတ္တဗေဒ တအ် ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ &quot;ပရေင်မက်ဂၠက်&quot; (Addiction) ပ္ဍဲကဵု ဓါတ် ကေုာံ ကပေါတ် မပ္တံကဵု အရက်၊ မဳဒဳယာ သဵုရှေယ် (Social media) တအ် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု သၞောတ် ဓါတ် ဒဝ်ပါမေန် (Dopamine pathways) ပ္ဍဲ က္ဍဟ် ရ။ ကာလ မၞိဟ် တအ် ရာဒနာ (Craving) တုဲ ကလိဂွံ မ္ဂး، က္ဍဟ် ပတိတ် ကဵု တသိုက် มွဲခဏ ရ။ ဆဂး ဍေဟ် ဟွံလအ် တုဲ မၞိဟ် တအ် ဒး ဆက် ဂၠာဲ တသိုက် ဏအ် လၟိုန် ရ (Hedonic treadmill)။ ဏအ်ဝွံ တုပ် ကဵု လညာတ် ဗုဒ္ဓ မဟီု လဝ် &quot;တဏှာ ဝွံ ဒှ် ဟိုတ် ဒုက္ခ&quot; ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ရ။&lt;ref name=&quot;wright&quot;&gt;{{cite book |last=Wright |first=R. |title=Why Buddhism is True: The Science and Philosophy of Meditation and Enlightenment |publisher=Simon &amp; Schuster |year=2017 |pages=85-92}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ယေန်သၞာင် ဗုဒ္ဓဘာသာ (Impact on Buddhist Culture and Legacy) ==
သမုဒယသစ္စ ဝွံ နွံကဵု သြဇာ ဇၞော် ဗွဲမလောန် လတူ ယေန်သၞာင်، အနုသုခုမ ကေုာံ လိက်ပတ် ဂကူ မလျိုင်ပတှ်ေ ဗုဒ္ဓဘာသာ တအ် ရ။

ပ္ဍဲကဵု အနုသုခုမ (Buddhist Art) မပ္တံကဵု ဗီုရုပ် &quot;စက် သံသာ&quot; (Bhavacakra - Wheel of Life) မ္ဂး، ပ္ဍဲ လဒေါဝ် စက် ဂှ် ညးတအ် ဓဇက် လဝ် ရုပ် တိရစ္ဆာန် ပိ မတွဟ်ဂးစာင် (လောဘ/တဏှာ)، ဇြုံ (ဒေါသ) ကေုာံ ကၠိက် (မောဟ/အဝိဇ္ဇာ) រ။ ရုပ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် သင်္ကေတ ထ္ၜး ကဵု သမုဒယသစ္စ မဒှ် ဒြဟတ် မဂေတ် ဏာ သံသာ ร။ လိက်ပတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဗွဲမဂၠိုင် လေဝ် ချူ လဝ် ပရူ ဗီုလဵု ဂွံ တဝ်စၞေဟ် ကု ဒြဟတ် မာရ် (Mara) မဒှ် သင်္ကေတ တဏှာ ကေုာံ ကိလေသာ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင်တိတ် ဗၠး ဍာံပြ ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[သစ္စစတုက္က]] (Four Noble Truths)
* [[ဒုက္ခ]] (Suffering)
* [[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]] (Dependent Origination)
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)

{{Navbox
| name = Buddhism
| title = [[သစ္စစတုက္က]] ကေုာံ ဒဿန [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Four Noble Truths and Buddhist Philosophy)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သစ္စစတုက္က (Four Truths)
| list1 =
* [[ဒုက္ခသစ္စ]] (Dukkha - Suffering)
* [[သမုဒယသစ္စ]] (Samudaya - Origin)
* [[နိရောဓသစ္စ]] (Nirodha - Cessation)
* [[မဂ္ဂသစ္စ]] (Magga - Path)
| group2 = ဟိုတ် ကေုာံ အကျိုး
| list2 =
* [[တဏှာ]] (Craving)
* [[အဝိဇ္ဇာ]] (Ignorance)
* [[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]] (Dependent Origination)
* [[ကံ]] (Kamma)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[နိဗ္ဗာန်]] (Nirvana)
* [[ဝိပဿနာ]] (Vipassana)
* [[ထေရဝါဒ]] (Theravada)
* [[စက်ဓမ္မ]] (Dharmacakra)
}}

[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ဒဿန ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:သစ္စစတုက္က]]
[[Category:ဘာသာရေင်]]</text>
      <sha1>725v2mjwz300xcbavdtv39hw6puxaf5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>နိရောဓသစ္စ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11771</id>
    <revision>
      <id>56340</id>
      <timestamp>2026-07-22T08:34:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''နိရောဓသစ္စ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Nirodha Sacca'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''The Noble Truth of the Cessation of Suffering'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဓရ် သစ္စပန် (Four Noble Truths) အပ္ဍဲ [[သာသနာ ဗုဒ္ဓ]] မရနုက်ကဵု ပိ ရ။ နိရောဓသစ္စ ဝွံ ဒှ် ဓရ် မ...&quot;</comment>
      <origin>56340</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21223" sha1="b0c41dpt1pvgh1qbzulph0idroyh7pa" xml:space="preserve">'''နိရောဓသစ္စ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Nirodha Sacca'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''The Noble Truth of the Cessation of Suffering'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဓရ် သစ္စပန် (Four Noble Truths) အပ္ဍဲ [[သာသနာ ဗုဒ္ဓ]] မရနုက်ကဵု ပိ ရ။ နိရောဓသစ္စ ဝွံ ဒှ် ဓရ် မဟီုတွံ ပရူ ပရေင်အိုတ်အာ၊ ပရေင်ပၠိုတ်အာ ဒုက္ခ (Suffering) သီုဖအိုတ် တုဲ ဍေဟ်ဝွံ တုပ်သၟဟ် ကု အဓိပ္ပါယ် '''[[နိဗ္ဗာန်]]''' (Nirvana / Nibbana) မဒှ် တင်ရန်တၟအ် သၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲ သာသနာ ဗုဒ္ဓ ရ။ အတိုင် ဒေသနာ ကျာ်တြဲ ဂေါတမ မ္ဂး၊ ကာလ တဏှာ (Craving) မဒှ် ဟိုတ် ဒုက္ခ ပၠိုတ် အာ အလုံစုံ မ္ဂး၊ ဒုက္ခ သီုဖအိုတ် လေဝ် ပၠိုတ် အာ တုဲ မၞိဟ်ဂှ် စိုပ် အာ ဌာန် သန္တိသုခ ဍာံပြ ရ။&lt;ref name=&quot;rahula&quot;&gt;{{cite book |last=Rahula |first=Walpola |title=What the Buddha Taught |publisher=Grove Press |year=1974 |pages=35-44}}&lt;/ref&gt;

လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ နိရောဓသစ္စ နကဵု လညာတ် ဝင် ဒေသနာ၊ လဒက်ပတန် အဓိပ္ပါယ်၊ ပရေင်ဆက်စပ် ကု ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် ကေုာံ လညာတ် သာသနာ ဗုဒ္ဓ ဂိုဏ် နာနာ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Dharmacakra.svg|thumb|right|300px|ဓမ္မစက် (Dharmacakra) မဒှ် သင်္ကေတ ဓရ် သစ္စပန် မပ္တံကဵု ဒုက္ခ၊ သမုဒယ၊ နိရောဓ ကေုာံ မဂ္ဂ ပ္ဍဲ သာသနာ ဗုဒ္ဓ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
နိရောဓသစ္စ ဝွံ ဒှ် တင်သ္ဂုတ်သွာတ် မရနုက်ကဵု ပိ ပ္ဍဲကဵု ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ် (Dhammacakkappavattana Sutta) မဒှ် ဓမ္မဒေသနာ ပထမအိုတ် ကျာ်တြဲ မတွဟ် လဝ် ကု ပဉ္စဝဂ္ဂဳ မသုန် ဇကု ရ။ 

နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် သာသနာ မ္ဂး၊ &quot;နိရောဓ&quot; ဂှ် ဒှ် ပရေင်ဒေါအ်ဇူ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ပၠိုတ်အာ တဏှာ (Craving) ရ။ ကျာ်တြဲ တွဟ် လဝ် ဒဒှ်ရ ဒုက္ခ ပ္ဍဲ ဘဝ သံသာ ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူ တဏှာ ရ။ ကာလ ပိုယ် မာန် ပလီုပလာ် ထောအ် တဏှာ ဏအ် အလုံစုံ (အသေသဝိရာဂ နိရောဓော) မ္ဂး၊ သတ္တဝါ တအ် တိတ် ဗၠး နူကဵု ပရေင်ဇာတိ (Birth)၊ ဇရာ (Aging)၊ ကေုာံ မရဏ (Death) တုဲ ကလိဂွံ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် စိုတ် ဍာံပြ ရ။ အရာ ဏအ် ဂှ် ဒှ် သဘာဝ နိရောဓသစ္စ ရ။

== ၂။ တမ်မူလ ဝေါဟာရ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Etymology and Meaning) ==
ဝေါဟာရ &quot;နိရောဓ&quot; (Nirodha) ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် ပါဠိ ကေုာံ သံသကြိုတ် ရ။ 
* '''နိ (Ni):''' မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဟွံမဲ&quot;၊ &quot;တိတ်ဗၠး&quot;၊ ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;အိုတ်အာ&quot;။
* '''ရောဓ (Rodha):''' မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု&quot;၊ &quot;ထံင်&quot;၊ ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;အရာ မဆက် ကတဵုဒှ်&quot;။

ဟိုတ်ဂှ်ရ &quot;နိရောဓ&quot; မ္ဂး ဂှ် ဒှ် ပရေင်တိတ်ဗၠး နူကဵု ထံင် သံသာ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ဟွံဆက် ကတဵုဒှ် ဘဝ တၟိ ရ။ ဝေါဟာရ &quot;သစ္စ&quot; (Sacca) ဂှ် ဒှ် ဍာံပြ၊ စၟတ်သမ္တီ မဟွံမာန် ပြံင်လှာဲ ရ။ ပံင်ကောံ တုဲ &quot;နိရောဓသစ္စ&quot; ဂှ် ဒှ် &quot;ဓရ်ဍာံ မဆေင်ကဵု ပရေင်ပၠိုတ်အာ ဒုက္ခ&quot; ရ။&lt;ref name=&quot;bodhi&quot;&gt;{{cite book |last=Bodhi |first=Bhikkhu |title=The Noble Eightfold Path: The Way to the End of Suffering |publisher=Buddhist Publication Society |year=1994 |pages=15-20}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဒၞာဲ နိရောဓ ပ္ဍဲ သစ္စစတုက္က (Position within the Four Noble Truths) ==
သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် သဘာဝ နိရောဓသစ္စ ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ဂှ်၊ ပိုယ် သ္ဒး လ္ၚတ် ရံင် ပရေင်ဆက်စပ် ဍေဟ် ကု ဓရ် သစ္စပန် သီုဖအိုတ် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဓရ် သစ္စပန် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် ဍေဟ်တအ်
|-
! လၟေင်
! ယၟု ဓရ် (ပါဠိ)
! အဓိပ္ပါယ် (Mon/English)
! တာလျိုင် မဒးကၠောန် (Duty)
|-
| ၁
| '''[[ဒုက္ခသစ္စ]]''' (Dukkha Sacca)
| ဓရ်ဍာံ ဒုက္ခ (The Truth of Suffering)
| သ္ဒး တီကၠိုဟ် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် (Pariññeyya)
|-
| ၂
| '''[[သမုဒယသစ္စ]]''' (Samudaya Sacca)
| ဓရ်ဍာံ ဟိုတ် ဒုက္ခ / တဏှာ (The Truth of Origin)
| သ္ဒး ပလီုပလာ် ထောအ် (Pahātabba)
|-
| ၃
| '''[[နိရောဓသစ္စ]]''' (Nirodha Sacca)
| ဓရ်ဍာံ ပရေင်ပၠိုတ် ဒုက္ခ (The Truth of Cessation)
| သ္ဒး ဖန်ဗဒှ် ညံင် ဂွံ စိုပ် မျက်မှောက် (Sacchikātabba)
|-
| ၄
| '''[[မဂ္ဂသစ္စ]]''' (Magga Sacca)
| ဓရ်ဍာံ ဂၠံင်တရဴ (The Truth of the Path)
| သ္ဒး ဇၞော်မောဝ် ဒ္ဂေတ် ဗက် (Bhāvetabba)
|}

နကဵု ဥပမာ ဂဥုဲ မ္ဂး၊ ဒုက္ခသစ္စ ဂှ် ဒှ် ယဲ၊ သမုဒယသစ္စ ဂှ် ဒှ် ဟိုတ် ယဲ (စၟယဲ)၊ နိရောဓသစ္စ ဂှ် ဒှ် ပရေင်ဗၠး ယဲ တုဲ၊ မဂ္ဂသစ္စ ဂှ် ဒှ် ဂဥုဲ သွက်ဂွံ လွဳ ယဲ ရ။ 

== ၄။ သဘာဝ ကေုာံ လက်သဏ် နိရောဓ (Nature and Characteristics of Nirodha) ==
မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ် ကၠိုဟ် ဗၠေတ် ဒဒှ်ရ နိရောဓ ဟွံသေင်မ္ဂး နိဗ္ဗာန် ဂှ် ဒှ် ပရေင်သၠေဟ်ပၠေတ် (Annihilation) ဟွံသေင်မ္ဂး ဘဝ ဟွံမဲ မွဲသာ် (Nothingness) ရ။ ဆဂး အတိုင် ဒေသနာ မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဟွံသေင် ဗီုဂှ် ပုဟ်။

နိရောဓ ဂှ် ဒှ် ပရေင်ပၠိုတ်အာ ပၟတ် ကိလေသ ပိ သာ် မတွဟ်ဂး -
# '''လောဘ (Lobha):''' ပရေင်မက်မောဝ် ကေုာံ တဏှာ။
# '''ဒေါသ (Dosa):''' ပရေင်ပၞတ် ကေုာံ ဟွံဒးဂၞပ်။
# '''မောဟ (Moha):''' ပရေင်ဟွံတီဍာံ (အဝိဇ္ဇာ)။

ကာလ ပၟတ် ပိ သာ် ဏအ် ပၠိုတ် အာ မ္ဂး၊ စိုတ် ဂှ် ၜိုဟ်သြိုဟ်၊ တိတ်ဗၠး၊ ကေုာံ ကလိဂွံ ပရေင်သၠးပွး နူကဵု ဒဒိုက် သံသာ သီုဖအိုတ် ရ။ သဘာဝ ဏအ်ဝွံ ဟွံမာန် ပံက် ထ္ၜး နကဵု ဝေါဟာရ ဓမ္မတာ မာန် (Inexpressible) တုဲ သ္ဒး ဒုင်စသိုင် နကဵု ဉာဏ် အလဵုဇကု သၟး ရ။&lt;ref name=&quot;harvey&quot;&gt;{{cite book |last=Harvey |first=Peter |title=An Introduction to Buddhism: Teachings, History and Practices |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |pages=73-75}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် (Relationship with Dependent Origination) ==
သဘာဝ နိရောဓသစ္စ ဂှ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဓရ် '''[[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]]''' (Dependent Origination) ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ရ။ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် ဂှ် ဒှ် သၞောတ် မထ္ၜး ဗီုလဵု ဒုက္ခ ကတဵုဒှ် ကၠုင် (အနုလောမ) ကေုာံ ဗီုလဵု ဒုက္ခ ပၠိုတ် အာ (ပဋိလောမ) ရ။

သွက် နိရောဓသစ္စ ဂှ် ဍေဟ် ဒှ် သၞောတ် ပဋိလောမ အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -
* ဟိုတ်နူ အဝိဇ္ဇာ ပၠိုတ် အာ အလုံစုံ (Avijjātv'eva asesavirāganirodhā) မ္ဂး၊ သင်္ခါရ လေဝ် ပၠိုတ် အာ (sankhāranirodho)။
* သင်္ခါရ ပၠိုတ် မ္ဂး၊ ဝိညာဏ် လေဝ် ပၠိုတ် အာ (viññāṇanirodho)။
* ဝိညာဏ် ပၠိုတ် မ္ဂး၊ နာမ်ရုပ် လေဝ် ပၠိုတ် အာ (nāmarūpanirodho)။
... လၟေင်ဏအ် ဆက်အာ စဵုကဵု ...
* ဇာတိ ပၠိုတ် မ္ဂး၊ ဇရာ၊ မရဏ၊ သောက၊ ပရိဒေဝ၊ ဒုက္ခ၊ ဒေါမနဿ တအ် သီုဖအိုတ် လေဝ် ပၠိုတ် အာ ရ။ 

အရာ ဏအ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ပၠိုတ်အာ ကလောအ် ဒုက္ခ (Cessation of the whole mass of suffering) အလုံစုံ ရ။

== ၆။ လညာတ် ဂိုဏ် သာသနာ ဗုဒ္ဓ နာနာ (Perspectives across different Buddhist schools) ==
ၜိုန်ရ နိရောဓသစ္စ ဂှ် ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ဂိုဏ် ဗုဒ္ဓဘာသာ သီုဖအိုတ် ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ကံက်အဓိပ္ပါယ် လတူ နိဗ္ဗာန် ဂှ် တၞဟ်ခြာ ဒၟံင် ညိည နွံ ရ။

* '''သာသနာ ထေရဝါဒ (Theravada):''' ထေရဝါဒ အာရီုစွံ လတူ ပရေင်တိတ်ဗၠး သွက် ပူဂိုလ် မွဲ (Arhatship)။ နိရောဓ ဂှ် ဒှ် ပရေင်ဒေါအ်ဇူ အလုံစုံ နူကဵု သံသာ (Samsara) တုဲ၊ နိဗ္ဗာန် ဂှ် ဒှ် သဘာဝ မတၞဟ်ခြာ နူကဵု ခန္ဓာ သီုဖအိုတ် ရ။
* '''သာသနာ မဟာယာန (Mahayana):''' ပ္ဍဲ လညာတ် မဟာယာန ကေုာံ မာဇ္ဇမိက (Madhyamaka) တအ် မ္ဂး၊ နိဗ္ဗာန် ကဵု သံသာ ဂှ် ဟွံတၞဟ်ခြာ ရေင်သကအ် (Samsara is Nirvana) ရ။ သဘာဝ နိရောဓ ဂှ် ဒှ် ပရေင်တီကၠိုဟ် &quot;သုညတ&quot; (Emptiness) ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် တုဲ၊ တင်ရန်တၟအ် ဍေဟ်တအ် ဂှ် ဒှ် ဉာဏ် ဗောဓိသတ် (Bodhisattva ideal) သွက်ဂွံ ရီုဗင် ဟံင်ပြာ် သတ္တဝါ သီုဖအိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;williams&quot;&gt;{{cite book |last=Williams |first=Paul |title=Buddhist Thought: A Complete Introduction to the Indian Tradition |publisher=Routledge |year=2000 |pages=45-52}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ နဲကဲ ပရေင်ကမၠောန် သွက်ဂွံ စိုပ် နိရောဓ (Practices to Attain Nirodha) ==
သွက်ဂွံ စိုပ် မျက်မှောက် ကု နိရောဓသစ္စ မ္ဂး၊ ကျာ်တြဲ တွဟ် လဝ် သၞောတ် ပရေင်ကမၠောန် မကော်စ '''မဂ္ဂသစ္စ''' (Magga Sacca) ဟွံသေင်မ္ဂး '''[[မဂ္ဂင်ဒစာံ]]''' (Noble Eightfold Path) ရ။

မဂ္ဂင်ဒစာံ ဏအ်ဝွံ ပါ်လဝ် ပိ ကဏ္ဍ အဓိက ရ -
# '''သဳလ (Sila - Morality):''' ဟီုဂး ဍာံပြ (Sammā Vācā)၊ ကၠောန် ကမၠောန် ဍာံပြ (Sammā Kammanta)၊ ဂယိုင်ဂျိုင်လမျီု ဍာံပြ (Sammā Ājīva)။
# '''သမာဓိ (Samadhi - Concentration):''' လွဳပရာ ဍာံပြ (Sammā Vāyāma)၊ စွံသတိ ဍာံပြ (Sammā Sati)၊ တန်ကြန် ဍာံပြ (Sammā Samādhi)။
# '''ပညာ (Panna - Wisdom):''' တီကၠိုဟ် ဍာံပြ (Sammā Diṭṭhi)၊ ချပ် ဍာံပြ (Sammā Saṅkappa)။

ကာလ ပူဂိုလ် မွဲ ဒ္ဂေတ် ဗက် မဂ္ဂင်ဒစာံ ဏအ် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် မ္ဂး၊ ညးတေအ် မာန် ပလီု ကိလေသ ကေုာံ တဏှာ တုဲ လစိုပ် အာ နိရောဓ ဍာံပြ ရ။

== ၈။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ စိုတ် ကေုာံ ဘဝ ရိုဟ်ဒဒှ်တ္ၚဲ (Psychological and Daily Life Impact) ==
လ္ၚတ် ကေုာံ ဒ္ဂေတ် ဗက် သဘာဝ နိရောဓသစ္စ ဝွံ နွံကဵု ဖဵုသက်ရောက် ခိုဟ် သွက် ဘဝ လၟေင်တ္ၚဲ ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။ ၜိုန်ရ ဟွံစိုပ် အဆံင် အရှန် (Arhat) ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ယှောတ်ဖအောန် တဏှာ ညိည သၟး ဂှ် မာန် ကဵု တသိုက် စိုတ် ဇၞော်ဇၞော် ရ။

ပ္ဍဲကဵု စိတ္တဗေဒ ခေတ်တၟိ (Modern Psychology)၊ တၠပညာ တအ် လ္ၚတ် ဆဵု ဒဒှ်ရ ဒုက္ခ စိုတ် ဓါတ် ဗွဲမဂၠိုင် (ဥပမာ - စိုတ်ဍိုန်လျ၊ စိုတ်ဟွံၜိုဟ်) ဂှ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူ ပရေင်မက်မောဝ် (Attachment) ကေုာံ ပရေင်ဟွံဒုင်တဲ အကာဲအရာ ပကတိ ရ။ ကာလ ပိုယ် လ္ၚတ် စကာ ဓရ် နိရောဓ တုဲ ပလွတ် ထောအ် ပရေင်မက်မောဝ် တအ် ဂှ် မ္ဂး၊ ပိုယ် ကလိဂွံ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် စိုတ် (Mental peace) ကေုာံ ပရေင်တန်ကြန် လတူ ပြသၞာ ဘဝ ရိုဟ်ဒဒှ်တ္ၚဲ မာန် ရ။

== ၉။ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လညာတ် ဒဿန ခေတ်တၟိ (Modern Philosophical Analysis) ==
တၠပညာ ဒဿန ရးပလိုတ် (Western Philosophers) ဗွဲမဂၠိုင် လေဝ် စိုတ် လုပ် စ လတူ ဒဿန နိရောဓသစ္စ ဏအ် ကွေဟ် ရ။ 

ဒဿနိက အာသာ ရှဝ်ပေန်ဟာဝါ (Arthur Schopenhauer) မနွံ လညာတ် ကြပ် တုပ် ကု ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂှ် ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ ဘဝ ဝွံ ဒှ် ပရေင်ဒုက္ခ (Suffering) မကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု &quot;ပရေင်ဒးဂၞပ်&quot; (Will to life) ရ။ နဲကဲ သွက်ဂွံ တိတ်ဗၠး ဂှ် လေဝ် ညးတေအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ ဒးပလီု ထောအ် ပရေင်ဒးဂၞပ် တအ် ရ။ လညာတ် ဏအ်ဝွံ ကိတ်ညဳ ဒၟံင် ကု တဏှာ (Samudaya) ကေုာံ နိရောဓ (Nirodha) ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင် လညာတ် သုညတ မဆက်စပ် ကု နိရောဓ ဂှ် လေဝ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ပရေင်လ္ၚတ် ဒဿနခေတ်တၟိ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။&lt;ref name=&quot;gethin&quot;&gt;{{cite book |last=Gethin |first=Rupert |title=The Foundations of Buddhism |publisher=Oxford University Press |year=1998 |pages=74-79}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သာရုပ် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Conclusion and Summary) ==
သရုပ် မ္ဂး၊ '''နိရောဓသစ္စ''' ဂှ် ဒှ် လမျီု ကေုာံ တင်ရန်တၟအ် အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲကဵု သာသနာ ဗုဒ္ဓ ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ပရေင်ပၠိုတ်အာ တဏှာ၊ အဝိဇ္ဇာ ကေုာံ ကိလေသ သီုဖအိုတ် တုဲ ပကဵု ညံင် သတ္တဝါ တအ် ဂွံ တိတ်ဗၠး နူကဵု သံသာ စက် မဒှ် ဒဒိုက် ရ။

နိရောဓ ဝွံ ဟွံသေင် ဌာန် ဒေသ ဟွံသေင်မ္ဂး ဘဝ မသၠေဟ်ပၠေတ် အာ ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် သဘာဝ သန္တိသုခ (Supreme Peace) မဟွံမာန် ပလီုပလာ် မာန် မွဲ ရ။ သွက်ဂွံ လစိုပ် ဓရ် နိရောဓ ဏအ် ဂှ် သ္ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် မဂ္ဂင်ဒစာံ မဒှ် ဓရ်ဍာံ ဂၠံင်တရဴ ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ရ။ ဓရ် နိရောဓသစ္စ ဝွံ ဒှ် သၟိင် ဓရ် မထ္ၜးကဵု လျး ကု ကောန်မၞိဟ် တအ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင်သၠးပွး ဍာံပြ ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[သစ္စပန်]] (Four Noble Truths)
* [[ဒုက္ခသစ္စ]] (Dukkha Sacca)
* [[သမုဒယသစ္စ]] (Samudaya Sacca)
* [[မဂ္ဂသစ္စ]] (Magga Sacca)
* [[နိဗ္ဗာန်]] (Nirvana)

{{Navbox
| name = Buddhism
| title = [[သာသနာ ဗုဒ္ဓ]] (Buddhism) - ဓရ် သစ္စပန်
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဓရ် သစ္စပန်
| list1 =
* [[ဒုက္ခသစ္စ]] (Dukkha)
* [[သမုဒယသစ္စ]] (Samudaya)
* [[နိရောဓသစ္စ]] (Nirodha)
* [[မဂ္ဂသစ္စ]] (Magga)
| group2 = ဓရ် ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list2 =
* [[မဂ္ဂင်ဒစာံ]] (Noble Eightfold Path)
* [[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]] (Dependent Origination)
* [[နိဗ္ဗာန်]] (Nirvana)
* [[ကိလေသ]] (Defilements)
| group3 = ဂိုဏ် သာသနာ ဗုဒ္ဓ
| list3 =
* [[ထေရဝါဒ]] (Theravada)
* [[မဟာယာန]] (Mahayana)
* [[ဝဇီရယာန]] (Vajrayana)
}}

[[Category:သာသနာ ဗုဒ္ဓ]]
[[Category:ဓရ် သစ္စပန်]]
[[Category:ဒဿန ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ပါဠိ]]</text>
      <sha1>b0c41dpt1pvgh1qbzulph0idroyh7pa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဒုက္ခသစ္စ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11772</id>
    <revision>
      <id>56341</id>
      <timestamp>2026-07-22T08:35:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ဒုက္ခသစ္စ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Dukkha-sacca / The Truth of Suffering'', ပါဠိ: ''Dukkha Ariyasacca'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဓမ္မသစ္စ ပထမအိုတ် ပ္ဍဲကဵု သစ္စ ၄ သာ် (Four Noble Truths) မဒှ် တိုင်ခဳ အဓိက ပ္ဍဲကဵု လညာတ် ဒဿန ကေုာံ ပ...&quot;</comment>
      <origin>56341</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19189" sha1="lovd32hrgw2jeyirt2v6lnendz6a6dt" xml:space="preserve">'''ဒုက္ခသစ္စ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Dukkha-sacca / The Truth of Suffering'', ပါဠိ: ''Dukkha Ariyasacca'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဓမ္မသစ္စ ပထမအိုတ် ပ္ဍဲကဵု သစ္စ ၄ သာ် (Four Noble Truths) မဒှ် တိုင်ခဳ အဓိက ပ္ဍဲကဵု လညာတ် ဒဿန ကေုာံ ပရေင်ဟီုတွံ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ရ။ ဒုက္ခသစ္စ ဝွံ ထ္ၜးကဵု အဓိပ္ပါယ် ဒဒှ်ရ လမျီု သတ္တဝါ သီုဖအိုတ် မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဩကာသလောက ဏအ်ဂှ် သ္ဒး ဇီုကပိုက် ဆဵုဂဗ ကု ဒုက္ခ (ပရေင်ဆောမ်လေင်၊ ပရေင်ဂိသကေဝ်၊ ကေုာံ ပရေင်ဟွံဍိုက်ပေင် စိုတ်) လၟိုန် ရ။ ကျာ်တြဲ ဂေါတမ (Gautama Buddha) ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် သဘာဝ ဒုက္ခ ဏအ် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ဂှ် ဒှ် ကမၠောန် ပထမအိုတ် သွက်ဂွံ တိတ် ဗၠး နူကဵု သံသာ ရ။&lt;ref name=&quot;harvey&quot;&gt;{{cite book |last=Harvey |first=Peter |title=An Introduction to Buddhism: Teachings, History and Practices |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |pages=47-52}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု လိက်ပတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ဝေါဟာရ &quot;ဒုက္ခ&quot; ဝွံ ဟွံသေင် ဆ &quot;ပရေင်ဂိသကေဝ်&quot; (Pain) သက်သက် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ပံင်ကောံ လဝ် သီုကဵု ပရေင်ဟွံတန်ကြန် (Impermanence - Anicca) ကေုာံ ပရေင်ဟွံမဲ ဇကု (Non-self - Anatta) ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဒုက္ခသစ္စ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ဒဿန၊ ဇဳဝဗေဒ စိုတ်၊ ကေုာံ အဆက်အစပ် ဍေဟ် ကု ဒ္ဂေတ် လၟေင်တ္ၚဲ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Dharmacakra_symbol.svg|thumb|right|300px|သင်္ကေတ ဓမ္မစက် (Dharmacakra) မစၞောန်ထ္ၜး သစ္စ ၄ သာ် မဒှ် လဟီုတွံ အဓိက ကျာ်တြဲ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Etymology) ==
ဝေါဟာရ &quot;ဒုက္ခ&quot; (Dukkha) ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် [[ပါဠိ]] (Pali) ကေုာံ သံသကြိုတ် (Sanskrit - Duḥkha) ရ။ နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် သဒ္ဒါ မ္ဂး ဍေဟ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု မလိက် &quot;ဒု&quot; (ပရေအ်၊ ဟွံခိုဟ်) ကေုာံ &quot;ခ&quot; (ခလိုင်၊ ဒၞာဲ) တုဲ အရေဝ် တမ်မူလ ဍေဟ် ဂှ် ညးတအ် ပတောအ် ၜတ် လဝ် ကု &quot;ခလိုင် ကွဳ မဟွံညဳသၟဟ် တုဲ ကတဵုဗဒှ် ပရေင်ချဳဓရာင် မဟွံသာယာ&quot; (A bad axle hole leading to an uneven ride) ရ။ 

