ဒ္ဂိုန်

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mnw">
  <siteinfo>
    <sitename>ဝဳကဳပဳဒဳယာ</sitename>
    <dbname>mnwwiki</dbname>
    <base>https://mnw.wikipedia.org/wiki/%E1%80%99%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%99%E1%80%BA</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">မဳဒဳယာ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">တၟေင်</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ညးလွပ်</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ညးလွပ် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ဝဳကဳပဳဒဳယာ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ဝှာင်</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ဝှာင် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">မဳဒဳယာဝဳကဳ</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">မဳဒဳယာဝဳကဳ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">ထာမ်ပလိက်</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">ထာမ်ပလိက် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">ရီု</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">ရီု ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ကဏ္ဍ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ကဏ္ဍ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">ပါင်မုက်</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">ပါင်မုက် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">မဝ်ဂျူ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">မဝ်ဂျူ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>ဒ္ဂိုန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>679</id>
    <revision>
      <id>58995</id>
      <parentid>46442</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T03:34:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[ဒဂိုန်၊ ဂိတု]] ဇရေင် [[ဒ္ဂိုန်]]</comment>
      <origin>46442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19252" sha1="82zj9not17ajbuqyc51qaiarmbh4qub" xml:space="preserve">[[ဝှာင်:ဓမ္မစကြာတရားတော် ဟောကြားနေပုံ.jpg|thumb|ဗီုကျာ်တြဲ တွဟ်ဓရ်ဓမ္မစက် ကုပဉ္စဝ်မသုန်ဇကု]]
[[ဝှာင်:FeteVarkala.jpg|thumb|FeteVarkala|alt=FeteVarkala.jpg]]
'''ဂိတုဒဂိုန်''' ({{Lang-en| Ashadha}}, Burmese: ဝါဆိုလ) ဒှ်ဂိတုမရနုက်ပန် ပ္ဍဲမွဲသၞာံ ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်မန်၊ ကြက္ကဒိန်ဟိန္ဒူ ကေုာံ ကြက္ကဒိန်ဍုင်အိန္ဒိယရ၊၊ ပ္ဍဲကြက္ကဒိန် ဗေင်္ဂလဳ ကေုာံ ကြက္ကဒိန်နိပဝ် (ဝိကြမ သံဝစ္ဆရ်) ဂှ် ဒှ်ဂိတု မရနုက်ကဵုပိ ပ္ဍဲမွဲသၞာံရ၊၊ အတိုင်ကြက္ကဒိန်မန်မ္ဂး ဂိတုဒဂိုန် နွံ ၃၀ တ္ၚဲရ၊၊ 

ဗွဲဓမ္မတာမ္ဂး ဂိတုဒဂိုန်ဂှ် ဒတုံဒၟံင် အကြာ ဂိတုဂျောန် ကဵု ဂျူလာင် ပ္ဍဲ ကြက္ကဒိန်ဂရေဂေါရိယာန်၊ ဆဂး ပ္ဍဲသၞာံ မထပ်လဝ် ဒဂိုန်မ္ဂး ဍေဟ်ဟွံကိတ်ညဳကွေဟ်ဟ်ရ၊၊ ဂိတုဝွံ မန်တအ် သၠာဲကော် ဂိတုဒဂိုန်ဂွံ မုဟွံလအ်ကွေဟ်ဟ်ဏီရ၊၊ မွဲအခိင်တေအ် ညးစ ဂိတု အသာတ် အတိုင်မကၠုင်နူပါဠိ/သံင်သကြိုတ်ဂှ်ရ၊၊ ဂိတုဒဂိုန်ဝွံ ဗြဲမုန်သုန် စိုပ် ပ္ဍဲဍုင်ဗုဒ္ဓဘာသာ ဗွဲမဂၠိုင်တုဲ ခမဳဗုဒ္ဓဘာသာတအ် လုပ်ဒဂိုန် မဂွံအဓိပ္ပါယ် အပ္ဍဲဥတုဗြဲပွိုင်ပိဂိတုဝွံ ဟွံအာတရဴ တန်တဴ ပ္ဍဲဘာမွဲမွဲရ၊၊ ဟိုတ်နူဏအ်တုဲ ဂိတုဂှ်လေဝ် ညးကော်စအာ ဂိတုဒဂိုန်ရ၊၊ 

==နိရုတ္တိ==
ဂိတုအသာတ် ဂှ် ကၠုင်နူ သံသကြိုတ် အာၑါဎ၊၊ ဟိုတ်နူမဒှ်ဂိတု ခမဳသင်တအ် မပြာပ်လုပ်ဒဂိုန်တုဲ ဗွဲကြဴဒှ်အာ ဂိတုဒဂိုန်ရ၊၊  ဂကူနာနာမလွဳစလဝ် နူသံသကြိုတ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ဗီုဏအ်ရ၊၊ (Nepali: आषाढ ''Āsādh''; Hindi: आषाढ़ ''Āṣārh''; Assamese: আহাৰ ''ahar''; Odia: ଆଷାଢ; Bengali: আষাঢ়; ဆဂး လၟုဟ်ဗေင်္ဂလဳကော်စ ဂိတု မုန်သုန် ရ၊၊

==သဘင်==
အတိုင်ဗုဒ္ဓဝင်မ္ဂး ဗောဓိသတ် ကောန်သၟိင်သိဒ္ဓတ္တ ပတန်ပဋိသန္ဓိ ပ္ဍဲတ္ၚဲဒဂိုန်ပေင်၊ ကောန်သၟိင်သိဒ္ဓတ္တ တိတ်ဂြိုပ်အာဂၠာဲဓရ်လေဝ် ဒှ်တ္ၚဲဂိတုဒဂိုန်ပေင်ရ၊၊ ကာလ ဗောဓိသတ် ကလိဂွံဓဝ်သစ္စပန် အာစိုပ်ဒဒှ် ကျာ်တုဲ မတွဟ်ဓရ်ဓမ္မစက် မဒှ်ဓရ် ကျာ်မတွဟ်ကၠာအိုတ်ဂှ်လေဝ် ညးတွဟ်လဝ် ပ္ဍဲတ္ၚဲ ဂိတုဒဂိုန်ပေင်ဝွံကီုရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂိတုဒဂိုန်ပေင်ဝွံ ဒှ်ဂိတုပရဲ သွက်ကောန်ဗုဒ္ဓဘာသာတအ် စၟတ်သမ္တီလဝ်တုဲ ညးကၠောန် သဘင်ဖ္ဍောတ်ဓမ္မစက် ရ၊၊ ပါဲနူဂှ်တုဲ စနူဂိတုဒဂိုန်ပေင် ခမဳသင်တအ် လုပ်ဒဂိုန် ပွိုင်ပိဂိတု ဟွံအာတရဴဇမ္ၚောဲ မၜက်တ္ၚဲ ၜက်ဗ္တံရ၊၊ 

သဘင်ရထာယာတြ (Ratha-yatra) မဂွံအဓိပ္ပါယ် မဂ္ၚေင်နကဵုကွဳ မဒှ်သဘင်ကျာ်ဟိန္ဒူ ဇဂန္နာထ ပ္ဍဲ ဍုင်ပုရိ၊ သြဒိသ တွဵုရး ဗင်္ဂလဳပလိုတ် ဍုင်အိန္ဒိယ၊၊ ညးတအ် ဖ္ဍိုက်ကေတ် ကျာ်ဇဂန္နာထတုဲ ကဝါ်ဂေတ်ဍုင်ကွာန်ရ၊၊

သဘင်ဂုရုပုဏ္ဏမဳ - သဘင်ကလအ်အစာ(Guru Purnima) မဒှ်သဘင်ကလအ်အစာဂုရု ဟိုတ်နူညးမဒၠောအ်ဗ္တောန် ကဵုဇကု၊ ဟိုတ်နူ ညးမပါ်ပရအ် ညာဏ်ပညာညး ကဵုဇကုရ၊၊ သဘင်ဏအ်ဂှ် ကောန်ဍုင်နဳပဝ် ညးမလျုင်ပတှ်ေ ဟိန္ဒူ ကေုာံ ဗုဒ္ဓဘာသာတအ် ကၠောန်ဗဒှ်ရ၊၊ သဘင်ဏအ်ဂှ် စေန်ဆက်ကၠုင် နူကဵု ကွေတ်ဟိန္ဒူ၊ ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ ဘာသာဇိန် (ဂျိန်) ရ၊၊ သဘင်ဏအ်ဂှ် စောန်ဆက်ကၠုင် နူဗုဒ္ဓဘာသာ မရန်တၟအ်ကဵု ကျာ်တြဲဂေါတမ မစတွဟ်ဓရ် ကုခမဳပဉ္စဝဝ် မသုန်ဇကုဂှ်ဒှ်မာန်ရ၊၊ ဆဂး ပ္ဍဲဟိန္ဒူလေဝ် ညးတအ်ဟီု သဘင်ဏအ်ဂှ် ညးရန်တၟအ်ကဵု သဳဝ မစကတဵုဒှ် ဂုရုကၠာအိုတ် ပ္ဍဲတ္ၚဲဂိတုဒဂိုန်ပေင်တုဲ ညးတအ် မကၠောန်ကၠုင် သဘင်ကလအ်အစာ (ဂုရုပူဇ) ရ၊၊ 

ပ္ဍဲနဳပဝ် ဂိတုဒဂိုန်ဂှ် ဟိုတ်နူဗြဲမုန်သုန် မစိုပ်ဒေသညးတအ်တုဲ ညးတအ် ဂွံစတဵုသြောအ်ရ၊၊ ညးတအ်ဝေင်သဘင် မဒယှ်ေဒွက်ပတမ်မ ရ၊၊ ကၠာတေအ် ဒဒှ်ရ တိဍုက် မဂွံတဵုသြောအ်တုဲ သၟာဗ္ၚတအ် မဝေင်ထဍုတ်ဓမေက် ရေင်သကအ် နကဵုမကၠဟ်ကဵု တိကမက် ရေင်သကအ်တုဲ ညးတအ်ကၠောန်ကၠုင် သဘင်ကၠဟ်ကမက် ရေင်သကအ် ပ္ဍဲဂိတုဒဂိုန်ဏအ်ကီုရ၊၊ တ္ၚဲသဘင်ဂှ်တုဲ မၞိဟ်တအ် ပလံင်ပရအ်စ ပုင်ဍာ်တှ် ကုရေင်သကအ်ရ၊၊

==လိက်ပတ်==
===နူလိက် မေဃသန်===
ကဗျဂှ် လစံက်လဝ် မအက္ခရ်တုဲ ပွံက်ကဵုအဓိပ္ပါယ်ကဗျဂှ် ချူထ္ၜးကဵုလဝ် ဗွဲသၟဝ်ဂှ်ရ၊၊

ဇိဟ်တတ်သ္ဂုတ်အာ ရာသဳအသာတ်၊ အဒိုတ်လိုန်ဒွာ ယာကြာခပ်ပြာပ်၊ ကြကတ် စမိင် ပသၟိင်သေသာတ်၊ အပိုင်ဂိမှန် သကန်သ္ဂုတ်သွာတ်၊ ပၞာန်ဗြဲဂမြိင် ဗျိင်လောကဓာတ်၊ သၠောံဗြေဝ်မာလေဝ် သၜါတ်တၟာဲတ္ၚ၊ ရတ်လေံဗတ်ဇကာတ် မေလံင်ဆံင်ယိုဝ် လဗိုတ်သအိုဝ်သ္အာ် နာဲလွဟ်ဒစိတ် ပ္တိတ်ကံဓနာတ်၊ ဇမောဝ်ဇွောဝ်ဆံင် ဂၠံင်လောကဓာတ်၊ နာဝတတ်ထောအ် သၠောအ်သက္ကလာတ်၊ ဗက်ဗြဲဒြာတ် လသာန်ဒိုဟ်စဟ်၊ ဖံအလှုံဗိုဝ် ကြိုဝ်သမ္ၚဟ်ဝွံ လိုဝ်ဗြဲဇၞော် မြောက်ဂင်ရ၊ ဟိမန္နာ ပသာ်လွာသဒှ်၊ ဂွံအရီုဗြဲ ဗတဲသ္ဂေဟ်သွဟ်၊ ဆခြုံသမ္ကဟ် စရှ်ကမှဝ်၊ သြံက်ဂအေဝ်ပၠ သၠလတှ်ကျဝ်၊ သၟးအၚောဝ်သွဝ် ကဥသာနာံ၊ စရိုတ်တၞုင် လဇုင်လာံ၊ ကၞာင်သ္ဂာင်မှုဲ ဂအုဲဂဟုဲဂါံ၊ ရာသဳစရုင် ၜက်လဂုင်သၞာံ၊ ဍေဝ်သွိုဝ်ဓုတင် မင်မွဲသဒ္ဒာံ၊ ဒဂိုန်ဘုံကၞာတ် ဟွံတာင်အဂါံ၊ မာတ်စိုပ်ပယာံ ဂါံဝဿန္တ၊ မနုဿဘုံ အလုံဌာန၊ နရှ်ခမှဳ ကုသိုလ်ဒါန၊ ဇဗၠုညတ်ကီု သီုပၞာင်ဗက၊ ကလအ်ကျာ်သင် မင်မွဲသဳလှ၊ ဂမှဳပၟဝ်သွိုန်ဓဝ် သစ္စသ္ၚဳလလံ ဃပဿ၊ မင်မွဲအိန်ရဳ တိစဳဝရ၊ ဂၠာဲဒုဟ်ကာယ လက္ခဏပိ၊ သန္တံဒန္တံ ဆံတိတိ၊ စိုတ်ဟွံလုလန် ပ္တန်သမာဓိ၊ ညာတ်သၞာံတမိ အာဒိရာသဳ၊ ဗဟ်မွဲဇကု လၚုဟုံလွဳ၊ ယောင်ယာခြာဒင် ဇြဟောံကၠင်ဟဳ၊ ရိုဟ်မဗဟ်သၞာ လတာဒေဝဳ၊ ဗဟ်မကၠတ်ဒ္ၚောဝ် ရုပ်ထဝ်ကျာ်သြဳ၊ လၟုဟ်ကံသ္ဂဝ် ဝဲဂပဝ်ဖဳ၊ ပသာ်သၟာန်ဒှ် လ္ၚဟ်လ္ၚန်ကၠင်ဟဳ၊ ၜက်သၞာံလဂုင် ပေင်ကၠုင်ရာသဳ၊ မိတ်ဂွိုင်ဍိုန်ဒ္ၚဳ သဟာသဳသန်၊၊ 

ရပ်စိုတ်တၟပ် ဟွံချပ်ဂနန်၊ မုညံင်တုပ်ဗီု လဟီုလက္သန်၊ နွံတၞံဂျိမွဲ ပ္ဍဲဟေမဝန်၊ ခမှောံကရန် ပဋိသန္ဓိ၊ ပ္ဍဲသ္ဂေဟ်ကသဝ် ဗြဲသွဝ်ဇာတိ၊ ညာတ်သၟိက်ဂွံဏှဴ ညန်ဖဴဗြဴဂျိ၊ မှာပုရိသ ပြမသိဒ္ဓိ၊ မန်ဖျေဟ်ကၠေအ်ဂျိ ဣဓိဥုံသွး၊ နူတၞံဂျိဟေင် ဂွံဒ္ၚောဝ်လေင်လး၊ နာဲတုပ်ဗြဲဂျိ ရုပ်မဂ္ညိလျး၊ သြိုဟ်စရာဲတၟိန် သၟိက်ဂၠိန်လေင်လး၊ တသိုဟ်တဟး ပၠိုတ်လျးစံင်တူ၊ ဟးညးမပြဲ အဝဲဂကူ၊ သ္ဂောအ်ညန်ဇနူ ဖအိုတ်က္ၜူမာဲ၊ ဇြဲသုံစလိုင် ရိုင်ဆဒ္ဒန်ဗၠာဲ၊ လအိတ်စိုတ်သၟိပ် သ္ဂောအ်ညန်ဒိပ်ဒါဲ၊ သော်မထီုလဝ် မြမောဝ်အမြာဲ၊ လၜက်တူပၞး တရးဂစာဲ၊ သ္တုံလဝ်ပြမေ မာလေဒလာဲ၊ လၜက်လီပူ တူပၞဍိက်နာဲ၊ ဣၚုဟ်သ္ဂောအ်ဒှ် သၟဟ်သၟန်အိုက်အာဲ၊ လနီဍိက်နာဲ သွာလောအ်လာဲရော၊၊ 

===နူအလင်္ကာစဟ်ၜါရာသဳ===

အဒိုတ်ကြကတ် ဒးသၞောတ်ဥတု ဗဳသၞုသ္တိက်တန်၊

ဇၟာပ်ကိစ္စဇန် ပတန်ဝဵုမ္ၚဵု ဖိုလ်ဂှ်ဟွံမွဲ၊

လမုဟ်ဝွံနာဲ ဟီုဖရာဲဝေင် ပၠဳဗ္ဂေင်ဇမ္ၚောဲ၊

သြိုဟ်ကောံမအ်ဘဲ သြိုဟ်နာဲအဲကၟာဲ လီဗ္ဒာဲခိုဟ်သန်၊၊

===မွဲနဲပၠန်===

ဒဂိုန်တေအ်မော် ဝါဇၞော်ဂီုကၠီု ဒေါဝ်တသီုရ၊

လံက်ပရဟ်ဗ္တ ၚုဲကပေင်ကြုင် ၜိင်ကၠုင်ၜိင်အာ၊

ဒိုင်ပံက်တအ်ဂှ် အကၠဟ်ၜိုပ်ၜင် ပါကဟင်သာ၊

ဍိုက်ယာန်သၞေင်ၜါ ကျာထတ်ဗြဲရိုပ် ဂၠာဲဗၠိုပ်ၚုဲက၊၊


ဒဂိုန်ပေင်ရ သင်တဳလပိုန် ဒဂိုန်ဓုတင်၊

ပ္ဍဲဂကောံသင် ဍိုက်ၜင်မေတ္တာ ပ္ဍဲသိက္ခာပိုဒ်၊

ကောဗၠာဲဏအ်ရ ဂွံပကုသဵု မိတုပ်ကဵုစိုတ်၊

ညာတ်သၟိင်တ္ၚဲပၠိုတ် ဍောင်ၜိုတ်ကွေဟ်ရ ယွံတဳလသင်၊၊


ဒေါဝ်တသီုပြင် ချောဲတင်သေက်ပြံက် တိုန်ပေင်ခံက်ဗ္ၚ၊

ဗာက်ချောဲဂြာတ်မ ဗ္ၚညးတုဲအာ ဗြဲထတ်ကျာကြံ၊

ဍုင်ကွာန်တေအ်ဟောဲ ကောမွဲဒေါဝ်ဝါ သဂါဗတံ၊

စံင်တူဂၠိုက်သ္ၚမ် ဗုင်တဏမ်မံင် ဂွံသံင်ဝေဂ၊၊ 

==လၟေင်ဂိတု (၁၂)==

ပ္ဍဲမွဲဂိတု နွံ ၂၉.၅၊ ကြက္ကဒိန်တအ် ဖန်ထောအ် နကဵု ဂိတုလ္ၚဵု နွံ ၂၉ တ္ၚဲ၊ ဂိတုလ္ၚဵု နွံ ၃၀ တ္ၚဲ 

စဲ ၂၉၊ ပသာ် ၃၀၊ ဇှ်ေ ၂၉ ဆက်အာ စဵုကဵုအိုတ်၊၊

{| class=&quot;wikitable&quot;

|'''Sanskrit'''

|'''Pali'''

|'''Mon'''

|'''Burmese'''

|'''Khmer'''

|'''Lao'''

|'''Sinhala'''

|'''Thai'''

|'''No. of'''

'''days'''

|'''Gregorian'''

'''(approx.)'''

|-

|Chaitra

|Citta

|[[စဲ၊ ဂိတု|စဲ]](Cai)

|Tagu (တန်ခူး)

|ចេត្រ

(Chaet)

|ຈິຕ

|Bak (බක්)

|Chittra (จิตร)

|'''29'''

|March–April

|-

|Vaisākha

|Visakha

|[[ပသာ်၊ ဂိတု|ပသာ်]](Pasāk) 

|Kason (ကဆုန်)

|ពិសាខ

(Pisak)

|ວິສາຂະ

|Vesak (වෙසක්)

|Wisakha (วิสาข)

|'''30'''

|April–May

|-

|Jyaiṣṭha

|Jeṭṭha

|[[ဇှ်ေ၊ ဂိတု|ဇှ်ေ]](Jeh)

|Nayon (နယုန်)

|ជេស្ឋ

(Ches)

|ເຊດ

|Poson (පොසොන්)

|Chettha (เชษฐ)

|'''29 [30]'''

|May–June

|-

|Āṣāḍha

|Āsāḷha

|[[ဒဂိုန်၊ ဂိတု|ဒဂိုန်]](Dagiun)

|Waso (ဝါဆို)

|អាសាឍ

(Asath)

|ອາສາລະຫະ

|Æsala (ඇසළ)

|Asanha (อาสาฬห)

|'''30'''

|June–July

|-

|Śrāvaṇa

|Sāvaṇa

|[[ခ္ဍဲသဳ၊ ဂိတု|ခ္ဍဲသဳ]](Khadat Sî)

|Wagaung (ဝါခေါင်)

|ស្រាពណ៍

(Srap)

|ສາວະນະ

|Nikini (නිකිණි)

|Sawana (สาวน)

|'''29'''

|July–August

|-

|Bhādrapada or Proshthapada

|Poṭṭhapāda

|[[ဘတ်၊ ဂိတု|ဘတ်]](Bhat)

|Tawthalin (တော်သလင်း)

|ភទ្របទ

(Phuttrobot)

|ພັດທະຣະບົດ

|Binara (බිනර)

|Phatthrabot (ภัทรบท)

|'''30'''

|August–September

|-

|Āśvina

|Assayuja

|[[ဝဟ်၊ ဂိတု|ဝဟ်]](Wah)

|Thadingyut (သီတင်းကျွတ်)

|អស្សុជ

(Assoch)

|ອັດສະວະຍຸດ

|Wap (වප්)

|Atsawayut (อัศวยุช)

|'''29'''

|September–October

|-

|Kārttika

|Kattikā

|[[ကထိုန်၊ ဂိတု|ကထိုန်]]

(Kathiun)

|Tazaungmon(တန်ဆောင်မုန်း)

|កត្តិក (Katdeuk)

|ກັດຕິກາ

|Il (ඉල්)

|Kattika (กัตติกา)

|'''30'''

|October–November

|-

|Mārgaśirṣa

|Māgasira

|[[မြေက္ကသိုဝ်၊ ဂိတု|မြေက္ကသိုဝ်]](Mrakkasiuw)

|Nadaw (နတ်တော်)

|មិគសិរ

(Meukesae)

|ມິຄະສິນ

|Undhuvap (උඳුවප්)

|Mikkhasira (มิคสิร)

|'''29'''

|November–December

|-

|Pauṣa

|Phussa

|[[ပုဟ်၊ ဂိတု|ပုဟ်]](Puh)

|Pyatho (ပြာသို)

|បុស្ស

(Buss)

|ປຸສສ

|Dhuruthu (දුරුතු)

|Putsa (ปุสส)

|'''30'''

|December–January

|-

|Māgha

|Māgha

|[[မာ်၊ ဂိတု|မာ်]](Māk)

|Tabodwe (တပို့တွဲ)

|មាឃ

(Meak)

|ມາດ

|Navam (නවම්)

|Makha (มาฆ)

|'''29'''

|January–February

|-

|Phālguna

|Phagguṇa

|[[ဖဝ်ရဂိုန်၊ ဂိတု|ဖဝ်ရဂိုန်]](Phawragiun)

|Tabaung (တပေါင်း)

|ផល្គុន

(Phalkun)

|ຜັກຄຸນ

|Mædhin (මැදින්)

|Phakkhun (ผัคคุณ)

|'''30'''

|February–March

|}

==နိဿဲ==
{{reflist}}

https://en.wikipedia.org/wiki/Ashadha&lt;br&gt;
https://en.wikipedia.org/wiki/Guru_Purnima&lt;br&gt;
တၠဂုဏ်အ္စာဝေဒဉာဏ၊ ဇၟန်လိက်မန်တြေံတြဟ် ကေုာံ အလင်္ကာမန်ဂမၠိုင်&lt;br&gt;

{{DEFAULTSORT:ဒဂိုန်|ဂိတု}}
[[ကဏ္ဍ:ပရေင်ဘာသာ]]
[[ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[ကဏ္ဍ:လိက်ပတ်မန်]]
[[ကဏ္ဍ:ကာလ]]
[[ကဏ္ဍ:ကဏ္ဍအဓိက!]]
[[ကဏ္ဍ:BEHM]]</text>
      <sha1>82zj9not17ajbuqyc51qaiarmbh4qub</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59000</id>
      <parentid>58995</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T03:46:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59000</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17505" sha1="ezf3jtg0r9no641cjpm75sqwm4d2fpl" xml:space="preserve">{{Infobox month
| name = ဒ္ဂိုန် (Ashadha / Waso)
| image = [[File:Mesua_ferrea_flower_02.jpg|250px|alt=ပ္ကဴကတ္တရုက် မဒှ်ပ္ကဴသင်္ကေတ ဂိတုဒ္ဂိုန်]]
| caption = ပ္ကဴကတ္တရုက် (Mesua ferrea / Ironwood flower) မဒှ် ပ္ကဴသင်္ကေတ အဓိက သွက်ဂိတုဒ္ဂိုန်
| number = ၄ (စတုတ္ထ)
| days = ၃၀ (သၞာံထပ်မ္ဂး ၆၀ တ္ၚဲ - ပထမ ကဵု ဒုတိယ)
| season = [[ဥတုဗြဲ]] (Rainy Season)
| zodiac = [[ကြကဋ်]] (Cancer)
| flower = [[ပ္ကဴကတ္တရုက်]] (Ironwood flower) ကေုာံ ပ္ကဴပုဏ္ဏရိတ် (Ixora)
| related = [[ဝါဆို]] (ဗၟာ)၊ [[Ashadha]] (ဟိန္ဒူ)၊ [[ကြက္ကဒိန်မန်]]
}}

'''ဒ္ဂိုန်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဂိတုဒ္ဂိုန်''' ({{lang-en|Dagon / Ashadha / Waso}} / {{lang-my|ဝါဆို}}) ဝွံ ဒှ်ဂိတု စတုတ္ထ (ဂိတုပန်) ပ္ဍဲကဵု [[ကြက္ကဒိန်မန်]] ကေုာံ [[ကြက္ကဒိန် ဗၟာ]] တုဲ ပ္ဍဲသၞာံဓမ္မတာမ္ဂး ဒှ်ဂိတု မၞုံကဵု လၟိဟ်တ္ၚဲ ၃၀ တ္ၚဲ (ဂိတုပေင်) ရ။&lt;ref name=&quot;Eade1989&quot;&gt;Eade, J.C. (1989). ''Southeast Asian Ephemeris: Solar and Planetary Positions, A.D. 638–2000''. Cornell University Southeast Asia Program, pp. 15-20.&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲကြက္ကဒိန် ဂရဳဂဝ်ရဳယာန် (Gregorian calendar) မ္ဂး ဂိတုဒ္ဂိုန်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ဒတုံပ္ဍဲ အကြာ ဂိတု[[ဂျောန်]] ကေုာံ ဂိတု[[ဂျူလာင်]] ရ။

အတိုင် လၟေင်ရာသဳစက် (Zodiac) မ္ဂး ဂိတုဒ္ဂိုန်ဝွံ တုပ်သၟဟ် ကု ရာသဳ[[ကြကဋ်]] (Cancer) တုဲ ဥတု ပ္ဍဲဂိတုဝွံ ဒှ် အခိင် ဥတုဗြဲ (Monsoon Season) ဂူစှ်ေ ထတ်မြက်အိုတ်ရ။ ဂိတုဝွံ ဒှ်ဂိတု အဓိက သွက်သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဟိုတ်နူ တ္ၚဲဂိတုဒ္ဂိုန်ပေင်ဂှ် ဒှ်တ္ၚဲ ကျာ်တြဲ စတွံ ဓရ်ဓမ္မစက် ကေုာံ ဒှ်အခိင် ခမဳသင်တအ် စလုပ်ဒဂိုန်ဝါသ် ပွိုင် ပိဂိတုရ။&lt;ref name=&quot;HtinAung1959&quot;&gt;Htin Aung, Maung (1959). ''Folk Elements in Burmese Buddhism''. Oxford University Press, pp. 55-60.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ယၟုမ္ဂး &quot;ဒ္ဂိုန်&quot; ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ်သံသကြိုတ် ''အာၑါဎ'' (Ashadha - आषाढ) ဟွံသေင်မ္ဂး ပါဠိ ''အာသာဠှ'' မဒှ် ယၟုနက္ခတ် &quot;အာသာဠှ&quot; (Purva Ashadha ကေုာံ Uttara Ashadha) မဒှ် သၞံင်အဓိက မတၟးအိုတ် ပ္ဍဲအခိင် ဂိတုပေင် ပ္ဍဲဂိတုဝွံရ။&lt;ref name=&quot;Ohashi2001&quot;&gt;Ohashi, Yukio (2001). &quot;Astronomy in Mainland Southeast Asia&quot;. In H. Selin (ed.), ''Astronomy Across Cultures''. Kluwer Academic Publishers, pp. 327-332.&lt;/ref&gt; 

ပ္ဍဲဘာသာဗၟာ ကော်စ ဂိတုဝွံ &quot;ဝါဆို&quot; (Waso) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဂိတု ဟီုတွံ ဝါစ် (ဝါသ်)&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး ဂိတုလုပ်ဒဂိုန်ဝါသ်ရ။ သွက်ဂကူမန်၊ မအရေဝ် &quot;ဒ္ဂိုန်&quot; (Dagon) ဂှ် ကၠုင်နူ မအရေဝ်မန်တြေံ မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပရေင်ဒဂိုန် / မင်မဲ&quot; (To observe Lent or Precepts) မဒှ် အခိင် ခမဳသင်တအ် ဒဂိုန်ဝါသ် လတူဘာလကျာ်ရ။ ပ္ဍဲလိက်တၟအ်မန် ခေတ်ဗုကာံ ကေုာံ ဟံသာဝတဳ တေအ်၊ ယၟုဝွံ ဒးဒုင်စကာ ဗွဲမလှဲလး သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ပရေင်ကဵုဒါန် သ္ၚာဝါသ်ရ။&lt;ref name=&quot;Luce1970&quot;&gt;Luce, G.H. (1970). ''Old Burma: Early Pagan''. Vol. 2. Artibus Asiae, pp. 335-340.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်ဂမၠိုင် (In Different Calendars) ==
ဂိတုဒ္ဂိုန် ဝွံ ဒှ်ဂိတု အဓိက သွက် ကြက္ကဒိန် တ္ၚဲ-ဂိတု ပ္ဍဲရးအာရှ:
* '''ကြက္ကဒိန် မန် ကေုာံ ဗၟာ''': ဒှ်ဂိတု စတုတ္ထ (ဂိတုပန်) ပ္ဍဲမွဲသၞာံ၊ ဗွဲဓမ္မတာ နွံ ၃၀ တ္ၚဲ (ဂိတုပေင်)။
* '''ကြက္ကဒိန် ဟိန္ဒူ''': ဂိတု အာၑါဎ (Ashadha) ဝွံ ဒှ်ဂိတု စတုတ္ထ ကီုတုဲ ပ္ဍဲဒေသ အိန္ဒိယမ္ဂး ဒှ်အခိင် သဘင်ရထယတြာ (Ratha Yatra) က္တဵုဒှ်ရ။
* '''ကြက္ကဒိန် သေံ ကေုာံ ကမ္ဗောဒဳယာ''': ပ္ဍဲသေံ ကော်စ ''Asanha Bucha'' (အာသာဠှပူဇာ) မဒှ် ဂိတု ၈ ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်သေံ (Thai lunar calendar) ရ။

== ၃။ ရာသဳဥတု ကေုာံ သဘာဝ (Climate and Nature) ==
ဂိတုဒ္ဂိုန်ဝွံ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲအခိင် ဥတုဗြဲ (Monsoon Season) အဓိကရ:
* ကျာမုသုန် သၠုင်ကျာ-ပလိုတ် (Southwest monsoon) လုပ်စိုပ် ဍိုက်ပေင်တုဲ ဗြဲဂူစှ်ေ ဟွံသ္ဂုတ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
* ဍာ်ကြုင် ဍာ်လစတအ် ပေင်ကၠုင်၊ လဆောဝ်မ္ဂး ဍာ်ဒဳ (Flooding) က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲဒေသသဝ်ဝ်တအ်ရ။
* ပ္ကဴကတ္တရုက် (Ironwood flower) ကေုာံ ပ္ကဴပုဏ္ဏရိတ် တအ် ကဴမောဝ် ပ္ဍဲအခိင်ဝွံတုဲ ဒှ်ပ္ကဴ သွက်ဂွံ ပူဇဴကျာ် ကေုာံ သဘင်ပူဇဴဝါသ် ရ။

== ၄။ နက္ခတ္တဗေဒ ကေုာံ စက်သမ္မာန် (Astronomy and Astrology) ==
ပ္ဍဲကဏ္ဍ နက္ခတ္တဗေဒ ဂိတုဒ္ဂိုန်ဝွံ ဆက်စပ် ကု ရာသဳကြကဋ် ကေုာံ သၞံင်အာသာဠှ:
* '''ရာသဳကြကဋ် (Cancer)''': တ္ၚဲ (Sun) ပြံင်လှာဲလုပ်စိုပ် ရာသဳကြကဋ် ပ္ဍဲလဒေါဝ် ဂိတုဂျူလာင်။ သင်္ကေတ ရာသဳဝွံ ဒှ် ရုပ်ဂတာံ (Crab)။
* ဂိတုပေင် ပ္ဍဲဂိတုဒ္ဂိုန်ဝွံ ဒတုံညဳ ကု သၞံင် ပုဗ္ဗာသာဠှ (Purva Ashadha) ကေုာံ ဥတ္တရာသာဠှ (Uttara Ashadha) ပ္ဍဲဂကောံသၞံင် ဓနု (Sagittarius constellation) ရ။
* အတိုင်စက်သမ္မာန်မ္ဂး ဂိတုဒ္ဂိုန် ဒှ်အခိင် မၞုံကဵု ဓါတ်ဍာ် သၠုင်အိုတ် (Water sign influence) ကေုာံ ပရေင်တန်တဴ (Settlement) ရ။

== ၅။ သဘင် ကေုာံ အခိုက်ကၞာ (Festivals and Traditions) ==
သဘင် အဓိကအိုတ် ပ္ဍဲဂိတုဒ္ဂိုန်ဂှ် ဒှ် '''သဘင်ပူဇဴဓမ္မစက်''' ကေုာံ '''သဘင်ကဵုဒါန်သ္ၚာဝါသ်''' ရ:
* '''တ္ၚဲဓမ္မစက် (Dhammacakka Day)''': ဂိတုဒ္ဂိုန်ပေင် ဝွံ ဒှ်တ္ၚဲ ကျာ်တြဲဂေါတမ တွံဓရ် ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ် (Dhammacakkappavattana Sutta) သွက် ပဉ္စဝဂ္ဂဳ မသုန်ဇကု ပ္ဍဲဂြိုပ်မိဂဒါဝိုန်၊ ဍုင်ဗာရာဏသဳ။ ဒှ်တ္ၚဲ သာသနာ က္တဵုဒှ် ပထမအိုတ် လတူဂၠးတိရ။
* '''သဘင်ပူဇဴပ္ကဴ ကေုာံ သ္ၚာဝါသ်''': ဒါယကာတအ် ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်ကဵုဒါန် သ္ၚာဝါသ် (Waso robes) ကေုာံ ပၞာင်တိုင်ဝါသ် (Waso candles) သွက်ခမဳသင်တအ် သ္ဂောအ်စကာ ပ္ဍဲအခိင် ဥတုဗြဲ ပွိုင်ပိဂိတုရ။&lt;ref name=&quot;Irwin1909&quot;&gt;Irwin, Sir Alfred (1909). ''The Burmese and Arakanese Calendars''. Rangoon: Hanthawaddy Printing Works, pp. 35-40.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ပရေင်ယေန်သၞာင် ဗုဒ္ဓဘာသာ: သဘင်ဝါသ် (Buddhist Cultural Aspects: Vassa) ==
တ္ၚဲဂိတုဒ္ဂိုန် (၁) စွေက် ဝွံ ဒှ်တ္ၚဲ ခမဳသင်တအ် စလုပ် '''ဒဂိုန်ဝါသ်''' (Buddhist Lent / Vassa) ရ။
* အတိုင် ဝိနယ် (Vinaya rules) မ္ဂး၊ ခမဳသင်တအ် ဒးဒုင်ပဒတဴ ပ္ဍဲဘာလကျာ် ဇကုလၟိုန် ပွိုင် ပိဂိတု (နူ ၁ စွေက် ဒ္ဂိုန် စဵုကဵု သှ်ေပေင်) တုဲ ဟွံဂွံ အခေါင် တိတ်အာပဒတဴ မ္ၚးဘာ (ဝေင်အာနူ အခိင်အာယိုက်ဆောမ် ဍောတ်သွတ်) ရ။
* အခိုက်ကၞာဝွံ က္တဵုဒှ်လဝ် ဟိုတ်နူ ပ္ဍဲဥတုဗြဲ မၞိဟ်တအ် တဵုလွဳဒၟံင် တၞံသြောအ်တုဲ၊ ခမဳသင်တအ် ဃောမအာတရဴ လဆောဝ်မ္ဂး ဒးလိုန်ဒး တၞံသြောအ် မသၚေက်ဍာပ်ဍဴ ကေုာံ စၟစၟောန်တအ်တုဲ ဒးဒုင်ပါ်ပဲါ နူဒါယကာတအ်ရ။ ကျာ်တြဲ ဖျေံလဝ် သၞောဝ် သွက်ခမဳတအ် ဂွံဒဂိုန်ဝါသ် ပ္ဍဲဘာရ။&lt;ref name=&quot;Spiro1982&quot;&gt;Spiro, Melford E. (1982). ''Buddhism and Society: A Great Tradition and Its Burmese Vicissitudes''. University of California Press, pp. 240-245.&lt;/ref&gt;

== ၇။ ဝင်ကောန်ဂကူမန် ပ္ဍဲဂိတုဒ္ဂိုန် (Mon National Historical Context) ==
ပ္ဍဲဝင်ဂကူမန်၊ ဂိတုဒ္ဂိုန်ဝွံ ဒှ်အခိင် သၟိင်တၠမန် ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန်တအ် ဖန်ဗဒှ် ပရေင်သာသနာ ဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကွာန်ဗ္ၚရ။ သၟိင်မန် ဗီုကဵု တၠညးရာဇာဓိရာဇ် ကေုာံ သၟိင်ဓမ္မစေတဳ တအ် ကေင်လလောင်တြး စၟတ်သမ္တီ ဒပ်ပၞာန် ဇူဒီု ပ္ဍဲဥတုဗြဲ (Ceasefire during Vassa) သွက်ဂွံ ကဵုအခေါင် ညးဍုင်ကွာန်တအ် ကၠောန်ဗ္ၚ အတိုင်အခိုက်အလိုက်ရ။ 

တုဲပၠန် သဘင်ပဗ္ဗဇ္ဇ (Ordination / သ္ပခမဳ) မဒှ် သဘင်သ္ပခမဳ သွက်သၟတ်တြုံတအ် ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲကၞောတ်ဂိတုဇှ်ေ ကေုာံ တမ်ဂိတုဒ္ဂိုန် သွက်ဂွံ ဂွံအခေါင် လုပ်ဒဂိုန်ဝါသ် ပ္ဍဲဘာလကျာ်ရ။

== ၈။ လိက်ပတ် ကေုာံ အနုသုခုမ (Literature and Arts) ==
ပ္ဍဲလိက်ပတ် ကဗျ ကေုာံ အနုသုခုမ မန်-ဗၟာဂှ် ဂိတုဒ္ဂိုန် ဒးဒုင်ချူဗၟံက်ထ္ၜး နဒဒှ် ဂိတုမၞုံကဵု သဘာဝ ဗြဲထတ်၊ ဂစေမ်ကြေင် ကေုာံ ပရေင်မင်သဳ တန်တဴ ပ္ဍဲသ္ၚိဌာန်ရ။ 
* ကဗျခေတ်တြေံဂမၠိုင် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပရူ ညးဗြဴတအ် သီုကဵု လ္ၚောဝ်ကျာ် မင်စၟဳ ကောဗၠာဲ ဃောမအာကမၠောန်ဗ္ၚ ပ္ဍဲအခိင်ဗြဲဂူ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး မိမတအ် ဃောမစဳရေင် ပၞာင်တိုင်ဝါသ် သွက်ဘာလကျာ်ရ။ 
* ဒွက်မန် မဆေင်ကဵု ဂိတုဒ္ဂိုန် (Waso songs) တအ်လေဝ် ဍိုက်ပေင် ကု ရမ္သာင် လ္ၚောဝ်ကျာ် ကေုာံ ပရေင်သ္အးဇ္ၚး သာသနာ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။

== ၉။ ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ ဗ္ၚ (Agriculture and Farming) ==
သွက်သၟာဗ္ၚတအ်မ္ဂး ဂိတုဒ္ဂိုန်ဝွံ ဒှ်အခိင် ကမၠောန်ဗ္ၚ က္ဍင်ပြဟ်အိုတ် (Peak of Farming Season) ရ:
* တိဗ္ၚ မထဲလဝ် ပ္ဍဲဂိတုဇှ်ေတအ်ဂှ် ပေင်ဒၟံင် ကု ဍာ်ဗြဲတုဲ ဒှ်အခိင် စပတမ် တၞံသြောအ် (Transplanting rice seedlings) ရ။
* သၟာဗ္ၚတအ် ဒးကၠောန်ကမၠောန် ဟွံသ္ဂုတ် ပ္ဍဲအခိင် ဗြဲဂူလၟိုန် သွက်ဂွံ တဵုသြောအ် တုဲဒှ် ကၠာ ဍာ်ဒဳ ဟွံစိုပ်ရ။
* ဥတုဝွံ ဒှ်အခိင် သၟာဗ္ၚတအ် ဒးစွံသတိ ပရေင်ယဲဘဲ မကၠုင်နူ ဍာ် (Water-borne diseases) ကေုာံ ဇြုံ ဂျိ တအ် ကီုရ။

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဂိတုတၞဟ် ကေုာံ တင်စၟတ် (Comparison and Trivia) ==
လဒက်ပ္တန် ကြက္ကဒိန် သွက်ဂိတုဒ္ဂိုန်ဝွံ နွံကဵု တင်တၟေင် သင်္ချာ မတၞဟ်ခြာ အဓိကမွဲ မကော်ဂး '''ဂိတုထပ်''' (Intercalary Month) ရ:
* '''Adhika Masa (ဂိတုထပ်)''': ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်မန် (ကြက္ကဒိန် တ္ၚဲ-ဂိတု)၊ သွက်ဂွံ ပညဳ ကြက္ကဒိန် ဂိတု ကု ကြက္ကဒိန် တ္ၚဲ ဂှ်၊ ပ္ဍဲဇၟာပ်ပ် ၂ ဟွံသေင်မ္ဂး ၃ သၞာံ (၇ အလန် ပ္ဍဲ ၁၉ သၞာံ) ဒးစုတ် ဂိတုထပ် မွဲဂိတုရ။
* ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်မန် ကေုာံ ဗၟာ၊ ဂိတုမဒးဒုင်ထပ်ဂှ် ဒှ် '''ဂိတုဒ္ဂိုန်''' ဝွံရ။ သၞာံမၞုံကဵု ဂိတုထပ်ဝွံ ကော်စ &quot;သၞာံထပ်&quot; တုဲ ဂိတုဒ္ဂိုန် ပါ်အာ ၜါကရေက်: '''ဒ္ဂိုန်ပထမ''' (First Waso - ၃၀ တ္ၚဲ) ကေုာံ '''ဒ္ဂိုန်ဒုတိယ''' (Second Waso - ၃၀ တ္ၚဲ) ရ။ 
* သဘင်ဓမ္မစက် ကေုာံ ပရေင်လုပ်ဝါသ် သီုဖအိုတ် ဒးပြံင်အာ ကၠောန် ပ္ဍဲ ဂိတုဒ္ဂိုန်ဒုတိယ ဖအိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;Eade1989&quot;/&gt;

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{ဂိတုမန်ဂမၠိုင်}}

[[ကဏ္ဍ:ဒ္ဂိုန်]]
[[ကဏ္ဍ:ဂိတုမန်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ကြက္ကဒိန်မန်]]</text>
      <sha1>ezf3jtg0r9no641cjpm75sqwm4d2fpl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ယေသှု</title>
    <ns>0</ns>
    <id>836</id>
    <revision>
      <id>58966</id>
      <parentid>46606</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T22:00:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>58966</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82064" sha1="nylk4hm8vkbu8osz1ereycew0s64due" xml:space="preserve">{{Infobox person
|name = နာဲယေသှု
|image = Cefalù Pantocrator retouched.jpg
|image_caption =
|birth_date = ၜိုတ် ဘဳသဳ ၄၊ 
|birth_place = ၝေသလိမ်၊ ဂျူဒေဲ၊ အေန်ပါယာ ရဝ်မ
|birth_name = ယေသှု
|death_date = ၜိုတ် အေဒဳ ၃၀/၃၃ (အာယုက် ၃၀/၃၆)
|death_place = ဍုင်ဂျေရုသလေမ်၊ ဂျူဒေဲ၊ အေန်ပါယာ ရဝ်မ
|education = 
|alma_mater =
|occupation =
|nationality = ဂျူ
|known_for = 
|party = 
|spouse = 
|children =
|parents = (အပါ) ယဝ်သာပ်၊ (မိ)မာရိ
}}
'''နာဲယေသှု''' ({{Lang-en| Jesus}}, Burmese; ယေရှု) (ၜိုတ် ၄ ဘဳသဳ - ၜိုတ်အေဒဳ ၃၀/၃၃) မဂွံဒုင်ယၟု ယေသှု နူ နာဇရက် (Jesus of Nazareth) ကေုာံ နာဲပိုဲယေသှုခရေတ် (Jesus Christ) ဝွံ ဒှ် အစာဓရ်ဘာသာဂျူ ကေုာံ က္ဍိုပ်သကိုပ် ဘာသာမွဲရ၊၊ &lt;ref&gt;Vermes, Geza (1981). Jesus the Jew: A Historian's Reading of the Gospels. Philadelphia: First Fortress. pp. 20, 26, 27, 29.&lt;/ref&gt;  ညးဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မဂွံဒုင် လျိုင်ပတှ်ေ ကောန်ခရေတ်ယာန်ဂမၠိုင်တုဲ ညးလျိုင််ပတှ်ေ ဘာသာခရေတ် ဗွဲမဂၠိုင် ပတှ်ေကေတ် ညးဂှ် ဒှ် ကောန်ကျာ်မွဲ၊ ညးမဓလိုက်ကတဵု နူဒၟံင်ဂမ္စိုတ်မွဲ၊ မာတ်သာဲ (က္ဍိုပ်သကိုပ် သွက်ဘဝဂွံဗၠးၜး မကော်ဂး ခရေတ်) အတိုင်မဟီုတွဟ်လဝ် ပ္ဍဲလိက်သၠပတ်သမ္မာတြေံ ရ၊၊

အစာဝင်ခေတ်တၟိ ကြပ်သီုဖ္အိုတ် ဒုင်တဲ စှ်ေစိုတ် ဒဒှ်ရ နာဲယေသှုဂှ် ပ္ဍဲကဵုအခိင်ဝင်တေအ် ဒှ်မၞိဟ် မကေင်ဒှ်လဝ် ဍာံဍာံမွဲကီုလေဝ် ပရူညး အတိုင် မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲသၠပတ်သမ္မာ ကဵု ပရူဝင်ပူဂဵုဍာံဍာံ ၜိုတ်လဵုကိတ်ညဳ ဒှ်မာန်ဂှ် လညာတ်ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်ရ၊၊ နာဲယေသှုဂှ် ဒှ်ကောန်ကွာန် ဂလဳလာဲ ညးမဒုင်ကေတ် မ္ၚဵုဗလိုပ်ဍာ် ၜါတ္တိဇာံ (baptized) နူ အစာမကဵုမ္ၚဵုၜါတ္တိဇာံ ဂျောန် (John the Baptist) တုဲ စဟီုတွဟ်ဓရ် အတိုင်လိက်သၠပတ်တူရာန် (သၠပတ်ဂျူ) ရ၊၊ &lt;ref&gt;James Orr, ed. (1939). &quot;International Standard Bible Encyclopedia Online&quot;. Wm. B. Eerdmans Publishing Co.&lt;/ref&gt;

နာဲယေသှု ဟီုတွဟ် ကုညးဗွက်ကြဴ ဘာသာဂျူတအ် ပရူ နကဵုနဲကဲသာ်လဵု မပဒ္ဂေတ်ဗက်မ္ဂး မဂွံဒှ် မၞိဟ်မဒ္ဂေတ်ဗက် အတိုင်တွဟ်ကျာ်ဇေတ်တ်၊ လွဳယဲ၊ ဟီုတွဟ် ပရူဒ္ဂေတ်ပြဝမၞိဟ်၊ ဒက်ဂကောံ မြဴသာ်ဝွံ ညးကၠောန်ကၠုင်ရ၊၊ ဂကောံသၟိင်တၠဂျူတအ် ရပ်ညးတုဲ အာပအပ် ကဵုအလဵုအသဳရဝ်မ (ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဍုင်ဂျေရုသလေန်ဂှ် နွံသၟဝ် အေန်ပါယျာ ရဝ်မ တုဲ နွံကဵု ဂကောံအုပ်ဓုပ်ဂျူ ကေုာံ သၟိင်တၠရဝ်မ)၊ တုဲ သၟိင်ရဝ်မ ဖောန်တျုတ် ပိလိက် (Pontius Pilate) ဖျေဟ်အမိင်ဂစိုတ်ရ၊၊ ကြဴနူ ညးစုတိအာတုဲ ညးဗွက်ကြဴ ညး ပတှ်ေကေတ် ညးဂှ် ကလေင်ဓလိုက်ကတဵု နူဒၟံင်ဂမ္စိုတ်တုဲ ညးဗွက်ကြဴ ညးဂမၠိုင် ဒက်ဂကောံဂိုဏ်တၞဟ်ခြာ နူကဵု ဂကောံဂျူတမ်မူလဂှ်တုဲ ဂကောံဂှ် ညးကော်စ ညးလျုင်ပတှ်ေ ခရေတ် ရ၊၊ 

တ္ၚဲဒှ်မၞိဟ်ညး ပ္ဍဲဂိတုဒဳဇြေန်ပါ ၂၅ ဂှ် ကၠောန်သဘင် ရိုဟ်ဒဒှ်သၞာံ ညးမကော်စ ခရေတ်သမာတ် (မဂွံအဓိပ္ပါဲ တ္ၚဲခရေတ်ကတဵုဒှ်မၞိဟ်)၊ တ္ၚဲညးမဒုင်ဂစိုတ် ကၠောန်သဘင်ဗှ်ဗၞုဟ်ညး နဒဒှ် Good Friday တ္ၚဲညးဓလိုက်ကတဵု နူဒၟံင်ဂမ္စိုတ်ဂှ် ကၠောန်သဘင် တ္ၚဲအိတ်သတာ Easter ၊၊ တ္ၚဲညးမကတဵုဒှ်မၞိဟ်ဂှ် နဒဒှ် သၞာံဂၠးတိ (သက္ကရာဇ်ခရေတ်) ဂှ် စကာကၠုင် ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင်ရ၊၊ ညးပတှ်ေ ဘာသာခရေတ်တအ် ပတှ်ေကေတ် နာဲယေသှုဂှ် ဒှ်ဝိဉာဏ်ကျာ် မလုပ်စတုဲ ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲဝုတ်ကညာ မၞုံယၟု မာရိ၊ သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် ဘာသာအးအးဇ္ၚးဇ္ၚး၊ ဒးဒုင်ဂစိုတ် ပ္ဍဲတိုင်မဒင်တုဲ ဓလိုက်ကတဵု နူဒၟံင်ဂမ္စိုတ် လၟုဟ် နွံပ္ဍဲဍုင်သွဝ်၊ ညးကလေင်စှ်ေကၠုင်ပၠန်ရောင်၊၊     

နာဲယေသှုဂှ် ပ္ဍဲဘာသာမူသလေန်လေဝ် ညးတအ်စၟတ်သမ္တီလဝ် မၞိဟ်ကိစ္စဇၞော်မွဲကီုရ၊၊ ပ္ဍဲလိက်အေဿလာမ်ဂှ် ယေသှုဂှ် ချူ အိသ (Isa)၊၊ ညးတအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် အိသဂှ် ပၞောဝ်ကဵု ပရောဗက် (prophet) ကျာ်ဂမျိုင် ဗလးနင်တအ်ဂမၠိုင် ဒှ်ပရောဗက်မွဲတၠ၊ ဒှ်မာတ်သာဲ (က္ဍိုပ်သကိုပ်)မွဲရ၊၊ မူသလေန်တအ် ပတှ်ေကေတ် နာဲယေသှုဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မရေင်တၠုင်နင် သၞောဝ်တ်တဝှ်ကျာ်၊ မၜံင် နူကဵု ဝုတ်ကညာမွဲရ၊၊ ဆဂး ညးတအ် ဟွံပတှ်ေ နာဲယေသှုဂှ် ဒှ်ကောန်ကျာ်မွဲရ၊၊ အတိုင်ကဝ်ရာန် လိက်သမ္မာအေဿလာမ်မ္ဂး အလဵုဇကု နာဲယေသှုဂှ် ညးဟွံဟီု ညးဂှ် ဒှ်ကျာ်မွဲရ၊၊ &lt;ref&gt;Morgan, Diane (2010). Essential Islam: A Comprehensive Guide to Belief and Practice. ABC-CLIO. pp. 45–46.&lt;/ref&gt;

မူသလေန်တအ် ဟွံပတှ်ေ ညးဂှ် ဒးဒုင်ဂစိုတ် ပ္ဍဲတိုင်မဒင်၊ ဆဂး ပတှ်ေကေတ် ညးဂှ် ကျာ်ဖန်ကဵု ဂွံကလာင် လုပ်အာ ဍုင်သွဝ်ရ၊၊ နာဲယေသှု ဒှ်မာတ်သာဲမွဲဂှ် ဂျူတအ် ဟွံဒုင်တဲ၊ ညးတအ်ဟီု ကဆံင်ဍာ်ဒကေဝ် ဂွံစိုပ် ပရောဗက်မာတ်သာဲမွဲဂှ် ပ္ဍဲနာဲယေသှု ဟွံမဲ၊ တုဲ နာဲယေသှု နဒဒှ်ကျာ်မွဲကီု နဒဒှ် မဓလိုက်ကတဵု နူဒဒှ်ဂမ္စိုတ်ကီုဂှ် ဟွံဒုင်တဲရ၊၊ &lt;ref&gt;Jacobs, Joseph; Kohler, Kaufmann; Gottheil, Richard; Krauss, Samuel. &quot;Jesus of Nazareth&quot;. Jewish Encyclopedia&lt;/ref&gt;


==နိရုတ္တိ==
[[ဝှာင်:JesusYeshua2.svg|thumb|Counter-clockwise from top-right: Hebrew, Aramaic, Greek, Latin, and English transcriptions of the name Jesus]]
ဗွဲဓမ္မတာ ကောန်ဂကူဂျူ ပ္ဍဲအခိင် နာဲယေသှုတေအ်ဂှ် ယၟု နွံမွဲမဓဝ်ရ၊၊ လဆောဝ်မ္ဂး ညးထပ်စုတ် ယၟု အပါ ဟွံသေင်မ္ဂး ယၟုကွာန် လက္ကရဴဂှ်ရ၊၊ &lt;ref&gt;Sanders, Ed P.; Pelikan, Jaroslav J. &quot;Jesus Christ&quot;.&lt;/ref&gt;

ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ သၠပတ်သမ္မာဓမ္မတၟိ ဂှ် ညးချူ ယေသှု နူ နာဇရက်၊ ဒၞာဲလ္ၚဵု ညးချူ ယေသှု မဒှ်ကောန်မာရိ ကောဒေအ် ဂျောမ်၊ ဂျဝ်၊ ဂျူဒါ ကေုာံ သဳမန်၊ ဒၞာဲလ္ၚဵု ကောန်ဂျဝ်သေပ်၊ ဒၞာဲလ္ၚဵု ယေသှု ကောန်ဂျဝ်သေပ် နူ နာဇရက် မြဴသာ်ဝွံ ဂွံဆဵုကေတ် နာနာသာ်ရ၊၊

ယၟု ယေသှု ဂှ် ကၠုင်နူလေတ္တေန် လေသုသ် (lesus) မစၠောအ်လဝ်အက္ခရ် နူကဵု ဂရိတ် Ἰησοῦς (Iesous)၊၊ ဗီုပံင် မအက္ခရ် ဂရိတ်ဂှ် စောန်ဆက်ကၠုင် နူဟေဗြေဝ် ישוע‎ (Yeshua) ယေၐု၊ မကၠုင်နူတမ် יהושע‎ (Yehoshua), ယေဟောၐဴ၊၊ &lt;ref&gt;Wycliffe Bible Dictionary. entry Hebrew Language: Hendrickson Publishers. 1975.&lt;/ref&gt; အဓိပ္ပါယ်ယၟု ယေဟောၐဴ ဂှ် ပ္ဍဲသၠပတ်ဓမ္မတၟိဂှ် ပံက်လဝ် အဓိပ္ပါယ် နာဲဟံင်ပြာ် ရ၊၊ ပ္ဍဲဘာသာခရေတ်ယာန်ဂှ် မလေပ်ချူ နာဲယေသှု ခရေတ် ရ၊၊ ခရေတ်ဂှ် ဒှ်မဟိမု ညးမွဲရ၊၊ ခရေတ်ဂှ် ကၠုင်နူ အရေဝ် ဂရိတ် Greek Χριστός (Christos) ခရိသတုတ် မကၠာဲနူ အရေဝ်ဟေဗြေဝ် mashiakh (משיח) မၐါဲခ် မဂွံအဓိပ္ပါယ် ညးမဒုင်အဘိသိက်ကၠေင်၊ မန်မချူ မာတ်သာဲ ရ၊၊ ပွမဒုင်အဘိသိက်ကၠေင် ဂှ် ဒှ်သဘင်ဘာသာ မခပတိုန် နဒဒှ် သကိုပ်သကဘာသာမွဲရ၊၊

ဟိုတ်မဂွံကော် ခရေတ် ဂှ် ဟိုတ်နူ မပတှ်ေကေတ် နာဲယေသှုဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မစိုပ်ကဆံင် က္ဍိုပ်သကိုပ်ဘာသာ မာတ်သာဲမွဲ အတိုင်လိက်ပျးဒိုဟ်လိက်ဂျူ မဟီုလဝ် ပရောဗက် က္ဍိုပ်သကိုပ်ဘာသာ ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရောင်ရ၊၊  

==ဘဝ ကေုာံ တဝှ်ဍောင်ဓရ် နူကဵု သၠပတ်ဓမ္မတၟိ==

===='''သၠပတ်ခရေတ်ဝင်ဂမၠိုင်'''====

သၠပတ်ခရေတ်ဝင် ပန် (ခရေတ်ဝင် မာတ်သာဲ၊ ခရေတ်ဝင်မာကု၊ ခရေတ်ဝင် လုကာ၊ ခရေတ်ဝင်ယဝ်ဟာန်)ဝွံ ဒှ်သၠပတ် မဂွံဆဵုကေတ် ပရူဘဝ နာဲယေသှုဂၠိုင်အိုတ်ရ၊၊ &lt;ref&gt;Sanders, Ed P.; Pelikan, Jaroslav J. &quot;Jesus Christ&quot;. ''Encyclopædia Britannica''. Retrieved June 10, 2015.&lt;/ref&gt; ပါဲနူ လိက်ပန်ဝွံတုဲ သၠပတ်ဓမ္မတၟိ တၞဟ်တအ်လေဝ် ဂွံဆဵုကေတ် ပရူဘဝ နာဲယေသှု တၟာဂလိုင်ကီုရ၊၊ ဥပမာ ပရူစၞသဝ်တ္ၚဲလက္ကရဴအိုတ် (Last Supper) ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ ကဝ်ရိန်သုသြဝါဒပထမဝက် ၁၁၊၂၃ ဂှ်ရ၊၊

ညးမလျုင်ပတှ်ေ ဘာသာခရေတ် အခိင်ကိုပ်ကၠာတေအ် တီကေတ်လဝ် ပရူနာဲယေသှု ဗွဲမတၞဟ်ခြာ နူကဵု သၠပတ်ဓမ္မတၟိဏီဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ရ၊၊ လိက်ခရေတ်ဝင် ညးတအ်လ္ၚဵုဂှ် ဟွံပါလုပ် နဒဒှ် သၠပတ်သမ္မာ နွံကီုရ၊၊ ဥပမာ သၠပတ် မဂွံဆဵုကေတ် ဗွဲကြဴ အကြာထီု ခရေတ်ဝင်တဝ်မာတ် (Gospel of Thomas)၊ ခရေတ်ဝင်ပဳတာ (Gospel of Peter)၊ ခရေတ်ဝင်ယုဍ (Gospel of Judas)၊ သြဝါဒ ဂျမေ (Apocryphon of James) ကေုာံ လိက်သြဝါဒတၞဟ်တအ် ဗွဲမဂၠိုင် မဒးဒုင် နုက်ပတိတ် နူကဵု သၠပတ်သမ္မာရ၊၊ &lt;ref&gt;Evans, C.A. (2008). ''Exploring the Origins of the Bible''. Baker Academic. p. 154.&lt;/ref&gt; 

သၠပတ်ခရေတ်ဝင်တအ်ဂှ် မချူလဝ် နကဵုအစာတၞဟ်ခြာ ဒှ်မာန်ရ၊၊ အစာချူတအ် သီုဖအိုတ်ဂှ် ဟွံဗမံက်လဝ် ယၟုအိုတ်တုဲ ကဵုလဝ် ယၟု မၞိဟ်ဨဝံဂလိပန် မဒှ်မၞိဟ် မစုက်လုက် ကြပ်ညောန် ကုနာဲယေသှုရ၊၊ &lt;ref&gt;Funk, Robert W.; Hoover, Roy W. (1993). ''The Five Gospels''. Harper. p. 3.&lt;/ref&gt;

အရာကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲအရာမလ္ၚတ် လိက်သၠပတ်သမ္မာမွဲဂှ် ဒှ်အရာ မစၟတ်သမ္တီ ဂကူလိက် (genre)ရ၊၊ တီဂကူလိက်ဟေင် ဂွံကံက်အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ ဖျေဟ်လဒက်ပ္တန်လိက် မာန်ရ၊၊ &lt;ref&gt; Burridge, R. A. (2006). Gospels. In J. W. Rogerson &amp; Judith M. Lieu (Eds) ''The Oxford Handbook of Biblical Studies''. Oxford: Oxford University Press. p. 433&lt;/ref&gt; အစာချူ ခရေတ်ဝင်တအ်ဂှ် ညးတအ် ချူလဝ် နကဵုဗီုဝတ္ထုဟာ၊ ဒဏ္ဍာရဳဟာ၊ ဝင်ဟာ၊ အတ္ထုပ္ပတ္တိဟာ အရာတအ်ဏအ် ပါ်ပဲါဒးဟေင် ကံက်အဓိပ္ပါယ် နူလိက်တအ်ဂွံမာန်ရ၊၊ ညးမလ္ၚတ် ခရေတ်ဝင်လ္ၚဵု မိက်ဂွံဟီု လိက်ခရေတ်ဝင်တအ်ဂှ် ဒှ်ဂကူလိက် အတ္ထုပ္ပတ္တိ အခိုက်တြေံ မွဲရ၊၊ နကဵုဗီုဏအ် မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုင် ခေတ်တၟိဏအ်လေဝ် ဒုင်တဲကီုရ၊၊&lt;ref&gt;Graham N. Stanton (8 July 2004). ''Jesus and Gospel''. Cambridge University Press. p. 192.&lt;/ref&gt;

အတိုင်ပၟိက်လညာတ် Marcan Priority မ္ဂး လိက် ခရေတ်ဝင်မာကု ဂှ် ချူလဝ်အလန်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲအကြာသၞာံ (အေဒဳ ၆၀-၇၅)၊ တုဲ လိက် ခရေတ်ဝင်မာတ်သာဲ ဂှ် ချူလဝ် ပ္ဍဲ(အေဒဳ ၆၅-၈၅)၊ လိက်ခရေတ်ဝင်လုကာဂှ် ချူလဝ် အေဒဳ ၆၅-၉၅၊ လိက်ခရေတ်ဝင် ယဝ်ဟာန်ဂှ် ချူလဝ် ပ္ဍဲအေဒဳ ၇၅-၁၀၀ &lt;ref&gt;Roberts, Mark D. (2007). ''Can We Trust the Gospels?: Investigating the Reliability of Matthew, Mark, Luke, and John''. Crossway. p. 58. [[International Standard Book Number|ISBN]] [[Special:BookSources/978-1-4335-1978-9|978-1-4335-1978-9]].&lt;/ref&gt; အစာဝင် ဗွဲမဂၠိုင် တုပ်စိုတ် အစာချူလိက် ခရေတ်ဝင်မာတ်သာဲ၊ ခရေတ်ဝင်လုကာတအ် နိဿဲ ကုလိက် ခရေတ်ဝင်မာကု တုဲ မချူလဝ်ရ၊၊ ဆဂး ပရူမဟွံဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲလိက် ခရေတ်ဝင်မာကုဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲလိက်ခရေတ်ဝင်တၞဟ်တအ်ရ၊၊ အရာတအ်ဂှ် ဒှ်အရာမထပ်ဗပေင် မကလိဂွံ နူတင်ဂၞင်တၞဟ် မြဴသာ်ဝွံ ညးတအ် စၟတ်သမ္တီလဝ်ရ၊၊

===='''တၞောဝ်ဗဳဇ ကေုာံ မသၠးဂၠံဂဝ်'''====

နာဲယေသှုဂှ် ဒှ်ဂကူဂျူ မကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲမာရိ၊ မာရိဂှ် ဒှ်ဗြဴယဝ်သာတ်၊၊ စပ်ကဵု တၞောဝ်ဗဳဇ ယေသှုဂှ် ခရေတ်ဝင်မာတ်သာဲ ကဵု ခရေတ်ဝင်လုကာ လညာတ်သၠပတ်ၜါဏအ် တၞဟ်ခြာဒၟံင် ရေင်ကအ်ရ၊၊ ခရေတ်ဝင်မာတ်သာဲဂှ် ဒတောဝ်ဏာ တၞောဝ်ယေသှု နူကဵုဒေဝေတ် (David) ဗစိုပ်ဏာ ဨပရာဟာမ် (Abraham) &lt;ref&gt;Roberts, Mark D. (2007). ''Can We Trust the Gospels?: Investigating the Reliability of Matthew, Mark, Luke, and John''. Crossway. p. 80-91. [[International Standard Book Number|ISBN]] [[Special:BookSources/978-1-4335-1978-9|978-1-4335-1978-9]].&lt;/ref&gt;၊ ခရေတ်ဝင်လုကာဂှ် ဒတောဝ်ဏာ နူဨဒါံ (Adam) ဗစိုပ်ဏာ ကျာ်ဂမျိုင်ရ၊၊ &lt;ref&gt;Roberts, Mark D. (2007). ''Can We Trust the Gospels?: Investigating the Reliability of Matthew, Mark, Luke, and John''. Crossway. p. 163. [[International Standard Book Number|ISBN]] [[Special:BookSources/978-1-4335-1978-9|978-1-4335-1978-9]].&lt;/ref&gt; လၟေင်ဒတောဝ် နူဨပရာဟာမ် ကဵု ဒေဝေတ်ဂှ် တုပ်ရေင်သကအ်၊ ဆဂး လၟိဟ်တၞဟ်ခြာ ရေင်သကအ်ရ၊၊ ခရေတ်ဝင်မာတ်သာဲဂှ် နူဒေဝေတ် ဂွံစိုပ် ယဝ်သာတ်ဂှ် နွံ ၜါစှ်ောထပှ် ဒတောဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု ခရေတ်ဝင်လုကာဂှ် နွံ ပန်စှ်ောၜါ ဒတောဝ်၊ လၟေင်ယၟုဂမၠိုင် ပ္ဍဲလိက်ၜါဂှ် တၞဟ်ခြာဒၟံင် ရေင်သကအ် ကြပ် သီုဖအိုတ်ရ၊၊ &lt;ref&gt; &quot;From David the two lists diverge, as Matthew follows the line of succession to the throne of Judah from Solomon, whereas Luke's list goes through Nathan, ... and converges with Matthew's only for the two names of Shealtiel and Zerubabbel until Joseph is reached.&quot;&lt;/ref&gt;

[[File:Gerard van Honthorst - Adoration of the Shepherds (1622).jpg|thumb|left|''Adoration of the Shepherds'' (1622) by [[Gerard van Honthorst]]|alt=A Nativity scene; men and animals surround Mary and newborn Jesus, who are covered in light]]

ခရေတ်ဝင်မာတ်သာဲ ကီု ခရေတ်ဝင်လုကာကီု သီုၜါဂှ် ချူလဝ် ပရူနာဲယေသှု မကတဵုဒှ်ကၠုင် မၞိဟ် ပ္ဍဲဝုတ်ကညာမာရိ ပ္ဍဲကွာန်ၝေသလိမ် (Bethlehem) အတိုင်ပျးဒိုဟ် နူလိက်တမၠာရ၊၊ ခရေတ်ဝင်လုကာဂှ် စွံအာရီု ပရူကၠာ ဟွံသၠးဂၠံဂဝ် နာဲယေသှု မစွံအဓိက ကုမာရိတုဲ ခရေတ်ဝင်မာတ်သာဲဂှ် ချူဗၟံက် ပရူနာဲယေသှု မကတဵုဒှ်မၞိဟ်တုဲ မစွံအဓိက ကုမအံက်ညး ယဝ်သာတ်ဂၠိုင်ရ၊၊ သီုခရေတ်ဝင်ၜါဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် နာဲယေသှု ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲဇရေင် မာရိ ကဵု ယဝ်သာတ် ညးၜါ မမှုက်လဝ် ပ္ဍဲကွာန်ၝေသလိမ်တုဲ သီုလိက်ၜါဂှ်ဟီု နာဲယေသှု တန်ပဋိသန္ဓိ နကဵုအနုဘဴကျာ် ပ္ဍဲအခိင် မာရိ မဒှ်ဒၟံင်ဝုတ်ကညာ (သက္ကုမေထုန်) ရ၊၊ &lt;ref&gt;Jeffrey, David L. (1992). ''A Dictionary of biblical tradition in English literature''. Wm. B. Eerdmans Publishing. pp. 538–40. [[International Standard Book Number|ISBN]] [[Special:BookSources/978-0-85244-224-1|978-0-85244-224-1]].&lt;/ref&gt; 

ပ္ဍဲ ခရေတ်ဝင်မာတ်သာဲဂှ် ဟိုတ်နူမာရိ မၞုံကဵုဂဝ်ဂၞဴတုဲ ယဝ်သာ် ဟွံမိပ်စိုတ် ဂွိင်ဖေက် ဒှ်စရဵု ညးဍုင်ကွာန်ရ၊၊ ညးတေအ် ချပ် သွက်ဂွံပြံင်အာမံင် ပ္ဍဲဌာန်တၞဟ်မွဲသအာင်ရ၊၊ ယဝ်သာတ် ကလိဂွံသွပ်လ္ပအ် ကလုတ်ကျာ်ထာဝရ မံက်ကၠုင်တုဲ ယဝ်သာတ် ကောန်ဍာဝိက် အပ္ဍဲကိစ္စ သီက္ၜတ်သမ္ဘာမၞး မာရိဂှ် လ္ပဒှ်ဓဝိင်ညိ၊၊ ပဋိသန္ဓိ မတန်လၟုဟ်ဝွံ နကဵု ဝိညာန် မသ္အးဇ္ၚးဂှ် မဂွံဒှ်ရောင် (မာတ်သာဲ ၁၊ ၁၉-၂၀)၊၊ ပ္ဍဲခရေတ်ဝင်မာတ်သာဲ ၂၊ ၁-၁၂ ဂှ် နာဲယေသှု သၠးပဋိသန္ဓိတုဲ မာဂုတၠပညာ နူရးဗၟံက် ကၠုင်ကဵုတၟာဲတဲ ကုနာဲယေသှု နဒဒှ် ဨကရာဇ်ယုဍ (ဂျူ)တအ်ရ၊၊ သၟိင်ဇၞော်ဟေရုက် ဂွံမိင်ကေတ် ပရူဂှ်တုဲ ကဵုအမိင်ဂစိုတ် ကောန်ၚာ်တြုဟ် မၜံင် ပ္ဍဲဍုင်ၝေသလိမ် တအ်ရ၊၊ ဆဂး ဒေဝတဴတအ် ကဵုသတိ ကုယဝ်သာတ်တုဲ ညးတအ် ဒဴအာမံင် အာဲဂုတ္တု(အဳဂျေပ်) လအ်ညိ ညးတအ် ကလေင်စဴတုဲ ရးဣသရေလ မံင်ပ္ဍဲဍုင်နာဇရက်၊၊ &lt;ref&gt;Talbert, Charles H. (2010). ''Matthew''. Baker Academic. pp. 29–30. [[International Standard Book Number|ISBN]] [[Special:BookSources/978-0-8010-3192-2|978-0-8010-3192-2]].&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ခရေတ်ဝင်လုကာ (၁၊ ၃၁-၃၈) ဂှ် မာရိ မဂွံတီကေတ် နူကလုတ်အကာသ ဒဒှ်ရ ညးမဂွံမုက် နူကျာ်ဂမျိုင်တုဲရ၊၊ ညးမဂွံတန်ပဋိသန္ဓိတုဲ သၠးကောန်တြုဟ်မွဲရောင်၊၊ ကောန်တြုဟ်ဂှ် သဂွံခုတ် ယၟု ယေသှုရောင်၊၊ တၞဟ်နမဂွံသၠးဂၠံဂဝ်တုဲ မာရိ ကဵု ယဝ်သာတ် ညးၜါတိတ်တရဴ နူနာဇရက် မအာ ဒၞာဲသ္ၚိမိမ ယဝ်သာတ်မၞုံ ပ္ဍဲၝေသလိမ် သွက်ဂွံပၠောပ်စရင်သ္ၚိကၟိန် အတိုင်အသံ သၟိင်ကေသာ သြဂုတ္တု (သဳသာ Caesar Augustus)၊၊ ပ္ဍဲတရဴဂှ် အခိင်ညးတအ် မစိုပ်ဒၟံင် ဍုင်ၝေသလိမ်ဂှ် မာရိ သၠးဂပ္ဘ နာဲယေသှုတုဲရ၊၊ သွက်ညးတအ်ဂွံမံင်ဂှ် ပ္ဍဲဇြပ်တၟုဲဂှ် ဒၞာဲဟွံမဲတုဲ ပ္ဍဲဂၠုင်စၞဂၠဴဂှ် ညးစွံလဝ်သမတ်ယေသှုဂှ်ရ၊ (လုကာ၂၊ ၁-၇)၊၊ ကလုတ်အကာသတအ် လဴဗ္စကု ပၟင်သိုဝ်တုဲ ပၟင်သိုဝ်တအ် ကၠုင်ၝေသလိမ် သွက်ဂွံဗဵုလ္ၚောဝ် နာဲယေသှုရ၊၊ ကြဴနူ မဒုင်သအးဇ္ၚး ပ္ဍဲဘာကျာ် ယေရုသလေင်တုဲ ယဝ်သာတ်၊ မာရိ၊ ယေသှု ညးပိ ကလေင်စဴကၠုင် ဍုင်နာဇရက် ရ၊၊ &lt;ref&gt;Talbert, Charles H. (2010). ''Matthew''. Baker Academic. pp. 29–30. [[International Standard Book Number|ISBN]] [[Special:BookSources/978-0-8010-3192-2|978-0-8010-3192-2]].&lt;/ref&gt;

==== '''ပထမအဝဲ၊ သ္ၚိကၟိန် ကေုာံ ကမၠောန်''' ====
[[File:William Holman Hunt - The Finding of the Saviour in the Temple.jpg|thumb|right|[[William Holman Hunt]], ''[[The Finding of the Saviour in the Temple]]'']]

ဘဝကောန်ၚာ် ယေသှု အတိုင်မချူလဝ် ပ္ဍဲခရေတ်ဝင်မာတ်သာဲ ကဵု လုကာမ္ဂး ညးပဒတဴလဝ် ကရဝ်မ်သ္ၚိကၟိန်ညး ပ္ဍဲဍုင်နာဇရက် ရးဂါလိလဲ (Galilee) ရ၊၊ ယၟုအပါညး ယဝ်သာပ်ဂှ် ၜိုန်ရ ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ်ကီုလေဝ် ကြဴနူဂှ်ညိဂှ် ဟွံဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲခရေတ်ဝင်တအ်ရ၊၊ ဂကောံသ္ၚိကၟိန်ညးတၞဟ်တအ် မိညးဂှ် မာရိ၊ ဒေအ်မၞိဟ်တြုဟ် ယျာကုက် (James)၊ ယဝ်သေဝ် (Joses /Joseph)၊ ယုဍ (Judas) ကေုာံ သဳမောန် (Simon) ကေုာံ ဒေအ်ညးဗြဴ ယၟုဟွံပြာကတ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲလိက်ခရေတ်ဝင် ကေုာံသၠပတ်တၞဟ်တအ်ရ၊၊ &lt;ref&gt;[[Reza Aslan|Aslan, Reza]] (2013). ''Zealot: The Life and Times of Jesus of Nazareth''. Random House. p. 756. [[International Standard Book Number|ISBN]] [[Special%3ABookSources/9781400069224|9781400069224]].&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲခရေတ်ဝင်မာကု ဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ယေသှု ဒှ်ဆဴ ကုညးအရာပ် ကေုာံ ဂကောံသ္ၚိကၟိန်၊၊ တုဲ မိညးကဵုဒေအ်ဂှ် ဒးကၠုင်ကော်ဏာညိရ (မာကု ၃၊ ၃၁-၃၅)၊၊ ဟိုတ်နူကဵု မၞိဟ်တအ်စှ်ေစိုတ် ညးဂှ်ကြအ်ဒၟံင်ရ (မာကု ၃၊ ၂၁)၊၊ နာဲယေသှု ညးဟီု မၞိဟ်မဗက်လက္ကရဴညးဂှ် ဒှ်ဂကောံသ္ၚိကၟိန်ညး ဇေတ်တ်ရ၊၊ ပ္ဍဲခရေတ်ဝင်ယဝ်ဟာန်ဂှ် အခိင်ကာလ ကောန်ပၞာန်ရဝ်မတအ် မကေတ်ဏာညး ဇရေင်တိုင်မဒင်ဂှ် ကရောမ်ညး မိညး ကဵု ဒေအ်ဗြဴမိညးမာရိ သမ္ဘာကၠောဝ်ဖ ကဵု မာရိမာဂဍလိနိ (ခရေတ်ဝင်ယဝ်ဟာန် ၁၉၊ ၂၅-၂၇)၊၊ မာရိမာဂဍလိနိဂှ် ဒှ် ကွးသာဝက နာဲယေသှု မၞိဟ်ဗြဴ ညးမွဲဓရ်ရ၊၊ မာရိမာဂဍလိနိ ရ ဒှ်မၞိဟ်မအာကျောဝ်ဇွ နာဲယေသှု ပ္ဍဲဂိုဟ်ဂှ်တုဲ ဒှ်မၞိဟ်မဟီု ဇွဂှ်ကၠေအ်အာတုဲ မဂွံဆဵုကေတ် နာဲယေသှု မဂျိုင်တိုန် နူဂမ္စိုတ်ရ၊၊ ဟိုတ် ဘာသာခရေတ်ယာန် ဂွံကတဵုဒှ်ဂှ် ဒၟာနူမဒုင်သဇိုင် ဒဒှ် မဓလိုက်ကတဵု နူဒဒှ်ဂမ္စိုတ်ဏအ်ဂှ်ရ မာရိမာဂဍလိနိဝွံ ဒှ်မၞိဟ်အဓိက သွက်ဘာသာခရေတ် မဂွံမံက်တိုန် ကတဵုဒှ်ကၠုင် ဟီုဂွံရ၊၊ အတိုင်သက်သဳဝင် မဂွံဆဵုကေတ်တၟိမ္ဂး မာရိမာဂဍလိနိ(Mary Magdalene)ဂှ် ကွးသာဝက နာဲယေသှု သၟးဟွံသေင် သီုဒှ် သမ္ဘာညးမွဲဂှ်လေဝ် ညးတအ် စှ်ေစိုတ်ရ၊၊ ဆဂး အရာဝွံ ညးမလျုင်ပတှ်ေ ဘာသာခရေတ်ယာန် ခေတ်ဗွဲကြဴဏအ် ဒစဵုဒစးပေင်င်ရ၊၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၅ သၟာဗ္ၚတအ် ဗဒါဲဍုင်နာဟမာဒဳ၊ အဳဂျေပ် ဂွံဆဵုကေတ် လိက်ခရေတ်ဝင်ဗွဲမဂၠိုင် မဒှ်လိက် မဟွံဂွံပါလုပ် ပ္ဍဲသၠပတ်သမ္မာတ္ၚဲဏအ်ရ၊၊ ပ္ဍဲလိက်တအ်ဂှ် ချူလဝ် ပရူမာရိမာဂဍလိနိ ဗွဲမဂၠိုင်တုဲ ညးဂှ် ဒှ်ဒၞာဲအဓိက ပ္ဍဲကမၠောန် နာဲယေသှုရ၊၊ ဗွဲကြဴဏအ် ပ္ဍဲတမ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် လိက်ခရေတ်ဝင် မာရိ (Cospel of Mary) မဒှ်ယၟု ခရေတ်ဝင် နကဵုယၟု မၞိဟ်ဗြဴ ၜိုတ်မဂွံဆဵုကေတ်လဝ်မ္ဂး ဒှ်ကၠာအိုတ်ရ၊၊ မာရိဂှ် ဒှ်မာရိမာဂဍလိနိ စှ်ေစိုတ်ကီုရ၊၊ ပ္ဍဲလိက်ဂှ် ချူလဝ် ဒဒှ်ရ မာရိမာရိမာဂဍလိနိဂှ် ဒှ်မၞိဟ်မတီကၠိုဟ်ကေတ် လတူနာဲယေသှု ဂၠိုင်နူကဵု ကွးသာဝကတၞဟ်တအ်ဏီရ၊၊ &lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=51VXjm5itcg The Mary Magdalene Conspiracy (Secrets of the Cross Documentary)]  Timeline - World History Documentaries, Published on Jul 26, 2017&lt;/ref&gt;

နာဲယေသှုဂှ် ဒှ်အစာဗဳသ္ကဝ် (τέκτων (''[[tektōn]]'') မွဲ မြဴသာ်ဝွံ ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပ္ဍဲ(ခရေတ်ဝင်မာကု ၆၊ ၃)ရ၊၊ အစာဗဳသ္ကဝ်မဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်မၞိဟ်မသြိုင်သ္ၚိ၊ မကၠောန်ဗဒှ် ကပေါတ်ကိရိယာတအ်ရ၊၊ ပ္ဍဲခရေတ်ဝင်ဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် နာဲယေသှု ဗှ်လိက်ဒး၊ ပါ်ပါဲပတိုန်ဂလာန် စပ်ကဵုလိက်ကျာ်တအ်ရ၊၊ 

အခိင်နာဲယေသှု မဒှ်ကောန်ၚာ် အာယုက်ဒစာံတ္ၚဲ အခိင်မိမညး မကေတ်ဏာညး သွက်ဂွံပမ္ၚဵုသ္အးဇ္ၚး ပ္ဍဲဘာကျာ် ပ္ဍဲဍုင်ယေရုသလေင်ဂှ် မၞိဟ်မနွံယၟု သုမောန် (Simeon) ဟီုတိုန် ＂တၠအဲ အတိုင်ပယျးဒိုဟ် ဍိက်တၠအဲဝွံ အခေါင်မဂွံစုတိ သီုမၜိုဟ်သြိုဟ်ဂှ် လၟုဟ်ဝွံကဵုတုဲရ၊၊ ဟိုတ်မ္ဂးဂှ် ဒဒှ်မဟံင်ပြာ် တဳလပိုန် မပြုပြေင် ဂတမုက် မၞိဟ်ဇၟာပ်ဇၟာပ်ဂကူ၊ လျး သွက်ဂွံယးတၟး ပ္ဍဲဂကူတၞဟ်သအာင်၊ တြဳဇှ် မၞိဟ်ဣသရေလတအ်ဂှ် မတ်အဲဍိက် ဂွံညာတ်တုဲရ＂ (ခရေတ်ဝင်လုကာ ၂၊ ၂၈-၃၅)၊၊ ဗွဲကြဴ ကာလနာဲယေသှု မကလိဂွံ အာယုက်စှ်ၜါသၞာံ ကာလညးတအ် မသဘင်ပသခါဂှ် နာဲယေသှုကၠေအ်အာရ၊၊ မိမညးၜါ အာဆဵုညး ပ္ဍဲဘာကျာ် အကြာအစာဓရ်ဂမၠိုင်ရ၊၊ ညးတေအ် ကလင်ဒၟံင်ဓရ်တုဲ သၟာန်ဒၟံင် ပရူဓရ်ရ၊၊ မၞိဟ်တအ် ဒှ်အမ်သဝ် လတူဗီုညးမကၠိုဟ် ကေုာံ ဂလာန်သၟာန်ညးရ၊၊ မိညးဟီု ကုညး ဒဒှ်ရ မိတအ်ဂွိင်ကဵုညး၊၊ ညးကလေင်ဟီု ကုမိညး ＂ပ္ဍဲသ္ၚိမအံက်အဲဍိက်ဝွံ ဒဒှ်အဲဍိက်မဒးဒၟံင်ဂှ် ဟွံတီညိဟာ၊၊＂(ခရေတ်ဝင်လုကာ ၂၊ ၄၁-၅၂)

====ၜါတ္တိဇာံ Baptism====
[[File:Piero della Francesca - Battesimo di Cristo (National Gallery, London).jpg|thumb|''[[The Baptism of Christ (Piero della Francesca)|The Baptism of Christ]]'' by  [[Piero della Francesca]], c. 1450]]

လိက်ခရေတ်ဝင်သီုဖအိုတ်ဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ နာဲယေသှု ဒုင်ကေတ် မ္ၚဵုၜါတ္တိဇာံ နူကဵု အစာမကဵုမ္ၚဵုၜါတ္တိဇာံ ယဝ်ဟာန်၊၊ ယဝ်ဟာန်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ်မတွဟ်ဓရ် ကုမၞိဟ်ဂမၠိုင် ယြဴညးမွဲ ဇကုမိက်ဂွံတိတ်ဗၠး နူဒုဟ်မ္ဂး ကဵုဒါန် ကုညးဒိုက်ဂတ်တအ်ညိ (ခရေတ်ဝင်လုကာ ၃၊ ၁၁)၊၊ ယဝ်ဟာန်ဟီု ညးဂှ် ဒှ်မၞိဟ် ဆၜိုတ် မကဵုမ္ၚဵုၜါတ္တိဇာံ မဗလိုပ်ဍာ်ဟေင်ရ၊ မၞိဟ်မသၠုင်ပြဲနူညးဂှ် ကြက်ကၠုင်ရောင်၊၊

ပ္ဍဲလိက်မာကုဂှ် ပ္ဍဲကာလဂှ် ယေသှုဝွံ က္ညကၠုင် နူကဵု ဍုင်ဏာဇရက် ရးဂါလိလဲတုဲ ပ္ဍဲၜဳယဝ်ဍာန် (Jordan River) ဂှ် ဒုင်ၜါတ္တိဇာံ ပ္ဍဲတဲယဝ်ဟာန်ရ၊၊ ပ္ဍဲမမံက်တိုန် နူဍာ်ဂှ် အကာသလ္ပံက်မၠာ်တုဲ ဝိဉာဏ်ကျာ်ဝွံ ညံင်သာ်ဂစေံပူ ဒဒှ်မစှ်ေဒဒက်တဴ ပ္ဍဲလတူတဳလပိုန်ဂှ် ဂွံညာတ်မ္ဂး မၞးဝွံ မၞိဟ်အဲ သ္ဍိုက်မလိုက်၊ ကောန်ဇြဟာန်အဲရောင် သာ်ဝွံ ရမ္သာင်မကၠုင် နူအကာသရ၊၊ (မာကု ၁၊ ၉-၁၂)၊၊ လညာတ် နူခရေတ်ဝင် ၂ ဂှ် ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်ရ၊၊ မွဲဂှ် ယဝ်ဟာန် တီလဝ်တုဲတုဲ မွဲဂှ် ကာလညးမကဵုၜါတ္တိဇာံ ဟိုတ်မဂွံညာတ်ကေတ် နိမိတ်တၟေင်တုဲ မဂွံတီကေတ် နာဲယေသှုဂှ် ဒှ်မၞိဟ်တၟေင်မွဲရ၊၊

====မပၠတရဴ ညးဍုင်ကွာန် (တဳလပိုန်)====
[[File:Bloch-SermonOnTheMount.jpg|thumb|left|A 19th-century painting depicting the [[Sermon on the Mount]], by [[Carl Bloch]]|alt=Jesus sits atop a mount, preaching to a crowd]]
တၠပညာတအ် ပါ်လဝ် ဒတန်နာဲယေသှု မပၠတရဴ ညးဍုင်ကွာန် ဒၞာဲဗွဲမဂၠိုင်ရ၊၊ မပၠတရဴ ပ္ဍဲဂါလိလဲဂှ် စနူ ကြဴနူ ယေသှု မကလေင်စဴ ဂါလိလဲ နူကဵုပြင်ဗ္တီယုဍာန် (Judaean Desert) ကြဴနူ မထးပါဲထောအ် ကသပ် ကလော်မာစာဒါန်တုဲ၊၊ နာဲယေသှု တွဟ်ဓရ် အကြာဍုင်ဂါလိလဲ ရ၊၊ ပ္ဍဲခရေတ်ဝင်မာတ်သာဲ ၄၊ ၁၈-၂၀ ဂှ် သိမောန် မကော်ခဴစ ပေတရု ကဵု အာန္ဒြေ ညးၜါဂှ် ဒှ်မၞိဟ်ကွးသာဝကညးကၠာအိုတ်တုဲ ဒှ်ညးဗက်လက္ကရဴညးကၠာအိုတ်ရ၊၊ တုဲဂှ် ညးဗက်တွဟ်ဓရ် အလုံမွဲဍုင်ဂါလိလဲတုဲ မၞိဟ် နူရးဂါလိလဲ၊ ရးဍေကပဝ်လိ ဍုင်ယေရုသလေင်၊ ရးယုဍ နူကဵုၜဳယဝ်ဍာန် မွဲလပါ်ဂှ်် မကၠုင်ဗွဲမဂၠိုင်တုဲ ဗက်လက္ကရဴတဳလပပိုန်အိုတ်ရ၊၊ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ပရူဒဒှ် မထ္ၜးဣဓိ ဒဒှ်မပဒေါအ် လဗိုတ်ကျာ၊ မဗစမၞိဟ် မသုန်လ္ၚီ၊ မကွာ်လတူဍာ်တအ် ကတဵုဗဒှ်လဝ်ရ၊၊ တရဴအလန်ဏအ်ဂှ် အိုတ်အာ ကာလညးမဟီုကဵု ပေတရု (Peter) ဒဒှ်ရ ညးဂှ် ဒှ်ခရေတ်မွဲဂှ် ဆညးမွဲကီု လ္ပဟီုလဴဗ္စရ၊၊

နာဲယေသှု ဆက်အာတရဴ မပတပ်ဏာ ဍုင်ယေရုသလေင် ကာလညးမစိုပ်ဒၞာဲ ညးမဒုင်ၜါတ္တိဇာံဂှ် ညးအာဇရေင်ဇိုင်ၜဳယဝ်ဍာန်ရ၊၊ မပၠတရဴ ပ္ဍဲယေရုသလေင်ဂှ် စနူနာဲယေသှု  မဍိုက်လုပ် ဍုင်ယေရုသလေင် နကဵုမာဲၝောအ်ရ၊၊ ပ္ဍဲတ္ၚဲသဳဂှ် နာဲယေသှု အာလွဳမာန်ကျာ်တုဲ ညးမသွံရာန်ဒၟံင် ပ္ဍဲလွဳမာန်တအ်ဂှ်် ဗက်ပ္တိတ်မ္ဂး လဗံက်ညးမလှာဲသြန်တအ်ဂှ်လေဝ်ကီု ဒမံင်ညးမသွံဂစေံပူ မဂဇအ်တအ်ဂှ််လေဝ်ကီု ဗ္ကပ်ထောအ်ရ၊၊ ယုဍသကာရုက် ပစၞာဲ ပြာပ်အာ ဇရေင်ယတ်ပရောဟိတ်ဇၞော် မလဴဗ္စဒၞာဲယေသှုမၞုံရ၊၊ တရဴအလန်ဏအ်ဂှ် အိုတ်အာ ပ္ဍဲအခိင် ပေါဲပသခါ မစစၞ သဝ်တ္ၚဲ အလန်လက်ကရဴအိုတ်(Last Supper)ဂှ်ရ၊၊

====ကွးသာဝကဂမၠိုင်====
[[File:Brooklyn Museum - The Exhortation to the Apostles (Recommandation aux apôtres) - James Tissot.jpg|thumb|right|Jesus talking to his 12 disciples, as depicted by James Tissot]]
နူကဵုအခိင် မပၠတရဴ နဒဒှ်တဳလပိုန် တေအ်ဂှ်ရ ညးရုဲစှ်လဝ် ကွးသာဝကညး သီုဖအိုတ် (၁၂)ဇကုရ၊၊ ပ္ဍဲခရေတ်ဝင်မာတ်သာဲ ကဵု ခရေတ်ဝင်မာကုဂှ် ချူဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ဗွဲခမၞန် ပရူဒဒှ် ကွးသာဝကညးကၠာအိုတ် ကောန်တမ္ၚာပန် ပရူညးဟီုထ္ၜး ဒၞာဲလဵုမဂြာတ်မ္ဂး ကလိဂွံကမာန်ရ၊၊ ပ္ဍဲခရေတ်ဝင်ယဝ်ဟာန်ဂှ် ချူဗၟံက်လဝ် ကွးသာဝက နာဲယေသှုကၠာအိုတ်ၜါဂှ် ဒှ် ကောန်ကွး အစာမကဵုမ္ၚဵုၜါတ္တိဇာံယဝ်ဟာန်၊၊ ပ္ဍဲခရေတ်ဝင်လုကာ ၆၊ ၁၇ ဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ် ကွးသာဝကညး နွံတဴဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင်ရ၊၊ 

====တဝှ်ဍောင်ဓရ်====
နာဲယေသှု ဟီုတွဟ် ပရူသန်ထာန်ကျာ်ဂမျိုင် (kingdom of God)ရ၊၊ သန်ထာန်ကျာ်ဂမျိုင်ဂှ် ညောန်ကၠုင်တုဲရ (ခရေတ်ဝင်မာကု ၁၊ ၁၅) ကေုာံ ပ္ဍဲပၠတရဴ နာဲယေသှုဂှ် ဒှ်ဒၟံင်တုဲတုဲရ (ခရေတ်ဝင်လုကာ ၁၇၊ ၂၁)၊၊ ကုညးမပတှ်ေကေတ် ဓဝ်ဨဝံင်ဂေလိတအ်ဂှ်လေဝ် ကလိဂွံ သန်ထာန်ကျာ်ကီုရောင် နာဲယေသှု ကဵုလဝ်ဂတိပါင်ရ (ခရေတ်ဝ်မာကု ၁၀၊ ၁၃-၂၇)၊၊

နာဲယေသှု အာတ်မိက်မၞိဟ်တအ် လတူဒုဟ်ဇကု မကလိလောန်လဝ်ဂှ် ကဵုဂွံသံင်ဝေဂအိုတ်တုဲ လျုင်ပတှ်ေကေတ် လတူကျာ်ဂမျိုင်ရ၊၊ &lt;ref&gt;Sanders, Ed P.; Pelikan, Jaroslav J. &quot;Jesus Christ&quot;. ''Encyclopædia Britannica''. Retrieved June 10, 2015.&lt;/ref&gt; နာဲယေသှု ဗတိုက်ဖအောဝ် ညးဗွက်ကြဴညး ညံင်ဂွံ ဒ္ဂေတ်ဗက် သၞောဝ်ဂျူ ၜိုန်ရ အလဵုဇကုညး ဟွံဒ္ဂေတ်ဗက် သၞောတ်ဂျူ ဥပမာ မဆေင်ကဵု တ္ၚဲSabbath ၊၊ ကာလမသၟာန် နာဲယေသှု ဓဝ်ပညပ်ဇၞော်အိုတ်ဂှ် မုရောဂှ် နာဲယေသှုသှ် ＂ကျာ်ဂမျိုင်မၞး ကျာ်ထာဝရဂှ် ဒဵုကဵု မအိုတ်ကောန်စိုတ်၊ ဒဵုကဵုမအိုတ်စိုတ်ဝိညာန်၊ ဒဵုကဵုမအိုတ်ညာန်ပန်ညာ ဆမနွံဂှ် ဆာန်ရ၊၊ (...) ဝေင်နူဂှ် ညးမဆေင်စပ် ကဵုဇကုတအ်ဂှ် သၟဟ်ကဵုဇကုဂှ် ဆာန်ရ (မၞးဒးဆာန် မၞိဟ်မကြပ်ကဵုမၞး ညံင်ရဴဇကုမၞးရ (ခရေတ်ဝင်မာတ်သာဲ ၂၂၊ ၃၇-၃၉)၊၊ ပါဲနူဂှ်တုဲ တွဟ်ညးမွဲပၠန်ဂှ် လတူညးမပသၞကုမၞးဂှ် မၞးဆာန်ဍေဟ်ညိ၊ ဍေဟ်ထဗးဇကု နကဵုမုက်မွဲလပါ်မ္ဂး ဒုင်ကဵုညး မုက်တၞဟ်မွဲလပါ်ဂှ်ညိ၊၊ ကုမၞိဟ်မကလိလောန်ဒုဟ် လတူမၞးဂှ် မၞးသၠးအခေါင် ကုဍေဟ်ညိ၊၊ &lt;ref&gt;Stassen, Glen H.; Gushee, David P. (2003). ''Kingdom Ethics: Following Jesus in Contemporary Context''. InterVarsity Press. pp. 102–03, 138–40, 197–98, 295–98. [[International Standard Book Number|ISBN]] [[Special:BookSources/978-0-8308-2668-1|978-0-8308-2668-1]].&lt;/ref&gt;

====ပေါဲပသခါ လက္ကရဴအိုတ် Last Supper====
[[File:Última Cena - Juan de Juanes.jpg|thumb|upright=1.2|The [[Last Supper]], depicted by [[Juan de Juanes]], c. 1562|alt=A depiction of the Last Supper. Jesus sits in the center, his apostles gathered around on either side of him.]]

ပေါဲပသခါ လက္ကရဴအိုတ်ဂှ် ဒှ်ဝိုင်ပုင် နာဲယေသှု မစစၞသဝ်တ္ၚဲ လက္ကရဴအိုတ် ကရောံကောန်ကွးညး ၁၂ တၠတအ် ပ္ဍဲဍုင်ယေရုသလေင် ကၠာဟွံဂွံဒးဒုင်ဂစိုတ် ပ္ဍဲတိုင်မဒင်ညိရ၊၊ ပရူပေဲါပသခါ လက္ကရဴအိုတ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲလိက်ခရေတ်ဝင် သီုဖအိုတ်ရ၊၊ ပ္ဍဲအခိင်မစစၞဂှ် နာဲယေသှုဟီု ကွးသာဝကညးမွဲတၠ ဖံက်သစ္စ ကုညးတုဲ ပအပ်ညး ကုသၞရောင်ရ၊၊ ညးမဖံက်သစ္စဂှ် ဒှ်ယုဍသကာရုက် ရ၊၊ 

နာဲယေသှု ကေတ်ကွာင်တုဲ ဂၜိဟ်ဂစာဲတုဲ ဟီု ကွာင်ဝွံ ဒှ်ဇကုအဲရောင်၊ ကေတ်တုဲ စအိုတ်ညိ၊၊ သာ်ဝွံ ညးဟီုကဵု ကွးတအ်ရ၊၊ တုဲ ညးကေတ် ခေါက်တုဲ မၞးတအ် ဆမနွံဂှ် သုင်အိုတ်ရ၊၊ ခေါက်ဝွံမ္ဂးဂှ် ဆိုင်ကဵုဓဝ် မဒုင်လယိုင်တၟိတုဲ သွက်ဂွံဗလးဒုဟ် ညးဂမၠိုင် ဆီအဲမစရိုဟ်စဝ်ဂှ် မဂွံဒှ်ရ (မာတ်သာဲ ၂၆၊ ၂၆-၂၉)၊၊ အခိုက်ခရေတ်ယာန်တအ် မဒုင်ကေတ် ဓဝ်ပတှေ်ခရေတ်ယာန်ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကုဒဒှ်ဏအ်ရ၊၊ ပ္ဍဲခရေတ်ဝင်ယဝ်ဟာန်ဂှ် မစပ်ကဵု ကွာင် ကေုာံ ဍာ်ဇဗျေတ် ဂှ် ဟွံချူလဝ်ရ၊၊ 

ပ္ဍဲခရေတ်ဝင်သီုပန်ဂှ် ချူလဝ် ဒဒှ်ရ ပေတရု တးပါဲ ဒဒှ်ရ ဇကုမတီဒၟံင် ဇကုမဆက်စပ်ဒၟံင် ကုနာဲယေသှု စဵုကဵုအခိင်စာင်ဂြဴဂှ် ပန်အလန်ရ၊၊

====မဒးဒုင်ရပ်====
[[File:The Taking of Christ-Caravaggio (c.1602).jpg|thumb|A depiction of the [[kiss of Judas]] and [[arrest of Jesus]], by [[Caravaggio]], c. 1602|alt=Judas kisses Jesus, and soldiers rush to seize the latter.]]

အတိုင်ခရေတ်ဝင်ဂမၠိုင်မ္ဂး နာဲယေသှု ကော်ဏာ ကွးဂမၠိုင် ပ္ဍဲဇရေင်ဂေတ်သိမာနိ (Gethsemane)တုဲ ညးအာရာဒနာမိက်ရ၊၊ ဂွံမွဲခဏဂှ် ယုဍသကာရုက် စိုပ်ကၠုင် ကေုာံ ကောန်ပၞာန်ရဝ်မ မဗလးနင် နူကဵုယတ်ပရောဟိတ်ဇၞော်ရ၊၊ ယုဍသကာရုက် ဟီုလဝ် ကုကောန်ပၞာန်ရဝ်မတအ် မၞိဟ်ညးတေအ် မဆုင်ဂှ် ဒှ်နာဲယေသှုရ၊၊ မၞိဟ်ဂှ် မၞးတအ်ရပ်ညိ၊၊ တုဲ ပ္ဍဲလဒေါဝ်မၞိဟ်ဂမၠိုင်ဂှ် ယုဍသကာရုက် ဟီုကဵု နာဲယေသှု ကဵုနွံမင်္ဂလညိ တုဲ ဆုင်နာဲယေသှုရ၊၊ တုဲဂှ် ကောန်ပၞာန်ရဝ်မတအ် ရပ်ဏာ နာဲယေသှုရ၊၊ နာဲယေသှု ဒးဒုင်ရပ်တုဲ ကွးသာဝကဂမၠိုင် ဒးပဲါဓလေတ်အိုတ်ရ၊၊ ပေတရု ဂှ် ဒးဒုင်သၟာန် မၞးဂှ် ဒှ်ကွး နာဲယေသှု ဟွံသေင်ဟာ၊၊ ပေတရုဟီု ဟွံသေင် ဗီုဗီုဏအ် ညးတေအ်ဒးဒုင်သၟာန် ပ္ဍဲညးတေအ် မဟီုတးပဲါ ပေင်ပိဝါဂှ် ညးတေအ်ဂွံမိင်ကေတ် စာင်ဂြဴတုဲ ညးချပ်ဂွံ ဂလာန်ပျးဒိုဟ် နာဲယေသှု မဟီုလဝ်ဂှ်တုဲ ညးတေအ် စိုတ်ဟွံသၠောင်ရ၊၊ 

ပ္ဍဲခရေတ်ဝင်ယဝ်ဟာန်ဂှ် နာဲယေသှု ဟွံရာဒၞာ သွက်ဂွံတိတ်ဗၠး နူဘဲမဒုင်ဂစိုတ် ပ္ဍဲတိုင်မဒင်ရ၊၊ မၞိဟ်မရပ်ညးဂှ် ဒှ်ကောန်ပၞာန်ရဝ်မ ကေုာံ ကောန်ပၞာန်ပၟင်ကျာ်တအ်ရ၊၊ စၞးမဆုင်တုဲ မဗၟံက်ထ္ၜး ညးဂှ် ဒှ်နာဲယေသှုဂှ် ပ္ဍဲလိက်ဏအ် အလဵုဇကု နာဲယေသှု ညးလဴထ္ၜး ဒဒှ် ညးဂှ် ဒှ်နာဲယေသှုရ၊၊ ပေတရု ရပ်သ္ဇင်တုဲ သွက်ဂွံဗက် ဆဂး နာဲယေသှု ပဒေါအ်ထောအ် ညးတေအ်ရ၊၊

====ဖျေဟ်ဒုဟ်====
[[File:Ecce homo by Antonio Ciseri (1).jpg|thumb|left|upright=1.2|''Ecce homo!'' [[Antonio Ciseri]]'s 1871 depiction of [[Pontius Pilate]] presenting Jesus to the public|alt=A depiction of Jesus' public trial]]

ကြဴနူ နာဲယေသှု မဒးဒုင်ရပ်တုဲ ညးကေတ်ဏာ ညး ဇရေင်သၟီယတ်ပရောဟိတ်ဇၞော်အိုတ် မဒှ်နာဲဗစာဂျူ ဇၞော်အိုတ်တုဲ မဒက်ကၠေင်လဝ် နာဲယေသှုရ၊၊ ပ္ဍဲအခန်မစၟဳစၟတ်ခဗုတ်ဂှ် ခရေတ်ဝင် မွဲကုမွဲ ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် သောဲသောဲဗြောဲဗြောဲ တၞဟ်ခြာဒၟံင် ရေင်သကအ်ရ၊၊ ပ္ဍဲခရေတ်ဝင်မာတ်သာဲ ၂၆၊ ၅၇၊ မာကု ၁၄၊ ၅၃ ကဵု လုကာ ၂၂၊ ၅၄ ဂှ် ညးတအ် ကေတ်ဏာ နာဲယေသှု ဇရေင် သ္ၚိသၟိင်ယတ်ပရောဟိတ် ကယျာဖ (Caiaphas) ပ္ဍဲဒၞာဲဂှ် ပ္ဍဲအခိင်ဗတံ နာဲယေသှု ဒးဒုင်ပစရဵု၊ ဒးဒုင်ၜုင်တက်ရ၊၊ တ္ၚဲတၟးဂှ် ယတ်ပရောဟိတ်ဇၞော် ကဵု မၞိဟ်ဇမၞော်တအ် ပလံင်ဏာ ဇရေင်သၟိင်ဒကိုပ်ဍုင် ပုင်တိ ပလာတ် (Pontius Pilate)ရ၊၊ ပ္ဍဲခရေတ်ဝင်ယဝ်ဟာန် ၁၈၊ ၁၂-၁၄ ဂှ် ချူလဝ် ဗီုဏအ်ရ၊၊ ညးတအ် ဗွဲကိုပ်ကၠာ ကေတ်ဏာ နာဲယေသှု ပ္ဍဲဇရေင်အာန္နာတ် (Annas) ညးမဒှ်ခါံသဳ သၟိင်ယတ်ပရောဟိတ်ကယျာဖ (Caiaphas) ရ၊၊ နူဂှ် မွဲကဆံင် ပလံင်ဏာ ကေတ်ဏာ နာဲယေသှု ပ္ဍဲသ္ၚိသၟိင်ဇၞော်အိုတ် ပိလာတ် ရ၊၊ &lt;ref&gt;Bromiley, Geoffrey W. (1988). ''International Standard Bible Encyclopedia: E–J''. Wm. B. Eerdmans Publishing. pp. 1050–52. [[International Standard Book Number|ISBN]] [[Special:BookSources/978-0-8028-3782-0|978-0-8028-3782-0]].&lt;/ref&gt;

ကာလညးစၟဳစၟတ်ဂှ် နာဲယေသှု ဟီုဂလာန် ဆညိညဓဝ်ရ၊၊ ကဵုသွဟ် ဗွဲခမၞန်တုဲ ဟွံသှ်ကဵုတပ်ပ် အတိုင်ဂလာန်သၟာန်တအ်ရ၊၊ ဟိုတ်နူညးဟွံသွဟ်တုဲ ပ္ဍဲခရေတ်ဝင်မာတ်သာဲ ၂၆၊ ၆၂ ဂှ် သၟိင်ပိလာတ် ဒးသၟာန်ညး ＂မၞးဝွံ ဆဗၞတ်ဂလာန်မွဲပါင်ဂှ် ဟွံကလေင်ဟီုဟာ၊၊＂ပ္ဍဲခရေတ်ဝင်မာကု ၁၄၊ ၆၁ ဂှ် သၟိင်ယတ်ပရောဟိတ် ကလေင်သၟာန် နာဲယေသှု ＂မၞးဝွံ ကောန်ညးမနွံကဵုမင်္ဂလ မတွံဂး ခရေတ်ဂှ် သ္ဍာံရဟာ၊၊＂တုဲ နာဲယေသှု သှ် ＂အဲဒှ် ညးဂှ်ရ၊၊＂နာဲယေသှု ဆက်ဟီု ＂ကောန်မၞိဟ်ဝွံ ဒဒှ်မဂဇအ် ပ္ဍဲလ္ပာ်တဲသတုံ ဣဓိဂှ်လေဝ်ကီု၊ ဍိုက်ဂၠံမတ်ဗြဲတုဲ ဒဒှ် မက္ညကၠုင်ဂှ်လေဝ်ကီု မၞးတအ် ဂွံညာတ်ဂတဝွံအိုတ်ရောင်၊၊＂ကာလဂှ် သၟိင်ယတ်ပရောဟိတ်ဂှ် ယာတ်ဗဝိုက်ဇကုဂှ် ဂစာ်တုဲ ဂြောပ်လတက်စုတ် ကုနာဲယေသှုရ၊၊ ပ္ဍဲဒၞာဲဏအ်လေဝ် ဗီုလဟီု နူလိက်ခရေတ်ဝင် မွဲကုမွဲ တၞဟ်ခြာ ရေင်သကအ်ကီုရ၊၊

သၟိင်ယတ်ပရောဟိတ် ကေတ်ဏာ နာဲယေသှု ဇရေင် သၟိင်ပိလာတ်တုဲ ဂရင်ဗ္တီ သၟိင်ပိလာတ် မဒှ်သၟိင်ရဝ်မ သွက်ဂွံဖျေဟ်အမှု နကဵုဒုဟ် ဇကုမဟီု ဇကုဂှ် ဒှ်ဨကရာဇ်ယုဍ (ဂျူ)ရ၊၊ အဓိပ္ပါယ် မိက်ဂွံဟီုဂှ် ဒှ်သၟိင်ဂကူဂျူ မတဝ်စၞေဟ် ကဵုပရေင်ပကင်ရင်ရဝ်မရ၊၊ ပ္ဍဲခရေတ်ဝင်လုကာ ၂၃၊ ၇-၁၅ ဂှ် သၟိင်ပိလာတ် ဂွံတီကေတ် နာဲယေသှု ဒှ်မၞိဟ်နူဂါလိလဲတုဲ ဒှ်မၞိဟ်သၟိင်ဟေရုက် (Herod Antipas) မပိုင်ဂှ် တီကေတ်တုဲ ကဵုပလံင်ဏာ နာဲယေသှု ဇရေင်သၟိင်ဟေရုက်၊၊ ပ္ဍဲကာလဂှ် သၟိင်ဟေရုက် နွံပ္ဍဲဍုင်ယေရုသလေင်ရ၊၊ ဟိုတ်နူ နာဲယေသှု မုကြပ်ဟွံသှ် ဂလာန်သၟာန်ဂမၠိုင် နူသၟိင်ဟေရုက်တုဲ သၟိင်ဟေရုက် ကေုာံ ကောန်ပၞာန်ဂမၠိုင် ပစရဵု ကုနာဲယေသှု ဥပမာ လတက်စုတ် ဗဝိုက်လတက် မဂေါဝ်ဆာဲ နမဟီု ဂရိုင် ဨကရာဇ်တုဲ ကလေင်ပလံင်ဏာ ဇရေင် သၟိင်ပိလာတ် ပၠန်ရ၊၊ သၟိင်ပိလာတ် ဟီုကဵု သၟိင်ယတ်ပရောဟိတ်တအ် ဒဒှ်ရ လတူ နာဲယေသှုဂှ် ဒုဟ်မၞးတအ် မပလံင်နင်ဂှ် ဆဗၞတ်မွဲမွဲကီု ညးဟွံဆဵုကေတ်ရ၊၊

ဟိုတ်မၞိဟ်တအ် မအာတ်မိက် ညးတၠဒုဟ်သပုန်ဍုင် ၜါရာပ်ၜ (Barabbas)ဂှ် ဗလးကဵုတုဲ နာဲယေသှုဂှ် ကဵုဒုဟ်ဂမ္စိုတ် ပ္ဍဲတိုင်မဒင်တုဲ သၟိင်ပိလာတ် ဗလးကဵု ၜါရာပ်ၜတုဲ ဖျေဟ်အမိင် တိုင်မဒင် ကုနာဲယေသှုရ၊၊ &lt;ref&gt;Ehrman, Bart D. (2009). ''Jesus, Interrupted: Revealing the Hidden Contradictions in the Bible (And Why We Don't Know About Them)''. HarperCollins. p. 82.&lt;/ref&gt; သၟိင်ပိလာတ် ချူလိက်ဗမံက်ထ္ၜးဒုဟ် နကဵု ဘာသာဟေဗြေဝ်၊ ဟေလသ(လေတ္တေန်) ကေုာံ ရဝ်မ (ဂရိတ်)  INRI မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဨကရာဇ်ယုဍ ကောန်ဍုင်နာဇရက်ယေသှု ပ္ဍဲတိုင်မဒင် နာဲယေသှုဂှ်ရ၊၊ 

====တိုင်မဒင် ကေုာံ ပၠောပ်ဂိုဟ် Crucifixion and entombment====
[[File:Pietro Perugino 040.jpg|thumb|upright|[[Pietro Perugino]]'s depiction of the [[Crucifixion of Jesus|Crucifixion]] as ''[[Stabat Mater (art)|Stabat Mater]]'', 1482|alt=A depiction of Jesus on the cross]]
ပရူမဂစိုတ် နကဵုတိုင်မဒင်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲခရေတ်ဝင်သီုဖအိုတ်ရ၊၊ ကြဴနူ ဖျေဟ်ဒုဟ်တုဲ တိုင်မဒင် သွက်ဂွံဒင် နာဲယေသှုဂှ် ညးကဵု နာဲယေသှု တ္ၚိန်ဏာရ၊၊ ပ္ဍဲခရေတ်ဝင်လုကာ ၂၃၊ ၂၇-၂၈ ဂှ် နာဲယေသှု ဟီုကဵု ညးဗြဲမွဲ ပ္ဍဲအကြာမၞိဟ်ဂမၠိုင် ＂ကောန်ဗြဴ ဍုင်ယေရုသလေင်တအ် ဟိုတ်နူအဲဂှ် လ္ပယာံဂကဝ်အိုတ်၊ ဟိုတ်နူဇကုတအ်ဂှ်ကီု ဟိုတ်နူ ကောန်ဇကုတအ်ဂှ်လေဝ်ကီု ယာံဂကဝ်အိုတ်ရ၊၊＂

ကောန်ပၞာန်တအ် မဒင်စုတ် နာဲယေသှု ပ္ဍဲတိုင်မဒင်တုဲ ပလောအ် နာဲယေသှုဂှ် ညးတအ် ဖျေဟ်မာဲတုဲကေတ်ရ၊၊ ပ္ဍဲလတူတိုင်မဒင် မချူလဝ် ＂ဨကရာဇ်ယုဍ ကောန်ဍုင်နာဇရက်ယေသှု＂ဂှ် ကောန်ပၞာန်တအ် ပစရဵု ကုနာဲယေသှု လတူလတူဂှ်ရ၊၊ လဟီုလက္ကရဴအိုတ် နာဲယေသှုမဟီုဂှ် ＂ပ္ဍဲတ္ၚဲဝွံ ပ္ဍဲဘုံပါရဍိသု (Paradise) ကောံကုအဲ မွဲစွံဂှ် မၞးနွံရောင်၊၊＂ပ္ဍဲခရေတ်ဝင်ယဝ်ဟာန်ဂှ် ပ္ဍဲအခိင်မဒးဒုင်တိုင်မဒင်ဂှ် မိညး မာရိ ကဵု ကွးသာဝက သ္ဍိုက်ဆာန်ညး နွံဒၟံင်ရ၊၊ 

ပ္ဍဲတ္ၚဲဂှ်ဟေင် ယဝ်သာတ် ကောန်ဍုင်အရိမသေဝ် မၞိဟ်ယုဍ (Joseph of Arimathea) အာတ်အခေါင် သၟိင်ပိလာတ် သွက်ဂွံဖျေဟ်ဇွ နာဲယေသှု နူကဵုတိုင်မဒင်တုဲ ဂွဳနကဵုယာတ်ကမုတုဲ အာပၠုပ်စွံလဝ် ပ္ဍဲကတိုင်သုသာန် (ဂိုဟ်)တၟအ် ဆဗၞတ်ညးမွဲ ဟွံပၠုပ်စွံမွဲဝါဏီဂှ်ရ၊၊ ပါင်ဂိုဟ်ဂှ် ပၠောကၟာတ်လဝ် ပါင်ဂိုဟ်(ကတိုင်)ဂှ်ရ၊၊ 

====မဓလိုက်ကတဵု နူဂမ္စိုတ် Resurrection ====
[[File:IVANOV YAV HRISTA MARI1.jpg|left|thumb|upright=1.2|Jesus appearing to Mary Magdalene after his [[Resurrection of Jesus|resurrection from the dead]], depicted by [[Alexander Andreyevich Ivanov]].|''Appearance of Jesus Christ to Maria Magdalena '' (1835) by [[Alexander Andreyevich Ivanov]]]]

ပ္ဍဲတ္ၚဲအဒိုတ် အခိင်နူဂယးဂှ် မာရိမာဂဍလိနိ (Mary Magdalene) (ပ္ဍဲခရေတ်ဝင်ယဝ်ဟာန်ဂှ် မာရိ မာဂဍလိနိ ညးမွဲဓဝ်၊ ပ္ဍဲခရေတ်ဝင်တၞဟ်တအ်ဂှ် ညးကေုာံ ညးဗြဴတၞဟ်တအ်) ပြာပ်အာ ဇရေင်ဂိုဟ်(ကတိုင်) မစွံလဝ် ဇွ နာဲယေသှုရ၊၊ ညးဒှ်အမ်သဝ် ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲထီုဂှ် မုဟွံမဲ၊၊ နာဲယေသှု တွဟ်ဓရ် ကုကွးဂမၠိုင်ရ၊၊ ကွးသာဝကတအ် ကၠိုဟ်ကေတ်ဟွံမာန် ဗီုလဵု နာဲယေသှု ကလေင်ဓလိုက်ကတဵု နူဂမ္စိုတ်ဂှ်ရ၊၊ 

ပ္ဍဲခရေတ်ဝင်မာတ်သာဲ (၂၈၊ ၁-၅)ဂှ် တ္ၚဲသဳလောန်အာတုဲ ပ္ဍဲတ္ၚဲပထမ ပ္ဍဲပယာံမယးတမး မာရိမာဂဍိနိ ကဵု မာရိ တၞဟ်ဂှ် အာရံင် သုသာန်ယေသှုရ၊၊ ပ္ဍဲကာလဂှ် တိဇနော်မချဳ ဗွဲမလောန်ရ၊၊ ဟိုတ်မ္ဂးဂှ် ကလုတ်ကျာ်ထာဝဝွံ စှ်ေကၠုင် နူဘုံအကာတုဲ တၟအ်ဂဒိုဝ်လဝ် ပါင်ကတိုင်ဂှ် ပၠောဂတးမ္ဂး ဂ္ဇအ်ဒၟံင် ပ္ဍဲလတူတၟအ်ဂှ်ရ၊၊ မုက်ခဝါညးဝွံ ဒှ်တဴ ညံင်ကဵုလလဳရ၊၊ ဗဝိုက်လတက်ဂှ်လေဝ် ဂွုညံင်နဲကဴဗြဲရ၊၊ မၞိဟ်ပၟင်တအ်ဂှ် ဖေက်ကလုတ်အကာတုဲ ဒဇပ်ဇတဝ်မ္ဂး ညံင်နဲမချိုတ်ဂှ် ဒှ်တဴအိုတ်ရ၊၊ 

ပ္ဍဲခရေတ်ဝင်မာကု (၁၆၊ ၁-၁၁) ဂှ် တ္ၚဲသဳလောန်တုဲ မာရိမာဂဍလိနိ၊ မာရိ မဒှ် မိယျာကုက် ကဵု သာလောဝ်မိတအ်ဝွံ အာဇရေင်ဂိုဟ်ဂှ်ရ၊၊ ပ္ဍဲဂိုဟ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် မၞိဟ်တြုဟ် (ကလုတ်အကာသ) မလတက်လဝ် ပလောအ်ကမုသမၠိင် လဴကဵုညးတအ် ဒဒှ်ရ နာဲယေသှု အာဆဵုကဵု ကွးညး ပ္ဍဲဂါလိလဲ အတိုင်ညးမဟီုလဝ် ကုကွးညးဂှ်ရ၊၊

ပ္ဍဲခရေတ်ဝင်လုကာ (၂၄၊ ၁-၄၃ ) မာရိ ကေုာံ ညးဗြဴတၞဟ်တအ် အာဇရေင်ဂိုဟ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပါင်ထီုဂှ် ပံက်ဒၟံင်ရ၊၊ ညးတအ် လုပ်အာ ပ္ဍဲဂိုဟ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ကလုတ်အကာသၜါရ၊၊ ကလုတ်အကာသဂှ် ဟီု အတိုင်ညးမဟီုလဝ် ကုမၞးတအ် ပ္ဍဲဂါလိလဲဂှ် လၟုဟ် ညးဓလိုက်ကတဵု နူဂမ္စိုတ်တုဲရ၊၊ ဆဂး ကွးတအ် ဟွံပတှ်ေ၊၊ နူကဵုဍုင်ယေရုသလေင် တရဴပန်တိုင် ပ္ဍဲကွာန်ဨမံက် (Emmaus) ဂှ် နာဲယေသှု ထ္ၜးဇကုညး ကုကွးတအ်ရ၊၊ တၞဟ်န ဂွံဖအိုတ်သံသယျ ကွးဂမၠိုင်တုဲ နာဲယေသှု စစၞ ကေုာံ ကဵုကွးတအ် ရပ်ဇကုညးရ၊၊ ညးဖအောဝ် ကဵုကွးညး ညံင်ဂွံပရးကဵု တွဟ်ဍောင်ဓရ်ညး ကုကောန်မၞိဟ်တအ် သီုဖအိုတ်ရ၊၊

ပ္ဍဲခရေတ်ဝင်ယဝ်ဟာန်ဂှ် ဗွဲကိုပ်ကၠာ မာရိမာဂဍလိနိ မွဲဓဝ်ဟေင်ကၠုင်၊ ဟွံဆဵုဇွဂှ်တုဲ အာကော်နင် ပေတရု ကေုာံ ကွးတၞဟ်တအ်၊၊ တုဲဂှ် နာဲယေသှု ထ္ၜးဇကု ကုမာရိ ပ္ဍဲကဵုဂိုဟ်ဂှ်ရ၊၊ ကြဴနူဂှ် ထ္ၜးဇကု ကုကွးဂမၠိုင် ကဵုလမုဟ်စိုတ် ကုကွးတအ်တုဲ နာဲယေသှုဟီု ＂ညံင်နဲ မအံက် မစကာဗလးနင်အဲဂှ် အဲဝွံ စကာဗလးဏာ မၞးတအ်ရောင်၊၊＂ တုဲ လတူမၞိဟ်ဂမၠိုင်ဂှ် ဗ္ဂိုဟ်တုဲ ဟီုတိုန်ပၠန် ＂မၞးတအ်ဝွံ ဝိဉာဏ် မသ္အးဇ္ၚးဂှ် ဒုင်ကေတ်အိုတ်ရ၊၊＂

နာဲယေသှု ထ္ၜးဇကု ကဵုမင်္ဂလ ကုကွးတအ်တုဲ ပ္ဍဲဘုံအကာသဂှ် တဳလပိုန်ဝွံ ဒုင်ပတိုန်ဏာရ၊၊ ကွးတအ်ဝွံ ရှ်ေသှ်ေလ္ၚောဝ် တဳလပိုန်တုဲ သီုမမိပ်စိုတ်အိုဟ်တမိုဟ် ဗွဲမလောန်ဂှ် ကလေင်အာ ပ္ဍဲဍုင်ယေရုသလေင် အိုတ်ရ၊၊ (ခရေတ်ဝင်လုကာ ၂၄၊ ၅၀-၅၃)

====လညာတ် သုတေသနဝင်====
ပ္ဍဲဂိတုမာတ် ၂၈၊ ၁၉၈၀ ဂကောံအစာသုတေသန အေဿရေ (Israeli archaeologists)ဂွံဆဵုကေတ် ဂိုဟ်မစွံဇွ နူခေတ် နာဲယေသှု မကော်စ ဂိုဟ်ထာဲပိယာတ် (Talpiot Tomb)၊၊ ဇွမဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲခိုင်တၟအ်ဂှ် ဒှ်ဇုတ် နာဲယေသှု ဒှ်မာန်ရ၊၊ ခိုင်တၟအ်ဂှ် ချူလဝ် နကဵုဘာသာဟေဗြေဝ် ကေုာံ ဂရိတ် မချူလဝ် Yeshua Bar Yosef မဂွံအဓိပ္ပါယ် ယေသှု ကောန် ယဝ်သာတ်၊ ခိုင်မထ္ၜးလဝ် ပ္ဍဲတိုက်ထ္ၜးမွဲဂှ် ချူလဝ် ယျာကုတ် ကောန်ယဝ်သာတ် ဒေအ်ယေသှု (James; son of Joseph, brother of Jesus) ရ၊၊ ခိုင်ဏအ်ဂှ် လ္ၚတ် နကဵုနဲသိပ္ ပံမစမ်ဓါတ်တုဲ ဂွံတီကေတ် ဒဒှ်ရ ခိုင်ဏအ်ဂှ် နူမွဲအခိင်တေအ် ဒးဒုင်ကၠတ်သွံစလဝ် နူကဵုထီုထာဲပိယာတ်ဒှ်မာန်ရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂိုဟ်ထီုဂှ် ဒှ်ဂိုဟ်ထီု ဂကောံသ္ၚိကၟိန် နာဲယေသှု ဟီုမာန်ရ၊၊ ပ္ဍဲထီုဂှ် ဂိုဟ် နွံဗွဲမဂၠိုင် ခိုင်တၟအ် ဂိုဟ်မွဲဂှ် ချူလဝ် မာရိ နကဵုဟေဗြေဝ် မာရိယျာ (မဒှ် မိအံက် နာဲယေသှု)၊ တုဲပၠန် ခိုင်မွဲဂှ် ချူလဝ် နကဵုဘာသာဂရိတ် မာရိ သြမ်နိ (Mary Omni) မဂွံအဓိပ္ပါယ် မာရိ၊ မာရိဏအ်ဂှ် ဒှ်မာရိမာဂဍလိနိ ဒှ်မာန်စှ်ေစိုတ်ရ၊၊ ညးတအ်စမ် DNA ကဵုဇုတ်မထေင်ကေတ် ဇုတ်ယေသှု ကဵု ဇုတ် မာရိဂှ် ဒဒှ်ရ ညးၜါဝွံ ဟွံဒှ် ကောန်မွဲမိဂှ် ဂွံတီကေတ်ရ၊၊ ကောန်မွဲမိ ဟွံသေင် ဂွံတိုပ်စွံဇွ ပ္ဍဲမွဲထီု/ဂိုဟ်ဂှ် ညးၜါဝွံ ဒးဒှ်သမ္ဘာ ကဵု တၠသ္ၚိ ဒှ်မာန်ရောင် ပတှ်ေကေတ်ရ၊၊ ခိုင်မွဲပၠန်ဂှ် ချူလဝ် Yehuda bar Yeshua Judah မဂွံအဓိပ္ပါယ် ယုဍာ ကောန်တြုဟ် ယေသှု၊၊ မွဲပၠန်ဂှ် ချူလဝ် နကဵုဘာသာဟေဗြေဝ် ယဝ်သေ မတုပ်အဓိပ္ပါယ် ယဝ်သာတ် (မဒှ် ဒေအ် ယေသှု)၊၊ အတိုင်သက်သဳဝင်ဏအ်မ္ဂး နာဲယေသှုဂှ် မဂျိုင်လဝ် နကဵုဗီုမၞိဟ်ဓမ္မတာမွဲ (ဝါ) က္ဍိုပ်သကိုပ် ညးဍုင်ကွာန်မွဲ မနွံကဵု သမ္ဘာ ကေုာံ ကောန်ဇာတ်ရ၊၊ &lt;ref&gt;{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160413054205/http://www.michaelsheiser.com/Jesus%20Tomb%20article%20Heiser.pdf |archivedate=2016-04-13 |title=Heiser, Michael S., Evidence Real and Imagined: Thinking Clearly About the &quot;Jesus Family Tomb |url=http://www.michaelsheiser.com/Jesus%20Tomb%20article%20Heiser.pdf |accessdate=2018-11-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; [https://www.youtube.com/watch?v=7uuZ-C7nmj4 The Jesus Tomb (Secrets of the Cross Documentary)] Timeline - World History Documentaries, Published on Jul 28, 2017,&lt;/ref&gt;

==ရာဇာဝင် Chronology==
ယေသှုဂှ် ဒှ်ကောန်ဂကူဂျူ နူဂါလိလဲ မကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲအေဒဳ ၁ ဗွဝ်ကၠံ လပါ်စတုဲ စုတိ နကဵုအာယုက် ၃၀ ဟွံသေင်မ္ဂး ၃၃ ပ္ဍဲဂျူဒေဲ၊၊ &lt;ref&gt;Humphreys, Colin J.; Waddington, W. G. (1992). &quot;The Jewish Calendar, a Lunar Eclipse and the Date of Christ's Crucifixion&quot; (PDF). ''Tyndale Bulletin''. '''43'''(2): 340&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲအခိင် ယေသှုမကတဵုဒှ်မၞိဟ်ဂှ် ပ္ဍဲရးယုဍ (ဂျူ)တအ်ဂှ် နွံသၟဝ် အေန်ပါယာရဝ်မ၊၊ ဂကူဂျူတအ် ညးမတဝ်စၞေဟ် သွက်ဗၠးၜး နူကဵုရဝ်မ နွံတဴကီုရ၊၊ ဂကူဂျူတအ် အတိုင် လိက်ပျးဒိုဟ်ညးတအ်မ္ဂး ဒးကာလမွဲတ္ၚဲ သၟိင်ဓရ် နကဵုအရေဝ်ဘာသာညတအ် မာတ်သာဲ ကတဵုဒှ်ကၠုင်မ္ဂး ဂကူညးတအ် ဂွံဒှ်တသိုက် ဂွံတိတ်ဗၠး နူကဵုသၟဝ်တဲ ဂကူညးသအာင်ရောင်၊၊ မၞိဟ်တအ် စၟဳဒၟံင် မာတ်သာဲ (သၟိင်ဓရ်)အိုတ်ရ၊၊ ဗွဲကိုပ်ကၠာ မၞိဟ်တအ် ထေင်ကေတ် အစာမကဵုၜါတ္တိဇာံ (ညးမကဵုမ္ၚဵု ဗလိုပ်ဍာ်) ယဝ်ဟာန်ဂှ် ဒှ်မာတ်သာဲရ၊၊ တုဲဂှ် နာဲယေသှု မံက်တိုန်ကၠုင် ဂံင်ဟီု ဂံင်တွဟ် ဂံင်ပကောံမၞိဟ်တုဲ မၞိဟ်တအ် စှ်ေစိုတ် ညးဂှ် ဒှ်မာတ်သာဲရ၊၊ ဆဂး ကာလညးတွဟ်ဓရ်ဂှ် ဟွံတုပ် ဗီုကဵု မၞိဟ်တအ် မစၟဳလဝ်၊၊ ညးဟွံပကောံမၞိဟ် သွက်ဂွံရပ်လွဟ်တုဲ ဗတိုက်ကဵု သၟိင်ကေသာ ရဝ်မ၊၊ ညးတွဟ်ဓရ် ပရူမေတ္တာ နကဵုနဲ လ္ပပံင်တောဲ၊ လ္ပပၠန်တဲရ၊၊ ဥပမာ ညးဟီု ပ္ဍဲမသြန်ဂှ် ရုပ်သၟိင်ကေသာ (သဳသာ) နွံရ၊၊ လှုဲဂှ် လှုဲသၟိင်ကေသာတှ်ေ ဒးကဵု သၟိင်ကေသာ ရ၊၊ ညးမိက်ဂွံဟီု စပ်ကဵုအခေါန်ဖလာ ဒှ်မာန်ရ၊၊ ဇကုရပ်စပ် လှုဲညးတှ်ေ ဇကုဒးဆက်စပ်ကဵုညးရ၊၊ ယဝ်ရ ဇကုဟွံရပ်မ္ဂး ဇကုဟွံဒးဆက်ကဵုညးရ၊၊ နဲပၠန်ဂတး နာဲယေသှုဂှ် ဒှ်နဲ မဟွံပံင်တောဲ၊ ညံင်နဲ ခေတ်ပိုဲဏအ် မဟတ္တမဂါန္ဒဳ ညးက္ဍိုပ်သကိုပ် ဂကူအိန္ဒိယရ၊၊ ဟိုတ်နူ မပကောံမၞိဟ်တုဲ တဝ်စၞေဟ် သွက်ဗၠးၜးဂကူဂျူဂှ်ရ ကောန်ပၞာန်ရဝ်မတအ် ရပ်တုဲ ဖျေဟ်ဒဏ်ဂစိုတ် ကုညးရ၊၊ ပ္ဍဲလိက်ခရေတ်ဝင်တအ်ဂှ် ဟီုလဝ် သၟိင်ရဝ်မ ဟွံသေင် ဂစိုတ်ညး ဟိုတ်နူ လကျာ်ဂျူတအ် မအာတ်မိက်တုဲ သၟိင်ရဝ်မ ဒးဖျေဟ်အမိင်ဂစိုတ် ကုညးဂှ် ပ္ဍဲအခိင် ကွးညး ကၠုင်ပရးဝါဒခရေတ် ပ္ဍဲရဝ်မဂှ် တၞဟ်နဂွံဝေင်ပါဲ ဘဲ၊ တၞဟ်န ဂွံစန်ဒက် ရဝ်မ ဂွံတုဲ သဒးဖန်ချူလဝ် ဗီုဂှ် ဒှ်မာန်ရောင် ပါ်ပါဲကေတ်ရ၊၊

နကဵုလညာတ် ဘာသာဂကူဂျူမ္ဂး ကျာ်ညးတအ်ဂှ် ဆေင်စပ် ကုညးတအ်ဟေင်ရ၊၊ မၞိဟ်ဗွက်ကြဴ နာဲယေသှုဂှ် ကျာ်ညးတအ် မကော်ဂး ကျာ်ဂမျိုင် ကျာ်ထာဝရဂှ် ဆေင်စပ် ဆက်မၞိဟ်ဂကူ မဟီုအရေဝ်ဟေဗြေဝ် သၟးဟွံသေင် ဆေင်ကဵု ကောန်မၞိဟ်တအ်ဖအိုတ်တုဲ ညးတအ် ဗက်ဟီုတွဟ် ပရူဓဝ်ကျာ်ညးတအ်ရ၊၊ နကဵုတင်သဇိုင် အရာဏအ်ရ ဂျူ ကဵု ခရေတ်ယာန် ဂွံတၞဟ်ခြာအာ ရေင်သကအ်၊၊ ကောန်ကွးတအ်လေဝ် ကေတ်အသိင် မတွဟ်ဂး နာဲယေသှုဂှ် ဒှ်ကျာ် မကၠုင် ကတဵုဒှ်မၞိဟ် သွက်ဂွံဟီုတွဟ် ကုပိုဲ၊ နာဲယေသှုဂှ် တၞဟ်နမိက်ဂွံဒုင်ဖအိုတ်ထောအ် ဝိပက်ကောန်မၞိဟ်တအ် နူကဵုကိုပ်ကၠာတေအ်တုဲ ဒုင်ဂစိုတ် ပ္ဍဲလတူတိုင်မဒင်၊၊ နူကဵု ဒမံင်ဂမ္စိုတ်ဂှ် ဓလိုက်ကတဵုတုဲ လၟုဟ် နွံလတူ ဌာန်ကျာ်ဂမျိုင်၊ ခြာဟွံလအ် ညးကလေင်ကၠုင်ပၠန်ရောင်၊၊ နကဵုတင်ဏအ်ဂှ် ပံင်လမျီုတုဲ ဗက်ပရးဝါဒတုဲ ကၞောတ်တဲ သၟိင်ကေသာ အေန်ပါယာရဝ်မလေဝ် ဒုင်ကေတ် ဘာသာခရေတ်ယာန်ကီုရ၊၊ ဘာသာခရေတ်ယာန်လေဝ် ပြးဇးအာ အလုံမွဲ အေန်ပါယာ ရဝ်မကီုရ၊၊


==နိဿဲ==
&lt;references /&gt;


[[Category:ပရေင်ဘာသာ]]
[[Category:ခရေတ်ယာန်]]
[[Category:ကဏ္ဍအဓိက!]]
[[Category:BEHM]]

 
{{DEFAULTSORT:ယေသှု}}</text>
      <sha1>nylk4hm8vkbu8osz1ereycew0s64due</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကံင်သဳဂီုကၠီု</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1967</id>
    <revision>
      <id>59047</id>
      <parentid>57485</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T09:53:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>4334</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Cairo conference.jpg]] → [[File:Franklin D. Roosevelt, Chiang Kai-shek, and Winston Churchill at the Cairo Conference, 1943.jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · More precise</comment>
      <origin>59047</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="107552" sha1="7z1u3hk4u25x1z09croti0hbtkvjt8z" xml:space="preserve">{{Infobox United Nations
|name = {{native name|ar|مجلس الأمن التابع للأمم المتحدة|italics=off}}&lt;br /&gt;{{native name|zh|联合国安全理事会|italics=off}}&lt;br /&gt;{{native name|fr|Conseil de sécurité des Nations unies}}&lt;br /&gt;{{native name|ru|Совет Безопасности Организации Объединённых Наций|italics=off}}&lt;br /&gt;{{native name|es|Consejo de Seguridad de las Naciones Unidas}}&lt;!-- only list the official UN languages http://www.un.org/en/sections/about-un/official-languages/ --&gt;
|image = UN-Sicherheitsrat - UN Security Council - New York City - 2014 01 06.jpg|The security council room.
|caption = ဂၠံတိုက် ကံင်သဳဂီုကၠီု ကုလသမဂ္ဂ ပ္ဍဲ နျူယံက်
|type = အဝဲလစှ်ေ ကုလသမဂ္ဂ
|acronyms = UNSC
|membership = {{collapsible list
  |framestyle = text-align:left;border:0;padding:0;line-height:16px;white-space:nowrap;
  |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;
  |title = '''၁၅ ဍုင်'''
  |'''ကောန်ဂကောံ လၟိုန်:'''
  |{{flag|China}}
  |{{flag|France}}
  |{{flag|Russia}}
  |{{flag|United Kingdom}}
  |{{flag|United States}}
  |'''ကောန်ဂကောံ လၟိုန်ဟွံသေင်:'''
  |{{flag|Belgium}}
  |{{flag|Dominican Republic}}
  |{{flag|Estonia}}
  |{{flag|Germany}}
  |{{flag|Indonesia}}
  |{{flag|Niger}}
  |{{flag|Saint Vincent and the Grenadines}}
  |{{flag|South Africa}}
  |{{flag|Tunisia}}
  |{{flag|Vietnam}}
}}

|status = ဂျိုင်ချဳဒၟံင်
|established = ၁၉၄၅
|website = {{url|www.un.org/securitycouncil/|www.un.org}}
|parent =
|subsidiaries =
}}
{{Sidebar 
| title = သၞောတ်လဒက်ပတန် ကုလသမဂ္ဂ
|image= [[File:Emblem of the United Nations.svg|100px]]
| above = အဝဲလစှ်ေဂမၠိုင်
| heading1=[[ဌာန ညးအုပ်ကာနာနာ]]
| heading2=[[အသေမ်ဗလဳနာနာ]] 
| heading3=[[ရုင်ဗစာ သၞောဝ်ဓဝ် ဂၠးကဝ်]]
| heading4=United Nations Security Council
| heading5=[[United Nations Economic and Social Council]]
| heading6=[[United Nations Trusteeship Council]]
}}
'''ကံင်သဳဂီုကၠီု ကုလသမဂ္ဂ''' ({{Lang-en|United Nations Security Council}}) ဂှ် ဒှ်အဝဲလစှ်ေ ကုလသမဂ္ဂမွဲ ပၞောဝ်ကဵု အဝဲလစှ်ေ သီုဖအိုတ် နွံတြဴဂှ်တုဲ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/|title=Article 7 (1) of Charter of the United Nations|website=}}&lt;/ref&gt; ကေတ်တာလျိုင် ကၠောန်သွက် ဂၠးကဝ် ဂွံၜိုဟ်လလံ ကေုာံ ဂီုကၠီု၊&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/|title=Article 24 (1) of Charter of the United Nations|website=}}&lt;/ref&gt; မထံက်ဂလာန် အသေမ်ပလီနာနာ သွက်ဂွံဒုင်တဲ ကောန်ဂကောံတၟိ ပ္ဍဲကုလသမဂ္ဂ၊ &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/|title=Article 4 (2) of Charter of the United Nations|website=}}&lt;/ref&gt; ကေုာံ ပဒတန် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲကဵု ပဋိညာဉ် (ဝါ) သၞောဝ်ဗီုဒက်ပ္တန် ကုလသမဂ္ဂတအ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/|title=Article 108 of Charter of the United Nations|website=}}&lt;/ref&gt; တုဲပၠန် နကဵုအဝဵု ကံင်သဳဝွံဂှ် ဒက်ပတန် ဒပ်ပၞာန်ပၟင်ပၟဲၜိုဟ်လလံ (peacekeeping operations) ကေုာံ ကၟာတ်လဒဵုသင်ရှေန်ဂၠးကဝ် (international sanctions)တအ်ကီု သီုကဵု ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ပ္ဍဲအရာမချဳဓရာင် နကဵုပၞာန် နူကုလသမဂ္ဂရ။ တုဲပၠန် ကံင်သဳဂီုကၠီုဂှ် ပၞောဝ်ကဵု အဝဲလစှ်ေ ကုလသမဂ္ဂသီုဖအိုတ်ဂှ် အဝဲလစှ်ေဝွံဟေင် ကလိဂွံလဝ် အဝဵု သွက်ဂွံပတိတ်  သွဟ်မသ္ဒးဒ္ဂေတ်ဗက်ဟေင် (binding resolutions) ကု ဍုင်ကောန်ဂကောံတအ်ရ။ ကံင်သဳဝွံ စကောံဓရီုအလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ ၁၇ ဇာန်နဝါရဳ ၁၉၄၆ ရ။

ညံင်ရဴ အလုံမွဲခန္ဓ ကုလသမဂ္ဂကီု အဝဲလစှ်ေ ကုလသမဂ္ဂ ကံင်သဳဂီုကၠီုဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိဒုတိယ တၞဟ်နဂွံထိင်ဒဝ် ပရေင်ၜိုဟ်လလံ ဂၠးတိရ။ နူစ ဒက်ပတန် ကံင်သဳဂီုကၠီုတုဲ ပ္ဍဲဗွဝ်စှ် လပါ်စဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ကောန်ဂကောံတအ် လညာတ်တၞဟ်ခြာဒၟံင် ၜါလဝး မကော်ဂး ပၞာန်လၜိုဟ် အကြာ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ကဵု ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ် ကေုာံ မဟာမိတ်ညးတအ်ရ။ အဝဵုသြဇာ ညးဒြဟတ်ဇၞော်ၜါဂှ် အာဓလီုဗဂေတ်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ပၞာန်ဒေသ မပတံကဵု ပၞာန်ကိုဝ်ရဳယျာ၊ ပြသၞာကောန်ဂဝ် (Congo Crisis) ကေုာံ ပရေင်ကမၠောန် ပၟင်ပၟဲဓဝ်ၜိုဟ်လလံ ပ္ဍဲကဵု ပြသၞာသုဇ် (Suez Crisis) ပြသၞာသာဲဗရုသ် (Cyprus) ကေုာံ ပြသၞာ နျူဂူနဴပလိုတ် (West New Guinea)တအ်တုဲ ပရေင်ပၟင်ပၟဲၜိုဟ်လလံ နူကုလသမဂ္ဂ ကၠောန်ဟွံဂွံ ခိုဟ်ဟ်ရ။ ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ် ထရိုဟ်ထကးအာတုဲ ဒပ်ပၟင်ပၟဲဗၜိုဟ်လလံ နူကုလသမဂ္ဂ စကၠောန်ဂွံကၠုင်တုဲ ပလံင် ဒပ်ပၟင်ပၟဲၜိုဟ်လလံ ပ္ဍဲကဵု ကူဝိတ် (Kuwait)၊ ပ္ဍဲ နမဳဗဳယျာ (Namibia)၊ ကာမ္ဗောဒဳယျာ၊ ဗဝ်သနဳယျာ၊ ရဝါန္တာ၊ သဝ်မလဳယျာ၊ သုဒါန် ကေုာံ ကောန်ဂဝ် မာန်ကၠုင်ရ။ 

ကံင်သဳဂီုကၠီုဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ကောန်ဂကောံ စှ်သုန်တၠ။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/|title=Article 23 (1) of the Charter of the United Nations|last=|first=|date=26 June 1945|website=www.un.org|publisher=[[United Nations]]|language=en|access-date=10 December 2018}}&lt;/ref&gt;ကောန်ဂကောံ မကလိဂွံလဝ် မဟာအဝဵုဂှ် ဒှ်ဍုင်မဟာမိတ် မဇၞးပၞာန် ပ္ဍဲအခိင်ကာလ ပၞာန်ဂၠးတိဒုတိယ မသုန်ဍုင် ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ်၊ (လၟုဟ် ဍုင်ရုရှာ)၊ ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ်/ဗြိတိန်၊ ဍုင်ပြင်သေတ်၊ ဍုင်ကြုက် ကေုာံ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်တအ်ရ။ ဍုင် မသုန်ဍုင်ဝွံ ဒှ်ကောန်ဂကောံလၟိုန်တုဲ သီုကလိဂွံလဝ် အဝဵုဝေတဝ် (veto) တုဲ သွဟ်နူ ကုလသမဂ္ဂသီုဖအိုတ် ယဝ်ရ ဍုင်မသုန်ဍုင်ဏအ် ဟွံထံက်ဂလာန်မ္ဂး ဆက်ကၠောန်ဂတဂှ် ဟွံဂွံရ။ သွက်ဂွံဒုင်တဲ ကောန်ဂကောံတၟိ ပ္ဍဲကဵု ကုလသမဂ္ဂကီု၊ သွက်ဂွံ ရုဲစှ် ညးအုပ်ကာနာနာကီု နူကဵု ဂကောံဍုင်မသုန်ဍုင်ဏအ် ဒးတုပ်စိုတ် ထံက်ဂလာန်ဟေင် ဂွံဒှ်မာန်ရ။ ပါဲနူ ညးမသုန်ဍုင် မဂွံလဝ် မဟာအဝဵုဝွံတုဲ ကောန်ဂကောံလၟိုန်ဟွံသေင် ၁၀ ဍုင်ပၠန်ဂှ် ရုဲစှ်ပတိုန် နူကဵု ဒေသဂမၠိုင်တုဲ ညးစၞးမွဲမွဲမ္ဂး နွံအာယုက် လုကဴ ၜါသၞာံရ။ လျိုင် ဥက္ကဌ ကံင်သဳဂီုကၠီုဂှ် ရုဲစှ်ပတိုန် လၟေင်ဂိတု အတိုင်လၟေင် အက္ခရ ပ္ဍဲကဵု ကောန်ဂကောံတအ်ရ။

သွဟ် နူကဵု ကံင်သဳဂီုကၠီုတအ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင်မ္ဂး ဆေင်စပ် ကုပရေင် ဒပ်ပၟင်ပၟဲၜိုဟ်လလံ ကုလသမဂ္ဂ၊ ဒပ်ပၞာန်မပါလုပ် နူကဵု ဍုင်ကောန်ဂကောံတအ်တုဲ ခရိတ်ဘဏ္ဍာဂှ် စကာ နူကဵု သြန်ဗာတ်ဂျေတ် ကုလသမဂ္ဂရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၆ ဂှ် ကောန်ပၞာန်ပၟင်ပၟဲၜိုဟ်လလံ နွံ 103,510 တၠ ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် နွံ 16,471 ယိုက်ဂၠေင်လဝ် ဒၞာဲဒေသပၟင်ပၟဲၜိုဟ်လလံ ၁၆ ဒၞာဲ ကေုာံ ဒပ်ဗၠာဲသၟိင် ဗွဲတၟေင် မွဲဒၞာဲရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.un.org/en/peacekeeping/resources/statistics/factsheet.shtml |title=Peacekeeping Fact Sheet |date=30 April 2016 |publisher=United Nations |access-date=20 June 2016 }}&lt;/ref&gt;

== ဝင် ==

=== ဒဒှ်လက္ကရဴ ကေုာံ လဒက်ပတန် ===
ပ္ဍဲဗွဝ်ကၠံ ကိုပ်ကၠာနူ ဟွံဂွံဒက်ပတန် ကုလသမဂ္ဂဏီ၊ တၞဟ်န မဂွံဖအောန်ဖျေဟ် ပြသၞာ အကြာဍုင်မွဲကုမွဲတုဲ ဂကောံ မဒက်ပတန်လဝ် နကဵုလိက်ကသုက် ကေုာံ ကောန်ဖရေန် ဂၠးကဝ် ဗွဲမဂၠိုင် ဒက်ပတန်လဝ်ရ။ ဥပမာ ဗီုကဵု ဂကောံခရက်ဗကေတ် ကေုာံ တင်လတုပ်စိုတ် တာမ်ဟာက် ၁၈၉၉ ကေုာံ ၁၉၀၇ တအ် ဒှ်တမ်ရ။{{sfn|Kennedy|2006|p=5}} ကြဴနူ ပရေင်မဒးဆောံလေင် လမျီု ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ် ပ္ဍဲပၞာန်ဂၠးတိပထမတုဲဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ကောန်ဖရေန် ၜိုဟ်လလံ ပ္ဍဲပဴရေတ်တုဲ ဒက်ပတန်ပတိုန် ဂကောံပံင်ကောံဍုင်ဂမၠိုင် သွက်ဂွံမင်မဲ ပရေင်ဆာန်သၟိန် အကြာဍုင်မွဲကုမွဲရ။{{sfn|Kennedy|2006|p=8}} ဂကောံဏအ်ဂှ် ဗွဲမအံင်ဇၞး ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသလ္ၚဵုလ္ၚဵုတုဲ ကၠောန်ဗဒှ်ပတိုန် ပရေင်ဆက်စၠောအ် ဂၠးကဝ် မပတံကဵု ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ်လိက်၊ ဆက်စၠောအ် က္ၜင်ကျာ ကေုာံ ထိင်ဒဝ် ဂဥုဲၜူမာဲ ဗီုကဵု ဘိင်တအ် မာန်ကၠုင်ရ။ ကမၠောန်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် နကဵု ကုလသမဂ္ဂ ဆက်ယိုက်ဂၠေင်အာလေဝ် နွံကီုရ။ {{sfn|Kennedy|2006|p=10}} ဆဂး ဂကောံပံင်ကောံဝွံ သွက်မၞိဟ် သၟဝ်ကဝ်လဝ်နဳတအ်ဂှ် ဖန်ဗစိုပ်ကဵု ဟွံမာန်ရ။ (လၟိဟ်မၞိဟ်ဂၠးတိ ကဝက်ဂၠးတိ) ပ္ဍဲဂကောံဂှ် ဍုင်ဒြဟတ်ဇၞော် မပ္တံကဵု ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်၊ ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ်၊ ဂျာမနဳ ကေုာံ ဂိပါန် နအ်ဟေင် ဒှ်ဂုဏ်ဖိုလ်ရ။ တုဲပၠန် ကာလဂျပါန် မလုပ်သီ မာန်ချူရဳယျာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၃၁ ဂှ်ကီု၊ ကာလ အဳတလဳ လုပ်သီ အတဳအဝ်ဗဳယာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၃၅ ဂှ်ကီု၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၃၇ ကာလဂျပါန် မလုပ်သီ ဍုင်ကြုက်ဂှ်ကီု၊ ဂကောံပံင်ကောံဝွံ မုပဟွံမာန်တုဲ ကာလနာဇြဳဟေတ္တလာ ဂျာမနဳ မဗက်သီ ဍုင်ဝုတ်ဒိုဟ်တအ်ဂှ် ကတဵုဗဒှ်ကဵု ပၞာန်ဂၠးတိအလန်ဒုတိယ ရ။{{sfn|Kennedy|2006|p=13–24}}

[[File:Franklin D. Roosevelt, Chiang Kai-shek, and Winston Churchill at the Cairo Conference, 1943.jpg|thumb|[[Chiang Kai-shek]], [[Franklin D. Roosevelt]], and [[Winston Churchill]] met at the [[Cairo Conference (1943)|Cairo Conference]] in 1943 during [[World War II]].]]
[[File:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&amp;W).jpg|thumb|British Prime Minister [[Winston Churchill]], US President [[Franklin D. Roosevelt]], and Soviet general secretary [[Joseph Stalin]] at the [[Yalta Conference]], February 1945]]

အစဳအဇန် မဒက်ပတန် ဂကောံဂၠးကဝ်တၟိမွဲဂှ် စကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု သဘင်ကောံဓရီု မကၠောန်ဗဒှ် နကဵု ဌာနတွဵုရးဂမၠိုင် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် မပ ကမ္မကထ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၃၉ တေအ်ရ။{{sfn|Hoopes|Brinkley|2000|pp=1–55}} သမတအမေရိကာန် ဖြာန်ကလိန် ရူသေဝေလ်တ် (Franklin D. Roosevelt) ဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မစကာ ယၟုမ္ဂး ကုလသမဂ္ဂ ကိုပ်ကၠာအိုတ် နဒဒှ် မကော် ဂကောံဍုင်မဟာမိတ်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲကာလ ပၞာန်ဂၠးတိဒုတိယဂှ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု တ္ၚဲသၞာံတၟိ သၞာံ ၁၉၄၂ ဂှ် သမတ ရူသေဝေလ်တ်၊ ဝန်ဇၞော်ဍုင်ဗြိတိန် ချာချိလ်၊ က္ဍိုပ်သကိုပ် ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ် မက်ဇြာံ လိတ်ဝိနောဝ် (Maxim Litvinov) ညးဇၞော် နူဍုင်ကြုက် သံင် (T. V. Soong) တအ် ထ္ပက်စၟတ်တ္ၚဲ ပ္ဍဲလိက်လလောင်တြးဇမၠေအ်မွဲ ဗွဲကြဴလိက်လလောင်တြးဂှ် ညးကော်စ လိက်လလောင်တြး ကုလသမဂ္ဂရ။ တ္ၚဲယးဂတဂှ် မၞိဟ်စၞး နူကဵု ၜါစှ်ောၜါဍုင် ထပ်စုတ် စၟတ်တဲညးတအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.un.org/en/aboutun/history/declaration.shtml |title=Declaration by United Nations |publisher=United Nations |accessdate=1 July 2015}}&lt;/ref&gt; ယၟုမ္ဂး ကုလသမဂ္ဂဂှ် စကာကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲသၞောဝ်ဂှ် ပ္ဍဲအခိင်ကာလ သၟိင်ဍုင် ၂၆ ဍုင် မထပက်စၟတ်တဲ ပ္ဍဲကဵု လိက်လလောင်တြးဂှ်ရ။ စနူ ၁ မေ ၁၉၄၅ ဂှ် ဍုင် ၂၁ ဍုင် ထပ်ထပက်စၟတ်တဲရ။{{sfn|Osmańczyk|2004|p=2445}} ဍုင်အဝဵုသြဇာဇၞော်ပန်ဍုင် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်မဟာမိတ် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်၊ ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ်/ဗြိတိန်၊ ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ်၊ ကေုာံ ဍုင်ကြုက်တအ်ဂှ် ဂွံကော်စ &quot;သၟိင်ဇၞော်ပန်&quot; ရ။&lt;ref name=&quot;sheriff&quot;&gt;{{cite book |last=Urquhart |first=Brian |authorlink=Brian Urquhart |title=Looking for the Sheriff |publisher=New York Review of Books, 16 July 1998 |url= https://www.nybooks.com/articles/1998/07/16/looking-for-the-sheriff/ |accessdate=2019-06-07}}&lt;/ref&gt; တုဲပၠန် ဍုင် သၟိင်ဇၞော်ပန်ဝွံ ဂွံဒှ်ဍုင် မကလိဂွံအဝဵု ကၞောတ်အထောတ် ပ္ဍဲကဵု ကုလသမဂ္ဂ ကံင်သဳဂီုကၠီုရ။{{sfn|Gaddis|2000}}

ပ္ဍဲ လဒေါဝ်-၁၉၄၄ ညးစၞး နူကဵု သၟိင်ဇၞော်ပန် - ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ်၊ ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ်၊ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ကေုာံ ဍုင်ကြုက် ဆဵုရေင်သကအ် ပ္ဍဲကောန်ဖရေန် ဒုမ်ဗါတောန် အံက် (Dumbarton Oaks Conference) ပ္ဍဲဝတ်ရှေန်တာန် ဒဳဇြဳ သွက်ဂွံ ပညဳပညပ် ဗီုဂွံဒက်ပတန် ကုလသမဂ္ဂ ဂှ်&lt;ref&gt;{{cite video |year=1944 |title=Video: Allies Study Post-War Security Etc. (1944) |url= https://archive.org/details/gov.archives.arc.39024 |publisher=[[Universal Newsreel]] |accessdate=28 November 2014}}&lt;/ref&gt; ကိစ္စဗီုလဵု ဂွံဒက်ပတန် ဖျေဟ်ဗီုပြင် ကံင်သဳဂီုကၠီု ကုလသမဂ္ဂဂှ် ဗွဲမပြဟ် ဒှ်ကၠုင် ဂလာန်သၟာန် ကိစ္စဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ကောံဓရီုဂှ်ရ။ ပြင်သေတ်၊ ဍုင်ကြုက်၊ ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ်၊ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်ဂှ် ဂွံဒုင်ရုဲစှ် နဒဒှ် ကောန်ဂကောံလၟိုန် ပ္ဍဲကံင်သဳဂီုကၠီု၊ အမေရိကာန် ပတိုန်ထ္ၜး သွက်ဂွံထပ်စုတ် ဍုင်ဗြာဇြဳလ် မွဲဍုင်ကီုရ။ ဆဂး လညာတ်ဂှ် သဵုဗိယေတ် ကဵု ဗြိတိန် တးပါဲတုဲ ဟွံဒှ်ဒတန်။{{sfn|Meisler|1995|p=9}} တုဲပၠန် ပ္ဍဲကောန်ဖရေန်ဂှ် အရာမဒးသဳကၠဳဂၠိုင်အိုတ် သဳကၠဳဝါတ်အိုတ်ဂှ် စပ်ကဵု ကောန်ဂကောံလၟိုန်တအ် မကလိဂွံ အခေါင် သွက်ဂွံစကာ အဝဵုဝေတဝ် ရ။ နကဵု သဵုဗိယေတ် ပတိုန်ထ္ၜး ဇၟာပ်ဍုင်ဂှ် သ္ဒးကလိဂွံ အခေါင် အဝဵုကၞောတ်အထောတ်ဝေတဝ်တုဲ ကၟာတ်လဒဵုထောအ် တင်သ္ဂုတ်သွာတ်ဂမၠိုင်မာန်ရ။ နကဵု ဗြိတိန် ပတိုန်ထ္ၜး ဍုင်တအ်ဂှ် ပ္ဍဲကဵု ကိစ္စဇကုမပါလုပ်ဒၟံင်တအ်ဂှ် အခေါင်စကာ အဝဵုဝေတဝ် ဟွံဂွံရ။ ပ္ဍဲကဵု ကောန်ဖရေန် ယာလ်တ (Yalta Conference) မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၉၄၅ ဂှ် အမေရိကာန်၊ ဗြိတိန်၊ ရုရှာ တုပ်စိုတ် ဒဒှ်ရ ဇၟာပ်ကောန်ဂကောံလၟိုန်မသုန်ဂှ် သ္ဒးကလိဂွံ အဝဵုဝေတဝ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ကမၠောန်ကံင်သဳ သီုဖအိုတ်ရ၊ ဆဂး လတူ တင်သွဟ် မဖျေဟ်ဗွဲလၟေင်ကမၠောန် (သွဟ်နူကုလသမဂ္ဂ ဓမ္မတာ)တအ်ဂှ် နကဵု သၟိင်ဇၞော်မသုန် စကာအဝဵုဝေတဝ် ဟွံဂွံရ။ ဟီုမွဲနဲပၠန်မ္ဂး တင်သ္ဂုတ်သွာတ် ဓမ္မတာတအ်ဂှ် နကဵု ကောန်ဂကောံလၟိန်မသုန်ဍုင်တအ် လုပ်ပထုဲ ဟွံဂွံရ။{{sfn|Meisler|1995|pp=10–13}}

ပ္ဍဲ ၂၅ ဨပြဳ ၁၉၄၅ ဂှ် ကောန်ဖရေန် ကုလသမဂ္ဂ သွက်ဂွံဒက်ပတန် ဂကောံဂၠးကဝ်မွဲ စကၠောန် ပ္ဍဲကဵု သင်ဖြာန်သဳသကဝ်ဂှ် မၞိဟ်စၞး နူကဵု သၟိင်ဍုင် ၅၀ ဍုင် ကဵု မၞိဟ်စၞး ဂကောံသက္ကုသၟိင်ဍုင် (အေန်ဂျဳအဝ်) မွဲတၠ တိုန်စိုပ်တုဲ ဓဇက်ချူ ပဋိညာဉ် (ဝါ) သၞောဝ်ဥပဒေ ဗီုဂွံ ဒက်ပတန် ကုလသမဂ္ဂရ။&lt;ref name=unmilestones&gt;{{cite web |url=https://www.un.org/aboutun/milestones.htm |title=Milestones in United Nations History |publisher=Department of Public Information, United Nations |accessdate=22 November 2013}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲကဵု ကောန်ဖရေန်ဂှ် ညးစၞး နူကဵု အဝ်သတေလျာ ပတိုန်ဂလာန် သွက်ဂွံ ကလေင်ချပ်ဂၞန် စပ်ကဵု အဝဵုဝေတဝ် မကဵုလဝ် ကောန်ဂကောံလၟိုန် ပ္ဍဲကဵု ကံင်သဳဂီုကၠီုဂှ်ရ။{{sfn|Schlesinger|2003|p=196}} ဆဂး တင်ပတိုန်ထ္ၜးညးတေအ်ဂှ် ဒးဒုင်တးပါဲထောအ် နကဵုမမာဲ ၜါစှ်ော ကဵု စှ်ရ။{{sfn|Meisler|1995|pp=18–19}}

ကုလသမဂ္ဂဂှ် မံက်ဂတဝ်ကၠုင် ပ္ဍဲကဵုသၞောဝ် ပ္ဍဲ ၂၄ အံက်တဝ်ပါ ၁၉၄၅ ကြဴနူ ကောန်ဂကောံလၟိုန် ပ္ဍဲကဵု ကံင်သဳဂီုကၠီု မစၟဳစၟတ် တင်ပဋိညာဉ်ဂမၠိုင်တုဲဒှ် ကေုာံ နကဵုမၞိဟ်လပါ်ဂၠိုင် ၄၆ တၠ ထ္ပက်စၟတ်တဲရ။&lt;ref name=unmilestones /&gt; ပ္ဍဲ ၁၇ ဇာန်နဝါရဳ ၁၉၄၆ ဂှ် ကံင်သဳဂီုကၠီု ပကောံဓရီု အလန်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲကဵု ချာတ်ဟု၊ ဝေတ်မိန်သတာ (Church House, Westminster) လာန်ဒါန်၊ ဍုင်အေန်ဂလာန်ရ။&lt;ref name=about&gt;{{cite web |url=https://www.un.org/en/sc/about/ |title=What is the Security Council? |publisher=United Nations |accessdate=24 November 2013}}&lt;/ref&gt;

=== ပၞာန်လၜိုဟ် ===
[[File:Church House Westminster London 2016 (02).jpg|thumb|[[Church House, Westminster|Church House]] in London where the first Security Council Meeting took place on 17 January 1946]]

ကံင်သဳဂီုကၠီုဂှ် ပ္ဍဲဗွဝ်စှ် လပါ်စဂှ် ဟိုတ်နူကဵု ပၞာန်လၜိုဟ် အကြာ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ကဵု ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ်တုဲ ကၠောန်ကမၠောန်ဟွံဂွံ ပရေင်ဗက်မုက် မၞိဟ်ညး မၞိဟ်အဲကတဵုဒှ်ကၠုင် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်တုဲ နကဵုကံင်သဳဂှ် ကၠောန်ဂွံ ပ္ဍဲပရေင်ကမၠောန် ဟွံဆက်စပ် ကုပၞာန်လၜိုဟ်ဂှ်ဟေင်ရ။ {{sfn|Meisler|1995|p=35}} (နကဵု ဥပမာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၀ နကဵုကံင်သဳဂီုကၠီု ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် စပ်ကဵု ကိုဝ်ရဳယျာသၟဝ်ကျာ လုပ်သီ ကိုဝ်ရဳယျာသၠုင်ဂှ် ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ် တးပါဲထောအ်ရ။&lt;ref name=unmilestones /&gt;{{sfn|Meisler|1995|pp=58–59}} ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၆ ကုလသမဂ္ဂ ဒက်ပတန် ဒပ်ပၞာန်ပၟင်ပၟဲၜိုဟ်လလံ သွက်ပြသၞာသုဇ်&lt;ref name=unmilestones /&gt; ဆဂး နကဵု ကုလသမဂ္ဂ ပဒေါအ်ကဵု ညံင် ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ် ဟွံဂွံ လုပ်ပထုဲသီ ဟင်ဂေရဳရ။{{sfn|Meisler|1995|p=114}} ပၞာန်လၜိုဟ်ဂှ် သီုဖန်ကဵု ညံင် ကမ္မတဳဒုင်ကာပၞာန် (Military Staff Committee) မဒက်ပတန် နကဵုပဋိညာဉ် ကုလသမဂ္ဂ ပိုဒ်ဇၞော် ၄၅-၄၇ မဆေင် ကဵု လဒက်ပတန် ဒက်ပတန် ဒပ်ပၞာန် ကေုာံ ဖျေဟ်ဒပ်ပၞာန် ကုလသမဂ္ဂ ပ္ဍဲဍုင်သအာင်ရ။ ကမ္မတဳဂှ် နွံဒၟံင် ဆပ္ဍဲစက္ခောတုဲ ပ္ဍဲကဵုအခိင်လဒေါဝ် ၁၉၅၀တအ်ဂှ် ပရေင်ကမၠောန်ဂှ် ဗၟံက်ရုပ်ရဴဟွံဂွံရ။{{sfn|Kennedy|2006|pp=38, 55–56}}&lt;ref name=Chapter7&gt;{{cite web |url=https://www.un.org/en/documents/charter/chapter7.shtml |title=Charter of the United Nations: Chapter VII: Action with Respect to Threats to the Peace, Breaches of the Peace, and Acts of Aggression |publisher=United Nations |accessdate=26 November 2013}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၀ နကဵု ကုလသမဂ္ဂ ဒက်ပတန် ပရေင်ရပ်စပ် ပ္ဍဲကဵုဍုင်ကောန်ဂဝ် မကော်ဂး (United Nations Operation in the Congo (UNOC))ဂှ် ဒှ်ဒပ်ပၞာန် ကုလသမဂ္ဂဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲကဵုအခိင် ဗွဝ်စှ်ကိုပ်ကၠာဂှ်ရ။ ဒပ်ပၞာန်ဂှ် သွက်ဂွံ ကလေင်ဒက်ပတန် တွဵုရးကတန်ဂါ ညံင်ဂွံကလေင်ပံင်ကောံ ကေုာံ ညံင်ဂွံ ကလေင်ဒက်ပတန် ကေုာံ မင်မဲ ဍုင်ဒဳမဝ်ကရေသဳကောန်ဂဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၄ ရ။{{sfn|Meisler|1995|pp=115–134}} ကံင်သဳဂီုကၠီုဂှ် အကြာဍုင်ဒြဟတ်ဂမၠိုင်တအ်ဂှ် ပညဳပညပ် ရေင်သကအ်တုဲ ရေင်တၠုင်ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု ကိစ္စ မပ္တံကဵု ပြသၞာမိစ်သာလ်ဂျူပါ (Cuban missile crisis) ဟွံသေင်မ္ဂး ပၞာန်ဗဳယေတ်နာမ်တအ်ဂှ် (Vietnam War)တအ် နွံကီုရ။{{sfn|Kennedy|2006|pp=61–62}} နကဵု ကံင်သဳဂှ် စွံအာရီု ကၠောန်ကၠုင် ပ္ဍဲပြသၞာဍောတ်တ် မဟွံဆက်စပ် ကု ပၞာန်လၜိုဟ်တအ်ရ။ နကဵု ကံင်သဳဂီုကၠီု ရေင်တၠုင်လဝ် ဂကောံသၟိင်တၠယာယဳ ကုလသမဂ္ဂ (United Nations Temporary Executive Authority) ပ္ဍဲကဵု နျူဂဴနေယ်ပလိုတ် (West New Guinea) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၂ ကေုာံ ဒပ်ပၞာန်ပၟင်ပၟဲၜိုဟ်လလံ ကုလသမဂ္ဂ (United Nations Peacekeeping Force) ပ္ဍဲသာဲပြုသ် (Cyprus) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၄၊ ပ္ဍဲဒၞာဲဂှ် ဒှ်အာ ပရေင်ကမၠောန် ဒပ်ကုလသမဂ္ဂ မဖျေဟ်လဝ် အခိင်လအ်အိုတ်ရ။{{sfn|Meisler|1995|pp=156–157}}{{sfn|Kennedy|2006|p=59}}