နကဵု လညာတ် ဓမ္မ မ္ဂး၊ ဒုက္ခသစ္စ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် &quot;အရာ မဍာံပြ ပရူ ဒုက္ခ&quot; ရ။ အရာ ဏအ်ဝွံ ဒှ် သဘာဝ မကတဵုဒှ် ဒၟံင် ဇၟာပ်ဇၟာပ် အခိင် ပ္ဍဲ ခန္ဓ ကေုာံ စိုတ် သတ္တဝါ တအ် ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် အရာ မဟွံမာန် ဝေင်ပါဲ (Inevitable) သွက် လမျီု သီုဖအိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;gethin&quot;&gt;{{cite book |last=Gethin |first=Rupert |title=The Foundations of Buddhism |publisher=Oxford University Press |year=1998 |pages=59-63}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဟီုတွံ (Historical Origin and First Sermon) ==
ဒုက္ခသစ္စ ဝွံ ဒှ် ဓရ် ပထမအိုတ် ကျာ်တြဲ မဟီုတွံ လဝ် ပ္ဍဲ '''[[ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ်]]''' (Dhammacakkappavattana Sutta) ကြဴနူ ညး ကလိဂွံ သဗ္ဗညုတဉာဏ် (Enlightenment) ပ္ဍဲ သၞံင် ဗောဓိ တုဲ ရ။ 

ပ္ဍဲ ဂြိုပ် မိဂဒါဝုန် (Deer Park at Sarnath)၊ ဇရေင် ပဉ္စဝဂ္ဂဳ ၅ တၠ ဂှ်၊ ကျာ်တြဲ ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ -
&quot;ယွံ ခမဳ တအ်၊ အရာ ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဒုက္ခအရိယသစ္စ ရ - ပရေင်တန်ဂၠံဂဝ် ကတဵုဒှ် မၞိဟ် ဂှ်လေဝ် ဒုက္ခ (Jāti)၊ အာယုက် ဇၞော် ဗျု ဂှ်လေဝ် ဒုက္ခ (Jarā)၊ ယဲဇြဟ် ဂှ်လေဝ် ဒုက္ခ (Vyādhi)၊ ပရေင်စုတိ ဂှ်လေဝ် ဒုက္ခ (Maraṇa)၊ ပရေင်ပံင်ကောံ ကု အရာ မဟွံဒးဂၞပ် ဂှ်လေဝ် ဒုက္ခ၊ ပရေင်သာဲခြာ နူ အရာ မဆာန် ဂှ်လေဝ် ဒုက္ခ၊ ဟွံကလိဂွံ အရာ မရန်တၟအ် လဝ် ဂှ်လေဝ် ဒုက္ခ။ နကဵု ဗွဲခမၞောန် မ္ဂး၊ ဥပါဒါနက္ခန္ဓ ၅ သာ် (The five aggregates of clinging) ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဒုက္ခ ရ။&quot;

== ၃။ သဘာဝ ဒုက္ခ ပိ သာ် (The Three Types of Dukkha) ==
ပ္ဍဲကဵု လိက် အဘိဓရ် (Abhidhamma) ကေုာံ သုတ် နာနာ တအ်၊ ဒုက္ခ ဝွံ ပါ်လဝ် ပိ သာ် အတိုင် သဘာဝ ဍေဟ် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး သဘာဝ ဒုက္ခ ၃ သာ် (Types of Dukkha)
|-
! ယၟု ပါဠိ
! အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ ပွံက်
! ဥပမာ သာဓက
|-
| '''ဒုက္ခဒုက္ခ''' (Dukkha-dukkha)
| ပရေင်ဂိသကေဝ် အတိုင် ပကတိ ခန္ဓ ကေုာံ စိုတ် (Ordinary suffering)။
| ပရေင်ဒး ဝပ်၊ ယဲဇြဟ်၊ ဂိက္ဍိုပ်၊ စိုတ်ဟွံမိပ်၊ လၞီလၞာ်။
|-
| '''ဝိပရိဏာမဒုက္ခ''' (Vipariṇāma-dukkha)
| ဒုက္ခ မကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ အရာ မခိုဟ် (Suffering of change)။
| ပရေင်လီုလာ် သြန်၊ ပရေင်သာဲခြာ ကု မၞိဟ်ဆာန်၊ အဝဲ ဗျု တိုန်။
|-
| '''သင်္ခါရဒုက္ခ''' (Saṅkhāra-dukkha)
| ဒုက္ခ မဆက်စပ် ကု ခန္ဓ မဒးဒုင် ဖန်ဗဒှ် (Suffering of conditioned states)။ ဍေဟ် ဒှ် အရာ မဇြိုဟ်နက် အိုတ်။
| ပရေင်ဟွံတန်ကြန် ဇၟာပ်ဇၟာပ် စက္က ပ္ဍဲ ခန္ဓ ၅ သာ်၊ ပရေင်ဟွံမဲ ဇကု မာန် ထိင် အလဵုဇကု။
|}

== ၄။ ခန္ဓ ၅ သာ် ကေုာံ ဒုက္ခ (The Five Aggregates and Dukkha) ==
အရာ ဇြိုဟ်နက် အိုတ် ပ္ဍဲ ဒုက္ခသစ္စ ဂှ် ဒှ် လဟီု မတွဟ်ဂး &quot;သံခိတ္တေန ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ ဒုက္ခာ&quot; (In short, the five aggregates subject to clinging are suffering) ရ။ 

'''[[ခန္ဓ ၅ သာ်]]''' (Pañcupādānakkhandhā) ဂှ် မပ္တံကဵု -
# '''ရူပ (Rupa):''' ရုပ် ခန္ဓာ (Form/Matter)။
# '''ဝေဒနာ (Vedana):''' ပရေင်ဒုင်စသိုင် (Sensation/Feeling)။
# '''သညာ (Sanna):''' ပရေင်စၟတ်သမ္တီ (Perception)။
# '''သင်္ခါရ (Sankhara):''' ပရေင်ဖန်ဇန် စိုတ် (Mental formations)။
# '''ဝိညာဏ (Vinnana):''' ပရေင်တီ အာရီု (Consciousness)။

ပရေင်ရပ်စပ် ကေုာံ တွာဲစပ် (Upādāna - Clinging) လတူ ခန္ဓ ၅ ဏအ် ဒဒှ်ရ &quot;ဏအ် ဂှ် အဲ ရ၊ ဏအ် ဂှ် ဒြပ် အဲ ရ&quot; မ္ဂး၊ အရာ ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဟိုတ် မကတဵုဗဒှ် ကဵု ဒုက္ခ သီုဖအိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;rahula&quot;&gt;{{cite book |last=Rahula |first=Walpola |title=What the Buddha Taught |publisher=Grove Press |year=1974 |pages=16-20}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ အဆက်အစပ် ကု သစ္စ ၄ သာ် (Connection to the Four Noble Truths) ==
ဒုက္ခသစ္စ ဝွံ ဒှ် အရာ မဒး လ္ၚတ် ကၠိုဟ်ခၠင် (Pariññeyya) ရ။ ဍေဟ် ဟွံမာန် တန်တဴ နကဵု အလဵု ဍေဟ် မွဲဓဝ် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု သစ္စ ၃ သာ် သၟေဟ် ဂှ် ရ -
* '''[[သမုဒယသစ္စ]]''' (Samudaya-sacca): ဟိုတ် ဒုက္ခ ဂွံ ကတဵုဒှ် (တဏှာ) - ဒး ဖအောန် ထောအ် (Pahātabba)။
* '''[[နိရောဓသစ္စ]]''' (Nirodha-sacca): ပရေင်ဒေါအ် ဇြ ဒုက္ခ သီုဖအိုတ် (နိဗ္ဗာန်) - ဒး ကဵု ဍိုက်ပေင် (Sacchikātabba)။
* '''[[မဂ္ဂသစ္စ]]''' (Magga-sacca): ဂၠံင်တရဴ သွက်ဂွံ ဒေါအ် ဇြ ဒုက္ခ (မဂ္ဂင် ၈ သာ်) - ဒး ပတန် ဒ္ဂေတ် (Bhāvetabba)။

== ၆။ ဟိုတ် ဒုက္ခ ဂွံ ကတဵုဒှ် (The Causes of Suffering) ==
ၜိုန်ရ ဒုက္ခသစ္စ ဟီုတွံ ပရူ ပရေင်ကတဵုဒှ် ဒုက္ခ ကီုလေဝ်၊ အရာ မပကဵု ညံင် ဒုက္ခ ဏအ် ဂွံ ဆက် ဇြိုဟ်နက် အာ ဂှ် ဒှ် '''တဏှာ''' (Craving) ကေုာံ '''အဝိဇ္ဇာ''' (Ignorance) ရ။

* '''ကာမတဏှာ''' (Kāma-taṇhā): ပရေင်မက်ဂၠက် သာယာ လတူ အာရီု ကာမဂုဏ် ၅ သာ် (ရုပ်၊ ရမ္သာင်၊ သၟူ၊ ရသာ၊ အလုံ)။
* '''ဘဝတဏှာ''' (Bhava-taṇhā): ပရေင်မက်ဂၠက် သွက်ဂွံ သှ်ေတန်တဴ၊ သွက်ဂွံ ဒှ် သတ္တဝါ။
* '''ဝိဘဝတဏှာ''' (Vibhava-taṇhā): ပရေင်မက်ဂၠက် သွက်ဂွံ လီုလာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ဟွံဒးဂၞပ် လတူ ဘဝ။

အရာ တအ် ဏအ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ကမ္မ (Karma) တုဲ ပကဵု ညံင် သတ္တဝါ တအ် ဒး ဂေတ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ သံသာ (Samsara) ဟွံပိုတ်သကုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;bodhi&quot;&gt;{{cite book |last=Bodhi |first=Bhikkhu |title=The Connected Discourses of the Buddha |publisher=Wisdom Publications |year=2000 |pages=1843-1845}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ လညာတ် ဒဿန ကေုာံ ပရေင်ပါ်ပါဲ (Philosophical Perspectives and Realism) ==
ညးလ္ၚတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ နူ ရးပလိုတ် လ္ၚဵု တအ် ကေင် ပါ်ပါဲ လဝ် ဒဒှ်ရ ဒုက္ခသစ္စ ဝွံ ဒှ် လညာတ် မညာတ် အလုံ လောက ပရေအ် (Pessimism) မွဲ ရ။ 

ဆဂး တၠပညာ ဗုဒ္ဓဘာသာ တအ် ကလေင် သှ် လဝ် ဒဒှ်ရ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂှ် ဟွံသေင် လညာတ် ပရေအ် (Pessimism) တုဲ ဟွံသေင် လညာတ် ခိုဟ် လောန် (Optimism) ကီု ရ။ ဍေဟ် ဒှ် လညာတ် '''မဍာံပြ''' (Realism) ရ။ ဒုက္ခသစ္စ ဟွံလၞိန်ဗပိန် လဝ် ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲ လောက ဏအ် ပရေင်တသိုက် (Sukha) ဟွံမဲ ပုဟ်။ ပရေင်တသိုက် ကာမဂုဏ် နွံ ဒၟံင် ရ၊ ဆဂး တသိုက် ဏအ်ဝွံ ဟွံတန်ကြန် (Anicca) တုဲ ကာလ ဍေဟ် လီုလာ် အာ မ္ဂး ဍေဟ် ကလေင် ဖန်ဗဒှ် ဒုက္ခ (Vipariṇāma-dukkha) ပၠန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေင်တီ ဍာံပြ (Right understanding) ဏအ်ဟေင် မာန် ကဵု ပရေင်ဗၠးၜး (Liberation) ရ။

== ၈။ ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် ပ္ဍဲ ဘဝ လၟေင်တ္ၚဲ ကေုာံ ဝိပဿနာ (Understanding in Daily Life and Vipassana) ==
သွက်ဂွံ တီ ကၠိုဟ်ခၠင် ဒုက္ခသစ္စ ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ဂှ်၊ ပူဂိုလ် မွဲ သ္ဒး ဒ္ဂေတ် ပတန် '''[[ဝိပဿနာ]]''' (Vipassana Meditation - Insight meditation) ရ။

နကဵု ပရေင်ပတန် သတိ (Mindfulness) လတူ ခန္ဓ ကေုာံ စိုတ် (Satipatthana) ဂှ်၊ ယောဂဳ တအ် ဆဵု ကၠုင် ဒဒှ်ရ အရာ သီုဖအိုတ် ကတဵုဒှ် တုဲ လီုလာ် အာ ဇၟာပ် စက္က ရ။ ပရေင်ဆဵု ညာတ် လညာတ် ဒုက္ခ လတူ အရာ မချဳဓရာင် (Sankhara) ဏအ် ပကဵု ညံင် စိုတ် ဂွံ ဖအောန် ဖျေဟ် ဥပါဒါန် (Detachment) တုဲ လဟဲ စိုတ် ဂွံ ၜိုဟ်သြိုဟ် အာ ရ။&lt;ref name=&quot;keown&quot;&gt;{{cite book |last=Keown |first=Damien |title=Buddhism: A Very Short Introduction |publisher=Oxford University Press |year=2000 |pages=45-48}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ လညာတ် နူကဵု ဂိုဏ် ဗုဒ္ဓဘာသာ နာနာ (Perspectives from Different Schools) ==
* '''ထေရဝါဒ (Theravada):''' အာရီုစွံ အဓိက လတူ ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် ဒုက္ခသစ္စ သွက် ပရေင်ဗၠးၜး ဇကု အလဵုဇကု (Arhatship)။
* '''မဟာယာန (Mahayana):''' ၜိုန်ရ ဒုက္ခသစ္စ ကိစ္စဇၞော် ကီုလေဝ်၊ ညးတအ် အာရီုစွံ လတူ ပရေင်ဆာန်ဍူ (Karuna) သွက်ဂွံ ဟံင်ပြာ် သတ္တဝါ သီုဖအိုတ် နူကဵု ဒုက္ခ ဏအ် နကဵု လညာတ် ဗောဓိသတ် (Bodhisattva path) ရ။
* '''ဝဇိရယာန (Vajrayana):''' စကာ နဲကဲ လတူ ဒုက္ခ ဏအ် နဒဒှ် ဒြဟတ် သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ စိုတ် ညံင် ဂွံ စိုပ် နိဗ္ဗာန် ပြဟ်ပြဟ်။

== ၁၀။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ လိက်ပတ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Impact on Literature and Culture) ==
ဒုက္ခသစ္စ ဝွံ နွံကဵု သြဇာ ဇၞော် ဗွဲမလောန် လတူ ယေန်သၞာင် ကေုာံ လိက်ပတ် ပ္ဍဲကဵု ရးအာရှ မပ္တံကဵု ဍုင်မန်၊ ဗၟာ၊ သေံ၊ ကေုာံ သဳရိလင်္ကာ ရ။

ပ္ဍဲကဵု လိက်ပတ် မန် တြေံ မပ္တံကဵု လိက် ဇာတ် (Jataka tales)၊ ကဗျ တြေံ (Mon poetry)၊ ကေုာံ ဝင် သာသနာ တအ် ဂှ်၊ ပရူ ပရေင်ဟွံတန်ကြန် ကေုာံ ဘဝ သံသာ မပေင် ဒၟံင် ကု ဒုက္ခ ဂှ် ဒှ် အကြောင်းအရာ အဓိက လၟိုန် ရ။ ယေန်သၞာင် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဖန်ဗဒှ် ညံင် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဂွံ ဒုင်အစံင် ကေုာံ ၜိုဟ်သြိုဟ် လတူ ပြသၞာ ဘဝ၊ တုဲပၠန် ဖန်ဗဒှ် ညံင် ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် ဒါန ကေုာံ သဳလ သွက်ဂွံ ဖအောန် ဒုက္ခ ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[သစ္စ ၄ သာ်]] (Four Noble Truths)
* [[ခန္ဓ ၅ သာ်]] (Five Aggregates)
* [[အနိစ္စ]] (Impermanence)
* [[အနတ္တ]] (Non-self)
* [[ဝိပဿနာ]] (Vipassana)

{{Navbox
| name = Buddhism
| title = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ကေုာံ လညာတ် ဓမ္မ (Buddhism and Dhamma Concepts)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သစ္စ ၄ သာ်
| list1 =
* [[ဒုက္ခသစ္စ]] (Truth of Suffering)
* [[သမုဒယသစ္စ]] (Truth of Origin)
* [[နိရောဓသစ္စ]] (Truth of Cessation)
* [[မဂ္ဂသစ္စ]] (Truth of the Path)
| group2 = လက္ခဏ ၃ သာ်
| list2 =
* [[အနိစ္စ]] (Anicca)
* [[ဒုက္ခ]] (Dukkha)
* [[အနတ္တ]] (Anatta)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ခန္ဓ ၅ သာ်]] (Five Aggregates)
* [[သံသာ]] (Samsara)
* [[နိဗ္ဗာန်]] (Nirvana)
* [[ဝိပဿနာ]] (Vipassana)
}}

[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ဒဿန ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:သစ္စ ၄ သာ်]]
[[Category:ပါဠိ]]</text>
      <sha1>lovd32hrgw2jeyirt2v6lnendz6a6dt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မဂ္ဂသစ္စ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11773</id>
    <revision>
      <id>56342</id>
      <timestamp>2026-07-22T08:38:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''မဂ္ဂသစ္စ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Magga Sacca'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Truth of the Path'', ပါဠိ: မဂ္ဂသစ္စ) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သစ္စပန် (Four Noble Truths) ပ္ဍဲကဵု သာသနာ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] အလန် စတုတ္ထ မတွဟ်ဂး &quot;ဂၠံင်တရဴ မဒးဒ...&quot;</comment>
      <origin>56342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22106" sha1="695786a2217limv1zqnc37kjq6z5hjj" xml:space="preserve">'''မဂ္ဂသစ္စ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Magga Sacca'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Truth of the Path'', ပါဠိ: မဂ္ဂသစ္စ) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သစ္စပန် (Four Noble Truths) ပ္ဍဲကဵု သာသနာ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] အလန် စတုတ္ထ မတွဟ်ဂး &quot;ဂၠံင်တရဴ မဒးဒ္ဂေတ်ဗက် သွက်ဂွံ တိတ်ဗၠး နူကဵု ဒုက္ခ&quot; ရ။ လညာတ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် တင်သဇိုင် အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲ လဟီု ဓရ် ကျာ်တြဲ ဂေါတမ တုဲ၊ ဍေဟ် ဂှ် မလေပ် ထ္ၜးကဵု သၞောတ် လၟေင် ကမၠောန် သွက်ဂွံ စိုပ် နိဗ္ဗာန် (Nibbana) မဒှ် ဌာန် မဟွံမဲ ကု ဒဒိုက် ဒုက္ခ ရ။ မဂ္ဂသစ္စ ဏအ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ကော်စ '''[[မဂ္ဂင် ဒစာံပါ်]]''' (Noble Eightfold Path) ရ။&lt;ref name=&quot;bodhi&quot;&gt;{{cite book |last=Bodhi |first=Bhikkhu |title=The Noble Eightfold Path: The Way to the End of Suffering |publisher=Buddhist Publication Society |year=1994 |pages=1-15}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု လိက်ပတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး၊ မဂ္ဂသစ္စ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပရေင်ပတှ်ေ သက်သက် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် &quot;လၟေင် ကမၠောန် မဒး ပတိတ် ဇြဟတ် ကၠောန်&quot; (Practical guide) သွက် သတ္တဝါ တအ် ဂွံ ကလိဂွံ ပညာ ဍာံ ကေုာံ တိတ်ဗၠး နူ သံသာ (Samsara) ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ မဂ္ဂသစ္စ နကဵု လညာတ် လိက်ပတ် ပါဠိ တြေံ၊ လဒက်ပတန် မဂ္ဂင် ဒစာံပါ်၊ ပရေင်ပါ်ခြာ သိက္ခာ ပိ၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဘဝ ကောန်မၞိဟ် ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Dharmacakra.svg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ဓမ္မစက် (Dharmacakra) မနွံကဵု ခဍောင် ဒစာံ မစၞောန်ထ္ၜး လဝ် '''မဂ္ဂင် ဒစာံပါ်''' (Noble Eightfold Path) မဒှ် သဇိုင် အဓိက မဂ္ဂသစ္စ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Etymology) ==
ဝေါဟာရ &quot;မဂ္ဂသစ္စ&quot; ဝွံ ကၠုင်နူ မလိက် ပါဠိ ၜါ မတွဟ်ဂး &quot;မဂ္ဂ&quot; (Magga) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဂၠံင်တရဴ&quot; (Path) ကေုာံ &quot;သစ္စ&quot; (Sacca) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဍာံပြ&quot; (Truth) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ မဂ္ဂသစ္စ ဂှ် ဒှ် &quot;ဂၠံင်တရဴ မဍာံပြ သွက်ဂွံ စိုပ် ဌာန် တိတ်ဗၠး&quot; ရ။ 

ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ဟီုတွံ လဝ် ပ္ဍဲကဵု [[ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ်]] (Dhammacakkappavattana Sutta) မဒှ် ဓရ် ပထမအိုတ် ဒဒှ်ရ ဂၠံင်တရဴ ဏအ်ဝွံ ဒှ် &quot;မဇ္ဇျိမပဋိပဒါ&quot; (Majjhima Patipada) ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ဂၠံင်တရဴ လဒေါဝ်&quot; (Middle Way) ရ။ ဂၠံင်တရဴ လဒေါဝ် ဏအ်ဝွံ ဝေင်ပါဲ ထောအ် ပရေင်လဟိင် ကာမဂုဏ် လောန်ကာဲ (Kamasukhallikanuyoga) ကေုာံ ပရေင်ဍဵုဍိုက် ဇကု ညံင်ဂွံ ဒး ဒဒိုက် လောန်ကာဲ (Attakilamathanuyoga) ရ။ ဂၠံင်တရဴ ဏအ် ပကဵု ညံင် စိုတ် ဂွံ ၜိုဟ်သြိုဟ် တုဲ ကလိဂွံ ဉာဏ် ပညာ မမာန် ဖအိုတ် ထောအ် ကိလေသ (Defilements) ရ။&lt;ref name=&quot;rahula&quot;&gt;{{cite book |last=Rahula |first=Walpola |title=What the Buddha Taught |publisher=Grove Press |year=1974 |pages=45-50}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဆက်စပ် ကု သစ္စပန် (Relation to the Four Noble Truths) ==
မဂ္ဂသစ္စ ဝွံ ဒှ် ကဏ္ဍ လက္ကရဴ အိုတ် ပ္ဍဲကဵု သစ္စပန် မဒှ် သဇိုင် ရိုဟ်ကၞက် လညာတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ရ။ သစ္စပန် ဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု -
# '''ဒုက္ခသစ္စ (Dukkha Sacca):''' ပရေင်ဍာံပြ ဒဒှ်ရ ဒဒိုက် နွံ ဒၟံင် ရ။
# '''သမုဒယသစ္စ (Samudaya Sacca):''' ပရေင်ဍာံပြ သွက် ဟိုတ် မကတဵုဗဒှ် ဒဒိုက် (လောဘ တဏှာ)။
# '''နိရောဓသစ္စ (Nirodha Sacca):''' ပရေင်ဍာံပြ သွက် ပရေင်ဖအိုတ် ထောအ် ဒဒိုက် (နိဗ္ဗာန်)။
# '''မဂ္ဂသစ္စ (Magga Sacca):''' ပရေင်ဍာံပြ သွက် ဂၠံင်တရဴ မအာ စိုပ် ဌာန် မဖအိုတ် ဒဒိုက် ရ။

နကဵု လညာတ် ဂဥုဲ (Medical metaphor) မ္ဂး၊ ဒုက္ခသစ္စ ဂှ် တုပ် ညံင် ယဲ (Disease)၊ သမုဒယသစ္စ ဂှ် တုပ် ညံင် ဟိုတ် ယဲ (Cause)၊ နိရောဓသစ္စ ဂှ် တုပ် ညံင် ပရေင်ထတ်ယုက် မဗၠး နူ ယဲ (Cure)၊ တုဲ မဂ္ဂသစ္စ ဂှ် တုပ် ညံင် ပရေင်လွဳလွတ် ဂဥုဲ မဒး စကာ (Medicine/Treatment) ရ။ သွက်ဂွံ ဗၠး ယဲ ဂှ် ဒး သုင် ဂဥုဲ မဂ္ဂင် ဒစာံပါ် ဏအ် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ရောင်။

== ၃။ မဂ္ဂင် ဒစာံပါ် ကေုာံ ပရေင်ပါ်ခြာ (The Noble Eightfold Path and its Divisions) ==
မဂ္ဂသစ္စ ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု လၟေင် ကမၠောန် ဒစာံ သာ် မကော်စ အရိယမဂ္ဂင် ဒစာံပါ် ရ။ လၟေင် တအ်ဝွံ ဟွံသေင် ဒး ကၠောန် မွဲ တုဲ မွဲ၊ ဆဂး ဍေဟ်တအ်ဝွံ ဒး ကၠောန် အာ မွဲစွံ (Interconnected) သွက်ဂွံ ထံက်ပင် ရေင်သကအ် ရ။ လၟေင် ဒစာံ ဂှ် ပါ် လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ ဇၞော် ပိ သာ် မတွဟ်ဂး '''သိက္ခာ ပိ''' (Threefold Training) ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်ပါ်ခြာ မဂ္ဂင် ဒစာံပါ် လတူ သိက္ခာ ပိ
|-
! သိက္ခာ (Training)
! မဂ္ဂင် (Path Element)
! ပွံက် အဓိပ္ပါယ် (Meaning)
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | '''ပညာ သိက္ခာ''' (Wisdom / Panna)
| ၁။ သမ္မာဒိဋ္ဌိ (Samma Ditthi)
| လညာတ် ဍာံ (Right View)
|-
| ၂။ သမ္မာသင်္ကပ္ပ (Samma Sankappa)
| ပရေင်ချပ် ဍာံ (Right Resolve/Intention)
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | '''သဳလ သိက္ခာ''' (Morality / Sila)
| ၃။ သမ္မာဝါစာ (Samma Vaca)
| လဟီု ဍာံ (Right Speech)
|-
| ၄။ သမ္မာကမ္မန္တ (Samma Kammanta)
| ကမၠောန် ဍာံ (Right Action)
|-
| ၅။ သမ္မာအာဇဳဝ (Samma Ajiva)
| ပရေင်ဂယိုင်လမျီု ဍာံ (Right Livelihood)
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | '''သမာဓိ သိက္ခာ''' (Concentration / Samadhi)
| ၆။ သမ္မာဝါယာမ (Samma Vayama)
| ပရေင်လွဳ ဍာံ (Right Effort)
|-
| ၇။ သမ္မာသတိ (Samma Sati)
| ပရေင်သတိ ဍာံ (Right Mindfulness)
|-
| ၈။ သမ္မာသမာဓိ (Samma Samadhi)
| ပရေင်ထိင်စိုတ် ဍာံ (Right Concentration)
|}

== ၄။ သဳလ သိက္ခာ: ပရေင်ဒ္ဂေတ်ပြဝ (Sila: Moral Discipline) ==
သဳလ သိက္ခာ ဝွံ ဒှ် သဇိုင် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက် ဂွံ ဖန်ဗဒှ် စိုတ် မၜိုဟ်သြိုဟ် ရ။ ကိုပ်ကၠာ ဟွံမာန် ထိင် စိုတ် ဂှ်၊ ကောန်မၞိဟ် တအ် သ္ဒး ထိင် ပရေင်ဒ္ဂေတ်ပြဝ မ္ၚး (ကာယ ကဵု ဝစဳ) ကိုပ်ကၠာ ရ။

* '''သမ္မာဝါစာ (Right Speech):''' ဝေင်ပါဲ နူကဵု ပရေင်ဟီု မုသာ (Musavada - လီတ်)၊ ဟီု ဂလာန် ပလီု (Pisunavaca)၊ ဟီု ဂလာန် ဓမ္မသဓဵု (Pharusavaca)၊ ကေုာံ ဟီု ဂလာန် သၠာဲသၠာဲ (Samphappalapa)။ ဒး ဟီု ဂလာန် မဍာံပြ ကေုာံ နွံကဵု ဖဵု သၟး ရ။
* '''သမ္မာကမ္မန္တ (Right Action):''' ဝေင်ပါဲ နူကဵု ပရေင်ဂစိုတ် သတ္တဝါ (Panatipata)၊ ကၠတ် ဒြပ် ညး (Adinnadana)၊ ကေုာံ ဒ္ဂေတ် မေထုန် ဟွံမဲ သၞောဝ် (Kamesu Micchacara)။
* '''သမ္မာအာဇဳဝ (Right Livelihood):''' ဝေင်ပါဲ နူကဵု ကမၠောန် ဂယိုင်လမျီု မကဵု ဒဒိုက် ကု ညးတၞဟ် မပ္တံကဵု သွံရာန် လွဟ် (Sattha vanijja)၊ သွံရာန် မၞိဟ်/ဍိက် (Satta vanijja)၊ သွံရာန် ဖျုန် မဂစိုတ် လဝ် (Mamsa vanijja)၊ သွံရာန် အရက် သုရာ (Majja vanijja)၊ ကေုာံ သွံရာန် ဂျိ (Visa vanijja)။&lt;ref name=&quot;gethin&quot;&gt;{{cite book |last=Gethin |first=Rupert |title=The Foundations of Buddhism |publisher=Oxford University Press |year=1998 |pages=79-84}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ သမာဓိ သိက္ခာ: ပရေင်ထိင်စိုတ် (Samadhi: Mental Concentration) ==
ကာလ သဳလ ခိုင်ကၠိုက် တုဲ၊ စိုတ် ဂှ် ဟွံမဲ ကု လဟီု စံင်တူ (Remorse) တုဲ မာန် လုပ် စိုပ် အဆံင် သမာဓိ မဒှ် ပရေင်ထိင်စိုတ် ကဵု ခိုင်ကၠိုက် ရ။

* '''သမ္မာဝါယာမ (Right Effort):''' ပရေင်ပတိတ် ဇြဟတ် ပန် သာ် မတွဟ်ဂး - (၁) စဵုဒၞာ ဒုစရိုတ် မဟွံကတဵုဒှ် ဏီ ညံင် ဟွံဂွံ ကတဵုဒှ်၊ (၂) ဖအိုတ် ထောအ် ဒုစရိုတ် မကတဵုဒှ် ဒၟံင်၊ (၃) ဖန်ဗဒှ် သုစရိုတ် (ခိုဟ်) မဟွံကတဵုဒှ် ဏီ၊ (၄) မင်မဲ သုစရိုတ် မကတဵုဒှ် ဒၟံင် ညံင် ဂွံ တန်ကြန်။
* '''သမ္မာသတိ (Right Mindfulness):''' ပရေင်စွံ သတိ လတူ အရာ မကတဵုဒှ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ပစ္စုပ္ပန် လၟိုန် အခိင် မတွဟ်ဂး - သတိ လတူ ခန္ဓာ (Kayanupassana)၊ သတိ လတူ ဝေဒနာ (Vedananupassana)၊ သတိ လတူ စိုတ် (Cittanupassana)၊ ကေုာံ သတိ လတူ ဓရ် (Dhammanupassana)။
* '''သမ္မာသမာဓိ (Right Concentration):''' ပရေင်ဖျေဟ် စိုတ် ကဵု တန်ကြန် လတူ အာရီု မွဲ ဓဝ် စဵုကဵု မာန် လုပ် စိုပ် အဆံင် ဇျာန် (Jhana) ပန် အဆံင် မာန် ရ။

== ၆။ ပညာ သိက္ခာ: ပညာ ကေုာံ လညာတ် ဍာံ (Panna: Wisdom and Right View) ==
ပညာ သိက္ခာ ဝွံ ဒှ် အဆံင် သၠုင်အိုတ် သွက်ဂွံ ထကး ကၠိုဟ် အာ အဝိဇ္ဇာ (Avijja - မဟွံတီ) ကေုာံ ဂွံ ညာတ် ဓရ် ဍာံ ရ။

* '''သမ္မာဒိဋ္ဌိ (Right View):''' လညာတ် မညာတ် တီ ကၠိုဟ် သစ္စပန် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင်။ တီ ဒဒှ်ရ အရာ သီုဖအိုတ် ဝွံ ဒှ် အနိစ္စ (Anicca - ဟွံဗိုန်)၊ ဒုက္ခ (Dukkha - ဒဒိုက်)၊ ကေုာံ အနတ္တ (Anatta - ဟွံမဲ ကု ဇကုဇကောဝ်) ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင် ညာတ် ကၠိုဟ် သၞောတ် ကမ် (Kamma) ကေုာံ ဖဵု ကမ် ရ။
* '''သမ္မာသင်္ကပ္ပ (Right Resolve/Intention):''' လညာတ် ပရေင်ချပ် မနွံကဵု တင်ရန်တၟအ် ဍာံ မပ္တံကဵု - ချပ် သွက်ဂွံ တိတ်ဗၠး နူ ကာမဂုဏ် (Nekkhamma sankappa)၊ ချပ် သွက်ဂွံ ဟွံကဵု ဒဒိုက် ကု ညးတၞဟ် (Abyapada sankappa)၊ ကေုာံ ချပ် သွက်ဂွံ ဆာန်ဍူ ညးတၞဟ် ဟွံပလီု ညး (Avihimsa sankappa)။&lt;ref name=&quot;harvey&quot;&gt;{{cite book |last=Harvey |first=Peter |title=An Introduction to Buddhism: Teachings, History and Practices |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |pages=80-85}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပရေင်စကာ ပ္ဍဲ လၟေင်ဘဝ ကေုာံ ဝိပဿနာ (Application in Daily Life and Vipassana) ==
မဂ္ဂသစ္စ ဝွံ ၜိုန်ရ ဒှ် ဓရ် အဆံင် သၠုင် ကီုလေဝ်၊ သွက် ညးဍုင်ကွာန် ဓမ္မတာ တအ် မာန် စကာ ပ္ဍဲကဵု ဘဝ လၟေင် တ္ၚဲ (Daily life) မာန် ရ။ ပရေင်မင်မဲ သဳလ ၅ သာ် (Pancasila) ကေုာံ ပရေင်ဂယိုင်လမျီု မတပ်တး ဂှ် ဒှ် စတမ် သွက် လဒက်ပတန် မဂ္ဂင် ရ။

ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ လွဳလွတ် ဘာဝနာ (Meditation) မ္ဂး၊ မဂ္ဂင် ဒစာံပါ် ဝွံ ပါလုပ် အဓိက ပ္ဍဲ သၞောတ် ဝိပဿနာ (Vipassana) ရ။ သမ္မာသတိ ပကဵု ညံင် မၞိဟ် ဂွံ တီ ညာတ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရုပ် ကဵု နာမ် ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ်၊ တုဲ သမ္မာဒိဋ္ဌိ ကတဵုဒှ် ကၠုင် တုဲ ညာတ် အနိစ္စ အလဵုအလဵု ရ။

== ၈။ တၞဟ်ခြာ ကု လညာတ် တၞဟ်ဂမၠိုင် (Comparison with Other Philosophical Views) ==
မဂ္ဂသစ္စ ဝွံ တၞဟ်ခြာ ဗွဲမလောန် နူကဵု လညာတ် ဘာသာရေင် ကေုာံ ဒဿန တၞဟ် တအ် ရ။ 
* ပ္ဍဲ ဘာသာ ဟိန္ဒူ (Hinduism)၊ ဂၠံင်တရဴ သွက်ဂွံ တိတ်ဗၠး (Moksha) ဂှ် ဒုင်သဇိုင် လတူ ပရေင်ရှေ်သှေ် ကျာ် (Bhakti) ဟွံသေင်မ္ဂး ကမၠောန် (Karma) ရ။
* ဆဂး ပ္ဍဲ မဂ္ဂသစ္စ ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ပရေင်တိတ်ဗၠး ဂှ် ဟွံကၠုင် နူကဵု ပရေင်ရီုဗင် နူ ကျာ်ထာဝရ (Creator God)၊ ဍေဟ် ကၠုင် နူကဵု ကမၠောန် ပတိတ် ဇြဟတ် အလဵုဇကု ညး (Self-reliance) ကေုာံ လညာတ် ပညာ သၟး ရ။ ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ဝွံ ဒှ် ညးမထ္ၜး ဂၠံင်တရဴ (Teacher) သၟး တုဲ ကမၠောန် မဒး ကွာ် ဂှ် ဒှ် တာလျိုင် ညး မလျိုင်ပတှ်ေ တအ် အလဵုအလဵု ရ။

== ၉။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ဗုဒ္ဓဘာသာ (Impact on Buddhist Society) ==
မဂ္ဂင် ဒစာံပါ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဒ္ဂေတ်ပြဝ ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမၞိဟ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဗွဲမဇၞော် ရ။ 
ပရေင်ဝေင်ပါဲ ကမၠောန် ဂယိုင်လမျီု ဟွံခိုဟ် (သမ္မာအာဇဳဝ) မပ္တံကဵု သွံရာန် လွဟ် ကေုာံ ဂျိ တအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် ဂကောံမၞိဟ် ဂွံ ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ မင်မဲ သဘာဝ ရ။ သမ္မာဝါစာ လေဝ် ကဵု သတိ ညံင် ဟွံဂွံ ဟီု ဂလာန် ပလီု မမာန် ပကဵု ညံင် ဂကောံမၞိဟ် ထကး ရ။ လညာတ် ဏအ် လၟုဟ် လုပ် စိုပ် အာ ပ္ဍဲကဵု လညာတ် စိတ္တဗေဒ ခေတ်တၟိ (Modern Psychology) မပ္တံကဵု Mindfulness-based therapy မဒုင်သဇိုင် လတူ သမ္မာသတိ ရ။&lt;ref name=&quot;keown&quot;&gt;{{cite book |last=Keown |first=Damien |title=Dictionary of Buddhism |publisher=Oxford University Press |year=2003 |pages=194-196}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သရောပ် ကေုာံ တင်ရန်တၟအ် လက္ကရဴအိုတ် (Conclusion and Ultimate Goal - Nibbana) ==
သရောပ် အာ မ္ဂး၊ မဂ္ဂသစ္စ ဟွံသေင်မ္ဂး မဂ္ဂင် ဒစာံပါ် ဝွံ ဒှ် တရဴ ဂၠံင် မွဲ ဓဝ် သွက်ဂွံ အာ စိုပ် နိဗ္ဗာန် ရ။ ပရေင်ကွာ် ဗက် လတူ ဂၠံင် ဏအ်ဝွံ ဒး ဍိုက်ပေင် ကု သိက္ခာ ပိ (သဳလ၊ သမာဓိ၊ ပညာ) ရ။ 

ကာလ မဂ္ဂင် ဒစာံပါ် ဍိုက်ပေင် လတူ စိုတ် မွဲ ခဏ ဓဝ် (Magga Citta) မ္ဂး၊ သတ္တဝါ ဂှ် ကလိဂွံ ဉာဏ် အရိယ (Noble attainment) တုဲ ပလီု ထောအ် ကိလေသ အလုံစုံ မာန် ရ။ နိဗ္ဗာန် မဒှ် တင်ရန်တၟအ် လက္ကရဴ အိုတ် ဂှ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူ လၟေင် ကမၠောန် မဂ္ဂသစ္စ ဏအ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
* [[သစ္စပန်]] (Four Noble Truths)
* [[နိဗ္ဗာန်]] (Nirvana)
* [[ဝိပဿနာ]] (Vipassana)
* [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha)

{{Navbox
| name = Buddhism
| title = လညာတ် သဇိုင် ကေုာံ ဓရ် ပ္ဍဲ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Basic Concepts in Buddhism)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သစ္စပန်
| list1 =
* [[ဒုက္ခသစ္စ]] (Dukkha Sacca)
* [[သမုဒယသစ္စ]] (Samudaya Sacca)
* [[နိရောဓသစ္စ]] (Nirodha Sacca)
* [[မဂ္ဂသစ္စ]] (Magga Sacca)
| group2 = မဂ္ဂင် ဒစာံပါ်
| list2 =
* [[သမ္မာဒိဋ္ဌိ]] (Right View)
* [[သမ္မာသင်္ကပ္ပ]] (Right Resolve)
* [[သမ္မာဝါစာ]] (Right Speech)
* [[သမ္မာကမ္မန္တ]] (Right Action)
* [[သမ္မာအာဇဳဝ]] (Right Livelihood)
* [[သမ္မာဝါယာမ]] (Right Effort)
* [[သမ္မာသတိ]] (Right Mindfulness)
* [[သမ္မာသမာဓိ]] (Right Concentration)
| group3 = သိက္ခာ ပိ ကေုာံ အဓိက
| list3 =
* [[သဳလ]] (Morality)
* [[သမာဓိ]] (Concentration)
* [[ပညာ]] (Wisdom)
* [[နိဗ္ဗာန်]] (Nirvana)
* [[ကမ်]] (Karma)
}}

[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ဓရ် ဗုဒ္ဓဘာသာဂမၠိုင်]]
[[Category:သစ္စပန်]]
[[Category:ဒဿန]]</text>
      <sha1>695786a2217limv1zqnc37kjq6z5hjj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သမ္မာဒိဋ္ဌိ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11774</id>
    <revision>
      <id>56343</id>
      <timestamp>2026-07-22T08:43:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''သမ္မာဒိဋ္ဌိ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Right View'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Right Understanding'', ပါဠိ: Sammā-diṭṭhi) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လညာတ် မဍာံစၟတ်၊ လညာတ် မဒးရး ကေုာံ ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် မဍာံပြ မဒှ် အင်္ဂ ပထမအိ...&quot;</comment>
      <origin>56343</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23069" sha1="k2k4pmnnfttukjbsf7bksbhp6sqi4vm" xml:space="preserve">'''သမ္မာဒိဋ္ဌိ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Right View'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Right Understanding'', ပါဠိ: Sammā-diṭṭhi) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လညာတ် မဍာံစၟတ်၊ လညာတ် မဒးရး ကေုာံ ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် မဍာံပြ မဒှ် အင်္ဂ ပထမအိုတ် ပ္ဍဲကဵု [[မဂ္ဂင်ဒစာံ]] (Noble Eightfold Path) ရ။ ပ္ဍဲကဵု သာသနာ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ သမ္မာဒိဋ္ဌိ ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက အိုတ် သွက်ဂွံ စတင် ကွာ် ဂၠံင်တရဴ ဓရ် သွက်ဂွံ တိတ် ဗၠး နူကဵု ဒဒိုက် သံသာ ရ။ သမ္မာဒိဋ္ဌိ ဂှ် ဒှ် ဒစးဒုင် (Antidote) သွက် [[အဝိဇ္ဇာ]] (Avijjā - ပရေင်ဟွံတီ) မဒှ် ဟိုတ် အဓိက မပကဵု ညံင် သတ္တအ် ဂွံ ဂေတ် ကတဵုဒှ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ သံသာ ရ။&lt;ref name=&quot;bodhi&quot;&gt;{{cite book |last=Bodhi |first=Bhikkhu |title=The Noble Eightfold Path: The Way to the End of Suffering |publisher=Buddhist Publication Society |year=1999 |pages=14-25}}&lt;/ref&gt;

လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သမ္မာဒိဋ္ဌိ နကဵု လညာတ် ပိဋကတ်၊ လဒက်ပတန် သမ္မာဒိဋ္ဌိ ဂကူ နာနာ၊ ပရေင်ဆက်စပ် ကု သစ္စပန်၊ ကေုာံ လွပ် သမ္မာဒိဋ္ဌိ ပ္ဍဲကဵု ဘဝ လၟေင်တ္ၚဲ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Dharma_Wheel.svg|thumb|right|300px|ဓမ္မစက် မဒှ် သင်္ကေတ မဂ္ဂင်ဒစာံ၊ မစတင် နကဵု သမ္မာဒိဋ္ဌိ မဒှ် လညာတ် မဍာံစၟတ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Definition and Etymology) ==
ဝေါဟာရ ပါဠိ &quot;သမ္မာ&quot; (Sammā) ဝွံ ဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;မဍာံစၟတ်၊ မဒးရး၊ ဍိုက်ပေင်&quot; တုဲ၊ &quot;ဒိဋ္ဌိ&quot; (Diṭṭhi) ဝွံ ဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;လညာတ်၊ ပရေင်ညာတ်&quot; ရ။ ပံင်ကောံ ၜါ ဏအ် တုဲ သမ္မာဒိဋ္ဌိ ဂှ် ဒှ် &quot;လညာတ် မဍာံစၟတ်&quot; မလ္ၚတ် ညာတ်ကေတ် သဘာဝ ဓမ္မ အတိုင် ပကတိ ဍေဟ် (Seeing things as they really are) ရ။

နကဵု လညာတ် အဘိဓရ် မ္ဂး၊ သမ္မာဒိဋ္ဌိ ဂှ် ဒှ် စေတသိက် [[ပညာ]] (Paññā cetasika) ရ။ ဍေဟ် ဟွံသေင် လညာတ် မဒုင်သဇိုင် လတူ ထေက်သင် (Speculation) ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်လျိုင်ပတှ်ေ မဟွံမဲ ကု ဟိုတ်ဖဵု (Blind faith) ပုဟ်။ သမ္မာဒိဋ္ဌိ ဂှ် ဒှ် ပညာ မကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ပရေင်လ္ၚတ်၊ ပရေင်ချပ်ဗစာ၊ ကေုာံ ပရေင်ကၠောန် ဓရ် ဝိပဿနာ ရ။ တၠပညာ ဗုဒ္ဓဘာသာ တအ် တွံ လဝ် ဒဒှ်ရ သမ္မာဒိဋ္ဌိ ဂှ် ဒှ် &quot;မတ်&quot; သွက်ဂွံ ညာတ် ဂၠံင်တရဴ သွက် အင်္ဂ မဂ္ဂင် တၞဟ် ထပှ် သာ် ရ။

== ၂။ ဂကူ သမ္မာဒိဋ္ဌိ ၜါသာ် (Two Types of Right View) ==
ကျာ်တြဲ တွံ လဝ် သမ္မာဒိဋ္ဌိ နွံ ၜါ ဂကူ အဓိက မတွဟ်ဂး -

၁။ '''လောကဳ သမ္မာဒိဋ္ဌိ (Mundane Right View):''' လညာတ် မဍာံစၟတ် ပ္ဍဲ လောက ဏအ်။ ဍေဟ်ဝွံ အာရီုစွံ လတူ ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် သၞောဝ် ကံ ကေုာံ ဖဵုကံ (Kamma and its fruits) ရ။ မၞိဟ် မနွံကဵု လောကဳ သမ္မာဒိဋ္ဌိ ဝွံ ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ ကမၠောန် ခိုဟ် ကဵု ဖဵု ခိုဟ်၊ ကမၠောန် ပရေအ် ကဵု ဖဵု ပရေအ် ရ။ လညာတ် ဏအ် ပကဵု ညံင် သတ္တအ် ဂွံ မင်မဲ သဳလ ကေုာံ ဂွံ ဇွာဲ စိုပ် ဘဝ သုဂတိ (Good rebirth)။&lt;ref name=&quot;gethin&quot;&gt;{{cite book |last=Gethin |first=Rupert |title=The Foundations of Buddhism |publisher=Oxford University Press |year=1998 |pages=119-122}}&lt;/ref&gt;

၂။ '''လောကုတ္တဵု သမ္မာဒိဋ္ဌိ (Supramundane Right View):''' လညာတ် မဍာံစၟတ် မတတ်ၜက် အာ နူ လောက။ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် ပညာ မညာတ်ကေတ် [[သစ္စပန်]] (Four Noble Truths) နကဵု မဂ်ဉာဏ် ဖိုလ်ဉာဏ် ရ။ လညာတ် ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် အခိင် ကာလ ယောဂဳ ဂှ် တွိုန် သောတာပန် (Sotapanna) တုဲ ဍေဟ် ပလီု ပလာ် ထောအ် သံယောဇိုန် (Fetters) ကေုာံ အဝိဇ္ဇာ သီုဖအိုတ် ရ။ လောကုတ္တဵု သမ္မာဒိဋ္ဌိ ဝွံ ဟီုမွဲသာ်ပၠန် ဒှ် ပရေင်ညာတ် ဓရ် နိဗ္ဗာန် ရ။

== ၃။ သစ္စပန် ကေုာံ သမ္မာဒိဋ္ဌိ (The Four Noble Truths and Right View) ==
အဓိပ္ပါယ် ဍိုက်ပေင် အိုတ် သွက် သမ္မာဒိဋ္ဌိ ဂှ် ဒှ် ပရေင်တီ ညာတ် ပ္ဍဲ သစ္စပန် ရ။ သစ္စပန် ဝွံ ဒှ် တမ်မူလ ဒေသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ တုဲ သမ္မာဒိဋ္ဌိ ညာတ်ကေတ် ဍေဟ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -

* '''ဒုက္ခသစ္စ:''' ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ခန္ဓာ မသုန် ဏအ် ဝွံ နွံကဵု သဘာဝ ဒဒိုက်၊ ဟွံတန်ကြန် (အနိစ္စ)၊ ကေုာံ ဟွံမဲ ကု ဇကု (အနတ္တ) ရ။
* '''သမုဒယသစ္စ:''' ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ဒဒိုက် သီုဖအိုတ် ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု တဏှာ (Craving) မဒှ် မူလ ရိုဟ်ကၞက် ဟိုတ် ရ။
* '''နိရောဓသစ္စ:''' ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ဒဒိုက် တအ် ဝွံ ပၠိုတ် အာ မာန် ယဝ်ရ တဏှာ အိုတ် အာ (မဒှ် အကာဲအရာ နိဗ္ဗာန်)။
* '''မဂ္ဂသစ္စ:''' ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ မဂ္ဂင်ဒစာံ ဝွံ ဒှ် ဂၠံင်တရဴ မာန် ပၠိုတ် ကဵု ဒဒိုက် သီုဖအိုတ် ရ။

== ၄။ ကမ္မဿကတာ သမ္မာဒိဋ္ဌိ (Karma and Right View) ==
ကမ္မဿကတာ သမ္မာဒိဋ္ဌိ (Kammassakata Sammaditthi) ဂှ် ဒှ် ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် ပ္ဍဲ သၞောဝ် ကံ (Law of Karma) ရ။ ဏအ်ဝွံ ဒှ် လောကဳ သမ္မာဒိဋ္ဌိ တုဲ ဍေဟ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ဒ္ဂေတ်ပြဝ ခိုဟ် (Morality) ရ။

မၞိဟ် မနွံကဵု လညာတ် ဏအ် ကၠိုဟ် ဒဒှ်ရ -
* သတ္တအ် သီုဖအိုတ် ဝွံ နွံကဵု ကံ အလဵုဇကု သၟး ရ (ကမ္မဿကာ)။
* ကံ (စေတနာ ပ္ဍဲ ကမၠောန်) ဂှ် ဒှ် မိမ၊ ဂကောံသ္ၚိကၟိန်၊ ကေုာံ ညးမထံက်ပင် ဇကု အစစ် ဍာံပြ ရ။
* ဇကု ကၠောန် လဝ် ကံ ခိုဟ် မ္ဂး ဇကု ဒး ဒုင်စသိုင် ဖဵု ခိုဟ်၊ ဇကု ကၠောန် လဝ် ကံ ပရေအ် မ္ဂး ဇကု ဒး ဒုင်စသိုင် ဖဵု ပရေအ် ရ။

လညာတ် ဏအ် ပကဵု ညံင် သတ္တအ် ဂွံ ဖေက် ဒုစရိုတ် ကေုာံ ဂစာန် ကၠောန် သုစရိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;rahula&quot;&gt;{{cite book |last=Rahula |first=Walpola |title=What the Buddha Taught |publisher=Grove Press |year=1974 |pages=45-49}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် ကေုာံ ပရေင်ညာတ် ဟိုတ်ဖဵု (Dependent Origination) ==
[[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]] (Paṭiccasamuppāda - Dependent Origination) ဝွံ ဒှ် သၞောဝ် သဘာဝ မထ္ၜး ကဵု လၟေင် ဟိုတ် ကဵု ဖဵု ရ။ သမ္မာဒိဋ္ဌိ မာန် ညာတ်ကေတ် သၞောဝ် ဏအ် ချိုတ်ချိုတ်ပၠိုတ်ပၠိုတ် ရ။

သမ္မာဒိဋ္ဌိ ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ အရာ သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ လောက ဏအ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု ဇကု (Self/Soul) မတန်ကြန် မွဲမွဲ ပုဟ်။ အရာ သီုဖအိုတ် ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူကဵု ဟိုတ် (Causes) ကေုာံ အထံက်အပင် (Conditions) ပံင်ကောံ ရေင်သကအ် သၟး ရ။ ဥပမာ - ဟိုတ်နူ အဝိဇ္ဇာ နွံ၊ သင်္ခါရ (Sankhara) ကတဵုဒှ်။ ဟိုတ်နူ သင်္ခါရ နွံ၊ ဝိညာဏ် (Vinnana) ကတဵုဒှ် ရ။ ပရေင်ညာတ် ဏအ်ဝွံ ပလီု ထောအ် လညာတ် မစောဲလာံ လတူ အတ္တ (Atta-ditthi) ဗွဲမအိုတ်သြုံ ရ။

== ၆။ ဒိဋ္ဌိ ၆၂ သာ် ကေုာံ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ (62 Wrong Views and Miccha Ditthi) ==
သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် သမ္မာဒိဋ္ဌိ ဍိုက်ပေင် မ္ဂး၊ သ္ဒး တီ [[မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ]] (Miccha Ditthi - Wrong View) ကီု ရ။ ပ္ဍဲ ဗြဟ္မဇာလသုတ် (Brahmajala Sutta)၊ ကျာ်တြဲ တွံ လဝ် လညာတ် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ၆၂ သာ် မဒှ် လညာတ် မဂၠံင်တြိုတ် သီုဖအိုတ် ရ။

မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ အဓိက ၜါသာ် မလေပ် ကတဵုဒှ် ဂၠိုင် ဂှ် -
# '''သဿတဒိဋ္ဌိ (Sassata-ditthi - Eternalism):''' လညာတ် မပတှ်ေ ဒဒှ်ရ &quot;အတ္တ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;လမျီု&quot; မွဲ နွံ တုဲ ဍေဟ် တန်ကြန် လၟိုန် အဆက်အဆက် ဟွံလေပ် လီုလာ် အာ။
# '''ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ (Uccheda-ditthi - Annihilationism):''' လညာတ် မပတှ်ေ ဒဒှ်ရ သတ္တအ် ချိုတ် အာ မ္ဂး လီု အိုတ် အာ ရ၊ ဘဝ ဂတ ဟွံမဲ၊ ဖဵုကံ ဟွံမဲ ရ။

သမ္မာဒိဋ္ဌိ ဝွံ ဟွံလုပ် စိုပ် ပ္ဍဲ လညာတ် ၜါ ဏအ် တုဲ ဍေဟ် တန်တဴ ပ္ဍဲ &quot;မဇ္ဇျိမပဋိပဒါ&quot; (Middle Way) မညာတ်ကေတ် အရာ သီုဖအိုတ် ဝွံ ကတဵုဒှ် လီုလာ် အတိုင် သၞောဝ် ဟိုတ်ဖဵု သၟး ရ။&lt;ref name=&quot;fuller&quot;&gt;{{cite book |last=Fuller |first=Paul |title=The Notion of Ditthi in Theravada Buddhism: The Point of View |publisher=Routledge |year=2004 |pages=67-75}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ မဂ္ဂင်ဒစာံ ကေုာံ ကဏ္ဍ သမ္မာဒိဋ္ဌိ (Role in the Noble Eightfold Path) ==
သမ္မာဒိဋ္ဌိ ဝွံ ဒှ် အင်္ဂ မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် ပ္ဍဲ မဂ္ဂင်ဒစာံ ရ။ ညံင်ရဴ ကွဳ မဒး နွံကဵု မတ် ညံင် ဂွံ တီ ဂၠံင် တရဴ ကီု၊ သမ္မာဒိဋ္ဌိ ဏအ် ဝွံ ထ္ၜးကဵု ဂၠံင် သွက် အင်္ဂ တၞဟ် တအ် ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်ဆက်စပ် သမ္မာဒိဋ္ဌိ ကု အင်္ဂ မဂ္ဂင် တၞဟ်ဂမၠိုင်
|-
! အင်္ဂ မဂ္ဂင် (The Path Factor)
! ကဏ္ဍ သမ္မာဒိဋ္ဌိ မထံက်ပင် (How Right View Guides)
|-
| '''သမ္မာသင်္ကပ္ပ''' (Right Intention)
| ဟိုတ်နူ ညာတ် ဒဒိုက် (သမ္မာဒိဋ္ဌိ) တုဲ၊ ကတဵုဒှ် စိုတ် မိတ် တိတ် ဗၠး နူ ကာမ ကေုာံ စိုတ် မေတ္တာ။
|-
| '''သမ္မာဝါစာ''' (Right Speech)
| ဟိုတ်နူ တီ ဟိုတ်ဖဵု ကံ တုဲ၊ ဝေင်ပါဲ နူ အရေဝ် မုသာ၊ အရေဝ် ဂရိုဟ် တအ်။
|-
| '''သမ္မာကမ္မန္တ''' (Right Action)
| ညာတ်ကေတ် ဖဵုကံ တုဲ၊ ဟွံဂစိုတ် သတ်၊ ဟွံကၠတ် ဒြပ်၊ ကေုာံ မင်မဲ သဳလ ဍိုက်ပေင်။
|-
| '''သမ္မာအာဇဳဝ''' (Right Livelihood)
| တီ ဓဝ် ဍာံ တုဲ၊ ဟွံဂၠာဲ စ ဂျိုင် ဘဝ နကဵု ကမၠောန် မကဵု ဒဒိုက် ကု ညးတၞဟ်။
|-
| '''သမ္မာဝါယာမ''' (Right Effort)
| တီ အကုသဵု ကဵု ကုသဵု တုဲ၊ ဂစာန် ပလီု အကုသဵု ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် ကုသဵု တၟိ။
|-
| '''သမ္မာသတိ''' (Right Mindfulness)
| ညာတ် ခန္ဓာ အတိုင် ပကတိ (အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ) တုဲ၊ သတိ တန်ကြန် လတူ ရုပ်နာမ်။
|-
| '''သမ္မာသမာဓိ''' (Right Concentration)
| သမ္မာဒိဋ္ဌိ ဖအောန် ထောအ် ကိလေသ တုဲ၊ စိုတ် ဂွံ တန်ကြန် သမာဓိ မဍာံပြ မာန်။
|}