ပ္ဍဲ ၂၅ အံက်တဝ်ပါ ၁၉၇၁ On 25 October 1971, over US opposition but with the support of many [[Third World]], alongside with [[Socialist People's Republic of Albania|People's Albania]] nations, the mainland, communist [[China|People's Republic of China]] was given the Chinese seat on the Security Council in place of [[Taiwan]]; the vote was widely seen as a sign of waning US influence in the organization.{{sfn|Meisler|1995|pp=195–197}} ပၞာန်မကတဵုဒှ်လဝ် မပ္တံကဵု ပၞာန်တြဴတ္ၚဲ ပ္ဍဲလဒေါဝ်ဗမံက် အကြာဍုင်အာရာပ်ဂမၠိုင် ကဵု အေဿရေ၊ ပၞာန်ဝဳယေတ်နာမ် ကေုာံ ပၞာန်အကြာအန္ဒိယ ပါကာတ်သတာန် ကိစ္စ ကရှမဳရ်တအ်ဂှ် နကဵုကုလသမဂ္ဂ လုပ်ပသောင် လုပ်ရပ်စမ်ဟွံမာန်ကၠုင်လဝ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ နကဵု ကုလသမဂ္ဂ စၞးမစွံအာရီု ပ္ဍဲပၞာန်မကတဵုဒှ်ဒၟံင် ပ္ဍဲဂၠးတိတအ်ဂှ် အရာဇကု မကၠောန်ဂွံ ပ္ဍဲပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ဂှ် စွံကၠုင်အာရီုရ။ ၜိုတ်သၞာံ ၁၉၇၀တအ်ဂှ် သြန်ဗာတ်ဂျေတ်ဘဏ္ဍာ ကုလသမဂ္ဂ စကာ ပ္ဍဲကဵု ကမၠောန်ဇၞော်မောဝ် ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ဂှ် စကာဂၠိုင် နူ ပ္ဍဲအရာပၟင်ပၟဲၜိုဟ်လလံဏီရ။{{sfn|Meisler|1995|pp=167–168, 224–225}}

=== ကြဴနူ-ပၞာန်လၜိုဟ် ===

ပၞာန်လၜိုဟ် တုဲအာတုဲ နကဵုကုလသမဂ္ဂ ဂလိုင်ပတိုန် ပရေင်ကမၠောန်ဇကု ပ္ဍဲကိစ္စၜိုဟ်လလံတုဲ ရပ်စပ်ကၠုင် ကိစ္စပၞာန်ဂမၠိုင် မွဲသၞာံကဵုမွဲ ဂၠိုင်တိုန်ဒၟံင်ရ။{{sfn|Meisler|1995|p=286}} အကြာ သၞာံ ၁၉၈၈ ကဵု ၂၀၀၀ ဂှ် သွဟ် မပဒတန် ပ္ဍဲကဵု ကံင်သဳဂီုကၠီုဂှ် ဂၠိုင်နူ ကိုပ်တေအ် ၜါဆ၊ တုဲပၠန် စကာသြန်ဗာတ်ဂျေတ် ပ္ဍဲကမၠောန်ပၟင်ပၟဲၜိုဟ်လလံ ဂၠိုင်နူကၠာတေအ် စှ်ဆပြင်ရ။&lt;ref&gt;{{harvnb|Fasulo|2004|p=43}}; {{harvnb|Meisler|1995|p=334}}.&lt;/ref&gt; နကဵု ကုလသမဂ္ဂ ပသောင်ပတုဲကဵု ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင်သာလ်ဝဒဝ် (Salvadoran Civil War)၊ ရေင်တၠုင် ပရေင်ကမၠောန်ပၟင်ပၟဲၜိုဟ်လလံ ပ္ဍဲနမိဗဳယျာ (peacekeeping mission in Namibia) မာန်ကၠုင်၊ ပသောင်ပြသၞာ မပါ်ကဆံင်မၞိဟ် ပ္ဍဲ အာဖရိသၠုင်ကျာ မာန်တုဲ ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်ရုဲမာဲ အတိုင်သၞောတ်ဒဳမဝ်ကရေသဳ မာန်ကၠုင်၊ ကိစ္စခမာရုတ် ပ္ဍဲဍုင်ကမ္ဘောဒဳယာဂှ်လေဝ် လုပ်ပသောင်မာန်ကၠုင်ကီုရ။{{sfn|Meisler|1995|pp=252–256}} ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၁ ဂှ် နကဵု ကံင်သဳဂီုကၠီု လုပ်ရပ်စပ် ကိစ္စအဳရာတ် မလုပ်သီ ကူဝိက်တုဲ ပ္ဍဲကဵုတ္ၚဲဂှ်ဟေင် နကဵုကုလသမဂ္ဂ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ်၊ ပၞာန်အမေရိကာန် အာဗတိုက်အဳရာတ်တုဲ ထဍေင်ပ္တိတ် အဳရာတ် နူကဵုကူဝိတ်မာန်ကၠုင်ရ။{{sfn|Meisler|1995|pp=264–277}} ပ္ဍဲကဵု လက်ထက် ညးအုပ်ကာနာနာ ဗြဳယာန် ယူရ်ကူဟာတ် (Brian Urquhart)ဂှ် ဗွဲကြဴ မဒးဒုင်ကော်စ ပရေင်အံင်ဇၞး နဒဒှ် &quot;ပရေင်ပြံင်လှာဲ မသ္ၚောံဗြမ် (false renaissance)&quot; ပ္ဍဲကဵု ဂကောံတုဲ ပရေင်ကမၠောန် ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ၜိုတ်မအံင်ဇၞး ဟွံအံင်ဇၞးတုဲ လလေင်ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ဂှ် ကတဵုဒှ်လဝ်ရ။{{sfn|Meisler|1995|p=334}}

ၜိုန်ရ ပ္ဍဲကဵု ပဋိညာဉ် ကုလသမဂ္ဂဂှ် ချူလဝ် သွက်ဂွံဆဵုဒၞာ ပရေင်ပမာန်ဍဵုဍိုက် လတူဍုင်မွဲ ကုမွဲကီုလေဝ် ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၁၉၉၀တအ် လပါ်စဂှ် နကဵု ကုလသမဂ္ဂ ဒးဒုင်ဆဵုဗဂ မြဴသာ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင်၊ ပြသၞာဇၞော်ဇၞော် အကြာဍုင်ဂမၠိုင် မပတံကဵု ဍုင်ဟာဲတိ (Haiti) ဍုင်မဝ်ဇြမ်ဗိက် (Mozambique) ကေုာံ ဍုင်ယူဂဝ်သလာပဳယျာ တြေံဂှ်တအ်ရ။{{sfn|Kennedy|2006|pp=66–67}} ဒပ်ပၞာန်စဵုဒၞာ ကုလသမဂ္ဂ (United Nations Protection Force) ပ္ဍဲကဵု ဗဝ်သနဳယျာဂှ် ဒးဗျုတ်ပဒေက် ပစရဵု ကုဍုင်လိုက်ဂမၠိုင် ဟိုတ်နူ ကုလသမဂ္ဂ ဟွံပိုတ်သကုတ် ကေုာံ ရပ်စပ် ပရေင်ကမၠောန် စဵုဒၞာ ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ ဒှ်ဒၟံင် ဓံင်ဓံင်ညံင်င်ဂှ်ရ။&lt;ref&gt;For quotation &quot;worldwide ridicule&quot;, see {{harvnb|Meisler|1995|p=293}}; for description of UN missions in Bosnia, see {{harvnb|Meisler|1995|pp=312–329}}.&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၄ ဂှ် ပရေင်ကမၠောန် ကုလသမဂ္ဂ မလုပ်ပသောင် ကိစ္စရဝါန်ဒါဂှ် ဟိုတ်နူ လဇုဲလဇတုဲ ဒှ်အာ ပေါဲဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူရ။{{sfn|Kennedy|2006|p=104}}

ပ္ဍဲသၞာံ သၞာံ ၁၉၉၀တအ် လပါ်အိုတ်ဂှ် နကဵုကုလသမဂ္ဂ လုပ်ပသောင် ပြသၞာဂၠးကဝ် နကဵုဗီုပြင် ဗွဲမလှဲလးရ။ ကမၠောန် ကုလသမဂ္ဂ ပ္ဍဲအကြာသၞာံ ၁၉၉၁ - ၂၀၀၂ ဂှ် လုပ်ပသောင်လဝ် ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင် Sierra Leone Civil War နကဵု အရီုအဗင် နူကဵု ဒပ်ပၞာန်ဨကရာဇ် ဗြိတိန် (British Royal Marines) ကေုာံ လုပ်သီဍုင်အာဖဂါန်နေတ်သတာန် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၁ နကဵု ဒပ်ပၞာန်နေတဝ်တအ်ရ။{{sfn|Kennedy|2006|pp=110–111}} ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၃ ဂှ် ၜိုန်ရ နကဵုတင်သ္ဂုတ်သွာတ် ကံင်သဳဂီုကၠီုဂှ် ဟွံကလိဂွံကီုလေဝ် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် လုပ်သီ ဍုင်အဳရာတ်တုဲ ဂလာန်သၟာန် ကတဵုဒှ်ကၠုင် ဗီုကဵု အခိင်ပၞာန်လၜိုဟ်တေအ် ကံင်သဳဂီုကၠီု ကၠောန်ကမၠောန်ဟွံဂွံဂှ် ကလေင်ဒှ်ကၠုင် မွဲအလန်ပၠန်ဟာရ။{{sfn|Kennedy|2006|p=111}} ပ္ဍဲကဵု ဗွဝ်စှ်တုပ်ပ်ဂှ် ကံင်သဳဂီုကၠီု လုပ်ပသောင် နကဵု ဒပ်ပၟင်ပၟဲၜိုဟ်လလံ ပ္ဍဲကဵု ပြသၞာ မပတံကဵု ပၞာန်ပ္ဍဲဒါရ်ဖုရ် (War in Darfur) ပ္ဍဲသုဒါန် ကေုာံ ပြသၞာကဳဝူ (Kivu conflict) ပ္ဍဲဍုင်ကောန်ဂဝ်တအ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၃ နကဵုကုလသမဂ္ဂ ရပ်စပ် ကိစ္စ ပၞာန်ဍုင်သဳရိလင်္ကာ မဗတိုက်ဖအး သပုန်တမေလ် မဆေင်ကဵု ရာဇာဝတ်ပၞာန် ရ။&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.firstpost.com/world/un-failed-during-final-days-of-lankan-ethnic-war-ban-ki-moon-1133061.html |title=UN failed during final days of Lankan ethnic war: Ban Ki-moon |agency=Press Trust of India |date=25 September 2013 |work=FirstPost |accessdate=5 November 2013}}&lt;/ref&gt;
ပ္ဍဲနဝ်ဝေမ်ပါ/ဒဳဇြေန်ပါ ၂၀၁၄ အဳဂျေပ် ပတိုန်ထ္ၜး သွက်ဂွံ ဇၞော်ဖလှဲပတိုန် လိက်ကသုက်သက္ကုအနုလက်ကၠိုက် (non-Proliferation Treaty) မကော်ဂး ဗွဲခမၞန် NPT နမပၠုပ်စုတ် ဍုင်အေဿရေ ကေုာံ အဳရာန် ရ။ တင်ရန်တၟအ် ပတိုန်ထ္ၜးဂှ် ရံင်ကဵု ပၞာန်ပ္ဍဲသဳရဳယာတုဲ ညံင်ပရေင်သရိုဟ်လီု ဟွံကတဵုဒှ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသလဒေါဝ်ဗမံက်ရ။ ဟီုကၠးကၠးမ္ဂး ကုဍုင် မထပက်လဝ် စၟတ်တဲ ပ္ဍဲလိက်ကသုက်သက္ကုအနုလက်ကၠိုက်တအ်ဂှ် အခေါင်ကၠောန်ဗဒှ်ပတိုန် လွဟ်နျူကလဳယျာ ဟွံမဲရ။ တင်ပတိုန်ထ္ၜးဂှ် ကောန်ဂကောံ ကံင်သဳဂီုကၠီု သီုဖအိုတ်ကီု၊ ဍုင်မပိုင်ပြဳလဝ် လွဟ်နျူကလဳယျာသီုဖအိုတ်ကီု တုပ်စိုတ်အိုတ်ရ။.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/disarmament/WMD/Nuclear/NPTtext.shtml|title=UNODA – Non-Proliferation of Nuclear Weapons (NPT)|publisher=United Nations}}&lt;/ref&gt;

== တာလျိုင် ကေုာံ သြဇာ ==

The UN's role in international [[collective security]] is defined by the UN Charter, which authorizes the Security Council to investigate any situation threatening international peace; recommend procedures for peaceful resolution of a dispute; call upon other member nations to completely or partially interrupt economic relations as well as sea, air, postal, and radio communications, or to sever diplomatic relations; and enforce its decisions militarily, or by any means necessary. The Security Council also recommends the new Secretary-General to the General Assembly and recommends new states for admission as [[member states of the United Nations]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/en/documents/charter/chapter2.shtml |title=Charter of the United Nations: Chapter II: Membership |publisher=United Nations |accessdate=26 November 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/en/documents/charter/chapter5.shtml |title=Charter of the United Nations: Chapter V: The Security Council |publisher=United Nations |accessdate=9 June 2012}}&lt;/ref&gt; The Security Council has traditionally interpreted its mandate as covering only military security, though US Ambassador [[Richard Holbrooke]] controversially persuaded the body to pass a resolution on [[HIV/AIDS in Africa]] in 2000.{{sfn|Fasulo|2004|p=46}}

Under [[Chapter VI of the United Nations Charter|Chapter VI]] of the Charter, &quot;Pacific Settlement of Disputes&quot;, the Security Council &quot;may investigate any dispute, or any situation which might lead to international friction or give rise to a dispute&quot;. The Council may &quot;recommend appropriate procedures or methods of adjustment&quot; if it determines that the situation might endanger international peace and security.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.un.org/en/documents/charter/chapter6.shtml |title=Charter of the United Nations: Chapter VI: Pacific Settlement of Disputes |publisher=United Nations |accessdate=26 November 2013}}&lt;/ref&gt; These recommendations are generally considered to not be binding, as they lack an enforcement mechanism.&lt;ref&gt;See {{harvnb|Fomerand|2009|p=287}}; {{harvnb|Hillier|1998|p=568}}; {{harvnb|Köchler|2001|p=21}}; {{harvnb|Matthews|1993|p=130}}; {{harvnb|Neuhold|2001|p=66}}. For lack of enforcement mechanism, see {{harvnb|Magliveras|1999|p=113}}.&lt;/ref&gt; A minority of scholars, such as [[Stephen Zunes]], have argued that resolutions made under Chapter VI are &quot;still directives by the Security Council and differ only in that they do not have the same stringent enforcement options, such as the use of military force&quot;.{{sfn|Zunes|2004|p=291}}

Under [[Chapter VII of the United Nations Charter|Chapter VII]], the Council has broader power to decide what measures are to be taken in situations involving &quot;threats to the peace, breaches of the peace, or acts of aggression&quot;.&lt;ref name=Chapter7/&gt; In such situations, the Council is not limited to recommendations but may take action, including the use of armed force &quot;to maintain or restore international peace and security&quot;.&lt;ref name=Chapter7/&gt; This was the legal basis for UN armed action in Korea in 1950 during the Korean War and the use of coalition forces in Iraq and Kuwait in 1991 and Libya in 2011.{{sfn|Kennedy|2006|pp=56–57}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.un.org/News/Press/docs/2011/sc10200.doc.htm |title=Security Council Approves 'No-Fly Zone' Over Libya, Authorizing 'All Necessary Measures' to Protect Civilians, by Vote of 10 in Favour with 5 Abasentions |date=17 March 2011 |publisher=United Nations |accessdate=26 November 2013}}&lt;/ref&gt; Decisions taken under Chapter VII, such as [[economic sanctions]], are binding on UN members; the Security Council is the only UN body with the authority to issue binding resolutions.{{sfn|Fomerand|2009|p=287}}{{sfn|Fasulo|2004|p=39}}

The [[Rome Statute of the International Criminal Court|Rome Statute]] of the [[International Criminal Court]] recognizes that the Security Council has authority to refer cases to the Court in which the Court could not otherwise exercise jurisdiction.&lt;ref&gt;[http://legal.un.org/icc/statute/99_corr/cstatute.htm Article 13] of the Rome Statute. United Nations. Retrieved 26 November 2013.&lt;/ref&gt; The Council exercised this power for the first time in March 2005, when it referred to the Court &quot;the situation prevailing in [[Darfur]] since 1 July 2002&quot;; since Sudan is not a party to the Rome Statute, the Court could not otherwise have exercised jurisdiction.&lt;ref&gt;{{cite press release |publisher=United Nations Security Council |date=31 March 2006 |url=https://www.un.org/News/Press/docs/2005/sc8351.doc.htm |title=Security Council Refers Situation in Darfur, Sudan, To Prosecutor of International Criminal Court |accessdate=14 March 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.smh.com.au/news/World/Bush-relents-to-allow-UN-vote-on-Sudan-war-crimes/2005/04/01/1112302241979.html |title=Bush relents to allow UN vote on Sudan war crimes |author=Wadhams, Nick |date=2 April 2005 |work=The Sydney Morning Herald |accessdate=27 November 2013}}&lt;/ref&gt; The Security Council made its second such referral in February 2011 when it asked the ICC to investigate the Libyan government's violent response to the [[2011 Libyan Civil War|Libyan Civil War]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://uk.reuters.com/article/2011/02/27/us-libya-icc-idUSTRE71Q1DB20110227 |title=Q+A: How will the world's war crimes court act on Libya? |author=Gray-Block, Aaron and Greg Roumeliotis |date=27 February 2011 |agency=Reuters |accessdate=26 November 2013 |archivedate=2 December 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131202230947/http://uk.reuters.com/article/2011/02/27/us-libya-icc-idUSTRE71Q1DB20110227 }}&lt;/ref&gt;

[[United Nations Security Council Resolution 1674|Security Council Resolution 1674]], adopted on 28 April 2006, &quot;reaffirms the provisions of paragraphs 138 and 139 of the 2005 [[World Summit Outcome Document]] regarding the responsibility to protect populations from genocide, war crimes, ethnic cleansing and crimes against humanity&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.refworld.org/cgi-bin/texis/vtx/rwmain?docid=4459bed60 |title=Resolution 1674 (2006) |publisher=UN Security Council via Refworld |accessdate=26 November 2013}}&lt;/ref&gt; The Security Council reaffirmed this [[responsibility to protect]] in [[United Nations Security Council Resolution 1706|Resolution 1706]] on 31 August of that year.{{sfn|Mikulaschek|2010|p=20}} These resolutions commit the Security Council to take action to protect civilians in an armed conflict, including taking action against genocide, war crimes, ethnic cleansing, and crimes against humanity.{{sfn|Mikulaschek|2010|p=49}}

== Members ==

=== Permanent members ===
ကောန်ဂကောံလၟိန် ပ္ဍဲကံင်သဳဂီုကၠီု မသုန် ဍုင် မကလိဂွံလဝ် အဝဵုဝေတဝ်တုဲ သွဟ် နူကဵု ကုလသမဂ္ဂသီုဖအိုတ်တအ်ဂှ် ဍုင်တအ်ဏအ်မွဲမွဲ ဒစဵုဒစးမ္ဂး ဆက်ကၠောန်ဟွံဂွံ၊ ဆဂး ပရူဂှ် ဆက်ရပ်စပ် ဆက်သဳကၠဳ ဟွံဂွံ ဗီုဏအ် ဟွံသေင်ရ။{{sfn|Fasulo|2004|pp=40–41}}


{| class=&quot;wikitable&quot;
|- &quot;
! Country
! Regional group
! Current state representation
! Former state representation
|-
|[[China]]
|[[United Nations Regional Groups#Asia-Pacific Group|Asia-Pacific]]
|[[People's Republic of China]] (from 1971)
|[[Taiwan|Republic of China]] (1945–1971)
|-
|[[France]]
|[[Western European and Others Group|Western Europe and Others]]
|[[French Fifth Republic]] (from 1958)
|[[Provisional Government of the French Republic]] (1945–1946)&lt;br /&gt;[[French Fourth Republic]] (1946–1958)
|-
|[[Russia]]
|[[Eastern European Group|Eastern Europe]]
|[[Russian Federation]] (from 1991)
|[[Soviet Union|Union of Soviet Socialist Republics]] (1945–1991)
|-
|[[United Kingdom]]
|[[Western European and Others Group|Western Europe and Others]]
|[[United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland]] (from 1945)
|—
|-
|[[United States]]
|[[Western European and Others Group|Western Europe and Others]]
|[[United States of America]] (from 1945)
|—
|}

At the UN's founding in 1945, the five permanent members of the Security Council were the [[Republic of China (1912–1949)|Republic of China]], the [[Provisional Government of the French Republic]], the [[Soviet Union]], the United Kingdom, and the United States. There have been two major seat changes since then. [[China and the United Nations|China's seat]] was originally held by [[Chiang Kai-shek]]'s [[Nationalist Government]], the [[Republic of China]]. However, the Nationalists were forced to retreat to the [[Geography of Taiwan|island of Taiwan]] in 1949, during the [[Chinese Civil War]]. The [[Chinese Communist Party]] assumed control of [[mainland China]], thenceforth known as the [[People's Republic of China]]. In 1971, [[United Nations General Assembly Resolution 2758|General Assembly Resolution 2758]] recognized the People's Republic as the [[One-China policy|rightful representative of China]] in the UN and gave it the seat on the Security Council that had been held by the Republic of China, which was expelled from the UN altogether with [[Taiwan and the United Nations|no opportunity for membership as a separate nation]].{{sfn|Meisler|1995|pp=195–197}} After the [[dissolution of the Soviet Union]] in 1991, the Russian Federation was recognized as the [[succession of states|legal successor state]] of the Soviet Union and maintained the latter's position on the Security Council.{{sfn|Blum|1992}} Additionally, France eventually reformed its government into the [[French Fifth Republic]] in 1958, under the leadership of [[Charles de Gaulle]]. France maintained its seat as there was no change in its international status or recognition, although many of its [[French Community|overseas possessions]] eventually became independent.&lt;ref&gt;[[Permanent members of the United Nations Security Council]]&lt;/ref&gt;

The five permanent members of the Security Council were the victorious powers in World War II{{sfn|Kennedy|2006|p=70}} and have maintained the world's most powerful military forces ever since. They annually topped the [[List of countries by military expenditures|list of countries with the highest military expenditures]].&lt;ref name=SIPRI&gt;{{cite web |url=http://www.sipri.org/research/armaments/milex |title= SIPRI Military Expenditure Database|publisher=Stockholm International Peace Research Institute |accessdate=26 November 2013}}&lt;/ref&gt; In 2013, they spent over US$1&amp;nbsp;trillion combined on defence, accounting for over 55% of global military expenditures (the US alone accounting for over 35%).&lt;ref name=SIPRI /&gt; They are also among the world's [[Arms industry#World's largest arms exporters|largest arms exporters]]&lt;ref&gt;{{cite web | url= https://www.reuters.com/article/2012/07/27/us-arms-treaty-idUSBRE86Q1MW20120727 | title= United Nations fails to agree landmark arms-trade treaty | first= Michelle | last= Nichols | date= 27 July 2012 | agency= Reuters | accessdate= 26 November 2013 | archivedate= 3 December 2013 | archiveurl= https://web.archive.org/web/20131203003746/http://www.reuters.com/article/2012/07/27/us-arms-treaty-idUSBRE86Q1MW20120727}}&lt;/ref&gt; and are the only nations officially recognized as &quot;[[List of states with nuclear weapons|nuclear-weapon states]]&quot; under the [[Nuclear Non-Proliferation Treaty]] (NPT), though there are other states known or believed to be in possession of nuclear weapons.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/library/report/crs/92-099.htm |title=92099: Nuclear Weapons Testing and Negotiation of a Comprehensive Test Ban Treaty |date=14 November 1996 |publisher=Global Security |author=Medalia, Jonathan |accessdate=26 November 2013}}&lt;/ref&gt;

==== Veto power ====
{{Main|United Nations Security Council veto power}}
{{See also|List of vetoed United Nations Security Council resolutions}}
{{Vetoed UN Resolutions}}

Under [[United Nations Security Council veto power#Article 27|Article 27]] of the UN Charter, Security Council decisions on all substantive matters require the affirmative votes of nine members. A negative vote or &quot;veto&quot; by a permanent member prevents adoption of a proposal, even if it has received the required votes.{{sfn|Fasulo|2004|pp=40–41}} Abstention is not regarded as a veto in most cases, though all five permanent members must actively concur to amend the UN Charter or to recommend the admission of a new UN member state.{{sfn|Fomerand|2009|p=287}} Procedural matters are not subject to a veto, so the veto cannot be used to avoid discussion of an issue. The same holds for certain decisions that directly regard permanent members.{{sfn|Fasulo|2004|pp=40–41}} A majority of vetoes are used not in critical international security situations, but for purposes such as blocking a candidate for Secretary-General or the admission of a member state.&lt;ref name=Veto /&gt;

In the negotiations building up to the creation of the UN, the veto power was resented by many small countries, and in fact was forced on them by the veto nations –  US, UK, China, France and the Soviet Union – through a threat that without the veto there will be no UN. Here is a description by Francis O. Wilcox, an adviser to US delegation to the 1945 conference: &quot;At San Francisco, the issue was made crystal clear by the leaders of the Big Five: it was either the Charter with the veto or no Charter at all. Senator Connally [from the US delegation] dramatically tore up a copy of the Charter during one of his speeches and reminded the small states that they would be guilty of that same act if they opposed the unanimity principle. 'You may, if you wish,' he said, 'go home from this Conference and say that you have defeated the veto. But what will be your answer when you are asked: &quot;Where is the Charter&quot;?{{'&quot;}}{{sfn|Wilcox|1945}}

As of 2012, 269 vetoes had been cast since the Security Council's inception.{{efn|This figure and the figures that follow exclude vetoes cast to block candidates for Secretary-General, as these occur in closed session; 43 such vetoes have occurred.&lt;ref name=Veto /&gt;}} In this period, China (ROC/PRC) used the veto 9 times, France 18, USSR/Russia 128, the UK 32, and the US 89. Roughly two-thirds of Soviet/Russian vetoes were in the first ten years of the Security Council's existence. Between 1996 and 2012, China vetoed 5 resolutions, Russia 7, and the US 13, while France and the UK did not use the veto.&lt;ref name=Veto&gt;{{cite web |url= http://www.globalpolicy.org/images/pdfs/Changing_Patterns_in_the_Use_of_the_Veto_as_of_August_2012.pdf |format=PDF|title=Changing Patterns in the Use of the Veto in The Security Council |publisher=Global Policy Forum |accessdate=26 November 2013}}&lt;/ref&gt;

An early veto by Soviet Commissar [[Andrei Vishinsky]] blocked a resolution on the withdrawal of French forces from the then-colonies of Syria and Lebanon in February 1946; this veto established the precedent that permanent members could use the veto on matters outside of immediate concerns of war and peace. The USSR went on to veto matters including the admission of Austria, Cambodia, Ceylon, Finland, Ireland, Italy, Japan, Laos, Libya, Portugal, South Vietnam, and Transjordan as UN member states, delaying their joining by several years. Britain and France used the veto to avoid Security Council condemnation of their actions in the 1956 Suez Crisis. The first veto by the US came in 1970, blocking General Assembly action in [[Southern Rhodesia]]. From 1985 to 1990, the US vetoed 27 resolutions, primarily to block resolutions it perceived as anti-Israel but also to protect its interests in Panama and Korea. The USSR, US, and China have all vetoed candidates for Secretary-General, with the US using the veto to block the re-election of [[Boutros Boutros-Ghali]] in 1996.{{sfn|Kennedy|2006|pp=52–54}}

=== Non-permanent members ===
{{See also|List of members of the United Nations Security Council|United Nations Security Council election, 2018|United Nations Security Council election, 2019}}
[[File:United Nations Security Council regional groups.svg|thumb|A chart representing the Security Council seats held by each of the [[United Nations Regional Groups|regional groups]]. The United States, a WEOG observer, is treated as if it were a full member. This is not how the seats are arranged in actual meetings.{{legend|#0000ff|African Group}}{{legend|#339900|Asia-Pacific Group}}{{legend|#cc0000|Eastern European Group}}{{legend|#cc3399|Group of Latin American and Caribbean States (GRULAC)}}{{legend|#cc9900|Western European and Others Group (WEOG)}}]]

Along with the five permanent members, the Security Council of the United Nations has temporary members that hold their seats on a rotating basis by geographic region. Non-permanent members may be involved in global security briefings.&lt;ref&gt;{{YouTube|id=FgthI1fdRYA|title=U.N. Security Council Briefing on the U.S. Air Strike in Syria}} [[Time (magazine)|Time]]&lt;/ref&gt; In its first two decades, the Security Council had six non-permanent members, the first of which were Australia, Brazil, Egypt, Mexico, the Netherlands, and Poland. In 1965, the number of non-permanent members was expanded to ten.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The UN Security Council |url= http://www.unfoundation.org/what-we-do/issues/united-nations/the-un-security-council.html |publisher= United Nations Foundation |accessdate=15 May 2012 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20120620101548/http://www.unfoundation.org/what-we-do/issues/united-nations/the-un-security-council.html |archivedate=20 June 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

These ten non-permanent members are elected by the [[United Nations General Assembly]] for two-year terms starting on 1 January, with five replaced each year.&lt;ref name=&quot;Current&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.un.org/en/sc/members/ |title=Current Members |publisher=United Nations |accessdate=4 January 2016}}&lt;/ref&gt; To be approved, a candidate must receive at least two-thirds of all votes cast for that seat, which can result in deadlock if there are two roughly evenly matched candidates. In 1979, a standoff between Cuba and Colombia only ended after three months and a record 154 rounds of voting; both eventually withdrew in favour of Mexico as a compromise candidate.&lt;ref name=&quot;SCR&quot;&gt;{{cite web |title=Special Research Report No. 4Security Council Elections 201121 September 2011 |publisher=Security Council Report |accessdate=8 June 2012 |url= http://www.securitycouncilreport.org/site/c.glKWLeMTIsG/b.7741609/k.778/Special_Research_Report_No_4brSecurity_Council_Elections_2011br21_September_2011.htm |url-status=dead |archiveurl= https://web.archive.org/web/20120608042121/http://www.securitycouncilreport.org/site/c.glKWLeMTIsG/b.7741609/k.778/Special_Research_Report_No_4brSecurity_Council_Elections_2011br21_September_2011.htm |archivedate=8 June 2012}}&lt;/ref&gt; A retiring member is not eligible for immediate re-election.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.un.org/en/documents/charter/chapter5.shtml |title=Charter of the United Nations: Chapter V: The Security Council |publisher=United Nations |accessdate=26 November 2013}}&lt;/ref&gt;

The African Group is represented by three members; the [[Latin America and the Caribbean]], Asia-Pacific, and [[Western European and Others Group|Western European and Others]] groups by two apiece; and the [[Eastern European Group]] by one. Traditionally, one of the seats assigned to either the Asia-Pacific Group or the African Group is filled by a nation from the [[Arab world]].&lt;ref&gt;{{cite news |last=Malone |first=David |title=Reforming the Security Council: Where Are the Arabs? |date=25 October 2003 |newspaper=[[The Daily Star (Lebanon)|The Daily Star]] |location=Beirut |url=http://www.worldpress.org/Mideast/1694.cfm |accessdate=3 January 2011}}&lt;/ref&gt; Currently, elections for terms beginning in even-numbered years select two African members, and one each within Eastern Europe, Asia-Pacific, and Latin America and the Caribbean. Terms beginning in odd-numbered years consist of two Western European and Other members, and one each from Asia-Pacific, Africa, and Latin America and the Caribbean.&lt;ref name=&quot;SCR&quot; /&gt;

During the [[2016 United Nations Security Council election]], neither Italy nor the Netherlands met the required two-thirds majority for election. They subsequently agreed to split the term of the Western European and Others Group. It was the first time in over five decades that two members agreed to do so.&lt;ref&gt;{{cite web |title=General Assembly Elects 4 New Non-permanent Members to Security Council, as Western and Others Group Fails to Fill Final Vacancy |url=https://www.un.org/press/en/2016/ga11796.doc.htm |publisher=United Nations |accessdate=9 August 2016}}&lt;/ref&gt; Usually, intractable deadlocks are resolved by the candidate countries withdrawing in favour of a third member state.

The current elected members, with the regions they were elected to represent, are as follows:&lt;ref&gt;{{cite web |title=Current Members |url=https://www.un.org/securitycouncil/content/current-members |publisher=United Nations |accessdate=1 January 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=General Assembly Elects Estonia, Niger, Saint Vincent and Grenadines, Tunisia, Viet Nam as Non-Permanent Members of Security Council for 2020-2021 |url=https://www.un.org/press/en/2019/ga12152.doc.htm |publisher=United Nations |accessdate=1 January 2020 |date=7 June 2019}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Term
! colspan=&quot;3&quot;| Africa
! colspan=&quot;2&quot;| Asia-Pacific
!Eastern Europe
! colspan=&quot;2&quot;| Latin America &lt;br/&gt;and Caribbean
! colspan=&quot;2&quot;| Western Europe &lt;br/&gt;and Other&lt;!-- THE REGIONS ARE THE UN REGIONS - PLEASE DO_NOT CHANGE &quot;WESTERN EUROPE AND OTHER&quot; TO &quot;EUROPE&quot; ETC. --&gt;
|-
!2019
!
!
| rowspan=&quot;2&quot; | {{flagcountry|South Africa}}
!
| rowspan=&quot;2&quot; | {{flagcountry|Indonesia}}
!
!
| rowspan=&quot;2&quot; |{{flagcountry|Dominican Republic}}
| rowspan=&quot;2&quot; |{{flagcountry|Belgium}}
| rowspan=&quot;2&quot; |{{flagcountry|Germany}}
|-
!2020
| rowspan=&quot;2&quot; | {{flagcountry|Niger}}
| rowspan=&quot;2&quot; | {{flagcountry|Tunisia}}
| rowspan=&quot;2&quot; | {{flagcountry|Vietnam}}
| rowspan=&quot;2&quot; | {{flagcountry|Estonia}}
| rowspan=&quot;2&quot; | {{flagcountry|Saint Vincent and the Grenadines}}
|-
!2021
!
!
!
! colspan=&quot;2&quot; |
|}

=== President ===
{{Main|President of the United Nations Security Council}}
[[File:United Nations Security Council by political international.svg|thumb|United Nations Security Council by political international per country's [[head of government]]. Blue: [[International Democrat Union]]; red: [[Progressive Alliance]]; yellow: [[Liberal International]]; dark red: [[International Communist Seminar]]; gray: none or independent.]]

The role of [[President of the United Nations Security Council|president of the Security Council]] involves setting the agenda, presiding at its meetings and overseeing any crisis. The president is authorized to issue both [[Presidential Statement]]s (subject to consensus among Council members) and notes,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/Docs/sc/notes/PresidentialNotesEng.htm |title=Notes by the president of the Security Council |publisher=United Nations |accessdate=9 June 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;un.org&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/Docs/sc/unsc_pres_statements08.htm |title=UN Security Council: Presidential Statements 2008 |publisher=United Nations |accessdate=9 June 2012}}&lt;/ref&gt; which are used to make declarations of intent that the full Security Council can then pursue.&lt;ref name=&quot;un.org&quot;/&gt; The presidency of the Council is held by each of the members in turn for one month, following the English alphabetical order of the Member States names.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/sc/presidency.asp |title=Security Council Presidency in 2011 – United Nations Security Council |publisher=United Nations |accessdate=9 June 2012}}&lt;/ref&gt;

The list of nations that will hold the Presidency in 2020 is as follows:&lt;ref&gt;{{cite web|title=Security Council Presidency|url=https://www.un.org/securitycouncil/content/presidency|website=United Nations Security Council|publisher=United Nations|accessdate=5 January 2020}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Security Council Presidency in 2020
|- style=&quot;background:#ccc;&quot;
!Country
!Month
|-
|Vietnam
|January
|-
|Belgium
|February
|-
|China
|March
|-
|Dominican Republic
|April
|-
|Estonia
|May
|-
|France
|June
|-
|Germany
|July
|-
|Indonesia
|August
|-
|Niger
|September
|-
|Russia
|October
|-
|Saint Vincent and the Grenadines
|November
|-
|South Africa
|December
|-
|}

== Meeting locations ==
[[File:Barack Obama chairs a United Nations Security Council meeting.jpg|thumb|US President [[Barack Obama]] chairs a United Nations Security Council meeting]]
[[File:UN security council 2005.jpg|thumb|The meeting room exhibits the [[United Nations Security Council mural]] by [[Per Krohg]] (1952)]]
Unlike the General Assembly, the Security Council meets year-round. Each Security Council member must have a representative available at UN Headquarters at all times in case an emergency meeting becomes necessary.&lt;ref name=Whatis /&gt;

The Security Council generally meets in a designated chamber in the [[United Nations Headquarters|United Nations Conference Building]] in New York City. The chamber was designed by the Norwegian architect [[Arnstein Arneberg]] and was a gift from Norway. The [[United Nations Security Council mural]] by Norwegian artist [[Per Krohg]] (1952) depicts a [[Phoenix (mythology)|phoenix]] rising from its ashes, symbolic of the world's rebirth after World War II.&lt;ref&gt;[https://www.un.org/cyberschoolbus/untour/subsec.htm &quot;The Security Council&quot;]. ''United Nations Cyberschoolbus''. United Nations. Retrieved 14 September 2012.&lt;/ref&gt;

The Security Council has also held meetings in cities including [[Nairobi]], Kenya; [[Addis Ababa]], Ethiopia; [[Panama City]], Panama; and [[Geneva]], Switzerland.&lt;ref name=Whatis&gt;{{cite web |url=https://www.un.org/en/sc/about/ |title=What is the Security Council? |publisher=United Nations |accessdate=26 November 2013}}&lt;/ref&gt; In March 2010, the Security Council moved into a temporary facility in the General Assembly Building as its chamber underwent renovations as part of the UN Capital Master Plan.&lt;ref&gt;{{cite web|title=UN Capital Master Plan Timeline|url=https://www.un.org/wcm/content/site/cmp/home/about/pid/22303 |publisher=United Nations |accessdate=29 September 2013}}&lt;/ref&gt; The renovations were funded by Norway, the chamber's original donor, for a total cost of {{usd}}5&amp;nbsp;million.&lt;ref&gt;{{cite web|title=An unrecognizable Security Council Chamber|url=http://www.norway-un.org/NorwayandUN/UNBodies/The-Security-Council/An-unrecognizable-Security-Council-Chamber/|publisher=Norway Mission to the UN|date=28 August 2012|accessdate=29 September 2013|archivedate=26 December 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161226054954/http://www.norway-un.org/NorwayandUN/UNBodies/The-Security-Council/An-unrecognizable-Security-Council-Chamber/}}&lt;/ref&gt; The chamber reopened on 16 April 2013.&lt;ref&gt;{{cite web|date=16 April 2013|title=Secretary-General, at inauguaration of renovated Security Council Chamber, says room speaks 'language of dignity and seriousness'|publisher=United Nations|accessdate=26 November 2013|url=https://www.un.org/News/Press/docs/2013/sgsm14951.doc.htm}}&lt;/ref&gt;

=== Consultation room ===

Because meetings in the Security Council Chamber are covered by the international press, proceedings are highly theatrical in nature. Delegates deliver speeches to justify their positions and attack their opponents, playing to the cameras and the audience at home. Delegations also stage walkouts to express their disagreement with actions of the Security Council.&lt;ref name=&quot;haidar2015&quot;&gt;{{cite news|last1=Haidar|first1=Suhasini|title=India's walkout from UNSC was a turning point: Natwar|url=http://www.thehindu.com/news/national/indias-walkout-from-unsc-was-a-turning-point-natwar/article7601027.ece|work=The Hindu|date=1 September 2015|quote=According to Mr. Singh, posted at India's permanent mission at the U.N. then, 1965 was a &quot;turning point&quot; for the U.N. on Kashmir, and a well-planned &quot;walkout&quot; from the U.N. Security Council by the Indian delegation as a protest against Pakistani Foreign Minister (and later PM) Zulfikar Ali Bhutto's speech ensured Kashmir was dropped from the UNSC agenda for all practical purposes.}}&lt;/ref&gt; Due to the public scrutiny of the Security Council Chamber,&lt;ref name=&quot;hovell2016&quot;&gt;{{cite book|last1=Hovell|first1=Devika|title=The Power of Process: The Value of Due Process in Security Council Sanctions Decision-making|date=2016|publisher=Oxford University Press|isbn=9780198717676|page=145}}&lt;/ref&gt; all of the real work of the Security Council is conducted behind closed doors in &quot;informal consultations&quot;.&lt;ref name=&quot;dewet2003&quot;&gt;{{cite book|editor-last1=De Wet|editor-first1=Erika|editor-last2=Nollkaemper|editor-first2=André|editor-last3=Dijkstra|editor-first3=Petra|title=Review of the Security Council by member states|date=2003|publisher=Intersentia|location=Antwerp|isbn=9789050953078|pages=31–32}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bosco2009&quot;&gt;{{cite book|last1=Bosco|first1=David L.|title=Five to Rule Them All: the UN Security Council and the Making of the Modern World|date=2009|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=9780195328769|pages=[https://archive.org/details/fivetorulethemal00bosc/page/138 138–139]|url=https://archive.org/details/fivetorulethemal00bosc/page/138}}&lt;/ref&gt;

In 1978, West Germany funded the construction of a conference room next to the Security Council Chamber. The room was used for &quot;informal consultations&quot;, which soon became the primary meeting format for the Security Council. In 1994, the French ambassador complained to the Secretary-General that &quot;informal consultations have become the Council's characteristic working method, while public meetings, originally the norm, are increasingly rare and increasingly devoid of content: everyone knows that when the Council goes into public meeting everything has been decided in advance&quot;.&lt;ref name=&quot;elgebeily2017&quot;&gt;{{cite book|last1=Elgebeily|first1=Sherif|title=The Rule of Law in the United Nations Security Council Decision-Making Process: Turning the Focus Inwards|date=2017|isbn=9781315413440|pages=54–55}}&lt;/ref&gt; When Russia funded the renovation of the consultation room in 2013, the Russian ambassador called it &quot;quite simply, the most fascinating place in the entire diplomatic universe&quot;.&lt;ref name=&quot;sievers2014&quot;&gt;{{cite book|last1=Sievers|first1=Loraine|last2=Daws|first2=Sam|title=The Procedure of the UN Security Council|date=2014|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=9780191508431|edition=4}}&lt;/ref&gt;

Only members of the Security Council are permitted in the conference room for consultations. The press is not admitted, and other members of the United Nations cannot be invited into the consultations.&lt;ref name=&quot;unsc_glossary&quot;&gt;{{cite web|title=Security Council Handbook Glossary|url=https://www.un.org/en/sc/about/methods/glossary.shtml|website=United Nations Security Council|quote=&quot;Consultations of the whole&quot; are consultations held in private with all 15 Council members present. Such consultations are held in the Consultations Room, are announced in the UN Journal, have an agreed agenda and interpretation, and may involve one or more briefers. The consultations are closed to non-Council Member States. &quot;Informal consultations&quot; mostly refer to &quot;consultations of the whole&quot;, but in different contexts may also refer to consultations among the 15 Council members or only some of them held without a Journal announcement and interpretation.}}&lt;/ref&gt; No formal record is kept of the informal consultations.&lt;ref name=&quot;unsc_meetings&quot;&gt;{{cite web|title=United Nations Security Council Meeting records|url=https://www.un.org/en/sc/meetings/|accessdate=10 February 2017|quote=The preparatory work for formal meetings is conducted in informal consultations for which no public record exists.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;unsc_faq&quot;&gt;{{cite web|title=Frequently Asked Questions|url=https://www.un.org/en/sc/about/faq.shtml|website=United Nations Security Council|quote=Both open and closed meetings are formal meetings of the Security Council. Closed meetings are not open to the public and no verbatim record of statements is kept, instead the Security Council issues a Communiqué in line with Rule 55 of its Provisional Rules of Procedure. Consultations are informal meetings of the Security Council members and are not covered in the Repertoire.}}&lt;/ref&gt; As a result, the delegations can negotiate with each other in secret, striking deals and compromises without having their every word transcribed into the permanent record. The privacy of the conference room also makes it possible for the delegates to deal with each other in a friendly manner. In one early consultation, a new delegate from a Communist nation began a propaganda attack on the United States, only to be told by the Soviet delegate, &quot;We don't talk that way in here.&quot;&lt;ref name=&quot;bosco2009&quot;/&gt;

A permanent member can cast a &quot;pocket veto&quot; during the informal consultation by declaring its opposition to a measure. Since a veto would prevent the resolution from being passed, the sponsor will usually refrain from putting the resolution to a vote. Resolutions are vetoed only if the sponsor feels so strongly about a measure that it wishes to force the permanent member to cast a formal veto.&lt;ref name=&quot;dewet2003&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;scr2015&quot;&gt;{{cite journal|title=The Veto|journal=Security Council Report|date=19 October 2015|volume=2015|issue=3|url=http://www.securitycouncilreport.org/atf/cf/%7B65BFCF9B-6D27-4E9C-8CD3-CF6E4FF96FF9%7D/research_report_3_the_veto_2015.pdf}}&lt;/ref&gt; By the time a resolution reaches the Security Council Chamber, it has already been discussed, debated, and amended in the consultations. The open meeting of the Security Council is merely a public ratification of a decision that has already been reached in private.&lt;ref name=&quot;reid1999&quot;&gt;{{cite web|last1=Reid|first1=Natalie|title=Informal Consultations|url=https://www.globalpolicy.org/security-council/32941-informal-consultations-natalie-reid-january-1999.html|website=Global Policy Forum|date=January 1999}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dewet2003&quot;/&gt; For example, [[United Nations Security Council Resolution 1373|Resolution 1373]] was adopted without public debate in a meeting that lasted just five minutes.&lt;ref name=&quot;dewet2003&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Meeting record, Security Council, 4385th meeting|url=https://undocs.org/S/PV.4385|id=S/PV.4385|website=United Nations Repository|publisher=United Nations|date=28 September 2001}}&lt;/ref&gt;

The Security Council holds far more consultations than public meetings. In 2012, the Security Council held 160 consultations, 16 private meetings, and 9 public meetings. In times of crisis, the Security Council still meets primarily in consultations, but it also holds more public meetings. After the outbreak of the [[Ukraine crisis]] in 2013, the Security Council returned to the patterns of the Cold War, as Russia and the Western countries engaged in verbal duels in front of the television cameras. In 2016, the Security Council held 150 consultations, 19 private meetings, and 68 public meetings.&lt;ref name=&quot;unite2016&quot;&gt;{{cite web|title=Highlights of Security Council Practice 2016|url=https://unite.un.org/sites/unite.un.org/files/app-schighlights/index.html|website=Unite|publisher=United Nations|accessdate=10 February 2017|archivedate=11 February 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170211080514/https://unite.un.org/sites/unite.un.org/files/app-schighlights/index.html}}&lt;/ref&gt;

== Subsidiary organs/bodies ==
Article 29 of the Charter provides that the Security Council can establish subsidiary bodies in order to perform its functions. This authority is also reflected in Rule 28 of the Provisional Rules of Procedure. The subsidiary bodies established by the Security Council are extremely heterogenous. On the one hand, they include bodies such as the Security Council Committee on Admission of New Members. On the other hand, both the [[International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia]] and the [[International Criminal Tribunal for Rwanda]] were also created as subsidiary bodies of the Security Council. The by now numerous Sanctions Committees established in order to oversee implementation of the various sanctions regimes are also subsidiary bodies of the Council.

== United Nations peacekeepers ==
{{Main|United Nations peacekeeping|List of United Nations peacekeeping missions}}
After approval by the Security Council, the UN may send [[peacekeeping|peacekeepers]] to regions where armed conflict has recently ceased or paused to enforce the terms of peace agreements and to discourage combatants from resuming hostilities. Since the UN does not maintain its own military, peacekeeping forces are voluntarily provided by member states. These soldiers are sometimes nicknamed &quot;Blue Helmets&quot; for their distinctive gear.{{sfn|Fasulo|2004|p=52}}{{sfn|Coulon|1998|p=ix}} The peacekeeping force as a whole received the [[Nobel Peace Prize]] in 1988.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1988/|author=Nobel Prize|title=The Nobel Peace Prize 1988|accessdate=3 April 2011}}&lt;/ref&gt;

[[File:Bolivian Army 2nd Lt. Mauricio Vidangos stands guard at the entry control point of an Observation Point.jpg|thumb|left|Bolivian &quot;[[United Nations peacekeeping|Blue Helmet]]&quot; at an exercise in Chile]]

In September 2013, the UN had 116,837 peacekeeping soldiers and other personnel deployed on 15 missions. The largest was the [[United Nations Organization Stabilization Mission in the Democratic Republic of the Congo]] (MONUSCO), which included 20,688 uniformed personnel. The smallest, [[United Nations Military Observer Group in India and Pakistan]] (UNMOGIP), included 42 uniformed personnel responsible for monitoring the ceasefire in [[Jammu and Kashmir]]. Peacekeepers with the [[United Nations Truce Supervision Organization]] (UNTSO) have been stationed in the Middle East since 1948, the longest-running active peacekeeping mission.&lt;ref name=UNPO/&gt;

UN peacekeepers have also drawn criticism in several postings. Peacekeepers have been accused of child rape, soliciting prostitutes, or sexual abuse during various peacekeeping missions in the Democratic Republic of the Congo,&lt;ref&gt;{{cite news|url= https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A3145-2004Dec15.html|title=U.N.&amp;nbsp;Sexual Abuse Alleged in Congo|work=The Washington Post |first=Colum |last=Lynch|date=16 December 2004|accessdate=21 November 2013}}&lt;/ref&gt; Haiti,&lt;ref&gt;{{cite news|url= http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/6195830.stm|title=UN troops face child abuse claims|work=BBC News|date=30 November 2006|accessdate=21 November 2013}}&lt;/ref&gt; Liberia,&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2006/05/08/world/africa/08iht-abuse.html|title=Aid workers in Liberia accused of sex abuse|work=The New York Times |date=8 May 2006|accessdate=22 November 2013}}&lt;/ref&gt; Sudan and what is now South Sudan,&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1538476/UN-staff-accused-of-raping-children-in-Sudan.html|title= UN staff accused of raping children in Sudan|work=The Telegraph|date=4 January 2007| first=Kate | last=Holt |accessdate=21 November 2013}}&lt;/ref&gt; Burundi and Ivory Coast.&lt;ref&gt;{{cite news|url= http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/7420798.stm|title= Peacekeepers 'abusing children' |publisher=BBC |date=28 May 2007|accessdate=21 November 2013}}&lt;/ref&gt; Scientists cited UN peacekeepers from Nepal as the likely source of the [[2010–2013 Haiti cholera outbreak]], which killed more than 8,000 Haitians following the [[2010 Haiti earthquake]].&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.cnn.com/2013/10/09/world/americas/haiti-un-cholera-lawsuit/ |title=U.N. sued for 'bringing cholera to Haiti', causing outbreak that killed thousands |author=Watson, Ivan and Joe Vaccarello |date=10 October 2013 |publisher=CNN |accessdate=18 November 2013}}&lt;/ref&gt;

The budget for peacekeeping is assessed separately from the main UN organisational budget; in the 2013–2014 fiscal year, peacekeeping expenditures totalled $7.54&amp;nbsp;billion.&lt;ref name=UNPO&gt;{{cite web |url=https://www.un.org/en/peacekeeping/resources/statistics/factsheet.shtml |title=United Nations Peacekeeping Operations |accessdate=9 November 2013 |date=30 September 2013 |publisher=United Nations}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Fasulo|2004|p=115}} UN peace operations are funded by assessments, using a formula derived from the regular funding scale, but including a weighted surcharge for the five permanent Security Council members. This surcharge serves to offset discounted peacekeeping assessment rates for less developed countries. In 2013, the top 10 providers of assessed financial contributions to United Nations peacekeeping operations were the US (28.38%), Japan (10.83%), France (7.22%), Germany (7.14%), the United Kingdom (6.68%), China (6.64%), Italy (4.45%), Russian Federation (3.15%), Canada (2.98%), and Spain (2.97%).&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/Depts/dpko/dpko/contributors/financing.html |title=Financing of UN Peacekeeping Operations |publisher=United Nations  |accessdate=9 November 2013}}&lt;/ref&gt;

== Criticism and evaluations ==
{{Main|Criticism of the United Nations}}
In examining the first sixty years of the Security Council's existence, British historian [[Paul Kennedy]] concludes that &quot;glaring failures had not only accompanied the UN's many achievements, they overshadowed them&quot;, identifying the lack of will to prevent ethnic massacres in Bosnia and Rwanda as particular failures.{{sfn|Kennedy|2006|pp=101–103, 110}} Kennedy attributes the failures to the UN's lack of reliable military resources, writing that &quot;above all, one can conclude that the practice of announcing (through a Security Council resolution) a new peacekeeping mission without ensuring that sufficient armed forces will be available has usually proven to be a recipe for humiliation and disaster&quot;.{{sfn|Kennedy|2006|p=110}}

A 2005 RAND Corporation study found the UN to be successful in two out of three peacekeeping efforts. It compared UN nation-building efforts to those of the United States, and found that seven out of eight UN cases are at peace.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.rand.org/pubs/monographs/2005/RAND_MG304.sum.pdf|author=RAND Corporation|title=The UN's Role in Nation Building: From the Congo to Iraq|format=PDF|accessdate=30 December 2008}}&lt;/ref&gt; Also in 2005, the [[Human Security Report 2005|Human Security Report]] documented a decline in the number of wars, genocides and human rights abuses since the end of the Cold War, and presented evidence, albeit circumstantial, that international activism – mostly spearheaded by the UN – has been the main cause of the decline in armed conflict since the end of the Cold War.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.humansecurityreport.info/|author=Human Security Centre|title=The Human Security Report 2005|accessdate=8 February 2007|url-status=dead|archiveurl=https://swap.stanford.edu/20090728163300/http%3A//www.humansecurityreport.info/|archivedate=28 July 2009}}&lt;/ref&gt;

Scholar Sudhir Chella Rajan argued in 2006 that the five permanent members of the United Nations Security Council, who are all nuclear powers, have created an exclusive [[nuclear club]] that predominately addresses the strategic interests and political motives of the permanent members – for example, protecting the oil-rich Kuwaitis in 1991 but poorly protecting resource-poor Rwandans in 1994.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Rajan |first=Sudhir Chella |title=Global Politics and Institutions |url=http://www.gtinitiative.org/documents/PDFFINALS/3Politics.pdf |format=PDF |journal=GTI Paper Series: Frontiers of a Great Transition |volume=3 |publisher=Tellus Institute |year=2006 |accessdate=11 December 2011}}&lt;/ref&gt; Since three of the five permanent members are also European, and four are predominantly white Western nations, the Security Council has been described as a pillar of [[global apartheid]] by Titus Alexander, former Chair of Westminster United Nations Association.{{sfn|Alexander|1996|pp=158–160}}

The Security Council's effectiveness and relevance is questioned by some because, in most high-profile cases, there are essentially no consequences for violating a Security Council resolution. During the [[Darfur crisis]], [[Janjaweed]] militias, allowed by elements of the Sudanese government, committed violence against an indigenous population, killing thousands of civilians. In the [[Srebrenica massacre]], Serbian troops committed genocide against [[Bosniaks]], although [[Srebrenica]] had been declared a UN [[safe area (Bosnian War)|safe area]], protected by 400 armed Dutch peacekeepers.{{sfn|Deni|2007|p=71|ps=: &quot;As Serbian forces attacked Srebrenica in July 1995, the [400] Dutch soldiers escorted women and children out of the city, leaving behind roughly 7,500 Muslim men who were subsequently massacred by the attacking Serbs.&quot;}}

In his 2009 speech, [[Muammar Gaddafi]] criticized the Security Council's veto powers and the wars permanent members of the Security Council engaged in. 

The [[United Nations Charter|UN Charter]] gives all three powers of the [[legislative]], executive, and [[judiciary]] branches to the Security Council.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Creery |first=Janet |title=Read the fine print first |year=2004 |url=http://peacemagazine.org/archive/v10n1p20.htm |magazine=[[Peace Magazine]] |issue=Jan–Feb 1994 |page=20 |accessdate=11 December 2011}}&lt;/ref&gt;

In his inaugural speech at the [[16th Summit of the Non-Aligned Movement]] in August 2012, [[Ayatollah Ali Khamenei]] criticized the United Nations Security Council as having an &quot;illogical, unjust and completely undemocratic structure and mechanism&quot; and called for a complete reform of the body.&lt;ref name=&quot;test&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20120831155453/http://www.namna.ir/en/homeen/28-english-latest-news/1128-supreme-leader-s-inaugural-speech-at-16th-nam-summit.html &quot;Supreme Leader’s Inaugural Speech at 16th NAM Summit&quot;]. Non-Aligned Movement News Agency. Retrieved 31 August 2012.&lt;/ref&gt;

The Security Council has been criticized for failure in resolving many conflicts, including Cyprus, Sri Lanka, Syria, Kosovo and the [[Israeli–Palestinian conflict]], reflecting the wider short-comings of the UN. 
For example; At the 68th Session of the UN General Assembly, New Zealand Prime Minister [[John Key]] heavily criticized the UN's inaction on [[Syria]], more than two years after the [[Syrian civil war]] began.&lt;ref&gt;[http://www.3news.co.nz/Key-compromises-on-UN-Syria-deal/tabid/1607/articleID/315021/Default.aspx Key compromises on UN Syria deal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130930183756/http://www.3news.co.nz/Key-compromises-on-UN-Syria-deal/tabid/1607/articleID/315021/Default.aspx |date=30 September 2013 }}. ''3 News NZ''. 28 September 2013.&lt;/ref&gt;

== Membership reform ==
{{Main|Reform of the United Nations Security Council}}
[[File:G4 Nations.svg|thumb|The [[G4 nations]]: Brazil, Germany, India, Japan.]]
[[File:Uniting for Consensus core.png|thumb|[[Uniting for Consensus]] core members]]

Proposals to reform the Security Council began with the conference that wrote the UN Charter and have continued to the present day. As British historian Paul Kennedy writes, &quot;Everyone agrees that the present structure is flawed. But consensus on how to fix it remains out of reach.&quot;{{sfn|Kennedy|2006|p=76}}

There has been discussion of increasing the number of permanent members. The countries who have made the strongest demands for permanent seats are Brazil, Germany, India, and Japan. Japan and Germany, the main defeated powers in WWII, are now the UN's second- and third-largest funders respectively, while Brazil and India are two of the largest contributors of troops to UN-mandated peace-keeping missions.

Italy, another main defeated power in WWII and now the UN's sixth-largest funder, leads a movement known as the [[Uniting for Consensus]] in opposition to the possible expansion of permanent seats. Core members of the group include Canada, South Korea, Spain, Indonesia, Mexico, Pakistan, Turkey, Argentina and Colombia. Their proposal is to create a new category of seats, still non-permanent, but elected for an extended duration (semi-permanent seats). As far as traditional categories of seats are concerned, the UfC proposal does not imply any change, but only the introduction of small and medium size states among groups eligible for regular seats. This proposal includes even the question of veto, giving a range of options that goes from abolition to limitation of the application of the veto only to Chapter VII matters.

Former UN Secretary-General [[Kofi Annan]] asked a team of advisers to come up with recommendations for reforming the United Nations by the end of 2004. One proposed measure is to increase the number of permanent members by five, which, in most proposals, would include Brazil, Germany, India, and Japan (known as the [[G4 nations]]), one seat from Africa (most likely between Egypt, Nigeria or South Africa), and/or one seat from the [[Arab League]].&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.voanews.com/english/news/a-13-2006-11-01-voa46.html |title=UN Security Council Reform May Shadow Annan's Legacy |date=1 November 2006 |publisher=[[Voice of America]] |accessdate=11 December 2011}}&lt;/ref&gt; On 21 September 2004, the G4 nations issued a joint statement mutually backing each other's claim to permanent status, together with two African countries. Currently the proposal has to be accepted by two-thirds of the General Assembly (128 votes).

The permanent members, each holding the right of veto, announced their positions on Security Council reform reluctantly. The United States has unequivocally supported the permanent membership of Japan and lent its support to India and a small number of additional non-permanent members. The United Kingdom and France essentially supported the G4 position, with the expansion of permanent and non-permanent members and the accession of Germany, Brazil, India and Japan to permanent member status, as well as an increase in the presence by African countries on the Council. China has supported the stronger representation of developing countries and firmly opposed Japan's membership.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/us-embassy-cables-documents/204917 |title=US embassy cables: China reiterates 'red lines' |work=The Guardian  |date=29 November 2010 |accessdate=11 December 2011 |quote=[I]t would be difficult for the Chinese public to accept Japan as a permanent member of the UNSC.}}&lt;/ref&gt;

In 2017, it was reported that the G4 nations were willing temporarily to forgo [[United Nations Security Council veto power|veto power]] if granted [[Permanent members of the United Nations Security Council|permanent UNSC seats]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=India Offers To Temporarily Forgo Veto Power If Granted Permanent UNSC Seat|url=http://www.huffingtonpost.in/2017/03/08/india-offers-to-temporarily-forgo-veto-power-if-granted-permanen/|work=[[HuffPost]]|accessdate=9 March 2017}}&lt;/ref&gt; In September 2017, [[United States House of Representatives|U.S. Representatives]] [[Ami Bera]] and [[Frank Pallone]] introduced a resolution (H.Res.535) in the [[US House of Representatives]] ([[115th United States Congress]]), seeking support for [[India]] for a permanent membership of the United Nations Security Council.&lt;ref name=&quot;US Congress India UNSC&quot;&gt;{{cite web|title=US congressmen move resolution in support of India's UN security council claim|url=http://www.hindustantimes.com/india-news/us-congressmen-move-resolution-in-support-of-india-s-un-security-council-claim/story-EMDxUAGQjsP8PYFgcBWeFN.html|work=[[Hindustan Times]]|accessdate=30 September 2017}}&lt;/ref&gt;

== See also ==
{{Portal|Politics|Law}}
*[[Kazakhstan's membership in the United Nations Security Council]]
* [[Reform of the United Nations]]
* [[United Nations Department of Political Affairs]], provides secretarial support to the Security Council
* [[United Nations Security Council Counter-Terrorism Committee]], a standing committee of the Security Council
* [[Small Five Group]], a group formed to improve the working methods of the Security Council

==Notes==
{{notelist}}

== References ==
=== Citations ===
{{Reflist|30em}}

=== Sources ===
{{refbegin|35em}}
* {{cite book
|last=Alexander
|first=Titus
|year=1996
|title=Unravelling Global Apartheid: An Overview of World Politics
|url=https://archive.org/details/unravellinggloba0000alex
|location=Cambridge, Massachusetts
|publisher=Polity Press
|isbn=978-0-7456-1353-6
|ref=harv
}}
* {{cite journal
|last=Blum
|first=Yehuda Z.
|author-link=Yehuda Zvi Blum
|year=1992
|title=Russia Takes Over the Soviet Union's Seat at the United Nations
|url=http://www.ejil.org/pdfs/3/2/2045.pdf
|format=PDF
|journal=European Journal of International Law
|volume=3
|issue=2
|pages=354–362
|access-date=8 February 2016
|ref=harv
}}
* {{cite book
|last1=Coulon
|first1=Jocelyn
|author-link1=Jocelyn Coulon
|year=1998
|title=Soldiers of Diplomacy: The United Nations, Peacekeeping, and the New World Order
|url=https://archive.org/details/soldiersofdiplom0000coul
|url-access=registration
|publisher=University of Toronto Press
|isbn=978-0-8020-0899-2
|ref=harv
}}
* {{cite book
|last=Deni
|first=John R.
|year=2007
|title=Alliance Management and Maintenance: Restructuring NATO for the 21st Century
|location=Aldershot, England
|publisher=Ashgate Publishing
|isbn=978-0-7546-7039-1
|ref=harv
}}
* {{cite book
|last1=Fasulo
|first1=Linda
|year=2004
|title=An Insider's Guide to the UN
|location=New Haven, Connecticut
|publisher=Yale University Press
|isbn=978-0-300-10155-3
|ref=harv
|url=https://archive.org/details/insidersguidetou00lind
}}
* {{cite book
|last1=Fomerand
|first1=Jacques
|year=2009
|title=The A to Z of the United Nations
|url=https://archive.org/details/atozofunitednati0000jacq
|location=Lanham, Maryland
|publisher=Scarecrow Press
|isbn=978-0-8108-5547-2
|ref=harv
}}
* {{cite book
|last=Gaddis
|first=John Lewis
|author-link=John Lewis Gaddis
|year=2000
|origyear=1972
|title=The United States and the Origins of the Cold War, 1941–1947
|location=New York
|publisher=Columbia University Press
|isbn=978-0-231-12239-9
|ref=harv
}}
* {{cite book
|last1=Hillier
|first1=Timothy
|year=1998
|title=Sourcebook on Public International Law
|url=https://archive.org/details/sourcebookonpubl0000timh
|series=Sourcebook Series
|location=London
|publisher=Cavendish Publishing
|isbn=978-1-85941-050-9
|ref=harv
}}
* {{cite book
|last1=Hoopes
|first1=Townsend
|author-link1=Townsend Hoopes
|last2=Brinkley
|first2=Douglas
|author-link2=Douglas Brinkley
|year=2000
|origyear=1997
|title=FDR and the Creation of the U.N.
|location=New Haven, Connecticut
|publisher=Yale University Press
|isbn=978-0-300-08553-2
|ref=harv
}}
* {{cite book
|last1=Kennedy
|first1=Paul
|author-link1=Paul Kennedy
|year=2006
|title=[[The Parliament of Man]]: The Past, Present, and Future of the United Nations
|location=New York
|publisher=Random House
|isbn=978-0-375-50165-4
|ref=harv
}}
* {{cite book
|last1=Köchler
|first1=Hans
|author-link1=Hans Köchler
|year=2001
|title=The Concept of Humanitarian Intervention in the Context of Modern Power: Is the Revival of the Doctrine of &quot;Just War&quot; Compatible with the International Rule of Law?
|series=Studies in International Relations
|volume=26
|location=Vienna
|publisher=International Progress Organization
|isbn=978-3-90070420-9
|ref=harv
}}
* {{cite book
|last1=Magliveras
|first1=Konstantinos D.
|year=1999
|title=Exclusion from Participation in International Organisations: The Law and Practice behind Member States' Expulsion and Suspension of Membership
|location=The Hague
|publisher=Kluwer Law International
|series=Studies and Materials on the Settlement of International Disputes
|volume=5
|isbn=978-904111239-2
|ref=harv
}}
* {{cite book
|last1=Manchester
|first1=William
|author-link1=William Manchester
|last2=Reid
|first2=Paul
|author-link2=Paul Reid (writer)
|year=2012
|title=[[The Last Lion: Winston Spencer Churchill]]
|volume=Volume 3: Defender of the Realm
|location=New York
|publisher=Little Brown and Company
|isbn=978-0-316-54770-3
|ref=harv
}}
* {{cite book
|last1=Matthews
|first1=Ken
|year=1993
|title=The Gulf Conflict and International Relations
|url=https://archive.org/details/gulfconflictinte0000matt
|url-access=registration
|location=London
|publisher=Routledge
|isbn=978-0-415-07519-0
|ref=harv
}}
* {{cite book
|last1=Meisler
|first1=Stanley
|year=1995
|title=United Nations: The First Fifty Years
|url=https://archive.org/details/unset0000unse_z7w4
|url-access=registration
|location=New York
|publisher=Atlantic Monthly Press
|ref=harv
}}
* {{cite book
|last1=Mikulaschek
|first1=Christoph
|year=2010
|chapter=Report from the 39th International Peace Institute Vienna Seminar on Peacemaking and Peacekeeping
|editor1-last=Winkler
|editor1-first=Hans
|editor2-last=Rød-Larsen
|editor2-first=Terje
|editor2-link=Terje Rød-Larsen
|editor3-last=Mikulaschek
|editor3-first=Christoph
|title=The UN Security Council and the Responsibility to Protect: Policy, Process, and Practice
|url=http://www.ipinst.org/wp-content/uploads/publications/favorita_paper_2010.pdf
|format=PDF
|series=Favorita Papers
|publisher=Diplomatic Academy of Vienna
|pages=20–49
|isbn=978-3-902021-67-0
|access-date=8 February 2016
|ref=harv
}}
* {{cite book
|last1=Mires
|first1=Charlene
|year=2013
|title=Capital of the World: The Race to Host the United Nations
|url=https://archive.org/details/capitalofworldra0000mire
|publisher=New York University Press
|isbn=978-0-8147-0794-4
|ref=harv
}}
* {{cite book
|last1=Neuhold
|first1=Hanspeter
|year=2001
|chapter=The United Nations System for the Peaceful Settlement of International Disputes
|editor1-last=Cede
|editor1-first=Frank
|editor2-last=Sucharipa-Behrmann
|editor2-first=Lilly
|title=The United Nations: Law and Practice
|location=The Hague
|publisher=Kluwer Law International
|isbn=978-904111563-8
|ref=harv
}}
* {{cite encyclopedia
|last=Osmańczyk
|first=Edmund Jan
|author-link=Edmund Osmańczyk
|editor-last=Mango
|editor-first=Anthony
|year=2004
|title=Encyclopedia of the United Nations and International Agreements
|volume=4
|publisher=Taylor &amp; Francis
|isbn=978-0-415-93924-9
|ref=harv
}}
* {{cite book
|last1=Schlesinger
|first1=Stephen C.
|author-link1=Stephen Schlesinger
|year=2003
|title=Act of Creation: The Founding of the United Nations: A Story of Super Powers, Secret Agents, Wartime Allies and Enemies, and Their Quest for a Peaceful World
|location=Boulder, Colorado
|publisher=Westview Press
|isbn=978-0-8133-3324-3
|ref=harv
|url=https://archive.org/details/actofcreationfou00schl_0
}}
* {{cite journal
|last=Wilcox
|first=Francis O.
|author-link=Francis O. Wilcox
|year=1945
|title=The Yalta Voting Formula
|url=https://archive.org/details/sim_american-political-science-review_1945-10_39_5/page/943
|journal=American Political Science Review
|volume=39
|issue=5
|pages=943–956
|doi=10.2307/1950035
|issn=0003-0554
|jstor=1950035
|ref=harv
}}
* {{cite journal
|last=Zunes
|first=Stephen
|author-link=Stephen Zunes
|year=2004
|title=International Law, the UN and Middle Eastern Conflicts
|url=https://archive.org/details/peace-review_2004-09_16_3/page/285
|journal=Peace Review: A Journal of Social Justice
|volume=16
|issue=3
|pp=285–292
|doi=10.1080/1040265042000278513
|issn=1040-2659
|ref=harv
}}
{{refend}}

== Further reading ==
{{refbegin|35em}}
* {{Cite book
|last=Bailey
|first=Sydney D.
|last2=Daws
|first2=Sam
|year=1998
|title=The Procedure of the UN Security Council
|edition=3rd
|publisher=Oxford University Press
|isbn=978-0-19-828073-6
}}
* {{Cite book
|last=Bosco
|first=David L.
|author-link=David Bosco
|year=2009
|title=Five to Rule Them All: The UN Security Council and the Making of the Modern World
|location=New York
|publisher=Oxford University Press
|isbn=978-0-19-532876-9
|url=https://archive.org/details/fivetorulethemal00bosc
}}
* {{Cite book
|last=Cockayne
|first=James
|last2=Mikulaschek
|first2=Christoph
|last3=Perry
|first3=Chris
|year=2010
|title=The United Nations Security Council and Civil War: First Insights from a New Dataset
|url=http://www.ipinst.org/publication/policy-papers/detail/298-the-united-nations-security-council-and-civil-war-first-insights-from-a-new-dataset.html
|location=New York
|publisher=International Peace Institute
|accessdate=8 February 2016
}}
* {{cite book
|last=Grieger
|first=Gisela
|title=Reform of the UN Security Council
|year=2013
|url=http://www.europarl.europa.eu/RegData/bibliotheque/briefing/2013/130451/LDM_BRI(2013)130451_REV1_EN.pdf
|format=PDF
|publisher=Library of the European Parliament
|accessdate=8 February 2016
}}
* {{Cite book
|last=Hannay
|first=David
|author-link=David Hannay, Baron Hannay of Chiswick
|year=2008
|title=New World Disorder: The UN after the Cold War – An Insider's View
|location=London
|publisher=I.B. Tauris
|isbn=978-1-84511-719-1
}}
* {{Cite book
|last=Hurd
|first=Ian
|year=2007
|title=After Anarchy: Legitimacy and Power in the United Nations Security Council
|url=https://archive.org/details/afteranarchylegi0000hurd
|location=Princeton, New Jersey
|publisher=Princeton University Press
|isbn=978-0-691-12866-5
}}
* {{cite book
|last1=Köchler
|first1=Hans
|author-link1=Hans Köchler
|year=1991
|title=The Voting Procedure in the United Nations Security Council: Examining a Normative Contradiction in the UN Charter and its Consequences on International Relations 
|url=http://i-p-o.org/Koechler-Voting_Procedure-UN_Security_Council.pdf
|format=PDF
|series=Studies in International Relations
|volume=17
|location=Vienna
|publisher=International Progress Organization
|isbn=978-3-90070410-0
|ref=harv
}}
* {{cite book
|year=2008
|editor-last1=Lowe
|editor-first1=Vaughan
|editor-link1=Vaughan Lowe
|editor-last2=Roberts
|editor-first2=Adam
|editor-link2=Adam Roberts (scholar)
|editor-last3=Welsh
|editor-first3=Jennifer
|editor-link3=Jennifer Welsh
|editor-last4=Zaum
|editor-first4=Dominik
|title=The United Nations Security Council and War: The Evolution of Thought and Practice since 1945
|publisher=Oxford University Press
|isbn=978-0-19-953343-5
}}
* {{Cite book
|last=Malone
|first=David
|author-link=David M. Malone
|year=1998
|title=Decision-Making in the UN Security Council: The Case of Haiti, 1990–1997
|location=Oxford
|publisher=Clarendon Press
|isbn=978-0-19-829483-2
|url-access=registration
|url=https://archive.org/details/decisionmakingin0000malo
}}
* {{Cite book
|last=Matheson
|first=Michael J.
|year=2006
|title=Council Unbound: The Growth of UN Decision Making on Conflict and Postconflict Issues after the Cold War
|location=Washington
|publisher=US Institute of Peace Press
|isbn=978-1-929223-78-7
}}
* {{Cite book
|last=Roberts
|first=Adam
|author-link=Adam Roberts (scholar)
|last2=Zaum
|first2=Dominik
|year=2008
|title=Selective Security: War and the United Nations Security Council since 1945
|series=Adelphi Paper
|volume=395
|location=Abingdon, England
|publisher=Routledge
|isbn=978-0-415-47472-6
|issn=0567-932X
}}
* {{Cite book
|last= Vreeland
|first=James
|author-link=James Vreeland
|last2=Dreher
|first2=Axel
|author-link2=Axel Dreher
|year=2014
|title= The Political Economy of the United Nations Security Council: Money and Influence
|location=Cambridge, England
|publisher=Cambridge University Press
|isbn=978-0-521-51841-3
}}
{{refend}}

== External links ==
{{commons category}}
* {{Official website|http://www.un.org/en/sc}}
* [http://research.un.org/en/docs/sc UN Security Council Research Guide]
* [http://www.globalpolicy.org/security/index.htm Global Policy Forum&amp;nbsp;– UN Security Council]
* [http://www.securitycouncilreport.org/ Security Council Report]&amp;nbsp;– information and analysis on the Council's activities
** [https://www.whatsinblue.org/ What's In Blue] –  a series of insights on evolving Security Council actions
* [http://www.centerforunreform.org/ Center for UN Reform Education&amp;nbsp;– information on current reform issues at the United Nations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190902161614/http://www.centerforunreform.org/ |date=2019-09-02 }}
* [http://www.undemocracy.com/ UN Democracy: hyperlinked transcripts of the United Nations General Assembly and the Security Council]


[[Category:ကုလသမဂ္ဂ]]
[[Category:BEHM]]
[[Category:ဂကောံ]]
[[Category:ပရေင်မၞိဟ်]]
[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:]]</text>
      <sha1>7z1u3hk4u25x1z09croti0hbtkvjt8z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂကူမန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2707</id>
    <revision>
      <id>58963</id>
      <parentid>56755</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T19:49:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>58963</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111408" sha1="10w9otwd0a6c49goqmoglaldn7yxr0j" xml:space="preserve">{{Infobox ethnic group
| group            = Mon
| native_name      = {{lang|mnw|မန်}}
| native_name_lang = mnw
| image            = 20200206 150859 Mon Girls in Mawlamyaing Myanmar anagoria.JPG
| image_caption    =ဝုတ်မန်[[ဍုင်မတ်မလီု|မတ်မလီု]]
| flag             = [[File:Flag_of_the_Mon_people.png|border|100px]]
| pop              = {{circa}} ၂၆၀၀၀၀၀
| region1          = {{flag|Myanmar}}
| pop1             = {{circa}} ၁၈၀၀၀၀၀{{efn|According to [[CIA Factbook]], the Mon make up 2% of the total population of Myanmar (55 million) or approximately 2.2 million people.}}
| ref1             = &lt;ref name=&quot;CIA geos&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burma/ |title=The World Factbook |publisher=cia.gov |access-date=24 January 2018 |accessdate=4 July 2021 |archivedate=10 February 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210210200835/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burma/ }}&lt;/ref&gt;
| rels             = [[ထေရဝါဒ]] [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
| langs            = [[ဘာသာမန်|မန်]]၊ [[ဘာသာဗၟာ|ဗၟာ]]၊  [[ဘာသာသေံ|သေံ]]
| related          = {{ubl|Other [[Austroasiatic languages|Austroasiatic]] groups}}
                {{hlist|item_style=font-size:90%;
                |([[Monic languages|Monic]] – [[Nyah Kur people|Nyah Kur]])| 
                }}
| region2          = {{flag|Thailand}}
| pop2             = ၅၀၀၀၀၀
| region3          = {{flag|Laos}}
| pop3             = ၉၀၀၀
}}

{{For|ပရူအရေဝ်မန်|ဘာသာမန်}}

'''မန်'''{{lang-my|မွန်လူမျိုး‌}}, {{IPA-my|mʊ̀ɰ̃ lù mjó|pron}}; {{lang-th|[[wikt:มอญ|มอญ]]}}, {{IPA-th|mɔ̄ːn|pron}} [[File:(mnw)-Banyar-မန်.wav|thumb|ရမျာၚ်]] {{audio|Mon (TH).ogg|listen}}) ဂှ် ဒှ်ဂကူ ပ္ဍဲပစ္စုပ္ပန်ဏအ် မပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ သကုတ်သၟဝ်{{sfn|Bauer|1990|p=14}} ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ တွဵုရးဍုင်ကရေင်၊ ပ္ဍဲတွဵုရးဍုင်ကရေင်ဍာဲ၊ ရးတၞင်သဳ၊ ရးဗဂေါ၊ ဒေသပါင်ၜဳ ဨရာဝတဳ ကေုာံ ပ္ဍဲရးနိဂီုသေံ ဒေသဒၞာဲဗွဲမဂၠိုင်ရ။{{sfn|Bauer|1990|page=19–23}}
&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.efe.com/efe/english/life/mon-thai-minority-who-once-ruled-southeast-asia/50000263-3283779|title=Mon, Thai minority who once ruled Southeast Asia|publisher=Agencia EFE|author=Gaspar Ruiz-Canela|date=June 1, 2017|access-date=September 5, 2019}}&lt;/ref&gt; အရေဝ်ဗဳဇဂကူမန်ဂှ် ဒှ်
&lt;references group=&quot;ဘာသာမန်၁&quot; responsive=&quot;&quot; /&gt;
အရေဝ်မန်၊ အရေဝ်မန်ဂှ် လုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲလွာအရေဝ် မန်နေစ် (Monic) မဒှ်အရေဝ် ပ္ဍဲဂကောံအရေဝ် သြသတြောအေရှတိစ် (Austroasiatic languages) တုဲ အရေဝ်မန်ဂှ် ကြပ်ညောန် ကုအရေဝ် [[ညးဂူ၊ ဂကူ|ညးဂူ]]မဒှ်ဂကူ မပဒတဴ ပ္ဍဲဒေသဨသာန် ရးနိဂီုသေံရ။ အရေဝ်မန်ဂှ် ပ္ဍဲအရေဝ် ဂကူဗွဲမဂၠိုင် မနွံဒၟံင် ပ္ဍဲတိဇမၞော်အာရှဒိုဟ်အဂၞဲဂှ် အရေဝ်ဘာသာမန် ဓလီုဖ္ဍိုက် ပါလုပ်ဒၟံင်တုဲ ပ္ဍဲအရေဝ်မန်လေဝ် အရေဝ်ဂကူတအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ဒၟံင်ကီုရ။{{sfn|McCormick|Jenny|2013|p=86}}{{sfn|Jenny|2013}}

ပၞောဝ်ကဵု ဂကူကောန်မၞိဟ်ဂမၠိုင် မလုပ်စိုပ် ပ္ဍဲအာရှဒိုဟ်အဂၞဲ ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ဂကူမန်မွဲလေဝ် ပါဒၟံင်ကီုတုဲ ဒှ်ဂကူမပရးပတန် ညံင်သာသနာ ထေရဝါဒဘာသာဗုဒ္ဓ ဂွံဇၞော်မောဝ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသတိဇၞော်အာရှဒိုဟ်အဂၞဲရ။{{sfn|Swearer|2002|p=130–131}}   ပ္ဍဲကဵု ဒေသရးနိဂီုသေံလၟုဟ်ဂှ် ဂကောံမၞိဟ် မဒက်ပတန်လဝ် နကဵုဂကူမန်ဂှ် ဒှ်ဂကောံမၞိဟ်ကိုပ်ကၠာအိုတ်တုဲ ညံင်ရဴဂှ်ကီု ပ္ဍဲဒေသ ရးနိဂီု ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ဍုင်လဴလေဝ် ဂကူမန်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မဒက်ပတန်လဝ် ဂကောံမၞိဟ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ကီုရ။ တုဲပၠန် ဂကူမန်ဂှ် ဒှ်ဂကူ မဂွံဒုင်စၟတ်သမ္တီ ဂကူမကၠောန်ပ္တိတ် အခိုက်ကၞာ ယေန်သၞာင်ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု အာရှဒိုဟ်အဂၞဲဂှ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Desakura|date=February 24, 2020|title=Where does the Mon Pak Lad shortcut?|url=https://stationremodel.com/2020/01/24/where-does-the-mon-pak-lad-shortcut/|access-date=August 7, 2020|website=Stationremodel|accessdate=July 4, 2021|archivedate=July 9, 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210709183249/https://stationremodel.com/2020/01/24/where-does-the-mon-pak-lad-shortcut/}}&lt;/ref&gt; အတိုင်ဝင်မ္ဂး ဍုင်ဇၞော်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာ ရးနိဂီုသေံ ကေုာံ ရးနိဂီုလဴ ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ်ဂှ် ဗီုကဵု ဍုင်လ္ဂုင်၊ ဍုင်ၜင်ကံက် ကေုာံ ဍုင်ဝဳယျေန်ကျေန်ဂှ် ဒှ်ဍုင် မပ္တန်လဝ် နကဵု သၟိင်တၠဂကူမန်အိုတ်ရ။ 

ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် ဂကူမန်ဂှ် ဒှ်ဂကူ မလုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲကဵု စရင်ဂကောံဂကူကောန်ဍုင်အရင် အဓိက ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာကီု သီုကဵု ရးနိဂီုသေံရ။&lt;ref name=&quot;efe&quot;/&gt; ကောန်မန် ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာဂှ် ညးကော်စ မန်ဍုင်ဗၟာတုဲ မန် မနွံ ပ္ဍဲရးနိဂီုသေံဂှ် ညးကော်စ မန်ဍုင်သေံ၊ သေံတအ် ကော်စညးတအ် ထာဲရာမာဉ် ဟွံသေင်မ္ဂး သေံမန်။{{sfn|Foster|1973|page=211}}{{sfn|Ngamying|Keeratiburana|Thidpad|2014}} မန်ဍုင်သေံ ကဵု မန်ဍုင်မန် ၜါဝွံ ဟီုအရေဝ် ၜိုန်ရ တၠုင်လအာ ရမ္သာင်ဟွံတုပ်ကီုလေဝ် ကၠိုဟ်ရေင်သကအ်။{{sfn|Bauer|1990|p=34}}

==နိရုတ်==
နကဵု ဘာသာဗၟာ ညးချူ ကော် ဂကူမန် &quot;မောန်&quot; (မချူလိက် နကဵု ဘာသာဗၟာ မွန်, {{IPA-my|mʊ̀ɰ̃|pron}})။ ကြဴနူ ဗၟာတအ် သီကေတ် ဍုင်မန်တုဲ ဗၟာတအ် ကော်စ ဂကူမန် (တလာင်) ''Talaing'' (တလိုင်း)၊ ယၟုမ္ဂး တလာင်ဂှ် သွက်ဂကူမန်မ္ဂး ဒှ်ယၟု မလက်မွဲတုဲ မန်တအ် ဂိကွေဟ်ဟ်ရ။ အခိင်ကိုပ်ကၠာ ဟံသာဝတဳဟွံဂွံလီု (ကိုပ်ကၠာ ၁၇၅၇) ဂှ် အေင်္ဂလိက်တအ် ကော်စ ဂကူမန် Peguan မဂွံအဓိပ္ပါယ် ကောန်ဗဂေါ။ ပ္ဍဲခေတ်ကဝ်လဝ်နဳလပါ်စဂှ် ညံင်ရဴဗၟာတအ် မကော်မန် တလာင်ကီု အေင်္ဂလိက်တအ်လေဝ် ကော်ဗက်ဗီုဗၟာ တလာင် (Talaing) ကီုရ။{{sfn|South|2002}} ယၟုမ္ဂး ''Peguan'' (ကောန်ဗဂေါ) ဂှ် ဒှ်ယၟု ကောန်ရးတိုက်ဥရဝ်ပတအ် မကော်စ ဂကူမန် ပ္ဍဲအခိင် ဍုင်ဇၞော် ဍုင်မန် မဒှ်ဒၟံင် ဍုင်ဗဂေါရ။{{sfn|Bauer|1990|p=16}} စပ်ကဵု မူလ အဓိပ္ပါယ် မအရေဝ် &quot;တလာင်&quot; ဂှ်တုဲ လညာတ် ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်။ မအရေဝ်ဏအ် ကၠုင်နူ &quot;တေလိင်္ဂ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး ၊ မဒှ် ယၟုဒေသ ပ္ဍဲကဵု ဍုင်အိန္ဒိယလပါ်အဂၞဲရ။&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=https://archive.org/details/MiscellaneousNotesOnTheWordtalaing|title=Miscellaneous Notes on the Word &quot;Talaing&quot;|journal=SOAS Bulletin of Burma Research|date=2006|volume=4|issue=2|page=91−92}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၃၀ ကေုာံ ၁၉၄၇၊ က္ဍိုပ်သကိုပ် ဂကူမန်တအ် ကၟာတ်လဒဵုကၠုင် ညံင်ဟွံကဵု စကာ ယၟု &quot;တလာင်&quot; တုဲ ကုညးမစကာဂှ်လေဝ် ဒစဵုဒစးကၠုင် ပိုတ်တ်သကုတ်တ်ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ယၟုမ္ဂး &quot;တလာင်&quot; ဂှ် ကၟာတ်လဒဵုလဝ်တုဲ ဆပ္ဍဲလိက်တြေံ မဆေင်ကဵုဝင် ဗီုကဵု ပ္ဍဲဒွက်မဟာဂဳတတအ်ဂှ်ဟေင် ဆက်စကာဒၟံင်ဖိုဟ်ရ။ မအရေဝ်ဗၟာ &quot;မွန်&quot; ဟီုဂှ် နကဵုဘာသာဗၟာ သီုဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;မသၠုင်ပြဲ&quot; ကီုရ။ နကဵုအရေဝ်ဘာသာမန်မ္ဂး ၜိုန်ရ ချူ &quot;မန်&quot; ကီုလေဝ် ပတိတ်ရမ္သာင် မောန် {{IPA|/mòn/}})၊ မန်ဏအ်ဂှ် ပ္ဍဲဘာသာပါဠိ ညးချူ (ရာမည) မဒှ်ယၟုဒေသ ဒၞာဲဒတန်ဂကူမန်တအ် မပဒတဴ မဒှ်ဒေသလၟုဟ် ဍုင်ဗၟာသကုတ်သၟဝ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Rāmañña|url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803100402836|access-date=April 11, 2021|website=Oxford Reference}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.wisdomlib.org/definition/ramanna|title=Ramanna, Rāmañña: 1 definition|website=Wisdom Library|access-date=April 11, 2021}}&lt;/ref&gt; မန်တြေံဂှ် ညးချူ '''ရ္မေည်''' မန်လဒေါဝ် '''ရ္မန်''' {{sfn|South|2002}}
[[en:Kalinga (historical region)]]
ပ္ဍဲခေတ်လဒေါဝ်ဂှ် ညးရန်ကဵု မန်ဒေသနာနာတုဲ ညးပါ်လဝ် မန်ပိဘာသာ မန်ည ({{IPA|/mòn ɲaˀ)}}) နူကဵု ရးဖာသီ (ဒေသပါင်ၜဳဨရာဝတဳ)၊ မန်ဒိုင် ({{IPA|/mòn tàŋ/}}) ဒေသလဒေါဝ် ရးဗဂေါ၊ တုဲ မန်ဒ({{IPA|/mòn tɛ̀ˀ/}}) ဂှ် ရးမတ္တမ မဒှ်ဒေသအဂၞဲ။


==ဝင်==
===ဝင်တမၠာ===
[[File:Ban-talat-Mon-inscription.jpg|thumb|180px|လိက်တၟအ်မန် ၜါန်တလာတ် (၉ ဗွဝ်ကၠံ) မဂွံဆဵုကေတ် နူသၞာံ ၁၉၆၈၊ မဒှ်ဒၞာဲ မဂွံဆဵုကေတ် ကပေါတ်တြေံတြဟ် ဗွဲမဂၠိုင်၊ မဒှ်ဒၞာဲ မဒှ်သက်သဳ သာဓက ဒဒှ်ရ ဂကူမန် ပဒတဴလဝ် ပ္ဍဲအခိင်တမၠာတေအ်ရ။ လိက်တြေံ ကေုာံ ကပေါတ်တြေံတအ်ဂှ် လၟုဟ်ထ္ၜးပျးလဝ် ပ္ဍဲကျာ်မၞိက် ဟဝ်ပြကေအ်၊ ဍုင်ဝဳယေန်ကျေန်၊ ရးနိဂီုလဴ။]]
[[File:Map-of-southeast-asia 900 CE.png|thumb|180px|ဗီုတိ အာရှအဂၞဲ ၜိုတ် အေဒဳ ၉၀၀၊ ရးနီဂီုဟရိပုဉ္ဇယ နကဵုအသာ် သင္ၚေက်တၟးတၟး]]
[[File:พระนางจามะเทวี - panoramio (1).jpg|thumb|266x266px|ဗီုရုပ် စၟတ်သမ္တီ ဨကရာဇ်ဗြဴစမ္မဒေဝဳ ပ္ဍဲလာမ်ဖုန်၊ ရးနိဂီုသေံ။]]
ဂကူမန်တအ် ပြံင်လုပ်ကၠုင် နူရးနိဂီုကြုက် ပ္ဍဲဒေသအေန်ဒဝ်ချာင်နာ ပ္ဍဲသၞာံၜိုတ် ၃၀၀၀ ဘဳသဳ မဒှ်မာန်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite book|title=History of Burma in pictures|last=Tun|first=Than}}&lt;/ref&gt; ပၞောဝ်ကဵု ဂကူရးတၞံဂမၠိုင် မစိုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲတိဇမၞော်အာရှအဂၞဲဂှ် ဂကူမန်ဂှ် လုပ်လၟိဟ် ညးမစိုပ်ကၠုင် ကိုပ်ကၠာအိုတ်မွဲတၠရ။ ဂကူမန်တအ် ခၞံဗဒှ်ပတိုန် ဂကောံမၞိဟ်ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲကဵုဒေသဂှ်တုဲ ပၞောဝ်ကဵု ဂကောံမၞိဟ် ဂကူမန်တအ် မဒက်ပ္တန်လဝ်ဂှ် ရးနိဂီုဒွါရဝတဳ မဒှ်ဒၞာဲ ဗဟဵုလဒေါဝ်ရးနိဂီုသေံ သီုကဵု ဒေသဨသာန်၊ သြဳဂေါတပူရ မဒှ်ဒေသ လဒေါဝ်ရးနိဂီုလဴ (ခေတ်လၟုဟ် ညးကော်စ သဳခေါတ်တဗောန် Sikhottabong)၊ ဝဳယေန်ကျေန်) ကေုာံ ဒေသဨသာန်ရးနိဂီုသေံ၊ ရးနိဂီုဟရိဘုဉ္ဇယ မနွံဒေသသၟဝ်ကျာရးနိဂီုသေံ ကေုာံ ရးနိဂီုသုဝဏ္ဏဘုမ္မိ မနွံ ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာသကုတ်သၟဝ်ရ။&lt;ref&gt;{{rp|63,76–77}} ပ္ဍဲဒေသရးနိဂီုဗၟာ သကုတ်လဒေါဝ်ဂှ် ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲဒေသ ကျောက်ဆည်ဂှ် ဂကူမန်တအ် ပတန်လဝ် ဂကောံမၞိဟ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=https://www.scribd.com/document/320401140/Old-Kyaukse-and-the-coming-of-Burmans-by-G-H-Luce|title=Old Kyaukse and the Coing of the Burmans,|author= Luce, Gordon H.|date= 1959|page=139-153|journal=Journal of the Burma Research Society 42, 1}}&lt;/ref&gt; 

ဂကူမန်တအ်ဂှ် ဒှ်ဂကူ မကလိဂွံ ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ နူကဵု တကအ်သိင်္ဃိုရ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်၊ မဒှ် ကွေတ်ဝါဒ မတၞဟ်ခြာ ကုကွေတ်ဝါဒ ညးတအ် မရှ်ေသှ်ေဒၟံင် ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဘာသာဟိန္ဒူရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ညံင်ရဴမန်တအ် မရှ်ေသှ်ေဒၟံင် ဘာသာဟိန္ဒူကီု ဂကူ မဇၞော်မောဝ် အခိင်မတုပ် ကုမန် ဂကူခမေန်၊ ဂကူစမ္ပါတအ်လေဝ် ရှ်ေသှ်ေဒၟံင် သာသၞာဟိန္ဒူကီုရ။ ဂကူမန်တအ် ကေတ်အက္ခရ်ပလ္လဝတုဲ ညးတအ် စချူလိက် နကဵု အရေဝ်ဘာသာညးတအ်တုဲ လိက်မန် တြေံအိုတ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲထီုသရဗူရဳ မကော်ဂး [[နရာဲ၊ ထီု|လိက်တၟအ်ထီုနရာဲ]] မချူလဝ် ပ္ဍဲသၞာံၜိုတ် ၅၅၀အေဒဳတေအ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=https://thesiamsociety.org/wp-content/uploads/1991/03/JSS_079_1f_Bauer_MonEpigraphy.pdf|title=Notes on MON Epigraphy|author=Christian Bauer|date=1991|access-date=26 February 2021|page=24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=https://www.scribd.com/document/128261411/Inscription-Narai|title=Inscription Narai
|author=Bee Htaw Monzel|access-date=26 February 2021}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ၆ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဂကူမန်တအ် ပ္တန်ဍုင် ရးနိဂီုဒွါရဝတဳ ပ္ဍဲဇိုင်ၜဳစောဖယျာ။ ပ္ဍဲ ၈ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဂကူမန် ဒွါရဝတဳတအ် ဒးဒုင်ပြံင်အာ လပါ်သၟဝ်ကျာတုဲ ပ္တန်ရးဍုင် (city state) ပ္ဍဲကဵု ဖဍေတ် Fa Daet (လၟုဟ် ကော်စ ကလသိန် (Kalasin)၊ ရးနိဂီုသေံ ဒေသဨသာန်)၊ သြဳဂေါတပူရ် (Sri Gotapura) သိခေါတ္တဗေါန် (Sikhottabong) မနွံဗဒါဲ ခေတ်လၟုဟ် ထာကေက် (Tha Khek) ရးနိဂီုလဴ၊ မုန်သူ (Muang Sua) လောင်ပြဗင် (Luang Prabang)၊ ကေုာံ စနြပူရဳ (Chantaburi) (ဝဳယေန်ကျေန်)။ ပ္ဍဲ ၈ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ပၞောဝ်ကဵု ရးဍုင်ဂမၠိုင်ဂှ် ဍုင်သြဳဂေါတပူရဂှ် ဒှ်ဍုင် အဝဵုသြဇာဇၞော်အိုတ်တုဲ ထိင်ပကင်ရင်လဝ် ဗၞိက်ပ္ဍဲဒေသၜဳမာဲခံင်လဒေါဝ်ရ။ ရးဍုင်တအ်ဂှ် နကဵုပရေင်ဍုင်ကွာန် ဒှ်ဒၟံင်တၞဟ်ခြာတဴ ရေင်သကအ်ကီုလေဝ် နကဵုယေန်သၞာင်မ္ဂး တုပ်သၟဟ်ဒၟံင်ရေင်သကအ် မဒှ်ရးဍုင် မရှ်ေသှ်ေ ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ မကၠုင် နူသိင်္ဃိုရ် ဖအိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.reninc.org/bookshelf/history_of_laos_viravong.pdf |title = HISTORY OF LAOS  |author = Maha Sila Viravond  |access-date = December 29, 2017 |publisher = Refugee Educators' Network }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.reninc.org/bookshelf/history_of_laos_manich.pdf |title = HISTORY OF LAOS (includlng the hlstory of Lonnathai, Chiangmai)  |author = M.L. Manich |access-date = December 29, 2017 |publisher = Refugee Educators' Network }}&lt;/ref&gt;

အတိုင်လိက်ဝင် &quot;ဍုင်သေံသကုတ်သၟဝ်ကျာ&quot; မ္ဂး ဍုင်လဝ (လၟုဟ် မကော်စ လပ်ဗူရဳ) ဂှ် ဖြကလဝနဒိရှရာဇ် (Phraya Kalavarnadishraj) ညးမကၠုင် နူတက္ကသဳလာ ဒက်ပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံခရေတ် ၆၄၈ ရ။&lt;ref&gt;Adhir Chakravarti, &quot;International Trade and Towns of Ancient Siam&quot;, ''Our Heritage: Bulletin of the Department of Post-graduate Training and Research, Sanskrit College, Calcutta,''  vol.XXIX, part I, January–June 1981, pp.&amp;nbsp;1-23, nb p.&amp;nbsp;15; also in ''The South East Asian Review'' (Gaya, India), vol. 20, nos.1 &amp; 2, 1995.&lt;/ref&gt; အတိုင်လိက်ဝင်သေံမ္ဂး ဖြကကဗာတ် (Phraya Kakabatr) နူ တက္ကသဳလာ ပ္တန်လဝ် ဍုင်တက် ဟွံသေင်မ္ဂး နခန်ဆာဲသဳ (Nakhon Chai Si)၊  ခုတ်ပတန် စူဠာသက္ကရာဇ်တၟိ ပ္ဍဲ သက္ကရာဇ်ခရေတ် ၆၃၈၊&lt;ref&gt;{{cite book|language=th|title=ตามพรลิงค์ศรีวิชัยอาณาจักรที่ถูกลืม|url=https://books.google.com/books?id=lnRuAAAAMAAJ|isbn=9747115093|author=Sanphet Thammāthikun|publisher=Samnakphim Matichon|date=1995|access-date=March 2, 2021}}&lt;/ref&gt; မဒှ် သက္ကရာဇ် မစကာကၠုင်လဝ် ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာကီု သီုကဵု ရးနိဂီုသေး စဵုကဵု ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ။ ကြဴနူဂှ် မွဲဗွဝ်ကၠံဂှ် ကောန်ညး ဒက်ပ္တန်ဍုင်ဂှ်။ ၜိုတ် ၇ ဗွဝ်ကၠံ လဝ သမၠဲပတိုန် တိရးဇကု လပါ်ဒေသသၟဝ်ကျာ။ ပ္ဍဲလိက်ဝင် စမ္မဒေဝဳဝံသဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ဨကရာဇ်ဗြဴစမ္မဒေဝဳဂှ် ဒှ်ကောန်ဝုတ် သၟိင်ဍုင်လဝ နူကဵု ဇိုင်သြင်ၜဳစောဖယျာတုဲ စမ္မဒေဝဳဂှ် ဒှ်သၟိင်မပကင်ရင် ဍုင်ဟာရိဘုဉ္ဇယျ (လၟုဟ် ကော်စ လာမ်ဖုန်) ကိုပ်ကၠာအိုတ် မဒှ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု အကြာအေဒဳ ၇၅၀ - ၈၀၀။&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Swearer|first1=Donald K.|title=The Legend of Queen Cama: Bodhiramsi's Camadevivamsa, a Translation and Commentary|date=1998|publisher=State University of New York Press|location=Albany, New York|isbn=0791437752|url=https://books.google.com/books?id=hFCMhlaj4bkC&amp;q=Camadevivamsa&amp;pg=PR9|first2=Sommai|last2=Premchit|access-date=26 February 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://firebasestorage.googleapis.com/v0/b/johnjadd-3524a.appspot.com/o/ySroOyFbNphMLJ9kMTSmDpxsJeX2%2Fpdf%2F1547179111436-RT10_2Ch07%20Camadevi%20Worship%20%20Legend%20Reproduction%20and%20Social%20Space%20Construction.pdf?alt=media&amp;token=fe0a1975-2a1b-41e2-8975-ef030228c936|title=Camadevi Worship: Legend Reproduction and Social Space Construction|date=2017|access-date=26 February 2021|author=Warisara Anantato|accessdate=4 July 2021|archivedate=9 July 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210709190134/https://firebasestorage.googleapis.com/v0/b/johnjadd-3524a.appspot.com/o/ySroOyFbNphMLJ9kMTSmDpxsJeX2/pdf/1547179111436-RT10_2Ch07%20Camadevi%20Worship%20%20Legend%20Reproduction%20and%20Social%20Space%20Construction.pdf?alt=media&amp;token=fe0a1975-2a1b-41e2-8975-ef030228c936}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=-Z9ODwAAQBAJ&amp;q=Hariphunchai&amp;pg=PT348|title=Discovery of Prehistory Ancient India|isbn=9781532037900|access-date=26 February 2021|last1=Motwani|first1=Dr. Jagat K.|date=22 February 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.globalsecurity.org/military/world/thailand/history-haripunjaya.htm|title=Thailand - 799–1292 - Hariphunchai / Haripunjaya Period|access-date=26 February 2021}}&lt;/ref&gt; သၞာံကြဴနူဂှ်ညိညဂှ် ကောန်ဗၠာဲ ဨကရာဇ်ဗြဴစမ္မဒေဝဳ အန္တယောတ် ပ္တန်ဍုင် ကေလောင်နခေါန် (Khelang Nakhon) (လၟုဟ် ကော်စ လာမ်ဖင်) မဒှ်တင်အဓိကဇၞော် ပ္ဍဲကဵု ဝင်ရးနိဂီုဟာရိဘုဉ္ဇယျမွဲရ။

ကြဴနူ အေဒဳ ၁၀၀၀ တုဲ ဂကူမန်တအ် ဒးဒုင်ဇီုကပိုက်ဒၟံင် ကုဂကူသေံ မပြံင်လုပ်မံင် နူကဵုသၟဝ်ကျာ အဆက်ဆက် ကေုာံ ဂကူခမေန် မလုပ်ဗတိုက်ဒၟံင် နူကဵု အေန်ပါယျာခမေန် နူလပါ်ဗမံက်ရ။ ဂကူမန် နူဒွါရဝတဳ ဗွဲမဂၠိုင် ဒးဒြေပ်ဒဴလုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲဒၞာဲလၟုဟ် မကော်ဂး ဍုင်ဗၟာသကုတ်သၟဝ်ရ။ ဂကူမန်ဒွါရဝတဳ ညးတအ် ဆောံလေင်အာ ရးနိဂီုလဝညးတအ် ၜိုတ် အေဒဳ ၁၀၀၀။ ဂကူမန်မသှ်ေၜက်ဒၟံင် နူဒွါရဝတဳဂှ် လၟုဟ်ညးတအ် ကော်စ ညးတအ် [[ညးဂူ၊ ဂကူ|ဂကူညးဂူ]] လၟုဟ် နွံဒၟံင် ပ္ဍဲဒေသ အိသာန် (ရးနိဂီုသေံ)။ ဂကူမန်တအ်ဂှ် ဒးဒုင်အာ ပ္ဍဲကာလပၞာန်၊ ဒးဒုင်ရပ်ဏာ နဒဒှ်ဂၠုဲ ညးသၟေဟ်ဒၟံင်တအ်ဂှ် ဒှ်အာဂကူတၞဟ် (ဗွဲတၟေင်ဂကူသေံ)တုဲ လၟုဟ်ဂကူမန် ပ္ဍဲဒေသ ဇိုင်ၜဳစောဖယျာဂှ် ကၠေအ်ကၠက်အာရ။ ရးနိဂီုဟာရိဘုဉ္ဇယျ ဂကူမန် မသှ်ေဒၟံင် ပ္ဍဲလပါ်သၟဝ်ကျာဂှ်လေဝ် ဗွဲကြဴဏအ် ဒးဒုင်ဆက် လၞိန်ဗပိန်ကဵု ဂကူသေံ ပ္ဍဲကဵုဒေသသၟဝ်ကျာပၠန်ရ။ 
[[File:Myazedi-Inscription-Mon.JPG|thumb|234x234px|Myazedi inscription|လိက်တၟအ်မန် စေတဳမြ (အေဒဳ ၁၁၁၃) မချူလဝ် နကဵုဘာသာမန် ပ္ဍဲဗုကာံ။ မဒှ်လိက်တၟအ်မန် ခေတ်တြေံမွဲ ပ္ဍဲကဵု ရးနိဂီုဗၟာ]]

ဂကောံမၞိဟ်မန် ပ္ဍဲဒေသရးနိဂီုဗၟာ သကုတ်လဒေါဝ်ဂှ် ဂကူမန်တအ် ဒက်ပ္တန် ဍုင်ဗုကာံ သၟိင်ယၟုမြဟ် မၞိဟ်မတီဂၠိုင်အိုတ်ဂှ် သၟိင်အနုရုဒ္ဓ (အနဝ်ရထာ)၊ သၞာံ ၁၀၇၉ သၟိင်ဗဇြဘရဏဒေဝ ပကင်ရင် ဍုင်ဗုကာံ၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၀၈၄ဂှ် အဝဵုဍုင်ဂှ် ဒးဒုင်သီ ကဵုသကိုပ်ပၞာန်ဂကူဗၟာတုဲ သကိုပ်ပၞာန်ဂှ် အခိင်ကာလ ညးမဒှ်သၟိင်ဂှ် ကလိဂွံ မဟိမုတြိဘုဝနာဒိတျဓမ္မရာဇ။ သၟိင်ဗဇြဘရဏဒေဝဂှ် ဒှ်သၟိင်မန် လက်ကြဴအိုတ် ပ္ဍဲဒေသရးနိဂီုဗၟာ သကုတ်လဒေါဝ်ရ။ သၟိင်တြိဘုဝနာဒိတျဓမ္မရာဇဂှ် ဒှ်သၟိင်ဂကူဗၟာ ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။ လက်ထက်သၟိင်ဏအ်ဂှ် အဝဵုသြဇာဗုကာံ စှ်ေစိုပ်ကၠုင် စဵုကဵု ဒေသရးနိဂီုဗၟာ လပါ်သၠုင်ကျာ စဵုကဵု ထဝါဲရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Monzel|first1=Bee Htaw|title=Epigraphy as a source for history of Old Burma, Advancing Southeast Asian Archaeology 2019, Selected Papers from the Third SEAMEO SPAFA International Conference on Southeast Asian Archaeology, Bangkok, Thailand 2019|date=2019|publisher=SEAMEO SPAFA Regional Centre for Archaeology and Fine Arts|location=Bangkok, Thailand|isbn=978-616-7961-48-4|url=https://www.academia.edu/44918001/Epigraphy_as_a_source_for_history_of_Old_Burma|page=53 - 62}}&lt;/ref&gt; ဆဂး ဂကူမန်ဂှ် ဒှ်ဒၟံင် ဂကူမၞိဟ်လပါ်ဂၠိုင်ဖိုဟ် ပ္ဍဲဒေသရးနိဂီုဗၟာသကုတ်သၟဝ်ဂှ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book | last=Harvey| first=G. E.| title = History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824 | publisher=Frank Cass &amp; Co. Ltd | year = 1925 | location = London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | last=Htin Aung | first=Maung | title=A History of Burma | url=https://archive.org/details/historyofburma00htin | url-access=registration | publisher=Cambridge University Press | location=New York and London | year=1967}}&lt;/ref&gt;
ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဍုင်မန်ဟာရိဘုဉ္ဇယျဂှ် သၟိင်အာဒိတျရာဇ် ပကင်ရင်ဍုင် (ၜိုတ် ၁၂ ဗွဝ်ကၠံလပါ်စ)၊ နွံကဵုဒြဟတ်ဇၞော်တုဲ အာဗတိုက်ပၞာန် ကုဍုင်အင်္ကာရ (ဍုင်ခမေန်) မဒှ်အခိင် သၟိင်သုရိယဝမာန် ဒုတိယ မပကင်ရင်ဒၟံင်ဍုင်၊&lt;ref&gt;{{cite book|last= Coedès|first= George|authorlink= George Coedès|editor= Walter F. Vella|others= trans.Susan Brown Cowing|title= The Indianized States of Southeast Asia|year= 1968|publisher= University of Hawaii Press|isbn= 978-0-8248-0368-1}}&lt;/ref&gt; တုဲပၠန် ဒက်ပ္တန် ကျာ်စေတဳဇၞော် ဟာရိဉ္ဇယျစတုပ (လၟုဟ် နွံ ပ္ဍဲလာမ်ဖုန်၊ ရးနိဂီုသေံ သၟဝ်ကျာ)။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၂၈၉ သၟိင်မင်္ဂရာဲ{{efn|The name according to historical sources is &quot;Mangrai&quot;, and this is used in most modern scholarly applications. &quot;Mengrai&quot;, popularised by a 1907 publication, is commonly found in popular usage. Also note that 'Meng' means 'Mon' in Tai yuan language.}} ကၠုင်ဝေင် ဍုင်မန်ဟာရိဘုဉ္ဇယျ၊ မဂွံတီကေတ် ဒဒှ်ရ ဍုင်မန်ဟာရိဘုဉ္ဇယျ မနွံကဵု ကြက်ဒြပ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠင်တုဲ ညးဂစာန်ဗတိုက်သီကေတ် ဍုင်မန်ဂှ်ရ။&lt;ref&gt;Wyatt, D. K. Thailand, A Short History, p. 35–38, Bangkok 2003&lt;/ref&gt; ဆဂး သၟိင်မင်္ဂရာဲ ဗတိုက်ဟွံမာန်၊ စၞးဂှ် ပလံင်ဏာ မၞိဟ်ဓလုက်ဇကု ဇရေင်ဍုင်ဟာရိဘုဉ္ဇယျ။ လအ်ညိ သၟိင်မန်ယိဗ ပတှ်ေအာ လတူမၞိဟ်ဓလုက်ဂှ်တုဲ ခပတိုန်ဒဒှ် အမာတ်ဇၞော် ညးမကဵုကသပ်သၟိင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://dl.kids-d.org/handle/123456789/1135|title=Chiang Mai : Nop Buri Si Nakhon Ping|author=Ministry of Education|date=1 January 2002|access-date=26 February 2021}}{{Dead link|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author=Janos Jany|page=288|url=https://books.google.com/books?id=-RHcDwAAQBAJ&amp;q=Hariphunchai+ai+fa&amp;pg=PA288|title=Legal Traditions in Asia: History, Concepts and Laws|date=8 April 2020|isbn=9783030437282|access-date=26 February 2021}}&lt;/ref&gt; သၞာံ ၁၂၉၂ ဂှ် ဗတိုက်သီကေတ် ဍုင်မန်ဟာရိဘုဉ္ဇယျတုဲ ပၠုပ်စုတ် သၟဝ်ရးနိဂီုလာန်နာဇကုရ။ ဖြယိဗ မဒှ်သၟိင်မန် ဟာရိဘုဉ္ဇယျ လက်ကြဴအိုတ်ဂှ် ဒးဒြေပ်ဒဴတိတ် လပါ်သၠုင်ကျာ အာစိုပ် ဇရေင် လာမ်ဖင်။&lt;ref&gt;{{rp|208–209}} သၞာံကြဴနူဂှ်ညိည ကောန်သၟိင်ယိဗ သၟိင်ဗောက် ညးမဒှ်သၟိင်ဍုင်လာမ်ဖင် ဗတိုက်ဇင်မာဲ နကဵု ဒြဟတ်ပၞာန်ဇၞော်ဇၞော်။ သၟိင်သေံ မင်္ဂရာဲ ကဵု ကောန်ညးခြာမ် ပၠပၞာန်တုဲ ဗတိုက်ကဵု ပၞာန်လာမ်ဖင်။ ကောန်သၟိင်ခြာမ် ကဵု သၟိင်ဗောက် ညးၜါ ပြိုင်ဗဇဵုစိင် (ဝေင်ပၞာန်စိင်) ညးမွဲအဲမွဲ ပ္ဍဲ ခဴမုန် (Khua Mung) မဒှ်ကွာန် မနွံ ဗဒါဲလာမ်ဖုန်ရ။ သၟိင်ဗောက် ကျဒးဒြေပ်ဒဴတိတ်မံင် ဇရေင်ဒဵု (Doi Khun Tan mountain)၊ ဆဂး ညးဒးဒုင်ရပ်တုဲ ဒးဒုင်ဂစိုတ်ထောအ်ရ။&lt;ref&gt;ပၞာန်သၟိင်မင်္ဂရာဲ လုပ်သီကေတ် ဍုင်လာမ်ဖင်၊ သၟိင်ယုဗဂှ် ဒဴတိတ်အာ လပါ်သၠုင်ကျာ အလန်ဏအ် စိုပ်အာ ဇရေင်ဖိတ်သနုလောက် (Phitsanulok)။ ဂကူမန် မသှ်ေဒၟံင်တအ်ဂှ် ကၠာဲကၠက် ဒှ်အာသေံလာန်နာအိုတ်ရ။ သေံလာန်နာတအ်ဂှ် လွဳစ အက္ခရ်မန် ကေုာံ ဗုဒ္ဓဘာသာမန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://research-information.bris.ac.uk/ws/portalfiles/portal/34506710/544360.pdf|title=Traditional Thai historiography and its nineteenth century decline|access-date=26 February 2021|author=Winai Pongsripian}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://pathsunwritten.com/thailand-dvaravati-culture/|title=Cultural Profile: Dvaravati, Ancient Thailand's Lost Civilization|author=Benjamin|date=4 August 2020|access-date=26 February 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lamphun.go.th/en/information/aboutus/9/history-of-lamphun-province|title=History of Lamphun Province|access-date=26 February 2021}}&lt;/ref&gt;

=== ၁၃ - ၁၅ ဗွဝ်ကၠံ ===
သၞာံ ၁၂၈၇ ဂှ် ရးနိဂီုဗုကာံ သရိုဟ်လီု၊ အဝဵုသြဇာလေဝ် ထောင်ပြိုဟ်ရ။ [[မဂဒူ]]၊ ညးမဒှ် မိမန် အပါသေံ မဒၟံင် ဍုင်ဒုံဝေါအ် ပ္ဍဲရးသဓီု အာပဗၞိက် ပ္ဍဲဍုင်သုခေါဒယာ၊ ဗွဲကြဴ ဒှ်မိတ်ဒါန် ကုကောန်ဝုတ်သၟိင်။ ညးကေုာံ ကောန်ဝုတ်သၟိင် ဒဴစဴကၠုင် ဇရေင် [[မတ္တမ]] တုဲ လလောင်တြး ဍုင်ဗၠးၜးမန်။ ဍုင်ဇၞော်ဂှ် ဗွဲကြဴ ပြံင်အာ ဇရေင်ဍုင်ဗဂေါ။ ဍုင်ဟံသာဝတဳ နကဵု တၞောဝ်ဝံသညးဂှ် (၁၂၈၇ - ၁၅၃၉) မြဟ်တမ္ညဝ်၊ နကဵု အဝဵုသြဇာကီု သီုကဵု ယေန်သၞာင်ရ။ စိုပ်လက်ထက် တၠညးရာဇာဓိရာဇ် (၁၃၈၃ - ၁၄၂၂)ဂှ် အလုံတွဵုရးမန်ဂှ် ပံင်ပ္ကောံဂွံ မွဲသၟဝ်က္ဍိုင်ဗတာင်၊ တုဲပၠန် ပၞာန်ဗၟာအင်ဝ မကၠုင်ဗတိုက်ဒၟံင်မဂၠိုင်ကဵုအလန် လုကဴပွိုင် ၄၀ သၞာံဂှ်လေဝ် စဵုဒၞာမာန်ကၠုင်လဝ်ကီုရ။ ပ္ဍဲလက်ထက် တၠညးမိစောဗု (၁၄၅၃ - ၁၄၇၂) ကဵု လက်ထက် တၠညးဓမ္မစေတဳ (၁၄၇၂ - ၁၄၉၂) ဂှ် ဍုင်ကွာန်ၜိုဟ်သြိုဟ်တုဲ ဇၞော်မောဝ်ဗွဲမလောန်ရ။

=== ၁၆ - ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ ===
ပ္ဍဲ စှ်တြဴဗွဝ်ကၠံ လပါ်စဂှ် အသိင်ဒြဟတ်အဝဵု ဂကူဗၟာ ကလေင်ဇၞော်တိုန် ပ္ဍဲတံင်ငူ။ သၞာံ ၁၅၃၉ ဂှ် သၟိင်ဗၟာတဗင်သုဲထဳ နူတံင်ငူ လုပ်သီကေတ် ဍုင်မန်ဟံသာဝတဳ။ ကြဴနူ သၟိင်ဗၟာတဗင်သုဲထဳ မစုတိအာတုဲဂှ် ဂကူမန်တအ် ကလိဂွံ ဍုင်ဗၠးၜး မွဲဆိုန်ခဏ၊ သၟိင်ထဝ် ဒှ်ညးပကင်ရင်ဍုင်။ ဆဂး ဍုင်ဗၠးၜးမန်ဂှ် ဒးဒုင်ပၠံင်ၜးဏာ ကုသၟိင်ဗၟာဖရင်နံင် နူတံင်ငူ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၅၁ ဂှ်ပၠန်ရ။ သၟိင်ဗၟာတအ် သီဂွံဍုင်မန် ဟံသာဝတဳတုဲ ပြံင်အာစွံ ရာဇဌာနဳ (ဍုင်ဇၞော်) ပ္ဍဲဟံသာဝတဳ (ဗဂေါ)၊ တၞောဝ်သၟိင်တၠမန်ဂမၠိုင် စွံလဝ် အတိုင်သၞောတ်တြေံ နဒဒှ်သၟိင်တၠအိုတ်ရ။ စနူဂှ်တုဲ ဂကူမန်တအ် လုကဴ ပွိုင် ၜါကၠံသၞာံပြင်င် ဒးမံင်ကၠုင် သၟဝ်အဝဵုသြဇာဗၟာရ။ 

ပ္ဍဲအခိင်သၟဝ်ဗၟာဂှ် ကတဵုဒှ်ပၞာန် ကဵုရးနိဂီုဝုတ်ဒိုဟ် ကုရးနိဂီုသေံ၊ ရးနိဂီုယခေင်တအ်ရ။ ကြဴနူ သၟိင်ဖရင်နံင် မစုတိအာတုဲ စိုပ်လက်ထက်ကောန်ညး သၟိင်နန္ဒဂှ် စဍဵုဍိုက်ကၠုင် ဂကူမန်တအ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၈၄ ဗလးဏာ အမာတ်မန်ၜါတၠ ဖြကိတ် ကဵု ဖြရာမ် သွက်ဂွံအာ ဂစိုတ်နရာသောန် ညးမဒှ်ကောန်သၟိင်ဍုင်သေံ ပ္ဍဲကြောန် (Kraeng)။ ညးၜါဂှ် ဂွံတီကေတ် ဒဒှ်ရ နရာသောန်ဂှ် မဟွံမဲကုဒုဟ်ဒဏ်တုဲ ညးၜါဂှ် ပံင်ကဵု နရာသောန်တုဲ ဒစဵုဒစးဗၟာရ။&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Our Wars With the Burmese|last=Rajanubhab|first=Damrong|publisher=White Lotus Co. Ltd|year=2001|isbn=9747534584|location=Bangkok|pages=85–86}}&lt;/ref&gt; တုဲဂှ် ဂကူမန်တအ် ဒးပဆုဲပြံင် ကဵုအာ ပ္ဍဲဒျူဒျာ။ လကျာ်ဇၞော်မန်မွဲ ဂွံဒှ်အာ ညးမကဵုကသပ် သၟိင်နရာသောန်။

ဍုင်ဗဂေါ မဒှ်ဍုင်ရာဇဌာနဳ အေန်ပါယျာတံင်ငူဂှ် ဒးဒုင်ပလီုကဵု ဂကူယခေင်တအ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၉၉။ အဝဵုသြဇာဗၟာသရိုဟ်လီုတုဲ ဂကူမန်တအ် ကလေင်ဒက်ပတန် ဍုင်ဗၠးၜးဇကု ပ္ဍဲလပါ်မတ္တမ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၁၆ ဂှ် သၟိင်ဗၟာအနံက်ဖက်လောန်တုဲ ဂကူမန် ကလေင်စိုပ်အာ ဇရေင်သၟဝ်ဗၟာပၠန်ရ။ မန်တအ် ကတဵုသပုန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၆၁ ဆဂး သပုန်မန်တအ် ဒးဒုင်လၞိန်ဗပိန်ထောအ် ကဵုသၟိင်ဗၟာပျေမေန်။ ဂကူမန် ဗွဲမဂၠိုင် ဒးဒြေပ်လုပ် ဍုင်သေံတုဲ ပဒတဴ ပ္ဍဲဍုင်သေံ ကရေက်လပါ်ပလိုတ်။ သကိုပ်ပၞာန်မန် မဒဴလုပ်စိုပ်အာ ဍုင်သေံတအ်ဂှ် လုပ်ယိုက်ဂၠေင် သၟဝ်ပၞာန်သၟိင်ဨကရာဇ်သေံဂမၠိုင်ရ။ 

=== ၁၈ - ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ===
ပ္ဍဲ ၁၈ ဗွဝ်ကၠံလပါ်စဂှ် အဝဵုသြဇာဗၟာ ဟွံညိင်ဝတ် လဆောဝ်တိုန် လဆောဝ်စှ်ေ။ ဂကူမန်တအ်လေဝ် ညံင်ဂွံတိတ်ဗၠး နူသၟဝ်တဲဗၟာဂှ် ဂိုတ်ဂစာန်ကၠုင်ဒၟံင် အဆက်က်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၄၀ ဂှ် မန် ကဵု သေံကေဲ ပံင်တောဲတုဲ ဗတိုက်တုဲ မန်တအ် ကလေင်ဒက်ပတန် ဍုင်ဗၠးၜး ပ္ဍဲဟံသာဝတဳမာန်ကၠုင်ရ။ ဗွဲကိုပ်ကၠာ လကျာရာံ နူတံင်ငူဂှ် ခပတိုန် နဒဒှ် ဨကရာဇ်တုဲ စၞးညးဂှ် စိုပ်သၞာံ ၁၇၄၇ ဂှ် ခပတိုန် တၠညးဗညာဒလ ရ။ နကဵုအရီုအဗင် ပြင်သေတ်တုဲ ဒပ်ပၞာန်မန် အာသီဂွံအာ သီုကဵု ဍုင်ဇၞော်ဗၟာ ဍုင်အင်ဝ။ စိုပ်သၞာံ ၁၇၅၇ ဂှ် ဍုင်ဗၠးၜးမန်ဂှ် ဒးဒုင်ဗတိုက်ပလီုထောအ် ကဵုသၟိင်ဗၟာအံင်ဇဲယျရ။ အခိင်ဗၟာအံင်ဇဲယျ မလုပ်သီကေတ် ဍုင်ဗဂေါဂှ် ဂစိုတ်ထောအ် ဂကူမန် ဂၠိုင်ကဵုလက် သီုကဵု ခမဳသင်၊ ညးဗြဴမနွံကဵုဂဝ်ဂၞဴ ကေုာံ ကောန်င္ၚာ်တအ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ဗဂေါသၟးဂှ် အံင်ဇဲယျ ဂစိုတ်ထောအ် လကျာ် ၃၀၀၀ ပြင်င်။&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Kiernan|first=Ben|title=Blood and Soil: Modern Genocide 1500-2000|publisher=Melbourne University|year=2008|isbn=9780522854770|pages=148–154}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Harvey|first=G E|title=History of Burma|publisher=Asian Educational Services|year=2000|isbn=9788120613652|pages=235}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Smith|first=Donald Eugene|title=Religion and Politics in Burma|publisher=Princeton University Press|year=2015|isbn=9781400878796|pages=35}}&lt;/ref&gt; ခမဳသင် မဂၠိုင်ကဵုလက် မဒးဒုင်ဂစိုတ် ပ္ဍဲမ္ၚးဍုင်။ ဒပ်ပၞာန်အံင်ဇဲယျဂှ် ကလိဂွံအရီုအဗင် နူကဵု ပၞာန်ဗြိတိန် (အင်္ဂလိက်)။ ပ္ဍဲအခိင်ဏအ်ဂှ် အဝဵုသၟိင်ဗၟာ သကာတ်မြဟ် ဓဇန်ဗွဲမလောန်၊ ဂကူမန် ဒးဒုင်ဂစိုတ် ကမၠက်ဂကူတုဲ ဂကူမန် ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင် ဒးဒဴလုပ် ဍုင်သေံ ကေုာံ လာန်နာ။ စိုပ်လက်ထက် သၟိင်ဗၟာသေန်ဖျူသေန် မပကင်ရင်ဍုင်ဂှ် ဂကူမန်တအ် ကတဵုသပုန် ကလေင်ပၠန်ကဵု ဗၟာ ပ္ဍဲဍုင်လ္ဂုင်၊ ဆဂး ဍုင်လ္ဂုင်ဂှ် ဒးဒုင်သီပလီုဏာကဵု သၟိင်ဗၟာရ။ မန်တအ် ကလေင်ပၠန် မွဲဝါပၠန်ဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၁၄ ဆဂး သပုန်မန်ဂှ် ဒးဒုင်လၞိန်ဗပိန်ထောအ် ကဵုသၟိင်ဗၟာ ဗွဲမပြဟ်ပၠန်ရ။ အခိင်ဏအ်လေဝ် မန်တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဒးဒဴလုပ် ဍုင်သေံပၠန်ရ။
[[File:Buddha Yodfa Chulaloke portrait.jpg|left|thumb|237x237px|[[သၟိင်ရာမ ပထမ]] – ညးမဒက်ပတန် တၞောဝ်သၟိင်သေံ စက္ကရဳ]]
မွဲလပါ်ဂှ် ကြဴနူ ဒျူဒျာ ဒးဒုင်ပလီုကဵုဗၟာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၆၇ တုဲ ကောန်သၟိင်မန်ၜါတၠ ဖြပိဆာဲ ကဵု ဖြစက္ကရဳ ညးမပြံင်လုပ်မံင် ပ္ဍဲဍုင်သေံ နူသၞာံ ၁၅၈၄တေအ်ဂှ် ဂွံဒှ် ညးမကဵုကသပ် ဨကရာဇ်သေံ တက်သိန် လပါ်တဲပုင် ကဵု လပါ်တဲပါဲ၊ ညးတအ် ရီုဗင်သေံ ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင် သွက်ဂွံတိတ်ဗၠး နူသၟဝ်တဲဗၟာရ။&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Siamese Melting Pot|last=Roy|first=Edward|publisher=Flipside Digital Content Company Inc|year=2018|isbn=978-9814762854}}&lt;/ref&gt; အလဵုဇကု သၟိင်တက်သေန်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ်တၞောဝ်ဗဳဇ ဂကူသေံကြုက်ကဵုမန်၊ မိနော်ညးဂှ် ဒှ်ကောန်ဝုတ် သၟိင်တၠဂကူမန်ရ။

ကြဴနူ တၞောဝ်သၟိင်တက်သိန် မလီုအာတုဲ ဖြစက္ကရဳ ဒက်ပတန် တၞောဝ်သၟိင်စက္ကရဳတုဲ တိုန်နန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၈၂ ဂွံဒုင်ယၟု ရာမ ပထမ။ သၟိင်ရာမ ပထမဂှ် ဒှ်ကောန်ထံင်ဒဳ (Thongdi)၊ ထံင်ဒဳဂှ် ဒှ်ဂကူမန် တၞောဝ်ဗဳဇသၟိင်တၠ ပ္ဍဲကဵု နန်ဒျူဒျာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၃၇ ရ။&lt;ref&gt;{{Cite book|title=A history of Thailand|last=Christopher|first=Baker|publisher=Cambridge University Press|year=2014|isbn=9781316007334|location=Melbourne, Australia|pages=26 and 309}}&lt;/ref&gt; ဂၞကျာ် သၟိင်ရာမ ပထမ ဂှ် အမာရိနဒြာဂှ် ဒှ်ကောန်သေဋ္ဌဳဂကူမန် မပြံင်လုပ် ဍုင်သေံ နူကဵုဍုင်မန် နူအခိင်ကိုပ်ကၠာတေအ်ရ။ သၟိင်ရာမ ပထမ ပတန်ဍုင်ၜင်ကံက်တုဲ ဍုင်ဇၞော် နူကဵု ထောန်ဗူရဳဂှ် ပြံင်အာစွံ ပ္ဍဲၜင်ကံက်။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၁၄ အခိင်ဂကူမန် ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင် ဒဴလုပ်ဍုင်သေံဂှ် ကောန်စဴညး ကောန်သၟိင်မံင်ကုတ် (ဗွဲကြဴ ဒှ်သၟိင်ရာမစတုတ္ထ)ဂှ် အလဵုဇကုညး အာဒုင်တၠုင် ဂကူမန်တအ် ပ္ဍဲပယျဵုကျာ်ပိ။ တၞောဝ်သၟိင်စက္ကရဳ မဒှ်တၞောဝ်သၟိင်သေံလၟုဟ်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ်တၞောဝ်ဗဳဇ ဂကူမန်ရ။

ကောန်မန် ပ္ဍဲဍုင်သေံတအ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ပဒတဴဒၟံင် ဒေသလဒေါဝ်ဍုင်သေံ ဗီုကဵု နန်ထဗူရဳ၊ သမုတ်ပြကာန်၊ ၜင်ပေါင်။ မန်တအ်ဂှ် ညးတအ် ဒက်ပ္တန် ကျာ်အခိုက်မန်အိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Desakura|date=2020-05-27|title=Wat Suthatham Temple in Samut Songkhram, Thailand|url=https://stationremodel.com/2020/05/27/wat-suthatham-temple-in-samut-songkhram-thailand/|access-date=2020-08-07|website=Stationremodel|language=en|accessdate=2021-07-04|archivedate=2021-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210709190535/https://stationremodel.com/2020/05/27/wat-suthatham-temple-in-samut-songkhram-thailand/}}&lt;/ref&gt; အခိင်လအ်ကၠုင် မန်ဗွဲမဂၠိုင်တအ်ဂှ် ဟီုအရေဝ်မန်ဇကု ဟွံဂွံ ဟီုဂး အရေဝ်သေံကီုလေဝ် နကဵု အခိုက်ကၞာဂှ် မင်မဲဒၟံင် တၞောဝ်ဗဳဇမန်ဇကုဖိုဟ်ကီုရ။&lt;ref&gt;[http://www.bangkokpost.com/print/928173/ Wat's the centre of Mon tradition - Bangkok Post]&lt;/ref&gt;

=== ၁၉ - ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ===
[[File:Mon woman, 1904.gif|thumb|ဗီုရုပ် ညးဗြဴမန် ပ္ဍဲဍုင်သေံ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၀၄|231x231px]]
ကြဴနူ ပေါဲဗတိုက် အကြာဗၟာ ကဵု အေင်္ဂလိက် မကတဵုဒှ် မဂၠိုင်ကဵုအလန်တုဲ ရးနိဂီုဗၟာဂှ် စိုပ်အာ သၟဝ်တဲဗြိတိန် (အင်္ဂလိက်)ရ။ ကြဴနူ ပၞာန်အင်္ဂလိက်-ဗၟာ အလန်ဒုတိယ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၅၂ တုဲ ဒေသဂကူမန် ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာဂှ် စိုပ်အာ သၟဝ်တဲ ဗြိတိန်ပေင်င်ရ။ မန်တအ်လေဝ် ဂွံတိတ်ဗၠးၜး နူဘဝသၟဝ်ဗၟာရ။ ဘဝဂကူမန် သၟဝ်ဗၟာဂှ် ဂကူမန် မဒးဒုင်ဂမ္စိုတ် နကဵုမၞိဟ်ဂၠိုင်င် ဂၠိုင်ကဵုအလန်တုဲ ဂကူမန် ဗွဲဂမၠိုင် ဒးဒဴလုပ် ရးနိဂီုသေံ သွက်ဂွံဗၠးဘဲလမျီုရ။ ဗြိတိန် မသီကေတ် ဍုင်ဗၟာဂှ် ဒှ်အရာမပကဵု ညံင်ဂကူမန် ဟွံဂွံကၠေအ်ကၠက်အာ ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ဗၟာရ။ 

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၇ ဂှ် ပတၟေင် ကုတ္ၚဲပတန်ဍုင်ဟံသာဝတဳ ပ္ဍဲဂိတုမာဃ် မွဲစွေက်ဂှ်တုဲ ဂကူမန်တအ် စကၠောန်ဗဒှ် [[တ္ၚဲကောန်ဂကူမန်|တ္ၚဲဂကူမန်]]။ 

ဒေသမန် စိုပ်အာ သၟဝ်တဲ အင်္ဂလိက်တုဲ ခြာဟွံလအ် ဂကူမန်တအ် စဒစဵုဒစးကၠုင် ကဵုအင်္ဂလိက် ညးမပကဝ်လဝ်နဳတအ်ရ။ ကာလဍုင်ဗၟာ မကလိဂွံ ဍုင်သၠးၜး ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၈ ဂှ် ဂကူမန်တအ် အာတ်မိက် ညံင်ဂွံကဵု အခေါင်ပကင်ရင်ဇကုအပိုင်။ ဥူနု ညးမဒှ် သကိုပ်ဝန်ဇၞော်ရးနိဂီုဗၟာ ကိုပ်ကၠာအိုတ် တးပါဲ သွက်ဂွံကဵု အခေါင်ပကင်ရင်ဇကုအပိုင် ကုဂကူမန်တအ်ရ။ ဟိုတ်နူဂှ်တုဲ ဂကူမန်တအ် စတဝ်စၞေဟ်ကၠုင် နကဵုလွဟ် နကဵု သၟဝ်ပၠတရဴ ဗော်ပၠတရဴဍုင်မန်၊ နူစ သၞာံ ၁၉၆၂ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ရ။ ဗော်သဵုယှေဝ်လေစ်ဂၠံင်တရဴဗၟာ (Burma Socialist Programme Party - BSSP) ပစၟတ်သမ္တီကဵု ပိုင်ခြာကဵု [[တွဵုရးဍုင်မန်]] ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၄ ပ္ဍဲဒၞာဲဒေသ မကရေက်ပတိတ် နူကဵု ခရိုင်တၞင်သဳ ကဵု ရးဗၟာရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ပၠန်ဂတးမန်ဂှ် ဆက်နွံကၠုင်ဒၟံင်တုဲ စိုပ်သၞာံ ၁၉၉၅ ဂှ် ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ဒေါအ်ပန်ပှော် ကုအလဵုအသဳပၞာန်ရ။

=== ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ===
လၟုဟ် ဂကူမန်ဂှ် အပ္ဍဲ ရးနိဂီုဗၟာမ္ဂး လုပ်လၟိဟ် ဂကူကောန်ဍုင်အရင်အဓိကမွဲတုဲ ပ္ဍဲကဵု ရးနိဂီုသေံဂှ် ဒှ်ဂကူသၟတ် ပ္ဍဲရးနိဂီုသေံမွဲရ။&lt;ref&gt;မန် ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာဂှ် ကော်စ မန်ဍုင်ဗၟာ တုဲ မန် မနွံ ပ္ဍဲရးနိဂီုသေံဂှ် ကော်စ ထာဲရာမာဉ် ဟွံသေင်မ္ဂး မန်ဍုင်သေံ။{{sfn|Foster|1973|page=211}}&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Ngamying|first=Dusittorn|date=2014|title=Mon Dance: Creating Standards to Continue the Performing Arts of Thai-Raman|journal=Asian Culture and History|publisher=Canadian Center of Science and Education|volume=7|doi=10.5539/ach.v7n1p29|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; အတိုင် သမ္ၚေဝ်ဗဳဇ မထ္ၜးလဝ်မ္ဂး ဂကူမန် မနွံပ္ဍဲ လဒေါဝ်ရးနိဂီုသေံ ကဵု ဂကူမန်မပြံင်လုပ်မံင် ပ္ဍဲရးနိဂီု ဗွဲကြဴတအ်ဂှ် တၞောဝ်ဗဳဇကြပ်ရေင်သကအ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=2020|title=Close genetic relationship between central Thai and Mon people in Thailand revealed by autosomal microsatellites|journal=Int J Legal Med|doi=10.1007/s00414-020-02290-4|last1=Srithawong|first1=Suparat|last2=Muisuk|first2=Kanha|last3=Srikummool|first3=Metawee|last4=Kampuansai|first4=Jatupol|last5=Pittayaporn|first5=Pittayawat|last6=Ruangchai|first6=Sukhum|last7=Liu|first7=Dang|last8=Kutanan|first8=Wibhu|volume=135|issue=2|pages=445–448|pmid=32281021|s2cid=215741324}}&lt;/ref&gt;

ဟိုတ်နူ ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင် ကြဴနူ ဍုင်ဗၟာမကလိဂွံဗၠးၜး နူဗြိတိန်တုဲ ဂကူမန် နူကဵု ဒေသမုက်ပၞာန်တအ် ဗွဲမဂၠိုင် စိုပ်အာ ရးဍုင်ပထမဂမၠိုင် နူကဵု ဗဒိုပ်ညးလလဴ အကြာပယျဵုဗၟာ-သေံ ကဵု ရးနိဂီုမလေရှာတအ်ရ။ ကောန်မန် နူရးနိဂီုဗၟာ ပြံင်စိုပ်အာပဒတဴ ပ္ဍဲရးနိဂီုပံင်ကောံအမေရိကာန် (ဂကောံမၞိဟ်ဂၠိုင်အိုတ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ တွဵုရးအေန်ဒိယာန္နာ၊ ဍုင်ဖောတ်ဝိုင်၊ ဂၠိုင်အိုတ်ဒုတိယဂှ် တွဵုရးသြဟိသြ ဍုင်အခြောန်၊ ဍုင်အဝ်သတြေလဳယာ၊ ခနေဒါ၊ နဝ်ဝေ၊ ဒိန်မက်၊ ဝှေန်လာန်၊ သွိတ်ဒေန်၊ ကေုာံ နေတာလာန်တအ်ရ။

==အရေဝ်==
{{Main|မန်}}
[[File:Myakan-inscription.jpg|alt=|thumb|210x210px|လိက်တၟအ်မန် နူကၟာမြကာန် (၁၀၈၄ - ၁၁၂ အေဒဳ)]]
အရေဝ်[[မန်]]ဂှ် ဒှ်အရေဝ် ပ္ဍဲလွာအရေဝ် မန်နိစ် (Monic) မဒှ်တၞောဝ်အရေဝ် အဝ်သတြောအေရှတိစ် (လဆောဝ် ကော်စ ဂကောံအရေဝ် မန်-ခမာ) မဒှ်အရေဝ် မကြပ် ကုအရေဝ် ဂကူ [[ညးဂူ၊ ဂကူ|ညးဂူ]] သ္ၚောဲနူဂှ်ညိမ္ဂး ကြပ်ညောန်ကဵု အရေဝ်ဘာသာခမေန် ကေုာံ ဝဳယေတ်နာမ်။ အက္ခရ် ဂကူမန်တအ် မချူဂှ် ဒှ်အက္ခရ် မစေန်ဆက်ကၠုင် နူအက္ခရ်ဗြဟ္မဳ မကၠုင်နူ အိန္ဒိယ။ အရေဝ်မန်ဂှ် ဒှ်အရေဝ် မလုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲကဵုအရေဝ်ဘာသာတြေံအိုတ်ဂမၠိုင် မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသဇၞော်အာရှအဂၞဲရ။ 

အရေဝ်ဘာသာ ပ္ဍဲဒေသဂှ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် အရေဝ်မန်ဓလီုပါလုပ်ဒၟံင်ရ။ အက္ခရ်ထာမ်သေံ (Tai Tham alphabet) ကဵု အက္ခရ်ဗၟာဂှ် လွဳစလဝ် နူကဵု အက္ခရ်မန်တြေံ။ အက္ခရ်ထာမ်သေံဂှ် စဒၟံင် ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲကဵု အရေဝ်ဘာသာသေံသၟဝ်ကျာ၊ အရေဝ်ဘာသာသေံလူ၊ အရေဝ်ဘာသာခုန် ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာလဴ။ အက္ခရ်ဗၟာဂှ် စကာဒၟးင် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာဗၟာ၊ ဘာသာသေံ၊ ဘာသာကရေင်သဂဝ် ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာတၞဟ်တအ်ရ။

လိက်သေံ (သေံဒေသလဒေါဝ် ကဵု သၠုင်ကျာ) ဂှ် ကြပ်ညောန် ကုအက္ခရ်ခမေန် ဂၠိုင်နူ အက္ခရ်မန်တုဲ မဝေါဟာရသေံ ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ကၠုင်နူ အရေဝ်မန်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite book|title=A history of Thailand|url=https://archive.org/details/historyofthailan0003bake|last=Baker|first=Christopher|publisher=Cambridge University Press|year=2014|isbn=9781316007334|location=Melbourne, Australia|pages=[https://archive.org/details/historyofthailan0003bake/page/3 3]–4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Loanwords in the World's Languages: A Comparative Handbook|last=Haspelmath|first=Martin|publisher=Walter de Gruyter|year=2009|isbn=978-3110218435|pages=602}}&lt;/ref&gt; ဂကူဗၟာတအ်လေဝ် ဂၠေအ်လဝ် မဝေါဟာရမန် ဗွဲဂမၠိုင်ကီုရ၊ ဗွဲတၟေင် ဝေါဟာရ မဆေင်ကဵု ပရေင်ပကင်ရင်၊ ပရေင်ကွတ်၊ ဗွိုက်လတက်၊ စၞ ကေုာံ ပကဴဂမၠိုင်ရ။ 

အခိင်လၟုဟ်၊ အရေဝ်မန်ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် အရေဝ်ဂကူရးတၞံ ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာကီု သီုကဵု ပ္ဍဲရးနိဂီုသေံ။ ပ္ဍဲကဵုဗွဝ်စှ်ော လပါ်လက်ကြဴဏအ် ဟိုတ်နူ လၟိဟ်မၞိဟ်မဟီုအရေဝ်မန် အောန်စှ်ေဒၟံင်တုဲ အရေဝ်မန်ဂှ် မဒးဒုင်ပၠုပ်လဝ် ပ္ဍဲစရင် အရေဝ်မဒးဂွိင် သွက်ဂွံကၠေအ်ကၠက် နကဵုယူနေစ်သကဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၀ ဂှ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=UNESCO Atlas of the World's Languages in danger|url=http://www.unesco.org/languages-atlas/en/atlasmap/language-id-2222.html|access-date=2020-06-03|website=UNESCO}}&lt;/ref&gt;

==လၟိဟ်မၞိဟ်==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+စရင်မၞိဟ် နူ သၞာံ ၁၉၂၁ 
!ဂကူ
! colspan=&quot;3&quot; |လၟိဟ်မၞိဟ်
! colspan=&quot;3&quot; |လၟေပ်လိက်
! colspan=&quot;3&quot; |လၟေပ်အေင်္ဂလိက်
|-
|
|လၟိဟ်မၞိဟ်
|တြုဟ်
|ဗြဴ
|လၟိဟ်မၞိဟ်
|တြုဟ်
|ဗြဴ
|လၟိဟ်မၞိဟ်
|တြုဟ်
|ဗြဴ
|-
|အရကာန်
|300.700
|151,190
|149,510
|95,190
|83,383
|11,807
|1,798
|1,580
|218
|-
|ကြုက်
|149,060
|101,877
|47,183
|42,126
|37,157
|4,969
|3,629
|3,250
|379
|-
|မန်
|323,509
|163,830
|159,679
|82,024
|65,877
|16,147
|592
|485
|107
|-
|ဓနု
|74,642
|37,382
|37,260
|12,561
|11,816
|745
|12
|10
|2
|-
|ကရေင်
|1,220,356
|612,116
|608,240
|183,683
|136,003
|47,680
|7,707
|5,243
|2,464
|-
|သေံ
|1,017,987
|508,975
|509,012
|124,017
|114,924
|9,093
|502
|399
|103
|-
|တံင်သူ
|218,237
|108,740
|109,491
|19,104
|17,225
|1,879
|173
|158
|15
|-
|ကုကဳချေင်
|281,874
|140,638
|141,236
|15,394
|14,279
|1,115
|192
|130
|62
|-
|ပလံင်-ဝ
|156,703
|78,674
|78,029
|6,984
|6,889
|95
|26
|25
|1
|-
|ကချေင်
|146,845
|70,611
|76,234
|1,763
|1,497
|266
|39
|37
|2
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|}
&lt;ref&gt;{{cite book |last=Marten |first=J. T. |author-link= |date=1923 |title= Census of India, 1921, Volume I India, Part II. Tables|url=http://piketty.pse.ens.fr/files/ideologie/data/CensusIndia/CensusIndia1921/CensusIndia1921IndiaTables.pdf |location=Calcutta |publisher=Superintendent Government Printing, India |page=85 |isbn=}}&lt;/ref&gt;


{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ လၟိဟ်ဂကူမန် အတိုင်စရင် သၞာံ၂၀၂၀ ဌာနဝန်ဇမၞော်ကာအပ္ဍဲဍုင် 
|-
! ရး !! ခရိုင် !! ပွိုင်ဍုင် !! လၟိဟ်သီုဖအိုတ် !! လၟိဟ်မၞိဟ်ဂကူမန် !! ဂကူမန် နတၟအ်ကၠံ
|-
| မန် || သဓီု || ကျာ်ထဝ် || 167,249 || 745 || 0.82% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_7.pdf |title=မွန်ပြည်နယ်၊ ကျိုက်ထိုမြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812191851/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_7.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| မန် || သဓီု || ၜဳကလေင် || 196,674 || 351 || 0.19% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_content-merged.pdf |title=မွန်ပြည်နယ်၊ ဘီးလင်းမြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812210018/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_content-merged.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| မန် || သဓီု || သဓီု || 292,144 || 6651 || 2.28% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_9.pdf |title=မွန်ပြည်နယ်၊ သထုံမြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812193359/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_9.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| မန် || သဓီု || ပံင် || 266,935 || 87‚195 || 32.67% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_8.pdf |title=မွန်ပြည်နယ်၊ ပေါင်းမြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812194110/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_8.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| မန် || မတ်မလီု || မတ်မလီု || 270,619 || 55‚989 || 20.70% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_2.pdf |title=မွန်ပြည်နယ်၊ မော်လမြိုင်မြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812193202/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_2.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| မန် || မတ်မလီု || တကအ်ခၟိုင် || 164,612 || 118‚353 || 72.00% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_4.pdf |title=မွန်ပြည်နယ်၊ ချောင်းဆုံမြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812192234/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_4.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| မန် || မတ်မလီု || ကျာ်မြဟ် || 231,161 || 114‚217 || 49.41% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_5.pdf |title=မွန်ပြည်နယ်၊ ကျိုက်မရောမြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=13 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220813050934/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_5.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| မန် || မတ်မလီု || မုဟ်ဍုင် || 189,773 || 163‚370 || 86.09% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_6.pdf |title=မွန်ပြည်နယ်၊ မုဒုံမြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812191507/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_6.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| မန် || မတ်မလီု || ဇြပ်ဗု || 164,824 || 98‚061 || 59.50% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/map_1-merged.pdf |title=မွန်ပြည်နယ်၊ သံဖြူဇရပ်မြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=19 October 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211019064113/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/map_1-merged.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| မန် || ရေဝ် || ရေဝ် || 281,779 || 194‚638 || 69.08% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_3.pdf |title=မွန်ပြည်နယ်၊ ရေးမြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812192711/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_3.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| တၞင်သဳ || ထဝါဲ || ဍာ်ဗု || 122‚833 || 14‚113 || 11.27 &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/data_repotrt9-2019part-1-merged.pdf |title=တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး၊ ရေဖြူမြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812192629/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/data_repotrt9-2019part-1-merged.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| တၞင်သဳ || ထဝါဲ || ထဝါဲ || 142,432 || 342 || 0.24% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/dawei_state_1-merged.pdf |title=တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး၊ ထားဝယ်မြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812210304/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/dawei_state_1-merged.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| တၞင်သဳ || ထဝါဲ || (လောင်းလုံး) || 153,615 || 49 || 0.03% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged.pdf |title=တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး၊ လောင်းလုံးမြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812191743/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| တၞင်သဳ || ထဝါဲ || ကြုင်ကြုက် (သရက်ချောင်း)|| 124,948 || 19 || 0.02% &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.moi.gov.mm/local-info/3038|title=တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး၊ သရက်ချောင်းမြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= }}&lt;/ref&gt;
|-
| တၞင်သဳ || ဗိက် || ပုလော || 159,079 || 3‚902 || 2.75% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/township_cover_and_content-merged_3.pdf |title=တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး၊ ပုလောမြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812191817/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/township_cover_and_content-merged_3.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| တၞင်သဳ || ဗိက် || ဗိက် || 290,074 || 1‚301 || 0.45% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_0.pdf |title=တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး၊ မြိတ်မြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812192143/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_0.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| တၞင်သဳ || ဗိက် || တၞင်သဳ || 127,515 || 1‚072 || 0.88% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_1.pdf |title=တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး၊ တနင်္သာရီမြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812194351/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_1.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| တၞင်သဳ || ဗိက် || တကအ် (ကျွန်းစု) || 178,435 || 24 || 0.01% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/township_cover_and_content.2doc-merged_1.pdf |title=တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး၊ ကျွန်းစုမြို့နယ် မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812194630/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/township_cover_and_content.2doc-merged_1.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| တၞင်သဳ || ကအ်သံင် || ဘုတ်ပြင် || 84,303 || 1‚753 || 2.47% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/township_cover_and_content.2doc-merged_0.pdf |title=တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး၊ ဘုတ်ပြင်းမြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812200004/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/township_cover_and_content.2doc-merged_0.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| တၞင်သဳ || ကအ်သံင် || ကအ်သံင် || 129,718 || 5‚046 || 3.89% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/township_cover_and_content-merged_2.pdf |title=တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး၊ ကော့သောင်းမြို့နယ် မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812211750/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/township_cover_and_content-merged_2.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| ကရေင် || ဖာအင် || ဖာအင် || 481,429 || 70‚473 || 14.63% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/1_hptownship_cover_and_content-merged.pdf |title=ကရင်ပြည်နယ်၊ ဘားအံမြို့နယ် မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=13 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220813020236/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/1_hptownship_cover_and_content-merged.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| ကရေင် || ဖာအင် || လှိုင်ဘွဲ့ || 284,769 || 4‚424 || 1.55% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/2cover_hlaing_bwe_township-merged.pdf |title=ကရင်ပြည်နယ်၊ လှိုင်ဘွဲ့မြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812193757/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/2cover_hlaing_bwe_township-merged.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| ကရေင် || ဖာအင် || ဒဵုပသဲ (သံတောင်ကြီး) || 92,953 || 16 || 0.02% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/3-township_cover_and_content.2doc-merged.pdf |title=ကရင်ပြည်နယ်၊ သံတောင်ကြီးမြို့နယ် မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812192534/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/3-township_cover_and_content.2doc-merged.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| ကရေင် || ကအ်ကြိက် || ကအ်ကြိက် || 304,117 || 68‚440 || 22.65% &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://gad.gov.mm/images/localfacts/1715240890%E1%80%80%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%B7%E1%80%80%E1%80%9B%E1%80%AD%E1%80%90%E1%80%BA.pdf |title=ကရင်ပြည်နယ်၊ ကော့ကရိတ် မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812202022/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/4cover_and_mapkky-merged.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| ကရေင် || ကအ်ကြိက် || လှာဒကှ် || 261,513 || 45‚890 || 17.54% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/5_cover_website-merged.pdf |title=ကရင်ပြည်နယ်၊ ကြာအင်းဆိပ်ကြီးမြို့နယ် မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812194228/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/5_cover_website-merged.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| ကရေင် || ဗြဝတဳ || ဗြဝတဳ || 142,619 || 4‚698 || 3.29% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/6_mwd_town_data2020_cover-merged.pdf |title=ကရင်ပြည်နယ်၊ မြဝတီမြို့နယ် မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812192623/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/6_mwd_town_data2020_cover-merged.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| ကရေင် || ဗြဝတဳ || ဘာပန် || 123,257 || 189 || 0.15% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/7_hpa-pun_township_map-merged.pdf |title=ကရင်ပြည်နယ်၊ ဖာပွန်မြို့နယ် မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812195841/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/7_hpa-pun_township_map-merged.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| ပံင်သီုဖအိုတ်|| || ပ္ဍဲ ပိရး ဂကူမန် နွံ || ||'''1‚061‚321''' ||

|}

==ယေန်သၞာင်==

=== သင်္ကေတ ===
[[File:Shwedagon Crown.JPG|thumb|220px|ဗီုရုပ်ၝောအ်ကိုဋ် ဨကရာဇ်ဗြဴ တၠညးမိစောဗု၊ လၟုဟ် မနွံပ္ဍဲ V&amp;A Museum၊ ဍုင်လာန်ဒါန်၊ ရးနိဂီုအင်္ဂလာန်။]]
သင်္ကေတဂကူမန်တအ်ဂှ် ဒှ်ရုပ်[[ၜိုပ်၊ ဂစေံ|ၜိုပ်]] နကဵု ဗီုပါဠိ ကော်စ ဟံသာ မဒှ်ဂကူဒဏ္ဍာရဳ မနွံဗီုပြင် မတုပ်ကဵု အဟာန်။ ၜိုပ်ဂှ် ဗၟာတအ်ကော်စ ''hintha'' ({{lang-my|ဟင်္သာ}}, {{IPA-my|hɪ́ɰ̃θà|IPA}}) သေံကော်စ &quot;ဟောင်&quot;(หงส์)။ ၜိုပ်ဂှ် ဒှ်သင်္ကေတ တွဵုရးဍုင်မန်ကီု သီုကဵု ရးဗဂေါ မဒှ်ဍုင်မန်တြေံရ။ တုဲပၠန် ဍုင်ပက်ကြေတ် ပ္ဍဲရးနိဂီုသေံ မဒှ်ဒၞာဲဂကူမန် မပဒတဴဂၠိုင်ဂှ်လေဝ် သင်္ကေတဍုင်ဂှ် ရုပ်ၜိုပ်ကီုရ။ 

=== ဂဳတ ===
[[File:Kong mon គងមន or Khong mon ฆ้องมอญ.jpg|thumb|260px|ဗာတ်ကိုင်]]
[[File:Kyam at Mon Buddhist Temple Fort Wayne.jpg|thumb|210px|ကွိင်ကျာံ]]
ပ္ဍဲကဵု အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင်မန်ဂမၠိုင် လပါ်ဂဳတ၊ လမၠေဟ်၊ ဒမျေဟ်တအ်ဂှ် လမၠေဟ်/လှ်ေကလော်၊ ကွိင်ကွိုက်မ္ဂး ဗီုကဵု ကွိင်ကျာံ၊ ဗာတ်ကိုင်၊ စံင်တအ်ဂှ် ဒှ်ကပေါတ်အာဲကၟာဲ နူတမ်မူလဂကူမန်ရ။ လမၠေဟ်မွဲတအ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ်လှ်ေထ္ၜး ပ္ဍဲကဵု သဘင်၊ ပေါဲဇာတ်ဂမၠိုင်ရ။ ဂဳတအခိုက်ကၞာမန်ဂှ် နွံကဵု ကွိင်ကွိုက်ဂကူနာနာ မပ္တံကဵု ကွိင်ကျာံ၊ မံင်၊ ကလောတ်၊ စံင်၊ ဖံနာနာသာ်ရ။&lt;ref name=&quot;td&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.unesco-ichcap.org/kor/ek/inc/pdf/mon.pdf|title=Making Inventory of Craftsmanship and Performing Arts of Mon Traditional Musical Instruments|access-date=16 February 2021|accessdate=4 July 2021|archivedate=10 July 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210710151118/https://www.unesco-ichcap.org/kor/ek/inc/pdf/mon.pdf}}&lt;/ref&gt;

=== သဘင်ဂမၠိုင် ===
ပ္ဍဲအခိင်အတးသင်္ကြာန်မ္ဂး ဂကူမန် ညးမပဒတဴ ပ္ဍဲခရိုင်ဖြပဍေင်တအ်ဂှ် မလေပ်ကၠောန် သဘင်အတး နကဵုအခိုက်ကၞာမန် ကေုာံ ပြဝေဏဳနာနာသာ် ဗွဲတၟေင်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Songkran 2020 in Thailand - Dates|url=https://rove.me/to/thailand/songkran|access-date=2019-09-04|website=rove.me|language=en}}&lt;/ref&gt;ပ္ဍဲဍုင်သေံမ္ဂး သဘင်ဗလးကထိုန် (Loi Khamod festival)၊&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.matichonweekly.com/column/article_14572|title=ปริศนาโบราณคดี : ประเพณี &quot;ลอยหะมด&quot; ของมอญหริภุญไชย คือต้นกำเนิด &quot;ลอยกระทง&quot; ในสยาม?|date=13 November 2016|access-date=27 February 2021|language=th}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.m-culture.go.th/lamphun/ewt_news.php?nid=540&amp;fbclid=IwAR3MD1Wvj3ZxrIWMaLKtjK5FF_GSi8ZN5ZbXJ6ERh8bub8fgi-5aHxYe53Y|title=ประเพณีลอยโขมดตำบลต้นธง ประจำปี 2559|date=10 November 2016|access-date=27 February 2021|language=th}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://thainews.prd.go.th/th/news/detail/TCATG201108073719199|title=เทศบาลตำบลต้นธง จังหวัดลำพูน สืบทอดงานประเพณีลอยโขมดตำบลต้นธง ซึ่งครั้งนี้ได้จัดขึ้นเป็นครั้งที่ 6 อย่างยิ่งใหญ่ เพื่อเป็นการ อนุรักษ์ และสืบสานประเพณีวัฒนธรรมอันดีงามของท้องถิ่นให้คงอยู่สืบไป|access-date=28 February 2021|date=8 November 2020|language=th|accessdate=4 July 2021|archivedate=9 July 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210709185041/https://thainews.prd.go.th/th/news/detail/TCATG201108073719199}}&lt;/ref&gt; သဘင်ပူဇဴပၟတ် (ပတိုန်ဂီု)၊&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bangkokpost.com/vdo/thailand/233393/rocket-of-mon|title=Rocket of Mon|date=23 April 2011|access-date=20 February 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.m-culture.go.th/phatumthani/ewt_news.php?nid=403&amp;filename=index|title=ประเพณีการจุดลูกหนู|date=1 July 2019|access-date=20 February 2021|language=th}}&lt;/ref&gt; သဘင်ဗဝ်သၟုတ်က္ၜင်၊ &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nationthailand.com/noname/30354455|title=Mon Floating Boat Festival 2018|date=14 September 2018|access-date=20 February 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.tatnews.org/2018/06/mon-floating-boat-festival-2018/|title=Mon Floating Boat Festival 2018|date=27 June 2018|access-date=20 February 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.thaitravelblogs.com/2018/07/mon-floating-boat-festival-2018-from-23-to-25-september-in-sangkhlaburi/|title=Mon Floating Boat Festival 2018 from 23 to 25 September in Sangkhlaburi|date=4 July 2018|access-date=20 February 2021|accessdate=4 July 2021|archivedate=9 July 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210709182755/https://www.thaitravelblogs.com/2018/07/mon-floating-boat-festival-2018-from-23-to-25-september-in-sangkhlaburi/}}&lt;/ref&gt; သဘင်ကဝါ်ၜိုပ် ကေုာံ ဇၞောဝ်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thai-blogs.com/2011/04/14/parade-of-the-centipede-flags-and-swans/|title=Parade of the Centipede Flags and Swans|date=14 April 2011|access-date=20 February 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.m-culture.go.th/chachoengsao/ewt_news.php?nid=314&amp;filename=index|title=ประเพณีแห่ธงตะขาบ|date=11 April 2017|access-date=20 February 2021|language=th}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.thailandexhibition.com/Eat-Travel/1065|title=เที่ยวชมประเพณี แห่หงส์ ธงตะขาบ พระประแดง|date=18 April 2018|access-date=20 February 2021|language=th|accessdate=4 July 2021|archivedate=9 July 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210709183558/https://www.thailandexhibition.com/Eat-Travel/1065}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Mon Cultural Festival in Thailand|url=http://www.thai-blogs.com/2008/02/09/mon-cultural-festival-in-thailand/|access-date=20 February 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ilove8riew.com/en/event/%E0%B8%87%E0%B8%B2%E0%B8%99%E0%B8%9B%E0%B8%A3%E0%B8%B0%E0%B9%80%E0%B8%9E%E0%B8%93%E0%B8%B5%E0%B9%81%E0%B8%AB%E0%B9%88%E0%B8%98%E0%B8%87%E0%B8%95%E0%B8%B0%E0%B8%82%E0%B8%B2%E0%B8%9A/|title=Centipede Flag Parade|access-date=20 February 2021|accessdate=4 July 2021|archivedate=9 July 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210709183604/http://ilove8riew.com/en/event/%E0%B8%87%E0%B8%B2%E0%B8%99%E0%B8%9B%E0%B8%A3%E0%B8%B0%E0%B9%80%E0%B8%9E%E0%B8%93%E0%B8%B5%E0%B9%81%E0%B8%AB%E0%B9%88%E0%B8%98%E0%B8%87%E0%B8%95%E0%B8%B0%E0%B8%82%E0%B8%B2%E0%B8%9A/}}&lt;/ref&gt; 

=== ဗွိုက်လတက် ===
[[File:Mon National Day 72 Bago.jpg|thumb|220px|သဘင်တ္ၚဲဂကူမန် မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲဍုင်ဗဂေါ သၞာံ ၂၀၁၉ ]]
ညးဗြဴမန်တအ်ဂှ် လ္ၜက်ယာတ်ဍောတ်၊ မန်ဍုင်မန်မ္ဂး ပူလဝ် ပၞးမွဲလပါ်တုဲ တၞုင်ၜါလပါ်ဂှ် ကဵုတကဲ လပါ်ဂတ ကဵု လက်ကြဴ။ မန်ဍုင်သေံမ္ဂး လၜက်လဝ် လတူကအ်တုဲ တၞုင်ၜါလပါ် ကဵုတကဲစှ်ေ လပါ်ဂတမုက်။ အခိုက်လၜက်ယာတ်ဍောတ်မန် ဗီုမန်ဍုင်မန်ဂှ် နကဵု သက်သဳပုရာန် ဂွံဆဵုကေတ် ရုပ်တိ နူဒွါဝတဳ ဒဒှ်ရ ညးဗြဴမန် ခေတ်ဒွါရဝတဳတေအ်လေဝ် လ္ၜက်ယာတ်ဍောတ်ကီုရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=มรดกช่างศิลป์ไทย : งานปูนปั้น|url=https://www.chatnirun.com/%e0%b8%a1%e0%b8%a3%e0%b8%94%e0%b8%81%e0%b8%8a%e0%b9%88%e0%b8%b2%e0%b8%87%e0%b8%a8%e0%b8%b4%e0%b8%a5%e0%b8%9b%e0%b9%8c%e0%b9%84%e0%b8%97%e0%b8%a2-%e0%b8%87%e0%b8%b2%e0%b8%99%e0%b8%9b%e0%b8%b9/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210709184349/https://www.chatnirun.com/%E0%B8%A1%E0%B8%A3%E0%B8%94%E0%B8%81%E0%B8%8A%E0%B9%88%E0%B8%B2%E0%B8%87%E0%B8%A8%E0%B8%B4%E0%B8%A5%E0%B8%9B%E0%B9%8C%E0%B9%84%E0%B8%97%E0%B8%A2-%E0%B8%87%E0%B8%B2%E0%B8%99%E0%B8%9B%E0%B8%B9/|archivedate=2021-07-09|accessdate=2021-07-04}}&lt;/ref&gt; 

ကယျိုင်မၞိဟ်တြုဟ်မန် ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာဂှ် ဗိုက်ဂၠိက် ညံင်ဗီုဗၟာတုဲ မၞိဟ်တြုဟ်မန် ပ္ဍဲရးနိဂီုသေံ ဗိုက်ဗီုအခိုက်သေံ။ ကယျိုင်ဂကူမန်တအ် ထုဲနှဴအာကဵု ကယျိုင်ဂကူတၞဟ် ဟီုမာန်ရ။ 