== ၈။ ဖဵု ကေုာံ အကျဝ်ဇၞော် (Benefits and Supreme Results) ==
ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သမ္မာဒိဋ္ဌိ ဝွံ ကဵု ဖဵု အကျဝ် ဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ လောက ဏအ် ကီု သီုကဵု သွက်ဂွံ တိတ် ဗၠး နူ သံသာ ရ။ 

ဖဵု လောကဳ မ္ဂး - မၞိဟ် မနွံကဵု သမ္မာဒိဋ္ဌိ ဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မနွံကဵု စိုတ် မၜိုဟ်သြိုဟ်၊ ဟွံကတဵုဒှ် ဒေါသ လောဲလောဲ၊ ကေုာံ မာန် ဖြေရှင်း ပြသၞာ ဘဝ နကဵု ဟိုတ်ဖဵု ရ။ ညးတအ် ဟွံစောဲလာံ လတူ ပရေင်အံင်ဇၞး ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ဆောမ်လေင် ဟိုတ်နူ ညးတအ် တီ လဝ် ဓရ် အနိစ္စ ရ။

ဖဵု လောကုတ္တဵု မ္ဂး - သမ္မာဒိဋ္ဌိ မပေင်က္ဍိုက် ဂှ် ပကဵု ညံင် ဂွံ ကလိဂွံ ဉာဏ် သောတာပန် ကေုာံ ဆက် အာ စဵုကဵု ဉာဏ် အရဟတ္တမဂ် တုဲ ဇွောအ် တိတ် နူကဵု ဒဒိုက် ဝဋ် သံသာ (Nirvana) အလုံစုံ မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;harvey&quot;&gt;{{cite book |last=Harvey |first=Peter |title=An Introduction to Buddhism: Teachings, History and Practices |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |pages=81-85}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ လ္ၚတ် ပ္ဍဲ လညာတ် တၞဟ် ကေုာံ စိတ္တဗေဒ (Comparative View and Psychology) ==
ပ္ဍဲကဵု လညာတ် [[စိတ္တဗေဒ]] ခေတ်တၟိ (Modern Psychology) ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်လွဳလွတ် စိုတ် Cognitive Behavioral Therapy (CBT) ဂှ်၊ သမ္မာဒိဋ္ဌိ ဝွံ တုပ် ညံင်ရဴ ပရေင်ပလေဝ် လညာတ် မဗၠေတ် (Cognitive restructuring) ရ။ CBT ဝွံ လွဳလွတ် မၞိဟ် နကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ လညာတ် မဗၠေတ် (Irrational beliefs) ညံင် ဂွံ ဒှ် လညာတ် မဍာံစၟတ် ရ။ ဏအ်ဝွံ တုပ် အာ ကု သမ္မာဒိဋ္ဌိ မပလီု ထောအ် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ကီု ရ။

ပ္ဍဲကဵု သာသနာ ဟိန္ဒူ (Hinduism) ကေုာံ ဂျိန် (Jainism) တအ် လေဝ် နွံကဵု လညာတ် မတုပ် သၟဟ် &quot;Samyag Darshana&quot; (Right Faith/View) ကီု လေဝ်၊ အဓိပ္ပါယ် ဍေဟ်တအ် ဝွံ အာရီုစွံ လတူ အတ္တ (Atman) ဟွံသေင်မ္ဂး ဇဳဝ (Jiva) တုဲ ဍေဟ် တၞဟ်ခြာ နူကဵု လညာတ် အနတ္တ ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဗွဲမဇၞော် ရ။

== ၁၀။ သမ္မာဒိဋ္ဌိ ပ္ဍဲ ဘဝ လၟေင်တ္ၚဲ (Right View in Daily Life) ==
ပရေင်စကာ သမ္မာဒိဋ္ဌိ ပ္ဍဲ ဘဝ လၟေင်တ္ၚဲ ဂှ် ဟွံဝါတ်လောန် ပုဟ်။ ဍေဟ် စတင် နူကဵု ပရေင်စွံသတိ (Mindfulness) လတူ အရာ မကတဵုဒှ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ပစ္စုပ္ပန် ရ။

* '''ပရေင်ဆဵုဂဗ အခက်အခုဲ:''' ကာလ ဒးဆဵု ပြသၞာ၊ စၞး မဒေါသ ကေုာံ စောဲလာံ (Why me?)၊ မၞိဟ် ဂှ် စကာ သမ္မာဒိဋ္ဌိ တုဲ ချပ်ဗစာ ဒဒှ်ရ &quot;အရာ ဏအ် ဝွံ အနိစ္စ ရ၊ ဍေဟ် ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ဟိုတ်ဖဵု ရ&quot;။
* '''ပရေင်ကၠောန် ကမၠောန်:''' ကာလ ကၠောန် ကမၠောန်၊ စကာ ကမ္မဿကတာ သမ္မာဒိဋ္ဌိ တုဲ ကၠောန် နကဵု စေတနာ ခိုဟ်၊ တီ ဒဒှ်ရ ကမၠောန် ဏအ် မာန် ကဵု ဖဵု သွက် ဇကု ကေုာံ ညးတၞဟ် ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရ။
* '''ပရေင်လ္ၚတ် ဝိပဿနာ:''' ဇၟာပ်ဇၟာပ် တ္ၚဲ ဂ္ဇအ် ဓရ် ဝိပဿနာ (Vipassana) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ညာတ်ကေတ် ရုပ် နာမ် အတိုင် ပကတိ ဍေဟ်၊ သွက်ဂွံ ပခိုင်ကၠိုက် လောကုတ္တဵု သမ္မာဒိဋ္ဌိ ရ။

သမ္မာဒိဋ္ဌိ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ လညာတ် ပ္ဍဲ လိက် သက်သက်၊ ဍေဟ် ဒှ် ဒ္ဂေတ် လၟေင် မဒး ကွာ် ဗက် လၟိုန် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ တသိုက် မဍာံပြ ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[မဂ္ဂင်ဒစာံ]] (Noble Eightfold Path)
* [[သစ္စပန်]] (Four Noble Truths)
* [[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]] (Dependent Origination)
* [[အဝိဇ္ဇာ]] (Ignorance)

{{Navbox
| name = Buddhism
| title = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ကေုာံ [[မဂ္ဂင်ဒစာံ]] (Buddhism and the Noble Eightfold Path)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = မဂ္ဂင်ဒစာံ (ပညာ)
| list1 =
* [[သမ္မာဒိဋ္ဌိ]] (Right View)
* [[သမ္မာသင်္ကပ္ပ]] (Right Intention)
| group2 = မဂ္ဂင်ဒစာံ (သဳလ)
| list2 =
* [[သမ္မာဝါစာ]] (Right Speech)
* [[သမ္မာကမ္မန္တ]] (Right Action)
* [[သမ္မာအာဇဳဝ]] (Right Livelihood)
| group3 = မဂ္ဂင်ဒစာံ (သမာဓိ)
| list3 =
* [[သမ္မာဝါယာမ]] (Right Effort)
* [[သမ္မာသတိ]] (Right Mindfulness)
* [[သမ္မာသမာဓိ]] (Right Concentration)
| group4 = တမ်မူလ ဓရ်ဂမၠိုင်
| list4 =
* [[သစ္စပန်]] (Four Noble Truths)
* [[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]] (Dependent Origination)
* [[အနိစ္စ]] (Impermanence)
* [[အနတ္တ]] (Non-self)
}}

[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:မဂ္ဂင်ဒစာံ]]
[[Category:ဓရ်ကျာ်]]
[[Category:ဒဿန ဗုဒ္ဓဘာသာ]]</text>
      <sha1>k2k4pmnnfttukjbsf7bksbhp6sqi4vm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သမ္မာသင်္ကပ္ပ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11775</id>
    <revision>
      <id>56344</id>
      <timestamp>2026-07-22T08:44:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''သမ္မာသင်္ကပ္ပ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Sammā Sankappa'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Right Intention / Right Resolve'', ပါဠိ: Sammāsaṅkappa, သံသကြိုတ်: Samyak-saṃkalpa) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အင်္ဂ မရနုက်ကဵု ၜါ ပ္ဍဲကဵု '''[[မဂ္ဂင် ဒစာံပြကာ]]''' (Noble...&quot;</comment>
      <origin>56344</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21043" sha1="71u945ctxo5lvfjiugupsnlqrna9mdt" xml:space="preserve">'''သမ္မာသင်္ကပ္ပ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Sammā Sankappa'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Right Intention / Right Resolve'', ပါဠိ: Sammāsaṅkappa, သံသကြိုတ်: Samyak-saṃkalpa) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အင်္ဂ မရနုက်ကဵု ၜါ ပ္ဍဲကဵု '''[[မဂ္ဂင် ဒစာံပြကာ]]''' (Noble Eightfold Path) သာသနာ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ရ။ နကဵု အဓိပ္ပါယ် တပ်တပ် မ္ဂး &quot;ပရေင်ချပ် မဍာံစၟတ်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;လညာတ် ကသပ် မတပ်တး&quot; မဒှ် ရ။ သမ္မာသင်္ကပ္ပ ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ '''[[ပညာ]]''' (Wisdom) မွဲစွံ ကု [[သမ္မာဒိဋ္ဌိ]] (Right View) တုဲ၊ ဍေဟ် ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ပရေင်ချပ် ကေုာံ စိုတ်ဓါတ် ညံင်ဂွံ တိတ် ဗၠး နူကဵု ဒဒိုက် သံသာ ရ။&lt;ref name=&quot;bodhi&quot;&gt;{{cite book |last=Bodhi |first=Bhikkhu |title=The Noble Eightfold Path: The Way to the End of Suffering |publisher=Buddhist Publication Society |year=1994 |pages=25-32}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး၊ သမ္မာသင်္ကပ္ပ ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု လညာတ် ချပ် ပိ ပြကာ မတွဟ်ဂး - နေက္ခမ္မသင်္ကပ္ပ (ကသပ် မသၠးပွး နူ ကာမဂုဏ်)၊ အဗျာပါဒသင်္ကပ္ပ (ကသပ် မဟွံမဲ ကု ဒေါသ ကေုာံ ဟွံကဵု ဒုက္ခ ကု ညးတၞဟ်)၊ ကေုာံ အဝိဟိံသာသင်္ကပ္ပ (ကသပ် မဟွံ ဍဵုဍိုက် ညှဉ်းပွဲာ) တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သမ္မာသင်္ကပ္ပ နကဵု လညာတ် ဒဿန သာသနာ၊ ပရေင်ဆက်စပ် လတူ အင်္ဂ မဂ္ဂင် တၞဟ်၊ လွပ် ပ္ဍဲ ဘဝ လၟေင်တ္ၚဲ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် စိုတ်ဓါတ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Dharma_Wheel.svg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ဓမ္မစက် (Dharmachakra) မနွံကဵု ဇလ ဒစာံ မစၞောန်ထ္ၜး လဝ် မဂ္ဂင် ဒစာံပြကာ မသၠးပွး နူ သံသာ ဒဒိုက်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;သမ္မာသင်္ကပ္ပ&quot; ဝွံ ဒှ် မလိက် ပါဠိ မပံင်ကောံ လဝ် &quot;သမ္မာ&quot; (Sammā) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဍာံစၟတ်၊ တပ်တး၊ ဍိုက်ပေင်&quot; ကေုာံ &quot;သင်္ကပ္ပ&quot; (Sankappa) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပရေင်ချပ်၊ စေတနာ၊ တင်ရန်တၟအ်&quot; ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ဍေဟ် ဒှ် ပရေင်ချပ် မနွံကဵု စေတနာ ခိုဟ်၊ မဟွံမဲ ကု လောဘ၊ ဒေါသ ကေုာံ မောဟ ရ။

ပ္ဍဲကဵု မဂ္ဂင် ဒစာံပြကာ ဂှ်၊ ယဝ်ရ သမ္မာဒိဋ္ဌိ ဒှ် မတ် မညာတ် တပ်တး မ္ဂး၊ သမ္မာသင်္ကပ္ပ ဂှ် ဒှ် ဇိုင် မတွိုတ် ကွာ် အာ ဂၠံင် တပ်တး ရ။ ကသပ် စိုတ် ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် သွက် ကမၠောန် ကေုာံ ဂလာန် သီုဖအိုတ် ရ။ အတိုင် ဒေသနာ ဓမ္မပဒ မ္ဂး &quot;စိုတ် ဂှ် ဒှ် အဓိက၊ စိုတ် ဂှ် ဇၞော်အိုတ် ရ၊ ယဝ်ရ ချပ် နကဵု စိုတ် မဟွံကၠိခတှ် မ္ဂး တသိုက် မလေပ် ဗက် ကၠုင် အတိုင် အရိပ် ဇကု ရ&quot;။

== ၂။ ဒၞာဲ သမ္မာသင်္ကပ္ပ ပ္ဍဲ မဂ္ဂင် ဒစာံပြကာ (Position in the Noble Eightfold Path) ==
မဂ္ဂင် ဒစာံပြကာ ဝွံ ပါ်လဝ် ပိ ကဏ္ဍ အဓိက (သိက္ခာ ပိ) မတွဟ်ဂး -
# '''[[ပညာ]] (Wisdom):''' သမ္မာဒိဋ္ဌိ၊ သမ္မာသင်္ကပ္ပ
# '''[[သဳလ]] (Morality):''' သမ္မာဝါစာ၊ သမ္မာကမ္မန္တ၊ သမ္မာအာဇဳဝ
# '''[[သမာဓိ]] (Meditation):''' သမ္မာဝါယာမ၊ သမ္မာသတိ၊ သမ္မာသမာဓိ

သမ္မာသင်္ကပ္ပ ဝွံ နွံ ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ ပညာ ရ။ မုဟိုတ်ရော မ္ဂး၊ သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ စိုတ်ဓါတ် ဇကု မာန် ဂှ် သ္ဒး နွံ ပညာ သမ္မာဒိဋ္ဌိ ကိုပ်ကၠာ ရ။ ကာလ ပိုယ် ညာတ် ကၠိုဟ် အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ (Right View) မ္ဂး၊ ပိုယ် ဖန်ဗဒှ် တင်ရန်တၟအ် မသၠးပွး နူ တဏှာ (Right Intention) အလဵုအလဵု ရ။ တုဲမ္ဂး တင်ရန်တၟအ် ခိုဟ် ဏအ် ပကဵု ညံင် သဳလ ကေုာံ သမာဓိ ဂွံ ဍိုက်ပေင် ကၠုင် ရ။&lt;ref name=&quot;rahula&quot;&gt;{{cite book |last=Rahula |first=Walpola |title=What the Buddha Taught |publisher=Grove Press |year=1974 |pages=45-48}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ကဏ္ဍ အဓိက ပိပြကာ (The Three Components of Right Intention) ==
သမ္မာသင်္ကပ္ပ ဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ပရေင်ချပ် ပိ ပြကာ ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး အင်္ဂ လဒက်ပတန် သမ္မာသင်္ကပ္ပ
|-
! ယၟု ပါဠိ 
! အဓိပ္ပါယ် မန်
! ဒစးဒုင် ကု
! ပရေင်ကမၠောန် သဇိုင်
|-
| '''နေက္ခမ္မသင်္ကပ္ပ''' (Nekkhamma sankappa)
| ကသပ် မသၠးပွး နူ ကာမဂုဏ်
| ကာမသင်္ကပ္ပ (လောဘ / လစွံစိုတ် လတူ ကာမ)
| ပရေင်သၠးပွး၊ ပရေင်ဟွံမောဟ် ခြာ လတူ ဒြပ်၊ ကေုာံ ဒါန။
|-
| '''အဗျာပါဒသင်္ကပ္ပ''' (Abyapada sankappa)
| ကသပ် မဟွံမဲ ကု ဒေါသ (ပရေင်ဆာန်ဍူ)
| ဗျာပါဒသင်္ကပ္ပ (ဒေါသ / စိုတ် မမိက်ဂွံ ကဵု ညးတၞဟ် ဒှ် ဒဒိုက်)
| ပရေင်ဇၞော်မောဝ် [[မေတ္တာ]] (Metta) ကေုာံ ပရေင်သၠးအခေါင်။
|-
| '''အဝိဟိံသာသင်္ကပ္ပ''' (Avihimsa sankappa)
| ကသပ် မဟွံ ဍဵုဍိုက် ညှဉ်းပွဲာ
| ဝိဟိံသာသင်္ကပ္ပ (ဟိံသာ / စိုတ် မမိက်ဂွံ ညှဉ်းပွဲာ လမျီု ညးတၞဟ်)
| ပရေင်ဇၞော်မောဝ် [[ကရုဏာ]] (Karuna) ကေုာံ ပရေင်ဟွံပလီု လမျီု။
|}

ပရေင်ချပ် ပိ ပြကာ ဏအ်ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် စိုတ် ဂွံ ယေန်သၞာင် တုဲ၊ ဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ ဆက် ကွာ် အာ ဂၠံင် နိဗ္ဗာန် ရ။

== ၄။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု သမ္မာဒိဋ္ဌိ (Relationship with Right View) ==
သမ္မာဒိဋ္ဌိ (Right View) ကေုာံ သမ္မာသင်္ကပ္ပ (Right Intention) တအ်ဝွံ မလေပ် အာ မွဲစွံ လၟိုန် ရ။ 
* သမ္မာဒိဋ္ဌိ ဂှ် ဒှ် ပရေင်ညာတ် ဍာံ (Cognitive framework) ဥပမာ - ညာတ် ဒဒှ်ရ ဒြပ်ရတ် တအ် ဒှ် အနိစ္စ ဟွံမဲ တန်ကြန်။
* သမ္မာသင်္ကပ္ပ ဂှ် ဒှ် စေတနာ ကသပ် (Volitional direction) ဥပမာ - ကာလ ညာတ် အနိစ္စ တုဲ၊ စိုတ် မိက်ဂွံ သၠးပွး နူ ဒြပ်ရတ် တအ် (နေက္ခမ္မသင်္ကပ္ပ) ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။

ကျာ်တြဲ တွံ လဝ် ဒဒှ်ရ အင်္ဂ ၜါ ဏအ် ပံင်ကောံ ရေင်သကအ် တုဲ ဖန်ဗဒှ် ပညာ (Panna) မဍိုက်ပေင် ရ။ သမ္မာဒိဋ္ဌိ စၞောန်ထ္ၜး လဝ် ဂၠံင် တုဲ၊ သမ္မာသင်္ကပ္ပ ဂှ် ဓရိုဟ် ပတိတ် စိုတ် ညံင်ဂွံ ကွာ် အာ ဂၠံင် ဂှ် ရ။&lt;ref name=&quot;gethin&quot;&gt;{{cite book |last=Gethin |first=Rupert |title=The Foundations of Buddhism |publisher=Oxford University Press |year=1998 |pages=81-83}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ဒစးဒုင် ကု မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပ (Opposition to Wrong Intention) ==
မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပ (Miccha Sankappa - Wrong Intention) ဂှ် ဒှ် ကသပ် မပကဵု ညံင် ကောန်မၞိဟ် တအ် ဂွံ စိုပ် အာ ဒဒိုက် ကေုာံ အပါဲ ပန် ရ။ 
* '''ကာမသင်္ကပ္ပ (Sensual resolve):''' ကသပ် မမက်ဂၠက် ပ္ဍဲ ရုပ်၊ ရမ္သာင်၊ သၟူ၊ ရှ်၊ ထိ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဟိုတ် လောဘ။
* '''ဗျာပါဒသင်္ကပ္ပ (Ill-will resolve):''' ကသပ် မထေဲပၞောတ်၊ ကသပ် မမိက်ဂွံ ၜိုတ်ပလီု ညးတၞဟ်။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဟိုတ် ဒေါသ။
* '''ဝိဟိံသာသင်္ကပ္ပ (Cruel resolve):''' ကသပ် မမိက်ဂွံ ဍဵုဍိုက် ညှဉ်းပွဲာ ဟွံသေင်မ္ဂး ပလီု လမျီု သတ် တၞဟ်။

သွက်ဂွံ ဝေင်ဒစး မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပ ဏအ် ဂှ်၊ မၞိဟ် မွဲ သ္ဒး စကာ သမ္မာသတိ (Right Mindfulness) သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ကသပ် ပရေအ် တအ် တုဲ ပြံင်လှာဲ ထောအ် နကဵု သမ္မာသင်္ကပ္ပ ရ။

== ၆။ လွပ် သမ္မာသင်္ကပ္ပ ပ္ဍဲ ပရေင်ကမၠောန် ဘဝလၟေင်တ္ၚဲ (Application in Daily Life) ==
သမ္မာသင်္ကပ္ပ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပ္ဍဲကဵု ဘာလ္ၚတ် ဓရ် သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ်ဝွံ စကာ ပ္ဍဲကဵု ဘဝ လၟေင်တ္ၚဲ လေဝ် ဂွံ ရ။
* '''ပ္ဍဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်:''' ကမၠောန် ဇကု မကၠောန် ဂှ် သ္ဒး ဒှ် ကမၠောန် မဟွံ ဍဵုဍိုက် ညးတၞဟ် (အဝိဟိံသာ)၊ ကေုာံ ဟွံမဲ ကု စိုတ် မက်ဂၠက် လတူ သြန် လောန် အာ (နေက္ခမ္မ)။
* '''ပ္ဍဲ ပရေင်ဆက်ဆံ ဂကောံသ္ၚိကၟိန်:''' စကာ မေတ္တာ (အဗျာပါဒ) ကေုာံ ကရုဏာ (အဝိဟိံသာ) သွက်ဂွံ ဖအောန် ပရေင်ထေဲပၞောတ် ကေုာံ ပရေင်တက်ပဲါ အကြာ မိမ ကောန်ဇာတ်။
* '''ပ္ဍဲ ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ:''' ပရေင်ဟွံပလီုပလာ် တၞံဆု ကေုာံ တိရစ္ဆာန် တအ် ဂှ် လေဝ် ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု အဝိဟိံသာသင်္ကပ္ပ (ကသပ် မဟွံ ညှဉ်းပွဲာ) ကီု ရ။

== ၇။ သမ္မာသင်္ကပ္ပ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သမာဓိ (Right Intention and Meditation) ==
ပ္ဍဲကဵု ကမၠောန် ဇၞော်မောဝ် သမာဓိ (Vipassana ကေုာံ Samatha) ဂှ် သမ္မာသင်္ကပ္ပ ပါလုပ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။
ကာလ ပိုယ် ဂဇအ် ဓရ်၊ စိုတ် ပိုယ် မလေပ် လေင် အာ လပါ် ကာမဂုဏ် (ကာမစ္ဆန္ဒ) ဟွံသေင်မ္ဂး ထေဲပၞောတ် (ဗျာပါဒ) ရ။ အရာ တအ် ဏအ် ဂှ် ညးကော်စ [[နဳဝရဏ]] (Hindrances) မဒှ် အရာ မကၟာတ်လဒဵု သမာဓိ ရ။ 

သမ္မာသင်္ကပ္ပ ဂှ် ရီုဗင် ညံင် စိုတ် ဂွံ သၠးပွး နူ နဳဝရဏ တအ် တုဲ စိုပ် အာ အဆံင် [[ဇျာန်]] (Jhana) ကေုာံ ဉာဏ် ဝိပဿနာ (Vipassana Insight) ဗွဲမပြဟ် မာန် ရ။

== ၈။ လညာတ် နူကဵု ဂိုဏ် ဗုဒ္ဓဘာသာ နာနာ (Perspectives from Different Buddhist Traditions) ==
* '''[[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ|ထေရဝါဒ]] (Theravada):''' လညာတ် ထေရဝါဒ မ္ဂး သမ္မာသင်္ကပ္ပ ဝွံ ဒှ် ပရေင်ကမၠောန် အပ္ဍဲ ဇကု သွက်ဂွံ ဇၞး တဏှာ တုဲ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အဆံင် အရှန် (Arahantship) ကေုာံ စိုပ် နိဗ္ဗာန် ရ။ 
* '''[[မဟာယာန ဗုဒ္ဓဘာသာ|မဟာယာန]] (Mahayana):''' ပ္ဍဲကဵု မဟာယာန ဂှ်၊ သမ္မာသင်္ကပ္ပ ဝွံ ပံင်ကောံ လဝ် ကု &quot;ဗောဓိစိတ္တ&quot; (Bodhicitta - စိုတ် မမိက်ဂွံ ဒှ် ကျာ် သွက်ဂွံ ဟံင်ပြာ် သတ် သီုဖအိုတ်) ရ။ ညးတအ် အာရီုစွံ လတူ အဝိဟိံသာ ကေုာံ ကရုဏာ ဗွဲမဇၞော် သွက်ဂွံ ဒှ် ဗောဓိသတ် (Bodhisattva) ရ။&lt;ref name=&quot;hanh&quot;&gt;{{cite book |last=Hanh |first=Thich Nhat |title=The Heart of the Buddha's Teaching |publisher=Broadway Books |year=1998 |pages=60-65}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ သိပ္ပံ စိုတ် (Psychological Benefits and Modern Psychology) ==
နကဵု လညာတ် သိပ္ပံ စိုတ် ခေတ်တၟိ (Modern Psychology) မ္ဂး၊ သမ္မာသင်္ကပ္ပ ဝွံ တုပ် ညံင် နဲကဲ လွဳလွတ် ယဲ စိုတ် (Cognitive Behavioral Therapy - CBT) ရ။
* '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ကသပ် (Cognitive Restructuring):''' မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပ (ကသပ် ဒေါသ၊ လောဘ) တအ်ဝွံ ပကဵု ညံင် စိုတ် ဂွံ ဍိုန်လျ (Depression) ကေုာံ ဂွိင် (Anxiety) ရ။ စကာ သမ္မာသင်္ကပ္ပ တုဲ ပြံင်လှာဲ ထောအ် ကသပ် တအ် ဏအ် မ္ဂး မၞိဟ် ဂှ် ကလိဂွံ ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ်ဓါတ် မခိုဟ် ပြဟ် ရ။
* '''ဇၞော်မောဝ် စိုတ် လပါ် ခိုဟ် (Positive Psychology):''' ပရေင်မေတ္တာ ကေုာံ ကရုဏာ ဝွံ ပကဵု ညံင် ဓါတ် အေန်ဒဝ်ဖေန် (Endorphins) တိတ် ကၠုင် ပ္ဍဲ က္ဍဟ် တုဲ ဒှ် ဖဵု ခိုဟ် ကု ပရေင်ထတ်ယုက် ခန္ဓာ ကေုာံ စိုတ်ဓါတ် သီု ၜါ ရ။&lt;ref name=&quot;harvey&quot;&gt;{{cite book |last=Harvey |first=Peter |title=An Introduction to Buddhism: Teachings, History and Practices |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |pages=270-275}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သာရဝေါင် ကေုာံ တင်သရုပ် (Conclusion and Summary) ==
သရုပ် မ္ဂး၊ သမ္မာသင်္ကပ္ပ ဝွံ ဒှ် ဒဒန် မဆက် စပ် အကြာ ပညာ (ပရေင်ကၠိုဟ်ခိုဟ်) ကေုာံ သဳလ (ဒ္ဂေတ်ပြဝ ခိုဟ်) ရ။ ယဝ်ရ ဟွံမဲ ကု တင်ရန်တၟအ် ကသပ် မတပ်တး မ္ဂး၊ မၞိဟ် မွဲ ဟွံမာန် ဟီု ဂလာန် ခိုဟ်၊ ဟွံမာန် ကၠောန် ကမၠောန် ခိုဟ် ရ။