=== စၞ ===
စၞအခိုက်မန်ဂှ် လုပ်စိုပ်ဓလီုလဝ် ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲကဵု စၞဗၟာ ကေုာံ စၞသေံ မဂွံဆဵုကေတ်ဒၟံင် ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ်ရ။ စၞယၟုမြဟ်ဒၟံင် ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာ ကေုာံ ရးနိဂီုသေံ အခိင်လၟုဟ်ဂှ် တမ်မူလဍေဟ် ကၠုင်နူမန်။ ဥပမာ၊ ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာ [[ယိုဟ်သ္ၚု]] ဗၟာမကော် (ထမနဲ)၊ ခၞံ၊ [[ပုင်အတး (ပုင်သင်္ကြာန်)]] ပ္ဍဲဍုင်သေံ။ ပ္ဍဲဍုင်သေံ၊ ညးတအ်ကော်စ ဗီုသေံ Khao chae (ข้าวแช่) မဒှ် ပုင်ဍာ်မွဲဂကူဂှ် ဒှ်စၞဗွိုင်နန် (ဝါ) စၞဨကရာဇ်ဂှ် ဒှ်စၞအခိုက်မန်မွဲရ။&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://travel.cnn.com/bangkok/eat/khao-chae-101-811318/|title=It's khao chae season: How to eat Thailand's classic summer treat|last=Chirapongse|first=Kitty|date=2012|work=CNN|access-date=September 7, 2019|accessdate=July 4, 2021|archivedate=September 22, 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180922154138/http://travel.cnn.com/bangkok/eat/khao-chae-101-811318/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://guide.michelin.com/en/article/features/a-guide-to-royal-thai-cuisine|title=A Guide to Royal Thai Cuisine|website=MICHELIN Guide|language=en|access-date=2019-09-07}}&lt;/ref&gt; ပုင်ဍာ်မန်ဂှ် ဗၟာတအ် ကော်စ (သင်္ကြန်ထမင်း) တုဲ ဒှ်စၞအခိုက်မစ ပ္ဍဲအခိင်အတးသင်္ကြာန်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mmtimes.com/special-features/234-thingyan-2017/25640-how-to-spend-long-thingyan-holidays.html|title=How to spend long Thingyan holidays|date=2017-04-07|website=The Myanmar Times|language=en|access-date=2019-09-07|accessdate=2021-07-04|archivedate=2018-04-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180402163320/https://www.mmtimes.com/special-features/234-thingyan-2017/25640-how-to-spend-long-thingyan-holidays.html}}&lt;/ref&gt;

ဖရံက်က သေံမကော် ဖၠရ (Pla ra)ဂှ် ဒှ်စၞအခိုက်မန်ကီုရ။&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Sukphisit|first=Suthon|date=9 June 2019|title=An acquired taste|work=Bangkok Post|url=https://www.bangkokpost.com/life/social-and-lifestyle/1692012/an-acquired-taste|access-date=16 June 2021}}&lt;/ref&gt; 

=== ဝေင်တြေံ ===
ဝေင်ဗွဲမဂၠိုင် မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာကီု သီုကဵု ရးနိဂီုသေံဂှ် ကၠုင်နူတမ်မူလမန်။ ပၞောဝ်တအ်ဂှ် ဝေင်ဟနိ/ဝေင်ဂနိ ကေုာံ ဝေင် (saba tossing game) ကဵု ဝေင်ပၞုက်ယာတ် (Mon Son Pa)ဂှ် ဒှ်ဝေင်အခိုက်မန် မၞိဟ်မဒးဂၞပ်ဂၠိုင်တုဲ နကဵု ယူနေစ်သကဝ် (UNESCO)လေဝ် စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် [[အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် အဝတ္ထု]] မွဲရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Intangible Cultural Heritage|url=http://www.unescobkk.org/culture/ich/children-games/games/by-research-sites/bkk/|website=UNESCO Bangkok|accessdate=2021-07-04|archivedate=2020-07-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200702210259/http://www.unescobkk.org/culture/ich/children-games/games/by-research-sites/bkk/}}&lt;/ref&gt;

== ဗီုဂမၠိုင် ==
&lt;gallery&gt;
File:Burmese Ramayana dance.jpg|A theatrical performance of the Mon dance
File:Lorchestre thaïlandais piphat mon (musée de la musique) (3771128467).jpg|Mon musical instruments
File:Mon Drum.jpg|A student playing Mon Drum in Thailand
File:Mon people girls in traditional dress.jpg|Mon girls in traditional [[folk costume]]
File:Ngapyawbaung.jpg|Mon banana pudding
File:KhaoChae.JPG|Mon inspired ''Khao Chae''
File:Htamanè.JPG|''[[Htamanè]]'' glutinous rice
File:Khao khluk kapi, Pathum Thani, 2018-04-02 (3).jpg|Mon inspired [[Khao khluk kapi|Khao Khluk Kapi]] dish
File:Khanom Chin - Thai rice noodles.JPG|''Khanom Chin'' rice noodles
File:Nga paong thohk with a spoon.jpg|''Nga baung thohk'' (steamed fish dish wrapped in banana leaves)
File:Flag of Mon State (2018).svg|[[Mon State]] flag drawn by the Burmese government, [[Hamsa (bird)|Hongsa]] (the symbol of Mon people)
File:Mon Traditional Flower-garlands.jpg|Mon Traditional Flower-garlands
File:8th Mon Youth Day at night 27-Dec-2019.jpg|Celebration of Mon Youth Day in Myanmar (2019)
File:Shwedagon Pagoda 2017.jpg|[[Shwedagon Pagoda]], An ancient Mon-style [[Stupa]] located in [[Yangon|Yangoon, Myanmar]]
File:Photo of Zingyaik pagoda, Paung township, Mon State.jpg|[[Zinkyaik Pagoda]], An ancient Mon-style [[Stupa]] on the top of Zinkyaik Mountain, [[Mon State]], [[Myanmar]]
File:Chompoo-Veth-(2).jpg|Mon [[Rattanakosin]]-style [[Stupa]] located at [[Wat Chomphuwek]], [[Mueang Nonthaburi District|Nonthaburi, Thailand]]
File:Nai Mueang, Mueang Lamphun District, Lamphun 51000, Thailand - panoramio.jpg|Mon [[Hariphunchai]]-style [[Stupa]] located at [[Wat Phra That Hariphunchai]], [[Lamphun|Lamphun, Thailand]]
File:Wiang Tha Kan Compound 9.jpg|The remains of an ancient walled town of the [[Hariphunchai|Hariphunchai Kingdom]], Wiang Tha Kan, founded approximately 1,000 years ago located in [[San Pa Tong District|San Pa Tong District, Chiang Mai, Thailand.]]
File:Lampangluang1.JPG|Mon [[Hariphunchai]]-style architecture located in [[Lampang|Lampang, Thailand]]
File:Wat_JamaDevi.jpg|Mon [[Hariphunchai]]-style architecture located in [[Lamphun|Lamphun, Thailand]]
File:Ananda-Temple-2.JPG|[[Ananda Temple]], The fusion of Mon and Indian architecture located in [[Bagan]], [[Myanmar]]
File:Kanbawzathadi_Palace_-_Bago,_Myanmar_20130219-01.jpg|Mon-style architecture located in [[Bago, Myanmar|Bago]], [[Myanmar]]
File:Shwedagon pagoda, Yangon, Myammar.jpg|Mon-style architecture located in [[Yangon|Yangoon, Myanmar]]
File:Golden Rock (28249624117).jpg|[[Kyaiktiyo Pagoda|The Golden Rock Stupa]] located in [[Mon State]], [[Myanmar]]
File:Wat Chiang Yeun chedi 2.jpg|[[Hamsa (bird)|Hongsa]] pole with Centipede flag
File:ကွာင်ကံက်တဲ.jpg
File:ကွာင်ခဝ်ဂဒဵု.jpg
File:ကွာင်ခေါ်.jpg
File:ကွာင်စုတ်ပၟတ်.jpg
File:ကွာင်တဲတၞး.jpg
File:ကွာင်ဗြာတ်.jpg
File:ကွာင်ဟကဵု.jpg
File:ကွာင်အဝေက်.jpg
File:ဒၠောံဍာ်ဗံၚ်.jpg
File:ကွာင်ကောန်န.jpg
File:သတ်တာ.jpg
&lt;/gallery&gt;

==နိဿဲ==
===Citations===
{{reflist}}

===Sources===
{{refbegin}}
*{{Cite journal|first=Christian|last=Bauer|url=https://thesiamsociety.org/wp-content/uploads/1991/03/JSS_079_1f_Bauer_MonEpigraphy.pdf|title=Notes on Mon Epigraphy|journal=Journal of the Siam Society|volume=79|issue=1|date=1991|pages=31–84}}
*{{Cite journal|first=Christian|last=Bauer|url=https://thesiamsociety.org/wp-content/uploads/1991/03/JSS_079_2h_Bauer_MonEpigraphyII.pdf|title=Notes on Mon Epigraphy II|journal=Journal of the Siam Society|volume=79|issue=2|date=1991|pages=61–80}}
*{{Cite book|first=Franklin|last=Huffman|chapter-url=http://sealang.net/archives/mks/pdf/16-17:31-84.pdf|title=Mon-Khmer Studies|volume=16–17|date=1990|publisher=Summer Institute of Linguistics|isbn=9780824813437|access-date=April 6, 2021|pages=31–84|chapter=Burmese Mon, Thai Mon, and Nyah Kur:a synchronic comparison}}
*{{Cite book|first=Christian|last=Bauer|chapter-url=http://sealang.net/archives/mks/pdf/16-17:155-176.pdf|title=Mon-Khmer Studies|volume=16–17|date=1990a|publisher=Summer Institute of Linguistics|isbn=9780824813437|access-date=April 6, 2021|pages=155–176|chapter=Numismatics, dialectology, and the periodization of Old Mon}}
*{{Cite book|first=David|last=Thomas|chapter-url=http://sealang.net/archives/mks/pdf/16-17:177-179.pdf|title=Mon-Khmer Studies|volume=16–17|date=1990|publisher=Summer Institute of Linguistics|isbn=9780824813437|access-date=April 6, 2021|pages=177–179|chapter=On early Monic, Vietic and Bahnaric relations}}
*{{Cite book|first=Donald|last=Swearer|chapter=Buddhism in Southeast Asia|title=The Religious Traditions of Asia: Religion, History, and Culture|editor=Joseph Kitagawa|chapter-url=https://books.google.com/books?id=5LSvkQvvmAMC&amp;pg=PA130|publisher=Routledge|isbn=9780700717620|date=September 20, 2002|pages=119–142}}
*{{Cite book|first=Christian|last=Bauer|chapter-url=https://books.google.com/books?id=hoDGBgAAQBAJ&amp;pg=PA14|title=Ethnic Groups Across National Boundaries in Mainland Southeast Asia|date=1990|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9813035579|editor=Gehan Wijeyewardene|access-date=April 4, 2021|pages=14–47|chapter=Language and Ethnicity: The Mon in Burma and Thailand|doi=10.1355/9789814379366-005}}
*{{Cite book|first=Ashley|last=South|title=Mon Nationalism and Civil War in Burma: The Golden Sheldrake|url=https://archive.org/details/monnationalismci0000sout|date=October 3, 2002|doi=10.4324/9780203037478|publisher=Routledge; 1st edition|isbn=9780700716098}}
*{{Cite book|first=Patcharin|last=Piumsomboon|chapter=Mon people in Nakhon Ratchasima|title=Good things Korat: Korat's Diaries|volume=3|date=1982|publisher=Office of the National Culture Commission|chapter-url=http://www.koratmuseum.com/download/mon-in-korat.pdf|access-date=February 25, 2021|pages=98–105|language=th}}
*{{Cite journal|first1=Dusittorn|last1=Ngamying|first2=Ying|last2=Keeratiburana|first3=Pairat|last3=Thidpad|date=2014|title=Mon Dance: Creating Standards to Continue the Performing Arts of Thai-Raman|journal=Asian Culture and History|publisher=Canadian Center of Science and Education|volume=7|issue=1|pages=29–34|doi=10.5539/ach.v7n1p29|doi-access=free}}
*{{Cite journal|first1=Patrick|last1=McCormick|first2=Mathias|last2=Jenny|title=Contact and convergence: The Mon language in Burma and Thailand|volume=42|issue=2|date=2013|pages=77–117|journal=Cahiers de Linguistique Asie Orientale|doi=10.1163/19606028-00422P01}}
*{{Cite journal|first=James A.|last=Matisoff| title=Sino-Tibetan Linguistics: Present State and Future Prospects|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-anthropology_1991_20/page/469|journal=Annual Review of Anthropology|volume=20|pages=469–504|year=1991|doi=10.1146/annurev.an.20.100191.002345}}
*{{Cite journal|first=Mathias|last=Jenny|date=2013|title=The Mon language: Recipient and donor between Burmese and Thai|journal=Journal of Language and Culture|url=https://so03.tci-thaijo.org/index.php/JLC/article/view/20286/17624|volume=31|issue=2|pages=5–33}}
*{{Cite journal|last=Foster|first=Brian|year=1973|title=Ethnic Identity of the Mons in Thailand|url=http://www.siamese-heritage.org/jsspdf/1971/JSS_061_1i_Foster_EthnicIdentityOfMonsInThailand.pdf|journal=Journal of the Siam Society|volume=61|pages=203–226}}
*{{Cite journal|ref=CITEREFNuchprayoon2007 |last1=Nuchprayoon |first1=Issarang |last2=Louicharoen |first2=Chalisa |author3=Warisa Charoenvej |year=2007 |title=Glucose-6-phosphate dehydrogenase mutations in Mon and Burmese of southern Myanmar |journal=Journal of Human Genetics |volume=53 |issue=1 |pages=48–54 |doi=10.1007/s10038-007-0217-3 |pmid=18046504|s2cid=22331704 |doi-access=free }}
*{{Cite journal|last1=Stewart |first1=J. A. |year=1937 |title=The Song of the Three Mons |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies|volume=9 |issue=1 |pages=33–39  |jstor=608173 |doi=10.1017/s0041977x00070725}}
*{{Cite journal|first=Chatuporn|last=Petchaboon|title=Food in merit-making ceremonies of Thai-Mon descendants and Mon workers: A case study on food of Sao Kradong Mon community, Bang Pa-in District, Phra Nakhon Sri Ayutthaya Province|journal=Journal of Liberal Arts|url=https://so03.tci-thaijo.org/index.php/journal-la/article/view/164044/120663|pages=35–57|volume=10|issue=2|publisher=Prince of Songkla University|date=December 30, 2018|access-date=February 25, 2021|language=th}}
*{{Cite journal|first1=Watusiri|last1=Jaiklang|first2=Watsaporn|last2=Arayaphan|first3=Nantawan|last3=Muangyai|url=https://so03.tci-thaijo.org/index.php/JHUMANS/article/view/213162/148155|title=Needs and Use of Learning Center and Learning Network of Mon Communities in Lamphun Province|journal=Journal of Human Sciences|volume=20|issue=2|pages=101–132|date=August 30, 2019|access-date=February 25, 2021|language=th}}
*{{Cite journal|first=Ong|last=Bunjoon|url=http://www.damrong-journal.su.ac.th/upload/pdf/102_5.pdf|title=Ban Thung-Khen: The Contemporary Mon Ethnic Community of Suphanburi|journal=Damrong Journal of the Faculty of Archaeology|pages=115–140|volume=16|issue=2|date=December 20, 2017|access-date=March 1, 2021|language=th}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709184351/http://www.damrong-journal.su.ac.th/upload/pdf/102_5.pdf |date=July 9, 2021 }}
{{refend}}

==Further reading==
* {{Cite book |title=Ancient Chiang Mai |chapter=Historic Lamphun: Capital of the Mon Kingdom of Hariphunchai|volume=4|first=Andrew |last=Forbes |author2=Henley, David|year=2012|publisher=Cognoscenti Books|asin=B006J541LE }}
* {{Cite book |title=Mon Nationalism and Civil War in Burma: The Golden Sheldrake|last=South|first=Ashley|date=2013|publisher=Routledge|isbn=9781136129629}}

== Notes ==
{{notelist}}

==External links==
{{Commons category|Mon people}}
* [https://db.sac.or.th/museum/museum-detail/129 Mon Art and Cultural Centre of Bang Kradi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210731223732/https://db.sac.or.th/museum/museum-detail/129 |date=2021-07-31 }} 
* [http://www.monnews.org/ Independent Mon News Agency]
* [http://www.virtualmuseum.finearts.go.th/hariphunchai/index.php/en/ Hariphunchai National Museum]
* [https://monmusic.org/ Mon music] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709183243/https://monmusic.org/ |date=2021-07-09 }}
* [https://web.archive.org/web/20060208093247/http://www.kaowao.org/ Kao Wao News Group]
* [http://www.albany.edu/~gb661/ The Mon Information Home Page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210831201205/https://www.albany.edu/~gb661/ |date=2021-08-31 }}
* [https://web.archive.org/web/20050408203116/http://www.eumon.org/inscriptions.php Dating and Range of Mon Inscriptions]

[[Category:မနုဿဗေဒ]]</text>
      <sha1>10w9otwd0a6c49goqmoglaldn7yxr0j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝက်သိန် ကဝ်ဝိဒ်-၁၉</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3415</id>
    <revision>
      <id>58968</id>
      <parentid>57529</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T22:14:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>58968</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="175415" sha1="7txrxkeq6xc0dfu5n65cziuo16km8hw" xml:space="preserve">[[ဝှာင်:Covid19 vaccine biontech pfizer 2.jpg|thumb|ဗီုရုပ်ဝက်သိန် ကဝ်ဝိဒ်-၁၉ နူကဵု ဖရိဇြာ]]

{{short description|Potential vaccine or vaccines against COVID-19}}
[[File:COVID-19 vaccine map.svg|thumb|right|400px|
ဗီုတိ မထ္ၜး ဍုင်မပဒတန် ဝက်သိန်ဂမၠိုင်
{{legend|Green|Approved for general use, mass vaccination underway}}
{{legend|SpringGreen|[[:w:Emergency Use Authorization|{{abbr|EUA|emergency use authorization}}]] granted, mass vaccination underway}}
{{legend|DarkOrange|{{abbr|EUA|emergency use authorization}} granted, limited vaccination}}
{{legend|Blue|Approved for general use, mass vaccination planned}}
{{legend|DodgerBlue|{{abbr|EUA|emergency use authorization}} granted, mass vaccination planned}}
{{legend|Gold|{{abbr|EUA|emergency use authorization}} pending}}]]

'''ဝက်သိန် ကဝ်ဝိဒ်-၁၉'''  ({{Lang-en| '''COVID‑19 vaccine'''}}) ဂှ် ဒှ် ဝက်သိန် မပကဵု ညံင်[[ဒြဟတ်အိမ်မုန်]]မသ္ဂောအ်တီ သွက်ဂွံဒစဵုဒစး ယဲကဝ်ဝိဒ်-၁၉။ ကိုပ်ကၠာ ကပ်ယဲကဝ်ဝိဒ်-၁၉ ဟွံကတဵုဒှ်ဏီဂှ်ရ၊ တၠပညာတအ် ကၠောန်ပ္တိတ်လဝ် ဝက်သေန် သွက်ဂွံဗတိုက် ကဝ်ရဝ်နာဝဳရုသ် မပကဵု ညံင်ဂွံဒှ်ယဲသာ (SARS) ကေုာံ ယဲမာ (MERS)တုဲ တၠပညာတအ် တီကၠိုဟ်လဝ် ပရူလဒက်ပ္တန် ကေုာံ တၠုင်လအာ ကဝ်ရဝ်နာဝဳရုသ်ရ။ ကာလ ကဝ်ရဝ်နာဝဳရုသ်ဂကူတၞဟ် မပကဵု ညံင်ဂွံဒှ် ယဲကဝ်ဝိဒ်-၁၉ မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲတမ်သၞာံ ၂၀၂၀ ဂှ် ညးတအ် စဂစာန်ကၠောန် ဝက်သိန်-ကဝ်ဝိဒ်-၁၉။ 

စိုပ်ၜိုတ် လဒေါဝ်ဒဳဇြေမ်ဗါ ၂၀၂၀ ဂှ် လၟောဝ်ဝက်သိန် ၅၇ ဂှ် ဂစာန်ကၠောန် ပဒၟံင်သုတေသနဂဥုဲတုဲ ပၞောဝ်တအ်ဂှ် ၄၀ ဂှ် နွံဒၟံင် ကဆံင်ကာလစွမ် ပထမ - ဒုတိယတုဲ ၁၇ ဂှ် နွံဒၟံင် ကဆံင်ကာလစွမ် ဒုတိယ - တတိယ။ ပ္ဍဲကဆံင်ကာလစွမ်တတိယဂှ် ဝက်သိန် ကဝ်ဝိဒ်-၁၉ ဗွဲမဂၠိုင် ကၠောန်ကမၠောန် ၜိုတ် ၉၅% သွက်ဂွံစဵုဒၞာ ယဲကဝ်ဝိဒ်-၁၉။&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Santiago|first=Jahleah|date=2020-12-19|title=A side-by-side comparison of the Pfizer/BioNTech and Moderna vaccines|url=https://www.statnews.com/2020/12/19/a-side-by-side-comparison-of-the-pfizer-biontech-and-moderna-vaccines/|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-12-24|website=STAT|language=en-US}}&lt;/ref&gt; ဝက်သိန်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဍုင်လ္ၚဵု ပဒတန်တုဲ ဝက်သိန်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဍုၚ်လ္ၚဵု ဟွံပဒတန်ရ။ သီုဖအိုတ် မဂွံဒုင်ပဒတန် နကဵု အေဂျေန်သဳ ထတ်ယုက်ဍုၚ်တအ်ဂှ် နွံ မသုန် မပ္တံကဵု တဝ်ဇြဳနာမေရန် (Tozinameran) မကၠောန်ပ္တိတ် နူကဵု ဖြိဇြေရ်-ဗဳသြတေက် (Pfizer–BioNTech)၊ ဗဳဗဳဗ်-ကောဝ် (BBIBP-CorV) မကၠောန်ပ္တိတ် နူကဵု သဳနဝ်ဖာမ် (Sinopharm)၊ ကဝ်ရဝ်နာဝက် (CoronaVac) မကၠောန်ပ္တိတ် နူကဵု သဳနဝ်ဝက် (Sinovac)၊ အာမ်အာနာ-၁၂၇၃ (mRNA-1273) မကၠောန်ပ္တိတ် နူကဵု မဝ်ဒေရ်နာ (Moderna) ကေုာံ ဂမ်-ကဝ်ဝိဒ်-ဝက် (Gam-COVID-Vac) မကၠောန်ပ္တိတ် နူကဵု  အေန်သတဳကျုတ်သုတေသနဂမလေယာ (Gamaleya Research Institute)။ 

ဖြိဇြေရ်၊ မဝ်ဒေရ်နာ ကေုာံ သြသတြဇြေနေက (AstraZeneca) တအ် ဟီုလဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ မ္ဂး ညးတအ် ကၠောန်ပ္တိတ် လၟိဟ် ၅.၃&amp;nbsp;ဗဳလဳယာန် သွုင် မာန်တုဲ ကလိဂွံ မၞိဟ်ၜိုတ် ၃ ဗဳလဳယာန်မာန် (မၞိဟ်မွဲမ္ဂး ဒးထ္ပက် ၂ သွုင်/တၞိင် သွက်ဂွံစဵုဒၞာ ကဝ်ဝိဒ်-၁၉)၊ ပ္ဍဲဂိတုဒဳဇြေမ်ဗါဂှ် နူကဵု ဍုင်နာနာတအ် ဗကန်လဝ် နူကဵုဌာနပ္တိတ်ဝက်သိန်တအ် လၟိဟ် ၁၀ ဗဳလဳယာန်ပြင်င်&lt;ref name=&quot;mullard&quot;&gt;{{cite journal|first1=Asher | last1=Mullard |date=30 November 2020|title=How COVID vaccines are being divvied up around the world Canada leads the pack in terms of doses secured per capita|url=https://www.nature.com/articles/d41586-020-03370-6|journal=Nature|doi=10.1038/d41586-020-03370-6|pmid=33257891|access-date=11 December 2020|s2cid=227246811}}&lt;/ref&gt; ကဝက်ပြင်င်ဂှ် ဍုင်ပိုန်ဒြပ်ဇၞော်မောဝ်တအ် ဗကန်လဝ်တုဲ ဟီုကဵုလၟိဟ်မၞိဟ်ဂၠးကဝ်မ္ဂး ဍုင်သေဋ္ဌဳတအ်ဂှ် လၟိဟ်မၞိဟ် နွံ ၁၄% ဓဝ်ရ။&lt;ref name=&quot;So&quot;&gt;{{cite journal|last=So|first=Anthony D|last2=Woo|first2=Joshua|date=December 2020|title=Reserving coronavirus disease 2019 vaccines for global access: cross sectional analysis|journal=BMJ|page=m4750|doi=10.1136/bmj.m4750|issn=1756-1833|name-list-style=vanc|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင်တအ်ဂှ် ဖျေဟ်လၟေင်ကမၠောန် ထပက်ဝက်သိန် နကဵု မၞိဟ်ဗယု၊ ယဲဇမၠိင် မဒှ်မၞိဟ်အန္တရာယ်ဇၞော် ကုယဲကဝ်ဝိဒ်-၁၉ ကေုာံ အစာဂဥုဲ အစာသဝ်ဂှ် ကဵုထ္ပက်ကၠာရ။&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Beaumont|first=Peter|date=2020-11-18|title=Covid-19 vaccine: who are countries prioritising for first doses?|language=en-GB|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2020/nov/18/covid-19-vaccine-who-are-countries-prioritising-for-first-doses|access-date=2020-12-26|issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;

==လၟေင်ကမၠောန် ကေုာံ ဓလိုက်တမ်ရိုဟ်==
ပ္ဍဲမွဲဒမြိပ်သၞာံ ၂၀၂၀ နူစ သၞာံမံက်၊ ယဲကပ်စကတဵုဒှ်ဂှ် ဌာနမကၠောန်ပ္တိတ်ဂဥုဲဂမၠိုင်၊ အလဵုအသဳဍုင် ကေုာံ ကမ္မဏဳမဆေင်ကဵုဇဳဝဗေဒ နူကဵု ရးနိဂီုနာနာ ပ္တိတ်အာရီု ဂစာန်ကၠောန်ကၠုင် သွက်ကလိဂွံ ဝက်သိန်ကဝ်ဝိဒ်-၁၉ အိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;thanh2&quot;&gt;{{cite journal|last1=Le|first1=Tung Thanh|last2=Cramer|first2=Jakob P.|last3=Chen|first3=Robert|last4=Mayhew|first4=Stephen|date=4 September 2020|title=Evolution of the COVID-19 vaccine development landscape|journal=Nature Reviews Drug Discovery|volume=19|issue=10|pages=667–68|doi=10.1038/d41573-020-00151-8|issn=1474-1776|pmid=32887942|doi-access=free|s2cid=221503034|name-list-style=vanc}}&lt;/ref&gt; အတိုင် ဂကောံပံင်ကောံမခၞံဗဒှ်သွက်စဵုဒၞာကပ်ယဲ (Coalition for Epidemic Preparedness Innovations -CEPI) မဗမံက်ထ္ၜးလဝ်မ္ဂး ဂကောံမပါလုပ် ပ္ဍဲအရာမကၠောန်ပ္တိတ် ဝက်သိန်ဏအ်ဂှ် နူကဵု အမေရိသၟဝ်ကျာဂှ် ၜိုတ် ၄၀%၊ အာရှ ကဵု အဝ်သတြေလျာ ၃၀%၊ ဥရောပ ၂၆% တုဲ ပ္ဍဲအမေရိသၠုင်ကျာ ကဵု အာဖရိကဂှ် ပါလုပ်ညိညကီုရ။&lt;ref name=&quot;thanh2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;thanh&quot; /&gt;

လၟောဝ်ဝက်သိန်မွဲမွဲ ဂွံကလိဂွံဇမၞးမာန်ဂှ် ဒးအိုတ်သြန် ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင်ရ။ ဥပမာ ခရိတ်င္ၚုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲ ကာလစွမ်မၞိဟ်အလန်ပထမဂှ်သၟးဂှ် ဒးအိုတ် သြန်ဒဝ်လာအမေရိကာန် အကြာ ၁၄ မဳလဳယာန်ကဵု  ၂၅ မဳလဳယာန်။&lt;ref name=&quot;gouglas&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Gouglas D, Thanh Le T, Henderson K, Kaloudis A, Danielsen T, Hammersland NC, Robinson JM, Heaton PM, Røttingen JA|date=December 2018|title=Estimating the cost of vaccine development against epidemic infectious diseases: a cost minimisation study|journal=Lancet Global Health|volume=6|issue=12|pages=e1386–96|doi=10.1016/S2214-109X(18)30346-2|pmc=7164811|pmid=30342925}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dimasi&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=DiMasi JA, Grabowski HG, Hansen RW|date=May 2016|title=Innovation in the pharmaceutical industry: New estimates of R&amp;D costs|journal=Journal of Health Economics|volume=47|pages=20–33|doi=10.1016/j.jhealeco.2016.01.012|pmid=26928437|doi-access=free|hdl-access=free|hdl=10161/12742}}&lt;/ref&gt; ယဝ်ဒးပတုပ် နကဵုဥပမာမ္ဂး အခိင်ကာလ ကပ်ယဲအဳဗဝ်လာဝဳရုသ် (Ebola virus) မကတဵုဒှ် အကြာ ၂၀၁၃-၁၆ ဂှ် လၟောဝ်ဝက်သိန် သီုဖအိုတ် ဂစာန်ကၠောန် ၃၇ ဂှ် ဆဝက်သိန်မွဲဟေင် ကလိဂွံအခေါင်လာင်ဇြေန် သွက်ဂွံစကာ နဒဒှ် ဝက်သိန်၊ ညးမပ္တိတ်ဂှ် ခရိတ်စမ် ကာလစွမ်ဒုတိယ-တတိယဂှ် ဒးစကာသြန် ဒဝ်လာအမေရိကာန် ၜိုတ် ၁ ဗဳလဳယာန်။&lt;ref name=&quot;gouglas&quot;/&gt;

=== ဂကောံ ရးနိဂီုနာနာ ===

====Access to COVID-19 Tools (ACT) Accelerator ကေုာံ COVAX====

ပရေင်ပံင်ကောံ ဂကောံဂၠးကဝ်နာနာ မပ္တံကဵု ဂကောံထတ်ယုက်ဂၠးကဝ် (WHO)၊ ဂကောံပံင်ကောံ သွက်ဂၠိုက်ဂၠာဲ အရာမဒစဵုဒစး ကပ်ယဲ(CEPI)၊ GAVI၊ Gates Foundation ကေုာံ သၟိင်ဍုင်ဂမၠိုင် ပံင်ကောံတုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် အေသဳတဳ (ACT) မဂွံအဓိပ္ပါယ် ကလိဂွံ ကပေါတ်သွက်ယဲကဝ်ဝိဒ်-၁၉ တအ် ပံင်ကောံတုဲ ဂၠာဲသြန်ဗွဝ် သွက်ဂွံထံက်ပင် ကမၠောန်လ္ၚတ်သုတေသန၊ ပ္တိတ်ကပေါတ်စွမ်ယဲ၊ ဂဥုဲလွဳ ကေုာံ ကဵုလာင်ဇြေန်ဝက်သိန် မဒှ်ပရေင်ကမၠောန် နကဵုက္ဍိုပ်လိက် &quot;ကဝ်ဝဇ် ပိလ္လာရ် (COVAX Pillar)&quot;။&lt;ref name=&quot;who-covax&quot;&gt;{{Cite web|date=2020|title=What is the ACT Accelerator?|url=https://www.who.int/initiatives/act-accelerator/about|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200925122714/https://www.who.int/initiatives/act-accelerator/|archive-date=25 September 2020|access-date=2020-08-29|publisher=World Health Organization}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;covax-gavi-09&quot;&gt;{{cite web|date=2020-09-01|title=What is COVAX?|url=https://www.gavi.org/vaccineswork/covax-explained|access-date=11 December 2020|publisher=GAVI}}&lt;/ref&gt; နကဵု ကဝ်ဝက်ပိလ္လာရ်ဂှ် စွံလဝ် တင်ရန်တၟအ် ညံင်ဂွံကၠောန်ပ္တိတ် ဝက်သိန်ကဝ်ဝိဒ်-၁၉ ဗွဲမဂၠိုင်တုဲ လအိတ်သၞာံ ၂၀၂၁ မ္ဂး ညံင်ဂွံပ္တိတ် စဵုကဵု ၂ ဗဳလဳယာန်သွုင် သွက်ဂွံစဵုဒၞာ သၟာကမၠောန်ထတ်ယုက် ပ္ဍဲကိုပ်စၞေဟ် (frontline healthcare workers) ကေုာံ မၞိဟ်အန္တရာယ်ဇၞော် ကုကဝ်ဝိဒ်-၁၉ ပ္ဍဲဍုင်ဒိုက်ဂတ်တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;cepi-covax&quot;&gt;{{cite web |title=COVAX: CEPI's response to COVID-19|url=https://cepi.net/COVAX/ |publisher=Coalition for Epidemic Preparedness Innovations (CEPI) |access-date=15 December 2020 |date=2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cepi-safer&quot;&gt;{{cite web |title=New vaccines for a safer world |url=https://cepi.net/ |publisher=CEPI |access-date=15 December 2020 |date=2020}}&lt;/ref&gt;

ဂိတုဒဳဇြေမ်ဗါ ၂၀၂၀ ဂှ် နကဵုအေသဳတဳ ပ္ကောံဂွံသြန်ဒဝ်လာအမေရိကာန် ၂.၄ ဗဳလဳယာန်တုဲ နကဵု ကဝ်ဝက် ကေုာံ CEPI ဂွံဆဵုကေတ် လၟောဝ်ဝက်သိန် ဒစိတ် ရ။ ဂကောံဏအ်ဂှ် ဒှ်ဂကောံဇၞော်အိုတ် မဆေင်ကဵု ပ္ဍဲအရာမပ္တိတ် ဝက်သိန် ကဝ်ဝိဒ်-၁၉တုဲ ပါလုပ်လဝ် သီုဖအိုတ် ဍုင် ၁၈၉ ရးနိဂီု။&lt;ref name=&quot;cepi-portfolio&quot;&gt;{{cite web |title=Our portfolio: partnerships to develop vaccines against COVID-19 |url=https://cepi.net/research_dev/our-portfolio/ |publisher=CEPI |access-date=15 December 2020 |date=2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;who189&quot;&gt;{{cite web|date=4 December 2020|title=Global equitable access to COVID-19 vaccines estimated to generate economic benefits of at least US$ 153 billion in 2020–21, and US$ 466 billion by 2025, in 10 major economies, according to new report by the Eurasia Group|url=https://www.who.int/news/item/03-12-2020-global-access-to-covid-19-vaccines-estimated-to-generate-economic-benefits-of-at-least-153-billion-in-2020-21|access-date=11 December 2020|publisher=World Health Organization}}&lt;/ref&gt; သၞာံ ၂၀၂၀ လပါ်စဂှ် နကဵု ဂကောံထတ်ယုက်ဂၠးကဝ် ကလိဂွံ သြန်ထံက်ပင် နူကဵု ပန်စှ်ောဍုင် သြန်ဒဝ်လာအမေရိကာန် ၈ ဗဳလဳယာန် သွက်ဂွံကၠောန်ပ္တိတ် ဝက်သိန်ရ။&lt;ref name=&quot;waked&quot;&gt;{{Cite web|last=Wake|first=Damon|date=2020-05-04|title=EU spearheads $8 billion virus fundraiser|url=https://finance.yahoo.com/news/eu-hosts-virus-telethon-seeking-first-7-5-003500556.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200629033556/https://finance.yahoo.com/news/eu-hosts-virus-telethon-seeking-first-7-5-003500556.html|archive-date=29 June 2020|access-date=2020-05-04|publisher=Yahoo Finance|name-list-style=vanc}}&lt;/ref&gt;

ဂိတုဂျူလာင်ဂှ် ဂကောံထတ်ယုက်ဂၠးကဝ် လလောင်တြး ဍုင် ၁၆၅ ဍုင် မပစၞးကု ကောန်မၞိဟ်ဂၠးတိ ၆၀% တုပ်စိုတ် အစဳအဇန်ကဝ်ဝက်တုဲ ကဵုလဝ် ဂတိပါင် တုပ်လဝ်စိုတ် ကၞောတ်သၞာံ ၂၀၂၁ မ္ဂး ကောန်ဍုင်ညးတအ် ၂၀% ဂှ် သ္ကလိဂွံ ဝက်သိန်ရောင်။&lt;ref name=&quot;covax&quot;&gt;{{cite press release |title=More than 150 countries engaged in COVID-19 vaccine global access facility |url=https://www.who.int/news-room/detail/15-07-2020-more-than-150-countries-engaged-in-covid-19-vaccine-global-access-facility |publisher=World Health Organization |access-date=25 July 2020 |date=15 July 2020 |quote=COVAX is the only truly global solution to the COVID-19 pandemic. For the vast majority of countries, whether they can afford to pay for their own doses or require assistance, it means receiving a guaranteed share of doses and avoiding being pushed to the back of the queue, as we saw during the H1N1 pandemic a decade ago. Even for those countries that are able to secure their own agreements with vaccine manufacturers, this mechanism represents, through its world-leading portfolio of vaccine candidates, a means of reducing the risks associated with individual candidates failing to show efficacy or gain licensure. |archive-date=15 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200715152301/https://www.who.int/news-room/detail/15-07-2020-more-than-150-countries-engaged-in-covid-19-vaccine-global-access-facility |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ဂကောံပံင်ကောံဂၠးကဝ် သွက်စဵုဒၞာယဲကမၠောအ် (The Global Research Collaboration for Infectious Disease Preparedness - GLoPID-R) ဂှ် ပံင်တောဲကၠောန် ကုဂကောံထတ်ယုက်ဂၠးကဝ် ကေုာံ ရးနိဂီုဂမၠိုင် သွက်ဂွံကၠောန်ပ္တိတ် ဝက်သိန် ကဝ်ဝိဒ်-၁၉။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=GloPID: Novel coronavirus COVID-19 |url=https://www.glopid-r.org/our-work/novel-coronavirus-covid-19 |website=glopid-r.org |access-date=2020-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200502035337/https://www.glopid-r.org/our-work/novel-coronavirus-covid-19/ |archive-date=2 May 2020 |url-status=live |quote=GloPID-R Members and other major players involved in infectious disease outbreaks worldwide reacted rapidly to this emerging epidemic, working closely with the WHO to identify the specific funding research priorities needed to tackle the disease. |accessdate=2020-12-27 |archivedate=2020-05-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200502035337/https://www.glopid-r.org/our-work/novel-coronavirus-covid-19/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=can-research/&gt;တုဲပၠန် International Severe Acute Respiratory ကေုာံ Emerging Infection Consortium တအ်ဂှ် ဒှ်ဂကောံလ္ၚတ်မကဵုပရိုင်တင်ဂၞင် ပညာ ပ္ဍဲအရာမပသုတေသန ကဝ်ဝိဒ်-၁၉ ကေုာံ ကဵုပညာကုညးဍုင်ကွာန်တအ် သီုကဵု ပ္ဍဲအရာမပရးဝက်သိန်တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;isaric&quot;&gt;{{Cite web|title=ISARIC: COVID-19 clinical research resources|url=https://isaric.tghn.org/covid-19-clinical-research-resources/|date=2020-04-27|publisher=ISARIC|access-date=2020-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200330135638/https://isaric.tghn.org/covid-19-clinical-research-resources/|archive-date=30 March 2020|url-status=live|accessdate=2020-12-27|archivedate=2020-03-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200330135638/https://isaric.tghn.org/covid-19-clinical-research-resources/}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ၄ ဂျောန်ဂှ် ပူဂိုလ် ကေုာံ သၟိင်ဍုင်ဂမၠိုင် ကၠောန်ဗဒှ် ကောံဓရီုသကိုပ်သက သုမ္မိတ် (summit) ပ္ဍဲဍုင်လာန်ဒါန်၊ ယူကေ၊ ဂှ် မၞိဟ်နူ ၅၂ ဍုင် တိုန်စိုပ်၊ သကိုပ်သကဍုင် ၃၅ ဍုင်၊ နူကဵု ဂျဳ၇ တအ်ကီု သီုကဵု ဂျဳ၂၀ဂှ် ကလိဂွံ သြန်ဗွဝ် ၈ ဗဳလဳယာန် သွက်ဂွံထံက်ပင် မဟာမိတ်ဂၠးကဝ် သွက်ဝက်သိန် ကေုာံ အိမ်မုန် (Global Alliance for Vaccines and Immunisation - GAVI) သွက်ဂွံကၠောန်ပ္တိတ် ဝက်သိန် ကဝ်ဝိဒ်-၁၉တုဲ ကဵုဂဥုဲဝက်သိန် ကုကောန်ၚာ် ၃၀၀ ဗဳလဳယာန် မနွံပ္ဍဲဍုင်ဒိုက်ဂတ်တအ် ပ္ဍဲအကြာသၞာံ ၂၀၁၅ ရ။&lt;ref name=&quot;gavi-summit&quot;&gt;{{Cite web|title=Global Vaccine Summit 2020: World leaders make historic commitments to provide equal access to vaccines for all|url=https://www.gavi.org/news/media-room/world-leaders-make-historic-commitments-provide-equal-access-vaccines-all|access-date=2020-06-04|publisher=Global Alliance for Vaccines and Immunisation|date=2020-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20200606161748/https://www.gavi.org/news/media-room/world-leaders-make-historic-commitments-provide-equal-access-vaccines-all|archive-date=6 June 2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt;သြန်ဒါန် ဂၠိုင်အိုတ် ၁.၆ ဗဳလဳယာန် နူကဵု The Gates Foundation&lt;ref&gt;{{Cite press release |publisher=The Bill &amp; Melinda Gates Foundation|via=PR Newswire|title=Bill &amp; Melinda Gates Foundation pledges {{US$|1.6}}{{nbsp}}billion to Gavi, the Vaccine Alliance, to protect the next generation with lifesaving vaccines|url=https://www.prnewswire.com/news-releases/bill--melinda-gates-foundation-pledges-1-6-billion-to-gavi-the-vaccine-alliance-to-protect-the-next-generation-with-lifesaving-vaccines-301070878.html|access-date=2020-06-04|date=2020-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604165907/https://www.prnewswire.com/news-releases/bill--melinda-gates-foundation-pledges-1-6-billion-to-gavi-the-vaccine-alliance-to-protect-the-next-generation-with-lifesaving-vaccines-301070878.html|archive-date=4 June 2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ကေုာံ သြန်ပံင်ဗြိတိန် ၃၃၀ မဳလဳယာန် ဇၟာပ်သၞာံ ပွိုင် မသုန်သၞာံ နူကဵု အလဵုအသဳဗြိတိန် (မတုပ်သၟဟ်ကဵု ဒဝ်လာအမေရိကာန် ၂.၁ ဗဳလဳယာန် ပ္ဍဲ ဂျောန် ၂၀၂၀)။&lt;ref name=gavi-summit/&gt;

ပ္ဍဲဒဳဇြေမ်ဗါ ဂှ် နကဵု Gates Foundation ဆက်ကဵုဒါန် သြန်ဒဝ်လာ ၂၅၀ မဳလဳယာန်ပၠန် သွက်ဂွံကဵု ကပေါတ်စွမ်ကဝ်ဝိဒ်-၁၉၊ လွဳယဲ ကေုာံ ဝက်သိန် သွက်ဍုင်ဒိုက်ဂတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ တုဲ သြန်ဗွဝ်သီုဖအိုတ် ဒှ်အာ သြန်ဒဝ်လာအမေရိကာန် ၁.၇၅ ဗဳလဳယာန်။&lt;ref name=&quot;gates12-10&quot;&gt;{{cite news |first1=Haley | last1=Yamada |first2=Jon | last2=Schlosberg |first3=Seni | last3=Tienabeso |title=Bill and Melinda Gates Foundation announces $250 million COVID vaccine commitment |url=https://abcnews.go.com/Technology/bill-melinda-gates-foundation-announces-250-million-covid/story?id=74651890 |access-date=11 December 2020 |work=ABC News - Technology |date=10 December 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gates12-9&quot;&gt;{{cite news |title=Bill and Melinda Gates call for collaboration, continued innovation to overcome challenges of delivering COVID-19 scientific breakthroughs to the world |url=https://www.gatesfoundation.org/Media-Center/Press-Releases/2020/12/Bill-and-Melinda-Gates-call-for-collaboration-innovation-to-deliver-COVID-19-breakthroughs |access-date=11 December 2020 |work=Bill &amp; Melinda Gates Foundation |date=9 December 2020}}&lt;/ref&gt;

==ကမၠောန်==

[[File:The vaccine development process typically takes 10 to 15 years under a traditional timeline. Multiple regulatory pathways, such as Emergency Use Authorization, can be used to facilitate bringing a vaccine for COVID-19 to (49948301848).jpg|thumb|upright=1.4|လၟေင်အခိင် ဗွဲဓမ္မတာ မကၠောန်ပ္တိတ် ဝက်သိန်မွဲ နူစ စဵုကဵု ကမၠောန်တုဲဒှ်၊ မဒးကေတ်အခိင် အကြာ ၁၀ - ၁၅ သၞာံ]]
===ဒဒှ်အတိက်===
ကိုပ်ကၠာ ကပ်ယဲကဝ်ဝိဒ်-၁၉ ဟွံကတဵုဒှ်ဏီဂှ် ဝက်သိန် သွက်စဵုဒၞာယဲဂှ် ဟွံဂွံကၠောန်ပ္တိတ် သၞာံဗွဲမလအ်ရ။ တုဲပၠန် ဝက်သိန် ဒစဵုဒစး ကဝ်ရဝ်နာဝဳရုသ် သွက်မၞိဟ်ဂှ်လေဝ် ဟွံကေင် နွံကၠုင်လဝ်ရ။&lt;ref name=&quot;gates2&quot; /&gt; ဆဂး ဝက်သိန် ဒစဵုဒစး ကဝ်ရဝ်နာဝဳရုသ် သွက်တိရစ္ဆာန်ဂှ် ကေင်ပ္တိတ်လဝ်နွံ မပ္တံကဵု သၞာံ ၂၀၀၃ သွက်ဂစေံ၊ ကၠဵု ကေုာံ ဗ္ဂဲ။&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Cavanagh D|date=December 2003|title=Severe acute respiratory syndrome vaccine development: experiences of vaccination against avian infectious bronchitis coronavirus|journal=Avian Pathology|volume=32|issue=6|pages=567–82|doi=10.1080/03079450310001621198|pmc=7154303|pmid=14676007|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; တုဲပၠန် ဝိက်သိန် မဒစဵုဒစး ဝဳရုသ်ကဝ်ရဝ်နာ ဗဳဇမတုပ် မပကဵု ညံင်မၞိဟ်ဂွံဒှ်ယဲ သာ(SARS) ကေုာံ ယဲမာ(MERS)ကေင်နွံကၠုင်လဝ်ကီုရ။ ဝက်သိန် ဒစဵုဒစး ယဲသာ&lt;ref&gt;{{cite journal|display-authors=6|vauthors=Gao W, Tamin A, Soloff A, D'Aiuto L, Nwanegbo E, Robbins PD, Bellini WJ, Barratt-Boyes S, Gambotto A|date=December 2003|title=Effects of a SARS-associated coronavirus vaccine in monkeys|journal=Lancet|volume=362|issue=9399|pages=1895–96|doi=10.1016/S0140-6736(03)14962-8|pmc=7112457|pmid=14667748}}&lt;/ref&gt; ကဵု ယဲမာ&lt;ref&gt;{{cite journal|display-authors=6|vauthors=Kim E, Okada K, Kenniston T, Raj VS, AlHajri MM, Farag EA, AlHajri F, Osterhaus AD, Haagmans BL, Gambotto A|date=October 2014|title=Immunogenicity of an adenoviral-based Middle East Respiratory Syndrome coronavirus vaccine in BALB/c mice|journal=Vaccine|volume=32|issue=45|pages=5975–82|doi=10.1016/j.vaccine.2014.08.058|pmc=7115510|pmid=25192975}}&lt;/ref&gt;ဂှ်လေဝ် ဟွံကေင်စမ်လဝ် မၞိဟ် ဆစမ်လဝ် ကဵုတိရစ္ဆာန်သၟးရ။

အတိုင်လိက်မပ္တိတ်လဝ်မ္ဂး ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၅ ကဵု ၂၀၀၆ မ္ဂး သွက်ဂွံကၠောန်ပ္တိတ် ဝက်သိန် ကေုာံ ဂဥုဲလွဳယဲသာဂှ် ဒှ်လဝ် အရာကိစ္စဇၞော် သၟိင်ဍုင်တအ်ကီုရ။&lt;ref name=&quot;PMID 15655773&quot;&gt;{{cite journal|display-authors=6|vauthors=Greenough TC, Babcock GJ, Roberts A, Hernandez HJ, Thomas WD, Coccia JA, Graziano RF, Srinivasan M, Lowy I, Finberg RW, Subbarao K, Vogel L, Somasundaran M, Luzuriaga K, Sullivan JL, Ambrosino DM|date=February 2005|title=Development and characterization of a severe acute respiratory syndrome-associated coronavirus-neutralizing human monoclonal antibody that provides effective immunoprophylaxis in mice|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-infectious-diseases_2005-02-15_191_4/page/507|journal=The Journal of Infectious Diseases|volume=191|issue=4|pages=507–14|doi=10.1086/427242|pmc=7110081|pmid=15655773}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PMID 15885812&quot;&gt;{{cite journal|display-authors=6|vauthors=Tripp RA, Haynes LM, Moore D, Anderson B, Tamin A, Harcourt BH, Jones LP, Yilla M, Babcock GJ, Greenough T, Ambrosino DM, Alvarez R, Callaway J, Cavitt S, Kamrud K, Alterson H, Smith J, Harcourt JL, Miao C, Razdan R, Comer JA, Rollin PE, Ksiazek TG, Sanchez A, Rota PA, Bellini WJ, Anderson LJ|date=September 2005|title=Monoclonal antibodies to SARS-associated coronavirus (SARS-CoV): identification of neutralizing and antibodies reactive to S, N, M and E viral proteins|journal=Journal of Virological Methods|volume=128|issue=1–2|pages=21–28|doi=10.1016/j.jviromet.2005.03.021|pmc=7112802|pmid=15885812}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PMID 16453264&quot;&gt;{{cite journal|display-authors=6|vauthors=Roberts A, Thomas WD, Guarner J, Lamirande EW, Babcock GJ, Greenough TC, Vogel L, Hayes N, Sullivan JL, Zaki S, Subbarao K, Ambrosino DM|date=March 2006|title=Therapy with a severe acute respiratory syndrome-associated coronavirus-neutralizing human monoclonal antibody reduces disease severity and viral burden in golden Syrian hamsters|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-infectious-diseases_2006-03-01_193_5/page/685|journal=The Journal of Infectious Diseases|volume=193|issue=5|pages=685–92|doi=10.1086/500143|pmc=7109703|pmid=16453264}}&lt;/ref&gt;ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၀ ဂှ် ဂဥုဲ ကေုာံ ဝက်သိန် သွက်ဂွံလွဳ ကေုာံ သွက်စဵုဒၞာ ယဲသာ ပ္ဍဲမၞိဟ် မကၠောန်ကမၠောန်ဇေတ်တ်ဂှ် ဟွံကလိဂွံဏီရ။&lt;ref name=&quot;JiangFutureVirology&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Jiang S, Lu L, Du L|date=January 2013|title=Development of SARS vaccines and therapeutics is still needed|journal=Future Virology|volume=8|issue=1|pages=1–2|doi=10.2217/fvl.12.126|pmc=7079997|pmid=32201503}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|date=5 March 2020|title=SARS (severe acute respiratory syndrome)|url=https://www.nhs.uk/conditions/sars/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200309174230/https://www.nhs.uk/conditions/sars/|archive-date=9 March 2020|access-date=31 January 2020|publisher=[[National Health Service]]}}&lt;/ref&gt;

တုဲပၠန် ဝက်သိန် စဵုဒၞာယဲမာလေဝ် ဟွံမဲဏီကီုရ။&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Shehata|first1=Mahmoud M.|last2=Gomaa|first2=Mokhtar R.|last3=Ali|first3=Mohamed A.|last4=Kayali|first4=Ghazi|date=January 2016|title=Middle East respiratory syndrome coronavirus: a comprehensive review|journal=Frontiers of Medicine|volume=10|issue=2|pages=120–36|doi=10.1007/s11684-016-0430-6|pmc=7089261|pmid=26791756|name-list-style=vanc}}&lt;/ref&gt; ကာလ ယဲမာကတဵုဒှ်ဂှ် တင်ဂၞင်သုတေသန မပလဝ် ပ္ဍဲအခိင်ယဲသာဂှ် ဒှ်အထံက်အရီုရောင် သွက််ဂွံကၠောန်ဗဒှ် ဝက်သိန်ရောင်ဂှ် စၟဳကေတ်လဝ်ကီုရ။&lt;ref name=&quot;JiangFutureVirology&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Butler3oct2013&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Butler D|date=October 2012|title=SARS veterans tackle coronavirus|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2012-10-04_490_7418/page/n27|journal=Nature|volume=490|issue=7418|page=20|bibcode=2012Natur.490...20B|doi=10.1038/490020a|pmid=23038444|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ၜိုတ်ဂိတုမာတ် ၂၀၂၀ ဂှ် ဝက်သိန်ယဲမာလဵုမွဲလေဝ် ဟွံစိုပ်ကဆံင် ကာလစွမ်ပထမ သွက်ဂွံစမ်မၞိဟ်ဏီ၊&lt;ref&gt;{{cite journal|display-authors=6|vauthors=Modjarrad K, Roberts CC, Mills KT, Castellano AR, Paolino K, Muthumani K, Reuschel EL, Robb ML, Racine T, Oh MD, Lamarre C, Zaidi FI, Boyer J, Kudchodkar SB, Jeong M, Darden JM, Park YK, Scott PT, Remigio C, Parikh AP, Wise MC, Patel A, Duperret EK, Kim KY, Choi H, White S, Bagarazzi M, May JM, Kane D, Lee H, Kobinger G, Michael NL, Weiner DB, Thomas SJ, Maslow JN|date=September 2019|title=Safety and immunogenicity of an anti-Middle East respiratory syndrome coronavirus DNA vaccine: a phase 1, open-label, single-arm, dose-escalation trial|journal=The Lancet. Infectious Diseases|volume=19|issue=9|pages=1013–22|doi=10.1016/S1473-3099(19)30266-X|pmc=7185789|pmid=31351922|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; တုဲပၠန် ဂဥုဲတၞဟ်ပိဂှ် ဒှ်အခိင်အဃောမကၠောန်ဗဒှ် ဇၞော်ပၟဝ်ဒၟံင်၊ ဂဥုဲတအ်ဂှ် ChAdOx1-MERS, BVRS-GamVac ကေုာံ MVA-MERS-S တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Yong CY, Ong HK, Yeap SK, Ho KL, Tan WS|year=2019|title=Recent Advances in the Vaccine Development Against Middle East Respiratory Syndrome-Coronavirus|journal=Frontiers in Microbiology|volume=10|page=1781|doi=10.3389/fmicb.2019.01781|pmc=6688523|pmid=31428074}}&lt;/ref&gt;

===ကမၠောန် အလန်ကိုပ်ကၠာ ===
ကြဴနူ မဂွံတီကေတ် ကဝ်ရဝ်နာဝဳရုသ် ကၞာတ်ကၠောအ်မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဒဳဇြေမ်ဗါ ၂၀၁၉၊&lt;ref name=&quot;who-time&quot;&gt;{{Cite web|date=27 April 2020|title=World Health Organization timeline – COVID-19|url=https://www.who.int/news-room/detail/27-04-2020-who-timeline---covid-19|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200429012212/https://www.who.int/news-room/detail/27-04-2020-who-timeline---covid-19|archive-date=29 April 2020|access-date=2 May 2020|publisher=World Health Organization}}&lt;/ref&gt;သဏ္ဌာန်ဗဳဇ ကဝ်ဝိဒ်-၁၉ ဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးမာန် ပ္ဍဲကဵု ၁၁ ဇာန်နဝါရဳ ၂၀၂၀တုဲ ဂကောံမၞိဟ်ဂၠးတိ လလောင်တြး သွက်ဂွံပလေဝ်စ ယဲကမၠောအ်ကမၞာန်တုဲ သ္ဒးကၠောန်ဗဒှ် ဝက်သိန် သွက်ဂွံ ဒစဵုဒစးယဲဏအ်ရောင်။&lt;ref name=&quot;thanh&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;gates1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Fauci&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Fauci AS, Lane HC, Redfield RR|date=March 2020|title=Covid-19: Navigating the uncharted|journal=The New England Journal of Medicine|volume=382|issue=13|pages=1268–69|doi=10.1056/nejme2002387|pmc=7121221|pmid=32109011}}&lt;/ref&gt;

ၜိုတ် ဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၂၀ နကဵု ဂကောံထတ်ယုက်ဂၠးကဝ်ဟီု၊ ဝက်သိန် ဒစဵုဒစး ယဲသာ၂ (SARS-CoV-2) (အခိင်ဂှ် ကော်စ ယဲသာ၂) အပ္ဍဲ ပွိုင် ၁၈ ဂိတုဏအ် ကလိဂွံဟွံမာန်။&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Grenfell|first1=Rob|last2=Drew|first2=Trevor|date=14 February 2020|title=Here's why the WHO says a coronavirus vaccine is 18 months away|url=https://theconversation.com/heres-why-the-who-says-a-coronavirus-vaccine-is-18-months-away-131213|access-date=11 November 2020|website=Business Insider|name-list-style=vanc}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၀ လပါ်စဂှ် လၟိဟ်မၞိဟ်စမၠောအ် ယဲဝဝ်ဝိဒ်-၁၉ ဂှ် ဂၠိုင်ကၠုင်တုဲ ဂကောံသၟိင်ဍုင်ဂမၠိုင် ကေုာံ ဂကောံထတ်ယုက်ဂၠးကဝ်တအ် ချပ်ဂၞန်ရေင်သကအ် ညံင်သဂွံ ဝက်သိန် နကဵုဗွဲပရဟ်မာန်ဂှ် ဒးကၠောန်ရ။&lt;ref name=&quot;who-accel&quot;&gt;{{Cite web|date=27 April 2020|title=Update on WHO Solidarity Trial – Accelerating a safe and effective COVID-19 vaccine|url=https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/global-research-on-novel-coronavirus-2019-ncov/solidarity-trial-accelerating-a-safe-and-effective-covid-19-vaccine|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200430185550/https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/global-research-on-novel-coronavirus-2019-ncov/solidarity-trial-accelerating-a-safe-and-effective-covid-19-vaccine|archive-date=30 April 2020|access-date=2 May 2020|publisher=World Health Organization|quote=It is vital that we evaluate as many vaccines as possible as we cannot predict how many will turn out to be viable. To increase the chances of success (given the high level of attrition during vaccine development), we must test all candidate vaccines until they fail. [The] WHO is working to ensure that all of them have the chance of being tested at the initial stage of development. The results for the efficacy of each vaccine are expected within three to six months and this evidence, combined with data on safety, will inform decisions about whether it can be used on a wider scale.}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲဂိတုဨပြဳ ၂၀၂၀ ဂှ် နကဵု ဂကောံထတ်ယုက်ဂၠးကဝ် တော်ကေတ် သွက်ဂွံကၠောန်ပ္တိတ် ဝက်သိန်ဂှ် ဒးစကာသြန် ဒဝ်လာအမေရိကာန် ၈ ဗဳလဳယာန်။&lt;ref name=&quot;who-accel&quot; /&gt;

ၜိုတ်ဂိတု ဨပြဳ ၂၀၂၀ &quot;ကမ္မဏဳ ကေုာံ အေန်သတဳကျုတ် ကြပ်ပေင် ၈၀ နူကဵု ၁၉ ရးနိဂီု&quot; ဂှ် ကၠောန်ဒၟံင် သွက်ကလိဂွံ ဝက်သိန်ရ။&lt;ref name=&quot;cssa&quot;&gt;{{cite news|last1=Schmidt|first1=Charles|date=1 June 2020|title=Genetic Engineering Could Make a COVID-19 Vaccine in Months Rather Than Years|work=Scientific American|url=https://www.scientificamerican.com/article/genetic-engineering-could-make-a-covid-19-vaccine-in-months-rather-than-years1/|url-status=live|access-date=26 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201011084737/https://www.scientificamerican.com/article/genetic-engineering-could-make-a-covid-19-vaccine-in-months-rather-than-years1//|archive-date=11 October 2020|name-list-style=vanc}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲကဵု ဂိတုဨပြဳဂှ်ရ CEPI တော်ကေတ် လၟောဝ်ဝက်သိန်သီုဖအိုတ်ဂှ် ၜိုတ်တြဴဂှ် နကဵုဂကောံပံင်ကောံဂၠးကဝ် ရုဲစှ် သွက်ဂွံကၠောန် ကာလစွမ်ဒုတိယ-တတိယ၊ ဂွံဂွံ လာင်ဇြေန် ဂွံကလိဂွံဇမၞးမာန်ဂှ် အောန်အိုတ် ဒးစကာသြန် အမေရိကာန်ဒဝ်လာ ၂ ဗဳလဳယာန်။&lt;ref name=&quot;thanh2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;yamey&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;gates2&quot; /&gt; သမ္ၚေဝ်တၞဟ်တအ် ညာတ်ကေတ် လၟောဝ်ဝက်သိန် ၁၀ နွံပၟိက် သွက်ဂွံဇၞော်ပၟဝ် ကိုပ်ကၠာဟွံဂွံစိုပ် ကဆံင်လက္ကရဴအိုတ် သွက်ကလိဂွံလာင်ဇြေန်ရ။&lt;ref name=&quot;gates2&quot; /&gt;

==ဝက်သိန်ဂမၠိုင်==
စိုပ် ၂၁ ဒဳဇြေမ်ဗါ ဂှ် ရးနိဂီုဂမၠိုင် ကေုာံ ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံဥရောပ (အဳယူ)&lt;ref name=&quot;eu vac&quot; /&gt; ကဵုအခေါင် ကေုာံ ပဒတန် ဝက်သေန် တဝ်ဇြိနမေရန် (tozinameran) ဗွဲမဂၠိုင် ကော်စ ဖရိဇြေရ်-ဗဳသြတေက် (Pfizer–BioNTech vaccine)။ ဍုင်ဗာရိုန် (Bahrain) ကဵု ဍုင်ပံင်ကောံအာရာပ် ဣမိရာတ် (United Arab Emirates) ပဒတန် ကဵုအခေါင်သွံ ဗွဲပရဟ် ကု BBIBP-CorV မကၠောန်ပ္တိတ် နူကဵု သိနဝ်ဖာမ် (Sinopharm) မဒှ်ဂကောံပ္တိတ်ဂဥုဲကြုက်ရ။&lt;ref name=&quot;bna&quot;&gt;{{cite news |title=Bahrain second in the world to approve the Pfizer/BioNTech Covid-19 vaccine |url=https://www.bna.bh/en/news?cms=q8FmFJgiscL2fwIzON1%2BDteRtB2wfPWh%2FOmYUjt6ApY%3D |access-date=9 December 2020 |publisher=Bahrain News Agency |date=4 December 2020 |accessdate=2 January 2021 |archivedate=17 December 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201217110318/https://www.bna.bh/en/news?cms=q8FmFJgiscL2fwIzON1+DteRtB2wfPWh%2FOmYUjt6ApY%3D }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;uae&quot;&gt;{{Cite news|title=UAE: Ministry of Health announces 86 per cent vaccine efficacy|url=https://gulfnews.com/uae/health/uae-ministry-of-health-announces-86-per-cent-vaccine-efficacy-1.1607490555571|access-date=9 December 2020|work=Gulf News }}&lt;/ref&gt;ဒဳဇြေမ်ဗါ ၁၆ ဂှ် နကဵု ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ်ယူကေ မၞိဟ်ဂွံထ္ပက် ဝက်သိန် ၁၃၈,၀၀၀ တၠ မဒှ်သတ္တဟကိုပ်ကၠာအိုတ် မစထ္ပက်ဝက်သိန်ဂှ်ရ။&lt;ref name=&quot;graun-138&quot;&gt;{{cite news|last=Campbell|first=Denis|date=16 December 2020|title=138,000 people in UK receive Covid vaccine in first week|newspaper=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2020/dec/16/138000-people-in-uk-have-received-covid-vaccine}}&lt;/ref&gt; ဒဳဇြေမ်ဗါ ၁၁၊ ၂၀၂၀ ဂှ် နကဵု ရးနိဂီုပံင်ကောံအမေရိကာန် ကဵုအခေါင် ပဒတန် ဗွဲပရဟ် ကုတဝ်ဇြိနမေရန်။&lt;ref name=&quot;thomas&quot;&gt;{{Cite news|last1=Thomas|first1=Katie|last2=LaFraniere|first2=Sharon|last3=Weiland|first3=Noah|last4=Goodnough|first4=Abby|last5=Haberman|first5=Maggie|date=12 December 2020|title=F.D.A. Clears Pfizer Vaccine, and Millions of Doses Will Be Shipped Right Away|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2020/12/11/health/pfizer-vaccine-authorized.html|access-date=12 December 2020|name-list-style=vanc}}&lt;/ref&gt; သတ္တာဟဂတဂှ် ညးတအ် ပဒတန် ကု mRNA-1273 မကၠောန်ပ္တိတ် နူကဵု မဝ်ဒေရ်နာဝိသိန် (Moderna vaccine)ရ။&lt;ref name=&quot;FDA PR 20201218&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;CDC ACIP Moderna COVID-19 Vaccine&quot;&gt;{{cite journal|last1=Oliver|first1=Sara E.|last2=Gargano|first2=Julia W.|last3=Marin|first3=Mona|last4=Wallace|first4=Megan|last5=Curran|first5=Kathryn G.|last6=Chamberland|first6=Mary|last7=McClung|first7=Nancy|last8=Campos-Outcalt|first8=Doug|last9=Morgan|first9=Rebecca L.|last10=Mbaeyi|first10=Sarah|last11=Romero|first11=José R.|display-authors=6|date=December 2020|title=The Advisory Committee on Immunization Practices' Interim Recommendation for Use of Moderna COVID-19 Vaccine — United States, December 2020|url=https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/69/wr/pdfs/mm695152e1-H.pdf|journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report|volume=69|issue=5152|doi=10.15585/mmwr.mm695152e1|first12=H. Keipp|last13=Lee|last12=Talbot|first15=Kathleen|last15=Dooling|first14=Beth P.|last14=Bell|first13=Grace M.|pages=1653–1656|name-list-style=vanc}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CNBC 20201219&quot;&gt;{{cite news|last1=Lovelace Jr.|first1=Berkeley|date=19 December 2020|title=FDA approves second Covid vaccine for emergency use as it clears Moderna's for U.S. distribution|publisher=CNBC|url=https://www.cnbc.com/2020/12/18/moderna-covid-vaccine-approved-fda-for-emergency-use.html|access-date=19 December 2020|name-list-style=vanc}}&lt;/ref&gt;

ဝက်သိန်မွဲမွဲ ကၠောန်လဝ်တုဲ ဒးစမ်ၜတ် ပိကဆံင်၊ ညးကော်စ ကာလစွမ်ပထမ၊ ကာလစွမ်ဒုတိယ၊ ကေုာံ ကာလစွမ်တတိယ။ ကာလစွမ်ပထမဂှ် စမ်ရံင် ဂဥုဲဂှ် ကဵုအန္တရာယ် ကုမၞိဟ်မာန်ဟွံမာန် ကေုာံ မွဲသွုင်မ္ဂး ဂလိုင်လဵုဂွံစုတ်ရ။ ပ္ဍဲကာလဂှ်မ္ဂး ညးစမ် မၞိဟ်ပရေင်ထတ်ယုက်ထတ်တ် လၟိဟ်ၜိုတ် ၜါပိဒါဇြေန် (ၜိုတ် ပိစှ်ော)။ ကာလစွမ်ဒုတိယဂှ် အတိုင်သွဟ်မကလိဂွံ နူကဵုကာလစွမ်ပထမဂှ် ပညဳပညပ် ပလေဝ်တုဲ ဆက်စမ် မၞိဟ်မဂၠိုင်ကဵုကၠံ (သၟဝ်လ္ၚီ)။&lt;ref name=&quot;Vaccines.gov&quot;&gt;{{cite web |title=Vaccine Safety – Vaccines |url=https://www.vaccines.gov/basics/safety |website=vaccines.gov |publisher=US Department of Health and Human Services |access-date=13 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422073442/https://www.vaccines.gov/basics/safety |archive-date=22 April 2020 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;fda-ddp&quot;&gt;{{cite web |title=The drug development process |url=https://www.fda.gov/patients/learn-about-drug-and-device-approvals/drug-development-process |publisher=U.S. [[Food and Drug Administration]] (FDA) |access-date=12 April 2020 |date=4 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200222182002/https://www.fda.gov/patients/learn-about-drug-and-device-approvals/drug-development-process |archive-date=22 February 2020 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;ကာလစွမ် ပထမ-ဒုတိယ ဂှ် စမ်မဆေင်ကဵု ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ ဒြဟတ်အိမ်မုန် ဗွဲမဂၠိုင် မစမ် အစောမ်သတ္တိဂဥုဲ ကေုာံ အရာမကတဵုဒှ်မာန် မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။&lt;ref name=fda-ddp/&gt;ကာလစွမ်တတိယဂှ်မ္ဂး ဒးစမ်ၜတ် မၞိဟ်ဂၠိုင်ဂၠိုင် နကဵုမၞိဟ်နာနာသာ်၊ မၞိဟ်အာယုက်ဇၞော်၊ မၞိဟ်အာယုက်ဍောတ်၊ မၞိဟ်ပရေင်ထတ်ယုက် ဍိုန်လျ၊ မၞိဟ်ပရေင်ထတ်ယုက်ခိုဟ်၊ တုဲပၠန် မၞိဟ်သွက်ဂွံၜတ်ကၞာတ် မကော်ဂး control group၊ ဝက်သိန်ၜိုတ်လဵု ကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲအရာဒစဵုဒစး ယဲဂှ်ရ။&lt;ref name=Vaccines.gov/&gt;&lt;ref name=fda-ddp/&gt; သွဟ်ပွံက်ဝက်သိန် ဂလိုင်လဵုဂီုကၠီု၊ ဂလိုင်လဵုမကၠောန်ကမၠောန် ကေုာံ စကာ နဒဒှ် ဂဥုဲဂွံ ဟွံဂွံတအ်ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကုသွဟ် နူကဵုကာလစွမ်တတိယဏအ်ရ။&lt;ref name=cohen6-19/&gt;&lt;ref name=&quot;cdc-eff&quot;&gt;{{Cite web|title=How flu vaccine effectiveness and efficacy are measured|url=https://www.cdc.gov/flu/vaccines-work/effectivenessqa.htm?CDC_AA_refVal=https%3A%2F%2Fwww.cdc.gov%2Fflu%2Fprofessionals%2Fvaccination%2Feffectivenessqa.htm|date=29 January 2016|publisher=Centers for Disease Control and Prevention, National Center for Immunization and Respiratory Diseases, US Department of Health and Human Services|access-date=6 May 2020|archive-date=7 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200507083203/https://www.cdc.gov/flu/vaccines-work/effectivenessqa.htm?CDC_AA_refVal=https%3A%2F%2Fwww.cdc.gov%2Fflu%2Fprofessionals%2Fvaccination%2Feffectivenessqa.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Principles of epidemiology, Section 8: Concepts of disease occurrence|url=https://www.cdc.gov/csels/dsepd/ss1978/lesson1/section8.html|date=18 May 2012|publisher=Centers for Disease Control and Prevention, Center for Surveillance, Epidemiology, and Laboratory Services, US Department of Health and Human Services|access-date=6 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406212227/https://www.cdc.gov/csels/dsepd/ss1978/lesson1/section8.html|archive-date=6 April 2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

===ဝက်သိန်ဂမၠိုင် မဂွံလဝ် အခေါင် ကေုာံ ဒတန်===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ဝက်သိန်ဂမၠိုင် မဂွံလဝ် အခေါင် သွက်ကာပရဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒတန် သွက်ဂွံစကာ &lt;br&gt;Vaccines authorized for emergency use or approved for full use
|-
!ဝက်သိန်ဂမၠိုင် &lt;br&gt;ညးမကၠောန် ကေုာံ ညးမဒုင်ပစ္စဲ&lt;br&gt;Vaccine candidates,&lt;br /&gt;developers, and sponsors
!ကွတ်&lt;br&gt;Technology
!ကာလစွမ် လၟုဟ်&lt;br&gt;Current phase (participants)
!ကာလစွမ် မစိုပ်ဒတုဲ (ညးမပါလုပ်ဂမၠိုင်)&lt;br&gt;မကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲအိမ်မုန်&lt;br&gt;Completed phase{{efn-la|Latest Phase with published results.}} (participants)
!style=&quot;width:10em;&quot;|Authorization

|- valign=&quot;top&quot;
|'''[[BBIBP-CorV]]'''&lt;wbr /&gt;&lt;ref name=&quot;ChiCTR2000034780&quot;&gt;{{cite journal |last1=Chen |first1=Wei |last2=Al Kaabi |first2=Nawal |title=A Phase III clinical trial for inactivated novel coronavirus pneumonia (COVID-19) vaccine (Vero cells) |journal=Chinese Clinical Trial Registry |date=18 July 2020 |url=http://www.chictr.org.cn/showprojen.aspx?proj=56651 |access-date=15 August 2020 |name-list-style=vanc }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201011084800/http://www.chictr.org.cn/showprojen.aspx?proj=56651%2F |date=11 October 2020 }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[China National Pharmaceutical Group|Sinopharm]]: Beijing Institute of Biological Products, Wuhan Institute of Biological Products
|[[Inactivated vaccine|Inactivated]] [[Severe acute respiratory syndrome coronavirus 2|SARS-CoV-2]] vaccine ([[vero cell]]s)
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=3|participants=48000|description=Randomized, double-blind, parallel placebo-controlled, to evaluate safety and protective efficacy.
|status=Sinopharm's internal analysis indicated a 79% efficacy.&lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Wee|first1=Sui-Lee|last2=Qin|first2=Amy|date=30 December 2020|title=A Chinese Covid-19 Vaccine Has Proved Effective, Its Maker Says|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2020/12/30/business/china-vaccine.html|access-date=30 December 2020|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;|locations=United Arab Emirates, Bahrain, Jordan,&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Yang |first1=Yunkai |title=A Study to Evaluate The Efficacy, Safety and Immunogenicity of Inactivated SARS-CoV-2 Vaccines (Vero Cell) in Healthy Population Aged 18 Years Old and Above |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04510207 |website=[[ClinicalTrials.gov]] |access-date=15 September 2020 |name-list-style=vanc |archive-date=14 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200914040138/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04510207 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Argentina,&lt;ref&gt;{{cite web |title=Clinical Trial to Evaluate the Efficacy, Immunogenicity and Safety of the Inactivated SARS-CoV-2 Vaccine (COVID-19) |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04560881?term=vaccine&amp;cond=covid-19&amp;draw=2&amp;rank=3 |website=[[ClinicalTrials.gov]] |access-date=28 September 2020 }}&lt;/ref&gt; Morocco,&lt;ref&gt;{{cite web |title=A Phase III clinical trial for inactivated novel coronavirus pneumonia (COVID-19) vaccine (Vero cells) |url=http://www.chictr.org.cn/showprojen.aspx?proj=62581 |website=chictr.org.cn |publisher=Chinese Clinical Trial Register (ChiCTR) |access-date=15 December 2020 |accessdate=2 January 2021 |archivedate=31 December 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201231080448/http://www.chictr.org.cn/showprojen.aspx?proj=62581 }}&lt;/ref&gt; Peru&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Bahrain allows Sinopharm COVID-19 vaccine candidate use in frontline workers|url=https://www.msn.com/en-au/lifestyle/wellbeing/bahrain-announces-emergency-approval-for-use-of-covid-19-vaccine-candidate/ar-BB1aEciR |access-date=3 November 2020|publisher=MSN|agency=Reuters}}&lt;/ref&gt;|duration=Jul 2020 – Jul 2021}}

|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|endphase=2|participants=320
|status=Neutralizing antibodies at day 14 after 2 injections&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Xia S, Duan K, Zhang Y, Zhao D, et al. |title=Effect of an Inactivated Vaccine Against SARS-CoV-2 on Safety and Immunogenicity Outcomes: Interim Analysis of 2 Randomized Clinical Trials |journal=JAMA |date=13 August 2020 |volume=324 |issue=10 |pages=951–60 |doi=10.1001/jama.2020.15543 |pmid=32789505 |pmc=7426884 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;
|locations=China

|duration=Apr 2020 – Jun 2020
}}
|{{Collapsible list
| title = Emergency (8)
 |Egypt&lt;ref&gt;{{cite web |title=Egypt licenses China's Sinopharm COVID-19 vaccine for emergency use: health minister - Xinhua {{!}} English.news.cn |url=http://xinhuanet.com/english/2021-01/03/c_139637781.htm |website=xinhuanet.com |accessdate=2021-01-13 |archivedate=2021-01-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210105035847/http://www.xinhuanet.com/english/2021-01/03/c_139637781.htm }}&lt;/ref&gt;
 |Hungary&lt;ref&gt;{{cite web |title=Hungary signs deal for Chinese Sinopharm's COVID-19 vaccine, first in EU |url=https://nationalpost.com/pmn/health-pmn/hungary-signs-deal-for-chinese-sinopharms-covid-19-vaccine-first-in-eu |website=National Post }}&lt;/ref&gt;
 |Jordan&lt;ref&gt;{{cite web |title=First batch of Chinese Sinopharm vaccine arrives in Jordan |url=https://en.royanews.tv/news/24716/2021-01-10 |publisher=Roya News |access-date=9 January 2021 |accessdate=2021-01-13 |archivedate=2021-02-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210204040016/https://en.royanews.tv/news/24716/2021-01-10 }}&lt;/ref&gt;
 |Iraq&lt;ref name=&quot;bignewsnetwork.com&quot; /&gt;
 |Morocco&lt;ref&gt;{{cite web |title=Covid-19: Morocco authorizes use of the Sinopharm vaccine |url=https://en.yabiladi.com/articles/details/104807/covid-19-morocco-authorizes-sinopharm-vaccine.html |website=en.yabiladi.com }}&lt;/ref&gt;
 |Pakistan&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Shahzad |first1=Asif |title=Pakistan approves Chinese Sinopharm COVID-19 vaccine for emergency use |url=https://www.reuters.com/article/health-coronavirus-pakistan-sinopharm/pakistan-approves-chinese-sinopharm-covid-19-vaccine-for-emergency-use-idUSKBN29O049 |website=Reuters  |date=19 January 2021}}&lt;/ref&gt;
 |Peru&lt;ref&gt;{{cite web |title=Peru grants 'exceptional' approval for Sinopharm COVID-19 vaccine - government sources |url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-peru/peru-grants-exceptional-approval-for-sinopharm-covid-19-vaccine-government-sources-idUSKBN29W2TL |website=Reuters  |date=27 January 2021}}&lt;/ref&gt;
 |Serbia&lt;ref&gt;{{cite web |title=Serbia Becomes First European Nation To Use China's Sinopharm Vaccine |url=https://www.rferl.org/a/serbia-covid-vaccine-china-sinopharm/31053091.html |website=RadioFreeEurope/RadioLiberty }}&lt;/ref&gt;
}}
{{Collapsible list
| title = Full (4)
 |Bahrain&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bahrain approves China's Sinopharm coronavirus vaccine |url=https://www.arabianbusiness.com/healthcare/455832-bahrain-approves-chinas-sinopharm-coronavirus-vaccine |website=Arabian Business Industries |date=13 Dec 2020}}&lt;/ref&gt;|China&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Kuo |first1=Lily |title=China approves Sinopharm coronavirus vaccine, the country’s first for general use |url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/coronavirus-vaccine-china-sinopharm/2020/12/30/1cc4be9e-4a62-11eb-97b6-4eb9f72ff46b_story.html |work=Washington Post}}&lt;/ref&gt;
 |Seychelles&lt;ref&gt;http://www.statehouse.gov.sc/news/5090/president-ramkalawan-and-first-lady-receives-second-dose-sinopharm-vaccine&lt;/ref&gt;

 |United Arab Emirates&lt;ref name=&quot;nyt-uae-wee-dec-12-2020&quot;&gt;{{cite news |last1=Wee |first1=Sui-Lee |title=Chinese Covid-19 Vaccine Gets Key Push, but Doubts Swirl |url=https://www.nytimes.com/2020/12/09/business/china-coronavirus-vaccine-united-arab-emirates.html |access-date=12 December 2020 |work=[[The New York Times]] |date=9 December 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Coronavirus: UAE authorises emergency use of vaccine for frontline workers|url=https://www.thenationalnews.com/uae/health/coronavirus-uae-authorises-emergency-use-of-vaccine-for-frontline-workers-1.1077680|access-date=24 November 2020|website=The National}}&lt;/ref&gt;

}}


|- valign=&quot;top&quot;
|'''[[Sputnik V COVID-19 vaccine]]''' &lt;br /&gt; [[Gamaleya Research Institute of Epidemiology and Microbiology]]
|[[Adenoviridae|Adenovirus]] [[Viral vector|vector]] vaccine ([[Recombinant vaccine|recombinant]] adenovirus [[Serotype|type]] 5 and 26 vector)
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=3|participants=40,000|description=Randomized double-blind, placebo-controlled to evaluate efficacy, immunogenicity, and safety.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Clinical Trial of Efficacy, Safety, and Immunogenicity of Gam-COVID-Vac Vaccine Against COVID-19 |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04530396?term=vaccine&amp;cond=covid-19&amp;draw=3 |website=[[ClinicalTrials.gov]] |access-date=11 September 2020 |archive-date=12 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200912231654/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04530396?term=vaccine&amp;cond=covid-19&amp;draw=3 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|status=Interim analysis from the trial was published in ''[[The Lancet]]'', indicating 91.6% efficacy without unusual [[side effect]]s.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Logunov|first=Denis Y.|last2=Dolzhikova|first2=Inna V.|last3=Shcheblyakov|first3=Dmitry V.|last4=Tukhvatulin|first4=Amir I.|last5=Zubkova|first5=Olga V.|last6=Dzharullaeva|first6=Alina S.|last7=Kovyrshina|first7=Anna V.|last8=Lubenets|first8=Nadezhda L.|last9=Grousova|first9=Daria M.|last10=Erokhova|first10=Alina S.|last11=Botikov|first11=Andrei G.|date=2021-02-02|title=Safety and efficacy of an rAd26 and rAd5 vector-based heterologous prime-boost COVID-19 vaccine: an interim analysis of a randomised controlled phase 3 trial in Russia|url=https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(21)00234-8/abstract|journal=The Lancet|language=English|volume=0|issue=0|doi=10.1016/S0140-6736(21)00234-8|issn=0140-6736}}&lt;/ref&gt;
|locations=Russia, Belarus,&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04564716
|title=Clinical Trial of Efficacy, Safety, and Immunogenicity of Gam-COVID-Vac Vaccine Against COVID-19 in Belarus
|website=ClinicalTrials.gov |publisher=Health Ministry of the Russian Federation
|date=25 September 2020 |access-date=18 January 2021 }}&lt;/ref&gt; India,&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Kumar |first1=Shivani |title=Sputnik-V from Russia arrives in India for clinal trials |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/sputnik-v-from-russia-arrives-in-india-for-clinal-trials/story-b8k3Ecncxw2RBTrIxOiqxO.html |work=Hindustan Times |date=1 December 2020 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Clinical trial: 17 volunteers given Russia's Sputnik V Covid-19 vaccine in Pune |url=https://indianexpress.com/article/india/clinical-trial-17-volunteers-given-russias-sputnik-v-covid-19-vaccine-in-pune-7094153/ |work=The Indian Express |date=6 December 2020 }}&lt;/ref&gt; Venezuela,&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04642339
|title=Clinical Trial of the Immunogenicity, Safety, and Efficacy of the Gam-COVID-Vac Vaccine Against COVID-19 in Venezuela
|website=ClinicalTrials.gov |publisher=Health Ministry of the Russian Federation
|date=24 November 2020 |access-date=18 January 2021 }}&lt;/ref&gt; UAE&lt;ref&gt;{{cite news |title=UAE begins trials of Russia's Sputnik V Covid-19 vaccine |url=https://www.clinicaltrialsarena.com/news/uae-begins-sputnik-v-trial/ |work=ClinicalTrials |date=8 January 2021 }}&lt;/ref&gt;
|duration=Aug 2020 – May 2021
}}
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|endphase=2|participants=76
|status=[[Neutralizing antibody]] and [[T cell]] responses.&lt;ref name=&quot;logunov&quot;&gt;{{cite journal | last1=Logunov | first1=Denis Y | last2=Dolzhikova | first2=Inna V | last3=others | title=Safety and immunogenicity of an rAd26 and rAd5 vector-based heterologous prime-boost COVID-19 vaccine in two formulations: two open, non-randomised phase 1/2 studies from Russia | journal=The Lancet | year=2020 | volume=396 | issue=10255 | pages=887–97 | issn=0140-6736 | doi=10.1016/s0140-6736(20)31866-3 | pmid=32896291 | pmc=7471804 | s2cid=221472251 | doi-access=free | name-list-style=vanc }}&lt;/ref&gt;
|locations=Russia
|duration=Jun 2020&lt;ref name=&quot;logunov&quot; /&gt; – Sep 2020
}}
|{{Collapsible list|title=Emergency (17)
 | Algeria&lt;ref&gt;{{cite news |title=Covid19: National Pharmaceuticals Agency registers Sputnik V vaccine  |url=https://www.aps.dz/en/health-science-technology/37478-covid19-national-pharmaceuticals-agency-registers-sputnik-v-vaccine |work=Algeria Press service |date=10 January 2021 }}&lt;/ref&gt;
 | Argentina&lt;ref&gt;{{cite news |title=Argentina has registered the Sputnik V vaccine based on Russian clinical trial data |url=https://sputnikvaccine.com/newsroom/pressreleases/argentina-has-registered-the-sputnik-v-vaccine-based-on-russian-clinical-trial-data-/ |access-date=1 January 2021 |work=sputnikvaccine.com }}&lt;/ref&gt;
 | Armenia&lt;ref&gt;{{cite news |title=Armenia approves Russia's Sputnik V coronavirus vaccine -Russia's RDIF |url=https://www.reuters.com/article/health-coronavirus-russia-vaccine-armeni/armenia-approves-russias-sputnik-v-coronavirus-vaccine-russias-rdif-idUSR4N2J304T |access-date=1 February 2021 |publisher=Reuters |date=1 February 2021 }}&lt;/ref&gt;
 | Belarus&lt;ref&gt;{{cite news |title=Belarus registers Sputnik V vaccine, in first outside Russia – RDIF |url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-vaccine-belarus/belarus-registers-sputnik-v-vaccine-in-first-outside-russia-rdif-idINKBN28V0ZG |access-date=22 December 2020 |publisher=Reuters |date=21 December 2020 }}&lt;/ref&gt;
 | Bolivia&lt;ref&gt;{{cite news |title=Ministerio de Salud de Bolivia – Bolivia y Rusia firman contrato para adquirir 5,2 millones de dosis de la vacuna Sputnik-V contra la COVID-19 |url=https://www.minsalud.gob.bo/5114-bolivia-y-rusia-firman-contrato-para-adquirir-5-2-millones-de-dosis-de-la-vacuna-sputnik-v-contra-el-covid-19 |access-date=1 January 2021 |work=www.minsalud.gob.bo}}&lt;/ref&gt;
 | Guinea&lt;ref&gt;{{cite news |title=Guinea Begins Administering Russia's Sputnik V Covid-19 Vaccine |url=https://www.africanews.com/2020/12/31/guinea-begins-administering-russia-s-sputnik-v-covid-19-vaccine/|work=africanews. |date=31 December 2020 }}&lt;/ref&gt;
 | Hungary&lt;ref name=reuters.comHungary&gt;{{cite news |title=Hungarian drug regulator approves Sputnik V vaccine: website |url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-hungary-vaccine/hungarian-drug-regulator-approves-sputnik-v-vaccine-website-idUSKBN29P2DK |publisher=Reuters |date=21 January 2021 }}&lt;/ref&gt;
 | Iran&lt;ref&gt;{{cite news |title=Iran approves Russian coronavirus vaccine Sputnik V |url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-russia-iran/iran-approves-russian-coronavirus-vaccine-sputnik-v-for-use-idUSKBN29V1A8 |publisher=Reuters |date=26 January 2021 }}&lt;/ref&gt;
 | Mexico&lt;ref&gt;{{cite news |title=Mexico, Germany warm to Russia's Sputnik V virus vaccine |url=https://www.thejakartapost.com/news/2021/02/03/mexico-germany-warm-to-russias-sputnik-v-virus-vaccine-.html |publisher=The Jakarta Post |date=3 February 2021 }}&lt;/ref&gt;
 | Pakistan&lt;ref&gt;{{cite news |title=Govt okays Russian vaccine for 'emergency use' |url=https://www.dawn.com/news/1603273 |work=Dawn |date=24 January 2021 }}&lt;/ref&gt;
 | Palestine&lt;ref&gt;{{cite news |title=Palestine has become the first country in the Middle East to register Sputnik V vaccine   |url=https://rdif.ru/Eng_fullNews/6279/ |work=RFID |date=11 January 2021 }}&lt;/ref&gt;
 | Paraguay&lt;ref&gt;{{cite news |title=Paraguay approves Russia's Sputnik V vaccine: RDIF   |url=https://www.reuters.com/article/health-coronavirus-russia-vaccine-paragu/paraguay-approves-russias-sputnik-v-vaccine-rdif-idUSR4N2J303Y |access-date=15 January 2021 |publisher=Reuters |date=15 January 2021 }}&lt;/ref&gt;
 | Russia&lt;ref name=&quot;burki&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Burki TK | title = The Russian vaccine for COVID-19 | journal = The Lancet. Respiratory Medicine | volume = 8 | issue = 11 | pages = e85–e86 | date = November 2020 | pmid = 32896274 | doi = 10.1016/S2213-2600(20)30402-1 | pmc = 7837053 | url = https://www.thelancet.com/journals/lanres/article/PIIS2213-2600(20)30402-1/fulltext | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;
 | Serbia&lt;ref&gt;{{cite news |title=Agencija odobrila uvoz ruske vakcine Sputnjik V u Srbiju |url=https://rs.n1info.com/vesti/agencija-odobrila-uvoz-ruske-vakcine-sputnjik-v-u-srbiju/ |work=N1 |date=31 December 2020 |language=sr-RS}}&lt;/ref&gt;
 | Tunisia&lt;ref&gt;{{cite news |title=Sputnik V vaccine authorized in Tunisia |url=https://sputnikvaccine.com/newsroom/pressreleases/sputnik-v-vaccine-authorized-in-tunisia/ |access-date=30 January 2021 |work=sputnikvaccine.com }}&lt;/ref&gt;
 | United Arab Emirates&lt;ref&gt;{{cite news |title=UAE approves Russia's Sputnik vaccine for emergency use |url=https://www.khaleejtimes.com/coronavirus-pandemic/uae-approves-russias-sputnik-vaccine-for-emergency-use |access-date=21 January 2021 |work=Khaleej Times |date=21 January 2021}}&lt;/ref&gt;
 | Venezuela&lt;ref&gt;{{cite news |title=Venezuela firma contrato para la adquisición de la vacuna rusa Sputnik V |url=https://www.reuters.com/article/salud-coronavirus-venezuela-rusia-idLTAKBN2931X2 |publisher=Reuters |date=29 December 2020 |language=es}}&lt;/ref&gt;
}}
{{Collapsible list|title=Full (1)
 | Turkmenistan&lt;ref&gt;{{cite news |title=Turkmenistan is the first in Central Asia to have registered &quot;Sputnik V&quot; vaccine |url=https://orient.tm/en/turkmenistan-is-the-first-in-central-asia-to-have-registered-sputnik-v-vaccine/ |work=Orient |date=18 January 2021 }}&lt;/ref&gt;
}}
|- valign=&quot;top&quot;
|'''[[Pfizer–BioNTech COVID-19 vaccine]]''' &lt;small&gt;(Comirnaty)&lt;/small&gt;&lt;wbr /&gt;&lt;ref name=&quot;hcreg&quot;&gt;{{cite web|date=9 December 2020|title=Regulatory Decision Summary – Pfizer-BioNTech COVID-19 Vaccine|url=https://covid-vaccine.canada.ca/info/regulatory-decision-summary-detailTwo.html?linkID=RDS00730|access-date=9 December 2020|publisher=Health Canada, Government of Canada}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NCT04368728&quot;&gt;{{cite web |title=Study to Describe the Safety, Tolerability, Immunogenicity, and Efficacy of RNA Vaccine Candidates Against COVID-19 in Healthy Adults |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04368728 |website=[[ClinicalTrials.gov]] |publisher=[[United States National Library of Medicine]] |id=NCT04368728 |date=30 April 2020 |access-date=14 July 2020 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011084828/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04368728/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;EudraCT-2020-001038-36&quot;&gt;{{cite web |title=A Multi-site Phase I/II, 2-Part, Dose-Escalation Trial Investigating the Safety and Immunogenicity of four Prophylactic SARS-CoV-2 RNA Vaccines Against COVID-19 Using Different Dosing Regimens in Healthy Adults |url=https://www.clinicaltrialsregister.eu/ctr-search/trial/2020-001038-36/DE |website=EU Clinical Trials Register |publisher=European Union |id=[[EudraCT]] 2020-001038-36 |date=14 April 2020 |access-date=22 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422111024/https://www.clinicaltrialsregister.eu/ctr-search/trial/2020-001038-36/DE |archive-date=22 April 2020 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[BioNTech]], [[Pfizer]]
|[[RNA vaccine]] ([[modRNA]] encapsulated in [[lipid nanoparticle]]s)
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=3|participants=43,448|description=Randomized, placebo-controlled.
|status=Positive results from an interim analysis were announced on 18 November 2020&lt;ref&gt;{{cite web|title= Pfizer and BioNTech Conclude Phase 3 Study of COVID-19 Vaccine Candidate, Meeting All Primary Efficacy Endpoints|url= https://www.pfizer.com/news/press-release/press-release-detail/pfizer-and-biontech-conclude-phase-3-study-covid-19-vaccine  |publisher=Pfizer |date=18 November 2020}}&lt;/ref&gt; and published on 10 December 2020 reporting an overall efficacy of 95%.&lt;ref name=&quot;BNT162b2 Vaccine&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Polack F, Thomas S, Kitchin N, Absalon J, Gurtman A, Lockhart S, Perez J, Marc F, Moreira E, Zerbini C, Bailey R, Swanson K, Roychoudhury S, Koury K, Li P, Kalina W, Cooper D, Frenck R, Hammitt L, Tureci O, Nell H, Schaefer A, Unal S, Tresnan D, Mather S, Dormitzer P, Sahin U, Jansen K, Gruber W|display-authors=6 |title= Safety and Efficacy of the BNT162b2 mRNA Covid-19 Vaccine|journal=New England Journal of Medicine |date=December 2020 |volume=383 |issue=27 |pages=2603–15 |doi= 10.1056/NEJMoa2034577|pmid=33301246 |pmc=7745181 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report| url=https://www.fda.gov/media/144337/download | format=PDF | title=FDA Review of Efficacy and Safety of Pfizer-BioNTech COVID-19 Vaccine Emergency Use Authorization Request | website=U.S. [[Food and Drug Administration]] (FDA) | date=10 December 2020 | access-date=11 December 2020}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;
|locations=Germany, United States
|duration=Jul{{nbsp}}2020 – Nov{{nbsp}}2020&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Pfizer ends COVID-19 trial with 95% efficacy, to seek emergency-use authorization|url=https://www.reuters.com/article/health-coronavirus-vaccines-pfizer/pfizer-ends-covid-19-trial-with-95-efficacy-to-seek-emergency-use-authorization-idUSL4N2HZ3VS|first=Michael | last=Erman |access-date=18 November 2020|publisher=Reuters|date=18 November 2020 |name-list-style=vanc }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NYT-20201120&quot; /&gt;
}}

|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|endphase=2|participants=45
|status=Strong RBD-binding [[Immunoglobulin G|IgG]] and [[neutralizing antibody]] response peaked 7 days after a [[booster dose]], robust CD4+ and CD8+ [[T cell]] responses, undetermined durability.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Mulligan |first1=Mark J. |last2=Lyke |first2=Kirsten E. |last3=Kitchin |first3=Nicholas |last4=Absalon |first4=Judith |last5=Gurtman |first5=Alejandra |last6=Lockhart |first6=Stephen |last7=Neuzil |first7=Kathleen |last8=Raabe |first8=Vanessa |last9=Bailey |first9=Ruth |last10=Swanson |first10=Kena A. |last11=Li |first11=Ping |last12=Koury |first12=Kenneth |last13=Kalina |first13=Warren |last14=Cooper |first14=David |last15=Fontes-Garfias |first15=Camila |last16=Shi |first16=Pei-Yong |last17=Türeci |first17=Özlem |last18=Tompkins |first18=Kristin R. |last19=Walsh |first19=Edward E. |last20=Frenck |first20=Robert |last21=Falsey |first21=Ann R. |last22=Dormitzer |first22=Philip R. |last23=Gruber |first23=William C. |last24=Şahin |first24=Uğur |last25=Jansen |first25=Kathrin U. | display-authors=6 |title=Phase I/II study of COVID-19 RNA vaccine BNT162b1 in adults |doi-access=free |journal=Nature |pages=589–93 |doi=10.1038/s41586-020-2639-4 |date=October 2020 |volume=586 |issue=7830 |pmid=32785213 |s2cid=221126922 |name-list-style=vanc }}&lt;/ref&gt;
|duration=May{{nbsp}}2020 – }}
|{{Collapsible list|title=Emergency (22)
 | Albania&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://seenews.com/news/albania-to-start-covid-19-immunisation-with-pfizer-vaccine-in-jan-report-726470|title=Albania to start COVID-19 immunisation with Pfizer vaccine in Jan – report|website=Seenews}}&lt;/ref&gt;
 | Argentina&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.lanacion.com.ar/sociedad/coronavirus-argentina-anmat-aprobo-uso-emergencia-vacuna-nid2548852|title=Coronavirus en la Argentina: La ANMAT aprobo el uso de emergencia de la vacuna Pfizer|access-date=23 December 2020|website=La Nación|language=es}}&lt;/ref&gt;
 | Bahrain&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bahrain becomes second country to approve Pfizer COVID-19 vaccine |url=https://www.aljazeera.com/news/2020/12/4/bahrain-becomes-second-country-to-approve-pfizer-covid-19-vaccine |publisher=[[Al Jazeera]] |access-date=5 December 2020}}&lt;/ref&gt;
 | Canada&lt;ref name=hcreg/&gt;&lt;ref name=&quot;hcapps&quot;&gt;{{cite web|date=9 December 2020|title=Drug and vaccine authorizations for COVID-19: List of applications received|url=https://www.canada.ca/en/health-canada/services/drugs-health-products/covid19-industry/drugs-vaccines-treatments/authorization/applications.html|access-date=9 December 2020|publisher=Health Canada, Government of Canada|accessdate=2 January 2021|archivedate=18 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210318002401/https://www.canada.ca/en/health-canada/services/drugs-health-products/covid19-industry/drugs-vaccines-treatments/authorization/applications.html}}&lt;/ref&gt;
 | Chile&lt;ref name=&quot;chile&quot;&gt;{{cite web|access-date=17 December 2020|title=Chile approves Pfizer-BioNTech Covid-19 vaccine for emergency use|url=https://www.straitstimes.com/world/chile-approves-pfizer-biontech-covid-19-vaccine-for-emergency-use|date=17 December 2020|website=The Straits Times}}&lt;/ref&gt;
 | Colombia&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://in.reuters.com/article/health-coronavirus-colombia-vaccine/colombia-regulator-approves-pfizer-biontech-vaccine-for-emergency-use-idINL1N2JH00P/|work=[[Reuters]]|date=6 January 2021|title=Colombia regulator approves Pfizer-BioNTech vaccine for emergency use|access-date=6 January 2021|accessdate=13 January 2021|archivedate=8 January 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108011259/https://in.reuters.com/article/health-coronavirus-colombia-vaccine/colombia-regulator-approves-pfizer-biontech-vaccine-for-emergency-use-idINL1N2JH00P/}}&lt;/ref&gt;
 | Costa Rica&lt;ref name=&quot;costa&quot;&gt;{{cite web|access-date=16 December 2020|title=Costa Rica authorizes Pfizer-BioNTech coronavirus vaccine|url=https://ticotimes.net/2020/12/16/costa-rica-authorizes-pfizer-biontech-coronavirus-vaccine|date=16 December 2020|website=The Tico Times}}&lt;/ref&gt;
 | Ecuador&lt;ref name=&quot;ecuador&quot;&gt;{{Cite web|title=Arcsa autoriza ingreso al país de vacuna Pfizer-BioNTech para el Covid-19 – Agencia Nacional de Regulación, Control y Vigilancia Sanitaria|url=https://www.controlsanitario.gob.ec/arcsa-autoriza-ingreso-al-pais-de-vacuna-pfizer-biontech-para-el-covid-19/|access-date=17 December 2020|language=es}}&lt;/ref&gt;
 | Iraq&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Iraq grants emergency approval for Pfizer COVID-19 vaccine|url=https://www.msn.com/en-ae/news/other/iraq-grants-emergency-approval-for-pfizer-covid-19-vaccine/ar-BB1cgvD6|access-date=27 December 2020|publisher=MSN}}&lt;/ref&gt;
 | Israel&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Israeli Health Minister 'pleased' as FDA approves Pfizer COVID-19 vaccine|url=https://www.jpost.com/breaking-news/fda-approves-pfizer-biontech-covid-19-vaccine-for-emergency-use-nyt-651871|access-date=28 December 2020|website=The Jerusalem Post }}&lt;/ref&gt;
 | Jordan&lt;ref&gt;{{cite web|access-date=15 December 2020|title=Jordan approves Pfizer-BioNTech Covid vaccine|url=https://www.france24.com/en/live-news/20201215-jordan-approves-pfizer-biontech-covid-vaccine|date=15 December 2020|publisher=France 24}}&lt;/ref&gt;
 | Kuwait&lt;ref&gt;{{cite web|access-date=15 December 2020|title=Kuwait authorizes emergency use of Pfizer-BioNTech COVID-19 vaccine|url=https://arab.news/427j9|date=13 December 2020|website=Arab News}}&lt;/ref&gt;
 | Mexico&lt;ref&gt;{{Cite news|date=12 December 2020|title=Mexico Approves Pfizer Vaccine for Emergency Use as Covid Surges|work=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-12-12/mexico-approves-pfizer-vaccine-for-emergency-use-as-covid-surges|access-date=12 December 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | title=Mexico authorizes emergency use of Pfizer-BioNTech coronavirus vaccine | website=The Economic Times | date=12 December 2020 | url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/world-news/mexico-authorizes-emergency-use-of-pfizer-biontech-coronavirus-vaccine/articleshow/79696221.cms | access-date=14 January 2021}}&lt;/ref&gt;
 | Oman&lt;ref name=&quot;oman&quot;&gt;{{Cite news|date=15 December 2020|title=Oman issues licence to import Pfizer BioNTech Covid vaccine – TV|publisher=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/health-coronavirus-oman-vaccine-int-idUSKBN28P1RA|access-date=16 December 2020}}&lt;/ref&gt;
 | Panama&lt;ref name=&quot;panama&quot;&gt;{{cite web|access-date=16 December 2020|title=Panama approves Pfizer's COVID-19 vaccine – health ministry|url=https://finance.yahoo.com/news/panama-approves-pfizers-covid-19-010942802.html|publisher=Yahoo! Finance}}&lt;/ref&gt;
 | Philippines&lt;ref&gt;{{cite news |title=PH authorizes Pfizer's COVID-19 vaccine for emergency use |url=https://cnnphilippines.com/news/2021/1/14/Pfizer-COVID-19-vaccine-Philippines-FDA-emergency-use-EUA.html |access-date=14 January 2021 |publisher=CNN Philippines |date=14 January 2021 |accessdate=3 February 2021 |archivedate=27 February 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210227101930/https://cnnphilippines.com/news/2021/1/14/Pfizer-COVID-19-vaccine-Philippines-FDA-emergency-use-EUA.html }}&lt;/ref&gt;
 | Qatar&lt;ref&gt;{{cite web|access-date=24 December 2020|title=Qatar, Oman to receive Pfizer-BioNTech COVID-19 vaccine this week|url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-vaccine-qatar/qatar-oman-to-receive-pfizer-biontech-covid-19-vaccine-this-week-idUSKBN28U0VE|publisher=Reuters}}&lt;/ref&gt;
 | Singapore&lt;ref&gt;{{cite web|access-date=15 December 2020|title=Singapore approves use of Pfizer's COVID-19 vaccine|url=https://apnews.com/article/science-singapore-coronavirus-pandemic-lee-hsien-loong-coronavirus-vaccine-5bf8461b9d2d32ec08d56fcf5958317a|date=14 December 2020|website=AP NEWS}}&lt;/ref&gt;
 | Switzerland&lt;ref name=&quot;Swiss authorization&quot;&gt;{{cite press release |title=Swissmedic grants authorisation for the first COVID-19 vaccine in Switzerland |url=https://www.bag.admin.ch/bag/en/home/das-bag/aktuell/medienmitteilungen.msg-id-81761.html |publisher=[[Swissmedic|Swiss Agency for Therapeutic Products (Swissmedic)]] |date=19 December 2020 |access-date=19 December 2020 |archive-date=10 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110142826/https://www.bag.admin.ch/bag/en/home/das-bag/aktuell/medienmitteilungen.msg-id-81761.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Comirnaty Product information | url=https://www.swissmedicinfo.ch/ShowText.aspx?textType=FI&amp;lang=DE&amp;authNr=68225 | language=DE | access-date=31 January 2021 | trans-quote=Due to incomplete clinical data at the time of the assessment of the authorization application, the Comirnaty medicinal product is authorized for a limited period (Art. 9a Medicinal Products Act).}}&lt;/ref&gt;
 | UAE&lt;ref&gt;{{Cite web|date=23 December 2020|title=Dubai approves the Pfizer-BioNTech vaccine which will be free of charge|url=https://emirateswoman.com/dubai-approves-the-pfizer-biontech-vaccine-for-free/|access-date=28 December 2020|website=Emirates Woman}}&lt;/ref&gt;
 | UK&lt;ref name=&quot;ukgov12-2&quot;&gt;{{cite web |title=UK medicines regulator gives approval for first UK COVID-19 vaccine |url=https://www.gov.uk/government/news/uk-medicines-regulator-gives-approval-for-first-uk-covid-19-vaccine |publisher=Medicines and Healthcare Products Regulatory Agency, Government of the UK |access-date=2 December 2020 |date=2 December 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MHRA 2020-12-08&quot;&gt;{{cite web | title=Information for Healthcare Professionals on Pfizer/BioNTech COVID-19 vaccine | website=Medicines &amp; Healthcare products Regulatory Agency (MHRA) | date=8 December 2020 | url=https://www.gov.uk/government/publications/regulatory-approval-of-pfizer-biontech-vaccine-for-covid-19/information-for-healthcare-professionals-on-pfizerbiontech-covid-19-vaccine | access-date=13 December 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Conditions of Authorisation for Pfizer/BioNTech COVID-19 vaccine | website=Medicines &amp; Healthcare products Regulatory Agency (MHRA) | date=3 December 2020 | url=https://www.gov.uk/government/publications/regulatory-approval-of-pfizer-biontech-vaccine-for-covid-19/conditions-of-authorisation-for-pfizerbiontech-covid-19-vaccine | access-date=13 December 2020}}&lt;/ref&gt;
 | US{{efn|name=CFA|US authorization also includes the three sovereign nations in the [[Compact of Free Association]]: [[Palau]], the [[Marshall Islands]], and [[Federated States of Micronesia|Micronesia]].&lt;ref&gt;{{cite press release | title=Interior Applauds Inclusion of Insular Areas through Operation Warp Speed to Receive COVID-19 Vaccines | publisher=[[United States Department of the Interior]] (DOI) | date=12 December 2020 | url=https://www.doi.gov/oia/press/interior-applauds-inclusion-insular-areas-through-operation-warp-speed-receive-covid-19 | access-date=13 January 2021}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.hawaiipublicradio.org/post/asia-minute-palau-administers-vaccines-keep-country-free-covid#stream/0|publisher=[[Hawaii Public Radio]]|title=Asia Minute: Palau Administers Vaccines to Keep Country Free of COVID|first=Bill|last=Dorman|date=6 January 2021|access-date=13 January 2021}}&lt;/ref&gt;}}&lt;ref&gt;{{cite press release | title=FDA Takes Key Action in Fight Against COVID-19 By Issuing Emergency Use Authorization for First COVID-19 Vaccine | publisher=U.S. [[Food and Drug Administration]] (FDA) | date=11 December 2020 | url=https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-takes-key-action-fight-against-covid-19-issuing-emergency-use-authorization-first-covid-19 | access-date=11 December 2020 | archive-date=31 January 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210131224810/https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-takes-key-action-fight-against-covid-19-issuing-emergency-use-authorization-first-covid-19 | url-status=dead}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Pfizer-BioNTech COVID-19 Vaccine EUA Fact Sheet for Healthcare Providers | publisher=Pfizer | date=11 December 2020 | url=https://www.fda.gov/media/144413/download | format=PDF | accessdate=2 January 2021 | archivedate=14 August 2021 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20210814042307/https://www.fda.gov/media/144413/download}}&lt;/ref&gt;
 | [[World Health Organization|WHO]]&lt;ref&gt;{{cite press release | title=WHO issues its first emergency use validation for a COVID-19 vaccine and emphasizes need for equitable global access | website=[[World Health Organization]] (WHO) | url=https://www.who.int/news/item/31-12-2020-who-issues-its-first-emergency-use-validation-for-a-covid-19-vaccine-and-emphasizes-need-for-equitable-global-access | date=31 December 2020 | access-date=6 January 2021}}&lt;/ref&gt;
}}
{{Collapsible list|title=Full (9)
 | Australia&lt;ref&gt;{{cite web|title=Comirnaty|url=https://www.tga.gov.au/apm-summary/comirnaty|date=25 January 2021|access-date=25 January 2021|website=Therapeutic Goods Administration|accessdate=3 February 2021|archivedate=1 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201143845/https://www.tga.gov.au/apm-summary/comirnaty}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report | url=https://www.tga.gov.au/sites/default/files/auspar-bnt162b2-mrna-210125.pdf | title=Australian Public Assessment Report for BNT162b2 (mRNA) | publisher=[[Therapeutic Goods Administration]] (TGA) | access-date=25 January 2021 | archive-date=26 January 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210126144716/https://www.tga.gov.au/sites/default/files/auspar-bnt162b2-mrna-210125.pdf | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
 | EU&lt;ref name=&quot;Comirnaty EPAR&quot;&gt;{{cite web | title=Comirnaty EPAR | website=[[European Medicines Agency]] (EMA) | url=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/comirnaty | access-date=23 December 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;eu vac&quot;&gt;{{cite web |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/qanda_20_2467 |title=Questions and Answers: COVID-19 vaccination in the EU |date=21 December 2020 |website=[[European Commission]] |access-date=21 December 2020 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Comirnaty | website=Union Register of medicinal products | url=https://ec.europa.eu/health/documents/community-register/html/h1528.htm | access-date=8 January 2021}}&lt;/ref&gt;
 | Faroe Islands&lt;ref name=&quot;Danish authorization&quot;&gt;{{Cite web|title=Første vaccine mod COVID19 godkendt i EU|url=https://laegemiddelstyrelsen.dk/da/nyheder/2020/foerste-vaccine-mod-covid19-godkendt-i-eu/|access-date=26 December 2020|website=Lægemiddelstyrelsen|language=da-DK}}&lt;/ref&gt;
 | Greenland&lt;ref name=&quot;Danish authorization&quot; /&gt;
 | Iceland&lt;ref&gt;{{Cite web|title=COVID-19: Bóluefninu Comirnaty frá BioNTech/Pfizer hefur verið veitt skilyrt íslenskt markaðsleyfi|url=https://www.lyfjastofnun.is/frettir/covid-19-boluefninu-comirnaty-fra-biontech-pfizer-hefur-verid-veitt-skilyrt-islenskt-markadsleyfi/|access-date=26 December 2020|website=Lyfjastofnun|language=is}}&lt;/ref&gt;
 | Malaysia&lt;ref&gt;{{cite news | last = Lim | first = Ida | date = 8 January 2021 | title = Khairy: Malaysia can use Pfizer's Covid-19 vaccine now as conditional registration granted | url = https://www.msn.com/en-my/news/national/khairy-malaysia-can-use-pfizer-e2-80-99s-covid-19-vaccine-now-as-conditional-registration-granted/ar-BB1czVUU | work = [[Malay Mail]] | access-date = 8 January 2021}}&lt;/ref&gt;
 | Norway&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Status på koronavaksiner under godkjenning per 21.12.20|url=https://legemiddelverket.no/nyheter/status-pa-koronavaksiner-under-godkjenning-per-211220|access-date=26 December 2020|website=Statens legemiddelverk|language=nb-NO|accessdate=2 January 2021|archivedate=8 January 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108193600/https://legemiddelverket.no/nyheter/status-pa-koronavaksiner-under-godkjenning-per-211220}}&lt;/ref&gt;
 | Saudi Arabia&lt;ref&gt;{{Cite web|date=10 December 2020|title=Coronavirus: Saudi Arabia approves Pfizer COVID-19 vaccine for use|url=https://english.alarabiya.net/en/coronavirus/2020/12/10/Coronavirus-Saudi-Arabia-approves-Pfizer-COVID-19-vaccine-for-use|access-date=10 December 2020|website=Al Arabiya English}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Zimmer|first1=Carl|last2=Corum|first2=Jonathan|last3=Wee|first3=Sui-Lee|date=10 June 2020|title=Coronavirus Vaccine Tracker|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/interactive/2020/science/coronavirus-vaccine-tracker.html|access-date=12 December 2020|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;
 | Serbia&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://balkaninsight.com/2020/12/21/serbia-leads-region-in-expecting-covid-19-vaccines-within-days/|work=BalkanInsight |date=21 December 2020 |title=Serbia leads region in expecting COVID-19 vaccines within days|access-date=26 December 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.srbija.gov.rs/vest/en/165409/first-shipment-of-pfizer-biontech-vaccine-arrives-in-serbia.php|work=Serbian government website|date=22 December 2020 |title= First shipment of Pfizer-BioNTech vaccine arrives in Serbia|access-date=26 December 2020}}&lt;/ref&gt;
}}
|- valign=&quot;top&quot;

|- valign=&quot;top&quot;
|'''[[Moderna COVID-19 vaccine]]'''&lt;wbr /&gt;&lt;ref name=&quot;NCT04470427&quot;&gt;{{cite web |title=A Study to Evaluate Efficacy, Safety, and Immunogenicity of mRNA-1273 Vaccine in Adults Aged 18 Years and Older to Prevent COVID-19 |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04470427 |website=[[ClinicalTrials.gov]] |publisher=[[United States National Library of Medicine]] |id=NCT04470427 |date=14 July 2020 |access-date=27 July 2020 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011084833/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04470427/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;palca&quot;&gt;{{cite news |last1=Palca |first1=Joe |title=COVID-19 vaccine candidate heads to widespread testing in U.S. |url=https://www.npr.org/sections/coronavirus-live-updates/2020/07/27/895672859/us-vaccine-candidate-heads-to-widespread-testing-in-people |access-date=27 July 2020 |publisher=NPR |date=27 July 2020 |name-list-style=vanc |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011084836/https://www.npr.org/sections/coronavirus-live-updates/2020/07/27/895672859/us-vaccine-candidate-heads-to-widespread-testing-in-people/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[Moderna]], [[National Institute of Allergy and Infectious Diseases|NIAID]], [[Biomedical Advanced Research and Development Authority|BARDA]], [[Coalition for Epidemic Preparedness Innovations|CEPI]]
|[[RNA vaccine]] ([[modRNA]] encapsulated in [[lipid nanoparticle]]s)
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=3|participants=30000|description=Interventional; randomized, placebo-controlled study for efficacy, safety, and immunogenicity.
|status=Positive results from an interim analysis were announced on 15 November 2020&lt;ref&gt;{{cite web |title=Promising Interim Results from Clinical Trial of NIH-Moderna COVID-19 Vaccine |url=https://www.nih.gov/news-events/news-releases/promising-interim-results-clinical-trial-nih-moderna-covid-19-vaccine |website=National Institutes of Health (NIH) |date=15 November 2020}}&lt;/ref&gt; and published on 30 December 2020 reporting an overall efficacy of 94%.&lt;ref name=&quot;mRNA1273 Vaccine&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Baden L, Essink B, Kotloff K, Frey S, Novak R, Diemert D, Spector S, Rouphael N, Creech B, McGettigan J, Khetan S, Segall N, Solis J, Brosz A, Fierro C, Schwartz H, Neuzil K, Corey L, Gilbert P, Janes H, Follmann D, Marovich M, Mascola J, Polakowski L, Ledgerwood J, Graham B, Bennett H, Pajon R, Knightly C, Leav B, Deng W, Zhou H, Sahly H, Han S, Ivarsson M, Miller J, Zaks T|display-authors=6 |title= Efficacy and Safety of the mRNA-1273 SARS-CoV-2 Vaccine|journal=New England Journal of Medicine |date=December 2020 |doi= 10.1056/NEJMoa2035389|pmid=33378609 |pmc=7787219 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
|locations=United States
|duration=Jul 2020{{snd}}Oct 2022
}}
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|endphase=2|participants=720
|references=&lt;ref&gt;{{cite web | title=Safety and Immunogenicity Study of 2019-nCoV Vaccine (mRNA-1273) for Prophylaxis of SARS-CoV-2 Infection (COVID-19) | website=[[ClinicalTrials.gov]] | url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04283461 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Dose-Confirmation Study to Evaluate the Safety, Reactogenicity, and Immunogenicity of mRNA-1273 COVID-19 Vaccine in Adults Aged 18 Years and Older |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04405076|access-date=19 December 2020|website=[[ClinicalTrials.gov]] }}&lt;/ref&gt;
|status=Dose-dependent neutralizing antibody response on two-dose schedule; undetermined durability.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Widge | first1=Alicia T. | last2=Rouphael | first2=Nadine G. | last3=Jackson | first3=Lisa A. | last4=Anderson | first4=Evan J. | last5=Roberts | first5=Paul C. | last6=Makhene | first6=Mamodikoe | last7=Chappell | first7=James D. | last8=Denison | first8=Mark R. | last9=Stevens | first9=Laura J. | last10=Pruijssers | first10=Andrea J. | last11=McDermott | first11=Adrian B. | last12=Flach | first12=Britta | last13=Lin | first13=Bob C. | last14=Doria-Rose | first14=Nicole A. | last15=O'Dell | first15=Sijy | last16=Schmidt | first16=Stephen D. | last17=Neuzil | first17=Kathleen M. | last18=Bennett | first18=Hamilton | last19=Leav | first19=Brett | last20=Makowski | first20=Mat | last21=Albert | first21=Jim | last22=Cross | first22=Kaitlyn | last23=Edara | first23=Venkata-Viswanadh | last24=Floyd | first24=Katharine | last25=Suthar | first25=Mehul S. | last26=Buchanan | first26=Wendy | last27=Luke | first27=Catherine J. | last28=Ledgerwood | first28=Julie E. | last29=Mascola | first29=John R. | last30=Graham | first30=Barney S. | last31=Beigel | first31=John H. | name-list-style=vanc | display-authors=6 | title=Durability of Responses after SARS-CoV-2 mRNA-1273 Vaccination | journal=New England Journal of Medicine | publisher=Massachusetts Medical Society | date=3 December 2020 | volume=384 | issue=1 | pages=80–82 | issn=0028-4793 | doi=10.1056/nejmc2032195 | pmid=33270381 | pmc=7727324 | doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Jackson LA, Anderson EJ, Rouphael NG, Roberts PC, Makhene M, Coler RN, McCullough MP, Chappell JD, Denison MR, Stevens LJ, Pruijssers AJ, McDermott A, Flach B, Doria-Rose NA, Corbett KS, Morabito KM, O'Dell S, Schmidt SD, Swanson PA, Padilla M, Mascola JR, Neuzil KM, Bennett H, Sun W, Peters E, Makowski M, Albert J, Cross K, Buchanan W, Pikaart-Tautges R, Ledgerwood JE, Graham BS, Beigel JH |collaboration=mRNA-1273 Study Group |display-authors=6 |title=An mRNA Vaccine against SARS-CoV-2 – Preliminary Report |journal=New England Journal of Medicine |date=July 2020 |volume=383 |issue=20 |pages=1920–31 |doi=10.1056/NEJMoa2022483 |doi-access=free |pmid=32663912 |pmc=7377258 |lay-url=https://www.statnews.com/2020/07/14/moderna-covid19-vaccine-first-data-show-spurs-immune-response/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;jackson-app&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Jackson LA, Anderson EJ, Rouphael NG, Roberts PC, Makhene M, Coler RN, McCullough MP, Chappell JD, Denison MR, Stevens LJ, Pruijssers AJ, McDermott A, Flach B, Doria-Rose NA, Corbett KS, Morabito KM, O'Dell S, Schmidt SD, Swanson PA, Padilla M, Mascola JR, Neuzil KM, Bennett H, Sun W, Peters E, Makowski M, Albert J, Cross K, Buchanan W, Pikaart-Tautges R, Ledgerwood JE, Graham BS, Beigel JH |collaboration=mRNA-1273 Study Group |display-authors=6 |title=An mRNA Vaccine against SARS-CoV-2 – Preliminary Report Supplementary appendix |journal=New England Journal of Medicine |date=July 2020 |volume=383 |issue=20 |pages=1920–31 |doi=10.1056/NEJMoa2022483 |doi-access=free |pmid=32663912 |pmc=7377258 }}&lt;/ref&gt;
|locations=United States
|duration=Mar 2020{{snd}}Nov 2021
}}
|{{Collapsible list|title=Emergency (7)
 | Canada&lt;ref name=&quot;hc-moderna12-23&quot;&gt;{{cite web |title=Regulatory Decision Summary – Moderna COVID-19 Vaccine – Health Canada |url=https://covid-vaccine.canada.ca/info/regulatory-decision-summary-detailTwo.html?linkID=RDS00736 |publisher=Health Canada, Government of Canada |access-date=23 December 2020 |date=23 December 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hcapps&quot; /&gt;
 | Israel&lt;ref name=&quot;israelmoderna&quot;&gt;{{cite web|title=Israeli Ministry of Health Authorizes COVID-19 Vaccine Moderna for Use in Israel|url=https://investors.modernatx.com/news-releases/news-release-details/israeli-ministry-health-authorizes-covid-19-vaccine-moderna-use|publisher=modernatx.com|access-date=4 January 2021|date=4 January 2021|accessdate=13 January 2021|archivedate=17 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210217215148/https://investors.modernatx.com/news-releases/news-release-details/israeli-ministry-health-authorizes-covid-19-vaccine-moderna-use}}&lt;/ref&gt;
 | Saudi Arabia&lt;ref name=&quot;gulfnews.com&quot;&gt;{{Cite web|title=AstraZeneca and Moderna vaccines to be administered in Saudi Arabia|url=https://gulfnews.com/world/gulf/saudi/astrazeneca-and-moderna-vaccines-to-be-administered-in-saudi-arabia-1.76573439|access-date=19 January 2021|website=gulfnews.com}}&lt;/ref&gt;
 | Switzerland&lt;ref&gt;{{cite press release|title=Swissmedic grants authorisation for the COVID-19 vaccine from Moderna |url=https://www.swissmedic.ch/swissmedic/en/home/news/coronavirus-covid-19/zulassung-covid-19-impfstoff-moderna.html |publisher=[[Swissmedic|Swiss Agency for Therapeutic Products (Swissmedic)]] |date=12 January 2020 |access-date=12 January 2020}}&lt;/ref&gt;
 | UK&lt;ref&gt;{{cite web | title=Information for Healthcare Professionals on COVID-19 Vaccine Moderna | website=[[Medicines and Healthcare products Regulatory Agency]] (MHRA) | date=8 January 2021 | url=https://www.gov.uk/government/publications/regulatory-approval-of-covid-19-vaccine-moderna/information-for-healthcare-professionals-on-covid-19-vaccine-moderna | access-date=8 January 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Conditions of Authorisation for COVID-19 Vaccine Moderna | website=[[Medicines and Healthcare products Regulatory Agency]] (MHRA) | date=8 January 2021 | url=https://www.gov.uk/government/publications/regulatory-approval-of-covid-19-vaccine-moderna/conditions-of-authorisation-for-covid-19-vaccine-moderna | access-date=9 January 2021}}&lt;/ref&gt;
 | US{{efn|name=CFA}}&lt;ref name=&quot;FDA PR 20201218&quot;&gt;{{cite press release | title=FDA Takes Additional Action in Fight Against COVID-19 By Issuing Emergency Use Authorization for Second COVID-19 Vaccine | website=U.S. [[Food and Drug Administration]] (FDA) | url=https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-takes-additional-action-fight-against-covid-19-issuing-emergency-use-authorization-second-covid | access-date=18 December 2020 | archive-date=17 March 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210317151347/https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-takes-additional-action-fight-against-covid-19-issuing-emergency-use-authorization-second-covid | url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CDC ACIP Moderna COVID-19 Vaccine&quot;&gt;{{cite journal|last1=Oliver|first1=Sara E.|last2=Gargano|first2=Julia W.|last3=Marin|first3=Mona|last4=Wallace|first4=Megan|last5=Curran|first5=Kathryn G.|last6=Chamberland|first6=Mary|last7=McClung|first7=Nancy|last8=Campos-Outcalt|first8=Doug|last9=Morgan|first9=Rebecca L.|last10=Mbaeyi|first10=Sarah|last11=Romero|first11=José R.|display-authors=6|date=December 2020|title=The Advisory Committee on Immunization Practices' Interim Recommendation for Use of Moderna COVID-19 Vaccine – United States, December 2020|url=https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/69/wr/pdfs/mm695152e1-H.pdf|journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report|volume=69|issue=5152|pages=1653–56|doi=10.15585/mmwr.mm695152e1|pmid=33382675|last14=Bell|first13=Grace M.|last13=Lee|first14=Beth P.|last15=Dooling|first15=Kathleen|last12=Talbot|first12=H. Keipp|s2cid=229945697|name-list-style=vanc}}&lt;/ref&gt;
 |Singapore&lt;ref&gt;{{Cite web|date=3 February 2021|title=Singapore becomes first in Asia to approve Moderna's COVID-19 vaccine|url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-singapore/singapore-becomes-first-in-asia-to-approve-modernas-covid-19-vaccine-idUSKBN2A30ZM|access-date=3 February 2021|website=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt;
}}
{{Collapsible list|title=Full (5)
 | EU&lt;ref name=&quot;COVID-19 Vaccine Moderna EPAR&quot;&gt;{{cite web | title=COVID-19 Vaccine Moderna EPAR | website=[[European Medicines Agency]] (EMA) | url=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/covid-19-vaccine-moderna | access-date=20 January 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;EU approval&quot;&gt;{{Cite press release|title=European Commission authorises second safe and effective vaccine against COVID-19|url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_21_3|access-date=6 January 2021|website=European Commission }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite press release|date=6 January 2021|title=EMA recommends COVID-19 Vaccine Moderna for authorisation in the EU|url=https://www.ema.europa.eu/en/news/ema-recommends-covid-19-vaccine-moderna-authorisation-eu|access-date=6 January 2021|publisher=European Medicines Agency}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=COVID-19 Vaccine Moderna | website=Union Register of medicinal products | url=https://ec.europa.eu/health/documents/community-register/html/h1507.htm | access-date=14 January 2021}}&lt;/ref&gt;
 | Faroe Islands&lt;ref name=&quot;Danish Moderna approval&quot;&gt;{{Cite web|title=Endnu en vaccine mod COVID-19 er godkendt af EU-Kommissionen|url=https://laegemiddelstyrelsen.dk/da/nyheder/2021/endnu-en-vaccine-imod-covid-19-godkendt-af-eu-kommissionen/|access-date=7 January 2021|website=Lægemiddelstyrelsen|language=da-DK}}&lt;/ref&gt;
 | Greenland&lt;ref name=&quot;Danish Moderna approval&quot; /&gt;
 | Iceland&lt;ref&gt;{{Cite web|title=COVID-19: Bóluefninu COVID-19 Vaccine Moderna frá hefur verið veitt skilyrt íslenskt markaðsleyfi|url=https://www.lyfjastofnun.is/frettir/covid-19-boluefninu-covid-19-vaccine-moderna-fra-hefur-verid-veitt-skilyrt-islenskt-markadsleyfi/|access-date=7 January 2021|website=Lyfjastofnun|language=is}}&lt;/ref&gt;
 | Norway&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Status på koronavaksiner under godkjenning per 6. januar 2021|url=https://legemiddelverket.no/nyheter/status-pa-koronavaksiner-under-godkjenning-per-6-januar-2021|access-date=7 January 2021|website=Statens legemiddelverk|language=nb-NO|accessdate=13 January 2021|archivedate=4 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210204040017/https://legemiddelverket.no/nyheter/status-pa-koronavaksiner-under-godkjenning-per-6-januar-2021}}&lt;/ref&gt;
}}
|- valign=&quot;top&quot;
|'''[[Oxford–AstraZeneca COVID-19 vaccine]]'''&lt;wbr/&gt;{{efn-la|[[Serum Institute of India]] will be producing the ''ChAdOx1{{nbsp}}nCoV-19'' vaccine for India&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/healthcare/biotech/pharmaceuticals/astrazeneca-serum-institute-of-india-sign-licensing-deal-for-1-billion-doses-of-oxford-vaccine/articleshow/76202016.cms|title=AstraZeneca &amp; Serum Institute of India sign licensing deal for 1 million doses of Oxford vaccine|work=The Economic Times|access-date=15 June 2020}}&lt;/ref&gt; and other low and middle income countries.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Covid-19 vaccine: Serum Institute signs up for 100 million doses of vaccines for India, low and middle-income countries |url=https://www.financialexpress.com/lifestyle/health/covid-19-vaccine-serum-institute-signs-up-for-100-million-doses-of-vaccines-for-india-low-and-middle-income-countries/2047884/ |work=The Financial Express |date=7 August 2020}}&lt;/ref&gt;}}{{efn-la|Oxford name: ''ChAdOx1{{nbsp}}nCoV-19''. Manufacturing in Brazil to be carried out by [[Oswaldo Cruz Foundation]].&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Walsh |first1=Nick |last2=Shelley |first2=Jo |last3=Duwe |first3=Eduardo |last4=Bonnett |first4=William |date=27 July 2020 |title=The world's hopes for a coronavirus vaccine may run in these health care workers' veins |url=https://edition.cnn.com/2020/07/27/americas/brazil-covid-19-sinovac-vaccine-intl/index.html |publisher=[[CNN]] |location=[[São Paulo]] |access-date=3 August 2020 |name-list-style=vanc |archive-date=3 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803211040/https://edition.cnn.com/2020/07/27/americas/brazil-covid-19-sinovac-vaccine-intl/index.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;}}&lt;ref name=&quot;NCT04400838&quot;&gt;{{cite web |title=Investigating a Vaccine Against COVID-19 |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04400838 |website=[[ClinicalTrials.gov]] |publisher=[[United States National Library of Medicine]] |id=NCT04400838 |date=26 May 2020 |access-date=14 July 2020 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011084750/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04400838/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;EudraCT-2020-001228-32&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.clinicaltrialsregister.eu/ctr-search/trial/2020-001228-32/GB |title=A Phase 2/3 study to determine the efficacy, safety and immunogenicity of the candidate Coronavirus Disease (COVID-19) vaccine ChAdOx1 nCoV-19 |website=EU Clinical Trials Register |publisher=European Union |id=[[EudraCT]] 2020-001228-32 |date=21 April 2020 |access-date=3 August 2020 |archive-date=5 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005201654/https://www.clinicaltrialsregister.eu/ctr-search/trial/2020-001228-32/GB |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ISRCTN89951424&quot;&gt;{{cite journal |title=A Phase III study to investigate a vaccine against COVID-19 |website=ISRCTN |id=ISRCTN89951424 |doi=10.1186/ISRCTN89951424 |date=26 May 2020 |last1=O'Reilly |first1=Peter |name-list-style=vanc | doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[University of Oxford]], [[AstraZeneca]], [[Coalition for Epidemic Preparedness Innovations|CEPI]]
|[[Adenoviridae|Adenovirus]] [[Viral vector|vector]] vaccine (modified [[chimpanzee]] adenovirus vector, ChAdOx1)
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=3|participants=30000
|description=Interventional; [[randomized controlled trial|randomized, placebo-controlled study]] for efficacy, safety, and immunogenicity.&lt;ref name=&quot;NCT04516746&quot;&gt;{{cite web |title=A Phase III Randomized, Double-blind, Placebo-controlled Multicenter Study in Adults to Determine the Safety, Efficacy, and Immunogenicity of AZD1222, a Non-replicating ChAdOx1 Vector Vaccine, for the Prevention of COVID-19 |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04516746 |website=[[ClinicalTrials.gov]] |publisher=[[United States National Library of Medicine]] |id=NCT04383574 |date=12 May 2020 |access-date=26 August 2020 |archive-date=23 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200823061231/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04516746 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|status=Positive results from an interim analysis of four ongoing trials were announced on 23 November 2020 and published on 8 December 2020. Overall efficacy was 70%, ranging from 62% to 90% with different dosing regimens, with a peer-reviewed safety profile.&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(20)32661-1/fulltext|title=Safety and efficacy of the ChAdOx1 nCoV-19 vaccine (AZD1222) against SARS-CoV-2: an interim analysis of four randomised controlled trials in Brazil, South Africa, and the UK|journal=Lancet|first1=Marryn|last1=Voysey|first2=Sue Ann|last2=Costa Clemens|first3=Shabir A.|last3=Madhi|first4=Lily Y.|last4=Weckx|first5=Pedro M.|last5=Folegatti|first6=Parvinder K.|last6=Aley|first7=Brian|last7=Angus|first8=Vicky L.|last8=Baillie|volume=397|issue=10269|pages=99–111|doi=10.1016/S0140-6736(20)32661-1|doi-access=free|date=8 December 2020|access-date=9 December 2020|name-list-style=vanc|display-authors=6}}&lt;/ref&gt;
|locations=Brazil (5,000),&lt;ref&gt;{{cite web |title=Trial of Oxford COVID-19 vaccine starts in Brazil |url=https://covid19vaccinetrial.co.uk/brazil-trial-launch |publisher=[[Jenner Institute]] |access-date=26 August 2020 |archive-date=9 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200909025948/https://covid19vaccinetrial.co.uk/brazil-trial-launch |url-status=live |accessdate=2 January 2021 |archivedate=9 September 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200909025948/https://covid19vaccinetrial.co.uk/brazil-trial-launch }}&lt;/ref&gt; United Kingdom, India&lt;ref&gt;{{cite news |title=Oxford COVID-19 vaccine final trials will be held in these 17 hospitals in India |url=https://www.livemint.com/news/india/oxford-covid-19-vaccine-trials-will-be-held-in-these-17-hospitals-in-india-11597839519639.html |work=mint |date=19 August 2020 }}&lt;/ref&gt;
|duration=May 2020{{snd}}Aug 2021
}}
&lt;!-- |{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=2|endphase=3|participants=10260|description=Interventional; [[randomized controlled trial|randomized, placebo-controlled study]] for efficacy, safety, and immunogenicity}} --&gt;
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|endphase=2|participants=543
|status=Spike-specific antibodies at day 28; [[neutralizing antibody|neutralizing antibodies]] after a [[booster dose]] at day 56.&lt;ref name=&quot;folegatti&quot;&gt;{{cite journal |last1=Folegatti |first1=Pedro M |last2=Ewer |first2=Katie J |last3=Aley |first3=Parvinder K |last4=Angus |first4=Brian |last5=Becker |first5=Stephan |last6=Belij-Rammerstorfer |first6=Sandra |last7=Bellamy |first7=Duncan |last8=Bibi |first8=Sagida |last9=Bittaye |first9=Mustapha |last10=Clutterbuck |first10=Elizabeth A |last11=Dold |first11=Christina |last12=Faust |first12=Saul N |last13=Finn |first13=Adam |last14=Flaxman |first14=Amy L |last15=Hallis |first15=Bassam |last16=Heath |first16=Paul |last17=Jenkin |first17=Daniel |last18=Lazarus |first18=Rajeka |last19=Makinson |first19=Rebecca |last20=Minassian |first20=Angela M |last21=Pollock |first21=Katrina M |last22=Ramasamy |first22=Maheshi |last23=Robinson |first23=Hannah |last24=Snape |first24=Matthew |last25=Tarrant |first25=Richard |last26=Voysey |first26=Merryn |last27=Green |first27=Catherine |last28=Douglas |first28=Alexander D |last29=Hill |first29=Adrian V S |last30=Lambe |first30=Teresa |last31=Gilbert |first31=Sarah C |last32=Pollard |first32=Andrew J |display-authors=6 |author-link2=Katie Ewer |title=Safety and immunogenicity of the ChAdOx1 nCoV-19 vaccine against SARS-CoV-2: a preliminary report of a phase 1/2, single-blind, randomised controlled trial |journal=Lancet |date=July 2020 |volume=396 |issue=10249 |pages=467–78 |doi=10.1016/S0140-6736(20)31604-4 |pmid=32702298 |pmc=7445431 |doi-access=free |lay-url=https://blogs.sciencemag.org/pipeline/archives/2020/07/20/new-data-on-the-oxford-az-vaccine |name-list-style=vanc }}&lt;/ref&gt;}}
|{{Collapsible list
| title = Emergency (19)
 | Argentina&lt;ref&gt;{{cite web |title=Argentine regulator approves AstraZeneca/Oxford COVID-19 vaccine |url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-argentina-astrazen/argentine-regulator-approves-astrazeneca-oxford-covid-19-vaccine-astrazeneca-idUSKBN29421P |publisher=Reuters |access-date=30 December 2020 |date=30 December 2020}}&lt;/ref&gt;
 | Bahrain&lt;ref&gt;{{Cite web|date=25 January 2021|title=Bahrain approves Oxford/AstraZeneca coronavirus vaccine produced in India|url=http://saudigazette.com.sa/article/602862|access-date=30 January 2021|website=Saudigazette}}&lt;/ref&gt;
 | Bangladesh&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Oxford University-Astrazeneca vaccine: Bangladesh okays it for emergency use|url=https://www.thedailystar.net/frontpage/news/oxford-university-astrazeneca-vaccine-bangladesh-okays-it-emergency-use-2022381|access-date=6 January 2021|website=thedailystar.net}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Bangladesh approves Oxford-AstraZeneca COVID-19 vaccine|url=https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/bangladesh-approves-oxford-astrazeneca-covid-19-vaccine/2099147|access-date=6 January 2021|website=aa.com.tr}}&lt;/ref&gt;
 | Brazil&lt;ref name=&quot;Covid-Vaccine&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-brazil-idUSKBN29M0M3|title=Brazil clears emergency use of Sinovac, AstraZeneca vaccines, shots begin|work=Reuters|first1=Jamie|last1=McGeever|first2=Pedro|last2=Fonseca|date=17 January 2021|access-date=17 January 2021}}&lt;/ref&gt;
 | Dominican Republic&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Staff |first1=Agencia EFE |title=La República Dominicana aprueba la vacuna de AstraZeneca contra la covid-19 |url=https://www.efe.com/efe/america/sociedad/la-republica-dominicana-aprueba-vacuna-de-astrazeneca-contra-covid-19/20000013-4431079 |work=Agencia EFE |date=31 December 2020 |language=es}}&lt;/ref&gt;
 | Ecuador&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Staff|first=Reuters|date=2021-01-24|title=Ecuador approves use of AstraZeneca vaccine for COVID-19|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/health-coronavirus-ecuador-astrazeneca-idUSL1N2JZ0HC|access-date=30 January 2021}}&lt;/ref&gt;
 | El Salvador&lt;ref&gt;{{cite news |title=El Salvador greenlights AstraZeneca, Oxford University COVID-19 vaccine |url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-el-salvador-vaccin/el-salvador-greenlights-astrazeneca-oxford-university-covid-19-vaccine-idINKBN2942HQ |publisher=Reuters |date=30 December 2020 }}&lt;/ref&gt;
 | India&lt;ref name=&quot;NYT India&quot;&gt;{{cite news | first1=Emily | last1=Schmall | first2=Sameer | last2=Yasir | title=India Approves Oxford-AstraZeneca Covid-19 Vaccine and 1 Other | website=The New York Times | date=3 January 2021 | url=https://www.nytimes.com/2021/01/03/world/asia/india-covid-19-vaccine.html | access-date=3 January 2021 | name-list-style=vanc}}&lt;/ref&gt;
 |Iraq&lt;ref name=&quot;bignewsnetwork.com&quot;&gt;{{Cite web|title=Iraq approves Sinopharm, AstraZeneca vaccines|url=https://www.bignewsnetwork.com/news/267583081/iraq-approves-sinopharm-astrazeneca-vaccines|access-date=30 January 2021|website=Big News Network.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210131115049/https://www.bignewsnetwork.com/news/267583081/iraq-approves-sinopharm-astrazeneca-vaccines|archivedate=31 January 2021|accessdate=3 February 2021}}&lt;/ref&gt;
 | Mexico&lt;ref&gt;{{cite news | title=Mexico approves AstraZeneca COVID-19 vaccine, minister says | website=Reuters | date=5 January 2021 | url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-mexico-vaccine-idUSKBN29A04O | access-date=14 January 2021}}&lt;/ref&gt;
 | Myanmar&lt;ref&gt;{{cite news | title= Myanmar launches nationwide COVID-19 vaccination program | website= Xinhua News | date= 27 January 2021 | url= http://www.xinhuanet.com/english/2021-01/27/c_139700809.htm | accessdate= 3 February 2021 | archivedate= 27 January 2021 | archiveurl= https://web.archive.org/web/20210127163302/http://www.xinhuanet.com/english/2021-01/27/c_139700809.htm }}&lt;/ref&gt;
 | Nepal&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Staff |first1=Reuters |title=Nepal approves AstraZeneca COVID vaccine for emergency use – government statement |url=https://www.reuters.com/article/health-coronavirus-nepal/nepal-approves-astrazeneca-covid-vaccine-for-emergency-use-government-statement-idUSKBN29K140 |work=Reuters |date=15 January 2021 }}&lt;/ref&gt;
 | Pakistan&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Staff |first1=Reuters |title=Pakistan approves AstraZeneca COVID-19 vaccine for emergency use |url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-pakistan-astrazene/pakistan-approves-astrazeneca-covid-19-vaccine-for-emergency-use-idUKKBN29L0DO |date=16 January 2021 }}&lt;/ref&gt;
 | Philippines&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Staff |first=Reuters |date=28 January 2021 |title=Philippine regulator approves emergency use of AstraZeneca vaccine  |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-philippines-vaccin-idUSKBN29X0CY |access-date=28 January 2021}}&lt;/ref&gt;
 | Saudi Arabia&lt;ref name=&quot;gulfnews.com&quot; /&gt;
 | Sri Lanka&lt;ref&gt;{{Cite web|date=22 January 2021|title=Sri Lanka approves vaccine amid warnings of virus spread|url=https://apnews.com/article/sri-lanka-coronavirus-pandemic-340488c48ab372050825e70e057dd294|access-date=22 January 2021|website=AP NEWS}}&lt;/ref&gt;
 |Thailand&lt;ref&gt;{{cite web |title=Thai Food and Drug registers COVID-19 vaccine developed by AstraZeneca |url=https://www.pattayamail.com/thailandnews/thai-food-and-drug-registers-covid-19-vaccine-developed-by-astrazeneca-341186 |website=Pattaya Mail |date=23 January 2021}}&lt;/ref&gt;
 | UK&lt;ref&gt;{{cite web | title=Information for Healthcare Professionals on COVID-19 Vaccine AstraZeneca | website=[[Medicines and Healthcare products Regulatory Agency]] (MHRA) | date=30 December 2020 | url=https://www.gov.uk/government/publications/regulatory-approval-of-covid-19-vaccine-astrazeneca/information-for-healthcare-professionals-on-covid-19-vaccine-astrazeneca | access-date=4 January 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite press release |title=Oxford University/AstraZeneca vaccine authorised by UK medicines regulator |url=https://www.gov.uk/government/news/oxford-universityastrazeneca-vaccine-authorised-by-uk-medicines-regulator |publisher=Department of Health and Social Care|access-date=30 December 2020 |date=30 December 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Conditions of Authorisation for COVID-19 Vaccine AstraZeneca | website=[[Medicines and Healthcare products Regulatory Agency]] (MHRA) | date=30 December 2020 | url=https://www.gov.uk/government/publications/regulatory-approval-of-covid-19-vaccine-astrazeneca/conditions-of-authorisation-for-covid-19-vaccine-astrazeneca | access-date=4 January 2021}}&lt;/ref&gt;
| Vietnam&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.channelnewsasia.com/news/asia/vietnam-approves-astrazeneca-vaccine-reports-34-new-covid-19-14074712 |accessdate=2021-02-03 |archivedate=2021-02-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210207013652/https://www.channelnewsasia.com/news/asia/vietnam-approves-astrazeneca-vaccine-reports-34-new-covid-19-14074712 }}&lt;/ref&gt;
}}
{{Collapsible list|title=Full (1)|
 | EU&lt;ref&gt;{{cite web | title=COVID-19 Vaccine AstraZeneca: Pending EC decision | website=[[European Medicines Agency]] (EMA) | date=28 January 2021 | url=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/summaries-opinion/covid-19-vaccine-astrazeneca | access-date=29 January 2021 | accessdate=3 February 2021 | archivedate=16 February 2021 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20210216232934/https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/summaries-opinion/covid-19-vaccine-astrazeneca }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite press release |title=EMA recommends COVID-19 Vaccine AstraZeneca for authorisation in the EU |url=https://www.ema.europa.eu/en/news/ema-recommends-covid-19-vaccine-astrazeneca-authorisation-eu |website=[[European Medicines Agency]] (EMA) |access-date=29 January 2021 |date=29 January 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite press release |title=European Commission authorises third safe and effective vaccine against COVID-19 |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_21_306 |website=European Commission |access-date=29 January 2021 |date=29 January 2021}}&lt;/ref&gt;
}}
|- valign=&quot;top&quot;


|- valign=&quot;top&quot;
|'''{{ill|EpiVacCorona|ru|ЭпиВакКорона}}'''&lt;wbr /&gt;&lt;ref name=&quot;NCT04527575&quot;&gt;{{cite web |title=Study of the Safety, Reactogenicity and Immunogenicity of &quot;EpiVacCorona&quot; Vaccine for the Prevention of COVID-19 (EpiVacCorona) |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04527575 |website=[[ClinicalTrials.gov]] |publisher=[[United States National Library of Medicine]] |id=NCT04368988 |date=22 September 2020 |access-date=16 November 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[State Research Center of Virology and Biotechnology VECTOR|Vector]]
|[[Peptide vaccine]]&lt;ref name=&quot;NCT04527575&quot; /&gt;
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=3|participants=40,000|description=Randomized double-blind, placebo-controlled to evaluate efficacy, immunogenicity, and safety
|locations=Russia&lt;ref&gt;{{cite news |title=Russian EpiVacCorona Vaccine Has No Adverse Effects |url=https://www.oreanda.ru/en/gosudarstvo/russian-epivaccorona-vaccine-has-no-adverse-effects/article1354486/ |work=OREANDA-NEWS |date=13 January 2021 }}&lt;/ref&gt;
|duration=Nov 2020 – Dec 2021
}}
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|endphase=2|participants=100|description=Simple, blind, placebo-controlled, randomized study of safety, reactogenicity and immunogenicity&lt;ref name=&quot;NCT04527575&quot; /&gt;
|locations=Russia
|duration=Jul 2020&lt;ref name=&quot;NCT04527575&quot; /&gt; – Sep 2020&lt;ref&gt;{{cite news |title=Over 1,400 volunteers get Russia's first EpiVacCorona vaccine jab |url=https://tass.com/society/1235115 |work=TASS |date=15 December 2020 }}&lt;/ref&gt;
}}
|{{Collapsible list|title=Emergency (1)
 | Russia&lt;ref&gt;{{cite web | title = О регистрации вакцины ФБУН ГНЦ ВБ &quot;Вектор&quot; Роспотребнадзора &quot;ЭпиВакКорона&quot; | website = Rospotrebnadzor | url = https://www.rospotrebnadzor.ru/region/rss/rss.php?ELEMENT_ID=15660 | date = 14 October 2020 | language = ru | accessdate = 13 January 2021 | archivedate = 1 November 2020 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20201101010437/https://www.rospotrebnadzor.ru/region/rss/rss.php?ELEMENT_ID=15660 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title = Russia's EpiVacCorona vaccine post-registration trials started | publisher=The Pharma Letter |url = https://www.thepharmaletter.com/article/russia-s-epivaccorona-vaccine-post-registration-trials-started  |date=18 November 2020 }}&lt;/ref&gt;
}}
{{Collapsible list|title=Full (1)
 | Turkmenistan&lt;ref&gt;{{cite news |title= Turkmenistan registers vaccines for the prevention of infectious diseases  |url=https://tdh.gov.tm/en/post/25911/turkmenistan-registers-vaccines-prevention-infectious-diseases |work=Turkmenistan Today |date=29 January 2021 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Russian vaccine &quot;EpiVacCorona&quot; was registered in Turkmenistan |url=https://www.en24news.com/e/2021/01/russian-vaccine-epivaccorona-was-registered-in-turkmenistan.html |work=EN24 |date=29 January 2021 |accessdate=3 February 2021 |archivedate=19 March 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210319140314/https://www.en24news.com/error }}&lt;/ref&gt;
}}
|- valign=&quot;top&quot;
|'''[[CoronaVac]]'''&lt;ref name=&quot;NCT04383574&quot;&gt;{{cite web |title=Safety and Immunogenicity Study of Inactivated Vaccine for Prevention of SARS-CoV-2 Infection (COVID-19) (Renqiu) |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04383574 |website=[[ClinicalTrials.gov]] |publisher=[[United States National Library of Medicine]] |id=NCT04383574 |date=12 May 2020 |access-date=14 July 2020 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011084809/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04383574/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NCname= nct04456595=&quot;&gt;{{cite web |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04456595 |title=Clinical Trial of Efficacy and Safety of Sinovac's Adsorbed COVID-19 (Inactivated) Vaccine in Healthcare Professionals (PROFISCOV) |website=[[ClinicalTrials.gov]] |publisher=[[United States National Library of Medicine]] |id=NCT04456595 |date=2 July 2020 |access-date=3 August 2020 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011084811/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04456595/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite journal |last1=PT. Bio Farma |title=A Phase III, observer-blind, randomized, placebo-controlled study of the efficacy, safety, and immunogenicity of SARS-COV-2 inactivated vaccine in healthy adults aged 18–59 years in Indonesia |journal=Registri Penyakit Indonesia |date=10 August 2020 |url=https://www.ina-registry.org/index.php?act=registry_trial_detail&amp;code_trial=16202009080721WXFM0YX |access-date=15 August 2020 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201011084814/https://www.ina-registry.org/index.php?act=registry_trial_detail&amp;code_trial=16202009080721WXFM0YX%2F |date=11 October 2020 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201011084814/https://www.ina-registry.org/index.php?act=registry_trial_detail&amp;code_trial=16202009080721WXFM0YX%2F |archivedate=11 October 2020 |title=Archive copy |url=https://www.ina-registry.org/index.php?act=registry_trial_detail&amp;code_trial=16202009080721WXFM0YX%2F |accessdate=26 April 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[Sinovac Biotech|Sinovac]]
|[[Inactivated vaccine|Inactivated]] [[Severe acute respiratory syndrome coronavirus 2|SARS-CoV-2]] vaccine
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=3|participants=33,620|description=Double-blind, randomized, placebo-controlled to evaluate efficacy and safety.
|status=Positive results from an interim analysis of a small sample were announced by [[Turkey]] on 24 December 2020, with an efficacy of 91%.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Turkish official says CoronaVac vaccine 91.25% effective |url=https://abcnews.go.com/Health/wireStory/turkish-official-coronavac-vaccine-9125-effective-74899577 |publisher=ABC News |agency=Associated Press |access-date=28 December 2020 }}&lt;/ref&gt; Additional results were announced by [[Indonesia]] on 11 January, with an overall efficacy of 65%.&lt;ref name=StraitsTimes20210111&gt;{{cite news |url=https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/indonesia-grants-emergency-use-approval-to-sinovac-vaccine-local-trials-show-65 |title=Indonesia grants emergency use approval to Sinovac's vaccine, local trials show 65% efficacy |last=Soeriaatmadja |first=Wahyudi |work=[[The Straits Times]] |date=11 January 2021 |access-date=11 January 2021}}&lt;/ref&gt; The vaccine was 50% effective at preventing symptomatic infections in a Brazilian trial.&lt;ref&gt;{{cite web |title= CoronaVac's Overall Efficacy in Brazil Measured at 50.4%|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-01-12/overall-efficacy-of-sinovac-vaccine-in-brazil-just-above-50 |work=Bloomberg |date=12 January 2021 |access-date=12 January 2021 }}&lt;/ref&gt;
|locations=Brazil (15,000);&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.scmp.com/news/world/americas/article/3106177/tests-show-coronavirus-vaccine-chinas-sinovac-safe-says-brazils |title=Tests show coronavirus vaccine by China's Sinovac is safe, says Brazil's Butantan Institute |access-date=29 October 2020 |archive-date=29 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029151527/https://www.scmp.com/news/world/americas/article/3106177/tests-show-coronavirus-vaccine-chinas-sinovac-safe-says-brazils |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Chile (3,000);&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://chilereports.cl/en/news/2020/08/04/chile-initiates-clinical-study-for-covid-19-vaccine |title=Chile initiates clinical study for COVID-19 vaccine |access-date=29 October 2020 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011190302/https://chilereports.cl/en/news/2020/08/04/chile-initiates-clinical-study-for-covid-19-vaccine |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Indonesia (1,620); Turkey (13,000)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Randomized, Double-Blind, Placebo-Controlled Phase III Clinical Trial For Evaluation of Efficacy and Safety of SARS-CoV-2 Vaccine (Vero Cell), Inactivated |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04582344 |website=[[ClinicalTrials.gov]] |date=8 October 2020 |access-date=22 October 2020 |archive-date=20 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201020123218/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04582344 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|duration=Jul 2020 – Oct 2021 in Brazil; Aug 2020 – Jan 2021 in Indonesia
}}
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=2|participants=600
|status=Immunogenicity eliciting 92% seroconversion at lower dose and 98% at higher dose after 14 days&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Zhang |first1=Yanjun |last2=Zeng |first2=Gang |last3=Pan |first3=Hongxing |last4=Li |first4=Changgui |last5=Hu |first5=Yaling |last6=Chu |first6=Kai |last7=Han |first7=Weixiao |last8=Chen |first8=Zhen |last9=Tang |first9=Rong |last10=Yin |first10=Weidong |last11=Chen |first11=Xin |last12=Hu |first12=Yuansheng |last13=Liu |first13=Xiaoyong |last14=Jiang |first14=Congbing |last15=Li |first15=Jingxin |last16=Yang |first16=Minnan |last17=Song |first17=Yan |last18=Wang |first18=Xiangxi |last19=Gao |first19=Qiang |last20=Zhu |first20=Fengcai | display-authors=6 |title=Safety, tolerability, and immunogenicity of an inactivated SARS-CoV-2 vaccine in healthy adults aged 18–59 years: a randomised, double-blind, placebo-controlled, phase 1/2 clinical trial |journal=The Lancet Infectious Diseases |date=November 2020 |volume=0 |issue=2 |pages=181–92 |doi=10.1016/S1473-3099(20)30843-4 |pmid=33217362 |pmc=7832443 |s2cid=227099817 | doi-access=free |name-list-style=vanc }}&lt;/ref&gt;
|locations=China
|duration=May 2020 –
}}
|{{Collapsible list
| title = Emergency (7)
 |Azerbaijan&lt;ref&gt;https://www.aa.com.tr/en/world/azerbaijan-kicks-off-covid-19-vaccination/2114591&lt;/ref&gt;
 |Bolivia&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bolívia autoriza uso de vacinas Sputnik V e CoronaVac contra covid-19 |url=https://noticias.uol.com.br/internacional/ultimas-noticias/2021/01/06/bolivia-autoriza-uso-de-vacinas-sputnik-v-e-coronavac-contra-covid-19.htm |website=noticias.uol.com.br |access-date=6 January 2021 |language=pt-br}}&lt;/ref&gt;
 |Brazil&lt;ref name=&quot;Covid-Vaccine&quot;/&gt;
 |China ''(early)''&lt;ref&gt;{{Cite news|title=China prepares large-scale rollout of domestically-produced coronavirus vaccines|url=https://www.theglobeandmail.com/world/article-china-prepares-large-scale-rollout-of-domestically-produced|date=6 December 2020|access-date=7 December 2020|work=The Globe and Mail|first=Huizhong | last=Wu }}&lt;/ref&gt;
 |Chile&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2021-01-20|title=Chile aprueba el uso de emergencia de la vacuna china de Sinovac contra covid-19|url=https://www.france24.com/es/minuto-a-minuto/20210120-chile-aprueba-el-uso-de-emergencia-de-la-vacuna-china-de-sinovac-contra-covid-19|access-date=30 January 2021|website=France 24}}&lt;/ref&gt;
 |Indonesia&lt;ref name=StraitsTimes20210111/&gt;&lt;ref name=Tempo&gt;{{cite news |title=BPOM Grants Emergency Use Authorization for Sinovac Vaccine |url=https://en.tempo.co/read/1422220/bpom-grants-emergency-use-authorization-for-sinovac-vaccine |work=[[Tempo (Indonesian magazine)|Tempo]] |date=11 January 2021 |access-date=11 January 2021}}&lt;/ref&gt;
 |Turkey&lt;ref&gt;{{cite news |title=Turkey to begin COVID-19 vaccine jabs by this weekend |url=https://www.aa.com.tr/en/latest-on-coronavirus-outbreak/turkey-to-begin-covid-19-vaccine-jabs-by-this-weekend/2106366 |work=Anadolu |date=11 January 2021 |access-date=11 January 2021}}&lt;/ref&gt;}}
{{Collapsible list|title=Full (0)
 | ''None yet''
}}
|- valign=&quot;top&quot;
|'''[[Ad5-nCoV]]''' &lt;small&gt;(Convidicea)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;[[CanSino Biologics]], Beijing Institute of Biotechnology of the [[Academy of Military Medical Sciences]]
|[[Adenoviridae|Adenovirus]] [[Viral vector|vector]] vaccine ([[Recombinant vaccine|recombinant]] adenovirus [[Serotype|type]] 5 vector)
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=3|participants=40,000|description=Global multi-center, randomized, double-blind, placebo-controlled to evaluate efficacy, safety and immunogenicity.
|locations= China, Argentina, Chile,&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Lazcano |first1=Patricio |title=Así funcionan las cuatro vacunas que se probarán en Chile |url=https://www.latercera.com/que-pasa/noticia/asi-funcionan-las-cuatro-vacunas-que-se-probaran-en-chile/AD22DRDA4REH5MRWGIAI7GQFSM/ |publisher=La Tercera |access-date=15 December 2020 |date=15 November 2020}}&lt;/ref&gt; Mexico,&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Martinez |first1=Ana Isabel |title=CanSino Biologics delivers COVID-19 vaccine to Mexico for late-stage trial |url=https://www.reuters.com/article/idUSKBN27J21V |publisher=Reuters |access-date=4 November 2020 |date=3 November 2020}}&lt;/ref&gt; Pakistan,&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Ng |first1=Eric |title=China's CanSino trials Covid-19 vaccine in 'high disease burden' nations |url=https://www.scmp.com/business/companies/article/3107389/chinese-vaccine-developer-cansino-targets-high-disease-burden |work=South China Morning Post |access-date=4 November 2020 |date=28 October 2020}}&lt;/ref&gt; Russia,&lt;ref name=&quot;NCT04540419&quot;&gt;{{cite web |title=Clinical Trial of Recombinant Novel Coronavirus Vaccine (Adenovirus Type 5 Vector) Against COVID-19 |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04540419 |website=[[ClinicalTrials.gov]] |publisher=[[United States National Library of Medicine]] |id=NCT04540419 |date=13 November 2020 |access-date=17 November 2020}}&lt;/ref&gt; Saudi Arabia&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Nafisa |first1=Eltahir |title=CanSino to start Phase III trial of COVID-19 vaccine in Saudi |url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-saudi-cansinobio/cansino-to-start-phase-iii-trial-of-covid-19-vaccine-in-saudi-idUSKCN2550L9 |publisher=Reuters |access-date=4 November 2020 |date=9 August 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Gou |first1=Jinbo |title=Phase III Trial of A COVID-19 Vaccine of Adenovirus Vector in Adults 18 Years Old and Above |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04526990 |website=[[ClinicalTrials.gov]] |access-date=17 September 2020 |name-list-style=vanc |archive-date=18 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200918142722/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04526990 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|duration=Mar. {{ndash}} Dec. 2020, China; Sep. 2020 {{ndash}} Dec. 2021, Pakistan; Sep. 2020 {{ndash}} Nov. 2020, Russia&lt;ref name=&quot;NCT04540419&quot; /&gt;
}}
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=2|participants=508
|status=Neutralizing antibody and [[T cell]] responses&lt;ref name=&quot;zhu7-20&quot;&gt;{{cite journal | last1=Zhu | first1=Feng-Cai | last2=Guan | first2=Xu-Hua | last3=Li | first3=Yu-Hua | last4=Huang | first4=Jian-Ying | last5=Jiang | first5=Tao | last6=Hou | first6=Li-Hua | last7=Li | first7=Jing-Xin | last8=Yang | first8=Bei-Fang | last9=Wang | first9=Ling | last10=Wang | first10=Wen-Juan | last11=Wu | first11=Shi-Po | last12=Wang | first12=Zhao | last13=Wu | first13=Xiao-Hong | last14=Xu | first14=Jun-Jie | last15=Zhang | first15=Zhe | last16=Jia | first16=Si-Yue | last17=Wang | first17=Bu-Sen | last18=Hu | first18=Yi | last19=Liu | first19=Jing-Jing | last20=Zhang | first20=Jun | last21=Qian | first21=Xiao-Ai | last22=Li | first22=Qiong | last23=Pan | first23=Hong-Xing | last24=Jiang | first24=Hu-Dachuan | last25=Deng | first25=Peng | last26=Gou | first26=Jin-Bo | last27=Wang | first27=Xue-Wen | last28=Wang | first28=Xing-Huan | last29=Chen | first29=Wei | display-authors=6 | title=Immunogenicity and safety of a recombinant adenovirus type-5-vectored COVID-19 vaccine in healthy adults aged 18 years or older: a randomised, double-blind, placebo-controlled, phase 2 trial | journal=Lancet | date=July 2020 | volume=396 | issue=10249 | pages=479–88 | issn=0140-6736 | doi=10.1016/s0140-6736(20)31605-6 | pmid=32702299 | pmc=7836858 | doi-access=free | lay-url=https://blogs.sciencemag.org/pipeline/archives/2020/07/20/new-data-on-the-cansino-vaccine | name-list-style=vanc }}&lt;/ref&gt;
}}
|{{Collapsible list|title=Emergency (1)
 | China ''(early)''&lt;ref&gt;{{Cite web|title=CanSino's COVID-19 vaccine approved for military use in China|url=https://asia.nikkei.com/Business/Pharmaceuticals/CanSino-s-COVID-19-vaccine-approved-for-military-use-in-China|access-date=24 December 2020|website=Nikkei Asia|accessdate=2 January 2021|archivedate=7 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210307024418/https://asia.nikkei.com/Business/Pharmaceuticals/CanSino-s-COVID-19-vaccine-approved-for-military-use-in-China}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=More Than 2.7 Million People Have Gotten Vaccines: Covid-19 Tracker|publisher=Bloomberg L.P.|url=https://www.bloomberg.com/graphics/covid-vaccine-tracker-global-distribution/|access-date=24 December 2020}}&lt;/ref&gt;
}}
{{Collapsible list|title=Full (0)
 | ''None yet''
}}
|- valign=&quot;top&quot;
|'''[[BBV152]]''' &lt;small&gt;(Covaxin)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;[[Bharat Biotech]], [[Indian Council of Medical Research]]
|[[Severe acute respiratory syndrome coronavirus 2|Inactivated SARS-CoV-2]] vaccine
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=3|participants=25800|description=Randomised, observer-blinded, placebo-controlled&lt;ref&gt;{{Cite web|title=An Efficacy and Safety Clinical Trial of an Investigational COVID-19 Vaccine (BBV152) in Adult Volunteers |id=NCT04641481| url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04641481|access-date=26 November 2020|website=[[ClinicalTrials.gov]]}}&lt;/ref&gt;
|locations=India&lt;ref&gt;{{cite web | title=Bharat Biotech Recruits 23,000 Volunteers For Covaxin's Phase 3 Clinical Trial | website=NDTV.com | date=28 December 2020 | url=https://www.ndtv.com/india-news/bharat-biotech-recruits-23-000-volunteers-for-covaxins-phase-3-clinical-trial-2346980 | access-date=3 January 2021}}&lt;/ref&gt;
|duration=Nov 2020 {{En dash}} Mar 2021
}}
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|participants=375
|status=Dose-dependent [[neutralizing antibody]] response on two-dose schedule. Pending Phase II reports.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Whole-Virion Inactivated SARS-CoV-2 Vaccine (BBV152) for COVID-19 in Healthy Volunteers |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04471519 |id=NCT04471519|website=[[ClinicalTrials.gov]] }}&lt;/ref&gt;}}
|{{Collapsible list|title=Emergency (1)
 | India (''monitored'')&lt;ref name=&quot;NYT India&quot; /&gt;
}}
{{Collapsible list|title=Full (0)
 | ''None yet''
}}
|}