နေက္ခမ္မသင်္ကပ္ပ ပကဵု ညံင် ပိုယ် ဂွံ သၠးပွး နူ လောဘ။ အဗျာပါဒသင်္ကပ္ပ ပကဵု ညံင် ပိုယ် ဂွံ သၠးပွး နူ ဒေါသ။ အဝိဟိံသာသင်္ကပ္ပ ပကဵု ညံင် ပိုယ် ဂွံ ဒှ် ညးမဆာန်ဍူ ညးတၞဟ် ရ။ သမ္မာသင်္ကပ္ပ ဂှ် ဒှ် အင်္ဂ မဂွံ ကၠောန် ဇၞော်မောဝ် အာ ဇၟာပ်ဇၟာပ် စက္က ပ္ဍဲကဵု ဘဝ ပိုယ် သွက်ဂွံ လစိုပ် အာ ဌာန် ဒေသ '''[[နိဗ္ဗာန်]]''' မသၠးပွး နူကဵု သံသာ ဒဒိုက် သီုဖအိုတ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[မဂ္ဂင် ဒစာံပြကာ]] (Noble Eightfold Path)
* [[သမ္မာဒိဋ္ဌိ]] (Right View)
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
* [[မေတ္တာ]] (Metta)

{{Navbox
| name = Noble Eightfold Path
| title = [[မဂ္ဂင် ဒစာံပြကာ]] (The Noble Eightfold Path)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ပညာ (Wisdom)
| list1 =
* [[သမ္မာဒိဋ္ဌိ]] (Right View)
* [[သမ္မာသင်္ကပ္ပ]] (Right Intention)
| group2 = သဳလ (Morality)
| list2 =
* [[သမ္မာဝါစာ]] (Right Speech)
* [[သမ္မာကမ္မန္တ]] (Right Action)
* [[သမ္မာအာဇဳဝ]] (Right Livelihood)
| group3 = သမာဓိ (Meditation)
| list3 =
* [[သမ္မာဝါယာမ]] (Right Effort)
* [[သမ္မာသတိ]] (Right Mindfulness)
* [[သမ္မာသမာဓိ]] (Right Concentration)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list4 =
* [[နိဗ္ဗာန်]] (Nirvana)
* [[သစ္စပန်]] (Four Noble Truths)
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
* [[ဓမ္မစက်]] (Dharmachakra)
}}

[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:မဂ္ဂင် ဒစာံပြကာ]]
[[Category:ဒဿန ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ဓရ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]</text>
      <sha1>71u945ctxo5lvfjiugupsnlqrna9mdt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သမ္မာဝါစာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11776</id>
    <revision>
      <id>56345</id>
      <timestamp>2026-07-22T08:49:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''သမ္မာဝါစာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Right Speech'', ပါဠိ: ''Sammā vācā'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် &quot;လဟီု မဒးရး&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;လဟီု မဍာံပြ&quot; တုဲ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် အင်္ဂလက္ခဏာ မွဲ ပ္ဍဲကဵု '''[[မဂ္ဂင် ဒစာံ]]''' (Noble Eightfold...&quot;</comment>
      <origin>56345</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19440" sha1="4ox1r877rsrwnqws5239h57hhg2mes8" xml:space="preserve">'''သမ္မာဝါစာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Right Speech'', ပါဠိ: ''Sammā vācā'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် &quot;လဟီု မဒးရး&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;လဟီု မဍာံပြ&quot; တုဲ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် အင်္ဂလက္ခဏာ မွဲ ပ္ဍဲကဵု '''[[မဂ္ဂင် ဒစာံ]]''' (Noble Eightfold Path) ပ္ဍဲကဵု သာသနာ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ရ။ သမ္မာဝါစာ ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ '''သဳလ''' (Sīla - Morality/Virtue) မွဲစွံ ကု သမ္မာကမ္မန္တ (ကမၠောန် မဒးရး) ကေုာံ သမ္မာအာဇဳဝ (ဂယိုင်လမျီု မဒးရး) ရ။ နကဵု လညာတ် သာသနာ ဗုဒ္ဓ မ္ဂး၊ လဟီု ဝွံ နွံကဵု သြဇာ ဗွဲမဇၞော် မာန် ပကဵု ညံင် ဂကောံမၞိဟ် ဂွံ ၜိုဟ်သြိုဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကတဵုဗဒှ် ကဵု ပြသၞာ ပရေင်လီုလာ် မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;bodhi&quot;&gt;{{cite book |last=Bodhi |first=Bhikkhu |title=The Noble Eightfold Path: The Way to the End of Suffering |publisher=Buddhist Publication Society |year=1994 |pages=45-52}}&lt;/ref&gt;

သမ္မာဝါစာ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပရေင်ဟီု အရေဝ် သက်သက် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ပရေင်မင်မဲ စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ ဒ္ဂေတ်ပြဝ မဝေင်ပါဲ နူကဵု လဟီု မပလီုပလာ် ညးတၞဟ် (ဝစဳဒုစ္စရိုတ် ၄ သာ်) ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သမ္မာဝါစာ နကဵု လညာတ် သုတ္တန်၊ ပရေင်ပါ်ခြာ၊ ဂုဏ်ဖဵု၊ ကေုာံ လွပ် ဍေဟ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမၞိဟ် ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Dharma_wheel.svg|thumb|right|300px|'''ဓမ္မစက်''' (Dharmachakra) မဒှ် သင်္ကေတ မဂ္ဂင် ဒစာံ ပ္ဍဲ သာသနာ ဗုဒ္ဓ။ သမ္မာဝါစာ ဂှ် ဒှ် စက် မွဲ လပါ် ပ္ဍဲကဵု ဓမ္မစက် ဏအ် ရ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;သမ္မာဝါစာ&quot; ဝွံ ကၠုင်နူ ဝေါဟာရ ပါဠိ &quot;သမ္မာ&quot; (Sammā) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;မဒးရး&quot;၊ &quot;မဍာံပြ&quot; ကေုာံ &quot;ဝါစာ&quot; (Vācā) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;လဟီု&quot;၊ &quot;အရေဝ်&quot; ရ။ နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် တၠသဗ္ဗညု ကျာ်တြဲ မတွဟ် လဝ် ပ္ဍဲကဵု '''[[မဟာသတိပဋ္ဌာနသုတ်]]''' (Mahāsatipaṭṭhāna Sutta) မ္ဂး၊ သမ္မာဝါစာ ဂှ် ဒှ် ပရေင်ဝေင်ပါဲ နူကဵု လဟီု မဟွံဒးရး ၄ သာ် ရ။

အရေဝ် လဟီု မွဲ ဂှ် ယဝ်ရ နွံကဵု သစ္စ (ဍာံပြ)၊ နွံကဵု ဖဵု (တေဝ်စောတ်)၊ ကေုာံ ဟီု ပ္ဍဲ အခိင် မဒးရး မ္ဂး ဍေဟ် ဒှ် သမ္မာဝါစာ ရ။ လဟီု ဏအ်ဝွံ သ္ဒး ဒုင်သဇိုင် လတူ မေတ္တာ (Metta) ကေုာံ ကရုဏာ (Karuna) လၟိုန် ရ။

== ၂။ ဒၞာဲဝါဲ ပ္ဍဲ မဂ္ဂင် ဒစာံ (Role in the Noble Eightfold Path) ==
ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပတန် '''မဂ္ဂင် ဒစာံ''' (The Noble Eightfold Path) ဝွံ၊ ကျာ်တြဲ ပါ်လဝ် ကဏ္ဍ ဇၞော် ပိ သာ် မတွဟ်ဂး - သဳလ (Sīla)၊ သမာဓိ (Samādhi)၊ ကေုာံ ပညာ (Paññā) ရ။&lt;ref name=&quot;rahula&quot;&gt;{{cite book |last=Rahula |first=Walpola |title=What the Buddha Taught |publisher=Grove Press |year=1974 |pages=45-47}}&lt;/ref&gt;

သမ္မာဝါစာ ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲကဏ္ဍ &quot;သဳလ&quot; မွဲစွံ ကု သမ္မာကမ္မန္တ ကေုာံ သမ္မာအာဇဳဝ ရ။ ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ဟီုအရေဝ် ဂှ် ဒှ် အရာ ကောန်မၞိဟ် တအ် မစကာ ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဘဝ လၟေင်တ္ၚဲ တုဲ၊ လဟီု မဟွံဒးရး မာန် ပလီုပလာ် ထောအ် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ပူဂိုလ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမပြဟ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သမ္မာဝါစာ ဝွံ ဒှ် တြင် ပထမအိုတ် သွက်ဂွံ မင်မဲ သဳလ ညံင် ဂွံ ခိုင်ကၠိုက် ရ။

== ၃။ ပရေင်ပါ်ခြာ လဟီု ဒုစ္စရိုတ် (The Four Abstinences of Speech) ==
သမ္မာဝါစာ ဂှ် အဓိက တန်တဴ လတူ ပရေင်ဝေင်ပါဲ လဟီု ဒုစ္စရိုတ် ၄ သာ် (ဝစဳဒုစ္စရိုတ် ၄) အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်ဝေင်ပါဲ ကေုာံ ဒ္ဂေတ်ပြဝ သမ္မာဝါစာ ၄ သာ်
|-
! လဟီု ဒုစ္စရိုတ် (Wrong Speech)
! ပရေင်ဝေင်ပါဲ (Abstinence)
! ဒ္ဂေတ်ပြဝ သမ္မာဝါစာ (Right Practice)
|-
| '''၁။ မုသာဝါဒ (Musāvādā)''' - ဟီု လိက်စ၊ ဟီု ညာဏ် မာယာ။
| ဝေင်ပါဲ နူကဵု ပရေင်ဟီု လိက်စ။
| ဟီု အရေဝ် မဍာံပြ (သစ္စ)၊ ဒှ် မၞိဟ် မနွံကဵု သစ္စ။
|-
| '''၂။ ပိသုဏဝါစာ (Pisuṇāya vācāya)''' - ဟီု ဂလာန် ကၞပ်ပါ်၊ ဖန် ညံင် ညးတၞဟ် ဂွံ ထကး။
| ဝေင်ပါဲ နူကဵု လဟီု ပလီု မိတ်သဟာယ ညးတၞဟ်။
| ဟီု အရေဝ် မပကောံပကေဝ်၊ ပခိုင်ကၠိုက် ပရေင်ဆာန်ကၟိန်။
|-
| '''၃။ ဖရုသဝါစာ (Pharusāya vācāya)''' - ဟီု အရေဝ် ကြံင်မ္ၚိုဟ်၊ ဍိုန် ညးတၞဟ်၊ ဆဲဆာ်။
| ဝေင်ပါဲ နူကဵု လဟီု မကဵု ဝေဒနာ ကု ညးတၞဟ်။
| ဟီု အရေဝ် ဍိုန်ဍောတ်၊ ဇြုင်ကေဝ်၊ ကေုာံ နွံကဵု မေတ္တာ။
|-
| '''၄။ သမ္ဖပ္ပလာပ (Samphappalāpā)''' - ဟီု အရေဝ် ဝါတ်ဂါတ်၊ သက်ကုဖဵု၊ ပလီု အခိင်။
| ဝေင်ပါဲ နူကဵု ပရေင်ဟီု ဂလာန် မဟွံမဲ ကု သာရ။
| ဟီု အရေဝ် မနွံကဵု ဖဵု၊ လဟီု မဆက်စပ် ကု ဓရ်၊ ဟီု ပ္ဍဲ အခိင် မဒးရး။
|}

== ၄။ မုသာဝါဒါ - ဝေင်ပါဲ နူ လဟီု လိက်စ (Abstaining from False Speech) ==
'''မုသာဝါဒ''' (Musāvāda) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်ဟီု လိက်စ မကၠုင် နူကဵု စိုတ် မရန်တၟအ် သွက်ဂွံ လှေအ်လှန် ညးတၞဟ် ရ။ 
ပ္ဍဲကဵု သာသနာ ဗုဒ္ဓ မ္ဂး၊ လဟီု လိက်စ ဝွံ ပလီုပလာ် ထောအ် သစ္စ (Truth) မဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ပရေင်ဆက်ဆံ ကောန်မၞိဟ် ရ။ မၞိဟ် မဟီု လိက်စ လၟိုန် ဂှ် ဟွံမာန် ပတန် ယုံကြည်မှု (Trust) ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ရ။ 

သမ္မာဝါစာ ကဵု သတိ ဒဒှ်ရ ကာလ ဒးဒုင် သၟာန် မ္ဂး - 
* ယဝ် ဟွံဆဵု မ္ဂး၊ ဟီု &quot;ဟွံဆဵု&quot;။
* ယဝ် ဆဵု မ္ဂး၊ ဟီု &quot;ဆဵု&quot;။
* ဟွံဟီု လိက်စ သွက် ဖဵု ဇကု၊ သွက် ဖဵု ညးတၞဟ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး သွက် လာဘ်သကာ ရ။&lt;ref name=&quot;nanamoli&quot;&gt;{{cite book |last=Ñāṇamoli |first=Bhikkhu |author2=Bodhi, Bhikkhu |title=The Middle Length Discourses of the Buddha: A Translation of the Majjhima Nikāya |publisher=Wisdom Publications |year=1995 |pages=413-414}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ပိသုဏဝါစာ - ဝေင်ပါဲ နူ ဂလာန် ကၞပ်ပါ် (Abstaining from Slanderous Speech) ==
'''ပိသုဏဝါစာ''' (Pisuṇā vācā) ဝွံ ဒှ် လဟီု မရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ပါ်ခြာ ညးၜါ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ ၜါ ညံင် ဂွံ ကယျာန် ဓဝါတ် ကေုာံ ထကး အာ ရေင်သကအ် ရ။ 

ညးမဒ္ဂေတ် သမ္မာဝါစာ ဂှ် -
* မိင် နူ လပါ် ဏအ်၊ ဟွံအာ ဟီု ကဵု လပါ် တေအ် သွက်ဂွံ ပလီု မိတ်သဟာယ ညးတအ်။
* ဒှ် မၞိဟ် မပံင်ကောံ ကဵု ညးမထကး ဒၟံင် တအ် ညံင် ဂွံ ကလေင် ညဳသာ။
* သၠောင် ပတိုန် လဟီု မကတဵုဗဒှ် ပရေင်ညဳသာ (Concord) လၟိုန် ရ။ 

ဂလာန် ကၞပ်ပါ် ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ကၠုင် နူကဵု စိုတ် က္ဍုဟ်မၠေအ် (Dosa) ကေုာံ စိုတ် စောရ် (Issā - Jealousy) ရ။

== ၆။ ဖရုသဝါစာ - ဝေင်ပါဲ နူ အရေဝ် ကြံင်မ္ၚိုဟ် (Abstaining from Harsh Speech) ==
'''ဖရုသဝါစာ''' (Pharusā vācā) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အရေဝ် မကြံင်မ္ၚိုဟ်၊ မဍဵုဍိုက်၊ ဆဲဆာ်၊ ကေုာံ အရေဝ် မကဵု ဝေဒနာ ဇၞော် သွက် စိုတ် ညးမကလင် တအ် ရ။ 

အရေဝ် ကြံင်မ္ၚိုဟ် ဝွံ ပကဵု ညံင် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဂွံ လီုလာ် တုဲ ကတဵုဗဒှ် ကဵု ပရေင်ပၞတ် ညးသကအ် ရ။ သမ္မာဝါစာ ဗတောန် လဝ် ဒဒှ်ရ -
* သ္ဒး ဟီု အရေဝ် မဍိုန်ဍောတ်၊ ဇြုင်ကေဝ်။
* သ္ဒး ဟီု အရေဝ် မလုပ် စိုပ် ဂြိုဟ် ညးတၞဟ် နကဵု မေတ္တာ (Words that go to the heart)။
* ဝေင်ပါဲ လဟီု မကတဵုဗဒှ် ဒေါသ ရ။

== ၇။ သမ္ဖပ္ပလာပ - ဝေင်ပါဲ နူ အရေဝ် သက်ကုဖဵု (Abstaining from Idle Chatter) ==
'''သမ္ဖပ္ပလာပ''' (Samphappalāpa) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်ဟီု ဂလာန် မဟွံမဲ ကု သာရ၊ အရေဝ် ပလီု အခိင် (Gossip/Idle chatter) ရ။ 

ၜိုန်ရ အရေဝ် ဏအ် ဟွံပလီုပလာ် ညးတၞဟ် တိုက်ရိုက် ကီုလေဝ်၊ နကဵု လညာတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး ဍေဟ် ပကဵု ညံင် စိုတ် ဂွံ ပြးဇး (Distraction) တုဲ ဟွံမာန် ပတန် သမာဓိ ရ။ မၞိဟ် မဒ္ဂေတ် သမ္မာဝါစာ မ္ဂး -
* ဟီု အရေဝ် မဆက်စပ် ကု ဓရ်၊ ဝိနဲ၊ ကေုာံ အရာ မနွံကဵု ဖဵု သွက် ဘဝ။
* ယဝ်ရ ဟွံမဲ အရာ သွက်ဂွံ ဟီု မ္ဂး၊ မံင် ညိင်ညိင် (Noble silence) ဂှ် ခိုဟ် အိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;thanissaro&quot;&gt;{{cite book |last=Thanissaro |first=Bhikkhu |title=The Wings to Awakening: An Anthology from the Pali Canon |publisher=Dhamma Dana Publications |year=1996 |pages=150-155}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ သမ္မာဝါစာ ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် ခေတ်တၟိ (Right Speech in Modern Society) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ် မဒှ် ခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital age) ကေုာံ [[မဳဒဳယာ ဇရေင် မၞိဟ်]] (Social media) ဂှ်၊ သမ္မာဝါစာ ဝွံ ကိစ္စဇၞော် လောန် နူကဵု အခိင် ကိုပ်ကၠာ တေအ် ဏီ ရ။ 

* '''ပရိုင် လိက်စ (Fake News):''' ဒှ် မုသာဝါဒ မပလီုပလာ် ဂကောံမၞိဟ် အလုံ ဂၠးတိ ရ။
* '''ပရေင်ဍဵုဍိုက် ပ္ဍဲ အင်တာနက် (Cyberbullying/Hate Speech):''' ဒှ် ဖရုသဝါစာ ကေုာံ ပိသုဏဝါစာ မပကဵု ညံင် မၞိဟ် လ္ၚဵု တအ် ဂွံ စိုတ်ဍိုန်လျ ကေုာံ စဵုကဵု ဂစိုတ် ဇကု အလဵုဇကု ရ။
* '''အရေဝ် ဟွံမဲ ဖဵု (Online Gossip/Trolling):''' ဒှ် သမ္ဖပ္ပလာပ မပလီု အခိင် ကေုာံ အာရီု မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ပရေင်ဒ္ဂေတ် ဗက် သမ္မာဝါစာ ပ္ဍဲ အင်တာနက် လေဝ် (ဥပမာ - ကာလ ချူ Comment ဟွံသေင်မ္ဂး Share ပရိုင်) ဒှ် အရာ မဒးရး ဗွဲမလောန် ရ။

== ၉။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု သဳလ ကေုာံ သမာဓိ (Connection to Sila and Samadhi) ==
သမ္မာဝါစာ ဝွံ ဟွံမာန် တန်တဴ နကဵု အလဵု ဍေဟ် သက်သက် ပုဟ်။ ဍေဟ် သ္ဒး ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု မဂ္ဂင် တၞဟ် တအ် ရ။ 
* သွက်ဂွံ ဟီု အရေဝ် မဒးရး ဂှ် သ္ဒး နွံကဵု '''သမ္မာဒိဋ္ဌိ''' (Right View) မတီ ညာတ် ဖဵု ကေုာံ ဒုဟ် အရာ မဟီု ဂှ်။
* သ္ဒး နွံကဵု '''သမ္မာသင်္ကပ္ပ''' (Right Intention) မဒှ် စိုတ် မနွံကဵု မေတ္တာ ကေုာံ ဟွံမဲ ကု ဒေါသ (Non-ill will) ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဟီု တိတ် အာ။
* ကာလ လဟီု ပိုယ် က္ဍိုက်ပေင် ကု သဳလ မ္ဂး၊ စိုတ် ဏအ် လေဝ် ဟွံမဲ ကု ဒုဟ် (Remorse) တုဲ ပကဵု ညံင် ဂွံ ပတန် '''သမာဓိ''' (Samadhi) လောဲသွာ ရ။&lt;ref name=&quot;gunaratana&quot;&gt;{{cite book |last=Gunaratana |first=Henepola |title=Eight Mindful Steps to Happiness: Walking the Buddha's Path |publisher=Wisdom Publications |year=2001 |pages=75-88}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သာရ ကေုာံ သရုပ် (Summary and Conclusion) ==
သမ္မာဝါစာ (လဟီု မဒးရး) ဝွံ ဒှ် ဓရ် သဇိုင် အဓိက မွဲ သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ဂကောံမၞိဟ် မနွံကဵု ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ယုံကြည်မှု (Trust) ရ။ ပရေင်ဝေင်ပါဲ နူကဵု လဟီု လိက်စ၊ ဂလာန် ကၞပ်ပါ်၊ အရေဝ် ကြံင်မ္ၚိုဟ်၊ ကေုာံ လဟီု သက်ကုဖဵု တအ် ဂှ် ပကဵု ညံင် ဘဝ ပူဂိုလ် မွဲမွဲ ဂွံ နွံကဵု စိုတ် မၜိုဟ်သြိုဟ် တုဲ သြဇာ လဟီု လေဝ် ခိုင်ကၠိုက် ကၠုင် ရ။

ပ္ဍဲကဵု လၟေင် တရဴ မဂ္ဂင် ဒစာံ မ္ဂး၊ သမ္မာဝါစာ ဝွံ ဒှ် တြင် အဓိက သွက်ဂွံ လုပ် စိုပ် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သမာဓိ ကေုာံ ပညာ မဒှ် တင်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ဗၠးၜး နူကဵု ဒဒိုက် သံသာ (Nirvana) ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[မဂ္ဂင် ဒစာံ]] (Noble Eightfold Path)
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
* [[သဳလ]] (Sīla)
* [[သမ္မာကမ္မန္တ]] (Right Action)

{{Navbox
| name = Noble Eightfold Path
| title = [[မဂ္ဂင် ဒစာံ]] (The Noble Eightfold Path) ပ္ဍဲ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ပညာ (Paññā - Wisdom)
| list1 =
* [[သမ္မာဒိဋ္ဌိ]] (Right View)
* [[သမ္မာသင်္ကပ္ပ]] (Right Intention)
| group2 = သဳလ (Sīla - Morality)
| list2 =
* [[သမ္မာဝါစာ]] (Right Speech)
* [[သမ္မာကမ္မန္တ]] (Right Action)
* [[သမ္မာအာဇဳဝ]] (Right Livelihood)
| group3 = သမာဓိ (Samādhi - Concentration)
| list3 =
* [[သမ္မာဝါယာမ]] (Right Effort)
* [[သမ္မာသတိ]] (Right Mindfulness)
* [[သမ္မာသမာဓိ]] (Right Concentration)
}}

[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:မဂ္ဂင် ဒစာံ]]
[[Category:ဓရ်ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ဒ္ဂေတ်လၟေတ်]]</text>
      <sha1>4ox1r877rsrwnqws5239h57hhg2mes8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သမ္မာကမ္မန္တ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11777</id>
    <revision>
      <id>56346</id>
      <timestamp>2026-07-22T08:51:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''သမ္မာကမ္မန္တ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Right Action'', ပါဠိ: Sammā-kammanta) ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု လညာတ် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] မ္ဂး၊ ဒှ် &quot;ပွမကၠောန် ကမၠောန် မဒးရး&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ဒ္ဂေတ်ပြဝ မစိုပ်တရဴ&quot; မွဲ...&quot;</comment>
      <origin>56346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24066" sha1="56uyajrqj4ofwofny5m48torun5fgvx" xml:space="preserve">'''သမ္မာကမ္မန္တ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Right Action'', ပါဠိ: Sammā-kammanta) ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု လညာတ် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] မ္ဂး၊ ဒှ် &quot;ပွမကၠောန် ကမၠောန် မဒးရး&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ဒ္ဂေတ်ပြဝ မစိုပ်တရဴ&quot; မွဲ ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် အင်္ဂ မရနုက်ကဵု ပန် ပ္ဍဲကဵု '''[[မဂ္ဂင် ဒစာံပါ်]]''' (Noble Eightfold Path) မဒှ် ဂၠံင်တရဴ အဓိက သွက်ဂွံ တိတ် ဗၠး နူကဵု ဒဒိုက် သံသာ ကေုာံ ဇက်ဂၠောဲ အာ ဇရေင် [[နိဗ္ဗာန်]] (Nirvana) ရ။ သမ္မာကမ္မန္တ ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ &quot;သဳလ&quot; (Sīla - Morality/Ethical conduct) တုဲ ဍေဟ် အာရီုစွံ လတူ ပရေင်ထိင်ဒဝ် ဒ္ဂေတ်ပြဝ ကာယ ညံင် ဂွံ ဒှ် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် သွက် ဇကု ကေုာံ ညးတၞဟ် ရ။&lt;ref name=&quot;bodhi&quot;&gt;{{cite book |last=Bodhi |first=Bhikkhu |title=The Noble Eightfold Path: The Way to the End of Suffering |publisher=Buddhist Publication Society |year=1999 |pages=45-52}}&lt;/ref&gt;

အဓိက တင်ရန်တၟအ် သမ္မာကမ္မန္တ ဝွံ ဒှ် ပရေင်ဝေင်ဒစး ပွမကၠောန် အကုသိုလ် နကဵု ကာယ ပိ သာ် မတွဟ်ဂး - ပွမဂစိုတ် လမျီု၊ ပွမကၠတ် ဂြပ်ညး၊ ကေုာံ ပွမဒ္ဂေတ် မေထုန် ဟွံဗဗွဲဓဝ် တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သမ္မာကမ္မန္တ နကဵု လညာတ် ပါဠိ၊ လဒက်ပတန် သဳလ၊ အကြောင်းအရာ အဓိက၊ ကေုာံ လွပ် ပ္ဍဲ ဘဝ လၟေင်တ္ၚဲ ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Dharma_Wheel.svg|thumb|right|300px|စက်ဓရ် (Dharma Wheel) မနွံကဵု ခဍောင် ဒစာံ မစၞောန်ထ္ၜး ကု မဂ္ဂင် ဒစာံပါ် ပ္ဍဲ သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ မတွဟ်ဂး သမ္မာကမ္မန္တ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ သဳလ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Etymology) ==
ဝေါဟာရ &quot;သမ္မာကမ္မန္တ&quot; ဝွံ ဒှ် မလိက် ပါဠိ မပံင်ကောံ လဝ် အကြာ မလိက် ၜါ မတွဟ်ဂး &quot;သမ္မာ&quot; (Sammā) ကေုာံ &quot;ကမ္မန္တ&quot; (Kammanta) ရ။
* '''သမ္မာ (Sammā):''' မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;မဒးရး&quot;၊ &quot;မဍိုက်ပေင်&quot;၊ &quot;မဍာံပြ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;မစိုပ်တရဴ&quot;။
* '''ကမ္မန္တ (Kammanta):''' မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ကမၠောန်&quot;၊ &quot;ပရေင်ချဳဓရာင်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ဒ္ဂေတ်ပြဝ ကာယ&quot;။

ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ သမ္မာကမ္မန္တ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဒ္ဂေတ်ပြဝ ကာယ မဒးရး၊ မဟွံကဵု ဘဲအန္တရာယ် ကု ညးတၞဟ် တုဲ မဒှ် ဟိုတ် သွက်ဂွံ ကတဵုဗဒှ် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ရ။ ဗုဒ္ဓမြတ် တြဲ ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ ဒ္ဂေတ်ပြဝ မဒးရး ဏအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် စိုတ် ညံင် ဂွံ တန်ကြန် (Samadhi) ကေုာံ ကလိဂွံ ညာဏ် ပညာ (Panna) မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;rahula&quot;&gt;{{cite book |last=Rahula |first=Walpola |title=What the Buddha Taught |publisher=Grove Press |year=1974 |pages=47-49}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ သမ္မာကမ္မန္တ ပ္ဍဲ မဂ္ဂင် ဒစာံပါ် (Samma Kammanta in the Noble Eightfold Path) ==
မဂ္ဂင် ဒစာံပါ် (Noble Eightfold Path) ဝွံ ဒှ် တရဴ မစၞောန်ထ္ၜး လဝ် ပ္ဍဲ '''[[ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ်]]''' (Dhammacakkappavattana Sutta) တုဲ ဍေဟ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ ဇၞော် ပိ သာ် ရ။ သမ္မာကမ္မန္တ ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ ဒ္ဂေတ်ပြဝ သဳလ ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်ပါ်ခြာ မဂ္ဂင် ဒစာံပါ် ကေုာံ ကဏ္ဍ သဳလ
|-
! ကဏ္ဍ (Division)
! မဂ္ဂင် (Path Factor)
! အဓိပ္ပါယ် (Meaning)
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | '''ပညာ (Paññā)'''
| ၁။ သမ္မာဒိဋ္ဌိ (Sammā-diṭṭhi)
| လညာတ် မဒးရး
|-
| ၂။ သမ္မာသင်္ကပ္ပ (Sammā-saṅkappa)
| ကသပ် မဒးရး
|-
| rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;background-color: #eaf3ff;&quot; | '''သဳလ (Sīla)'''
| ၃။ သမ္မာဝါစာ (Sammā-vācā)
| လဟီု မဒးရး
|-
| style=&quot;background-color: #cce5ff;&quot; | '''၄။ သမ္မာကမ္မန္တ (Sammā-kammanta)'''
| style=&quot;background-color: #cce5ff;&quot; | '''ကမၠောန်/ဒ္ဂေတ် မဒးရး'''
|-
| ၅။ သမ္မာအာဇဳဝ (Sammā-ājīva)
| ဂယိုင်လမျီု မဒးရး
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | '''သမာဓိ (Samādhi)'''
| ၆။ သမ္မာဝါယာမ (Sammā-vāyāma)
| ပရေင်လွဳ မဒးရး
|-
| ၇။ သမ္မာသတိ (Sammā-sati)
| သတိ မဒးရး
|-
| ၈။ သမ္မာသမာဓိ (Sammā-samādhi)
| စိုတ်တန်ကြန် မဒးရး
|}

အတိုင် သ္ၚိအင် လတူ ဏအ် မ္ဂး၊ သမ္မာကမ္မန္တ ဝွံ မံင် အကြာ သမ္မာဝါစာ ကဵု သမ္မာအာဇဳဝ ရ။ အရာ ပိ ဏအ်ဝွံ ပံင်ကောံ တုဲ ဒက်ပတန် လဝ် &quot;သဳလ&quot; မဒှ် ရိုဟ်ကၞက် ဒ္ဂေတ်ပြဝ မူလ သွက် မၞိဟ် မလျိုင်ပတှ်ေ သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ တအ် သီုဖအိုတ် ရ။

== ၃။ အင်္ဂ သမ္မာကမ္မန္တ ပိသာ် (Three Components of Right Action) ==
အတိုင် လိက် ပိဋကတ် ပါဠိ မ္ဂး၊ သမ္မာကမ္မန္တ ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရေင်ဝေင်ဒစး (Abstinence) ပွမကၠောန် ဟွံခိုဟ် နကဵု ကာယ ပိ သာ် မတွဟ်ဂး -

# '''ပါဏာတိပါတာ ဝေရမဏိ:''' ပရေင်ဝေင်ဒစး ပွမဂစိုတ် လမျီု (Abstaining from taking life)။
# '''အဒိန္နာဒါနာ ဝေရမဏိ:''' ပရေင်ဝေင်ဒစး ပွမကၠတ် ဂြပ်ညး (Abstaining from taking what is not given)။
# '''ကာမေသု မိစ္ဆာစာရာ ဝေရမဏိ:''' ပရေင်ဝေင်ဒစး ပွမဒ္ဂေတ် မေထုန် ဟွံဗဗွဲဓဝ် (Abstaining from sexual misconduct)။

အရာ ပိ ဏအ်ဝွံ ဒှ် သကုတ် သဳလ မသုန် (Pancasila) မဒှ် သၞောဝ် ဒ္ဂေတ်ပြဝ အဓိက သွက် ခရှ် (Laypeople) တအ် လၟေင်တ္ၚဲ ရ။ သမ္မာကမ္မန္တ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပရေင်ဝေင်ဒစး သက်သက် ပုဟ်၊ ဍေဟ် သီုကဵု လဟဵု ပတိုန် ညံင် ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် မကဵု ဖဵုခိုဟ် ဥပမာ - ပရေင်ဆာန်ဍူ (Metta)၊ ပရေင်ရီုဗင်၊ ကေုာံ ပရေင်ရှေ်သှေ် ရဴဂဴ လတူ ညးတၞဟ် တအ် ရ။

== ၄။ ပါဏာတိပါတာ ဝေရမဏိ - ပရေင်ဝေင်ဒစး ပွမဂစိုတ် လမျီု (Abstaining from Killing) ==
အင်္ဂ ပထမ အိုတ် ပ္ဍဲ သမ္မာကမ္မန္တ ဂှ် ဒှ် ပရေင်ဝေင်ဒစး နူကဵု ပွမပလီုပလာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂစိုတ် လမျီု ညးတၞဟ် ရ။ တင် ဏအ်ဝွံ လဒက်ပတန် လဝ် လတူ လညာတ် အဟိံသ (Ahimsa - Non-violence) ကေုာံ မေတ္တာ ကရုဏာ (Loving-kindness and Compassion) ရ။

* '''တင်ရန်တၟအ်:''' သတ် မဂျိုင် လမျီု သီုဖအိုတ် မပ္တံကဵု ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ တိရစ္ဆာန် တအ် ဂှ် ဖေက် ဘဲ ဂစိုတ် ကေုာံ နွံ ပၟိက် မိက်ဂွံ ဂျိုင် အာ လမျီု သီုဖအိုတ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ယဝ်ရ ပိုယ် ဟွံဒးဂၞပ် ဘဲ ဂစိုတ် မ္ဂး၊ ညးတၞဟ် လေဝ် ဟွံဒးဂၞပ် ကီု ရ။
* '''ပရေင်ချဳဓရာင် လပါ် ခိုဟ်:''' ပါဲနူ ပရေင်ဟွံဂစိုတ် တုဲ၊ သမ္မာကမ္မန္တ ဝွံ ဗတောန် ကဵု ညံင် ဂွံ မင်မဲ လမျီု ညးတၞဟ်၊ ညံင် ဂွံ ရီုဗင် သတ် မဒးဒုင် ဍဵုဍိုက် ကေုာံ လွဳလွတ် ညး ယဲဒိုက် တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;keown&quot;&gt;{{cite book |last=Keown |first=Damien |title=The Nature of Buddhist Ethics |publisher=Palgrave Macmillan |year=1992 |pages=65-70}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ အဒိန္နာဒါနာ ဝေရမဏိ - ပရေင်ဝေင်ဒစး ပွမကၠတ် ဂြပ်ညး (Abstaining from Stealing) ==
အင်္ဂ မရနုက်ကဵု ၜါ ဂှ် ဒှ် ပရေင်ဝေင်ဒစး ပွမကေတ် ကပေါတ်၊ ဂြပ်ရတ် မဟွံသေင် ကဵု ဒြပ် ဇကု မဟွံမဲ ကဵု အခေါင် (Abstaining from taking what is not given) ရ။ အရာ ဏအ်ဝွံ ဒှ် ပရေင်ရှေ်သှေ် အခေါင်အရာ ကေုာံ ဒြပ် ညးတၞဟ် ရ။

* '''ပရေင်ကၠတ် နာနာ:''' လညာတ် ဏအ်ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ကၠတ် သြန် ဟွံသေင်မ္ဂး ထဝ် သြန် ဓဝ် ပုဟ်။ ဍေဟ် သီု ပါလုပ် ပရေင်လှေက်လှန် လတူ ကမၠောန် (Fraud)၊ ပရေင်စ ကံက် (Corruption)၊ ပရေင်ဟွံကဵု အခေါင် (Copyright infringement) ကေုာံ ပရေင်စကာ အခိင် ရုင် သွက် အကျိုး ဇကု တအ် သီုဖအိုတ် ရ။
* '''ပရေင်ချဳဓရာင် လပါ် ခိုဟ်:''' ပွမကၠောန် ကမၠောန် ဍာံစၟတ် (Honesty)၊ ပွမကဵု ဒါန ကေုာံ ပွမရီုဗင် ညးမနွံ ပၟိက် တအ် ဂှ် ဒှ် အရာ မဆန်စး ကု လောဘ တုဲ ဒှ် ဒ္ဂေတ် သမ္မာကမ္မန္တ ရ။

== ၆။ ကာမေသု မိစ္ဆာစာရာ ဝေရမဏိ - ပရေင်ဝေင်ဒစး ပွမဒ္ဂေတ် မေထုန် ဟွံဗဗွဲဓဝ် (Abstaining from Sexual Misconduct) ==
အင်္ဂ မရနုက်ကဵု ပိ ဂှ် ဒှ် ပရေင်ထိင်ဒဝ် စိုတ် လောဘ ကာမဂုဏ် တုဲ ဝေင်ဒစး ပွမဒ္ဂေတ် မေထုန် မဟွံဗဗွဲဓဝ် (Abstaining from sexual misconduct) ရ။ လညာတ် ဏအ်ဝွံ အာရီုစွံ လတူ ပရေင်မင်မဲ သစ္စာ အကြာ မၞိဟ် ၜါ ကေုာံ ပရေင်ဝေင်ဒစး ပွမကဵု ဒဒိုက် စိုတ် ကု ညးတၞဟ် ရ။

* '''အဓိပ္ပါယ် မလှဲလး:''' လညာတ် ဏအ်ဝွံ ကၟာတ်လဒဵု ပရေင်ဆက်ဆံ မေထုန် ကု မၞိဟ် မနွံကဵု တၠသ္ၚိ ဟွံသေင်မ္ဂး သမ္ဘာ၊ မၞိဟ် မနွံ သၟဝ် အုပ်ဓုပ် မိမ၊ မၞိဟ် မနွံ သၟဝ် သၞောဝ်ဥပဒေ (ဥပမာ - ကောန်ၚာ် အာယုက် ဟွံပေင်)၊ ကေုာံ ပရေင်ဆက်ဆံ မဟွံမဲ ကဵု သဘောၤ တုပ် (Rape/Coercion) တအ် သီုဖအိုတ် ရ။
* '''ပရေင်ချဳဓရာင် လပါ် ခိုဟ်:''' ပွမမင် သစ္စာ လတူ ကောန်သ္ၚိ ဇကု (Fidelity)၊ ပရေင်ရှေ်သှေ် လတူ လညာတ် သဘောၤ တုပ် (Consent) ကေုာံ ပရေင်ထိင်ဒဝ် အာရီု ကာမဂုဏ် ဇကု ဂှ် ဒှ် အရာ မကတဵုဗဒှ် ဂကောံသ္ၚိကၟိန် မၜိုဟ်သြိုဟ် ရ။&lt;ref name=&quot;harvey&quot;&gt;{{cite book |last=Harvey |first=Peter |title=An Introduction to Buddhist Ethics |publisher=Cambridge University Press |year=2000 |pages=72-85}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ဆက်စပ် ကု သဳလ ဒ္ဂေတ်ပြဝ ကေုာံ သမာဓိ (Connection to Sila and Samadhi) ==
သမ္မာကမ္မန္တ ဝွံ ဟွံဒတူ တန်တဴ နကဵု အလဵုဇကု ဍေဟ် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု အင်္ဂ တၞဟ် ပ္ဍဲ မဂ္ဂင် ဒစာံပါ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ရ။ ဗွဲတၟေင် ဍေဟ် ဒှ် သဇိုင် သွက် သမာဓိ (Samadhi - Concentration) ရ။

ယဝ်ရ ပူဂိုလ် မွဲမွဲ ကၠောန် ဒၟံင် ဒုစရိုတ် ကာယ မပ္တံကဵု ဂစိုတ်၊ ကၠတ်၊ လှေက်လှန် မ္ဂး၊ ပူဂိုလ် ဂှ် ဒး ကတဵုဒှ် ဒၟံင် စိုတ် ထုဲကြာန်၊ စိုတ် ဖေက်၊ ကေုာံ စိုတ် ဒး လေင် (Remorse/Guilt) လၟိုန် ရ။ ကာလ စိုတ် ဟွံၜိုဟ်သြိုဟ် မ္ဂး၊ မၞိဟ် ဂှ် ဟွံမာန် ပတန် သမာဓိ သွက်ဂွံ ကၠောန် ဓမ္မ ကမ္မဋ္ဌာန် (Meditation) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ သမ္မာကမ္မန္တ (သဳလ) ဂှ် ဒှ် လဒက်ပတန် အဓိက ညံင် စိုတ် ဂွံ တန်ကြန် တုဲ သမာဓိ ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပညာ (Paññā) သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠင် သစ္စာ ပန် သာ် ရ။

== ၈။ ဖဵုခိုဟ် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဘဝ (Benefits and Personal Development) ==
ပရေင်ဒ္ဂေတ် ဗက် သမ္မာကမ္မန္တ ဝွံ ကဵု ဖဵုခိုဟ် နာနာ သာ် သွက် ဘဝ လၟေင်တ္ၚဲ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် စိုတ်ဓါတ် -

* '''ဖဵုခိုဟ် သွက် ပူဂိုလ်:''' ဂွံ မံင် နကဵု စိုတ် မၜိုဟ်သြိုဟ်၊ ဟွံဒး ဖေက် ဘဲ ဒုဟ် ရာဇဝတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒုဟ် ဂကောံမၞိဟ်။ ဂွံ ဒုင် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် မၞိဟ် ခိုဟ်၊ မၞိဟ် မနွံကဵု သစ္စာ။
* '''ဖဵုခိုဟ် သွက် ဂကောံမၞိဟ်:''' ယဝ်ရ မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ဒ္ဂေတ် ဗက် သမ္မာကမ္မန္တ မ္ဂး၊ ပြသၞာ ရာဇဝတ် မပ္တံကဵု ဂစိုတ်၊ ကၠတ်၊ ပလီု ကောန်ဗြဴ ညး တအ် ဟွံကတဵုဒှ် တုဲ ဂကောံမၞိဟ် ဂှ် တန်တဴ နကဵု ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် (Social harmony) ကေုာံ ဂီုကၠီု (Security) ရ။
* '''ဖဵုခိုဟ် လပါ် ဓမ္မ:''' ဒှ် ဟိုတ် သွက်ဂွံ ဝေင်ပါဲ နူ အပါယ် ပန် တုဲ ကလိဂွံ ဘဝ မပြဲ (သုဂတိ) ပ္ဍဲ အနာဂတ် သံသာ ရ။&lt;ref name=&quot;payutto&quot;&gt;{{cite book |last=Payutto |first=P. A. |title=Buddhadhamma: The Law of Natures and Their Benefits to Life |publisher=Buddhadhamma Foundation |year=1995 |pages=210-215}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ လညာတ် လတူ သမ္မာကမ္မန္တ ပ္ဍဲ ခေတ်တ္ၚဲဏအ် (Perspective of Right Action in the Modern World) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် ကေုာံ ဂၠးတိ ခေတ်တၟိ ဏအ်၊ လညာတ် သမ္မာကမ္မန္တ ဝွံ ပြံင်လှာဲ တုဲ နွံ အဓိပ္ပါယ် လှဲလး တိုန် ဗွဲမလောန် ရ။ 

* '''ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ (Environmentalism):''' ပါဏာတိပါတာ ဂှ် ဟွံသေင် ဆ ဂစိုတ် တိရစ္ဆာန် သက်သက် ပုဟ်၊ ဍေဟ် သီု ပါလုပ် ပရေင်မင်မဲ ပွဳပွူ သဘာဝ (Ecology)၊ ပွမဝေင်ဒစး ကမၠောန် ပလီုပလာ် ဂြိုပ်ဆု မပကဵု ညံင် သတ် တအ် ဂွံ အိုတ်သကုတ် အာ တအ် ရ။
* '''ဒ္ဂေတ်ပြဝ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Business Ethics):''' အဒိန္နာဒါနာ ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု လညာတ် ဒ္ဂေတ်ပြဝ ကမ္ပဏဳ ဇၞော် (Corporate ethics)၊ ပရေင်ဟွံကၠတ် အခေါင် Intellectual Property လတူ အင်တာနက်၊ ကေုာံ ပရေင်ဟွံလှေက်လှန် ညးရာန် ကပေါတ် တအ် ရ။
* '''အခေါင်အရာ မၞိဟ် (Human Rights):''' သမ္မာကမ္မန္တ ဝွံ ကိတ်ညဳ ဒၟံင် ကု လညာတ် သၞောဝ် အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ် ဂၠးတိ (UDHR) မစဵုဒၞာ အခေါင် ဂျိုင် လမျီု၊ အခေါင် ဒြပ်ရတ် ကေုာံ ဂီုကၠီု ဂကောံသ္ၚိကၟိန် ရ။

== ၁၀။ သရောပ် ကေုာံ တင်ရန်တၟအ် လက္ကရဴအိုတ် (Conclusion and Ultimate Goal) ==
သရောပ် အာ မ္ဂး၊ သမ္မာကမ္မန္တ (Right Action) ဝွံ ဒှ် ပရေင်ထိင်ဒဝ် ကာယ ညံင် ဂွံ ဒှ် ဒ္ဂေတ် မဒးရး တုဲ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် သွက် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် စိုတ်ဓါတ် ပူဂိုလ် ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ကဵု သတိ ကု ပိုယ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် တၠ ဒဒှ်ရ အရာ ပိုယ် မကၠောန် (Karma) ဝွံ နွံကဵု ဖဵု (Vipaka) သီုဖအိုတ် ရ။

တင်ရန်တၟအ် လက္ကရဴအိုတ် သွက် ပရေင်ဒ္ဂေတ် ဗက် သမ္မာကမ္မန္တ ကေုာံ မဂ္ဂင် ဒစာံပါ် အလုံအစင် ဂှ် ဒှ် သွက်ဂွံ ကုတ်ဗပိုတ် ထောအ် ကြိယာ မကတဵုဗဒှ် ဒဒိုက် (ဟိုတ်နူ လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ) တုဲ သွက်ဂွံ စိုပ် ဌာန် '''နိဗ္ဗာန်''' (Nirvana) မဒှ် ဌာန် မဗၠး နူ သံသာ ဇာတိ၊ ဇရာ၊ မရဏ တအ် အလုံစုံ ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[မဂ္ဂင် ဒစာံပါ်]] (Noble Eightfold Path)
* [[သဳလ]] (Sila - Morality)
* [[သမ္မာဝါစာ]] (Right Speech)
* [[သမ္မာအာဇဳဝ]] (Right Livelihood)

{{Navbox
| name = Buddhism Topics
| title = လညာတ် အဓိက ပ္ဍဲ သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ (Core Concepts in Buddhism)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သစ္စာ ပန် သာ်
| list1 =
* [[ဒုက္ခသစ္စာ]] (Dukkha)
* [[သမုဒယသစ္စာ]] (Samudaya)
* [[နိရောဓသစ္စာ]] (Nirodha)
* [[မဂ္ဂသစ္စာ]] (Magga)
| group2 = မဂ္ဂင် ဒစာံပါ် (ပညာ ကဵု သဳလ)
| list2 =
* [[သမ္မာဒိဋ္ဌိ]] (Right View)
* [[သမ္မာသင်္ကပ္ပ]] (Right Resolve)
* [[သမ္မာဝါစာ]] (Right Speech)
* [[သမ္မာကမ္မန္တ]] (Right Action)
* [[သမ္မာအာဇဳဝ]] (Right Livelihood)
| group3 = မဂ္ဂင် ဒစာံပါ် (သမာဓိ)
| list3 =
* [[သမ္မာဝါယာမ]] (Right Effort)
* [[သမ္မာသတိ]] (Right Mindfulness)
* [[သမ္မာသမာဓိ]] (Right Concentration)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list4 =
* [[နိဗ္ဗာန်]] (Nirvana)
* [[ကမ္မ]] (Karma)
* [[ပါရမဳ]] (Paramita)
* [[မေတ္တာ]] (Metta)
}}

[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:မဂ္ဂင် ဒစာံပါ်]]
[[Category:သဳလ]]
[[Category:ဒ္ဂေတ်ပြဝ]]</text>
      <sha1>56uyajrqj4ofwofny5m48torun5fgvx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သမ္မာဝါယာမ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11778</id>
    <revision>
      <id>56347</id>
      <timestamp>2026-07-22T08:53:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''သမ္မာဝါယာမ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Right Effort'', ပါဠိ: Sammā Vāyāma) ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု သာသနာ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ဒှ် ဓရ်မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု လၟေင် '''[[မဂ္ဂင် ဒစာံ]]''' (Noble Eightfold Path) မပြဲပြဲ ရ။ သမ္မာဝါ...&quot;</comment>
      <origin>56347</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17647" sha1="sroqakyl0k3m8dk0qywr2axcdhi0267" xml:space="preserve">'''သမ္မာဝါယာမ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Right Effort'', ပါဠိ: Sammā Vāyāma) ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု သာသနာ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ဒှ် ဓရ်မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု လၟေင် '''[[မဂ္ဂင် ဒစာံ]]''' (Noble Eightfold Path) မပြဲပြဲ ရ။ သမ္မာဝါယာမ ဝွံ နကဵု အရေဝ် မန် မ္ဂး ဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပရေင်လွဳပရာ မဍာံအစောတ်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;လွဳပရာ မဒးရး&quot; ရ။ ဓရ်ဏအ်ဝွံ ဒှ် ဒြဟတ် အဓိက သွက်ဂွံ ပလီုပလာ် ထောအ် ကိလေသ ကေုာံ အကုသိုလ် တုဲ၊ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဓရ် ကုသိုလ် ပ္ဍဲကဵု သန္ထာန် စိုတ် ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;bodhi&quot;&gt;{{cite book |last=Bodhi |first=Bhikkhu |title=The Noble Eightfold Path: The Way to the End of Suffering |publisher=Buddhist Publication Society |year=1994 |pages=70-75}}&lt;/ref&gt;

သမ္မာဝါယာမ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပရေင်လွဳပရာ နကဵု ကာယ သက်သက် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ပရေင်လွဳပရာ နကဵု စိုတ်ဓါတ် (Mental effort) မနွံကဵု သတိ ပညာ ရ။ အတိုင် လဟီု ကျာ်တြဲ ဂေါတမ မ္ဂး၊ သမ္မာဝါယာမ ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ပရေင်လွဳပရာ အဓိက ပန် သာ် မကော်စ '''[[သမ္မပ္ပဓာန် ၄]]''' (The Four Great Efforts) ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သမ္မာဝါယာမ နကဵု လညာတ် ဓမ္မ၊ လဒက်ပတန်၊ အဆက်အစပ် ကု မဂ္ဂင် တၞဟ် တအ်၊ ကေုာံ လွပ် ပ္ဍဲ ဘဝ လၟိုန်တ္ၚဲ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Dharma_Wheel.svg|thumb|right|300px|ဓမ္မစက် မနွံ ဓရ် ဒစာံ ကၞင် မဒှ် သင်္ကေတ မဂ္ဂင် ဒစာံ တုဲ သမ္မာဝါယာမ ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ သမာဓိ ရ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;သမ္မာ&quot; ဂှ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;မဍာံအစောတ်၊ မဒးရး&quot; တုဲ၊ &quot;ဝါယာမ&quot; ဂှ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;လွဳပရာ၊ ပရေင်ဂစာန်&quot; ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သမ္မာဝါယာမ ဂှ် ဒှ် &quot;လွဳပရာ မဍာံအစောတ်&quot; ရ။ နကဵု လညာတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး၊ လွဳပရာ ဏအ်ဝွံ ဒှ် လွဳပရာ သွက်ဂွံ တိတ် ဗၠး နူကဵု ဒဒိုက် (Dukkha) ကေုာံ သွက်ဂွံ စိုပ် နိဗ္ဗာန် ရ။

စိုတ် ကောန်မၞိဟ် တအ် ဝွံ နကဵု သဘာဝ ဍေဟ် မလေပ် ဇွောဝ် စှ်ေ အာ လပါ် အကုသိုလ် မပ္တံကဵု လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ လောဲသွာ ရ။ သွက်ဂွံ ဒစးဒုင် ကဵု စိုတ် ဏအ် တုဲ ဖန်ဇန် ညံင် ဂွံ တန်တဴ ပ္ဍဲ លပါ် ကုသိုလ် ဂှ်၊ သ္ဒး စကာ သမ္မာဝါယာမ ရောင်။&lt;ref name=&quot;rahula&quot;&gt;{{cite book |last=Rahula |first=Walpola |title=What the Buddha Taught |publisher=Grove Press |year=1974 |pages=47-49}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ သဇိုင် ဓရ် ပ္ဍဲ မဂ္ဂင် ဒစာံ (Foundation within the Noble Eightfold Path) ==
ပ္ဍဲကဵု ဓရ် မဂ္ဂင် ဒစာံ ဝွံ၊ ကျာ်တြဲ ပါ်လဝ် ကဏ္ဍ အဓိက ပိ သာ် မတွဟ်ဂး - သဳလ (Morality)၊ သမာဓိ (Concentration)၊ ကေုာံ ပညာ (Wisdom) ရ။

သမ္မာဝါယာမ ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ '''သမာဓိ''' မွဲစွံ ကု သမ္မာသတိ (Right Mindfulness) ကေုာံ သမ္မာသမာဓိ (Right Concentration) ရ။ သမ္မာဝါယာမ ဂှ် ဒှ် ဒြဟတ် ဓရိုဟ် သွက်ဂွံ ကဵု သတိ တန်ကြန် တုဲ သမာဓိ ဂွံ ခိုင်ကၠိုက် ရ။ သမ္မာဝါယာမ ဟွံမဲ မ္ဂး၊ သတိ လေဝ် ဟွံမာန် တန်တဴ တုဲ၊ ပညာ လေဝ် ဟွံမာန် ကတဵုဒှ် မာန် ရ။ 

== ၃။ သမ္မပ္ပဓာန် ၄ - လွဳပရာ ပန် သာ် (The Four Great Efforts) ==
အတိုင် ပိဋကတ် ပိ မ္ဂး၊ သမ္မာဝါယာမ ဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု သမ္မပ္ပဓာန် ပန် (Sammappadhāna) အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး လွဳပရာ ပန် သာ် ပ္ဍဲ သမ္မာဝါယာမ
|-
! လၟေင်
! ယၟု ပါဠိ 
! အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ တင်ရန်တၟအ်
|-
| ၁
| '''သံဝရပဓာန''' (Samvara-padhāna)
| လွဳပရာ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဓရ် အကုသိုလ် မဟွံကတဵုဒှ် ဏီ ညံင် ဟွံဂွံ ကတဵုဒှ်။
|-
| ၂
| '''ပဟာနပဓာန''' (Pahāna-padhāna)
| လွဳပရာ သွက်ဂွံ ပလီုပလာ် ထောအ် ဓရ် အကုသိုလ် မကတဵုဒှ် တုဲ တအ်။
|-
| ၃
| '''ဘာဝနာပဓာန''' (Bhāvanā-padhāna)
| လွဳပရာ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဓရ် ကုသိုလ် မဟွံကတဵုဒှ် ဏီ ညံင် ဂွံ ကတဵုဒှ်။
|-
| ၄
| '''အနုရက္ခဏာပဓာန''' (Anurakkhaṇā-padhāna)
| လွဳပရာ သွက်ဂွံ မင်မဲ ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် ဓရ် ကုသိုလ် မကတဵုဒှ် တုဲ တအ်။
|}

== ၄။ ပရေင်စဵုဒၞာ အကုသိုလ် မဟွံကတဵုဒှ်ဏီ (Preventing Unarisen Unwholesome States) ==
ပရေင်လွဳပရာ ပထမ &quot;သံဝရပဓာန&quot; ဝွံ ဒှ် ပရေင်မင်မဲ သတိ လတူ ဒွါရ တြင် တြဴ ပါ် (မတ်၊ ကတောဝ်၊ မုဟ်၊ လတာ်၊ ကာယ၊ စိုတ်) ရ။ 

ကာလ ပိုယ် ဆဵု ရုပ် (နကဵု မတ်) ဟွံသေင်မ္ဂး မိင် ရမ္သာင် (နကဵု ကတောဝ်) မ္ဂး၊ ဟိုတ်နူ ရုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး ရမ္သာင် ဂှ် တုဲ လောဘ ကေုာံ ဒေါသ မာန် ကတဵုဒှ် ပြဟ်ပြဟ် ရ။ သမ္မာဝါယာမ ဂှ် ဒှ် ဒြဟတ် မစဵုဒၞာ လဝ် ညံင် အာရီု မမ္ၚး တအ် ဟွံဂွံ ဓရိုဟ် လုပ် စိုပ် အပ္ဍဲ စိုတ် တုဲ ကတဵုဗဒှ် အကုသိုလ် ရ။ ဏအ်ဂှ် ညးကော်စ &quot;ဣန္ဒြိယ သံဝရ သဳလ&quot; လေဝ် ဟီု ဂွံ ရ။&lt;ref name=&quot;nyanatiloka&quot;&gt;{{cite book |last=Nyanatiloka |first=Mahathera |title=Buddhist Dictionary: Manual of Buddhist Terms and Doctrines |publisher=Buddhist Publication Society |year=1980 |pages=189-191}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ပရေင်ပလီုပလာ် အကုသိုလ် မကတဵုဒှ်တုဲ (Abandoning Arisen Unwholesome States) ==
ပရေင်လွဳပရာ ဒုတိယ &quot;ပဟာနပဓာန&quot; ဝွံ၊ ယဝ်ရ လောဘ၊ ဒေါသ ဟွံသေင်မ္ဂး ဣဿာ မစ္ဆရိယ တအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲ စိုတ် တုဲယျ မ္ဂး၊ ဒး စကာ လွဳ သွက်ဂွံ ပလီုပလာ် ထောအ် ဍေဟ် ပြဟ်ပြဟ် ရ။

နဲကဲ သွက်ဂွံ ပလီုပလာ် အကုသိုလ် ဏအ်ဝွံ ပါလုပ် သီုကဵု -
* '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ အာရီု:''' ကာလ ဒေါသ ကတဵုဒှ်၊ ကလေင် စွံ အာရီု လတူ မေတ္တာ (Metta)။
* '''ပရေင်ဆင်ခြင် ဒုဟ်:''' ဆင်ခြင် ရံင် ဖဵု ပရေအ် မကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ဒေါသ ဟွံသေင်မ္ဂး လောဘ ဂှ်။
* '''ပရေင်သၠးပွး:''' ယဝ်ရ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဟွံမာန် မ္ဂး၊ ကလေင် တွဵု ကေတ် သမာဓိ နကဵု ဓရ် အာနာပါန (Ana-pana) ရ။