===လၟောဝ်ဝက်သိန်ဂမၠိုင် Vaccine candidates===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+လၟောဝ်ဝက်သိန် ကဝ်ဝိဒ်=၁၉ မနွံပ္ဍဲကာလစွမ် ပထမ-တတိယ&lt;br&gt;COVID‑19 candidate vaccines in Phase I{{ndash}}III trials&lt;ref name=london/&gt;&lt;ref name=&quot;milken&quot;&gt;{{cite web|date=8 December 2020|title=COVID-19 vaccine tracker (Choose vaccines tab, apply filters to view select data)|url=https://airtable.com/shrSAi6t5WFwqo3GM/tblEzPQS5fnc0FHYR/viwDBH7b6FjmIBX5x?blocks=hide|access-date=11 December 2020|publisher=Milken Institute|lay-url=https://milkeninstitute.org/covid-19-tracker}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=who-tracker/&gt;
|-
!လၟောဝ်ဝက်သေန်ဂမၠိုင်&lt;br&gt;ညးမကၠောန်ဗဒှ် ကေုာံ ညးမဒုင်ပစ္စဲ&lt;br&gt;Vaccine candidates,&lt;br /&gt;developers, and sponsors
!ကွတ်&lt;br&gt;Technology
!ကာလစွမ် လၟုဟ် &lt;br&gt;Current phase (participants)&lt;br /&gt;design
!ကာလစွမ်မတုဲဒှ် &lt;br&gt;Completed phase{{efn-la|Latest Phase with published results.}} (participants)&lt;br /&gt;Immune response
!မကဵုအခေါင်စကာ နဒဒှ် ကာတၟေင် &lt;br&gt;Emergency use authorization
|- valign=&quot;top&quot;
|'''Ad26.COV2.S'''&lt;ref&gt;{{Cite web|title=A Study of Ad26.COV2.S in Adults|url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04436276|access-date=23 August 2020|website=[[ClinicalTrials.gov]]|date=4 August 2020|archive-date=16 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200916063346/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04436276|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=A Study of Ad26.COV2.S for the Prevention of SARS-CoV-2-Mediated COVID-19 in Adult Participants|url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04505722|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200926145744/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04505722|archive-date=26 September 2020|website=ClinicalTrials.gov|publisher=US National Library of Medicine}}&lt;/ref&gt;
[[Janssen Pharmaceutica]] (Johnson &amp; Johnson), [[Beth Israel Deaconess Medical Center|BIDMC]]
|Non-[[Viral replication|replicating]] [[viral vector]] (adenovirus serotype 26)
| {{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=3|participants=40000|description=Randomized, double-blinded, placebo-controlled
Temporarily paused on 13 October 2020, due to an unexplained illness in a participant.&lt;ref&gt;{{cite news | title=Johnson &amp; Johnson pauses its coronavirus vaccine trial because of a volunteer's 'unexplained illness.' | website=[[The New York Times]] | date=13 October 2020 | url=https://www.nytimes.com/2020/10/12/world/johnson-johnson-pauses-its-coronavirus-vaccine-trial-because-of-a-volunteers-unexplained-illness.html | access-date=25 October 2020 | authors=Virginia Hughes, Katie Thomas, Carl Zimmer, Katherine J. Wu | archive-date=24 October 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201024023926/https://www.nytimes.com/2020/10/12/world/johnson-johnson-pauses-its-coronavirus-vaccine-trial-because-of-a-volunteers-unexplained-illness.html | url-status=live }}&lt;/ref&gt; Johnson &amp; Johnson announced, on 23 October, that they are preparing to resume the trial in the US.&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.wsj.com/articles/covid-19-vaccine-trial-from-astrazeneca-oxford-can-resume-in-u-s-11603476923 | title=Pivotal Studies of Covid-19 Vaccines From AstraZeneca, J&amp;J Resuming | work=[[The Wall Street Journal]] | first1=Thomas M. | last1=Burton | first2=Peter | last2=Loftus | date=23 October 2020 | name-list-style=vanc | access-date=26 October 2020 | archive-date=26 October 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201026061035/https://www.wsj.com/articles/covid-19-vaccine-trial-from-astrazeneca-oxford-can-resume-in-u-s-11603476923 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.washingtonpost.com/health/2020/10/23/jj-vaccine-trial-to-resume/ | title=Johnson &amp; Johnson, AstraZeneca coronavirus vaccine trials set to resume | work=[[The Washington Post]] | date=24 October 2020 | first=Carolyn Y. | last=Johnson | name-list-style=vanc | access-date=26 October 2020 | archive-date=26 October 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201026113132/https://www.washingtonpost.com/health/2020/10/23/jj-vaccine-trial-to-resume/ | url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|locations=United States, Argentina, Brazil, Chile, Colombia, Mexico, Peru, the Philippines, South Africa and Ukraine
|duration= Jul 2020{{snd}}2023
}}
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|endphase=2|participants=1045}}
|'''Pending'''&lt;br /&gt;
*&lt;small&gt;Canada&lt;ref name=hcapps/&gt;&lt;/small&gt;
*&lt;small&gt;EU: EMA&lt;ref name=&quot;EU Ad26.COV2.S rolling review&quot; /&gt;&lt;/small&gt;
*&lt;small&gt;South Africa&lt;ref&gt;[https://www.msn.com/en-za/news/other/johnson-and-johnson-the-first-to-apply-for-covid-vaccine-registration-as-south-africa-starts-review-process/ar-BB1bZnjI &quot;Johnson &amp; Johnson the first to apply for Covid-19 vaccine registration as South Africa starts review process&quot;] MSN. 17 December 2020.&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|'''NVX-CoV2373'''&lt;wbr/&gt;&lt;ref name=&quot;NCT04368988&quot;&gt;{{cite web |title=Evaluation of the Safety and Immunogenicity of a SARS-CoV-2 rS (COVID-19) Nanoparticle Vaccine With/Without Matrix-M Adjuvant |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04368988 |website=[[ClinicalTrials.gov]] |publisher=[[United States National Library of Medicine]] |type=Registry |id=NCT04368988 |date=30 April 2020 |access-date=14 July 2020 |archive-date=14 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714224741/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04368988 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[Novavax]]
|[[Severe acute respiratory syndrome coronavirus 2|SARS-CoV-2]] [[Recombinant vaccine|recombinant]] [[Peplomer|spike protein]] [[nanoparticle]] with [[Immunologic adjuvant|adjuvant]]
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=3|participants=45000|description=Randomised, observer-blinded, placebo-controlled trial&lt;ref name=&quot;NCT04583995&quot;&gt;{{cite web | url = https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04583995 | title = A Study Looking at the Effectiveness, Immune Response, and Safety of a COVID-19 Vaccine in Adults in the United Kingdom | access-date = 22 November 2020 | website=ClinicalTrials.gov }}&lt;/ref&gt;|locations=UK, India (15000);&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Yengkhom |first1=Sumati |title=Three Kolkata institutes queue up for corona vaccine trials {{!}} Kolkata News |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata/3-kol-institutes-queue-up-for-corona-vaccine-trials/articleshow/79359532.cms |work=The Times of India |date=23 November 2020 }}&lt;/ref&gt; US, Mexico (30000)&lt;ref&gt;{{Cite web|title=A Study Looking at the Efficacy, Immune Response, and Safety of a COVID-19 Vaccine in Adults at Risk for SARS-CoV-2 - Full Text View - ClinicalTrials.gov|url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04611802|access-date=2020-12-30|website=clinicaltrials.gov|language=en}}&lt;/ref&gt;|duration=Sep 2020{{snd}}Jan 2021 (UK, India); Dec 2020{{snd}}Mar 2021 (US, Mexico)}}
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|endphase=2|participants=131}} [[Immunoglobulin G|IgG]] and [[neutralizing antibody]] response with adjuvant after [[booster dose]]&lt;ref name=&quot;pmid32877576&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Keech C, Albert G, Cho I, Robertson A, Reed P, Neal S, Plested JS, Zhu M, Cloney-Clark S, Zhou H, Smith G, Patel N, Frieman MB, Haupt RE, Logue J, McGrath M, Weston S, Piedra PA, Desai C, Callahan K, Lewis M, Price-Abbott P, Formica N, Shinde V, Fries L, Lickliter JD, Griffin P, Wilkinson B, Glenn GM | display-authors=6 | title = Phase 1–2 Trial of a SARS-CoV-2 Recombinant Spike Protein Nanoparticle Vaccine | journal = The New England Journal of Medicine | date = September 2020 | volume=383 | issue=24 | pages=2320–2332 | pmid = 32877576 | pmc = 7494251 | doi = 10.1056/NEJMoa2026920 }}&lt;/ref&gt;
| '''Pending'''&lt;br /&gt;
*&lt;small&gt;Mexico: [[COFEPRIS]]&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Ebrard|first=Marcelo|title=Informe de avance sobre vacunas al 15 de diciembre de 2020.|url=https://twitter.com/m_ebrard/status/1338882415197085696|access-date=17 December 2020}}{{Primary source inline|date=December 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|'''[[BBV152]]''' 
[[Bharat Biotech]], [[Indian Council of Medical Research]]

[[Trade name]]:&lt;small&gt;'''Covaxin'''&lt;/small&gt;
|[[Severe acute respiratory syndrome coronavirus 2|Inactivated SARS-CoV-2]]
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=3|participants=25800|description=Randomised, observer-blinded, placebo-controlled&lt;ref&gt;{{Cite web|title=An Efficacy and Safety Clinical Trial of an Investigational COVID-19 Vaccine (BBV152) in Adult Volunteers |type=Registry |id=NCT04641481| url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04641481|access-date=26 November 2020|website=ClinicalTrials.gov}}&lt;/ref&gt;
|locations=India
|duration=Nov 2020 {{En dash}} Mar 2022
}}
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|participants=375}} Dose-dependent [[neutralizing antibody]] response on two-dose schedule.&lt;br /&gt;
Pending Phase II reports&lt;ref&gt;{{cite web |title=Whole-Virion Inactivated SARS-CoV-2 Vaccine (BBV152) for COVID-19 in Healthy Volunteers |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04471519 |type=Registry |id=NCT04471519|website=ClinicalTrials.gov }}&lt;/ref&gt;
| '''Pending'''&lt;br /&gt;

*&lt;small&gt;India: [[Drugs Controller General of India|DCGI]]&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Dwivedi |first1=Sukirti |last2=Dey |first2=Stela |title=Bharat Biotech Seeks Emergency Use Approval For Covaxin |url=https://www.ndtv.com/india-news/bharat-biotech-seeks-emergency-use-authorisation-for-coronavirus-vaccine-covaxin-report-2335492 |work=NDTV.com |date=8 December 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|'''CoVLP'''&lt;ref&gt;{{Cite web|date=13 November 2020|title=GSK, Medicago launch phase 2/3 clinical trials of plant-derived COVID-19 vaccine|url=http://www.pmlive.com/pharma_news/gsk,_medicago_launch_phase_23_clinical_trials_of_plant-derived_covid-19_vaccine_1356854|access-date=16 November 2020|website=PMLive}}&lt;/ref&gt;
[[Medicago Inc.|Medicago]], [[GlaxoSmithKline|GSK]]
|[[Recombinant vaccine|Recombinant]], [[Plant expressed vaccine|plant-based]] [[virus-like particle]]s{{efn-la|name=&quot;Medicago-technology&quot;|Virus-like particles grown in ''[[Nicotiana benthamiana]]''&lt;ref name=&quot;np-medicago&quot;&gt;{{cite news | first=Vishwadha | last=Chander | work=National Post | agency=Reuters | title=Canada's Medicago begins human trials of plant-based COVID-19 vaccine | date=14 July 2020 | url=https://nationalpost.com/news/canada/canadas-medicago-begins-human-trials-of-plant-based-covid-19-vaccine | access-date=14 July 2020 | name-list-style=vanc | archive-date=1 November 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201101220834/https://nationalpost.com/news/canada/canadas-medicago-begins-human-trials-of-plant-based-covid-19-vaccine | url-status=live }}&lt;/ref&gt;}} with [[GlaxoSmithKline|GSK]] [[Immunologic adjuvant|adjuvant]]
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=2|endphase=3|participants=30,612
|description=Event-driven, randomized, observer blinded, placebo-controlled&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Medicago|date=18 November 2020|title=Randomized, Observer-Blind, Placebo-Controlled, Phase 2/3 Study to Assess the Safety, Efficacy, and Immunogenicity of a Recombinant Coronavirus-Like Particle COVID-19 Vaccine in Adults 18 Years of Age or Older|url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04636697}}&lt;/ref&gt;
|locations=Canada
|duration=Nov 2020 {{En dash}} Apr 2022
}}
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|participants=180
|description=Neutralizing antibodies at day 42 after the first injection (day 21 after the second injection) were at levels 10x that of COVID-19 survivors.
}}
|
|- valign=&quot;top&quot;
|'''[[ZF2001]]''' &lt;ref name=london/&gt;&lt;br /&gt;Anhui Zhifei Longcom Biopharmaceutical Co. Ltd.
[[Trade name]]: '''&lt;small&gt;RBD-Dimer&lt;/small&gt;'''
|[[Recombinant vaccine|Recombinant]] [[subunit vaccine]]
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=3|participants=29,000|description=randomized, double-blind, placebo-controlled&lt;ref&gt;{{cite journal |title=A Phase III Clinical Trial to Determine the Safety and Efficacy of ZF2001 for Prevention of COVID-19 - Full Text View - ClinicalTrials.gov |journal=Clinicaltrials.gov |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04646590#wrapper }}&lt;/ref&gt;|locations=China, Ecuador, Indonesia, Malaysia, Pakistan, Uzbekistan&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Pinghui |first1=Zhuang |title=Fifth Chinese Covid-19 vaccine candidate ready to enter phase 3 trials |url=https://www.scmp.com/news/china/science/article/3110690/coronavirus-chinas-cnbg-set-review-covid-19-vaccine-phase-3 |work=South China Morning Post |access-date=26 December 2020 |date=20 November 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Ying |first1=Teoh Pei |title=MYEG to conduct phase 3 clinical trial for China's Covid-19 vaccine in Msia {{!}} New Straits Times |url=https://www.nst.com.my/news/nation/2020/12/647456/myeg-conduct-phase-3-clinical-trial-chinas-covid-19-vaccine-msia |work=New Straits Times |access-date=28 December 2020 |date=7 December 2020}}&lt;/ref&gt;|duration=Dec 2020{{snd}}Apr 2022}}
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=2|participants=900|description=Interventional; randomized, double-blind, placebo-controlled&lt;ref name=&quot;NCT04466085&quot;&gt;{{cite web |title=A Randomized, Blinded, Placebo-controlled Trial to Evaluate the Immunogenicity and Safety of a Recombinant New Coronavirus Vaccine (CHO Cell) With Different Doses and Different Immunization Procedures in Healthy People Aged 18 to 59 Years |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04466085 |website=[[ClinicalTrials.gov]] |publisher=[[United States National Library of Medicine]] |type=Registry |id=NCT04466085 |date=10 July 2020 |access-date=26 August 2020 |archive-date=28 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728095036/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04466085 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|locations=[[Chongqing]]
|duration=Jun 2020{{snd}}Sep 2021}}
|
|- valign=&quot;top&quot;
|'''Zorecimeran (CVnCoV)'''&lt;wbr/&gt;&lt;br /&gt;[[CureVac]], [[Coalition for Epidemic Preparedness Innovations|CEPI]]
|[[modRNA]]
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=3|participants=36500|references=&lt;ref name=&quot;2020-003998-22&quot;&gt;{{cite web |title=COVID-19: A Phase 2b/3, Randomized, Observer-Blinded, Placebo Controlled, Multicenter Clinical Study Evaluating the Efficacy and Safety of Investigational SARS-CoV-2 mRNA Vaccine CVnCoV in Adults 18 Years of Age and Older
|url=https://www.clinicaltrialsregister.eu/ctr-search/trial/2020-003998-22/DE |date=19 November 2020 |access-date=19 December 2020 |website=EU Clinical Trials Register |id=2020-003998-22}}&lt;/ref&gt;
|description=Phase 2b/3: Multicenter efficacy and safety trial in adults
|locations=Argentina, Belgium, Colombia, Dominican Republic, France, Germany, Mexico, Netherlands, Panama, Peru, Spain
|duration=Nov 2020{{snd}}?
}}
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|endphase=2|participants=944|references=&lt;ref name=&quot;NCT04449276&quot;&gt;{{cite web |title=A Study to Evaluate the Safety, Reactogenicity and Immunogenicity of Vaccine CVnCoV in Healthy Adults |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04449276 |website=[[ClinicalTrials.gov]] |id=NCT04449276 |date=26 June 2020 |access-date=14 July 2020 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011084840/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04449276/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NCT04515147&quot;&gt;{{cite web |title=A Dose-Confirmation Study to Evaluate the Safety, Reactogenicity and Immunogenicity of Vaccine CVnCoV in Healthy Adults |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04515147 |website=[[ClinicalTrials.gov]] |id=NCT04515147 |date=17 August 2020 |access-date=28 August 2020 |archive-date=23 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200823000237/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04515147 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|description=Phase 1 (284): Partially blind, controlled, dose-escalation to evaluate safety, reactogenicity and immunogenicity.
Phase 2a (660):Partially observer-blind, multicenter, controlled, dose-confirmation.
|locations=Belgium (P1), Germany (P1), Panama (2a), Peru (2a)
|duration=Jun 2020{{snd}}Oct 2021
}}
|
|-  valign=&quot;top&quot;
|'''IIBR-100'''&lt;wbr/&gt;&lt;ref name=&quot;NCT04608305&quot;&gt;{{cite web |title=A Phase I/II Randomized, Multi-Center, Placebo-Controlled, Dose-Escalation Study to Evaluate the Safety, Immunogenicity and Potential Efficacy of an rVSV-SARS-CoV-2-S Vaccine (IIBR-100) in Adults |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04608305 |website=[[ClinicalTrials.gov]] |publisher=[[United States National Library of Medicine]] |type=Registry |id=NCT04608305 |date=1 November 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[Ministry of Health (Israel)|The Israel Institute for Biological research]]
[[Trade name]]: '''&lt;small&gt;Brilife&lt;/small&gt;'''
|[[Recombinant vaccine|Recombinant]] [[vesicular stomatitis virus]]
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=2|participants=1000 |references=&lt;ref&gt;{{cite web |title=As Israel goes vaccine-wild, will the homegrown version lose its shot?|url=https://www.timesofisrael.com/as-israel-goes-vaccine-wild-will-the-homegrown-version-lose-its-shot/|website=Times of Israel |date=29 December 2020|access-date=1 January  2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|description=
|locations=Israel
|duration= Dec 2020{{snd}}spring 2021
}}
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|participants=80|references=&lt;ref name=&quot;NCT04608305&quot;/&gt;
|description=Subjects (18-55 years old) randomly receiving a single administration of IIBR-100 at the low, mid, or high dose of saline or two administrations at a low dose, or saline, 28 days apart.
|locations=Israel
|duration= Oct{{snd}}Nov 2020
}}
|
|-  valign=&quot;top&quot;
|'''INO-4800'''&lt;wbr/&gt;{{efn-la|name=&quot;INO-4800-phase&quot;|South Korean Phase I–II in parallel with Phase I in the US}}&lt;ref name=&quot;NCT04336410&quot;&gt;{{cite web |title=Safety, Tolerability and Immunogenicity of INO-4800 for COVID-19 in Healthy Volunteers |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04336410 |website=[[ClinicalTrials.gov]] |publisher=[[United States National Library of Medicine]] |type=Registry |id=NCT04336410 |date=7 April 2020 |access-date=14 July 2020 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011084843/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04336410/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ivi.int/ivi-inovio-and-knih-to-partner-with-cepi-in-a-phase-i-ii-clinical-trial-of-inovios-covid-19-dna-vaccine-in-south-korea/|title=IVI, INOVIO, and KNIH to partner with CEPI in a Phase I/II clinical trial of INOVIO's COVID-19 DNA vaccine in South Korea|publisher=International Vaccine Institute|date=16 April 2020|access-date=23 April 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[Inovio Pharmaceuticals|Inovio]], [[Coalition for Epidemic Preparedness Innovations|CEPI]], [[Korea Centers for Disease Control and Prevention|Korea National Institute of Health]], [[International Vaccine Institute]]
|[[DNA vaccination#Plasmid vectors|DNA plasmid]] delivered by [[electroporation]]
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|endphase=2|participants=40
|locations=United States, South Korea
|duration=Apr{{ndash}}Nov 2020
}}
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|sortvalue=0a|Pending Phase I report}}
|
|- valign=&quot;top&quot;
|'''EpiVacCorona'''&lt;wbr/&gt;&lt;ref name=&quot;NCT04527575&quot;/&gt;&lt;br /&gt;[[State Research Center of Virology and Biotechnology VECTOR|Vector]]
|[[Peptide vaccine|Vaccine based on peptide antigens]]&lt;ref name=&quot;NCT04527575&quot; /&gt;
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|endphase=2|participants=100|description=Simple, blind, placebo-controlled, randomized study of safety, reactogenicity and immunogenicity&lt;ref name=&quot;NCT04527575&quot; /&gt;
|locations=Russia
|duration=Jul 2020&lt;ref name=&quot;NCT04527575&quot; /&gt;{{snd}}?}}
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|sortvalue=0a|Pending Phase I–II report}}
|
|- valign=&quot;top&quot;
|''Unnamed''&lt;wbr/&gt;&lt;ref name=&quot;NCT04412538&quot;&gt;{{cite web |title=Safety and Immunogenicity Study of an Inactivated SARS-CoV-2 Vaccine for Preventing Against COVID-19 |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04412538 |website=[[ClinicalTrials.gov]] |publisher=[[United States National Library of Medicine]] |type=Registry |id=NCT04412538 |date=2 June 2020 |access-date=14 July 2020 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011084852/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04412538/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[Peking Union Medical College|Chinese Academy of Medical Sciences]]
|[[Inactivated vaccine|Inactivated]] [[Severe acute respiratory syndrome coronavirus 2|SARS-CoV-2]]
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|endphase=2|participants=942|description=Randomized, double-blinded, single-center, placebo-controlled
|locations=[[Chengdu]]
|duration=Jun 2020{{snd}}Sep 2021
}}
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|}}
|
|- valign=&quot;top&quot;
|'''AG0301-COVID‑19'''&lt;wbr/&gt;&lt;ref name=&quot;NCT04463472&quot;&gt;{{cite web |title=Study of COVID-19 DNA Vaccine (AG0301-COVID19) |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04463472 |website=[[ClinicalTrials.gov]] |publisher=[[United States National Library of Medicine]] |type=Registry |id=NCT04463472 |date=9 July 2020 |access-date=14 July 2020 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011084854/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04463472/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;AnGes Inc.,&lt;ref name=&quot;anges-inc&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.anges.co.jp/en/company/index.html |title=About AnGes – Introduction |website=AnGes, Inc. |access-date=1 August 2020 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011084856/https://www.anges.co.jp/en/company/index.html/ |url-status=live |accessdate=2 January 2021 |archivedate=11 October 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201011084856/https://www.anges.co.jp/en/company/index.html/ }}&lt;/ref&gt; [[Japan Agency for Medical Research and Development|AMED]]
|[[DNA vaccination#Plasmid vectors|DNA plasmid]]
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|endphase=2|participants=30|description=Non-randomized, single-center, two doses
|locations=[[Osaka]]
|duration=Jun 2020{{snd}}Jul 2021
}}
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|}}
|
|- valign=&quot;top&quot;
|'''Lunar-COV19/ARCT-021'''&lt;ref&gt;{{Cite web|title=CTI and Arcturus Therapeutics Announce Initiation of Dosing of COVID-19 STARR™ mRNA Vaccine Candidate, LUNAR-COV19 (ARCT-021) in a Phase 1/2 study|url=https://www.bioindustry.org/news-listing/cti-and-arcturus-therapeutics-announce-initiation-of-dosing-of-covid-19-starr-mrna-vaccine-candidate-lunar-cov19-arct-021-in-a-phase-12-study.html|access-date=23 August 2020|date=13 August 2020|publisher=UK BioIndustry Association|archive-date=11 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201011084858/https://www.bioindustry.org/news-listing/cti-and-arcturus-therapeutics-announce-initiation-of-dosing-of-covid-19-starr-mrna-vaccine-candidate-lunar-cov19-arct-021-in-a-phase-12-study.html/|url-status=live|accessdate=2 January 2021|archivedate=11 October 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201011084858/https://www.bioindustry.org/news-listing/cti-and-arcturus-therapeutics-announce-initiation-of-dosing-of-covid-19-starr-mrna-vaccine-candidate-lunar-cov19-arct-021-in-a-phase-12-study.html/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ascending Dose Study of Investigational SARS-CoV-2 Vaccine ARCT-021 in Healthy Adult Subjects|url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04480957|access-date=23 August 2020|website=clinicaltrials.gov|archive-date=11 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201011084910/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04480957/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
[[Arcturus Therapeutics]]
|[[Messenger RNA|mRNA]]
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|endphase=2|participants=92|description=Randomized, double-blinded
|locations=Singapore
|duration=Aug 2020{{snd}}?
}}
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|}}
|
|- valign=&quot;top&quot;
|'''COVID‑19/aAPC'''&lt;wbr/&gt;&lt;ref name=&quot;NCT04299724&quot;&gt;{{cite web |title=Safety and Immunity of Covid-19 aAPC Vaccine |website=[[ClinicalTrials.gov]] |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04299724 |publisher=[[United States National Library of Medicine]] |type=Registry |id=NCT04299724 |date=9 March 2020 |access-date=14 July 2020 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011084913/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04299724/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;Shenzhen Genoimmune Medical Institute&lt;ref name=&quot;shenzhen-genoimmune-medical-institute&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.szgimi.org/en/about.php |title=About Us |publisher=Shenzhen Genoimmune Medical Institute |access-date=1 August 2020 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011084919/http://www.szgimi.org/en/about.php/ |url-status=live |accessdate=2 January 2021 |archivedate=11 October 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201011084919/http://www.szgimi.org/en/about.php/ }}&lt;/ref&gt;
|[[Lentiviral vector in gene therapy|Lentiviral vector]] with [[minigene]] modifying [[Artificial antigen presenting cells|aAPCs]]
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|participants=100
|locations=[[Shenzhen]]
|duration=Mar 2020{{snd}}2023
}}
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|}}
|
|- valign=&quot;top&quot;
|'''LV-SMENP-DC'''&lt;wbr/&gt;&lt;ref name=&quot;NCT04276896&quot;&gt;{{cite web |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04276896 |title=Immunity and Safety of Covid-19 Synthetic Minigene Vaccine |website=[[ClinicalTrials.gov]] |publisher=[[United States National Library of Medicine]] |type=Registry |id=NCT04276896 |date=19 February 2020 |access-date=14 July 2020 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011084923/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04276896/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;Shenzhen Genoimmune Medical Institute&lt;ref name=&quot;shenzhen-genoimmune-medical-institute&quot;/&gt;
|[[Lentiviral vector in gene therapy|Lentiviral vector]] with [[minigene]] modifying [[dendritic cells|DCs]]
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|participants=100
|locations=[[Shenzhen]]
|duration=Mar 2020{{snd}}2023
}}
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|}}
|
|- valign=&quot;top&quot;
|'''LNP-nCoVsaRNA'''&lt;wbr/&gt;&lt;ref name=&quot;ISRCTN17072692&quot;&gt;{{cite journal |title=Clinical trial to assess the safety of a coronavirus vaccine in healthy men and women |website=ISRCTN |type=Registry |id=ISRCTN17072692 |doi=10.1186/ISRCTN17072692 |date=22 May 2020 |last1=Ward |first1=Denise |last2=McCormack |first2=Sheena |doi-access=free |name-list-style=vanc }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[Medical Research Council (United Kingdom)|MRC]] [[clinical trials unit]] at [[Imperial College London]]
|[[RNA vaccine|mRNA]]
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|participants=105|description=Randomized trial, with dose escalation study (15) and expanded safety study (at least 200)
|locations=United Kingdom
|duration=Jun 2020{{snd}}Jul 2021
}}
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|}}
|
|- valign=&quot;top&quot;
|'''ZyCoV-D'''&lt;wbr/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|website=ctri.nic.in|publisher=[[Clinical Trials Registry – India|Clinical Trials Registry India]]|title=A prospective, randomized, adaptive, phase I/II clinical study to evaluate the safety and immunogenicity of Novel Corona Virus −2019-nCov vaccine candidate of M/s Cadila Healthcare Limited by intradermal route in healthy subjects|type=Registry |id=CTRI/2020/07/026352 |url=http://www.ctri.nic.in/Clinicaltrials/pmaindet2.php?trialid=45306|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201122022620/http://www.ctri.nic.in/Clinicaltrials/pmaindet2.php?trialid=45306|archive-date=22 November 2020|date=15 December 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
[[Cadila Healthcare]]
|[[DNA plasmids|DNA plasmid]] expressing [[SARS-CoV-2]] [[S protein]]
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|endphase=2|participants=1000 |description=Interventional; randomized, double-blind, placebo-controlled&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Rawat|first1=Kajal|last2=Kumari|first2=Puja|last3=Saha|first3=Lekha|date=24 November 2020|title=COVID-19 vaccine: A recent update in pipeline vaccines, their design and development strategies|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33245898|journal=European Journal of Pharmacology|volume=892|pages=173751|doi=10.1016/j.ejphar.2020.173751|issn=1879-0712|pmc=7685956|pmid=33245898}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Thacker|first=Teena|title=Zydus Cadila to test ZyCoV-D on 30,000 patients in Phase-3 trials|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/healthcare/biotech/pharmaceuticals/zydus-cadila-to-test-zycov-d-on-30000-patients-in-phase-3-trials/articleshow/79088859.cms?from=mdr|access-date=16 December 2020}}&lt;/ref&gt;
|locations=India
|duration=Jul 2020{{snd}}Apr 2021
}}
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|}}
|
|- valign=&quot;top&quot;
|'''GX-19'''&lt;wbr/&gt;&lt;ref name=&quot;NCT04445389&quot;&gt;{{cite web |title=Safety and Immunogenicity Study of GX-19, a COVID-19 Preventive DNA Vaccine in Healthy Adults |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04445389 |website=[[ClinicalTrials.gov]] |publisher=[[United States National Library of Medicine]] |type=Registry |id=NCT04445389 |date=24 June 2020 |access-date=14 July 2020 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011084931/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04445389/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gen-reut&quot;&gt;{{cite news |title=S. Korea's Genexine begins human trial of coronavirus vaccine |url=https://www.reuters.com/article/health-coronavirus-genexine-vaccine-idUSL4N2DW1T3 |access-date=25 June 2020 |publisher=Reuters |date=19 June 2020 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011084934/https://www.reuters.com/article/health-coronavirus-genexine-vaccine-idUSL4N2DW1T3/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;Genexine consortium,&lt;ref&gt;{{cite news |title=Genexine consortium's Covid-19 vaccine acquires approval for clinical trails in Korea |url=https://www.ivi.int/genexine-consortiums-covid-19-vaccine-acquires-approval-for-clinical-trails-in-korea/ |date=11 June 2020 |access-date=1 August 2020}}&lt;/ref&gt; [[International Vaccine Institute]]
|[[DNA vaccination|DNA]]
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|participants=40
|locations=[[Seoul]]
|duration=Jun 2020{{snd}}Jun 2022
}}
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|}}
|
|- valign=&quot;top&quot;
|'''SCB-2019'''&lt;wbr/&gt;&lt;ref name=&quot;NCT04405908&quot;&gt;{{cite web |title=SCB-2019 as COVID-19 Vaccine |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04405908 |website=[[ClinicalTrials.gov]] |publisher=[[United States National Library of Medicine]] |type=Registry |id=NCT04405908 |date=28 May 2020 |access-date=14 July 2020 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011084942/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04405908/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;clover-cta&quot;&gt;{{cite web |title=Clover Biopharmaceuticals starts Phase I Covid-19 vaccine trial |url=https://www.clinicaltrialsarena.com/news/clover-vaccine-covid-19-trial/ |publisher=Clinical Trials Arena |access-date=25 June 2020 |date=20 June 2020 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011084945/https://www.clinicaltrialsarena.com/news/clover-vaccine-covid-19-trial// |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;Clover Biopharmaceuticals,&lt;ref name=&quot;clover-biopharma&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.cloverbiopharma.com/index.php?m=content&amp;c=index&amp;a=lists&amp;catid=12 |title=About Us |website=Clover Biopharmaceuticals |access-date=1 August 2020 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011084948/http://www.cloverbiopharma.com/index.php?m=content&amp;c=index&amp;a=lists&amp;catid=12%2F |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[GlaxoSmithKline|GSK]]
|[[Peplomer|Spike protein]] [[Protein trimer|trimeric]] [[Protein subunit#Subunit Vaccines|subunit]] with [[GlaxoSmithKline|GSK]] [[Immunologic adjuvant|adjuvant]]
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|participants=150
|locations=[[Perth]]
|duration=Jun 2020{{snd}}Mar 2021
}}
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|}}
|
|- valign=&quot;top&quot;
|'''COVAX-19'''&lt;wbr/&gt;&lt;ref name=&quot;NCT04453852&quot;&gt;{{cite web |title=Monovalent Recombinant COVID19 Vaccine (COVAX19) |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04453852 |website=[[ClinicalTrials.gov]] |publisher=[[United States National Library of Medicine]] |type=Registry |id=NCT04453852 |date=1 July 2020 |access-date=14 July 2020 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011085001/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04453852/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;Vaxine Pty Ltd&lt;ref name=&quot;vaxine-pty&quot;&gt;{{cite web |url=http://vaxine.net/ |title=Vaxine |access-date=1 August 2020 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011085004/https://vaxine.net// |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|[[Recombinant vaccine|Recombinant]] [[protein]]
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|participants=40
|locations=[[Adelaide]]
|duration=Jun 2020{{snd}}Jul 2021
}}
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|}}
|
|- valign=&quot;top&quot;
|''Unnamed''&lt;wbr/&gt;&lt;ref name=&quot;ChiCTR2000034112&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.chictr.org.cn/showprojen.aspx?proj=55524 |title=A Phase I clinical trial to evaluate the safety, tolerance and preliminary immunogenicity of different doses of a SARS-CoV-2 mRNA vaccine in population aged 18–59 years and 60 years and above |website=Chinese Clinical Trial Register |type=Registry |id=ChiCTR2000034112 |date=24 June 2020 |access-date=6 July 2020 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011085018/http://www.chictr.org.cn/showprojen.aspx?proj=55524%2F |url-status=live |accessdate=2 January 2021 |archivedate=11 October 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201011085018/http://www.chictr.org.cn/showprojen.aspx?proj=55524%2F }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[PLA Academy of Military Science]], Walvax Biotech&lt;ref name=&quot;walvax&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.walvax.com/wosen/28.aspx |title=Company introduction |website=Walvax Biotechnology |access-date=1 August 2020 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011085028/http://www.walvax.com/wosen/28.aspx/ |url-status=live |accessdate=2 January 2021 |archivedate=11 October 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201011085028/http://www.walvax.com/wosen/28.aspx/ }}&lt;/ref&gt;
|[[RNA vaccine|mRNA]]
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|participants=168
|locations=China
|duration=Jun 2020{{snd}}Dec 2021
}}
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|}}
|
|- valign=&quot;top&quot;
|'''SARS-CoV-2 Sclamp'''/'''[[V451]]'''&lt;wbr/&gt;&lt;ref name=&quot;NCT04495933&quot;&gt;{{cite web |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04495933 |title=A Study on the Safety, Tolerability and Immune Response of SARS-CoV-2 Sclamp (COVID-19) Vaccine in Healthy Adults |website=[[ClinicalTrials.gov]] |publisher=[[United States National Library of Medicine]] |type=Registry |id=NCT04495933 |date=3 August 2020 |access-date=4 August 2020 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011085041/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04495933/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=UQ-CSL V451 Vaccine|url=https://www.precisionvaccinations.com/vaccines/uq-csl-v451-vaccine|access-date=11 December 2020|website=precisionvaccinations.com|accessdate=2 January 2021|archivedate=19 December 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201219104227/https://www.precisionvaccinations.com/vaccines/uq-csl-v451-vaccine}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[University of Queensland|UQ]], [[Syneos Health]], [[Coalition for Epidemic Preparedness Innovations|CEPI]], [[CSL Limited#Seqirus (bioCSL)|Seqirus]]
|[[Molecular clamp]] stabilized [[Peplomer|spike protein]] with [[MF59]]
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|participants=120|description=Randomised, double-blind, placebo-controlled, dose-ranging
|locations=[[Brisbane]]
|duration=Jul{{ndash}}Oct 2020
}}
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|}}
|{{NA}}&lt;br /&gt;[[V451 vaccine|Testing and development terminated in December 2020 due to false positive HIV test found among participants]]
|}

==နိဿဲ==
{{reflist}}

==Footnotes==
{{notelist}}

==ဆက်ဗှ်==
* {{cite book|last=Vogel|first=Patric U. B.|date=2020|title=COVID-19 : Suche nach einem Impfstoff|series=Essentials|url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-658-31340-1|location=Wiesbaden|publisher=Springer Fachmedien Wiesbaden GmbH|doi=10.1007/978-3-658-31340-1|isbn=978-3-658-31340-1|oclc=1199717422}}
* {{cite journal |vauthors=Funk CD, Laferrière C, Ardakani A |title=A Snapshot of the Global Race for Vaccines Targeting SARS-CoV-2 and the COVID-19 Pandemic |journal=Front Pharmacol |volume=11 |page=937 |date=2020 |pmid=32636754 |pmc=7317023 |doi=10.3389/fphar.2020.00937 |doi-access=free}}
* {{cite web | last1=Johnson | first1=Carolyn Y. | last2=Mufson | first2=Steven | name-list-style = vanc | title=Can old vaccines from science's medicine cabinet ward off coronavirus? | website=[[The Washington Post]] | date=11 June 2020 | url=https://www.washingtonpost.com/health/2020/06/11/can-old-vaccines-sciences-medicine-cabinet-ward-off-coronavirus/ }}
* {{cite document | title=Development and Licensure of Vaccines to Prevent COVID-19: Guidance for Industry | url=https://www.fda.gov/media/139638/download | format=PDF | publisher=U.S. [[Food and Drug Administration]] (FDA) | date=June 2020 | lay-url=https://www.fda.gov/regulatory-information/search-fda-guidance-documents/development-and-licensure-vaccines-prevent-covid-19 }}
* {{cite web | first1=Carl | last1=Zimmer | first2=Knvul | last2=Sheikh | first3=Noah | last3=Weiland | name-list-style = vanc | title=A New Entry in the Race for a Coronavirus Vaccine: Hope | website=[[The New York Times]] | date=20 May 2020 | url=https://www.nytimes.com/2020/05/20/health/coronavirus-vaccines.html }}
*{{Cite web|last=Haelle|first=Tara|date=12 December 2020|title=Every Covid-19 Vaccine Question You'll Ever Have, Answered|url=https://elemental.medium.com/every-covid-19-vaccine-question-youll-ever-have-answered-9a0eeb334ded|access-date=12 December 2020|website=Medium}}

==လေန် မ္ၚး==
* Wikiquote has quotations related to: [[:en:q:Special:Search/COVID-19 vaccine|''COVID-19 vaccine'']]
* {{cite web | title=Coronavirus Vaccine Tracker | website=[[The New York Times]] | url=https://www.nytimes.com/interactive/2020/science/coronavirus-vaccine-tracker.html }}
* [https://www.raps.org/news-and-articles/news-articles/2020/3/covid-19-vaccine-tracker COVID-19 vaccine tracker, Regulatory Focus]
* {{cite web | title=STAT's Covid-19 Drugs and Vaccines Tracker | work=[[Stat (website)|Stat]] | url=https://www.statnews.com/feature/coronavirus/drugs-vaccines-tracker/#vaccines }}
* {{cite news | title=Biopharma Leaders Unite to Stand with Science | via=[[Business Wire]] | date=8 September 2020 | url=https://www.businesswire.com/news/home/20200908005282/en/ }}
* {{cite web | url=https://www.modernatx.com/sites/default/files/mRNA-1273-P301-Protocol.pdf | title=Protocol mRNA-1273-P301 | publisher=[[Moderna]] }}
* {{cite web | url=https://pfe-pfizercom-d8-prod.s3.amazonaws.com/2020-09/C4591001_Clinical_Protocol.pdf | title=Protocol C4591001 PF-07302048 (BNT162 RNA-Based COVID-19 Vaccines) | publisher=[[Pfizer]] | accessdate=2020-12-27 | archivedate=2020-09-28 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20200928044805/https://pfe-pfizercom-d8-prod.s3.amazonaws.com/2020-09/C4591001_Clinical_Protocol.pdf }}
* {{cite web | url=https://s3.amazonaws.com/ctr-med-7111/D8110C00001/52bec400-80f6-4c1b-8791-0483923d0867/c8070a4e-6a9d-46f9-8c32-cece903592b9/D8110C00001_CSP-v2.pdf | title=Protocol AZD1222 – D8110C00001 | publisher=[[AstraZeneca]] }}
* {{cite web | url=https://www.jnj.com/coronavirus/covid-19-phase-3-study-clinical-protocol | format=PDF | title=Protocol VAC31518COV3001; Phase 3 | publisher=[[Janssen Pharmaceutica|Janssen Vaccines &amp; Prevention]] }}
* {{cite web | last=Levine | first=Hallie | title=The 5 Stages of COVID-19 Vaccine Development: What You Need to Know About How a Clinical Trial Works | publisher=Johnson &amp; Johnson | date=23 September 2020 | url=https://www.jnj.com/innovation/the-5-stages-of-covid-19-vaccine-development-what-you-need-to-know-about-how-a-clinical-trial-works }}
* {{cite web | title=COVID-19 vaccines: development, evaluation, approval and monitoring | publisher=[[European Medicines Agency]] | url=https://www.ema.europa.eu/en/human-regulatory/overview/public-health-threats/coronavirus-disease-covid-19/treatments-vaccines/covid-19-vaccines-development-evaluation-approval-monitoring }}
* {{cite web | title=Vaccine Development – 101 | publisher=U.S. [[Food and Drug Administration]] (FDA) | url=https://www.fda.gov/vaccines-blood-biologics/development-approval-process-cber/vaccine-development-101 }}

[[Category:ပရေင်ထတ်ယုက်]]
[[Category:BEHM]]</text>
      <sha1>7txrxkeq6xc0dfu5n65cziuo16km8hw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သံဂါယန</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6127</id>
    <revision>
      <id>58970</id>
      <parentid>44170</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T22:35:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>58970</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46872" sha1="st1hj5dlk266yhcg9ihycdxv3nhiyqg" xml:space="preserve">ကြဴနူ ကျာ်တြဲဂေါတမ ပပရိနိဗ္ဗာန်တုဲ ဂကောံဗိဟာရ်ဗုဒ္ဓဘာသာ (ဝါ) ဂကောံသင်ဗုဒ္ဓဘာသာတအ် သုတ်တွဟ်ဍောင်ဓရ်ကျာ် ကေုာံ လိက်မဆေင်ကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာတအ်တုဲ ဂကောံခမဳသင်တအ် က္လေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပဒတန်လဝ်ဂှ် ညးကော်စ ပ္တိုန်သံဂါယနရ။ အတိုင်သင်္ဂါယနမ္ဂး သုတ်တွဟ်ဍောင်ဓရ်ကျာ်တအ်ဂှ် ကြဴနူကျာ်တြဲပပရိနိဗ္ဗာန်တုဲ ဗွဲမပြဟ်ပ္တန်လဝ် သံဂါယနတုဲ၊ နူဂှ် ဆက်ပကၠုင် စဵုကဵု ပ္ဍဲကဵု ခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဏအ်ရ။ 

စပ်ကဵု သံဂါယနမကၠောန်ပလဝ် အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် သက်သဳဝင် နွံအောန်ဗွဲမလောန်ရ။ တုဲပၠန် စပ်ကဵု လၟိဟ်အလန် မပ္တန်ကၠုင်လဝ် သံဂါယနဂှ်လေဝ် မွဲဍုင်ကုမွဲဍုင် မွဲဂကူ ကုမွဲဂကူ ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်ကီုရ။ ဥပမာ နကဵုစၟတ်သမ္တီ သာသနာလကျာ်ဗၟာမ္ဂး သံဂါယနဂှ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် သီုဖအိုတ် ဂွံ ၆ အလန်၊ နကဵု စၟတ်သမ္တီသာသနာမန်မ္ဂး သီုဖအိုတ် ဂွံ ၁၂ အလန်။ 

== ပထမ သံဂါယန  ==
ပထမသံဂါယနဂှ် အတိုင်လညာတ်ပြဝေဏဳမ္ဂး ကၠောန်ပလဝ် ဗွဲမပြဟ် ကြဴနူ ကျာ်တြဲဂေါတမ မပပရိနိဗ္ဗာန်တုဲ ပသကိုပ်သကိုပ် ကုမဟာထေရ် မဟာကဿပ ညးမဒှ် ကွးသာဝကကျာ်တြဲတုဲ ပ္ဍဲကဵု ဇရေင်ဂိုဟ်သတ္တပဏ္ဏိ၊ ဒဵုဝေဘာရ မနွံ ပ္ဍဲဍုင်ရာဇာဂြိုဟ် (တ္ၚဲဏအ် ကော်စ ရာဇ်ဂိရ် (Rajgir)၊ နကဵု အရီုအဗင် သၟိင်အဇာတသတြု ရ။ တင်ရန်တၟအ် သံဂါယနဂှ် သွက်ဂွံမင်မဲ တွဟ်ဍောင်ဓရ်ကျာ်တြဲ ကေုာံ ဒ္ဂေတ်လၟေတ်ဗိဟာရ် (ဝါ) သၞောဝ်ဝိနယ်ကျာ်တြဲရ။ သုတ်ဂမၠိုင်ဂှ် မှာထေရ်အာနန် ညးမဖ္ဍောတ်ကဵု၊ တုဲပၠန် ဝိနယ်ဂှ် မှာထေရ်ဥပါလ ဒှ်ညးမဖ္ဍောတ်ကဵုရ။ နကဵုလညာတ် ချာလေ ပြေဒိသ် (Charles Prebish) မ္ဂး စပ်ကဵု စၟတ်သမ္တီဝင် ပထမသံဂါယနမ္ဂး တၠပညာကြပ်သီုဖအိုတ်ဂှ် ပ္တိုန်တဴ ဂလာန်သၟာန်ရ။&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Harvey, Peter (2013). ''An Introduction to Buddhism: Teachings, History, and Practices (2nd ed.).'' Cambridge, UK: Cambridge University Press. pp. 88–90.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Berkwitz, Stephen C. South Asian Buddhism: A Survey, Routledge, 2012, p. 43.&lt;/ref&gt;

အရာမဒးစၟတ်သမ္တီခိုဟ် ပ္ဍဲအရာဏအ်မွဲပၠန်ဂှ် ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် စပ်ကဵု အဘိဓရ်တုဲ ဟွံပ္ကောံလဝ်ရ။ တၠပညာရးပလိုတ်တအ် ညးတအ် ထံက်ရံင်ကဵု မအရေဝ် မစကာလဝ် ပ္ဍဲကဵု ပြကိုဟ်အဘိဓရ်ဂှ် တၞဟ်ခြာဒၟံင် နူကဵု မအရေဝ် နူကဵုသုတ်ဂမၠိုင်တုဲ ပြကိုဟ်အဘိဓရ်ဂှ် စချူခၞံပ္ကောံလဝ် ကြဴနူ ၃၀၀ ဘဳသဳဒှ်မာန်ရောင် ကဵုလဝ်လညာတ်ရ။&lt;ref name=&quot;Keown2004p2&quot;&gt;{{cite book|author=Damien Keown|url=https://books.google.com/books?id=985a1M7L1NcC|title=A Dictionary of Buddhism|publisher=Oxford University Press|year=2004|isbn=978-0-19-157917-2|page=2}}&lt;/ref&gt;

ပြကိုဟ်ဝိနယ် သီုတြဴဂှ် နကဵုသီုဖအိုတ်ကီု သီုကဵု လ္ၚဵုဂှ် ပလဝ်ဒတန် နူကဵု ပထမသံဂါယန ကဵု ဒုတိယသံဂါယနရ။&lt;ref name=&quot;Frauwallner&quot;&gt;{{cite book|last=Frauwallner|first=Erich|title=The Earliest Vinaya and the Beginnings of Buddhist Literature|date=1956|publisher=Istituto Italiano per il Medio ed Estremo Oriente|isbn=8857526798|location=Rome|pages=42–45|language=en|author-link=Erich Frauwallner}}&lt;/ref&gt;

== ဒုတိယ သံဂါယန ==
စပ်ကဵု သက်သဳဝင် မဆေင်ကဵု ဒုတိယ သံဂါယနဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် နူကဵုပြကိုဟ်ဝိနယ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံဂိုဏ်နာနာတအ်ကီုလေဝ် လညာတ်လ္ၚဵု တၞဟ်ခြာ ရေင်သကအ် နွံဒၟံင်ရ။ ဆဂး သီုဖအိုတ်ဂှ် လညာတ်တုပ်ပ္ဍဲ ကဵု ဒုတိယသံဂါယနဂှ် ခမဳ ၇၀၀ ဇကုတိုန်စိုပ် ချပ်ဂၞန်ရေင်သကအ် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ဝေသာလဳရ။&lt;ref&gt;Charles Willemen, Bart Dessein, Collett Cox (1998) ''Sarvāstivāda Buddhist Scholasticism,'' pp. 40, 43. BRILL, Handbuch Der Orientalistik.&lt;/ref&gt;

ဟိုတ်အဓိက သ္ဒးပတန် သံဂါယန အလန်ဏအ်ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုပ္ဍဲအရာမဒဂေတ်ဝိနဲ ခမဳမနွံ ပ္ဍဲဍုင်ဝေသာလဳဂှ်ရ။ အတိုင် တင်ဂၞင် ပြဝေဏဳမ္ဂး ပ္ဍဲကာလမပတိုန်သံဂါယန အလန်ဒုတိယဏအ်ဂှ် ခမဳတအ် စပ်ကဵု သၞောဝ်ဒဂေတ်ဝိနယ်တုဲ ခမဳတအ် လညာတ်တၞဟ်ခြာ ရေင်သကအ်တုဲ ဂကောံသင်ပါ်ထကးအာ အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် က္တဵုဒှ်လဝ်ရ။ ဆဂး တၠပညာ ဗွဲမဂၠိုင် ထေင်ကေတ် လပါ်ထကး ဂကောံဂိုဏ်သင် က္တဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ဗွဲကြဴနူဂှ် ဒှ်မာန်ရောင် ညးတအ် စှ်ေစိုတ်ရ။&lt;ref&gt;Harvey, Peter (2013) p. 89.&lt;/ref&gt;

ဟိုတ်လဵုဒှ်ဒှ်ရ လပါ်ထကးသင် အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် ဂွံက္တဵုဒှ်ဂှ် တၠပညာတအ် ညာတ်ကေတ် ဒၟာနူ ဂကောံသင် မကော်ဂး သ္ထဝိရ တအ် မိက်ဂွံ ထပ်ဂလိုင်ပ္တိုန် သိက္ခာပိုဒ် ပ္ဍဲသၞောဝ်ဗိဟာရ် မကော်ဂး ဝိနယ်ရ။
ဂကောံသင် မိက်ဂွံ ထပ်ဂလိုင်ပ္တိုန်ဝိနယ်တအ်ဂှ် ပါ်တိတ်အာ နူကဵု ဂကောံသင် လပါ်ဂၠိုင် မကော်ဂး မဟာသံဃိက မဂကောံသင် ဟွံဒုင်တဲ ပ္ဍဲအရာ မထပ်ဂလိုင်ပ္တိုန် သိက္ခာပိုဒ်ဂှ်ရ။&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; တင်ဏအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲပြကိုဟ်ဝိနယ်တအ်ရ။ ပ္ဍဲပြကိုဟ်ဝိနယ် ဂကောံသင်သ္ထဝိရတအ်ဂှ် သိက္ခာပိုဒ် နွံဂၠိုင် နူ ပ္ဍဲပြကိုဟ်ဝိနယ် ဂကောံသင်မဟာသံဃိတ တအ်ရ။&lt;ref&gt;Skilton, Andrew. A Concise History of Buddhism. 2004. p. 48&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲ ပြကိုဟ်မဟာသံဃိက ပြာတိမောက္ခ ဂှ် သိက္ခာပိုဒ် နွံ ၆၇၊ ပ္ဍဲမူထေရဝါဒ ဂှ် နွံ ၇၅ ပိုဒ်ရ။ ပ္ဍဲဝိနယ် မဟာသံဃိကဂှ် သီုချူဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ဗီုညးတအ် ဟွံဒုင်တဲ ကုသင်သ္ထဝိရတအ် မထပ်ဂလိုင်ပ္တိုန်ဝိနယ််ကီုရ။&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Charles Willemen, Bart Dessein, Collett Cox (1998) ''Sarvāstivāda Buddhist Scholasticism,'' p. 45. BRILL, Handbuch Der Orientalistik.&lt;/ref&gt;
တၠပညာ ဗွဲမဂၠိုင် ဒုင်တဲ ဒဒှ်ရ ဒုတိယ သံဂါယနဂှ် ဒှ်အရာဝင်မွဲရ။&lt;ref&gt;&quot;Buddhist council.&quot; Encyclopædia Britannica. Ultimate Reference Suite.  Chicago: Encyclopædia Britannica, 2008.&lt;/ref&gt; ဆဂး တဴပညာတအ် လညာတ်ဟွံတုပ် ရေင်သကအ် စပ်ကဵု တ္ၚဲ မကၠောန်ဂှ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Sujato|first=Bhante|title=Sects &amp; Sectarianism: The Origins of Buddhist Schools|year=2012|publisher=Santipada|author-link=Bhante Sujato|ISBN=978-1921842085}}&lt;/ref&gt;

== တတိယ သံဂါယန အခိင်ကာလ သၟိင်အသောက မပကင်ရင် ==
[[File:Nava_Jetavana_Temple_-_Shravasti_-_014_King_Asoka_at_the_Third_Council_(9241725897).jpg|thumb|သၟိင်အသောက ကေုာံ မှာထေရ် မောဂ္ဂလိပုတ္တ တိဿ ပ္ဍဲ တတိယ သံဂါယန မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲနဝဇေတဝန၊ သာရဝဟ်]]
စပ်ကဵု တတိယ သံဂါယနတုဲ ဂွံဆဵုကေတ် တင်ဂၞင် သက်သဳဝင် မထံက်ပခိုင်ကဵု ပရူဏအ် ဂွံဆဵုကေတ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ သက်သဳ နူကဵု ဂိုဏ်မွဲ ကုမွဲ ၜိုန်ရ လညာတ်တၞဟ်ခြာ နွံဒၟံင်ကီုလေဝ် သီုဖအိုတ်ဂှ် တုပ်စိုတ် ဒဒှ်ရ ကၠောန်ပလဝ် ပ္ဍဲဍုင်ပါတလိပုတ် မဒှ် ဒတန်ရာဇဌာနဳ သၟိင်အသောကရ။&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

=== ဝင်နူ ထေရဝါဒ ===
[[File:Patna Museum colonnade.jpg|thumb|ဇြပ် ဒယိုင် ၈၀ မကလေင်သြိုင်လဝ် ပ္ဍဲဍုင်ပါတလိပုတ်၊ မဒှ်ဒၞာဲ မပ္တန်လဝ် တတိယသံဂါယန (ဗီု နူ Patna Museum)]]
အတိုင်လညာတ် နူကဵု ဝင်ထေရဝါဒမ္ဂး တတိယ သံဂါယနဂှ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် နကဵု သၟိင်အသောက ပ္ဍဲဍုင်ပါတိလိပုတ် (လၟုဟ်ကော်စ ပတ္တန Patna)။ တတိယ သံဂါယနဂှ် ပသကိုပ်သက ကုမှာထေရ် မောဂ္ဂလိပု္တ္တ တိဿ။&lt;ref&gt;Berkwitz, Stephen C. South Asian Buddhism: A Survey, Routledge, 2012, p. 44.&lt;/ref&gt; တင်ရန်တၟအ် တတိယ သံဂါယနဂှ် သွက်ဂွံ ဖ္အးဇ္ၚး ကမၠောန် ကေုာံ ဒ္ဂေတ်ဓရ် ဗုဒ္ဓဘာသာရ။ သၟိင်အသောက သၟာန်ခမဳမွဲဇကု၊ လညာတ်ကွေတ်ကျာ်တြဲဂှ် နွံဒၟံင် ဗီုလဵုရော။ ခမဳဂှ်သှ် နွံဒၟံင် ဗီုကဵု ဝါဒထာဝရ၊ မဒှ်လညာတ် မဒစဵုဒစးဒၟံင် ကုဗြဟ္မဇာလသုတ်။ သၟိင်သၟာန် ခမဳနာနာတုဲ ခမဳတအ်ဂှ် သှ်ကဵု ကျာ်တြဲဂေါတမ ဒှ်အစာမစၞောန်ထ္ၜး ဗတောန်ကဵု ညံင်ဂွံသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် &quot;ဝိဘဇ္ဇဝါဒိန်&quot; မဒှ်သွဟ် မတုပ်ကဵု လညာတ်မှာထေရ် မောဂ္ဂလိပုတ္တ တိဿထေရ်ရ။&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;Berkwitz, Stephen C. South Asian Buddhism: A Survey, Routledge, 2012, p. 45.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု မပ္တိုန် သံဂါယန အလန်ဏအ်ဂှ် လိက်ပိဋကတ်ဂှ် က္လေင်စၟဳစၟတ်မွဲအလန်ပၠန်တုဲ မှာထေရ် မောဂ္ဂလိပုတ္တ တိဿထေရ် ထပ်ဗပေင်စုတ် လိက်ညးမခၞံလဝ် ကထဝတ္ထု မဒှ် လိက်မဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် လညာတ် စပ်ကဵု  ကျာ်တြဲမဒှ်ညးမနွံကွေတ်ဝါဒမစင်ခြာ မကော်ဂး ဝိဘဇ္ဇဝါဒိန် ဂှ်ရ။ အတိုင်လညာတ် နူကဵုဝင်ဏအ်မ္ဂး တတိယ သံဂါယနဂှ် သီုဒှ် အရာမပကဵု ညံင်လညာတ် သဝါသ္တိဝါဒ ကဵု ဝိဘဇ္ဇဝါဒ ဂွံပါ်ထကး ရေင်သကအ်ကီုရ။&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;လညာတ်ဏအ်ဂှ် ဗၠေတ်တၞဟ်ခြာဒၟံင် ကုလညာတ်သဝသ္တိဝါဒ ဒှ်မာန်ရ။&lt;ref&gt;Charles Willemen, Bart Dessein, Collett Cox (1998) ''Sarvāstivāda Buddhist Scholasticism,'' p. 56. BRILL, Handbuch Der Orientalistik.&lt;/ref&gt;

အရာတၟေင် နူကဵု သံဂါယန အလန်ဏအ်မွဲပၠန်ဂှ် တၞဟ်နမဂွံတြးဗစိုပ် သာသနာကျာ်တြဲတုဲ ဗလးဏာ ညးပ္တန်သာသနာ ပ္ဍဲဇရေင် ဍုင်နာနာ၊ လပါ်ဗၟံက်မ္ဂး စိုပ်ကဵု ဍုင်ဂရိတ်၊ တုဲ သောဏထေရ် ဥတ္တရထေရ်တအ် စိုပ်ကၠုင် ဍုင်တိုက်ကလေယ် (သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ) ဍုင်မန်ကီုရ။ 

=== ဝင်နူ သဝါသတိဝါဒ ===
လညာတ်တၞဟ်ခြာ မဆေင်ကဵု ပတိုန်သံဂါယန ပ္ဍဲလက်ထက် သၟိင်အသောကဂှ် လညာတ်နူကဵု သဝါသတိဝါဒ၊ မဟီုဂးလဝ် ဂိုဏ်သင်ထကးကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် က္တဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု လက်ထက် သၟိင်အသောကရ။ လညာတ်တၞဟ်ခြာ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲကဵု ခမဳမပဒတဴ ပ္ဍဲပါလိပုတ် ပ္ဍဲအခိင်သၟိင်အသောက မပ္ကင်ရင်ဍုင်ဂှ်ရ။ လညာတ်တၞဟ်ခြာ မသုန်တင်ဂှ် အရာမသအးဇ္ၚး ဟိုတ်နူကဵု မပ္တိတ်ဍာ်သုက် (အသုစိသုခဝိသဋ္ဌိ)၊ ဒဒှ်မဟွံတီ (အည္ညာဏ)၊ ဒဒှ်မသၟေဟ်ပၟာ (ကင်္ခါ)၊ ဂၠံင်တရဴ မဗစိုပ်နိဗ္ဗာန်ဂှ် မစၞောန်ထ္ၜးဂၠံင် ကုညးမွဲသအာင် (ပရဝိတာရဏ)၊ မဟီုတွဟ် ကုညးမဒှ်ဒဒိုက် နကဵုသမာဓိ (ဝစိဘေဒ)။&lt;ref&gt;Charles Willemen, Bart Dessein, Collett Cox (1998) ''Sarvāstivāda Buddhist Scholasticism,'' pp. 45-46. BRILL, Handbuch Der Orientalistik.&lt;/ref&gt;

တင်မသုန်တင်ဝွံဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကဵု လိက်ကထဝတ္ထု မှာထေရ်မောဂ္ဂလိပုတ္တ တိဿ မချူလဝ်ဂှ်ကီုရ။ ဆဂး ပရူဏအ် ဟွံဟီုဂး ပ္ဍဲကဵု ပရူဟိုတ်မဂွံပတိုန်သံဂါယနရ။ ဗွဲကြဴ မဟာဝိဘသ ဗၟံက်ထ္ၜးပရူဏအ် နကဵု မရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ဒစဵုဒစး ညးမပ္တန် မဟာသံဃိက မဂွံဒှ် မဟာဝေဝဗုဒ္ဓဘာသာရ။ အတိုင်လညာတ် နူကဵုဝင်ဏအ်မ္ဂး သၟိင်အသောက ညးထံက်ဂလာန် လပါ်လညာတ် မဟာသံဃိက။&lt;ref&gt;Charles Willemen, Bart Dessein, Collett Cox (1998) ''Sarvāstivāda Buddhist Scholasticism,'' p. 46. BRILL, Handbuch Der Orientalistik.&lt;/ref&gt;

== စတုတ္ထ သံဂါယန ၜါ ==

=== ထေရဝါဒ ===
ပ္ဍဲအခိင် မပ္တန် စတုတ္ထ သံဂါယနဂှ် ပ္ဍဲဒေသအိန္ဒိယဂှ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ပါ်အာၜါဂိုဏ်။ 

ထေရဝါဒ ကရေက်လပါ်သၠုင်ကျာဂှ် ပ္တန်သံဂါယန ပ္ဍဲကဵု ဗွဝ်ကၠံပထမ ပ္ဍဲဍုင်သဳရိလင်္ကာ၊ ပ္ဍဲကဵု ဘာတၟအ်အလုဝိဟာရ (အလောကလေန) မဒှ်အခိင် သၟိင်ဝတ္တဂမနိအဘယ မပကင်ရင်ဍုင်ရ။ သံဂါယနဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် လအ်ပွိုင်မွဲသၞာံ၊ သၞာံဂှ် သြောအ်သ္ၚုတိတ်အောန် ပ္ဍဲတကအ်သိင်္ဃိုရ်ဂှ်တုဲ ခမဳတအ် ကၠောဝ် ဒးစဴအာသွဝ် ဗွဲမဂၠိုင် ဟိုတ်နူဘဲကၞောဝ်။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ပါဠိတအ်ဂှ် ဖဍောတ်ဗှ်လဝ်တုဲ ခမဳတအ် ညာတ်ကေတ် ဆက်အာ အတိုင်ဏအ်မ္ဂး ပါဠိတဝဟ်ပါင်ကျာ်ဂှ် ကၠေအ်အာမာန်ရောင် ညာတ်တုဲ တၞဟ်နဟွံဂွံကၠေအ်အာ ရန်တၟအ်တုဲ စချူဗဒှ် နကဵုအက္ခရ်ရ။&lt;ref&gt;Buswell, Robert; Lopez, Donald S. (2013). ''The Princeton Dictionary of Buddhism,'' p. 200. Princeton University Press. {{ISBN|978-0-691-15786-3}}.&lt;/ref&gt;

=== သဝါသတိဝါဒ ===
[[File:Kanishka-Inaugurates-Mahyana-Buddhism.jpg|thumb|Emperor Kanishka I]]
စတုတ္ထ သံဂါယန မွဲပၠန်ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံဗုဒ္ဓဘာသာသဝါသတိဝါဒ ပ္ဍဲကဵု ကုရှာန် သၟိင်ကနိရှက ပ္ဍဲအေဒဳ ၇၈ ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ကုန်ဒပါန် ပ္ဍဲကသမဳယျာ။ အတိုင်စၟတ်သမ္တီမ္ဂး ခမဳ မသုန်ကၠံ ကောံကၠုင် ပ္ဍဲကသမဳယျာ၊ ဝိသုမိတြ ဒှ်သကိုပ်သကတုဲ စၟဳစၟတ်ပတုပ်လဝ် လိက်အဘိဓမ္မ၊ မဒှ်လိက် မကၠာဲစၠောအ် နူကဵု ဘာသာပြကြိုတ် နကဵု ဘာသာသံသကြိုတ်ရ။ သံဂါယနအလန်ဏအ်ဂှ် ပိုဒ်လိက် ပိကိုဋ်တုဲ စၟတ်သမ္တီလိက် သီုဖအိုတ် ဒစိတ်ပြကောကိုဋ်ပြင်ပြင်တုဲ ဒးကေတ် အခိင်လုကဴ ပွိုင် ၁၂ သၞာံရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် သဝါသတိဝါဒဂှ် ဟွံတန်တဴ နဒဒှ် ဂိုဏ်တၞဟ်ခြာမွဲတုဲ ပံင်တောဲ ကုဂိုဏ်မဟာယာန်ရ။ နကဵုလညာတ် ပါမောက္ခ Etienne Lamotte ညးမဒှ်တၠပညာ လပါ်ဗုဒ္ဓဘာသာဟီု လညာတ်မ္ဂး သံဂါယ မကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ၜါဒၞာဲဂှ် ဒှ်အရာမဍာံစၟတ် ဟွံသေင်၊ မကၠောန်ဗဒှ် သံဂါယ ပ္ဍဲကဵု ကသမဳယျာဂှ် ဒှ်အရာမချပ်ဗဒှ်လဝ် ကေတ်တ်ဟေင်၊ ဟွံဒှ်လဝ် ဍာံဍာံရ။&lt;ref&gt;''Teaching of Vimalakirti'', Pali Text Society, p. xciii&lt;/ref&gt; နကဵု လညာတ် တၠပညာဗုဒ္ဓဘာသာ David Snellgrove လေဝ် သီုၜါဂှ် သက်သဳဝင်ခိုင်ခိုင်ကၠိုက်ကၠိုက် ဟွံမဲရ။&lt;ref&gt;Indo-Tibetan Buddhism. Snellgrove, David. Shambhala. Boston:2003. p. 46&lt;/ref&gt;

== သံဂါယန ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ ==

=== ပဉ္စမ သံဂါယ ဍုင်ဗၟာ (၁၈၇၁) ===
သံဂါယ ဗုဒ္ဓဘာသာမွဲပၠန်ဂှ် ခမဳထေရဝါဒတအ် ကောံရေင်သကအ် ပ္ဍဲ မာန္တလေ၊ ဍုင်ဗၟာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၇၁ ပ္ဍဲအခိင် သၟိင်မင်ဒုမ် မပကင်ရင်ဍုင်ရ။ နကဵု ပြဝေဏဳဗၟာမ္ဂး အလန်ဏအ်ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ပဉ္စမ သံဂါယန။ တင်ရန်တၟအ် သံဂါယဂှ် သွက်ဂွံ ပညဳပတုပ် လိက်ပိဋကတ်ဂမၠိုင်၊ လိက်လဵု ဂွံနုက်ပ္တိတ် လိက်လဵု မဂွံပၠုပ်စုတ် ပ္ဍဲစရင်ပိဋကတ်ပိရ။ 

ပ္ဍဲသံဂါယဏအ်ဂှ် ပသကိုပ်သက ကုမဟာထေရ် ဇဂရဘိဝံသ၊ မှာထေရ်နရိန္ဒဘိဓဇ ကေုာံ မှာထေရ်သုမင်္ဂလသာမိ ကေုာံ ခမဳ ၜါလ္ၚီပန်ကၠံတုဲ ကၠောန်ဗဒှ်လဝ်ရ။ သံဂါယနဂှ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် လုကဴ မသုန်ဂိတု။ နူကဵု သံဂါယဏအ်ဂှ် စၟတ်သမ္တီ ပိဋကတ်ပိတုဲ လိက်တၟအ်ပိဋကတ် ၇၂၉ တိုင် မချူလဝ် နကဵု အက္ခရ်မန်ဗၟာဂှ်လေဝ် ခၞံဗဒှ်လဝ်တုဲ&lt;ref&gt;Bollée in ''Pratidanam'' (Kuiper Festschrift), pub Mouton, the Hague/Paris, 1968&lt;/ref&gt; ပတဴစွံလဝ် ပ္ဍဲကဵု အရှာမ်ကျာ်ကုသိုလ်သၟိင်မင်ဒုမ် ပ္ဍဲကဵု တမ်ဇိုင် ဒဵုမာန္တလေရ။&lt;ref&gt;Mendelson, ''Sangha and State in Burma'', Cornell University Press, Ithaca, New York, 1975, pp. 276ff&lt;/ref&gt;

=== ဆဋ္ဌမ သံဂါယ ဍုင်ဗၟာ (၁၉၅၄) ===

ဆဋ္ဌမ သံဂါယဂှ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ဂိုဟ်ကၟုဟ်လိုက် (ကမ္ဘာအေး) ပ္ဍဲဍုင်လ္ဂုင် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၄၊ ကြဴနူ ပဉ္စမ သံဂါယန ၈၃ သၞာံ။ ညးမဒုင်ဒါယကာဂှ် ဒှ်သၟိင်ဍုင်ဗၟာ မဒှ်လက်ထက် သကိုပ်ဝန်ဇၞော် ဥူဏု။ ညးကၠောန်ဗဒှ် မဟာပဿနဂုဟ မကၠောန်လဝ် ဗီုပြင် ဂိုဟ်ပ္ဍဲအိန္ဒိယ သတ္တပန္နဳ မဒှ်ဒၞာဲ ဂိုဟ်မပ္တန် ပထမ သံဂါယနဂှ်ရ။ ကြဴနူ ဂိုဟ်ဂှ် သြိုင်ခၞံတုဲ သံဂါယဂှ် စကောံဆဵုရေင်သကအ် ပ္ဍဲ ဂိတုမေ ၁၇၊ ၁၉၅၄။ 

တင်ရန်တၟအ် ဟိုတ်မဂွံပတန် သံဂါယနဂှ် တၞဟ်နဂွံ က္လေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပိဋကတ်ပိ၊ အဘိဓရ် ကဵု ဝိနယ်။ ပ္ဍဲသံဂါယနအလန်ဏအ်ဂှ် ခမဳနူကဵု ဒစာံဍုင် တိုန်စိုပ်လဝ်တုဲ လၟိဟ်ခမဳသီုဖအိုတ် ဒှ်အာ ၜါလ္ၚီမသုန်ကၠံ ခမဳထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ နူကဵု ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ၊ သေံ၊ ကမ္ဗောဒဳယျာ၊ လဴ၊ ဝဳယေတ်နာမ်၊ သဳရိလင်္ကာ၊ အိန္ဒိယ ကေုာံ နဳပဝ်။ နူကဵု ဂျာမနဳဂှ် တိုန်စိုပ်လဝ် ခမဳ ၜါဇကုတုဲ ဂွံရိုဟ်ပၠုပ် နဒဒှ် စၞးဍုင်ဂှ် ဟွံသၟဟ်ရထရ။ ခမဳၜါဇကုဂှ် မှာထေရ်ညာဏတိလောက မဟာထေရ် ကဵု မှာထေရ်ညာဏပေါနိကထေရ။ ညးတအ် သီုၜါဂှ် ဂွံဒုင်နိမန် နူကဵု သဳရိလင်္ကာ။ မှာထေရ် ဝိစိတ္တသရဘိဝံသဂှ် ဒှ်ညးမဒုင်သၟာန်သွဟ် ပေင်ပေင်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဇၟာပ်ဍုင် ညးမတိုန်စိုပ် သံဂါယနဂှ် လိက်ပိဋကတ် မချူလဝ် နကဵုအက္ခရ်ဍုင်ညးကဵုညး ပါဲနူ အိန္ဒိယမွဲတုဲ နွံဒၟံင်တုဲတုဲအိုတ်ရ။&lt;ref&gt;http://pariyatti.org/FreeResources/Treasures/ChatthaSangayana/tabid/78/Default.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130117173759/http://www.pariyatti.org/FreeResources/Treasures/ChatthaSangayana/tabid/78/Default.aspx |date=2013-01-17 }} {{Bare URL inline|date=June 2022}}&lt;/ref&gt;

သံဂါယဂှ် ဒးကေတ် အခိင်ပွိုင် ၜါသၞာံ၊ လိက်ပိဋကတ်ပိတအ်ဂှ် စၟဳစၟတ်တုဲ ယဝ်ရ ဆဵုတင်မဒးကဵုစၟတ်သမ္တီမ္ဂး ကဵုလဝ် တင်စၟတ်သမ္တီရ။ မူလိက်တအ်ဂှ် တၞဟ်ခြာဂၠိုင်ကွေဟ်ကွေဟ် ဟွံဂွံဆဵုကေတ်ရ။ ကြဴနူ ဂကောံသင်တအ်ဂှ် ပစၟတ်သမ္တီတုဲ လိက်ပိဋကတ်ဂှ် ဍဵုပ္တိတ်လိက်ကၞပ် နကဵုမူဆဋ္ဌမ နကဵု အက္ခရ်မန်ဗၟာရ။ ဆဋ္ဌမသံဂါယ အာစိုပ်ဒတုဲ ပ္ဍဲဂိတုပသာ်ပေင် (၂၄ မေ၊ ၁၉၅၆) မဒှ်တ္ၚဲ သာသနာမပေင် ၂၅၀၀ သၞာံ ကြဴနူကျာ်တြဲပပရိနိဗ္ဗာန်တုဲ အတိုင်စၟတ်သမ္တီတ္ၚဲ ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာရ။

== သံဂါယန နကဵု ပြဝေဏဳ သေံ ==
ပြဝေဏဳ ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာသေံဂှ် တၞဟ်ခြာဒၟံင် ကုတင်ဗွဲလတူဂှ်ညိရ။ အတိုင်ရာဇဝင်သေံမ္ဂး နကဵုသေံ ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် သံဂါယန အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် မကော်ဂး သံဃဳတိယဝံသ (သၞာံၜိုတ် ၁၇၈၉) နကဵု ကျာ်ဇၞော်သောမ်ဍေတ်ဝန္နရာဇ် ညးမနွံပိုန်ဘာဝါတ်ဖဝ်&lt;ref&gt;Santi Pakdeekham (Translator) (2020). ''History of Pali Scriptures: Sangitiyavamsa by Somdet Phra Phonnarat.'' Fragile Palm Leaves Foundation.&lt;/ref&gt;

အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပိဝါဂှ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲအိန္ဒိယ (၁ ရာဇာဂြိုဟ်၊ ၂ ဝေသာလဳ၊ ၃ ပါတလိပုတ်)။ 
စတုတ္ထ သံဂါယနဂှ် အတိုင်ပြဝေဏဳသေံမ္ဂး ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု လက်ထက်သၟိင်ဒေဝါနံပိယတိဿ (၂၄၇ - ၂၀၇ ဘဳသဳ)၊ မဒှ်အခိင် ဗုဒ္ဓဘာသာ မစိုပ်ကၠုင် တကအ်သိင်္ဃိုရ်ကိုပ်ကၠာအိုတ်။ စတုတ္ထ သံဂါယနဂှ် မှာထေရ်အရိဋ္ဌ ဒှ်သကိုပ်သက၊ ညးမဒှ် ကွးမှာထေရ်မဟိန္ဒ။&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Phra Brahmagunabhorn (P. A. Payutto) (2000). ''Thai Buddhism in the Buddhist World, A Survey of the Buddhist SituationAgainst a Historical Background'', p. 38.&lt;/ref&gt; အလန်ဏအ်ဂှ် ပ္ဍဲကဵုပြဝေဏဳ ဍုင်တၞဟ်တအ် ဟွံရိုဟ်ပၠုပ်လဝ်ရ။ ပ္ဍဲအလန်ဏအ်ဂှ် သမန္တပါသာဒိကာဂှ် ဟွံပၠုပ်စုတ်လဝ်ရ။

ပဉ္စမ သံဂါယနဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲလက်ထက်သၟိင် ဝတ္တဂါမနဳအဘယ၊ ပါဠိပိဋကတ်ဂှ် ချူပၠုပ် နကဵုအက္ခရ် အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲတကအ်သိင်္ဃိုရ်၊ မကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဘဳသဳမွဲဗွဝ်ကၠံ ပ္ဍဲဘာတၟအ်အာလုဝိဟာရ၊ ညးမဒှ်သကိုပ်သကဂှ် မှာထေရ်ရက္ခိတ။&lt;ref&gt;Ellawala, H. (1969). Social History of Early Ceylon. Department of Cultural Affairs.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

ဆဋ္ဌမ သံဂါယနဂှ် အတိုင်လိက် သံဂဳတယဝံသ မ္ဂး ကၠာဲစၠောအ်ပိဋကတ် နူကဵု လိက်သိင်္ဃိုရ် နကဵု မှာထေရ်ဗုဒ္ဓဃောသ ကေုာံ ခမဳ ပ္ဍဲသိင်္ဃိုရ် နူကဵု ဘာဂိုဏ်မဟာဝိဟာရဂမၠိုင်လေဝ် ပါလုပ်လဝ်ကီုရ။ 

သတ္တမ သံဂါယနဂှ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲလက်ထက်သၟိင်သိင်္ဃိုရ် ပရာက္ကမဘာဟု ပထမ၊ မပသကိုပ်သက ကုမှာထေရ် ကဿပထေရ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၁၇၆။&lt;ref&gt;Phra Brahmagunabhorn (P. A. Payutto) (2000). ''Thai Buddhism in the Buddhist World, A Survey of the Buddhist SituationAgainst a Historical Background'', p. 26&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲအလန်ဏအ် အဋ္ဌဝန္နနာဂှ် ချူခၞံပတိုန်၊ မဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပါဠိဂှ် ကၠာဲစၠောအ် နူကဵု အက္ခရ်သိင်္ဃိုရ်။ တုဲပၠန် သၟိင်ပရာက္ကမဘာဟုလေဝ် ပ္ကောံခမဳသင်သဳရိလင်္ကာ နဒဒှ် မွဲဂိုဏ်ကီုရ။

=== သံဂါယနဂမၠိုင် မပတန်လဝ် ပ္ဍဲဍုင်သေံ===
စတမ်နူဂှ်တုဲ ဝင်သေံဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် သံဂါယန မပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်သေံ နကဵု သၟိင်ဨကရာဇ်သေံရ။ 

အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ ဘာမဟာဗောဓါရာမ ပ္ဍဲဍုင်ဇင်မာဲ၊ ခမဳဗွဲဂမၠိုင် တိုန်စိုပ်။ မှာထေရ် ဓမ္မဒိန္နာ မနွံပိုန်ဘာ တာလဝန မဟာဝိဟာရ (ဝါတ်ပါတာန်) ဒှ်သကိုပ်သက၊ သၟိင်သေံလာန်နာ တိလောကရာဇ် ဒှ်ဒါယကာ (ပကင်ရင်ဍုင် ၁၄၄၁ - ၁၄၈၇)။ ပ္ဍဲအခိင်ဏအ် လိက်ပိဋကတ်ဘာသာသေံဂှ် ပလေဝ်ဒါန်တုဲ ချူနကဵု အက္ခရ်လာန်န။ သံဂါယနဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၄၇၇။&lt;ref&gt;Patit Paban Mishra (2010). ''The History of Thailand,'' p. 42. Greenwood History of Modern Nations Series.&lt;/ref&gt;

အလန်ဒုတိယဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲဍုင်ၜံင်ကံက် နူ နဝ်ဝေမ်ဗါ ၁၃၊ ၁၇၈၈ စဵုကဵုစိုပ် ဨပြဳ ၁၀၊ ၁၇၈၉၊ ပ္ဍဲလက်ထက်သၟိင် ရာမ ပထမ ကေုာံ ဒေအ်ညးရ။ ပ္ဍဲအလန်ဏအ် ခမဳတိုန်စိုပ် ၂၅၀ ဇကု။ ပါဠိပိဋကတ်တၟိဂှ် တက်ပ္တိတ်လဝ်ရ။&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;Jermsawatdi, Promsak (1979). ''Thai Art with Indian Influences,'' p. 37. Abhinav Publications&lt;/ref&gt;

အလန်တတိယဂှ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၇၈ ပ္ဍဲလက်ထက် သၟိင်စူလာလံင်ကောန် (ရာမ ပဉ္စမ)။ ပ္ဍဲအလန်ဏအ် ချူစၠောအ် လိက်ပိဋကတ် နကဵုအက္ခရ်သေံ၊ စၞးအက္ခရ်ခေါမ်ထာဲ၊ တုဲ လိက်ကၞပ်ခေတ်တၟိဂှ်လေဝ် တက်ပ္တိတ်မာန် အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။&lt;ref&gt;Phra Brahmagunabhorn (P. A. Payutto) (2000). ''Thai Buddhism in the Buddhist World, A Survey of the Buddhist SituationAgainst a Historical Background'', p. 28.&lt;/ref&gt;

အလန်စတုတ္ထဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲဍုင်ၜင်ကံက် ပ္ဍဲလက်ထက် သၟိင်ပရဇဓိပေါက် (ရာမ သတ္တမ) (၁၉၂၅ - ၁၉၃၅)။ အလန်ဏအ်ဂှ် ပိဋကတ်ပိဂှ် ချူပ္တိတ် နကဵုအက္ခရ်သေံတုဲ ပရးဗစိုပ် အလုံမွဲဍုင်သေံရ။&lt;ref&gt;Jermsawatdi, Promsak (1979). Thai Art with Indian Influences, p. 40. Abhinav Publications&lt;/ref&gt;

== သံဂါယန နကဵုပြဝေဏဳမန် ==
အတိုင်လိက် ပြကိုဟ်ကျာ်ဇၞော်အစာတိဿ မ္ဂး နကဵု ပြဝေဏဳမန် သံဂါယန သီုဖအိုတ် နွံ ၁၂ အလန်။ စပ်ကဵုဝင်ပရော ပတိုန်သံဂါယန ခမဳသင်မဟာထေရ်ဗမာကၠာတေံချူလဝ်ဂှ် လက်ထက်သၟိင်မန်တအ်ပတိုန်လဝ်သံဂါယန ဂှ်ညးတအ်ဟွံဓမံက်ထ္ၜးလဝ်မွဲသာ် သွက်ဂွံကလေင်ချူပလေဝ်ကဵုဂှ် ခမဳသင်မန်တအ်ပတိုန်ထ္ၜးအာတ်မိက်ကီုလေဝ် ဒဵုအခိင်လၟုဟ် ညးတအ်ဟွံပလေဝ်ကဵုဏီရ။

=== ပ္ဍဲအိန္ဒိယ ပိ အလန်===
ပထမသံဂါယန = ကျာ်တြဲသ္ပပရိနိဗ္ဗာန်တုဲ ကလိလောန်အာ ၄ ဂိတု သၟိင်အဇာတသတြုဒုင်သဇိုင်တုဲ ခမဳတၠအရှန် ၅၀၀ ဇကု သ္ပပဓာန်ကဵုမှာထေရ် ကဿပ တုဲပတိုန်သံဂါယနဓမ္မဝိနယ ပ္ဍဲသကဲဒဵုဝေဘာရ ဇရေင်ဍုင်ရာဇာဂြိုဟ် လုကဴ ရ ဂိတု။

ဒုတိယသံဂါယန = ကျာ်တြဲသ္ပပရိနိဗ္ဗာန်တုဲ ကလိလောန်အာ ၁၀၀ သၞာံ သၟိင်ကာဠာသောက ဒုင်သဇိုင်တုဲ ခမဳတၠအရှန် ရ၀၀ ဇကု သ္ပပဓာန်ကဵုမှာထေရ် ယသ တုဲ ပတိုန်သံဂါယနဓမ္မဝိနယ ပ္ဍဲအရှာံဝါလိက ဇရေင်ဍုင်ဝေသာလဳ လုကဴ ၈ ဂိတု။

တတိယသံဂါယန = ကျာ်တြဲသ္ပပရိနိဗ္ဗာန်တုဲ ကလိလောန်အာ ၂၃၅ သၞာံ သၟိင်ဓမ္မာသောက ဒုင်သဇိုင်တုဲ ခမဳတၠအရှန် ၁၀၀၀ ဇကု သ္ပပဓာန်ကဵုမှာထေရ် မောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿ တုဲ ပတိုန်သံဂါယနဓမ္မဝိနယ ပ္ဍဲဍုင်ပါဋလိပုတ် လုကဴ ၉ ဂိတု။

=== ပ္ဍဲသိင်္ဃိုရ် မွဲ အလန်===
စတုတ္ထသံဂါယန = ကျာ်တြဲသ္ပပရိနိဗ္ဗာန်တုဲ ကလိလောန်အာ ၄၅၀ သၞာံ ပ္ဍဲလက်ထက်သၟိင် ဝဋ္ဋဂါမနိ တကအ်လင်ကာ(ဍုင်သိရိလင်ကာ) ခမဳင် ၅၀၀ ဇကု သ္ပပဓာန်ကဵုမှာထေရ် ဓမ္မရက္ခိတ တုဲ ပတိုန်သံဂါယနဓမ္မဝိနယ နကဵုသၠရိုတ်တာ အခဝ်လိက်သိင်ဃဵု မဒှ်ရ။

=== ပ္ဍဲဍုင်သေံ မွဲ အလန်===
ပဥ္စမသံဂါယန = ကျာ်တြဲသ္ပပရိနိဗ္ဗာန်တုဲ ကလိလောန်အာ ၅၀၀ သၞာံ ပ္ဍဲလက်ထက်သၟိင် မာလိုန် ပကင်ရင်ဍုင်သာဂလ (ဍုင်ရးယောန် ပွဳပွူဒေသဍုင်ဇင်မာဲ) သ္ပပဓာန်ကဵုမှာထေရ် နာဂသိုန် တုဲ ပတိုန်သံဂါယနဓမ္မဝိနယ မဒှ်ရ။

=== ပ္ဍဲသုဝဏ္ဏဘုမ်မန် မွဲ အလန်===
ဆဌမသံဂါယန = ကျာ်တြဲသ္ပပရိနိဗ္ဗာန်တုဲ ကလိလောန်အာ ၉၅၆ သၞာံ ပ္ဍဲလက်ထက်သၟိင် ဓမ္မပါလ ပကင်ရင်ဍုင်သုဝဏ္ဏဘုမ် (ဍုင်သဓီု) သ္ပပဓာန်ကဵုမှာထေရ် ဗုဒ္ဓဃောသာ တုဲ ပတိုန်သံဂါယနဓမ္မဝိနယ နကဵုသၠရိုတ်တာ အခဝ်လိက်မန် မဒှ်ရ။

=== ပ္ဍဲဟံသာဝတဳ ပန် အလန်===
သတ္တမသံဂါယန = ကျာ်တြဲသ္ပပရိနိဗ္ဗာန်တုဲ ကလိလောန်အာ ၁၁၃၇ သၞာံ ပ္ဍဲလက်ထက်သၟိင် သမလ ပကင်ရင်ဍုင်ဟံသာဝတဳ သ္ပပဓာန်ကဵုမှာထေရ်ညးမစဳကၠးပိဋကတ် ညးမပ္ကင်ရင်ဂန္တဓူရ ဝိပဿနာဓူရ နူဍုင်သဓီု တုဲ ပတိုန်သံဂါယနဓမ္မဝိနယ နကဵုသၠရိုတ်တာ အခဝ်လိက်မန် မဒှ်ရ။

အဋ္ဌမသံဂါယန = ကျာ်တြဲသ္ပပရိနိဗ္ဗာန်တုဲ ကလိလောန်အာ ၁၃၂၅ သၞာံ ပ္ဍဲလက်ထက်သၟိင် တိဿ ပကင်ရင်ဍုင်ဟံသာဝတဳ သ္ပပဓာန်ကဵုမှာထေရ်ညးမစဳကၠးပိဋကတ် ညးမပ္ကင်ရင်ဂန္တဓူရ ဝိပဿနာဓူရဂမၠိုင် တုဲ ပတိုန်သံဂါယနဓမ္မဝိနယ နကဵုသၠရိုတ်တာ အခဝ်လိက်မန် မဒှ်ရ။

နဝမသံဂါယန = ကျာ်တြဲသ္ပပရိနိဗ္ဗာန်တုဲ ကလိလောန်အာ ၂၀၂၀ သၞာံ ပ္ဍဲလက်ထက်သၟိင် ဓမ္မစေတဳ ပကင်ရင်ဍုင်ဟံသာဝတဳ ခမဳသင်လၟိဟ် ၁၀၀၀၀(မွဲလှက်) ဇကု သ္ပပဓာန်ကဵုမှာထေရ်ညးမစဳကၠးပိဋကတ် ညးမပ္ကင်ရင်ဂန္တဓူရ ဝိပဿနာဓူရဂမၠိုင် တုဲ ပတိုန်သံဂါယနဓမ္မဝိနယ နကဵုသၠရိုတ်တာ အခဝ်လိက်မန် မဒှ်ရ။

ဒသမသံဂါယန = ကျာ်တြဲသ္ပပရိနိဗ္ဗာန်တုဲ ကလိလောန်အာ ၂၄၁၅ သၞာံ ပ္ဍဲလက်ထက်သၟိင် ဗညာဒလ ပကင်ရင်ဍုင်ဟံသာဝတဳ သ္ပပဓာန်ကဵုမှာထေရ်တၠပညာ ညးမစဳကၠးပိဋကတ် ဂမၠိုင် တုဲပတိုန်သံဂါယနဓမ္မဝိနယ နကဵုသၠရိုတ်တာ အခဝ်လိက်မန် မဒှ်ရ။

=== ပ္ဍဲကဵု ဗၟာ ၜါအလန်===
သံဂါယန = ကျာ်တြဲသ္ပပရိနိဗ္ဗာန်တုဲ ကလိလောန်အာ ၂၄၁၅ သၞာံ ပ္ဍဲလက်ထက်သၟိင် မင်းတုန်းမင်း ပ္ဍဲဍုင်မာန်တလေ ဇရေင်ဇြပ်သုဓမ္မာ ခမဳသင်လၟိဟ် ၂၄၀၀ ဇကု သ္ပပဓာန်ကဵုမှာထေရ် ဇာဂရ တုဲပတိုန်သံဂါယနဓမ္မဝိနယ နကဵုအခဝ်လိက်ဗမာ မဒှ်ရ။

သံဂါယန = ကျာ်တြဲသ္ပပရိနိဗ္ဗာန်တုဲ ကလိလောန်အာ ၂၄၉၈ သၞာံ ပ္ဍဲလက်ထက်သမ္မတ ဦးဘဦး၊ သကိုပ်ဝန်ဇၞော် ဦးနု ပ္ဍဲဍုင်ဒဂုင် ဇရေင်ကုန်ကမ္ဘာအေး ခမဳသင်လၟိဟ် ၂၅၀၀ ဇကု သ္ပပဓာန်ကဵုမှာထေရ် ရေဝတ ညောင်ရန်း တုဲပတိုန်သံဂါယနဓမ္မဝိနယ နကဵုအခဝ်လိက်ဗမာ မဒှ်ရ။

==နိဿဲ==
{{Reflist}}

==ပြကိုဟ်==
*Cousins, L. S. (2001). On the Vibhajjavadins. Buddhist Studies Review, 18 (2), 131–182.
*Dutt, N. (1998). Buddhist Sects in India. New Delhi: Motilal Banarsidass.
*Frauwallner, E. (1956). The Earliest Vinaya and the Beginnings of Buddhist Literature.
*Lamotte, E. (1976). History of Indian Buddhism. Paris: Peeters Press.
*La Vallée Poussin, Louis de (1905). [https://archive.org/details/lesconcilesboudd00lavauoft Les conciles bouddhiques], Louvain, J.B. Istas 
*La Vallée Poussin, Louis de (1976). The Buddhist Councils, Calcutt : K.P. Bagchi 
*Law, B. C. (1940, reprinted 1999). The Debates Commentary. Oxford: Pali Text Society.
*Mukherjee, Biswadeb (1994). [http://www.thezensite.com/ZenEssays/HistoricalZen/Riddle_of_First_Buddhist_Council.html  The Riddle of the First Buddhist Council – A Retrospection] in ''Chung-Hwa Buddhist Journal'', No.7, pp.&amp;nbsp;452–473, 1994
*Prebish, J. N. (1977). Mahasamghika Origins. History of Religions, pp.&amp;nbsp;237–272.
*Prebish, Charles S. (1974). &quot;A Review of Scholarship on the Buddhist Councils&quot;; Journal of Asian Studies 33 (2), 239–254</text>
      <sha1>st1hj5dlk266yhcg9ihycdxv3nhiyqg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အဖဂါန်နိသတာန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6228</id>
    <revision>
      <id>58971</id>
      <parentid>57565</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T22:47:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>58971</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="335842" sha1="7if5aaz5eb00kiym8yvcbg4t6ilcujc" xml:space="preserve">{{Infobox country
| conventional_long_name = Islamic Emirate of Afghanistan
| common_name            = Afghanistan
| native_name            = {{unbulleted list|{{native name|ps|د افغانستان اسلامي امارت|italic=no}}&lt;br /&gt;{{small|{{transliteration|ps|Də Afġānistān Islāmī Imārat}}}}|{{native name|prs|امارت اسلامی افغانستان|italic=no}}&lt;br /&gt;{{small|{{transliteration|prs|Imārat-i Islāmī-yi Afghānistān}}}}}}
| image_flag             = Flag of Taliban.svg
| flag_caption           = Flag
| image_coat             = Arms of the Islamic Emirate of Afghanistan.svg
| alt_coat               = Coat of Arms of the Islamic Emirate&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://law.acku.edu.af/fa/download/file/fa/12686/77746 |title=Archived copy |access-date=17 September 2021 |archive-date=3 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190603201955/http://law.acku.edu.af/fa/download/file/fa/12686/77746 |url-status=dead |accessdate=13 March 2023 |archivedate=3 June 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190603201955/http://law.acku.edu.af/fa/download/file/fa/12686/77746 }}&lt;/ref&gt;
| symbol_type            = [[Emblem of Afghanistan|Emblem]]
| national_anthem        = {{lang|ps|دا د باتورانو کور}}&lt;br /&gt;{{transliteration|ps|Dā Də Bātorāno Kor}}&lt;br /&gt;&quot;[[This Is the Home of the Brave]]&quot;&lt;ref name=&quot;Tharoor&quot;&gt;{{Cite news|last=Tharoor|first=Ishaan|date=19 June 2013|title=The Taliban's Qatar Office: Are Prospects for Peace Already Doomed?|magazine=Time|url=https://world.time.com/2013/06/19/the-talibans-qatar-office-are-prospects-for-peace-already-doomed/|access-date=19 August 2021|issn=0040-781X|accessdate=13 March 2023|archivedate=19 August 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210819021327/https://world.time.com/2013/06/19/the-talibans-qatar-office-are-prospects-for-peace-already-doomed/}}&lt;/ref&gt;{{parabr}} 
| image_map              = {{switcher|[[File:Afghanistan (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|Afghanistan on the globe|[[File:Afghanistan - Location Map (2013) - AFG - UNOCHA.svg|upright=1.15|frameless]]|Map of Afghanistan}}
| capital                = [[Kabul]]
| coordinates            = {{Coord|34|31|N|69|11|E|region:AF_source:geonames|display=inline,title}}&lt;ref&gt;[{{geonameslink|gnid=1149361|name=islamic-republic-of-afghanistan}} Islamic Republic of Afghanistan] in [{{geonamesabout}} Geonames.org (CC BY)]&lt;/ref&gt;
| largest_city           = Kabul
| official_languages     = {{hlist|[[Pashto]]|[[Dari]]}}
| ethnic_groups          = {{unbulleted list
 | 42% [[Pashtun]]
 | 27% [[Tajiks|Tajik]]
 | {{figure space}}9% [[Hazaras|Hazara]]
 | {{figure space}}9% [[Uzbeks|Uzbek]]
 | {{figure space}}4% [[Aimaq people|Aimaq]]
 | {{figure space}}3% [[Turkmen people|Turkmen]]
 | {{figure space}}2% [[Baloch people|Baloch]]
 | {{figure space}}4% [[Ethnic groups in Afghanistan|Others]]
 }}
| ethnic_groups_ref      = {{Efn|The last census in Afghanistan was conducted in 1979, and was itself incomplete. Due to the [[Afghanistan conflict (1978–present)|ongoing conflict]] in the country, no official census has been conducted since.&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://afghanistan.unfpa.org/en/node/15230|title = Population Matters|date = 3 March 2016|accessdate = 13 March 2023|archivedate = 16 August 2021|archiveurl = https://web.archive.org/web/20210816021136/https://afghanistan.unfpa.org/en/node/15230}}&lt;/ref&gt;}}&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/south-asia/afghanistans-ethnic-mosaic/articleshow/85552093.cms
| title=Afghanistan's ethnic mosaic| author=timesofindia| website=[[The Times of India]]| date= 23 August 2021| publisher= | via=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite web | url=https://worldpopulationreview.com/countries/afghanistan-population
| title=&quot;Afghanistan Population 2021&quot;| author=World Population Review| date= 19 September 2021| publisher= | via=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.statista.com/statistics/1258799/afghanistan-share-of-population-by-ethnic-group/
| title=Distribution of Afghan population by ethnic group 2020| author=statista.com| date= 20 August 2021| publisher= | via=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://reliefweb.int/report/afghanistan/afghan-ethnic-groups-brief-investigation
| title=Afghan Ethnic Groups: A Brief Investigation| author=reliefweb.int| date= 14 August 2011| publisher= | via=}}&lt;/ref&gt;
| ethnic_groups_year     = 2019 unofficial estimates
| religion               = {{unbulleted list
 | 99.7% [[Islam in Afghanistan|Islam]] ([[State religion|official]])
 | 0.3% [[Demographics of Afghanistan#Religion|Others]]
 }}
| religion_year          = 2009
| demonym                = [[Afghans|Afghan]]{{Efn|Other demonyms that have been used are Afghani,&lt;ref&gt;Dictionary.com. [[The American Heritage Dictionary of the English Language]], Fourth Edition. Houghton Mifflin Company, 2004. [http://dictionary.reference.com/browse/afghani Reference.com] (Retrieved 13 November 2007).&lt;/ref&gt; Afghanese and Afghanistani (see [[Afghans]] for further details)&lt;ref&gt;Dictionary.com. [[WordNet]] 3.0. [[Princeton University]]. [http://dictionary.reference.com/browse/afghanistani Reference.com] (Retrieved 13 November 2007). {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140328102257/http://dictionary.reference.com/browse/afghanistani |date=28 March 2014}}&lt;/ref&gt;|name=&quot;Demonym&quot;|group=&quot;Note&quot;}}&lt;ref name=&quot;Constitution of Afghanistan&quot;&gt;{{cite web|title=Constitution of Afghanistan|url=https://www.afghanembassy.us/about-afghanistan/constitution/|year=2004|access-date=16 February 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20160920112856/http://www.afghanembassy.us/about-afghanistan/constitution/|archive-date=20 September 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Afghan {{!}} meaning in the Cambridge English Dictionary |publisher=the Cambridge English Dictionary |isbn=9781107660151 |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/afghan }}&lt;/ref&gt;
| government_type        = [[Unitary state|Unitary]] [[totalitarian]]&lt;ref&gt;*{{cite journal |last1=Sakhi |first1=Nilofar |title=The Taliban Takeover in Afghanistan and Security Paradox |journal=Journal of Asian Security and International Affairs |date=December 2022 |volume=9 |issue=3 |pages=383–401 |doi=10.1177/23477970221130882 |s2cid=253945821 |quote=Afghanistan is now controlled by a militant group that operates out of a totalitarian ideology.}}
*{{cite web |last1=Madadi |first1=Sayed |title=Dysfunctional centralization and growing fragility under Taliban rule |url=https://www.mei.edu/publications/dysfunctional-centralization-and-growing-fragility-under-taliban-rule |website=[[Middle East Institute]] |access-date=28 November 2022 |date=6 September 2022 |quote=In other words, the centralized political and governance institutions of the former republic were unaccountable enough that they now comfortably accommodate the totalitarian objectives of the Taliban without giving the people any chance to resist peacefully. }}
*{{cite web |last1=Sadr |first1=Omar |title=Afghanistan's Public Intellectuals Fail to Denounce the Taliban |url=https://www.fairobserver.com/region/central_south_asia/omar-sadr-afghanistan-taliban-rule-totalitarianism-human-rights-news-2441/ |website=Fair Observer |access-date=28 November 2022 |date=23 March 2022 |quote=The Taliban government currently installed in Afghanistan is not simply another dictatorship. By all standards, it is a totalitarian regime. }}
*{{cite web |title=Dismantlement of the Taliban regime is the only way forward for Afghanistan |url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/southasiasource/dismantlement-of-the-taliban-regime-is-the-only-way-forward-for-afghanistan/ |website=[[Atlantic Council]] |access-date=28 November 2022 |date=8 September 2022 |quote=As with any other ideological movement, the Taliban's Islamic government is transformative and totalitarian in nature. }}
*{{cite web |last1=Akbari |first1=Farkhondeh |title=The Risks Facing Hazaras in Taliban-ruled Afghanistan |url=https://extremism.gwu.edu/risks-facing-hazaras-taliban-ruled-afghanistan |website=[[George Washington University]] |access-date=28 November 2022 |date=7 March 2022 |quote=In the Taliban's totalitarian Islamic Emirate of Afghanistan, there is no meaningful political inclusivity or representation for Hazaras at any level. |accessdate=13 March 2023 |archivedate=14 January 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230114164914/https://extremism.gwu.edu/risks-facing-hazaras-taliban-ruled-afghanistan }}&lt;/ref&gt; [[provisional government|provisional]] [[theocratic]] [[Islamic state|Islamic]] [[emirate]]&lt;!--Non-monarchical emirate--&gt;&lt;ref&gt;
*{{cite news |last1=Choi |first1=Joseph |title=EU: Provisional Taliban government does not fulfill promises |url=https://thehill.com/policy/international/571292-eu-provisional-taliban-government-does-not-fulfill-promises |access-date=18 March 2022 |work=[[The Hill (newspaper)|The Hill]] |date=8 September 2021}}
*{{cite news |last1=Bezhan |first1=Frud |title=Key Figures In The Taliban's New Theocratic Government |url=https://gandhara.rferl.org/a/afghanistan-taliban-government-figures/31448372.html |access-date=6 February 2022 |work=[[Radio Farda]] |publisher=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]] |date=7 September 2021}}
*{{cite news |last1=George |first1=Susannah |title=Inside the Taliban campaign to forge a religious emirate |url=https://www.washingtonpost.com/world/interactive/2023/afghanistan-taliban-islamic-law-rights/ |access-date=19 February 2023 |newspaper=[[The Washington Post]] |date=18 February 2023}}&lt;/ref&gt;
| leader_title1          = [[Supreme Leader of Afghanistan|Supreme Leader]]
| leader_name1           = {{nowrap|[[Hibatullah Akhundzada]]}}
| leader_title2          = [[Prime Minister of Afghanistan|Prime Minister]]
| leader_name2           = [[Hasan Akhund]] ([[Acting prime minister|acting]])
| leader_title3          = [[Chief Justice of Afghanistan|Chief Justice]]
| leader_name3           = [[Abdul Hakim Ishaqzai]]
| legislature            = [[Leadership Council of Afghanistan|Leadership Council]]&lt;ref&gt;{{cite news |title=Afghanistan's Taliban ruler faces rare internal criticism, revealing divisions |url=https://www.cbsnews.com/news/afghanistan-taliban-divisions-supreme-leader-akhundzada-rare-criticism/ |access-date=19 February 2023 |work=[[CBS News]] |date=17 February 2023 |quote=Its commanders and politicians take their orders from a powerful leadership council based not in the capital of Kabul, but in the Taliban's traditional homeland of Kandahar, in southern Afghanistan.}}&lt;/ref&gt;
| sovereignty_type       = [[History of Afghanistan|Formation]]
| established_event1     = [[Hotak dynasty]]
| established_date1      = [[Mirwais Hotak|1709]]–[[Siege of Kandahar|1738]]
| established_event2     = {{nowrap|[[Durrani Empire]]}}
| established_date2      = 1747–1823
| established_event3     = [[Emirate of Afghanistan|Emirate]]
| established_date3      = 1823–1839
| established_event4     = [[Durrani Empire|Restoration of the Durrani Kingdom]]
| established_date4      = [[First Anglo-Afghan War|1839–1842]]
| established_event5     = [[Emirate of Afghanistan|Restoration of the Emirate]]
| established_date5      = [[First Anglo-Afghan War|1842–1926]]
| established_event6     = [[Dost Mohammad Khan|Dost Mohammad unites Afghanistan]]
| established_date6      = [[Herat Campaign of 1862–63|27 May 1863]]
| established_event7     = [[Treaty of Gandamak|Anglo-Afghan Agreement]]
| established_date7      = [[Second Anglo-Afghan War|26 May 1879]]
| established_event8     = [[Third Anglo-Afghan War|Independence]]
| established_date8      = [[Afghan Independence Day|19 August 1919]]
| established_event9     = [[Kingdom of Afghanistan|Kingdom]]
| established_date9      = 9 June 1926
| established_event10    = [[Republic of Afghanistan (1973–1978)|Republic]]
| established_date10     = [[1973 Afghan coup d'état|17 July 1973]]
| established_event11    = [[Democratic Republic of Afghanistan|Democratic Republic]]
| established_date11     = [[Saur Revolution|27–28 April 1978]]
| established_event12    = [[Islamic State of Afghanistan|Islamic State]]
| established_date12     = 28 April 1992
| established_event13    = [[Islamic Emirate of Afghanistan (1996–2001)|Islamic Emirate]]
| established_date13     = 27 September 1996
| established_event14    = {{nowrap|[[Islamic Republic of Afghanistan|Islamic Republic]]}}
| established_date14     = 26 January 2004
| established_event15    = [[Fall of Kabul (2021)|Restoration of Islamic Emirate]]
| established_date15     = 15 August 2021
| area_km2               = 652,867&lt;ref&gt;Central Statistics Office Afghanistan&lt;/ref&gt;
| area_rank              = 40th
| area_sq_mi             = 252,072
| percent_water          = negligible
| population_estimate    = 38,346,720&lt;ref&gt;{{Cite CIA World Factbook|country=Afghanistan|access-date=24 September 2022|year=2022}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2022
| population_estimate_rank = 37th
| population_density_km2 = 48.08
| population_density_sq_mi = 119
| population_density_rank = 174th
| GDP_PPP                = $72.911&amp;nbsp;billion&lt;ref name=&quot;imf2&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=63&amp;pr.y=8&amp;sy=2018&amp;ey=2023&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=512&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a=|title=Afghanistan |publisher=International Monetary Fund |access-date=14 November 2018}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year           = 2018
| GDP_PPP_rank           = 96th
| GDP_PPP_per_capita     = $2,024&lt;ref name=&quot;imf2&quot;/&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 169th
| GDP_nominal            = $21.657&amp;nbsp;billion&lt;ref name=imf2/&gt;
| GDP_nominal_year       = 2018
| GDP_nominal_rank       = 111st
| GDP_nominal_per_capita = $493&lt;ref name=imf2/&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 177th
| HDI                    = 0.478&lt;!-- number only --&gt;
| HDI_year               = 2021&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --&gt;
| HDI_change             = decrease&lt;!-- increase/decrease/steady --&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;UNHDR&quot;&gt;{{cite book|title=Human Development Report 2021/2022: Uncertain Times, Unsettled Lives: Shaping our Future in a Transforming World|date=2022|publisher=[[United Nations Development Programme]]|pages=284|isbn=9789211264517|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|access-date=24 September 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UNHDRDiff&quot;&gt;{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|access-date=16 December 2020}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 180th
| currency               = [[Afghan afghani|Afghani]] ({{lang|prs|افغانی}})
| currency_code          = AFN
| time_zone              = [[Afghanistan Time]]
| utc_offset             = +4:30&lt;br /&gt;[[Lunar Hijri calendar|Lunar Calendar]]&lt;ref&gt;{{Cite web |last=8am |date=2022-03-26 |title=Taliban Changes Solar Year to Hijri Lunar Calendar |url=https://8am.af/eng/taliban-changes-solar-year-to-hijri-lunar-calendar/ |access-date=2022-09-04 |website=Hasht-e Subh Daily |language=en-US |accessdate=2023-03-13 |archivedate=2022-09-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220904224713/https://8am.af/eng/taliban-changes-solar-year-to-hijri-lunar-calendar/ }}&lt;/ref&gt;
| DST_note               = ''[[Daylight saving time|DST]] is not observed''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.timeanddate.com/time/time-zones-interesting.html|title=Half Hour and 45-Minute Time Zones|website=www.timeanddate.com}}&lt;/ref&gt;
| drives_on              = right
| calling_code           = [[Telephone numbers in Afghanistan|+93]]
| cctld                  = [[.af]]&lt;br /&gt;[[افغانستان.]]
| status                 = [[UN member state]] under an [[Recognition of the Islamic Emirate of Afghanistan|unrecognized government]]
| today                  = 
}}

'''အဖဂါန္နိသတာန်''',{{efn|{{IPAc-en|audio=En-us-Afghanistan.ogg|æ|f|ˈ|ɡ|æ|n|ᵻ|s|t|æ|n|,_|æ|f|ˈ|ɡ|ɑː|n|ᵻ|s|t|ɑː|n}}}} ယၟုပေင်ပေင် ပ္ဍဲသၞောဝ်မ္ဂး '''ဍုင်စောဖါအေဿလာမ် အဖဂါန်န္နိသတာန် (Islamic Emirate of Afghanistan)''',{{efn|{{bulleted list|{{lang-ps|د افغانستان اسلامي امارت}}|{{lang-prs|امارت اسلامی افغانستان}}}}}} ဒှ် နိဂီုကမၠက် မနွံမွဲဒမြိပ်ဂၠံင် လဒေါဝ်အာရှ ကေုာံ အာရှသၠုင်ကျာ။ မစၟတ်သမ္တီ မဒှ်ဍုင်လဒေါဝ်ဂြိုဟ်အာရှ၊&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Securing Stability in Afghanistan, the 'Heart of Asia'|url=https://thediplomat.com/2015/11/securing-stability-in-afghanistan-the-heart-of-asia/|access-date=2022-02-25|website=thediplomat.com|language=en-US}}&lt;/ref&gt; မဒှ်ဍုင် ပယျဵု ဆက်ကု ဍုင်ပါကိသတာန် ဗွဲဒိုဟ် ဗမံက် ကဵု သၠုင်ကျာ၊{{efn|The [[Government of India]] regards Afghanistan as a bordering country, as it considers all of [[Kashmir]] to be part of India. However, this is [[Kashmir conflict|disputed]], and the region bordering Afghanistan is administered by Pakistan. Source: {{cite web |title=Ministry of Home Affairs (Department of Border Management) |url=https://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/BMIntro-1011.pdf|access-date=1 September 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20150317182910/https://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/BMIntro-1011.pdf|archive-date=17 March 2015|url-status=dead}}}} အဳရာန် ဗွဲဒိုဟ်ပလိုတ်၊ တုခ်မေန်နိသတာန် ဗွဲဒိုဟ် ဗာယပ်၊ ဥဇဗေကိသတာန် ဗွဲဒိုဟ် သၟဝ်ကျာ၊ တာဇိကိသတာန် ဗွဲဒိုဟ်ဨသာန်၊ တုဲပၠန် ဍုင်ကြုက်ဂှ် ဗွဲဒိုဟ်ဨသာန် ကေုာံ ဗမံက်။ သမၠဲတိ နွံ ၆၅၂,၈၆၄ ကဳလဝ်မဳတာပန်ကၠင် (၂၅၂,၀၇၂ တိုင်ပန်ကၠင်)၊ နိဂီုကရေက် လပါ်သၟဝ်ကျာ ကဵု နေရတိဂှ် ဒှ်ဒေသကုန်ဒဵုဂမၠိုင် မဒှ်ဓရောင်ဒဵု ဟိန္ဒုကုရှ် (Hindu Kush)ရ။ ကာဗူ ဂှ် ဒှ်ဍုင်ဇၞော်အိုတ်တုဲ ဒှ်ဍုင်ရာဇဌာန်ရ။ အတိုင်စရင် နူသၞာံ ၂၀၂၁မ္ဂး လၟိဟ်မၞိဟ် ပ္ဍဲအဖဂါန္နိသတာန်ဂှ် နွံ ၄၀,၂ မဳလဳယာန်၊&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; (နွံစ ၜိုတ် ၃၂,၉ မဳလဳယာန်&lt;ref&gt;{{cite report|title=د هېواد د وګړو اټکل برآورد نفوس کشور1399|language=ar,en|trans-title=Estimated Population of Afghanistan 2020–21|url=https://www.nsia.gov.af:8080/wp-content/uploads/2020/06/%D8%A8%D8%B1%D8%A2%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%86%D9%81%D9%88%D8%B3-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%DB%B1%DB%B3%DB%B9%DB%B9-%D9%86%D8%B3%D8%AE%DB%80-%D8%A7%D9%88%D9%84.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200703171906/https://www.nsia.gov.af:8080/wp-content/uploads/2020/06/%D8%A8%D8%B1%D8%A2%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%86%D9%81%D9%88%D8%B3-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%DB%B1%DB%B3%DB%B9%DB%B9-%D9%86%D8%B3%D8%AE%DB%80-%D8%A7%D9%88%D9%84.pdf|archive-date=3 July 2020|access-date=1 July 2020}}&lt;/ref&gt;) မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဂကူနာနာ ဂကူပါသတုန်၊ တာဂျိတ်၊ ဟာဇရာသ်၊ ဥဇဗေက်၊ တူကမာန်၊ ကဳဇဳဗေသ်  composed of ethnic ပါသတုန် (Pashtuns)၊ တာဂျိတ် (Tajiks)၊ ဟာဇရာသ် (Hazaras)၊ ဥဇဗေက် (Uzbeks)၊ တူကမာန် (Turkmens)၊ ကဳဇဳဗေသ် (Qizilbash)၊ အာဲမက် (Aimak)၊ ပါရှယဳ (Pashayi)၊ ဗလောက် (Baloch)၊ ပမိရိသ် (Pamiris)၊ နုရိသတာန်နိ (Nuristanis) ကေုာံ ဂကူတၞဟ်တအ်ရ။ 

ပ္ဍဲဒေသ အဖဂါန္နိသတာန်ဂှ် ကောန်မၞိဟ်တအ် စပဒတဴကၠုင် နူကဵု အခိင်ခေတ်တၟိလဒေါဝ်၊ တုဲပၠန် ရးနိဂီုဂှ် နွံတန်တဴဒၟံင် ပ္ဍဲမွဲဒမြိပ် ဂၠံင်သုတ် မဒှ်ဂၠံင် မလုပ်ဝင်တုဲ ပ္ဍဲမွဲဒမြိပ်ဂၠံင်ဂှ် နွံကဵု အာဲတၟာဲယေန်သၞာင်တြေံဂမၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite book|chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-1-349-17443-0_1|doi = 10.1007/978-1-349-17443-0_1|chapter = The Land and the People in History|title = Afghanistan Under Soviet Domination, 1964–83|year = 1984|last1 = Hyman|first1 = Anthony|pages = 3–22|isbn = 978-0-333-36353-9}}&lt;/ref&gt; Popularly referred to as the [[graveyard of empires]],&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Pillalamarri|first=Akhilesh|title=Why Is Afghanistan the 'Graveyard of Empires'?|url=https://thediplomat.com/2017/06/why-is-afghanistan-the-graveyard-of-empires/|access-date=2022-02-25|website=thediplomat.com|language=en-US}}&lt;/ref&gt; the land has historically been home to various peoples and [[Invasions of Afghanistan|has witnessed numerous military campaigns]], including those by [[Persian empire|the Persians]], [[Alexander the Great]], the [[Maurya Empire]], [[Muslim conquests of Afghanistan|Arab Muslims]], the [[Mongol invasion of the Khwarazmian Empire|Mongols]], the [[European influence in Afghanistan#The Great Game|British]], the [[Soviet–Afghan War|Soviet Union]], and most recently by [[War in Afghanistan (2001–2021)|a US-led coalition]]. Afghanistan also served as the source from which the [[Greco-Bactrian Kingdom|Greco-Bactrians]] and the [[Mughal Empire|Mughals]], amongst others, rose to form major empires.&lt;ref name=&quot;Galvin-PreIslamic&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.gl.iit.edu/govdocs/afghanistan/PreIslamic.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20011103002246/http://www.gl.iit.edu/govdocs/afghanistan/PreIslamic.html |archivedate=3 November 2001|title=The Pre-Islamic Period |publisher=Illinois Institute of Technology |work=Afghanistan Country Study |first=Luke |last=Griffin |date=14 January 2002 |access-date=14 October 2010}}&lt;/ref&gt; The various conquests and periods in both the [[Greater Iran|Iranian]] and [[Greater India|Indian]] cultural spheres&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Hinduism|last=Denise Cush |first= Catherine Robinson, Michael York|year=2012|page=200|isbn=9781135189792|url=https://books.google.com/books?id=kzPgCgAAQBAJ&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=The remarkable rugs of war, Drill Hall Gallery|date=30 July 2021|publisher=The Australian|url=https://amp.theaustralian.com.au/arts/review/the-remarkable-rugs-of-war-drill-hall-gallery/news-story/49fb932f8be798b1641425be98e4e0db|archive-url=https://web.archive.org/web/20211122182853/https://amp.theaustralian.com.au/arts/review/the-remarkable-rugs-of-war-drill-hall-gallery/news-story/49fb932f8be798b1641425be98e4e0db|archive-date=22 November 2021|access-date=22 November 2021|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; made the area a center for [[Zoroastrianism]], Buddhism, Hinduism, and later Islam throughout history.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.redlandsdailyfacts.com/2021/09/15/professing-faith-religious-traditions-in-afghanistan-are-diverse/|title=Professing Faith: Religious traditions in Afghanistan are diverse|date=16 September 2021}}&lt;/ref&gt;

The modern state of Afghanistan began with the [[Durrani dynasty]] in the 18th century, with the [[Durrani Empire|Durrani Afghan Empire]] being formed by [[Ahmad Shah Durrani]]. The Durrani Empire led conquests in which, at its peak, encompassed land that spanned from [[eastern Iran]] to [[North India|northern India]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Afghanistan: the land that forgot time|date=26 October 2001|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2001/oct/26/afghanistan.terrorism11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Pashtun will outlast all empires, but can they hold Afghanistan's center?|date=30 September 2021|author=Pepe Escobar|url=https://thecradle.co/Article/columns/2260|accessdate=13 March 2023|archivedate=10 October 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211010074808/https://thecradle.co/Article/columns/2260}}&lt;/ref&gt; However, {{Weasel inline|text=it is argued|date=February 2023}} that [[Dost Mohammad Khan]] laid the foundations of the [[Emirate of Afghanistan|first modern Afghan state]].&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1995|title=DŌST MOḤAMMAD KHAN |url=https://iranicaonline.org/articles/dost-mohammad-khan |url-status=live |access-date=February 8, 2023|website=Encyclopaedia Iranica}}&lt;/ref&gt; Following the Durrani Empire's decline and the death of [[Ahmad Shah Durrani]] and [[Timur Shah Durrani|Timur Shah]], it was divided into multiple smaller independent kingdoms, including but not limited to [[Herat (1793–1863)|Herat]], [[Principality of Qandahar|Kandahar]] and [[Emirate of Afghanistan|Kabul]]. Afghanistan would be reunited in the 19th century after seven decades of civil war from 1793 to 1863, with wars of unification led by [[Dost Mohammad Khan]] from 1823 to 1863, where he conquered the independent principalities of Afghanistan under the Emirate of Kabul. Dost Mohammad died in 1863, days after [[Herat Campaign of 1862–63|his last campaign to unite Afghanistan]], and Afghanistan was consequently [[Afghan Civil War (1863–1869)|thrown back into civil war]] with fighting amongst his successors. During this time, Afghanistan became a [[buffer state]] in the [[Great Game]] between the [[British Empire]] (in [[British Raj|British-ruled India]]) and the [[Russian Empire]]. From India, the British attempted to subjugate Afghanistan but were repelled in the [[First Anglo-Afghan War]]. However, the [[Second Anglo-Afghan War]] saw a British victory and the successful establishment of British political influence over Afghanistan. Following the [[Third Anglo-Afghan War]] in 1919, Afghanistan became free of foreign political hegemony, and emerged as the independent [[Kingdom of Afghanistan]] in June 1926 under [[Amanullah Khan]]. This monarchy lasted almost half a century, until [[Mohammed Zahir Shah|Zahir Shah]] was [[1973 Afghan coup d'état|overthrown in 1973]], following which the [[Republic of Afghanistan (1973–1978)|Republic of Afghanistan]] was established.

Since the late 1970s, Afghanistan's history has been dominated by extensive warfare, including [[Afghanistan conflict (1978–present)|coups, invasions, insurgencies, and civil wars]]. The conflict began in 1978 when a [[Saur Revolution|communist revolution]] established a [[Democratic Republic of Afghanistan|socialist state]], and subsequent infighting prompted the [[Soviet invasion of Afghanistan|Soviet Union to invade Afghanistan]] in 1979. [[Mujahideen]] fought against the Soviets in the [[Soviet–Afghan War]] and [[Afghan Civil War (1989–1992)|continued]] [[Afghan Civil War (1992–1996)|fighting]] [[Afghan Civil War (1996-2001)|amongst themselves]] following the [[Soviet withdrawal from Afghanistan|Soviets' withdrawal in 1989]]. The [[Islamic fundamentalism|Islamic fundamentalist]] [[Taliban]] controlled most of the country by 1996, but their [[Islamic Emirate of Afghanistan (1996–2001)|Islamic Emirate of Afghanistan]] received little international recognition before its overthrow in the 2001 [[United States invasion of Afghanistan|US invasion of Afghanistan]]. The Taliban returned to power in 2021 after [[Fall of Kabul (2021)|capturing Kabul]] and overthrowing the government of the [[Islamic Republic of Afghanistan]], thus bringing an end to the [[War in Afghanistan (2001–2021)|2001–2021 war]].&lt;ref name=&quot;CTC 2021&quot;&gt;{{cite journal |author-last=Watkins |author-first=Andrew H. |date=November 2021 |url=https://ctc.usma.edu/wp-content/uploads/2021/11/CTC-SENTINEL-092021.pdf |title=An Assessment of Taliban Rule at Three Months |url-status=live |editor1-last=Cruickshank |editor1-first=Paul |editor2-last=Hummel |editor2-first=Kristina |journal=[[CTC Sentinel]] |volume=14 |issue=9 |pages=1–14 |publisher=[[Combating Terrorism Center]] |location=[[West Point, New York]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20211129104726/https://ctc.usma.edu/wp-content/uploads/2021/11/CTC-SENTINEL-092021.pdf |archive-date=29 November 2021 |access-date=29 November 2021 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211129104726/https://ctc.usma.edu/wp-content/uploads/2021/11/CTC-SENTINEL-092021.pdf |date=29 November 2021 }}&lt;/ref&gt; Although initially claiming it would form an inclusive government for the country, in September 2021 the Taliban re-established the Islamic Emirate of Afghanistan with an [[interim government]] made up entirely of Taliban members.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-09-09 |title=Who Will Run the Taliban Government? |url=https://www.crisisgroup.org/asia/south-asia/afghanistan/who-will-run-taliban-government |access-date=2022-10-18 |website=www.crisisgroup.org |language=en}}&lt;/ref&gt; The Taliban government remains internationally unrecognized.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Taliban: Unrecognized and unrepentant |url=https://www.mei.edu/publications/taliban-unrecognized-and-unrepentant |access-date=2022-10-18 |website=Middle East Institute |language=en}}&lt;/ref&gt;

Afghanistan is rich in natural resources, including [[lithium]], [[iron]], [[zinc]], and [[copper]]. It is also the world's largest producer of [[opium]],&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-08-24 |title=What's the Taliban's record on opium production? |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-58308494 |access-date=2022-05-07 |website=BBC News |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; second largest producer of [[cannabis]],&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Morocco seizes over 840 kg of cannabis – Xinhua {{!}} English.news.cn |url=http://www.xinhuanet.com/english/2019-08/06/c_138288434.htm |access-date=2022-10-18 |website=www.xinhuanet.com}}&lt;/ref&gt; and third largest of both [[saffron]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Afghanistan's Saffron on Media {{!}} AfGOV |url=https://www.mail.gov.af/en/afghanistan%E2%80%99s-saffron-media |access-date=2022-10-18 |website=www.mail.gov.af |accessdate=2023-03-13 |archivedate=2023-04-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230408010552/https://www.mail.gov.af/en/afghanistan%E2%80%99s-saffron-media }}&lt;/ref&gt; and [[Cashmere wool|cashmere]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Taliban Takeover Puts Afghanistan's Cashmere, Silk Industries at Risk |url=https://www.businessoffashion.com/news/global-markets/taliban-takeover-puts-afghanistans-cashmere-silk-industries-at-risk/ |access-date=2022-10-18 |website=The Business of Fashion |language=en}}&lt;/ref&gt; The country is a member of the [[South Asian Association for Regional Cooperation]] and a founding member of the [[Organization of Islamic Cooperation]]. Due to the effects of war in recent decades, the country has dealt with high levels of [[terrorism]], [[Poverty in Afghanistan|poverty]], and [[Undernutrition in children|child malnutrition]]. Afghanistan's economy is the world's 96th-largest, with a [[gross domestic product]] (GDP) of $72.9 billion by [[purchasing power parity]]. However, Afghanistan remains among the world's [[least developed countries]], ranking 180th in the [[Human Development Index|Human development Index]], while its per capita GDP (PPP) ranks 169th out of 186 countries {{As of|2018|lc=y}}.

== Etymology ==
{{Main|Name of Afghanistan}}
Some scholars suggest that the [[Root (linguistics)|root]] name [[Afghan (ethnonym)|''Afghān'']] is derived from the [[Sanskrit]] word ''[[Aśvaka]]n'', which was the name used for ancient inhabitants of the [[Hindu Kush]].&lt;ref&gt;
*''&quot;The name Afghan has evidently been derived from Asvakan, the Assakenoi of Arrian... &quot;'' (Megasthenes and Arrian, p 180. See also: Alexander's Invasion of India, p 38; J.W. McCrindle). 
*''&quot;Even the name Afghan is Aryan being derived from Asvakayana, an important clan of the Asvakas or horsemen who must have derived this title from their handling of celebrated breeds of horses&quot;'' (See: Imprints of Indian Thought and Culture Abroad, p 124, Vivekananda Kendra Prakashan).
*cf: ''&quot;Their name (Afghan) means &quot;cavalier&quot; being derived from the [[Sanskrit]], ''Asva'', or ''Asvaka'', a horse, and shows that their country must have been noted in ancient times, as it is at the present day, for its superior breed of horses. Asvaka was an important tribe settled north to Kabul river, which offered a gallant resistance but ineffectual resistance to the arms of Alexander &quot;''(Ref: Scottish Geographical Magazine, 1999, p 275, Royal Scottish Geographical Society).
*''&quot;Afghans are Assakani of the [[Greeks]]; this word being the [[Sanskrit]] [[Ashvaka]] meaning 'horsemen'&quot;'' (Ref: Sva, 1915, p 113, Christopher Molesworth Birdwood).
*Cf: ''&quot;The name represents Sanskrit Asvaka in the sense of a ''cavalier'', and this reappears scarcely modified in the Assakani or Assakeni of the historians of the expedition of [[Alexander the Great|Alexander]]&quot;'' (Hobson-Jobson: A Glossary of Colloquial [[Anglo-Indian]] words and phrases, and of kindred terms, etymological..by Henry Yule, AD Burnell).&lt;/ref&gt; ''Aśvakan'' literally means &quot;horsemen&quot;, &quot;horse breeders&quot;, or &quot;[[cavalry]]men&quot; (from ''[[aśva]]'', the [[Sanskrit]] and [[Avestan]] words for &quot;[[horse]]&quot;).&lt;ref&gt;{{cite book |title=Ancient India |first=Ramesh Chandra |last=Majumdar |author-link=Ramesh Chandra Majumdar |edition=Reprinted |publisher=Motilal Banarsidass |year=1977 |orig-year=1952 |isbn=978-8-12080-436-4 |page=99 |url=https://books.google.com/books?id=XNxiN5tzKOgC&amp;pg=PA99}}&lt;/ref&gt; However, others such as Ibrahim Khan have contended that the word Afghan comes from [[Bactrian language|Bactrian]].&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Khan |first=Ibrahim |date=2022-05-03 |title=په افغان ټکي کښې پټه کيسه |url=http://khyber.org/pacademy/journal3/index.php/path/article/view/265 |journal=Pashto |language=en |volume=51 |issue=663 |issn=2789-8342 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220606020051/http://khyber.org/pacademy/journal3/index.php/path/article/view/265 |date=2022-06-06 }}&lt;/ref&gt;

Historically, the ethnonym ''Afghān'' was used to refer to ethnic [[Pashtuns]].&lt;ref name=&quot;Afghan&quot;&gt;{{cite encyclopedia |author=Ch. M. Kieffer |url=http://www.iranicaonline.org/articles/afgan-in-current-political-usage-any-citizen-of-afghanistan-whatever-his-ethnic-tribal-or-religious-affiliation |title=Afghan |encyclopedia=Encyclopædia Iranica |edition=online |publisher=Columbia University |date=15 December 1983|archive-url=https://web.archive.org/web/20131116233835/http://www.iranicaonline.org/articles/afgan-in-current-political-usage-any-citizen-of-afghanistan-whatever-his-ethnic-tribal-or-religious-affiliation |archive-date=16 November 2013 }}&lt;/ref&gt; The Arabic and Persian form of the name, ''Afġān'', was first attested in the 10th-century geography book ''[[Hudud al-'Alam]]''.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Afghans|last1=Vogelsang|first1=Willem|year=2002|publisher=Wiley Blackwell|isbn=0-631-19841-5|page=18|url=https://books.google.com/books?id=9kfJ6MlMsJQC&amp;pg=PA18|access-date=6 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190709112010/https://books.google.com/books?id=9kfJ6MlMsJQC&amp;lpg=PP1&amp;pg=PA18|archive-date=9 July 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; The last part of the name, &quot;''[[-stan]]''&quot;, is a Persian suffix meaning &quot;place of&quot;. Therefore, &quot;Afghanistan&quot; translates to &quot;land of the Afghans&quot;, or &quot;land of the Pashtuns&quot; in a historical sense. According to the third edition of the ''[[Encyclopedia of Islam]]'':&lt;ref&gt;{{EI3|last=Nölle-Karimi|first=Christine|title=Afghanistan until 1747|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/*-COM_24776|year=2020}}&lt;/ref&gt;
{{blockquote|The name Afghanistan (Afghānistān, land of the Afghans / Pashtuns, ''afāghina'', sing. ''afghān'') can be traced to the early eighth/fourteenth century, when it designated the easternmost part of the [[Kartid]] realm. This name was later used for certain regions in the [[Safavid Iran|Ṣafavid]] and [[Mughal Empire|Mughal]] empires that were inhabited by Afghans. While based on a state-supporting elite of [[Durrani|Abdālī / Durrānī]] Afghans, the [[Durrani Empire|Sadūzāʾī Durrānī polity]] that came into being in 1160 / 1747 was not called Afghanistan in its own day. The name became a state designation only during the colonial intervention of the nineteenth century.}}

The term &quot;Afghanistan&quot; first appeared in 1855, during the reign of [[Dost Mohammad Khan]].{{sfn|Lee|2019|p=317}}

== Ancient history ==
{{Main|History of Afghanistan}}
[[File:Nomads in Badghis Province.jpg|thumb|Tents of [[Afghans|Afghan]] [[nomad]]s in the northern [[Badghis Province|Badghis province]] of Afghanistan. Early peasant farming villages came into existence in Afghanistan about 7,000 years ago.]]

Many empires and kingdoms have also risen to power in Afghanistan, such as the [[Greco-Bactrians]], [[Indo-Scythians]], [[Kushan]]s, [[Kidarites]], [[Hephthalites]], [[Alkhons]], [[Nezaks]], [[Zunbils]], [[Turk Shahi]]s, [[Hindu Shahi]]s, [[Lawiks]], [[Saffarids]], [[Samanids]], [[Ghaznavids]], [[Ghurids]], [[Khalji]]s, [[Kartids]], [[Lodi dynasty|Lodis]], [[Sur Empire|Surs]], [[Mughals]], and finally, the [[Hotak dynasty|Hotak]] and [[Durrani Empire|Durrani]] dynasties, which marked the political origins of the modern state.{{sfn|Runion|2007|page=44–49}} Throughout millennia several cities within the modern day Afghanistan served as capitals of various empires, namely, Bactra ([[Balkh]]), Alexandria on the Oxus ([[Ai-Khanoum]]), [[Kapisi]], [[Sigal, Sakastan|Sigal]], [[Kabul]], [[Kunduz]], [[Zaranj]], [[Firozkoh]], [[Herat]], Ghazna ([[Ghazni]]), Binban ([[Bamyan]]), and [[Kandahar]].

The country has been home to various peoples through the ages, among them the [[ancient Iranian peoples]] who established the dominant role of [[Indo-Iranian languages]] in the region. At multiple points, the land has been incorporated within vast regional empires; among them the [[Achaemenid Empire]], the [[Macedonian Empire]], the [[Maurya Empire]], and the [[Islamic Empire]].&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Indo-Aryans of Ancient South Asia: Language, Material Culture and Ethnicity|author=George Erdosy|page=321|url=https://books.google.com/books?id=A6ZRShEIFwMC|isbn=3110144476|date=1995}}&lt;/ref&gt; For its success in resisting foreign occupation during the 19th and 20th centuries, Afghanistan has been called the &quot;[[graveyard of empires]]&quot;,{{sfn|Barfield|2012|page=255}} though it is unknown who coined the phrase.&lt;ref&gt;{{Cite news| issn = 0362-4331| last = Nordland| first = Rod| title = The Empire Stopper| work = The New York Times| date = 29 August 2017| url = https://www.nytimes.com/2017/08/29/world/asia/afghanistan-graveyard-empires-historical-pictures.html| quote = Afghanistan has long been called the &quot;graveyard of empires&quot; – for so long that it is unclear who coined that disputable term.| access-date = 18 November 2019| archive-url = https://web.archive.org/web/20181205023840/https://www.nytimes.com/2017/08/29/world/asia/afghanistan-graveyard-empires-historical-pictures.html| archive-date = 5 December 2018| url-status = live}}&lt;/ref&gt;

===Prehistory and antiquity===
{{Main|Ancient history of Afghanistan}}
Excavations of prehistoric sites suggest that humans were living in what is now Afghanistan at least 50,000 years ago, and that farming communities in the area were among the earliest in the world. An important site of early historical activities, many believe that Afghanistan compares to [[Egypt]] in terms of the historical value of its archaeological sites.&lt;ref name=&quot;JFS&quot;&gt;{{cite encyclopedia|url=http://encarta.msn.com/text_761569370___42/Afghanistan.html |title=Afghanistan&amp;nbsp;– John Ford Shroder, University of Nebraska |publisher=Encarta |access-date=19 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040717092902/http://encarta.msn.com/text_761569370___42/Afghanistan.html |archive-date=17 July 2004 |url-status=dead  }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1881896-1,00.html |title=Afghanistan: A Treasure Trove for Archaeologists |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |date=26 February 2009 |access-date=13 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130726153721/http://www.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C1881896-1%2C00.html |archive-date=26 July 2013 |url-status=dead |accessdate=13 March 2023 |archivedate=26 July 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130726153721/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1881896-1,00.html }}&lt;/ref&gt; 
[[File:Indus Valley Civilization, Mature Phase (2600-1900 BCE).png|thumb| The extent of the [[Indus Valley civilization]] during its mature phase|upright=1.2]]

====Ancient era====
{{see also|Hindu and Buddhist heritage of Afghanistan}}
[[Archaeological]] exploration done in the 20th century suggests that the geographical area of Afghanistan has been closely connected by culture and trade with its neighbors to the east, west, and north. Artifacts typical of the [[Paleolithic]], [[Mesolithic]], [[Neolithic]], [[Bronze Age|Bronze]], and [[Iron Age]]s have been found in Afghanistan. Urban civilization is believed to have begun as early as 3000 BCE, and the early city of [[Mundigak]] (near [[Kandahar]] in the south of the country) was a center of the [[Helmand culture]]. More recent findings established that the [[Indus Valley Civilization]] stretched up towards modern-day Afghanistan, making the ancient civilization today part of Pakistan, Afghanistan, and India. In more detail, it extended from what today is northwest Pakistan to northwest India and northeast Afghanistan. An Indus Valley site has been found on the [[Oxus River]] at [[Shortugai]] in northern Afghanistan.&lt;ref name=&quot;The Ancient Indus pp.1&quot;&gt;{{cite book|title=The Ancient Indus: Urbanism, Economy, and Society|page=1|author=Rita Wright|date=2009|url=https://books.google.com/books?id=gAgFPQAACAAJ|isbn=978-0521576529|access-date=11 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20160628065355/https://books.google.com/books?id=gAgFPQAACAAJ|archive-date=28 June 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kenoyer, Jonathan Mark (1998). Ancient cities of the Indus Valley Civilisation. pp.96&lt;/ref&gt; There are several smaller IVC colonies to be found in Afghanistan as well. An Indus Valley site has been found on the [[Oxus River]] at [[Shortugai]] in northern Afghanistan, shows Afghanistan to have been a part of Indus Valley Civilization.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=-xjGtwAACAAJ|title=Notes on Shortugai: An Harappan Site in Northern Afghanistan|publisher=Centre for the Study of the Civilization of Central Asia|author=Louis Depree|year=1981}}&lt;/ref&gt;

After 2000 BCE, successive waves of semi-nomadic people from Central Asia began moving south into Afghanistan; among them were many [[Indo-European languages|Indo-European]]-speaking [[Indo-Iranians]]. These tribes later migrated further into South Asia, Western Asia, and toward Europe via the area north of the [[Caspian Sea]]. The region at the time was referred to as [[Ariana]].&lt;ref name=&quot;JFS&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Bryant, Edwin F. (2001) ''The quest for the origins of Vedic culture: the Indo-Aryan migration debate'' [[Oxford University Press]], {{ISBN|978-0-19-513777-4}}.&lt;/ref&gt;

[[File:ScythianBelt.jpg|thumb|left|A &quot;Bactrian gold&quot; [[Scythian]] belt depicting [[Dionysus]], from [[Tillya Tepe]] in the ancient region of [[Bactria]]]]

By the middle of the 6th century BCE, the Achaemenids overthrew the [[Medes]] and incorporated [[Arachosia]], [[Aria (satrapy)|Aria]], and [[Bactria]] within its eastern boundaries. An [[Epigraphy|inscription]] on the tombstone of [[Darius I of Persia]] mentions the [[Kabulistan|Kabul Valley]] in a list of the 29 countries that he had conquered.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gandhara.com.au/afghan_table.html |archive-url=https://archive.today/20120909000527/http://www.gandhara.com.au/afghan_table.html |url-status=dead |archive-date=9 September 2012 |title=Chronological History of Afghanistan&amp;nbsp;– the cradle of Gandharan civilisation |publisher=Gandhara.com.au |date=15 February 1989 |access-date=19 May 2012 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=9 September 2012 |archiveurl=https://archive.today/20120909000527/http://www.gandhara.com.au/afghan_table.html }}&lt;/ref&gt; The region of [[Arachosia]], around [[Kandahar]] in modern-day southern Afghanistan, used to be primarily Zoroastrian and played a key role in the transfer of the Avesta to [[Persis|Persia]] and is thus considered by some to be the &quot;second homeland of Zoroastrianism&quot;.&lt;ref name=&quot;Gnoli 1989 133&quot;&gt;{{Cite book|last=Gnoli|first=Gherado|title=The Idea of Iran, an Essay on its Origin|publisher=Istituto italiano per il Medio ed Estremo Oriente|year=1989|pages=133|quote=... he would have drawn inspiration from a ireligious policy which intended to counteract the Median Magi's influence and transfer the 'Avesta-Schule' from Arachosia to Persia: thus the Avesta would have arrived in Persia through Arachosia in the 6th century B.C. [...] Alltough [...] Arachosia would have been only a second fatherland for Zoroastrianism, a significant role should still be attributed to this south-eastern region in the history of the Zoroastrian tradition.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;{{Cite book|last=Gnoli|first=Gherado|title=The Idea of Iran, an essay on its Origin|publisher=Istituto italiano per il Medio ed Estremo Oriente|year=1989|pages=133|quote=linguistic data [...] prove the presence of the Zoroastrian tradition in Arachosia both in the Achaemenian age, in the last quarter of the 6th century, and in the Seleucid age.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ARACHOSIA – Encyclopaedia Iranica&quot;&gt;{{Cite web|title=ARACHOSIA – Encyclopaedia Iranica|url=https://iranicaonline.org/articles/arachosia|access-date=19 February 2021|website=iranicaonline.org}}&lt;/ref&gt;

[[Alexander the Great]] and his Macedonian forces arrived in Afghanistan in 330 BCE after defeating [[Darius III of Persia]] a year earlier in the [[Battle of Gaugamela]]. Following Alexander's brief occupation, the successor state of the [[Seleucid Empire]] controlled the region until 305 BCE when they gave much of it to the [[Maurya Empire]] as part of an alliance treaty. The Mauryans controlled the area south of the [[Hindu Kush]] until they were overthrown in about 185 BCE. Their decline began 60 years after [[Ashoka]]'s rule ended, leading to the [[Hellenistic]] reconquest by the [[Greco-Bactrians]]. Much of it soon broke away from them and became part of the [[Indo-Greek Kingdom]]. They were defeated and expelled by the [[Indo-Scythians]] in the late 2nd century BCE.&lt;ref name=&quot;LoC-pdf&quot;&gt;{{cite web |url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Afghanistan.pdf |title=Country Profile: Afghanistan |publisher=[[Library of Congress Country Studies]] on Afghanistan | date=August 2008 |access-date=10 October 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20140408085103/http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Afghanistan.pdf |archive-date=8 April 2014 }}&lt;/ref&gt;{{sfn|Runion|2007|page=44}}

[[File:Greco-BactrianKingdomMap.jpg|thumb|Approximate maximum extent of the [[Greco-Bactrian kingdom]], formed by the fragmentation of [[Alexander the Great]]'s Empire, circa 180 BCE]]
{{ Annotated image
| image=Hephthalites (map).jpg
| = right
| annotations =
{{Annotation|75|80|[[Sasanian Empire|{{center|SASANIAN&lt;br /&gt;EMPIRE}}]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=8|color=#000000}}
{{Annotation|15|60|[[Byzantine Empire|{{center|BYZANTINE&lt;br /&gt;EMPIRE}}]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=8|color=#000000}}
{{Annotation|250|55|[[Northern Wei|{{center|NORTHERN&lt;br /&gt;WEI}}]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=8|color=#000000}}
{{Annotation|273|95|[[Liang dynasty|{{center|LIANG}}]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=8|color=#000000}}
{{Annotation|155|90|[[Alchon Huns|{{center|Alchon&lt;br /&gt;Huns}}]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}}
{{Annotation|180|110|[[Gupta Empire|{{center|GUPTA&lt;br /&gt;EMPIRE}}]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=8|color=#000000}}
{{Annotation|230|27|[[Rouran Khaganate|JUAN-JUAN KHAGANATE]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=8|color=#000000}}
{{Annotation|190|13|[[Tiele people|Gaoju Turks]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=8|color=#000000}}
|caption= {{center|The Imperial [[Hephthalites]] c. 500 CE}}
}}

The [[Silk Road]] appeared during the first century BCE, and Afghanistan flourished with trade, with routes to China, India, Persia and north to the cities of [[Bukhara]], [[Samarkand]] and [[Khiva]] in present-day Uzbekistan.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://unama.unmissions.org/afghanistan-and-silk-road-land-heart-world-trade-bijan-omrani|title='Afghanistan and the Silk Road: The land at the heart of world trade' by Bijan Omrani|date=8 March 2010|website=UNAMA|accessdate=13 March 2023|archivedate=16 August 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210816022140/https://unama.unmissions.org/afghanistan-and-silk-road-land-heart-world-trade-bijan-omrani}}&lt;/ref&gt; Goods and ideas were exchanged at this center point, such as Chinese silk, Persian silver and Roman gold, while the region of present Afghanistan was mining and trading [[lapis lazuli]] stones&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.unesco.org/silkroad/countries-alongside-silk-road-routes/afghanistan|title=Afghanistan – Silk Roads Programme|website=[[UNESCO]]}}&lt;/ref&gt; mainly from the [[Badakhshan]] region.

During the first century BCE, the [[Parthian Empire]] subjugated the region but lost it to their [[Indo-Parthian]] vassals. In the mid-to-late first century CE the vast [[Kushan Empire]], centered in Afghanistan, became great patrons of Buddhist culture, making [[Buddhism]] flourish throughout the region. The Kushans were overthrown by the [[Sassanids]] in the 3rd century CE, though the [[Indo-Sassanids]] continued to rule at least parts of the region. They were followed by the [[Kidarite]]s who, in turn, was replaced by the [[Hephthalites]]. They were replaced by the [[Turk Shahi]] in the 7th century. The Buddhist Turk Shahi of Kabul was replaced by a Hindu dynasty before the Saffarids conquered the area in 870, this Hindu dynasty was called [[Hindu Shahi]].&lt;ref&gt;{{cite book|last=Wink|first=André|title=Al-Hind, the Making of the Indo-Islamic World: Early Medieval India and the Expansion of Islam 7Th-11th Centuries|url=https://books.google.com/books?id=g2m7_R5P2oAC&amp;pg=PA125|year=2002|publisher=BRILL|isbn=0-391-04173-8|page=125|access-date=11 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191201142728/https://books.google.com/books?id=g2m7_R5P2oAC&amp;pg=PA125|archive-date=1 December 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Much of the northeastern and southern areas of the country remained dominated by [[Buddhist]] culture.&lt;ref name=&quot;Habibi&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.alamahabibi.com/English%20Articles/Afghan_and_Afghanistan.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081023100306/http://www.alamahabibi.com/English%20Articles/Afghan_and_Afghanistan.htm|archive-date=23 October 2008 |title=Afghan and Afghanistan |work=[[Abdul Hai Habibi]]|publisher=alamahabibi.com|year=1969|access-date=17 November 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author=Charles Higham|title=Encyclopedia of Ancient Asian Civilizations|url=https://books.google.com/books?id=H1c1UIEVH9gC&amp;pg=PA141|year=2014|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-0996-1|page=141}}&lt;/ref&gt;

=== Medieval history ===
{{Main|Muslim conquests of Afghanistan|Mongol invasion of Central Asia}}

====Islamic conquest====
[[File:Saffarid dynasty 861-1003.png|thumb|left|[[Saffarid dynasty|Saffarid]] rule at its greatest extent under [[Ya'qub ibn al-Layth al-Saffar]]]]
[[Arab]] [[Muslim]]s brought Islam to [[Herat]] and [[Zaranj]] in 642&amp;nbsp;CE and began spreading eastward; some of the native inhabitants they encountered accepted it while others revolted. Before the [[Islamic conquest of Afghanistan|arrival of Islam]], the region used to be home to various beliefs and cults, often resulting in [[Syncretism]] between the dominant religions&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Weber|first1=Olivier|url=|title=Eternal Afghanistan|last2=Unesco|date=2002|publisher=Chêne|isbn=978-92-3-103850-1|quote=Gradually there emerged a fabulous syncretism between the Hellenistic world and the Buddhist universe}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Grenet|first=Grenet|title=Zoroastriansm among the Kushans|year=2016}}&lt;/ref&gt; such as [[Zoroastrianism]],&lt;ref name=&quot;Gnoli 1989 133&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ARACHOSIA – Encyclopaedia Iranica&quot;/&gt; [[Buddhism]] or [[Greco-Buddhism]], [[Ancient Iranian religion]]s,&lt;ref name=&quot;Allen&quot;&gt;{{Cite book|last=Allen|first=Charles|url=|title=The Search For Shangri-La: A Journey into Tibetan History|date=5 November 2015|publisher=Little, Brown Book Group|isbn=978-0-349-14218-0|quote=With Aurmuzd, Sroshard, Narasa and Mihr, we are on safer ground because all are Zoroastrian deities: Aurmuzd is the supreme god of light, Ahura Mazda; and Mihr, the sun god, is linked with the Iranian Mithra. Exactly the same non-Buddhist[...]}}&lt;/ref&gt; [[Hinduism]], [[Christianity]]&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Gorder|first1=A. Christian Van|url=https://books.google.com/books?id=FeHAxxEpe-cC&amp;q=nestorian+christians+Afghanistan&amp;pg=PA34|title=Christianity in Persia and the Status of Non-muslims in Iran|date=2010|publisher=Rowman &amp; Littlefield|isbn=978-0-7391-3609-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kennedy|first1=Hugh|url=https://books.google.com/books?id=Pk7BS9XC10QC&amp;q=Zaranj+christians+Afghanistan&amp;pg=PT127|title=The Great Arab Conquests: How the Spread of Islam Changed the World We Live In|date=9 December 2010|publisher=Orion|isbn=978-0-297-86559-9|quote=.. when the patriarch at Ctesiphon had to broker a compromise that left one bishop at the capital Zaranj and another further east at Bust, now in southern Afghanistan. A Christian text composed in about 850 also records a monastery of ...}}&lt;/ref&gt; and [[Judaism]].&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Yossef|first1=Noam Bar'am-Ben|url=https://books.google.com/books?id=wVMwAAAAYAAJ&amp;q=Judaism+in+Afghanistan+ghor|title=Brides and Betrothals: Jewish Wedding Rituals in Afghanistan|date=1998|publisher=Israel Museum|isbn=978-965-278-223-6|quote=The Jews of Afghanistan According to tradition, the first Jews reached ... in Hebrew script found in the Tang - e Azao Valley in the Ghor region ...}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;EndeSteinbach2010&quot;&gt;{{cite book|last1=Ende|first1=Werner|title=Islam in the World Today: A Handbook of Politics, Religion, Culture, and Society|last2=Steinbach|first2=Udo|date=15 April 2010|publisher=Cornell University Press|isbn=9780801464898|page=257|quote=At the time of the first Muslim advances, numerous local natural religions were competing with Buddhism, Zoroastrianism, and Hinduism in the territory of modern Afghanistan.}}&lt;/ref&gt; An exemplification of the syncretism in the region would be that people were patrons of Buddhism but still worshipped local Iranian gods such as [[Ahura Mazda]], [[Nana (Kushan goddess)|Lady Nana]], [[Anahita]] or [[Mithra|Mihr(Mithra)]] and portrayed [[Greek mythology|Greek Gods]] like [[Heracles]] or [[Tyche]] as protectors of Buddha.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Adrych|first1=Philippa|url=|title=Images of Mithra|last2=coins)|first2=Robert Bracey (Writer on|last3=Dalglish|first3=Dominic|last4=Lenk|first4=Stefanie|last5=Wood|first5=Rachel|date=2017|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-879253-6|quote=The Rabatak inscription includes Miiro amongst a list of gods: Nana, Ahura Mazda, and Narasa. All of these gods likely had images dedicated at the Bagolaggo, presumably alongside statues of Kanishka}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Allen&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Allen|first=Charles|url=|title=The Search For Shangri-La: A Journey into Tibetan History|date=5 November 2015|publisher=Little, Brown Book Group|isbn=978-0-349-14218-0|quote=The two most important deities are goddesses: one is the lady Nana', daughter of the moon god and sister of the sun god, the Kushan form of Anahita, Zoroastrian goddess of fertility}}&lt;/ref&gt; The [[Zunbils]] and Kabul Shahi were first conquered in 870&amp;nbsp;CE by the [[Saffarid dynasty|Saffarid]] Muslims of Zaranj. Later, the [[Samanids]] extended their Islamic influence south of the Hindu Kush. It is reported that Muslims and non-Muslims still lived side by side in Kabul before the [[Ghaznavids]] rose to power in the 10th century.&lt;ref name=&quot;Elliot-2&quot;&gt;{{cite web |url=http://persian.packhum.org/persian/pf?file=80201012&amp;ct=98 |title=A.—The Hindu Kings of Kábul |work=Sir H. M. Elliot |publisher=[[Packard Humanities Institute]] |location=London | date=1867–1877 |access-date=18 September 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20140408220905/http://persian.packhum.org/persian/pf?file=80201012&amp;ct=98 |archive-date=8 April 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mustawfi&quot;&gt;{{cite web |url=http://persian.packhum.org/persian/pf?file=16301012&amp;ct=16 |title=The Geographical Part of the NUZHAT-AL-QULUB |author =Hamd-Allah Mustawfi of Qazwin |work=Translated by Guy Le Strange |publisher=[[Packard Humanities Institute]] |year=1340 |access-date=19 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20130726144951/http://persian.packhum.org/persian/pf?file=16301012&amp;ct=16 |archive-date=26 July 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Elliot-3&quot;&gt;{{cite web |url=http://persian.packhum.org/persian/pf?file=80201012&amp;ct=100 |title=A.—The Hindu Kings of Kábul (p.3) |work=Sir H. M. Elliot |publisher=[[Packard Humanities Institute]] |location=London | date=1867–1877 |access-date=18 September 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130726133107/http://persian.packhum.org/persian/pf?file=80201012&amp;ct=100 |archive-date=26 July 2013 }}&lt;/ref&gt;

By the 11th century, [[Mahmud of Ghazni]] defeated the remaining Hindu rulers and effectively [[Islamized]] the wider region,{{sfn|Ewans|2002|page=22–23}} with the exception of [[Kafiristan]].&lt;ref name=&quot;nuristan.info&quot;&gt;{{cite web|url=http://nuristan.info/Nuristani/Nuristanis1.html|title=Richard Strand's Nuristân Site: Peoples and Languages of Nuristan|author=Richard F. Strand|date=31 December 2005|work=nuristan.info|author-link=Richard Strand|access-date=2 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190401180243/http://nuristan.info/Nuristani/Nuristanis1.html|archive-date=1 April 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Mahmud made [[Ghazni]] into an important city and patronized intellectuals such as the historian [[Al-Biruni]] and the poet [[Ferdowsi]].&lt;ref&gt;{{cite book|title=Afghanistan: A Country Study|date=1986|publisher=Foreign Area Studies, The American University|editor1=Richard Nyrop|editor2=Donald Seekins|page=10}}&lt;/ref&gt; The [[Ghaznavid dynasty]] was [[Siege of Lahore (1186)|overthrown by the Ghurids in 1186]], whose architectural achievements included the remote [[Minaret of Jam]]. The Ghurids controlled Afghanistan for less than a century before being conquered by the [[Khwarazmian dynasty]] in 1215.{{sfn|Ewans|2002|page=23}}

====Mongols and Babur with the Lodi Dynasty====
[[File:Genghis Khan empire-en.svg|thumb|260px|[[Mongol invasions and conquests]] depopulated large areas of Afghanistan]]
In 1219&amp;nbsp;CE, [[Genghis Khan]] and his [[Mongol invasion of the Khwarazmian Empire|Mongol army overran the region]]. His troops are said to have annihilated the Khwarazmian cities of [[Herat]] and [[Balkh]] as well as [[Bamyan, Afghanistan|Bamyan]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://faculty.washington.edu/modelski/CAWC.htm |title=Central Asian world cities |publisher=Faculty.washington.edu |date=29 September 2007 |access-date=6 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130723185841/https://faculty.washington.edu/modelski/CAWC.htm |archive-date=23 July 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=18 January 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120118121401/https://faculty.washington.edu/modelski/CAWC.htm }}&lt;/ref&gt; The destruction caused by the Mongols forced many locals to return to an agrarian rural society.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Page |first=Susan |url=https://www.usatoday.com/news/world/2009-02-17-afghanistan-forces_N.htm |title=Obama's war: Deploying 17,000 raises stakes in Afghanistan |work=USA Today |date=18 February 2009 |access-date=19 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110513040037/http://www.usatoday.com/news/world/2009-02-17-afghanistan-forces_N.htm |archive-date=13 May 2011 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Mongol rule continued with the [[Ilkhanate]] in the northwest while the [[Khalji dynasty]] administered the Afghan tribal areas south of the Hindu Kush until the invasion of [[Timur]] (aka Tamerlane), who established the [[Timurid Empire]] in 1370. Under the rule of [[Shah Rukh]] the city{{which|date=August 2021}} served as the focal point of the [[Timurid Renaissance]], whose glory matched [[Florence]] of the [[Italian Renaissance]] as the center of a cultural rebirth.&lt;ref&gt;Periods of World History: A Latin American Perspective – Page 129&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;The Empire of the Steppes: A History of Central Asia – Page 465&lt;/ref&gt;

In the early 16th century, [[Babur]] arrived from [[Ferghana]] and captured Kabul from the [[Arghun dynasty]].{{sfn|Barfield|2012|pp=92–93}} [[Babur]] would go on to conquer the Afghan [[Lodi dynasty]] who had ruled the Delhi Sultanate in the [[First Battle of Panipat]].{{sfn|Barfield|2012|pp=75}} Between the 16th and 18th century, the Uzbek [[Khanate of Bukhara]], Iranian [[Safavids]], and Indian [[Mughals]] ruled parts of the territory.{{sfn|Dupree|1997|pp=319, 321}} During the Medieval Period, the northwestern area of Afghanistan was referred to by the regional name [[Greater Khorasan|Khorasan]]. Two of the four capitals of Khorasan ([[Herat]] and [[Balkh]]) are now located in Afghanistan, while the regions of [[Kandahar Province|Kandahar]], [[Zabulistan]], [[Ghazni]], [[Kabulistan]], and [[name of Afghanistan|Afghanistan]] formed the [[frontier]] between Khorasan and [[Hindustan]]. However, up to the 19th century the term Khorasan was commonly used among natives to describe their country; [[Sir George Elphinstone]] wrote with amazement that the country known to outsiders as &quot;Afghanistan&quot; was referred to by its own inhabitants as &quot;Khorasan&quot; and that the first Afghan official whom he met at the border welcomed him to Khorasan.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ziaeDwAAQBAJ&amp;q=elphinstone+khorasan&amp;pg=PA128|title=Mountstuart Elphinstone in South Asia: Pioneer of British Colonial Rule|first=Shah Mahmoud|last=Hanifi|date=15 July 2019|publisher=Oxford University Press|isbn=9780190914400}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;EI&quot;&gt;{{cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=cJQ3AAAAIAAJ|chapter=Khurasan |title=The Encyclopaedia of Islam |page=55 |quote=In pre-Islamic and early Islamic times, the term &quot;Khurassan&quot; frequently had a much wider denotation, covering also parts of what are now Soviet Central Asia and Afghanistan |publisher=Brill |year=2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Routledge&quot;&gt;{{cite book |title=Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |last1=Ibn Battuta |edition=reprint, illustrated |year=2004 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-34473-9 |page=416 |url=https://books.google.com/books?id=zKqn_CWTxYEC&amp;pg=PA180|archive-url=https://web.archive.org/web/20170416132656/https://books.google.com/books?id=zKqn_CWTxYEC&amp;pg=PA180 |archive-date=16 April 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Firishta&quot;&gt;{{cite book |chapter-url=http://persian.packhum.org/persian/pf?file=80201016&amp;ct=199 |title=The History of India |volume=6 |chapter=Chapter 200: Translation of the Introduction to Firishta's History |page=8 |access-date=22 August 2010 |author =Muhammad Qasim Hindu Shah |others=Sir H. M. Elliot |publisher=Packard Humanities Institute |location=London |year=1560|archive-url=https://web.archive.org/web/20130726121158/http://persian.packhum.org/persian/pf?file=80201016&amp;ct=199 |archive-date=26 July 2013 |author-link=Firishta }}&lt;/ref&gt;

==Modern history==
=== Hotak Dynasty ===
[[File:Map of the Hotak Empire 1715, Mirwais Hotak.png|thumb|300px|Map of the Hotak Empire during the Reign of [[Mirwais Hotak]], 1709–1715.]]
{{Main|Hotak dynasty}}
In 1709, [[Mirwais Hotak]], a local [[Ghilzai]] tribal leader, successfully rebeled against the [[Safavid dynasty|Safavids]]. He defeated [[Gurgin Khan]], the Georgian governor of Kandahar under the Safavids, and established his own kingdom. Also defeating many attempts for the Safavids to annex the Kingdom.&lt;ref name=&quot;Browne&quot;&gt;{{cite web|url=http://persian.packhum.org/persian/main?url=pf%3Ffile%3D90001014%26ct%3D29 |title=A Literary History of Persia, Volume 4: Modern Times (1500–1924), Chapter IV. An Outline of the History Of Persia During The Last Two Centuries (A.D. 1722–1922) |author=Edward G. Browne |publisher=[[Packard Humanities Institute]] |access-date=9 September 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130726142425/http://persian.packhum.org/persian/main?url=pf%3Ffile%3D90001014&amp;ct=29 |archive-date=26 July 2013 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Mirwais died of natural causes in 1715 and was succeeded by his brother [[Abdul Aziz Hotak|Abdul Aziz]], who was soon killed by Mirwais' son [[Mahmud Hotak|Mahmud]] for possibly planning to sign a peace with the Safavids. Mahmud led campaigns into modern Iran, with his first attempt in 1719 besieging [[Kerman]], however this attempt failed. Mahmud led the Afghan army in 1722 to the Persian capital of [[Isfahan]], and captured the city after the [[Battle of Gulnabad]] and proclaimed himself King of Persia.&lt;ref name=&quot;Browne&quot; /&gt; The Afghan dynasty was ousted from Persia by [[Nader Shah]] after the 1729 [[Battle of Damghan (1729)|Battle of Damghan]].

==== Fall of the Hotak Dynasty ====
[[File:Mapofthehotaks1728.png|thumb|right|300px|Map of the Hotak Empire at its height in 1728. Disputed between [[Hussain Hotak]] (Centered in Kandahar) and [[Ashraf Hotak]] (centered in Isfahan)]]
In 1738, [[Nader Shah]] and his [[Afsharid dynasty|forces]] captured Kandahar in the [[siege of Kandahar]], the last Hotak stronghold, from Shah [[Hussain Hotak]]. Soon after, the Persian and Afghan forces [[Nader Shah's invasion of India|invaded India]], Nader Shah had plundered [[Delhi]], alongside his 16 year old commander, [[Ahmad Shah Durrani]] who had assisted him on these campaigns. Nader Shah was assassinated in 1747.&lt;ref name=&quot;Brit-Durrani&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/10162/Ahmad-Shah-Durrani |title=Ahmad Shah Durrani |encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online |access-date=9 September 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20140404104909/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/10162/Ahmad-Shah-Durrani |archive-date=4 April 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Engels&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.marxists.org/archive/marx/works/1857/afghanistan/index.htm |title=Afghanistan |access-date=25 August 2010 |author =Friedrich Engels |work=Andy Blunden |publisher=The New American Cyclopaedia, Vol. I |year=1857|archive-url=https://web.archive.org/web/20140427034439/http://www.marxists.org/archive/marx/works/1857/afghanistan/index.htm |archive-date=27 April 2014 |author-link=Friedrich Engels }}&lt;/ref&gt;

==== Rise of the Durrani Empire ====
{{Main|Durrani Empire|Ahmad Shah Durrani}}
After the death of Nader Shah in 1747, [[Ahmad Shah Durrani]] had returned to Kandahar with a contingent of 4,000 [[Pashtuns]]. The Abdalis had &quot;unanimously accepted&quot; Ahmad Shah as their new leader. With his ascension in 1747, Ahmad Shah had led multiple campaigns against the [[Mughal Empire]], [[Maratha Empire]], and then receding, [[Afsharid Empire]]. Ahmad Shah had captured [[Kabul]] and [[Peshawar]] from the Mughal appointed governor, Nasir Khan. Ahmad Shah had then conquered [[Herat]] in 1750, and had also captured [[Kashmir]] in 1752.&lt;ref&gt;{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=s5KMCwAAQBAJ&amp;q=durrani+capture+kashmir&amp;pg=PA43 | title=Understanding Kashmir and Kashmiris| isbn=9781849043427| last1=Snedden| first1=Christopher| year=2015}}&lt;/ref&gt; Ahmad Shah had launched two campaigns into [[Greater Khorasan|Khorasan]], (1750–1751) and (1754–1755).&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite book|last=Noelle-Karimi|first=Christine|url=https://books.google.com/books?id=Kdl9oAEACAAJ|title=The Pearl in Its Midst: Herat and the Mapping of Khurasan (15th–19th Centuries)|date=2014|publisher=Austrian Academy of Sciences Press|isbn=978-3-7001-7202-4}}&lt;/ref&gt; His first campaign had seen the siege of [[Mashhad]], however he was forced to retreat after 4 months. In November 1750, he moved to siege [[Khanate of Nishapur|Nishapur]], however he was unable to capture the city and was forced to retreat after heavy losses in early 1751. Ahmad Shah returned in 1754, he captured [[Ferdows|Tun]], and on 23 July, he sieged [[Mashhad]] once again. Mashhad had fallen on 2 December, however [[Shahrokh Shah|Shahrokh]] was [[Afsharid Iran|reappointed]] in 1755. He was forced to give up [[Torshiz]], [[Bakharz]], [[Torbat-e Jam|Jam]], [[Khaf, Iran|Khaf]], and [[Torbat-e Heydarieh|Turbat-e Haidari]] to the Afghans, as well as accepting Afghan sovereignty. Following this, Ahmad Shah had sieged [[Khanate of Nishapur|Nishapur]] once again, and captured it.

==== Objectives and Invasions of India ====
{{Main|Indian campaign of Ahmad Shah Durrani}}
[[File:Portrait of Ahmad-Shah Durrani. Mughal miniature. ca. 1757, Bibliothèque nationale de France.jpg|thumb|Portrait of [[Ahmad Shah Durrani]] {{Circa|1757}}.]]
Ahmad Shah invaded India 8 times during his reign. With the capture of [[Peshawar]], Ahmad Shah had used this as a convenient striking point to lead his military campaigns into [[Punjab]] and India.

Ahmad Shah had sought out multiple reasons for his invasions, Ahmad Shah saw Afghanistan in a dire state, and one that needed to expand and exploit a weak but rich neighboring country, which Ahmad Shah had capitalized on in multiple opportunities during his Invasions of India, he sought the reasons needed to fill his treasury in a war-plunder conquest based economy.{{sfn|Mehta|p=248}} Ahmad Shah had launched his first invasion in 1748, crossing the indus river, his armies sacked and absorbed [[Lahore]] into the [[Durrani Empire|Durrani Realm]]. Ahmad Shah had met Mughal armies at the [[Battle of Manupur (1748)]], where he was defeated and forced to retreat to back to Afghanistan.&lt;ref&gt;{{Google books |id=NbUB_ACAR5QC |page=509 |title=History of Islam}}&lt;/ref&gt; Ahmad Shah had returned the next year in 1749, where he had captured the area around [[Lahore]] and [[Punjab]], presenting it as an Afghan victory for this campaign.{{Citation needed|date=October 2020}} From 1749 to 1767, Ahmad Shah would lead 6 more invasions, the most important being his sixth invasion, with the [[Third Battle of Panipat]], which created a power vacuum in northern India, halting [[Maratha Empire|Maratha]] expansion.

===Death of Ahmad Shah and his successors===
{{Main|Timur Shah Durrani|Zaman Shah Durrani|Mahmud Shah Durrani|Shah Shujah Durrani}}
Ahmad Shah Durrani had died in October 1772, what followed would be a civil war in succession, with his named successor, [[Timur Shah Durrani]] succeeding him after the defeat of his brother, Suleiman Mirza.&lt;ref name=&quot;Drahm&quot;&gt;{{cite journal |last1=Drahm |first1=Abdel |title=Afghanistan A History From 1260 To The Present |journal=AAF |date=2020 |page=146 |url=https://archive.org/details/Book_1094 |access-date=4 October 2021}}&lt;/ref&gt;

[[Timur Shah Durrani]] ascended to the throne in November 1772, having defeated a coalition under Shah Wali Khan, the influential prime minister of the [[Durrani Empire]], and Humayun Mirza. Timur Shah began his reign by consolidating power toward himself and people loyal to him, purging Durrani Sardars and influential tribal leaders in [[Kabul]] and [[Kandahar]] to bring support toward himself. Timur Shah's reforms also saw the capital of the [[Durrani Empire]] being shifted from [[Kandahar]] to [[Kabul]], being able to cover the empire better as a base of ordination since it was essentially the heartland of the empire. This reform saw [[Kabul]] as the modern capital of Afghanistan today. Having consolidated power to himself, Timur Shah would fight multiple series of rebellions to consolidate and hold the empire apart, Timur Shah would also lead campaigns into [[Punjab]] against the Sikhs like his father did, however being more successful. Most prominent example of his battles during this campaign would be where Timur Shah led his forces under Zangi Khan Durrani, with over 18,000 men total of Afghan, Qizilbash, and Mongol cavalrymen. Against over 60,000 Sikh men. The Sikhs would lose over 30,000 in this battle and would stage a Durrani resurgence in the [[Punjab]]. region&lt;ref name=&quot;Fayz&quot;&gt;{{cite journal |last1=Muhammad Katib Hazarah |first1=Fayz |title=The History Of Afghanistan Fayż Muḥammad Kātib Hazārah's Sirāj Al Tawārīkh By R. D. Mcchesney, M. M. Khorrami |journal=AAF |date=2012 |page=131 |url=https://archive.org/details/the-history-of-afghanistan-fayz-muhammad-katib-hazarahs-siraj-al-tawarikh-by-r.-/page/n63/mode/2up?view=theater |access-date=11 November 2021}}&lt;/ref&gt; The Durranis lost [[Multan]] in 1772 after Ahmad Shah's death, following this victory by Timur Shah, Timur Shah was able to lay siege to [[Multan]] and recapture it,&lt;ref&gt;{{cite thesis |last1=Muhammad Khan |first1=Ashiq |title=THE LAST PHASE OF MUSLIM RULE IN MULTAN (1752–1818) |date=1998 |issue=1 |page=159 |publisher=University of Multan, MULTAN |url=http://prr.hec.gov.pk/jspui/handle/123456789/5209 |access-date=4 December 2021 |type=Thesis |archive-date=4 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211204042026/http://prr.hec.gov.pk/jspui/handle/123456789/5209 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; incorporating it into the Durrani empire once again, reintegrating it as a province until the [[siege of Multan (1818)]]. Timur Shah would be succeeded by his son, [[Zaman Shah Durrani]] after his death on 18 or 20 May 1793. Timur Shah's reign oversaw the attempted stabilization and consolidation of the empire. However, Timur Shah had over 24 sons, a mistake that would plunge the empire in civil war over succession crises.{{sfn|Drahm|2020|p=155}}

[[Zaman Shah Durrani]] would succeed to the [[Durrani Empire|Durrani Throne]] following the death of his father, Timur Shah Durrani. This instigated civil war with his brothers, [[Mahmud Shah Durrani]], and Humayun Mirza revolting against him. With Humayun centered in [[Kandahar]], and Mahmud Shah centered in [[Herat]].{{sfn|Drahm|2020|p=158}} Zaman Shah would defeat Humayun and also force the loyalty of [[Mahmud Shah Durrani]].{{sfn|Drahm|2020|p=158}} Securing his position on the throne, Zaman Shah had led 3 campaigns into [[Punjab]], with the first two campaigns capturing [[Lahore]], but being forced to retreat due to intel about a possible [[Qajar Iran|Qajar]] invasion, or his brother, [[Mahmud Shah Durrani]] revolting. Zaman Shah embarked on his third campaign for [[Punjab]] in 1800 to deal with a rebellious Ranjit Singh.{{sfn|Drahm|2020|p=162}} However, he was forced to withdraw, with his brother, [[Mahmud Shah Durrani]] revolting, Zaman Shah would be toppled from his reign, replaced by his brother, [[Mahmud Shah Durrani]].{{sfn|Drahm|2020|p=162}} However, just under 2 years in his reign, [[Mahmud Shah Durrani]] would be deposed by his brother, [[Shah Shuja Durrani]], on 13 July 1803.{{sfn|Drahm|2020|p=166}} Shah Shuja would attempt to consolidate the [[Durrani Empire|Durrani Realm]], which had been long striven by civil war. Shah Shuja would later be deposed by his brother at the [[Battle of Nimla (1809)]],{{sfn|Drahm|2020|p=172}} where [[Mahmud Shah Durrani]] would defeat and force Shah Shuja to flee, with Shah Mahmud usurping the throne again for his second reign beginning on 3 May 1809.{{sfn|Drahm|2020|p=176}}

==== Barakzai dynasty and British wars ====
{{Further|Dost Mohammad Khan|Herat (1793–1863)|Maimana Khanate|Principality of Qandahar|European influence in Afghanistan|Anglo-Afghan Wars|Durand Line|Afghan Civil War (1928–1929)}}

[[File:History of Afghanistan 1839-1863 Gif.gif|thumb|500px|Gif Map of Afghanistan 1839–1863, showing the First Anglo-Afghan war, and unification of Afghanistan by Dost Mohammad Khan.]]

By the early 19th century, the Afghan empire was under threat from the [[Qajar dynasty|Persians]] in the west and the [[Sikh Empire]] in the east. Fateh Khan, leader of the [[Barakzai dynasty|Barakzai tribe]], installed many of his brothers in positions of power throughout the empire, mostly ruling as governors of major cities and provinces. After his murder for apparent treason against the Durrani king. Fateh Khan would be sentenced by [[Mahmud Shah Durrani]], having him executed. His brothers rebeled and a civil war brew between the Sadozais and the Barakzais. During this turbulent period, Afghanistan had fractured into many states, this included the [[Principality of Qandahar]], [[Herat (1793–1863)|Emirate of Herat]], Khanate of Qunduz, [[Maimana Khanate]], and many more states. The most prominent state being the [[Emirate of Afghanistan|Emirate of Kabul]], ruled by Dost Mohammad Khan after he declared himself emir and was bestowed upon the title of [[Amir al-Mu'minin]] in summer 1826 after he usurped the throne from his brother, [[Sultan Mohammad Khan]].&lt;ref name=&quot;Tanner 2009 126&quot;&gt;{{cite book |title=Afghanistan: A Military History from Alexander the Great to the War against the Taliban |last=Tanner |first=Stephen |year=2009 |publisher=Da Capo Press |isbn=978-0-306-81826-4 |url={{Google books |plainurl=yes |id=J3pUS_-uD-oC |page=126 }} |page=126}}&lt;/ref&gt;{{Cite book|last=Lee|first=Jonathan L.|url=https://books.google.com/books?id=kSWDDwAAQBAJ|title=Afghanistan: A History from 1260 to the Present|date=15 January 2019|publisher=Reaktion Books|isbn=978-1-78914-010-1|language=en}} With the collapse of the Durrani Empire, and the exile of the Sadozai Dynasty to be left to rule in [[Herat (1793–1863)|Herat]] while Afghanistan was in this turbulent period of civil war, [[Punjab]] and [[Kashmir]] were lost to [[Ranjit Singh]] ruler of the [[Sikh Empire]], who invaded [[Khyber Pakhtunkhwa]] in March 1823 and captured the city of [[Peshawar]], placing the Peshawar Sardars under his suzerainty. (one of the many entities that split following the collapse of the [[Durrani Empire]]), at the [[Battle of Nowshera]].&lt;ref name=&quot;Nalwa&quot;&gt;{{cite book |title=Hari Singh Nalwa, &quot;champion of the Khalsaji&quot; (1791–1837) |last=Nalwa |first=Vanit |year=2009 |isbn=978-81-7304-785-5 |url={{Google books |plainurl=yes |id=ULhgNexD92QC |page=198 }} |page=198}}&lt;/ref&gt; In 1837, Dost Mohammad Khan attempted to retake Peshawar and sent a large force under his son, [[Wazir Akbar Khan]], leading to the [[Battle of Jamrud]] near the [[Khyber Pass]]. [[Wazir Akbar Khan|Akbar Khan]] and the Afghan army failed to capture the [[Jamrud Fort]] from the [[Sikh Khalsa Army]], but killed Sikh Commander [[Hari Singh Nalwa]], thus ending the [[Afghan-Sikh Wars]]. By this time the British were advancing from the east, conquering the Sikh Empire after it had its own period of turbulence following the death of Ranjit Singh, directly bringing the [[Emirate of Afghanistan|Emirate of Kabul]] to conflict in the [[First Anglo-Afghan War|first major conflict]] during &quot;[[the Great Game]]&quot;.&lt;ref name=&quot;Chahryar&quot;&gt;{{cite book |title=History of Civilizations of Central Asia: Development in contrast: from the sixteenth to the mid-nineteenth century |last=Chahryar |first=Adle |year=2003 |publisher=UNESCO |isbn=978-92-3-103876-1 |url=https://books.google.com/books?id=AzG5llo3YCMC&amp;pg=PA296|page=296}}&lt;/ref&gt;

In 1839, a [[British Army|British]] expeditionary force marched into Afghanistan, invading the [[Principality of Qandahar]], and in August 1839, seized [[Kabul]], forcing Dost Mohammad into exile with other factions and rebels in Afghanistan, while he was replaced with the former Durrani ruler [[Shah Shuja Durrani|Shah Shuja]] [[List of heads of state of Afghanistan|Durrani]] as the new ruler of [[Kabul]], and unbeknownst to him, a de facto puppet on the throne.&lt;ref name=ingram1980&gt;{{cite journal |jstor=40105749 |url=http://pahar.in/wpfb-file/1980-great-britains-great-game-an-introduction-by-ingram-from-intl-hist-rev-v2-s-pdf/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816181410/http://pahar.in/wpfb-file/1980-great-britains-great-game-an-introduction-by-ingram-from-intl-hist-rev-v2-s-pdf/ |archive-date=16 August 2016 |title=Great Britain's Great Game: An Introduction |last1=Ingram |first1=Edward |journal=The International History Review |volume=2 |issue=2 |pages=160–171 |year=1980 |doi=10.1080/07075332.1980.9640210 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816181410/http://pahar.in/wpfb-file/1980-great-britains-great-game-an-introduction-by-ingram-from-intl-hist-rev-v2-s-pdf/ |date=16 August 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=ingram1984&gt;[https://books.google.com/books?id=Fr9cAgAAQBAJ&amp;pg=PA11 In Defence of British India: Great Britain in the Middle East, 1775–1842] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170106130452/https://books.google.com/books?id=Fr9cAgAAQBAJ&amp;pg=PA11 |date=6 January 2017 }} By Edward Ingram. Frank Cass &amp; Co, London, 1984. {{ISBN|0714632465}}. p7-19&lt;/ref&gt; Following an uprising that saw the assassination of [[Shah Shuja Durrani|Shah Shuja]], the [[1842 retreat from Kabul]] of British-Indian forces and the [[1842 retreat from Kabul|annihilation]] of [[William George Keith Elphinstone|Elphinstone]]'s army, and the punitive expedition of [[Battle of Kabul (1842)|The battle of Kabul]] that led to its sacking, the British gave up on their attempts to try and subjugate Afghanistan, which allowed Dost Mohammad Khan to return as ruler. Dost Mohammad Khan would spend most of his reign consolidating the parts of Afghanistan that were lost in the Afghan civil war which raged from 1793–1863. Dost Mohammad Khan would launch numerous campaigns after returning to rule in 1842, ruling only from Kabul, Ghazni, and other cities when he had returned. Dost Mohammad united most of the Afghan realm in his reign, securing the last major state, [[Herat (1793–1863)|Herat]], in the [[Herat campaign of 1862–1863]]. Dost Mohammad died on 9 June 1863, a few weeks after his [[Herat campaign of 1862–1863|campaign]] to capture [[Herat (1793–1863)|Herat]]. Dost Mohammad's successors would fight for the throne of Afghanistan, between [[Sher Ali Khan]], [[Mohammad Afzal Khan]], and [[Mohammad Azam Khan]] in the [[Afghan Civil War (1863–1869)]]. Sher Ali would win this civil war and would go on to rule the realm until In 1878, the British had returned in the [[Second Anglo-Afghan War]] which was fought over perceived Russian influence in the region, [[Abdur Rahman Khan]] replaced [[Mohammad Ayub Khan (Emir of Afghanistan)|Ayub Khan]] who had succeeded [[Sher Ali Khan]] after his death in 1879. Britain would gain control of Afghanistan's foreign relations as part of the [[Treaty of Gandamak]] of 1879, making it an official [[British Protectorate|British Protected State]].&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Onley |first1=James |title=THE RAJ RECONSIDERED: BRITISH INDIA'S INFORMAL EMPIRE AND SPHERES OF INFLUENCE IN ASIA AND AFRICA |date=March 2009 |volume=XL |publisher=Routledge |id=Page 9 of URL/Page 52 |url=https://socialsciences.exeter.ac.uk/iais/downloads/Onley_Raj_Reconsidered.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://socialsciences.exeter.ac.uk/iais/downloads/Onley_Raj_Reconsidered.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |access-date=18 September 2021 |accessdate=2023-03-13 |archivedate=2022-10-09 |archiveurl=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://socialsciences.exeter.ac.uk/iais/downloads/Onley_Raj_Reconsidered.pdf }}&lt;/ref&gt; In 1893, Amir Abdur Rahman signed an agreement in which the ethnic [[Pashtun]] and [[Baloch people|Baloch]] territories were divided by the [[Durand Line]], which forms the modern-day border between Pakistan and Afghanistan. [[Shia Islam in Afghanistan|Shia]]-dominated [[Hazarajat]] and pagan [[Kafiristan]] remained politically independent until being [[Muslim conquests of Afghanistan|conquered]] by Abdur Rahman Khan in 1891–1896. He was known as the &quot;Iron Amir&quot; for his features and his ruthless methods against tribes.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://reliefweb.int/report/afghanistan/afghan-women-hope-more-gains-under-new-administration|title=Afghan Women Hope for More Gains Under New Administration – Afghanistan|website=ReliefWeb}}&lt;/ref&gt; The ''Iron Amir'' viewed railway and telegraph lines coming from the Russian and British as &quot;[[trojan horse]]s&quot; and therefore prevented railway development in Afghanistan.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://edition.cnn.com/2002/WORLD/asiapcf/east/01/21/afghan.rail/index.html|title=Afghan rail plan among proposals for donors|date=21 January 2002|website=CNN|accessdate=13 March 2023|archivedate=13 August 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210813160454/https://edition.cnn.com/2002/WORLD/asiapcf/east/01/21/afghan.rail/index.html}}&lt;/ref&gt; He died in 1901, succeeded by his son, [[Habibullah Khan]].
[[File:Afghan foot soldiers in 1841.jpg|thumb|left|Afghan tribesmen in 1841, painted by British officer [[James Rattray]]]]
{{blockquote|How can a small power like Afghanistan, which is like a goat between these lions [Britain and Russia] or a grain of wheat between two strong millstones of the grinding mill, [could] stand in the midway of the stones without being ground to dust?|author=[[Abdur Rahman Khan]], the &quot;Iron Amir&quot;, in 1900&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://countrystudies.us/afghanistan/2.htm|title=Afghanistan – HISTORY|website=countrystudies.us}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=REwmr2bFYfkC&amp;pg=PA2|title = Afghanistan: The Soviet Invasion in Perspective|isbn = 9780817982133|last1 = Arnold|first1 = Anthony|date = June 1985}}&lt;/ref&gt;}}

During the [[First World War]], when Afghanistan was neutral, Habibullah Khan was met by officials of the Central Powers in the [[Niedermayer–Hentig Expedition]], to declare full independence from the United Kingdom, join them and attack British India, as part of the [[Hindu–German Conspiracy]]. Their efforts to bring Afghanistan into the Central Powers failed, but it caused discontent among the population for keeping neutrality against the British. Habibullah was assassinated during a hunting trip in February 1919, and [[Amanullah Khan]] eventually assumed power. A staunch supporter of the 1915–1916 expeditions, Amanullah Khan provoked the [[Third Anglo-Afghan War]], entering British India via the [[Khyber Pass]].&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Afghanistan in the Great War|first=Christopher|last=Wyatt|date=2 September 2015|journal=Asian Affairs|volume=46|issue=3|pages=387–410|doi=10.1080/03068374.2015.1081001|s2cid = 159788830}}&lt;/ref&gt;

[[File:King Amanullah standing.jpg|thumb|left|upright|[[Emir of Afghanistan|Emir]] [[Amanullah Khan|Amanullah]] invaded British India in 1919 and proclaimed Afghanistan's full independence thereafter. He proclaimed himself [[King of Afghanistan]] in June 1926.]]

After the end of the Third Anglo-Afghan War and the signing of the [[Anglo-Afghan Treaty of 1919|Treaty of Rawalpindi]] on 19 August 1919, [[Emir of Afghanistan|Emir]] Amanullah Khan declared the [[Emirate of Afghanistan]] a [[sovereign state|sovereign]] and fully [[independent state]]. He moved to end his country's traditional isolation by establishing diplomatic relations with the international community, particularly with the [[Soviet Union]] and the [[Weimar Republic]] of Germany.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Pj8DIT_bva0C&amp;pg=PA42|title=The Origins of Conflict in Afghanistan|first=Jeffery J.|last=Roberts|date=14 June 2003|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=9780275978785}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|title='Drang Nach Osten' Continued? Germany and Afghanistan during the Weimar Republic|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-contemporary-history_1997-04_32_2/page/235|last=Nicosia |first= Francis R.|year=1997|journal=Journal of Contemporary History|volume=32|issue=2|pages=235–257|doi = 10.1177/002200949703200207|jstor = 261243|s2cid = 160565967}}&lt;/ref&gt; He proclaimed himself [[King of Afghanistan]] on 9 June 1926, when the Emirate of Afghanistan became the [[Kingdom of Afghanistan]]. Following a 1927–28 tour of Europe and [[Turkey]], he introduced several reforms intended to modernize his nation. A key force behind these reforms was [[Mahmud Tarzi]], an ardent supporter of the education of women. He fought for Article 68 of Afghanistan's 1923 [[constitution of Afghanistan|constitution]], which made elementary education compulsory. The institution of [[slavery]] was abolished in the Emirate of Afghanistan in 1923.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia | year = 1976| volume = 25| encyclopedia = [[Encyclopedia Americana]]|publisher=Americana Corporation | page = 24 |title=Afghanistan }}&lt;/ref&gt; King Amanullah's wife, [[Soraya Tarzi|Queen Soraya]], was an important figure during this period in the fight for woman's education and against their oppression.&lt;ref&gt;{{Cite news|date=10 September 2020|title=Queen Soraya of Afghanistan: A woman ahead of her time|url=https://arab.news/5hdva|access-date=3 July 2021|website=Arab News}}&lt;/ref&gt;

Some of the reforms that were put in place, such as the abolition of the traditional [[burqa]] for women and the opening of several co-educational schools, quickly alienated many tribal and religious leaders, and this led to the [[Afghan Civil War (1928–1929)]]. Faced with the overwhelming armed opposition, King Amanullah abdicated in January 1929, and soon after Kabul fell to [[Saqqawist]] forces led by [[Habibullah Kalakani]].&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=A4_jAAAAMAAJ|title=Kabul under siege: Fayz Muhammad's account of the 1929 Uprising|last1=Muḥammad|first1=Fayz̤|last2=McChesney|first2=R. D.|date=1999|publisher=Markus Wiener Publishers|isbn=9781558761544|pages=39, 40|access-date=15 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190404143046/https://books.google.nl/books?id=A4_jAAAAMAAJ|archive-date=4 April 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Prince]] [[Mohammed Nadir Shah]], Amanullah's cousin, in turn defeated and killed Kalakani in October 1929, and was declared King Nadir Shah.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=A4_jAAAAMAAJ|title=Kabul under siege: Fayz Muhammad's account of the 1929 Uprising|last1=Muḥammad|first1=Fayz̤|last2=McChesney|first2=R. D.|date=1999|publisher=Markus Wiener Publishers|isbn=9781558761544|pages=275, 276|access-date=15 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190404143046/https://books.google.nl/books?id=A4_jAAAAMAAJ|archive-date=4 April 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; He abandoned the reforms of King Amanullah in favor of a more gradual approach to modernization,  but was assassinated in 1933 by [[Abdul Khaliq Hazara (assassin)|Abdul Khaliq]], a fifteen-year-old [[Hazara people|Hazara]] student who was an [[Amanullah loyalist]].&lt;ref&gt;{{cite book |title=Culture and customs of Afghanistan |last1=Hafizullah |first1=Emadi |year=2005 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=0-313-33089-1 |page=35 |url=https://books.google.com/books?id=bY8ck6iktikC&amp;pg=PA35 |access-date=31 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170225052702/https://books.google.com/books?id=bY8ck6iktikC&amp;lpg=PP1&amp;pg=PA35 |archive-date=25 February 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[Mohammed Zahir Shah]], Nadir Shah's 19-year-old son, succeeded to the throne and reigned as King from 1933 to 1973. The [[Afghan tribal revolts of 1944–1947|tribal revolts of 1944–1947]] saw King Zahir's reign challenged by [[Zadran (Pashtun tribe)|Zadran]], [[Safi (Pashtun tribe)|Safi]], [[Mangal (Pashtun tribe)|Mangal]], and [[Wazir (Pashtun tribe)|Wazir]] tribesmen led by [[Mazrak Zadran]], [[Salemai]], and [[Faqir Ipi|Mirzali Khan]], among others, many of whom were [[Amanullah loyalist]]s. Close relations with the Muslim states Turkey, the [[Hashemite Kingdom of Iraq]] and [[Pahlavi dynasty|Iran/Persia]] were also pursued, while further international relations were sought by joining the [[League of Nations]] in 1934. The 1930s saw the development of roads, infrastructure, the founding of a [[Da Afghanistan Bank|national bank]], and increased education. Road links in the north played a large part in a growing cotton and textile industry.&lt;ref name=&quot;Eur2002&quot;/&gt; The country built close relationships with the [[Axis powers]], with [[Nazi Germany]] having the largest share in Afghan development at the time, along with the [[Kingdom of Italy]] and the [[Empire of Japan]].&lt;ref name=&quot;Hyman2016&quot;&gt;{{cite book|author=Anthony Hyman|title=Afghanistan under Soviet Domination, 1964–91|url=https://books.google.com/books?id=nvO-DAAAQBAJ&amp;pg=PA46|date=27 July 2016|publisher=Springer|isbn=978-1-349-21948-3|page=46}}&lt;/ref&gt;

{{blockquote|Afghanistan has performed the function in central Asia which Korea and Laos-Cambodia have performed in East and Southeast Asia: a regional flashpoint of colliding Great Power interests.|author=James Phillips of [[The Heritage Foundation]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.heritage.org/node/22867/print-display|date = October 25, 1979| title=The Heritage Foundation }}&lt;/ref&gt;}}

===Contemporary history===
[[File:Zahir Shah of Afghanistan in 1930s-cropped.jpg|thumb|upright|[[Mohammed Zahir Shah|King Zahir]], the last reigning monarch of Afghanistan, who reigned from 1933 until 1973.]]

Until 1946, King Zahir ruled with the assistance of his uncle, who held the post of [[Prime Minister of Afghanistan|Prime Minister]] and continued the policies of Nadir Shah. Another of Zahir Shah's uncles, [[Shah Mahmud Khan]], became Prime Minister in 1946 and began an experiment allowing greater political freedom, but reversed the policy when it went further than he expected. He was replaced in 1953 by [[Mohammed Daoud Khan]], the king's cousin and brother-in-law, and a [[Pashtun]] nationalist who sought the creation of a [[Pashtunistan]], leading to highly tense relations with Pakistan.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.rferl.org/a/1103837.html|title=Afghanistan: History Of 1973 Coup Sheds Light On Relations With Pakistan|access-date=6 July 2019|date=18 July 2003|publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty|author=Ron Synovitz|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626230602/https://www.rferl.org/a/1103837.html|archive-date=26 June 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; During his ten years at the post until 1963, Daoud Khan pressed for social modernization reforms and sought a closer relationship with the [[Soviet Union]]. Afterward, the [[1964 Constitution of Afghanistan|1964 constitution]] was formed, and the first non-royal Prime Minister was sworn in.&lt;ref name=&quot;Eur2002&quot;&gt;{{cite book|author=Eur|title=The Far East and Australasia 2003|url=https://books.google.com/books?id=LclscNCTz9oC&amp;pg=PA62|year=2002|publisher=Psychology Press|isbn=978-1-85743-133-9|page=62}}&lt;/ref&gt;

King Zahir Shah, like his father Nadir Shah, had a policy of maintaining national independence while pursuing gradual modernization, creating nationalist feeling, and improving relations with the United Kingdom. However, Afghanistan remained neutral and was neither a participant in [[World War II]] nor aligned with either power bloc in the [[Cold War]] thereafter. However, it was a beneficiary of the latter rivalry as both the Soviet Union and the United States vied for influence by building Afghanistan's main highways, airports, and other vital infrastructure in the post-war period. On a per capita basis, Afghanistan received more Soviet [[development aid]] than any other country. Afghanistan had, therefore, good relations with both Cold War enemies. In 1973, while the King was in Italy, Daoud Khan launched a [[1973 Afghan coup|bloodless coup]] and became the first [[President of Afghanistan]], abolishing the monarchy.

====Democratic Republic and Soviet war====
{{main|Democratic Republic of Afghanistan|Soviet–Afghan War|Afghan Civil War (1989–1992)}}
{{further|History of Afghanistan (1978–1992)}}
{{multiple image
|image1=Afgan1987 Gardez UAZ469.jpg
|caption1=Soviet troops in [[Gardez]], Afghanistan in 1987
|image2=Jamiat e-Islami in Shultan Valley 1987 with Dashaka.jpg
|caption2=[[Hezb-i Islami Khalis]] fighters in the Sultan Valley of [[Kunar Province]], 1987
|width2=150
}}
In April 1978, the communist [[People's Democratic Party of Afghanistan]] (PDPA) seized power in a bloody coup d'état against then-President [[Mohammed Daoud Khan]], in what is called the [[Saur Revolution]]. The PDPA declared the establishment of the [[Democratic Republic of Afghanistan]], with its first leader named as [[People's Democratic Party of Afghanistan|People's Democratic Party]] general secretary [[Nur Muhammad Taraki]].{{sfn|Ewans|2002|page=186–88}} This would trigger a series of events that would dramatically turn Afghanistan from a poor and secluded (albeit peaceful) country to a hotbed of international terrorism.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=U0FvDwAAQBAJ&amp;pg=PR16|title=Afghanistan War: A Documentary and Reference Guide|first=Ryan|last=Wadle|date=1 October 2018|publisher=ABC-CLIO|isbn=9781440857478}}&lt;/ref&gt; The PDPA initiated various social, symbolic and land distribution reforms that provoked strong opposition, while also brutally oppressing political dissidents. This caused unrest and quickly expanded into a state of [[War in Afghanistan (1978–present)|civil war]] by 1979, waged by guerrilla ''[[mujahideen]]'' (and smaller [[Maoist]] guerrillas) against regime forces countrywide. It quickly turned into a [[proxy war]] as the Pakistani government provided these rebels with covert training centers, the United States [[Operation Cyclone|supported]] them through Pakistan's [[Inter-Services Intelligence]] (ISI),&lt;ref name=Meher&gt;{{cite book |last=Meher |first=Jagmohan |title=America's Afghanistan War: The Success that Failed |publisher=Gyan Books |year=2004 |pages=68–69, 94 |isbn=978-81-7835-262-6}}&lt;/ref&gt; and the [[Soviet Union]] sent thousands of military advisers to support the PDPA regime.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hussain |first=Rizwan |title=Pakistan and the Emergence of Islamic Militancy in Afghanistan |url=https://archive.org/details/pakistanemergenc0000huss |publisher=Ashgate Publishing |year=2005 |pages=[https://archive.org/details/pakistanemergenc0000huss/page/108 108]–109 |isbn=978-0-7546-4434-7}}&lt;/ref&gt; Meanwhile, there was increasingly hostile friction between the competing factions of the PDPA&amp;nbsp;– the dominant [[Khalq]] and the more moderate [[Parcham]].&lt;ref&gt;{{cite book|title=Afghanistan: A Modern History|publisher=[[I.B.Tauris]]|year=2005|isbn=978-1850438571|last=Rasanayagam |first= Angelo|page=[https://archive.org/details/afghanistan00ange/page/73 73]|url=https://archive.org/details/afghanistan00ange|url-access=registration|access-date=31 May 2019}}&lt;/ref&gt;

In September 1979, PDPA General Secretary Taraki was assassinated in an internal coup orchestrated by fellow Khalq member, then-prime minister [[Hafizullah Amin]], who assumed the new general secretary of the [[People's Democratic Party of Afghanistan|People's Democratic Party]]. The situation in the country deteriorated under Amin and thousands of people went missing.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/83854.stm|title=Afghanistan: 20 years of bloodshed|publisher=BBC|date=26 April 1998|access-date=4 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190217184807/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/83854.stm|archive-date=17 February 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Displeased with Amin's government, the [[Soviet Army]] invaded the country in December 1979, heading for Kabul and killing Amin just three days later.{{sfn|Barfield|2012|page=234}} A Soviet-organized regime, led by Parcham's [[Babrak Karmal]] but inclusive of both factions (Parcham and Khalq), filled the vacuum. Soviet troops in more substantial numbers were deployed to stabilize Afghanistan under Karmal, marking the beginning of the [[Soviet–Afghan War]].&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kalinovsky |first=Artemy M. |title=A Long Goodbye: The Soviet Withdrawal from Afghanistan |url=https://archive.org/details/longgoodbyesovie0000kali |publisher=Harvard University Press |year=2011 |pages=[https://archive.org/details/longgoodbyesovie0000kali/page/25 25]–28 |isbn=978-0-674-05866-8}}&lt;/ref&gt; The United States and Pakistan,&lt;ref name=Meher/&gt; along with smaller actors like Saudi Arabia and China, continued supporting the rebels, delivering billions of dollars in cash and weapons including two thousand [[FIM-92 Stinger]] [[surface-to-air missiles]].&lt;ref name=&quot;The Brunei Times&quot;&gt;{{cite web |year=2009 |url=https://www.bt.com/analysis/2008/12/17/story_of_us_cia_and_taliban |title=Story of US, CIA and Taliban |work=[[The Brunei Times]] |access-date=16 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131205090713/http://www.bt.com.bn/analysis/2008/12/17/story_of_us_cia_and_taliban |archive-date=5 December 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=5 December 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131205090713/http://www.bt.com.bn/analysis/2008/12/17/story_of_us_cia_and_taliban }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;The Nation&quot;&gt;{{cite web |year=1999 |url=http://www.thenation.com/article/cost-afghan-victory?page=0,1 |title=The Cost of an Afghan 'Victory' |work=[[The Nation]] |access-date=16 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140302090727/http://www.thenation.com/article/cost-afghan-victory?page=0%2C1 |archive-date=2 March 2014 |url-status=dead |accessdate=13 March 2023 |archivedate=2 March 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140302090727/http://www.thenation.com/article/cost-afghan-victory?page=0%2C1 }}&lt;/ref&gt; Lasting nine years, the war caused the deaths of between 562,000&lt;ref name=&quot;562k&quot;&gt;{{cite journal|last1=Lacina|first1=Bethany|last2=Gleditsch|first2=Nils Petter|url=http://www.bethanylacina.com/LacinaGleditsch_newdata.pdf|title=Monitoring Trends in Global Combat: A New Dataset of Battle Deaths|journal=European Journal of Population|volume=21|issue=2–3|year=2005|page=154|doi=10.1007/s10680-005-6851-6|s2cid=14344770|access-date=1 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006175909/http://www.bethanylacina.com/LacinaGleditsch_newdata.pdf|archive-date=6 October 2014|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006175909/http://www.bethanylacina.com/LacinaGleditsch_newdata.pdf |date=6 October 2014 }}&lt;/ref&gt; and 2&amp;nbsp;million Afghans,&lt;ref name=&quot;Kakar&quot;&gt;{{Cite book|url=http://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft7b69p12h;brand=ucpress|title=The Soviet Invasion and the Afghan Response, 1979–1982|last=Kakar|first=Mohammed|publisher=University of California Press|isbn=9780520208933|quote=The Afghans are among the latest victims of genocide by a superpower. Large numbers of Afghans were killed to suppress resistance to the army of the Soviet Union, which wished to vindicate its client regime and realize its goal in Afghanistan.|date=3 March 1997|access-date=7 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170106175142/http://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft7b69p12h;brand=ucpress|archive-date=6 January 2017|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170106175142/http://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft7b69p12h;brand=ucpress |date=6 January 2017 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=I2chrSJCW54C&amp;pg=PA129|title=The Widening Circle of Genocide|last=Klass|first=Rosanne|publisher=Transaction Publishers|year=1994|isbn=978-1-4128-3965-5|page=129|quote=During the intervening fourteen years of Communist rule, an estimated 1.5 to 2 million Afghan civilians were killed by Soviet forces and their proxies- the four Communist regimes in Kabul, and the East Germans, Bulgarians, Czechs, Cubans, Palestinians, Indians and others who assisted them. These were not battle casualties or the unavoidable civilian victims of warfare. Soviet and local Communist forces seldom attacked the scattered guerilla bands of the Afghan Resistance except, in a few strategic locales like the Panjsher valley. Instead they deliberately targeted the civilian population, primarily in the rural areas.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Reisman&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.paulbogdanor.com/left/afghan/genocide.pdf|title=Genocide and the Soviet Occupation of Afghanistan|last1=Reisman|first1=W. Michael|last2=Norchi|first2=Charles H.|access-date=7 January 2017|quote=According to widely reported accounts, substantial programmes of depopulation have been conducted in these Afghan provinces: Ghazni, Nagarhar, Lagham, Qandahar, Zabul, Badakhshan, Lowgar, Paktia, Paktika and Kunar...There is considerable evidence that genocide has been committed against the Afghan people by the combined forces of the Democratic Republic of Afghanistan and the Soviet Union.|archive-url=https://web.archive.org/web/20161026182528/http://www.paulbogdanor.com/left/afghan/genocide.pdf|archive-date=26 October 2016|url-status=live|accessdate=13 March 2023|archivedate=26 October 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161026182528/http://www.paulbogdanor.com/left/afghan/genocide.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://archive.org/details/afghanistansendl00good|url-access=registration|title=Afghanistan's Endless War: State Failure, Regional Politics, and the Rise of the Taliban|last=Goodson|first=Larry P.|publisher=University of Washington Press|year=2001|isbn=978-0-295-98050-8|page=[https://archive.org/details/afghanistansendl00good/page/5 5]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Soviet-war-video&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=vYUzL1qhltA |title=Soldiers of God: Cold War (Part 1/5) |publisher=CNN |year=1998 |access-date=11 October 2011 |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20160229172016/https://www.youtube.com/watch?v%3DvYUzL1qhltA |archive-date=29 February 2016 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;landmines&quot;&gt;[[UNICEF]], [http://www.unicef.org/graca/mines.htm Land-mines: A deadly inheritance] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20130805102916/http://www.unicef.org/graca/mines.htm | date=5 August 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.defenseindustrydaily.com/Landmines-in-Afghanistan-A-Decades-Old-Danger-06143/ |title=Landmines in Afghanistan: A Decades Old Danger |publisher=Defenseindustrydaily.com | date=1 February 2010 |access-date=6 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140111130437/http://www.defenseindustrydaily.com/Landmines-in-Afghanistan-A-Decades-Old-Danger-06143/ |archive-date=11 January 2014 }}&lt;/ref&gt;{{Excessive citations inline|date=October 2021}} and displaced about 6&amp;nbsp;million people who subsequently fled Afghanistan, mainly to [[Afghans in Pakistan|Pakistan]] and [[Afghans in Iran|Iran]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/j/prm/releases/onepagers/202635.htm |title=Refugee Admissions Program for Near East and South Asia |publisher=Bureau of Population, Refugees, and Migration |access-date=29 December 2013 }}&lt;/ref&gt; Heavy air bombardment destroyed many countryside villages, millions of [[landmine]]s were planted,&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.rferl.org/a/1051546.html|title=Afghanistan: Land Mines From Afghan-Soviet War Leave Bitter Legacy (Part 2)|website=RadioFreeEurope/RadioLiberty|last1=Recknagel |first1=Charles }}&lt;/ref&gt; and some cities such as [[Herat]] and [[Kandahar]] were also damaged from bombardment. Pakistan's [[Khyber Pakhtunkhwa|North-West Frontier Province]] functioned as an organizational and networking base for the anti-Soviet Afghan resistance, with the province's influential [[Deobandi]] ulama playing a major supporting role in promoting the 'jihad'.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Haroon|first=Sana|year=2008|title=The Rise of Deobandi Islam in the North-West Frontier Province and Its Implications in Colonial India and Pakistan 1914–1996|journal=Journal of the Royal Asiatic Society|volume=18|issue=1|pages=66–67|jstor=27755911|doi=10.1017/S1356186307007778|s2cid=154959326}}&lt;/ref&gt; After the [[Soviet withdrawal from Afghanistan|Soviet withdrawal]], the [[Afghan Civil War (1989-92)|civil war ensued]] until the communist regime under People's Democratic Party leader [[Mohammad Najibullah]] collapsed in 1992.&lt;ref name=&quot;Columbia:Afghanistan:History&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.infoplease.com/ce6/world/A0856490.html |title=Afghanistan: History&amp;nbsp;– ''Columbia Encyclopedia'' |publisher=Infoplease.com | date=11 September 2001 |access-date=19 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120810051626/http://www.infoplease.com/ce6/world/A0856490.html |archive-date=10 August 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Stenersen&gt;[https://www.prio.org/utility/Download.ashx?x=228 'Mujahidin vs. Communists: Revisiting the battles of Jalalabad and Khost] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180802084503/https://www.prio.org/utility/Download.ashx?x=228 |date=2 August 2018 }}. By Anne Stenersen: a Paper presented at the conference ''COIN in Afghanistan: From Mughals to the Americans'', Peace Research Institute Oslo (PRIO), 12–13 February 2012. Retrieved 1 February 2018.&lt;/ref&gt;{{sfn|Barfield|2012|pp=239, 244}}

The Soviet-Afghan War had drastic social effects on Afghanistan. The [[militarization]] of society led to heavily armed police, private bodyguards, openly armed civil defense groups and other such things becoming the norm in Afghanistan for decades thereafter.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Archived Version|url=http://prr.hec.gov.pk/jspui/bitstream/123456789/6891/1/Aqab_Mehmood_Malik_Strategic_%26_Nuclear_Studies_2015_NDU_19.05.2016.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200909110438/http://prr.hec.gov.pk/jspui/bitstream/123456789/6891/1/Aqab_Mehmood_Malik_Strategic_%26_Nuclear_Studies_2015_NDU_19.05.2016.pdf|archive-date=9 September 2020|website=prr.hec.gov.pk|accessdate=13 March 2023|archivedate=9 September 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200909110438/http://prr.hec.gov.pk/jspui/bitstream/123456789/6891/1/Aqab_Mehmood_Malik_Strategic_%26_Nuclear_Studies_2015_NDU_19.05.2016.pdf}}&lt;/ref&gt; The traditional power structure had shifted from clergy, community elders, intelligentsia and military in favor of powerful [[warlords]].&lt;ref name=&quot;cdlib&quot;&gt;{{Cite web|url=https://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft7b69p12h;chunk.id=0;doc.view=print|title=Afghanistan|website=publishing.cdlib.org|accessdate=2023-03-13|archivedate=2023-01-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230121200011/https://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft7b69p12h;chunk.id=0;doc.view=print}}&lt;/ref&gt;

====Post–Cold War conflict====
{{see also|Afghan Civil War (1992–1996)|Afghan Civil War (1996–2001)|Islamic Emirate of Afghanistan (1996–2001)|Northern Alliance}}
[[File:War in Afganistan (1992–2001).png|thumb|upright=1.5|Development of the civil war from 1992 to late 2001]]
Another civil war broke out after the [[Peshawar Accords|creation]] of a dysfunctional coalition [[Islamic State of Afghanistan|government]] between leaders of various ''mujahideen'' factions. Amid a state of [[anarchy]] and factional infighting,&lt;ref name=&quot;Amin Saikal&quot;&gt;{{cite book |last=Amin Saikal |author-link=Amin Saikal |title=Modern Afghanistan: A History of Struggle and Survival |edition=2006 1st |page=352 |publisher=I.B. Tauris &amp; Co Ltd., London New York |isbn=978-1-85043-437-5|date=13 November 2004 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Human Rights Watch (4)&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.hrw.org/en/reports/2005/07/06/blood-stained-hands |title=Blood-Stained Hands, Past Atrocities in Kabul and Afghanistan's Legacy of Impunity |date=7 July 2005 |publisher=[[Human Rights Watch]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20091212081418/http://www.hrw.org/en/reports/2005/07/06/blood-stained-hands |archive-date=12 December 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Roy Gutman&quot;&gt;GUTMAN, Roy (2008): How We Missed the Story: Osama Bin Laden, the Taliban and the Hijacking of Afghanistan, Endowment of the United States Institute of Peace, 1st ed., Washington D.C.&lt;/ref&gt; various ''mujahideen'' factions committed widespread rape, murder and extortion,&lt;ref name=&quot;Human Rights Watch (4)&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Afghanistan Justice Project&quot;&gt;{{cite web |year=2005 |url=http://www.afghanistanjusticeproject.org/warcrimesandcrimesagainsthumanity19782001.pdf |title=Casting Shadows: War Crimes and Crimes against Humanity: 1978–2001 |publisher=Afghanistan Justice Project |access-date=16 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004221455/http://www.afghanistanjusticeproject.org/warcrimesandcrimesagainsthumanity19782001.pdf |archive-date=4 October 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=4 October 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004221455/http://www.afghanistanjusticeproject.org/warcrimesandcrimesagainsthumanity19782001.pdf }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Human Rights Watch (5)&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.hrw.org/reports98/afghan/Afrepor0-01.htm#P81_13959 |title=Afghanistan: The massacre in Mazar-i Sharif. (Chapter II: Background) |publisher=[[Human Rights Watch]]| date=November 1998| access-date=16 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081102042606/http://www.hrw.org/reports98/afghan/Afrepor0-01.htm |archive-date=2 November 2008}}&lt;/ref&gt; while Kabul was heavily bombarded and partially destroyed by the fighting.&lt;ref name=&quot;Human Rights Watch (5)&quot; /&gt; Several failed reconciliations and alliances occurred between different leaders.&lt;ref&gt;{{cite web |year=2005 |url=http://www.afghanistanjusticeproject.org/warcrimesandcrimesagainsthumanity19782001.pdf |page=63 |title=Casting Shadows: War Crimes and Crimes against Humanity: 1978–2001 |publisher=Afghanistan Justice Project |access-date=16 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004221455/http://www.afghanistanjusticeproject.org/warcrimesandcrimesagainsthumanity19782001.pdf |archive-date=4 October 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=4 October 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004221455/http://www.afghanistanjusticeproject.org/warcrimesandcrimesagainsthumanity19782001.pdf }}&lt;/ref&gt; The [[Taliban]] emerged in September 1994 as a movement and militia of students (''talib'') from Islamic [[Madrassas in Pakistan|madrassas (schools) in Pakistan]],&lt;ref name=&quot;Human Rights Watch (5)&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Matinuddin, Kamal 1999 pp.25&quot;&gt;Matinuddin, Kamal, ''The Taliban Phenomenon, Afghanistan 1994–1997'', [[Oxford University Press]], (1999), pp. 25–26&lt;/ref&gt; who soon had military support from Pakistan.&lt;ref name=&quot;George Washington University&quot;&gt;{{cite web |year=2007 |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB227/index.htm#17 |title=Documents Detail Years of Pakistani Support for Taliban, Extremists |publisher=[[George Washington University]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203002159/http://www2.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB227/index.htm |archive-date=3 December 2013 }}&lt;/ref&gt; Taking control of [[Kandahar]] city that year,&lt;ref name=&quot;Human Rights Watch (5)&quot; /&gt; they conquered more territories until finally driving out the government of [[Burhanuddin Rabbani|Rabbani]] from Kabul in 1996,&lt;ref name=&quot;IRB, Can.,1997&quot;&gt;{{cite report |ref={{sfnRef|Chronology of Events|1997}} |title=Afghanistan: Chronology of Events January 1995 – February 1997 |date=February 1997 |publisher=Immigration and Refugee Board of Canada |url=https://www.justice.gov/sites/default/files/eoir/legacy/2014/01/16/Af_chronology_1995-.pdf |access-date=28 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171012061437/https://www.justice.gov/sites/default/files/eoir/legacy/2014/01/16/Af_chronology_1995-.pdf |archive-date=12 October 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Coll, ''Ghost Wars'' (New York: Penguin, 2005), 14.&lt;/ref&gt; where they established an [[Islamic Emirate of Afghanistan (1996–2001)|emirate]]&lt;ref name=c-profile&gt;[https://www.loc.gov/rr/frd/cs/profiles/Afghanistan.pdf Country profile: Afghanistan (published August 2008)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180625161206/https://www.loc.gov/rr/frd/cs/profiles/Afghanistan.pdf |date=25 June 2018 }}(page 3). Library of Congress. Retrieved 13 February 2018.&lt;/ref&gt; that gained international recognition from 3 countries: [[Pakistan]], [[Saudi Arabia]], and the [[United Arab Emirates]].&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://www.bbc.com/news/world-south-asia-11451718
|title=Who are the Taliban?
|date=16 August 2021
|publisher=BBC
|access-date=18 August 2021
|quote=Pakistan was also one of only three countries, along with Saudi Arabia and the United Arab Emirates (UAE), which recognised the Taliban when they were in power in Afghanistan.}}&lt;/ref&gt; The Taliban were condemned internationally for the harsh enforcement of their interpretation of Islamic [[sharia]] law, which resulted in the brutal treatment of many Afghans, especially [[Taliban treatment of women|women]].&lt;ref name=Skain&gt;{{cite book|last=Skain|first=Rosemarie|title=The women of Afghanistan under the Taliban|url=https://archive.org/details/womenofafghanist0000skai_p3x5|year=2002|publisher=McFarland|isbn=978-0-7864-1090-3|page=[https://archive.org/details/womenofafghanist0000skai_p3x5/page/41 41]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;* {{cite news |url=https://articles.latimes.com/2001/nov/18/news/mn-5602 |date=18 November 2001 |author1=James Gerstenzan |author2=Lisa Getter |title=Laura Bush Addresses State of Afghan Women |work=[[Los Angeles Times]] |access-date=14 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121010184219/http://articles.latimes.com/2001/nov/18/news/mn-5602 |archive-date=10 October 2012 |url-status=live }}
* {{cite web |url=https://www.pbs.org/wnet/wideangle/episodes/a-woman-among-warlords/womens-rights-in-the-taliban-and-post-taliban-eras/66/ |date=11 September 2007 |title=Women's Rights in the Taliban and Post-Taliban Eras |work=A Woman Among Warlords |publisher=[[PBS]] |access-date=14 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130114011223/http://www.pbs.org/wnet/wideangle/episodes/a-woman-among-warlords/womens-rights-in-the-taliban-and-post-taliban-eras/66/ |archive-date=14 January 2013 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; During their rule, the Taliban and their allies committed massacres against Afghan civilians, denied UN food supplies to starving civilians and conducted a policy of [[scorched earth]], burning vast areas of fertile land and destroying tens of thousands of homes.&lt;ref name=Rashid2&gt;{{cite book|last=Rashid|first=Ahmed|title=Taliban: Islam, Oil and the New Great Game in Central Asia|url=https://archive.org/details/talibanislamoiln0000rash_x9l1|year=2002|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-1-86064-830-4|page=[https://archive.org/details/talibanislamoiln0000rash_x9l1/page/253 253]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Newsday 2001&quot;&gt;{{cite news|url=http://articles.chicagotribune.com/2001-10-12/news/0110120312_1_taliban-fighters-massacres-in-recent-years-mullah-mohammed-omar|title=Taliban massacres outlined for UN|date=October 2001|work=Chicago Tribune|first=Edward A|last=Gargan|access-date=24 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110916074935/http://articles.chicagotribune.com/2001-10-12/news/0110120312_1_taliban-fighters-massacres-in-recent-years-mullah-mohammed-omar|archive-date=16 September 2011|url-status=live|accessdate=2023-03-13|archivedate=2013-10-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131013125154/http://articles.chicagotribune.com/2001-10-12/news/0110120312_1_taliban-fighters-massacres-in-recent-years-mullah-mohammed-omar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;papillonsartpalace.com&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.papillonsartpalace.com/massacre.htm |title=Confidential UN report details mass killings of civilian villagers |access-date=12 October 2001 |work=Newsday |year=2001 |publisher=newsday.org |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20021118162327/http://www.papillonsartpalace.com/massacre.htm |archive-date=18 November 2002 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=18 November 2002 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20021118162327/http://www.papillonsartpalace.com/massacre.htm }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation |url=http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=NewsLibrary&amp;p_multi=APAB&amp;d_place=APAB&amp;p_theme=newslibrary2&amp;p_action=search&amp;p_maxdocs=200&amp;p_topdoc=1&amp;p_text_direct-0=0F8B4F98500EA0F8&amp;p_field_direct-0=document_id&amp;p_perpage=10&amp;p_sort=YMD_date:D&amp;s_trackval=GooglePM |agency=Associated Press |title=U.N. says Taliban starving hungry people for military agenda |date=7 January 1998 |access-date=7 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180913121938/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=NewsLibrary&amp;p_multi=APAB&amp;d_place=APAB&amp;p_theme=newslibrary2&amp;p_action=search&amp;p_maxdocs=200&amp;p_topdoc=1&amp;p_text_direct-0=0F8B4F98500EA0F8&amp;p_field_direct-0=document_id&amp;p_perpage=10&amp;p_sort=YMD_date:D&amp;s_trackval=GooglePM |archive-date=13 September 2018 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Goodson|first=Larry P.|title=Afghanistan's Endless War: State Failure, Regional Politics and the Rise of the Taliban|url=https://archive.org/details/afghanistansendl00good|url-access=registration|year=2002|publisher=University of Washington Press|isbn=978-0-295-98111-6|page=[https://archive.org/details/afghanistansendl00good/page/121 121]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NPR&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.npr.org/programs/morning/features/2002/aug/afghanistan/ |publisher=NPR |title=Re-Creating Afghanistan: Returning to Istalif |date=1 August 2002 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023072254/http://www.npr.org/programs/morning/features/2002/aug/afghanistan/ |archive-date=23 October 2013 }}&lt;/ref&gt;{{Excessive citations inline|date=October 2021}}

[[Battle of Kabul (1992–1996)|After the fall of Kabul]] to the Taliban, [[Ahmad Shah Massoud]] and [[Abdul Rashid Dostum]] formed the [[Northern Alliance]], later joined by others, to resist the Taliban. Dostum's forces were defeated by the Taliban during the [[Battles of Mazar-i-Sharif (1997–1998)|Battles of Mazar-i-Sharif]] in 1997 and 1998; Pakistan's Chief of Army Staff, [[Pervez Musharraf]], began sending thousands of Pakistanis to help the Taliban defeat the Northern Alliance.&lt;ref name=&quot;Webster University Press Book&quot;&gt;{{cite book |last=Marcela Grad |title=Massoud: An Intimate Portrait of the Legendary Afghan Leader |year=2009 |url=https://archive.org/details/massoudintimatep0000grad |edition=1 March 2009 |page=310 |publisher=Webster University Press }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;George Washington University&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;History Commons&quot;&gt;{{cite web |year=2010 |url=http://www.historycommons.org/entity.jsp?entity=ahmed_shah_massoud |title=Ahmed Shah Massoud |publisher=[[History Commons]] |access-date=16 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140125130822/http://www.historycommons.org/entity.jsp?entity=ahmed_shah_massoud |archive-date=25 January 2014 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=25 January 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140125130822/http://www.historycommons.org/entity.jsp?entity=ahmed_shah_massoud }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Maley&quot;&gt;{{cite book |last=Maley |first=William |title=The Afghanistan wars |url=https://archive.org/details/afghanistanwars0000male |year=2009 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-230-21313-5 |page=[https://archive.org/details/afghanistanwars0000male/page/288 288]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ahmed Rashid/The Telegraph&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/1340244/Afghanistan-resistance-leader-feared-dead-in-blast.html |title=Afghanistan resistance leader feared dead in blast |work=The Telegraph |location=London | date=11 September 2001 |first=Ahmed |last=Rashid|archive-url=https://web.archive.org/web/20131108225950/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/1340244/Afghanistan-resistance-leader-feared-dead-in-blast.html |archive-date=8 November 2013 }}&lt;/ref&gt;{{Excessive citations inline|date=October 2021}} By 2000 the Northern Alliance only controlled 10% of territory, cornered in the north-east. On 9 September 2001, Massoud was assassinated by two Arab [[suicide attack]]ers in [[Panjshir Valley]]. Around 400,000 Afghans died in internal conflicts between 1990 and 2001.&lt;ref&gt;&quot;[http://www.csmonitor.com/2001/0920/p1s3-wosc.html/(page)/4 Life under Taliban cuts two ways]&quot;. ''[[The Christian Science Monitor|CSM]]''. 20 September 2001 {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20131230233031/http://www.csmonitor.com/2001/0920/p1s3-wosc.html/(page)/4 | date=30 December 2013 }}&lt;/ref&gt;

==== US invasion and Islamic Republic ====
{{Further|War in Afghanistan (2001–2021)|Islamic Republic of Afghanistan|Taliban insurgency|Fall of Kabul (2021)}}
{{Cleanup|section|reason=Too overloaded, detailed content already covered by the War article|date=October 2021}}
In October 2001, the [[United States invasion of Afghanistan|United States invaded Afghanistan]] to remove the Taliban from power after they refused to hand over [[Osama Bin Laden]], the prime suspect of the [[September 11 attacks]], who was a &quot;guest&quot; of the Taliban and was operating his [[al-Qaeda]] network in Afghanistan.&lt;ref name=&quot;CNN&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=Grugy2txSvc |title=Brigade 055 |publisher=CNN|archive-url=https://web.archive.org/web/20130729101159/https://www.youtube.com/watch?v=Grugy2txSvc|archive-date=29 July 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |author =Rory McCarthy in Islamabad |url=https://www.theguardian.com/world/2001/oct/17/afghanistan.terrorism11 |title=New offer on Bin Laden |newspaper=The Guardian | date= 17 October 2001|access-date=17 July 2012 |location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20130628053351/http://www.guardian.co.uk/world/2001/oct/17/afghanistan.terrorism11|archive-date=28 June 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://edition.cnn.com/2017/08/21/politics/trump-afghanistan-pakistan-india/index.html 'Trump calls out Pakistan, India as he pledges to 'fight to win' in Afghanistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170901150353/http://edition.cnn.com/2017/08/21/politics/trump-afghanistan-pakistan-india/index.html |date=1 September 2017 }}. CNN, 24 August 2017. Retrieved 1 September 2017.&lt;/ref&gt; The majority of Afghans supported the American invasion of their country.&lt;ref name=&quot;Rejects&quot;&gt;{{cite web|date=30 January 2006|title=WPO Poll: Afghan Public Overwhelmingly Rejects al-Qaeda, Taliban|url=http://drum.lib.umd.edu/bitstream/handle/1903/10127/Afghanistan_Jan06_art2.pdf;jsessionid=51A568EB80A658471A265A1D06EF8ADB?sequence=3|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170102172723/http://drum.lib.umd.edu/bitstream/handle/1903/10127/Afghanistan_Jan06_art2.pdf;jsessionid=51A568EB80A658471A265A1D06EF8ADB?sequence=3|archive-date=2 January 2017|access-date=2 January 2017|website=[[University of Maryland Libraries]]|quote=Equally large percentages endorse the US military presence in Afghanistan. Eighty-three percent said they have a favorable view of &quot;the US military forces in our country&quot; (39% very favorable). Just 17% have an unfavorable view.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Public Opinion&quot;&gt;{{cite web|date=29 January 2015|title=Afghan Futures: A National Public Opinion Survey|url=http://acsor-surveys.com/wp-content/uploads/2015/01/Afghan-Futures-Wave-6-Analysis_FINAL-v2.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170329093740/http://acsor-surveys.com/wp-content/uploads/2015/01/Afghan-Futures-Wave-6-Analysis_FINAL-v2.pdf|archive-date=29 March 2017|access-date=2 January 2017|website=[[Afghan Center for Socio-economic and Opinion Research]]|page=4|quote=Seventy-seven percent support the presence of U.S. forces; 67 percent say the same of NATO/ISAF forces more generally. Despite the country's travails, eight in 10 say it was a good thing for the United States to oust the Taliban in 2001. And much more blame either the Taliban or al Qaeda for the country's violence, 53 percent, than blame the United States, 12 percent. The latter is about half what it was in 2012, coinciding with a sharp reduction in the U.S. deployment.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170329093740/http://acsor-surveys.com/wp-content/uploads/2015/01/Afghan-Futures-Wave-6-Analysis_FINAL-v2.pdf|archivedate=29 March 2017|accessdate=13 March 2023}}&lt;/ref&gt; During the initial invasion, US and UK forces bombed al-Qaeda training camps, and later working with the Northern Alliance, the Taliban regime came to an end.&lt;ref name=&quot;NYTOct8&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2001/10/08/world/nation-challenged-attack-us-britain-strike-afghanistan-aiming-bases-terrorist.html |title=A Nation challenged: The attack; U.S. and Britain strike Afghanistan, aiming at bases and terrorist camps; Bush warns 'Taliban will pay a price' |last=Tyler |first=Patrick | date=8 October 2001 |newspaper=The New York Times |access-date=28 February 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20140411134316/http://www.nytimes.com/2001/10/08/world/nation-challenged-attack-us-britain-strike-afghanistan-aiming-bases-terrorist.html |archive-date=11 April 2014 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Inbound Choppers in Afghanistan 2008.jpg|thumb|right|US troops and [[Boeing CH-47 Chinook|Chinooks]] in Afghanistan, 2008]]
In December 2001, after the Taliban government was overthrown, the [[Afghan Interim Administration]] under [[Hamid Karzai]] was formed. The [[International Security Assistance Force]] (ISAF) was established by the [[UN Security Council]] to help assist the [[Karzai administration]] and provide basic security.&lt;ref&gt;{{UN document |docid=S-RES-1386(2001) |type=Resolution|body=Security Council|year=2001|resolution_number=1386 |access-date=21 September 2007| date=31 May 2001}}&amp;nbsp;– ([[s:United Nations Security Council Resolution 1386|UNSCR 1386]])&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nato.usmission.gov/ |title=United States Mission to Afghanistan|publisher=Nato.usmission.gov|access-date=14 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101021065112/http://nato.usmission.gov/ |archive-date=21 October 2010|url-status=live}}&lt;/ref&gt; By this time, after two decades of war as well as an acute [[famine]] at the time, Afghanistan had one of the highest [[infant mortality|infant]] and child mortality rates in the world, the lowest life expectancy, much of the population were hungry,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://merip.org/2001/09/afghanistans-refugee-crisis/|title=Afghanistan's Refugee Crisis|date=24 September 2001|website=MERIP}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.doctorswithoutborders.org/what-we-do/news-stories/research/afghanistan-civilians-risk|title=Afghanistan: Civilians at Risk|website=Doctors Without Borders – USA}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://monthlyreview.org/2001/11/01/limbs-of-no-body/|website=Monthly Review |title=Limbs of No Body: The World's Indifference to the Afghan Tragedy|first=Mohsen |last=Makhmalbaf|date=1 November 2001}}&lt;/ref&gt; and infrastructure was in ruins.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.returntohope.com/inDepth/RebuildingAfghanistan#intro|title=Rebuilding Afghanistan|website=Return to Hope|accessdate=2023-03-13|archivedate=2021-08-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210814144505/http://www.returntohope.com/inDepth/RebuildingAfghanistan#intro}}&lt;/ref&gt; Many foreign donors started providing aid and assistance to rebuild the war-torn country.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://edition.cnn.com/2002/WORLD/asiapcf/east/01/15/japan.aid.gen/index.html?related|title=Japan aid offer to 'broke' Afghanistan|date=15 January 2002|website=CNN|accessdate=13 March 2023|archivedate=19 November 2002|archiveurl=https://web.archive.org/web/20021119080524/https://edition.cnn.com/2002/WORLD/asiapcf/east/01/15/japan.aid.gen/index.html?related}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://web.stanford.edu/class/intnlrel193/readings/week6/afghan.html|title=Rebuilding Afghanistan: The U.S. Role|website=Stanford University}}&lt;/ref&gt;

Taliban forces meanwhile began regrouping inside Pakistan, while more coalition troops entered Afghanistan to help the [[Reconstruction in Afghanistan|rebuilding process]].&lt;ref&gt;{{cite web|first=Julie|last=Fossler|url=http://afghanistan.usaid.gov/en/index.aspx|title=USAID Afghanistan|publisher=Afghanistan.usaid.gov|access-date=14 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101017104214/http://afghanistan.usaid.gov/en/Index.aspx|archive-date=17 October 2010|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.afghanistan.gc.ca/canada-afghanistan/news-nouvelles/2010/2010_07_09.aspx?lang=eng |title=Canada's Engagement in Afghanistan: Backgrounder |publisher=Afghanistan.gc.ca |date=9 July 2010 |access-date=14 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101215180833/http://www.afghanistan.gc.ca/canada-afghanistan/news-nouvelles/2010/2010_07_09.aspx |archive-date=15 December 2010 |url-status=dead |accessdate=13 March 2023 |archivedate=15 December 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101215180833/http://www.afghanistan.gc.ca/canada-afghanistan/news-nouvelles/2010/2010_07_09.aspx }}&lt;/ref&gt; The [[Taliban insurgency|Taliban began an insurgency]] to regain control of Afghanistan. Over the next decade, ISAF and [[Afghan National Army|Afghan troops]] led many offensives against the Taliban, but failed to fully defeat them. Afghanistan remained one of the poorest countries in the world because of a lack of foreign investment, [[Corruption in Afghanistan|government corruption]], and the Taliban insurgency.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://abcnews.go.com/Video/video?id=5484891&amp;tab=9482931&amp;section=8865284&amp;page=1|work=[[ABC News (US)|ABC News]] |access-date=28 September 2010|title=Pakistan Accused of Helping Taliban| date=31 July 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20131221050959/http://abcnews.go.com/Video/video?id=5484891&amp;tab=9482931&amp;section=8865284&amp;page=1 |archive-date=21 December 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/7910687/Wikileaks-Pakistan-accused-of-helping-Taliban-in-Afghanistan-attacks.html|work=The Telegraph|access-date=28 September 2010|title=Wikileaks: Pakistan accused of helping Taliban in Afghanistan attacks | date=26 July 2010|location=London|first1=Rob|last1=Crilly|first2=Alex |last2=Spillius|archive-url=https://web.archive.org/web/20140129073942/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/7910687/Wikileaks-Pakistan-accused-of-helping-Taliban-in-Afghanistan-attacks.html|archive-date=29 January 2014}}&lt;/ref&gt;

Meanwhile, Karzai attempted to unite the peoples of the country,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://philanthropynewsdigest.org/news/afghan-president-karzai-receives-philadelphia-liberty-medal|title=Afghan President Karzai Receives Philadelphia Liberty Medal|website=Philanthropy News Digest (PND)|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210423190037/https://philanthropynewsdigest.org/news/afghan-president-karzai-receives-philadelphia-liberty-medal|archivedate=2021-04-23|accessdate=2023-03-13}}&lt;/ref&gt; and the Afghan government was able to build some democratic structures, adopting a constitution in 2004 with the name [[Islamic Republic of Afghanistan]]. Attempts were made, often with the support of foreign donor countries, to improve the country's economy, healthcare, education, transport, and agriculture. ISAF forces also began to train the [[Afghan National Security Forces]]. Following 2002, nearly five million [[Afghan diaspora|Afghans]] were [[repatriated]].&lt;ref name=&quot;Adelman2016&quot;&gt;{{cite book|author=Howard Adelman|title=Protracted Displacement in Asia: No Place to Call Home|url=https://books.google.com/books?id=oLYFDAAAQBAJ&amp;pg=PT167|date=15 April 2016|publisher=Taylor &amp; Francis|isbn=978-1-317-07407-6|page=167}}&lt;/ref&gt; The number of NATO troops present in Afghanistan peaked at 140,000 in 2011,&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-south-asia-11371138|title=The foreign troops left in Afghanistan|work=BBC News|date=15 October 2015}}&lt;/ref&gt; dropping to about 16,000 in 2018.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.forces.net/operations/afghanistan/how-many-troops-are-currently-afghanistan|title=How Many Troops Are Currently in Afghanistan?|first=18 May 2018|last=at 11:38&amp;nbsp;am|website=Forces Network}}&lt;/ref&gt;

In September 2014 [[Ashraf Ghani]] became president after the [[Afghan presidential election, 2014|2014 presidential election]] where for the first time in Afghanistan's history power was democratically transferred.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Huge security as Afghan presidential election looms|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-26880022|newspaper=BBC|date=4 April 2014|access-date=21 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181021190735/https://www.bbc.com/news/world-asia-26880022|archive-date=21 October 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Afghanistan votes in historic presidential election|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-26893972|newspaper=BBC|date=5 April 2014|access-date=21 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181021152941/https://www.bbc.com/news/world-asia-26893972|archive-date=21 October 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Shalizi and Harooni|first=Hamid and Mirwais|title=Landmark Afghanistan Presidential Election Held Under Shadow of Violence|url=https://www.huffingtonpost.com/2014/04/04/landmark-afghan-election-_n_5095143.html|newspaper=HuffPost|date=4 April 2014|access-date=21 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303225603/http://www.huffingtonpost.com/2014/04/04/landmark-afghan-election-_n_5095143.html|archive-date=3 March 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Afghanistan's Future: Who's Who in Pivotal Presidential Election|url=https://www.nbcnews.com/news/world/afghanistans-future-whos-who-pivotal-presidential-election-n24756|work=NBC News|access-date=7 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190930203820/https://www.nbcnews.com/news/world/afghanistans-future-whos-who-pivotal-presidential-election-n24756|archive-date=30 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Afghan president Ashraf Ghani inaugurated after bitter campaign|url=https://www.theguardian.com/world/2014/sep/29/afghan-president-ashraf-ghani-inaugurated|newspaper=The Guardian|access-date=12 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150421221706/http://www.theguardian.com/world/2014/sep/29/afghan-president-ashraf-ghani-inaugurated|archive-date=21 April 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{Excessive citations inline|date=October 2021}} On 28 December 2014, NATO formally ended ISAF combat operations in Afghanistan and transferred full security responsibility to the Afghan government. The NATO-led [[Operation Resolute Support]] was formed the same day as a successor to ISAF.&lt;ref name=&quot;2014APcessation&quot;&gt;{{cite news|title=U.S. formally ends the war in Afghanistan|url=https://www.cbsnews.com/news/america-formally-ends-the-war-in-afghanistan/|access-date=28 December 2014|agency=Associated Press|issue=online|publisher=CBA News|date=28 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141228152651/http://www.cbsnews.com/news/america-formally-ends-the-war-in-afghanistan/|archive-date=28 December 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Guardian28&quot;&gt;{{cite news|title=Nato ends combat operations in Afghanistan|url=https://www.theguardian.com/world/2014/dec/28/nato-ends-afghanistan-combat-operations-after-13-years|access-date=11 January 2015|newspaper=The Guardian|date=28 December 2014|location=Kabul|author=Sune Engel Rasmussen in Kabul|archive-url=https://web.archive.org/web/20150102134349/http://www.theguardian.com/world/2014/dec/28/nato-ends-afghanistan-combat-operations-after-13-years|archive-date=2 January 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Thousands of NATO troops remained in the country to train and advise Afghan government forces&lt;ref&gt;{{cite web|title=U.S. formally ends the war in Afghanistan|url=https://www.cbsnews.com/news/america-formally-ends-the-war-in-afghanistan/|work=CBS News|access-date=12 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20141228152651/http://www.cbsnews.com/news/america-formally-ends-the-war-in-afghanistan/|archive-date=28 December 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; and continue their fight against the Taliban.&lt;ref name=&quot;soufangroup&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.soufangroup.com/tsg-intelbrief-afghanistan-16-0/|title=TSG IntelBrief: Afghanistan 16.0|website=The Soufan Group|access-date=27 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180809184149/http://www.soufangroup.com/tsg-intelbrief-afghanistan-16-0/|archive-date=9 August 2018|url-status=dead|accessdate=13 March 2023|archivedate=9 August 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180809184149/http://www.soufangroup.com/tsg-intelbrief-afghanistan-16-0/}}&lt;/ref&gt; 
[[File:2021 Taliban Offensive.png|thumb|left|A map of Afghanistan showing the [[2021 Taliban offensive]]]]
On 19 February 2020, the [[US–Taliban deal]] was made in Qatar. The 2020 [[US–Taliban deal]] was one of the critical events that caused the collapse of the [[Afghan National Security Forces]] (ANSF);&lt;ref name=&quot;tg1&quot;&gt;{{Cite news |last=Borger|first=Julian|title=US withdrawal triggered catastrophic defeat of Afghan forces, damning watchdog report finds|date=18 May 2022|access-date=19 May 2022|url=https://www.theguardian.com/world/2022/may/18/afghanistan-us-withdrawal-defeat-watchdog-report-sigar|work=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt; following the signing of the deal, the US dramatically reduced the number of air attacks and deprived the ANSF of a critical edge in fighting the [[Taliban insurgency]], leading to the Taliban takeover of Kabul.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=US withdrawal prompted collapse of Afghan army: Report|date=18 May 2022|access-date=19 May 2022|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/5/18/us-withdrawal-prompted-collapse-of-afghan-army-report|publisher=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt;

==== Second Taliban era ====
NATO Secretary General [[Jens Stoltenberg]] announced on 14 April 2021 that the alliance had agreed to start [[Withdrawal of United States troops from Afghanistan (2020–2021)|withdrawing its troops from Afghanistan]] by 1 May.&lt;ref&gt;{{cite news |title=NATO to Cut Forces in Afghanistan, Match US Withdrawal |url=https://www.voanews.com/usa/nato-cut-forces-afghanistan-match-us-withdrawal |work=[[VOA News]] |date=14 April 2021}}&lt;/ref&gt; Soon after NATO troops began withdrawing, the [[Taliban]] launched an [[2021 Taliban offensive|offensive against the Afghan government]] and quickly advanced in front of collapsing Afghan government forces.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Robertson |first1=Nic |title=Afghanistan is disintegrating fast as Biden's troop withdrawal continues |url=https://edition.cnn.com/2021/06/24/asia/afghanistan-taliban-offensive-intl-cmd/index.html |publisher=CNN |date=24 June 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Afghanistan stunned by scale and speed of security forces' collapse |url=https://www.theguardian.com/world/2021/jul/13/afghanistan-stunned-by-scale-and-speed-of-security-forces-collapse |work=The Guardian |date=13 July 2021}}&lt;/ref&gt; The Taliban [[Fall of Kabul (2021)|captured the capital city of Kabul]] on 15 August 2021, after regaining control over a vast majority of Afghanistan. Several foreign diplomats and Afghan government officials, including president Ashraf Ghani,&lt;ref&gt;{{cite news |title=President Ashraf Ghani Flees Afghanistan, Taliban Take Over Kabul: Report |work=NDTV.com |url=https://www.ndtv.com/world-news/taliban-enter-afghan-capital-kabul-news-agency-afp-2510885 |url-status=live |access-date=15 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815081516/https://www.ndtv.com/world-news/taliban-enter-afghan-capital-kabul-news-agency-afp-2510885 |archive-date=15 August 2021}}&lt;/ref&gt; were evacuated from the country, with many Afghan civilians attempting to flee along with them.&lt;ref&gt;{{cite news |title=The Afghan government's collapse is a humiliation for the US and Joe Biden |url=https://www.newstatesman.com/world/asia/2021/08/afghan-government-s-collapse-humiliation-us-and-joe-biden |access-date=15 August 2021 |work=[[New Statesman]] |date=15 August 2021}}&lt;/ref&gt; An unofficial &quot;coordination council&quot; led by senior statesmen was formed the next day to transfer the state institutions of the Islamic Republic of Afghanistan to the Taliban.&lt;ref name=&quot;trib&quot;&gt;{{cite news |title='Coordination council' to oversee peaceful transfer of power in Afghanistan: Karzai |url=https://tribune.com.pk/story/2315763/coordination-council-to-oversee-peaceful-transfer-of-power-in-afghanistan-karzai |access-date=16 August 2021 |work=[[The Express Tribune]] |date=15 August 2021}}&lt;/ref&gt; On 17 August, first vice president [[Amrullah Saleh]] proclaimed himself caretaker president and announced the formation of an [[National Resistance Front of Afghanistan|anti-Taliban front]] with a reported 6,000+ troops&lt;ref&gt;{{cite web|title=Operations|url=https://www.nrfafg.org/operations|access-date=21 August 2021|website=The National Resistance Front: Fighting for a Free Afghanistan|publisher=National Resistance Front of Afghanistan|archive-date=6 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210906001614/https://www.nrfafg.org/operations|url-status=dead|accessdate=13 March 2023|archivedate=6 September 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210906001614/https://www.nrfafg.org/operations}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Anti-Taliban forces say they've taken three districts in Afghanistan's north|date=21 August 2021|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/anti-taliban-forces-say-theyve-taken-three-districts-afghanistans-north-2021-08-21/|publisher=Reuters|access-date=21 August 2021}}&lt;/ref&gt; in the [[Panjshir Valley]], along with [[Ahmad Massoud]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=An anti-Taliban front forming in Panjshir? Ex top spy Saleh, son of 'Lion of Panjshir' meet at citadel|url=https://www.theweek.in/news/world/2021/08/17/an-anti-taliban-front-forming-in-panjshir-ex-top-spy-saleh-son-of-lion-of-panjshir-meet-at-citadel.html|access-date=17 August 2021|website=The Week}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|date=17 August 2021|title=Afghan Vice President Saleh Declares Himself Caretaker President; Reaches Out To Leaders for Support|url=https://www.news18.com/news/world/afghan-vice-president-saleh-declares-himself-caretaker-president-reaches-out-to-leaders-for-support-4097117.html|access-date=17 August 2021|website=News18}}&lt;/ref&gt; However, by 6 September, the Taliban had taken control of most of [[Panjshir province|Panjshir Province]], with resistance fighters retreating to the mountains.&lt;ref name=&quot;ft&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.ft.com/content/5b4b7b58-1edf-4510-ad15-813487f3c80e |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/5b4b7b58-1edf-4510-ad15-813487f3c80e |archive-date=10 December 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=Taliban says it has captured last Afghan region of resistance|last1=Kazmin|first1=Amy|last2=Findlay|first2=Stephanie|last3=Bokhari|first3=Farhan|work=[[Financial Times]]|date=6 September 2021|access-date=6 September 2021}}&lt;/ref&gt; Clashes in the valley ceased mid-September,&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2021/09/17/world/asia/panjshir-resistance-taliban-massoud.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20211228/https://www.nytimes.com/2021/09/17/world/asia/panjshir-resistance-taliban-massoud.html |archive-date=2021-12-28 |url-access=limited|title = In Panjshir, Few Signs of an Active Resistance, or Any Fight at All|newspaper = The New York Times|date = 17 September 2021|last1 = Huylebroek|first1 = Jim|last2 = Blue|first2 = Victor J.}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt; as Saleh and Massoud had fled to neighboring [[Tajikistan]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nationalinterest.org/blog/middle-east-watch/after-renegade-province%E2%80%99s-fall-panjshir-resistance-leaders-surface-tajikistan|title = The National Interest: Blog}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Afghan resistance has sanctuary in Tajikistan, but fighting Taliban a 'non-viable prospect'|url=https://www.france24.com/en/asia-pacific/20211004-afghan-resistance-has-sanctuary-in-tajikistan-but-fighting-taliban-a-non-viable-prospect|agency=FRANCE24.English|website=France 24|date=4 October 2021|access-date=5 October 2021|publication-date=}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ft&quot; /&gt;

According to the [[Costs of War Project]], 176,000 people were killed in the conflict, including 46,319 civilians, between 2001 and 2021.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Human and Budgetary Costs to Date of the U.S. War in Afghanistan, 2001–2022 {{!}} Figures {{!}} Costs of War|url=https://watson.brown.edu/costsofwar/figures/2021/human-and-budgetary-costs-date-us-war-afghanistan-2001-2022|access-date=2021-09-01|website=The Costs of War}}&lt;/ref&gt; According to the [[Uppsala Conflict Data Program]], at least 212,191 people were killed in the conflict.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ucdp.uu.se/country/700|title=UCDP – Uppsala Conflict Data Program|website=www.ucdp.uu.se}}&lt;/ref&gt; Following the 2001 invasion, more than 5.7 million refugees returned to Afghanistan;&lt;ref&gt;Afghan Refugees, Costs of War, {{cite web |url=http://costsofwar.org/article/afghan-refugees |title=Afghan Refugees &amp;#124; Costs of War |access-date=5 March 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130310001659/http://costsofwar.org/article/afghan-refugees |archive-date=10 March 2013 }}, 2012&lt;/ref&gt; however, in 2021, 2.6 million Afghans remained refugees, primarily in Iran and Pakistan, and another 4 million were internally displaced.&lt;ref&gt;{{cite web|title=In numbers: Life in Afghanistan after America leaves|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-57767067|access-date=2021-07-15|website=BBC News|date=13 July 2021}}&lt;/ref&gt;

[[File:Taliban Humvee in Kabul, August 2021 (cropped).png|thumb|right|upright=0.9|Taliban fighters in Kabul on a captured [[Humvee]] following the [[Fall of Kabul (2021)|2021 fall of Kabul]].]]The Taliban government is led by [[Head of the Islamic Emirate of Afghanistan|supreme leader]] [[Hibatullah Akhundzada]]&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Zucchino|first=David|date=1 September 2021|title=Shifting to Governing, Taliban Will Name Supreme Afghan Leader|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/09/01/world/asia/afghanistan-taliban-government-leader.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20211228/https://www.nytimes.com/2021/09/01/world/asia/afghanistan-taliban-government-leader.html |archive-date=2021-12-28 |url-access=limited|access-date=6 September 2021|issn=0362-4331}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt; and acting [[Prime Minister of Afghanistan|prime minister]] [[Hasan Akhund]], who took office on 7 September 2021.&lt;ref name=&quot;akhund1&quot;&gt;{{Cite news|title=گروه طالبان حکومت جدید خود را با رهبری ملا حسن اخوند اعلام کرد|newspaper=BBC News فارسی|url=https://www.bbc.com/persian/afghanistan-58477769}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;akhund2&quot;&gt;{{Cite news|date=7 September 2021|title=Taliban announce new government for Afghanistan|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-58479750}}&lt;/ref&gt; Akhund is one of the four founders of the Taliban&lt;ref name=akhund_tribunepk&gt;{{cite news|title=Profile: Who is Afghanistan's new caretaker prime minister?|url=https://tribune.com.pk/story/2319144/profile-who-is-afghanistans-new-caretaker-prime-minister|newspaper=The Express Tribune |date=8 September 2021}}&lt;/ref&gt; and was a deputy prime minister of the previous emirate; his appointment was seen as a compromise between moderates and hardliners.&lt;ref name=&quot;akhund3&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-58479750|title=Hardliners get key posts in new Taliban government|publisher=[[BBC News]]|date=7 September 2021}}&lt;/ref&gt; A [[Cabinet of Afghanistan|new, all-male cabinet]] was formed, which included [[Abdul Hakim Ishaqzai]] as minister of justice.&lt;ref name=&quot;TOLOnews_Taliban_Cabinet_2.0rc1&quot;&gt;{{cite news | title= Taliban Announces Head of State, Acting Ministers | date= 7 September 2021 |newspaper= [[TOLOnews]] | url= https://tolonews.com/afghanistan-174556 |access-date= 7 September 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210907182414/https://tolonews.com/afghanistan-174556 |archive-date= 7 September 2021 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NPR_Taliban_Cabinet_2.0rc1&quot;&gt;{{cite news | title= Taliban Name Their Deputy Ministers, Doubling Down On An All-Male Team | date= 21 September 2021 |website= [[NPR]] | url= https://www.npr.org/2021/09/21/1039232797/taliban-women-all-male-government-cabinet-ministers |access-date= 8 October 2021}}&lt;/ref&gt; On 20 September 2021, [[Secretary-General of the United Nations|United Nations Secretary-General]] [[António Guterres]] received a letter from acting [[Ministry of Foreign Affairs (Afghanistan)|minister of foreign affairs]] [[Amir Khan Muttaqi]] to formally claim Afghanistan's seat as a member state for their official spokesman in [[Doha]], [[Suhail Shaheen]]. The [[United Nations]] did not recognize the previous Taliban government and chose to work with the then-government in exile instead.&lt;ref name=&quot;taliban_un_2021_1&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/economy/2021/9/24/who-will-speak-for-afghanistan-at-the-united-nations|title=Who will speak for Afghanistan at the United Nations?|publisher=[[Al Jazeera]]|date=26 September 2021}}&lt;/ref&gt;

Western nations suspended most of their humanitarian aid to Afghanistan following the Taliban's August 2021 takeover of the country; the [[World Bank]] and [[International Monetary Fund]] also halted their payments.&lt;ref&gt;{{cite news |title=China urges World Bank, IMF to help Afghanistan |url=https://www.news24.com/news24/world/news/china-urges-world-bank-imf-to-help-afghanistan-20211028 |work=News24 |date=28 October 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Afghanistan: Can the Taliban avert a food crisis without foreign aid? |url=https://www.dw.com/en/afghanistan-can-the-taliban-avert-a-food-crisis-without-foreign-aid/a-59790464 |work=Deutsche Welle |date=11 November 2021}}&lt;/ref&gt; More than half of Afghanistan's 39 million people faced an acute [[Food security|food shortage]] in October 2021.&lt;ref&gt;{{cite news |title='Countdown to catastrophe': half of Afghans face hunger this winter – UN |url=https://www.theguardian.com/global-development/2021/oct/25/countdown-to-catastrophe-half-of-afghans-face-hunger-this-winter-un |work=The Guardian |date=25 October 2021}}&lt;/ref&gt; Human Rights Watch reported on 11 November 2021 that Afghanistan was facing widespread [[famine]] due to an economic and banking crisis.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Afghanistan Facing Famine: UN, World Bank, US Should Adjust Sanctions, Economic Policies |url=https://www.hrw.org/news/2021/11/11/afghanistan-facing-famine# |work=Human Rights Watch |date=11 November 2021}}&lt;/ref&gt;

Though the state of war in the country ended in 2021, armed conflict persists in some regions&lt;ref&gt;{{Cite web |title=One year later, Austin acknowledges lasting questions over Afghanistan war's end |url=https://www.stripes.com/theaters/us/2022-08-30/lasting-questions-afghanistan-withdrawal-7156882.html |access-date=2022-10-01 |website=Stars and Stripes |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-03-09 |title=Karzai says while the war has ended, unity has not yet been achieved {{!}} Ariana News |url=https://www.ariananews.af/karzai-says-while-the-war-has-ended-unity-has-not-yet-been-achieved/ |access-date=2022-10-01 |website=www.ariananews.af |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-01-26 |title=Briefing by Special Representative Deborah Lyons to the Security Council |url=https://unama.unmissions.org/briefing-special-representative-deborah-lyons-security-council-10 |access-date=2022-10-01 |website=UNAMA |language=en |accessdate=2023-03-13 |archivedate=2022-10-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221004064300/https://unama.unmissions.org/briefing-special-representative-deborah-lyons-security-council-10 }}&lt;/ref&gt; amid [[Islamic State–Taliban conflict|fighting between the Taliban and the local branch of the Islamic State]], as well as an anti-Taliban [[Republican insurgency in Afghanistan|Republican insurgency]]. A year into Taliban rule, former president Hamid Karzai said in an interview: &quot;In terms of [an] end to widespread fighting and conflict, we are happy — there's more stability, there's more security. But in terms of Afghanistan having a government that all Afghan people find themselves [in], we still have a way to go. In terms of the economy of the country, it's a disaster.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Hamid Karzai stays on in Afghanistan — hoping for the best, but unable to leave |language=en |work=NPR.org |url=https://www.npr.org/2022/08/08/1115674232/afghanistan-taliban-hamid-karzai-us-withdrawal |access-date=2022-10-15}}&lt;/ref&gt;

== Geography ==
{{Main|Geography of Afghanistan}}
{{Map of Afghanistan}}
Afghanistan is located in Southern-Central Asia.&lt;ref name=&quot;South Asia&quot;&gt;* {{cite web |url=http://pubs.usgs.gov/of/1997/ofr-97-470/OF97-470C/asiaGmap.html |title=U.S. maps |publisher=Pubs.usgs.gov |access-date=19 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131225134851/http://pubs.usgs.gov/of/1997/ofr-97-470/OF97-470C/asiaGmap.html |archive-date=25 December 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=25 December 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225134851/http://pubs.usgs.gov/of/1997/ofr-97-470/OF97-470C/asiaGmap.html }}
* {{cite web |url=http://www.worldbank.org/en/region/sar |title=South Asia: Data, Projects, and Research |access-date=2 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150301035209/http://www.worldbank.org/en/region/sar |archive-date=1 March 2015 |url-status=live }}
* {{cite web |url=http://pubs.usgs.gov/of/1997/ofr-97-470/OF97-470C/asiaGmap.html |title=MAPS SHOWING GEOLOGY, OIL AND GAS FIELDS AND GEOLOGICAL PROVINCES OF SOUTH ASIA (Includes Afghanistan) |access-date=2 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131225134851/http://pubs.usgs.gov/of/1997/ofr-97-470/OF97-470C/asiaGmap.html |archive-date=25 December 2013 |url-status=live |accessdate=13 March 2023 |archivedate=25 December 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225134851/http://pubs.usgs.gov/of/1997/ofr-97-470/OF97-470C/asiaGmap.html }}
* {{cite web |url=http://jsis.washington.edu/advise/catalog/soasia-b.html |title=University of Washington Jackson School of International Studies: The South Asia Center |access-date=2 March 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402100846/http://jsis.washington.edu/advise/catalog/soasia-b.html |archive-date=2 April 2015 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=2 April 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402100846/http://jsis.washington.edu/advise/catalog/soasia-b.html }}
* {{cite web |url=http://www.maxwell.syr.edu/moynihan/programs/sac/ |title=Syracruse University: The South Asia Center |date=26 March 2013 |access-date=2 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150326065054/http://www.maxwell.syr.edu/moynihan/programs/sac/ |archive-date=26 March 2015 |url-status=live }}
* {{cite web |url=http://www.ii.umich.edu/csas |title=Center for South Asian studies |access-date=2 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071211204817/http://www.ii.umich.edu/csas/ |archive-date=11 December 2007 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UNdata&quot;&gt;{{cite web |url=http://millenniumindicators.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm#asia |title=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |publisher=[[UNdata]] |date=26 April 2011 |access-date=13 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110713041240/http://millenniumindicators.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |archive-date=13 July 2011 |url-status=live |accessdate=13 March 2023 |archivedate=13 July 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110713041240/http://millenniumindicators.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm#asia }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/7798/Afghanistan |title=Afghanistan |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=17 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100225235842/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/7798/Afghanistan |archive-date=25 February 2010 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Tan |first1=Anjelica |title=A new strategy for Central Asia |url=https://thehill.com/opinion/international/483511-a-new-strategy-for-central-asia |work=TheHill |date=18 February 2020 |quote=, as Afghan President Ashraf Ghani has noted, Afghanistan is itself a Central Asian country.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Afghanistan {{!}} meaning in the Cambridge English Dictionary |publisher=Cambridge University |isbn=9781107619500 |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/afghanistan }}&lt;/ref&gt; The region centered at Afghanistan is considered the &quot;crossroads of Asia&quot;,&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=GB-JV2eOr2UC&amp;pg=PA257|title=Early Buddhist Transmission and Trade Networks: Mobility and Exchange Within and Beyond the Northwestern Borderlands of South Asia|first=Jason|last=Neelis|date=19 November 2010|publisher=BRILL|isbn=978-9004181595}}&lt;/ref&gt; and the country has had the nickname Heart of Asia.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.cemml.colostate.edu/cultural/09476/afgh01.html |title=Afghanistan: Cultural Crossroad at the Heart of Asia |access-date=17 June 2020 |archive-date=30 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200830013605/https://www.cemml.colostate.edu/cultural/09476/afgh01.html |url-status=dead |accessdate=13 March 2023 |archivedate=30 August 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200830013605/https://www.cemml.colostate.edu/cultural/09476/afgh01.html }}&lt;/ref&gt; The renowned [[Urdu]] poet [[Allama Iqbal]] once wrote about the country:&lt;br /&gt;{{blockquote|Asia is a body of water and earth, of which the Afghan nation is the heart. From its discord, the discord of Asia; and from its accord, the accord of Asia.}}

At over {{convert|652864|km2|abbr=on}},&lt;ref&gt;{{cite web|title=Land area (sq. km) |url=http://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.TOTL.K2 |work=World Development Indicators |publisher=World Bank |access-date=13 October 2011 |year=2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029185313/http://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.TOTL.K2 |archive-date=29 October 2013 }}&lt;/ref&gt; Afghanistan is the world's [[List of countries and dependencies by area|41st largest country]],&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html#af |title=CIA Factbook&amp;nbsp;– Area: 41 |publisher=CIA |date=26 November 1991 |access-date=4 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |archive-date=31 January 2014 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=25 December 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225082916/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html%20#af }}&lt;/ref&gt; slightly bigger than France and smaller than Myanmar, and about the size of Texas in the United States. There is no coastline, as Afghanistan is [[landlocked]]. Afghanistan shares its longest land border (the [[Durand Line]]) with Pakistan to the east and south, followed by borders with Tajikistan to the north-east, Iran to the west, Turkmenistan to the north-west, Uzbekistan to the north and China to the north-east; India recognizes a border with Afghanistan through Pakistani-administered [[Kashmir]].&lt;ref&gt;[https://www.mha.gov.in/sites/default/files/BMIntro-1011.pdf &quot;International Land Border.&quot;] India Ministry of Home Affairs. Retrieved 13 November 2021.&lt;/ref&gt; Clockwise from south-west, Afghanistan shares borders with the [[Sistan and Baluchestan Province]], [[South Khorasan Province]] and [[Razavi Khorasan Province]] of Iran; [[Ahal Region]], [[Mary Region]] and [[Lebap Region]] of Turkmenistan; [[Surxondaryo Region]] of Uzbekistan; [[Khatlon Region]] and [[Gorno-Badakhshan Autonomous Region]] of Tajikistan; [[Xinjiang|Xinjiang Uyghur Autonomous Region]] of China; and the [[Gilgit-Baltistan|Gilgit-Baltistan territory]], [[Khyber Pakhtunkhwa|Khyber Pakhtunkhwa province]] and [[Balochistan, Pakistan|Balochistan province]] of Pakistan.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Cary Gladstone|title=Afghanistan Revisited|url=https://books.google.com/books?id=aH_KCWVB6W0C&amp;pg=PA121|year=2001|publisher=Nova Publishers|isbn=978-1-59033-421-8|page=121}}&lt;/ref&gt;

The geography in Afghanistan is varied, but is mostly mountainous and rugged, with some unusual mountain ridges accompanied by plateaus and river basins.&lt;ref name=&quot;auto7&quot;&gt;{{Cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=LclscNCTz9oC&amp;pg=PA59|title=The Far East and Australasia 2003|date=2002|publisher=Psychology Press|isbn=9781857431339|chapter=Afghanistan: Physical and Social Geography|last=Fisher|first=W. B.|pages=59–60}}&lt;/ref&gt; It is dominated by the [[Hindu Kush]] range, the western extension of the [[Himalayas]] that stretches to eastern [[Tibet]] via the [[Pamir Mountains]] and [[Karakoram Mountains]] in Afghanistan's far north-east. Most of the highest points are in the east consisting of fertile mountain valleys, often considered part of the &quot;[[Roof of the World]]&quot;. The Hindu Kush ends at the west-central highlands, creating plains in the north and southwest, namely the [[Turkestan]] Plains and the [[Sistan Basin]]; these two regions consist of rolling grasslands and semi-deserts, and hot windy deserts, respectively.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=l_AdBQAAQBAJ&amp;pg=PT26|title=Afghanistan|first=Kim|last=Whitehead|date=21 October 2014|publisher=Simon and Schuster|isbn=9781633559899}}&lt;/ref&gt; Forests exist in the corridor between [[Nuristan]] and [[Paktika]] provinces (see [[East Afghan montane conifer forests]]),&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://cropwatch.unl.edu/documents/Forests%20of%20Afghanistan.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://cropwatch.unl.edu/documents/Forests%20of%20Afghanistan.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |title=Forests of Afghanistan |website=cropwatch.unl.edu |access-date=28 June 2021 |accessdate=2023-03-13 |archivedate=2022-10-09 |archiveurl=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://cropwatch.unl.edu/documents/Forests%20of%20Afghanistan.pdf }}&lt;/ref&gt; and [[tundra]] in the north-east. The country's highest point is [[Noshaq]], at {{convert|7492|m|abbr=on}} above sea level.&lt;ref name=&quot;Factbook&quot;/&gt; The lowest point lies in [[Jowzjan Province]] along the Amu River bank, at {{convert|258|m|abbr=on}} above sea level.

[[File:Afghan topo en.jpg|thumb|left|upright=1.5|The mountainous [[topography]] of Afghanistan]]
Despite having numerous rivers and [[list of dams and reservoirs in Afghanistan|reservoirs]], large parts of the country are dry. The [[endorheic]] Sistan Basin is one of the driest regions in the world.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://postconflict.unep.ch/publications/sistan.pdf |title=History of Environmental Change in the Sistan Basin 1976–2005 |access-date=20 July 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070807214557/http://postconflict.unep.ch/publications/sistan.pdf |archive-date=7 August 2007 |url-status=live |accessdate=13 March 2023 |archivedate=7 August 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070807214557/http://postconflict.unep.ch/publications/sistan.pdf }}&lt;/ref&gt; The [[Amu Darya]] rises at the north of the Hindu Kush, while the nearby [[Hari Rud]] flows west towards [[Herat]], and the [[Arghandab River]] from the central region southwards. To the south and west of the Hindu Kush flow a number of streams that are tributaries of the [[Indus River]],&lt;ref name=&quot;auto7&quot;/&gt; such as the [[Helmand River]]. One exception is the [[Kabul River]] which flows in an easterly direction to the Indus ending at the Indian Ocean.&lt;ref name=&quot;auto2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.afghanistans.com/Information/RiversLakes.htm|title=Afghanistan Rivers Lakes – Afghanistan's Web Site|website=www.afghanistans.com|access-date=12 June 2020|archive-date=15 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815172309/https://www.afghanistans.com/Information/RiversLakes.htm|url-status=dead|accessdate=13 March 2023|archivedate=15 August 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210815172309/https://www.afghanistans.com/Information/RiversLakes.htm}}&lt;/ref&gt; Afghanistan receives heavy snow during the winter in the [[Hindu Kush]] and [[Pamir Mountains]], and the melting snow in the spring season enters the [[list of rivers of Afghanistan|rivers, lakes, and streams]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://earthobservatory.nasa.gov/NaturalHazards/view.php?id=16066 |title=Snow in Afghanistan: Natural Hazards |publisher=NASA |date=3 February 2006 |access-date=6 May 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230235107/http://earthobservatory.nasa.gov/NaturalHazards/view.php?id=16066 |archive-date=30 December 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=30 December 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131230235107/http://earthobservatory.nasa.gov/NaturalHazards/view.php?id=16066 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://in.reuters.com/article/afghanistan-snow-idINDEE80H0BR20120118 |work=Reuters |title=Snow may end Afghan drought, but bitter winter looms |date=18 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233432/http://in.reuters.com/article/2012/01/18/afghanistan-snow-idINDEE80H0BR20120118 |archive-date=30 December 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=30 December 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131230233432/http://in.reuters.com/article/2012/01/18/afghanistan-snow-idINDEE80H0BR20120118 }}&lt;/ref&gt; However, two-thirds of the country's water flows into the neighboring countries of [[Iran]], Pakistan, and [[Turkmenistan]]. As reported in 2010, the state needs more than US$2&amp;nbsp;billion to rehabilitate its irrigation systems so that the water is properly managed.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.csmonitor.com/World/Asia-South-Central/2010/0615/Afghanistan-s-woeful-water-management-delights-neighbors |title=Afghanistan's woeful water management delights neighbors |work=The Christian Science Monitor | date=15 June 2010 |access-date=14 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101114131338/http://www.csmonitor.com/World/Asia-South-Central/2010/0615/Afghanistan-s-woeful-water-management-delights-neighbors |archive-date=14 November 2010 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

The northeastern Hindu Kush [[mountain range]], in and around the [[Badakhshan Province]] of Afghanistan, is in a [[natural environment#Geological activity|geologically active]] area where earthquakes may occur almost every year.&lt;ref name=&quot;crone2007&quot;&gt;{{cite techreport |last=Crone |first=Anthony J. |title=Earthquakes Pose a Serious Hazard in Afghanistan |url=http://pubs.usgs.gov/fs/2007/3027/pdf/FS07-3027_508.pdf |publisher=[[US Geological Survey]] |access-date=14 October 2011 |id=Fact Sheet FS 2007–3027 | date=April 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727072311/http://pubs.usgs.gov/fs/2007/3027/pdf/FS07-3027_508.pdf |archive-date=27 July 2013 }}&lt;/ref&gt; They can be deadly and destructive, causing [[landslide]]s in some parts or [[2009 Afghan avalanches|avalanches]] during the winter.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Earthquake Hazards |url=http://afghanistan.cr.usgs.gov/earthquake-hazards |archive-url=https://web.archive.org/web/20111004040745/http://afghanistan.cr.usgs.gov/earthquake-hazards |url-status=dead |archive-date=4 October 2011 |work=USGS Projects in Afghanistan |publisher=US Geological Survey |access-date=13 October 2011 |date=1 August 2011 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=30 December 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131230235224/http://afghanistan.cr.usgs.gov/earthquake-hazards }}&lt;/ref&gt; The last strong earthquakes were in [[February 1998 Afghanistan earthquake|1998]], which killed about 6,000 people in Badakhshan near Tajikistan.&lt;ref name=&quot;bbcquake2010&quot;&gt;{{cite news |title='Seven dead' as earthquake rocks Afghanistan |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8628901.stm |access-date=13 October 2011 |newspaper=BBC News | date=19 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20131231000835/http://news.bbc.co.uk/2/hi/8628901.stm |archive-date=31 December 2013 }}&lt;/ref&gt; This was followed by the [[2002 Hindu Kush earthquakes]] in which over 150 people were killed and over 1,000 injured. A [[2010 Afghanistan earthquake|2010 earthquake]] left 11 Afghans dead, over 70 injured, and more than 2,000 houses destroyed. In June 2022, a [[June 2022 Afghanistan earthquake|destructive 5.9 earthquake]] struck near the border with Pakistan, killing at least 1,150 people and sparking fears of a major humanitarian crisis.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Noroozi |first1=Ebrahim |title=Deadly quake a new blow to Afghans enervated by poverty |url=https://www.ctvnews.ca/world/deadly-quake-a-new-blow-to-afghans-enervated-by-poverty-1.5963026 |access-date=3 July 2022 |agency=[[Associated Press]] |publisher=[[CTV News]] |date=25 June 2022}}&lt;/ref&gt;

===Climate===
[[File:Koppen-Geiger Map AFG present.svg|thumb|upright=1.3|[[Köppen climate classification|Köppen climate map]] of Afghanistan&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Beck |first1=Hylke E. |last2=Zimmermann |first2=Niklaus E. |last3=McVicar |first3=Tim R. |last4=Vergopolan |first4=Noemi |last5=Berg |first5=Alexis |last6=Wood |first6=Eric F.|author6-link=Eric Franklin Wood |title=Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution |journal=Scientific Data |date=30 October 2018 |volume=5 |pages=180214 |doi=10.1038/sdata.2018.214 |pmid=30375988 |pmc=6207062 |bibcode=2018NatSD...580214B }}&lt;/ref&gt;]]
Afghanistan has a [[continental climate]] with harsh winters in the [[Hazarajat|central highlands]], the glaciated northeast (around [[Nuristan]]), and the [[Wakhan Corridor]], where the average temperature in January is below {{convert|-15|C}} and can reach {{convert|-26|C}},&lt;ref name=&quot;auto7&quot;/&gt; and hot summers in the low-lying areas of the [[Sistan Basin]] of the southwest, the [[Jalalabad]] basin in the east, and the [[Afghan Turkestan|Turkestan]] plains along the [[Amu River]] in the north, where temperatures average over {{convert|35|C}} in July&lt;ref name=&quot;Factbook&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Afghanistan {{!}} History, Map, Flag, Capital, Population, &amp; Languages|url=https://www.britannica.com/place/Afghanistan|access-date=23 March 2021|website=Encyclopedia Britannica}}&lt;/ref&gt; and can go over {{convert|43|C}}.&lt;ref name=&quot;auto7&quot;/&gt; The country is generally [[arid]] in the summers, with most rainfall falling between December and April. The lower areas of northern and western Afghanistan are the driest, with precipitation more common in the east. Although proximate to India, Afghanistan is mostly outside the [[monsoon]] zone,&lt;ref name=&quot;auto7&quot;/&gt; except the [[Nuristan Province]] which occasionally receives summer monsoon rain.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=69V7DwAAQBAJ&amp;pg=PA31|title=Terraced Landscapes|first=Drago|last=Kladnik|date=1 September 2017|publisher=Založba ZRC|isbn=9789610500193}}&lt;/ref&gt;

===Biodiversity===
{{main|Wildlife of Afghanistan}}
[[File:Schneeleopard- P1020498.jpg|thumb|The [[snow leopard]] is the official national animal of Afghanistan]]
Several types of [[mammal]]s exist throughout Afghanistan. [[Snow leopard]]s, [[Siberian tiger]]s and [[brown bear]]s live in the high elevation [[alpine tundra]] regions. The [[Marco Polo sheep]] exclusively live in the [[Wakhan Corridor]] region of north-east Afghanistan. [[Fox]]es, [[wolves]], [[otter]]s, [[deer]], [[wild sheep]], [[lynx]] and other big cats populate the mountain forest region of the east. In the semi-desert northern plains, wildlife include a variety of birds, [[hedgehog]]s, [[gopher]]s, and large carnivores such as [[Golden jackal|jackal]]s and [[Striped hyena|hyena]]s.&lt;ref name=&quot;auto8&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=q5QY3vCg338C&amp;pg=PA22|title=Afghanistan, Second Edition|first1=Jeffrey A.|last1=Gritzner|first2=John F.|last2=Shroder|date=14 June 2009|publisher=Infobase Publishing|isbn=9781438104805}}&lt;/ref&gt;

[[Gazelle]]s, [[wild boar|wild pigs]] and jackals populate the [[steppe]] plains of the south and west, while [[mongoose]] and [[cheetah]]s exist in the semi-desert south.&lt;ref name=&quot;auto8&quot;/&gt; [[Marmot]]s and [[ibex]] also live in the high mountains of Afghanistan, and [[pheasant]]s exist in some parts of the country.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.afghanistans.com/Information/PlantAnimal.htm|title=Afghanistan Plant and Animal Life – Afghanistan's Web Site|website=www.afghanistans.com|access-date=14 June 2020|archive-date=11 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210711065504/http://www.afghanistans.com/information/PlantAnimal.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; The [[Afghan hound]] is a native breed of dog known for its fast speed and its long hair; it is relatively known in the west.&lt;ref name=&quot;auto9&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=y20MTE0C9kwC&amp;pg=PA10|title=A Brief History of Afghanistan|first1=Shaista|last1=Wahab|first2=Barry|last2=Youngerman|date=14 June 2007|publisher=Infobase Publishing|isbn=9781438108193}}&lt;/ref&gt;

[[Endemic]] fauna of Afghanistan includes the [[Afghan flying squirrel]], [[Afghan snowfinch]], ''[[Paradactylodon]]'' (or the &quot;[[Paghman]] mountain salamander&quot;), ''[[Stigmella kasyi]]'', ''[[Vulcaniella kabulensis]]'', [[Afghan leopard gecko]], ''[[Wheeleria parviflorellus]]'', amongst others. Endemic flora include ''[[Iris afghanica]]''. Afghanistan has a wide variety of birds despite its relatively arid climate – an estimated 460 species of which 235 breed within.&lt;ref name=&quot;auto9&quot;/&gt;

The forest region of Afghanistan has vegetation such as [[pine tree]]s, [[spruce tree]]s, [[fir tree]]s and [[larch]]es, whereas the steppe grassland regions consist of [[broadleaf tree]]s, short grass, [[perennial plant]]s and [[shrubland]]s. The colder high elevation regions are composed of hardy grasses and small flowering plants.&lt;ref name=&quot;auto8&quot;/&gt; Several regions are designated [[List of protected areas of Afghanistan|protected areas]]; there are three [[national parks]]: [[Band-e Amir]], [[Wakhan National Park|Wakhan]] and [[Nuristan National Park|Nuristan]]. Afghanistan had a 2018 [[Forest Landscape Integrity Index]] mean score of 8.85/10, ranking it 15th globally out of 172 countries.&lt;ref name=&quot;FLII-Supplementary&quot;&gt;{{cite journal|last1=Grantham|first1=H. S.|last2=Duncan|first2=A.|last3=Evans|first3=T. D.|last4=Jones|first4=K. R.|last5=Beyer|first5=H. L.|last6=Schuster|first6=R.|last7=Walston|first7=J.|last8=Ray|first8=J. C.|last9=Robinson|first9=J. G.|last10=Callow|first10=M.|last11=Clements|first11=T.|last12=Costa|first12=H. M.|last13=DeGemmis|first13=A.|last14=Elsen|first14=P. R.|last15=Ervin|first15=J.|last16=Franco|first16=P.|last17=Goldman|first17=E.|last18=Goetz|first18=S.|last19=Hansen|first19=A.|last20=Hofsvang|first20=E.|last21=Jantz|first21=P.|last22=Jupiter|first22=S.|last23=Kang|first23=A.|last24=Langhammer|first24=P.|last25=Laurance|first25=W. F.|last26=Lieberman|first26=S.|last27=Linkie|first27=M.|last28=Malhi|first28=Y.|last29=Maxwell|first29=S.|last30=Mendez|first30=M.|last31=Mittermeier|first31=R.|last32=Murray|first32=N. J.|last33=Possingham|first33=H.|last34=Radachowsky|first34=J.|last35=Saatchi|first35=S.|last36=Samper|first36=C.|last37=Silverman|first37=J.|last38=Shapiro|first38=A.|last39=Strassburg|first39=B.|last40=Stevens|first40=T.|last41=Stokes|first41=E.|last42=Taylor|first42=R.|last43=Tear|first43=T.|last44=Tizard|first44=R.|last45=Venter|first45=O.|last46=Visconti|first46=P.|last47=Wang|first47=S.|last48=Watson|first48=J. E. M.|title=Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity – Supplementary Material|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|year=2020|page=5978|issn=2041-1723|doi=10.1038/s41467-020-19493-3|pmid=33293507|pmc=7723057|bibcode=2020NatCo..11.5978G |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== Demographics ==
{{Main|Afghans|Demographics of Afghanistan|Afghan diaspora}}
[[File:Afghanistan ethnic groups 2005.jpg|thumb|upright=1.3|A Cold War-era CIA map showing traditional Afghan tribal territories. [[Pashtun tribes]] form the world's largest tribal society.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ag-afghanistan.de/files/glatzer/tribal_system.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.ag-afghanistan.de/files/glatzer/tribal_system.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |title=The Pashtun Tribal System |last1=Glatzer |first1=Bernt |date=2002 |publisher=Concept Publishers |location=New Delhi }}&lt;/ref&gt;]]
The population of Afghanistan was estimated at 32.9&amp;nbsp;million as of 2019 by the Afghanistan Statistics and Information Authority,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tolonews.com/afghanistan/nsia-estimates-afghanistan-population-329m|title=NSIA Estimates Afghanistan Population at 32.9M|website=TOLOnews}}&lt;/ref&gt; whereas the UN estimates over 38.0&amp;nbsp;million.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Afghanistan Population 2020 (Demographics, Maps, Graphs) | website=2020 World Population by Country | date=26 April 2020 | url=https://worldpopulationreview.com/countries/afghanistan-population/ | access-date=13 June 2020}}&lt;/ref&gt; In 1979 the total population was reported to be about 15.5 million.&lt;ref&gt;&quot;[https://www.un.org/News/dh/latest/afghan/un-afghan-history.shtml United Nations and Afghanistan]&quot;. UN News Centre. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20131031084259/https://www.un.org/News/dh/latest/afghan/un-afghan-history.shtml |date=31 October 2013 }}&lt;/ref&gt; About 23.9% of them are [[urban area|urbanite]], 71.4% live in rural areas, and the remaining 4.7% are nomadic.&lt;ref name= &quot;https://www.worldometers.info/world-population/afghanistan-population/&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.worldometers.info/|title=Afghan Population Estimates 2020|publisher=Worldmeters|year=2020|access-date=27 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127023212/https://www.worldometers.info/|archive-date=27 November 2020|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; An additional 3&amp;nbsp;million or so Afghans are temporarily housed in neighboring [[Afghans in Pakistan|Pakistan]] and [[Afghans in Iran|Iran]], most of whom were born and raised in those two countries. As of 2013, Afghanistan was the largest refugee-producing country in the world, a title held for 32 years.

The current population growth rate is 2.37%,&lt;ref name=&quot;Factbook&quot;&gt;{{Cite CIA World Factbook|country=Afghanistan|access-date=22 August 2018 |year=2018}}&lt;/ref&gt; one of the highest in the world outside of Africa. This population is expected to reach 82&amp;nbsp;million by 2050 if current population trends continue.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.prb.org/Countries/Afghanistan.aspx |title=Afghanistan&amp;nbsp;– Population Reference Bureau |publisher=[[Population Reference Bureau]] |access-date=29 December 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202224051/http://www.prb.org/Countries/Afghanistan.aspx |archive-date=2 December 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=2 December 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131202224051/http://www.prb.org/Countries/Afghanistan.aspx }}&lt;/ref&gt; The population of Afghanistan increased steadily until the 1980s, when civil war caused millions to flee to other countries such as Pakistan.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Afghan Households in Iran: Profile and Impact |url=http://www.unhcr.org/455835d92.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180223013910/https://www.unhcr.org/455835d92.pdf |archive-date=23 February 2018|first1=Piyasiri |last1=Wickramasekara |first2=Jag |last2=Sehgal |first3=Farhad |last3=Mehran |first4=Ladan |last4=Noroozi |first5=Saeid |last5=Eisazadeh |website=[[United Nations High Commissioner for Refugees]]}}&lt;/ref&gt; Millions have since returned and the war conditions contribute to the country having the highest fertility rate outside Africa.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Is recent Afghanistan survey data suitable for fertility analysis? A regional investigation based on fertility inhibiting determinants|first1=Jamal Abdul|last1=Nasir|first2=Sohail|last2=Akhtar|first3=Syed Arif Ahmed|last3=Zaidi|first4=Andleeb|last4=Rani|first5=Hina|last5=Bano|first6=Andrew|last6=Hinde|date=16 October 2019|journal=PLOS ONE|volume=14|issue=10|pages=e0223111|doi=10.1371/journal.pone.0223111|pmid=31618275|pmc=6795489|bibcode=2019PLoSO..1423111N|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Afghanistan's healthcare has recovered since the turn of the century, causing falls in infant mortality and increases in life expectancy, although it has the lowest life expectance of any country outside Africa. This (along with other factors such as returning refugees) caused rapid population growth in the 2000s that has only recently started to slow down.{{Citation needed|date=October 2021}} The [[Gini coefficient]] in 2008 was 27.8.&lt;ref name=&quot;wb-gini&quot;&gt;{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title=Gini Index |publisher=World Bank |access-date=2 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140511044958/http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI|archive-date=11 May 2014}}&lt;/ref&gt;

=== Ethnicity and languages ===
{{Main|Ethnic groups in Afghanistan|Languages of Afghanistan}}
{{see also|Afghans}}
[[File:US Army ethnolinguistic map of Afghanistan -- circa 2001-09.jpg|thumb|upright=1.3|Ethnolinguistic map of Afghanistan (2001)]]
[[Afghans]] are divided into several [[ethnolinguistic]] groups. Off of sociological research data by [[The Asia Foundation]] in 2019, the [[Pashtuns]] are the largest ethnic group, comprising 39%, followed by [[Tajiks]], comprising 37%.&lt;ref name=&quot;AsiaFoundation&quot;&gt;See: 
*2019: {{cite web
 |url          = https://asiafoundation.org/wp-content/uploads/2019/12/2019_Afghan_Survey_Full-Report_.pdf
 |title        = Afghanistan in 2019 – A survey of the Afghan people
 |pages        = 277
 |quote        = ''D-14. Which ethnic group do you belong to?''
 |publisher    = [[The Asia Foundation]]
 |location     = Kabul, Afghanistan
 |access-date  = 15 September 2021
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20210913071117/https://asiafoundation.org/wp-content/uploads/2019/12/2019_Afghan_Survey_Full-Report_.pdf
 |archive-date = 13 September 2021
 |url-status   = bot: unknown
 |accessdate   = 13 March 2023
 |archivedate  = 15 September 2021
 |archiveurl   = https://archive.ph/20210915152910/https://asiafoundation.org/wp-content/uploads/2019/12/2019_Afghan_Survey_Full-Report_.pdf
}}
*2018: {{cite book |year=2018 |newspaper=[[The Asia Foundation]] |title=Afganistan in 2018. A Survey of the Afghan People |url=https://www.asiafoundation.org/resources/pdfs/Surveybook2012web1.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.asiafoundation.org/resources/pdfs/Surveybook2012web1.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |page=283 }}&lt;/ref&gt; of the country's population. The other two major ethnic groups are the [[Hazaras]] and [[Uzbeks]]. A further 10 other ethnic groups are recognized and each are represented in the [[Afghan National Anthem]].&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.economist.com/the-economist-explains/2017/08/31/the-roots-of-afghanistans-tribal-tensions|title=The roots of Afghanistan's tribal tensions|newspaper=The Economist|date=31 August 2017}}&lt;/ref&gt;

[[Dari]] and [[Pashto]] are the [[official language]]s of Afghanistan; [[bilingualism]] is very common.&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Constitution of Afghanistan|url=https://www.mfa.gov.af/constitution/chapter-one-state.html|access-date=2 September 2020|website=Ministry of Foreign Affairs of the Islamic Republic of Afghanistan|archive-date=29 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210829115048/https://www.mfa.gov.af/constitution/chapter-one-state.html|url-status=dead|accessdate=13 March 2023|archivedate=29 August 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210829115048/https://www.mfa.gov.af/constitution/chapter-one-state.html}}&lt;/ref&gt; Dari, which is also referred to as Eastern Persian as it is a variety of and mutually intelligible with [[Persian language|Persian]] (and very often called '[[Farsi]]' by some Afghans like in [[Iran]]) functions as the [[lingua franca]] in Kabul as well as in much of the northern and northwestern parts of the country.&lt;ref name=&quot;AO&quot;&gt;{{cite web|year=2004|title=Article Sixteen of the 2004 Constitution of Afghanistan|url=http://www.afghan-web.com/politics/current_constitution.html#preamble|archive-url=https://web.archive.org/web/20131028065437/http://www.afghan-web.com/politics/current_constitution.html|archive-date=28 October 2013|access-date=13 June 2012|quote=Pashto and Dari are the official languages of the state. Uzbek, Turkmen, Baluchi, Pashai, Nuristani and Pamiri are – in addition to Pashto and Dari – the third official language in areas where the majority speaks them|accessdate=13 March 2023|archivedate=28 October 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131028065437/http://www.afghan-web.com/politics/current_constitution.html#preamble}}&lt;/ref&gt; Native speakers of Dari, of any ethnicity, are sometimes called [[Farsiwan]]s.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;&gt;The ''Encyc. Iranica'' makes clear in the article on Afghanistan&amp;nbsp;— Ethnography that &quot;The term Farsiwan also has the regional forms Parsiwan and Parsiban. In religion they are Imami Shia. In the literature they are often mistakenly referred to as Tajik.&quot; [https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/afghanistan-COM_4803 Dupree, Louis (1982) &quot;Afghanistan: (iv.) Ethnography&quot;, in ''Encyclopædia Iranica''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211027090802/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/afghanistan-COM_4803 |date=2021-10-27 }} Online Edition 2006.&lt;/ref&gt; Pashto is the native tongue of the [[Pashtuns]], although many of them are also fluent in Dari while some non-Pashtuns are fluent in Pashto. Despite the Pashtuns having been dominant in Afghan politics for centuries, Dari remained the preferred language for government and bureaucracy.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://english.alaraby.co.uk/english/indepth/2019/7/11/what-will-happen-to-afghanistans-national-languages|title=What will happen to Afghanistan's national languages?|first=Austin|last=Bodetti|website=alaraby|date=11 July 2019|accessdate=13 March 2023|archivedate=14 April 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210414230310/https://english.alaraby.co.uk/english/indepth/2019/7/11/what-will-happen-to-afghanistans-national-languages}}&lt;/ref&gt; 
According to [[The World Factbook|CIA World Factbook]], Dari Persian is spoken by 78% ([[First language|L1]] + [[Second language|L2]]) and functions as the lingua franca, while [[Pashto]] is spoken by 50%, [[Uzbek language|Uzbek]] 10%, [[English language|English]] 5%, [[Turkmen language|Turkmen]] 2%, [[Urdu]] 2%, [[Pashayi languages|Pashayi]] 1%, [[Nuristani languages|Nuristani]] 1%, [[Arabic]] 1%, and [[Balochi language|Balochi]] 1% (2021 est). Data represent the most widely spoken languages; shares sum to more than 100% because there is much bilingualism in the country and because respondents were allowed to select more than one language. There are a number of smaller regional languages, including [[Uzbek language|Uzbek]], [[Turkmen language|Turkmen]], [[Balochi language|Balochi]], [[Pashayi language|Pashayi]], and [[Nuristani languages|Nuristani]].&lt;ref&gt;{{Cite CIA World Factbook|country=Afghanistan}}&lt;/ref&gt;

When it comes to foreign languages among the populace, many are able to speak or understand [[Hindustani language|Hindustani]] ([[Urdu]]-[[Hindi]]), partly due to returning [[Afghans in Pakistan|Afghan refugees]] from [[Pakistan]] and the popularity of [[Bollywood]] films respectively.&lt;ref name=&quot;auto3&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=SjYUAgAAQBAJ|title=Afghanistan – Culture Smart!: The Essential Guide to Customs &amp; Culture|first1=Nazes|last1=Afroz|first2=Moska|last2=Najib|first3=Culture|last3=Smart!|date=1 December 2013|publisher=Kuperard|isbn=9781857336801}}&lt;/ref&gt; [[English language|English]] is also understood by some of the population,&lt;ref name=&quot;Afghan2018&quot;&gt;The Asia Foundation. [https://asiafoundation.org/wp-content/uploads/2018/12/2018_Afghan-Survey_fullReport-12.4.18.pdf ''Afghanistan in 2018: A Survey of the Afghan People''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190807211241/https://asiafoundation.org/wp-content/uploads/2018/12/2018_Afghan-Survey_fullReport-12.4.18.pdf |date=7 August 2019 }}&lt;/ref&gt; and has been gaining popularity as of the 2000s.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-34215293|title=Pakistan's confusing move to Urdu|first=M. Ilyas|last=Khan|work=BBC News|date=12 September 2015}}&lt;/ref&gt; Some Afghans retain some ability in [[Russian language|Russian]], which was [[Russian occupation of Afghanistan|taught in public schools during the 1980s]].&lt;ref name=&quot;auto3&quot;/&gt;

=== Religion ===
{{Main|Religion in Afghanistan}}
[[File:Mazar-e sharif - Steve Evans.jpg|thumb|[[Blue Mosque (Mazar-i-Sharif)|Blue Mosque]] in [[Mazar-i-Sharif]] is the largest [[mosque]] in Afghanistan]]
The CIA estimated in 2009 that 99.7% of the Afghan population was Muslim&lt;ref name=&quot;Factbook&quot;/&gt; and most are thought to adhere to the [[Sunni]] [[Hanafi]] school.&lt;ref name=&quot;auto6&quot;&gt;{{Cite web|url=https://swedishcommittee.org/afghanistan/religion|title=Religion in Afghanistan|website=The Swedish Committee for Afghanistan (SCA)}}&lt;/ref&gt; According to [[Pew Research Center]], as much as 90% are of the Sunni denomination, 7% [[Shia]] and 3% [[non-denominational Muslim|non-denominational]].&lt;ref name=&quot;Pew&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/#identity|title=Chapter 1: Religious Affiliation|date=9 August 2012|work=The World's Muslims: Unity and Diversity|publisher=[[Pew Research Center]]'s Religion &amp; Public Life Project|access-date=22 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20161226113158/http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/#identity|archive-date=26 December 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; The [[CIA]] Factbook variously estimates up to 89.7% Sunni or up to 15% Shia.&lt;ref name=&quot;Factbook&quot;/&gt;

Afghan [[Sikhism in Afghanistan|Sikhs]] and [[Hinduism in Afghanistan|Hindus]] are also found in certain major cities (namely Kabul, Jalalabad, Ghazni, Kandahar)&lt;ref&gt;{{cite news |last=Majumder |first=Sanjoy |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/3138282.stm |title=Sikhs struggle in Afghanistan |work=BBC News | date=25 September 2003 |access-date=19 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20090222132753/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/3138282.stm |archive-date=22 February 2009 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=Lavina Melwani |url=http://www.hinduismtoday.com/archives/1994/4/1994-4-02.shtml |title=Hindus Abandon Afghanistan |work=Hinduism Today |access-date=19 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20070111080626/http://www.hinduismtoday.com/archives/1994/4/1994-4-02.shtml |archive-date=11 January 2007}}&lt;/ref&gt; accompanied by gurdwaras and mandirs.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://english.religion.info/2005/08/25/afghanistan-sikhs-rebuilding-gurdwaras/|title=Afghanistan: Sikhs rebuilding gurdwaras|date=25 August 2005|website=Religioscope}}&lt;/ref&gt; According to [[Deutsche Welle]] in September 2021, 250 remain in the country after 67 were evacuated to India.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Chabba |first1=Seerat |title=Afghanistan: What does Taliban rule mean for Sikhs and Hindus? |url=https://www.dw.com/en/afghanistan-what-does-taliban-rule-mean-for-sikhs-and-hindus/a-59122249 |access-date=25 October 2021 |publisher=Deutsche Welle |date=8 September 2021}}&lt;/ref&gt;

There was a small [[History of the Jews in Afghanistan|Jewish community in Afghanistan]], living mainly in Herat and Kabul. Over the years, this small community was forced leave due to decades of warfare and religious persecution. By the end of the twentieth century, nearly the entire community had emigrated to Israel and the United States, with one known exception, Herat-born [[Zablon Simintov]]. He remained for years, being the caretaker of the only remaining Afghan synagog. He left the country for the US after the second Taliban takeover. A woman who left shortly after him has since been identified as the likely last Jew in Afghanistan.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A39702-2005Jan26.html |title=Afghan Jew Becomes Country's One and Only |author=N.C. Aizenman |newspaper=The Washington Post |date=27 January 2005 |access-date=19 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110516090806/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A39702-2005Jan26.html |archive-date=16 May 2011 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://english.alaraby.co.uk/news/last-jew-afghanistan-en-route-us-report |title=Last Jew in Afghanistan en route to US: report |author=The New Arab Staff |work=The New Arab |date=7 September 2021 |access-date=17 September 2021 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=9 September 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210909025955/https://english.alaraby.co.uk/news/last-jew-afghanistan-en-route-us-report }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |author1=Ben Zion Gad |title='Last Jew in Afghanistan' loses title to hidden Jewish family |url=https://www.jpost.com/diaspora/not-the-last-jew-in-afghanistan-after-all-683879 |access-date=7 February 2023 |work=[[The Jerusalem Post]] |date=1 December 2021}}&lt;/ref&gt;

[[Afghan Christians]], who number 500–8,000, practice their faith secretly due to intense societal opposition, and there are no public churches.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Gebauer |first1=Matthias |date=20 March 2006 |title=Christians in Afghanistan: A Community of Faith and Fear |work=[[Der Spiegel]] |url=http://www.spiegel.de/international/0,1518,408781,00.html |url-status=live |access-date=25 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120127030841/http://www.spiegel.de/international/0,1518,408781,00.html |archive-date=27 January 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=USSD Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor| year=2009 |title=International Religious Freedom Report 2009 |url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2009/127362.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20091130031916/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2009/127362.htm |url-status=dead |archive-date=30 November 2009 |access-date=6 March 2010}}&lt;/ref&gt;

===Urbanization===
As estimated by the CIA World Factbook, 26% of the population was urbanized as of 2020. This is one of the lowest figures in the world; in Asia it is only higher than [[Cambodia]], [[Nepal]] and [[Sri Lanka]]. Urbanization has increased rapidly, particularly in the capital [[Kabul]], due to returning refugees from Pakistan and Iran after 2001, internally displaced people, and rural migrants.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://foreignpolicy.com/2015/03/20/can-cities-save-afghanistan/|title=Can Cities Save Afghanistan?|first=Ali|last=Karimi}}&lt;/ref&gt; Urbanization in Afghanistan is different from typical urbanization in that it is centered on just a few cities.&lt;ref name=&quot;auto5&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/indepth/features/2014/10/unraveling-afghan-art-carpet-weaving-201410917826901821.html|title=Unravelling the Afghan art of carpet weaving|website=www.aljazeera.com}}&lt;/ref&gt;

The only city with over a million residents is its capital, Kabul, located in the east of the country. The other large cities are located generally in the &quot;ring&quot; around the Central Highlands, namely [[Kandahar]] in the south, [[Herat]] in the west, [[Mazar-i-Sharif]], [[Kunduz]] in the north, and [[Jalalabad]] in the east.&lt;ref name=&quot;https://www.worldometers.info/world-population/afghanistan-population/&quot; /&gt;
{{Largest cities of Afghanistan}}

=== Education ===
{{Main|Education in Afghanistan}}
[[File:UNESCO Institute of Statistics Afghanistan Literacy Rate population plus15 1980-2018.png|thumb|upright=1.15|UNESCO Institute of Statistics Afghanistan Literacy Rate population plus15 1980–2018]]

[[Education in Afghanistan]] is overseen by the [[Ministry of Education (Afghanistan)|Ministry of Education]] and the [[Ministry of Higher Education (Afghanistan)|Ministry of Higher Education]]. There are over 16,000 schools in the country and roughly 9&amp;nbsp;million students. Of this, about 60% are males and 40% females. However, the new regime has thus far forbidden female teachers and female students from returning to secondary schools.&lt;ref&gt;{{cite news|date=18 September 2021|title=Afghanistan: Girls excluded as Afghan secondary schools reopen|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-58607816|access-date=20 September 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Blue|first1=Victor J.|last2=Zucchino|first2=David|date=20 September 2021|title=A Harsh New Reality for Afghan Women and Girls in Taliban-Run Schools|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/09/20/world/asia/afghan-girls-schools-taliban.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20211228/https://www.nytimes.com/2021/09/20/world/asia/afghan-girls-schools-taliban.html |archive-date=2021-12-28 |url-access=limited|access-date=20 September 2021|issn=0362-4331}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt; Over 174,000 students are enrolled in different [[List of universities in Afghanistan|universities around the country]]. About 21% of these are females.&lt;ref name=&quot;USAID-Education&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.usaid.gov/afghanistan/education |title=Education |publisher=[[USAID]] |access-date=26 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181110231403/https://www.usaid.gov/afghanistan/education |archive-date=10 November 2018 |url-status=live |accessdate=13 March 2023 |archivedate=10 November 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181110231403/https://www.usaid.gov/afghanistan/education }}&lt;/ref&gt; Former Education Minister [[Ghulam Farooq Wardak]] had stated that construction of 8,000 schools is required for the remaining children who are deprived of [[formal learning]].&lt;ref name=&quot;Wardak seeks $3b in aid for school buildings&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.pajhwok.com/en/2013/05/18/wardak-seeks-3b-aid-school-buildings |title=Wardak seeks $3b in aid for school buildings |publisher=Pajhwok Afghan News | date=18 May 2013 |access-date=13 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131230234222/http://www.pajhwok.com/en/2013/05/18/wardak-seeks-3b-aid-school-buildings |archive-date=30 December 2013|last1=Adina |first1=Mohammad Sabir }}&lt;/ref&gt; As of 2018 the literacy rate of the population age 15 and older is 43.02% (males 55.48% and females 29.81%).&lt;ref name=&quot;UNESCO UIS Afghanistan&quot;&gt;{{Cite web |title=UNESCO UIS: Afghanistan |url=http://uis.unesco.org/ |access-date=6 August 2020 |publisher=UNESCO}}&lt;/ref&gt;

The top universities in Afghanistan are the [[American University of Afghanistan]] (AUAF) followed by [[Kabul University]] (KU), both of which are located in Kabul. The [[National Military Academy of Afghanistan]], modeled after the [[United States Military Academy]] at West Point, was a four-year military development institution dedicated to graduating officers for the [[Afghan Armed Forces]]. The [[Afghan Defense University]] was constructed near [[Qargha]] in Kabul. Major universities outside of Kabul include [[Kandahar University]] in the south, [[Herat University]] in the northwest, [[Balkh University]] and [[Kunduz University]] in the north, [[Nangarhar University]] and [[Khost University]] in the east. Kabul University was founded in 1932 and is a respected institute that played a significant part in the country's education;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.afghanistans.com/Information/People/Education.htm|title=Afghanistan Education &amp;#124; Afghanistan's Web Site|website=www.afghanistans.com|access-date=14 June 2020|archive-date=8 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308065842/https://www.afghanistans.com/Information/People/Education.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; from the 1960s the Kabul University was also a hotbed of radical political ideologies such as Marxism and Islamism, which played major parts in society, politics and the war that began in 1978.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=eQeRuzzwuCIC&amp;pg=PA38|title=Apocalyptic Realm: Jihadists in South Asia|first=Dilip|last=Hiro|date=17 April 2012|publisher=Yale University Press|isbn=978-0300183665}}&lt;/ref&gt;

After the Taliban regained power in 2021, it became unclear to what extent female education would continue in the country. In March 2022, after they had been closed for some time, it was announced that girl's schools after 6th grade would be reopened shortly. However, shortly before reopening, the order was rescinded and schools for older girls remained closed.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Taliban reverses decision, barring Afghan girls from attending school beyond 6th grade |language=en |work=NPR.org |url=https://www.npr.org/2022/03/23/1088202759/taliban-afghanistan-girls-school |access-date=2022-04-05}}&lt;/ref&gt;

Despite the ban, six provinces, [[Balkh Province|Balkh]], [[Kunduz Province|Kunduz]], [[Jowzjan Province|Jowzjan]], [[Sar-e Pol Province|Sar-I-Pul]], [[Faryab Province|Faryab]], and the [[Daykundi Province|Day Kundi]] provinces still allow girl's schools from grade 6 and up.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1 January 2023 |title=Afghanistan: Six provinces keep schools open for girls despite nationwide ban |url=https://amu.tv/en/30372/ |url-status=live |access-date=17 February 2023 |website=AmuTV}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Neda Safi |first=Tooba |date=17 February 2023 |title=Girls return to high school in some regions of Afghanistan |url=https://genevasolutions.news/explorations/dispatches-from-women-in-afghanistan/girls-return-to-high-school-in-some-regions-of-afghanistan |url-status=live |access-date=17 February 2023 |website=Geneva Solutions}}&lt;/ref&gt;

=== Health ===
{{Main|Health in Afghanistan}}
[[File:Kabul Military Hospital - panoramio.jpg|thumb|The [[Daoud Khan Military Hospital]] in Kabul is one of the largest [[list of hospitals in Afghanistan|hospitals]] in Afghanistan]]
According to the [[Human Development Index]], Afghanistan is the [[List of countries by Human Development Index|15th least developed country in the world]]. The average [[List of countries by life expectancy|life expectancy]] is estimated to be around 60 years.&lt;ref name=&quot;WHO&quot;&gt;{{cite web |url=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/136852/1/ccsbrief_afg_en.pdf |title=Afghanistan |publisher=[[World Health Organization]] (WHO) |access-date=17 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170722191648/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/136852/1/ccsbrief_afg_en.pdf |archive-date=22 July 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;uis.unesco.org&quot;&gt;{{cite web |publisher=UNESCO  |title=Afghanistan |date=27 November 2016 |url=https://uis.unesco.org/en/country/af |archive-url=https://web.archive.org/web/20170623093810/http://uis.unesco.org/en/country/af |archive-date=23 June 2017}}&lt;/ref&gt; The country's [[maternal mortality]] rate is 396 deaths/100,000 live births and its [[infant mortality]] rate is 66&lt;ref name=&quot;uis.unesco.org&quot;/&gt; to 112.8 deaths in every 1,000 live births.&lt;ref name=&quot;Factbook&quot;/&gt; The [[Ministry of Public Health (Afghanistan)|Ministry of Public Health]] plans to cut the infant mortality rate to 400 for every 100,000 live births before 2020. The country has more than 3,000 [[midwifery|midwives]], with an additional 300 to 400 being trained each year.&lt;ref name=&quot;csm&quot;&gt;{{cite news |url=https://news.yahoo.com/childbirth-maternal-health-improve-afghanistan-160657704.html |title=Childbirth and maternal health improve in Afghanistan |first=Tom A. |last=Peter |newspaper=The Christian Science Monitor | date=17 December 2011 |access-date=12 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131231002243/http://news.yahoo.com/childbirth-maternal-health-improve-afghanistan-160657704.html |archive-date=31 December 2013 }}&lt;/ref&gt;

There are over 100 [[hospitals in Afghanistan]],&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/pnaea825.pdf|title=Afghanistan National Hospital Survey|date=August 2004|publisher=Afghan Ministry of Health|access-date=28 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190807231748/https://pdf.usaid.gov/pdf_docs/pnaea825.pdf|archive-date=7 August 2019|url-status=live|accessdate=13 March 2023|archivedate=7 August 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190807231748/https://pdf.usaid.gov/pdf_docs/pnaea825.pdf}}&lt;/ref&gt; with the most advanced treatments being available in Kabul. The [[French Medical Institute for Children]] and [[Indira Gandhi Children's Hospital]] in Kabul are the leading [[children's hospital]]s in the country. Some of the other leading hospitals in Kabul include the [[Jamhuriat Hospital]] and [[Jinnah Hospital (Kabul)|Jinnah Hospital]].&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.voanews.com/a/pakistan-funded-afghan-hospital-begins-operations/4884454.html|title=Pakistan-funded Afghan Hospital Begins Operations|work=VOA News|first=Ayaz|last=Gul|date=20 April 2019|access-date=28 May 2019|quote=It opens a new chapter in the friendship of the two countries... This is the second-largest hospital [in Afghanistan] built with your support that will serve the needy,&quot; Feroz told the gathering.|archive-url=https://web.archive.org/web/20190423111329/https://www.voanews.com/a/pakistan-funded-afghan-hospital-begins-operations/4884454.html|archive-date=23 April 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; In spite of all this, many Afghans travel to Pakistan and India for advanced treatment.

It was reported in 2006 that nearly 60% of the Afghan population lives within a two-hour walk of the nearest health facility.&lt;ref name=&quot;USAID-Health&quot;&gt;{{cite web |url=http://afghanistan.usaid.gov/en/programs/health |title=Health |publisher=[[United States Agency for International Development]] (USAID) |access-date=20 October 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130929082306/http://afghanistan.usaid.gov/en/programs/health |archive-date=29 September 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=29 September 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130929082306/http://afghanistan.usaid.gov/en/programs/health }}&lt;/ref&gt; [[Disability]] rate is also high in Afghanistan due to the decades of war.&lt;ref&gt;{{cite web |first=Anne-Marie |last=DiNardo |author2=LPA/PIPOS |url=http://www.usaid.gov/stories/afghanistan/fp_afghan_disabled.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20040508140406/http://www.usaid.gov/stories/afghanistan/fp_afghan_disabled.html |archive-date=8 May 2004 |title=Empowering Afghanistan's Disabled Population&amp;nbsp;– 31 March 2006 |publisher=Usaid.gov |date=31 March 2006 |access-date=19 May 2012 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=8 May 2004 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040508140406/http://www.usaid.gov/stories/afghanistan/fp_afghan_disabled.html }}&lt;/ref&gt; It was reported recently that about 80,000 people are missing limbs.&lt;ref&gt;{{cite news |first =Richard |last=Norton-Taylor |url=https://www.theguardian.com/world/2008/feb/13/afghanistan |title=Afghanistan's refugee crisis 'ignored' |work=The Guardian | date=13 February 2008 |access-date=19 May 2012 |location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20101215150225/http://www.guardian.co.uk/world/2008/feb/13/afghanistan |archive-date=15 December 2010 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.irinnews.org/report.aspx?reportid=26520 |title=Afghanistan: People living with disabilities call for integration |work=The New Humanitarian |url-status=live |date=2 December 2004 |access-date=28 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110920142752/http://www.irinnews.org/report.aspx?reportid=26520 |archive-date=20 September 2011}}&lt;/ref&gt; Non-governmental charities such as [[Save the Children]] and [[Mahboba's Promise]] assist orphans in association with governmental structures.&lt;ref&gt;{{cite web |first=Virginia |last=Haussegger |title=Mahboba's Promise |date=2 July 2009 |url=http://www.abc.net.au/7.30/content/2009/s2615472.htm |website=ABC News (Australia) |access-date=15 July 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130726123857/http://www.abc.net.au/7.30/content/2009/s2615472.htm |archive-date=26 July 2013 }}&lt;/ref&gt; [[Demographic and Health Surveys]] is working with the [[Indian Institute of Health Management Research]] and others to conduct a survey in Afghanistan focusing on [[maternal death]], among other things.&lt;ref name=&quot;MEASUREDHS&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.measuredhs.com/Where-We-Work/Country-Main.cfm?ctry_id=71 |title=Afghanistan |publisher=Measuredhs.com |access-date=14 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233502/http://www.measuredhs.com/Where-We-Work/Country-Main.cfm?ctry_id=71 |archive-date=30 December 2013}}&lt;/ref&gt;

== Governance ==
{{Main|Politics of Afghanistan}}
[[File:200229-D-AP390-1529 (49603221753).jpg|thumb|upright=0.9|right|[[Arg, Kabul|The Arg]] (the Presidential palace) in Kabul, photographed in 2020, before the Fall of Kabul]]
Following the effective collapse of the [[Islamic Republic of Afghanistan]] during the [[2021 Taliban offensive]], the Taliban declared the country an Islamic Emirate. A new caretaker government was announced on 7 September.&lt;ref name=&quot;BBCHardliners&quot;/&gt; As of 8 September 2021, no other country had formally recognized the Islamic Emirate of Afghanistan as the ''de jure'' government of Afghanistan.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Afghanistan: Taliban increasingly violent against protesters – UN|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/world-58279900|access-date=25 November 2021|website=BBC News}}&lt;/ref&gt;

A traditional instrument of governance in Afghanistan is the ''[[loya jirga]]'' (grand assembly), a [[Pashtun]] consultative meeting that was mainly organized for choosing a new [[head of state]], adopting a new constitution, or to settle national or regional issue such as war.&lt;ref name=&quot;news.bbc.co.uk&quot;&gt;{{cite news | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1782079.stm | work=BBC News | title=Q&amp;A: What is a loya jirga? | date=1 July 2002 | access-date=2 June 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190523165931/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1782079.stm | archive-date=23 May 2019 | url-status=live }}&lt;/ref&gt; Loya jirgas have been held since at least 1747,{{sfn|Barfield|2012|page=295}} with the most recent one occurring in August 2020.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tolonews.com/index.php/afghanistan/politicians-express-mixed-reactions-loya-jirga|title=Politicians Express Mixed Reactions to Loya Jirga|publisher=TOLO News|date=7 August 2020|access-date=10 August 2020|archive-date=10 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200810023639/https://tolonews.com/index.php/afghanistan/politicians-express-mixed-reactions-loya-jirga|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tolonews.com/afghanistan/loya-jirga-approves-release-400-taliban-prisoners|title=Loya Jirga Approves Release of 400 Taliban Prisoners|date=9 August 2020|access-date=10 August 2020|publisher=TOLO News}}&lt;/ref&gt;

=== Development of Taliban government ===
{{main|Government of the Islamic Emirate of Afghanistan}}
{{see also|Cabinet of Afghanistan#Islamic Emirate (2021–present)}}
{{multiple image
| align = right
| perrow = 2
| direction = horizontal
| caption_align = center
| image1 = Hasan Akhund.png
| caption1 = [[Hasan Akhund]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Acting [[Prime Minister of Afghanistan|Prime Minister]]&lt;/small&gt;
| image2 = Sirajuddin Haqqani (cropped).png
| caption2 = [[Sirajuddin Haqqani]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;First [[Deputy Leader of the Islamic Emirate of Afghanistan|Deputy Leader]] and Acting [[Interior Minister of Afghanistan|Interior Minister]]&lt;/small&gt;
| image3 = Mullah Yaqoob in January 2022.png
| caption3 = [[Mullah Yaqoob]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Second Deputy Leader and Acting [[Ministry of Defense (Afghanistan)|Defense Minister]]&lt;/small&gt;
| image4 = Abdul_Ghani_Baradar.jpg
| caption4 = [[Abdul Ghani Baradar]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Third Deputy Leader and Acting [[Prime Minister of Afghanistan|First Deputy Prime Minister]]&lt;/small&gt;
| total_width = 270
}}
On 17 August 2021, the leader of the Taliban-affiliated [[Hezb-e Islami Gulbuddin|Hezb-e-Islami Gulbuddin]] party, [[Gulbuddin Hekmatyar]], met with both [[Hamid Karzai]], the former [[President of Afghanistan]], and [[Abdullah Abdullah]], the former chairman of the High Council for National Reconciliation and former [[Chief Executive (Afghanistan)|Chief Executive]], in [[Doha]], [[Qatar]], with the aim of forming a [[national unity government]].&lt;ref&gt;{{cite web|date=16 August 2021|title=Afghanistan's Hekmatyar says heading for Doha with Karzai, Abdullah Abdullah to meet Taliban – Al Jazeera|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/afghanistans-hekmatyar-says-heading-doha-with-karzai-abdullah-abdullah-meet-2021-08-16/|access-date=18 August 2021|website=Reuters}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=AFP|date=18 August 2021|title=Taliban met ex-Afghan leader Karzai, Abdullah Abdullah|url=https://www.brecorder.com/news/40114270|access-date=18 August 2021|website=Brecorder}}&lt;/ref&gt; President [[Ashraf Ghani]], having fled the country during the Taliban advance to either [[Tajikistan]] or [[Uzbekistan]], emerged in the United Arab Emirates and said that he supported such negotiations and was in talks to return to Afghanistan.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Macias|first=Natasha Turak, Amanda|date=18 August 2021|title=Ousted Afghan President Ashraf Ghani resurfaces in UAE after fleeing Kabul, Emirati government says|url=https://www.cnbc.com/2021/08/18/afghan-president-ashraf-ghani-is-in-uae-after-fleeing-afghanistan.html|access-date=19 August 2021|website=CNBC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Ghani says he backs talks as Taliban meet with Karzai, Abdullah|url=https://www.newagebd.net/article/146741/ghani-says-he-backs-talks-as-taliban-meet-with-karzai-abdullah|access-date=18 August 2021|website=New Age|accessdate=13 March 2023|archivedate=18 August 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210818215958/https://www.newagebd.net/article/146741/ghani-says-he-backs-talks-as-taliban-meet-with-karzai-abdullah}}&lt;/ref&gt; Many figures within the Taliban generally agreed that continuation of the [[2004 Constitution of Afghanistan]] may, if correctly applied, be workable as the basis for the new religious state as their objections to the former government were political, and not religious.&lt;ref name=&quot;osman&quot;&gt;{{cite book|last1=Osman|first1=Borhan|url=https://cic.nyu.edu/sites/default/files/taliban_future_state_final.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://cic.nyu.edu/sites/default/files/taliban_future_state_final.pdf|archive-date=2022-10-09|url-status=live|title=Taliban Views on a Future State|date=July 2016|publisher=[[New York University]]|page=7}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210816135549/https://cic.nyu.edu/sites/default/files/taliban_future_state_final.pdf |date=2021-08-16 }}&lt;/ref&gt;

Hours after the final flight of American troops left Kabul on 30 August, a Taliban official interviewed said that a new government would likely be announced as early as Friday 3 September after [[Jumu'ah]]. It was added that [[Hibatullah Akhundzada]] would be officially named [[Head of the Islamic Emirate of Afghanistan|Emir]], with cabinet ministers being revealed at the [[Arg (Kabul)|Arg]] in an official ceremony. Abdul Ghani Baradar would be named [[head of government]] as [[Prime Minister of Afghanistan|Prime Minister]], while other important positions would go to [[Sirajuddin Haqqani]] and [[Mullah Yaqoob]]. Beneath the supreme leader, day-to-day governance will be entrusted to the [[Cabinet of Afghanistan#Islamic Emirate (2021–present)|cabinet]].&lt;ref&gt;{{cite web|date=2 September 2021|title=Afghanistan: Taliban expected to announce new government|url=http://www.theguardian.com/world/2021/sep/02/afghanistan-taliban-expected-to-announce-new-government|access-date=2 September 2021|website=The Guardian}}&lt;/ref&gt;
[[File:Secretary Pompeo Meets with the Taliban Negotiation Team (50632321483).jpg|thumb|260px|US representative [[Zalmay Khalilzad]] (left) meeting with Taliban leaders, [[Abdul Ghani Baradar]], [[Abdul Hakim Ishaqzai]], [[Sher Mohammad Abbas Stanikzai]], [[Suhail Shaheen]], unidentified. [[Doha]], [[Qatar]] on 21 November 2020.]]
According to CNN, the new government is likely to be a [[Unitary state|unitary]] [[Deobandi]]st [[Islamic republic]]. In a report by CNN-News18, sources said the new government was going to be governed similarly to Iran with Haibatullah Akhundzada as supreme leader similar to the role of [[Ali Khamenei|Saayid Ali Khamenei]], and would be based out of [[Kandahar]]. Baradar or Yaqoob would be head of government as [[Prime minister|Prime Minister]]. The government's ministries and agencies will be under a cabinet presided over by the Prime Minister. The Supreme Leader would preside over an [[Executive (government)|executive body]] known Supreme Council with anywhere from 11 to 72 members. [[Abdul Hakim Ishaqzai]] is likely to be promoted to [[Chief justice|Chief Justice]]. According to the report, the new government will take place within the framework of an amended [[1964 Constitution of Afghanistan]].&lt;ref&gt;{{cite web|date=31 August 2021|title=Taliban to Follow Iran Model in Afghanistan; Reclusive Hibatullah Akhundzada to be Supreme Leader|url=https://www.news18.com/news/world/talibans-govt-in-afghanistan-on-iran-model-reclusive-hibatullah-akhundzada-to-be-supreme-leader-4149431.html|access-date=3 September 2021|website=News18}}&lt;/ref&gt;

However, later interviews disclosed to News18 that negotiations were not yet completed and that representatives were still in Kandahar, and that the announcement of the new government would not take place until 4 September or later.&lt;ref&gt;{{cite web|date=3 September 2021|title=Are Taliban Forming New Govt in Afghanistan Today? Here's the Latest Update on Negotiation Talks|url=https://www.news18.com/news/world/are-taliban-forming-new-govt-in-afghanistan-today-heres-the-latest-update-on-negotiation-talks-4160183.html|access-date=3 September 2021|website=News18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Taliban close to forming new government in Afghanistan|work=Bangkok Post|publisher=Bangkok Post Public Company|url=https://www.bangkokpost.com/world/2175995/taliban-close-to-forming-new-government-in-afghanistan|access-date=3 September 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=AFP|date=3 September 2021|title=Taliban close to forming new government in Afghanistan|url=https://www.brecorder.com/news/40117744|access-date=3 September 2021|website=Brecorder}}&lt;/ref&gt; Government formation was further delayed with the announcement postponed to some time during the week of 6 September, due to concerns about forming a broad-based government acceptable to the international community.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Taliban again postpone Afghan govt formation announcement|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/world-news/taliban-again-postpone-afghan-govt-formation-announcement/articleshow/85923976.cms?from=mdr|access-date=4 September 2021}}&lt;/ref&gt; It was later added however that the Taliban's Rahbari Shura, the group's leadership council was divided between the hardline Haqqani Network and moderate Abdul Ghani Baradar over appointments needed to form an &quot;inclusive&quot; government. This culminated in a skirmish which led to Baradar being injured and treated in Pakistan.&lt;ref&gt;{{cite web|date=5 September 2021|title=New 'inclusive' Afghanistan government to be announced soon: Taliban|url=https://www.livemint.com/news/world/new-inclusive-afghanistan-government-to-be-announced-soon-taliban-11630841282911.html|access-date=5 September 2021|website=mint}}&lt;/ref&gt; It was speculated that the government would be announced on 11 September 2021, the 20th anniversary of the [[9/11 attacks]], with invitations possibly being extended to the governments of Turkey, China, Iran, Pakistan, and Qatar.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Khan|first=Omer Farooq|date=7 September 2021|title=Taliban News: Taliban capture Panjshir, soon to announce future government|url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/south-asia/taliban-claim-panjshir-valley-has-fallen-massoud-vows-to-fight-on/articleshow/85988654.cms|access-date=7 September 2021|website=The Times of India}}&lt;/ref&gt;

As of early September, the Taliban were planning the Cabinet to be men-only, stating that women would not be allowed to &quot;work in high-ranking posts&quot; in the government and that women were &quot;ruled out&quot; from the Cabinet. Journalists and other human rights activists, mostly women, [[2021 Afghan protests|protested]] in [[Herat]] and Kabul, calling for women to be included in the Cabinet.&lt;ref&gt;{{cite news|date=8 September 2021|title=Afghanistan: Women protest against all-male Taliban government|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-58490819|access-date=9 September 2021}}&lt;/ref&gt; The [[Cabinet of Afghanistan#Islamic Emirate (2021–present)|acting Cabinet]] announced on 7 September was men-only, and the [[Ministry of Women's Affairs (Afghanistan)|Ministry of Women's Affairs]] appeared to have been abolished.&lt;ref name=&quot;BBCHardliners&quot;&gt;{{cite news|date=7 September 2021|title=Hardliners get key posts in new Taliban government|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-58479750|access-date=9 September 2021}}&lt;/ref&gt; On March 23, 2022, there were reports a cabinet shakeup was underway as another meeting of the Leadership Council was held in Kandahar for the second time since the Taliban Islamic Movement [[Fall of Kabul (2021)|came to power]] as a way to get international recognition. The last meeting of the Leadership Council was held from August 28, 2021, to August 30, 2021.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Taliban to reshuffle cabinet to get international recognition |url=https://www.aninews.in/news/world/asia/taliban-to-reshuffle-cabinet-to-get-international-recognition20220323163506/ |access-date=2022-03-24 |website=ANI News |language=en |accessdate=2023-03-13 |archivedate=2022-03-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220323124248/https://www.aninews.in/news/world/asia/taliban-to-reshuffle-cabinet-to-get-international-recognition20220323163506/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=The Associated Press |date=23 March 2022 |title=Taliban cancels girls' higher education despite promise |url=https://www.cbc.ca/news/world/afghanistan-girls-education-1.6394296 |website=cbc.ca}}&lt;/ref&gt;

=== Administrative divisions ===
{{Main|Provinces of Afghanistan|Districts of Afghanistan}}
Afghanistan is administratively divided into 34 provinces (''[[wilayat]]'').&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ariananews.co/en/afghanistan-provinces/|title=Afghanistan Provinces|access-date=4 July 2019|publisher=Ariana News|archive-url=https://web.archive.org/web/20190704210454/https://ariananews.co/en/afghanistan-provinces/|archive-date=4 July 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Each province has a governor and a capital. The country is further divided into nearly 400 provincial [[Districts of Afghanistan|districts]], each of which normally covers a city or several villages. Each district is represented by a district governor.

The [[list of current governors of Afghanistan|provincial governors]] are now appointed by the [[Prime Minister of Afghanistan]], and the district governors are selected by the provincial governors.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2012/12/09/world/asia/for-afghan-officials-prospect-of-death-comes-with-territory.html|title=For Afghan Officials, Prospect of Death Comes With Territory|last=Ahmed|first=Azam|date=8 December 2012|work=The New York Times|access-date=7 April 2017|issn=0362-4331|archive-url=https://web.archive.org/web/20171019103603/http://www.nytimes.com/2012/12/09/world/asia/for-afghan-officials-prospect-of-death-comes-with-territory.html|archive-date=19 October 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; The provincial governors are representatives of the central government in Kabul and are responsible for all administrative and formal issues within their provinces. There are also provincial councils that are elected through direct and general elections for four years.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.iec.org.af/eng/content.php?id=5&amp;cnid=24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827204439/http://www.iec.org.af/eng/content.php?id=5&amp;cnid=24 |archive-date=27 August 2010 |title=Explaining Elections, Independent Election Commission of Afghanistan |publisher=Iec.org.af |date=9 October 2004 |access-date=4 February 2012 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=27 August 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100827204439/http://www.iec.org.af/eng/content.php?id=5&amp;cnid=24 }}&lt;/ref&gt; The functions of provincial councils are to take part in provincial development planning and to participate in the monitoring and appraisal of other provincial governance institutions.

According to article 140 of the constitution and the presidential decree on electoral law, mayors of cities should be elected through free and direct elections for a four-year term. In practice however, mayors are appointed by the government.&lt;ref&gt;{{cite web|title=An Assessment of Afghanistan's Municipal Governance Framework|url=http://webarchive.urban.org/UploadedPDF/412448-An-Assessment-of-Afghanistans-Municipal-Governance-Framework.pdf|access-date=4 July 2019|publisher=Urban Institute Center on International Development and Governance|author1=Jamie Boex|author2=Grace Buencamino|author3=Deborah Kimble|archive-url=https://web.archive.org/web/20190704193403/http://webarchive.urban.org/UploadedPDF/412448-An-Assessment-of-Afghanistans-Municipal-Governance-Framework.pdf|archive-date=4 July 2019|url-status=live|accessdate=13 March 2023|archivedate=4 July 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190704193403/http://webarchive.urban.org/UploadedPDF/412448-An-Assessment-of-Afghanistans-Municipal-Governance-Framework.pdf}}&lt;/ref&gt;

The following is a list of all the 34 provinces in alphabetical order:

[[File:Afghanistan provinces numbered.png|thumb|upright=1.6|Afghanistan is divided into [[provinces of Afghanistan|34 provinces]], which are further divided into a [[Districts of Afghanistan|number of districts]]]]

{{colbegin|colwidth=15em}}
# [[Badakhshan Province|Badakhshan]]
# [[Badghis Province|Badghis]]
# [[Baghlan Province|Baghlan]]
# [[Balkh Province|Balkh]]
# [[Bamyan Province|Bamyan]]
# [[Daykundi Province|Daykundi]]
# [[Farah Province|Farah]]
# [[Faryab Province|Faryab]]
# [[Ghazni Province|Ghazni]]
# [[Ghor Province|Ghor]]
# [[Helmand Province|Helmand]]
# [[Herat Province|Herat]]
# [[Jowzjan Province|Jowzjan]]
# [[Kabul Province|Kabul]]
# [[Kandahar Province|Kandahar]]
# [[Kapisa Province|Kapisa]]
# [[Khost Province|Khost]]
# [[Kunar Province|Kunar]]
# [[Kunduz Province|Kunduz]]
# [[Laghman Province|Laghman]]
# [[Logar Province|Logar]]
# [[Nangarhar Province|Nangarhar]]
# [[Nimruz Province|Nimruz]]
# [[Nuristan Province|Nuristan]]
# [[Oruzgan Province|Oruzgan]]
# [[Paktia Province|Paktia]]
# [[Paktika Province|Paktika]]
# [[Panjshir Province|Panjshir]]
# [[Parwan Province|Parwan]]
# [[Samangan Province|Samangan]]
# [[Sar-e Pol Province|Sar-e Pol]]
# [[Takhar Province|Takhar]]
# [[Wardak Province|Wardak]]
# [[Zabul Province|Zabul]]
{{colend}}

=== Foreign relations ===
{{Main|Foreign relations of Afghanistan}}
{{See also|Ministry of Foreign Affairs (Afghanistan)}}
Afghanistan became a member of the [[United Nations]] in 1946.{{sfn|Dupree|1997|page=642}} Historically, Afghanistan had strong relations with Germany, one of the first countries to recognize Afghanistan's independence in 1919; the Soviet Union, which provided much aid and military training for Afghanistan's forces and includes the signing of a Treaty of Friendship in 1921 and 1978; and [[Afghanistan–India relations|India]], with which a friendship treaty was signed in 1950.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Treaty of Friendship|url=https://www.mea.gov.in/bilateral-documents.htm?dtl/6584/Treaty+of+Friendship|access-date=31 December 2020|website=www.mea.gov.in}}&lt;/ref&gt; Relations with [[Afghanistan–Pakistan relations|Pakistan]] have often been tense for various reasons such as the [[Durand Line]] border issue and alleged Pakistani involvement in Afghan insurgent groups.

The present Islamic Emirate of Afghanistan is currently internationally [[Recognition of the Islamic Emirate of Afghanistan|unrecognized]], but has had notable unofficial ties with [[Afghanistan–China relations|China]], Pakistan, and Qatar.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-08-16/china-enters-high-stakes-relationship-with-post-u-s-afghanistan|title=China Embraces High-Stakes Taliban Relationship as U.S. Exits|date=16 August 2021|work=[[Bloomberg News]]|access-date=17 October 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/10/7/taliban-afghanistan-international-recognition|title = Taliban still struggling for international recognition|work=Al Jazeera|first=Ali M|last=Latifi|date=7 October 2021}}&lt;/ref&gt; Under the previous Islamic Republic of Afghanistan, it enjoyed cordial relations with a number of [[NATO]] and allied nations, particularly the [[Afghanistan–United States relations|United States]], [[Afghanistan–Canada relations|Canada]], [[Afghanistan–United Kingdom relations|United Kingdom]], [[Afghanistan–Germany relations|Germany]], Australia, and [[Afghanistan–Turkey relations|Turkey]]. In 2012, the United States and the then-republic in Afghanistan signed their [[US–Afghanistan Strategic Partnership Agreement|Strategic Partnership Agreement]] in which Afghanistan became a [[major non-NATO ally]].&lt;ref&gt;{{cite news|title=Hillary Clinton says Afghanistan 'major non-Nato ally'|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-18750732|date=7 July 2012|newspaper=[[BBC News]]|access-date=4 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190705181134/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-18750732|archive-date=5 July 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Such qualification was rescinded by US President [[Joe Biden]] in July 2022.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Mizelle |first1=Shawna |last2=Fossum |first2=Sam |date=7 July 2022 |title=Biden will rescind Afghanistan's designation as a major non-NATO ally |url=https://www.cnn.com/2022/07/06/politics/afghanistan-major-non-nato-ally-designation-biden-rescind/index.html |access-date= |website=[[CNN]]}}&lt;/ref&gt;

===Military===
{{Broader|Afghan Armed Forces}}
The [[Armed Forces of the Islamic Emirate of Afghanistan]] captured a large amount of weapons, hardware, vehicles, aerocrafts, and equipment from the [[Afghan National Security Forces]] following the [[2021 Taliban offensive]] and the [[Fall of Kabul (2021)|Fall of Kabul]]. The total value of the captured equipment has been estimated at US$83 billion.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=12 October 2021|title=White House defends letting billions in military equipment fall into Taliban hands|url=https://news.yahoo.com/white-house-defends-letting-billions-192700107.html|access-date=12 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211012095525/https://news.yahoo.com/white-house-defends-letting-billions-192700107.html|archive-date=12 October 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Andrzejewski|first=Adam|title=Staggering Costs – U.S. Military Equipment Left Behind In Afghanistan|url=https://www.forbes.com/sites/adamandrzejewski/2021/08/23/staggering-costs--us-military-equipment-left-behind-in-afghanistan/|access-date=12 October 2021|website=Forbes}}&lt;/ref&gt;

=== Human rights ===
{{See also|Human rights in Afghanistan|Women in Afghanistan|LGBT rights in Afghanistan|Treatment of women by the Taliban|Afghan refugees}}Homosexuality is [[taboo]] in Afghan society;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Ahmadzai |first=Aria |date=7 October 2016 |title=The LGBT community living under threat of death |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-36884732}}&lt;/ref&gt; according to the Penal Code, homosexual intimacy is punished by up to a year in prison.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Afghanistan &amp;#124; Human Dignity Trust |url=https://www.humandignitytrust.org./country-profile/afghanistan/ |website=www.humandignitytrust.org. |accessdate=2023-03-13 |archivedate=2021-04-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210414225749/https://www.humandignitytrust.org/country-profile/afghanistan/ }}&lt;/ref&gt; With implementing [[Sharia law]] offenders can be [[Death penalty for homosexuality|punished by death]].&lt;ref&gt;{{Cite news |title='Fake Life': Being Gay in Afghanistan |url=https://www.rferl.org/a/afghanistan-being-gay-fake-life/28731934.html |website=RadioFreeEurope/RadioLiberty|last1=Bezhan |first1=Frud }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=17 May 2016 |title=LGBT relationships are illegal in 74 countries, research finds |url=https://www.independent.co.uk/news/world/gay-lesbian-bisexual-relationships-illegal-in-74-countries-a7033666.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190614095346/https://www.independent.co.uk/news/world/gay-lesbian-bisexual-relationships-illegal-in-74-countries-a7033666.html |archive-date=14 June 2019 |access-date=3 June 2019 |work=The Independent}}&lt;/ref&gt; However an ancient tradition involving male homosexual acts between children and older men (typically wealthy warlords or elite people) called ''[[bacha bazi]]'' persists.

Religious minorities such as Sikhs,&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Kumar |first=Ruchi |date=2020-03-28 |title=For Afghan Sikhs, it's between violence and exodus |language=en-IN |work=[[The Hindu]] |url=https://www.thehindu.com/news/international/for-afghan-sikhs-its-between-violence-and-exodus/article31194107.ece |access-date=2021-09-11 |issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt; Hindus,&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Mashal |first1=Mujib |last2=Abed |first2=Fahim |date=2020-07-19 |title=India Offers Escape to Afghan Hindus and Sikhs Facing Attacks |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2020/07/19/world/asia/india-afghanistan-sikh-hindu.html |access-date=2021-09-11 |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; and Christians have reportedly faced persecution in the country.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite web |last1=Lyons |first1=Kate |last2=Blight |first2=Garry |date=27 July 2015 |title=Where in the world is the worst place to be a Christian? |url=http://www.theguardian.com/world/ng-interactive/2015/jul/27/where-in-the-world-is-it-worst-place-to-be-a-christian |website=[[The Guardian]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |title=Afghan clerics call for Christian convert to be killed despite Western outrage |date=23 March 2006 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SY0IM-ZvDtM |publisher=[[AP Archive]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

Since May 2022, all women in Afghanistan have been required by law to wear full-body coverings when in public (either a [[burqa]] or an [[abaya]] paired with a [[niqāb]], which leaves only the eyes uncovered).&lt;ref&gt;{{cite news |last1=George |first1=Susannah |title=Taliban orders head-to-toe coverings for Afghan women in public |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/05/07/taliban-orders-head-toe-coverings-afghan-women-public/ |access-date=8 May 2022 |newspaper=[[The Washington Post]] |date=7 May 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Graham-Harrison |first1=Emma |title=Taliban order all Afghan women to cover their faces in public |url=https://www.theguardian.com/world/2022/may/07/taliban-order-all-afghan-women-to-wear-burqa |access-date=8 May 2022 |work=[[The Guardian]] |date=7 May 2022}}&lt;/ref&gt; In a May interview with [[Christiane Amanpour]], First [[Deputy Leader of the Islamic Emirate of Afghanistan|Deputy Leader]] [[Sirajuddin Haqqani]] claimed the decree is only advisory and no form of [[hijab]] is compulsory in Afghanistan,&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Shelley |first1=Jo |last2=Popalzai |first2=Ehsan |last3=Mengli |first3=Ahmet |last4=Picheta |first4=Rob |title=Top Taliban leader makes more promises on women's rights but quips 'naughty women' should stay home |url=https://www.cnn.com/2022/05/18/asia/amanpour-haqqani-taliban-women-interview-intl/index.html |access-date=20 May 2022 |work=[[CNN]] |date=19 May 2022 |location=[[Kabul]]}}&lt;/ref&gt; though this contradicts the reality.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Zucchino |first1=David |last2=Akbary |first2=Yaqoob |title=The Taliban Pressure Women in Afghanistan to Cover Up |url=https://www.nytimes.com/2022/05/21/world/asia/taliban-afghanistan-women-hijab.html |access-date=22 May 2022 |work=[[The New York Times]] |date=21 May 2022 |location=[[Kabul]]}}&lt;/ref&gt; It has been speculated that there is a genuine internal policy division over women's rights between hardliners, including Leader Hibatullah Akhundzada, and pragmatists, though they publicly present a united front.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Gannon |first1=Kathy |title=Taliban divisions deepen as Afghan women defy veil edict |url=https://apnews.com/article/afghanistan-religion-kabul-taliban-aec1a4bb5dc2a91fc19954093a5595e0 |access-date=20 May 2022 |work=[[Associated Press]] |date=8 May 2022 |location=[[Kabul]]}}&lt;/ref&gt; Another decree was issued shortly after the first, requiring female TV presenters to cover their faces during broadcasts.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Fraser |first1=Simon |title=Afghanistan's female TV presenters must cover their faces, say Taliban |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-61508072 |access-date=20 May 2022 |work=[[BBC News]] |date=19 May 2022}}&lt;/ref&gt;

In May 2022, the Taliban dissolved Afghanistan's Human Rights Commission along with four other government departments, citing the country's budget deficit.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Taliban dissolves Afghanistan's human rights commission as 'unnecessary' |url=https://www.theguardian.com/world/2022/may/17/taliban-dissolves-afghanistans-human-rights-commission-as-unnecessary |access-date=20 May 2022 |work=[[Reuters]] |agency=[[The Guardian]] |date=16 May 2022}}&lt;/ref&gt;

== Economy ==
{{Main|Economy of Afghanistan}}
[[File:Afghan pomegranate processing.jpg|thumb|left|Workers processing [[pomegranate production in Afghanistan|pomegranates]] (''anaar''), which Afghanistan is famous for in Asia]]
Afghanistan's nominal GDP was $21.7&amp;nbsp;billion in 2018, or $72.9&amp;nbsp;billion by [[purchasing power parity]] (PPP).&lt;ref name=&quot;imf2&quot;/&gt; Its [[List of countries by GDP (PPP) per capita|GDP per capita]] is $2,024 (PPP).&lt;ref name=&quot;imf2&quot;/&gt; Despite having $1&amp;nbsp;trillion or more in mineral deposits,&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2013-12-15/karzai-tells-investors-u-s-will-meet-his-security-pact-demands|title=Karzai Woos India Inc. as Delay on U.S. Pact Deters Billions|first=Kartikay|last=Mehrotra|newspaper=Bloomberg.com|date=16 December 2013|access-date=23 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171011222703/https://www.bloomberg.com/news/articles/2013-12-15/karzai-tells-investors-u-s-will-meet-his-security-pact-demands|archive-date=11 October 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; it remains one of the world's [[least developed countries]]. Afghanistan's rough physical geography and its landlocked status has been cited as reasons why the country has always been among the least developed in the modern era – a factor where progress is also slowed by contemporary conflict and political instability.&lt;ref name=&quot;auto7&quot;/&gt; The country imports over $7&amp;nbsp;billion worth of goods but exports only $784&amp;nbsp;million, mainly fruits and [[Nut (fruit)|nuts]]. It has $2.8&amp;nbsp;billion in [[external debt]].&lt;ref name=&quot;Factbook&quot;/&gt; The service sector contributed the most to the GDP (55.9%) followed by agriculture (23%) and industry (21.1%).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/214.html|title=Field Listing :: GDP – composition, by sector of origin – The World Factbook – Central Intelligence Agency|website=www.cia.gov|access-date=12 June 2020|archive-date=11 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111214540/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/214.html|url-status=dead|accessdate=13 March 2023|archivedate=11 November 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201111214540/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/214.html}}&lt;/ref&gt;

While the nation's current account deficit is largely financed with donor money, only a small portion is provided directly to the government budget. The rest is provided to non-budgetary expenditure and donor-designated projects through the United Nations system and non-governmental organizations.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-10-20/taliban-winning-race-to-capture-1-trillion-afghan-mining-riches |title=The Taliban Is Capturing Afghanistan's $1 Trillion in Mining Wealth |newspaper=Bloomberg.com |publisher=Bloomberg L.P. |date=20 October 2015 |access-date=23 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517034344/https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-10-20/taliban-winning-race-to-capture-1-trillion-afghan-mining-riches |archive-date=17 May 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[Da Afghanistan Bank]] serves as the central bank of the nation&lt;ref&gt;{{Cite web| title = Interest Rate Cut in Place, Says Central Bank| work = TOLOnews| access-date = 28 May 2019| url = https://www.tolonews.com/business/interest-rate-cut-place-says-central-bank| archive-url = https://web.archive.org/web/20190704193402/https://www.tolonews.com/business/interest-rate-cut-place-says-central-bank| archive-date = 4 July 2019| url-status = live}}&lt;/ref&gt; and the [[Afghan afghani|Afghani]] (AFN) is the national currency, with an exchange rate of about 75 Afghanis to 1 US dollar.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Afghani Falls Against Dollar By 3% In A Month|url=https://www.tolonews.com/business/afghani-falls-against-dollar-3-month|publisher=TOLOnews|date=18 April 2019|access-date=28 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190419141610/https://www.tolonews.com/business/afghani-falls-against-dollar-3-month|archive-date=19 April 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; A number of local and foreign banks operate in the country, including the [[Afghanistan International Bank]], [[New Kabul Bank]], [[Azizi Bank]], [[Pashtany Bank]], [[Standard Chartered Bank]], and the [[First MicroFinance Bank-Afghanistan|First Micro Finance Bank]].