== ၆။ ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ကုသိုလ် မဟွံကတဵုဒှ်ဏီ (Arousing Unarisen Wholesome States) ==
ပရေင်လွဳပရာ တတိယ &quot;ဘာဝနာပဓာန&quot; ဂှ် ဒှ် ပရေင်ကၠောန်ဗဒှ် ဓရ် ကုသိုလ် မပ္တံကဵု '''[[ဗောဇ္ဇျင် ၇]]''' (The Seven Factors of Enlightenment) မဟွံကတဵုဒှ် ဏီ ညံင် ဂွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။ 

ဗောဇ္ဇျင် ထပှ် ဂှ် မပ္တံကဵု - 
# သတိ (Mindfulness)
# ဓမ္မဝိစယ (Investigation of reality)
# ဝဳရိယ (Energy)
# ပဳတိ (Joy)
# ပဿဒ္ဓိ (Tranquility)
# သမာဓိ (Concentration)
# ဥပေက္ခာ (Equanimity)

သမ္မာဝါယာမ ဝွံ ဓရိုဟ် ကဵု ညံင် ပူဂိုလ် မွဲ ဂွံ ကတဵုဗဒှ် ဓရ် တအ် ဏအ် ပ္ဍဲကဵု သန္ထာန် စိုတ် ဇကု လၟိုန် ရ။

== ၇။ ပရေင်မင်မဲ ကုသိုလ် မကတဵုဒှ်တုဲ (Maintaining Arisen Wholesome States) ==
ပရေင်လွဳပရာ စတုတ္ထ &quot;အနုရက္ခဏာပဓာန&quot; ဂှ် ဒှ် ပရေင်မင်မဲ ဓရ် ကုသိုလ်၊ သမာဓိ၊ ကေုာံ ပညာ မကလိဂွံ လဝ် တုဲ တအ် ညံင် ဟွံဂွံ ကလေင် လီုလာ် အာ ရ။ 

ဥပမာ - မၞိဟ် မွဲ ကလိဂွံ လဝ် ဓရ် ဇျာန် (Jhana) ဟွံသေင်မ္ဂး သမာဓိ မဇြိုဟ်နက် မ္ဂး၊ ညးတေအ် သ္ဒး ဆက် လွဳပရာ ညံင် သမာဓိ ဂှ် ဂွံ တန်တဴ လအ်လ ကေုာံ သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် စိုပ် အဆံင် ဝိပဿနာ (Vipassana insight) ရ။ လွဳပရာ ဏအ်ဝွံ ဒး စကာ သတိ လၟိုန် ကာလ ရ။&lt;ref name=&quot;nhat_hanh&quot;&gt;{{cite book |last=Nhat Hanh |first=Thich |title=The Heart of the Buddha's Teaching |publisher=Broadway Books |year=1998 |pages=103-108}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ အဆက်အစပ် ကု သမ္မာသတိ ကေုာံ သမ္မာသမာဓိ (Relationship with Right Mindfulness and Right Concentration) ==
သမ္မာဝါယာမ ဝွံ ဒှ် ပၞောန် ဒေါဝ် အကြာ သမ္မာသတိ (Right Mindfulness) ကေုာံ သမ္မာသမာဓိ (Right Concentration) ရ။ 

ယဝ်ရ လွဳပရာ (ဝဳရိယ) လောန် အာ မ္ဂး စိုတ် မလေပ် ဂၠက် စှ်ေ အာ လပါ် ဥဒ္ဓစ္စ (Restlessness - စိုတ် တဆိပ်တဆာဲ)။ ယဝ်ရ လွဳပရာ အောန် အာ မ္ဂး စိုတ် မလေပ် စိုပ် အာ လပါ် ထိနမိဒ္ဓ (Sloth and torpor - စိုတ် လမုဟ်) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သမ္မာဝါယာမ ဂှ် ဒှ် လွဳပရာ မသၟဟ်သၟန် မညဳသာ ကဵု သတိ တုဲ ပကဵု ညံင် သမာဓိ ဂွံ မံင် ခိုင်ကၠိုက် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ရ။

== ၉။ လွပ် ပ္ဍဲ လၟေင် ဘဝ လၟိုန်တ္ၚဲ (Application in Daily Life) ==
ပ္ဍဲကဵု ဘဝ လၟိုန်တ္ၚဲ၊ သမ္မာဝါယာမ ဝွံ နွံ ဖဵု သွက် ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ် ကေုာံ ပရေင်ဆက်ဆံ ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမလောန် ရ။
* '''ပ္ဍဲ ကမၠောန်:''' စကာ လွဳပရာ သွက်ဂွံ ပလီုပလာ် စိုတ် လမုဟ် ကေုာံ လွဳပရာ ညံင် ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် နကဵု စေတနာ သြဇာ ခိုဟ်။
* '''ပ္ဍဲ ပရေင်မိတ်သဟာယ:''' စဵုဒၞာ ညံင် ဟွံဂွံ ဟီု အရေဝ် ပရေအ် (သမ္မာဝါစာ) ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် လွဳပရာ ညံင် ဂွံ ဆာန်ဍူ ရေင်သကအ်။
* '''ပ္ဍဲ ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ်:''' လွဳပရာ ဖအောန် ထောအ် ပရေင်ဍဵုဍိုက် စိုတ် (Stress) ကေုာံ စွံ အာရီု လတူ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ပ္ဍဲ ပစ္စုပ္ပန်။

== ၁၀။ တင်သရုပ် ကေုာံ တင်ရန်တၟအ် လက္ကရဴ (Conclusion and Ultimate Goal) ==
သရုပ် မ္ဂး၊ သမ္မာဝါယာမ ဝွံ ဒှ် ကောန်သေဝ် အဓိက သွက်ဂွံ ပံက် တြင် နိဗ္ဗာန် ရ။ ကျာ်တြဲ ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ ကျာ် ဂှ် ဒှ် ဆ ညးမထ္ၜး ဂၠံင် (Teacher) သၟး တုဲ၊ သွက်ဂွံ စိုပ် တရဴ ဂှ် ကောန်မၞိဟ် တအ် အလဵုဇကု သ္ဒး စကာ လွဳပရာ ဇကု (သမ္မာဝါယာမ) ရောင်။ 

လွဳပရာ ဏအ်ဝွံ ပကဵု ညံင် ကိလေသ အလုံစုံ ဂွံ လီုလာ် အာ တုဲ၊ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ပညာ မတီကၠိုဟ် ဓရ် သစ္စ ပန် ကေုာံ [[လိက်အုပ် ပရူ ဓရ်ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်|ဓရ်ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]] ဗွဲမဍာံပြ မာန် ရ။ ဏအ်ဝွံ ဒှ် တင်ရန်တၟအ် လက္ကရဴ အိုတ် သွက် သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ရ။&lt;ref name=&quot;gethin&quot;&gt;{{cite book |last=Gethin |first=Rupert |title=The Foundations of Buddhism |publisher=Oxford University Press |year=1998 |pages=81-83}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[မဂ္ဂင် ဒစာံ]] (Noble Eightfold Path)
* [[သမ္မပ္ပဓာန် ၄]] (Four Right Exertions)
* [[ဝိပဿနာ]] (Vipassana)
* [[သစ္စပန်]] (Four Noble Truths)

{{Navbox
| name = Noble Eightfold Path
| title = [[မဂ္ဂင် ဒစာံ]] (The Noble Eightfold Path)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ပညာ (Wisdom)
| list1 =
* [[သမ္မာဒိဋ္ဌိ]] (Right View)
* [[သမ္မာသင်္ကပ္ပ]] (Right Resolve)
| group2 = သဳလ (Morality)
| list2 =
* [[သမ္မာဝါစာ]] (Right Speech)
* [[သမ္မာကမ္မန္တ]] (Right Action)
* [[သမ္မာအာဇဳဝ]] (Right Livelihood)
| group3 = သမာဓိ (Concentration)
| list3 =
* [[သမ္မာဝါယာမ]] (Right Effort)
* [[သမ္မာသတိ]] (Right Mindfulness)
* [[သမ္မာသမာဓိ]] (Right Concentration)
}}

[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:မဂ္ဂင် ဒစာံ]]
[[Category:ဓရ် ပဋိပတ်]]</text>
      <sha1>sroqakyl0k3m8dk0qywr2axcdhi0267</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သမ္မာသတိ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11779</id>
    <revision>
      <id>56348</id>
      <timestamp>2026-07-22T08:55:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''သမ္မာသတိ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Right Mindfulness'', ပါဠိ: Sammā-sati) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဓရ် မဂ္ဂင် အလံင် မရနုက်ကဵု ထပှ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် '''[[မဂ္ဂင် ဒစာံ]]''' (Noble Eightfold Path) မဒှ် ဂၠံင်တရဴ အဓိက သွက်ဂွံ တ...&quot;</comment>
      <origin>56348</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21373" sha1="72fw7vowwbu7x7ghpenf1a6nu17e654" xml:space="preserve">'''သမ္မာသတိ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Right Mindfulness'', ပါဠိ: Sammā-sati) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဓရ် မဂ္ဂင် အလံင် မရနုက်ကဵု ထပှ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် '''[[မဂ္ဂင် ဒစာံ]]''' (Noble Eightfold Path) မဒှ် ဂၠံင်တရဴ အဓိက သွက်ဂွံ တိတ် ဗၠး နူ ဒဒိုက် သံသာ ပ္ဍဲကဵု သာသနာ '''[[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]''' ရ။ သမ္မာသတိ ဝွံ နကဵု အဓိပ္ပါယ် တပ်တပ် မ္ဂး ဒှ် &quot;ပရေင်စွံသတိ မဍာံပြ&quot;၊ &quot;ပရေင်တီ အကာဲအရာ ပကတိ&quot; ကေုာံ &quot;ပရေင်ဟွံဝိုတ် ပ္ဍဲ အာရီု ပစ္စုပ္ပန်&quot; ရ။ သမ္မာသတိ ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် သမာဓိ (Concentration) ကေုာံ ပညာ (Wisdom) သွက်ဂွံ ညာတ် ကေတ် ပရေင်ဍာံ (Insight) ပ္ဍဲ ခန္ဓာ ကေုာံ စိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;bodhi&quot;&gt;{{cite book |last=Bodhi |first=Bhikkhu |title=The Noble Eightfold Path: Way to the End of Suffering |publisher=Buddhist Publication Society |year=1998 |pages=75-85}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု လိက်ပတ် သုတ် ပါဠိ ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု '''[[သတိပဋ္ဌာနသုတ်]]''' (Satipatthana Sutta) ဂှ် ကျာ်တြဲ တွံ ထ္ၜး လဝ် နဲကဲ သွက်ဂွံ ပတိတ် ဇြဟတ် သမ္မာသတိ ဗွဲမလှဲလး ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သမ္မာသတိ နကဵု လညာတ် လိက်ပတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ပရေင်ပတိတ် ဇြဟတ် (Meditation Practice)၊ ကေုာံ သြဇာ လတူ စိတ္တဗေဒ ခေတ်တၟိ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Dharmacakra.svg|thumb|right|300px|စက်ဓရ် (Dharmachakra) - မဒှ် သင်္ကေတ သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ မဂ္ဂင် ဒစာံ သာ်။ သမ္မာသတိ ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ သမာဓိ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;သမ္မာသတိ&quot; ဝွံ ကၠုင်နူ မလိက် ပါဠိ ၜါ မတွဟ်ဂး &quot;သမ္မာ&quot; (Samma) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဍာံပြ၊ ခိုဟ်ပြဲ၊ ဍိုက်ပေင်&quot; ကေုာံ &quot;သတိ&quot; (Sati) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပရေင်စွံသတိ၊ ပရေင်ဗှ်သမ္တီ၊ ကေုာံ ပရေင်တီ လတူ အာရီု&quot; ရ။ 

နကဵု လညာတ် အဘိဓရ် (Abhidhamma) မ္ဂး၊ သတိ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် စေတသိက် (Mental factor) မွဲ မပကဵု ညံင် စိုတ် ဟွံဂွံ ဝိုတ် အာ နူကဵု အာရီု မစွံ လဝ် ဂှ် ရ။ သမ္မာသတိ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပရေင်ဗှ်သမ္တီ (Memory) သက်သက် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ပရေင်တီ ညာတ် ဒၟံင် လတူ အကာဲအရာ မကတဵုဒှ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ အခိင် ပစ္စုပ္ပန် လၟုဟ် လၟုဟ် (Bare attention) မဟွံမဲ ကု ပရေင်ပါ်ပါဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်စောဲလာံ (Non-judgmental awareness) ရ။ သမ္မာသတိ ဝွံ ဒှ် ဓရ် မပကဵု ညံင် ပရေင်လ္ၚတ် ဝိပဿနာ (Vipassana) ဂွံ အံင်ဇၞး မာန် ရ။

== ၂။ သမ္မာသတိ ပ္ဍဲ မဂ္ဂင် ဒစာံ (Samma Sati in the Noble Eightfold Path) ==
မဂ္ဂင် ဒစာံ ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ အဓိက ပိ သာ် မတွဟ်ဂး - သဳလ (Sila - Morality)၊ သမာဓိ (Samadhi - Concentration) ကေုာံ ပညာ (Panna - Wisdom) ရ။ သမ္မာသတိ ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ '''သမာဓိ''' မွဲစွံ ကု သမ္မာဝါယာမ (Right Effort) ကေုာံ သမ္မာသမာဓိ (Right Concentration) ရ။

* '''သမ္မာဝါယာမ (Samma Vayama):''' ကဵု ဒြဟတ် သွက်ဂွံ ပတိတ် ကိလေသ ကေုာံ ပခိုဟ် ဓရ် ကုသိုလ်။
* '''သမ္မာသတိ (Samma Sati):''' စွံ သတိ ကေုာံ တီ ဒၟံင် လတူ ခန္ဓာ ကေုာံ စိုတ်။
* '''သမ္မာသမာဓိ (Samma Samadhi):''' စိုတ် တန်ကြန် ညိင်ဝတ် ဒၟံင် လတူ အာရီု မွဲဓဝ်။

ဓရ် ပိ ဏအ်ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် တုဲ၊ သမ္မာသတိ ဂှ် ဒှ် တိုင်ခဳ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် သမ္မာသမာဓိ ရ။ ယဝ်ရ သတိ ဟွံမဲ မ္ဂး၊ စိုတ် တန်ကြန် ညိင်ဝတ် (Samadhi) ဟွံမာန် ကတဵုဒှ် ရ။

== ၃။ သတိပဋ္ဌာန် ပန် - သဇိုင် သမ္မာသတိ (The Four Satipatthanas) ==
သွက်ဂွံ ပတိတ် ဇြဟတ် သမ္မာသတိ ဂှ် ကျာ်တြဲ တွံ ထ္ၜး လဝ် '''[[သတိပဋ္ဌာန် ပန်]]''' (Four Foundations of Mindfulness) ပ္ဍဲ သုတ် မဟာသတိပဋ္ဌာန ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ဌာန် သွက်ဂွံ စွံ သတိ ပန် သာ် ရ။&lt;ref name=&quot;analayo&quot;&gt;{{cite book |last=Analayo |first=Bhikkhu |title=Satipatthana: The Direct Path to Realization |publisher=Windhorse Publications |year=2003 |pages=15-28}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး သတိပဋ္ဌာန် ပန် ကေုာံ လွပ် ပရေင်လ္ၚတ်
|-
! လၟေင်
! သတိပဋ္ဌာန် (ပါဠိ)
! အဓိပ္ပါယ် (Meaning)
! ပရေင်လ္ၚတ် အဓိက
|-
| ၁
| '''ကာယာနုပဿနာ''' (Kayanupassana)
| ပရေင်စွံသတိ လတူ ဇကု ခန္ဓာ (Body)
| ပရေင်ယီုလုပ် ယီုတိတ် (Anapanasati)၊ ဣရိယာပိုတ် ပန်၊ အာကာရ ၃၂။
|-
| ၂
| '''ဝေဒနာနုပဿနာ''' (Vedananupassana)
| ပရေင်စွံသတိ လတူ ဝေဒနာ (Feelings)
| တီ ညာတ် ဝေဒနာ သုခ၊ ဒုက္ခ၊ ကေုာံ ဥပေက္ခာ။
|-
| ၃
| '''စိတ္တာနုပဿနာ''' (Cittanupassana)
| ပရေင်စွံသတိ လတူ စိုတ် (Mind)
| တီ ညာတ် အကာဲအရာ စိုတ် (လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ နွံ ဟွံမဲ)။
|-
| ၄
| '''ဓမ္မာနုပဿနာ''' (Dhammanupassana)
| ပရေင်စွံသတိ လတူ ဓရ် (Mental objects)
| လ္ၚတ် ဓရ် မပ္တံကဵု နဳဝရဏ ၅၊ ခန္ဓာ ၅၊ ဗောဇ္ဇျင် ၇ ကေုာံ သစ္စာ ၄။
|}

== ၄။ ကာယာနုပဿနာ - ပရေင်စွံသတိ လတူ ခန္ဓာ (Mindfulness of the Body) ==
ကာယာနုပဿနာ ဝွံ ဒှ် စတမ် အဓိက သွက် ညးမစ လ္ၚတ် ဓရ် တအ် ရ။ ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ ဏအ် ပါလုပ် နဲကဲ နာနာ သာ် မပ္တံကဵု -
* '''အာနာပါနဿတိ (Anapanasati):''' ပရေင်စွံသတိ လတူ ကျာ ယီုလုပ် ယီုတိတ်။ ကာလ ယီု လုပ် လေဝ် တီ၊ ကာလ ယီု တိတ် လေဝ် တီ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် စိုတ် ဂွံ ညိင်ဝတ် ပြဟ် ရ။
* '''ဣရိယာပထ (Postures):''' ပရေင်စွံသတိ ပ္ဍဲ အခိင် ကွာ်၊ ရပ်၊ ဂဇအ်၊ ကေုာံ တိက် (Walking, standing, sitting, lying down)။
* '''သမ္ပဇည (Clear Comprehension):''' ပရေင်စွံသတိ တီ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ကမၠောန် မပ္တံကဵု စ သုင်၊ ဟီု ဂး၊ ကေုာံ ကမၠောန် တၞဟ် တအ် ရ။

နကဵု ပရေင်လ္ၚတ် ဏအ်၊ မၞိဟ် မွဲ ဂွံ ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ခန္ဓာကိုယ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် အရာ မဟွံမဲ ကု တၠ၊ မကတဵုဒှ် တုဲ လီုလာ် အာ အလဵုအလဵု ဍေဟ် (Anicca) ရ။

== ၅။ ဝေဒနာနုပဿနာ - ပရေင်စွံသတိ လတူ ဝေဒနာ (Mindfulness of Feelings) ==
ဝေဒနာ ဝွံ ဒှ် ပရေင်ဒုင်စသိုင် (Sensation / Feeling) မကတဵုဒှ် ကာလ အာရီု ကေုာံ ဒွါရ (Sense doors) တအ် ဇီုကပိုက် ရေင်သကအ် ရ။ ဝေဒနာ နွံ ပိ သာ် -
# '''သုခ ဝေဒနာ (Pleasant feeling):''' ဒုင်စသိုင် ခိုဟ်၊ မိပ်။
# '''ဒုက္ခ ဝေဒနာ (Unpleasant feeling):''' ဒုင်စသိုင် ဟွံခိုဟ်၊ ဂိသကေဝ်။
# '''ဥပေက္ခာ ဝေဒနာ (Neutral feeling):''' ဒုင်စသိုင် လဒေါဝ်၊ မိပ် လေဝ် ဟွံသေင်၊ ဂိ လေဝ် ဟွံသေင်။

ဝေဒနာနုပဿနာ ဝွံ ဒှ် ပရေင်စွံသတိ ညာတ် ကေတ် ဝေဒနာ တအ် မကတဵုဒှ် တုဲ လီု အာ အတိုင် သဘာဝ ဍေဟ် ရ။ ဗွဲမဂၠိုင်၊ ကာလ ဂွံ သုခ မ္ဂး ကတဵုဒှ် တဏှာ (Craving)၊ ကာလ ဂွံ ဒုက္ခ မ္ဂး ကတဵုဒှ် ဒေါသ (Aversion) ရ။ လ္ၚတ် ဝေဒနာ နကဵု သမ္မာသတိ မ္ဂး ပကဵု ညံင် စိုတ် ဟွံဂွံ စောဲလာံ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒစးဒုင် ကု ဝေဒနာ တအ် ရ။

== ၆။ စိတ္တာနုပဿနာ ကေုာံ ဓမ္မာနုပဿနာ (Mindfulness of Mind and Dhammas) ==
'''စိတ္တာနုပဿနာ''' ဝွံ ဒှ် ပရေင်စွံသတိ လတူ အကာဲအရာ စိုတ် ရ။ ကာလ စိုတ် နွံ ကဵု လောဘ လေဝ် တီ၊ ဟွံမဲ ကဵု လောဘ လေဝ် တီ။ စိုတ် ပြးဇး ဒၟံင် (Distracted) လေဝ် တီ၊ စိုတ် ညိင်ဝတ် (Concentrated) လေဝ် တီ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် ပရေင်ညာတ် ကေတ် စိုတ် နဒဒှ် မွဲ ခဏ ဓဝ် တုဲ ဟွံသေင် &quot;အဲ&quot; (Not-self / Anatta) ရ။&lt;ref name=&quot;nyanaponika&quot;&gt;{{cite book |last=Nyanaponika |first=Thera |title=The Heart of Buddhist Meditation |publisher=Weiser Books |year=1962 |pages=35-45}}&lt;/ref&gt;

'''ဓမ္မာနုပဿနာ''' ဝွံ ဒှ် အဆံင် သၠုင်အိုတ် မလ္ၚတ် သဘာဝ ဓရ် တအ် ရ။ ပ္ဍဲ ဏအ် ပါလုပ် -
* လ္ၚတ် ညာတ် '''[[နဳဝရဏ ၅]]''' (Five Hindrances) မပလီုပလာ် သမာဓိ (ကာမစ္ဆန္ဒ၊ ဗျာပါဒ၊ ထိနမိဒ္ဓ၊ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စ၊ ဝိစိကိစ္ဆာ)။
* လ္ၚတ် ညာတ် '''[[ခန္ဓာ ၅]]''' (Five Aggregates) မဒက်ပတန် လဝ် ဘဝ မၞိဟ်။
* လ္ၚတ် ညာတ် '''[[သစ္စာ ၄]]''' (Four Noble Truths) - ဒုက္ခ၊ သမုဒယ၊ နိရောဓ၊ မဂ္ဂ သစ္စာ။

== ၇။ ဖဵု သမ္မာသတိ ပ္ဍဲ ပရေင်လွဳလွတ် စိုတ် (Benefits of Right Mindfulness) ==
ပရေင်ပတိတ် ဇြဟတ် သမ္မာသတိ ဝွံ နွံကဵု ဖဵု ဗွဲမဂၠိုင် သွက် ဘဝ လၟေင် တ္ၚဲ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ် ရ။

* '''ပရေင်တိတ် ဗၠး နူ ဒဒိုက်:''' သမ္မာသတိ ပကဵု ညံင် မၞိဟ် တအ် ဂွံ ညာတ် သဘာဝ အနိစ္စ (Impermanence) တုဲ ယှောတ် ဖအောန် ထောအ် ဥပါဒါန် (Attachment) မဒှ် ဟိုတ် ဒဒိုက် ရ။
* '''ပရေင်ညိင်ဝတ် စိုတ် (Mental Tranquility):''' ဟိုတ်နူကဵု စိုတ် ဟွံပြးဇး အာ ပ္ဍဲ အတိတ် ကေုာံ အနာဂတ် ဂှ်ရ၊ ဍေဟ် ဖန်ဗဒှ် ညံင် စိုတ် ဂွံ ၜိုဟ်သြိုဟ် ပ္ဍဲ ပစ္စုပ္ပန် လၟုဟ် ရ။
* '''သမ္ပဇည ပ္ဍဲ ဘဝ (Clear comprehension in life):''' ကာလ နွံကဵု သတိ မ္ဂး၊ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ကမၠောန် မပ္တံကဵု ပရေင်ဆက်ဆံ၊ ကမၠောန် ရုင်၊ ကေုာံ ပရေင်သ္ဂုတ်သွာတ် တအ် ဒှ် အာ နကဵု လညာတ် ပညာ ရ။

== ၈။ သမ္မာသတိ ပ္ဍဲကဵု လညာတ် ခေတ်တၟိ ကေုာံ စိတ္တဗေဒ (Modern Context and Psychology) ==
ပ္ဍဲကဵု လက္ကရဴ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ ဂှ်၊ ပရေင်လ္ၚတ် သတိ (Mindfulness) ဝွံ ပြးဇး စိုပ် အာ ဍုင် ရးပလိုတ် တုဲ ဒှ် ကၠုင် ကဏ္ဍ အဓိက ပ္ဍဲကဵု ဘာသာလ္ၚတ် [[စိတ္တဗေဒ]] (Psychology) ခေတ်တၟိ ရ။

တၠပညာ ဂဥုဲ '''ဂျောန် ကာဗတ်-ဇြေန်''' (Jon Kabat-Zinn) ဝွံ ကံက် ကေတ် နဲကဲ သမ္မာသတိ နူကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာ တုဲ ဖန်ဗဒှ် လဝ် သၞောတ် '''MBSR''' (Mindfulness-Based Stress Reduction) သွက်ဂွံ လွဳလွတ် မၞိဟ် မနွံ ယဲ စိုတ်ဍိုန်လျ (Depression)၊ ဍဵုဍိုက် စိုတ် (Stress) ကေုာံ ယဲ ဝေဒနာ လအ်လ (Chronic pain) ရ။ ပရေင်လ္ၚတ် သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ တအ် ထံက်ဂလာန် ဒဒှ်ရ ပရေင်ပတိတ် ဇြဟတ် သတိ ဝွံ မာန် ပြံင်လှာဲ လဒက်ပတန် က္ဍဟ် (Neuroplasticity) ညံင် ဂွံ ခိုဟ် တိုန် မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;kabat&quot;&gt;{{cite book |last=Kabat-Zinn |first=J. |title=Full Catastrophe Living: Using the Wisdom of Your Body and Mind to Face Stress, Pain, and Illness |publisher=Delta Trade Paperbacks |year=1990 |pages=11-18}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ အခက်အခုဲ ပ္ဍဲ ပရေင်ပတိတ်ဇြဟတ် ကေုာံ နဲကဲ သှ်ပလး (Challenges and Solutions) ==
ကာလ ပတိတ် ဇြဟတ် သမ္မာသတိ မ္ဂး၊ အခက်အခုဲ မကတဵုဒှ် အဓိက ဂှ် ဒှ် '''နဳဝရဏ ၅''' (Five Hindrances) ရ။
* '''ထီနမိဒ္ဓ (Sloth and Torpor):''' စိုတ် ကေုာံ ခန္ဓာ ဇြိုင်၊ မိက်ဂွံ တိက်။ သှ်ပလး နကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဣရိယာပိုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကွာ် စင်္ကြံ။
* '''ဥဒ္ဓစ္စ (Restlessness):''' စိုတ် ပြးဇး၊ ချပ် ဂၠိုင်။ သှ်ပလး နကဵု ပရေင်ကလေင် စွံ သတိ လတူ ကျာ ယီု ညိင်ညိင်။
* '''ဝိစိကိစ္ဆာ (Doubt):''' သၠေဟ်ပၟာ လတူ နဲကဲ ဟွံသေင်မ္ဂး လတူ ဇကု။ သှ်ပလး နကဵု လ္ၚတ် လိက်ပတ် ဟွံသေင်မ္ဂး သၟာန် အစာ ဓရ် ရ။&lt;ref name=&quot;nhat&quot;&gt;{{cite book |last=Nhat Hanh |first=Thich |title=The Miracle of Mindfulness: An Introduction to the Practice of Meditation |publisher=Beacon Press |year=1975 |pages=5-12}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သာရုပ် ကေုာံ လဒက်ပတန် နိဂီု (Conclusion and Summary) ==
သမ္မာသတိ ဝွံ ဒှ် သြဇာ လမျီု (Heartbeat) သွက် သၞောတ် မဂ္ဂင် ဒစာံ ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် ဝိပဿနာ ရ။ ဟွံမဲ ကဵု သမ္မာသတိ မ္ဂး၊ သမာဓိ မခိုင်ကၠိုက် လေဝ် ဟွံမာန် ကတဵုဒှ်၊ တုဲ ပညာ မညာတ် သဘာဝ အနိစ္စ လေဝ် ဟွံမာန် မံက်ဂတဝ် ကၠုင် ရ။

ကျာ်တြဲ ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ &quot;သတိပဋ္ဌာန် (သမ္မာသတိ) ဝွံ ဒှ် ဂၠံင်တရဴ ဨကရာဇ် မွဲဓဝ် (Ekayano Maggo) သွက်ဂွံ လေင် စင်အး စိုတ် သတ္တဝါ တအ်၊ သွက်ဂွံ ကၠောအ် တတ် သောက ပရိဒေဝ၊ ကေုာံ သွက်ဂွံ အာ စိုပ် နိဗ္ဗာန် ရ&quot;။ ပ္ဍဲကဵု ခေတ် လၟုဟ်၊ သမ္မာသတိ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ တိုင်ခဳ ဘာသာရေင် သက်သက် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် လွပ် အဓိက သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ဘဝ မနွံကဵု ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ် ခိုဟ် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဂကောံမၞိဟ် မပြးဇး ဒၟံင် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[မဂ္ဂင် ဒစာံ]] (Noble Eightfold Path)
* [[ဝိပဿနာ]] (Vipassana)
* [[သမာဓိ]] (Samadhi)
* [[စိတ္တဗေဒ]] (Psychology)