[[File:Afghan carpets being sold.jpg|thumb|[[Afghan rugs]] are one of Afghanistan's main exports]]
One of the main drivers for the current economic recovery is the return of over 5&amp;nbsp;million [[Afghan diaspora|expatriates]], who brought with them entrepreneurship and wealth-creating skills as well as much needed funds to start up businesses. Many Afghans are now involved in construction, which is one of the largest industries in the country.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2010/07/08/world/asia/08contract.html |title=Afghan Companies Say U.S. Did Not Pay Them |work=The New York Times |first=Carlotta |last=Gall | date=7 July 2010 |access-date=30 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20130402005151/http://www.nytimes.com/2010/07/08/world/asia/08contract.html |archive-date=2 April 2013 }}&lt;/ref&gt; Some of the major national construction projects include the $35&amp;nbsp;billion New Kabul City next to the capital, the Aino Mena project in Kandahar, and the [[Ghazi Amanullah Khan Town]] near Jalalabad.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dcda.gov.af/ |title=the Kabul New City Official Website |publisher=DCDA |access-date=4 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233634/http://www.dcda.gov.af/ |archive-date=30 December 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=30 December 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131230233634/http://www.dcda.gov.af/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.najeebzarab.af/town_main.php |title=Ghazi Amanullah Khan City |year=2009 |publisher=najeebzarab.af |access-date=15 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130429180506/http://www.najeebzarab.af/town_main.php |archive-date=29 April 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=29 April 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130429180506/http://www.najeebzarab.af/town_main.php }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.designmena.com/portfolio/aino-mina |title=Case study: Aino Mina |publisher=Designmena.com |access-date=4 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140106003655/http://www.designmena.com/portfolio/aino-mina |archive-date=6 January 2014 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=6 January 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140106003655/http://www.designmena.com/portfolio/aino-mina }}&lt;/ref&gt; Similar development projects have also begun in [[Herat]], [[Mazar-e-Sharif]], and other cities.&lt;ref&gt;[https://www.forbes.com/2009/09/02/mazar-i-sharif-khaled-amiri-opinions-21-century-cities-09-ann-marlowe.html A Humane Afghan City?] by Ann Marlowe in [[Forbes]] 2 September 2009. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20131231001216/http://www.forbes.com/2009/09/02/mazar-i-sharif-khaled-amiri-opinions-21-century-cities-09-ann-marlowe.html | date=31 December 2013 }}&lt;/ref&gt; An estimated 400,000 people enter the labor market each year.&lt;ref&gt;{{cite web |author1=Michael Sprague |title=AFGHANISTAN COUNTRY PROFILE |url=https://www.usaid.gov/sites/default/files/documents/1871/01%20Country%20Profile%20FINAL%20July%202016.pdf |website=usaid.gov |access-date=23 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170501062352/https://www.usaid.gov/sites/default/files/documents/1871/01%20Country%20Profile%20FINAL%20July%202016.pdf |archive-date=1 May 2017 |url-status=live |accessdate=13 March 2023 |archivedate=1 May 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170501062352/https://www.usaid.gov/sites/default/files/documents/1871/01%20Country%20Profile%20FINAL%20July%202016.pdf }}&lt;/ref&gt;

Several small companies and factories began operating in different parts of the country, which not only provide revenues to the government but also create new jobs. Improvements to the business environment have resulted in more than $1.5&amp;nbsp;billion in [[Telecommunication|telecom]] investment and created more than 100,000 jobs since 2003.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://afghanistan.usaid.gov/en/programs/economic_growth#Tab=Description |title=Economic Growth |publisher=USAID |access-date=25 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20130929082351/http://afghanistan.usaid.gov/en/programs/economic_growth |archive-date=29 September 2013 }}&lt;/ref&gt; [[Afghan rug]]s are becoming popular again, allowing many carpet dealers around the country to hire more workers; in 2016–17 it was the fourth most exported group of items.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://uk.reuters.com/article/us-afghanistan-carpets-idUKKBN1HI2VL|title=Sales of Afghanistan's renowned carpets unravel as war intensifies|newspaper=Reuters|date=12 April 2018|via=uk.reuters.com|last1=Nickel|first1=Rod|accessdate=13 March 2023|archivedate=12 June 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200612214646/https://uk.reuters.com/article/us-afghanistan-carpets-idUKKBN1HI2VL}}&lt;/ref&gt;

Afghanistan is a member of [[WTO]], [[SAARC]], [[Economic Cooperation Organization|ECO]], and [[OIC]]. It holds an observer status in [[Shanghai Cooperation Organisation|SCO]]. In 2018, a majority of imports come from either Iran, China, Pakistan and Kazakhstan, while 84% of exports are to Pakistan and India.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://wits.worldbank.org/CountryProfile/en/Country/AFG/Year/LTST/TradeFlow/EXPIMP/Partner/by-country |title=Access to energy graph |website= wits.worldbank.org/|access-date=13 June 2020}}&lt;/ref&gt;

Since the Taliban's takeover of the country in August 2021, the United States has [[Afghan frozen assets|frozen about $9 billion]] in assets belonging to the [[Da Afghanistan Bank|Afghan central bank]],&lt;ref&gt;{{cite news |title=Taliban blames U.S. as 1 million Afghan kids face death by starvation |url=https://www.cbsnews.com/news/afghanistan-taliban-blames-us-as-1-million-kids-face-starvation/ |work=CBS News |date=20 October 2021}}&lt;/ref&gt; blocking the Taliban from accessing billions of dollars held in US bank accounts.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Is the United States Driving Afghanistan Toward Famine? |url=https://messaging-custom-newsletters.nytimes.com/template/oakv2?campaign_id=30&amp;emc=edit_int_20211029&amp;instance_id=44044&amp;nl=the-interpreter&amp;productCode=INT&amp;regi_id=57806557&amp;segment_id=72971&amp;te=1&amp;uri=nyt%3A%2F%2Fnewsletter%2Fde4d3c8a-f805-5843-bf23-d2fd9a6bcf70&amp;user_id=9aa4b6ac6a6bfa9626d966e353fed48b |work=The New York Times |date=29 October 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Afghanistan's hunger crisis is a problem the U.S. can fix |url=https://www.msnbc.com/opinion/afghanistan-s-hunger-crisis-problem-u-s-can-fix-n1283618 |work=MSNBC |date=10 November 2021}}&lt;/ref&gt;

===Agriculture===

[[File:Afghan Saffron.jpg|thumb|Afghan [[saffron]] has been recognized as the world's best]]
Agricultural production is the backbone of Afghanistan's economy&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://afghanistan.usaid.gov/en/programs/agriculture |title=Agriculture |publisher=USAID |access-date=23 May 2017 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130929082220/http://afghanistan.usaid.gov/en/programs/agriculture |archive-date=29 September 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=29 September 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130929082220/http://afghanistan.usaid.gov/en/programs/agriculture }}&lt;/ref&gt; and has traditionally dominated the economy, employing about 40% of the workforce as of 2018.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.worldbank.org/en/country/afghanistan/publication/unlocking-potential-of-agriculture-for-afghanistan-growth|title=Unlocking the Potential of Agriculture for Afghanistan's Growth|website=World Bank}}&lt;/ref&gt; The country is known for producing [[pomegranate production in Afghanistan|pomegranates]], grapes, apricots, melons, and several other fresh and dry fruits. It is also known as the world's largest producer of [[Opium production in Afghanistan|opium]] – as much as 16% or more of the nation's economy is derived from the cultivation and sale of opium.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/aan-qa-an-established-industry-basic-facts-about-afghanistans-opium-driven-economy/|title=AAN Q&amp;A: An established industry – Basic facts about Afghanistan's opium-driven economy|publisher=Afghanistan Analysts Network|date=11 July 2017|access-date=10 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190807204235/https://www.afghanistan-analysts.org/aan-qa-an-established-industry-basic-facts-about-afghanistans-opium-driven-economy/|archive-date=7 August 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; It is also one of the world's top producers of [[cannabis]].&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-afghanistan-cannabis-idUSTRE62U0IC20100331|title=Afghanistan now world's top cannabis source: U.N.|newspaper=Reuters|date=31 March 2010|via=www.reuters.com|last1=Burch|first1=Jonathon}}&lt;/ref&gt;

[[Saffron]], the most expensive spice, grows in Afghanistan, particularly [[Herat Province]]. In recent years, there has been an uptick in saffron production, which authorities and farmers trying to replace poppy cultivation. Between 2012 and 2019, the saffron cultivated and produced in Afghanistan was consecutively ranked the world's best by the International Taste and Quality Institute.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.arabnews.com/node/1602281/world|title=Afghanistan's red gold 'saffron' termed world's best|date=22 December 2019|website=Arab News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tolonews.com/afghanistan/28053-afghan-saffron-worlds-best|title=Afghan Saffron, World's Best|website=TOLOnews}}&lt;/ref&gt; Production hit record high in 2019 (19,469&amp;nbsp;kg of saffron), and one kilogram is sold domestically between $634 and $1147.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.xinhuanet.com/english/2019-12/25/c_138657013.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20191228193104/http://www.xinhuanet.com/english/2019-12/25/c_138657013.htm|url-status=dead|archive-date=28 December 2019|title=Saffron production hits record high in Afghanistan|website=Xinhua|accessdate=13 March 2023|archivedate=2 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210302085429/http://www.xinhuanet.com/english/2019-12/25/c_138657013.htm}}&lt;/ref&gt;

The availability of cheap diesel-powered water pumps imported from China and Pakistan, and in the 2010s, of cheap solar power to pump water, resulted in expansion of agriculture and population in the southwestern deserts of Afghanistan in [[Kandahar Province]], [[Helmand Province]] and [[Nimruz Province]] in the 2010s. Wells have gradually been deepened, but water resources are limited. Opium is the major crop, but as of 2022, was under attack by the new Taliban government which, in order to suppress opium production, was systematically suppressing water pumping.&lt;ref name=&quot;NYT52922&quot;&gt;{{cite news |author1=Bryan Denton |author2=David Zucchino |author3=Yaqoob Akbary |title=Green Energy Complicates the Taliban's New Battle Against Opium: The multibillion-dollar trade has survived previous bans. Now, the Taliban are going after solar-powered water pumps to try to dry up poppy crops in the middle of a national economic crisis. |url=https://www.nytimes.com/2022/05/29/world/asia/afghanistan-opium-taliban.html |access-date=May 29, 2022 |work=The New York Times |date=May 29, 2022|quote=Do not destroy the fields, but make the fields dry out,.... We are committed to fulfilling the opium decree.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AREU52322&quot;&gt;{{cite web |author1=David Mansfield |title=When the Water Runs Dry: What is to be done with the 1.5 million settlers in the deserts of southwest Afghanistan when their livelihoods fail? |url=https://areu.org.af/when-the-water-runs-dry/ |website=areu.org.af |publisher=The Afghanistan Research and Evaluation Unit (AREU) |access-date=May 29, 2022 |date=May 23, 2022 |accessdate=March 13, 2023 |archivedate=May 29, 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220529220041/https://areu.org.af/when-the-water-runs-dry/ }}&lt;/ref&gt;

=== Mining ===
{{Main|Mining in Afghanistan}}
[[File:Lapis Lazuli from Afghanistan.jpg|thumb|left|upright|[[Lapis lazuli]] stones]]
The country's natural resources include: coal, copper, iron ore, [[lithium]], [[uranium]], [[rare earth element]]s, [[chromite]], gold, [[zinc]], [[talc]], [[barite]], [[sulfur]], lead, [[marble]], precious and [[semi-precious stones]], natural gas, and petroleum.&lt;ref name=&quot;peters2007&quot;&gt;{{cite techreport |last=Peters |first=Steven G. |title=Preliminary Assessment of Non-Fuel Mineral Resources of Afghanistan, 2007 |url=http://pubs.usgs.gov/fs/2007/3063/fs2007-3063.pdf |publisher=USGS Afghanistan Project/[[US Geological Survey]]/Afghanistan Geological Survey |access-date=13 October 2011 |id=Fact Sheet 2007–3063 | date=October 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727053445/http://pubs.usgs.gov/fs/2007/3063/fs2007-3063.pdf |archive-date=27 July 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bgs&quot; /&gt; In 2010, US and Afghan government officials estimated that untapped mineral deposits located in 2007 by the [[US Geological Survey]] are worth at least {{nowrap|$1 trillion}}.&lt;ref name=&quot;bbcminerals&quot;&gt;{{cite news |title=Afghans say US team found huge potential mineral wealth |url=https://www.bbc.co.uk/news/10311752 |access-date=13 October 2011 |newspaper=BBC News | date=14 June 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130809125352/http://www.bbc.co.uk/news/10311752 |archive-date=9 August 2013}}&lt;/ref&gt;

[[Michael E. O'Hanlon]] of the [[Brookings Institution]] estimated that if Afghanistan generates about $10&amp;nbsp;billion per year from its [[mining in Afghanistan|mineral deposits]], its [[gross national product]] would double and provide long-term funding for Afghan security forces and other critical needs.&lt;ref&gt;O'Hanlon, Michael E. [http://www.brookings.edu/opinions/2010/0616_afghanistan_minerals_ohanlon.aspx &quot;Deposits Could Aid Ailing Afghanistan&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110923172142/http://www.brookings.edu/opinions/2010/0616_afghanistan_minerals_ohanlon.aspx |date=23 September 2011 }}, [http://www.brookings.edu/ The Brookings Institution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180126030757/https://www.brookings.edu/ |date=26 January 2018 }}, 16 June 2010.&lt;/ref&gt; The [[United States Geological Survey]] (USGS) estimated in 2006 that northern Afghanistan has an average {{convert|2.9|e9oilbbl|e6m3|abbr=unit|order=flip}} of [[crude oil]], {{convert|15.7|e12cuft|abbr=unit|order=flip}} of natural gas, and {{convert|562|e6USbbl|e9L|0|abbr=unit|order=flip}} of [[natural gas liquids]].&lt;ref name=&quot;klett2006&quot;&gt;{{cite techreport|last=Klett |first=T.R. |title=Assessment of Undiscovered Petroleum Resources of Northern Afghanistan, 2006 |url=http://pubs.usgs.gov/fs/2006/3031/pdf/FS-3031.pdf |publisher=USGS-Afghanistan Ministry of Mines &amp; Industry Joint Oil &amp; Gas Resource Assessment Team |access-date=13 October 2011 | date=March 2006 |id=Fact Sheet 2006–3031|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727060903/http://pubs.usgs.gov/fs/2006/3031/pdf/FS-3031.pdf |archive-date=27 July 2013 }}&lt;/ref&gt; In 2011, Afghanistan signed an oil exploration contract with [[China National Petroleum Corporation]] (CNPC) for the development of three oil fields along the Amu Darya river in the north.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://ph.news.yahoo.com/afghanistan-signs-7-bn-oil-deal-china-102107778.html |title=Afghanistan signs '$7 bn' oil deal with China | date=28 December 2011 |access-date=29 December 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233953/http://ph.news.yahoo.com/afghanistan-signs-7-bn-oil-deal-china-102107778.html |archive-date=30 December 2013 }}&lt;/ref&gt;

The country has significant amounts of [[lithium]], copper, gold, coal, iron ore, and other [[minerals]].&lt;ref name=peters2007 /&gt;&lt;ref name=&quot;bgs&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.bgs.ac.uk/AfghanMinerals/docs/Gold_A4.pdf#search='gold%20and%20copper%20discovered%20in%20afghanistan'|title=Minerals in Afghanistan |publisher=[[British Geological Survey]] |access-date=4 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130726155518/http://www.bgs.ac.uk/AfghanMinerals/docs/Gold_A4.pdf |archive-date=26 July 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Afghanistan's Mineral Fortune&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.uvm.edu/ieds/node/568/ |title=Afghanistan's Mineral Fortune |publisher=Institute for Environmental Diplomacy and Security Report |year=2011 |access-date=16 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131212153853/http://www.uvm.edu/ieds/node/568 |archive-date=12 December 2013 }}&lt;/ref&gt; The [[Khanashin]] [[carbonatite]] in Helmand Province contains {{convert|1000000|t|lk=out}} of [[rare earth element]]s.&lt;ref name=&quot;tucker2011&quot;&gt;{{cite techreport|last=Tucker |first=Ronald D. |title=Rare Earth Element Mineralogy, Geochemistry, and Preliminary Resource Assessment of the Khanneshin Carbonatite Complex, Helmand Province, Afghanistan |url=http://pubs.usgs.gov/of/2011/1207/pdf/ofr2011-1207.pdf |publisher=USGS |access-date=13 October 2011 |year=2011 |id=Open-File Report 2011–1207|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727062511/http://pubs.usgs.gov/of/2011/1207/pdf/ofr2011-1207.pdf |archive-date=27 July 2013 }}&lt;/ref&gt; In 2007, a 30-year lease was granted for the [[Mes Aynak#Copper Mine|Aynak]] copper mine to the [[China Metallurgical Group]] for $3&amp;nbsp;billion,&lt;ref&gt;&quot;[http://www.dailyfinance.com/2010/06/14/china-us-afghanistan-mineral-mining/ China, Not U.S., Likely to Benefit from Afghanistan's Mineral Riches]&quot;. ''Daily Finance''. 14 June 2010 {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20131231001630/http://www.dailyfinance.com/2010/06/14/china-us-afghanistan-mineral-mining/ | date=31 December 2013 }}&lt;/ref&gt; making it the biggest foreign investment and private business venture in Afghanistan's history.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2009/12/30/world/asia/30mine.html |title=China Willing to Spend Big on Afghan Commerce |work=The New York Times | date=29 December 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110731145815/http://www.nytimes.com/2009/12/30/world/asia/30mine.html |archive-date=31 July 2011}}&lt;/ref&gt; The state-run [[Steel Authority of India]] won the mining rights to develop the huge [[Hajigak Pass|Hajigak]] iron ore deposit in central Afghanistan.&lt;ref&gt;&quot;[http://www.businessweek.com/news/2011-12-06/indian-group-wins-rights-to-mine-in-afghanistan-s-hajigak.html Indian Group Wins Rights to Mine in Afghanistan's Hajigak] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20131010060446/http://www.businessweek.com/news/2011-12-06/indian-group-wins-rights-to-mine-in-afghanistan-s-hajigak.html | date=10 October 2013 }}&quot;. ''Businessweek''. 6 December 2011&lt;/ref&gt; Government officials estimate that 30% of the country's untapped mineral deposits are worth at least {{nowrap|$1 trillion}}.&lt;ref name=bbcminerals /&gt; One official asserted that &quot;this will become the backbone of the Afghan economy&quot; and a Pentagon memo stated that Afghanistan could become the &quot;Saudi Arabia of lithium&quot;.&lt;ref name=&quot;risen2010&quot;&gt;{{cite news|last=Risen|first=James|author-link=James Risen|date=17 June 2010|title=U.S. Identifies Vast Riches of Minerals in Afghanistan|newspaper=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2010/06/14/world/asia/14minerals.html|url-status=live|access-date=14 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100617204149/http://www.nytimes.com/2010/06/14/world/asia/14minerals.html|archive-date=17 June 2010}}&lt;/ref&gt; The lithium reserves of 21 Mio. tons could amount to the ones of [[Bolivia]], which is currently viewed as the country with the largest lithium reserves.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|last=Hosp|first=Gerald|date=31 August 2021|title=Afghanistan: die konfliktreichen Bodenschätze|url=https://www.nzz.ch/wirtschaft/afghanistan-die-konfliktreichen-bodenschaetze-ld.1642056|access-date=1 September 2021|website=[[Neue Zürcher Zeitung]]|language=de}}&lt;/ref&gt; Other larger deposits are the ones of [[bauxite]] and [[cobalt]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; In a 2011 news story, the ''[[The Christian Science Monitor|CSM]]'' reported, &quot;The United States and other Western nations that have borne the brunt of the cost of the Afghan war have been conspicuously absent from the bidding process on Afghanistan's mineral deposits, leaving it mostly to regional powers.&quot;&lt;ref&gt;&quot;[http://www.csmonitor.com/World/Asia-South-Central/2011/1228/China-wins-700-million-Afghan-oil-and-gas-deal.-Why-didn-t-the-US-bid China wins $700 million Afghan oil and gas deal. Why didn't the US bid?]&quot;. ''The Christian Science Monitor''. 28 December 2011 {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20131231001743/http://www.csmonitor.com/World/Asia-South-Central/2011/1228/China-wins-700-million-Afghan-oil-and-gas-deal.-Why-didn-t-the-US-bid | date=31 December 2013 }}&lt;/ref&gt;

Access to [[biocapacity]] in Afghanistan is lower than world average. In 2016, Afghanistan had 0.43 global hectares&lt;ref name=footprintdata&gt;{{cite web|url=http://data.footprintnetwork.org/#/countryTrends?cn=2&amp;type=BCpc,EFCpc|title=Country Trends|publisher=Global Footprint Network|access-date= 23 June 2020}}&lt;/ref&gt; of biocapacity per person within its territory, much less than the world average of 1.6 global hectares per person.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Lin|first1=David|last2=Hanscom|first2=Laurel|last3=Murthy|first3=Adeline|last4=Galli|first4=Alessandro|last5=Evans|first5=Mikel|last6=Neill|first6=Evan|last7=Mancini|first7=MariaSerena|last8=Martindill|first8=Jon|last9=Medouar|first9=FatimeZahra|last10=Huang|first10=Shiyu|last11=Wackernagel
|first11=Mathis|date=2018|title=Ecological Footprint Accounting for Countries: Updates and Results of the National Footprint Accounts, 2012–2018|journal=Resources|volume=7|issue=3|pages=58|doi=10.3390/resources7030058|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; In 2016 Afghanistan used 0.73 global hectares of biocapacity per person - their [[ecological footprint]] of consumption. This means they use just under double as much biocapacity as Afghanistan contains. As a result, Afghanistan is running a biocapacity deficit.&lt;ref name=footprintdata/&gt;

==Infrastructure==
===Energy===
{{main|Energy in Afghanistan|Renewable energy in Afghanistan}}
[[File:Afghanistan electricity production.svg|thumb|Afghanistan electricity supply 1980–2019]]
According to the [[World Bank]], 98% of the rural population have access to electricity in 2018, up from 28% in 2008.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Access to electricity, rural (% of rural population) – Afghanistan {{!}} Data|url=https://data.worldbank.org/indicator/EG.ELC.ACCS.RU.ZS?end=2018&amp;locations=AF&amp;start=2005&amp;view=chart|access-date=28 March 2021|website=data.worldbank.org}}&lt;/ref&gt; Overall the figure stands at 98.7%.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/EG.ELC.ACCS.ZS?end=2018&amp;locations=AF&amp;start=2005&amp;view=chart|title=Access to electricity (% of population) – Afghanistan|website=[[World Bank]]|accessdate=2023-03-13|archivedate=2021-04-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210414225824/https://data.worldbank.org/indicator/EG.ELC.ACCS.ZS?end=2018&amp;locations=AF&amp;start=2005&amp;view=chart}}&lt;/ref&gt; As of 2016, Afghanistan produces 1,400 [[megawatt]]s of power, but still imports the majority of electricity via transmission lines from Iran and the Central Asian states.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tolonews.com/business/afghanistan-has-capacity-produce-310000mw-power|title=Afghanistan Has Capacity To Produce 310,000MW Power|website=TOLOnews}}&lt;/ref&gt; The majority of electricity production is via [[hydropower]], helped by the amount of rivers and streams that flow from the mountains.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2018/05/14/largest-plant-restarts-operations-in-first-step-developing-afghanistan-hydropower|title=Afghanistan Resurrects its Largest Hydropower Plant Toward a Brighter Future|website=World Bank|accessdate=2023-03-13|archivedate=2019-04-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190421160657/https://www.worldbank.org/en/news/feature/2018/05/14/largest-plant-restarts-operations-in-first-step-developing-afghanistan-hydropower}}&lt;/ref&gt; However electricity is not always reliable and blackouts happen, including in Kabul.&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/en/reports/economy-development-environment/power-to-the-people-how-to-extend-afghans-access-to-electricity/|title=Power to the People: How to extend Afghans' access to electricity|date=3 February 2015|website=Afghanistan Analysts Network – English}}&lt;/ref&gt; In recent years an increasing number of [[Solar power|solar]], [[biomass]] and wind power plants have been constructed.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.af.undp.org/content/afghanistan/en/home/presscenter/IntheNews/renewable-energy-in-afghanistan-atn.html|title=The Power of Nature: How Renewable Energy is Changing Lives in Afghanistan|website=UNDP in Afghanistan|access-date=14 June 2020|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414230313/https://www.af.undp.org/content/afghanistan/en/home/presscenter/IntheNews/renewable-energy-in-afghanistan-atn.html|url-status=dead|accessdate=13 March 2023|archivedate=14 April 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210414230313/https://www.af.undp.org/content/afghanistan/en/home/presscenter/IntheNews/renewable-energy-in-afghanistan-atn.html}}&lt;/ref&gt; Currently under development are the [[CASA-1000]] project which will transmit electricity from Kyrgyzstan and Tajikistan, and the [[Turkmenistan-Afghanistan-Pakistan-India pipeline|Turkmenistan-Afghanistan-Pakistan-India]] (TAPI) gas pipeline.&lt;ref name=&quot;auto1&quot;/&gt; Power is managed by the [[Da Afghanistan Breshna Sherkat]] (DABS, Afghanistan Electricity Company).

Important dams include the [[Kajaki Dam]], [[Dahla Dam]], and the [[Sardeh Band Dam]].&lt;ref name=&quot;auto2&quot;/&gt;

=== Tourism ===
{{main|Tourism in Afghanistan}}
[[File:Lake in Band-e Amir National Park, March 2008.jpg|thumb|left|[[Band-e Amir National Park]]]]
Tourism is a small industry in Afghanistan due to security issues. Nevertheless, some 20,000 foreign tourists visit the country annually as of 2016.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.pajhwok.com/en/2016/09/27/20000-foreign-tourists-visit-afghanistan-annually |title=20,000 foreign tourists visit Afghanistan annually |publisher=Pajhwok Afghan News (PAN) |editor=Navid Ahmad Barakzai |date=27 September 2016 |access-date=15 May 2017 |archive-date=23 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161123022923/http://www.pajhwok.com/en/2016/09/27/20000-foreign-tourists-visit-afghanistan-annually |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; In particular an important region for domestic and international tourism is the picturesque [[Bamyan]] Valley, which includes lakes, canyons and historical sites, helped by the fact it is in a safe area away from insurgent activity.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.thenational.ae/world/asia/coronavirus-shatters-tourism-hopes-in-afghanistan-s-bamyan-province-1.1011018|title=Coronavirus shatters tourism hopes in Afghanistan's Bamyan province|website=The National|date=26 April 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.pajhwok.com/en/2017/09/03/more-200000-tourists-visit-bamyan-year|title=More than 200,000 tourists visit Bamyan this year|website=www.pajhwok.com|date=3 September 2017|last1=Basharat|first1=Hakim}}&lt;/ref&gt; Smaller numbers visit and trek in regions such as the [[Wakhan]] Valley, which is also one of the world's most remote communities.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.scmp.com/week-asia/society/article/2154951/where-instagramers-and-taliban-play-afghanistan|title=Where Instagramers and Taliban play|date=14 July 2018|website=South China Morning Post}}&lt;/ref&gt; From the late 1960s onwards, Afghanistan was a popular stop on the famous [[hippie trail]], attracting many Europeans and Americans. Coming from Iran, the trail traveled through various Afghan provinces and cities including [[Herat]], [[Kandahar]] and [[Kabul]] before crossing to northern Pakistan, northern India, and [[Nepal]].&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.richardgregory.org.uk/history/hippie-trail.htm|title= Origins of the hippie trail|website= www.richardgregory.org.uk|access-date= 13 June 2020|archive-date= 11 November 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201111215149/https://www.richardgregory.org.uk/history/hippie-trail.htm|url-status= dead|accessdate= 13 March 2023|archivedate= 11 November 2020|archiveurl= https://web.archive.org/web/20201111215149/https://www.richardgregory.org.uk/history/hippie-trail.htm}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.richardgregory.org.uk/history/hippie-trail-03.htm |title=The hippie trail |website=www.richardgregory.org.uk |access-date=13 June 2020 |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308185419/https://www.richardgregory.org.uk/history/hippie-trail-03.htm |url-status=dead |accessdate=13 March 2023 |archivedate=8 March 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210308185419/https://www.richardgregory.org.uk/history/hippie-trail-03.htm }}&lt;/ref&gt; Tourism peaked in 1977, the year before the start of political instability and armed conflict.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/middle-east/afghanistan/articles/when-afghanistan-was-just-the-laid-back-highlight-on-the-hippie-/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/middle-east/afghanistan/articles/when-afghanistan-was-just-the-laid-back-highlight-on-the-hippie-/ |archive-date=10 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=When Afghanistan was just a laid-back highlight on the hippie trail|first=Oliver|last= Smith|website=The Telegraph|date=20 April 2018}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;

[[File:Jam afghanistan ghorprovince islamic architecture.jpg|thumb|upright|The [[Minaret of Jam]] is a UNESCO [[World Heritage Site]], currently under threat by erosion and flooding]]
The city of [[Ghazni]] has significant history and historical sites, and together with [[Bamyan]] city have in recent years been voted Islamic Cultural Capital and South Asia Cultural Capital respectively.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/en/reports/context-culture/bamyan-first-ever-cultural-capital-of-south-asia-a-big-party-but-what-else/|title=Bamyan, First Ever Cultural Capital of South Asia: A big party, but what else?|date=8 June 2015|website=Afghanistan Analysts Network – English}}&lt;/ref&gt; The cities of [[Herat]], [[Kandahar]], [[Balkh]], and [[Zaranj]] are also very historic. The [[Minaret of Jam]] in the [[Hari River, Afghanistan|Hari River]] valley is a [[UNESCO World Heritage Site]]. A cloak reputedly worn by Islam's prophet [[Muhammad]] is kept inside the [[Shrine of the Cloak]] in Kandahar, a city founded by [[Alexander the Great]] and the first capital of Afghanistan. The [[citadel of Alexander]] in the western city of Herat has been renovated in recent years and is a popular attraction. In the north of the country is the [[Shrine of Ali]], believed by many to be the location where [[Ali]] was buried.{{sfn|Dupree|1997|page=115}} The [[National Museum of Afghanistan]] is located in Kabul and hosts a large number of Buddhist, [[Bactria]]n Greek and early Islamic antiquities; the museum suffered greatly by civil war but has been slowly restoring since the early 2000s.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/travel/story/20200203-the-afghan-artefacts-that-survived-taliban-destruction|title=The Afghan artefacts that survived Taliban destruction|first=Ruchi|last=Kumar|website=www.bbc.com}}&lt;/ref&gt;

=== Communication ===
{{Main|Communications in Afghanistan}}
Telecommunication services in Afghanistan are provided by [[Afghan Telecom]], [[Afghan Wireless]], [[Etisalat]], [[MTN Group]], and [[Roshan (telco)|Roshan]]. The country uses its own space [[satellite]] called [[Afghansat 1]], which provides services to millions of phone, internet, and television subscribers. By 2001 following years of civil war, telecommunications was virtually a non-existent sector, but by 2016 it had grown to a $2&amp;nbsp;billion industry, with 22&amp;nbsp;million mobile phone subscribers and 5&amp;nbsp;million internet users. The sector employs at least 120,000 people nationwide.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://afghanistanembassy.org.uk/english/3155/|title=Connecting Afghanistan: The rise of technology in governance and society – The Embassy of Afghanistan in London|website=afghanistanembassy.org.uk|access-date=20 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180121125742/http://afghanistanembassy.org.uk/english/3155/|archive-date=21 January 2018|url-status=live|accessdate=13 March 2023|archivedate=21 January 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180121125742/http://afghanistanembassy.org.uk/english/3155/}}&lt;/ref&gt;

=== Transportation ===
{{Main|Transport in Afghanistan}}
{{See also|List of airports in Afghanistan|Rail transport in Afghanistan}}
[[File:Françoise Foliot - Afghanistan 043.jpg|thumb|left|The [[Salang Tunnel]], once the highest tunnel in the world, provides a key connection between the north and south of the country]]
Due to Afghanistan's geography, transport between various parts of the country has historically been difficult. The backbone of Afghanistan's road network is [[Highway 1 (Afghanistan)|Highway 1]], often called the &quot;Ring Road&quot;, which extends for {{convert|2210|km}} and connects five major cities: Kabul, Ghazni, Kandahar, Herat and Mazar-i-Sharif,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/going-in-circles-the-never-ending-story-of-afghanistans-unfinished-ring-road/|title=Going in Circles: The never-ending story of Afghanistan's unfinished Ring Road|publisher=Afghanistan Analysts Network|author=Qayoom Suroush|date=16 January 2015|access-date=7 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190707120451/https://www.afghanistan-analysts.org/going-in-circles-the-never-ending-story-of-afghanistans-unfinished-ring-road/|archive-date=7 July 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; with spurs to Kunduz and Jalalabad and various border crossings, while skirting around the mountains of the Hindu Kush.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=29bg7g1U6coC&amp;pg=PA118|title=The Geography and Politics of Afghanistan|first=Ramamoorthy|last=Gopalakrishnan|date=13 June 1982|publisher=Concept Publishing Company}}&lt;/ref&gt;

The Ring Road is crucially important for domestic and international trade and the economy.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/en/reports/economy-development-environment/going-in-circles-the-never-ending-story-of-afghanistans-unfinished-ring-road/|title=Going in Circles: The never-ending story of Afghanistan's unfinished Ring Road|date=16 January 2015|website=Afghanistan Analysts Network – English}}&lt;/ref&gt; A key portion of the Ring Road is the [[Salang Tunnel]], completed in 1964, which facilitates travel through the Hindu Kush mountain range and connects northern and southern Afghanistan.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Cary Gladstone|title=Afghanistan Revisited|url=https://books.google.com/books?id=aH_KCWVB6W0C&amp;pg=PA122|year=2001|publisher=Nova Publishers|isbn=978-1-59033-421-8|page=122}}&lt;/ref&gt; It is the only land route that connects Central Asia to the [[Indian subcontinent]].&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/idINIndia-46016020100209|title=Afghan avalanches kill dozens, trap hundreds|newspaper=Reuters|date=9 February 2010|via=www.reuters.com|last1=Azimy|first1=Yousuf}}&lt;/ref&gt; Several mountain passes allow travel between the Hindu Kush in other areas. Serious traffic accidents are common on Afghan roads and highways, particularly on the [[Kabul–Kandahar Highway|Kabul–Kandahar]] and the [[Kabul–Jalalabad Road]].&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2013/apr/26/afghan-bus-crash |title=Afghan bus crash kills 45 |work=The Guardian |date=26 April 2013 |access-date=4 November 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141105002154/http://www.theguardian.com/world/2013/apr/26/afghan-bus-crash |archive-date=5 November 2014 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Traveling by bus in Afghanistan remains dangerous due to militant activities.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Driving in Afghanistan|url=http://caravanistan.com/transport/driving/afghanistan/|website=Caravanistan|publisher=Caravanistan|access-date=22 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160904001045/http://caravanistan.com/transport/driving/afghanistan/|archive-date=4 September 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:Ariana Afghan A310-300 F-GEMO.jpg|thumb|An [[Ariana Afghan Airlines]] [[Airbus A310]] in 2006]]
Air transport in Afghanistan is provided by the national carrier, [[Ariana Afghan Airlines]],&lt;ref name=&quot;EU To Impose Ban on Afghan Planes&quot;&gt;{{cite news |title=EU To Impose Ban on Afghan Planes |url=http://news.airwise.com/story/view/1290466447.html |publisher=Airwise News |date=22 November 2010 |quote=Kabul-based [[Safi Airways|Safi]] is the country's No. 2 airline after national carrier Ariana Afghan Airlines |access-date=28 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130524011714/http://news.airwise.com/story/view/1290466447.html |archive-date=24 May 2013 |url-status=live |accessdate=13 March 2023 |archivedate=24 May 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130524011714/http://news.airwise.com/story/view/1290466447.html }}&lt;/ref&gt; and by the private company [[Kam Air]]. Airlines from a number of countries also provide flights in and out of the country. These include [[Air India]], [[Emirates (airline)|Emirates]], [[Gulf Air]], [[Iran Aseman Airlines]], [[Pakistan International Airlines]], and [[Turkish Airlines]]. The country has four international airports: [[Hamid Karzai International Airport]] (formerly Kabul International Airport), [[Kandahar International Airport]], [[Herat International Airport]], and [[Mazar-e Sharif International Airport]]. Including domestic airports, there are 43.&lt;ref name=&quot;Factbook&quot;/&gt; [[Bagram Air Base]] is a major military airfield.

The country has three rail links: one, a {{convert|75|km|adj=on}} line from [[Mazar-i-Sharif]] to the [[Afghanistan–Uzbekistan Friendship Bridge|Uzbekistan border]];&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.andrewgrantham.co.uk/afghanistan/railways/hairatan-to-mazar-i-sharif/|title=Hairatan to Mazar-i-Sharif railway – Railways of Afghanistan|website=andrewgrantham.co.uk|access-date=3 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20171224182253/http://www.andrewgrantham.co.uk/afghanistan/railways/hairatan-to-mazar-i-sharif/|archive-date=24 December 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; a {{convert|10|km|adj=on}} long line from [[Toraghundi]] to the [[Turkmenistan]] border (where it continues as part of [[Turkmen Railways]]); and a short link from [[Aqina]] across the Turkmen border to [[Kerki]], which is planned to be extended further across Afghanistan.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.pajhwok.com/en/2016/11/28/afghan-turkmenistan-railroad-inaugurated|title=Afghan-Turkmenistan railroad inaugurated|website=pajhwok.com|date=28 November 2016|access-date=6 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170512234058/http://www.pajhwok.com/en/2016/11/28/afghan-turkmenistan-railroad-inaugurated|archive-date=12 May 2017|url-status=live|last1=Salehai|first1=Zarghona}}&lt;/ref&gt; These lines are used for freight only and there is no passenger service. A rail line between [[Khaf, Iran|Khaf]], Iran and [[Herat]], western Afghanistan, intended for both freight and passengers, is under construction as of 2019.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.azernews.az/region/135859.html |title=Khaf-Herat railroad to be launched in Iran soon |date=7 August 2018 |quote=&quot;Iran-Afghanistan railway networks through Khaf-Herat Railroad will be completed in the next few months,&quot; Yazdani said, according to Mehr news agency on 3 August |access-date=27 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180928003514/https://www.azernews.az/region/135859.html |archive-date=28 September 2018 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ifpnews.com/exclusive/iran-strongly-condemns-herat-railway-mine-blast/|title=Iran Strongly Condemns Herat Railway Mine Blast|date=20 May 2019|access-date=7 July 2019|publisher=Iran Front Page|archive-url=https://web.archive.org/web/20190521080709/https://ifpnews.com/exclusive/iran-strongly-condemns-herat-railway-mine-blast/|archive-date=21 May 2019|url-status=live|accessdate=13 March 2023|archivedate=21 May 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190521080709/https://ifpnews.com/exclusive/iran-strongly-condemns-herat-railway-mine-blast/}}&lt;/ref&gt; About {{convert|125|km}} of the line will lie on the Afghan side.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://financialtribune.com/articles/economy-domestic-economy/60378/rail-linkup-with-afghanistan-by-march-2018|title=Rail Linkup With Afghanistan by March 2018|date=25 February 2017|access-date=3 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180922112855/https://financialtribune.com/articles/economy-domestic-economy/60378/rail-linkup-with-afghanistan-by-march-2018|archive-date=22 September 2018|url-status=live|accessdate=13 March 2023|archivedate=22 September 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180922112855/https://financialtribune.com/articles/economy-domestic-economy/60378/rail-linkup-with-afghanistan-by-march-2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Khaf-Herat railway |url=http://www.raillynews.com/2013/khaf-herat-railway/ |website=RaillyNews {{!}} Dailly Railway News in English |date=10 December 2013 |access-date=1 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171220114246/http://www.raillynews.com/2013/khaf-herat-railway/ |archive-date=20 December 2017 |url-status=dead |accessdate=13 March 2023 |archivedate=20 December 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171220114246/http://www.raillynews.com/2013/khaf-herat-railway/ }}&lt;/ref&gt; There are various proposals for the construction of additional rail lines in the country.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Railways of Afghanistan -Afghan railroads, past, present and future |url=http://www.andrewgrantham.co.uk/afghanistan/tag/map/ |website=andrewgrantham.co.uk |access-date=1 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171208185852/http://www.andrewgrantham.co.uk/afghanistan/tag/map/ |archive-date=8 December 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Private vehicle ownership has increased substantially since the early 2000s. Taxis are yellow in color and consist of both cars and [[auto rickshaw]]s.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.jstage.jst.go.jp/article/eastsats/5/2/5_292/_pdf/-char/en |title=The Possibility of Introducing a Regular Bus System in Kandahar |last1=Rahmat |first1=Mohibullah |last2=Mizokami |first2=Shoshi |last3=Fujiwara |first3=Akimasa |journal=Asian Transport Studies |volume=5 |issue=2 |date=2018 |pages=292–309}}&lt;/ref&gt; In rural Afghanistan, villagers often use [[donkey]]s, [[mule]]s or [[horse]]s to transport or carry goods. [[Camel]]s are primarily used by the Kochi nomads.&lt;ref name=&quot;auto9&quot;/&gt; Bicycles are popular throughout Afghanistan.&lt;ref&gt;{{Cite book | url=https://books.google.com/books?id=2UEJDAAAQBAJ&amp;pg=PA23 | title=Mason's World Encyclopedia of Livestock Breeds and Breeding, 2 Volume Pack| isbn=9781845934668| last1=Porter| first1=Valerie| last2=Alderson| first2=Lawrence| last3=Hall| first3=Stephen J. G.| last4=Phillip Sponenberg| first4=D.| date=9 March 2016}}&lt;/ref&gt;

== Culture ==
{{Main|Culture of Afghanistan}}
[[File:CH-NB - Afghanistan, Kulm (Khulm, Kholm)- Menschen - Annemarie Schwarzenbach - SLA-Schwarzenbach-A-5-21-110.jpg|thumb|An Afghan family near [[Kholm, Afghanistan|Kholm]], 1939 – most Afghans are tribal]]

[[Afghans]] have both common cultural features and those that differ between the regions of Afghanistan, each with distinctive cultures partly as a result of geographic obstacles that divide the country.&lt;ref name=&quot;auto7&quot;/&gt; Family is the mainstay of Afghan society and families are often headed by a [[patriarch]].&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.afghanistans.com/Information/People/WayofLife.htm|title=Afghanistan Way of Life &amp;#124; Afghanistan's Web Site|website=www.afghanistans.com|access-date=14 June 2020|archive-date=8 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308140824/https://www.afghanistans.com/Information/People/WayofLife.htm|url-status=dead|accessdate=13 March 2023|archivedate=8 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210308140824/https://www.afghanistans.com/Information/People/WayofLife.htm}}&lt;/ref&gt; In the southern and eastern region, the people live according to the [[Pashtun culture]] by following [[Pashtunwali]] (the Pashtun way).&lt;ref&gt;{{citation-attribution |{{Cite encyclopedia|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/aftoc.html|title=Afghanistan: a country study|date=1998|publisher=[[Library of Congress]], [[Federal Research Division]]|editor-last=Blood|editor-first=Peter R.|location=Washington, D.C.|oclc=904447770|entry=Pashtun|entry-url=https://webharvest.gov/peth04/20041031011222/http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+af0037)|access-date=23 January 2021}}}}&lt;/ref&gt; Key tenets of Pashtunwali include [[melmastia|hospitality]], the provision of [[nanawatai|sanctuary]] to those seeking refuge, and revenge for the shedding of blood.{{sfn|Dupree|1997|page=126}} The Pashtuns are largely connected to the culture of [[Central Asia]] and the [[Iranian Plateau]]. The remaining Afghans are culturally [[Persianization|Persian]] and [[Turkic peoples|Turkic]]. Some non-Pashtuns who live in proximity with Pashtuns have adopted Pashtunwali in a process called [[Pashtunization]], while some Pashtuns have been [[Persianized]]. Those who have lived in Pakistan and Iran over the last 30 years have been further influenced by the cultures of those neighboring nations. The Afghan people are known to be strongly religious.&lt;ref name=&quot;auto6&quot;/&gt;

Afghans, particularly Pashtuns, are noted for their tribal solidarity and high regard for personal honor.{{sfn|Barfield|2012|page=59}} One writer considers the tribal system to be the best way of organizing large groups of people in a country that is geographically difficult, and in a society that, from a materialistic point of view, has an uncomplicated lifestyle.&lt;ref name=&quot;Heathcote&quot;&gt;Heathcote, Tony (1980, 2003) &quot;The Afghan Wars 1839–1919&quot;, Sellmount Staplehurst.&lt;/ref&gt; There are various [[ethnic groups in Afghanistan|Afghan tribes]], and an estimated 2–3&amp;nbsp;million [[Kochi people|nomads]].&lt;ref&gt;&quot;[http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=76794 Afghanistan: Kuchi nomads seek a better deal]&quot;. [[The New Humanitarian|IRIN]] Asia. 18 February 2008. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110910205256/http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=76794 | date=10 September 2011 }}&lt;/ref&gt; Afghan culture is deeply [[Islamic culture|Islamic]],{{sfn|Barfield|2012|page=40–41}} but pre-Islamic practices persist.{{sfn|Dupree|1997|page=104}} One example is ''[[bacha bazi]]'', a term for activities involving sexual relations between older men and younger adolescent men, or boys.&lt;ref name=&quot;BBC Rustam Qobil&quot;&gt;{{cite news| last= Qobil| first= Rustam| url= https://www.bbc.com/news/world-south-asia-11217772| title= The sexually abused dancing boys of Afghanistan| work= [[BBC News]]| date= 7 September 2010| access-date= 20 September 2019| archive-url= https://web.archive.org/web/20190818070104/https://www.bbc.com/news/world-south-asia-11217772| archive-date= 18 August 2019| url-status= live}}&lt;/ref&gt; [[Child marriage in Afghanistan|Child marriage]] is prevalent in Afghanistan;&lt;ref name=&quot;Medica Mondiale&quot;&gt;{{cite journal|last=Bahgam|first=S|author2=Mukhatari|title=Study on Child Marriage in Afghanistan|journal=Medica Mondiale|year=2004|pages=1–20|url=http://www.medicamondiale.org/fileadmin/content/07_Infothek/Afghanistan/Afghanistan_Child_marriage_medica_mondiale_study_2004_e.pdf|access-date=15 March 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120506222217/http://www.medicamondiale.org/fileadmin/content/07_Infothek/Afghanistan/Afghanistan_Child_marriage_medica_mondiale_study_2004_e.pdf|archive-date=6 May 2012}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120506222217/http://www.medicamondiale.org/fileadmin/content/07_Infothek/Afghanistan/Afghanistan_Child_marriage_medica_mondiale_study_2004_e.pdf |date=6 May 2012 }}&lt;/ref&gt; the legal age for marriage is 16.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Afghanistan Has a Tougher Law on Child Marriage than Florida|url=https://www.hrw.org/news/2017/10/20/afghanistan-has-tougher-law-child-marriage-florida|publisher=Human Rights Watch|date=20 October 2017|quote=In Afghanistan girls can marry at 16, or at 15 with permission from their father or a judge.|access-date=15 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190725072232/https://www.hrw.org/news/2017/10/20/afghanistan-has-tougher-law-child-marriage-florida|archive-date=25 July 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; The most preferred marriage in Afghan society is to one's [[parallel cousin]], and the groom is often expected to pay a [[bride price]].{{sfn|Dupree|1997|page=122, 198}}

[[File:Kuchi Village.jpg|thumb|A house occupied by nomadic ''kochi'' people in [[Nangarhar Province]]]]
In the villages, families typically occupy [[mudbrick]] houses, or compounds with mudbrick or [[stone wall]]ed houses. Villages typically have a headman (''malik''), a master for water distribution (''mirab'') and a religious teacher (''mullah''). Men would typically work on the fields, joined by women during harvest.&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt; About 15% of the population are [[nomadic]], locally called ''[[Kochi people|kochis]]''.&lt;ref name=&quot;auto7&quot;/&gt; When nomads pass villages they often buy supplies such as tea, wheat and [[kerosene]] from the villagers; villagers buy [[wool]] and milk from the nomads.&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;

[[Afghan clothing]] for both men and women typically consists of various forms of [[shalwar kameez]], especially ''[[perahan tunban]]'' and ''[[khet partug]]''. Women would normally wear a ''[[chador]]'' for head covering; some women, typically from highly conservative communities, wear the ''[[burqa]]'', a full body covering. These were worn by some women of the Pashtun community well before Islam came to the region, but the [[Taliban]] enforced this dress on women when they were in power.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=z7ATBAAAQBAJ&amp;pg=PA61|title=What Is Veiling?|first=Sahar|last=Amer|date=2 September 2014|publisher=UNC Press Books|isbn=9781469617763}}&lt;/ref&gt; Another popular dress is the ''[[chapan]]'' which acts as a coat. The ''[[Karakul (hat)|karakul]]'' is a hat made from the fur of a specific regional breed of sheep. It was favored by former kings of Afghanistan and became known to much of the world in the 21st century when it was constantly worn by President [[Hamid Karzai]].&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1956862.stm|title=Karzai heads for hat trouble|date=28 April 2002|via=news.bbc.co.uk}}&lt;/ref&gt; The ''[[pakol]]'' is another traditional hat originating from the far east of the country; it was popularly worn by the guerrilla leader [[Ahmad Shah Massoud]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.afghan-web.com/culture/clothes/|title=Traditional Afghan Clothes|date=12 March 2018|accessdate=13 March 2023|archivedate=13 August 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210813151029/https://www.afghan-web.com/culture/clothes/}}&lt;/ref&gt; The ''[[Mazari hat]]'' originates from northern Afghanistan.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.voanews.com/extremism-watch/hats-proliferate-symbol-pashtun-protest-movement|title=Hats Proliferate as Symbol of Pashtun Protest Movement &amp;#124; Voice of America – English|website=www.voanews.com|accessdate=2023-03-13|archivedate=2019-05-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190527134749/https://www.voanews.com/a/hats-symbol-pashtun-protest-movement/4335923.html}}&lt;/ref&gt;

===Architecture===
{{main|Architecture of Afghanistan}}
[[File:Kabul Skyline.jpg|thumb|upright=1.2|Kabul skyline, displaying both historical and contemporary buildings]]
The nation has a complex history that has survived either in its current cultures or in the form of various languages and monuments. Afghanistan contains many remnants from all ages, including [[Ancient Greece|Greek]] and [[Buddhist]] stupas, monasteries, monuments, temples and Islamic minarets. Among the most well known are the [[Great Mosque of Herat]], the [[Blue Mosque (Mazar-i-Sharif)|Blue Mosque]], the [[Minaret of Jam]], the [[Chil Zena]], the Qala-i Bost in [[Lashkargah]], the ancient Greek city of [[Ai-Khanoum]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.afghanistans.com/Information/People/ArtArchitecture.htm|title=Afghanistan Art and Architecture &amp;#124; Afghanistan's Web Site|website=www.afghanistans.com|access-date=14 June 2020|archive-date=7 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307212319/https://www.afghanistans.com/Information/People/ArtArchitecture.htm|url-status=dead|accessdate=13 March 2023|archivedate=7 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210307212319/https://www.afghanistans.com/Information/People/ArtArchitecture.htm}}&lt;/ref&gt; However, many of its historic monuments have been damaged in modern times due to the civil wars.&lt;ref&gt;G.V. Brandolini. ''Afghanistan [[cultural heritage]]''. Orizzonte terra, [[Bergamo]]. 2007. p. 64.&lt;/ref&gt; The two famous [[Buddhas of Bamiyan]] were destroyed by the Taliban, who regarded them as [[idolatrous]]. Despite that, archaeologists are still finding Buddhist relics in different parts of the country, some of them dating back to the 2nd century.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.newsdaily.com/stories/tre67g1cn-us-afghanistan-buddhist-relics/ |title=Afghan archaeologists find Buddhist site as war rages |access-date=16 August 2010 |work=Sayed Salahuddin |date=17 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100818151642/http://www.newsdaily.com/stories/tre67g1cn-us-afghanistan-buddhist-relics/ |archive-date=18 August 2010 |url-status=dead |accessdate=13 March 2023 |archivedate=18 August 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100818151642/http://www.newsdaily.com/stories/tre67g1cn-us-afghanistan-buddhist-relics/ }}&lt;/ref&gt; As there was no colonialism in the modern era in Afghanistan, European-style architecture is rare but does exist: the Victory Arch at [[Paghman]] and the [[Darul Aman Palace]] in Kabul were built in this style in the 1920s by the Afghans themselves.

===Art and ceramics===
{{see also|Afghan art}}
[[File:Traditional Afghan Embroidery Style.jpg|thumb|left|A traditional Afghan [[embroidery]] pattern]]
Carpet [[weaving]] is an ancient practice in Afghanistan, and many of these are still [[Handicraft|handmade]] by tribal and nomadic people today.&lt;ref name=&quot;auto5&quot;/&gt; Carpets have been produced in the region for thousands of years and traditionally done by women.&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=https://khorasanrugs.com/post/1033364869875/in-afghanistan-weaving-ancient-industry|title=In Afghanistan, weaving ancient industry back into global market|date=21 August 2019|journal=The Christian Science Monitor}}&lt;/ref&gt; Some crafters express their feelings through the designs of rugs; for example after the outbreak of the [[Soviet–Afghan War]], &quot;[[war rugs]]&quot;, a variant of [[Afghan rug]]s, were created with designs representing pain and misery caused by the conflict.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://speri.dept.shef.ac.uk/2020/01/15/selling-war-commodifying-the-insecurity-of-afghan-women/|title=Selling war: commodifying the (in)security of Afghan women|date=15 January 2020|website=SPERI}}&lt;/ref&gt; Every province has its own specific characteristics in making rugs.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gounesco.com/weaving-culture-through-the-afghan-rug/|title=Weaving Culture through the Afghan rug|date=7 December 2017|accessdate=13 March 2023|archivedate=30 August 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210830215415/https://www.makeheritagefun.com/weaving-culture-through-the-afghan-rug/}}&lt;/ref&gt; In some of the Turkic-populated areas in the north-west, bride and wedding ceremony prices are driven by the bride's weaving skills.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/en/reports/context-culture/rug-weavers-and-bride-prices-in-the-northwest-still-expensive-in-spite-of-government-and-taleban-rules/|title=Rug Weavers and Bride Prices in the Northwest: Still expensive in spite of government and Taleban rules|date=12 May 2019|website=Afghanistan Analysts Network – English}}&lt;/ref&gt;

[[Pottery]] has been crafted in Afghanistan for millennia. The village of [[Istalif]], north of Kabul, is in particular a major center, known for its unique turquoise and green pottery,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://seretandsons.org/giving-back|title=Giving Back – Seret and Sons|accessdate=2023-03-13|archivedate=2021-04-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210414225824/http://seretandsons.org/giving-back}}&lt;/ref&gt; and their methods of crafting have remained the same for centuries.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.khaama.com/the-potter-crafting-afghanistans-future-9899/|title=The Potter: Crafting Afghanistan's future|date=27 January 2015|website=The Khaama Press News Agency}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2016/08/19/world/asia/afghanistan-istalif-pottery.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220101/https://www.nytimes.com/2016/08/19/world/asia/afghanistan-istalif-pottery.html |archive-date=2022-01-01 |url-access=limited|title=War and Pillaging Couldn't Break an Afghan Village, but a Tumbling Economy May|first=Kareem|last=Fahim|newspaper=The New York Times|date=18 August 2016}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt; Much of ''[[lapis lazuli]]'' stones were earthed in modern-day Afghanistan which were used in [[Chinese porcelain]] as [[cobalt blue]], later used in ancient [[Mesopotamia]] and Turkey.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cnn.com/style/article/how-the-color-blue-changed-art-forever/index.html|title=How the quest for the 'perfect blue' changed art forever|first=Isambard |last=Wilkinson|website=CNN}}&lt;/ref&gt;

The lands of Afghanistan have a long history of art, with the world's earliest known usage of [[oil painting]] found in cave murals in the country.&lt;ref&gt;{{cite web |title=First-ever oil paintings found in Afghanistan |url=http://edition.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/04/24/afghanistan.painting/ |date=24 April 2008 |access-date=3 December 2012 |publisher=CNN |accessdate=13 March 2023 |archivedate=20 March 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180320110145/http://edition.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/04/24/afghanistan.painting/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=World's Oldest Oil Paintings Found in Afghanistan |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,352342,00.html |date=24 April 2008 |access-date=3 December 2012 |publisher=Fox News |accessdate=13 March 2023 |archivedate=27 April 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080427021547/http://www.foxnews.com/story/0,2933,352342,00.html}}&lt;/ref&gt; A notable art style that developed in Afghanistan and eastern Pakistan is [[Gandhara Art]], produced by a fusion of [[Greco-Roman]] art and [[Buddhist art]] between the 1st and 7th centuries CE.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.britannica.com/art/Gandhara-art |title=Gandhara art |publisher=Britannica |access-date=22 August 2018}}&lt;/ref&gt; Later eras saw increased use of the [[Persian miniature]] style, with [[Kamaleddin Behzad]] of [[Herat]] being one of the most notable miniature artists of the [[Timurid dynasty|Timurid]] and early [[Safavid]] periods. Since the 1900s, the nation began to use Western techniques in art. [[Abdul Ghafoor Breshna]] was a prominent Afghan painter and sketch artist from Kabul during the 20th century.

=== Media and entertainment ===
{{Main|Media of Afghanistan}}
Afghanistan has around 350 [[List of radio stations in Afghanistan|radio stations]] and over 200 television stations.&lt;ref name=TOLO-2019&gt;{{cite news|title=Suspects Sentenced To Death For Killing Journalist in Kandahar|url=https://www.tolonews.com/afghanistan/suspects-sentenced-death-killing-journalist-kandahar|publisher=[[TOLOnews]]|date=16 April 2019|access-date=28 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190417161248/https://www.tolonews.com/afghanistan/suspects-sentenced-death-killing-journalist-kandahar|archive-date=17 April 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Radio Television Afghanistan]], originating from 1925, is the state public broadcaster. Television programs began airing in the 1970s and today there are many private television channels such as [[TOLO (TV channel)|TOLO]] and [[Shamshad TV]]. The first Afghan newspaper was published in 1873,{{sfn|Dupree|1997|page=405}} and there are hundreds of print outlets today.&lt;ref name=&quot;TOLO-2019&quot;/&gt; By the 1920s, [[Radio Kabul]] was broadcasting local radio services.&lt;ref name=&quot;Whitlock2003&quot;&gt;{{cite book|author=Monica Whitlock|title=Land Beyond the River: The Untold Story of Central Asia|url=https://books.google.com/books?id=OW1tAwAAQBAJ&amp;pg=PA127|date=24 October 2003|publisher=St. Martin's Press|isbn=978-0-312-27727-7|page=127}}&lt;/ref&gt; [[Voice of America]], [[BBC World Service|BBC]], and [[Radio Free Europe/Radio Liberty]] (RFE/RL) broadcast in both of Afghanistan's official languages on radio.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://freedomhouse.org/report/freedom-press/2016/afghanistan|title=Freedom of the Press 2016: Afghanistan|publisher=Freedom House|year=2016|access-date=28 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170205122939/https://freedomhouse.org/report/freedom-press/2016/afghanistan|archive-date=5 February 2017|url-status=live|accessdate=13 March 2023|archivedate=5 February 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170205122939/https://freedomhouse.org/report/freedom-press/2016/afghanistan}}&lt;/ref&gt; Press restrictions have been gradually relaxed and private media diversified since 2002, after more than two decades of tight controls.

Afghans have long been accustomed to watching Indian [[Bollywood]] films and listening to its [[filmi]] songs.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.himalmag.com/encounters-bollywood-kabul/|title=Encounters with Bollywood in Kabul|date=14 September 2013|website=Himal Southasian}}&lt;/ref&gt; It has been claimed that Afghanistan is among the biggest markets for the Hindi film industry.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2019/12/panipat-irks-afghans-founding-father-portrayal-191210053601818.html|title=Bollywood's Panipat irks Afghans over founding father's portrayal|website=www.aljazeera.com}}&lt;/ref&gt; The stereotypes of [[Afghans in India]] (''Kabuliwala'' or ''Pathani'') have also been represented in some Bollywood films by actors.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.telegraphindia.com/entertainment/period-films-like-padmaavat-kesari-and-now-panipat-have-crassly-stereotyped-and-vilified-afghans/cid/1717346|title=Vilifying Afghans in Bollywood|website=www.telegraphindia.com}}&lt;/ref&gt; Many Bollywood film stars have roots in Afghanistan, including [[Salman Khan]], [[Saif Ali Khan]], [[Aamir Khan]], [[Feroz Khan (Indian actor)|Feroz Khan]], [[Kader Khan]], [[Naseeruddin Shah]], [[Zarine Khan]], [[Celina Jaitly]], and a number of others. Several Bollywood films have been shot inside Afghanistan, including ''[[Dharmatma]]'', ''[[Khuda Gawah]]'', ''[[Escape from Taliban]]'', and ''[[Kabul Express]]''.

===Music===
{{main|Music of Afghanistan}}
[[ဝှာင်:Afghan rubab.jpg|thumb|The Afghan [[Rubab (instrument)|rubab]]]]
Afghan classical music has close historical links with [[Indian classical music]] and use the same Hindustani terminology and theories like [[raga]]. Genres of this style of music include [[ghazal]] (poetic music) and instruments such as the Indian [[tabla]], [[sitar]] and [[harmonium]], and local instruments like [[zerbaghali]], as well as [[dayereh]] and [[tanbur]] which are also known in Central Asia, the Caucasus and the Middle East. The [[Rubab (instrument)|rubab]] is the country's national instrument and precurses the Indian [[sarod]] instrument. Some of the famous artists of classical music include [[Ustad Sarahang]] and [[Abdul Rahim Sarban|Sarban]].&lt;ref name=&quot;auto4&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.songlines.co.uk/explore/guides-and-lists/the-rough-guide-to-world-music-afghanistan|title=Afghanistan – The Rough Guide to World Music|website=Songlines|accessdate=2023-03-13|archivedate=2021-03-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210308143630/https://www.songlines.co.uk/explore/guides-and-lists/the-rough-guide-to-world-music-afghanistan}}&lt;/ref&gt;

Pop music developed in the 1950s through [[Radio Kabul]] and was influential in social change. During this time female artists also started appearing, at first [[Mermon Parwin]].&lt;ref name=&quot;auto4&quot;/&gt; Perhaps the most famous artist of this genre was [[Ahmad Zahir]], who synthesized many genres and continues to be renowned for his voice and rich lyrics long after his death in 1979.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://daily.redbullmusicacademy.com/2016/06/ahmad-zahir-the-afghan-elvis|title=Ahmad Zahir: The Voice of Afghanistan|website=daily.redbullmusicacademy.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto4&quot;/&gt; Other notable masters of traditional or popular Afghan music include [[Nashenas]], [[Ubaidullah Jan]], [[Mahwash]], [[Ahmad Wali]], [[Farhad Darya]], and [[Naghma]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.afghanland.com/entertainment/music/bio.html |title=Artist Biographies |publisher=Afghanland.com |access-date=17 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130809214750/http://www.afghanland.com/entertainment/music/bio.html |archive-date=9 August 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=9 August 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130809214750/http://www.afghanland.com/entertainment/music/bio.html }}&lt;/ref&gt;

[[Attan]] is the national dance of Afghanistan, a group dance popularly performed by Afghans of all backgrounds.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://wadsam.com/arts-culture/afghanistans-traditional-dance-attan-3090/|title=Afghanistan's Traditional Dance-Attan|date=7 July 2012|accessdate=13 March 2023|archivedate=14 April 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210414223632/https://wadsam.com/arts-culture/afghanistans-traditional-dance-attan-3090/}}&lt;/ref&gt; The dance is considered part of Afghan identity.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.afghanzariza.com/article/articledetail/attan--the-fascinating-national-dance-of-afghanistan|title=Attan – the fascinating national dance of Afghanistan|website=Afghan Zariza|access-date=14 June 2020|archive-date=8 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308040731/https://www.afghanzariza.com/article/articledetail/attan--the-fascinating-national-dance-of-afghanistan|url-status=dead|accessdate=13 March 2023|archivedate=8 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210308040731/https://www.afghanzariza.com/article/articledetail/attan--the-fascinating-national-dance-of-afghanistan}}&lt;/ref&gt;

=== Cuisine ===
{{main|Afghan cuisine}}
[[File: Bread of Afghanistan in 2010.jpg|thumb|[[Naan|Non]] (bread) from a local baker, the most widely consumed bread in Afghanistan]]
Afghan cuisine is largely based upon the nation's chief crops, such as wheat, maize, [[barley]] and rice. Accompanying these staples are native fruits and vegetables as well as dairy products such as milk, [[yogurt]] and [[whey]]. [[Kabuli palaw]] is the [[national dish]] of Afghanistan.&lt;ref name=&quot;foodrepublic&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.foodrepublic.com/2012/07/31/everything-you-need-know-about-afghan-food|title=Everything You Need To Know About Afghan Food|date=31 July 2012|publisher=foodrepublic|first=Tanveer|last=Ali|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130213232915/https://www.foodrepublic.com/2012/07/31/everything-you-need-know-about-afghan-food|archive-date=13 February 2013|accessdate=13 March 2023|archivedate=13 February 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130213232915/https://www.foodrepublic.com/2012/07/31/everything-you-need-know-about-afghan-food}}&lt;/ref&gt; The nation's culinary specialties reflect its ethnic and geographic diversity.&lt;ref name=&quot;Brittin&quot;&gt;{{cite book|last=Brittin|first=Helen|title=The Food and Culture Around the World Handbook|url=https://archive.org/details/foodculturearoun0000brit|year=2011|publisher=Prentice Hall|location=Boston|pages=[https://archive.org/details/foodculturearoun0000brit/page/20 20]–21}}&lt;/ref&gt; Afghanistan is known for its high-quality [[Pomegranate production in Afghanistan|pomegranates]], grapes, and sweet melons.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rareseeds.com/afghan-honeydew-melon/|title=Rare Heirloom Seeds – Baker Creek Heirloom Seeds|website=Baker Creek Heirloom Seeds|access-date=28 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304063844/http://www.rareseeds.com/afghan-honeydew-melon/|archive-date=4 March 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Tea is a favorite drink among Afghans, and a typical diet consists of [[naan]], yoghurt, rice and meat.&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;

=== Literature ===
{{main|Poetry of Afghanistan}}

Classic [[Persian literature|Persian]] and [[Pashto poetry]] are a cherished part of Afghan culture. Poetry has always been one of the major educational pillars in the region, to the level that it has integrated itself into culture.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://news.un.org/en/story/2017/10/567862-feature-western-afghanistan-ancient-love-poetry-thrives-again|title=FEATURE: In Western Afghanistan, an ancient love of poetry thrives again|date=5 October 2017|website=UN News|accessdate=13 March 2023|archivedate=17 August 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210817083556/https://news.un.org/en/story/2017/10/567862-feature-western-afghanistan-ancient-love-poetry-thrives-again}}&lt;/ref&gt; One of the poetic styles is called [[Landay (poetry)|landay]]. A popular theme in Afghan folklore and mythology are [[Dev (mythology)|Divs]], monstrous creatures.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kXnEDAAAQBAJ&amp;pg=PA4|title=American Myths, Legends, and Tall Tales: An Encyclopedia of American Folklore [3 volumes]: An Encyclopedia of American Folklore (3 Volumes)|first1=Christopher R.|last1=Fee|first2=Jeffrey B.|last2=Webb|date=29 August 2016|publisher=ABC-CLIO|isbn=9781610695688}}&lt;/ref&gt; Thursdays are traditionally &quot;poetry night&quot; in the city of [[Herat]] when men, women and children gather and recite both ancient and modern poems.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-13931608|title=Afghanistan: 10 facts you may not know|work=BBC News|date=6 July 2011|via=BBC|access-date=21 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180304072803/http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-13931608|archive-date=4 March 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

The Afghan region has produced countless Persian-speaking poets and writers from the Middle Ages to the present day, among which three mystical authors are considered true national glories (although claimed with equal ardor by Iran), namely: [[Khwaja Abdullah Ansari]] of Herat, a great mystic and [[Sufi]] saint in the 11th century, [[Sanai]] of [[Ghazni]], author of mystical poems in the 12th century, and, finally, [[Rumi]] of [[Balkh]], in the 13th century, considered the persophonist throughout the world as the greatest mystical poet of the entire Muslim world. The Afghan Pashto literature, although quantitatively remarkable and in great growth in the last century, has always had an essentially local meaning and importance, feeling the influence of both Persian literature and the contiguous literatures of India. Both main literatures, from the second half of the nineteenth century, have shown themselves to be sensitive to genres (novel, theater), movements and stylistic features imported from Europe.

[[Khushal Khan Khattak]] of the 17th century is considered the national poet. Other notable poets include [[Rabi'a Balkhi]], [[Jami]], [[Rahman Baba]], [[Khalilullah Khalili]], and [[Parween Pazhwak]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.afghan-web.com/culture/poetry/cpoets.html |title=Classical Dari and Pashto Poets |publisher=Afghan-web.com |access-date=4 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140412113451/http://www.afghan-web.com/culture/poetry/cpoets.html |archive-date=12 April 2014 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=6 October 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131006084545/http://www.afghan-web.com/culture/poetry/cpoets.html }}&lt;/ref&gt;

===Holidays and festivals===
[[File:هفت میوه.jpg|thumb|Haft Mewa (Seven Fruit Syrup) is popularly consumed during Nowruz in Afghanistan]]
Afghanistan's official New Year starts with [[Nowruz]], an ancient tradition that started as a [[Zoroastrian]] celebration in present-day Iran, and with which it shares the annual celebration along with several other countries. It occurs every year at the [[March equinox|vernal equinox]]. [[Nauruz in Afghanistan|In Afghanistan]], Nowruz is typically celebrated with music and dance, as well as holding [[buzkashi]] tournaments.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.iexplore.com/articles/travel-guides/middle-east/afghanistan/festivals-and-events|title=Afghanistan Holidays and Festivals|website=www.iexplore.com|accessdate=2023-03-13|archivedate=2021-04-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210414224027/https://www.iexplore.com/articles/travel-guides/middle-east/afghanistan/festivals-and-events}}&lt;/ref&gt;

[[Yaldā]], another nationally celebrated ancient tradition,&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://en.mehrnews.com/news/112907/Yalda-Iranian-celebration-of-winter-solstice |last=Rezaian |first= Lachin |publisher=[[Mehr News Agency]] |date=20 December 2015 |title=Yalda: Iranian celebration of winter solstice}}&lt;/ref&gt; commemorates the ancient goddess [[Mithra]] and marks the longest night of the year on the eve of the [[winter solstice]] ({{transliteration|fa|čelle ye zemestān}}; usually falling on 20 or 21 December),&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=yonOicJi5BEC |title=No More &quot;us&quot; and &quot;them&quot;: Classroom Lessons and Activities to Promote Peer Respect |last=Roessing |first= Lesley |date=2012 |page=89|isbn=978-1-61048-812-9 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://articles.latimes.com/2013/dec/20/local/la-me-adv-persian-winter-solstice-20131221 |title=In ancient tradition, Iranians celebrate winter solstice |last=Hamedy |first= Saba |newspaper=Los Angeles Times |date=20 December 2013}}&lt;/ref&gt; during which families gather together to recite poetry and eat fruits—particularly the red fruits watermelon and [[pomegranate]], as well as [[mixed nuts]].&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Ti24AwAAQBAJ |title=Religions of Iran: From Prehistory to the Present |last=Foltz |first= Richard |publisher=Oneworld Publications |date=2013 |page=29|isbn=978-1-78074-307-3 |author-link=Foltz, Richard }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=OUtoJovyjMI |title=We Are Iran: The Persian Blogs |last=Alavi |first=Nasrin |date=8 November 2015 |publisher=Soft Skull Press |page=135 }}{{Dead link|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

Religious festivals are also celebrated; as a predominantly Muslim country, Islamic events and festivals such as [[Ramadan]], [[Eid al-Fitr]] and [[Ashura]] are widely celebrated annually in Afghanistan. The Sikh festival of [[Vaisakhi]] is celebrated by the Sikh community&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.pajhwok.com/en/2013/04/11/sikhs-throng-temples-celebrate-vaisakhi|title=Sikhs throng temples to celebrate Vaisakhi|website=www.pajhwok.com|date=11 April 2013|last1=Mahbob|first1=Mahbob Shah}}&lt;/ref&gt; and the Hindu festival [[Diwali]] by the Hindu community.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.thenational.ae/world/asia/afghan-hindus-and-sikhs-celebrate-diwali-without-pomp-and-splendour-amid-fear-1.668735|title=Afghan Hindus and Sikhs celebrate Diwali without 'pomp and splendour' amid fear|website=The National|date=19 October 2017}}&lt;/ref&gt;

[[Afghan Independence Day|National Independence Day]] is celebrated on 19 August to mark the [[Anglo-Afghan Treaty of 1919]] under King [[Amanullah Khan]] and the country's full independence.&lt;ref&gt;{{Cite CIA World Factbook|country=Afghanistan|access-date=18 August 2009|year=2009}}&lt;/ref&gt; Several international celebrations are also officially held in Afghanistan, such as [[International Workers' Day]] and [[International Women's Day]]. Some regional festivals include the Pamir Festival, which celebrates the culture of the [[Wakhi people|Wakhi]] and [[Kyrgyz people|Kyrgyz]] peoples, the Red Flower Festival (during Nowruz) in [[Mazar-i-Sharif]] and the Damboora Festival in [[Bamyan Province]].

=== Sports ===
{{Main|Sport in Afghanistan}}
[[File:Buzkashi game in Afghanistan.jpg|thumb|The ancient national sport of Afghanistan, [[Buzkashi]]]]
Sport in Afghanistan is managed by the [[Afghan Sports Federation]]. [[Cricket]] and [[Association football]] are the two most popular sports in the country.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.thehindu.com/sport/cricket/%E2%80%98Cricket-is-now-the-biggest-sport-in-Afghanistan%E2%80%99/article13994180.ece|title=Cricket is now the biggest sport in Afghanistan|work=The Hindu|access-date=4 July 2019|date=11 January 2016|author=Uthra Ganesan}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.topendsports.com/world/countries/afghanistan.htm|title=Sport in Afghanistan|access-date=4 July 2019|publisher=Top End Sports|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711025603/https://www.topendsports.com/world/countries/afghanistan.htm|archive-date=11 July 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; The Afghan Sports Federation promotes cricket, association football, [[basketball]], [[volleyball]], [[golf]], [[team handball|handball]], [[boxing]], [[taekwondo]], [[Olympic weightlifting|weightlifting]], [[bodybuilding]], [[track and field]], [[ice skating|skating]], [[bowling]], [[snooker]], [[chess]], and other sports.

Afghanistan's sports teams are increasingly celebrating titles at international events. [[Afghanistan national basketball team|basketball team]] won the first team sports title at the [[2010 South Asian Games]].&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/sports/tournaments/South-Asian-Games-Shooters-swimmers-shine-as-India-consolidate-dominance/articleshow/5540143.cms|title=South Asian Games: Shooters, swimmers shine as India consolidate dominance|newspaper=The Times of India|date=5 February 2010|access-date=28 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190613093112/https://timesofindia.indiatimes.com/sports/tournaments/South-Asian-Games-Shooters-swimmers-shine-as-India-consolidate-dominance/articleshow/5540143.cms|archive-date=13 June 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Later that year, the country's [[Afghanistan national cricket team|cricket team]] followed it with the winning of [[2009–10 ICC Intercontinental Cup]].&lt;ref name=&quot;ICUP2009-10&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2009/TOURNAMENTS/INTERCONTINENTAL/about.shtml |title=2009–10 Intercontinental Cup |website=CricketEurope |access-date=28 May 2019 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130224153614/http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2009/TOURNAMENTS/INTERCONTINENTAL/about.shtml |archive-date=24 February 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=23 March 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190323083553/http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2009/TOURNAMENTS/INTERCONTINENTAL/about.shtml }}&lt;/ref&gt; In 2012, the country's [[Afghanistan national 3x3 team|3x3 basketball team]] won the gold medal at the [[3-on-3 basketball at the 2012 Asian Beach Games|2012 Asian Beach Games]]. In 2013, Afghanistan's [[Afghanistan national football team|football team]] followed as it won the [[SAFF Championship]].&lt;ref name=&quot;SAFF2013&quot;&gt;{{cite news |last=Lyse |first=Doucet |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-24074786 |title=Precious moments of unity touch Afghans after football triumph |work=BBC News |date=12 September 2013 |access-date=28 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130925172338/http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-24074786 |archive-date=25 September 2013 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

The [[Afghan national cricket team]], which was formed in 2001, participated in the [[2009 ICC World Cup Qualifier]], [[2010 ICC World Cricket League Division One]] and the [[2010 ICC World Twenty20]]. It won the [[ACC Twenty20 Cup]] in 2007, 2009, 2011 and 2013. The team eventually made it and played in the [[2015 Cricket World Cup]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://globalvoices.org/2015/02/20/afghanistan-makes-history-in-cricket-world-cup-despite-debut-loss-to-bangladesh/|title=Afghanistan Makes History in Cricket World Cup, Despite Debut Loss to Bangladesh|date=20 February 2015|access-date=28 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190528232428/https://globalvoices.org/2015/02/20/afghanistan-makes-history-in-cricket-world-cup-despite-debut-loss-to-bangladesh/|archive-date=28 May 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; The [[Afghanistan Cricket Board]] (ACB) is the official governing body of the sport and is headquartered in Kabul. The [[Alokozay Kabul International Cricket Ground]] serves as the nation's main cricket stadium. There are several other stadiums throughout the country, including the [[Ghazi Amanullah Khan International Cricket Stadium]] near [[Jalalabad]]. Domestically, cricket is played between teams from different provinces.

The [[Afghanistan national football team]] has been competing in international [[Association football|football]] since 1941.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.teammelli.com/matchdata/details/matchdetails.php?id=53|title=Statistics: Iran|access-date=28 May 2019|publisher=Team Melli|archive-url=https://web.archive.org/web/20191103153545/http://www.teammelli.com/matchdata/details/matchdetails.php?id=53|archive-date=3 November 2019|url-status=live|accessdate=13 March 2023|archivedate=3 November 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191103153545/http://www.teammelli.com/matchdata/details/matchdetails.php?id=53}}&lt;/ref&gt; The national team plays its home games at the [[Ghazi Stadium]] in Kabul, while [[football in Afghanistan]] is governed by the [[Afghanistan Football Federation]]. The national team has never competed or qualified for the [[FIFA World Cup]] but has recently won an international football trophy in 2013.&lt;ref name=&quot;SAFF2013&quot;/&gt; The country also has a national team in the sport of futsal, a 5-a-side variation of football.

The traditional and the national sport of Afghanistan is [[buzkashi]], mainly popular in the north, but also having a following in other parts of the country.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/international/afghanistans-buzkashi-horses-prepare-for-the-game-of-courage/article22457652.ece|title=Afghanistan's buzkashi horses prepare for the game of courage|newspaper=The Hindu|date=17 January 2018|via=www.thehindu.com}}&lt;/ref&gt; It is similar to [[polo]], played by horsemen in two teams, each trying to grab and hold a goat carcass.&lt;ref name=twsj&gt;{{cite news|last1=Abi-Habib|first1=Maria|last2=Fazly|first2=Walid|title=In Afghanistan's National Pastime, It's Better to Be a Hero Than a Goat|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748703841904576256632384932122|access-date=13 April 2011|newspaper=The Wall Street Journal|date=13 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20150526095017/http://www.wsj.com/articles/SB10001424052748703841904576256632384932122|archive-date=26 May 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; The [[Afghan Hound]] (a type of running dog) originated in Afghanistan and was formerly used in [[wolf hunting with dogs|wolf hunting]]. In 2002, traveler [[Rory Stewart]] reported that dogs were still used for wolf hunting in remote areas.&lt;ref&gt;{{cite book|first=Rory|last=Stewart|author-link=Rory Stewart|title=The Places in Between|url=https://books.google.com/books?id=Nz_2AwAAQBAJ|date=2007|publisher=HMH Books|isbn=978-0-15-603593-4|page=100}}&lt;/ref&gt;

== See also ==
{{Portal|Afghanistan|Asia}}
* [[Outline of Afghanistan]]

== Explanatory notes==
{{Notelist|refs=
&lt;!--
{{Efn|name=fn1|The phoneme {{IPA|/f/}} ف occurs only in loanwords in Pashto, it tends to be replaced with {{IPA|/p/}} پ. {{IPA|[b]}} is also an allophone of {{IPA|/p/}} before voiced consonants; {{IPA|[v]}} is an allophone of {{IPA|/f/}} before voiced consonants in loanwords.}}--&gt;
}}

==References==
=== Citations ===
{{reflist}}

=== General and cited sources ===
{{Refbegin}}
* {{Cite book |title=Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813 |last=Mehta |first=Jaswant Lal |date=January 2005 |isbn=9781932705546 |publisher=Sterling Publishers |ref={{sfnref|Mehta}}}}
{{Refend}}

== Further reading ==
{{Main|Bibliography of Afghanistan}}
{{See also|Bibliography of the history of Central Asia}}
{{Refbegin}}
{{Div col|content=
* {{cite book |last=Barfield|first=Thomas|title=Afghanistan: A Cultural and Political History|url=https://books.google.com/books?id=tg45ygAACAAJ|date=2012|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-15441-1}}
* {{cite book |last1=Bleaney |first1=C. H |last2=Gallego |first2=María Ángeles |url={{Google books |plainurl=yes |id=qCh41lAvg8oC }} |title=Afghanistan: a bibliography |publisher=BRILL |year=2006 |isbn=978-90-04-14532-0}}
* {{cite book |last=Clements |first=Frank |url={{Google books |plainurl=yes |id=bv4hzxpo424C }} |title=Conflict in Afghanistan: A Historical Encyclopedia |publisher=ABC-CLIO |year=2003 |isbn=978-1-85109-402-8}}
* {{cite book |last=Dupree|first=Louis|author-link=Louis Dupree (professor)|title=Afghanistan|url=https://archive.org/details/afghanistan0000dupr|publisher=Oxford Pakistan Paperbacks|edition=2nd|year=1997|isbn=978-0-19-577634-8}}
* {{cite book |title=Afghanistan: A Short History of Its People and Politics|url=https://archive.org/details/afghanistanshort00ewan|last=Ewans|first=Martin|publisher=Curzon Press|date=2002|isbn=0060505087}}
* {{cite book |last=Fowler |first=Corinne |url={{Google books |plainurl=yes |id=o4IrhX7n66YC }} |title=Chasing Tales: Travel Writing, Journalism and the History of British Ideas About Afghanistan |publisher=Rodopi |year=2007 |isbn=978-90-420-2262-1}}
* {{cite book |last=Griffiths |first=John C |url={{Google books |plainurl=yes |id=M7nMtaXdAS8C }} |title=Afghanistan: a History of Conflict |publisher=Carlton Books |year=2001 |isbn=978-1-84222-597-4}}
* {{cite book |last=Habibi |first=Abdul Hai |author-link=Abdul Hai Habibi |year=2003 |title=Afghanistan: An Abridged History |publisher=Fenestra Books |isbn=978-1-58736-169-2}}
* {{cite book |last=Hopkins |first=B.D. |url={{Google books |plainurl=yes |id=FOMUAQAAIAAJ }} |title=The Making of Modern Afghanistan |publisher=Palgrave Macmillan |year=2008 |isbn=978-0-230-55421-4}}
* {{cite book |last=Johnson |first=Robert |title=The Afghan Way of War: How and Why They Fight |year=2011 |url={{Google books |plainurl=yes |id=lNuH5YQJr6UC }} |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-979856-8}}
* {{cite book |last=Levi |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=KakcAAAAMAAJ |title=The Light Garden of the Angel King: Journeys in Afghanistan |publisher=Collins |year=1972 |isbn=978-0-00-211042-6}}
* {{cite book |last=Malleson |first=George Bruce |author-link=George Bruce Malleson |url=https://books.google.com/books?id=pqNGBEmHUd4C |title=History of Afghanistan, from the Earliest Period to the Outbreak of the War of 1878 |edition=Elibron Classic Replica |publisher=Adamant Media Corporation |year=2005 |isbn=978-1-4021-7278-6}}
* {{cite book |last=Olson |first=Gillia M |url=https://archive.org/details/afghanistan0000olso |url-access=registration |title=Afghanistan |publisher=Capstone Press |year=2005 |isbn=978-0-7368-2685-3}}
* {{cite book |last1=Omrani |first1=Bijan |last2=Leeming |first2=Matthew |url=https://books.google.com/books?id=VVu_NwAACAAJ|title=Afghanistan: A Companion and Guide |publisher=Odyssey Publications |edition=2nd |year=2011 |isbn=978-962-217-816-8 }}
* {{cite book |last=Reddy |first=L.R. |url=https://books.google.com/books?id=NubtDf2T3cAC |title=Inside Afghanistan: End of the Taliban Era? |publisher=APH Publishing |year=2002 |isbn=978-81-7648-319-3}}
* {{cite book |last=Runion |first=Meredith L. |url=https://books.google.com/books?id=aZk9XzqCFGUC |title=The History of Afghanistan |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2007 |isbn=978-0-313-33798-7}}
}}
{{Refend}}

== External links ==
{{Sister project links|voy=Afghanistan|Afghanistan|s=Portal:Afghanistan|collapsible=collapsed}}
{{EB1911 poster|Afghanistan}}
* [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/afghanistan/ Afghanistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210104184342/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/afghanistan/ |date=2021-01-04 }}. ''[[The World Factbook]]''. [[Central Intelligence Agency]].
* {{GovPubs|Afghanistan}}
* {{Curlie|Regional/Asia/Afghanistan}}
* {{Wikiatlas|Afghanistan}}
* [http://uiuc.libguides.com/afghanistan_research_guide Research Guide to Afghanistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150823112103/http://uiuc.libguides.com/afghanistan_research_guide |date=2015-08-23 }}</text>
      <sha1>7if5aaz5eb00kiym8yvcbg4t6ilcujc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အံက်သဳဂျိန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10772</id>
    <revision>
      <id>59042</id>
      <parentid>54297</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T08:35:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[အံက်သဳဂျေန်]] ဇရေင် [[အံက်သဳဂျိန်]]</comment>
      <origin>54297</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12235" sha1="829f0dct5cpod2a7oiakg2nk5qs8lbi" xml:space="preserve">{{Short description|ဓါတ် ဓာတုဗေဒ မၞုံ သင်္ကေတ O ကေုာံ ဂၞန်အဏု ၈}}{{Infobox element|name=အံက်သဳဂျေန်|native_name=Oxygen|symbol=O|number=8|image=[[File:Liquid oxygen in a beaker.jpg|250px|အံက်သဳဂျေန် လပါ် ဍာ်]]|caption=အံက်သဳဂျေန် မၞုံ ပ္ဍဲ အကာဲအရာ ဍာ် (အရံင် သွာတ် ဖျိုဟ်ဟ်)|category=ဓါတ် သတ္တု ဟွံသေင် (Reactive nonmetal)|group=16 (Chalcogens)|period=2|block=p-block|atomic_mass=15.999 u|phase=ဂေတ် / ကျာ (Gas)|melting_point=-218.79 °C|boiling_point=-182.96 °C|discovery=ခါရ် ဝဳလ်ဟေမ် သကဳလဳ (Carl Wilhelm Scheele) (၁၇၇၁) ကေုာံ ဂျဝ်သေပ် ပရိတ်သလဳ (Joseph Priestley) (၁၇၇၄)|named_by=အာန်တွာန် လာဗွိုင်သဳယေ (Antoine Lavoisier) (၁၇၇၇)}}
'''အံက်သဳဂျေန်''' ({{lang-en|Oxygen}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ဓါတ် ဓာတုဗေဒ မွဲ မၞုံ ကု သင်္ကေတ '''O''' ကေုာံ ဂၞန် အဏု (Atomic number) '''၈''' ရ။ ဍေံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဓါတ် (Chalcogen) ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပ္တန် ဇယား ဓါတ် (Periodic table) တုဲ ဍေံ ဒှ် ဓါတ် သတ္တု ဟွံသေင် (Nonmetal) မလေပ် ဇီုကပိုက် လောဲသွာ (Highly reactive) မွဲ ရ။ အံက်သဳဂျေန် ဂှ် ဍေံ ပံင်နှဴ ကု ဓါတ် တၞဟ် တအ် တုဲ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ဓါတ် အံက်သိုက် (Oxides) ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

အတိုင် လျိုင် မ္ဂး၊ အံက်သဳဂျေန် ဂှ် ဒှ် ဓါတ် မဂၠိုင် အိုတ် မရနုက် ကဵု ပိ ပ္ဍဲကဵု စက္ကဝါ (Universe) ဏအ် (ကြဴနူ ဟုက်ဒရဝ်ဂျေန် ကေုာံ ဟဳလဳယမ်) တုဲ၊ ဍေံ ဒှ် ဓါတ် မဂၠိုင် အိုတ် လတူ ဂၠးတိ ပိုဲ ဏအ် (ပါလုပ် ၜိုတ် ၄၆% နကဵု လျိုင် ပ္ဍဲ တိ) ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဗွိုင်ကျာ သဘာဝ (Atmosphere) ဂှ် အံက်သဳဂျေန် မၞုံ ဗီုပြင် ကျာ (O₂) ပါလုပ် ဒၟံင် ၜိုတ် ၂၀.၉၅% ရ။ ဓါတ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဓါတ် ကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက် ပရေင် ဂျိုင် တန်တဴ လမျီု ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ သတ္တဝါ တအ် ရ။

== ၁။ တမ်ရိုဟ် ဝေါဟာရ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ယၟု မဟီုမ္ဂး &quot;Oxygen&quot; ဝွံ ဍေံ ကၠုင် နူ အရေဝ် ဂရေတ် တြေံ ၜါ မတွံဂး ''ὀξύς'' (oxys) မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဓါတ် အေတ်သေတ်&quot; (Acid) ကေုာံ ''-γενής'' (-genes) မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ပွမဖန်ဗဒှ်&quot; (Producer) ရ။ တၠပညာ ဓာတုဗေဒ ပြင်သေတ် '''လာဗွိုင်သဳယေ''' (Antoine Lavoisier) ကဵု လဝ် ယၟု ဏအ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၇၇ ဟိုတ်နူ ညး ထေင် ကေတ် ဒဒှ်ရ အံက်သဳဂျေန် ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု အေတ်သေတ် သီုဖအိုတ် ရ (ၜိုန်ရ လညာတ် ဏအ် ဗၠေတ် ဒၟံင် ကီု လေဝ် ယၟု ဂှ် ဆက် သှ်ေ အာ ရ)။

* '''ပွမဂၠာဲဆဵု:''' အံက်သဳဂျေန် ဂှ် ဂၠာဲ ဆဵု ညာတ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် နကဵု တၠပညာ သွဳဒေန် '''ခါရ် ဝဳလ်ဟေမ် သကဳလဳ''' (Carl Wilhelm Scheele) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၇၁-၁၇၇၂ တုဲ ညး ကော်စ ဍေံ &quot;ကျာ ပၟတ်&quot; (Fire air) ရ။
* ဆဂး တၠပညာ အင်္ဂလိက် '''ဂျဝ်သေပ် ပရိတ်သလဳ''' (Joseph Priestley) ဂှ် ညး ပတိတ် လိက် အတိုင် သၞောဝ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၇၄ တုဲ ဂၠးတိ တအ် စၟတ်သမ္တီ ညး နဒဒှ် မၞိဟ် ဂၠာဲ ဆဵု ညာတ် ဓါတ် ဏအ် ပြာကတ် အိုတ် ရ။

== ၂။ အင်္ဂလက္ခဏာ (Physical and Chemical Properties) ==

* '''အကာဲအရာ ရူပဗေဒ:''' ပ္ဍဲကဵု ဓါတ် ဂမ္တဴ ဓမ္မတာ (Room temperature) မ္ဂး၊ အံက်သဳဂျေန် (O₂) ဂှ် ဒှ် ကျာ မဟွံမွဲ ကု အရံင်၊ ဟွံမွဲ ကု သၟူ၊ ကေုာံ ဟွံမွဲ ကု ရှ် မွဲ ရ။ ယဝ်ရ ဖျေဟ် ဓါတ် ဂမ္တဴ လောန်ကာဲ ၜိုတ် -183 °C မ္ဂး ဍေံ က္တဵုဒှ် အာ အကာဲအရာ ဍာ် (Liquid oxygen) မၞုံ ကု အရံင် သွာတ် ဖျိုဟ်ဟ် ရ။ ယဝ်ရ ဖျေဟ် ဓါတ် ဂမ္တဴ စဵုကဵု -218.8 °C မ္ဂး ဍေံ ကလောအ် အာ က္တဵုဒှ် အကာဲအရာ တၟအ် (Solid oxygen) ရ။
* '''အကာဲအရာ ဓာတုဗေဒ:''' အံက်သဳဂျေန် ဂှ် ဍေံ ပံင်နှဴ ကေုာံ ဇီုကပိုက် ကု ဓါတ် တၞဟ် တအ် လောဲသွာ လောန် ရ (Highly electronegative)။ ပွမပံင်နှဴ ဏအ် ညးကော်စ ပရေင် Oxidation ရ (ဥပမာ - ပသဲ စောတ်၊ ပၟတ် တူ တအ် ဂှ် ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် အံက်သဳဂျေန် ဇီုကပိုက် ရ)။

== ၃။ ပရေင် ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ လမျီု (Biological Role) ==
အံက်သဳဂျေန် ဂှ် ကိစ္စဇၞော် လောန် သွက် ဇဳဝဗေဒ သဘာဝ-

# '''ပရေင် ယီု ဆဲလ် (Cellular Respiration):''' သတ္တဝါ ကေုာံ ကောန်မၞိဟ် တအ် ဇြောတ် ယီု လုပ် အံက်သဳဂျေန် သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲကဵု မိတဝ်ကောန်ဒရဳယျာ (Mitochondria) အပ္ဍဲ ဆဲလ် သွက်ဂွံ ပတိတ် ဒြဟတ် (ATP) နူကဵု စၞ အဟာရ ရ။ ယဝ်ရ ဟွံမွဲ ကု အံက်သဳဂျေန် မ္ဂး က္ဍဟ် ကေုာံ ဆဲလ် တအ် ဂျိုင် တန်တဴ ဟွံမာန် ရ။
# '''ပရေင် ကၠောန်ဗဒှ် စၞ တၞံဆု (Photosynthesis):''' တၞံဆု တအ် ဇြောတ် ကေတ် ဓါတ် ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက် တုဲ စကာ လျး တ္ၚဲ သွက်ဂွံ ကၠောန် စၞ။ ပ္ဍဲ လၟေင် ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဗလး ပ္တိတ် ကျာ အံက်သဳဂျေန် ဇရေင် လပါ် မ္ၚး ရ။ ဏအ် ဂှ် ဒှ် တမ်မူလ အဓိက မပတိတ် အံက်သဳဂျေန် လတူ ဂၠးတိ ရ။
# '''အံက်သဳဂျေန် ပ္ဍဲ ဆီ:''' ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ပိုဲ ဂှ်၊ ဆဲလ် ဆီ ဗကေတ် မၞုံ ကု ပရဝ်တေန် &quot;ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန်&quot; (Hemoglobin) တအ် ရပ် ကေတ် အံက်သဳဂျေန် နူ အဆုတ် တုဲ ပလံင် ဏာ ဇရေင် အလုံ မွဲ ခန္ဓကာယ ရ။

== ၄။ ပရေင် စကာ ပ္ဍဲ ဘဝ လၟိုန်တ္ၚဲ ကေုာံ ကမၠောန် (Applications) ==

* '''ပညာ ဂဥုဲ (Medical Uses):''' သွက် မၞိဟ် ယဲ ယီု ဝါတ် (ဥပမာ - ယဲ အဆုတ် ယောင်၊ COVID-19) တအ် ဂှ် ဒး ကဵု ကျာ အံက်သဳဂျေန် သ္အးသ္အး နကဵု ပၠောပ် ရ။ ပါဲနူ ဂှ် ပ္ဍဲ အခိင် ကုတ် ယဲ (Surgery) လေဝ် ဒး စကာ ရ။
* '''ကမၠောန် စက်ရုံ ကေုာံ ပသဲ (Metallurgy):''' အံက်သဳဂျေန် ဂၠိုင် ကု တန် တအ် ဂှ် ညးတအ် စကာ သွက်ဂွံ လေင် ပသဲ တုဲ ကၠောန် ပသဲ သံမဏိ (Steel) ရ။ သွက်ဂွံ ဖြတ် ပသဲ၊ တိတ် ပသဲ (Welding) လေဝ် စကာ ကျာ အံက်သဳဂျေန် ကဵု ကျာ အေတ်သဳတလိန် ရ။
* '''ကမၠောန် အာကာသ ကေုာံ ဍိုက် ဍာ် (Aerospace and Scuba diving):''' သွက် သၟာ အာကာသ တအ် ဂွံ ယီု လမျီု ပ္ဍဲ အာကာသ ကေုာံ သွက် သၟာ ဍိုက် ဍာ် တအ် သွက်ဂွံ ယီု သၟဝ် ဍာ် ဂှ် ညးတအ် ဒး ယိုက် ဏာ ထိုင် အံက်သဳဂျေန် ရ။

== ၅။ အံက်သဳဂျေန် ပ္ဍဲ သဘာဝ ကေုာံ အဝ်ဇြောန် (Ozone Layer) ==

* '''အဝ်ဇြောန် (Ozone - O₃):''' အံက်သဳဂျေန် ဂှ် ပါဲနူ ဗီုပြင် O₂ တုဲ ဍေံ နွံ ဗီုပြင် အဏု ပိ မၞုံ ယၟု အဝ်ဇြောန် (O₃) ကီု ရ။ ဓါတ် အဝ်ဇြောန် ဏအ် ဂှ် ဍေံ နွံ ပ္ဍဲ လေထု ကဆံင် လတူ အိုတ် (Stratosphere) တုဲ ဍေံ ကာကွယ် စဵုဒၞာ ကဵု ဂၠးတိ ပိုဲ ညံင် ဟွံဂွံ ဒး လျး အန္တရာဲ (Ultraviolet / UV rays) နူ တ္ၚဲ ရ။
* ယဝ်ရ လျး ဏအ် ဓလူ စှ်ေ ကၠုင် မ္ဂး ဍေံ လေပ် ဖန် ညံင် ကောန်မၞိဟ် တအ် ဂွံ ဒှ် ယဲ ကေန်သာ စၞာံ လောဲသွာ ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==

* [[သၞောတ် ယီု]] (Respiratory system)
* [[ဆီ]] (Blood)
* [[ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန်]] (Hemoglobin)
* [[ဇဳဝကမ္မဗေဒ]] (Physiology)
* [[ဓာတုဗေဒ]] (Chemistry)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}

* Emsley, John (2001). &quot;Oxygen&quot;. ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford, England, UK: Oxford University Press. ISBN 0-19-850340-7.
* Cook, Gerhard A.; Lauer, Carol M. (1968). &quot;Oxygen&quot;. In Clifford A. Hampel (ed.). ''The Encyclopedia of the Chemical Elements''. New York: Reinhold Book Corporation.
* Hall, John E. (2020). ''Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology''. Elsevier. ISBN 978-0323597128.

{{DEFAULTSORT:Oxygen}} [[Category:ဓါတ် ဓာတုဗေဒဂမၠိုင်]] [[Category:ကျာ သဘာဝ]] [[Category:ဇဳဝဗေဒ]] [[Category:ဓာတုဗေဒ]]</text>
      <sha1>829f0dct5cpod2a7oiakg2nk5qs8lbi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59044</id>
      <parentid>59042</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T08:35:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59044</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12235" sha1="em0cfq43v9toocza4ja20z9qcuz78rr" xml:space="preserve">{{Short description|ဓါတ် ဓာတုဗေဒ မၞုံ သင်္ကေတ O ကေုာံ ဂၞန်အဏု ၈}}{{Infobox element|name=အံက်သဳဂျိန်|native_name=Oxygen|symbol=O|number=8|image=[[File:Liquid oxygen in a beaker.jpg|250px|အံက်သဳဂျိန် လပါ် ဍာ်]]|caption=အံက်သဳဂျိန် မၞုံ ပ္ဍဲ အကာဲအရာ ဍာ် (အရံင် သွာတ် ဖျိုဟ်ဟ်)|category=ဓါတ် သတ္တု ဟွံသေင် (Reactive nonmetal)|group=16 (Chalcogens)|period=2|block=p-block|atomic_mass=15.999 u|phase=ဂေတ် / ကျာ (Gas)|melting_point=-218.79 °C|boiling_point=-182.96 °C|discovery=ခါရ် ဝဳလ်ဟေမ် သကဳလဳ (Carl Wilhelm Scheele) (၁၇၇၁) ကေုာံ ဂျဝ်သေပ် ပရိတ်သလဳ (Joseph Priestley) (၁၇၇၄)|named_by=အာန်တွာန် လာဗွိုင်သဳယေ (Antoine Lavoisier) (၁၇၇၇)}}
'''အံက်သဳဂျိန်''' ({{lang-en|Oxygen}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ဓါတ် ဓာတုဗေဒ မွဲ မၞုံ ကု သင်္ကေတ '''O''' ကေုာံ ဂၞန် အဏု (Atomic number) '''၈''' ရ။ ဍေံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဓါတ် (Chalcogen) ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပ္တန် ဇယား ဓါတ် (Periodic table) တုဲ ဍေံ ဒှ် ဓါတ် သတ္တု ဟွံသေင် (Nonmetal) မလေပ် ဇီုကပိုက် လောဲသွာ (Highly reactive) မွဲ ရ။ အံက်သဳဂျိန် ဂှ် ဍေံ ပံင်နှဴ ကု ဓါတ် တၞဟ် တအ် တုဲ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ဓါတ် အံက်သိုက် (Oxides) ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

အတိုင် လျိုင် မ္ဂး၊ အံက်သဳဂျိန် ဂှ် ဒှ် ဓါတ် မဂၠိုင် အိုတ် မရနုက် ကဵု ပိ ပ္ဍဲကဵု စက္ကဝါ (Universe) ဏအ် (ကြဴနူ ဟုက်ဒရဝ်ဂျေန် ကေုာံ ဟဳလဳယမ်) တုဲ၊ ဍေံ ဒှ် ဓါတ် မဂၠိုင် အိုတ် လတူ ဂၠးတိ ပိုဲ ဏအ် (ပါလုပ် ၜိုတ် ၄၆% နကဵု လျိုင် ပ္ဍဲ တိ) ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဗွိုင်ကျာ သဘာဝ (Atmosphere) ဂှ် အံက်သဳဂျိန် မၞုံ ဗီုပြင် ကျာ (O₂) ပါလုပ် ဒၟံင် ၜိုတ် ၂၀.၉၅% ရ။ ဓါတ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဓါတ် ကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက် ပရေင် ဂျိုင် တန်တဴ လမျီု ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ သတ္တဝါ တအ် ရ။

== ၁။ တမ်ရိုဟ် ဝေါဟာရ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ယၟု မဟီုမ္ဂး &quot;Oxygen&quot; ဝွံ ဍေံ ကၠုင် နူ အရေဝ် ဂရေတ် တြေံ ၜါ မတွံဂး ''ὀξύς'' (oxys) မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဓါတ် အေတ်သေတ်&quot; (Acid) ကေုာံ ''-γενής'' (-genes) မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ပွမဖန်ဗဒှ်&quot; (Producer) ရ။ တၠပညာ ဓာတုဗေဒ ပြင်သေတ် '''လာဗွိုင်သဳယေ''' (Antoine Lavoisier) ကဵု လဝ် ယၟု ဏအ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၇၇ ဟိုတ်နူ ညး ထေင် ကေတ် ဒဒှ်ရ အံက်သဳဂျိန် ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု အေတ်သေတ် သီုဖအိုတ် ရ (ၜိုန်ရ လညာတ် ဏအ် ဗၠေတ် ဒၟံင် ကီု လေဝ် ယၟု ဂှ် ဆက် သှ်ေ အာ ရ)။

* '''ပွမဂၠာဲဆဵု:''' အံက်သဳဂျိန် ဂှ် ဂၠာဲ ဆဵု ညာတ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် နကဵု တၠပညာ သွဳဒေန် '''ခါရ် ဝဳလ်ဟေမ် သကဳလဳ''' (Carl Wilhelm Scheele) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၇၁-၁၇၇၂ တုဲ ညး ကော်စ ဍေံ &quot;ကျာ ပၟတ်&quot; (Fire air) ရ။
* ဆဂး တၠပညာ အင်္ဂလိက် '''ဂျဝ်သေပ် ပရိတ်သလဳ''' (Joseph Priestley) ဂှ် ညး ပတိတ် လိက် အတိုင် သၞောဝ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၇၄ တုဲ ဂၠးတိ တအ် စၟတ်သမ္တီ ညး နဒဒှ် မၞိဟ် ဂၠာဲ ဆဵု ညာတ် ဓါတ် ဏအ် ပြာကတ် အိုတ် ရ။

== ၂။ အင်္ဂလက္ခဏာ (Physical and Chemical Properties) ==

* '''အကာဲအရာ ရူပဗေဒ:''' ပ္ဍဲကဵု ဓါတ် ဂမ္တဴ ဓမ္မတာ (Room temperature) မ္ဂး၊ အံက်သဳဂျိန် (O₂) ဂှ် ဒှ် ကျာ မဟွံမွဲ ကု အရံင်၊ ဟွံမွဲ ကု သၟူ၊ ကေုာံ ဟွံမွဲ ကု ရှ် မွဲ ရ။ ယဝ်ရ ဖျေဟ် ဓါတ် ဂမ္တဴ လောန်ကာဲ ၜိုတ် -183 °C မ္ဂး ဍေံ က္တဵုဒှ် အာ အကာဲအရာ ဍာ် (Liquid oxygen) မၞုံ ကု အရံင် သွာတ် ဖျိုဟ်ဟ် ရ။ ယဝ်ရ ဖျေဟ် ဓါတ် ဂမ္တဴ စဵုကဵု -218.8 °C မ္ဂး ဍေံ ကလောအ် အာ က္တဵုဒှ် အကာဲအရာ တၟအ် (Solid oxygen) ရ။
* '''အကာဲအရာ ဓာတုဗေဒ:''' အံက်သဳဂျိန် ဂှ် ဍေံ ပံင်နှဴ ကေုာံ ဇီုကပိုက် ကု ဓါတ် တၞဟ် တအ် လောဲသွာ လောန် ရ (Highly electronegative)။ ပွမပံင်နှဴ ဏအ် ညးကော်စ ပရေင် Oxidation ရ (ဥပမာ - ပသဲ စောတ်၊ ပၟတ် တူ တအ် ဂှ် ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် အံက်သဳဂျိန် ဇီုကပိုက် ရ)။

== ၃။ ပရေင် ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ လမျီု (Biological Role) ==
အံက်သဳဂျိန် ဂှ် ကိစ္စဇၞော် လောန် သွက် ဇဳဝဗေဒ သဘာဝ-

# '''ပရေင် ယီု ဆဲလ် (Cellular Respiration):''' သတ္တဝါ ကေုာံ ကောန်မၞိဟ် တအ် ဇြောတ် ယီု လုပ် အံက်သဳဂျိန် သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲကဵု မိတဝ်ကောန်ဒရဳယျာ (Mitochondria) အပ္ဍဲ ဆဲလ် သွက်ဂွံ ပတိတ် ဒြဟတ် (ATP) နူကဵု စၞ အဟာရ ရ။ ယဝ်ရ ဟွံမွဲ ကု အံက်သဳဂျိန် မ္ဂး က္ဍဟ် ကေုာံ ဆဲလ် တအ် ဂျိုင် တန်တဴ ဟွံမာန် ရ။
# '''ပရေင် ကၠောန်ဗဒှ် စၞ တၞံဆု (Photosynthesis):''' တၞံဆု တအ် ဇြောတ် ကေတ် ဓါတ် ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက် တုဲ စကာ လျး တ္ၚဲ သွက်ဂွံ ကၠောန် စၞ။ ပ္ဍဲ လၟေင် ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဗလး ပ္တိတ် ကျာ အံက်သဳဂျိန် ဇရေင် လပါ် မ္ၚး ရ။ ဏအ် ဂှ် ဒှ် တမ်မူလ အဓိက မပတိတ် အံက်သဳဂျိန် လတူ ဂၠးတိ ရ။
# '''အံက်သဳဂျိန် ပ္ဍဲ ဆီ:''' ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ပိုဲ ဂှ်၊ ဆဲလ် ဆီ ဗကေတ် မၞုံ ကု ပရဝ်တေန် &quot;ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန်&quot; (Hemoglobin) တအ် ရပ် ကေတ် အံက်သဳဂျိန် နူ အဆုတ် တုဲ ပလံင် ဏာ ဇရေင် အလုံ မွဲ ခန္ဓကာယ ရ။

== ၄။ ပရေင် စကာ ပ္ဍဲ ဘဝ လၟိုန်တ္ၚဲ ကေုာံ ကမၠောန် (Applications) ==

* '''ပညာ ဂဥုဲ (Medical Uses):''' သွက် မၞိဟ် ယဲ ယီု ဝါတ် (ဥပမာ - ယဲ အဆုတ် ယောင်၊ COVID-19) တအ် ဂှ် ဒး ကဵု ကျာ အံက်သဳဂျိန် သ္အးသ္အး နကဵု ပၠောပ် ရ။ ပါဲနူ ဂှ် ပ္ဍဲ အခိင် ကုတ် ယဲ (Surgery) လေဝ် ဒး စကာ ရ။
* '''ကမၠောန် စက်ရုံ ကေုာံ ပသဲ (Metallurgy):''' အံက်သဳဂျိန် ဂၠိုင် ကု တန် တအ် ဂှ် ညးတအ် စကာ သွက်ဂွံ လေင် ပသဲ တုဲ ကၠောန် ပသဲ သံမဏိ (Steel) ရ။ သွက်ဂွံ ဖြတ် ပသဲ၊ တိတ် ပသဲ (Welding) လေဝ် စကာ ကျာ အံက်သဳဂျိန် ကဵု ကျာ အေတ်သဳတလိန် ရ။
* '''ကမၠောန် အာကာသ ကေုာံ ဍိုက် ဍာ် (Aerospace and Scuba diving):''' သွက် သၟာ အာကာသ တအ် ဂွံ ယီု လမျီု ပ္ဍဲ အာကာသ ကေုာံ သွက် သၟာ ဍိုက် ဍာ် တအ် သွက်ဂွံ ယီု သၟဝ် ဍာ် ဂှ် ညးတအ် ဒး ယိုက် ဏာ ထိုင် အံက်သဳဂျိန် ရ။

== ၅။ အံက်သဳဂျိန် ပ္ဍဲ သဘာဝ ကေုာံ အဝ်ဇြောန် (Ozone Layer) ==

* '''အဝ်ဇြောန် (Ozone - O₃):''' အံက်သဳဂျိန် ဂှ် ပါဲနူ ဗီုပြင် O₂ တုဲ ဍေံ နွံ ဗီုပြင် အဏု ပိ မၞုံ ယၟု အဝ်ဇြောန် (O₃) ကီု ရ။ ဓါတ် အဝ်ဇြောန် ဏအ် ဂှ် ဍေံ နွံ ပ္ဍဲ လေထု ကဆံင် လတူ အိုတ် (Stratosphere) တုဲ ဍေံ ကာကွယ် စဵုဒၞာ ကဵု ဂၠးတိ ပိုဲ ညံင် ဟွံဂွံ ဒး လျး အန္တရာဲ (Ultraviolet / UV rays) နူ တ္ၚဲ ရ။
* ယဝ်ရ လျး ဏအ် ဓလူ စှ်ေ ကၠုင် မ္ဂး ဍေံ လေပ် ဖန် ညံင် ကောန်မၞိဟ် တအ် ဂွံ ဒှ် ယဲ ကေန်သာ စၞာံ လောဲသွာ ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==

* [[သၞောတ် ယီု]] (Respiratory system)
* [[ဆီ]] (Blood)
* [[ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန်]] (Hemoglobin)
* [[ဇဳဝကမ္မဗေဒ]] (Physiology)
* [[ဓာတုဗေဒ]] (Chemistry)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}

* Emsley, John (2001). &quot;Oxygen&quot;. ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford, England, UK: Oxford University Press. ISBN 0-19-850340-7.
* Cook, Gerhard A.; Lauer, Carol M. (1968). &quot;Oxygen&quot;. In Clifford A. Hampel (ed.). ''The Encyclopedia of the Chemical Elements''. New York: Reinhold Book Corporation.
* Hall, John E. (2020). ''Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology''. Elsevier. ISBN 978-0323597128.

{{DEFAULTSORT:Oxygen}} [[Category:ဓါတ် ဓာတုဗေဒဂမၠိုင်]] [[Category:ကျာ သဘာဝ]] [[Category:ဇဳဝဗေဒ]] [[Category:ဓာတုဗေဒ]]</text>
      <sha1>em0cfq43v9toocza4ja20z9qcuz78rr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တၟအ်ချး</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11515</id>
    <revision>
      <id>59040</id>
      <parentid>56579</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T08:32:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59040</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26142" sha1="pc41msx9qx68k62brt93vslgz69k64u" xml:space="preserve">'''တၟအ်ချး''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Coal'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂကူ တၟအ် မာန် တူ ပၟတ် (Combustible sedimentary rock) မနွံကဵု အရံင် လမ္စံက် ဟွံသေင်မ္ဂး ပတေင်-လမ္စံက် တုဲ ဍေဟ် ဂွံဆဵု ကေတ် ပ္ဍဲကဵု ထပ် တိ သၟဝ် (Rock strata) မကော်စ ထပ် တၟအ်ချး ရ။ တၟအ်ချး ဝွံ ဒှ် ဂကူ [[ဒြဟတ် ရုပ်ဖေါသ်သေဝ်]] (Fossil fuel) မွဲ မဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဓါတ် [[ကာဗေါန်]] (Carbon) ဗွဲမဂၠိုင် တုဲ၊ ပါလုပ် သီုကဵု ဓါတ် တၞဟ် မပ္တံကဵု ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် (Hydrogen)၊ သာလ်ဖာ (Sulfur)၊ အံက်သဳဂျေန် (Oxygen) ကေုာံ နိုက်ထရဝ်ဂျေန် (Nitrogen) ဂမၠိုင် ရ။&lt;ref name=&quot;speight&quot;&gt;{{cite book |last=Speight |first=J. G. |title=The Chemistry and Technology of Coal |edition=3rd |publisher=CRC Press |year=2012 |pages=15-20}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ဝင် ကောန်မၞိဟ်၊ တၟအ်ချး ဝွံ ဒှ်လဝ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက် ပရေင်ကတဵုပြံင်လှာဲ စက်ယန္တရား (Industrial Revolution) တုဲ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ဍေဟ် ဆက် ဒှ် ဒၟံင် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက်ဂွံ ပတိတ် ဒြဟတ် လလဳ ကေုာံ ပရေင်ကၠောန် ပသဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ဆဂး တၟအ်ချး ဝွံ ဒှ် ဟိုတ် အဓိက မပကဵု ညံင် ရာသဳဥတု ဂၠးတိ ဂွံ ပြံင်လှာဲ (Climate change) ကေုာံ ပွဳပွူ သဘာဝ ဂွံ လီုလာ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ တၟအ်ချး နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်ၜံက်ခါဲ ကေုာံ ပွဳပွူ သဘာဝ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Coal_bituminous.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး တၟအ်ချး ဂကူ ဗဳတူမဳနပ်သ် (Bituminous coal) မဒှ် ဂကူ တၟအ်ချး မစကာ ဂၠိုင်အိုတ် သွက်ဂွံ ပတိတ် ဒြဟတ် လလဳ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;တၟအ်ချး&quot; ဝွံ နကဵု သဘာဝ မ္ဂး ဒှ် တၟအ် အလတ္တု (Sedimentary rock) မွဲ မကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ဇွိုတ် တၞံဆု ကေုာံ သဘာဝ ဂြိုပ် မချိုတ် လီုလာ် လဝ် နူကဵု သၞာံ မဳလဳယာန် ဗွဲမဂၠိုင် တေအ် ရ။ ကာလ တၞံဆု တအ် ချိုတ် အာ တုဲ ဒတုံ စှ်ေ ပ္ဍဲ တိ ဍာ်၊ ဍေဟ်တအ် ဒးဒုင် ဍဵု လဝ် နကဵု တိ ကေုာံ ဍာ် တုဲ ဟွံမာန် အုပ်သြိုဟ် (Decay) ဗွဲမဍိုက်ပေင် ရ။

ကြဴနူ အခိင် လအ် အာ ဗွဲမလောန် မ္ဂး၊ ဓါတ်ဂမ္တဴ ကေုာံ ဒြဟတ် ဍဵု (Heat and Pressure) နူကဵု သၟဝ် တိ ဂှ် ပြံင်လှာဲ ထောအ် ဇွိုတ် တၞံဆု တအ် ဏအ် ညံင်ဂွံ ဒှ် အာ တၟအ်ချး ရ။ တၟအ်ချး ဂှ် မာန် တူ ပၟတ် လောဲသွာ တုဲ ဍေဟ် ပတိတ် ကဵု ဓါတ်ဂမ္တဴ (Heat energy) ဗွဲမသၠုင် ရ။ ဓါတ်ဂမ္တဴ ဏအ် ဂှ် ပိုယ် စကာ သွက်ဂွံ တွိုတ် ဍာ် ညံင်ဂွံ ဒှ် ဓါတ်ကျာ တုဲ၊ ဓါတ်ကျာ ဂှ် ဂေတ် ကဵု စက် (Turbines) သွက်ဂွံ ပတိတ် ဒြဟတ် လလဳ ရ။

== ၂။ ပရေင်ကတဵုဒှ် ကေုာံ ဝင် (Formation and History) ==
တၟအ်ချး ဗွဲမဂၠိုင် မပိုယ် စကာ ဒၟံင် ပ္ဍဲ တ္ၚဲဏအ် ဝွံ ကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ခေတ် ဝင် တိ မကော်စ ခေတ် [[ကာဗေါန်နဳဖေရတ်သ်]] (Carboniferous period) မဒှ် အခိင် လောန် ကၠုင် ၜိုတ် ၃၀၀ စဵုကဵု ၃၆၀ မဳလဳယာန် သၞာံ တေအ် ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ်၊ ဂၠးတိ ဝွံ ဍိုက်ပေင် ဒၟံင် နကဵု ဂြိုပ် တၞံ ဖါန် (Ferns) ဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ လှာ (Swamps) ဂမၠိုင် ရ။

ပ္ဍဲကဵု ဝင် ကောန်မၞိဟ်၊ ပရေင်စကာ တၟအ်ချး ဂှ် စကတဵုဒှ် ကၠုင် လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင်ကြုက် (China) နူကဵု သၞာံ ၃၀၀၀ ဘဳသဳ (BCE) တေအ် ရ။ ဆဂး လွပ် တၟအ်ချး ဂှ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ဍုင်အင်္ဂလာန် (Britain) ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၈ အခိင် ကာလ တၠပညာ တအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် စက် ဓါတ်ကျာ (Steam engine) ရ။ စက် ဏအ်ဝွံ နွံပၟိက် တၟအ်ချး ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ ဂေတ် စက်ယန္တရား ပ္ဍဲ ရုံစက်၊ က္ၜင် ဓါတ်ကျာ၊ ကေုာံ ကွဳပၟတ် (Trains) ရ။ အရာဏအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ပရေင်ကတဵုပြံင်လှာဲ စက်ယန္တရား (Industrial Revolution) မပြံင်လှာဲ လဝ် ဂၠးတိ ပိုယ် ရ။

== ၃။ ဂကူ တၟအ်ချး ဂမၠိုင် (Types of Coal) ==
တၟအ်ချး တအ်ဝွံ ပါ်ကရေက် လဝ် နကဵု ကဆံင် (Ranks) အတိုင် လၟိဟ် ဓါတ် ကာဗေါန် ဍေဟ် မနွံ ကေုာံ လၟိဟ် ဒြဟတ် မဍေဟ် ပတိတ် မာန် ရ။ ကဆံင် သၠုင် မ္ဂး ဓါတ် ကာဗေါန် ဂၠိုင် တုဲ ဍာ် အောန် ရ။&lt;ref name=&quot;worldcoal&quot;&gt;{{cite book |author=World Coal Association |title=Basic Coal Facts |publisher=WCA |year=2020 |pages=1-10}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ တၟအ်ချး ကေုာံ သတ္တိ ဍေဟ်တအ်
|-
! ဂကူ / ကဆံင်
! လက္ခဏာ ကေုာံ အကာဲအရာ
! လၟိဟ် ကာဗေါန်
! လွပ် အဓိက
|-
| '''ပဳတ် (Peat)'''
| ဟွံဒှ် တၟအ်ချး ဍိုက်ပေင် ဏီ။ ဒှ် ဇွိုတ် တၞံ မစ ကတဵုဒှ်။ နွံကဵု ဍာ် ဗွဲမဂၠိုင်။
| &lt; ၆၀%
| စကာ သွက် ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ စံင် ပၟတ် ပ္ဍဲ သ္ၚိ ဍုင်လ္ၚဵု။
|-
| '''လစ်နိုက် (Lignite)'''
| ကော်စ တၟအ်ချး ပတေင် (Brown coal)။ ကဆံင် သဝ်အိုတ်၊ ဍိုန်ပနီ တုဲ နွံကဵု ဍာ် ဂၠိုင်။
| ၆၀% - ၇၀%
| ပတိတ် ဒြဟတ် လလဳ ညန် ကဵု ဒၞာဲ ၜံက်ခါဲ။
|-
| '''သပ်-ဗဳတူမဳနပ်သ် (Sub-bituminous)'''
| ဒှ် အကြာ လစ်နိုက် ကဵု ဗဳတူမဳနပ်သ်။ အရံင် လမ္စံက် ဟွံသေင်မ္ဂး ပတေင်။
| ၇၁% - ၇၇%
| ပတိတ် ဒြဟတ် လလဳ ပ္ဍဲ စက် ပတိတ် လလဳ။
|-
| '''ဗဳတူမဳနပ်သ် (Bituminous)'''
| တၟအ်ချး ဓမ္မတာ မစကာ ဂၠိုင်အိုတ်။ နွံကဵု အရံင် လမ္စံက် တုဲ ဇမ္ကဟ် ညိ။
| ၇၇% - ၈၇%
| ပတိတ် ဒြဟတ် လလဳ ကေုာံ ကၠောန် ပသဲ (Coking coal)။
|-
| '''အာန်သရိုက် (Anthracite)'''
| ကဆံင် သၠုင်အိုတ်၊ ဇမ္ကဟ် အိုတ် တုဲ အရံင် သ္ဇုင် (Glossy black)။ မာန် တူ နွံ ဓါတ်ဂမ္တဴ သၠုင်အိုတ်။
| &gt; ၈၇%
| ပရေင်စံင် ပ္ဍဲ သ္ၚိ ကေုာံ ပရေင်ကမၠောန် ပသဲ မနွံ ကဆံင် သၠုင်။
|}

== ၄။ နဲကဲ ၜံက်ခါဲ ကေုာံ ပရေင်ကမၠောန် (Mining Methods and Industry) ==
ပရေင်ၜံက်ခါဲ တၟအ်ချး (Coal mining) ဝွံ နွံကဵု နဲကဲ အဓိက ၜါ သာ် မဒုင်သဇိုင် လတူ ဇမ္ၚိုဟ် ထပ် တၟအ်ချး မနွံ ရ -

# '''ပရေင်ၜံက်ခါဲ လတူ တိ (Surface Mining):''' ယဝ်ရ ထပ် တၟအ်ချး ဂှ် နွံ ညန် ကဵု မျက်နှာပြင် တိ မ္ဂး (အောန် နူ ၆၀ မဳတာ)၊ ကမ္ပဏဳ တအ် စကာ စက်ယန္တရား ဇၞော်ဇၞော် သွက်ဂွံ ခါဲ ပတိတ် တိ ကေုာံ တၟအ် မအုပ် လဝ် လတူ ဍေဟ် (Overburden) ရ။ နဲကဲ ဏအ်ဝွံ ကလိဂွံ တၟအ်ချး လောဲသွာ ဆဂး ပလီုပလာ် ပွဳပွူ သဘာဝ ကေုာံ ဂြိုပ် လတူ တိ ဂှ် ဗွဲမဇၞော် ရ။
# '''ပရေင်ၜံက်ခါဲ သၟဝ် တိ (Underground Mining):''' ယဝ်ရ ထပ် တၟအ်ချး ဂှ် နွံ ဇြိုဟ် ဗွဲမလောန် မ္ဂး၊ မၞိဟ် ကမၠောန် တအ် ဒးခါဲ ဥမင် (Tunnels) စှ်ေ အာ သၟဝ် တိ ရ။ နဲကဲ မပြာကတ် ဂှ် ဒှ် နဲကဲ ကၠောန် ခန် ကေုာံ တိုင် (Room and Pillar) မဒှ် ပရေင်ခါဲ ပတိတ် တၟအ်ချး တုဲ စွံ လဝ် တၟအ်ချး လ္ၚဵု နဒဒှ် တိုင် သွက် ဂွံ ထံက် လဝ် ဓရီု သၟဝ် တိ ရ။ နဲကဲ ဏအ်ဝွံ နွံကဵု အန္တရာယ် ဇၞော် သွက် မၞိဟ် ကမၠောန် ဟိုတ်နူ တိ ပြိုဟ် ကေုာံ ဓါတ်ကျာ မတူ ပၟတ် (Methane gas) မာန် ရ။

== ၅။ လွပ် ကေုာံ ဖဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Uses and Economic Impact) ==
တၟအ်ချး ဝွံ နွံကဵု လွပ် အဓိက ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ -
* '''ပတိတ် ဒြဟတ် လလဳ (Electricity Generation):''' တၟအ်ချး ဂှ် ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက အိုတ် သွက် ပရေင်ပတိတ် ဒြဟတ် လလဳ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ (ၜိုတ် ၃၆% ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၁)။ စက် ဓါတ်ဂမ္တဴ တၟအ်ချး (Thermal power plants) တအ် စံင် တၟအ်ချး သွက်ဂွံ တွိုတ် ဍာ် တုဲ ဓါတ်ကျာ ဍာ် ဂှ် ပကေတ် စက် သွက်ဂွံ ပတိတ် လလဳ ရ။
* '''ပရေင်ကၠောန် ပသဲ (Steel Production):''' တၟအ်ချး ဗဳတူမဳနပ်သ် မနွံ ကဆံင် သၠုင် (Metallurgical coal) ဂှ် စံင် ပ္ဍဲ မုဟ် ပၟတ် မဟွံမဲ အံက်သဳဂျေန် ညံင်ဂွံ ဒှ် ကုတ် (Coke) ရ။ ကုတ် ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် ပသဲ ဓါတ် (Iron ore) ညံင်ဂွံ ဒှ် ပသဲ (Steel) ရ။
* '''ပရေင်ကၠောန် သဳမိန် (Cement Manufacturing):''' တၟအ်ချး ဂှ် ဒှ် ဒြဟတ် အဓိက သွက်ဂွံ ကဵု ဓါတ်ဂမ္တဴ သၠုင် သွက်ဂွံ ကၠောန် သဳမိန် ရ။
* '''ပရေင်ကမၠောန် ဓါတု (Chemical Industry):''' ဓါတ် မတိတ် ကၠုင် နူ တၟအ်ချး ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ ကၠောန် ပလပ်သတစ်၊ ဆီ ဓါတ်၊ ကေုာံ ဓါတ် ဝါမ် (Fertilizers) ရ။&lt;ref name=&quot;iea&quot;&gt;{{cite web |author=IEA |title=Coal Information 2022 |url=https://www.iea.org/reports/coal-information-overview |publisher=International Energy Agency |year=2022}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပွဳပွူသဘာဝ (Environmental Impact) ==
ပရေင်စကာ ကေုာံ ၜံက်ခါဲ တၟအ်ချး ဝွံ ပလီုပလာ် ပွဳပွူ သဘာဝ (Environment) ဗွဲမဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ အကြာ ဒြဟတ် ရုပ်ဖေါသ်သေဝ် သီုဖအိုတ် ရ -
* '''ကျာ အုဲ ကေုာံ မလီုလာ် (Air Pollution):''' ပရေင်စံင် တၟအ်ချး ပတိတ် ကဵု ဓါတ် မလီုလာ် ကျာ မပ္တံကဵု သာလ်ဖာ ဒိုင်အံက်သိုက် (Sulfur dioxide - $SO_2$)၊ နိုက်ထရဝ်ဂျေန် အံက်သိုက် ($NO_x$)၊ ကေုာံ ကောန်ဒကုတ် ဍောတ်ဍောတ် (Particulate matter - PM2.5) မပကဵု ညံင် မၞိဟ် တအ် ဂွံ ကတဵုဒှ် ယဲ ခယျာ ကေုာံ ယဲ တြန် ကသိုဟ် ရ။
* '''ဗြဲ ဓါတ် (Acid Rain):''' ဓါတ် $SO_2$ ကဵု $NO_x$ တအ် ပံင်ကောံ ကု ဍာ် ဗြဲ တုဲ ကတဵုဒှ် ဗြဲ ဓါတ် မပလီုပလာ် တၞံဆု ကေုာံ သတ်ဍာ် ပ္ဍဲ ကၟာ လှာ တအ် ရ။
* '''ဍာ် အုဲ (Water Pollution):''' ပရေင်ၜံက်ခါဲ တၟအ်ချး ပတိတ် ကဵု ဍာ် ဓါတ် စှ်ေ နူ ခါဲ (Acid mine drainage) မနွံကဵု ဓါတ် ပသဲ ကေုာံ ဓါတ်ဂျိ မပလီုပလာ် ကြုင် ကေုာံ သဘာဝ ဍာ် ရ။
* '''တိ လီုလာ် (Land Destruction):''' ပရေင်ခါဲ လတူ တိ မပ္တံကဵု နဲကဲ ဖျေဟ် က္ဍိုပ် ဒဵု (Mountaintop removal) ဂှ် ပလီုပလာ် ဂြိုပ် ကေုာံ ဌာန် တန်တဴ တိရစ္ဆာန် တအ် ဗွဲမဇၞော် ရ။

== ၇။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု ကေုာံ ကာဗေါန် (Climate Change and Carbon Emissions) ==
ပရေင်စံင် တၟအ်ချး ဂှ် ဒှ် ဟိုတ် အဓိက အိုတ် မပတိတ် ကဵု ဓါတ် ကာဗေါန် ဒိုင်အံက်သိုက် ($CO_2$) ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ဓါတ် $CO_2$ ဝွံ ဒှ် ဓါတ်ကျာ သ္ၚိမှန် (Greenhouse gas) မထိင် လဝ် ဓါတ်ဂမ္တဴ နူ တ္ၚဲ ပ္ဍဲ လေယျာ ကျာ တိ တုဲ ပကဵု ညံင် ဂၠးတိ ဂွံ ကတဴ တိုန် (Global warming) ရ။&lt;ref name=&quot;ipcc&quot;&gt;{{cite report |author=IPCC |title=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |publisher=Cambridge University Press |year=2021}}&lt;/ref&gt;

ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု ဏအ်ဝွံ ကတဵုဗဒှ် ကဵု ပြသၞာ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ပရေင်ဍာ် ၜဳ သၠုင် တိုန်၊ ဥတု မကတဴ လောန်ကာဲ၊ လဗိုတ် ကျာ မဇၞော်၊ ကေုာံ ကပ် ဍာ် ဇၞော် ရ။ သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ပရေင်ကတဴ တိုန် ဂၠးတိ ညံင် ဟွံဂွံ လောန် အာ ၁.၅ ဒဳဂရဳ သေလ်သဳယပ်သ် (1.5°C) အတိုင် တင်တုပ်စိုတ် ပါရဳ (Paris Agreement) ဂှ်၊ ကောန်မၞိဟ် တအ် နွံပၟိက် ဒးဖအောန် ဖျေဟ် လွပ် တၟအ်ချး ကေုာံ ဒေါအ် သုင်စောဲ ဍေဟ် လက္ကရဴ အိုတ် ရ။

== ၈။ ဍုင်ပတိတ် တၟအ်ချး အဓိက ဂမၠိုင် (Major Coal Producing Countries) ==
ဂၠးတိ ပိုယ် ဝွံ ၜံက်ခါဲ ကေုာံ သုင်စောဲ တၟအ်ချး ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ မွဲ သၞာံ မွဲ သၞာံ ရ။ ဍုင် မပတိတ် တၟအ်ချး ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ တအ်ဂှ် -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဍုင် ပတိတ် တၟအ်ချး အဓိက ဂမၠိုင် (လၟိဟ် သၞာံ ၂၀၂၁)
|-
! ကဆံင်
! ဍုင်
! လၟိဟ် ပတိတ် (မဳလဳယာန် တန်)
! တင်သမ္တီ
|-
| ၁
| ဍုင်ကြုက် (China)
| ၄,၁၂၆
| ဒှ် ဍုင် ပတိတ် ကေုာံ သုင်စောဲ ဂၠိုင်အိုတ်၊ မစကာ သွက် ဒြဟတ် လလဳ ကေုာံ ပသဲ။
|-
| ၂
| ဍုင်အိန္ဒိယ (India)
| ၈၁၁
| ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဒၟံင် ဗွဲမပြဟ် သွက်ဂွံ ကဵု ဒြဟတ် လလဳ ကု ကောန်ဍုင်။
|-
| ၃
| ဍုင်အေန်ဒဝ်နဳယှာ (Indonesia)
| ၆၁၄
| ဒှ် ဍုင် မပတိတ် ကေုာံ သွံ ပတိတ် (Export) တၟအ်ချး ဇၞော်အိုတ် မွဲ။
|-
| ၄
| ကၟိန်ဍုင် အမေရိကာန် (United States)
| ၅၂၄
| လွပ် တၟအ်ချး အောန် စှ်ေ အာ ဟိုတ်နူ ပြံင်လှာဲ စကာ ဓါတ်ကျာ သဘာဝ (Natural gas)။
|-
| ၅
| ဍုင်အဝ်သတေလျာ (Australia)
| ၄၇၈
| ဒှ် ဍုင် သွံ ပတိတ် တၟအ်ချး ဂကူ ဗဳတူမဳနပ်သ် မခိုဟ် သွက် ကၠောန် ပသဲ။
|}

== ၉။ ပရေင်ကမၠောန် အနာဂတ် ကေုာံ ဒြဟတ် သဘာဝ (Future and Renewable Energy Transition) ==
အနာဂတ် သွက် တၟအ်ချး ဝွံ ဒှ် အရာ မနွံကဵု အပိုတ်အခြာ ရ။ ဍုင် ဇၞော်ဇၞော် ဗွဲမဂၠိုင် ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ ရးဥရောပ (Europe) ကေုာံ အမေရိက သၟဝ်ကျာ တအ်ဝွံ ကၠောန်ဗဒှ် လဝ် လၟေင် ကမၠောန် သွက်ဂွံ ဒေါအ် သုင်စောဲ (Phase-out) တၟအ်ချး ပ္ဍဲ အကြာ သၞာံ ၂၀၃၀ ကဵု ၂၀၄၀ ရ။

စၞး မစကာ တၟအ်ချး မ္ဂး၊ ဂၠးတိ ဝွံ ပြံင်လှာဲ စကာ ဒၟံင် [[ဒြဟတ် ကလေင်ကတဵုဒှ်]] (Renewable energy) မပ္တံကဵု ဒြဟတ် လျးတ္ၚဲ (Solar power)၊ ဒြဟတ် ကျာ (Wind power)၊ ကေုာံ ဒြဟတ် ဍာ် (Hydropower) ရ။ ဒြဟတ် တအ်ဏအ် ဝွံ ဟွံပတိတ် ဓါတ် ကာဗေါန် တုဲ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပွဳပွူ သဘာဝ လေဝ် အောန် ဗွဲမလောန် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲကဵု ဍုင် ဇၞော်မောဝ် ဒၟံင် လ္ၚဵု မပ္တံကဵု ကြုက် ကဵု အိန္ဒိယ တအ်မ္ဂး၊ လွပ် တၟအ်ချး သွက်ဂွံ ကဵု ဒြဟတ် ကု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ညးတအ် ဂှ် ဆက် တန်တဴ ဒၟံင် ဏီ ရ။

== ၁၀။ ပရေင်ထိင်ဒဝ် ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ (Regulation and Policies) ==
သွက်ဂွံ ဖအောန် ဖျေဟ် ဖဵုပရေအ် နူ တၟအ်ချး ဂှ်၊ အလဵုအသဳ ဂၠးတိ တအ် ခၞံဗဒှ် လဝ် သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေင်ထိင်ဒဝ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ -
* '''အခေါန် ကာဗေါန် (Carbon Tax):''' သၞောတ် မကံက် အခေါန် လတူ ကမ္ပဏဳ ဟွံသေင်မ္ဂး စက် မပတိတ် ဓါတ် ကာဗေါန် ဒိုင်အံက်သိုက် သွက်ဂွံ ဖအောန် ဖျေဟ် လွပ် ဒြဟတ် ရုပ်ဖေါသ်သေဝ်။
* '''စံညွှန် ပရေင်ပတိတ် ဓါတ်အုဲ (Emission Standards):''' သၞောဝ် မကၟာတ်လဒဵု လၟိဟ် ဓါတ် သာလ်ဖာ ကေုာံ ဓါတ်ကျာ အုဲ မတိတ် နူ စက် ပတိတ် လလဳ။
* '''နည်းပညာ တၟအ်ချး သ္အးဇ္ၚး (Clean Coal Technology):''' ပရေင်သုတေသန သွက်ဂွံ ရပ် ဖမ်း ကေတ် ဓါတ် $CO_2$ နူကဵု စက် ပတိတ် လလဳ တုဲ သိပ်စွံ လဝ် ပ္ဍဲ သၟဝ် တိ (Carbon Capture and Storage - CCS) ညံင် ဟွံဂွံ တိတ် အာ ပ္ဍဲ လေယျာ ကျာ ရ။ ဆဂး နည်းပညာ ဏအ်ဝွံ ကေတ် သြန် ဗွဲမဂၠိုင် တုဲ ဟွံမာန် စကာ ဗွဲမလှဲလး ဏီ ရ။&lt;ref name=&quot;schrag&quot;&gt;{{cite journal |last=Schrag |first=D. P. |title=Storage of carbon dioxide in offshore sediments |url=https://archive.org/details/sim_science_2006-10-13_314_5797/page/315 |journal=Science |volume=314 |issue=5797 |pages=315-316 |year=2006}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဒြဟတ် ရုပ်ဖေါသ်သေဝ်]] (Fossil fuel)
* [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု]] (Climate change)
* [[ဒြဟတ် ကလေင်ကတဵုဒှ်]] (Renewable energy)
* [[ပရေင်ကတဵုပြံင်လှာဲ စက်ယန္တရား]] (Industrial Revolution)

{{Navbox
| name = Energy
| title = ဒြဟတ် ကေုာံ ရုပ်ဖေါသ်သေဝ် (Energy and Fossil Fuels)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဒြဟတ် ရုပ်ဖေါသ်သေဝ်
| list1 =
* [[တၟအ်ချး]] (Coal)
* [[ကၠေင် ဍေက်]] (Petroleum / Oil)
* [[ဓါတ်ကျာ သဘာဝ]] (Natural gas)
| group2 = ဒြဟတ် ကလေင်ကတဵုဒှ်
| list2 =
* [[ဒြဟတ် လျးတ္ၚဲ]] (Solar power)
* [[ဒြဟတ် ကျာ]] (Wind power)
* [[ဒြဟတ် ဍာ်]] (Hydropower)
* [[ဒြဟတ် နျူကလဳယျာ]] (Nuclear power)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု]] (Climate change)
* [[ဓါတ်ကျာ သ္ၚိမှန်]] (Greenhouse gas)
* [[ပရေင်ၜံက်ခါဲ တၟအ်]] (Mining)
}}

[[Category:ဒြဟတ်]]
[[Category:ပွဳပွူသဘာဝ]]
[[Category:တၟအ်ချး]]
[[Category:ပရေင်ၜံက်ခါဲ]]</text>
      <sha1>pc41msx9qx68k62brt93vslgz69k64u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59041</id>
      <parentid>59040</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T08:33:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59041</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26142" sha1="r94855v02eeonixnlrmjg62qybc2cmk" xml:space="preserve">'''တၟအ်ချး''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Coal'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂကူ တၟအ် မာန် တူ ပၟတ် (Combustible sedimentary rock) မနွံကဵု အရံင် လမ္စံက် ဟွံသေင်မ္ဂး ပတေင်-လမ္စံက် တုဲ ဍေဟ် ဂွံဆဵု ကေတ် ပ္ဍဲကဵု ထပ် တိ သၟဝ် (Rock strata) မကော်စ ထပ် တၟအ်ချး ရ။ တၟအ်ချး ဝွံ ဒှ် ဂကူ [[ဒြဟတ် ရုပ်ဖေါသ်သေဝ်]] (Fossil fuel) မွဲ မဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဓါတ် [[ကာဗောန်]] (Carbon) ဗွဲမဂၠိုင် တုဲ၊ ပါလုပ် သီုကဵု ဓါတ် တၞဟ် မပ္တံကဵု ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် (Hydrogen)၊ သာလ်ဖာ (Sulfur)၊ အံက်သဳဂျေန် (Oxygen) ကေုာံ နိုက်ထရဝ်ဂျေန် (Nitrogen) ဂမၠိုင် ရ။&lt;ref name=&quot;speight&quot;&gt;{{cite book |last=Speight |first=J. G. |title=The Chemistry and Technology of Coal |edition=3rd |publisher=CRC Press |year=2012 |pages=15-20}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ဝင် ကောန်မၞိဟ်၊ တၟအ်ချး ဝွံ ဒှ်လဝ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက် ပရေင်ကတဵုပြံင်လှာဲ စက်ယန္တရား (Industrial Revolution) တုဲ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ဍေဟ် ဆက် ဒှ် ဒၟံင် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက်ဂွံ ပတိတ် ဒြဟတ် လလဳ ကေုာံ ပရေင်ကၠောန် ပသဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ဆဂး တၟအ်ချး ဝွံ ဒှ် ဟိုတ် အဓိက မပကဵု ညံင် ရာသဳဥတု ဂၠးတိ ဂွံ ပြံင်လှာဲ (Climate change) ကေုာံ ပွဳပွူ သဘာဝ ဂွံ လီုလာ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ တၟအ်ချး နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်ၜံက်ခါဲ ကေုာံ ပွဳပွူ သဘာဝ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Coal_bituminous.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး တၟအ်ချး ဂကူ ဗဳတူမဳနပ်သ် (Bituminous coal) မဒှ် ဂကူ တၟအ်ချး မစကာ ဂၠိုင်အိုတ် သွက်ဂွံ ပတိတ် ဒြဟတ် လလဳ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;တၟအ်ချး&quot; ဝွံ နကဵု သဘာဝ မ္ဂး ဒှ် တၟအ် အလတ္တု (Sedimentary rock) မွဲ မကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ဇွိုတ် တၞံဆု ကေုာံ သဘာဝ ဂြိုပ် မချိုတ် လီုလာ် လဝ် နူကဵု သၞာံ မဳလဳယာန် ဗွဲမဂၠိုင် တေအ် ရ။ ကာလ တၞံဆု တအ် ချိုတ် အာ တုဲ ဒတုံ စှ်ေ ပ္ဍဲ တိ ဍာ်၊ ဍေဟ်တအ် ဒးဒုင် ဍဵု လဝ် နကဵု တိ ကေုာံ ဍာ် တုဲ ဟွံမာန် အုပ်သြိုဟ် (Decay) ဗွဲမဍိုက်ပေင် ရ။

ကြဴနူ အခိင် လအ် အာ ဗွဲမလောန် မ္ဂး၊ ဓါတ်ဂမ္တဴ ကေုာံ ဒြဟတ် ဍဵု (Heat and Pressure) နူကဵု သၟဝ် တိ ဂှ် ပြံင်လှာဲ ထောအ် ဇွိုတ် တၞံဆု တအ် ဏအ် ညံင်ဂွံ ဒှ် အာ တၟအ်ချး ရ။ တၟအ်ချး ဂှ် မာန် တူ ပၟတ် လောဲသွာ တုဲ ဍေဟ် ပတိတ် ကဵု ဓါတ်ဂမ္တဴ (Heat energy) ဗွဲမသၠုင် ရ။ ဓါတ်ဂမ္တဴ ဏအ် ဂှ် ပိုယ် စကာ သွက်ဂွံ တွိုတ် ဍာ် ညံင်ဂွံ ဒှ် ဓါတ်ကျာ တုဲ၊ ဓါတ်ကျာ ဂှ် ဂေတ် ကဵု စက် (Turbines) သွက်ဂွံ ပတိတ် ဒြဟတ် လလဳ ရ။

== ၂။ ပရေင်ကတဵုဒှ် ကေုာံ ဝင် (Formation and History) ==
တၟအ်ချး ဗွဲမဂၠိုင် မပိုယ် စကာ ဒၟံင် ပ္ဍဲ တ္ၚဲဏအ် ဝွံ ကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ခေတ် ဝင် တိ မကော်စ ခေတ် [[ကာဗောန်နဳဖေရတ်သ်]] (Carboniferous period) မဒှ် အခိင် လောန် ကၠုင် ၜိုတ် ၃၀၀ စဵုကဵု ၃၆၀ မဳလဳယာန် သၞာံ တေအ် ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ်၊ ဂၠးတိ ဝွံ ဍိုက်ပေင် ဒၟံင် နကဵု ဂြိုပ် တၞံ ဖါန် (Ferns) ဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ လှာ (Swamps) ဂမၠိုင် ရ။

ပ္ဍဲကဵု ဝင် ကောန်မၞိဟ်၊ ပရေင်စကာ တၟအ်ချး ဂှ် စကတဵုဒှ် ကၠုင် လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင်ကြုက် (China) နူကဵု သၞာံ ၃၀၀၀ ဘဳသဳ (BCE) တေအ် ရ။ ဆဂး လွပ် တၟအ်ချး ဂှ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ဍုင်အင်္ဂလာန် (Britain) ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၈ အခိင် ကာလ တၠပညာ တအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် စက် ဓါတ်ကျာ (Steam engine) ရ။ စက် ဏအ်ဝွံ နွံပၟိက် တၟအ်ချး ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ ဂေတ် စက်ယန္တရား ပ္ဍဲ ရုံစက်၊ က္ၜင် ဓါတ်ကျာ၊ ကေုာံ ကွဳပၟတ် (Trains) ရ။ အရာဏအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ပရေင်ကတဵုပြံင်လှာဲ စက်ယန္တရား (Industrial Revolution) မပြံင်လှာဲ လဝ် ဂၠးတိ ပိုယ် ရ။

== ၃။ ဂကူ တၟအ်ချး ဂမၠိုင် (Types of Coal) ==
တၟအ်ချး တအ်ဝွံ ပါ်ကရေက် လဝ် နကဵု ကဆံင် (Ranks) အတိုင် လၟိဟ် ဓါတ် ကာဗောန် ဍေဟ် မနွံ ကေုာံ လၟိဟ် ဒြဟတ် မဍေဟ် ပတိတ် မာန် ရ။ ကဆံင် သၠုင် မ္ဂး ဓါတ် ကာဗောန် ဂၠိုင် တုဲ ဍာ် အောန် ရ။&lt;ref name=&quot;worldcoal&quot;&gt;{{cite book |author=World Coal Association |title=Basic Coal Facts |publisher=WCA |year=2020 |pages=1-10}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ တၟအ်ချး ကေုာံ သတ္တိ ဍေဟ်တအ်
|-
! ဂကူ / ကဆံင်
! လက္ခဏာ ကေုာံ အကာဲအရာ
! လၟိဟ် ကာဗောန်
! လွပ် အဓိက
|-
| '''ပဳတ် (Peat)'''
| ဟွံဒှ် တၟအ်ချး ဍိုက်ပေင် ဏီ။ ဒှ် ဇွိုတ် တၞံ မစ ကတဵုဒှ်။ နွံကဵု ဍာ် ဗွဲမဂၠိုင်။
| &lt; ၆၀%
| စကာ သွက် ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ စံင် ပၟတ် ပ္ဍဲ သ္ၚိ ဍုင်လ္ၚဵု။
|-
| '''လစ်နိုက် (Lignite)'''
| ကော်စ တၟအ်ချး ပတေင် (Brown coal)။ ကဆံင် သဝ်အိုတ်၊ ဍိုန်ပနီ တုဲ နွံကဵု ဍာ် ဂၠိုင်။
| ၆၀% - ၇၀%
| ပတိတ် ဒြဟတ် လလဳ ညန် ကဵု ဒၞာဲ ၜံက်ခါဲ။
|-
| '''သပ်-ဗဳတူမဳနပ်သ် (Sub-bituminous)'''
| ဒှ် အကြာ လစ်နိုက် ကဵု ဗဳတူမဳနပ်သ်။ အရံင် လမ္စံက် ဟွံသေင်မ္ဂး ပတေင်။
| ၇၁% - ၇၇%
| ပတိတ် ဒြဟတ် လလဳ ပ္ဍဲ စက် ပတိတ် လလဳ။
|-
| '''ဗဳတူမဳနပ်သ် (Bituminous)'''
| တၟအ်ချး ဓမ္မတာ မစကာ ဂၠိုင်အိုတ်။ နွံကဵု အရံင် လမ္စံက် တုဲ ဇမ္ကဟ် ညိ။
| ၇၇% - ၈၇%
| ပတိတ် ဒြဟတ် လလဳ ကေုာံ ကၠောန် ပသဲ (Coking coal)။
|-
| '''အာန်သရိုက် (Anthracite)'''
| ကဆံင် သၠုင်အိုတ်၊ ဇမ္ကဟ် အိုတ် တုဲ အရံင် သ္ဇုင် (Glossy black)။ မာန် တူ နွံ ဓါတ်ဂမ္တဴ သၠုင်အိုတ်။
| &gt; ၈၇%
| ပရေင်စံင် ပ္ဍဲ သ္ၚိ ကေုာံ ပရေင်ကမၠောန် ပသဲ မနွံ ကဆံင် သၠုင်။
|}

== ၄။ နဲကဲ ၜံက်ခါဲ ကေုာံ ပရေင်ကမၠောန် (Mining Methods and Industry) ==
ပရေင်ၜံက်ခါဲ တၟအ်ချး (Coal mining) ဝွံ နွံကဵု နဲကဲ အဓိက ၜါ သာ် မဒုင်သဇိုင် လတူ ဇမ္ၚိုဟ် ထပ် တၟအ်ချး မနွံ ရ -

# '''ပရေင်ၜံက်ခါဲ လတူ တိ (Surface Mining):''' ယဝ်ရ ထပ် တၟအ်ချး ဂှ် နွံ ညန် ကဵု မျက်နှာပြင် တိ မ္ဂး (အောန် နူ ၆၀ မဳတာ)၊ ကမ္ပဏဳ တအ် စကာ စက်ယန္တရား ဇၞော်ဇၞော် သွက်ဂွံ ခါဲ ပတိတ် တိ ကေုာံ တၟအ် မအုပ် လဝ် လတူ ဍေဟ် (Overburden) ရ။ နဲကဲ ဏအ်ဝွံ ကလိဂွံ တၟအ်ချး လောဲသွာ ဆဂး ပလီုပလာ် ပွဳပွူ သဘာဝ ကေုာံ ဂြိုပ် လတူ တိ ဂှ် ဗွဲမဇၞော် ရ။
# '''ပရေင်ၜံက်ခါဲ သၟဝ် တိ (Underground Mining):''' ယဝ်ရ ထပ် တၟအ်ချး ဂှ် နွံ ဇြိုဟ် ဗွဲမလောန် မ္ဂး၊ မၞိဟ် ကမၠောန် တအ် ဒးခါဲ ဥမင် (Tunnels) စှ်ေ အာ သၟဝ် တိ ရ။ နဲကဲ မပြာကတ် ဂှ် ဒှ် နဲကဲ ကၠောန် ခန် ကေုာံ တိုင် (Room and Pillar) မဒှ် ပရေင်ခါဲ ပတိတ် တၟအ်ချး တုဲ စွံ လဝ် တၟအ်ချး လ္ၚဵု နဒဒှ် တိုင် သွက် ဂွံ ထံက် လဝ် ဓရီု သၟဝ် တိ ရ။ နဲကဲ ဏအ်ဝွံ နွံကဵု အန္တရာယ် ဇၞော် သွက် မၞိဟ် ကမၠောန် ဟိုတ်နူ တိ ပြိုဟ် ကေုာံ ဓါတ်ကျာ မတူ ပၟတ် (Methane gas) မာန် ရ။

== ၅။ လွပ် ကေုာံ ဖဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Uses and Economic Impact) ==
တၟအ်ချး ဝွံ နွံကဵု လွပ် အဓိက ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ -
* '''ပတိတ် ဒြဟတ် လလဳ (Electricity Generation):''' တၟအ်ချး ဂှ် ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက အိုတ် သွက် ပရေင်ပတိတ် ဒြဟတ် လလဳ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ (ၜိုတ် ၃၆% ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၁)။ စက် ဓါတ်ဂမ္တဴ တၟအ်ချး (Thermal power plants) တအ် စံင် တၟအ်ချး သွက်ဂွံ တွိုတ် ဍာ် တုဲ ဓါတ်ကျာ ဍာ် ဂှ် ပကေတ် စက် သွက်ဂွံ ပတိတ် လလဳ ရ။
* '''ပရေင်ကၠောန် ပသဲ (Steel Production):''' တၟအ်ချး ဗဳတူမဳနပ်သ် မနွံ ကဆံင် သၠုင် (Metallurgical coal) ဂှ် စံင် ပ္ဍဲ မုဟ် ပၟတ် မဟွံမဲ အံက်သဳဂျေန် ညံင်ဂွံ ဒှ် ကုတ် (Coke) ရ။ ကုတ် ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် ပသဲ ဓါတ် (Iron ore) ညံင်ဂွံ ဒှ် ပသဲ (Steel) ရ။
* '''ပရေင်ကၠောန် သဳမိန် (Cement Manufacturing):''' တၟအ်ချး ဂှ် ဒှ် ဒြဟတ် အဓိက သွက်ဂွံ ကဵု ဓါတ်ဂမ္တဴ သၠုင် သွက်ဂွံ ကၠောန် သဳမိန် ရ။
* '''ပရေင်ကမၠောန် ဓါတု (Chemical Industry):''' ဓါတ် မတိတ် ကၠုင် နူ တၟအ်ချး ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ ကၠောန် ပလပ်သတစ်၊ ဆီ ဓါတ်၊ ကေုာံ ဓါတ် ဝါမ် (Fertilizers) ရ။&lt;ref name=&quot;iea&quot;&gt;{{cite web |author=IEA |title=Coal Information 2022 |url=https://www.iea.org/reports/coal-information-overview |publisher=International Energy Agency |year=2022}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပွဳပွူသဘာဝ (Environmental Impact) ==
ပရေင်စကာ ကေုာံ ၜံက်ခါဲ တၟအ်ချး ဝွံ ပလီုပလာ် ပွဳပွူ သဘာဝ (Environment) ဗွဲမဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ အကြာ ဒြဟတ် ရုပ်ဖေါသ်သေဝ် သီုဖအိုတ် ရ -
* '''ကျာ အုဲ ကေုာံ မလီုလာ် (Air Pollution):''' ပရေင်စံင် တၟအ်ချး ပတိတ် ကဵု ဓါတ် မလီုလာ် ကျာ မပ္တံကဵု သာလ်ဖာ ဒိုင်အံက်သိုက် (Sulfur dioxide - $SO_2$)၊ နိုက်ထရဝ်ဂျေန် အံက်သိုက် ($NO_x$)၊ ကေုာံ ကောန်ဒကုတ် ဍောတ်ဍောတ် (Particulate matter - PM2.5) မပကဵု ညံင် မၞိဟ် တအ် ဂွံ ကတဵုဒှ် ယဲ ခယျာ ကေုာံ ယဲ တြန် ကသိုဟ် ရ။
* '''ဗြဲ ဓါတ် (Acid Rain):''' ဓါတ် $SO_2$ ကဵု $NO_x$ တအ် ပံင်ကောံ ကု ဍာ် ဗြဲ တုဲ ကတဵုဒှ် ဗြဲ ဓါတ် မပလီုပလာ် တၞံဆု ကေုာံ သတ်ဍာ် ပ္ဍဲ ကၟာ လှာ တအ် ရ။
* '''ဍာ် အုဲ (Water Pollution):''' ပရေင်ၜံက်ခါဲ တၟအ်ချး ပတိတ် ကဵု ဍာ် ဓါတ် စှ်ေ နူ ခါဲ (Acid mine drainage) မနွံကဵု ဓါတ် ပသဲ ကေုာံ ဓါတ်ဂျိ မပလီုပလာ် ကြုင် ကေုာံ သဘာဝ ဍာ် ရ။
* '''တိ လီုလာ် (Land Destruction):''' ပရေင်ခါဲ လတူ တိ မပ္တံကဵု နဲကဲ ဖျေဟ် က္ဍိုပ် ဒဵု (Mountaintop removal) ဂှ် ပလီုပလာ် ဂြိုပ် ကေုာံ ဌာန် တန်တဴ တိရစ္ဆာန် တအ် ဗွဲမဇၞော် ရ။

== ၇။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု ကေုာံ ကာဗောန် (Climate Change and Carbon Emissions) ==
ပရေင်စံင် တၟအ်ချး ဂှ် ဒှ် ဟိုတ် အဓိက အိုတ် မပတိတ် ကဵု ဓါတ် ကာဗောန် ဒိုင်အံက်သိုက် ($CO_2$) ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ဓါတ် $CO_2$ ဝွံ ဒှ် ဓါတ်ကျာ သ္ၚိမှန် (Greenhouse gas) မထိင် လဝ် ဓါတ်ဂမ္တဴ နူ တ္ၚဲ ပ္ဍဲ လေယျာ ကျာ တိ တုဲ ပကဵု ညံင် ဂၠးတိ ဂွံ ကတဴ တိုန် (Global warming) ရ။&lt;ref name=&quot;ipcc&quot;&gt;{{cite report |author=IPCC |title=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |publisher=Cambridge University Press |year=2021}}&lt;/ref&gt;

ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု ဏအ်ဝွံ ကတဵုဗဒှ် ကဵု ပြသၞာ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ပရေင်ဍာ် ၜဳ သၠုင် တိုန်၊ ဥတု မကတဴ လောန်ကာဲ၊ လဗိုတ် ကျာ မဇၞော်၊ ကေုာံ ကပ် ဍာ် ဇၞော် ရ။ သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ပရေင်ကတဴ တိုန် ဂၠးတိ ညံင် ဟွံဂွံ လောန် အာ ၁.၅ ဒဳဂရဳ သေလ်သဳယပ်သ် (1.5°C) အတိုင် တင်တုပ်စိုတ် ပါရဳ (Paris Agreement) ဂှ်၊ ကောန်မၞိဟ် တအ် နွံပၟိက် ဒးဖအောန် ဖျေဟ် လွပ် တၟအ်ချး ကေုာံ ဒေါအ် သုင်စောဲ ဍေဟ် လက္ကရဴ အိုတ် ရ။

== ၈။ ဍုင်ပတိတ် တၟအ်ချး အဓိက ဂမၠိုင် (Major Coal Producing Countries) ==
ဂၠးတိ ပိုယ် ဝွံ ၜံက်ခါဲ ကေုာံ သုင်စောဲ တၟအ်ချး ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ မွဲ သၞာံ မွဲ သၞာံ ရ။ ဍုင် မပတိတ် တၟအ်ချး ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ တအ်ဂှ် -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဍုင် ပတိတ် တၟအ်ချး အဓိက ဂမၠိုင် (လၟိဟ် သၞာံ ၂၀၂၁)
|-
! ကဆံင်
! ဍုင်
! လၟိဟ် ပတိတ် (မဳလဳယာန် တန်)
! တင်သမ္တီ
|-
| ၁
| ဍုင်ကြုက် (China)
| ၄,၁၂၆
| ဒှ် ဍုင် ပတိတ် ကေုာံ သုင်စောဲ ဂၠိုင်အိုတ်၊ မစကာ သွက် ဒြဟတ် လလဳ ကေုာံ ပသဲ။
|-
| ၂
| ဍုင်အိန္ဒိယ (India)
| ၈၁၁
| ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဒၟံင် ဗွဲမပြဟ် သွက်ဂွံ ကဵု ဒြဟတ် လလဳ ကု ကောန်ဍုင်။
|-
| ၃
| ဍုင်အေန်ဒဝ်နဳယှာ (Indonesia)
| ၆၁၄
| ဒှ် ဍုင် မပတိတ် ကေုာံ သွံ ပတိတ် (Export) တၟအ်ချး ဇၞော်အိုတ် မွဲ။
|-
| ၄
| ကၟိန်ဍုင် အမေရိကာန် (United States)
| ၅၂၄
| လွပ် တၟအ်ချး အောန် စှ်ေ အာ ဟိုတ်နူ ပြံင်လှာဲ စကာ ဓါတ်ကျာ သဘာဝ (Natural gas)။
|-
| ၅
| ဍုင်အဝ်သတေလျာ (Australia)
| ၄၇၈
| ဒှ် ဍုင် သွံ ပတိတ် တၟအ်ချး ဂကူ ဗဳတူမဳနပ်သ် မခိုဟ် သွက် ကၠောန် ပသဲ။
|}

== ၉။ ပရေင်ကမၠောန် အနာဂတ် ကေုာံ ဒြဟတ် သဘာဝ (Future and Renewable Energy Transition) ==
အနာဂတ် သွက် တၟအ်ချး ဝွံ ဒှ် အရာ မနွံကဵု အပိုတ်အခြာ ရ။ ဍုင် ဇၞော်ဇၞော် ဗွဲမဂၠိုင် ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ ရးဥရောပ (Europe) ကေုာံ အမေရိက သၟဝ်ကျာ တအ်ဝွံ ကၠောန်ဗဒှ် လဝ် လၟေင် ကမၠောန် သွက်ဂွံ ဒေါအ် သုင်စောဲ (Phase-out) တၟအ်ချး ပ္ဍဲ အကြာ သၞာံ ၂၀၃၀ ကဵု ၂၀၄၀ ရ။

စၞး မစကာ တၟအ်ချး မ္ဂး၊ ဂၠးတိ ဝွံ ပြံင်လှာဲ စကာ ဒၟံင် [[ဒြဟတ် ကလေင်ကတဵုဒှ်]] (Renewable energy) မပ္တံကဵု ဒြဟတ် လျးတ္ၚဲ (Solar power)၊ ဒြဟတ် ကျာ (Wind power)၊ ကေုာံ ဒြဟတ် ဍာ် (Hydropower) ရ။ ဒြဟတ် တအ်ဏအ် ဝွံ ဟွံပတိတ် ဓါတ် ကာဗောန် တုဲ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပွဳပွူ သဘာဝ လေဝ် အောန် ဗွဲမလောန် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲကဵု ဍုင် ဇၞော်မောဝ် ဒၟံင် လ္ၚဵု မပ္တံကဵု ကြုက် ကဵု အိန္ဒိယ တအ်မ္ဂး၊ လွပ် တၟအ်ချး သွက်ဂွံ ကဵု ဒြဟတ် ကု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ညးတအ် ဂှ် ဆက် တန်တဴ ဒၟံင် ဏီ ရ။

== ၁၀။ ပရေင်ထိင်ဒဝ် ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ (Regulation and Policies) ==
သွက်ဂွံ ဖအောန် ဖျေဟ် ဖဵုပရေအ် နူ တၟအ်ချး ဂှ်၊ အလဵုအသဳ ဂၠးတိ တအ် ခၞံဗဒှ် လဝ် သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေင်ထိင်ဒဝ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ -
* '''အခေါန် ကာဗောန် (Carbon Tax):''' သၞောတ် မကံက် အခေါန် လတူ ကမ္ပဏဳ ဟွံသေင်မ္ဂး စက် မပတိတ် ဓါတ် ကာဗောန် ဒိုင်အံက်သိုက် သွက်ဂွံ ဖအောန် ဖျေဟ် လွပ် ဒြဟတ် ရုပ်ဖေါသ်သေဝ်။
* '''စံညွှန် ပရေင်ပတိတ် ဓါတ်အုဲ (Emission Standards):''' သၞောဝ် မကၟာတ်လဒဵု လၟိဟ် ဓါတ် သာလ်ဖာ ကေုာံ ဓါတ်ကျာ အုဲ မတိတ် နူ စက် ပတိတ် လလဳ။
* '''နည်းပညာ တၟအ်ချး သ္အးဇ္ၚး (Clean Coal Technology):''' ပရေင်သုတေသန သွက်ဂွံ ရပ် ဖမ်း ကေတ် ဓါတ် $CO_2$ နူကဵု စက် ပတိတ် လလဳ တုဲ သိပ်စွံ လဝ် ပ္ဍဲ သၟဝ် တိ (Carbon Capture and Storage - CCS) ညံင် ဟွံဂွံ တိတ် အာ ပ္ဍဲ လေယျာ ကျာ ရ။ ဆဂး နည်းပညာ ဏအ်ဝွံ ကေတ် သြန် ဗွဲမဂၠိုင် တုဲ ဟွံမာန် စကာ ဗွဲမလှဲလး ဏီ ရ။&lt;ref name=&quot;schrag&quot;&gt;{{cite journal |last=Schrag |first=D. P. |title=Storage of carbon dioxide in offshore sediments |url=https://archive.org/details/sim_science_2006-10-13_314_5797/page/315 |journal=Science |volume=314 |issue=5797 |pages=315-316 |year=2006}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဒြဟတ် ရုပ်ဖေါသ်သေဝ်]] (Fossil fuel)
* [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု]] (Climate change)
* [[ဒြဟတ် ကလေင်ကတဵုဒှ်]] (Renewable energy)
* [[ပရေင်ကတဵုပြံင်လှာဲ စက်ယန္တရား]] (Industrial Revolution)

{{Navbox
| name = Energy
| title = ဒြဟတ် ကေုာံ ရုပ်ဖေါသ်သေဝ် (Energy and Fossil Fuels)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဒြဟတ် ရုပ်ဖေါသ်သေဝ်
| list1 =
* [[တၟအ်ချး]] (Coal)
* [[ကၠေင် ဍေက်]] (Petroleum / Oil)
* [[ဓါတ်ကျာ သဘာဝ]] (Natural gas)
| group2 = ဒြဟတ် ကလေင်ကတဵုဒှ်
| list2 =
* [[ဒြဟတ် လျးတ္ၚဲ]] (Solar power)
* [[ဒြဟတ် ကျာ]] (Wind power)
* [[ဒြဟတ် ဍာ်]] (Hydropower)
* [[ဒြဟတ် နျူကလဳယျာ]] (Nuclear power)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု]] (Climate change)
* [[ဓါတ်ကျာ သ္ၚိမှန်]] (Greenhouse gas)
* [[ပရေင်ၜံက်ခါဲ တၟအ်]] (Mining)
}}

[[Category:ဒြဟတ်]]
[[Category:ပွဳပွူသဘာဝ]]
[[Category:တၟအ်ချး]]
[[Category:ပရေင်ၜံက်ခါဲ]]</text>
      <sha1>r94855v02eeonixnlrmjg62qybc2cmk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကာဗောန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11860</id>
    <revision>
      <id>58957</id>
      <parentid>56466</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T15:05:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>58957</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26600" sha1="ist48sbt569mif3arwlz7isqu74ml24" xml:space="preserve">'''ကာဗောန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Carbon'', လာတ္တေန်: ''carbo'', မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ချာကောလ် / ပၟတ်ချာ&quot;) ဝွံ ဒှ် ဓါတ် (Element) ဓါတုဗေဒ မွဲ မနွံကဵု သင်္ကေတ '''C''' ကေုာံ လၟိဟ် အက်တမ် (Atomic number) ၆ ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဓါတ် မဟွံသေင် ကု ပသဲ (Nonmetallic) ကေုာံ မနွံကဵု ဒြဟတ် တောဲဆက် ပန် သာ် (Tetravalent) တုဲ ဍေဟ် မာန် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင်ဒက်ပတန် ဓါတု နကဵု အဳလက်ထရွန် ပန် မ (Four electrons) ရောင်။ ကာဗောန် ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၄ (Group 14) ပ္ဍဲကဵု သ္ၚိအင် ပရေင်ဓါတ် (Periodic table) ရ။&lt;ref name=&quot;greenwood&quot;&gt;{{cite book |last=Greenwood |first=N. N. |author2=Earnshaw, A. |title=Chemistry of the Elements |publisher=Butterworth-Heinemann |year=1997 |edition=2nd |pages=272-276}}&lt;/ref&gt;

ကာဗောန် ဝွံ ဒှ် ဓါတ် မနွံ ဂၠိုင် အိုတ် မရနုက်ကဵု ၁၅ ပ္ဍဲ တိ ပိုယ် ဏအ် တုဲ၊ ပ္ဍဲ အလုံ စက္ကဝါ (Universe) မ္ဂး ဍေဟ် ဒှ် ဓါတ် မနွံ ဂၠိုင် အိုတ် မရနုက်ကဵု ၄ (ကြဴနူ ဟာ်ဒရဝ်ဂျေန်၊ ဟဳလဳယောမ် ကေုာံ အံက်သဳဂျေန်) ရ။ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် မနွံကဵု အစောံသတ္တိ မဒက်ပတန် ဒြပ်ပေါင်း (Compounds) ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠင် မာန်၊ တုဲ ဍေဟ် မာန် ဒက်ပတန် ကောန်ကြက် (Polymers) ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ဓမ္မတာ (Normal temperatures) တုဲ၊ ကာဗောန် ဝွံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် လမျီု သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ရ။ ဍေဟ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် ကောန်မၞိဟ် ၜိုတ် ၁၈.၅% (နကဵု လျိုင်) တုဲ ဒှ် ဓါတ် အဓိက မရနုက်ကဵု ၜါ ကြဴနူ အံက်သဳဂျေန် ရ။&lt;ref name=&quot;crc&quot;&gt;{{cite book |editor-last=Weast |editor-first=R. C. |title=CRC Handbook of Chemistry and Physics |publisher=CRC Press |year=1988 |edition=69th |pages=B-10}}&lt;/ref&gt;

လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ကာဗောန် နကဵု လညာတ် ဓါတုဗေဒ၊ ရူပဗေဒ၊ ဝင်၊ ကေုာံ လွပ် ဍေဟ် ပ္ဍဲ ဘဝ လၟိုန် တ္ၚဲ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Electron_shell_006_Carbon.svg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး လဒက်ပတန် အဳလက်ထရွန် (Electron shell) ပ္ဍဲ အက်တမ် ကာဗောန်၊ မနွံကဵု အဳလက်ထရွန် အပ္ဍဲ ၜါ ကေုာံ မ္ၚး ပန် (Valence electrons)။]]

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float: right; margin-left: 15px; width: 300px;&quot;
|+ '''အင်္ဂလက္ခဏာ သဇိုင် ကာဗောန် (Carbon)'''
|-
! သင်္ကေတ
| C
|-
! လၟိဟ် အက်တမ် (Atomic number)
| ၆ (6)
|-
! ဂကောံ (Group)
| ၁၄ (Group 14)
|-
! လျိုင် အက်တမ် (Atomic mass)
| ၁၂.၀၁၁ u
|-
! ဗီုပြင် အဳလက်ထရွန် (Electron configuration)
| [He] 2s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; 2p&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
! အလောထရုပ် အဓိက (Major allotropes)
| ဂရာဖိုက်၊ ဗိုတ်၊ ဖူလာရိန်၊ ဂရာဖိန်
|-
! ဓါတ်ဂမ္တဴ ရိုဟ် (Melting point)
| အခိင် ပလေဝ် ဟွံသေင် (Sublimes at ~3642 °C)
|}

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ အင်္ဂလက္ခဏာ သဇိုင် (Introduction and Basic Properties) ==
ကာဗောန် ဝွံ ဒှ် ဓါတ် မနွံကဵု အစောံသတ္တိ တၟေင် အိုတ် ပ္ဍဲ သ္ၚိအင် ပရေင်ဓါတ် (Periodic table) ရ။ ဍေဟ် နွံကဵု အဳလက်ထရွန် ၆ မ တုဲ၊ ဗီုပြင် အဳလက်ထရွန် (Electron configuration) ဍေဟ် ဂှ် 1s² 2s² 2p² ရ။ ဟိုတ်နူ နွံကဵု အဳလက်ထရွန် ပန် ပ္ဍဲ လွှာ မ္ၚး အိုတ် (Valence shell) ဂှ်ရ၊ ဍေဟ် နွံပၟိက် အဳလက်ထရွန် ပန် မ သွက်ဂွံ ဍိုက်ပေင် အတိုင် သၞောဝ် ဒစာံ (Octet rule) ရ။