{{Navbox
| name = Noble Eightfold Path
| title = [[မဂ္ဂင် ဒစာံ]] (The Noble Eightfold Path)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ပညာ (Wisdom / Panna)
| list1 =
* [[သမ္မာဒိဋ္ဌိ]] (Right View)
* [[သမ္မာသင်္ကပ္ပ]] (Right Resolve)
| group2 = သဳလ (Virtue / Sila)
| list2 =
* [[သမ္မာဝါစာ]] (Right Speech)
* [[သမ္မာကမ္မန္တ]] (Right Action)
* [[သမ္မာအာဇဳဝ]] (Right Livelihood)
| group3 = သမာဓိ (Concentration / Samadhi)
| list3 =
* [[သမ္မာဝါယာမ]] (Right Effort)
* [[သမ္မာသတိ]] (Right Mindfulness)
* [[သမ္မာသမာဓိ]] (Right Concentration)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list4 =
* [[သတိပဋ္ဌာန် ပန်]] (Four Foundations of Mindfulness)
* [[ဝိပဿနာ]] (Vipassana)
* [[သစ္စာ ပန်]] (Four Noble Truths)
* [[ဗောဇ္ဇျင် ထပှ်]] (Seven Factors of Awakening)
}}

[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ဓရ် မဂ္ဂင် ဒစာံ]]
[[Category:ဝိပဿနာ]]
[[Category:ပရေင်လ္ၚတ် စိုတ်]]</text>
      <sha1>72fw7vowwbu7x7ghpenf1a6nu17e654</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သမ္မာသမာဓိ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11780</id>
    <revision>
      <id>56349</id>
      <timestamp>2026-07-22T08:57:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''သမ္မာသမာဓိ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Right Concentration'', ပါဠိ: Sammā Samādhi) ဟီုမ္ဂးဂှ် နကဵု အဓိပ္ပါယ် ပြကိုဟ် ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး ဒှ် &quot;ပရေင်စွံ သတိ ကေုာံ စိုတ် ညိင်ဝတ် လတူ အာရီု မွဲဓဝ် ဗွဲမဍာ...&quot;</comment>
      <origin>56349</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21683" sha1="guo713gh75a4gjf6mo5elp5wikgnhd9" xml:space="preserve">'''သမ္မာသမာဓိ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Right Concentration'', ပါဠိ: Sammā Samādhi) ဟီုမ္ဂးဂှ် နကဵု အဓိပ္ပါယ် ပြကိုဟ် ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး ဒှ် &quot;ပရေင်စွံ သတိ ကေုာံ စိုတ် ညိင်ဝတ် လတူ အာရီု မွဲဓဝ် ဗွဲမဍာံအစောတ်&quot; ရ။ သမ္မာသမာဓိ ဝွံ ဒှ် ကဏ္ဍ လက္ကရဴ အိုတ် မရနုက်ကဵု ဒစာံ ပ္ဍဲကဵု '''[[မဂ္ဂင် ဒစာံ]]''' (Noble Eightfold Path) မဒှ် ဂၠံင်တရဴ အဓိက သွက်ဂွံ တိတ် ဗၠး နူကဵု ဒဒိုက် သံသာ ရ။ ပ္ဍဲကဵု သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သမာဓိ ဂှ် ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ဉာဏ် ပညာ (Wisdom) မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;bodhi&quot;&gt;{{cite book |last=Bodhi |first=Bhikkhu |title=The Noble Eightfold Path: The Way to the End of Suffering |publisher=Buddhist Publication Society |year=1994 |pages=105-112}}&lt;/ref&gt;

သမ္မာသမာဓိ ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု သမာဓိ ဓမ္မတာ (မိစ္ဆာသမာဓိ) ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ပရေင်ညိင်ဝတ် စိုတ် မနွံကဵု ကုသိုလ် (Wholesome concentration) ကေုာံ မဒက်ပတန် လဝ် လတူ သမ္မာဒိဋ္ဌိ (လညာတ် ဍာံ) ကေုာံ သမ္မာသတိ (သတိ ဍာံ) ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သမ္မာသမာဓိ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ပရေင်ပဋိပတ်၊ ကေုာံ သြဇာ လတူ ဉာဏ် ပညာ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Buddha_in_meditation.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ကျာ်တြဲ ဂေါတမ မစွံ လဝ် ဣရိယာပိုတ် သမာဓိ (Meditation posture) မဒှ် သဇိုင် သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သမ္မာသမာဓိ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;သမ္မာသမာဓိ&quot; ဝွံ ကၠုင်နူ မလိက် ပါဠိ ၜါ မတွဟ်ဂး '''သမ္မာ''' (Sammā) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဍာံပြ၊ ဍိုက်ပေင်၊ ဟွံမှာရာ&quot; ကေုာံ '''သမာဓိ''' (Samādhi) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပရေင်ညိင်ဝတ်၊ ပရေင်စွံ စိုတ် လတူ အာရီု မွဲဓဝ်&quot; ရ။ နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် အဘိဓရ် မ္ဂး၊ သမာဓိ ဂှ် ဒှ် စေတသိက် ဧကဂ္ဂတာ (Ekaggata) မဒှ် ဒြဟတ် မပံင်ကောံ စိုတ် ကေုာံ စေတသိက် တၞဟ် တအ် ညံင် ဂွံ တန်တဴ လတူ အာရီု မွဲဓဝ် (One-pointedness of mind) ရ။

ဆဂး ဧကဂ္ဂတာ ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် မာန် ပ္ဍဲ သီု ကုသိုလ် ကေုာံ အကုသိုလ် ရ။ ဥပမာ - မၞိဟ် မကၠတ် ထောမ် ပသဲ လေဝ် နွံကဵု စိုတ် ညိင်ဝတ် လတူ ကမၠောန် ညးတေအ် (မိစ္ဆာသမာဓိ) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ သမ္မာသမာဓိ ဟီုမ္ဂးဂှ် သ္ဒး ဒှ် သမာဓိ မကတဵုဒှ် မွဲစွံ ကု ကုသိုလ် စိုတ် ကေုာံ မနွံ တင်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဓရ် သစ္စ ပန် သၟး ရ။

== ၂။ ရိုဟ်ကၞက် ပ္ဍဲ မဂ္ဂင် ဒစာံ (Position in the Noble Eightfold Path) ==
မဂ္ဂင် ဒစာံ ဝွံ ဒှ် ဂၠံင်တရဴ ဒစာံ သာ် ကျာ်တြဲ မဟီုတွံ လဝ် သွက်ဂွံ တိတ် ဗၠး နူ ဒဒိုက် ရ။ ဂၠံင်တရဴ ဒစာံ သာ် ဏအ် ဂှ် ပါ် လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ ဇၞော် ပိ မတွဟ်ဂး -
# '''သဳလ (Sila):''' သမ္မာဝါစာ၊ သမ္မာကမ္မန္တ၊ သမ္မာအာဇဳဝ။
# '''သမာဓိ (Samadhi):''' သမ္မာဝါယာမ၊ သမ္မာသတိ၊ '''သမ္မာသမာဓိ'''။
# '''ပညာ (Panna):''' သမ္မာဒိဋ္ဌိ၊ သမ္မာသင်္ကပ္ပ။

ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ သမာဓိ ဂှ်၊ သမ္မာသမာဓိ ဝွံ ဒှ် ဖဵု လက္ကရဴ အိုတ် ရ။ သမ္မာဝါယာမ (လွဳ ဍာံ) ကဵု ဒြဟတ် သွက်ဂွံ ဝေင်ဒစး အကုသိုလ်၊ သမ္မာသတိ (သတိ ဍာံ) မင်မဲ စိုတ် ညံင် ဟွံဂွံ ဍန် အာ ဇရေင် အာရီု တၞဟ်၊ တုဲမ္ဂး သမ္မာသမာဓိ (စိုတ် ညိင် ဍာံ) ဂှ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။ အရာ ပိ ဏအ် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် တုဲ ခိုင်ကၠိုက် လတူ သဳလ ဍိုက်ပေင် အိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;gethin&quot;&gt;{{cite book |last=Gethin |first=R. |title=The Foundations of Buddhism |publisher=Oxford University Press |year=1998 |pages=170-175}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဈာန် ပန် ကေုာံ လဒက်ပတန် စိုတ် (The Four Jhanas) ==
ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ဟီုတွံ လဝ် ပွံက်အဓိပ္ပါယ် သမ္မာသမာဓိ နကဵု ပရေင်အာ စိုပ် '''ဈာန် ပန်''' (The Four Rupa Jhanas) ရ။ ဈာန် ဝွံ ဒှ် အဆံင် စိုတ် မညိင်ဝတ် ကေုာံ သၠုင်ပြဲ ဗွဲမလောန် ရ။ 

* '''ပထမ ဈာန် (First Jhana):''' စိုတ် ဝွံ ခြာ နူကဵု ကာမဂုဏ် ကေုာံ အကုသိုလ် တအ် တုဲ၊ နွံကဵု အင်္ဂ ၅ သာ် - ဝိတက် (Vitakka - စွံ စိုတ် လတူ အာရီု)၊ ဝိစာရ (Vicara - လ္ၚတ် အာရီု)၊ ပဳတိ (Piti - စိုတ် အိုတ်တၟိုဟ်)၊ သုခ (Sukha - တသိုက်)၊ ကေုာံ ဧကဂ္ဂတာ (Ekaggata - စိုတ် ညိင် မွဲဓဝ်)။
* '''ဒုတိယ ဈာန် (Second Jhana):''' ဝိတက် ကဵု ဝိစာရ လီု အာ (ဟွံဒး စွံ စိုတ် နကဵု ဒြဟတ် ရ) တုဲ၊ သှ်ေ ဆ ပဳတိ၊ သုခ၊ ကေုာံ ဧကဂ္ဂတာ မနွံကဵု ပရေင်လျိုင်ပတှ်ေ ခိုင်ကၠိုက် (Sampasadana) ရ။
* '''တတိယ ဈာန် (Third Jhana):''' ပဳတိ (စိုတ် အိုတ်တၟိုဟ် မချဳဓရာင်) ဂှ် လီု အာ တုဲ၊ စိုတ် သှ်ေ ဆ သုခ ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ဧကဂ္ဂတာ ရ။ ပ္ဍဲ အဆံင် ဏအ် ဥပေက္ခာ (Upekkha - စိုတ် ဟွံလယိုင်) စ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။
* '''စတုတ္ထ ဈာန် (Fourth Jhana):''' သုခ (တသိုက်) ကေုာံ ဒဒိုက် သီုဖအိုတ် ပၠိုတ် အာ တုဲ၊ စိုတ် ဂှ် ညိင်ဝတ် ဍိုက်ပေင် နကဵု ဥပေက္ခာ ကေုာံ ဧကဂ္ဂတာ (Upekkha-satiparisuddhi) သၟး ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် အဆံင် သမာဓိ မသၠုင် အိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;gunaratana&quot;&gt;{{cite book |last=Gunaratana |first=H. |title=The Path of Serenity and Insight |publisher=Motilal Banarsidass |year=1985 |pages=45-52}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ သမထ ကေုာံ ဝိပဿနာ (Samatha and Vipassana) ==
ပ္ဍဲ ပရေင်ပဋိပတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂှ် နွံ နဲကဲ ဘာဝနာ ၜါ သာ် - '''သမထ''' (Tranquility) ကေုာံ '''ဝိပဿနာ''' (Insight) ရ။

သမ္မာသမာဓိ ဝွံ ကတဵုဒှ် လောဲသွာ အိုတ် နကဵု သမထ ဘာဝနာ (ဥပမာ - စွံ သတိ လတူ ယီု လုပ် ယီု တိတ် / Anapanasati) ရ။ ကာလ သမာဓိ ညိင်ဝတ် တိုန် မ္ဂး၊ စိုတ် ဏအ်ဝွံ တုပ် ညံင် ဍာ် မဇြုင်ကေဝ် တုဲ မာန် ထ္ၜး ကဵု ရုပ် ဝတ္ထု သၟဝ် ဍာ် ဂှ် ကၠးကၠး ရ။ 

ဝိပဿနာ ဂှ် ဒှ် ကမၠောန် မစကာ စိုတ် ညိင်ဝတ် (သမာဓိ) ဂှ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ရုပ် ကဵု နာမ် အတိုင် သဘာဝ ဍာံ - ဒဒှ်ရ ဍေဟ်တအ် ဒှ် အနိစ္စ (ဟွံဗိုန်)၊ ဒုက္ခ (ဒဒိုက်)၊ ကေုာံ အနတ္တ (ဇကု ဟွံသေင်) ရ။ သမာဓိ ဟွံမဲ မ္ဂး ဝိပဿနာ လေဝ် ဒှ် ဟွံမာန် ပုဟ်။

== ၅။ နဳဝရဏ မသုန် - အရာ မကၟာတ်လဒဵု သမာဓိ (The Five Hindrances) ==
သွက်ဂွံ ကလိဂွံ သမ္မာသမာဓိ မ္ဂး၊ ယောဂဳ တအ် သ္ဒး ဖအိုတ် ထောမ် ဓရ် မကၟာတ်လဒဵု သမာဓိ မကော်စ '''နဳဝရဏ ၅''' (The Five Hindrances / Nivarana) ရ -

# '''ကာမစ္ဆန္ဒ (Kamacchanda):''' စိုတ် မသာယာ လတူ ကာမဂုဏ် (ရုပ်၊ ရမ္သာင်၊ သၟူ၊ ရှ်၊ အလုံစကာ)။
# '''ဗျာပါဒ (Vyapada):''' စိုတ် ထေဲပၞတ် ဟွံသေင်မ္ဂး မိက်ဂွံ ပလီုပလာ် ညးတၞဟ်။
# '''ထဳနမိဒ္ဓ (Thina-middha):''' စိုတ် ဍိုန်လျ၊ လၞုဟ် ကေုာံ ဟွံမိက် ချဳဓရာင် လ္ၚတ် ဓရ်။
# '''ဥဒ္ဓစ္စ ကုက္ကုစ္စ (Uddhacca-kukkucca):''' စိုတ် ဂတးဂတန် ပြးဇး ကေုာံ စိုတ် စံင်တူ လတူ ကမၠောန် မမှာ လဝ် တုဲတုဲ။
# '''ဝိစိကိစ္ဆာ (Vicikiccha):''' စိုတ် သံသယ လတူ ကျာ်၊ ဓရ်၊ သံဃာ ဟွံသေင်မ္ဂး လတူ နဲကဲ ဘာဝနာ။

ကာလ သမာဓိ တိုန် ကၠုင် မ္ဂး (ဥပမာ - စိုပ် ဥပစာရ သမာဓိ)၊ ဓရ် နဳဝရဏ ၅ ဏအ် ဂှ် ဒးဒုင် ဍဵု ဖျေဟ် လဝ် ယာယဳ တုဲ စိုတ် ဂှ် ဇြုင်ကေဝ် တိုန် ရ။

== ၆။ ကမ္မဋ္ဌာန် ၄၀ ကေုာံ နဲကဲ ပဋိပတ် (The 40 Objects of Meditation) ==
အတိုင် ပြကိုဟ် ဝိသုဒ္ဓိမဂ် (Visuddhimagga) မ္ဂး၊ သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် သမာဓိ ဂှ် ကျာ်တြဲ ပညုင် ထ္ၜး လဝ် အာရီု ကမ္မဋ္ဌာန် ၄၀ သာ် ရ။ ယောဂဳ တအ် ရုဲစှ် မာန် အတိုင် စရိုတ် ဇကု ရ။

* '''ကသိုဏ် ၁၀ (Kasinas):''' အာရီု ရုပ်ဝတ္ထု မပ္တံကဵု တိ၊ ဍာ်၊ ပၟတ်၊ ကျာ၊ အသာ် (ဗု၊ ဗကေတ်၊ သာ်မိတ်၊ အပြောမ်)၊ လျး၊ ကေုာံ အကာသ။
* '''အသုဘ ၁၀ (Asubha):''' လ္ၚတ် ဇွ မရိုဟ်အာဲ သွက်ဂွံ ဖအောန် ရာဂ။
* '''အနုဿတိ ၁၀ (Anussati):''' ပရေင်ဗှ်သၞာ လတူ ဂုဏ် ကျာ်၊ ဓရ်၊ သံဃာ၊ သဳလ၊ စာဂ၊ ဒေဝတာ၊ သတိ လတူ ယီု (အာနာပါန)၊ လ္ၚတ် ခန္ဓာ၊ ကေုာံ ဗှ်သၞာ သီု မရဏ။
* '''ဗြဟ္မဝိဟာရ ၄ (Brahmavihara):''' ပရေင်စွံ စိုတ် မေတ္တာ၊ ကရုဏာ၊ မုဒိတာ၊ ကေုာံ ဥပေက္ခာ။
* '''အရူပ ၄ (Arupa):''' အာရီု မဟွံမဲ ကု ရုပ်ဝတ္ထု (သွက်ဂွံ အာစိုပ် အရူပ ဈာန်)။

== ၇။ လၟေင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သမာဓိ (Stages of Development) ==
ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သမာဓိ ဝွံ ကတဵုဒှ် အတိုင် လၟေင် လၟေင် အဆံင် ပိ သာ် ရ -

# '''ပရိကမ္မ သမာဓိ (Parikamma Samadhi):''' အဆံင် စတမ် မစွံ စိုတ် လတူ အာရီု။ ပ္ဍဲ အဆံင် ဏအ် စိုတ် ဂှ် ပြးဇး လောဲ တုဲ ဒး ကလေင် တံင် စွံ လၟိုန် ရ။
# '''ဥပစာရ သမာဓိ (Upacara Samadhi):''' သမာဓိ ညောန် ကဵု ဈာန်။ ပ္ဍဲ အဆံင် ဏအ် နဳဝရဏ ၅ ဂှ် လီု အာ တုဲ၊ စိုတ် ဂှ် နွံကဵု ပဳတိ (Piti) ကေုာံ နိမိတ် (Nimitta - လျး ပ္ဍဲ စိုတ်) မာန် ပြာကတ် တိုန် ရ။
# '''အပ္ပနာ သမာဓိ (Appana Samadhi):''' သမာဓိ မခိုင်ကၠိုက် ဍိုက်ပေင် မာန် အာ စိုပ် ဈာန် (Jhana) ရ။ ပ္ဍဲ အဆံင် ဏအ် စိုတ် ကဵု အာရီု ဂှ် ဒှ် အာ မွဲ တုဲ ဟွံချဳဓရာင် ပြးဇး ရ။&lt;ref name=&quot;harvey&quot;&gt;{{cite book |last=Harvey |first=P. |title=An Introduction to Buddhism: Teachings, History and Practices |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |pages=250-256}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ ဖဵု ကေုာံ အကျောဝ် သမ္မာသမာဓိ (Fruits and Benefits) ==
သမ္မာသမာဓိ ဝွံ နွံကဵု ဖဵု ကေုာံ အကျောဝ် သီု ပ္ဍဲ ဘဝ လၟုဟ် ကေုာံ ဘဝ လက္ကရဴ ရ -

* '''ပရေင်တသိုက် စိုတ် ပ္ဍဲ ဘဝ လၟုဟ် (Ditthadhamma-sukhavihara):''' သမာဓိ ကဵု ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်၊ စိုတ် အိုတ်တၟိုဟ် ကေုာံ ဖအောန် ဖျေဟ် ဓရ် စံင်တူ ဍဵုဍိုက် စိုတ်ဓါတ် ပ္ဍဲ လၟေင် တ္ၚဲ ရ။
* '''ဣဒ္ဓိဗလ ဉာဏ် (Abhinna):''' ယဝ်ရ သမာဓိ ဇၞော်မောဝ် ဗွဲမလောန် မ္ဂး၊ မာန် ကတဵုဗဒှ် ဉာဏ် တၟေင် မပ္တံကဵု ဒိဗ္ဗစက္ခု (မတ် ဒေဝတဴ)၊ ဒိဗ္ဗသောတ (ကတောဝ် ဒေဝတဴ) ကေုာံ ဉာဏ် တီ စိုတ် ညးတၞဟ် (စေတောပရိယဉာဏ်) မာန် ရ။
* '''သဇိုင် သွက် ဝိပဿနာ:''' ဖဵု မဇၞော် အိုတ် ဂှ် ဒှ် သဇိုင် ခိုင်ကၠိုက် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် သဘာဝ ဍာံ (Insight) မပကဵု ညံင် ဂွံ အာ စိုပ် မဂ် ဖိုလ် ဉာဏ် တုဲ တိတ် ဗၠး နူ သံသာ ရ။

== ၉။ သမ္မာသမာဓိ ပ္ဍဲကဵု ဂိုဏ် ဗုဒ္ဓဘာသာ နာနာ (Samadhi in Different Traditions) ==
ၜိုန်ရ သမ္မာသမာဓိ ဒှ် ကဏ္ဍ အဓိက ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ သီုဖအိုတ် ကီုလေဝ်၊ နဲကဲ လ္ၚတ် တအ် ဝွံ တၞဟ်ခြာ အာ အတိုင် ယေန်သၞာင် ရ -

* '''ထေရဝါဒ (Theravada):''' ဒုင်သဇိုင် လတူ ဝိသုဒ္ဓိမဂ် ကေုာံ ပါဠိ ပိဋကတ် တုဲ၊ စွံ သတိ လတူ အာနာပါန (ယီု) ကေုာံ လ္ၚတ် ခန္ဓာ ၅ အဓိက ရ။
* '''မဟာယာန - ဇေန် (Zen Buddhism):''' စွံ အာရီု လတူ ပရေင်ဂဇအ် ဓရ် (Zazen) မဟွံမဲ ကု တင်ရန်တၟအ် (Just sitting)၊ ညံင် စိုတ် ဂွံ တန်တဴ ပ္ဍဲ အခိင် လၟုဟ် သၟး ရ။
* '''ဝဇိရယာန (Vajrayana):''' စကာ နဲကဲ သမာဓိ မလ္ၚတ် ရုပ် နိမိတ် ဒေဝတဴ ဟွံသေင်မ္ဂး ကျာ် (Deity yoga) ကေုာံ ဂါထာ (Mantra) သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ စိုတ် အလုံစုံ ရ။&lt;ref name=&quot;keown&quot;&gt;{{cite book |last=Keown |first=D. |title=A Dictionary of Buddhism |publisher=Oxford University Press |year=2004 |pages=247-248}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Summary) ==
သမ္မာသမာဓိ ဝွံ ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် လောန် သွက် ညးမကွာ် လတူ ဂၠံင်တရဴ ဗုဒ္ဓဘာသာ တအ် ရ။ ဍေဟ် ဟွံသေင် ဆ ပရေင်ဂဇအ် မိတ် မတ် ဓမ္မတာ ပုဟ်၊ ဆဂး ဍေဟ် ဒှ် ဒြဟတ် စိုတ် မသၠုင်ပြဲ မဒက်ပတန် လဝ် နကဵု သဳလ ကေုာံ သတိ ရ။

ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ် မနွံကဵု အာရီု ပြးဇး ဗွဲမဂၠိုင် ဏအ်၊ ပရေင်လ္ၚတ် သမ္မာသမာဓိ ဝွံ သီု ကဵု ဖဵု သွက် ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ်ဓါတ် (Mental health) ကောန်မၞိဟ် တအ် ဗွဲမဇၞော် ရ။ နကဵု လညာတ် လက္ကရဴ အိုတ်၊ သမာဓိ ဝွံ ဒှ် ပၞောန် မဆက်ကဵု ဉာဏ် ပညာ (Wisdom) မာန် ညာတ် ကေတ် နိဗ္ဗာန် (Nibbana) မဒှ် လအိတ် ဒဒိုက် သီုဖအိုတ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[မဂ္ဂင် ဒစာံ]] (Noble Eightfold Path)
* [[ဘာဝနာ]] (Bhavana)
* [[ဝိပဿနာ]] (Vipassana)
* [[နိဗ္ဗာန်]] (Nirvana)

{{Navbox
| name = Buddhism
| title = ဂၠံင်တရဴ ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ မဂ္ဂင် ဒစာံ (Noble Eightfold Path in Buddhism)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သဳလ (Morality)
| list1 =
* [[သမ္မာဝါစာ]] (Right Speech)
* [[သမ္မာကမ္မန္တ]] (Right Action)
* [[သမ္မာအာဇဳဝ]] (Right Livelihood)
| group2 = သမာဓိ (Concentration)
| list2 =
* [[သမ္မာဝါယာမ]] (Right Effort)
* [[သမ္မာသတိ]] (Right Mindfulness)
* [[သမ္မာသမာဓိ]] (Right Concentration)
| group3 = ပညာ (Wisdom)
| list3 =
* [[သမ္မာဒိဋ္ဌိ]] (Right View)
* [[သမ္မာသင်္ကပ္ပ]] (Right Resolve)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list4 =
* [[သစ္စ ပန်]] (Four Noble Truths)
* [[ဈာန်]] (Jhana)
* [[ဘာဝနာ]] (Meditation)
* [[ဝိပဿနာ]] (Insight)
}}

[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ဓရ်မဂ္ဂင်]]
[[Category:ဘာဝနာ]]
[[Category:ဒဿန]]</text>
      <sha1>guo713gh75a4gjf6mo5elp5wikgnhd9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၂၃. ဂျူလာင်</title>
    <ns>4</ns>
    <id>11781</id>
    <revision>
      <id>56351</id>
      <timestamp>2026-07-23T10:58:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;&lt;noinclude&gt; {{Wikipedia:On this day/Header}} &lt;/noinclude&gt; '''[[၂၃ ဂျူလာင်]]''':  * ၁၉၁၄ – '''[[ကပ်ဘဲ ဂျူလာင်]]''' (July Crisis): ဍုင်သြသတြဳယျာ-ဟင်ဂေရဳ (Austria-Hungary) ပတိတ် လိက် အမိင်လက္ကရဴအိုတ် ကု ဍုင်သားဗဳယျာ (Serbia) မဒှ် ဟိုတ်...&quot;</comment>
      <origin>56351</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2795" sha1="qqliqbj3whjjn21w4ngm5q30ui84o9o" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;
{{Wikipedia:On this day/Header}}
&lt;/noinclude&gt;
'''[[၂၃ ဂျူလာင်]]''':

* ၁၉၁၄ – '''[[ကပ်ဘဲ ဂျူလာင်]]''' (July Crisis): ဍုင်သြသတြဳယျာ-ဟင်ဂေရဳ (Austria-Hungary) ပတိတ် လိက် အမိင်လက္ကရဴအိုတ် ကု ဍုင်သားဗဳယျာ (Serbia) မဒှ် ဟိုတ် ပကဵု ညံင် [[ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ပထမ]] ဂွံ စကတဵုဒှ်။
* ၁၉၅၂ – ဒပ်ပၞာန် အဳဂျေပ် (Egypt) မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု ဂါမေလ် အာဗဒေလ် နာသာ (Gamal Abdel Nasser) တအ် သီအဝဵု တုဲ ဖျေဟ် ထောအ် သၟိင်ဨကရာဇ် ဖာရုတ် (King Farouk) ပ္ဍဲ '''[[ပရေင်ပၠန်ဂတး အဳဂျေပ် ၁၉၅၂]]'''။
* ၁၉၉၅ – တၠပညာ နက္ခတ္တဗေဒ တအ် ဂၠာဲဆဵု ညာတ် '''[[သၞံင်တံင်ကွာဲ ဟေလ်-ဗုပ်]]''' (Comet Hale-Bopp) မဒှ် သၞံင်တံင်ကွာဲ ဇၞော် ကေုာံ ယး အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ။
* ၂၀၀၁ – '''[[မေဂါဝတဳ သုကာနဝ်ပူတရဳ]]''' (Megawati Sukarnoputri) ဂွံဒုင် ရုဲစှ် နဒဒှ် သမ္မတ ဍုင်အေန်ဒဝ်နဳယှာ (Indonesia) တုဲ ညး ဒှ် သမ္မတ မၞိဟ်ဗြဴ ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ဍုင်ဂှ်။

'''တ္ၚဲဒှ်ဂမၠိုင်''': 
* ၁၈၉၂ – '''[[ဟာဲလဳ သလာသဳ ပထမ]]''' (Haile Selassie I) သၟိင်ဨကရာဇ် ဍုင်အဳတဳယဝ်ပဳယျာ (Ethiopia)။ 
* ၁၉၈၉ – '''[[ဒါန်နဳယေဝ် ရတ်ကလစ်]]''' (Daniel Radcliffe) သၟာဇာတ် ဍုင်အင်္ဂလာန် (England) မပြာကတ် ပ္ဍဲ ဇာတ် ဟယ်ရဳ ပေါတ်တာ (Harry Potter)။

'''တ္ၚဲစုတိဂမၠိုင်''': 
* ၁၈၈၅ – '''[[ယူလစ်သေတ် အက်သ်. ဂရာန်]]''' (Ulysses S. Grant) သမ္မတ ကၟိန်ဍုင် အမေရိကာန် (United States)။ 
* ၂၀၁၁ – '''[[အေမဳ ဝါင်ဟောက်]]''' (Amy Winehouse) သၟာဒယှ်ေဒွက် ကေုာံ ညးမချူဒွက် ဍုင်အင်္ဂလာန် (England)။

&lt;noinclude&gt;
{{Wikipedia:On this day/Footer}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qqliqbj3whjjn21w4ngm5q30ui84o9o</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>