ဟိုတ်ဂှ်ရ ကာဗောန် ဂှ် မလေပ် ဒက်ပတန် တောဲဆက် ကဝ်ဗေလိန် (Covalent bonds) ပန် သာ် ကု ဓါတ် တၞဟ် တအ် ရ။ ဍေဟ် မာန် ဒက်ပတန် တောဲဆက် မွဲ (Single bonds)၊ ၜါ (Double bonds) ကေုာံ ပိ (Triple bonds) ကု ကာဗောန် ညးသကအ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကု ဓါတ် တၞဟ် မပ္တံကဵု အံက်သဳဂျေန် (Oxygen)၊ ဟာ်ဒရဝ်ဂျေန် (Hydrogen) ကေုာံ နာ်ထရဝ်ဂျေန် (Nitrogen) တအ် ရ။ အစောံသတ္တိ မဒက်ပတန် ဇလ ကာဗောန် (Catenation) မဂၠိင်သ္ၚောဲ ဏအ် ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက် ဓါတုဗေဒ အော်ဂဲနစ် (Organic chemistry) မနွံကဵု ဒြပ်ပေါင်း ပြကောဋိကိုဋ် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origin) ==
ဝေါဟာရ &quot;ကာဗောန်&quot; ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် လာတ္တေန် &quot;carbo&quot; မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ချာကောလ်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး ပၟတ်ချာ ရ။ ဓါတ် ဏအ်ဝွံ ကောန်မၞိဟ် တအ် တီ ကၠိုဟ် ကၠုင် လဝ် နူကဵု ခေတ် တမၠာ တေအ် ရ။ ကောန်မၞိဟ် ပ္ဍဲ ခေတ် တြေံ (ဥပမာ - ရဝ်မ ကေုာံ အဳဂျေပ်) တအ် စကာ လဝ် ပၟတ်ချာ သွက်ဂွံ ပတိတ် ပသဲ ကေုာံ စကာ လဝ် ဓါတ် မိတ် (Soot) သွက်ဂွံ ကၠောန် မှင် စုတ် လိက် ရ။

ဗိုတ် (Diamond) မဒှ် ဗီုပြင် ကာဗောန် မွဲ သာ် ဂှ် လေဝ် တီ ကၠုင် လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင်အိန္ဒိယ နူကဵု ၜိုတ် ဘဳသဳ ၂၅၀၀ တေအ် ရ။ ဆဂး ဒဒှ်ရ ပၟတ်ချာ ကေုာံ ဗိုတ် တအ် ဝွံ ဒှ် ဓါတ် မွဲ ဓဝ် ဂှ် ညးတအ် ဟွံတီ လဝ် ပုဟ်။

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၇၂၊ တၠပညာ ဓါတုဗေဒ ပြင်သေတ် အာန်တောန် လာဗွိုင်သဳယျာ (Antoine Lavoisier) ကၠောန် ပရေင်စမ်ၜတ် မွဲ နကဵု ပရေင်စံင် ဗိုတ် ကေုာံ ပၟတ်ချာ ပ္ဍဲကဵု ပွဳပွူ အံက်သဳဂျေန် ရ။ ညး ဂၠာဲဆဵု ညာတ် ဒဒှ်ရ ဍေဟ်တအ် ၜါ သာ် ပတိတ် ဓါတ်ကျာ မွဲ ဂကူ ဓဝ် (Carbon dioxide) တုဲ ညး ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ ဗိုတ် ကေုာံ ပၟတ်ချာ ဝွံ ကၠုင် နူကဵု ဓါတ် (Element) မွဲ ဓဝ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၈၉၊ ညး စုတ် ယၟု ဓါတ် ဏအ် နဒဒှ် &quot;carbone&quot; ပ္ဍဲ လိက် ပြကိုဟ် ညး ရ။&lt;ref name=&quot;lavoisier&quot;&gt;{{cite book |last=Lavoisier |first=A. |title=Elements of Chemistry |publisher=William Creech |year=1790 |pages=175-180}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ အာဲသဝ်တုပ် ကေုာံ ပရေင်တန်တဴ (Isotopes and Stability) ==
ကာဗောန် နွံကဵု အာဲသဝ်တုပ် သဘာဝ (Naturally occurring isotopes) အဓိက ပိ သာ် ရ -

* '''ကာဗောန်-၁၂ (Carbon-12):''' ဒှ် အာဲသဝ်တုပ် မတန်တဴ (Stable) ကေုာံ နွံ ဂၠိုင် အိုတ် ၜိုတ် ၉၈.၉% ရ။ အက်တမ် ဏအ် နွံကဵု ပရဝ်တွန် (Protons) ၆ မ ကေုာံ ညူထရွန် (Neutrons) ၆ မ ရ။ ဍေဟ် ဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် လျိုင် အက်တမ် အလုံ သ္ၚိအင် ပရေင်ဓါတ် ရ။
* '''ကာဗောန်-၁၃ (Carbon-13):''' ဒှ် အာဲသဝ်တုပ် မတန်တဴ မွဲ ပၠန် တုဲ နွံ ၜိုတ် ၁.၁% ရ။ ဍေဟ် နွံကဵု ညူထရွန် ၇ မ။ ဍေဟ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲ ပရေင်သုတေသန NMR Spectroscopy (Nuclear Magnetic Resonance) ရ။
* '''ကာဗောန်-၁၄ (Carbon-14):''' ဒှ် အာဲသဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်-အက်တိပ် (Radioactive isotope) တုဲ နွံ ဆ ၜိုတ် အောန် အောန် ပ္ဍဲ သဘာဝ ရ (1 part per trillion)။ ဍေဟ် နွံကဵု ညူထရွန် ၈ မ။ အာယုက် ကဝက် (Half-life) ဍေဟ် ဂှ် ဒှ် ၅၇၃၀ သၞာံ တုဲ ဍေဟ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ နဲကဲ '''ရုဲစှ် သၞာံ ကာဗောန်''' (Radiocarbon dating) သွက်ဂွံ တီ အာယုက် ဇွ သတ္တဝါ ဟွံသေင်မ္ဂး ကပေါတ် တြေံ တအ် ရ။

== ၄။ ဗီုပြင် အလောထရုပ်ဂမၠိုင် (Allotropes of Carbon) ==
ကာဗောန် ဝွံ နွံကဵု ဗီုပြင် ရုပ်ဝတ္ထု တၞဟ်ခြာ (Allotropes) ဗွဲမဂၠိုင် အတိုင် ဗီုပြင် မပံင်ကောံ အက်တမ် ဍေဟ် တအ် ရ။ အလောထရုပ် အဓိက တအ်ဂှ် -

# '''ဗိုတ် (Diamond):''' အက်တမ် ကာဗောန် ဇၟာပ် မ တောဲဆက် လဝ် ကု အက်တမ် ပန် မ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ၃-ဒဳ (Tetrahedral lattice) ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ကပေါတ် မတီ လဝ် ဒဒှ်ရ ကြံင် အိုတ် ပ္ဍဲ သဘာဝ ရ။ ဗိုတ် နွံကဵု အသာ် ဇြုင်ကေဝ် တုဲ ဟွံကဵု ဓါတ်လလဳ ဖြတ် အာ ရ။
# '''ဂရာဖိုက် (Graphite):''' အက်တမ် ကာဗောန် ဇၟာပ် မ တောဲဆက် လဝ် ကု အက်တမ် ပိ မ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် လွှာ ညဳညဳ (Hexagonal layers) ရ။ အကြာ လွှာ မွဲ ကဵု မွဲ နွံ ဆ ဒြဟတ် ဍိုန်ဍိုန် (Van der Waals forces) တုဲ ဍေဟ် ဍိုတ် ကေုာံ ကလိတ် ရ။ ဍေဟ် ကဵု ဓါတ်လလဳ ဖြတ် အာ မာန် (Conductor) တုဲ စကာ လဝ် ပ္ဍဲ ကၞေဟ် ခဲ ကေုာံ ဘက်ထရဳ ရ။
# '''ဖူလာရိန် (Fullerenes):''' ဒှ် မဝ်လဳကျူ ကာဗောန် မနွံ ဗီုပြင် တုပ် ကု မဝ် (ဥပမာ - Buckyball C60) ဟွံသေင်မ္ဂး ပလိုင် (Carbon nanotubes) ရ။ ဍေဟ်တအ် နွံကဵု အစောံသတ္တိ ဓါတ်လလဳ ကေုာံ ဓါတ်ဂမ္တဴ သၠုင် ပြဲ ဗွဲမလောန် ရ။
# '''ဂရာဖိန် (Graphene):''' ဒှ် လွှာ ဂရာဖိုက် မွဲ ထပ် ဓဝ် မနွံ ဒြဟတ် ခိုင်ကၠိုက် ဇၞော် နူ ပသဲ ၂၀၀ ဆ ကေုာံ ဖြတ် ဓါတ်လလဳ ခိုဟ် အိုတ် ရ။ ဍေဟ် ဒှ် သဇိုင် သွက် နည်းပညာ တၟိ ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရ။

== ၅။ ဒြပ်ပေါင်းဂမၠိုင် ကေုာံ ဓါတုဗေဒ ကာဗောန် (Compounds and Carbon Chemistry) ==
ကာဗောန် ဝွံ မာန် ဒက်ပတန် ဒြပ်ပေါင်း (Compounds) ဂၠိုင် နူကဵု ဓါတ် သီုဖအိုတ် ပံင်ကောံ လဝ် ဏီ ရ။ ဒြပ်ပေါင်း ကာဗောန် တအ် ပါ်လဝ် နကဵု ဂကောံ ဇၞော် ၜါ သာ် -

* '''ဒြပ်ပေါင်း အေန်အော်ဂဲနစ် (Inorganic Carbon Compounds):''' ဒြပ်ပေါင်း ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံနွံကဵု တောဲဆက် ကာဗောန်-ဟာ်ဒရဝ်ဂျေန် (C-H bonds) ရ။ ဥပမာ - ကာဗောန် ဒါင်အံက်သိုက် (CO2), ကာဗောန် မဝ်နံက်သိုက် (CO), သာင်ယာနိုက် (Cyanides - CN-), ကေုာံ ကာဗောနိတ် (Carbonates - CO3^2-) မပ္တံကဵု တိကံက် (Limestone) ရ။
* '''ဒြပ်ပေါင်း အော်ဂဲနစ် (Organic Compounds):''' ဒြပ်ပေါင်း မနွံကဵု တောဲဆက် C-H ရ။ ဓါတုဗေဒ အော်ဂဲနစ် ဝွံ လ္ၚတ် ပရူ ဒြပ်ပေါင်း ဏအ် ရ။ ဥပမာ - ဟာ်ဒရဝ်ကာဗောန် (Hydrocarbons) မပ္တံကဵု မဳတိန် (Methane - CH4), ပရဝ်ပိန် (Propane), ကေုာံ အရက် (Alcohols), ကၠေင် သဘာဝ တအ် ရ။ ဒြပ်ပေါင်း အော်ဂဲနစ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက် ကပေါတ် ပလာသတစ်၊ ဂဥုဲ ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ ရ။

== ၆။ ကာဗောန် ပ္ဍဲ သဘာဝ ကေုာံ လမျီု (Carbon in Nature and Biology) ==
ကာဗောန် ဝွံ ဒှ် &quot;ဓါတ် သဇိုင် လမျီု&quot; (Basis of life) ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ သတ္တဝါ ကေုာံ တၞံဆု သီုဖအိုတ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဒြပ်ပေါင်း ကာဗောန် ရ။

မဝ်လဳကျူ ဇဳဝဗေဒ အဓိက ၄ သာ် မပ္တံကဵု -
# '''ကာဗဝ်ဟာ်ဒရိတ် (Carbohydrates):''' မဒှ် သယံဇာတ ဒြဟတ် သွက် ခန္ဓာကိုယ် (ဥပမာ - သဂြာ၊ ကစီ)။
# '''ပရဝ်တိန် (Proteins):''' ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု အာမဳနဝ် အက်သေတ် (Amino acids) သွက်ဂွံ သြိုင် ခန္ဓာ ကေုာံ စက် ယန္တရား ဇဳဝ။
# '''လဳပိတ် (Lipids / Fats):''' ကၠေင် သွက်ဂွံ စွံ ပကောံ ဒြဟတ် ကေုာံ ဒက်ပတန် လွှာ သဲလ် (Cell membranes)။
# '''အက်သေတ် နျူကလိစ် (Nucleic Acids):''' ဥပမာ - DNA ကေုာံ RNA မဒှ် လိက် စရင် ဗဳဇ သတ္တဝါ ရ။

မဝ်လဳကျူ သီုဖအိုတ် ဏအ် ဝွံ နွံကဵု ဇလ ကာဗောန် (Carbon backbone) နဒဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက ရ။ ယဝ်ရ ကာဗောန် ဟွံမဲ မ္ဂး လမျီု အတိုင် ပိုယ် တီ လဝ် ဏအ် လေဝ် တန်တဴ ဟွံမာန် ပုဟ်။

== ၇။ စက်ဝိုင် ကာဗောန် (The Carbon Cycle) ==
'''စက်ဝိုင် ကာဗောန်''' (Carbon cycle) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လၟေင် အပြံင်အလှာဲ ကာဗောန် အကြာ သဘာဝ ရာသဳဥတု (Atmosphere)၊ ၜဳ သမုဒ္ဒရာ (Hydrosphere)၊ တိ သဘာဝ (Lithosphere) ကေုာံ အရာ မဂျိုင်တန်တဴ (Biosphere) ရ။&lt;ref name=&quot;nasa&quot;&gt;{{cite web |url=https://earthobservatory.nasa.gov/features/CarbonCycle |title=The Carbon Cycle |publisher=NASA Earth Observatory |year=2011 |access-date=July 30, 2026}}&lt;/ref&gt;

* '''ပရေင်စုတ် ပ္ဍဲ လမျီု:''' တၞံဆု တအ် စကာ နဲကဲ '''ပရေင်ကၠောန်ပတိတ် စၞ နကဵု လျး''' (Photosynthesis) သွက်ဂွံ ဇြောတ် ကေတ် CO2 နူ ကျာ တုဲ ပြံင်လှာဲ ညံင် ဂွံ ဒှ် သဂြာ ကေုာံ အံက်သဳဂျေန် ရ。
* '''ပရေင်ပတိတ် ကလေင်:''' သတ္တဝါ တအ် ကာလ ယီု (Respiration)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကာလ တၞံ ကဵု သတ္တဝါ ချိုတ် အာ တုဲ ရိုဟ်အာဲ (Decomposition) မ္ဂး၊ ကာဗောန် ပြံင်လှာဲ အာ CO2 တုဲ ကလေင် စိုပ် အာ ပ္ဍဲ ကျာ ပၠန် ရ။
* '''ပရေင်သိပ်ဂၠိပ် အခိင် လအ်:''' ကာဗောန် လ္ၚဵု စှ်ေ အာ သၟဝ် ၜဳ ဟွံသေင်မ္ဂး သၟဝ် တိ တုဲ ဒှ် အာ ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်း (Fossil fuels) ဥပမာ - ချး (Coal) ကေုာံ ကၠေင် (Oil) ကြဴနူ ကိုဋ် သၞာံ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

== ၈။ လွပ် ပ္ဍဲ ပရေင်စက်ယန္တရား ကေုာံ နည်းပညာ (Industrial and Technological Applications) ==
ကာဗောန် ကေုာံ ဒြပ်ပေါင်း ဍေဟ် ဝွံ နွံကဵု လွပ် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ နည်းပညာ ခေတ်တၟိ ရ -

* '''သယံဇာတ ဒြဟတ် (Fossil Fuels):''' ချး၊ ကၠေင်၊ ကေုာံ ဓါတ်ကျာ သဘာဝ (Natural gas) ဝွံ ဒှ် သယံဇာတ ဒြဟတ် အဓိက သွက်ဂွံ ပတိတ် ဓါတ်လလဳ ကေုာံ ဒြဟတ် ကွဳစက်။
* '''ပရေင်ကၠောန် ပသဲ (Metallurgy):''' ကာဗောန် ဝွံ စကာ သွက်ဂွံ နှဴ ကု ပသဲ (Iron) ညံင် ဂွံ ဒှ် သံမဏိ (Steel) မနွံကဵု ဒြဟတ် ခိုင်ကၠိုက် ဇၞော်။
* '''ကပေါတ် ပလာသတစ် (Plastics):''' ပလာသတစ် သီုဖအိုတ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ကောန်ကြက် (Polymers) မနွံကဵု ကာဗောန် (ဥပမာ - Polyethylene)။
* '''နည်းပညာ အနာဂတ် (Nanotechnology):''' ဖူလာရိန်၊ ဂရာဖိန်၊ ကေုာံ ပလိုင် ကာဗောန် (Carbon nanotubes) တအ် စကာ ပ္ဍဲ ဘက်ထရဳ လျး (Solar cells)၊ ကပေါတ် လလဳ ခေတ်တၟိ (Electronics)၊ ကေုာံ လဒက်ပတန် က္ၜင်ကျာ (Aerospace materials) ဟိုတ်နူကဵု လျိုင် သာ တုဲ ခိုင်ကၠိုက် လောန် ရ။

== ၉။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ သဘာဝ ပွဳပွူ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Environmental Impact and Climate Change) ==
ၜိုန်ရ ကာဗောန် ကိစ္စဇၞော် သွက် လမျီု ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ချဳဓရာင် ကောန်မၞိဟ် (Anthropogenic activities) ဥပမာ - ပရေင်စံင် ချး ကေုာံ ကၠေင် ဂှ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ပြသၞာ သဘာဝ ပွဳပွူ ဗွဲမဇၞော် ရ။

ကာဗောန် ဒါင်အံက်သိုက် (CO2) ကေုာံ မဳတိန် (CH4) ဝွံ ဒှ် '''ဓါတ်ကျာ ဓါတ်ဂမ္တဴ''' (Greenhouse gases) ရ။ ဓါတ်ကျာ ဏအ်ဝွံ ကၟာတ်လဒဵု လဝ် ဓါတ်ဂမ္တဴ ပ္ဍဲ ကျာ ဂၠးတိ (Greenhouse effect) တုဲ ပကဵု ညံင် ဂၠးတိ ဂွံ ကတဴ တိုန် (Global warming) ကေုာံ အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု (Climate change) ရ။ ပြသၞာ ဏအ်ဝွံ ပကဵု ညံင် ဍာ်ၜဳ သၠုင် တိုန်၊ ရာသဳဥတု ကြံင်မ္ၚုဟ် တိုန် ကေုာံ ပရေင်ဆောမ်လေင် ဇဳဝ နာနာ သာ် ရ။&lt;ref name=&quot;ipcc&quot;&gt;{{cite book |author=IPCC |title=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |publisher=Cambridge University Press |year=2021 |pages=15-20}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
ကာဗောန် ဝွံ ဒှ် ဓါတ် မနွံကဵု အစောံသတ္တိ နာနာ သာ် ကေုာံ မဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဘဝ ကောန်မၞိဟ် နူ အခိင် တမၠာ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။ ဍေဟ် ဒှ် သဇိုင် သွက် လမျီု၊ ဒြဟတ်၊ ကေုာံ နည်းပညာ သီုဖအိုတ် ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ တင်ဝါတ်ဂါတ် အဓိက သွက် ကောန်မၞိဟ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ထိင်ဒဝ် စက်ဝိုင် ကာဗောန် (Carbon management) ညံင် ဟွံဂွံ ပလီုပလာ် သဘာဝ ဂၠးတိ ရ။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် နည်းပညာ တၟိ မပ္တံကဵု '''ပရေင်ရပ် ဇိုင် ကာဗောန်''' (Carbon capture and storage) ကေုာံ ပရေင်စကာ ဒြဟတ် မသ္အးဇ္ၚး (Renewable energy) တအ် ဝွံ ဒှ် အရာ မဒး ကၠောန် ဍာံဍာံ သွက်ဂွံ မင်မဲ ဂၠးတိ ပိုယ် သွက် တၞောဝ် အနာဂတ် ရောင်။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင်မ္ဂး နည်းပညာ ကာဗောန် တၟိ တၟိ (Graphene/Nanotubes) ဝွံ ဆက် ပံက် ကဵု ဂၠံင်တရဴ တၟိ ပ္ဍဲ အေန်ဂျေန်နဳယာ ကေုာံ ဓါတုဗေဒ ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[အံက်သဳဂျေန်]] (Oxygen)
* [[ဟာ်ဒရဝ်ဂျေန်]] (Hydrogen)
* [[သ္ၚိအင် ပရေင်ဓါတ်]] (Periodic table)
* [[အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု]] (Climate change)
* [[ဓါတုဗေဒ အော်ဂဲနစ်]] (Organic chemistry)

{{Navbox
| name = Chemical elements
| title = ဂကောံ ဓါတ်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ သ္ၚိအင် ပရေင်ဓါတ် (Chemical Elements in the Periodic Table)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဂကောံ ဓါတ် ၁၄ (Group 14)
| list1 =
* [[ကာဗောန်]] (C)
* [[သဳလဳကောန်]] (Si)
* [[ဂျာမေနဳယောမ်]] (Ge)
* [[တေန်|ဒန်]] (Sn)
* [[ခဲ]] (Pb)
* [[ဖလေရဝ်ဗဳယောမ်]] (Fl)
| group2 = အလောထရုပ် ကာဗောန်ဂမၠိုင်
| list2 =
* [[ဗိုတ်]] (Diamond)
* [[ဂရာဖိုက်]] (Graphite)
* [[ဂရာဖိန်]] (Graphene)
* [[ဖူလာရိန်]] (Fullerene)
* [[ပလိုင် ကာဗောန်]] (Carbon nanotube)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[စက်ဝိုင် ကာဗောန်]] (Carbon cycle)
* [[ဓါတ်ကျာ ဓါတ်ဂမ္တဴ]] (Greenhouse gas)
* [[ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်း]] (Fossil fuel)
* [[ဓါတုဗေဒ အော်ဂဲနစ်]] (Organic chemistry)
}}

[[Category:ဓါတုဗေဒ]]
[[Category:ဒြပ်စင်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ကာဗောန်]]
[[Category:သိပ္ပံ သဘာဝ]]</text>
      <sha1>ist48sbt569mif3arwlz7isqu74ml24</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59045</id>
      <parentid>58957</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T08:36:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59045</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26603" sha1="q0qnuw4w5wvzc5w2e6cg5e8mr2453r4" xml:space="preserve">'''ကာဗောန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Carbon'', လာတ္တေန်: ''carbo'', မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ချာကောလ် / ပၟတ်ချာ&quot;) ဝွံ ဒှ် ဓါတ် (Element) ဓါတုဗေဒ မွဲ မနွံကဵု သင်္ကေတ '''C''' ကေုာံ လၟိဟ် အက်တမ် (Atomic number) ၆ ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဓါတ် မဟွံသေင် ကု ပသဲ (Nonmetallic) ကေုာံ မနွံကဵု ဒြဟတ် တောဲဆက် ပန် သာ် (Tetravalent) တုဲ ဍေဟ် မာန် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင်ဒက်ပတန် ဓါတု နကဵု အဳလက်ထရွန် ပန် မ (Four electrons) ရောင်။ ကာဗောန် ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၄ (Group 14) ပ္ဍဲကဵု သ္ၚိအင် ပရေင်ဓါတ် (Periodic table) ရ။&lt;ref name=&quot;greenwood&quot;&gt;{{cite book |last=Greenwood |first=N. N. |author2=Earnshaw, A. |title=Chemistry of the Elements |publisher=Butterworth-Heinemann |year=1997 |edition=2nd |pages=272-276}}&lt;/ref&gt;

ကာဗောန် ဝွံ ဒှ် ဓါတ် မနွံ ဂၠိုင် အိုတ် မရနုက်ကဵု ၁၅ ပ္ဍဲ တိ ပိုယ် ဏအ် တုဲ၊ ပ္ဍဲ အလုံ စက္ကဝါ (Universe) မ္ဂး ဍေဟ် ဒှ် ဓါတ် မနွံ ဂၠိုင် အိုတ် မရနုက်ကဵု ၄ (ကြဴနူ ဟာ်ဒရဝ်ဂျေန်၊ ဟဳလဳယောမ် ကေုာံ အံက်သဳဂျေန်) ရ။ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် မနွံကဵု အစောံသတ္တိ မဒက်ပတန် ဒြပ်ပေါင်း (Compounds) ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠင် မာန်၊ တုဲ ဍေဟ် မာန် ဒက်ပတန် ကောန်ကြက် (Polymers) ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ဓမ္မတာ (Normal temperatures) တုဲ၊ ကာဗောန် ဝွံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် လမျီု သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ရ။ ဍေဟ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် ကောန်မၞိဟ် ၜိုတ် ၁၈.၅% (နကဵု လျိုင်) တုဲ ဒှ် ဓါတ် အဓိက မရနုက်ကဵု ၜါ ကြဴနူ အံက်သဳဂျေန် ရ။&lt;ref name=&quot;crc&quot;&gt;{{cite book |editor-last=Weast |editor-first=R. C. |title=CRC Handbook of Chemistry and Physics |publisher=CRC Press |year=1988 |edition=69th |pages=B-10}}&lt;/ref&gt;

လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ကာဗောန် နကဵု လညာတ် ဓါတုဗေဒ၊ ရူပဗေဒ၊ ဝင်၊ ကေုာံ လွပ် ဍေဟ် ပ္ဍဲ ဘဝ လၟိုန် တ္ၚဲ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Electron_shell_006_Carbon.svg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး လဒက်ပတန် အဳလက်ထရွန် (Electron shell) ပ္ဍဲ အက်တမ် ကာဗောန်၊ မနွံကဵု အဳလက်ထရွန် အပ္ဍဲ ၜါ ကေုာံ မ္ၚး ပန် (Valence electrons)။]]

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float: right; margin-left: 15px; width: 300px;&quot;
|+ '''အင်္ဂလက္ခဏာ သဇိုင် ကာဗောန် (Carbon)'''
|-
! သင်္ကေတ
| C
|-
! လၟိဟ် အက်တမ် (Atomic number)
| ၆ (6)
|-
! ဂကောံ (Group)
| ၁၄ (Group 14)
|-
! လျိုင် အက်တမ် (Atomic mass)
| ၁၂.၀၁၁ u
|-
! ဗီုပြင် အဳလက်ထရွန် (Electron configuration)
| [He] 2s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; 2p&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
! အလောထရုပ် အဓိက (Major allotropes)
| ဂရာဖိုက်၊ ဗိုတ်၊ ဖူလာရိန်၊ ဂရာဖိန်
|-
! ဓါတ်ဂမ္တဴ ရိုဟ် (Melting point)
| အခိင် ပလေဝ် ဟွံသေင် (Sublimes at ~3642 °C)
|}

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ အင်္ဂလက္ခဏာ သဇိုင် (Introduction and Basic Properties) ==
ကာဗောန် ဝွံ ဒှ် ဓါတ် မနွံကဵု အစောံသတ္တိ တၟေင် အိုတ် ပ္ဍဲ သ္ၚိအင် ပရေင်ဓါတ် (Periodic table) ရ။ ဍေဟ် နွံကဵု အဳလက်ထရွန် ၆ မ တုဲ၊ ဗီုပြင် အဳလက်ထရွန် (Electron configuration) ဍေဟ် ဂှ် 1s² 2s² 2p² ရ။ ဟိုတ်နူ နွံကဵု အဳလက်ထရွန် ပန် ပ္ဍဲ လွှာ မ္ၚး အိုတ် (Valence shell) ဂှ်ရ၊ ဍေဟ် နွံပၟိက် အဳလက်ထရွန် ပန် မ သွက်ဂွံ ဍိုက်ပေင် အတိုင် သၞောဝ် ဒစာံ (Octet rule) ရ။

ဟိုတ်ဂှ်ရ ကာဗောန် ဂှ် မလေပ် ဒက်ပတန် တောဲဆက် ကဝ်ဗေလိန် (Covalent bonds) ပန် သာ် ကု ဓါတ် တၞဟ် တအ် ရ။ ဍေဟ် မာန် ဒက်ပတန် တောဲဆက် မွဲ (Single bonds)၊ ၜါ (Double bonds) ကေုာံ ပိ (Triple bonds) ကု ကာဗောန် ညးသကအ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကု ဓါတ် တၞဟ် မပ္တံကဵု အံက်သဳဂျေန် (Oxygen)၊ ဟာ်ဒရဝ်ဂျေန် (Hydrogen) ကေုာံ နာ်ထရဝ်ဂျေန် (Nitrogen) တအ် ရ။ အစောံသတ္တိ မဒက်ပတန် ဇလ ကာဗောန် (Catenation) မဂၠိင်သ္ၚောဲ ဏအ် ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက် ဓါတုဗေဒ အော်ဂဲနစ် (Organic chemistry) မနွံကဵု ဒြပ်ပေါင်း ပြကောဋိကိုဋ် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origin) ==
ဝေါဟာရ &quot;ကာဗောန်&quot; ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် လာတ္တေန် &quot;carbo&quot; မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ချာကောလ်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး ပၟတ်ချာ ရ။ ဓါတ် ဏအ်ဝွံ ကောန်မၞိဟ် တအ် တီ ကၠိုဟ် ကၠုင် လဝ် နူကဵု ခေတ် တမၠာ တေအ် ရ။ ကောန်မၞိဟ် ပ္ဍဲ ခေတ် တြေံ (ဥပမာ - ရဝ်မ ကေုာံ အဳဂျေပ်) တအ် စကာ လဝ် ပၟတ်ချာ သွက်ဂွံ ပတိတ် ပသဲ ကေုာံ စကာ လဝ် ဓါတ် မိတ် (Soot) သွက်ဂွံ ကၠောန် မှင် စုတ် လိက် ရ။

ဗိုတ် (Diamond) မဒှ် ဗီုပြင် ကာဗောန် မွဲ သာ် ဂှ် လေဝ် တီ ကၠုင် လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင်အိန္ဒိယ နူကဵု ၜိုတ် ဘဳသဳ ၂၅၀၀ တေအ် ရ။ ဆဂး ဒဒှ်ရ ပၟတ်ချာ ကေုာံ ဗိုတ် တအ် ဝွံ ဒှ် ဓါတ် မွဲ ဓဝ် ဂှ် ညးတအ် ဟွံတီ လဝ် ပုဟ်။

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၇၂၊ တၠပညာ ဓါတုဗေဒ ပြင်သေတ် အာန်တောန် လာဗွိုင်သဳယျာ (Antoine Lavoisier) ကၠောန် ပရေင်စမ်ၜတ် မွဲ နကဵု ပရေင်စံင် ဗိုတ် ကေုာံ ပၟတ်ချာ ပ္ဍဲကဵု ပွဳပွူ အံက်သဳဂျေန် ရ။ ညး ဂၠာဲဆဵု ညာတ် ဒဒှ်ရ ဍေဟ်တအ် ၜါ သာ် ပတိတ် ဓါတ်ကျာ မွဲ ဂကူ ဓဝ် (Carbon dioxide) တုဲ ညး ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ ဗိုတ် ကေုာံ ပၟတ်ချာ ဝွံ ကၠုင် နူကဵု ဓါတ် (Element) မွဲ ဓဝ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၈၉၊ ညး စုတ် ယၟု ဓါတ် ဏအ် နဒဒှ် &quot;carbone&quot; ပ္ဍဲ လိက် ပြကိုဟ် ညး ရ။&lt;ref name=&quot;lavoisier&quot;&gt;{{cite book |last=Lavoisier |first=A. |title=Elements of Chemistry |publisher=William Creech |year=1790 |pages=175-180}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ အာဲသဝ်တုပ် ကေုာံ ပရေင်တန်တဴ (Isotopes and Stability) ==
ကာဗောန် နွံကဵု အာဲသဝ်တုပ် သဘာဝ (Naturally occurring isotopes) အဓိက ပိ သာ် ရ -

* '''ကာဗောန်-၁၂ (Carbon-12):''' ဒှ် အာဲသဝ်တုပ် မတန်တဴ (Stable) ကေုာံ နွံ ဂၠိုင် အိုတ် ၜိုတ် ၉၈.၉% ရ။ အက်တမ် ဏအ် နွံကဵု ပရဝ်တွန် (Protons) ၆ မ ကေုာံ ညူထရွန် (Neutrons) ၆ မ ရ။ ဍေဟ် ဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် လျိုင် အက်တမ် အလုံ သ္ၚိအင် ပရေင်ဓါတ် ရ။
* '''ကာဗောန်-၁၃ (Carbon-13):''' ဒှ် အာဲသဝ်တုပ် မတန်တဴ မွဲ ပၠန် တုဲ နွံ ၜိုတ် ၁.၁% ရ။ ဍေဟ် နွံကဵု ညူထရွန် ၇ မ။ ဍေဟ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲ ပရေင်သုတေသန NMR Spectroscopy (Nuclear Magnetic Resonance) ရ။
* '''ကာဗောန်-၁၄ (Carbon-14):''' ဒှ် အာဲသဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်-အက်တိပ် (Radioactive isotope) တုဲ နွံ ဆ ၜိုတ် အောန် အောန် ပ္ဍဲ သဘာဝ ရ (1 part per trillion)။ ဍေဟ် နွံကဵု ညူထရွန် ၈ မ။ အာယုက် ကဝက် (Half-life) ဍေဟ် ဂှ် ဒှ် ၅၇၃၀ သၞာံ တုဲ ဍေဟ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ နဲကဲ '''ရုဲစှ် သၞာံ ကာဗောန်''' (Radiocarbon dating) သွက်ဂွံ တီ အာယုက် ဇွ သတ္တဝါ ဟွံသေင်မ္ဂး ကပေါတ် တြေံ တအ် ရ။

== ၄။ ဗီုပြင် အလောထရုပ်ဂမၠိုင် (Allotropes of Carbon) ==
ကာဗောန် ဝွံ နွံကဵု ဗီုပြင် ရုပ်ဝတ္ထု တၞဟ်ခြာ (Allotropes) ဗွဲမဂၠိုင် အတိုင် ဗီုပြင် မပံင်ကောံ အက်တမ် ဍေဟ် တအ် ရ။ အလောထရုပ် အဓိက တအ်ဂှ် -

# '''ဗိုတ် (Diamond):''' အက်တမ် ကာဗောန် ဇၟာပ် မ တောဲဆက် လဝ် ကု အက်တမ် ပန် မ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ၃-ဒဳ (Tetrahedral lattice) ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ကပေါတ် မတီ လဝ် ဒဒှ်ရ ကြံင် အိုတ် ပ္ဍဲ သဘာဝ ရ။ ဗိုတ် နွံကဵု အသာ် ဇြုင်ကေဝ် တုဲ ဟွံကဵု ဓါတ်လလဳ ဖြတ် အာ ရ။
# '''ဂရာဖိုက် (Graphite):''' အက်တမ် ကာဗောန် ဇၟာပ် မ တောဲဆက် လဝ် ကု အက်တမ် ပိ မ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် လွှာ ညဳညဳ (Hexagonal layers) ရ။ အကြာ လွှာ မွဲ ကဵု မွဲ နွံ ဆ ဒြဟတ် ဍိုန်ဍိုန် (Van der Waals forces) တုဲ ဍေဟ် ဍိုတ် ကေုာံ ကလိတ် ရ။ ဍေဟ် ကဵု ဓါတ်လလဳ ဖြတ် အာ မာန် (Conductor) တုဲ စကာ လဝ် ပ္ဍဲ ကၞေဟ် ခဲ ကေုာံ ဘက်ထရဳ ရ။
# '''ဖူလာရိန် (Fullerenes):''' ဒှ် မဝ်လဳကျူ ကာဗောန် မနွံ ဗီုပြင် တုပ် ကု မဝ် (ဥပမာ - Buckyball C60) ဟွံသေင်မ္ဂး ပလိုင် (Carbon nanotubes) ရ။ ဍေဟ်တအ် နွံကဵု အစောံသတ္တိ ဓါတ်လလဳ ကေုာံ ဓါတ်ဂမ္တဴ သၠုင် ပြဲ ဗွဲမလောန် ရ။
# '''ဂရာဖိန် (Graphene):''' ဒှ် လွှာ ဂရာဖိုက် မွဲ ထပ် ဓဝ် မနွံ ဒြဟတ် ခိုင်ကၠိုက် ဇၞော် နူ ပသဲ ၂၀၀ ဆ ကေုာံ ဖြတ် ဓါတ်လလဳ ခိုဟ် အိုတ် ရ။ ဍေဟ် ဒှ် သဇိုင် သွက် နည်းပညာ တၟိ ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရ။

== ၅။ ဒြပ်ပေါင်းဂမၠိုင် ကေုာံ ဓါတုဗေဒ ကာဗောန် (Compounds and Carbon Chemistry) ==
ကာဗောန် ဝွံ မာန် ဒက်ပတန် ဒြပ်ပေါင်း (Compounds) ဂၠိုင် နူကဵု ဓါတ် သီုဖအိုတ် ပံင်ကောံ လဝ် ဏီ ရ။ ဒြပ်ပေါင်း ကာဗောန် တအ် ပါ်လဝ် နကဵု ဂကောံ ဇၞော် ၜါ သာ် -

* '''ဒြပ်ပေါင်း အေန်အော်ဂဲနစ် (Inorganic Carbon Compounds):''' ဒြပ်ပေါင်း ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံနွံကဵု တောဲဆက် ကာဗောန်-ဟာ်ဒရဝ်ဂျေန် (C-H bonds) ရ။ ဥပမာ - ကာဗောန် ဒါင်အံက်သိုက် (CO2), ကာဗောန် မဝ်နံက်သိုက် (CO), သာင်ယာနိုက် (Cyanides - CN-), ကေုာံ ကာဗောနိတ် (Carbonates - CO3^2-) မပ္တံကဵု တိကံက် (Limestone) ရ။
* '''ဒြပ်ပေါင်း အော်ဂဲနစ် (Organic Compounds):''' ဒြပ်ပေါင်း မနွံကဵု တောဲဆက် C-H ရ။ ဓါတုဗေဒ အော်ဂဲနစ် ဝွံ လ္ၚတ် ပရူ ဒြပ်ပေါင်း ဏအ် ရ။ ဥပမာ - ဟာ်ဒရဝ်ကာဗောန် (Hydrocarbons) မပ္တံကဵု မဳတိန် (Methane - CH4), ပရဝ်ပိန် (Propane), ကေုာံ အရက် (Alcohols), ကၠေင် သဘာဝ တအ် ရ။ ဒြပ်ပေါင်း အော်ဂဲနစ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက် ကပေါတ် ပလာသတစ်၊ ဂဥုဲ ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ ရ။

== ၆။ ကာဗောန် ပ္ဍဲ သဘာဝ ကေုာံ လမျီု (Carbon in Nature and Biology) ==
ကာဗောန် ဝွံ ဒှ် &quot;ဓါတ် သဇိုင် လမျီု&quot; (Basis of life) ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ သတ္တဝါ ကေုာံ တၞံဆု သီုဖအိုတ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဒြပ်ပေါင်း ကာဗောန် ရ။

မဝ်လဳကျူ ဇဳဝဗေဒ အဓိက ၄ သာ် မပ္တံကဵု -
# '''ကာဗဝ်ဟာ်ဒရိတ် (Carbohydrates):''' မဒှ် သယံဇာတ ဒြဟတ် သွက် ခန္ဓာကိုယ် (ဥပမာ - သဂြာ၊ ကစီ)။
# '''ပရဝ်တိန် (Proteins):''' ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု အာမဳနဝ် အက်သေတ် (Amino acids) သွက်ဂွံ သြိုင် ခန္ဓာ ကေုာံ စက် ယန္တရား ဇဳဝ။
# '''လဳပိတ် (Lipids / Fats):''' ကၠေင် သွက်ဂွံ စွံ ပကောံ ဒြဟတ် ကေုာံ ဒက်ပတန် လွှာ သဲလ် (Cell membranes)။
# '''အက်သေတ် နျူကလိစ် (Nucleic Acids):''' ဥပမာ - DNA ကေုာံ RNA မဒှ် လိက် စရင် ဗဳဇ သတ္တဝါ ရ။

မဝ်လဳကျူ သီုဖအိုတ် ဏအ် ဝွံ နွံကဵု ဇလ ကာဗောန် (Carbon backbone) နဒဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက ရ။ ယဝ်ရ ကာဗောန် ဟွံမဲ မ္ဂး လမျီု အတိုင် ပိုယ် တီ လဝ် ဏအ် လေဝ် တန်တဴ ဟွံမာန် ပုဟ်။

== ၇။ စက်ဝိုင် ကာဗောန် (The Carbon Cycle) ==
'''စက်ဝိုင် ကာဗောန်''' (Carbon cycle) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လၟေင် အပြံင်အလှာဲ ကာဗောန် အကြာ သဘာဝ ရာသဳဥတု (Atmosphere)၊ ၜဳ သမုဒ္ဒရာ (Hydrosphere)၊ တိ သဘာဝ (Lithosphere) ကေုာံ အရာ မဂျိုင်တန်တဴ (Biosphere) ရ။&lt;ref name=&quot;nasa&quot;&gt;{{cite web |url=https://earthobservatory.nasa.gov/features/CarbonCycle |title=The Carbon Cycle |publisher=NASA Earth Observatory |year=2011 |access-date=July 30, 2026}}&lt;/ref&gt;

* '''ပရေင်စုတ် ပ္ဍဲ လမျီု:''' တၞံဆု တအ် စကာ နဲကဲ '''ပရေင်ကၠောန်ပတိတ် စၞ နကဵု လျး''' (Photosynthesis) သွက်ဂွံ ဇြောတ် ကေတ် CO2 နူ ကျာ တုဲ ပြံင်လှာဲ ညံင် ဂွံ ဒှ် သဂြာ ကေုာံ အံက်သဳဂျေန် ရ。
* '''ပရေင်ပတိတ် ကလေင်:''' သတ္တဝါ တအ် ကာလ ယီု (Respiration)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကာလ တၞံ ကဵု သတ္တဝါ ချိုတ် အာ တုဲ ရိုဟ်အာဲ (Decomposition) မ္ဂး၊ ကာဗောန် ပြံင်လှာဲ အာ CO2 တုဲ ကလေင် စိုပ် အာ ပ္ဍဲ ကျာ ပၠန် ရ။
* '''ပရေင်သိပ်ဂၠိပ် အခိင် လအ်:''' ကာဗောန် လ္ၚဵု စှ်ေ အာ သၟဝ် ၜဳ ဟွံသေင်မ္ဂး သၟဝ် တိ တုဲ ဒှ် အာ ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်း (Fossil fuels) ဥပမာ - ချး (Coal) ကေုာံ ကၠေင် (Oil) ကြဴနူ ကိုဋ် သၞာံ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

== ၈။ လွပ် ပ္ဍဲ ပရေင်စက်ယန္တရား ကေုာံ နည်းပညာ (Industrial and Technological Applications) ==
ကာဗောန် ကေုာံ ဒြပ်ပေါင်း ဍေဟ် ဝွံ နွံကဵု လွပ် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ နည်းပညာ ခေတ်တၟိ ရ -

* '''သယံဇာတ ဒြဟတ် (Fossil Fuels):''' ချး၊ ကၠေင်၊ ကေုာံ ဓါတ်ကျာ သဘာဝ (Natural gas) ဝွံ ဒှ် သယံဇာတ ဒြဟတ် အဓိက သွက်ဂွံ ပတိတ် ဓါတ်လလဳ ကေုာံ ဒြဟတ် ကွဳစက်။
* '''ပရေင်ကၠောန် ပသဲ (Metallurgy):''' ကာဗောန် ဝွံ စကာ သွက်ဂွံ နှဴ ကု ပသဲ (Iron) ညံင် ဂွံ ဒှ် သံမဏိ (Steel) မနွံကဵု ဒြဟတ် ခိုင်ကၠိုက် ဇၞော်။
* '''ကပေါတ် ပလာသတစ် (Plastics):''' ပလာသတစ် သီုဖအိုတ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ကောန်ကြက် (Polymers) မနွံကဵု ကာဗောန် (ဥပမာ - Polyethylene)။
* '''နည်းပညာ အနာဂတ် (Nanotechnology):''' ဖူလာရိန်၊ ဂရာဖိန်၊ ကေုာံ ပလိုင် ကာဗောန် (Carbon nanotubes) တအ် စကာ ပ္ဍဲ ဘက်ထရဳ လျး (Solar cells)၊ ကပေါတ် လလဳ ခေတ်တၟိ (Electronics)၊ ကေုာံ လဒက်ပတန် က္ၜင်ကျာ (Aerospace materials) ဟိုတ်နူကဵု လျိုင် သာ တုဲ ခိုင်ကၠိုက် လောန် ရ။

== ၉။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ သဘာဝ ပွဳပွူ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Environmental Impact and Climate Change) ==
ၜိုန်ရ ကာဗောန် ကိစ္စဇၞော် သွက် လမျီု ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ချဳဓရာင် ကောန်မၞိဟ် (Anthropogenic activities) ဥပမာ - ပရေင်စံင် ချး ကေုာံ ကၠေင် ဂှ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ပြသၞာ သဘာဝ ပွဳပွူ ဗွဲမဇၞော် ရ။

ကာဗောန် ဒါင်အံက်သိုက် (CO2) ကေုာံ မဳတိန် (CH4) ဝွံ ဒှ် '''ဓါတ်ကျာ ဓါတ်ဂမ္တဴ''' (Greenhouse gases) ရ။ ဓါတ်ကျာ ဏအ်ဝွံ ကၟာတ်လဒဵု လဝ် ဓါတ်ဂမ္တဴ ပ္ဍဲ ကျာ ဂၠးတိ (Greenhouse effect) တုဲ ပကဵု ညံင် ဂၠးတိ ဂွံ ကတဴ တိုန် (Global warming) ကေုာံ အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု (Climate change) ရ။ ပြသၞာ ဏအ်ဝွံ ပကဵု ညံင် ဍာ်ၜဳ သၠုင် တိုန်၊ ရာသဳဥတု ကြံင်မ္ၚုဟ် တိုန် ကေုာံ ပရေင်ဆောမ်လေင် ဇဳဝ နာနာ သာ် ရ။&lt;ref name=&quot;ipcc&quot;&gt;{{cite book |author=IPCC |title=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |publisher=Cambridge University Press |year=2021 |pages=15-20}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
ကာဗောန် ဝွံ ဒှ် ဓါတ် မနွံကဵု အစောံသတ္တိ နာနာ သာ် ကေုာံ မဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဘဝ ကောန်မၞိဟ် နူ အခိင် တမၠာ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။ ဍေဟ် ဒှ် သဇိုင် သွက် လမျီု၊ ဒြဟတ်၊ ကေုာံ နည်းပညာ သီုဖအိုတ် ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ တင်ဝါတ်ဂါတ် အဓိက သွက် ကောန်မၞိဟ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ထိင်ဒဝ် စက်ဝိုင် ကာဗောန် (Carbon management) ညံင် ဟွံဂွံ ပလီုပလာ် သဘာဝ ဂၠးတိ ရ။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် နည်းပညာ တၟိ မပ္တံကဵု '''ပရေင်ရပ် ဇိုင် ကာဗောန်''' (Carbon capture and storage) ကေုာံ ပရေင်စကာ ဒြဟတ် မသ္အးဇ္ၚး (Renewable energy) တအ် ဝွံ ဒှ် အရာ မဒး ကၠောန် ဍာံဍာံ သွက်ဂွံ မင်မဲ ဂၠးတိ ပိုယ် သွက် တၞောဝ် အနာဂတ် ရောင်။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင်မ္ဂး နည်းပညာ ကာဗောန် တၟိ တၟိ (Graphene/Nanotubes) ဝွံ ဆက် ပံက် ကဵု ဂၠံင်တရဴ တၟိ ပ္ဍဲ အေန်ဂျေန်နဳယာ ကေုာံ ဓါတုဗေဒ ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[အံက်သဳဂျေန်]] (Oxygen)
* [[ဟာ်ဒရဝ်ဂျေန်]] (Hydrogen)
* [[သ္ၚိအင် ပရေင်ဓါတ်]] (Periodic table)
* [[အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု]] (Climate change)
* [[ဓါတုဗေဒ အော်ဂဲနစ်]] (Organic chemistry)

{{Navbox
| name = Chemical elements
| title = ဂကောံ ဓါတ်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ သ္ၚိအင် ပရေင်ဓါတ် (Chemical Elements in the Periodic Table)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဂကောံ ဓါတ် ၁၄ (Group 14)
| list1 =
* [[ကာဗောန်]] (C)
* [[သဳလဳကောန်]] (Si)
* [[ဂျာမေနဳယောမ်]] (Ge)
* [[တေန်|ဒန်]] (Sn)
* [[ခဲ]] (Pb)
* [[ဖလေရဝ်ဗဳယောမ်]] (Fl)
| group2 = အလောထရုပ် ကာဗောန်ဂမၠိုင်
| list2 =
* [[ဗိုတ်]] (Diamond)
* [[ဂရာဖိုက်]] (Graphite)
* [[ဂရာဖိန်]] (Graphene)
* [[ဖူလာရိန်]] (Fullerene)
* [[ပလိုင် ကာဗောန်]] (Carbon nanotube)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[စက်ဝိုင် ကာဗောန်]] (Carbon cycle)
* [[ဓါတ်ကျာ ဓါတ်ဂမ္တဴ]] (Greenhouse gas)
* [[ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်း]] (Fossil fuel)
* [[ဓါတုဗေဒ အော်ဂဲနစ်]] (Organic chemistry)
}}

[[Category:ဓါတုဗေဒ]]
[[Category:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]
[[Category:ကာဗောန်]]
[[Category:သိပ္ပံ သဘာဝ]]</text>
      <sha1>q0qnuw4w5wvzc5w2e6cg5e8mr2453r4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11861</id>
    <revision>
      <id>59029</id>
      <parentid>56837</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T04:15:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59029</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23251" sha1="s44wtrxafy7k39dvwanj2mn4t6u63ta" xml:space="preserve">'''ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Hydrogen'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဒြပ်စင် ဓါတုဗေဒ မနွံကဵု သင်္ကေတ $H$ ကေုာံ ဂၞန် အက်တမ် (Atomic number) ၁ ရ။ နကဵု လျိုင် အက်တမ် (Standard atomic weight) $1.008$ မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် ဒြပ်စင် မသာ အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဇယား ဒြပ်စင် (Periodic table) ရ။ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်စင် မနွံ ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ စက္ကဝါ (Universe) ဏအ် တုဲ၊ ပ္ဍဲ သဘာဝ ဓမ္မတာ မ္ဂး ဍေဟ် ဒှ် ဓါတ်အလုံ မဟွံမဲ ကု အသာ်၊ ဟွံမဲ ကု သၟူ၊ ဟွံမဲ ကု ရှ် ကေုာံ မလေပ် ဂဵုတူ မာန် လောဲသွာ (Highly combustible diatomic gas) မနွံ သင်္ကေတ $H_2$ ရ။&lt;ref name=&quot;greenwood&quot;&gt;{{cite book |last=Greenwood |first=N. N. |author2=Earnshaw, A. |title=Chemistry of the Elements |publisher=Butterworth-Heinemann |year=1997 |pages=35-40 |edition=2nd}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ဍုင်လိုက် ဏအ်၊ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် နဒဒှ် ဓါတ်ကျာ မသၠးပွး ဂှ် ကတဵုဒှ် အောန် ဗွဲမလောန် ရ။ ဆဂး ဍေဟ် နွံ ပ္ဍဲကဵု ဒြပ်စင် ပံင်ကောံ (Compounds) ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ဍာ် ($H_2O$) ကေုာံ ဒြပ်စင် သြဂဲနစ် (Organic compounds) မဒှ် သဇိုင် လမျီု သတ္တဝါ သီုဖအိုတ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ အင်္ဂလက္ခဏာ၊ ပရေင်ပတိတ်၊ ကေုာံ လွပ် ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Hydrogen_discharge_tube.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင်တၟး လျး နူကဵု တိုက် ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် (Hydrogen discharge tube) ပ္ဍဲ အခိင် ဓါတ်လလဳ ဖြတ် အာ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်&quot; (Hydrogen) ဝွံ ကၠုင်နူ မလိက် ဂရိတ် (Greek) ၜါ မတွဟ်ဂး ''hydro'' (မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဍာ်) ကေုာံ ''genes'' (မဂွံအဓိပ္ပါယ် ညးမကတဵုဗဒှ်) ရ။ ဍေဟ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ညးမကတဵုဗဒှ် ဍာ်&quot; (Water-former) မဒှ် ယၟု တၠပညာ ဓါတုဗေဒ ပြင်သေတ် '''အာန်တွာန် လာဗွါသဳယာ''' (Antoine Lavoisier) မခုတ် ခၟံင် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၈၃ ရ။

ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဒှ် ဒြပ်စင် မသဇိုင် အိုတ် မွဲ မနွံကဵု ပရဝ်တောန် (Proton) မွဲ ကေုာံ အဳလက်ထရဝ် (Electron) မွဲ ဓဝ် သၟး (ပ္ဍဲ အာဲသဝ်တုပ် မဂၠိုင် အိုတ်) ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဇယား ဒြပ်စင် မ္ဂး ဍေဟ် နွံ ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ ပထမ အိုတ် (Group 1, Period 1) ၜိုန်ရ အင်္ဂလက္ခဏာ ဍေဟ် ဟွံတုပ် ကု ပသဲ အယ်ကာလဳ (Alkali metals) တအ် ကီုလေဝ် ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဂၠာဲဆဵုညာတ် (History and Discovery) ==
ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ညာတ် ဓါတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ခေတ် တၠပညာ ဓါတုဗေဒ တြေံ တအ် မပံင်နှဴ ပသဲ ကေုာံ အက်သေတ် (Acids) ရ။
* ပ္ဍဲ ၁၆ ဗွဝ်ကၠံ၊ တၠပညာ '''ပါရာသေလ်သာတ်''' (Paracelsus) ဂၠာဲဆဵု ညာတ် ဒဒှ်ရ ကာလ ပသဲ ကဵု အက်သေတ် ဓါတ်စိင် (Sulfuric acid) ပံင်ကောံ ရေင်သကအ် မ္ဂး ဓါတ်ကျာ မလေပ် ဂဵုတူ မာန် မွဲ တိတ် ကၠုင် ရ။
* ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၇၁၊ တၠပညာ '''ရောဘတ် ဗောယ်''' (Robert Boyle) လ္ၚတ် ကေုာံ ချူ ဓမံက် ထ္ၜး ပရူ ပရေင်ကတဵုဒှ် ဓါတ်ကျာ ဏအ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;boyle&quot;&gt;{{cite book |last=Boyle |first=R. |title=Tracts written by the Honourable Robert Boyle |publisher=Davis |year=1671 |pages=20-25}}&lt;/ref&gt;
* သၞာံ ၁၇၆၆ ဂှ်၊ တၠပညာ အင်္ဂလာန် '''ဟေန်ရဳ ကာဗေန်ဒစ်''' (Henry Cavendish) ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် မစၟတ်သမ္တီ ဓါတ်ကျာ ဏအ် နဒဒှ် &quot;ဒြပ်စင် တၞဟ်ခြာ မွဲ&quot; (Discrete substance) ပထမအိုတ် ရ။ ညး ကော်စ ဍေဟ် &quot;ဓါတ်ကျာ ဂဵုတူ&quot; (Flammable air) တုဲ ညး ဂၠာဲဆဵု ညာတ် ဒဒှ်ရ ကာလ ဍေဟ် တူ အာ မ္ဂး ဍေဟ် ကတဵုဗဒှ် ဍာ် ရ။

== ၃။ အင်္ဂလက္ခဏာ ဓါတုဗေဒ ကေုာံ ရူပဗေဒ (Chemical and Physical Properties) ==
ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဝွံ နွံကဵု အင်္ဂလက္ခဏာ တၟေင် ဗွဲမဂၠိုင် မတၞဟ်ခြာ နူ ဒြပ်စင် သၟေဟ် တအ် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး အင်္ဂလက္ခဏာ ရူပဗေဒ ကေုာံ ဓါတုဗေဒ သဇိုင် သွက် ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်
|-
! အင်္ဂလက္ခဏာ (Property)
! ၚုဟ်မး ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Value / Details)
|-
| '''ကဆံင် ရုပ် (Phase at STP)'''
| ဓါတ်ကျာ (Gas)
|-
| '''လျိုင် အက်တမ် (Atomic weight)'''
| $1.008$
|-
| '''ပွိုင် ရိုဟ် (Melting point)'''
| $13.99\text{ K}$ ($-259.16\text{ °C}$)
|-
| '''ပွိုင် ဍိုက် (Boiling point)'''
| $20.271\text{ K}$ ($-252.879\text{ °C}$)
|-
| '''အလုံ ဓါတ်တူ (Flammability)'''
| ဂဵုတူ မာန် လောဲသွာ (ကတဵုဒှ် ပၟတ် ဗွဲမပြဟ်)
|}

ပ္ဍဲ အကာဲအရာ ဓမ္မတာ (STP)၊ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဂှ် ဒှ် ဓါတ်ကျာ မနွံကဵု အက်တမ် ၜါ ပံင်ကောံ ($H_2$) ရ။ ဍေဟ် သာ နူ ကျာ ဗွဲမလောန် (လျိုင် ဍေဟ် နွံ ဆ $7\%$ ညိ နူ လျိုင် ကျာ ဓမ္မတာ) ရ။

== ၄။ အာဲသဝ်တုပ်ဂမၠိုင် (Isotopes of Hydrogen) ==
ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် နွံကဵု '''အာဲသဝ်တုပ်''' (Isotopes - ဒြပ်စင် မနွံ ဂၞန် ပရဝ်တောန် တုပ် ဆဂး ဂၞန် နျူထရဝ် ဟွံတုပ်) သဘာဝ အဓိက ၃ သာ် ရ -

# '''ပရဝ်တဳယောမ် (Protium, $^1\text{H}$):''' ဒှ် အာဲသဝ်တုပ် မနွံ ဂၠိုင် အိုတ် ($99.98\%$)။ ဍေဟ် နွံ ဆ ပရဝ်တောန် ၁ မ ကေုာံ အဳလက်ထရဝ် ၁ မ သၟး၊ နျူထရဝ် ဟွံမဲ ပုဟ်။
# '''ဒျူတဳရဳယောမ် (Deuterium, $^2\text{H}$ ဟွံသေင်မ္ဂး $D$):''' ဍေဟ် နွံ ပရဝ်တောန် ၁ မ ကေုာံ နျူထရဝ် ၁ မ။ ဍာ် မနွံကဵု ဒျူတဳရဳယောမ် ဂှ် ညးကော်စ '''ဍာ် ဇြိုင်''' (Heavy water, $D_2O$) တုဲ စကာ ပ္ဍဲကဵု ဓါတ်စက် ညူကလဳယာ ရ။
# '''ထရဳတဳယောမ် (Tritium, $^3\text{H}$ ဟွံသေင်မ္ဂး $T$):''' ဍေဟ် နွံ ပရဝ်တောန် ၁ မ ကေုာံ နျူထရဝ် ၂ မ။ ဍေဟ် ဒှ် ဓါတ် ရေဒဳယဝ် သတ္တိကြွ (Radioactive) တုဲ ပါ်ပြး အာ နကဵု လၟေင် အခိင် ရ။&lt;ref name=&quot;crc&quot;&gt;{{cite book |editor-last=Lide |editor-first=D. R. |title=CRC Handbook of Chemistry and Physics |publisher=CRC Press |year=2005 |pages=4-15 |edition=86th}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ သဘာဝ ကေုာံ ပရေင်ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ စက္ကဝါ (Occurrence and Abundance) ==
ပ္ဍဲကဵု စက္ကဝါ အလုံစုံ (Universe)၊ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်စင် မနွံ ဂၠိုင် အိုတ် တုဲ ဍေဟ် ဒက်ပတန် လဝ် လျိုင် ဒြပ်ဝတ္ထု (Baryonic mass) စက္ကဝါ သီုဖအိုတ် ၜိုတ် $75\%$ ရ။ သၞံင် (Stars) ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု တ္ၚဲ ပိုယ် ဏအ် ဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ပ္ဍဲ အဆံင် ပလာသမာ (Plasma) သၟး ရ။ ဒြဟတ် တ္ၚဲ မကဵု လျး ကေုာံ ဓါတ်ဂမ္တဴ ဏအ် ဂှ် ကၠုင် နူကဵု ပရေင်ပံင်ကောံ ညူကလဳယာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် (Nuclear fusion of hydrogen) သွက်ဂွံ ဒှ် ဟဳလဳယောမ် (Helium) ရ။&lt;ref name=&quot;emsley&quot;&gt;{{cite book |last=Emsley |first=J. |title=Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements |url=https://archive.org/details/naturesbuildingb0000emsl_b5w6 |publisher=Oxford University Press |year=2001 |pages=[https://archive.org/details/naturesbuildingb0000emsl_b5w6/page/183 183]-188}}&lt;/ref&gt;

ဆဂး ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိ ပိုယ် ဏအ်၊ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဓါတ်ကျာ ($H_2$) ဝွံ နွံ အောန် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ လပှ်ကျာ (Atmosphere) ဟိုတ်နူ ဍေဟ် သာ လောန် တုဲ ဗၠး တိတ် အာ ဇရေင် အကာသ (Space) သီုဖအိုတ် ရ။ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် လတူ ဂၠးတိ ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ကောံသၟဟ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဍာ် ကေုာံ ကပေါတ် သြဂဲနစ် (Organic compounds) မပ္တံကဵု တၞံ၊ တိရစ္ဆာန် ကေုာံ ကၠေင် ဓါတ် (Fossil fuels) ရ။

== ၆။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ပရေင်ဖန်ဗဒှ် (Production and Synthesis) ==
ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဂှ် သ္ဒး ပတိတ် ကေတ် နူကဵု ဒြပ်စင် တၞဟ် တအ် ရ။ နဲကဲ အဓိက သွက်ဂွံ ပတိတ် ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ပ္ဍဲ ရုင်စက် ဂှ် -

# '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ နကဵု ဍာ်တၟိုဟ် (Steam Reforming):''' ဒှ် နဲကဲ မစကာ ဂၠိုင် အိုတ်။ ဓါတ်ကျာ သဘာဝ မဳတေန် ($CH_4$) ဂှ် ပံင်ကောံ ကု ဍာ်တၟိုဟ် ဓါတ်ဂမ္တဴ သၠုင် (Steam, $H_2O$) တုဲ ကတဵုဒှ် ဓါတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ကေုာံ ကာဗောန် မဝ်နံက်သိုက် ($CO$) ရ။ ( $CH_4 + H_2O \rightarrow CO + 3H_2$ )
# '''ပရေင်ပါ် ဍာ် နကဵု ဓါတ်လလဳ (Electrolysis of Water):''' စကာ ဓါတ်လလဳ သွက်ဂွံ ပါ် ဍာ် ($H_2O$) ညံင် ဂွံ ဒှ် အံက်သဳဂျေန် ကဵု ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ရ။ ( $2H_2O \rightarrow 2H_2 + O_2$ )။ နဲကဲ ဏအ်ဝွံ ကဵု ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် မအးဇ္ၚး ဆဂး စရိတ် ကုန်ကျ စွမ်းအင် သၠုင် ရ။
# '''ပရေင်ပါ် နကဵု အက်သေတ် (Acid-Metal Reaction):''' ပ္ဍဲ စမ်ၜတ် (Laboratory) မ္ဂး၊ စုတ် ပသဲ (ဥပမာ - ဇေန် / Zinc) ပ္ဍဲကဵု အက်သေတ် (ဥပမာ - Hydrochloric acid) တုဲ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် တိတ် ကၠုင် မာန် ရ။ ( $Zn + 2HCl \rightarrow ZnCl_2 + H_2$ )။

== ၇။ ဒြပ်စင် ပံင်ကောံဂမၠိုင် (Hydrogen Compounds) ==
ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် မာန် ဒက်ပတန် ပရေင်ဆက်စပ် ဓါတု (Chemical bonds) ကု ဒြပ်စင် မဂၠိုင် ကု အလုံ ဇယား ဒြပ်စင် ရ။

* '''ဒြပ်စင် ကဝ်ဗေလေန် (Covalent Compounds):''' ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် မလေပ် ပံင်ကောံ ကု ဒြပ်စင် ဟွံသေင် ပသဲ (Non-metals) တုဲ ကတဵုဒှ် ဒြပ်စင် ကဝ်ဗေလေန် မပ္တံကဵု ဍာ် ($H_2O$)၊ အမဝ်နဳယျာ ($NH_3$)၊ ကေုာံ ဟာ်ဒရဝ်ကာဗောန် (Hydrocarbons - ဥပမာ မဳတေန် $CH_4$) ရ။ ဒြပ်စင် တအ် ဏအ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ ဓါတုဗေဒ သြဂဲနစ် (Organic chemistry) ရ။
* '''အက်သေတ် (Acids):''' ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဂှ် ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက် အက်သေတ် သီုဖအိုတ် ရ။ ကာလ အက်သေတ် ပၠိုဟ် အာ ပ္ဍဲ ဍာ် မ္ဂး ဍေဟ် ပတိတ် ကဵု အာင်ယောန် ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ($H^+$) ရ။
* '''ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဘောန် (Hydrogen Bonding):''' ဍေဟ် ဒှ် ဒြဟတ် မတံင်ဂြဲ အကြာ မဝ်လဳကျူ တအ် မကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဆက်စပ် ကု ဒြပ်စင် မနွံ ဓါတ်လလဳ ဇၞော် (ဥပမာ O, N, F) ရ။ ဒြဟတ် ဏအ် ပကဵု ညံင် ဍာ် ဂွံ ဒှ် အရည် ပ္ဍဲ ဥတု ဓမ္မတာ ကေုာံ ဖန်ဇန် လဒက်ပတန် DNA ရ။

== ၈။ လွပ် ပ္ဍဲ စက်ယန္တရား ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Industrial Applications) ==
ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ လၟေင် ကမၠောန် စက်ယန္တရား အဓိကဂမၠိုင် ရ -

# '''ပရေင်ပတိတ် အမဝ်နဳယျာ (Ammonia Production):''' လွပ် မဇၞော် အိုတ် ဂှ် ဒှ် လၟေင် ဟာဘာ-ဘောတ်ချ် (Haber-Bosch process) မပံင်ကောံ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ကေုာံ နိုင်ထရဝ်ဂျေန် သွက်ဂွံ ပတိတ် အမဝ်နဳယျာ ($NH_3$)။ အမဝ်နဳယျာ ဏအ် ဂှ် စကာ သွက် ဝိသ် (Fertilizers) ရ။
# '''ကၠေင် ဓါတ် ကေုာံ ရေနံ (Petroleum Refining):''' ပ္ဍဲ ရုင်စက် ပါ် ကၠေင်၊ ညးတအ် စကာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် ''Hydrocracking'' (ပါ် မဝ်လဳကျူ ဇၞော် ညံင် ဂွံ ဍောတ် စှ်ေ) ကေုာံ ''Hydrodesulfurization'' (ပတိတ် ထောအ် ဓါတ် ကန့် နူ ကၠေင်) ရ။&lt;ref name=&quot;rigden&quot;&gt;{{cite book |last=Rigden |first=J. S. |title=Hydrogen: The Essential Element |url=https://archive.org/details/hydrogenessentia0000rigd |publisher=Harvard University Press |year=2002 |pages=[https://archive.org/details/hydrogenessentia0000rigd/page/112 112]-120}}&lt;/ref&gt;
# '''စက် ယန္တရား အာကာသ (Aerospace):''' ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် အရည် (Liquid hydrogen) ဂှ် စကာ နဒဒှ် ဓါတ်ယမ် (Rocket fuel) သွက် က္ၜင်အကာသ (Space Shuttles) တအ် ရ။

== ၉။ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် နဒဒှ် ဒြဟတ်စွမ်းအင် အနာဂတ် (Hydrogen as Future Energy) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ် မနွံကဵု ပြသၞာ အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု (Climate change)၊ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဂှ် ဂွံ ဒုင် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ဒြဟတ်စွမ်းအင် အးဇ္ၚး (Clean energy carrier) အနာဂတ် ရ။

* '''ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဖျူအယ် သေဝ် (Hydrogen Fuel Cells):''' ဒှ် စက် မပြံင်လှာဲ ဒြဟတ် ဓါတု ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ညံင် ဂွံ ဒှ် ဓါတ်လလဳ ရ။ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ပံင်ကောံ ကု အံက်သဳဂျေန် ပ္ဍဲ သေဝ် ဏအ် တုဲ ပတိတ် ကဵု ဓါတ်လလဳ သွက်ဂွံ ဒြေပ် ကွဳစက် ရ။ အရာ မတိတ် လက္ကရဴ အိုတ် (Byproduct) ဂှ် နွံ ဆ ဍာ် အးအး မွဲ ဓဝ် သၟး တုဲ ဓါတ် မပလီု ပွဳပွူ (Carbon emissions) ဟွံမဲ ပုဟ်။
* '''ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် သာ်တ္ၚေက် (Green Hydrogen):''' ယဝ်ရ ပိုယ် ပတိတ် ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် နကဵု ပရေင်ပါ် ဍာ် (Electrolysis) မစကာ ဒြဟတ်စွမ်းအင် သဘာဝ (တ္ၚဲ၊ ကျာ) မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် စွမ်းအင် မဟွံမဲ ကု ကာဗောန် (Zero-carbon fuel) အလုံ လၟေင် ကမၠောန် ရ။

== ၁၀။ အန္တရာယ် ကေုာံ ပရေင်ဂီုကၠီု (Safety and Precautions) ==
ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဝွံ နွံကဵု အန္တရာယ် ဗွဲမဇၞော် ယဝ်ရ ရပ်စပ် ဟွံဒး မ္ဂး -

* '''ပရေင်ခတိုဟ် ကေုာံ ပၟတ် (Explosion and Fire):''' ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် မလေပ် ပံင်နှဴ ကု ကျာ တုဲ ခတိုဟ် မာန် (Explosive limit လှဲလး ဗွဲမလောန် နူ $4\%$ စဵုကဵု $75\%$)။ ပၟတ် ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဂှ် ညာတ် ကေတ် နကဵု မတ် ဝါတ် (Almost invisible flame) တုဲ မလေပ် ကတဵုဗဒှ် အန္တရာယ် မဟွံညာတ် မာန် ရ။
* '''အန္တရာယ် ဓါတ်ကျာ ကၟာတ် (Asphyxiant):''' ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဂှ် ဟွံမဲ ကု ဂျိ (Non-toxic) ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ ဍေဟ် ပြးဇး ပ္ဍဲ ခဒမ် ကၟာတ် လဝ် မ္ဂး ဍေဟ် ထ္ဍေင် ပတိတ် ထောအ် အံက်သဳဂျေန် တုဲ ပကဵု ညံင် မၞိဟ် တအ် ယီု ဟွံအိုတ် (Asphyxiation) မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;osha&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.osha.gov/green-jobs/hydrogen |title=Green Jobs - Hydrogen |publisher=Occupational Safety and Health Administration |access-date=July 30, 2026}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဇယား ဒြပ်စင်]] (Periodic table)
* [[ဍာ်]] (Water)
* [[ဒြဟတ်စွမ်းအင် ကလေင်သုင်စောဲ]] (Renewable energy)
* [[အံက်သဳဂျေန်]] (Oxygen)

{{Navbox
| name = Chemical Elements
| title = ဒြပ်စင် ဓါတုဗေဒ အဓိကဂမၠိုင် (Main Chemical Elements)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဓါတ်ကျာ ဗွဲမဂၠိုင်
| list1 =
* [[ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်]] (Hydrogen, H)
* [[အံက်သဳဂျေန်]] (Oxygen, O)
* [[နိုင်ထရဝ်ဂျေန်]] (Nitrogen, N)
* [[ဟဳလဳယောမ်]] (Helium, He)
| group2 = ပသဲ ကေုာံ ပသဲသဇိုင်
| list2 =
* [[ပသဲ]] (Iron, Fe)
* [[ထဝ်]] (Gold, Au)
* [[သြန်]] (Silver, Ag)
* [[ကောပ်ပါ]] (Copper, Cu)
| group3 = ကာဗောန် ကေုာံ ဒြပ်စင် သြဂဲနစ်
| list3 =
* [[ကာဗောန်]] (Carbon, C)
* [[သာလ်ဖာ]] (Sulfur, S)
* [[ဖဝ်သဖောရတ်]] (Phosphorus, P)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list4 =
* [[ဇယား ဒြပ်စင်]] (Periodic table)
* [[အက်တမ်]] (Atom)
* [[မဝ်လဳကျူ]] (Molecule)
* [[ဓါတုဗေဒ]] (Chemistry)
}}

[[Category:ဒြပ်စင်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ဓါတုဗေဒ]]
[[Category:ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်]]
[[Category:ဒြဟတ်စွမ်းအင်]]</text>
      <sha1>s44wtrxafy7k39dvwanj2mn4t6u63ta</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59030</id>
      <parentid>59029</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T04:15:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[ဟာ်ဒရဝ်ဂျေန်]] ဇရေင် [[ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်]]</comment>
      <origin>59029</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23251" sha1="s44wtrxafy7k39dvwanj2mn4t6u63ta" xml:space="preserve">'''ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Hydrogen'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဒြပ်စင် ဓါတုဗေဒ မနွံကဵု သင်္ကေတ $H$ ကေုာံ ဂၞန် အက်တမ် (Atomic number) ၁ ရ။ နကဵု လျိုင် အက်တမ် (Standard atomic weight) $1.008$ မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် ဒြပ်စင် မသာ အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဇယား ဒြပ်စင် (Periodic table) ရ။ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်စင် မနွံ ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ စက္ကဝါ (Universe) ဏအ် တုဲ၊ ပ္ဍဲ သဘာဝ ဓမ္မတာ မ္ဂး ဍေဟ် ဒှ် ဓါတ်အလုံ မဟွံမဲ ကု အသာ်၊ ဟွံမဲ ကု သၟူ၊ ဟွံမဲ ကု ရှ် ကေုာံ မလေပ် ဂဵုတူ မာန် လောဲသွာ (Highly combustible diatomic gas) မနွံ သင်္ကေတ $H_2$ ရ။&lt;ref name=&quot;greenwood&quot;&gt;{{cite book |last=Greenwood |first=N. N. |author2=Earnshaw, A. |title=Chemistry of the Elements |publisher=Butterworth-Heinemann |year=1997 |pages=35-40 |edition=2nd}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ဍုင်လိုက် ဏအ်၊ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် နဒဒှ် ဓါတ်ကျာ မသၠးပွး ဂှ် ကတဵုဒှ် အောန် ဗွဲမလောန် ရ။ ဆဂး ဍေဟ် နွံ ပ္ဍဲကဵု ဒြပ်စင် ပံင်ကောံ (Compounds) ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ဍာ် ($H_2O$) ကေုာံ ဒြပ်စင် သြဂဲနစ် (Organic compounds) မဒှ် သဇိုင် လမျီု သတ္တဝါ သီုဖအိုတ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ အင်္ဂလက္ခဏာ၊ ပရေင်ပတိတ်၊ ကေုာံ လွပ် ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Hydrogen_discharge_tube.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင်တၟး လျး နူကဵု တိုက် ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် (Hydrogen discharge tube) ပ္ဍဲ အခိင် ဓါတ်လလဳ ဖြတ် အာ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်&quot; (Hydrogen) ဝွံ ကၠုင်နူ မလိက် ဂရိတ် (Greek) ၜါ မတွဟ်ဂး ''hydro'' (မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဍာ်) ကေုာံ ''genes'' (မဂွံအဓိပ္ပါယ် ညးမကတဵုဗဒှ်) ရ။ ဍေဟ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ညးမကတဵုဗဒှ် ဍာ်&quot; (Water-former) မဒှ် ယၟု တၠပညာ ဓါတုဗေဒ ပြင်သေတ် '''အာန်တွာန် လာဗွါသဳယာ''' (Antoine Lavoisier) မခုတ် ခၟံင် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၈၃ ရ။

ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဒှ် ဒြပ်စင် မသဇိုင် အိုတ် မွဲ မနွံကဵု ပရဝ်တောန် (Proton) မွဲ ကေုာံ အဳလက်ထရဝ် (Electron) မွဲ ဓဝ် သၟး (ပ္ဍဲ အာဲသဝ်တုပ် မဂၠိုင် အိုတ်) ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဇယား ဒြပ်စင် မ္ဂး ဍေဟ် နွံ ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ ပထမ အိုတ် (Group 1, Period 1) ၜိုန်ရ အင်္ဂလက္ခဏာ ဍေဟ် ဟွံတုပ် ကု ပသဲ အယ်ကာလဳ (Alkali metals) တအ် ကီုလေဝ် ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဂၠာဲဆဵုညာတ် (History and Discovery) ==
ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ညာတ် ဓါတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ခေတ် တၠပညာ ဓါတုဗေဒ တြေံ တအ် မပံင်နှဴ ပသဲ ကေုာံ အက်သေတ် (Acids) ရ။
* ပ္ဍဲ ၁၆ ဗွဝ်ကၠံ၊ တၠပညာ '''ပါရာသေလ်သာတ်''' (Paracelsus) ဂၠာဲဆဵု ညာတ် ဒဒှ်ရ ကာလ ပသဲ ကဵု အက်သေတ် ဓါတ်စိင် (Sulfuric acid) ပံင်ကောံ ရေင်သကအ် မ္ဂး ဓါတ်ကျာ မလေပ် ဂဵုတူ မာန် မွဲ တိတ် ကၠုင် ရ။
* ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၇၁၊ တၠပညာ '''ရောဘတ် ဗောယ်''' (Robert Boyle) လ္ၚတ် ကေုာံ ချူ ဓမံက် ထ္ၜး ပရူ ပရေင်ကတဵုဒှ် ဓါတ်ကျာ ဏအ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;boyle&quot;&gt;{{cite book |last=Boyle |first=R. |title=Tracts written by the Honourable Robert Boyle |publisher=Davis |year=1671 |pages=20-25}}&lt;/ref&gt;
* သၞာံ ၁၇၆၆ ဂှ်၊ တၠပညာ အင်္ဂလာန် '''ဟေန်ရဳ ကာဗေန်ဒစ်''' (Henry Cavendish) ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် မစၟတ်သမ္တီ ဓါတ်ကျာ ဏအ် နဒဒှ် &quot;ဒြပ်စင် တၞဟ်ခြာ မွဲ&quot; (Discrete substance) ပထမအိုတ် ရ။ ညး ကော်စ ဍေဟ် &quot;ဓါတ်ကျာ ဂဵုတူ&quot; (Flammable air) တုဲ ညး ဂၠာဲဆဵု ညာတ် ဒဒှ်ရ ကာလ ဍေဟ် တူ အာ မ္ဂး ဍေဟ် ကတဵုဗဒှ် ဍာ် ရ။

== ၃။ အင်္ဂလက္ခဏာ ဓါတုဗေဒ ကေုာံ ရူပဗေဒ (Chemical and Physical Properties) ==
ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဝွံ နွံကဵု အင်္ဂလက္ခဏာ တၟေင် ဗွဲမဂၠိုင် မတၞဟ်ခြာ နူ ဒြပ်စင် သၟေဟ် တအ် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး အင်္ဂလက္ခဏာ ရူပဗေဒ ကေုာံ ဓါတုဗေဒ သဇိုင် သွက် ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်
|-
! အင်္ဂလက္ခဏာ (Property)
! ၚုဟ်မး ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Value / Details)
|-
| '''ကဆံင် ရုပ် (Phase at STP)'''
| ဓါတ်ကျာ (Gas)
|-
| '''လျိုင် အက်တမ် (Atomic weight)'''
| $1.008$
|-
| '''ပွိုင် ရိုဟ် (Melting point)'''
| $13.99\text{ K}$ ($-259.16\text{ °C}$)
|-
| '''ပွိုင် ဍိုက် (Boiling point)'''
| $20.271\text{ K}$ ($-252.879\text{ °C}$)
|-
| '''အလုံ ဓါတ်တူ (Flammability)'''
| ဂဵုတူ မာန် လောဲသွာ (ကတဵုဒှ် ပၟတ် ဗွဲမပြဟ်)
|}

ပ္ဍဲ အကာဲအရာ ဓမ္မတာ (STP)၊ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဂှ် ဒှ် ဓါတ်ကျာ မနွံကဵု အက်တမ် ၜါ ပံင်ကောံ ($H_2$) ရ။ ဍေဟ် သာ နူ ကျာ ဗွဲမလောန် (လျိုင် ဍေဟ် နွံ ဆ $7\%$ ညိ နူ လျိုင် ကျာ ဓမ္မတာ) ရ။

== ၄။ အာဲသဝ်တုပ်ဂမၠိုင် (Isotopes of Hydrogen) ==
ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် နွံကဵု '''အာဲသဝ်တုပ်''' (Isotopes - ဒြပ်စင် မနွံ ဂၞန် ပရဝ်တောန် တုပ် ဆဂး ဂၞန် နျူထရဝ် ဟွံတုပ်) သဘာဝ အဓိက ၃ သာ် ရ -

# '''ပရဝ်တဳယောမ် (Protium, $^1\text{H}$):''' ဒှ် အာဲသဝ်တုပ် မနွံ ဂၠိုင် အိုတ် ($99.98\%$)။ ဍေဟ် နွံ ဆ ပရဝ်တောန် ၁ မ ကေုာံ အဳလက်ထရဝ် ၁ မ သၟး၊ နျူထရဝ် ဟွံမဲ ပုဟ်။
# '''ဒျူတဳရဳယောမ် (Deuterium, $^2\text{H}$ ဟွံသေင်မ္ဂး $D$):''' ဍေဟ် နွံ ပရဝ်တောန် ၁ မ ကေုာံ နျူထရဝ် ၁ မ။ ဍာ် မနွံကဵု ဒျူတဳရဳယောမ် ဂှ် ညးကော်စ '''ဍာ် ဇြိုင်''' (Heavy water, $D_2O$) တုဲ စကာ ပ္ဍဲကဵု ဓါတ်စက် ညူကလဳယာ ရ။
# '''ထရဳတဳယောမ် (Tritium, $^3\text{H}$ ဟွံသေင်မ္ဂး $T$):''' ဍေဟ် နွံ ပရဝ်တောန် ၁ မ ကေုာံ နျူထရဝ် ၂ မ။ ဍေဟ် ဒှ် ဓါတ် ရေဒဳယဝ် သတ္တိကြွ (Radioactive) တုဲ ပါ်ပြး အာ နကဵု လၟေင် အခိင် ရ။&lt;ref name=&quot;crc&quot;&gt;{{cite book |editor-last=Lide |editor-first=D. R. |title=CRC Handbook of Chemistry and Physics |publisher=CRC Press |year=2005 |pages=4-15 |edition=86th}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ သဘာဝ ကေုာံ ပရေင်ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ စက္ကဝါ (Occurrence and Abundance) ==
ပ္ဍဲကဵု စက္ကဝါ အလုံစုံ (Universe)၊ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်စင် မနွံ ဂၠိုင် အိုတ် တုဲ ဍေဟ် ဒက်ပတန် လဝ် လျိုင် ဒြပ်ဝတ္ထု (Baryonic mass) စက္ကဝါ သီုဖအိုတ် ၜိုတ် $75\%$ ရ။ သၞံင် (Stars) ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု တ္ၚဲ ပိုယ် ဏအ် ဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ပ္ဍဲ အဆံင် ပလာသမာ (Plasma) သၟး ရ။ ဒြဟတ် တ္ၚဲ မကဵု လျး ကေုာံ ဓါတ်ဂမ္တဴ ဏအ် ဂှ် ကၠုင် နူကဵု ပရေင်ပံင်ကောံ ညူကလဳယာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် (Nuclear fusion of hydrogen) သွက်ဂွံ ဒှ် ဟဳလဳယောမ် (Helium) ရ။&lt;ref name=&quot;emsley&quot;&gt;{{cite book |last=Emsley |first=J. |title=Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements |url=https://archive.org/details/naturesbuildingb0000emsl_b5w6 |publisher=Oxford University Press |year=2001 |pages=[https://archive.org/details/naturesbuildingb0000emsl_b5w6/page/183 183]-188}}&lt;/ref&gt;

ဆဂး ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိ ပိုယ် ဏအ်၊ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဓါတ်ကျာ ($H_2$) ဝွံ နွံ အောန် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ လပှ်ကျာ (Atmosphere) ဟိုတ်နူ ဍေဟ် သာ လောန် တုဲ ဗၠး တိတ် အာ ဇရေင် အကာသ (Space) သီုဖအိုတ် ရ။ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် လတူ ဂၠးတိ ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ကောံသၟဟ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဍာ် ကေုာံ ကပေါတ် သြဂဲနစ် (Organic compounds) မပ္တံကဵု တၞံ၊ တိရစ္ဆာန် ကေုာံ ကၠေင် ဓါတ် (Fossil fuels) ရ။

== ၆။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ပရေင်ဖန်ဗဒှ် (Production and Synthesis) ==
ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဂှ် သ္ဒး ပတိတ် ကေတ် နူကဵု ဒြပ်စင် တၞဟ် တအ် ရ။ နဲကဲ အဓိက သွက်ဂွံ ပတိတ် ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ပ္ဍဲ ရုင်စက် ဂှ် -

# '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ နကဵု ဍာ်တၟိုဟ် (Steam Reforming):''' ဒှ် နဲကဲ မစကာ ဂၠိုင် အိုတ်။ ဓါတ်ကျာ သဘာဝ မဳတေန် ($CH_4$) ဂှ် ပံင်ကောံ ကု ဍာ်တၟိုဟ် ဓါတ်ဂမ္တဴ သၠုင် (Steam, $H_2O$) တုဲ ကတဵုဒှ် ဓါတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ကေုာံ ကာဗောန် မဝ်နံက်သိုက် ($CO$) ရ။ ( $CH_4 + H_2O \rightarrow CO + 3H_2$ )
# '''ပရေင်ပါ် ဍာ် နကဵု ဓါတ်လလဳ (Electrolysis of Water):''' စကာ ဓါတ်လလဳ သွက်ဂွံ ပါ် ဍာ် ($H_2O$) ညံင် ဂွံ ဒှ် အံက်သဳဂျေန် ကဵု ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ရ။ ( $2H_2O \rightarrow 2H_2 + O_2$ )။ နဲကဲ ဏအ်ဝွံ ကဵု ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် မအးဇ္ၚး ဆဂး စရိတ် ကုန်ကျ စွမ်းအင် သၠုင် ရ။
# '''ပရေင်ပါ် နကဵု အက်သေတ် (Acid-Metal Reaction):''' ပ္ဍဲ စမ်ၜတ် (Laboratory) မ္ဂး၊ စုတ် ပသဲ (ဥပမာ - ဇေန် / Zinc) ပ္ဍဲကဵု အက်သေတ် (ဥပမာ - Hydrochloric acid) တုဲ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် တိတ် ကၠုင် မာန် ရ။ ( $Zn + 2HCl \rightarrow ZnCl_2 + H_2$ )။

== ၇။ ဒြပ်စင် ပံင်ကောံဂမၠိုင် (Hydrogen Compounds) ==
ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် မာန် ဒက်ပတန် ပရေင်ဆက်စပ် ဓါတု (Chemical bonds) ကု ဒြပ်စင် မဂၠိုင် ကု အလုံ ဇယား ဒြပ်စင် ရ။

* '''ဒြပ်စင် ကဝ်ဗေလေန် (Covalent Compounds):''' ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် မလေပ် ပံင်ကောံ ကု ဒြပ်စင် ဟွံသေင် ပသဲ (Non-metals) တုဲ ကတဵုဒှ် ဒြပ်စင် ကဝ်ဗေလေန် မပ္တံကဵု ဍာ် ($H_2O$)၊ အမဝ်နဳယျာ ($NH_3$)၊ ကေုာံ ဟာ်ဒရဝ်ကာဗောန် (Hydrocarbons - ဥပမာ မဳတေန် $CH_4$) ရ။ ဒြပ်စင် တအ် ဏအ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ ဓါတုဗေဒ သြဂဲနစ် (Organic chemistry) ရ။
* '''အက်သေတ် (Acids):''' ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဂှ် ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက် အက်သေတ် သီုဖအိုတ် ရ။ ကာလ အက်သေတ် ပၠိုဟ် အာ ပ္ဍဲ ဍာ် မ္ဂး ဍေဟ် ပတိတ် ကဵု အာင်ယောန် ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ($H^+$) ရ။
* '''ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဘောန် (Hydrogen Bonding):''' ဍေဟ် ဒှ် ဒြဟတ် မတံင်ဂြဲ အကြာ မဝ်လဳကျူ တအ် မကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဆက်စပ် ကု ဒြပ်စင် မနွံ ဓါတ်လလဳ ဇၞော် (ဥပမာ O, N, F) ရ။ ဒြဟတ် ဏအ် ပကဵု ညံင် ဍာ် ဂွံ ဒှ် အရည် ပ္ဍဲ ဥတု ဓမ္မတာ ကေုာံ ဖန်ဇန် လဒက်ပတန် DNA ရ။

== ၈။ လွပ် ပ္ဍဲ စက်ယန္တရား ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Industrial Applications) ==
ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ လၟေင် ကမၠောန် စက်ယန္တရား အဓိကဂမၠိုင် ရ -

# '''ပရေင်ပတိတ် အမဝ်နဳယျာ (Ammonia Production):''' လွပ် မဇၞော် အိုတ် ဂှ် ဒှ် လၟေင် ဟာဘာ-ဘောတ်ချ် (Haber-Bosch process) မပံင်ကောံ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ကေုာံ နိုင်ထရဝ်ဂျေန် သွက်ဂွံ ပတိတ် အမဝ်နဳယျာ ($NH_3$)။ အမဝ်နဳယျာ ဏအ် ဂှ် စကာ သွက် ဝိသ် (Fertilizers) ရ။
# '''ကၠေင် ဓါတ် ကေုာံ ရေနံ (Petroleum Refining):''' ပ္ဍဲ ရုင်စက် ပါ် ကၠေင်၊ ညးတအ် စကာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် ''Hydrocracking'' (ပါ် မဝ်လဳကျူ ဇၞော် ညံင် ဂွံ ဍောတ် စှ်ေ) ကေုာံ ''Hydrodesulfurization'' (ပတိတ် ထောအ် ဓါတ် ကန့် နူ ကၠေင်) ရ။&lt;ref name=&quot;rigden&quot;&gt;{{cite book |last=Rigden |first=J. S. |title=Hydrogen: The Essential Element |url=https://archive.org/details/hydrogenessentia0000rigd |publisher=Harvard University Press |year=2002 |pages=[https://archive.org/details/hydrogenessentia0000rigd/page/112 112]-120}}&lt;/ref&gt;
# '''စက် ယန္တရား အာကာသ (Aerospace):''' ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် အရည် (Liquid hydrogen) ဂှ် စကာ နဒဒှ် ဓါတ်ယမ် (Rocket fuel) သွက် က္ၜင်အကာသ (Space Shuttles) တအ် ရ။

== ၉။ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် နဒဒှ် ဒြဟတ်စွမ်းအင် အနာဂတ် (Hydrogen as Future Energy) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ် မနွံကဵု ပြသၞာ အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု (Climate change)၊ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဂှ် ဂွံ ဒုင် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ဒြဟတ်စွမ်းအင် အးဇ္ၚး (Clean energy carrier) အနာဂတ် ရ။

* '''ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဖျူအယ် သေဝ် (Hydrogen Fuel Cells):''' ဒှ် စက် မပြံင်လှာဲ ဒြဟတ် ဓါတု ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ညံင် ဂွံ ဒှ် ဓါတ်လလဳ ရ။ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ပံင်ကောံ ကု အံက်သဳဂျေန် ပ္ဍဲ သေဝ် ဏအ် တုဲ ပတိတ် ကဵု ဓါတ်လလဳ သွက်ဂွံ ဒြေပ် ကွဳစက် ရ။ အရာ မတိတ် လက္ကရဴ အိုတ် (Byproduct) ဂှ် နွံ ဆ ဍာ် အးအး မွဲ ဓဝ် သၟး တုဲ ဓါတ် မပလီု ပွဳပွူ (Carbon emissions) ဟွံမဲ ပုဟ်။
* '''ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် သာ်တ္ၚေက် (Green Hydrogen):''' ယဝ်ရ ပိုယ် ပတိတ် ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် နကဵု ပရေင်ပါ် ဍာ် (Electrolysis) မစကာ ဒြဟတ်စွမ်းအင် သဘာဝ (တ္ၚဲ၊ ကျာ) မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် စွမ်းအင် မဟွံမဲ ကု ကာဗောန် (Zero-carbon fuel) အလုံ လၟေင် ကမၠောန် ရ။

== ၁၀။ အန္တရာယ် ကေုာံ ပရေင်ဂီုကၠီု (Safety and Precautions) ==
ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဝွံ နွံကဵု အန္တရာယ် ဗွဲမဇၞော် ယဝ်ရ ရပ်စပ် ဟွံဒး မ္ဂး -

* '''ပရေင်ခတိုဟ် ကေုာံ ပၟတ် (Explosion and Fire):''' ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် မလေပ် ပံင်နှဴ ကု ကျာ တုဲ ခတိုဟ် မာန် (Explosive limit လှဲလး ဗွဲမလောန် နူ $4\%$ စဵုကဵု $75\%$)။ ပၟတ် ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဂှ် ညာတ် ကေတ် နကဵု မတ် ဝါတ် (Almost invisible flame) တုဲ မလေပ် ကတဵုဗဒှ် အန္တရာယ် မဟွံညာတ် မာန် ရ။
* '''အန္တရာယ် ဓါတ်ကျာ ကၟာတ် (Asphyxiant):''' ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဂှ် ဟွံမဲ ကု ဂျိ (Non-toxic) ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ ဍေဟ် ပြးဇး ပ္ဍဲ ခဒမ် ကၟာတ် လဝ် မ္ဂး ဍေဟ် ထ္ဍေင် ပတိတ် ထောအ် အံက်သဳဂျေန် တုဲ ပကဵု ညံင် မၞိဟ် တအ် ယီု ဟွံအိုတ် (Asphyxiation) မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;osha&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.osha.gov/green-jobs/hydrogen |title=Green Jobs - Hydrogen |publisher=Occupational Safety and Health Administration |access-date=July 30, 2026}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဇယား ဒြပ်စင်]] (Periodic table)
* [[ဍာ်]] (Water)
* [[ဒြဟတ်စွမ်းအင် ကလေင်သုင်စောဲ]] (Renewable energy)
* [[အံက်သဳဂျေန်]] (Oxygen)

{{Navbox
| name = Chemical Elements
| title = ဒြပ်စင် ဓါတုဗေဒ အဓိကဂမၠိုင် (Main Chemical Elements)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဓါတ်ကျာ ဗွဲမဂၠိုင်
| list1 =
* [[ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်]] (Hydrogen, H)
* [[အံက်သဳဂျေန်]] (Oxygen, O)
* [[နိုင်ထရဝ်ဂျေန်]] (Nitrogen, N)
* [[ဟဳလဳယောမ်]] (Helium, He)
| group2 = ပသဲ ကေုာံ ပသဲသဇိုင်
| list2 =
* [[ပသဲ]] (Iron, Fe)
* [[ထဝ်]] (Gold, Au)
* [[သြန်]] (Silver, Ag)
* [[ကောပ်ပါ]] (Copper, Cu)
| group3 = ကာဗောန် ကေုာံ ဒြပ်စင် သြဂဲနစ်
| list3 =
* [[ကာဗောန်]] (Carbon, C)
* [[သာလ်ဖာ]] (Sulfur, S)
* [[ဖဝ်သဖောရတ်]] (Phosphorus, P)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list4 =
* [[ဇယား ဒြပ်စင်]] (Periodic table)
* [[အက်တမ်]] (Atom)
* [[မဝ်လဳကျူ]] (Molecule)
* [[ဓါတုဗေဒ]] (Chemistry)
}}

[[Category:ဒြပ်စင်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ဓါတုဗေဒ]]
[[Category:ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်]]
[[Category:ဒြဟတ်စွမ်းအင်]]</text>
      <sha1>s44wtrxafy7k39dvwanj2mn4t6u63ta</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဘာတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12286</id>
    <revision>
      <id>58965</id>
      <parentid>58303</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T21:40:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>58965</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17654" sha1="mbc1lwneb4l6qjpbhirmydpix9e8oqf" xml:space="preserve">{{Infobox currency
| currency_name_in_local = บาทไทย
| image_1 = 10_baht_coin_2018_obverse.png
| image_title_1 = မသြန် ၁၀ ဘာတ် (စၟတ်သမ္တီ သၞာံ ၂၀၁၈)
| image_2 = 1000_Baht_Series_17_Obverse.jpg
| image_title_2 = သြန်စက္ခော ၁၀၀၀ ဘာတ် (ခေတ် ၁၇)
| iso_code = THB
| using_countries = {{Flag|Thailand}}
| inflation_rate = 1.2% (2023)
| subunit_ratio_1 = 1/100
| subunit_name_1 = [[သတၚ်]] (Satang)
| symbol = ฿
| plural = ဘာတ် (Baht)
| plural_subunit_1 = သတၚ် (Satang)
| central_bank = [[ဘဏ်ဗဟဵု ဍုင်သေံ]] (Bank of Thailand)
| central_bank_website = [https://www.bot.or.th bot.or.th]
| mint = Royal Thai Mint
| mint_website = [https://www.royalthaimint.net royalthaimint.net]
| printing_company = Note Printing Works, Bank of Thailand
| obverse_design = [[သၟိင်ရာမ မရနုက်ကဵုစှ်|သၟိင်မှာဝဇိရာလင်္ကရဏ]] (Rama X)
}}

'''ဘာတ်''' ({{lang-th|บาท}}, {{IPA-th|bàːt|pron}}, သင်္ကေတ: '''฿'''; ကောဒ် ISO 4217: '''THB''') ဝွံ ဒှ်သြန်စၟတ်သမ္တီ သၞောဝ်ဥပဒေ မစကာဒၟံင် ပ္ဍဲ[[ဍုင်သေံ]] (Thailand) ရ။ သြန်ဘာတ်ဝွံ ဒးဒုင်ပါ်လဝ် သတၚ် (၁၀၀) သတၚ် (satang) တုဲ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ပရေင်ထိင်ဒဝ် သြန်ဘာတ်ဂှ် နွံသၟဝ်ပကင်ရင် [[ဘဏ်ဗဟဵု ဍုင်သေံ]] (Bank of Thailand) မဒှ်ရ။ ရံင်ကဵု တင်ဂရင်ဗ္တီ နူ SWIFT ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၉ မ္ဂး သြန်ဘာတ်သေံဝွံ ဒှ်သြန် မစကာဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ လၟေင် မရနုက်ကဵု (၁၀) တုဲ ဒှ်သြန်တမ်ရိုဟ် မခိုင်ကၠိုက်မွဲ ပ္ဍဲဒေသ အာရှအဂၞဲ မဒှ်ရ။ 

== နိဒါန် ကေုာံ ပဏာမ ==
သြန်ဘာတ် (Baht) ဂှ် ဒှ်ဝေါဟာရ မကၠုင်နူ လျိုင်ဗၞတ်ဗ္ၜတ် ပ္ဍဲအခိင်တြေံ သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ထဝ် ကေုာံ သြန် မဒှ်ရ။ လၟုဟ်ဝွံ သြန်ဘာတ်ဂှ် ဒှ်သြန်အဓိက သွက်ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင်သေံကီု သီုကဵု ဍုင်ဝုတ်ဒိုဟ် မပ္တံကဵု [[လာအို]]၊ [[ကမ္ဗောဒဳယျာ]] ကေုာံ [[ဍုင်ဗၟာ|ဗၟာ]] တံလေဝ် စကာဒၟံင် ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲပရေင်ဗၞိက် ဇိုင်ပယျဵုဂမၠိုင်ရ။ 

== ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ ==
ပ္ဍဲခေတ်ကိုပ်ကၠာ အခိင်ဟွံဂွံစကာ သြန်စက္ခောဏီဂှ် ဍုင်သေံတံ စကာကၠုင် &quot;ဖွတ်ဒွါင်&quot; (พดด้วง - Pod Duang) ဟွံသေင်မ္ဂး မသြန်ကလောံ မကၠောန်လဝ် နကဵုသြန်ဇေတ်တ်ရ။ သြန်ဖွတ်ဒွါင်ဝွံ စကာကၠုင်လဝ် နူခေတ်သုခေါဒယ (Sukhothai) စဵုကဵုစိုပ် ခေတ်ရတနကောသိန် (Rattanakosin) လပါ်စရ။
 
ယၟုမ္ဂး &quot;ဘာတ်&quot; ဂှ် တမ်မူလဍေံ ဒှ်လျိုင်ဗၞတ်ဗ္ၜတ် (၁ ဘာတ် = ၁၅ ဂရာမ်) မဒှ်ရ။ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၈၉၇ လက်ထက် သၟိင်ရာမမရနုက်ကဵုမသုန် ([[သၟိင်စူဠာလင်္ကရဏ]]) ဂှ် စပံက်လဝ် သၞောတ်သြန်စှ် (Decimalization) တုဲ ၁ ဘာတ် ဂှ် ညီသၟဟ်ကဵု ၁၀၀ သတၚ် ရ။ ကၠာဟွံစိုပ် သၞာံ ၁၈၉၇ ဂှ် သၞောတ်သြန်သေံဝွံ ပါ်လဝ် သၞောတ် ၈၊ ဥပမာ - ၁ ဘာတ် = ၈ ဖိုအ် (fuang)၊ ၁ ဖိုအ် = ၈ အာတ် (att) မဒှ်ရ။ သၞောတ်သြန်ဖွတ်ဒွါင်ဂှ် ကၠေံကၠက်အာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၀၄ ရ။

== သၞောတ်လှုဲ ကေုာံ ပရေင်တန်ကြန် ==
ပ္ဍဲစက်တင်ဗါ ၁၉ (၁၉၀၂) ဂှ် အလဵုအသဳ ဍုင်သေံ ပတိတ်လဝ် သၞောတ်လှုဲ စက္ခော (Banknote) ကိုပ်ကၠာအိုတ် သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲစကာ ပ္ဍဲပရေင်ပိုန်ဒြပ်ရ။ သြန်ဘာတ်ဂှ် ပ္ဍဲအခိင်တြေံမ္ဂး ဆက်စပ်လဝ်ကဵု ၚုဟ်မးသြန် ပံင်ဗြိတိန် (Pound sterling) တုဲ ဗွဲကြဴ ဆက်စပ်ကဵု ၚုဟ်မး သြန်ဒဝ်လာအမေရိကာန် (US Dollar) ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ပၞာန်ဂၠးကဝ် ဒုတိယဂှ် ၚုဟ်မးသြန်ဘာတ်ဂှ် ဆက်စပ်လဝ်ကဵု ယေန်ဂျပါန် (Japanese Yen) မဒှ်ရ။

ပ္ဍဲခေတ်လက္ကရဴဏအ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ၚုဟ်မးသြန်ဘာတ် (Exchange rate) ဝွံ တန်တဴဒၟံင် လ္တူ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ၚုဟ်မး သြန်ဂၠးတိဂမၠိုင်ရ။

== မသြန်ဂမၠိုင် (Coins) ==
မသြန် ဍုင်သေံဂှ် ပတိတ်လဝ် နူကဵု ဌာနပတိတ်မသြန်ဨကရာဇ် (Royal Thai Mint) ရ။ လၟုဟ်ဝွံ မသြန် မစကာဒၟံင် ပ္ဍဲဖျာဂမၠိုင်ဂှ် နွံဗွဲသၟဝ်ဝွံရ -

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ မသြန်ဍုင်သေံ မစကာဒၟံင် ပ္ဍဲပစ္စုပ္ပန် (ခေတ် သၟိင်ရာမ ၁၀)
|-
! ဗီုပြင်
! ၚုဟ်မး
! သတ္တု မကၠောန်လဝ်
! ဗီုရုပ် မုက်
! ဗီုရုပ် စး
|-
| [[File:1_Satang_Rama_X_Coin.jpg|50px]]
| ၁ သတၚ်
| အလုမဳနဳယောမ် (Aluminum)
| သၟိင်မှာဝဇိရာလင်္ကရဏ
| စၟတ်သမ္တီ တဆိပ်ဨကရာဇ်
|-
| [[File:25_Satang_Rama_X_Coin.jpg|50px]]
| ၂၅ သတၚ်
| ကြေးနီ (Copper plated steel)
| သၟိင်မှာဝဇိရာလင်္ကရဏ
| စၟတ်သမ္တီ တဆိပ်ဨကရာဇ်
|-
| [[File:50_Satang_Rama_X_Coin.jpg|50px]]
| ၅၀ သတၚ်
| ကြေးနီ (Copper plated steel)
| သၟိင်မှာဝဇိရာလင်္ကရဏ
| စၟတ်သမ္တီ တဆိပ်ဨကရာဇ်
|-
| [[File:1_Baht_Rama_X_Coin.jpg|50px]]
| ၁ ဘာတ်
| နဳကယ် (Nickel plated steel)
| သၟိင်မှာဝဇိရာလင်္ကရဏ
| စၟတ်သမ္တီ တဆိပ်ဨကရာဇ်
|-
| [[File:2_Baht_Rama_X_Coin.jpg|50px]]
| ၂ ဘာတ်
| သၠာဲ (Aluminium bronze)
| သၟိင်မှာဝဇိရာလင်္ကရဏ
| စၟတ်သမ္တီ တဆိပ်ဨကရာဇ်
|-
| [[File:5_Baht_Rama_X_Coin.jpg|50px]]
| ၅ ဘာတ်
| ဓရိုတ် (Cupronickel clad copper)
| သၟိင်မှာဝဇိရာလင်္ကရဏ
| စၟတ်သမ္တီ တဆိပ်ဨကရာဇ်
|-
| [[File:10_Baht_Rama_X_Coin.jpg|50px]]
| ၁၀ ဘာတ်
| သတ္တုၜါဂကူ (Bimetallic)
| သၟိင်မှာဝဇိရာလင်္ကရဏ
| စၟတ်သမ္တီ တဆိပ်ဨကရာဇ်
|}

*တင်စၟတ်: မသြန် ၁၊ ၅၊ ကေုာံ ၁၀ သတၚ်တံဂှ် ဟွံစကာ ပ္ဍဲဖျာဓမ္မတာတုဲ ဆက်စပ် သွက်ပရေင်ကမၠောန် ဘဏ်ဟေင် စကာရ။

== ဗီုပြင်သြန်စက္ခော (Banknotes) ==
သြန်စက္ခော ဍုင်သေံဂှ် ဒှ်စၟတ်သမ္တီ ခေတ်ဆက်ဆက် ကေုာံ ပြံင်လှာဲကၠုင်လဝ် ဗွဲမဂၠိုင်ကဵု အလန်ရ။ သြန်စက္ခော ခေတ်လၟုဟ်ဂှ် (ခေတ် သၟိင်ရာမ ၁၀) ဒှ် သြန်စက္ခော ခေတ်မရနုက်ကဵု ၁၇ (Series 17) မဒှ်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ သြန်စက္ခောဍုင်သေံ မစကာဒၟံင် (Series 17)
|-
! ၚုဟ်မး
! အသာ် အဓိက
! ဗီုရုပ် မုက်
! ဗီုရုပ် စး
|-
| ၂၀ ဘာတ် (฿20)
| အသာ်တ္ၚေက် (Green)
| သၟိင်မှာဝဇိရာလင်္ကရဏ
| သၟိင်ဖရရွင်၊ သၟိင်ရာမခမ်းဟေင်
|-
| ၅၀ ဘာတ် (฿50)
| အသာ်သွာ (Blue)
| သၟိင်မှာဝဇိရာလင်္ကရဏ
| သၟိင်နရေသုရ်၊ သၟိင်နရာယ်
|-
| ၁၀၀ ဘာတ် (฿100)
| အသာ်ဗကေတ် (Red)
| သၟိင်မှာဝဇိရာလင်္ကရဏ
| သၟိင်တက်သိဉ်၊ သၟိင်ရာမ ၁
|-
| ၅၀၀ ဘာတ် (฿500)
| အသာ်ခဍောင် (Purple)
| သၟိင်မှာဝဇိရာလင်္ကရဏ
| သၟိင်ရာမ ၃၊ သၟိင်ရာမ ၄
|-
| ၁၀၀၀ ဘာတ် (฿1000)
| အသာ်ပတေင် (Brown)
| သၟိင်မှာဝဇိရာလင်္ကရဏ
| သၟိင်ရာမ ၅၊ သၟိင်ရာမ ၉
|}

ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ဘဏ်ဗဟဵု ဍုင်သေံ စပတိတ် သြန်စက္ခော ၂၀ ဘာတ် နကဵု ပလတ်သတေတ် (Polymer banknotes) သွက်ဂွံ ယိုက်ဂၠိုင် ပရေင်ခိုင်ကၠိုက် ကေုာံ ဍာ်ဇမၠိင်ရ။

== ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ၚုဟ်မးသြန် ==
ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင်သေံဂှ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်လဝ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲအကြာသၞာံ ၁၉၈၅ စဵုကဵု ၁၉၉၆ ရ။ ဆ္ဂး ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၇ ဂှ် က္တဵုဒှ် ပြသၞာပရေင်သြန် (Asian Financial Crisis / တွမ်ယမ်ကုင် ပြသၞာ) တုဲ ၚုဟ်မး သြန်ဘာတ်ဂှ် စှ်ေအာ ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်ရ။ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဒှ် ပြသၞာဂှ် ၁ ဒဝ်လာအမေရိကာန် = ၂၅ ဘာတ် နွံတုဲ၊ ပ္ဍဲအခိင်ပြသၞာဂှ် ၚုဟ်မးစှ်ေအာ စဵုကဵု ၁ ဒဝ်လာအမေရိကာန် = ၅၆ ဘာတ် မဒှ်ရ။ 

နူကဵုသၞာံ ၁၉၉၇ တုဲ အလဵုအသဳဍုင်သေံ ပြံင်လှာဲထောံ သၞောတ်သြန် နူကဵု Fixed exchange rate စိုပ်အာ သၞောတ်သြန် ၚုဟ်မး မပြံင်လှာဲမာန် (Floating exchange rate) စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။

== ဘဏ်ဗဟဵု ဍုင်သေံ ==
ဘဏ်ဗဟဵု ဍုင်သေံ (Bank of Thailand - BOT) ဝွံ က္တဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၂ တုဲ ဒှ်ဌာနအဓိက သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ၚုဟ်မးသြန်၊ ပရေင်စၟိန်ပြမာန် သြန် ကေုာံ ပတိတ် သြန်စက္ခောဂမၠိုင်ရ။ ရုင်အုပ်ကၠာ် ဘဏ်ဗဟဵုဂှ် နွံပ္ဍဲ [[ဍုင်ၜင်ကံက်]] တုဲ ယိုက်ဂၠေင်ဒၟံင် တာလျိုင် ညံင်သြန်ဘာတ် ဂွံတန်ကြန်ရ။ 

== ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲခေတ်တၟိ (Digital Currency) ==
ပ္ဍဲခေတ်ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital era) ဏအ် ဘဏ်ဗဟဵု ဍုင်သေံ ဖန်ဇန်ဒၟံင် သွက်ဂွံ ပတိတ် သြန်ဒဳဂျဳတေဝ် ဘဏ်ဗဟဵု (Central Bank Digital Currency - CBDC) မကော်ခဴစ ဒဳဂျဳတေဝ်ဘာတ် (Digital Baht) ရ။ ပရေင်ဏအ်ဂှ် ရန်တၟံလဝ် သွက်ဂွံ ဖအောန်ဖျေံ ပရေင်စကာ သြန်စက္ခော ကေုာံ သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပြံင်သြန် လ္တူလာင် (Online transactions) ညံင်ဂွံ ပြဟ်ပြေဟ် ကေုာံ ဂီုကၠီုရ။ PromptPay သၞောတ်ပြံင်သြန်ဂှ်လေဝ် ဒှ်အရာပြာကတ်အိုတ် သွက်ဂွံ စကာသြန်ဘာတ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ရ။

== အခိုက်ကၞာ ကေုာံ ပရေင်စကာ ==
ပ္ဍဲအခိုက်ကၞာ ဂကူသေံမ္ဂး လ္တူမသြန် ကေုာံ သြန်စက္ခော ဇၟာပ်ဇၟာပ်တၞးဂှ် နွံကဵု ဗီုရုပ် သၟိင်ဨကရာဇ် သေံ (King of Thailand) တုဲ ညးတံ ရှ်ေသှ်ေရဴဂဴ ဗွဲမလောန်ရ။ ပရေင်လိုန်ဒုင် မသြန် ဟွံသေင်မ္ဂး သြန်စက္ခော ကေုာံ ပရေင်ကဝေင်ပလီု ဗီုရုပ် ဨကရာဇ် မနွံလ္တူ သြန်ဂှ် ဒှ်ဒုဟ်ရာဇဝတ် ဇၞော်ကဵုဒြဟတ် မဖံက်ပလီု သၞောဝ် လေဿ-မာဂျသတေ (Lèse-majesté) ပ္ဍဲဍုင်သေံရ။

== နိဿဲ ကေုာံ လေန်မ္ၚး ==
'''နိဿဲဂမၠိုင်'''
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;bot_history&quot;&gt;Bank of Thailand. (2020). [https://www.bot.or.th/English/Banknotes/HistoryAndSeriesOfBanknotes/Pages/default.aspx &quot;History of Thai Banknotes&quot;] {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Retrieved 13 October 2026.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;bis_swift&quot;&gt;Bank for International Settlements (BIS). (2019). &quot;Triennial Central Bank Survey Foreign exchange turnover in April 2019&quot;. Retrieved 13 October 2026.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;asian_crisis&quot;&gt;Krugman, P. (1999). *The Return of Depression Economics*. W.W. Norton &amp; Company. ISBN 0-393-04839-X.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;thai_mint&quot;&gt;Royal Thai Mint. (2023). [https://www.royalthaimint.net &quot;Coin Production and History&quot;]. Retrieved 13 October 2026.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;polymer_note&quot;&gt;The Nation Thailand. (2022). &quot;BOT to issue new 20-baht polymer banknotes&quot;. Published Jan 20, 2022.&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

'''လေန်မ္ၚးဂမၠိုင်'''
* [https://www.bot.or.th/ ရုင်ဘဏ်ဗဟဵု ဍုင်သေံ (Bank of Thailand)]
* [https://www.royalthaimint.net/ ဌာနပတိတ်မသြန်ဨကရာဇ် ဍုင်သေံ (Royal Thai Mint)]

{{Navbox
| name = သြန် အာသဳယျာန်
| title = [[သြန်]] ဍုင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ [[အာသဳယျာန်]] (ASEAN)
| listclass = hlist
| list1 = 
* [[ကျာတ်]] (ဗၟာ)
* [[ခေပ်]] (လာအို)
* [[ဒေါင်]] (ဗဳယေတ်နာမ်)
* [[ဒဝ်လာ သေင်ကာပူ]] (သေင်ကာပူ)
* [[ဒဝ်လာ ဗရူနိုင်း]] (ဗရူနိုင်း)
* [[ဘာတ်]] (သေံ)
* [[ပဳသိုဝ်]] (ဖဳလိပ်ပေန်)
* [[ရဳယေဝ်]] (ကမ္ဗောဒဳယျာ)
* [[ရူပဳယျာ]] (အေန်ဒဝ်နဳယျာ)
* [[ရင်ဂေတ်]] (မာလေယျာ)
}}

{{DEFAULTSORT:ဘာတ်}}
[[Category:သြန်ဍုင်သေံ]]
[[Category:ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:ဍုင်သေံ]]
[[Category:သြန် အာသဳယျာန်ဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>mbc1lwneb4l6qjpbhirmydpix9e8oqf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂျေန်မဳ ဝေါလ်သ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12340</id>
    <revision>
      <id>58964</id>
      <parentid>58365</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T20:07:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>58964</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19878" sha1="jdzrmo1hvlgtwiy4za3x5u0vuurskoa" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name = ဂျေန်မဳ ဝေါလ်သ်
| native_name = Jimmy Wales
| image = Jimmy Wales July 2014.jpg
| image_size = 250px
| caption = ဂျေန်မဳ ဝေါလ်သ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၄
| birth_name = Jimmy Donal Wales
| birth_date = {{Birth date and age|1966|8|7}}
| birth_place = [[ဟွန်သ်ဗဳလ်]] (Huntsville)၊ [[အလာဘားမား]]၊ ကၟိန်ဍုင်[[အမေရိကာန်]]
| citizenship = [[အမေရိကာန်]] (၁၉၆၆-လၟုဟ်)&lt;br/&gt;[[ဨကရာဇ်ကၟိန်ဍုင်]] (ယူကေ) (၂၀၁၉-လၟုဟ်)
| education = [[ကဝ်လိက် အဝ်ဗန်]] (Auburn University) (B.S.)&lt;br/&gt;[[တက္ကသိုလ် အာလာဘားမား]] (M.S.)
| occupation = သၟာပရေင်ပိုန်ဒြပ် အေန်တာနဲ
| known_for = ညးမပံင်သြိုင်ခၞံ [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] (Wikipedia)&lt;br/&gt;ညးမသြိုင်ခၞံ ဝဳကဳအာ (Wikia/Fandom)
| title = ဂဥုပ် ဝဳကဳအာ ကေုာံ မဟာမိတ် ဝဳကဳမဳဒဳယာ
| spouse = ပါမေလာ ဂရင်း (Pamela Green) (၁၉၈၆-၁၉၉၃)&lt;br/&gt;ခရစ္စတေန် ရိုဟ်သေန် (Christine Rohan) (၁၉၉၇-၂၀၀၈)&lt;br/&gt;ကိတ် ဂါဝေ (Kate Garvey) (၂၀၁၂-လၟုဟ်)
| children = ၃ 
| website = {{URL|jimmywales.com}}
}}

'''ဂျေန်မဳ ဒဝ်နယ် ဝေါလ်သ်''' ({{lang-en|Jimmy Donal Wales}} ၜံင် ၇ အဝ်ဂေတ် ၁၉၆၆)၊ မပြာကတ် နကဵု ယၟုကၞေဟ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဂျိမ်ဗဝ် (Jimbo) ဝွံ ဒှ်သၟာပရေင်ပိုန်ဒြပ် အေန်တာနဲ အမေရိကာန်-ဗြိတိန် ကေုာံ ညးမပံင်သြိုင်ခၞံ အဘိဓာန်ဗိသ္တာ အေန်တာနဲ ဟွံမွဲကဵုၚုဟ်မး [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] (Wikipedia) ကေုာံ ညးမသြိုင်ခၞံ ကမ္ပဏဳ ဝဳကဳအာ (Wikia) မဒှ်ရ။ ညးဝွံ ၜံင်ပ္ဍဲ ဟွန်သ်ဗဳလ်၊ အလာဘားမား တုဲ ကတ်လ္ၚတ်လဝ် ပညာ ပ္ဍဲဘာပုဂ္ဂလိကရ။ ဗွဲကြဴ ညးကလိဂွံ တဆိပ်ကြာဗာတ်ချ်လာ (Bachelor's degree) ကေုာံ မာသတာ (Master's degree) ပ္ဍဲဘာသာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Finance) ရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၁ ဂှ် ဂျေန်မဳ ဝေါလ်သ် ကေုာံ လာရဳ သေန်ဂါ (Larry Sanger) တံ ပံင်ကောံတုဲ သြိုင်ခၞံလဝ် ဝဳကဳပဳဒဳယာရ။ ညးဝွံ ကလိဂွံလဝ် ပရေင်စၟတ်သမ္တီ နူကဵု ဂၠးတိဗွဲမဂၠိုင်တုဲ မဂွံဒုင်ရုဲစှ် ပ္ဍဲစရင် ပူဂိုလ်မၞုံကဵု ဓလေတ်ဓဝါဲအစောန်သတ္တိအိုတ် ကၠံတၠ (Time 100) နူကဵု ဂျာနေဝ် တာမ် (Time Magazine) ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၆ ဂှ်ရ။

== ဘဝကောန်ၚာ် ကေုာံ ပရေင်ပညာ ==
ဂျေန်မဳ ဝေါလ်သ် ၜံင်ပ္ဍဲ ၇ အဝ်ဂေတ် ၁၉၆၆ ပ္ဍဲ ဟွန်သ်ဗဳလ်၊ တွဵုရးအလာဘားမား၊ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်ရ။ မအံက်ညး ဂျေမဳ ဝေါလ်သ် (Jimmy Wales, Sr.) ဂှ် ဒှ်မၞိဟ်မကၠောန်ကမၠောန် ဇွောံမစၞစတုဲ မိအံက်ညး ဒဝ်ရေတ်သ် (Doris) ကေုာံ မိနော်ညး အာမာ (Erma) တံဂှ် ပံက်လဝ် ဘာဗတောန်လိက် သွက်ကောန်ၚာ် ပ္ဍဲသ္ၚိဍေံတံရ။ ဝေါလ်သ် တိုန်လဝ်ဘာ ပ္ဍဲဘာဂှ်တုဲ လ္ၚတ်ကေတ်လဝ် လိက်ပတ် ကေုာံ ပရေင်ပညာ နူကဵု သ္ၚိကၠာရ။ ညးဝွံ နူဘဝကောန်ၚာ်ဟေင် ဒးဂၞပ် စိုတ်လုပ်စ ပ္ဍဲပရေင်ဗှ်လိက် ကေုာံ လိက်ဗိသ္တာ (Encyclopedia) ဂမၠိုင်ရ။

ကြဴနူ မအံင်ဇၞး ဘာတန်သမၠုင်တုဲ ဝေါလ်သ် တိုန်လဝ် တက္ကသိုလ် အဝ်ဗန် (Auburn University) တုဲ ကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ B.S. (Bachelor of Science in Finance) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၉ ရ။ သာ်ဂှ်မွဲတဲ ကြဴနူဂှ် ညးတိုန်လဝ် တက္ကသိုလ် အာလာဘားမား (University of Alabama) တုဲ ကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ မာသတာ (M.S. in Finance) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၁ ရ။

== ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဘိုမဳသ် (Bomis) ==
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၄ ဂှ် ဝေါလ်သ် လုပ်ကၠောန်ကမၠောန် နဒဒှ် သၟာလွပ်သြန် (Financial trader) ပ္ဍဲကမ္ပဏဳ ချဳကာဂဝ် အံက်ရှေန် အေက်သချိန်း (Chicago Options Associates) ပ္ဍဲဍုင်ချဳကာဂဝ်ရ။ ညးကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲဒၞာဲဏအ် သၞာံဗွဲမဂၠိုင်တုဲ ကလိဂွံ သြန်ဗွဲမဂၠိုင် မဒှ်ရ။ 

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၆ ဂှ် ဝေါလ်သ် ကေုာံ သကအ်ရဲညး ၜါတၠ ပံင်ကောံတုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် ကမ္ပဏဳ ဗိုမဳသ် (Bomis) ရ။ ဗိုမဳသ် ဝွံ ဒှ်ဝက်ဘ်ဆာ် မပ္တိတ်လဝ် ပရိုင်၊ ဗီုရုပ် ကေုာံ အရာမဆေင်စပ်ကဵု ယေန်သၞာင်မၞိဟ်တြုံဂမၠိုင်ရ။ ဗိုမဳသ် ဂှ် ဒှ်ရိုဟ်ကၞက် သြန်ဘဏ္ဍာ အဓိက သွက်ဂွံ ပ္တန် နူပဳဒဳယာ (Nupedia) ကေုာံ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဗွဲကြဴရ။

== နူပဳဒဳယာ ကေုာံ တမ်မူလ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ==
ပ္ဍဲမိတ်သၞာံ ၂၀၀၀ ဂှ် ဝေါလ်သ် ပံက်လဝ် ပရေင်ကမၠောန် အဘိဓာန်ဗိသ္တာ မၞုံယၟု '''နူပဳဒဳယာ''' (Nupedia) ရ။ နူပဳဒဳယာ ဝွံ ဒှ်အဘိဓာန်ဗိသ္တာ မချူလဝ် နကဵု အ္စာသုတေသနတံတုဲ သွက်ဂွံပတိတ်ဂှ် ဒးစၟတ်သမ္တီ နကဵု ဂကောံစၟတ်စံင်လိက်ပတ် (Peer-review) ရ။ လာရဳ သေန်ဂါ (Larry Sanger) ဂှ် ဒှ်အ္စာပရိုင် အဓိက (Editor-in-chief) သွက် နူပဳဒဳယာ ရ။ ဆဂး ကမၠောန် နူပဳဒဳယာ ဂှ် လဇုဲလဇလောန်တုဲ ပ္ဍဲမွဲသၞာံဂှ် လိက်ပရေင် ပတိတ်ဂွံ အောန်ဗွဲမလောန်ရ။

သွက်ဂွံ ပရေင်ပြဟ်ပြေဟ် ကမၠောန်ချူလိက်ဂှ် ပ္ဍဲ ဇာန်နဝါရဳ ၁၅၊ ၂၀၀၁ ဂှ် ဝေါလ်သ် ကဵု သေန်ဂါ တံ ပံက်လဝ် '''ဝဳကဳပဳဒဳယာ''' (Wikipedia) နဒဒှ် ဝက်ဘ်ဆာ် အရီုအဗင် သွက် နူပဳဒဳယာ ရ။ ဆဂး ဝဳကဳပဳဒဳယာ မကဵုအခေါင် ညးလဵုမွဲဟွံရုဲ ပ္လေဝ်ပလေတ် ကေုာံ ချူမာန်ဂှ် ဇၞော်မောဝ်တိုန် ပြဟ်လောန်တုဲ ဂၠိုင်လောန် နူကဵု နူပဳဒဳယာ ရ။ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဂှ် ခြာဟွံလအ် ဒှ်အာ အဓိက ပရေင်ကမၠောန် အဘိဓာန်ဗိသ္တာ မွဲရ။

== ဖံင်ဒေယှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ==
နကဵု တင်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၃ ဂှ် ဝေါလ်သ် ဒက်ပ္တန်လဝ် '''ဖံင်ဒေယှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ''' (Wikimedia Foundation - WMF) နဒဒှ် ဂကောံဟွံပတၟအ်ပရဲ (Non-profit organization) ပ္ဍဲ ဝှလဝ်ရဳဒါ ရ။ ဝေါလ်သ် ပအပ်ပြာပ် ကမၠောန် ဝဳကဳပဳဒဳယာ သီုဖအိုတ် ကေုာံ အခေါင်အရာပိုင်ပြဳတံ ကုဖံင်ဒေယှေန်ဏအ်ရ။

ဖံင်ဒေယှေန်ဏအ်ဝွံ အုပ်ဓုပ်လဝ် ပရေင်ကမၠောန် ဝဳကဳ နာနာ ဗီုကဵု ဝဳကဳရှေန်နရဳ (Wiktionary)၊ ဝဳကဳကုတ် (Wikiquote) ကေုာံ ဝဳကဳကောမန် (Wikimedia Commons) တံရ။ ဝေါလ်သ် လုပ်ယိုက်ဂၠေင်လဝ် ပ္ဍဲ ဂကောံဒါရိုက်တာ (Board of Trustees) နဒဒှ် ညးအုပ်ဓုပ် ဂုဏ်တၟေင် (Founder's seat) စဵုကဵု လၟုဟ်ရ။

== ဝဳကဳအာ ကေုာံ ပရေင်ကမၠောန်တၞဟ်ဂမၠိုင် ==
ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၄ ဂှ် ဝေါလ်သ် ကေုာံ အေန်ဂျလာ ဗဳဇြလဳ (Angela Beesley) တံ ဒက်ပ္တန်လဝ် ကမ္ပဏဳ ဝဳကဳအာ (Wikia) မဒှ် ကမ္ပဏဳ သွက်ဂွံ ပတၟအ်ပရဲ (For-profit) မွဲရ။ ဝဳကဳအာ (လၟုဟ်ကော်စ Fandom) ဝွံ ဒှ်ဝက်ဘ်ဆာ် မကဵုအခေါင် ညးစကာတံ ဒက်ပ္တန် ဝဳကဳ သွက်ပရူပရာ မပ္တံကဵု ဂိမ်း၊ ရုပ်ရှင် ကေုာံ ကဏ္ဍစိုတ်မလုပ်စားတၞဟ်ဟ်တံရ။ 

ပါဲနူဂှ်တုဲ ဝေါလ်သ် ပံက်လဝ် WT.Social ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၉ နဒဒှ် ဇာနှိက်ပရေင်မၞိဟ် (Social network) မဟွံမွဲကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ မဗၠးၜးနူ အစဳအစဉ် ဗ္တိုက်ပရိုတ် (Ad-free) ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ပရေင်ကမၠောန် အဓိက ဂျေန်မဳ ဝေါလ်သ် ဂမၠိုင်
|-
! သၞာံ ဒက်ပ္တန်
! ယၟု ပရေင်ကမၠောန်
! ဂကူ
! တာလျိုင်
|-
| ၁၉၉၆
| ဘိုမဳသ် (Bomis)
| သွက်ပရဲ (For-profit)
| ညးမပံင်သြိုင်ခၞံ
|-
| ၂၀၀၀
| နူပဳဒဳယာ (Nupedia)
| အဘိဓာန်ဗိသ္တာ
| ညးမသြိုင်ခၞံ
|-
| ၂၀၀၁
| [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] (Wikipedia)
| ဂကောံဟွံပတၟအ်ပရဲ
| ညးမပံင်သြိုင်ခၞံ
|-
| ၂၀၀၃
| ဝဳကဳမဳဒဳယာ (Wikimedia)
| ဂကောံဟွံပတၟအ်ပရဲ
| ညးမသြိုင်ခၞံ
|-
| ၂၀၀၄
| ဝဳကဳအာ (Wikia/Fandom)
| သွက်ပရဲ (For-profit)
| ညးမပံင်သြိုင်ခၞံ
|-
| ၂၀၁၉
| WT.Social
| ဇာနှိက်ပရေင်မၞိဟ်
| ညးမသြိုင်ခၞံ
|}

== ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ==
ဂျေန်မဳ ဝေါလ်သ် ဝွံ ထံက်ဂလာန် ဝါဒဒြပ် (Objectivism) မဒှ် ဖလဝ်သဝ်ဖဳ အာယေန် ရာန် (Ayn Rand) မွဲရ။ ဝါဒဏအ်ဝွံ ကဵုလဝ် ဇြဟတ် ကုအခေါင်အရာပူဂိုလ်၊ ဗၠးၜး ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်မံင်စံင် နကဵုစိုတ်ဇကုဇကု (Self-interest) ရ။ ညးဝွံ ပတှ်ေကေတ် လိက်ပတ် ကေုာံ ပညာဂှ် ဒးဒှ် အရာမကလိဂွံလောဲသွာ သွက်ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် လ္တူဂၠးတိဏအ်ရ။

ညးဝွံ ဟွံဒးဂၞပ် ပရေင်ပိတ်ကၟာတ် လိက်ပတ် (Censorship) ပ္ဍဲအေန်တာနဲ တုဲ ဒစဵုဒစးလဝ် အလဵုအသဳဍုင် မပိတ်ကၟာတ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဗီုကဵု ဍုင်ကြုက် ကေုာံ တူရကဳ တံရ။

== ဘဝပူဂိုလ် ==
ဝေါလ်သ် သၞက်ကရောဲလဝ် အလန်ပထမ ကု ပါမေလာ ဂရင်း (Pamela Green) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၆ တုဲ ပြးဆာဲအာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၃ ရ။ သၞာံ ၁၉၉၇ ဂှ် ညးသၞက်ကရောဲ ကု ခရစ္စတေန် ရိုဟ်သေန် (Christine Rohan) တုဲ ကလိဂွံ ကောန်ဝုတ်မွဲရ။ ညးတံ ပြးဆာဲအာ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၈။ 

ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၂ ဂှ် ဝေါလ်သ် သၞက်ကရောဲ အလန်တတိယ ကု ကိတ် ဂါဝေ (Kate Garvey) မဒှ်ညးမကၠောန်ကမၠောန် ပရေင်ဆက်ဆောံမၞိဟ် (Public relations) ဍုင်ဗြိတိန် မွဲရ။ ညးတံ ကလိဂွံ ကောန်ၜါတုဲ လၟုဟ် ညးတံ ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲဍုင်လာန်ဒါန်၊ ယူကေ ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၉ ဂှ် ဝေါလ်သ် ကလိဂွံ အခေါင်ကောန်ဍုင် ဨကရာဇ်ကၟိန်ဍုင် (British citizenship) ရ။

== တဆိပ်ကြာ ကေုာံ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ==
ဂျေန်မဳ ဝေါလ်သ် ကလိဂွံလဝ် တဆိပ်ကြာ ကေုာံ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ဂၠိုင်ကဵုသာ်ရ။ 
* သၞာံ ၂၀၀၆ - ပါလုပ် ပ္ဍဲစရင် &quot;Time 100&quot; (မၞိဟ်မၞုံကဵု ဓလေတ်ဓဝါဲအစောန်သတ္တိအိုတ်) နူဂျာနေဝ် တာမ်။&lt;ref name=&quot;time100&quot;&gt;{{cite web |url=http://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1971656_1971688_1971279,00.html |title=Jimmy Wales - The 2006 TIME 100 |author=Anderson, Chris |date=May 8, 2006 |work=Time |access-date=May 30, 2024}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* သၞာံ ၂၀၀၆ - ကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ EFF Pioneer Award ။&lt;ref name=&quot;eff&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.eff.org/press/archives/2006/04/27 |title=EFF Honors Craigslist, Jimmy Wales, and John Gilmore |publisher=Electronic Frontier Foundation |date=April 27, 2006 |access-date=May 30, 2024}}&lt;/ref&gt;
* သၞာံ ၂၀၀၈ - ကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ Global Brand Icon of the Year ။
* သၞာံ ၂၀၁၃ - ကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ UNESCO Niels Bohr Medal ။&lt;ref name=&quot;unesco&quot;&gt;{{cite web |url=https://en.unesco.org/news/wikipedia-founder-jimmy-wales-awarded-unesco-niels-bohr-gold-medal |title=Wikipedia founder Jimmy Wales awarded UNESCO Niels Bohr Gold Medal |publisher=UNESCO |date=December 6, 2013 |access-date=May 30, 2024}}&lt;/ref&gt;
* သၞာံ ၂၀၁၅ - ကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ Dan David Prize ။&lt;ref name=&quot;dandavid&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.dandavidprize.org/laureates/2015/present-information-revolution/mr-jimmy-wales |title=Mr. Jimmy Wales |publisher=Dan David Prize |date=2015 |access-date=May 30, 2024}}&lt;/ref&gt;

== ပြကိုဟ် ကေုာံ လိက်ပတ် (Bibliography) ==
ဝေါလ်သ် ဟွံသြိုင်ခၞံလဝ် ပြကိုဟ် လိက်အုပ် ဗွဲမဂၠိုင်ကီုလေဝ်၊ ညးဝွံ ချူလဝ် လိက်ပရေင် ပ္ဍဲဝက်ဘ်ဆာ် ကေုာံ ဂျာနေဝ် ဂမၠိုင်ရ။ အဓိက လိက်ပတ်ညးဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လ္တူ ပရေင်ဗၠးၜး အေန်တာနဲ ကေုာံ သၞောတ်ဝ် အလဵုအသဳဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;wales_writings&quot;&gt;{{cite web |url=https://jimmywales.com/writing/ |title=Writing |author=Wales, Jimmy |website=jimmywales.com |access-date=May 30, 2024}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
&lt;references/&gt;

{{Navbox
| name = ဌာန်သ္ဇိုင် ဝဳကဳမဳဒဳယာ
| title = [[ဌာန်သ္ဇိုင် ဝဳကဳမဳဒဳယာ]]
| listclass = hlist
| group1 = ပူဂိုလ်အဓိက
| list1 =
* [[ဂျေန်မဳ ဝေါလ်သ်]]
* [[လာရဳ သေန်ဂါ]]
* ဖလောရင့်သ် ဒဗက်သ်
* မေရဳယာနာ အိသကန်ဒါ
| group2 = ပရေင်ကမၠောန်ဂမၠိုင်
| list2 =
* [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]
* ဝဳကဳရှေန်နရဳ
* ဝဳကဳပရိုင်
* ဝဳကဳကောမန်
* ဝဳကဳဒေတာ
| group3 = ကမ္ပဏဳ ကေုာံ ဆက်စပ်
| list3 =
* ဘိုမဳသ်
* ဝဳကဳအာ (Fandom)
* WT.Social
}}

{{DEFAULTSORT:ဝေါလ်သ်, ဂျေန်မဳ}}
[[Category:ဂျေန်မဳ ဝေါလ်သ်]]
[[Category:သၟာပိုန်ဒြပ် အမေရိကာန်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ညးမသြိုင်ခၞံ ဝဳကဳပဳဒဳယာဂမၠိုင်]]
[[Category:ပူဂိုလ် မၜံင် သၞာံ ၁၉၆၆ ဂမၠိုင်]]
[[Category:ပူဂိုလ် နူ တွဵုရး အလာဘားမား ဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>jdzrmo1hvlgtwiy4za3x5u0vuurskoa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝဳကဳရှေန်နရဳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12342</id>
    <revision>
      <id>58969</id>
      <parentid>58368</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T22:24:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>58969</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16449" sha1="d455ngnn03ktfi9wgclvqduidd56axn" xml:space="preserve">{{Infobox website
| name = ဝဳကဳရှေန်နရဳ&lt;br&gt;Wiktionary
| logo = File:Wiktionary-logo-en.svg
| logo_size = 150px
| logo_caption = လိုဂို ဝဳကဳရှေန်နရဳ
| screenshot = File:Wiktionary_Main_Page.png
| collapsible = yes
| url = [https://www.wiktionary.org/ wiktionary.org]
| slogan = [The free dictionary] (အဘိဓာန် ဗၠးၜး)
| commercial = ဟွံသေင် (No)
| type = [[အဘိဓာန်]] အေန်လာင် (Online dictionary)
| language = ဂၠိုင်ကဵုဘာသာ (Multilingual)
| num_users = ပြကိုဟ်မၞိဟ်စကာ နွံဗွဲမဂၠိုင်
| owner = [[ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ]] (Wikimedia Foundation)
| created_by = [[ဂျင်မဳ ဝေလ်]] (Jimmy Wales) ကေုာံ လာရဳ သေန်ဂါ (Larry Sanger)
| launch_date = ၁၂ ဒဳဇြေန်ဗာ ၂၀၀၂ (2002-12-12)
| current_status = ပံက်လဝ် လၟိုန်
}}

'''ဝဳကဳရှေန်နရဳ''' ({{lang-en|Wiktionary}}) ဝွံ ဒှ်ပရေင်ကမၠောန် အဘိဓာန် အေန်လာင် (Online dictionary) မပံက်လဝ် ဗၠးၜးမွဲတုဲ၊ ဒှ်ကမၠောန် မပံင်သၟဟ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် နကဵု ညးမစကာ အေန်တာနဲဂမၠိုင်ရ။ ပရေင်ကမၠောန်ဝွံ နွံသၟဝ် တဲအုပ်ဓုပ် [[ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ]] (Wikimedia Foundation) တုဲ မဒှ် ပရေင်ကမၠောန် ကောဒေံ ကု [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] (Wikipedia) မဒှ်ရ။ ဝဳကဳရှေန်နရဳဂှ် ပကောံပကေဝ်လဝ် မအရေဝ် ဝေါဟာရဂမၠိုင် နူကဵု ဂကူဘာသာနာနာတုဲ ပံက်ထ္ၜးလဝ် အဓိပ္ပါယ်၊ နဲကဲပ္တိတ်ရမ္သာင်၊ သၠာဲရမ္သာင် ကေုာံ ဝင်တမ်မူလ ဝေါဟာရတအ်ရ။

== ပဏာမ ကေုာံ သဘဴဓဝ် ==
ဝဳကဳရှေန်နရဳဝွံ ဒှ်ကမၠောန် သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် အဘိဓာန် မဍိုက်ပေင်ကဵု ဝေါဟာရအိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ်ရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိကဂှ် သွက်ဂွံ ပကောံလဝ် မအရေဝ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဂကူဘာသာတုဲ သွက်ဂွံ ပံက်အဓိပ္ပါယ် နကဵု ဘာသာနာနာ မဒှ်ရ။ မၞိဟ်လဵုဟွံရုဲ ယဝ်ရ နွံကဵု အဆက်အေန်တာနဲမ္ဂး လုပ်ဗှ် ကေုာံ လုပ်ပလေဝ်ဒါန် ချူဗပေင်စုတ် ဝေါဟာရတၟိတအ် မာန်ရ။ သဘဴဓဝ်ဍေံဂှ် တုပ်သၟဟ် ကု ဝဳကဳပဳဒဳယာ ကီုတုဲ လိက်အုပ် လိက်ပရေင်တအ်ဂှ် ညးမွဲ ကု ညးမွဲ မင်ရံင်စံင် ပလေဝ်ဒါန်အာ နကဵု ပရေင်စေတနာရ။

== ဝင် ကေုာံ ပရေင်တမ်မူလ ==
ပရေင်ကမၠောန် ဝဳကဳရှေန်နရဳဝွံ စတင် ပံက်လဝ် ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ၁၂ ဒဳဇြေန်ဗာ ၂၀၀၂ ဂှ်ရ။ အကြီုမွဲ ကၠာဟွံဂွံ ပံက် ဒဝ်မိန် (domain) `wiktionary.org` ဏီဂှ် ညးတအ် စကာလဝ် ဒၞာဲယာယဳ ပ္ဍဲ `wiktionary.wikipedia.org` ရ။ ကမၠောန်ဏအ်ဝွံ က္တဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ကသပ် ဂျင်မဳ ဝေလ် (Jimmy Wales) ကေုာံ မၞိဟ်မပါလုပ် သွာင်ပရေင်ကမၠောန် ဝဳကဳဂမၠိုင်ရ။ ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် နွံဆ ဘာသာအင်္ဂလိက် မွဲဟေင်တုဲ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၄ ဂှ် စပံက်ကၠုင် ဝဳကဳရှေန်နရဳ ဘာသာပြင်သေတ် ကေုာံ ဘာသာပဝ်လာန် တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;wiktionary_history&quot;&gt;Wikimedia Foundation (2020). [https://wikimediafoundation.org/our-work/wikimedia-projects/wiktionary/ &quot;Wiktionary: The Free Dictionary&quot;] {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Wikimedia Foundation official website. Retrieved 14 October 2026.&lt;/ref&gt;

== တင်ရန်တၟအ် ကေုာံ ပရေင်စၟိန်ပြမာန် ==
တင်ရန်တၟအ် အဓိက ဝဳကဳရှေန်နရဳဂှ် ဒှ်သွက်ဂွံ သောင်ကလး အဓိပ္ပါယ် ဝေါဟာရ၊ နဲကဲစကာ၊ ပရူပရာဝေါဟာရ (Etymology) ကေုာံ နဲကဲ ပ္တိတ်ရမ္သာင် (Pronunciation) တအ်ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ ပရေင်စၟိန်ပြမာန် (Policies) ဍေံတအ်ဂှ်လေဝ် တေင်ဂြတ်လဝ် နွံရ။ ဝေါဟာရမွဲမ ဂွံလုပ်စိုပ် ပ္ဍဲဝဳကဳရှေန်နရဳမာန်ဂှ် ဒးနွံကဵု သက်သဳသာဓက နူကဵု လိက်ပတ် မတက်တြးလဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး နူကဵု တမ်ရိုဟ် မစှ်ေကဵု သၞောတ်ဝ်တအ်ရ။ ဝေါဟာရ မဖန်ဗဒှ်လဝ် ကေတ်တ် မဟွံမွဲကဵု သက်သဳတအ်ဂှ် ဒးဒုင်ဇိုတ်ပလီုရ။&lt;ref name=&quot;wikt_policy&quot;&gt;Meyer, C. &amp; Gurevych, I. (2012). &quot;Wiktionary: A new rival for expert-built lexicons? Exploring the possibilities of collaborative lexicography&quot;. *International Journal of Lexicography*, 25(3), 259-291.&lt;/ref&gt;

== ပရေင်ပါလုပ် ကေုာံ သၞောတ်ဝ် ==
ပရေင်ပါလုပ် ပ္ဍဲဝဳကဳရှေန်နရဳဂှ် ပံက်လဝ် သွက်မၞိဟ်ဂမၠိုင်ရ။ မၞိဟ်တအ်ဝွံ ဒှ်ညး မနွံကဵု ညာဏ် ကေုာံ သမ္တီ ပ္ဍဲလ္တူ အရေဝ်ဘာသာ ဇကုတုဲ လုပ်ချူဒါန် ပလေဝ်စ ဝေါဟာရတအ်ရ။ သၞောတ်ဝ် အဓိကမွဲဂှ် &quot;NPOV&quot; (Neutral Point of View - လညာတ် လဒေါဝ်) မဒှ်တုဲ မအရေဝ် ပံက်အဓိပ္ပါယ်တအ်ဂှ် ဒးဒှ် မအရေဝ် မဟွံဗက်စ လပါ်လဵုမွဲရ။ ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမၞိဟ် မချူဒါန် (Community of editors) တအ်ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် ဂကောံ သွက်ဂွံ ပသောင်ပြသၞာ အကြာညးမွဲကဵုညးမွဲရ။

== ဒတန်တင်ဂၞင် ကေုာံ ဂကူဘာသာနာနာ ==
ဝဳကဳရှေန်နရဳဝွံ လၟုဟ် နွံဒၟံင် ဂၠိုင်ကဵု ကၠံဘာသာရ။ ဘာသာအင်္ဂလိက်ဂှ် ဒှ်ဘာသာ ဇၞော်အိုတ်တုဲ ဝေါဟာရ နွံဒၟံင် ပြကိုဟ်မလ္ၚီ ကိုတ်ရ။ သၟဝ်ဏအ်ဝွံ ဒှ်သ္ၚိအင် မထ္ၜးကဵု ဘာသာ မနွံကဵု လၟိဟ်ဝေါဟာရ ဂၠိုင်အိုတ် ၅ ဘာသာ (အတိုင်စရင် သၞာံ ၂၀၂၅) ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ လၟိဟ်ဝေါဟာရ ပ္ဍဲ ဝဳကဳရှေန်နရဳ အဓိကဂမၠိုင်
|-
! ဂကူဘာသာ
! တဆိပ် (Code)
! လၟိဟ် ဝေါဟာရ
! ပရေင်ချဳဒရာင်
|-
| [[ဘာသာအင်္ဂလိက်]]
| en
| ၇,၅၀၀,၀၀၀+
| ဇၞော်မောဝ်
|-
| [[ဘာသာပြင်သေတ်]]
| fr
| ၄,၂၀၀,၀၀၀+
| ဇၞော်မောဝ်
|-
| [[ဘာသာမာလာဂါသဳ]]
| mg
| ၃,၁၀၀,၀၀၀+
| ဒေါအ်ဇူ
|-
| [[ဘာသာရုယှာ]]
| ru
| ၁,၃၀၀,၀၀၀+
| ဇၞော်မောဝ်
|-
| [[ဘာသာဂျာမနဳ]]
| de
| ၁,၁၀၀,၀၀၀+
| ဇၞော်မောဝ်
|}

== ဝဳကဳရှေန်နရဳ မန် ==
သွက်ဂကူမန်ပိုဲလေဝ် ပရေင်ကမၠောန် [[ဝဳကဳရှေန်နရဳ မန်]] (Mon Wiktionary) ဝွံ အာစိုပ်ဒတုဲတုဲ ပံက်လဝ် နကဵု ဒဝ်မိန် `mnw.wiktionary.org` ရ။ ကမၠောန်ဏအ်ဝွံ ဂကောံသၟတ်မန် တၠဝါသနာတအ် လုပ်ကၠောန်ဒၟံင်တုဲ ပကောံပကေဝ်ဒၟံင် ဝေါဟာရမန် နူကဵု ပြကိုဟ်တြေံ ကေုာံ အဘိဓာန်မန်နာနာရ။ ဝဳကဳရှေန်နရဳ မန် ဝွံ ဒှ်အထံက်အပင် ဇၞော်ကွေံ သွက်ညးမလ္ၚတ် လိက်ပတ်မန် ကေုာံ သွက်ဂွံ မင်မွဲအာ အရေဝ်ဝေါဟာရမန် လ္ပကဵု ကၠေအ်ကၠက်အာရ။

== ပရေင်ကမၠောန် မဆေင်စပ် ကေုာံ အလန် ==
ဝဳကဳရှေန်နရဳဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ပရေင်ကမၠောန် ဝဳကဳ တၞဟ်ဟ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဥပမာ -
* [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] - သွက်ဂွံ ဆက်လ္ၚတ် ပရူပရာ မဆေင်စပ် ကဵု ဝေါဟာရမွဲမွဲ ပ္ဍဲသဘဴဓဝ် ဗိသ္တာ။
* [[ဝဳကဳဒါတာ]] (Wikidata) - တင်ဂၞင် ဒတန် (Database) သွက်ဂွံ ဆက်စပ်လဝ် ဝေါဟာရဂမၠိုင် နကဵု လေပ်ဇြေန် (Lexemes)။
* [[ဝဳကဳမဳဒဳယာ ကောမန်]] (Wikimedia Commons) - သွက်ဂွံ ပၠုပ်စုတ် ရမ္သာင် ကေုာံ ဗီုရုပ် မဆေင်ကဵု ဝေါဟာရတအ်။&lt;ref name=&quot;wiki_ecosystem&quot;&gt;Penta, A., &amp; Zappavigna, M. (2019). &quot;The Wikimedia Ecosystem: Wikipedia, Wiktionary and Beyond&quot;. *Digital Humanities Quarterly*, 13(1).&lt;/ref&gt;

== လဒက်ပ္တန် သပ်ဝဴ ==
ဝဳကဳရှေန်နရဳဝွံ လဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု သပ်ဝဴ [[မဳဒဳယာဝဳကဳ]] (MediaWiki) ရ။ သပ်ဝဴဏအ်ဝွံ ဒှ်သပ်ဝဴ ပံက်လဝ်ဗၠးၜး (Open-source) တုဲ ဍိုက်ပေင်ကဵု ဒြဟတ် သွက်ဂွံ ရပ်စပ် တင်ဂၞင် ဗွဲမဂၠိုင်မာန်ရ။ ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပ္တန်ဏအ်ဂှ် စကာလဝ် ပရေင်ကုဒ် (Code) မပ္တံကဵု HTML, CSS, ကေုာံ Lua သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ဗီုပြင် လိက်မုက် ကေုာံ ဒက်ပ္တန် ထာမ်ပလိက် (Templates) အဘိဓာန်ဂမၠိုင်ရ။ ဘာသာ Lua ဂှ် စကာဂၠိုင် သွက်ဂွံ ကၠောန်ဗဒှ် ဒမံင်ဝေါဟာရ (Morphology) ဗွဲအလဵုအလဵု (Automated parsing) ရ။&lt;ref name=&quot;mediawiki&quot;&gt;MediaWiki (2021). [https://www.mediawiki.org/wiki/MediaWiki &quot;MediaWiki Architecture and Usage&quot;]. MediaWiki.org. Retrieved 14 October 2026.&lt;/ref&gt;

== အခက်အခုဲ ကေုာံ ပရေင်ပါ်ပဲါ ==
ပရေင်ကမၠောန် ဝဳကဳရှေန်နရဳဝွံ ၜိုန်ရ ခိုဟ်မံင်ကီုလေဝ်၊ နွံကဵု အခက်အခုဲ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
* '''ပရေင်တုပ်သၟဟ်''': ဟိုတ်နူ မၞိဟ်အလုံဂၠးတိ လုပ်ချူဒါန်ဒၟံင်တုဲ ပရေင်တုပ်သၟဟ် (Consistency) ပ္ဍဲဗီုပြင် ချူ လဆောဝ်မ္ဂး ဟွံမွဲရ။
* '''ပရေင်ဒုင်လျိုင်''': ဝေါဟာရ လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဟွံမွဲကဵု သက်သဳ ခိုင်င်ကၠိုက်က်တုဲ မၞိဟ်မပါ်ပဲါတအ် စှ်ေစိုတ် ဒဒှ်ရ ဝဳကဳရှေန်နရဳဂှ် ပရေင်ယုံကြည်စှ်ေစိုတ် (Reliability) အောန်နူ အဘိဓာန် မတက်တြး နူတက္ကသိုလ်တအ်ရ။
* '''ပရေင်ကမၠောန် လ္ၚတ်''' : မၞိဟ်ချူဒါန် သွက်ဂကူဘာသာ ဍောတ်တ်တအ်ဂှ် နွံအောန်တုဲ၊ ဝေါဟာရ ပ္ဍဲဘာသာတအ်ဂှ် ဟွံပေင်ဍိုက်ရ။&lt;ref name=&quot;reliability_study&quot;&gt;Giles, J. (2005). &quot;Internet encyclopaedias go head to head&quot;. *Nature*, 438(7070), 900-901. (Discusses wikis in general including dictionary constraints).&lt;/ref&gt;

== ပရေင်အနာဂတ် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ==
ပ္ဍဲအနာဂတ်ဏအ်မ္ဂး ဝဳကဳရှေန်နရဳဝွံ ဆက်ဇၞော်မောဝ်အာ နကဵု နဲကဲ သက်သဳဒတန်တင်ဂၞင် ပ္ဍဲဝဳကဳဒါတာ (Wikidata Lexicographical data) ရ။ တင်ရန်တၟအ်ဂှ် သွက်ဂွံ ပကောံလဝ် ဝေါဟာရ ဇၟာပ်ဘာသာ နကဵု ဒတန်တင်ဂၞင် မွဲဒၞာဲဓဝ်တုဲ စကာ သပ်ဝဴ ကေုာံ ဉာဏ်ပညာတုဲ (AI) သွက်ဂွံ ကၠာဲဘာသာ ကေုာံ ပံက်အဓိပ္ပါယ် ဝေါဟာရတအ် ဗွဲမပြဟ် ကေုာံ တပ်တးရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ
| title = ပရေင်ကမၠောန် [[ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ]] ဂမၠိုင်
| listclass = hlist
| list1 = 
* [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] (Wikipedia)
* [[ဝဳကဳရှေန်နရဳ]] (Wiktionary)
* [[ဝဳကဳဒါတာ]] (Wikidata)
* [[ဝဳကဳမဳဒဳယာ ကောမန်]] (Wikimedia Commons)
* [[ဝဳကဳလိက်အုပ်]] (Wikibooks)
* [[ဝဳကဳတင်ဂၞင်]] (Wikiquote)
* [[ဝဳကဳပရိုင်]] (Wikinews)
* [[ဝဳကဳဂကူ]] (Wikispecies)
* [[ဝဳကဳတက္ကသိုလ်]] (Wikiversity)
* [[ဝဳကဳတရဴ]] (Wikivoyage)
}}

{{DEFAULTSORT:ဝဳကဳရှေန်နရဳ}}
[[Category:ဝဳကဳရှေန်နရဳ]]
[[Category:ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]
[[Category:အဘိဓာန်]]
[[Category:ဝေပ်ဆိုဒ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ]]</text>
      <sha1>d455ngnn03ktfi9wgclvqduidd56axn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ရးနိဂီု နဳပေါ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12596</id>
    <revision>
      <id>58967</id>
      <parentid>58817</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T22:05:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>58967</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13424" sha1="hs8oaxf85b6878o7qb8wshx5ln71vg7" xml:space="preserve">{{Infobox country
| conventional_long_name = ရးနိဂီု ဖေဝ်ဒရဴ ဒဳမဝ်ကရေတ္တေတ် နဳပေါ
| common_name = နဳပေါ
| native_name = सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल&lt;br&gt;(Sanghiya Loktāntrik Ganatantra Nepāl)
| image_flag = Flag of Nepal.svg
| image_coat = Emblem of Nepal.svg
| symbol_type = တဆိပ်ကြာ
| image_map = Nepal in its region.svg
| map_caption = ဒၞာဲဒတန် ရးနိဂီုနဳပေါ ပ္ဍဲ အာရှသၠုင်ကျာ
| capital = [[ကတ္တမန္ဒူ]] (Kathmandu)
| coordinates = {{coord|27|42|N|85|19|E|type:city}}
| largest_city = ကတ္တမန္ဒူ
| official_languages = [[ဘာသာနဳပေါ]]
| ethnic_groups = [[ကောန်ဂကူ နဳပေါဂမၠိုင်]]
| religion = [[ဟိန္ဒူ]] (81.1%), [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (9%), [[အေတ်သလာမ်]] (4.4%), အလုံတၞဟ် (5.5%)
| demonym = နဳပေါ (Nepali)
| government_type = ဖေဝ်ဒရဴ ပါလဳမာန် သမ္မတ
| leader_title1 = သမ္မတ
| leader_name1 = Ram Chandra Poudel
| leader_title2 = သကိုပ်ဝန်ဇၞော်
| leader_name2 = Pushpa Kamal Dahal
| legislature = ပါလဳမာန်
| area_km2 = 147,181
| area_sq_mi = 56,827
| percent_water = 2.8
| population_estimate = 29,164,578
| population_estimate_year = 2021
| population_density_km2 = 198
| GDP_PPP = $130.322 ဗဳလဳယာန်
| GDP_PPP_year = 2023
| GDP_nominal = $41.333 ဗဳလဳယာန်
| HDI = 0.602
| currency = [[ရူပဳ နဳပေါ]] (NPR)
| time_zone = [[အခိင် နဳပေါ|NPT]]
| utc_offset = +5:45
| driving_side = left
| calling_code = +977
| cctld = .np
}}

'''ရးနိဂီု နဳပေါ''' ({{lang-en|Nepal}}), နကဵုယၟုပေင်ပေင် '''ရးနိဂီု ဖေဝ်ဒရဴ ဒဳမဝ်ကရေတ္တေတ် နဳပေါ''' (Federal Democratic Republic of Nepal) ဝွံ ဒှ်ရးနိဂီု မနွံပ္ဍဲ [[အာရှသၠုင်ကျာ]] မဒှ်ရးနိဂီုဟွံမဲကဵု ဍာ်ၜဳ (Landlocked country) မွဲရ။&lt;ref name=&quot;CIA_Factbook&quot;&gt;{{cite web |title=Nepal |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/nepal/ |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=2026-10-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109075733/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/nepal/ |archivedate=2021-01-09 |accessdate=2026-10-21}}&lt;/ref&gt; နဳပေါဝွံ ဒှ်ရးနိဂီု မဆက်စပ်ဒၟံင် ပယျဵု ကု [[ရးနိဂီု རྒྱာတ်]] ပ္ဍဲလပါ်သၟဝ်ကျာ ကေုာံ [[ရးနိဂီု အိန္ဒိယ]] ပ္ဍဲလပါ်သၠုင်ကျာ၊ ဗမံက် ကေုာံ ပလိုတ်ရ။ ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ဍုင်မဇၞော်အိုတ်ဂှ် ဒှ်ဍုင် [[ကတ္တမန္ဒူ]] ရ။

== ဝင် ==
ဝင်နဳပေါဝွံ စကၠုင်နူ ခေတ်တြေံ ဗွဲမလံလရ။ ဒေသဝွံ ဒှ်ဒၞာဲ ဒတန်မၞိဟ်တအ် မပဒတဴကၠုင် နူသၞာံမဂၠိုင်ကဵုလ္ၚီရ။ ပ္ဍဲဝင်ဗုဒ္ဓဘာသာမ္ဂး [[ဂေါတမဗုဒ္ဓ]] ဝွံ သၠးဂဗ္ဘ ပ္ဍဲ [[လုမ္ဗိနဳ]] (Lumbini) မနွံပ္ဍဲ ရးနိဂီုနဳပေါ ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;BBC_Profile&quot;&gt;{{cite web |title=Nepal country profile |url=https://www.bbc.com/news/world-south-asia-12499391 |website=BBC News |publisher=BBC |access-date=2026-10-21}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲ ၁၈ ရာစု, ဨကရာဇ် Prithvi Narayan Shah ဝွံ ပံင်ကောံပ္တန် ဍုင်နဳပေါ မွဲရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၈ ဂှ် သၞောတ်ဨကရာဇ် ဒးဒုင်ပလီုတုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် သၞောတ်သမ္မတ ဖေဝ်ဒရဴ ဒဳမဝ်ကရေတ္တေတ် ရ။

== ပထဝဳ ==
[[File:Mount_Everest_as_seen_from_Drukair2_PLW_edit.jpg|thumb|[[ဒဵုဨဝရတ်]] မဒှ်ဒဵုသၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးကဝ်]]
နဳပေါဝွံ ပါ်လဝ် ပထဝဳ ပိဒေသ အဓိကရ: ဒေသဒဵု (Mountain), ဒေသကုန်ဒဵု (Hill), ကေုာံ ဒေသတိဗလး (Terai) ရ။ ဒဵုသၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးကဝ် မဒှ် [[ဒဵုဨဝရတ်]] (Mount Everest) ဝွံ နွံပ္ဍဲ ပယျဵု အကြာ နဳပေါ ကဵု ဍုင်ကြုက် (တိဗေတ်) ရ။&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite web |title=Nepal |url=https://www.britannica.com/place/Nepal |website=Encyclopedia Britannica |publisher=Encyclopædia Britannica, Inc. |access-date=2026-10-21}}&lt;/ref&gt;

== ဥတုရာသဳ ==
ဥတုရာသဳ ပ္ဍဲနဳပေါဝွံ တၞဟ်ခြာဒၟံင် ဗွဲမဂၠိုင် အတိုင်သမၠုင်ဒေသရ။ ပ္ဍဲဒေသ Terai မ္ဂး ဥတုကတဴတုဲ ပ္ဍဲဒေသဒဵုဟိမဝန္တာ မ္ဂး ဥတုဂံက် ဗွဲမလောန်ရ။ ဥတုဗြဲ (Monsoon) ဝွံ စကၠုင် နူဂိတု ဂျောန် စဵုကဵု သေပ်တေမ်ဗါ ရ။

== အလဵုအသဳ ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ==
နဳပေါဝွံ ဒှ်ရးနိဂီု ဖေဝ်ဒရဴ ပါလဳမာန် သမ္မတ (Federal parliamentary republic) မွဲရ။ သမ္မတဝွံ ဒှ်က္ဍိုပ်ဍုင်တုဲ သကိုပ်ဝန်ဇၞော်ဝွံ ဒှ်က္ဍိုပ်အလဵုအသဳရ။ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် တၟိဂှ် ပဒတန် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၅ တုဲ နဳပေါဝွံ ဒှ်ရးနိဂီု လောကဳ (Secular state) မွဲရ။

== ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ==
ပရေင်ပိုန်ဒြပ် နဳပေါဝွံ ဒုင်သဇိုင် ကဵု ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ ကမၠောန်အာတရဴ (Tourism) ရ။ လၟိဟ်မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ကၠောန်ဗ္ၚတုဲ တဵုလွဳ သြောအ်၊ သြောအ်ဂျာင်၊ ကေုာံ လ္ၚဴတအ်ရ။ သြန်လုပ် အဓိက မွဲပၠန်ဂှ် ဒှ်သြန်မပလံင်နင် နူကောန်ဍုင် မအာကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲဍုင်သအာင်ရ။&lt;ref name=&quot;WorldBank&quot;&gt;{{cite web |title=Nepal Overview |url=https://www.worldbank.org/en/country/nepal/overview |website=World Bank |publisher=The World Bank Group |access-date=2026-10-21}}&lt;/ref&gt;

== ခရိုင် ကေုာံ ဒေသအုပ်ဓုပ် ==
သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် သၞာံ ၂၀၁၅ ဂှ် ပါ်လဝ် နဳပေါ နကဵု (၇) ရး (Provinces) ရ။ ရးတအ်ဝွံ ဆက်ပါ်လဝ် ၇၇ ခရိုင် (Districts) ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ ရးဂမၠိုင် ပ္ဍဲရးနိဂီု နဳပေါ
|-
! ယၟု ရး !! ဍုင်ဇၞော် !! လၟိဟ်မၞိဟ် (၂၀၂၁) !! ဇမၞော် (km²)
|-
| ရး ကောရှဳ (Koshi) || ဗဳရာတ်နဂါရ (Biratnagar) || ၄,၉၆၁,၄၁၂ || ၂၅,၉၀၅
|-
| ရး မဒေရှ် (Madhesh) || ဂျနကပူရ (Janakpur) || ၆,၁၁၄,၂၁၈ || ၉,၆၆၁
|-
| ရး ဗဂ္ဂမတဳ (Bagmati) || ဟေတူဒါ (Hetauda) || ၆,၁၁၆,၆၈၇ || ၂၀,၃၀၀
|-
| ရး ဂဏ္ဍကဳ (Gandaki) || ပေါကရာ (Pokhara) || ၂,၄၆၆,၄၂၇ || ၂၁,၅၀၄
|-
| ရး လုမ္ဗိနဳ (Lumbini) || ဒေအူခုရဳ (Deukhuri) || ၅,၁၂၂,၀၇၈ || ၂၂,၂၈၈
|-
| ရး ကရဏလဳ (Karnali) || ဗိရေန္ဒြာနဂါရ (Birendranagar) || ၁,၆၈၈,၄၁၂ || ၂၇,၉၈၄
|-
| ရး သုဒူပါရှဳ (Sudurpashchim) || ဂေါဒဝါရဳ (Godawari) || ၂,၆၉၄,၇၈၃ || ၁၉,၅၃၉
|}

== ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ စရင်အလုံမၞိဟ် ==
လၟိဟ်မၞိဟ် နဳပေါဝွံ နွံၜိုတ် ၂၉ ပြကောဋိကဋိ ရ။ ပ္ဍဲရးနိဂီုဝွံ ဂကူနာနာ၊ ဘာသာအရေဝ် နာနာ နွံတဴဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဘာသာနဳပေါ ဝွံ ဒှ်အရေဝ်ရုင် ကေုာံ အရေဝ်မဟီုဂၠိုင်အိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;UN_Data&quot;&gt;{{cite web |title=Nepal - United Nations Data |url=https://data.un.org/en/iso/np.html |website=UN Data |publisher=United Nations |access-date=2026-10-21}}&lt;/ref&gt;

== ဘာသာ ==
နဳပေါဝွံ ဒှ်ရးနိဂီု မနွံကဵု ညးလျိုင်ပတှ်ေ ဟိန္ဒူဘာသာ ဂၠိုင်အိုတ် (ၜိုတ် ၈၁%) ရ။ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝွံ ဒှ်ဘာသာ ဒုတိယ ဂၠိုင်အိုတ် (ၜိုတ် ၉%) တုဲ အေတ်သလာမ်၊ ကိရတ် (Kirat) ကေုာံ ခရေတ်ယာန် တအ်လေဝ် နွံတဴအိုတ်ရ။

== ယေန်သၞာင် ==
ယေန်သၞာင် နဳပေါဝွံ ဒှ်အရာမပံင်နှဴ အကြာ ယေန်သၞာင် အိန္ဒိယ ကေုာံ တိဗေတ် ရ။ သဘင်အဓိကဂမၠိုင်ဂှ် ဒှ်သဘင် Dashain, Tihar, ကေုာံ Losar တအ်ရ။ စၞစအဓိက မၞိဟ်ဒေသတအ်ဂှ် ဒှ် &quot;Dal Bhat&quot; (ပုင် ကေုာံ ဍာ်ဟန်) ရ။ 

== ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် ==
ပရေင်ပညာ ပ္ဍဲနဳပေါဝွံ က္တဵုဒှ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် လပါ်လက္ကရဴဏအ် ကွေံကွေံရ။ တက္ကသိုလ် ထြိဘူဗန် (Tribhuvan University) ဝွံ ဒှ်တက္ကသိုလ် မဇၞော်အိုတ် ကေုာံ တြေံအိုတ်ရ။ 
ပ္ဍဲကဏ္ဍ ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ်မ္ဂး ဟိုတ်နူ တိဒေသ ဒဵုဂၠိုင်တုဲ တရဴကျာ ကေုာံ တရဴကွဳစက်တအ်ဂှ် ဒှ်အဓိကရ။ သၞေဟ်က္ၜင်ကျာ ဂၠးကဝ် ထြိဘူဗန် ဝွံ ဒှ်သၞေဟ်က္ၜင်ကျာ အဓိက ပ္ဍဲဍုင်ကတ္တမန္ဒူ ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name  = ရးနိဂီု နဳပေါ
| title = [[ရးနိဂီု နဳပေါ|ရးနိဂီု ဖေဝ်ဒရဴ ဒဳမဝ်ကရေတ္တေတ် နဳပေါ]] (Nepal)
| state = autocollapse
| bodyclass = hlist

| group1 = ပရူပရာ
| list1  =
* [[ဝင် နဳပေါ|ဝင်]]
* [[ပထဝဳ နဳပေါ|ပထဝဳ]]
* [[ပရေင်ဍုင်ကွာန် နဳပေါ|ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
* [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ် နဳပေါ|ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
* [[ယေန်သၞာင် နဳပေါ|ယေန်သၞာင်]]
* [[ဘာသာ ပ္ဍဲ နဳပေါ|ဘာသာ]]
* [[ပရေင်ပညာ ပ္ဍဲ နဳပေါ|ပရေင်ပညာ]]

| group2 = ရးဂမၠိုင်
| list2  =
* [[ရး ကောရှဳ|ကောရှဳ]]
* [[ရး မဒေရှ်|မဒေရှ်]]
* [[ရး ဗဂ္ဂမတဳ|ဗဂ္ဂမတဳ]]
* [[ရး ဂဏ္ဍကဳ|ဂဏ္ဍကဳ]]
* [[ရး လုမ္ဗိနဳ|လုမ္ဗိနဳ]]
* [[ရး ကရဏလဳ|ကရဏလဳ]]
* [[ရး သုဒူပါရှဳ|သုဒူပါရှဳ]]

| below = 
* {{Icon|Category}} [[:Category:နဳပေါ|ကဏ္ဍ: နဳပေါ]]
* {{Icon|Portal}} [[ပါတ္တဲ:အာရှ|ပါတ္တဲ အာရှ]]
}}

[[Category:နဳပေါ]]
[[Category:ရးနိဂီု ပ္ဍဲ အာရှ]]
[[Category:ရးနိဂီုဟွံမဲကဵုဍာ်ၜဳ]]</text>
      <sha1>hs8oaxf85b6878o7qb8wshx5ln71vg7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/သေတ်တေမ်ပါ</title>
    <ns>4</ns>
    <id>12637</id>
    <redirect title="ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/သေပ်တေမ်ဗါ" />
    <revision>
      <id>58962</id>
      <parentid>58890</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T15:58:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>330</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Fixing double redirect from [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/သေတ်တေမ်ဗါ]] to [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/သေပ်တေမ်ဗါ]]</comment>
      <origin>58962</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="141" sha1="2y4sk66sce2vv91y8butxhwbankyezg" xml:space="preserve">#REDIRECT [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/သေပ်တေမ်ဗါ]]</text>
      <sha1>2y4sk66sce2vv91y8butxhwbankyezg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/သေတ်တေန်ပါ</title>
    <ns>4</ns>
    <id>12646</id>
    <redirect title="ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/သေပ်တေမ်ဗါ" />
    <revision>
      <id>58961</id>
      <parentid>58919</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T15:58:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>330</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Fixing double redirect from [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/သေတ်တေမ်ဗါ]] to [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/သေပ်တေမ်ဗါ]]</comment>
      <origin>58961</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="141" sha1="2y4sk66sce2vv91y8butxhwbankyezg" xml:space="preserve">#REDIRECT [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/သေပ်တေမ်ဗါ]]</text>
      <sha1>2y4sk66sce2vv91y8butxhwbankyezg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဇြေခ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12655</id>
    <revision>
      <id>58941</id>
      <timestamp>2026-10-23T12:45:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox element | name = ဇြေခ် | english_name = Zinc | symbol = Zn | number = 30 | image = Zinc fragment sublimed and 1cm3 cube.jpg | caption = ဓါတ်ဇြေခ် သဘာဝ မၞုံကဵု ဗီုပြင်ထကှ် ကေုာံ တုံး ဇမၞော် ၁ သေန်တဳမဳတာ | appearance = သတ္တု အသာ်သြန်-ဗု ကေုာံ သာ...&quot;</comment>
      <origin>58941</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30155" sha1="822nd36z29ln48wvn0rrmdu3okrii8a" xml:space="preserve">{{Infobox element
| name = ဇြေခ်
| english_name = Zinc
| symbol = Zn
| number = 30
| image = Zinc fragment sublimed and 1cm3 cube.jpg
| caption = ဓါတ်ဇြေခ် သဘာဝ မၞုံကဵု ဗီုပြင်ထကှ် ကေုာံ တုံး ဇမၞော် ၁ သေန်တဳမဳတာ
| appearance = သတ္တု အသာ်သြန်-ဗု ကေုာံ သာ်ဍာ်အပြောမ် (ဗကေတ်မြဟ်ဍောတ်တ်)
| group = 12
| period = 4
| block = d
| category = [[သတ္တု ကူးပြံင်]] (Transition metal) ဟွံသေင်မ္ဂး [[သတ္တု ကြဴ-ကူးပြံင်]] (Post-transition metal)
| atomic_mass = 65.38
| electron_configuration = [Ar] 3d&lt;sup&gt;10&lt;/sup&gt; 4s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
| phase = ခိုင် (Solid)
| melting_point = 692.68 K, 419.53 °C
| boiling_point = 1180 K, 907 °C
| density = 7.14 g/cm&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;
| heat_capacity = 25.390 J/(mol·K)
| crystal_structure = hexagonal close-packed (hcp)
| magnetic_ordering = ဒိုင်ယာမာက်ဂနက်တေတ် (Diamagnetic)
}}

'''ဇြေခ်''' ({{lang-en|Zinc}}) ဝွံ ဒှ်ဓါတ် [[ဓါတုဗေဒ]] မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Zn''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် '''၃၀''' ရ။ ဇြေခ်ဝွံ ဒှ်သတ္တု မၞုံအသာ်သြန်-ဗု-ဍာ်အပြောမ် မွဲတုဲ၊ ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပ္တန် ဓါတုဗေဒဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ (၁၂) ပ္ဍဲ [[ခုင်ဓါတ်ရတု]] (Periodic Table) ရ။ ပရေင်လက္ခဏာ ဓါတုဗေဒ ဇြေခ်ဝွံ တုပ်သၟဟ် ကု ဓါတ် [[မာကျူရဳ]] (Mercury) ကေုာံ [[ကေဒ်မဳယမ်]] (Cadmium) တုဲ ဍေဟ်တအ် နွံကဵု အလိတ်လျိုင် အံက်သဳဒေရှေန် +2 (oxidation state) အဓိကရ။ ဇြေခ် ဝွံ ဒှ်ဓါတ် မဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု ၂၄ ပ္ဍဲကဵု ခန္ဓတိပိုယ်တုဲ၊ မၞုံကဵု ပရေင်စကာ သွက်ဂွံ ဂြောပ်လဝ် သတ္တုပသဲ ညံင်ဟွံဂွံ ဍာ်နှေဟ် (Galvanization) ရ။&lt;ref name=&quot;Greenwood1997&quot;&gt;Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. ISBN 978-0-08-037941-8.&lt;/ref&gt; 

လပါ် ကဏ္ဍဇဳဝဗေဒဂှ် ဇြေခ် ဝွံ ဒှ်ဓါတ်အာဟာရ မနွံဟွံမဲ ဟွံဂွံ သွက် သတ္တဝါ၊ တၞံဆု ကေုာံ မၞိဟ်တအ်ရ။ ပ္ဍဲခန္ဓကာယမၞိဟ်မ္ဂး ဇြေခ် ဝွံ ဒှ်ဓါတ်သတ္တု မၞုံဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု ၜါ ကြဴနူ ပသဲ (Iron) တုဲ၊ ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု အေန်ဇြာင် (enzymes) ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ပရေင်ဖန်ဗဒှ် DNA ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဒြဟတ်ဒုင်စဵုဒၞာ (Immune system) ရ။

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပရေင်ဗၟံက်ထ္ၜး (Introduction and Etymology) ==
ယၟုမ္ဂး &quot;ဇြေခ်&quot; (Zinc) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် ဂျာမနဳ ''Zink'' မဒှ်မအရေဝ် မစကာလဝ် နူကဵု ခေတ်လဒေါဝ် (Middle Ages) ရ။ အစာဓါတုဗေဒ ပါရာသေလ်သုသ် (Paracelsus) ဒှ်မၞိဟ် မစကာလဝ် ယၟုဝွံ အလန်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲလိက် သၞာံ ၁၅၂၆ ဂှ် နဒဒှ် ''zinck'' ર။&lt;ref name=&quot;Emsley2001&quot;&gt;Emsley, John (2001). &quot;Zinc&quot;. ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford, England, UK: Oxford University Press. pp. 499–505. ISBN 978-0-19-850340-8.&lt;/ref&gt; လညာတ်လ္ၚဵု ပတိုန်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ယၟုဝွံ ဆက်စပ် ကု မအရေဝ် ဂျာမနဳ ''Zinke'' (ကၞေင် ဟွံသေင်မ္ဂး ကၞောတ်တိ) ဟိုတ်နူ ဇြေခ် ခရိုဟ်တအ်ဂှ် တောအ်ဒၟံင် ညံင်ရဴ ကၞေင် ရ။

ဇြေခ်ဝွံ ၜိုန်ရ မၞိဟ်တအ် ကေင်စကာကၠုင်လဝ် နဒဒှ် [[သတ္တုနှဴ]] (ဥပမာ- သတ္တုလေတ်ဗရိုတ်/Brass) နူကဵု ခေတ်တြေံကီုလေဝ်၊ ပရေင်တေက်ပ္တိတ် ဇြေခ် နဒဒှ် သတ္တုးသ္အးဇ္ၚးဂှ် စက္တဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဍုင်အိန္ဒိယ ပ္ဍဲအကြာ ဗွဝ်ကၠံ ၁၃ ကေုာံ ၁၄ ရ။ စိုပ်သၞာံ ၁၇၄၆ ဂှ် အစာသိပ္ပံ ဂျာမနဳ '''အာန်ဒရဳယာသ် သဳဂိသမန် မာဂ္ဂရာဖ်''' (Andreas Sigismund Marggraf) စၟတ်သမ္တီလဝ် ဇြေခ် နဒဒှ် ဓါတ်မွဲ အလန်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲရးယူရောပ်ရ။

== ၂။ လက္ခဏာ သဘာဝ ကေုာံ ဓါတုဗေဒ (Physical and Chemical Properties) ==
=== လက္ခဏာ သဘာဝ ===
ဇြေခ် ဝွံ ဒှ်သတ္တု မၞုံကဵု အသာ်သြန်-ဗု တုဲ ယဝ်ရ တန်တဴဒၟံင် ပ္ဍဲကျာမ္ဂး ဍေဟ် စမက္တဵုဒှ် အရံင်ပၠိုတ်တ်ရ။ ပ္ဍဲဂမ္တဴ ဓမ္မတာမ္ဂး ဇြေခ်ဝွံ က္ဍင်ကြံင်တုဲ ကဝ်လောဲ (Brittle) ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲအကြာ ဂမ္တဴ ၁၀၀ ကဵု ၁၅၀ ဒဳဂရဳသေန်တဳဂရိတ် (100–150 °C) မ္ဂး ဇြေခ် ဝွံ ဍိုန်ဍောတ်ကၠုင်တုဲ တက်ဗလး (Malleable) ဟွံသေင်မ္ဂး ဓရောတ်ပတိတ် နဒဒှ် ဇုက်မာန်ရ။ လတူနူ ၂၁၀ °C မ္ဂး ဍေဟ် ကလေင်ကဝ်လောဲ ပၠန်တုဲ တက်နကဵု မာတ်တေဝ်မ္ဂး ထကှ်လီုလာ်အာ မာန်ရ။&lt;ref name=&quot;Greenwood1997&quot;/&gt; ဇြေခ် နွံကဵု ဂမ္တဴရိုဟ် (Melting point) ၄၁၉.၅ °C ကေုာံ ဂမ္တဴဍာ် (Boiling point) ၉၀၇ °C မဒှ် ဂမ္တဴ အောန်အိုတ် ပ္ဍဲအကြာ သတ္တုကူးပြံင် (Transition metals) ဂမၠိုင်ရ။

=== လက္ခဏာ ဓါတုဗေဒ ===
ပ္ဍဲကဵု ဓါတုဗေဒမ္ဂး ဇြေခ်ဝွံ ဒှ်သတ္တု မချဳဒရိုင်ပြဟ် (Reactive metal) မွဲရ။ ယဝ်ရ ဍေဟ် စုက်လုက် ကု ကျာ ကေုာံ ဍာ်မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဖန်ဗဒှ်ပတိတ် သွပ် [[ဇြေခ် ကာဗောန်နေတ်]] (Zinc carbonate, Zn5(OH)6(CO3)2) မွဲထပ် ပ္ဍဲလတူ ဗလးမုက်ဍေဟ်ရ။ လဒက်ပ္တန်ဝွံ ဒှ်အရာ မစဵုဒၞာ ညံင်သတ္တုအပ္ဍဲ ဟွံဂွံ ဆက်လီုလာ် (Corrosion resistance) ရ။ ဇြေခ် ဝွံ တူအာ ပ္ဍဲအံက်သဳဂျေန်မာန်တုဲ ဖန်ဗဒှ်ပတိတ် ပၟတ်အသာ်သၚေက်-ဍာ်အပြောမ် ကေုာံ ယက်ဗုဗု မဒှ် [[ဇြေခ် အံက်သိုက်]] (Zinc oxide, ZnO) ရ။

ဇြေခ်ဝွံ ပြံင်လှာဲ ဓါတ် ကု ဍာ်ဗစး (Acids) ကေုာံ ဍာ်ၜိုတ် (Alkalis) မာန်တုဲ၊ ယဝ်ရ စုက်လုက် ကု ဍာ်ဗစး (ဥပမာ- Hydrochloric acid) မ္ဂး ဍေဟ် ဖန်ဗဒှ်ပတိတ် ဓါတ်ကျာ [[ဟာ်ဒရဝ်ဂျေန်]] (Hydrogen gas) ရ။

== ၃။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဗၟံက်ထ္ၜး (History and Discovery) ==
သတ္တုနှဴ ဇြေခ် မပ္တံကဵု သတ္တုလေတ်ဗရိုတ် (Brass - မဒှ်အရာ နှဴလဝ် ဗရိုတ် ကဵု ဇြေခ်) ဂှ် မၞိဟ်တအ် စကာကၠုင်လဝ် နူကဵု ခေတ် ၃၀၀၀ ဘဳစဳ တေအ် ပ္ဍဲရးအာရှလဒေါဝ်၊ ဒေသအဳဂျေပ် ကေုာံ ကြုက် ရ။ လိက်ရောမတြေံဂမၠိုင် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပရေင်ကၠောန် သတ္တုလေတ်ဗရိုတ် နကဵု ပရေင်ကၠောန် မကော်ဂး &quot;Cementation process&quot; မဒှ် ပရေင်ဍုန် ဗရိုတ် မွဲစွံ ကု သတ္တုတိ [[သ္ဖာလရိုက်]] (Sphalerite / Zinc ore) ရ။

ပရေင်တေက်ပ္တိတ် ဇြေခ် သ္အးဇ္ၚး (Pure zinc) ဂှ် အလန်ကၠာအိုတ် က္တဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ [[ရးအိန္ဒိယ]] (India) ပ္ဍဲတွဵုရး ရာဇဌာန် (Rajasthan) ပ္ဍဲအခိင် ဗွဝ်ကၠံ ၁၃-၁၄ ရ။ မၞိဟ်တအ် ပ္ဍဲရးအိန္ဒိယ ဍုန်ဇြေခ် နကဵု လဒက်ပ္တန် ရာင်တၟေင်တုဲ တေက်ပ္တိတ် သတ္တုဝွံရ။ စိုပ်ဗွဝ်ကၠံ ၁၇ ဂှ် ကမၠောန်ပ္တိတ် ဇြေခ် စိုပ်အာ ဍုင်ကြုက် (China) ရ။

ပ္ဍဲရးယူရောပ်ဂှ် ဇြေခ် သ္အးဇ္ၚး ဒးဒုင်စၟတ်သမ္တီ လၟုဟ် နကဵု အစာဓါတုဗေဒ ဂျာမနဳ '''အာန်ဒရဳယာသ် မာဂ္ဂရာဖ်''' ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၄၆ ရ။ ညးဝွံ ဍုန်ပတိတ် ဇြေခ် နူကဵု တိကလာမိန် (Calamine) ကေုာံ ကာဗောန် (Carbon) တုဲ ချူဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ဓါတ်မွဲရ။&lt;ref name=&quot;Emsley2001&quot;/&gt;

== ၄။ သဘာဝ ကေုာံ ပရေင်တေက်ပ္တိတ် (Occurrence and Production) ==
ဇြေခ် ဝွံ ဒှ်ဓါတ် မၞုံဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု ၂၄ ပ္ဍဲကဵု လတူတိပိုယ် (Earth's crust) တုဲ၊ နွံၜိုတ် ၇၅ ppm (parts per million) ရ။ ပ္ဍဲသဘာဝမ္ဂး ဇြေခ် ဟွံမဲ နဒဒှ် သတ္တုသ္အးဇ္ၚး (Native metal) တုဲ၊ ဗွဲမဂၠိုင် ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု တၟအ်သတ္တုဂမၠိုင်ရ။ တၟအ်သတ္တု မၞုံကဵု ဇြေခ် အဓိကအိုတ်ဂှ် ဒှ် '''[[သ္ဖာလရိုက်]]''' (Sphalerite, Zinc blende - ZnS) မဒှ် လဒက်ပ္တန် ဇြေခ် သာလ်ဖာက် ရ။ တၟအ်သတ္တု တၞဟ်ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု စမိတ်သဝ်နိုက် (Smithsonite - ZnCO3)၊ ဟေမဳမဝ်ဖိုက် (Hemimorphite) ကေုာံ ဇြေခ်သိုက် (Zincite - ZnO) တအ်လေဝ် နွံကီုရ။

=== ပရေင်တေက်ပ္တိတ် (Production Process) ===
ဂၠးတိပိုယ် ပ္တိတ်ဒၟံင် ဇြေခ် ၜိုတ် ၁၃ ပြကောဋိကဝ် တန် ပ္ဍဲမွဲသၞာံရ။ ဍုင်မပ္တိတ် ဇြေခ် ဂၠိုင်အိုတ်ဂှ် ဒှ် ဍုင်ကြုက်၊ ကြဴနူဂှ် ဍုင်ပေရူ (Peru) ကေုာံ အဝ်သတြေလျာ (Australia) တအ် ပါလုပ်ရ။ ပရေင်တေက်ပ္တိတ် ဇြေခ် နွံကဵု လၟေင်ကမၠောန် အဓိက ၃ သာ်:
# '''Roasting (စံင်ပတိတ်)''': တၟအ်သ္ဖာလရိုက် (ZnS) ဂှ် စံင်ပ္ဍဲကျာဂမ္တဴ သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ နဒဒှ် ဇြေခ် အံက်သိုက် (ZnO)။
# '''Leaching (ကြာတ်ဍာ်ဗစး)''': ဇြေခ် အံက်သိုက် ဂှ် စုတ်နှဴ ကု ဍာ်ဗစး သာလ်ဖျူရေတ် (Sulfuric acid) သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ဍာ်ဇြေခ် သာလ်ဖိတ် (Zinc sulfate solution)။
# '''Electrolysis (စုတ်ဓါတ်လလဳ)''': ဍာ်ဇြေခ် သာလ်ဖိတ် ဂှ် စုတ်ဓါတ်လလဳ (Electrowinning) တုဲ ဇြေခ် သ္အးဇ္ၚး တန်တဴဒၟံင် ပ္ဍဲတိုင် ကာတ်သုတ် (Cathode) ရ။&lt;ref name=&quot;Tolcin2016&quot;&gt;Tolcin, A. C. (2016). &quot;Zinc&quot; (PDF). ''Mineral Commodity Summaries 2016''. United States Geological Survey. Retrieved 2026-10-23.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ ဍုင်မပ္တိတ် ဇြေခ် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ (၂၀၂၂)
|-
! လၟေင် !! ဍုင် !! လၟိဟ်ပ္တိတ် (ပြကောဋိကဝ် တန်)
|-
| ၁ || [[ကြုက်]] || ၄.၂၀
|-
| ၜါ || [[ပေရူ]] || ၁.၄၀
|-
| ၃ || [[အဝ်သတြေလျာ]] || ၁.၃၀
|-
| ၄ || [[အိန္ဒိယ]] || ၀.၈၀
|-
| ၅ || [[အမေရိကာန်]] || ၀.၇၀
|}

== ၅။ အလိတ် ကေုာံ အာဲသဝ်တုပ် (Compounds and Isotopes) ==
=== အာဲသဝ်တုပ်ဂမၠိုင် (Isotopes) ===
ပ္ဍဲသဘာဝမ္ဂး ဇြေခ် နွံကဵု အာဲသဝ်တုပ် မတန်ကြန် (Stable isotopes) ၅ ဂကူ: &lt;sup&gt;64&lt;/sup&gt;Zn, &lt;sup&gt;66&lt;/sup&gt;Zn, &lt;sup&gt;67&lt;/sup&gt;Zn, &lt;sup&gt;68&lt;/sup&gt;Zn, ကေုာံ &lt;sup&gt;70&lt;/sup&gt;Zn ရ။ ပ္ဍဲအကြာဝွံ &lt;sup&gt;64&lt;/sup&gt;Zn ဂှ် ဒှ်အာဲသဝ်တုပ် မၞုံဂၠိုင်အိုတ် (၄၉.၁၇%) ရ။ ပါဲနူဂှ် အာဲသဝ်တုပ် ဓာတ်လလဳကသဳ (Radioactive isotopes) ၂၅ ဂကူလေဝ် ဂၠာဲဆဵုလဝ်ကီုရ၊ ပ္ဍဲအကြာဂှ် &lt;sup&gt;65&lt;/sup&gt;Zn (မၞုံကဵု အာယုက်ကဝက် ၂၄၄ တ္ၚဲ) ဒှ်အာဲသဝ်တုပ် မတန်တဴ လအ်အိုတ်ရ။

=== လဒက်ပ္တန် ဓါတု (Chemical Compounds) ===
ဇြေခ် ဖန်ဗဒှ် လဒက်ပ္တန် ဓါတု ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု:
* '''ဇြေခ် အံက်သိုက် (ZnO)''': ဒှ်ခရိုဟ် အသာ်ဗု မစကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲကဵု ကမၠောန် ရာဘာ၊ ဍာ်ဂဥုဲပသ၊ အရံင် (Paint) ကေုာံ ဂဥုဲလံက်စဵုဒၞာလျးတ္ၚဲ (Sunscreen) ရ။
* '''ဇြေခ် ကလဝ်ရိုက် (ZnCl&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)''': စကာ ပ္ဍဲကမၠောန် ပခိုဟ်ဆု၊ ကမၠောန်တေက်ပသဲ ကေုာံ စကာ ပ္ဍဲဗဲထရဳ။
* '''ဇြေခ် သာလ်ဖိတ် (ZnSO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;)''': စကာ နဒဒှ် ဍာ်ဂဥုဲ ဖျေံအရံင် ပ္ဍဲကမၠောန် ဇိင်ယတ် ကေုာံ စကာ နဒဒှ် ဂဥုဲအာဟာရ (Dietary supplement) သွက်မၞိဟ် ကေုာံ တိရစ္ဆာန် မယအ် ဓါတ်ဇြေခ် ရ။
* '''ဇြေခ် သာလ်ဖိုက် (ZnS)''': စကာ ပ္ဍဲကမၠောန် ကၠောန် မောန်နဳတာ ကောန်ပျူတာ ကေုာံ ပၟတ်လျး ဍာ်အပြောမ် (Phosphorescent lights) ရ။

== ၆။ ပရေင်စကာ ကေုာံ ကမၠောန်စက် (Industrial Applications) ==
ဇြေခ် ဝွံ ဒှ်သတ္တု မဒးဒုင်စကာ ဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု ပန် ပ္ဍဲဂၠးတိ (ကြဴနူ ပသဲ၊ အလူမဳနဳယမ် ကေုာံ ကောပ်ပါ) ရ။ ပရေင်စကာ အဓိက ဇြေခ် ပ္ဍဲကမၠောန်စက် မ္ဂး:

# '''Galvanization (ပရေင်ဂြောပ်ဓါတ် စဵုဒၞာ ဍာ်နှေဟ်)''': ၜိုတ် ၅၀% နူကဵု ဇြေခ် အလုံဂၠးတိဂှ် စကာ ပ္ဍဲကမၠောန်ဂြောပ်ပသဲ (Galvanizing) ရ။ ဟိုတ်နူ ဇြေခ် ဝွံ မချဳဒရိုင်ပြဟ် နူပသဲဂှ်ရ၊ ဍေဟ် ဒုင်စံင်ယဇ် (Sacrificial anode) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညံင်ပသဲ ဟွံဂွံက္တဵုဒှ် ဍာ်နှေဟ် (Rust) ရ။ အရာဝွံ စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲကမၠောန် သြိုင်ခၞံ သ္ၚိ၊ ဒဒန် ကေုာံ ကွဳစက်ဂမၠိုင်ရ။
# '''ဗဲထရဳ (Batteries)''': ဇြေခ် ဝွံ ဒှ်အရာ အဓိက သွက်ဂွံ ကၠောန် ဗဲထရဳ (Zinc-carbon batteries, Alkaline batteries) ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဗဲထရဳဂှ် ဇြေခ် လုပ်ကၠောန် နဒဒှ် ကာတ်သုတ် (Anode) ရ။
# '''Die Casting (ကမၠောန်စွံဗီုပြင်)''': ၜိုတ် ၁၇% နူကဵု ဇြေခ် ဂှ် စကာ ပ္ဍဲကမၠောန် Die casting သွက်ဂွံ ကၠောန် ကိရိယာ ကွဳစက်၊ ကိရိယာ လလဳ ကေုာံ ပသဲသ္ၚိဂမၠိုင်ရ။ ဟိုတ်နူ ဇြေခ် ဂမ္တဴရိုဟ် သဝ်တုဲ စွံဗီုပြင် လောဲသွာရ။
# '''ဍာ်ဂဥုဲပသ ကေုာံ ဂဥုဲတၞဟ်ဟ် (Chemicals and Pharmaceuticals)''': ဇြေခ် အံက်သိုက် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် တၞဟ်တအ် စကာ ပ္ဍဲကမၠောန် ပလာသတေတ်၊ ရာဘာ ကေုာံ ဂဥုဲလံက် စဵုဒၞာ စၞာံရ။&lt;ref name=&quot;Tolcin2016&quot;/&gt;

== ၇။ သတ္တုနှဴ (Alloys) ==
ဇြေခ် ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပ္တန် သတ္တုနှဴ (Alloys) ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု:
* '''သတ္တုလေတ်ဗရိုတ် (Brass)''': ဒှ်သတ္တုနှဴ မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ကောပ်ပါ (Copper - ၅၅%-၉၅%) ကေုာံ ဇြေခ် (၅%-၄၅%) ရ။ သတ္တုလေတ်ဗရိုတ် ဝွံ ကြံင်မ္ၚိုဟ် နူကောပ်ပါတုဲ လောဲသွာ ပ္ဍဲပရေင်ကၠောန်ရ။ ဍေဟ်တအ် စကာ ပ္ဍဲကမၠောန် ကၠောန် ကိရိယာ ဂဳတ (Musical instruments)၊ ကိရိယာဍာ် (Plumbing) ကေုာံ ကျာ်ပဋိမာရုပ်ဂမၠိုင်ရ။
* '''Nickel Silver (သြန်နဳကေလ်)''': ၜိုန်ရ ဟွံမဲ ကု ဓါတ်သြန် (Silver) ကီုလေဝ်၊ ဒှ်သတ္တုနှဴ အကြာ ကောပ်ပါ၊ နဳကေလ် ကေုာံ ဇြေခ် ရ။ ဍေဟ် စၞောန်ထ္ၜး အရံင် ဗုတုပ် ကု သြန်တုဲ စကာ ပ္ဍဲကမၠောန် ကၠောန် ဇန်ခဲါ၊ ခရံက် ကေုာံ သြန်ဇဗာ်ဂမၠိုင်ရ။
* '''Zamak (ဇာမာက်)''': ဒှ်သတ္တုနှဴ အကြာ ဇြေခ်၊ အလူမဳနဳယမ်၊ မာဂ္ဂနဳသဳယမ် ကေုာံ ကောပ်ပါ ရ။ ဒှ်သတ္တု မစကာ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကမၠောန် Die casting ဟိုတ်နူ မၞုံကဵု ပရေင်ကြံင်မ္ၚိုဟ် ကေုာံ ခိုင်ကၠိုက်ရ။

== ၈။ ကဏ္ဍဇဳဝဗေဒ (Biological Role) ==
ဇြေခ် ဝွံ ဒှ် '''ဓါတ်သတ္တု အာဟာရ (Essential trace element)''' မနွံဟွံမဲ ဟွံဂွံ သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ပရေင်ဂျိုင်လမျီု မၞိဟ်၊ တိရစ္ဆာန်၊ တၞံဆု ကေုာံ စၟမောဂ်တအ်ရ။ ပ္ဍဲခန္ဓကာယ မၞိဟ်မွဲမ္ဂး ဇြေခ် နွံၜိုတ် ၂ ကဵု ၄ ဂရာမ် တုဲ ပြးဇးဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု က္ဍဟ်၊ ဖျုန်ခန္ဓ၊ ဇုတ် ကေုာံ ပ္ဍဲကဵု မတ်ရ။

* '''အေန်ဇြာင် (Enzymes)''': ဇြေခ် ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု အေန်ဇြာင် လတူ ၃၀၀ ဂကူ (ဥပမာ- Carbonic anhydrase ကေုာံ Alcohol dehydrogenase) မဒှ်အရာ မရေင်တၠုင် ပရေင်စၞအာဟာရ (Metabolism) ရ။
* '''ဒြဟတ်ဒုင်စဵုဒၞာ (Immune System)''': ဇြေခ် ဝွံ ထံက်ပင်ကဵု ဒြဟတ်ဒုင်စဵုဒၞာ ခန္ဓ သွက်ဂွံ ဗတိုက်စဵုဒၞာ စၟယဲဂမၠိုင်ရ။
* '''DNA ကေုာံ Cell Division''': သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် DNA ကေုာံ သွက် ကလာပ်ရုပ် (Cells) ဂွံပါ်ဇွာ ကေုာံ ဇၞော်မောဝ်တိုန်ဂှ် ဇြေခ် ဒှ်အရာ ကိစ္စဇၞော်ရ။
* '''ဒြဟတ်ဆဵုညာတ် ကေုာံ ဓါတ်ရှ်စၞ''': ဇြေခ် ထံက်ပင်ကဵု ဓါတ်ဆဵုညာတ် မတ် ကေုာံ အစောမ်စရာဲ စၟတ်သမ္တီ ရှ်စၞ (Taste and smell) ရ။&lt;ref name=&quot;Roohani2013&quot;&gt;Roohani, N.; Hurrell, R.; Kelishadi, R.; Schulin, R. (2013). &quot;Zinc and its importance for human health: An integrative review&quot;. ''Journal of Research in Medical Sciences''. 18 (2): 144–157. PMC 3724376. PMID 23914218.&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ယဲဟိုတ်နူဇြေခ် (Health Effects and Toxicity) ==
=== ယဲဟိုတ်နူ ယအ် ဓါတ်ဇြေခ် (Zinc Deficiency) ===
ယအ် ဓါတ်ဇြေခ် ဂှ် ဒှ်ပြသၞာ ပရေင်ထတ်ယုက် ဇၞော်အိုတ်မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဍုင်မဇၞော်မောဝ်ဒၟံင်ဂမၠိုင်ရ။ အတိုင် လိက်စၟတ်သမ္တီ ဂကောံထတ်ယုက်ဂၠးကဝ် (WHO) မ္ဂး၊ မၞိဟ် ၜိုတ် ၂ ဗဳလဳယောန် ပ္ဍဲဂၠးတိ ဒးဒုင်စသိုင် ယဲယအ်ဓါတ်ဇြေခ် ရ။ လက်သဏ် မယအ်ဓါတ်ဇြေခ် ဂှ် မပ္တံကဵု:
* ဇၞော်မောဝ် လဇုဲလဇ (Growth retardation) ပ္ဍဲကောန်ၚာ်။
* ဒြဟတ်ဒုင်စဵုဒၞာ ဍိုန်လျ (Weakened immune system) တုဲ မလေပ် က္တဵုဒှ် ယဲပုဟ်ကအ်၊ ယဲထမုဟ် လောဲသွာ။
* ဆောံလေင် သော် (Hair loss) ကေုာံ စၞာံယဲ။
* လဇုဲလဇ ပ္ဍဲပရေင် ဗလးသရ (Delayed wound healing) ရ။

စၞအာဟာရ မၞုံကဵု ဓါတ်ဇြေခ် ဂၠိုင်ဂှ် ဒှ် ဖျုန်၊ က ကေုာံ ၚုဲ (Oysters)၊ မသြောအ်၊ ကေုာံ ခရော်ဂမၠိုင်ရ။

=== ယဲဟိုတ်နူ ဇြေခ် လောန်ကာဲ (Zinc Toxicity) ===
ၜိုန်ရ ဇြေခ် ဒှ်ဓါတ် ကိစ္စဇၞော်ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ စစိုပ် လောန်ကာဲ အပိုင်အခြာမ္ဂး ဒှ် ဗစိုတ် (Toxic) မာန်ရ။ ယဝ်ရ ကေတ် ဇြေခ် လတူ ၅၀-၁၀၀ မဳလဳဂရာမ် ပ္ဍဲမွဲတ္ၚဲ ပွိုင်မွဲလအ်မ္ဂး၊ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် ခန္ဓကာယ ဟွံဂွံ စုပ်ကေတ် ဓါတ်ကောပ်ပါ (Copper deficiency) တုဲ က္တဵုဒှ် ယဲဆီအောန် (Anemia) ရ။
တုဲပၠန် ယဝ်ရ ယာံယက် ဇြေခ် အံက်သိုက် မက္တဵုဒှ် နူကဵု ကမၠောန်လောတ်ပသဲ (Welding) မ္ဂး၊ က္တဵုဒှ် ယဲ &quot;Metal fume fever&quot; မၞုံကဵု လက်သဏ် ညံင်ရဴ ယဲဇွဟ်ကတဴ (Fever, chills, headache) ရ။&lt;ref name=&quot;Plum2010&quot;&gt;Plum, L. M.; Rink, L.; Haase, H. (2010). &quot;The Essential Toxin: Impact of Zinc on Human Health&quot;. ''International Journal of Environmental Research and Public Health''. 7 (4): 1342–1365. doi:10.3390/ijerph7041342. PMC 2872358. PMID 20617034.&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ ပရေင်ပွဳပွူသဘာဝ ကေုာံ ပရေင်ကလေင်စကာ (Environmental Impact and Recycling) ==
=== ပရေင်ပွဳပွူသဘာဝ (Environmental Impact) ===
ဇြေခ် ဝွံ ပ္ဍဲသဘာဝမ္ဂး နွံဒၟံင် ပ္ဍဲဍာ် ကေုာံ တိ ပ္ဍဲလၟိဟ် ဍောတ်သောဲရ။ ဆဂး ကမၠောန် ခါဲတၟအ်သတ္တု (Mining) ကေုာံ ကမၠောန်စက်တအ် ပကဵု ညံင် ဓါတ်ဇြေခ် ဂွံဗၠိုက်စိုပ်အာ ပ္ဍဲပွဳပွူသဘာဝ လောန်ကာဲအာမာန်ရ。 ဓါတ်ဇြေခ် လောန်ကာဲ ပ္ဍဲဍာ် မ္ဂး ဒှ်ဗစိုတ် (Ecotoxicity) သွက် က၊ တိရစ္ဆာန်ဍာ် ကေုာံ တၞံဆုဂမၠိုင်ရ။ ဗွဲတၟေင် ကောန်က ဍောတ်တ်တအ် မလေပ် ချိုတ်အာမာန်ရ။ တိ မၞုံကဵု ဓါတ်ဇြေခ် လောန်ကာဲလေဝ် ပကဵု ညံင် တၞံဆု ဟွံဂွံ ဇၞော်မောဝ် တုဲ စၟမောဂ် ပ္ဍဲတိ တအ်လေဝ် ဒးဒုင်ယုတ်လျစှ်ေရ။

=== ပရေင်ကလေင်စကာ (Recycling) ===
ဇြေခ် ဝွံ ဒှ်သတ္တု မကလေင်စကာ (Recycle) ဂွံ အလုံအိုတ်သီု (100%) ရ။ ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် ၜိုတ် ၃၀% နူကဵု ဇြေခ် မစကာဒၟံင် ပ္ဍဲဂၠးတိဂှ် ဒှ် ဇြေခ် မကလေင်တေက်ပ္တိတ်လဝ် နူကဵု သတ္တုတြေံတအ်ရ။ ကမၠောန် ကလေင်စကာ ဇြေခ် ဝွံ သၠာဲပြဟ် ကေုာံ ရီုဗင် စဵုဒၞာ လၟိဟ်တၟအ်သတ္တု သဘာဝ မအိုတ်အာရ။ ဇြေခ် မကလေင်စကာ ဗွဲမဂၠိုင် ကၠုင်နူ ကွဳစက်တြေံတြဟ်၊ ပသဲစဵုဒၞာ (Galvanized steel) ကေုာံ ဗရိုတ် တအ်ရ။

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{ခုင်ဓါတ်ရတု}}
[[ကဏ္ဍ:ဓါတ်ရတုဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:သတ္တု ကူးပြံင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဇြေခ်]]</text>
      <sha1>822nd36z29ln48wvn0rrmdu3okrii8a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ဇြေခ်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12656</id>
    <revision>
      <id>58942</id>
      <timestamp>2026-10-23T12:49:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Cat main|ဇြေခ်}} ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ သွက်ဂွံ ပကောံစွံ လိက်ပရေင် ကေုာံ မုက်လိက် မဆေင်စပ်ကဵု '''[[ဇြေခ်|ဓါတ်ဇြေခ် (ဇြေခ် / Zinc)]]''' ဂမၠိုင်ရ။  [[ကဏ္ဍ:ဓါတ်ရတုဂမၠိုင်]] ကဏ္ဍ:သတ္တု...&quot;</comment>
      <origin>58942</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="454" sha1="pcou23dn95ft83amqzae4zmx2oyze9v" xml:space="preserve">{{Cat main|ဇြေခ်}}
ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ သွက်ဂွံ ပကောံစွံ လိက်ပရေင် ကေုာံ မုက်လိက် မဆေင်စပ်ကဵု '''[[ဇြေခ်|ဓါတ်ဇြေခ် (ဇြေခ် / Zinc)]]''' ဂမၠိုင်ရ။

[[ကဏ္ဍ:ဓါတ်ရတုဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:သတ္တု ကၠောံထၞာန်]]</text>
      <sha1>pcou23dn95ft83amqzae4zmx2oyze9v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကောပ်ပါ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12657</id>
    <revision>
      <id>58943</id>
      <timestamp>2026-10-23T12:54:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox element | name = ကောပ်ပါ | english_name = Copper | symbol = Cu | number = 29 | image = NatCopper.jpg | caption = သတ္တု ကောပ်ပါ သဘာဝ (Native copper) | appearance = သတ္တု အသာ်ဗကေတ်-လိမ္မဴ (Red-orange metallic) | group = 11 | period = 4 | block = d | category = [[သတ္တု ကူးပြံင်]] (Transition metal) |...&quot;</comment>
      <origin>58943</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24606" sha1="sqtdhmpeemrp8kxzq8txi3gn623irth" xml:space="preserve">{{Infobox element
| name = ကောပ်ပါ
| english_name = Copper
| symbol = Cu
| number = 29
| image = NatCopper.jpg
| caption = သတ္တု ကောပ်ပါ သဘာဝ (Native copper)
| appearance = သတ္တု အသာ်ဗကေတ်-လိမ္မဴ (Red-orange metallic)
| group = 11
| period = 4
| block = d
| category = [[သတ္တု ကူးပြံင်]] (Transition metal)
| atomic_mass = 63.546
| electron_configuration = [Ar] 3d&lt;sup&gt;10&lt;/sup&gt; 4s&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
| phase = ခိုင် (Solid)
| melting_point = 1357.77 K, 1084.62 °C
| boiling_point = 2835 K, 2562 °C
| density = 8.96 g/cm&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;
| heat_capacity = 24.440 J/(mol·K)
| crystal_structure = face-centered cubic (fcc)
| magnetic_ordering = ဒိုင်ယာမာက်ဂနက်တေတ် (Diamagnetic)
}}

'''ကောပ်ပါ''' ({{lang-en|Copper}}) ဝွံ ဒှ်ဓါတ် [[ဓါတုဗေဒ]] မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Cu''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် '''၂၉''' ရ။ ကောပ်ပါဝွံ ဒှ်သတ္တု မၞုံကဵု အသာ်ဗကေတ်-လိမ္မဴ မွဲတုဲ ဍိုန်ဍောတ်လောဲသွာ၊ တက်ဗလး ကေုာံ ဓရောတ်ပတိတ် နဒဒှ် ဇုက် မာန် ဗွဲမလောဲသွာရ။ ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပ္တန် ဓါတုဗေဒဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ (၁၁) ပ္ဍဲ [[ခုင်ဓါတ်ရတု]] (Periodic Table) သၟဟ် ကု ဓါတ် [[သြန်]] (Silver) ကေုာံ [[ထဝ်]] (Gold) ရ။ ကောပ်ပါဝွံ ဒှ်သတ္တု မၞုံကဵု အစောမ်စရာဲ မကူးပြံင် ဓါတ်လလဳ (Electrical conductivity) ကေုာံ ဓါတ်ဂမ္တဴ (Thermal conductivity) ခိုဟ်အိုတ် မရနုက်ကဵု ၜါ ကြဴနူ သြန်ရ။&lt;ref name=&quot;Greenwood1997&quot;&gt;Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. ISBN 978-0-08-037941-8.&lt;/ref&gt; 

လပါ် ကဏ္ဍစကာ မၞိဟ်တအ်မ္ဂး၊ ကောပ်ပါ ဝွံ ဒှ်သတ္တု မစကာကၠုင်လဝ် နူကဵု ခေတ်တြေံအိုတ် ပ္ဍဲဝင်ကောန်မၞိဟ် (ၜိုတ် ၁၀,၀၀၀ သၞာံ ပြင်) တုဲ ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ခေတ်ဗရိုတ် (Bronze Age) ရ။ လၟုဟ်ဝွံ ကောပ်ပါ ဒှ်အရာအဓိက သွက်ဂွံ ကၠောန် ဇုက်လလဳ၊ ကိရိယာ ကမၠောန်စက်၊ သြိုင်ခၞံသ္ၚိ ကေုာံ သတ္တုနှဴဂမၠိုင်ရ။ လပါ် ကဏ္ဍဇဳဝဗေဒဂှ် ကောပ်ပါ ဝွံ ဒှ်ဓါတ်အာဟာရ (Trace dietary mineral) မနွံဟွံမဲ ဟွံဂွံ သွက် သတ္တဝါ ကေုာံ မၞိဟ်တအ်ရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ယၟုမ္ဂး &quot;ကောပ်ပါ&quot; (Copper) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် အင်္ဂလိက်တြေံ ''coper'' မဒုင်သ္ဇိုင် ကု မအရေဝ်လေတ္တေန် ''cuprum'' ရ။ ပ္ဍဲခေတ် အေမ်ပါယာ ရောမ (Roman Empire) ဂှ် သတ္တုဝွံ တေက်ပ္တိတ်လဝ် နူကဵု တကအ် [[သိုက်ပရသ်]] (Cyprus) ဂၠိုင်အိုတ်တုဲ ညးတအ် ကော်စ ''aes Cyprium'' (သတ္တု နူ သိုက်ပရသ်) ရ။ ဗွဲကြဴ မအရေဝ်ဝွံ ပြံင်လှာဲအာ နဒဒှ် ''cuprum'' တုဲ ဒှ်ကၠုင် သင်္ကေတ ဓါတုဗေဒ '''Cu''' ရ။&lt;ref name=&quot;Emsley2001&quot;&gt;Emsley, John (2001). &quot;Copper&quot;. ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 121–125. ISBN 978-0-19-850340-8.&lt;/ref&gt;

ကောပ်ပါ ဝွံ ဒှ်သတ္တု ပထမအိုတ် မၞိဟ်တအ် ဂၠာဲဆဵု ကေုာံ စကာလဝ် ပ္ဍဲသဘာဝ (Native copper) အလန်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲၜိုတ် ၈,၀၀၀ ဘဳစဳ (BC) ပ္ဍဲဒေသ လဒေါဝ်ဗမံက် (Middle East) ရ။ ပ္ဍဲၜိုတ် ၅,၀၀၀ ဘဳစဳ ဂှ် မၞိဟ်တအ် လ္ၚတ်ဆဵု ပရေင်ဍုန် ဇြိုတ်ပ္တိတ် ကောပ်ပါ နူကဵု တၟအ်သတ္တု (Smelting) တုဲ၊ စိုပ် ၄,၀၀၀ ဘဳစဳ ဂှ် စကၠောန်ပ္တိတ် သတ္တုနှဴ ဗရိုတ် (Bronze) နကဵု ပရေင်နှဴ ကောပ်ပါ ကဵု ခဲ (Tin) မဒှ်အရာ မဖန်ဗဒှ်ကဵု &quot;ခေတ်ဗရိုတ်&quot; (Bronze Age) ရ။ 

== ၂။ လက္ခဏာ သဘာဝ ကေုာံ ဓါတုဗေဒ (Physical and Chemical Properties) ==
=== လက္ခဏာ သဘာဝ ===
ကောပ်ပါ ဝွံ ဒှ်သတ္တု မၞုံကဵု အသာ်ဗကေတ်-လိမ္မဴ မတၟေင်တုဲ၊ ပ္ဍဲအကြာ သတ္တုဂမၠိုင်မ္ဂး နွံဆ ကောပ်ပါ ကဵု ထဝ် ၜါဓဝ်ဟေင် မၞုံကဵု အရံင် သာ်ဗု-သြန် ဟွံသေင်ရ။ ကောပ်ပါ နွံကဵု ပရေင်ဍိုန်ဍောတ် (Softness)၊ ပရေင်တက်ဗလး (Malleability) ကေုာံ ပရေင်ဓရောတ်ဇုက် (Ductility) မသၠုင်ပြဲရ။ အရာမတၟေင်အိုတ်ဂှ် ဒှ် အစောမ်စရာဲ ကူးပြံင် ဓါတ်လလဳ ကေုာံ ဓါတ်ဂမ္တဴ (High electrical and thermal conductivity) ရ။ 

=== လက္ခဏာ ဓါတုဗေဒ ===
ပ္ဍဲကဵု ဓါတုဗေဒမ္ဂး ကောပ်ပါ ဝွံ ဒှ်သတ္တု မချဳဒရိုင် သဝ် (Low reactivity) မွဲရ。 ဍေဟ် ဟွံပြံင်လှာဲ ဓါတ် ကု ဍာ် (Water) ပုဟ်၊ ဆဂး ယဝ်ရ စုက်လုက် ကု ကျာ (Oxygen) ပွိုင်မွဲလအ်မ္ဂး၊ ပ္ဍဲလတူ ဗလးမုက်ဍေဟ် ဖန်ဗဒှ်ပတိတ် သွပ် အံက်သိုက် အသာ်လမ္စံက်-ဗကေတ် (Copper oxide) ရ။ ယဝ်ရ တန်တဴဒၟံင် ပ္ဍဲကျာ မၞုံကဵု ဍာ်နှေဟ် ကေုာံ ဓါတ်ကာဗောန် မာန်မ္ဂး (ဥပမာ- ရုပ်ပဋိမာရုပ် မ္ၚးသ္ၚိ)၊ ဍေဟ် ဖန်ဗဒှ်ပတိတ် သွပ် ကာဗောန်နေတ် အသာ်သၚေက် မကော်ဂး &quot;ဗာဒဳဂရဳသ်&quot; (Verdigris - Cu2CO3(OH)2) ရ။ အရာဝွံ စဵုဒၞာ ညံင်သတ္တုအပ္ဍဲ ဟွံဂွံ ဆက်လီုလာ် (Corrosion) ရ။&lt;ref name=&quot;CRC2005&quot;&gt;Lide, D. R., ed. (2005). ''CRC Handbook of Chemistry and Physics'' (86th ed.). Boca Raton (FL): CRC Press. ISBN 0-8493-0486-5.&lt;/ref&gt;

== ၃။ သဘာဝ ကေုာံ ပရေင်တေက်ပ္တိတ် (Occurrence and Production) ==
ကောပ်ပါ ဝွံ ပ္ဍဲလတူတိပိုယ် (Earth's crust) နွံၜိုတ် ၅၀ ppm (parts per million) ရ။ ပ္ဍဲသဘာဝမ္ဂး ကောပ်ပါ ဝွံ ဂၠာဲဆဵု ပ္ဍဲကဵု တၟအ်သတ္တု သာလ်ဖိုက် (Sulfide ores) ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု '''ချာလ်ကဝ်ပါဲရိုက်''' (Chalcopyrite - CuFeS2) ကေုာံ '''ဗဝ်နိုက်''' (Bornite - Cu5FeS4) ရ။ ပါဲနူဂှ် တၟအ် ကာဗောန်နေတ် မပ္တံကဵု '''မာလာခိုက်''' (Malachite) တအ်လေဝ် နွံကီုရ။

=== ပရေင်တေက်ပ္တိတ် (Production Process) ===
ဂၠးတိပိုယ် ပ္တိတ်ဒၟံင် ကောပ်ပါ ၜိုတ် ၂၁ ပြကောဋိကဝ် တန် ပ္ဍဲမွဲသၞာံရ။ ဍုင်မပ္တိတ် ကောပ်ပါ ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိဂှ် ဒှ် ဍုင်'''[[ချဳလဳ]]''' (Chile) တုဲ၊ ကြဴနူဂှ် ပေရူ (Peru)၊ ကြုက် (China) ကေုာံ အမေရိကာန် (USA) တအ် ပါလုပ်ရ။ ပရေင်တေက်ပ္တိတ် ကောပ်ပါ နွံကဵု လၟေင်ကမၠောန် အဓိက:
# '''Concentration (ပကောံသတ္တု)''': တၟအ်သတ္တု (Ores) မၞုံကဵု ကောပ်ပါ ၜိုတ် ၁% ဂှ် ထကးပတိတ်တုဲ စကာ သၞောတ် ဖရံတ် (Froth flotation) သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ဓါတ်ကောပ်ပါ ၜိုတ် ၃၀%။
# '''Smelting (ဍုန်ဇြိုတ်)''': စံင်ပ္ဍဲ ကျာဂမ္တဴ သွက်ဂွံ ပတိတ် ဓါတ်သာလ်ဖာ ကေုာံ ပသဲ၊ တုဲ ကလိဂွံ ကောပ်ပါ မၞုံကဵု ၚုဟ်သ္အး ၉၉% မကော်ဂး Blister copper။
# '''Electrorefining (သ္အးဇ္ၚး နကဵု ဓါတ်လလဳ)''': စကာ ဓါတ်လလဳ သွက်ဂွံ စစ်ပတိတ် ကောပ်ပါ သ္အးဇ္ၚး အလုံအိုတ်သီု (99.99%) မာန်ရ။&lt;ref name=&quot;USGS_Cu&quot;&gt;&quot;Copper&quot; (PDF). ''Mineral Commodity Summaries 2022''. United States Geological Survey. Retrieved 2026-10-23.&lt;/ref&gt;

== ၄။ အလိတ် ကေုာံ အာဲသဝ်တုပ် (Compounds and Isotopes) ==
=== အာဲသဝ်တုပ်ဂမၠိုင် (Isotopes) ===
ပ္ဍဲသဘာဝမ္ဂး ကောပ်ပါ နွံကဵု အာဲသဝ်တုပ် မတန်ကြန် (Stable isotopes) ၂ ဂကူ ဟေင်: &lt;sup&gt;63&lt;/sup&gt;Cu (၆၉.၁၅%) ကေုာံ &lt;sup&gt;65&lt;/sup&gt;Cu (၃၀.၈၅%) ရ။ ပါဲနူဂှ် အာဲသဝ်တုပ် ဓာတ်လလဳကသဳ (Radioactive isotopes) ၂၇ ဂကူလေဝ် ဖန်ဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲစက်သိပ္ပံကီုရ၊ ပ္ဍဲအကြာဂှ် &lt;sup&gt;67&lt;/sup&gt;Cu မၞုံကဵု အာယုက်ကဝက် ၆၁.၈ နာဍဳ ဒှ်အာဲသဝ်တုပ် မတန်တဴ လအ်အိုတ်ရ။

=== လဒက်ပ္တန် ဓါတု (Chemical Compounds) ===
ကောပ်ပါ ဖန်ဗဒှ် လဒက်ပ္တန် ဓါတု ပ္ဍဲအလိတ်လျိုင် အံက်သဳဒေရှေန် +1 (Cuprous) ကေုာံ +2 (Cupric) ဗွဲမဂၠိုင်:
* '''ကောပ်ပါ (II) သာလ်ဖိတ် (CuSO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;)''': ဟွံသေင်မ္ဂး ဒုတ္ထာ။ ဒှ်ခရိုဟ် အသာ်သၚေက်-ဍာ်ၜဳ မစကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲကမၠောန် တဵုလွဳ နဒဒှ် ဂဥုဲဂစိုတ် ဖင်ဂါသ် (Fungicide) ကေုာံ စကာ ပ္ဍဲကမၠောန် သ္အးဇ္ၚး ဍာ်ရ။
* '''ကောပ်ပါ (I) အံက်သိုက် (Cu&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O)''': အရံင်ဗကေတ်၊ စကာ ပ္ဍဲကမၠောန် ဍာ်ဂဥုဲပသ စဵုဒၞာ စၟဍာ် ပ္ဍဲဂတာ်က္ၜင် (Antifouling paint) ရ။
* '''ကောပ်ပါ (II) ကာဗောန်နေတ်''': အရံင်သၚေက်။ ဒှ်အရာ မက္တဵုဒှ် လတူ ဗလးမုက် ကောပ်ပါ မစုက်လုက် ကု ကျာ ကေုာံ ဍာ် ဗွဲမလအ်ရ။

== ၅။ ပရေင်စကာ ကေုာံ ကမၠောန်စက် (Industrial Applications) ==
ကောပ်ပါ ဝွံ ဒှ်သတ္တု မဒးဒုင်စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲဂၠးတိ ဟိုတ်နူ လက္ခဏာ သဘာဝဍေဟ် ခိုဟ်ပြဲရ။ ပရေင်စကာ အဓိက ကောပ်ပါ ဂမၠိုင် မ္ဂး:

# '''ဇုက်လလဳ ကေုာံ ကိရိယာ လလဳ (Electrical wiring and equipment)''': ၜိုတ် ၆၀% နူကဵု ကောပ်ပါ အလုံဂၠးတိဂှ် စကာ ပ္ဍဲကမၠောန် ကၠောန် ဇုက်လလဳ၊ မဝ်တာ၊ ထရန်သဖဝ်မာ (Transformers) ကေုာံ သၞောတ် ပလံင်ဓါတ်လလဳဂမၠိုင်ရ။ ဟိုတ်နူ ကောပ်ပါ ကူးပြံင် ဓါတ်လလဳ ခိုဟ်လောန်ဂှ်ရ အရာဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန်ရ။
# '''သြိုင်ခၞံသ္ၚိ ကေုာံ ဒဒန် (Architecture and construction)''': ၜိုတ် ၂၀% ဂှ် စကာ ပ္ဍဲကမၠောန် ကၠောန် ပိုက်ဍာ် (Plumbing pipes)၊ ကၟဳသ္ၚိ (Roofing) ကေုာံ ကိရိယာ ဓါတ်ဂမ္တဴ (Heat exchangers) ရ။
# '''စက်ယန် ကေုာံ ကွဳစက် (Machinery and transport)''': ၜိုတ် ၁၅% ဂှ် စကာ ပ္ဍဲကမၠောန် ကၠောန် ကွဳစက်၊ က္ၜင်ကျာ၊ ရထာ ကေုာံ ကိရိယာ အပ္ဍဲစက်ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;CopperAlliance&quot;&gt;Copper Development Association. &quot;Copper Applications&quot;. ''copper.org''. Retrieved 2026-10-23.&lt;/ref&gt;

== ၆။ သတ္တုနှဴ (Alloys) ==
ကောပ်ပါ ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပ္တန် သတ္တုနှဴ (Alloys) ကျာ်သြဳဂၠိုင် မပ္တံကဵု:
* '''ဗရိုတ် (Bronze)''': ဒှ်သတ္တုနှဴ အကြာ ကောပ်ပါ ကဵု ခဲ (Tin) ရ။ ဗရိုတ်ဝွံ ကြံင်မ္ၚိုဟ် နူကောပ်ပါ သ္အးဇ္ၚး တုဲ စကာကၠုင်လဝ် နူခေတ်တြေံ သွက်ဂွံ ကၠောန် လွဟ်လက်နက်၊ ကျာ်ပဋိမာရုပ် ကေုာံ ခရေဲ (Bells) ရ။
* '''လေတ်ဗရိုတ် (Brass)''': ဒှ်သတ္တုနှဴ အကြာ ကောပ်ပါ ကဵု [[ဇြေခ်]] (Zinc) ရ။ လေတ်ဗရိုတ်ဝွံ အရံင် ညံင်ရဴ ထဝ် တုဲ စကာ ပ္ဍဲကမၠောန် ကၠောန် ကိရိယာ ဂဳတ (Musical instruments) ကေုာံ ကိရိယာဍာ်ရ။
* '''ကူပရဝ်နဳကေလ် (Cupronickel)''': သတ္တုနှဴ အကြာ ကောပ်ပါ ကဵု နဳကေလ် (Nickel) ရ။ ဍေဟ် စဵုဒၞာ ဍာ်နှေဟ် နူဍာ်ဖၞုင် ခိုဟ်ဗွဲမလောန်တုဲ စကာ ပ္ဍဲကမၠောန် ကၠောန် မသြန် (Coins - ဗီုကဵု မသြန် အမေရိကာန် Quarter) ကေုာံ ကိရိယာ က္ၜင်ရ။

== ၇။ ကဏ္ဍဇဳဝဗေဒ (Biological Role) ==
ကောပ်ပါ ဝွံ ဒှ် '''ဓါတ်သတ္တု အာဟာရ (Essential trace element)''' မနွံဟွံမဲ ဟွံဂွံ သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ပရေင်ဂျိုင်လမျီု မၞိဟ်၊ တိရစ္ဆာန် ကေုာံ တၞံဆုဂမၠိုင်ရ။ 
* '''ပ္ဍဲမၞိဟ် ကေုာံ တိရစ္ဆာန် မၞုံကဵု ဇုတ်လဒေါဝ်''': ကောပ်ပါ ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု အေန်ဇြာင် (Enzymes) အဓိကဂမၠိုင် မပ္တံကဵု Cytochrome c oxidase (မရေင်တၠုင် ဒြဟတ်အာဟာရ) ကေုာံ Superoxide dismutase (စဵုဒၞာ လီုလာ် ကလာပ်ရုပ်) ရ။ တုဲပၠန် သွက်ဂွံ စုပ်ကေတ် ဓါတ်ပသဲ သွက်ဆီ ဂွံခိုဟ်ဂှ်လေဝ် ကောပ်ပါ ဒှ်အရာ ကိစ္စဇၞော်ရ။
* '''ပ္ဍဲတိရစ္ဆာန် ဟွံမဲဇုတ်လဒေါဝ် (Invertebrates)''': မပ္တံကဵု ကဏန်း ကေုာံ ကၟုဲဍာ်တအ်ဂှ်၊ ညးတအ် ဟွံစကာ ဓါတ်ပသဲ (Hemoglobin) သွက်ဂွံ ယိုက်ဂၠေင် အံက်သဳဂျေန် ပ္ဍဲဆီ ပုဟ်။ ညးတအ် စကာ ပရဝ်တဳ မၞုံကဵု ဓါတ်ကောပ်ပါ မကော်ဂး '''ဟဳမဝ်သာယ်ယာနိန်''' (Hemocyanin) မဖန်ဗဒှ်ကဵု ဆီညးတအ် ဒှ်အသာ်ဍာ်ၜဳ-သၚေက်ရ။

== ၈။ ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ယဲဟိုတ်နူကောပ်ပါ (Health Effects and Toxicity) ==
=== ယဲဟိုတ်နူ ယအ် ဓါတ်ကောပ်ပါ ===
ယအ် ဓါတ်ကောပ်ပါ (Copper deficiency) ဂှ် အောန်ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲမၞိဟ်ဓမ္မတာ ဟိုတ်နူ ပ္ဍဲစၞအာဟာရ (ဥပမာ- ဖျုန်၊ က၊ ၜဲ၊ ကေုာံ သတ်ဆု) ဂှ် နွံဒၟံင် ရုံဂပ်ရ။ ဆဂး ယဲဗဳဇ မကော်ဂး '''Menkes disease''' မ္ဂး ကောန်ၚာ်တအ် ဟွံမာန် စုပ်ကေတ် ဓါတ်ကောပ်ပါတုဲ က္တဵုဒှ် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် က္ဍဟ် လီုလာ် ကေုာံ စုတိပြဟ်မာန်ရ။

=== ယဲဟိုတ်နူ ကောပ်ပါ လောန်ကာဲ (Toxicity) ===
ၜိုန်ရ ကောပ်ပါ ဒှ်ဓါတ် ကိစ္စဇၞော်ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ စစိုပ် လောန်ကာဲ အပိုင်အခြာမ္ဂး ဒှ် ဗစိုတ် မာန်ရ။ ယဲဗဳဇ မွဲပၠန် မကော်ဂး '''ယဲဝေလ်သာန်''' (Wilson's disease) ဂှ် ပကဵု ညံင် ခန္ဓကာယ ဟွံမာန် ပတိတ် ဓါတ်ကောပ်ပါ မလောန်ကာဲတုဲ၊ ကောပ်ပါတအ် ကောံကလုက် ပ္ဍဲကဵု ကတေင်ဆီ၊ က္ဍဟ် ကေုာံ မတ် (ဖန်ဗဒှ် စက်ဝိုင် Kayser-Fleischer rings ပ္ဍဲမတ်) တုဲ အန္တရာယ် ဇၞော်ဗွဲမလောန်ရ。&lt;ref name=&quot;Stern2007&quot;&gt;Stern, B. R.; et al. (2007). &quot;Copper and Human Health and Safety&quot;. ''Journal of Toxicology and Environmental Health, Part B''. 10 (2): 157–222. PMID 17454559.&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပရေင်ပွဳပွူသဘာဝ ကေုာံ ပရေင်ကလေင်စကာ (Environmental Impact and Recycling) ==
=== ပရေင်ကလေင်စကာ (Recycling) ===
ကောပ်ပါ ဝွံ ဒှ်သတ္တု မကလေင်စကာ (Recycle) ဂွံ အလုံအိုတ်သီု (100%) ပြေင်င် သီုဟွံမဲ ကု ပရေင်ယုတ်လျစှ်ေ အစောမ်စရာဲရ။ ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် ၜိုတ် ၄၀% နူကဵု ကောပ်ပါ မစကာဒၟံင် ပ္ဍဲရးယူရောပ် ကေုာံ အမေရိကာန်ဂှ် ဒှ် ကောပ်ပါ မကလေင်တေက်ပ္တိတ်လဝ် နူကဵု ဇုက်လလဳတြေံ ကေုာံ ကိရိယာတြေံတအ်ရ။ ပရေင်ကလေင်စကာ ကောပ်ပါ ဝွံ စကာ ဒြဟတ်ဓါတ်လလဳ (Energy) ၜိုတ် ၁၅% ဟေင် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ပရေင်ဍုန်ဇြိုတ် နူကဵု တၟအ်သတ္တု တၟိရ။

=== အစောမ်စရာဲ ဂစိုတ်စၟယဲ (Antimicrobial Properties) ===
ကောပ်ပါ ကေုာံ သတ္တုနှဴဍေဟ်ဂမၠိုင် (ဗီုကဵု လေတ်ဗရိုတ်) နွံကဵု အစောမ်စရာဲ ဂစိုတ်စၟယဲ (Antimicrobial properties) သဘာဝရ။ ယဝ်ရ ဗက်တဳရဳယျာ (Bacteria) ဟွံသေင်မ္ဂး ဝါင်ရသ် (Viruses) စုက်လုက် ကု ဗလးမုက် ကောပ်ပါ မ္ဂး၊ အပ္ဍဲၜိုတ် နာဍဳဂှ် စၟတအ် ချိုတ်အာမာန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ရုင်ဂဥုဲဂမၠိုင် စကာ ကောပ်ပါ သွက်ဂွံ ကၠောန် ကၟောန်တြင် (Doorknobs)၊ ခုင် ကေုာံ ဒၞာဲရပ်ဂမၠိုင် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပရေင်ကၠောအ်က္ဍ စၟယဲဂမၠိုင်ရ။

== ၁၀။ လၟေင်ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သြဇာ (Economic Impact) ==
ကောပ်ပါ ဝွံ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးကဝ် ဒှ်သတ္တု မၞုံကဵု ၚုဟ်မး ဇၞော်မွဲရ။ ဟိုတ်နူ ကောပ်ပါ ဒးဒုင်စကာ ပ္ဍဲကမၠောန် သြိုင်ခၞံ ကေုာံ ကမၠောန်စက် အဓိကဂမၠိုင်ဂှ်ရ၊ ၚုဟ်မး ကောပ်ပါ ပ္ဍဲဗွိုက်ဖျာဂၠးကဝ် (Global market) ဂှ် ဒှ် သင်္ကေတ မစၞောန်ထ္ၜး ပရေင်တိုန်တက် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ယုတ်လျ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးကဝ် (Economic indicator) မွဲရ။ တၠပညာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်တအ် ကော်စ ဍေဟ် &quot;Doctor Copper&quot; (အစာသဝ် ကောပ်ပါ) ဟိုတ်နူ ယဝ်ရ ၚုဟ် ကောပ်ပါ တိုန်မ္ဂး ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးကဝ် ခိုဟ်ဒၟံင် တုဲ၊ ယဝ်ရ ၚုဟ် စှ်ေမ္ဂး ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဟွံခိုဟ် ရ။

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{ခုင်ဓါတ်ရတု}}
[[ကဏ္ဍ:ဓါတ်ရတုဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:သတ္တု ကူးပြံင်]]
[[ကဏ္ဍ:ကောပ်ပါ]]</text>
      <sha1>sqtdhmpeemrp8kxzq8txi3gn623irth</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:ခုင်ဓါတ်</title>
    <ns>10</ns>
    <id>12658</id>
    <revision>
      <id>58944</id>
      <timestamp>2026-10-23T12:56:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Navbox | name = ခုင်ဓါတ်ရတု | title = [[ခုင်ဓါတ်ရတု]] (Periodic table of elements) | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | titlestyle = background-color: #e8f4f8; | groupstyle = background-color: #e8f4f8; text-align: center;  | group1 = [[ဓါတ်ရတုဂမၠိုင်]] | list1 =  * [[ဟာ်ဒရဝ်ဂျေန်|H]] * ဟဳလဳ...&quot;</comment>
      <origin>58944</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5665" sha1="7ofxcfzcr5o9ahhini5eotix0ftdozg" xml:space="preserve">{{Navbox
| name = ခုင်ဓါတ်ရတု
| title = [[ခုင်ဓါတ်ရတု]] (Periodic table of elements)
| state = {{{state|autocollapse}}}
| listclass = hlist
| titlestyle = background-color: #e8f4f8;
| groupstyle = background-color: #e8f4f8; text-align: center;

| group1 = [[ဓါတ်ရတုဂမၠိုင်]]
| list1 = 
* [[ဟာ်ဒရဝ်ဂျေန်|H]]
* [[ဟဳလဳယမ်|He]]
* [[လဳသဳယမ်|Li]]
* [[ဗေရဳလဳယမ်|Be]]
* [[ဗဝ်ရွန်|B]]
* [[ကာဗောန်|C]]
* [[နိုက်ထရဝ်ဂျေန်|N]]
* [[အံက်သဳဂျေန်|O]]
* [[ဖလဝ်ရေန်|F]]
* [[နဳယောန်|Ne]]
* [[သဝ်ဒဳယမ်|Na]]
* [[မာဂ္ဂနဳသဳယမ်|Mg]]
* [[အလူမဳနဳယမ်|Al]]
* [[သဳလဳကောန်|Si]]
* [[ဖဝ်သဖဝ်ရပ်|P]]
* [[သာလ်ဖာ|S]]
* [[ကလဝ်ရေန်|Cl]]
* [[အာဂွန်|Ar]]
* [[ပဝ်တက်သဳယမ်|K]]
* [[ကာလ်သဳယမ်|Ca]]
* [[သကာန်ဒဳယမ်|Sc]]
* [[တဳတာနဳယမ်|Ti]]
* [[ဗာနေဒဳယမ်|V]]
* [[ခရဝ်မဳယမ်|Cr]]
* [[မာန်ဂနိတ်|Mn]]
* [[ပသဲ|Fe]]
* [[ကဝ်ဗာလ်|Co]]
* [[နဳကေလ်|Ni]]
* [[ကောပ်ပါ|Cu]]
* [[ဇြေခ်|Zn]]
* [[ဂါလဳယမ်|Ga]]
* [[ဂျာမေနဳယမ်|Ge]]
* [[အာသေနေတ်|As]]
* [[သဳလဳနဳယမ်|Se]]
* [[ဗရဝ်မိန်|Br]]
* [[ခရိပ်တောန်|Kr]]
* [[ရူဗဳဒဳယမ်|Rb]]
* [[သထရွန်တဳယမ်|Sr]]
* [[ယေတ်ထရဳယမ်|Y]]
* [[ဇာကဝ်နဳယမ်|Zr]]
* [[နဳအဝ်ဗဳယမ်|Nb]]
* [[မဝ်လိပ်ဒဳနမ်|Mo]]
* [[တက်နဳသဳယမ်|Tc]]
* [[ရူတဳနဳယမ်|Ru]]
* [[ရဝ်ဒဳယမ်|Rh]]
* [[ပါလေဒဳယမ်|Pd]]
* [[သြန်|Ag]]
* [[ကေဒ်မဳယမ်|Cd]]
* [[အေန်ဒဳယမ်|In]]
* [[ခဲသြန်|Sn]]
* [[အာန်တဳမဝ်နဳ|Sb]]
* [[တေလူရဳယမ်|Te]]
* [[အာဲအဝ်ဒိန်|I]]
* [[ဇြဳနောန်|Xe]]
* [[သဳသဳယမ်|Cs]]
* [[ဗေရဳယမ်|Ba]]
* [[လာန်တာနမ်|La]]
* [[သဳရဳယမ်|Ce]]
* [[ပရာသဳအဝ်ဒဳမဳယမ်|Pr]]
* [[နဳအဝ်ဒဳမဳယမ်|Nd]]
* [[ပရဝ်မဳသဳယမ်|Pm]]
* [[သမာရဳယမ်|Sm]]
* [[ယူရဝ်ပဳယမ်|Eu]]
* [[ဂေဒဝ်လဳနဳယမ်|Gd]]
* [[တာဗဳယမ်|Tb]]
* [[ဒိသပရဝ်သဳယမ်|Dy]]
* [[ဟဝ်လမဳယမ်|Ho]]
* [[အာဗဳယမ်|Er]]
* [[တူလဳယမ်|Tm]]
* [[ယေတ်တာဗဳယမ်|Yb]]
* [[လူတဳသဳယမ်|Lu]]
* [[ဟာဖနဳယမ်|Hf]]
* [[တာန်တာလမ်|Ta]]
* [[တာန်သတေန်|W]]
* [[ရဳနဳယမ်|Re]]
* [[အဝ်သမဳယမ်|Os]]
* [[အဳရဳဒဳယမ်|Ir]]
* [[ပလာတ်တဳနမ်|Pt]]
* [[ထဝ်|Au]]
* [[မာကျူရဳ|Hg]]
* [[တာလဳယမ်|Tl]]
* [[ခဲ|Pb]]
* [[ဗိသမတ်|Bi]]
* [[ပဝ်လဝ်နဳယမ်|Po]]
* [[အာသတာတိန်|At]]
* [[ရာဒောန်|Rn]]
* [[ဖရာန်သဳယမ်|Fr]]
* [[ရာဒဳယမ်|Ra]]
* [[အက်တဳနမ်|Ac]]
* [[တဝ်ရဳယမ်|Th]]
* [[ပရဝ်တက်တဳနဳယမ်|Pa]]
* [[ယူရေနဳယမ်|U]]
* [[နေပ်တူနဳယမ်|Np]]
* [[ပလူတဝ်နဳယမ်|Pu]]
* [[အမေရဳသဳယမ်|Am]]
* [[ကျူရဳယမ်|Cm]]
* [[ဗာကလဳယမ်|Bk]]
* [[ကာလဳဖဝ်နဳယမ်|Cf]]
* [[အာင်သတာင်နဳယမ်|Es]]
* [[ဖာမဳယမ်|Fm]]
* [[မေန်ဒလဳဗဳယမ်|Md]]
* [[နဝ်ဗေလဳယမ်|No]]
* [[လဝ်ရေန်သဳယမ်|Lr]]
* [[ရူတာဖဝ်ဒဳယမ်|Rf]]
* [[ဒပ်နဳယမ်|Db]]
* [[သဳဗဝ်ဂဳယမ်|Sg]]
* [[ဗဝ်ရဳယမ်|Bh]]
* [[ဟာသဳယမ်|Hs]]
* [[မာဲနဳရဳယမ်|Mt]]
* [[ဒါမ်သတာတ်တဳယမ်|Ds]]
* [[ရဝ်အေန်ဂျဳနဳယမ်|Rg]]
* [[ကဝ်ပါနဳသဳယမ်|Cn]]
* [[နဳဟဝ်နဳယမ်|Nh]]
* [[ဖလဳရဝ်ဗဳယမ်|Fl]]
* [[မဝ်သကဝ်ဗဳယမ်|Mc]]
* [[လဳဗာမဝ်ရဳယမ်|Lv]]
* [[တေန်နေသ်သေန်|Ts]]
* [[အဝ်ဂါနေတ်သောန်|Og]]

| group2 = ဂကောံ မပါ်လဝ်&lt;br/&gt;နကဵု လက္ခဏာ
| list2 = 
* [[သတ္တု အာလ်ကာလဳ]] (Alkali metals)
* [[သတ္တု တိအာလ်ကာလဳ]] (Alkaline earth metals)
* [[လာန်တာနိုက်]] (Lanthanides)
* [[အက်တဳနိုက်]] (Actinides)
* [[သတ္တု ကူးပြံင်]] (Transition metals)
* [[သတ္တု ကြဴ-ကူးပြံင်]] (Post-transition metals)
* [[သတ္တုကဝက်]] (Metalloids)
* [[သတ္တုဟွံသေင်]] (Nonmetals)
* [[ဓါတ်ကျာ ဟေလဝ်ဂျေန်]] (Halogens)
* [[ဓါတ်ကျာ တၟေင်]] (Noble gases)
}}
&lt;noinclude&gt;
[[ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက် ဓါတုဗေဒ]]
[[ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက် နာဗ်ဗံက်ဂမၠိုင်]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7ofxcfzcr5o9ahhini5eotix0ftdozg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>58946</id>
      <parentid>58944</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T12:59:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>58946</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5683" sha1="l5pv8pd1gh06ow1kbjxobqmk7lohrdj" xml:space="preserve">{{Navbox
| name = ခုင်ဓါတ်ရတု
| title = [[ခုင်ဓါတ်ရတု]] (Periodic table of elements)
| state = {{{state|autocollapse}}}
| listclass = hlist
| titlestyle = background-color: #e8f4f8;
| groupstyle = background-color: #e8f4f8; text-align: center;

| group1 = [[ဓါတ်ရတုဂမၠိုင်]]
| list1 = 
* [[ဟာ်ဒရဝ်ဂျေန်|H]]
* [[ဟဳလဳယမ်|He]]
* [[လဳသဳယမ်|Li]]
* [[ဗေရဳလဳယမ်|Be]]
* [[ဗဝ်ရွန်|B]]
* [[ကာဗောန်|C]]
* [[နိုက်ထရဝ်ဂျေန်|N]]
* [[အံက်သဳဂျေန်|O]]
* [[ဖလဝ်ရေန်|F]]
* [[နဳယောန်|Ne]]
* [[သဝ်ဒဳယမ်|Na]]
* [[မာဂ္ဂနဳသဳယမ်|Mg]]
* [[အလူမဳနဳယမ်|Al]]
* [[သဳလဳကောန်|Si]]
* [[ဖဝ်သဖဝ်ရပ်|P]]
* [[သာလ်ဖာ|S]]
* [[ကလဝ်ရေန်|Cl]]
* [[အာဂွန်|Ar]]
* [[ပဝ်တက်သဳယမ်|K]]
* [[ကာလ်သဳယမ်|Ca]]
* [[သကာန်ဒဳယမ်|Sc]]
* [[တဳတာနဳယမ်|Ti]]
* [[ဗာနေဒဳယမ်|V]]
* [[ခရဝ်မဳယမ်|Cr]]
* [[မာန်ဂနိတ်|Mn]]
* [[ပသဲ|Fe]]
* [[ကဝ်ဗာလ်|Co]]
* [[နဳကေလ်|Ni]]
* [[ကောပ်ပါ|Cu]]
* [[ဇြေခ်|Zn]]
* [[ဂါလဳယမ်|Ga]]
* [[ဂျာမေနဳယမ်|Ge]]
* [[အာသေနေတ်|As]]
* [[သဳလဳနဳယမ်|Se]]
* [[ဗရဝ်မိန်|Br]]
* [[ခရိပ်တောန်|Kr]]
* [[ရူဗဳဒဳယမ်|Rb]]
* [[သထရွန်တဳယမ်|Sr]]
* [[ယေတ်ထရဳယမ်|Y]]
* [[ဇာကဝ်နဳယမ်|Zr]]
* [[နဳအဝ်ဗဳယမ်|Nb]]
* [[မဝ်လိပ်ဒဳနမ်|Mo]]
* [[တက်နဳသဳယမ်|Tc]]
* [[ရူတဳနဳယမ်|Ru]]
* [[ရဝ်ဒဳယမ်|Rh]]
* [[ပါလေဒဳယမ်|Pd]]
* [[သြန်|Ag]]
* [[ကေဒ်မဳယမ်|Cd]]
* [[အေန်ဒဳယမ်|In]]
* [[ခဲသြန်|Sn]]
* [[အာန်တဳမဝ်နဳ|Sb]]
* [[တေလူရဳယမ်|Te]]
* [[အာဲအဝ်ဒိန်|I]]
* [[ဇြဳနောန်|Xe]]
* [[သဳသဳယမ်|Cs]]
* [[ဗေရဳယမ်|Ba]]
* [[လာန်တာနမ်|La]]
* [[သဳရဳယမ်|Ce]]
* [[ပရာသဳအဝ်ဒဳမဳယမ်|Pr]]
* [[နဳအဝ်ဒဳမဳယမ်|Nd]]
* [[ပရဝ်မဳသဳယမ်|Pm]]
* [[သမာရဳယမ်|Sm]]
* [[ယူရဝ်ပဳယမ်|Eu]]
* [[ဂေဒဝ်လဳနဳယမ်|Gd]]
* [[တာဗဳယမ်|Tb]]
* [[ဒိသပရဝ်သဳယမ်|Dy]]
* [[ဟဝ်လမဳယမ်|Ho]]
* [[အာဗဳယမ်|Er]]
* [[တူလဳယမ်|Tm]]
* [[ယေတ်တာဗဳယမ်|Yb]]
* [[လူတဳသဳယမ်|Lu]]
* [[ဟာဖနဳယမ်|Hf]]
* [[တာန်တာလမ်|Ta]]
* [[တာန်သတေန်|W]]
* [[ရဳနဳယမ်|Re]]
* [[အဝ်သမဳယမ်|Os]]
* [[အဳရဳဒဳယမ်|Ir]]
* [[ပလာတ်တဳနမ်|Pt]]
* [[ထဝ်|Au]]
* [[မာကျူရဳ|Hg]]
* [[တာလဳယမ်|Tl]]
* [[ခဲ|Pb]]
* [[ဗိသမတ်|Bi]]
* [[ပဝ်လဝ်နဳယမ်|Po]]
* [[အာသတာတိန်|At]]
* [[ရာဒောန်|Rn]]
* [[ဖရာန်သဳယမ်|Fr]]
* [[ရာဒဳယမ်|Ra]]
* [[အက်တဳနမ်|Ac]]
* [[တဝ်ရဳယမ်|Th]]
* [[ပရဝ်တက်တဳနဳယမ်|Pa]]
* [[ယူရေနဳယမ်|U]]
* [[နေပ်တူနဳယမ်|Np]]
* [[ပလူတဝ်နဳယမ်|Pu]]
* [[အမေရဳသဳယမ်|Am]]
* [[ကျူရဳယမ်|Cm]]
* [[ဗာကလဳယမ်|Bk]]
* [[ကာလဳဖဝ်နဳယမ်|Cf]]
* [[အာင်သတာင်နဳယမ်|Es]]
* [[ဖာမဳယမ်|Fm]]
* [[မေန်ဒလဳဗဳယမ်|Md]]
* [[နဝ်ဗေလဳယမ်|No]]
* [[လဝ်ရေန်သဳယမ်|Lr]]
* [[ရူတာဖဝ်ဒဳယမ်|Rf]]
* [[ဒပ်နဳယမ်|Db]]
* [[သဳဗဝ်ဂဳယမ်|Sg]]
* [[ဗဝ်ရဳယမ်|Bh]]
* [[ဟာသဳယမ်|Hs]]
* [[မာဲနဳရဳယမ်|Mt]]
* [[ဒါမ်သတာတ်တဳယမ်|Ds]]
* [[ရဝ်အေန်ဂျဳနဳယမ်|Rg]]
* [[ကဝ်ပါနဳသဳယမ်|Cn]]
* [[နဳဟဝ်နဳယမ်|Nh]]
* [[ဖလဳရဝ်ဗဳယမ်|Fl]]
* [[မဝ်သကဝ်ဗဳယမ်|Mc]]
* [[လဳဗာမဝ်ရဳယမ်|Lv]]
* [[တေန်နေသ်သေန်|Ts]]
* [[အဝ်ဂါနေတ်သောန်|Og]]

| group2 = ဂကောံ မပါ်လဝ်&lt;br/&gt;နကဵု လက္ခဏာ
| list2 = 
* [[သတ္တု အာလ်ကာလဳ]] (Alkali metals)
* [[သတ္တု တိအာလ်ကာလဳ]] (Alkaline earth metals)
* [[လာန်တာနိုက်]] (Lanthanides)
* [[အက်တဳနိုက်]] (Actinides)
* [[သတ္တု ကၠောအ်ပြံင်]] (Transition metals)
* [[သတ္တု ကြဴ-ကၠောအ်ပြံင်]] (Post-transition metals)
* [[သတ္တုကဝက်]] (Metalloids)
* [[သတ္တုဟွံသေင်]] (Nonmetals)
* [[ဓါတ်ကျာ ဟေလဝ်ဂျေန်]] (Halogens)
* [[ဓါတ်ကျာ တၟေင်]] (Noble gases)
}}
&lt;noinclude&gt;
[[ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက် ဓါတုဗေဒ]]
[[ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက် နာဗ်ဗံက်ဂမၠိုင်]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>l5pv8pd1gh06ow1kbjxobqmk7lohrdj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>58947</id>
      <parentid>58946</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T13:00:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>58947</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5656" sha1="fs3p82j1iztot3st18f9oo72hb3mbfi" xml:space="preserve">{{Navbox
| name = ခုင်ဓါတ်
| title = [[ခုင်ဓါတ်]] (Periodic table of elements)
| state = {{{state|autocollapse}}}
| listclass = hlist
| titlestyle = background-color: #e8f4f8;
| groupstyle = background-color: #e8f4f8; text-align: center;

| group1 = [[ဓါတ်ဂမၠိုင်]]
| list1 = 
* [[ဟာ်ဒရဝ်ဂျေန်|H]]
* [[ဟဳလဳယမ်|He]]
* [[လဳသဳယမ်|Li]]
* [[ဗေရဳလဳယမ်|Be]]
* [[ဗဝ်ရွန်|B]]
* [[ကာဗောန်|C]]
* [[နိုက်ထရဝ်ဂျေန်|N]]
* [[အံက်သဳဂျေန်|O]]
* [[ဖလဝ်ရေန်|F]]
* [[နဳယောန်|Ne]]
* [[သဝ်ဒဳယမ်|Na]]
* [[မာဂ္ဂနဳသဳယမ်|Mg]]
* [[အလူမဳနဳယမ်|Al]]
* [[သဳလဳကောန်|Si]]
* [[ဖဝ်သဖဝ်ရပ်|P]]
* [[သာလ်ဖာ|S]]
* [[ကလဝ်ရေန်|Cl]]
* [[အာဂွန်|Ar]]
* [[ပဝ်တက်သဳယမ်|K]]
* [[ကာလ်သဳယမ်|Ca]]
* [[သကာန်ဒဳယမ်|Sc]]
* [[တဳတာနဳယမ်|Ti]]
* [[ဗာနေဒဳယမ်|V]]
* [[ခရဝ်မဳယမ်|Cr]]
* [[မာန်ဂနိတ်|Mn]]
* [[ပသဲ|Fe]]
* [[ကဝ်ဗာလ်|Co]]
* [[နဳကေလ်|Ni]]
* [[ကောပ်ပါ|Cu]]
* [[ဇြေခ်|Zn]]
* [[ဂါလဳယမ်|Ga]]
* [[ဂျာမေနဳယမ်|Ge]]
* [[အာသေနေတ်|As]]
* [[သဳလဳနဳယမ်|Se]]
* [[ဗရဝ်မိန်|Br]]
* [[ခရိပ်တောန်|Kr]]
* [[ရူဗဳဒဳယမ်|Rb]]
* [[သထရွန်တဳယမ်|Sr]]
* [[ယေတ်ထရဳယမ်|Y]]
* [[ဇာကဝ်နဳယမ်|Zr]]
* [[နဳအဝ်ဗဳယမ်|Nb]]
* [[မဝ်လိပ်ဒဳနမ်|Mo]]
* [[တက်နဳသဳယမ်|Tc]]
* [[ရူတဳနဳယမ်|Ru]]
* [[ရဝ်ဒဳယမ်|Rh]]
* [[ပါလေဒဳယမ်|Pd]]
* [[သြန်|Ag]]
* [[ကေဒ်မဳယမ်|Cd]]
* [[အေန်ဒဳယမ်|In]]
* [[ခဲသြန်|Sn]]
* [[အာန်တဳမဝ်နဳ|Sb]]
* [[တေလူရဳယမ်|Te]]
* [[အာဲအဝ်ဒိန်|I]]
* [[ဇြဳနောန်|Xe]]
* [[သဳသဳယမ်|Cs]]
* [[ဗေရဳယမ်|Ba]]
* [[လာန်တာနမ်|La]]
* [[သဳရဳယမ်|Ce]]
* [[ပရာသဳအဝ်ဒဳမဳယမ်|Pr]]
* [[နဳအဝ်ဒဳမဳယမ်|Nd]]
* [[ပရဝ်မဳသဳယမ်|Pm]]
* [[သမာရဳယမ်|Sm]]
* [[ယူရဝ်ပဳယမ်|Eu]]
* [[ဂေဒဝ်လဳနဳယမ်|Gd]]
* [[တာဗဳယမ်|Tb]]
* [[ဒိသပရဝ်သဳယမ်|Dy]]
* [[ဟဝ်လမဳယမ်|Ho]]
* [[အာဗဳယမ်|Er]]
* [[တူလဳယမ်|Tm]]
* [[ယေတ်တာဗဳယမ်|Yb]]
* [[လူတဳသဳယမ်|Lu]]
* [[ဟာဖနဳယမ်|Hf]]
* [[တာန်တာလမ်|Ta]]
* [[တာန်သတေန်|W]]
* [[ရဳနဳယမ်|Re]]
* [[အဝ်သမဳယမ်|Os]]
* [[အဳရဳဒဳယမ်|Ir]]
* [[ပလာတ်တဳနမ်|Pt]]
* [[ထဝ်|Au]]
* [[မာကျူရဳ|Hg]]
* [[တာလဳယမ်|Tl]]
* [[ခဲ|Pb]]
* [[ဗိသမတ်|Bi]]
* [[ပဝ်လဝ်နဳယမ်|Po]]
* [[အာသတာတိန်|At]]
* [[ရာဒောန်|Rn]]
* [[ဖရာန်သဳယမ်|Fr]]
* [[ရာဒဳယမ်|Ra]]
* [[အက်တဳနမ်|Ac]]
* [[တဝ်ရဳယမ်|Th]]
* [[ပရဝ်တက်တဳနဳယမ်|Pa]]
* [[ယူရေနဳယမ်|U]]
* [[နေပ်တူနဳယမ်|Np]]
* [[ပလူတဝ်နဳယမ်|Pu]]
* [[အမေရဳသဳယမ်|Am]]
* [[ကျူရဳယမ်|Cm]]
* [[ဗာကလဳယမ်|Bk]]
* [[ကာလဳဖဝ်နဳယမ်|Cf]]
* [[အာင်သတာင်နဳယမ်|Es]]
* [[ဖာမဳယမ်|Fm]]
* [[မေန်ဒလဳဗဳယမ်|Md]]
* [[နဝ်ဗေလဳယမ်|No]]
* [[လဝ်ရေန်သဳယမ်|Lr]]
* [[ရူတာဖဝ်ဒဳယမ်|Rf]]
* [[ဒပ်နဳယမ်|Db]]
* [[သဳဗဝ်ဂဳယမ်|Sg]]
* [[ဗဝ်ရဳယမ်|Bh]]
* [[ဟာသဳယမ်|Hs]]
* [[မာဲနဳရဳယမ်|Mt]]
* [[ဒါမ်သတာတ်တဳယမ်|Ds]]
* [[ရဝ်အေန်ဂျဳနဳယမ်|Rg]]
* [[ကဝ်ပါနဳသဳယမ်|Cn]]
* [[နဳဟဝ်နဳယမ်|Nh]]
* [[ဖလဳရဝ်ဗဳယမ်|Fl]]
* [[မဝ်သကဝ်ဗဳယမ်|Mc]]
* [[လဳဗာမဝ်ရဳယမ်|Lv]]
* [[တေန်နေသ်သေန်|Ts]]
* [[အဝ်ဂါနေတ်သောန်|Og]]

| group2 = ဂကောံ မပါ်လဝ်&lt;br/&gt;နကဵု လက္ခဏာ
| list2 = 
* [[သတ္တု အာလ်ကာလဳ]] (Alkali metals)
* [[သတ္တု တိအာလ်ကာလဳ]] (Alkaline earth metals)
* [[လာန်တာနိုက်]] (Lanthanides)
* [[အက်တဳနိုက်]] (Actinides)
* [[သတ္တု ကၠောအ်ပြံင်]] (Transition metals)
* [[သတ္တု ကြဴ-ကၠောအ်ပြံင်]] (Post-transition metals)
* [[သတ္တုကဝက်]] (Metalloids)
* [[သတ္တုဟွံသေင်]] (Nonmetals)
* [[ဓါတ်ကျာ ဟေလဝ်ဂျေန်]] (Halogens)
* [[ဓါတ်ကျာ တၟေင်]] (Noble gases)
}}
&lt;noinclude&gt;
[[ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက် ဓါတုဗေဒ]]
[[ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက် နာဗ်ဗံက်ဂမၠိုင်]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fs3p82j1iztot3st18f9oo72hb3mbfi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>58951</id>
      <parentid>58947</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T13:05:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[ထာမ်ပလိက်:ခုင်ဓါတ်ရတု]] ဇရေင် [[ထာမ်ပလိက်:ခုင်ဓါတ်]]</comment>
      <origin>58947</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5656" sha1="fs3p82j1iztot3st18f9oo72hb3mbfi" xml:space="preserve">{{Navbox
| name = ခုင်ဓါတ်
| title = [[ခုင်ဓါတ်]] (Periodic table of elements)
| state = {{{state|autocollapse}}}
| listclass = hlist
| titlestyle = background-color: #e8f4f8;
| groupstyle = background-color: #e8f4f8; text-align: center;

| group1 = [[ဓါတ်ဂမၠိုင်]]
| list1 = 
* [[ဟာ်ဒရဝ်ဂျေန်|H]]
* [[ဟဳလဳယမ်|He]]
* [[လဳသဳယမ်|Li]]
* [[ဗေရဳလဳယမ်|Be]]
* [[ဗဝ်ရွန်|B]]
* [[ကာဗောန်|C]]
* [[နိုက်ထရဝ်ဂျေန်|N]]
* [[အံက်သဳဂျေန်|O]]
* [[ဖလဝ်ရေန်|F]]
* [[နဳယောန်|Ne]]
* [[သဝ်ဒဳယမ်|Na]]
* [[မာဂ္ဂနဳသဳယမ်|Mg]]
* [[အလူမဳနဳယမ်|Al]]
* [[သဳလဳကောန်|Si]]
* [[ဖဝ်သဖဝ်ရပ်|P]]
* [[သာလ်ဖာ|S]]
* [[ကလဝ်ရေန်|Cl]]
* [[အာဂွန်|Ar]]
* [[ပဝ်တက်သဳယမ်|K]]
* [[ကာလ်သဳယမ်|Ca]]
* [[သကာန်ဒဳယမ်|Sc]]
* [[တဳတာနဳယမ်|Ti]]
* [[ဗာနေဒဳယမ်|V]]
* [[ခရဝ်မဳယမ်|Cr]]
* [[မာန်ဂနိတ်|Mn]]
* [[ပသဲ|Fe]]
* [[ကဝ်ဗာလ်|Co]]
* [[နဳကေလ်|Ni]]
* [[ကောပ်ပါ|Cu]]
* [[ဇြေခ်|Zn]]
* [[ဂါလဳယမ်|Ga]]
* [[ဂျာမေနဳယမ်|Ge]]
* [[အာသေနေတ်|As]]
* [[သဳလဳနဳယမ်|Se]]
* [[ဗရဝ်မိန်|Br]]
* [[ခရိပ်တောန်|Kr]]
* [[ရူဗဳဒဳယမ်|Rb]]
* [[သထရွန်တဳယမ်|Sr]]
* [[ယေတ်ထရဳယမ်|Y]]
* [[ဇာကဝ်နဳယမ်|Zr]]
* [[နဳအဝ်ဗဳယမ်|Nb]]
* [[မဝ်လိပ်ဒဳနမ်|Mo]]
* [[တက်နဳသဳယမ်|Tc]]
* [[ရူတဳနဳယမ်|Ru]]
* [[ရဝ်ဒဳယမ်|Rh]]
* [[ပါလေဒဳယမ်|Pd]]
* [[သြန်|Ag]]
* [[ကေဒ်မဳယမ်|Cd]]
* [[အေန်ဒဳယမ်|In]]
* [[ခဲသြန်|Sn]]
* [[အာန်တဳမဝ်နဳ|Sb]]
* [[တေလူရဳယမ်|Te]]
* [[အာဲအဝ်ဒိန်|I]]
* [[ဇြဳနောန်|Xe]]
* [[သဳသဳယမ်|Cs]]
* [[ဗေရဳယမ်|Ba]]
* [[လာန်တာနမ်|La]]
* [[သဳရဳယမ်|Ce]]
* [[ပရာသဳအဝ်ဒဳမဳယမ်|Pr]]
* [[နဳအဝ်ဒဳမဳယမ်|Nd]]
* [[ပရဝ်မဳသဳယမ်|Pm]]
* [[သမာရဳယမ်|Sm]]
* [[ယူရဝ်ပဳယမ်|Eu]]
* [[ဂေဒဝ်လဳနဳယမ်|Gd]]
* [[တာဗဳယမ်|Tb]]
* [[ဒိသပရဝ်သဳယမ်|Dy]]
* [[ဟဝ်လမဳယမ်|Ho]]
* [[အာဗဳယမ်|Er]]
* [[တူလဳယမ်|Tm]]
* [[ယေတ်တာဗဳယမ်|Yb]]
* [[လူတဳသဳယမ်|Lu]]
* [[ဟာဖနဳယမ်|Hf]]
* [[တာန်တာလမ်|Ta]]
* [[တာန်သတေန်|W]]
* [[ရဳနဳယမ်|Re]]
* [[အဝ်သမဳယမ်|Os]]
* [[အဳရဳဒဳယမ်|Ir]]
* [[ပလာတ်တဳနမ်|Pt]]
* [[ထဝ်|Au]]
* [[မာကျူရဳ|Hg]]
* [[တာလဳယမ်|Tl]]
* [[ခဲ|Pb]]
* [[ဗိသမတ်|Bi]]
* [[ပဝ်လဝ်နဳယမ်|Po]]
* [[အာသတာတိန်|At]]
* [[ရာဒောန်|Rn]]
* [[ဖရာန်သဳယမ်|Fr]]
* [[ရာဒဳယမ်|Ra]]
* [[အက်တဳနမ်|Ac]]
* [[တဝ်ရဳယမ်|Th]]
* [[ပရဝ်တက်တဳနဳယမ်|Pa]]
* [[ယူရေနဳယမ်|U]]
* [[နေပ်တူနဳယမ်|Np]]
* [[ပလူတဝ်နဳယမ်|Pu]]
* [[အမေရဳသဳယမ်|Am]]
* [[ကျူရဳယမ်|Cm]]
* [[ဗာကလဳယမ်|Bk]]
* [[ကာလဳဖဝ်နဳယမ်|Cf]]
* [[အာင်သတာင်နဳယမ်|Es]]
* [[ဖာမဳယမ်|Fm]]
* [[မေန်ဒလဳဗဳယမ်|Md]]
* [[နဝ်ဗေလဳယမ်|No]]
* [[လဝ်ရေန်သဳယမ်|Lr]]
* [[ရူတာဖဝ်ဒဳယမ်|Rf]]
* [[ဒပ်နဳယမ်|Db]]
* [[သဳဗဝ်ဂဳယမ်|Sg]]
* [[ဗဝ်ရဳယမ်|Bh]]
* [[ဟာသဳယမ်|Hs]]
* [[မာဲနဳရဳယမ်|Mt]]
* [[ဒါမ်သတာတ်တဳယမ်|Ds]]
* [[ရဝ်အေန်ဂျဳနဳယမ်|Rg]]
* [[ကဝ်ပါနဳသဳယမ်|Cn]]
* [[နဳဟဝ်နဳယမ်|Nh]]
* [[ဖလဳရဝ်ဗဳယမ်|Fl]]
* [[မဝ်သကဝ်ဗဳယမ်|Mc]]
* [[လဳဗာမဝ်ရဳယမ်|Lv]]
* [[တေန်နေသ်သေန်|Ts]]
* [[အဝ်ဂါနေတ်သောန်|Og]]

| group2 = ဂကောံ မပါ်လဝ်&lt;br/&gt;နကဵု လက္ခဏာ
| list2 = 
* [[သတ္တု အာလ်ကာလဳ]] (Alkali metals)
* [[သတ္တု တိအာလ်ကာလဳ]] (Alkaline earth metals)
* [[လာန်တာနိုက်]] (Lanthanides)
* [[အက်တဳနိုက်]] (Actinides)
* [[သတ္တု ကၠောအ်ပြံင်]] (Transition metals)
* [[သတ္တု ကြဴ-ကၠောအ်ပြံင်]] (Post-transition metals)
* [[သတ္တုကဝက်]] (Metalloids)
* [[သတ္တုဟွံသေင်]] (Nonmetals)
* [[ဓါတ်ကျာ ဟေလဝ်ဂျေန်]] (Halogens)
* [[ဓါတ်ကျာ တၟေင်]] (Noble gases)
}}
&lt;noinclude&gt;
[[ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက် ဓါတုဗေဒ]]
[[ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက် နာဗ်ဗံက်ဂမၠိုင်]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fs3p82j1iztot3st18f9oo72hb3mbfi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက် ဓါတုဗေဒ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12659</id>
    <revision>
      <id>58945</id>
      <timestamp>2026-10-23T12:57:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Cat main|ဓါတုဗေဒ}} ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ သွက်ဂွံ ပကောံစွံ ထာမ်ပလိက် ကေုာံ မုက်လိက် မဆေင်စပ်ကဵု '''[[ဓါတုဗေဒ]]''' (Chemistry) ဂမၠိုင်ရ။  [[ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက်ဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဓါတုဗေဒ]]&quot;</comment>
      <origin>58945</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="406" sha1="j8s60wiaw3c10a1700gjge7671czr9x" xml:space="preserve">{{Cat main|ဓါတုဗေဒ}}
ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ သွက်ဂွံ ပကောံစွံ ထာမ်ပလိက် ကေုာံ မုက်လိက် မဆေင်စပ်ကဵု '''[[ဓါတုဗေဒ]]''' (Chemistry) ဂမၠိုင်ရ။

[[ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဓါတုဗေဒ]]</text>
      <sha1>j8s60wiaw3c10a1700gjge7671czr9x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဓါတ်ဂမၠိုင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12660</id>
    <revision>
      <id>58948</id>
      <timestamp>2026-10-23T13:02:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox chemical element | name = ဓါတ်ဂမၠိုင် (Chemical Elements) | image = [[File:Periodic table large.svg|250px|alt=ဇယား ဒြပ်စောံဓာတ်]] | caption = ဒြပ်စောံဓာတ်ဂမၠိုင် အတိုင် [[ပထဝဳဓာတ်ဗေဒ ဇယားဇၞော်]] (Periodic Table) | total = ၁၁၈ ဓာတ် | natural = ၉၄ ဓ...&quot;</comment>
      <origin>58948</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16289" sha1="qvhneg0ep4gvfssyhlhtuqvuc7v0j4b" xml:space="preserve">{{Infobox chemical element
| name = ဓါတ်ဂမၠိုင် (Chemical Elements)
| image = [[File:Periodic table large.svg|250px|alt=ဇယား ဒြပ်စောံဓာတ်]]
| caption = ဒြပ်စောံဓာတ်ဂမၠိုင် အတိုင် [[ပထဝဳဓာတ်ဗေဒ ဇယားဇၞော်]] (Periodic Table)
| total = ၁၁၈ ဓာတ်
| natural = ၉၄ ဓာတ် (ပ္ဍဲသဘာဝ)
| synthetic = ၂၄ ဓာတ် (ခၞံဗဒှ် နကဵုသိပ္ပံ)
| categories = [[သတ္တု]] (Metals)၊ [[သတ္တုစောန်]] (Metalloids)၊ [[သတ္တုဟွံသེင်]] (Nonmetals)
}}

'''ဓာတ်ဂမၠိုင်''' ({{lang-en|Chemical Elements}}) ဝွံ ဒှ်ဒြပ်စောံ ဓာတုဗေဒ မတုပ်သၟဟ် နကဵု လၟိဟ်ပရိုတောန် (Protons) ပ္ဍဲကဵု မထာမ် (Nucleus) ဇၟာပ်ပ် အဏုဇြေမ် (Atoms) ဂမၠိုင်ရ။ ဓာတ်တအ်ဝွံ ဒှ်သ္ဇိုင် သဘာဝ သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲကဵု စက္ကဝါ ပိုယ်ဏအ်ရ။ စဵုကဵု တ္ၚဲဏอ် သိပ္ပံပညာ စၟတ်သမ္တီ ဒြပ်စောံဓာတ် သီုဖအိုတ် ၁၁၈ ဓာတ် နူကဵု ဓာတ်ဟိုက်ဒြဝ်ဇြေန် (Hydrogen - 1) စဵုကဵု ဓာတ်အိုဂနေသြေန် (Oganesson - 118) ရ။&lt;ref name=&quot;IUPAC_Elements&quot;&gt;IUPAC (2021). &quot;The Periodic Table of the Elements&quot;. International Union of Pure and Applied Chemistry. Retrieved from iupac.org.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု သဘာဝဂှ် ဓာတ် ၉၄ ပထမအိုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဓာတ်မတန်တဴတအ်ဂှ် ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲသဘာဝ တုဲ ဓာတ်လ္ၚဵု ဒးဒုင်ခၞံဗဒှ်ပတိတ် နကဵု စက်သိပ္ပံ (Synthetic elements) ရ။ ဓာတ်ဂမၠိုင်ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု [[ပထဝဳဓာတ်ဗေဒ ဇယားဇၞော်]] (Periodic Table) ဗွဲမဇြိုဟ်နက်တုဲ ဒှ်အဓိက သ္ဇိုင် သွက်ကမၠောန် ဓာတုဗေဒ၊ ရူပဗေဒ ကေုာံ အခိုက်သဘာဝ ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Britannica_Element&quot;&gt;Encyclopædia Britannica (2021). &quot;Chemical element&quot;. Chicago, IL.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
အရေဝ် &quot;ဓာတ်&quot; ဝွံ လွဳစလဝ် နူဘာသာသံသကြိုတ် ''dhātu'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဒြပ်မတန်တဴ၊ သ္ဇိုင်တမ် မစုတ်လဝ် အနှစ်သာရ ပ္ဍဲသဘာဝရ။ ပ္ဍဲသိပ္ပံခေတ်တြေံဂှ် ပလေတို ကေုာံ အရေသတောတေလ် (Aristotle) ပတှ်ေကေတ် ဓာတ်တမ် ဒှ် ပန်သာ် (မြ၊ ကျာ၊ ဍာ်၊ ပၟတ်) ရ။ 

စိုပ်ခေတ် ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ တၠပညာဓာတုဗေဒ အင်္ဂလိက် '''រဝ်ဗေတ် បဝ်လေဝ်''' (Robert Boyle) စကေတ်လညာတ် တၟိ ဒဒှ်ရ ဓာတ်မွဲဟီုဂှ် ဒှ်ဒြပ်တမ် မပါ်ထ္ၜးဟွံမာတ် နကဵု သၞောတ်ဓာတုဗေဒ တုဲ ဆက်သ္ၚေဝ်ဂၠိပ်ကၠုင်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၈၉ ဂှ် အန္တဝ်နဳ လာဝေါဇဳယေ (Antoine Lavoisier) ပတိတ် စရင်ဓာတ် ၃၃ ဓာတ် ပထမအိုတ် တုဲ စမၞိဟ်တအ် စမၠောအ်ဂၠာဲ သ္ဇိုင်ဓာတ် စဵုကဵု စိုပ် [[ပထဝဳဓာတ်ဗေဒ ဇယားဇၞော်]] ခေတ်တၟိ ရ။&lt;ref name=&quot;Emsley2011&quot;&gt;Emsley, J. (2011). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

== ၂။ လဒက်ပ္တန် အဏုဇြေမ် ကေုာံ ပရိုတောန် (Atomic Structure and Protons) ==
ဇၟာပ်ပ် ဓာတ်မွဲမွဲ နွံကဵု လၟိဟ်ပရိုတောန် (Atomic number - Z) တၟေင်မွဲရ။ ဥပမာ ဓာတ်ဟိုက်ဒြဝ်ဇြေန် နွံပရိုတောန် မွဲ၊ ဓာတ်ဟဳလဳယြေန် နွံပရိုတောန် ၜါ ရ။ 
* '''မထာမ် (Nucleus)''': ပ္ဍဲမထာမ်ဂှ် ပရိုတောန် (Protons - ဒြပ်စရာဲ အသာ်ဗကေတ် ပလသ်) ကေုာံ နျူထြောန် (Neutrons - ဒြပ်မၞုံကဵု ဒြဟတ်တုပ်သၟဟ်) ဒှ်မွဲစွံရ။
* '''အေလကျာတ် (Electrons)''': အေလကျာတ် မၞုံကဵု ဒြဟတ် ဗြေတ်သလာတ် မလေပ်ဂေတ် ဗိုင်လဝ် မထာမ် ဒးဒုင်ပါ်ပေင်လဝ် ပ္ဍဲတန်ဗွိုင် (Electron shells) ရ။
* '''အဳသဝ်တူပ် (Isotopes)''': ဓာတ်မတုပ် ပရိုတောန် ဆဂး လၟိဟ်နျူထြောန် ဟွံတုပ်ရေင်သကအ် တုဲ မၞုံကဵု ဒြပ်စရာဲ တၞဟ်ခြာ ရ။&lt;ref name=&quot;Atkins2013&quot;&gt;Atkins, P., Overton, T., Rourke, J., Weller, M., &amp; Armstrong, F. (2013). ''Shriver and Atkins' Inorganic Chemistry''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

== ၃။ ပထဝဳဓာတ်ဗေဒ သ္ၚိအင်ဇၞော် (The Periodic Table) ==
ဇယားဇၞော် (Periodic Table) ဝွံ ခၞံဗဒှ်လဝ် နကဵု တၠပညာရူပဗေဒ ရာသဳဥတု တေမိ လေဗ် မေန်ဒေလေယေပ် (Dmitri Mendeleev) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၆၉ ရ။ ဇယားဝွံ ပါ်ထ္ၜးလဝ် ဓာတ်ဂမၠိုင် အတိုင် ဒြပ်စရာဲ ပ္ဍဲတန်ဗွိုင်အေလကျာတ် ရ:
* '''ပံက်ဒဒှ်တဲ (Periods)''': ဒှ်ကတေင် လစဟာဝ် (Horizontal rows) နွံ ၇ ခု။ 
* '''ဂကောံဂမၠိုင် (Groups)''': ဒှ်ကတေင် မတိုန်ဒေါဝ် (Vertical columns) နွံ ၁၈ ဂကောံ။ ဓာတ်ပ္ဍဲဂကောံတုပ် မၞုံကဵု ဒြပ်စရာဲဓာတု မတုပ်သၟဟ်ရေင်သကအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Scerri2007&quot;&gt;Scerri, E. R. (2007). ''The Periodic Table: Its Story and Its Significance''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ဂကူဓာတ်အဓိကဂမၠိုင် (Main Categories of Elements) ==
ပ္ဍဲဇယားဇၞော်ဂှ် ဓာတ်ဂမၠိုင် ဒးဒုင်ပါ်ထ္ၜးလဝ် နဒဒှ် ဂကူဇၞော် ၃ ဂကူ:
* '''[[သတ္တု]] (Metals)''': ကေတ်အဝဵု သၟိင် ပ္ဍဲဇယားဇၞော် (လပါ်ပုင် ကေုာံ လဒေါဝ်)။ မၞုံကဵု ဒြပ်ဗလး တရံင်၊ ပလောဝ်ပၠေဲမာန် (Malleable)၊ ဖ္ဍိုတ်ပတိတ် ဗြေတ်သလာတ် ကေုာံ အပူဂမ္တဴ (Conductivity) ဇၞော်မွဲရ (ဥပမာ- ရန်ေက၊ လစ၊ ကြုက်)။
* '''[[သတ္တုဟွံသེင်]] (Nonmetals)''': မၞုံလပါ်သၟဝ်ကျာ-ပလိုတ် (လပါ်သဇိုင်ပုင်)။ ဟွံဖ္ဍိုတ်ဗြေတ်သလာတ်၊ ဇြေန်၊ အလုံ၊ ဟွံမဲ ကု တရံင်ဗလး (ဥပမာ- ဟိုက်ဒြဝ်ဇြေန်၊ ဇာန်၊ သြာဇြေန်)။
* '''[[သတ္တုစောန်]] (Metalloids / Semi-metals)''': မၞုံအကြာ သတ္တု ကေုာံ သတ္တုဟွံသེင် (ဥပမာ- သဳလဳကောန်၊ ဇာမေနဳယြေန်)။&lt;ref name=&quot;Emsley2011&quot;/&gt;

== ၅။ သတ္တု ကေုာံ သတ္တုစောန် မပါလုပ်လဝ် အဓိက (Important Metals and Nonmetals) ==
ပ္ဍဲအကြာ ဓာတ် ၁၁၈ ဓာတ်ဂှ် ဓာတ်လ္ၚဵု မၞုံကဵု အဓိပ္ပါယ် သၠုင်အိုတ် သွက်ဘဝမၞိဟ် ကေုာံ စက်မှုလက်မှု:
* '''[[သြဇြေန်]] (Oxygen - O)''': ဓာတ်ဟွံသེင် အဓိက သွက်သတ်မ জীব မပၠဥ်ကျာ်၊ ဒှ်ဝါတ် မပါလုပ်လဝ် အဓိက ပ္ဍဲဍာ် ကေုာံ တိဂၠးတိ။
* '''[[ရန်ေက]] (Iron - Fe)''': သတ္တုအဓိက သွက်စက်မှုလက်မှု၊ ဘာသာ ကေုာံ သွေးမၞိဟ် (Hemoglobin)။
* '''[[သဳလဳကောန်]] (Silicon - Si)''': သတ္တုစောန် အဓိက သွက်စက် တေလေတ်၊ ကွန်ပျူတာ ချပ်ဖ် (Computer chips) ကေုာံ ကပေါတ်ဖန်ထံင်။
* '''[[ဂဝ်လဒ်]] (Gold - Au) ကေုာံ [[သြန်]] (Silver - Ag)''': သတ္တုမဟွံလီုလာ် (Noble metals) မၞုံကဵု ၚုဟ်မး သၠုင်မွဲရ။&lt;ref name=&quot;Atkins2013&quot;/&gt;

== ၆။ တင်ဗၟံက်ထ္ၜး ဒြပ်စရာဲဓာတ် (Physical and Chemical Properties) ==
ဓာတ်ဇၟာပ်ဇၟာပ်ဓာတ် မၞုံကဵု ဒြပ်စရာဲ တၞဟ်ခြာရေင်သကအ်:
* '''ဒတုံမွဲအလန် (Melting Point &amp; Boiling Point)''': တင်တ္ၚဲ မဒှ်ဍာ် ကေုာံ ဍာ်မစုတ်ပတိတ် (Vaporization)။ ဥပမာ ဓာတ် တုင်္ဂသ္တေန် (Tungsten) နွံကဵု တင်တ္ၚဲမွဲအလန် သၠုင်အိုတ် (3422°C)။
* '''ဗၞတ်ဗ္ၜတ် ပရဝ် (Density)''': လၟိဟ်ဒြပ် ပ္ဍဲ ပမာဏ မွဲ (Mass per unit volume)။ ဓာတ်အိုသ်မဳယြေန် (Osmium) ကေုာံ ဣရဳဒဳယြေန် (Iridium) ဒှ်ဓာတ် ပရဝ် သၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ။
* '''ဓာတုဓာတ်စရာဲ (Chemical Reactivity)''': ညံင်ဓာတ် မကၠောန်ပကဝ် စ ကုဓာတ်တၞဟ် (ဥပမာ- ဂကောံ ဟာလဝ်ဝေန် - Halogens)။&lt;ref name=&quot;Britannica_Element&quot;/&gt;

== ၇။ ဓာတ်ခၞံဗဒှ်သဘာဝ ကေုာံ သိပ္ပံ (Natural and Synthetic Elements) ==
ပ္ဍဲကဵု ဇယားဇၞော်ဂှ်:
* '''ဓာတ်သဘာဝ (Natural Elements)''': ဓာတ် ၁ (ဟိုက်ဒြဝ်ဇြေန်) စဵုကဵု ၉၄ (ပလူတဝ်နဳယြေန် - Plutonium) တအ်ဂှ် ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲသဘာဝတိဂၠးတိ ကေုာံ စက္ကဝါ။
* '''ဓာတ်စက် (Synthetic Elements)''': ဓာတ် ၉၅ (အာမေရိချြေန်) စဵုကဵု ၁၁၈ (အိုဂနေသြေန်) တအ်ဂှ် ဟွံတန်တဴ ပ္ဍဲသဘာဝ၊ ဒးဒုင်ခၞံဗဒှ်ပတိတ် နကဵု ရုင်စက်ပန်ဒြပ်ပရိုတောန် (Particle accelerators) ပ္ဍဲဓာတ်စက်သိပ္ပံ တုဲ မၞုံကဵု အာယုက် မဂၠေအ်ဗွဲမလောန် (Radioactive decay ပြဟ်) ရ။&lt;ref name=&quot;Emsley2011&quot;/&gt;

== ၈။ ဗီုစကာ ဓာတ်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲဘဝလၟုဟ်တ္ၚဲ (Applications in Modern Life) ==
ဓာတ်ဂမၠိုင် ဒှ်သ္ဇိုင် သွက်ကမၠောန်နာနာသာ် ပ္ဍဲမၞိဟ် ကေုာံ စက်မှုလက်မှု:
* '''သဇိုင်သြသဓ (Medicine)''': ဓာတ်လ္ၚဵု မပ္တံကဵု ယာတ်ဝေါက် (Iodine)၊ သ္တေန် (Lithium) ကေုာံ ကာဗောန် (Carbon) ဒှ်တမ် ဒးဒုင်စကာ ပ္ဍဲထဝ်နာဲ ကေုာံ ဆေဝ်ဝါဒ သ္ဇိုင်ထတ်ယုက်။
* '''အရာမပတိတ်ဓါတ်ဂမ္တဴ (Energy Generation)''': ဓာတ်ယူရေနဳယြေန် (Uranium - U) ကေုာံ ပလူတဝ်နဳယြေန် တအ် ဒးဒုင်စကာ ပ္ဍဲရုင်စက် နျူကလဳယာ သွက်ဂွံ ပတိတ် မာဲခရဝ် (Power generation)။
* '''အာကာသသိပ္ပံ (Aerospace)''': ဓာတ်တိတေန်နဳယြေန် (Titanium) ကေုာံ အာလုမဳနဳယြေန် (Aluminum) ဒးဒုင်စကာ ပ္ဍဲခန္ဓ က္ၜင်အာကာသ ဟိုတ်နူ ကြံင်မ္ၚိုဟ် တုဲ သာသေဲ။&lt;ref name=&quot;IUPAC_Elements&quot;/&gt;

== ၉။ ပရေင်လ္ၚတ် သိပ္ပံခေတ်တၟိ (Modern Scientific Research on Elements) ==
ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် တၠပညာဓာတုဗေဒ ကေုာံ ရူပဗေဒတအ် ဆက်သ္ၚေဝ်ဂၠိပ်ဒၟံင် ဓာတ်တၟိ အကြာ ဒၞာဲသၠုင် (Superheavy elements) ပ္ဍဲဂကောံ ၈ (Period 8) လတူဇယားဇၞော်။ ဓာတ်တအ်ဝွံ မၞုံကဵု ပရိုတောန် ၁၁၉ စဵုကဵု လ္တူတုဲ စၟဳစၟတ်ဒၟံင် &quot;ကျာ်သြဳ မကၠောန်ပကဝ် အဏုဇြေမ်&quot; (Island of stability) မဒှ်အရာ သိပ္ပံခေတ်အနာဂတ် ရ။&lt;ref name=&quot;Scerri2007&quot;/&gt;

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကေုာံ တင်စၟတ် အဓိက (Comparison and Trivia) ==
* '''ဓာတ်မဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲစက္ကဝါ''': [[ဟိုက်ဒြဝ်ဇြေန်]] (Hydrogen) ဒှ်ဓာတ် မၞုံအာဏာစိုပ် ၇၅% လတူ လၟိဟ်ဓာတ် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲစက္ကဝါ။
* '''ဓာတ်မဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲတိဂၠးတိ''': [[သြဇြေန်]] (Oxygen)၊ သဳလဳကောန် ကေုာံ ရန်ေက ဒှ်ဓာတ် မၞုံလၟိဟ် သၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲ အခေါင်ကောန်တိ (Earth's crust)။
* '''ဓာတ်သတ္တု မလဟိင်အိုတ် (Liquid metal)''': မာကျူရဳ (Mercury - Hg) ဒှ်သတ္တုမွဲဓဝ် မဒှ် အခေါင်မလဟိင် (Liquid) ပ္ဍဲအခိင်ရာသဳဓမ္မတာ ရ။&lt;ref name=&quot;Britannica_Element&quot;/&gt;

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{ဂိတုဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ကြက္ကဒိန် ဂရဳဂဝ်ရဳယာန်}}

[[ကဏ္ဍ:ဓာတ်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဓာတုဗေဒ]]</text>
      <sha1>qvhneg0ep4gvfssyhlhtuqvuc7v0j4b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>58949</id>
      <parentid>58948</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T13:02:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>58949</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16379" sha1="6qkpdyg8exb8whbpzlig3tikqib9jyg" xml:space="preserve">{{Infobox chemical element
| name = ဓါတ်ဂမၠိုင် (Chemical Elements)
| image = [[File:Periodic table large.svg|250px|alt=သ္ၚိအင် ဒြပ်စောံဓာတ်]]
| caption = ဒြပ်စောံဓာတ်ဂမၠိုင် အတိုင် [[ပထဝဳဓာတ်ဗေဒ သ္ၚိအင်ဇၞော်]] (Periodic Table)
| total = ၁၁၈ ဓာတ်
| natural = ၉၄ ဓာတ် (ပ္ဍဲသဘာဝ)
| synthetic = ၂၄ ဓာတ် (ခၞံဗဒှ် နကဵုသိပ္ပံ)
| categories = [[သတ္တု]] (Metals)၊ [[သတ္တုစောန်]] (Metalloids)၊ [[သတ္တုဟွံသེင်]] (Nonmetals)
}}

'''ဓာတ်ဂမၠိုင်''' ({{lang-en|Chemical Elements}}) ဝွံ ဒှ်ဒြပ်စောံ ဓာတုဗေဒ မတုပ်သၟဟ် နကဵု လၟိဟ်ပရိုတောန် (Protons) ပ္ဍဲကဵု မထာမ် (Nucleus) ဇၟာပ်ပ် အဏုဇြေမ် (Atoms) ဂမၠိုင်ရ။ ဓာတ်တအ်ဝွံ ဒှ်သ္ဇိုင် သဘာဝ သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲကဵု စက္ကဝါ ပိုယ်ဏအ်ရ။ စဵုကဵု တ္ၚဲဏอ် သိပ္ပံပညာ စၟတ်သမ္တီ ဒြပ်စောံဓာတ် သီုဖအိုတ် ၁၁၈ ဓာတ် နူကဵု ဓာတ်ဟိုက်ဒြဝ်ဇြေန် (Hydrogen - 1) စဵုကဵု ဓာတ်အိုဂနေသြေန် (Oganesson - 118) ရ။&lt;ref name=&quot;IUPAC_Elements&quot;&gt;IUPAC (2021). &quot;The Periodic Table of the Elements&quot;. International Union of Pure and Applied Chemistry. Retrieved from iupac.org.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု သဘာဝဂှ် ဓာတ် ၉၄ ပထမအိုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဓာတ်မတန်တဴတအ်ဂှ် ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲသဘာဝ တုဲ ဓာတ်လ္ၚဵု ဒးဒုင်ခၞံဗဒှ်ပတိတ် နကဵု စက်သိပ္ပံ (Synthetic elements) ရ။ ဓာတ်ဂမၠိုင်ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု [[ပထဝဳဓာတ်ဗေဒ သ္ၚိအင်ဇၞော်]] (Periodic Table) ဗွဲမဇြိုဟ်နက်တုဲ ဒှ်အဓိက သ္ဇိုင် သွက်ကမၠောန် ဓာတုဗေဒ၊ ရူပဗေဒ ကေုာံ အခိုက်သဘာဝ ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Britannica_Element&quot;&gt;Encyclopædia Britannica (2021). &quot;Chemical element&quot;. Chicago, IL.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
အရေဝ် &quot;ဓာတ်&quot; ဝွံ လွဳစလဝ် နူဘာသာသံသကြိုတ် ''dhātu'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဒြပ်မတန်တဴ၊ သ္ဇိုင်တမ် မစုတ်လဝ် အနှစ်သာရ ပ္ဍဲသဘာဝရ။ ပ္ဍဲသိပ္ပံခေတ်တြေံဂှ် ပလေတို ကေုာံ အရေသတောတေလ် (Aristotle) ပတှ်ေကေတ် ဓာတ်တမ် ဒှ် ပန်သာ် (မြ၊ ကျာ၊ ဍာ်၊ ပၟတ်) ရ။ 

စိုပ်ခေတ် ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ တၠပညာဓာတုဗေဒ အင်္ဂလိက် '''រဝ်ဗေတ် បဝ်လေဝ်''' (Robert Boyle) စကေတ်လညာတ် တၟိ ဒဒှ်ရ ဓာတ်မွဲဟီုဂှ် ဒှ်ဒြပ်တမ် မပါ်ထ္ၜးဟွံမာတ် နကဵု သၞောတ်ဓာတုဗေဒ တုဲ ဆက်သ္ၚေဝ်ဂၠိပ်ကၠုင်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၈၉ ဂှ် အန္တဝ်နဳ လာဝေါဇဳယေ (Antoine Lavoisier) ပတိတ် စရင်ဓာတ် ၃၃ ဓာတ် ပထမအိုတ် တုဲ စမၞိဟ်တအ် စမၠောအ်ဂၠာဲ သ္ဇိုင်ဓာတ် စဵုကဵု စိုပ် [[ပထဝဳဓာတ်ဗေဒ သ္ၚိအင်ဇၞော်]] ခေတ်တၟိ ရ။&lt;ref name=&quot;Emsley2011&quot;&gt;Emsley, J. (2011). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

== ၂။ လဒက်ပ္တန် အဏုဇြေမ် ကေုာံ ပရိုတောန် (Atomic Structure and Protons) ==
ဇၟာပ်ပ် ဓာတ်မွဲမွဲ နွံကဵု လၟိဟ်ပရိုတောန် (Atomic number - Z) တၟေင်မွဲရ။ ဥပမာ ဓာတ်ဟိုက်ဒြဝ်ဇြေန် နွံပရိုတောန် မွဲ၊ ဓာတ်ဟဳလဳယြေန် နွံပရိုတောန် ၜါ ရ။ 
* '''မထာမ် (Nucleus)''': ပ္ဍဲမထာမ်ဂှ် ပရိုတောန် (Protons - ဒြပ်စရာဲ အသာ်ဗကေတ် ပလသ်) ကေုာံ နျူထြောန် (Neutrons - ဒြပ်မၞုံကဵု ဒြဟတ်တုပ်သၟဟ်) ဒှ်မွဲစွံရ။
* '''အေလကျာတ် (Electrons)''': အေလကျာတ် မၞုံကဵု ဒြဟတ် ဗြေတ်သလာတ် မလေပ်ဂေတ် ဗိုင်လဝ် မထာမ် ဒးဒုင်ပါ်ပေင်လဝ် ပ္ဍဲတန်ဗွိုင် (Electron shells) ရ။
* '''အဳသဝ်တူပ် (Isotopes)''': ဓာတ်မတုပ် ပရိုတောန် ဆဂး လၟိဟ်နျူထြောန် ဟွံတုပ်ရေင်သကအ် တုဲ မၞုံကဵု ဒြပ်စရာဲ တၞဟ်ခြာ ရ။&lt;ref name=&quot;Atkins2013&quot;&gt;Atkins, P., Overton, T., Rourke, J., Weller, M., &amp; Armstrong, F. (2013). ''Shriver and Atkins' Inorganic Chemistry''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

== ၃။ ပထဝဳဓာတ်ဗေဒ သ္ၚိအင်ဇၞော် (The Periodic Table) ==
သ္ၚိအင်ဇၞော် (Periodic Table) ဝွံ ခၞံဗဒှ်လဝ် နကဵု တၠပညာရူပဗေဒ ရာသဳဥတု တေမိ လေဗ် မေန်ဒေလေယေပ် (Dmitri Mendeleev) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၆၉ ရ။ သ္ၚိအင်ဝွံ ပါ်ထ္ၜးလဝ် ဓာတ်ဂမၠိုင် အတိုင် ဒြပ်စရာဲ ပ္ဍဲတန်ဗွိုင်အေလကျာတ် ရ:
* '''ပံက်ဒဒှ်တဲ (Periods)''': ဒှ်ကတေင် လစဟာဝ် (Horizontal rows) နွံ ၇ ခု။ 
* '''ဂကောံဂမၠိုင် (Groups)''': ဒှ်ကတေင် မတိုန်ဒေါဝ် (Vertical columns) နွံ ၁၈ ဂကောံ။ ဓာတ်ပ္ဍဲဂကောံတုပ် မၞုံကဵု ဒြပ်စရာဲဓာတု မတုပ်သၟဟ်ရေင်သကအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Scerri2007&quot;&gt;Scerri, E. R. (2007). ''The Periodic Table: Its Story and Its Significance''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ဂကူဓာတ်အဓိကဂမၠိုင် (Main Categories of Elements) ==
ပ္ဍဲသ္ၚိအင်ဇၞော်ဂှ် ဓာတ်ဂမၠိုင် ဒးဒုင်ပါ်ထ္ၜးလဝ် နဒဒှ် ဂကူဇၞော် ၃ ဂကူ:
* '''[[သတ္တု]] (Metals)''': ကေတ်အဝဵု သၟိင် ပ္ဍဲသ္ၚိအင်ဇၞော် (လပါ်ပုင် ကေုာံ လဒေါဝ်)။ မၞုံကဵု ဒြပ်ဗလး တရံင်၊ ပလောဝ်ပၠေဲမာန် (Malleable)၊ ဖ္ဍိုတ်ပတိတ် ဗြေတ်သလာတ် ကေုာံ အပူဂမ္တဴ (Conductivity) ဇၞော်မွဲရ (ဥပမာ- ရန်ေက၊ လစ၊ ကြုက်)။
* '''[[သတ္တုဟွံသེင်]] (Nonmetals)''': မၞုံလပါ်သၟဝ်ကျာ-ပလိုတ် (လပါ်သဇိုင်ပုင်)။ ဟွံဖ္ဍိုတ်ဗြေတ်သလာတ်၊ ဇြေန်၊ အလုံ၊ ဟွံမဲ ကု တရံင်ဗလး (ဥပမာ- ဟိုက်ဒြဝ်ဇြေန်၊ ဇာန်၊ သြာဇြေန်)။
* '''[[သတ္တုစောန်]] (Metalloids / Semi-metals)''': မၞုံအကြာ သတ္တု ကေုာံ သတ္တုဟွံသེင် (ဥပမာ- သဳလဳကောန်၊ ဇာမေနဳယြေန်)။&lt;ref name=&quot;Emsley2011&quot;/&gt;

== ၅။ သတ္တု ကေုာံ သတ္တုစောန် မပါလုပ်လဝ် အဓိက (Important Metals and Nonmetals) ==
ပ္ဍဲအကြာ ဓာတ် ၁၁၈ ဓာတ်ဂှ် ဓာတ်လ္ၚဵု မၞုံကဵု အဓိပ္ပါယ် သၠုင်အိုတ် သွက်ဘဝမၞိဟ် ကေုာံ စက်မှုလက်မှု:
* '''[[သြဇြေန်]] (Oxygen - O)''': ဓာတ်ဟွံသེင် အဓိက သွက်သတ်မ জীব မပၠဥ်ကျာ်၊ ဒှ်ဝါတ် မပါလုပ်လဝ် အဓိက ပ္ဍဲဍာ် ကေုာံ တိဂၠးတိ။
* '''[[ရန်ေက]] (Iron - Fe)''': သတ္တုအဓိက သွက်စက်မှုလက်မှု၊ ဘာသာ ကေုာံ သွေးမၞိဟ် (Hemoglobin)။
* '''[[သဳလဳကောန်]] (Silicon - Si)''': သတ္တုစောန် အဓိက သွက်စက် တေလေတ်၊ ကွန်ပျူတာ ချပ်ဖ် (Computer chips) ကေုာံ ကပေါတ်ဖန်ထံင်။
* '''[[ဂဝ်လဒ်]] (Gold - Au) ကေုာံ [[သြန်]] (Silver - Ag)''': သတ္တုမဟွံလီုလာ် (Noble metals) မၞုံကဵု ၚုဟ်မး သၠုင်မွဲရ။&lt;ref name=&quot;Atkins2013&quot;/&gt;

== ၆။ တင်ဗၟံက်ထ္ၜး ဒြပ်စရာဲဓာတ် (Physical and Chemical Properties) ==
ဓာတ်ဇၟာပ်ဇၟာပ်ဓာတ် မၞုံကဵု ဒြပ်စရာဲ တၞဟ်ခြာရေင်သကအ်:
* '''ဒတုံမွဲအလန် (Melting Point &amp; Boiling Point)''': တင်တ္ၚဲ မဒှ်ဍာ် ကေုာံ ဍာ်မစုတ်ပတိတ် (Vaporization)။ ဥပမာ ဓာတ် တုင်္ဂသ္တေန် (Tungsten) နွံကဵု တင်တ္ၚဲမွဲအလန် သၠုင်အိုတ် (3422°C)။
* '''ဗၞတ်ဗ္ၜတ် ပရဝ် (Density)''': လၟိဟ်ဒြပ် ပ္ဍဲ ပမာဏ မွဲ (Mass per unit volume)။ ဓာတ်အိုသ်မဳယြေန် (Osmium) ကေုာံ ဣရဳဒဳယြေန် (Iridium) ဒှ်ဓာတ် ပရဝ် သၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ။
* '''ဓာတုဓာတ်စရာဲ (Chemical Reactivity)''': ညံင်ဓာတ် မကၠောန်ပကဝ် စ ကုဓာတ်တၞဟ် (ဥပမာ- ဂကောံ ဟာလဝ်ဝေန် - Halogens)။&lt;ref name=&quot;Britannica_Element&quot;/&gt;

== ၇။ ဓာတ်ခၞံဗဒှ်သဘာဝ ကေုာံ သိပ္ပံ (Natural and Synthetic Elements) ==
ပ္ဍဲကဵု သ္ၚိအင်ဇၞော်ဂှ်:
* '''ဓာတ်သဘာဝ (Natural Elements)''': ဓာတ် ၁ (ဟိုက်ဒြဝ်ဇြေန်) စဵုကဵု ၉၄ (ပလူတဝ်နဳယြေန် - Plutonium) တအ်ဂှ် ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲသဘာဝတိဂၠးတိ ကေုာံ စက္ကဝါ။
* '''ဓာတ်စက် (Synthetic Elements)''': ဓာတ် ၉၅ (အာမေရိချြေန်) စဵုကဵု ၁၁၈ (အိုဂနေသြေန်) တအ်ဂှ် ဟွံတန်တဴ ပ္ဍဲသဘာဝ၊ ဒးဒုင်ခၞံဗဒှ်ပတိတ် နကဵု ရုင်စက်ပန်ဒြပ်ပရိုတောန် (Particle accelerators) ပ္ဍဲဓာတ်စက်သိပ္ပံ တုဲ မၞုံကဵု အာယုက် မဂၠေအ်ဗွဲမလောန် (Radioactive decay ပြဟ်) ရ။&lt;ref name=&quot;Emsley2011&quot;/&gt;

== ၈။ ဗီုစကာ ဓာတ်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲဘဝလၟုဟ်တ္ၚဲ (Applications in Modern Life) ==
ဓာတ်ဂမၠိုင် ဒှ်သ္ဇိုင် သွက်ကမၠောန်နာနာသာ် ပ္ဍဲမၞိဟ် ကေုာံ စက်မှုလက်မှု:
* '''သဇိုင်သြသဓ (Medicine)''': ဓာတ်လ္ၚဵု မပ္တံကဵု ယာတ်ဝေါက် (Iodine)၊ သ္တေန် (Lithium) ကေုာံ ကာဗောန် (Carbon) ဒှ်တမ် ဒးဒုင်စကာ ပ္ဍဲထဝ်နာဲ ကေုာံ ဆေဝ်ဝါဒ သ္ဇိုင်ထတ်ယုက်။
* '''အရာမပတိတ်ဓါတ်ဂမ္တဴ (Energy Generation)''': ဓာတ်ယူရေနဳယြေန် (Uranium - U) ကေုာံ ပလူတဝ်နဳယြေန် တအ် ဒးဒုင်စကာ ပ္ဍဲရုင်စက် နျူကလဳယာ သွက်ဂွံ ပတိတ် မာဲခရဝ် (Power generation)။
* '''အာကာသသိပ္ပံ (Aerospace)''': ဓာတ်တိတေန်နဳယြေန် (Titanium) ကေုာံ အာလုမဳနဳယြေန် (Aluminum) ဒးဒုင်စကာ ပ္ဍဲခန္ဓ က္ၜင်အာကာသ ဟိုတ်နူ ကြံင်မ္ၚိုဟ် တုဲ သာသေဲ။&lt;ref name=&quot;IUPAC_Elements&quot;/&gt;

== ၉။ ပရေင်လ္ၚတ် သိပ္ပံခေတ်တၟိ (Modern Scientific Research on Elements) ==
ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် တၠပညာဓာတုဗေဒ ကေုာံ ရူပဗေဒတအ် ဆက်သ္ၚေဝ်ဂၠိပ်ဒၟံင် ဓာတ်တၟိ အကြာ ဒၞာဲသၠုင် (Superheavy elements) ပ္ဍဲဂကောံ ၈ (Period 8) လတူသ္ၚိအင်ဇၞော်။ ဓာတ်တအ်ဝွံ မၞုံကဵု ပရိုတောန် ၁၁၉ စဵုကဵု လ္တူတုဲ စၟဳစၟတ်ဒၟံင် &quot;ကျာ်သြဳ မကၠောန်ပကဝ် အဏုဇြေမ်&quot; (Island of stability) မဒှ်အရာ သိပ္ပံခေတ်အနာဂတ် ရ။&lt;ref name=&quot;Scerri2007&quot;/&gt;

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကေုာံ တင်စၟတ် အဓိက (Comparison and Trivia) ==
* '''ဓာတ်မဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲစက္ကဝါ''': [[ဟိုက်ဒြဝ်ဇြေန်]] (Hydrogen) ဒှ်ဓာတ် မၞုံအာဏာစိုပ် ၇၅% လတူ လၟိဟ်ဓာတ် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲစက္ကဝါ။
* '''ဓာတ်မဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲတိဂၠးတိ''': [[သြဇြေန်]] (Oxygen)၊ သဳလဳကောန် ကေုာံ ရန်ေက ဒှ်ဓာတ် မၞုံလၟိဟ် သၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲ အခေါင်ကောန်တိ (Earth's crust)။
* '''ဓာတ်သတ္တု မလဟိင်အိုတ် (Liquid metal)''': မာကျူရဳ (Mercury - Hg) ဒှ်သတ္တုမွဲဓဝ် မဒှ် အခေါင်မလဟိင် (Liquid) ပ္ဍဲအခိင်ရာသဳဓမ္မတာ ရ။&lt;ref name=&quot;Britannica_Element&quot;/&gt;

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{ဂိတုဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ကြက္ကဒိန် ဂရဳဂဝ်ရဳယာန်}}

[[ကဏ္ဍ:ဓာတ်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဓာတုဗေဒ]]</text>
      <sha1>6qkpdyg8exb8whbpzlig3tikqib9jyg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>58950</id>
      <parentid>58949</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T13:03:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>58950</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16264" sha1="2nyqpudl2qcp93n2kmwan4tbx76j3nq" xml:space="preserve">{{Infobox chemical element
| name = ဓါတ်ဂမၠိုင် (Chemical Elements)
| image = [[File:Periodic table large.svg|250px|alt=သ္ၚိအင် ဒြပ်စောံဓာတ်]]
| caption = ဒြပ်စောံဓာတ်ဂမၠိုင် အတိုင် [[ပထဝဳဓာတ်ဗေဒ သ္ၚိအင်ဇၞော်]] (Periodic Table)
| total = ၁၁၈ ဓာတ်
| natural = ၉၄ ဓာတ် (ပ္ဍဲသဘာဝ)
| synthetic = ၂၄ ဓာတ် (ခၞံဗဒှ် နကဵုသိပ္ပံ)
| categories = [[သတ္တု]] (Metals)၊ [[သတ္တုစောန်]] (Metalloids)၊ [[သတ္တုဟွံသེင်]] (Nonmetals)
}}

'''ဓာတ်ဂမၠိုင်''' ({{lang-en|Chemical Elements}}) ဝွံ ဒှ်ဒြပ်စောံ ဓာတုဗေဒ မတုပ်သၟဟ် နကဵု လၟိဟ်ပရိုတောန် (Protons) ပ္ဍဲကဵု မထာမ် (Nucleus) ဇၟာပ်ပ် အဏုဇြေမ် (Atoms) ဂမၠိုင်ရ။ ဓာတ်တအ်ဝွံ ဒှ်သ္ဇိုင် သဘာဝ သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲကဵု စက္ကဝါ ပိုယ်ဏအ်ရ။ စဵုကဵု တ္ၚဲဏอ် သိပ္ပံပညာ စၟတ်သမ္တီ ဒြပ်စောံဓာတ် သီုဖအိုတ် ၁၁၈ ဓာတ် နူကဵု ဓာတ်ဟိုက်ဒြဝ်ဇြေန် (Hydrogen - 1) စဵုကဵု ဓာတ်အိုဂနေသြေန် (Oganesson - 118) ရ။&lt;ref name=&quot;IUPAC_Elements&quot;&gt;IUPAC (2021). &quot;The Periodic Table of the Elements&quot;. International Union of Pure and Applied Chemistry. Retrieved from iupac.org.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု သဘာဝဂှ် ဓာတ် ၉၄ ပထမအိုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဓာတ်မတန်တဴတအ်ဂှ် ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲသဘာဝ တုဲ ဓာတ်လ္ၚဵု ဒးဒုင်ခၞံဗဒှ်ပတိတ် နကဵု စက်သိပ္ပံ (Synthetic elements) ရ။ ဓာတ်ဂမၠိုင်ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု [[ပထဝဳဓာတ်ဗေဒ သ္ၚိအင်ဇၞော်]] (Periodic Table) ဗွဲမဇြိုဟ်နက်တုဲ ဒှ်အဓိက သ္ဇိုင် သွက်ကမၠောန် ဓာတုဗေဒ၊ ရူပဗေဒ ကေုာံ အခိုက်သဘာဝ ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Britannica_Element&quot;&gt;Encyclopædia Britannica (2021). &quot;Chemical element&quot;. Chicago, IL.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
အရေဝ် &quot;ဓာတ်&quot; ဝွံ လွဳစလဝ် နူဘာသာသံသကြိုတ် ''dhātu'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဒြပ်မတန်တဴ၊ သ္ဇိုင်တမ် မစုတ်လဝ် အနှစ်သာရ ပ္ဍဲသဘာဝရ။ ပ္ဍဲသိပ္ပံခေတ်တြေံဂှ် ပလေတို ကေုာံ အရေသတောတေလ် (Aristotle) ပတှ်ေကေတ် ဓာတ်တမ် ဒှ် ပန်သာ် (မြ၊ ကျာ၊ ဍာ်၊ ပၟတ်) ရ။ 

စိုပ်ခေတ် ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ တၠပညာဓာတုဗေဒ အင်္ဂလိက် '''រဝ်ဗေတ် បဝ်လေဝ်''' (Robert Boyle) စကေတ်လညာတ် တၟိ ဒဒှ်ရ ဓာတ်မွဲဟီုဂှ် ဒှ်ဒြပ်တမ် မပါ်ထ္ၜးဟွံမာတ် နကဵု သၞောတ်ဓာတုဗေဒ တုဲ ဆက်သ္ၚေဝ်ဂၠိပ်ကၠုင်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၈၉ ဂှ် အန္တဝ်နဳ လာဝေါဇဳယေ (Antoine Lavoisier) ပတိတ် စရင်ဓာတ် ၃၃ ဓာတ် ပထမအိုတ် တုဲ စမၞိဟ်တအ် စမၠောအ်ဂၠာဲ သ္ဇိုင်ဓာတ် စဵုကဵု စိုပ် [[ပထဝဳဓာတ်ဗေဒ သ္ၚိအင်ဇၞော်]] ခေတ်တၟိ ရ။&lt;ref name=&quot;Emsley2011&quot;&gt;Emsley, J. (2011). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

== ၂။ လဒက်ပ္တန် အဏုဇြေမ် ကေုာံ ပရိုတောန် (Atomic Structure and Protons) ==
ဇၟာပ်ပ် ဓာတ်မွဲမွဲ နွံကဵု လၟိဟ်ပရိုတောန် (Atomic number - Z) တၟေင်မွဲရ။ ဥပမာ ဓာတ်ဟိုက်ဒြဝ်ဇြေန် နွံပရိုတောန် မွဲ၊ ဓာတ်ဟဳလဳယြေန် နွံပရိုတောန် ၜါ ရ။ 
* '''မထာမ် (Nucleus)''': ပ္ဍဲမထာမ်ဂှ် ပရိုတောန် (Protons - ဒြပ်စရာဲ အသာ်ဗကေတ် ပလသ်) ကေုာံ နျူထြောန် (Neutrons - ဒြပ်မၞုံကဵု ဒြဟတ်တုပ်သၟဟ်) ဒှ်မွဲစွံရ။
* '''အေလကျာတ် (Electrons)''': အေလကျာတ် မၞုံကဵု ဒြဟတ် ဗြေတ်သလာတ် မလေပ်ဂေတ် ဗိုင်လဝ် မထာမ် ဒးဒုင်ပါ်ပေင်လဝ် ပ္ဍဲတန်ဗွိုင် (Electron shells) ရ။
* '''အဳသဝ်တူပ် (Isotopes)''': ဓာတ်မတုပ် ပရိုတောန် ဆဂး လၟိဟ်နျူထြောန် ဟွံတုပ်ရေင်သကအ် တုဲ မၞုံကဵု ဒြပ်စရာဲ တၞဟ်ခြာ ရ။&lt;ref name=&quot;Atkins2013&quot;&gt;Atkins, P., Overton, T., Rourke, J., Weller, M., &amp; Armstrong, F. (2013). ''Shriver and Atkins' Inorganic Chemistry''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

== ၃။ ပထဝဳဓာတ်ဗေဒ သ္ၚိအင်ဇၞော် (The Periodic Table) ==
သ္ၚိအင်ဇၞော် (Periodic Table) ဝွံ ခၞံဗဒှ်လဝ် နကဵု တၠပညာရူပဗေဒ ရာသဳဥတု တေမိ လေဗ် မေန်ဒေလေယေပ် (Dmitri Mendeleev) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၆၉ ရ။ သ္ၚိအင်ဝွံ ပါ်ထ္ၜးလဝ် ဓာတ်ဂမၠိုင် အတိုင် ဒြပ်စရာဲ ပ္ဍဲတန်ဗွိုင်အေလကျာတ် ရ:
* '''ပံက်ဒဒှ်တဲ (Periods)''': ဒှ်ကတေင် လစဟာဝ် (Horizontal rows) နွံ ၇ ခု။ 
* '''ဂကောံဂမၠိုင် (Groups)''': ဒှ်ကတေင် မတိုန်ဒေါဝ် (Vertical columns) နွံ ၁၈ ဂကောံ။ ဓာတ်ပ္ဍဲဂကောံတုပ် မၞုံကဵု ဒြပ်စရာဲဓာတု မတုပ်သၟဟ်ရေင်သကအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Scerri2007&quot;&gt;Scerri, E. R. (2007). ''The Periodic Table: Its Story and Its Significance''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ဂကူဓာတ်အဓိကဂမၠိုင် (Main Categories of Elements) ==
ပ္ဍဲသ္ၚိအင်ဇၞော်ဂှ် ဓာတ်ဂမၠိုင် ဒးဒုင်ပါ်ထ္ၜးလဝ် နဒဒှ် ဂကူဇၞော် ၃ ဂကူ:
* '''[[သတ္တု]] (Metals)''': ကေတ်အဝဵု သၟိင် ပ္ဍဲသ္ၚိအင်ဇၞော် (လပါ်ပုင် ကေုာံ လဒေါဝ်)။ မၞုံကဵု ဒြပ်ဗလး တရံင်၊ ပလောဝ်ပၠေဲမာန် (Malleable)၊ ဖ္ဍိုတ်ပတိတ် ဗြေတ်သလာတ် ကေုာံ အပူဂမ္တဴ (Conductivity) ဇၞော်မွဲရ (ဥပမာ- ရန်ေက၊ လစ၊ ကြုက်)။
* '''[[သတ္တုဟွံသེင်]] (Nonmetals)''': မၞုံလပါ်သၟဝ်ကျာ-ပလိုတ် (လပါ်သဇိုင်ပုင်)။ ဟွံဖ္ဍိုတ်ဗြေတ်သလာတ်၊ ဇြေန်၊ အလုံ၊ ဟွံမဲ ကု တရံင်ဗလး (ဥပမာ- ဟိုက်ဒြဝ်ဇြေန်၊ ဇာန်၊ သြာဇြေန်)။
* '''[[သတ္တုစောန်]] (Metalloids / Semi-metals)''': မၞုံအကြာ သတ္တု ကေုာံ သတ္တုဟွံသེင် (ဥပမာ- သဳလဳကောန်၊ ဇာမေနဳယြေန်)။&lt;ref name=&quot;Emsley2011&quot;/&gt;

== ၅။ သတ္တု ကေုာံ သတ္တုစောန် မပါလုပ်လဝ် အဓိက (Important Metals and Nonmetals) ==
ပ္ဍဲအကြာ ဓာတ် ၁၁၈ ဓာတ်ဂှ် ဓာတ်လ္ၚဵု မၞုံကဵု အဓိပ္ပါယ် သၠုင်အိုတ် သွက်ဘဝမၞိဟ် ကေုာံ စက်မှုလက်မှု:
* '''[[သြဇြေန်]] (Oxygen - O)''': ဓာတ်ဟွံသེင် အဓိက သွက်သတ်မ জীব မပၠဥ်ကျာ်၊ ဒှ်ဝါတ် မပါလုပ်လဝ် အဓိက ပ္ဍဲဍာ် ကေုာံ တိဂၠးတိ။
* '''[[ရန်ေက]] (Iron - Fe)''': သတ္တုအဓိက သွက်စက်မှုလက်မှု၊ ဘာသာ ကေုာံ သွေးမၞိဟ် (Hemoglobin)။
* '''[[သဳလဳကောန်]] (Silicon - Si)''': သတ္တုစောန် အဓိက သွက်စက် တေလေတ်၊ ကွန်ပျူတာ ချပ်ဖ် (Computer chips) ကေုာံ ကပေါတ်ဖန်ထံင်။
* '''[[ဂဝ်လဒ်]] (Gold - Au) ကေုာံ [[သြန်]] (Silver - Ag)''': သတ္တုမဟွံလီုလာ် (Noble metals) မၞုံကဵု ၚုဟ်မး သၠုင်မွဲရ။&lt;ref name=&quot;Atkins2013&quot;/&gt;

== ၆။ တင်ဗၟံက်ထ္ၜး ဒြပ်စရာဲဓာတ် (Physical and Chemical Properties) ==
ဓာတ်ဇၟာပ်ဇၟာပ်ဓာတ် မၞုံကဵု ဒြပ်စရာဲ တၞဟ်ခြာရေင်သကအ်:
* '''ဒတုံမွဲအလန် (Melting Point &amp; Boiling Point)''': တင်တ္ၚဲ မဒှ်ဍာ် ကေုာံ ဍာ်မစုတ်ပတိတ် (Vaporization)။ ဥပမာ ဓာတ် တုင်္ဂသ္တေန် (Tungsten) နွံကဵု တင်တ္ၚဲမွဲအလန် သၠုင်အိုတ် (3422°C)။
* '''ဗၞတ်ဗ္ၜတ် ပရဝ် (Density)''': လၟိဟ်ဒြပ် ပ္ဍဲ ပမာဏ မွဲ (Mass per unit volume)။ ဓာတ်အိုသ်မဳယြေန် (Osmium) ကေုာံ ဣရဳဒဳယြေန် (Iridium) ဒှ်ဓာတ် ပရဝ် သၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ။
* '''ဓာတုဓာတ်စရာဲ (Chemical Reactivity)''': ညံင်ဓာတ် မကၠောန်ပကဝ် စ ကုဓာတ်တၞဟ် (ဥပမာ- ဂကောံ ဟာလဝ်ဝေန် - Halogens)။&lt;ref name=&quot;Britannica_Element&quot;/&gt;

== ၇။ ဓာတ်ခၞံဗဒှ်သဘာဝ ကေုာံ သိပ္ပံ (Natural and Synthetic Elements) ==
ပ္ဍဲကဵု သ္ၚိအင်ဇၞော်ဂှ်:
* '''ဓာတ်သဘာဝ (Natural Elements)''': ဓာတ် ၁ (ဟိုက်ဒြဝ်ဇြေန်) စဵုကဵု ၉၄ (ပလူတဝ်နဳယြေန် - Plutonium) တအ်ဂှ် ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲသဘာဝတိဂၠးတိ ကေုာံ စက္ကဝါ။
* '''ဓာတ်စက် (Synthetic Elements)''': ဓာတ် ၉၅ (အာမေရိချြေန်) စဵုကဵု ၁၁၈ (အိုဂနေသြေန်) တအ်ဂှ် ဟွံတန်တဴ ပ္ဍဲသဘာဝ၊ ဒးဒုင်ခၞံဗဒှ်ပတိတ် နကဵု ရုင်စက်ပန်ဒြပ်ပရိုတောန် (Particle accelerators) ပ္ဍဲဓာတ်စက်သိပ္ပံ တုဲ မၞုံကဵု အာယုက် မဂၠေအ်ဗွဲမလောန် (Radioactive decay ပြဟ်) ရ။&lt;ref name=&quot;Emsley2011&quot;/&gt;

== ၈။ ဗီုစကာ ဓာတ်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲဘဝလၟုဟ်တ္ၚဲ (Applications in Modern Life) ==
ဓာတ်ဂမၠိုင် ဒှ်သ္ဇိုင် သွက်ကမၠောန်နာနာသာ် ပ္ဍဲမၞိဟ် ကေုာံ စက်မှုလက်မှု:
* '''သဇိုင်သြသဓ (Medicine)''': ဓာတ်လ္ၚဵု မပ္တံကဵု ယာတ်ဝေါက် (Iodine)၊ သ္တေန် (Lithium) ကေုာံ ကာဗောန် (Carbon) ဒှ်တမ် ဒးဒုင်စကာ ပ္ဍဲထဝ်နာဲ ကေုာံ ဆေဝ်ဝါဒ သ္ဇိုင်ထတ်ယုက်။
* '''အရာမပတိတ်ဓါတ်ဂမ္တဴ (Energy Generation)''': ဓာတ်ယူရေနဳယြေန် (Uranium - U) ကေုာံ ပလူတဝ်နဳယြေန် တအ် ဒးဒုင်စကာ ပ္ဍဲရုင်စက် နျူကလဳယာ သွက်ဂွံ ပတိတ် မာဲခရဝ် (Power generation)။
* '''အာကာသသိပ္ပံ (Aerospace)''': ဓာတ်တိတေန်နဳယြေန် (Titanium) ကေုာံ အာလုမဳနဳယြေန် (Aluminum) ဒးဒုင်စကာ ပ္ဍဲခန္ဓ က္ၜင်အာကာသ ဟိုတ်နူ ကြံင်မ္ၚိုဟ် တုဲ သာသေဲ။&lt;ref name=&quot;IUPAC_Elements&quot;/&gt;

== ၉။ ပရေင်လ္ၚတ် သိပ္ပံခေတ်တၟိ (Modern Scientific Research on Elements) ==
ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် တၠပညာဓာတုဗေဒ ကေုာံ ရူပဗေဒတအ် ဆက်သ္ၚေဝ်ဂၠိပ်ဒၟံင် ဓာတ်တၟိ အကြာ ဒၞာဲသၠုင် (Superheavy elements) ပ္ဍဲဂကောံ ၈ (Period 8) လတူသ္ၚိအင်ဇၞော်။ ဓာတ်တအ်ဝွံ မၞုံကဵု ပရိုတောန် ၁၁၉ စဵုကဵု လ္တူတုဲ စၟဳစၟတ်ဒၟံင် &quot;ကျာ်သြဳ မကၠောန်ပကဝ် အဏုဇြေမ်&quot; (Island of stability) မဒှ်အရာ သိပ္ပံခေတ်အနာဂတ် ရ။&lt;ref name=&quot;Scerri2007&quot;/&gt;

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကေုာံ တင်စၟတ် အဓိက (Comparison and Trivia) ==
* '''ဓာတ်မဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲစက္ကဝါ''': [[ဟိုက်ဒြဝ်ဇြေန်]] (Hydrogen) ဒှ်ဓာတ် မၞုံအာဏာစိုပ် ၇၅% လတူ လၟိဟ်ဓာတ် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲစက္ကဝါ။
* '''ဓာတ်မဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲတိဂၠးတိ''': [[သြဇြေန်]] (Oxygen)၊ သဳလဳကောန် ကေုာံ ရန်ေက ဒှ်ဓာတ် မၞုံလၟိဟ် သၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲ အခေါင်ကောန်တိ (Earth's crust)။
* '''ဓာတ်သတ္တု မလဟိင်အိုတ် (Liquid metal)''': မာကျူရဳ (Mercury - Hg) ဒှ်သတ္တုမွဲဓဝ် မဒှ် အခေါင်မလဟိင် (Liquid) ပ္ဍဲအခိင်ရာသဳဓမ္မတာ ရ။&lt;ref name=&quot;Britannica_Element&quot;/&gt;

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;


[[ကဏ္ဍ:ဓာတ်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဓာတုဗေဒ]]</text>
      <sha1>2nyqpudl2qcp93n2kmwan4tbx76j3nq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:ခုင်ဓါတ်ရတု</title>
    <ns>10</ns>
    <id>12661</id>
    <redirect title="ထာမ်ပလိက်:ခုင်ဓါတ်" />
    <revision>
      <id>58952</id>
      <timestamp>2026-10-23T13:05:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[ထာမ်ပလိက်:ခုင်ဓါတ်ရတု]] ဇရေင် [[ထာမ်ပလိက်:ခုင်ဓါတ်]]</comment>
      <origin>58952</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66" sha1="pmewfc0v1hp7rsop4tlnkd1xodkgkpt" xml:space="preserve">#REDIRECT [[ထာမ်ပလိက်:ခုင်ဓါတ်]]</text>
      <sha1>pmewfc0v1hp7rsop4tlnkd1xodkgkpt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သေတ်တေမ်ဗါ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12662</id>
    <revision>
      <id>58953</id>
      <timestamp>2026-10-23T14:31:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox month | name = သေတ်တေမ်ဗါ (September) | image = [[File:Les Très Riches Heures du duc de Berry septembre.jpg|200px|alt=ရုပ်ကသူ သေတ်တေမ်ဗါ ပ္ဍဲလိက် Les Très Riches Heures du duc de Berry]] | caption = ရုပ်ကသူ မစၞောန်ထ္ၜး ဂိတုသေတ်တေမ်ဗါ (နူကဵု လိက် ''Très Ric...&quot;</comment>
      <origin>58953</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20376" sha1="n7nmknus4wk7c5fv9pkxpscuc5z30mc" xml:space="preserve">{{Infobox month
| name = သေတ်တေမ်ဗါ (September)
| image = [[File:Les Très Riches Heures du duc de Berry septembre.jpg|200px|alt=ရုပ်ကသူ သေတ်တေမ်ဗါ ပ္ဍဲလိက် Les Très Riches Heures du duc de Berry]]
| caption = ရုပ်ကသူ မစၞောန်ထ္ၜး ဂိတုသေတ်တေမ်ဗါ (နူကဵု လိက် ''Très Riches Heures du duc de Berry'' ခေတ်လဒေါဝ်)
| number = 9
| days = 30
| season = [[ဥတုကသီု]] (ကရေက်ဂၠးတိသၟဝ်ကျာ)&lt;br/&gt;[[ဥတုတမ်သၞာံ]] (ကရေက်ဂၠးတိသၠုင်ကျာ)
| zodiac = [[ကညာ]] (Virgo) ကေုာံ [[တူလာ]] (Libra)
| flower = ပ္ကဴအာသတာ (Aster) ကေုာံ ပ္ကဴမဝ်နိင်ဂလောရဳ (Morning Glory)
| birthstone = မတ်သပ်ဖာယာ (Sapphire)
}}

'''သေတ်တေမ်ဗါ''' ({{lang-en|September}}) ဝွံ ဒှ်ဂိတု နဝ်ဝမ (ဂိတုဒစိတ်) ပ္ဍဲကဵု [[ကြက္ကဒိန် ဂျူလဳယာန်]] ကေုာံ [[ကြက္ကဒိန် ဂရဳဂဝ်ရဳယာန်]] တုဲ၊ ဒှ်ဂိတု ဒုတိယ ပ္ဍဲအကြာ ဂိတု ပန်ဂိတု မၞုံကဵု လၟိဟ်တ္ၚဲ ၃၀ တ္ၚဲရ။&lt;ref name=&quot;Britannica_Sep&quot;&gt;Smith, W. (2021). &quot;September&quot;. ''Encyclopedia Britannica''. Retrieved from britannica.com.&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲကရေက်ဂၠးတိသၟဝ်ကျာ (Northern Hemisphere) မ္ဂး ဂိတုသေတ်တေမ်ဗါဝွံ ဒှ်ဂိတု စလုပ်စိုပ် ဥတုကသီု (Autumn) တုဲ၊ ပ္ဍဲကရေက်ဂၠးတိသၠုင်ကျာ (Southern Hemisphere) မ္ဂး ဒှ်ဂိတု စလုပ်စိုပ် ဥတုတမ်သၞာံ (Spring) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ရာသဳဥတု ဂိတုသေတ်တေမ်ဗါ ပ္ဍဲကရေက်ဂၠးတိသၠုင်ကျာဂှ် တုပ်သၟဟ် ကု ရာသဳဥတု ဂိတု[[မာတ်]] ပ္ဍဲကရေက်ဂၠးတိသၟဝ်ကျာ ကီုရ။

ယၟုဂိတု သေတ်တေမ်ဗါ ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ်လေတ္တေန် ''septem'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဒစိတ်&quot; ဟိုတ်နူ ပ္ဍဲ [[ကြက္ကဒိန် ရောမ]] တမ်မူလဂှ် ၎င်းဒှ် ဂိတုမရနုက်ကဵု ဒစိတ် ပ္ဍဲသၞာံရ။&lt;ref name=&quot;OED_Sep&quot;&gt;Oxford English Dictionary (2021). &quot;September, n.&quot; Oxford University Press.&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲကရေက်ဂၠးတိသၟဝ်ကျာ (Northern Hemisphere) မ္ဂး ဂိတုဝွံ ဒှ်အခိင် သၟာဗ္ၚတအ် ပကောံစွံ သြောအ်တန်သၞာံ (Harvest season) ရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ယၟုမ္ဂး &quot;သေတ်တေမ်ဗါ&quot; (September) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ်လေတ္တေန် ''September'' မဒုင်သ္ဇိုင် ကု ဂၞန်လေတ္တေန် ''septem'' (ဒစိတ်) ရ။ ပ္ဍဲ[[ကြက္ကဒိန် ရောမ]] တမ်မူလ (Roman calendar) မခၞံလဝ် နကဵု သၟိင်ရဝ်မူလုသ် မၞုံဆ ၁၀ ဂိတုဓဝ်ဂှ် ဂိတုသေတ်တေမ်ဗါ ဝွံ ဒှ်'''ဂိတုမရနုက်ကဵု ဒစိတ်''' (စနူ ဂိတု[[မာတ်]] ဒှ်ဂိတုပထမ) ရ။&lt;ref name=&quot;Scullard1981&quot;&gt;Scullard, H. H. (1981). ''Festivals and Ceremonies of the Roman Republic''. Cornell University Press, pp. 145-152.&lt;/ref&gt;

စိုပ်လက်ထက် သၟိင်နူမာ ပေါမ်ပဳလဳယုသ် ထပ်စုတ် ဂိတု[[ဇာန်နဝါရဳ]] ကေုာံ [[ဖေဖဝ်ဝါရဳ]] ပ္ဍဲအကြာ ၇၁၃ ဘဳစဳ ပြီးနောက်၊ သေတ်တေမ်ဗါ ဒှ်အာ ဂိတုမရနုက်ကဵု ဒစိတ် ပ္ဍဲលၟေင်ဂိတု ၁၂ ဂိတု ရ။ ၜိုန်ရ လၟေင်လ္ၚတ် ပြံင်လှာဲအာကီုလေဝ်, ကောန်ဍုင်ရောမတအ် ဆက်ကော်စ ယၟုတြေံ ''September'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဒစိတ် ဂှ် စဵုကဵုတ္ၚဲဏအ်ရ။ သၟိင်ရောမတအ် လ္ၚဵု (ဥပမာ- သၟိင် တဳဗဳယုသ် ကေုာံ တဳတုသ်) ကေင် ፈန်ဗဒှ် သွက်ဂွံပြံင်လှာဲ ယၟုဂိတုဝွံ နကဵုယၟု ဇကု မတုပ်သၟဟ် ကု ဂျူလာင် ကေုာံ အဝ်ဂေတ် ကီုလေဝ် ဟွံအံင်ဇၞးစုက်စပ် ဒှ်မွဲသာ်တုဲ ယၟုသေတ်တေမ်ဗါ ဆက်တန်တဴအာရ။&lt;ref name=&quot;Richards1999&quot;&gt;Richards, E. G. (1999). ''Mapping Time: The Calendar and its History''. Oxford University Press, pp. 218-225.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်ဂမၠိုင် (In Different Calendars) ==
ပ္ဍဲကြက္ကဒိန် ဂျူလဳယာန် ကေုာံ ကြက္ကဒိန် ဂရဳဂဝ်ရဳယာန် ဂှ် ဂိတုသေတ်တေမ်ဗါ နွံ ၃၀ တ္ၚဲလၟိုန်ရ။ ပ္ဍဲစက်သၞောတ်ကြက္ကဒိန် ယေန်သၞာင်တၞဟ်တအ်မ္ဂး:
* '''ကြက္ကဒိန် မန် ကေုာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ''': ဂိတုသေတ်တေမ်ဗါဝွံ တုပ်သၟဟ် ကု လဒေါဝ် '''ဂိတုဘတ်''' (Bhadrapada / Tawthalwin) ကေုာံ စလုပ် '''ဂိတုသှ်ေ''' (Thadingyut) ရ။ ဂိတုဘတ်ပေင် (တ္ၚဲဓမ္မသံဝေဂ) ကေုာံ သဘင်သၟာန်သှ်လိက် နိကာယတအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဒတုံပ္ဍဲ ဂိတုဝွံရ။
* '''ကြက္ကဒိန် အင်္ဂလဝ်-သက်သန် တြေံ''': ကောန်ဍုင်အင်္ဂလာန် တြေံတအ် ကော်စ ဂိတုသေတ်တေမ်ဗါ မ္ဂး ''Gerstmōnaþ'' (ဂိတုသြောအ်ယာ / Barley month) ဟိုတ်နူ ဒှ်အခိင် သြောအ်ယာ တိတ်ဍိုတ် အံင်ဇၞးတုဲ ကေတ်သြောအ် ပကောံစွံရ။
* '''ကြက္ကဒိန် ဟဳဗရူ (Hebrew Calendar)''': ဂိတုသေတ်တေမ်ဗါဝွံ တုပ်သၟဟ် ကု လဒေါဝ် ဂိတု '''အာဗ်''' (Av), '''အေလုလ်''' (Elul) ကေုာံ စလုပ် ဂိတု '''တိသ်ရဳ''' (Tishrei) မဒှ်ဂိတု သဘင်သၞာံတၟိ ယေဟူဒဳ (Rosh Hashanah) ရ။&lt;ref name=&quot;Blackburn1999&quot;&gt;Blackburn, B., &amp; Holford-Strevens, L. (1999). ''The Oxford Companion to the Year''. Oxford University Press, pp. 260-268.&lt;/ref&gt;

== ၃။ ရာသဳဥတု ကေုာံ သဘာဝ (Climate and Nature) ==
ရာသဳဥတု ပ္ဍဲဂိတုသေတ်တေမ်ဗါဝွံ ဒှ်အခိင် အပြံင်အလှာဲ ဥတု ဇၞော်မွဲရ:
* '''ကရေက်ဂၠးတိသၟဝ်ကျာ''': စလုပ် ဥတုကသီု (Autumn) တုဲ ဓါတ်ဂမ္တဴ စယှအ်စှ်ေ သိုက်က်ရ။ အခိင်တ္ၚဲ ကေုာံ အခိင်ဗတံ တုပ်သၟဟ်ရေင်သကအ် ပ္ဍဲအကြာ ဇေတ်တ် (Autumnal equinox)။ တၞးဆုလ္ၚဵု စပြံင်လှာဲ အသာ်ဝါ၊ အသာ်ဗကေတ်ရ။
* '''ကရေက်ဂၠးတိသၠုင်ကျာ''': စလုပ် ဥတုတမ်သၞာံ (Spring) တုဲ ဓါတ်ဂမ္တဴ စဂမ္တဴတိုန် ပ္ဍဲကရေက်ဂၠးတိသၠုင်ကျာ (ဍုင်အဝ်သတြေလျာ၊ အာဂျေန်တဳနာစ တအ်)။
* '''ပ္ဍဲဍုင်မန် ကေုာံ အာရှသၠုင်ကျာ-ဗမံက်''': ဒှ်အခိင် ကၞောတ် ဥတုဗြဲ (Monsoon) တုဲ ဗြဲစပၠိုတ်အာ သိုက်က်ရ။ တၞံသြောအ် ပ္ဍဲဗ္ၚ စတိုန်သြောအ် (Grain filling stage) တုဲ လဆောဝ်မ္ဂး သဘာဝ ဍာ်တၟာင် စစိုပ်ကၠုင်ရ။

== ၄။ နက္ခတ္တဗေဒ ကေုာံ စက်သမ္မာန် (Astronomy and Astrology) ==
ပ္ဍဲကဏ္ဍ နက္ခတ္တဗေဒ ဂှ် '''အဳကွဳနံက် သေတ်တေမ်ဗါ''' (September equinox / Autumnal equinox) မက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲအကြာ ၂၂ ကေုာံ ၂၃ သေတ်တေမ်ဗါ ဒှ်အရာ အဓိကအိုတ်ရ။ ပ္ဍဲတ္ၚဲဂှ် တ္ၚဲ တန်တဴ တပ်ပ် လတူ အဳကွေတာ တုဲ အလုံမွဲဂၠးတိ အခိင်တ္ၚဲ ကဵု အခိင်ဗတံ နွံ ၁၂ နာဍဳ တုပ်သၟဟ်ရေင်သကအ်ရ။ ဂိတုပေင် ပ္ဍဲသေတ်တေမ်ဗါဂှ် အတိုင်ယေန်သၞာင် ရးပလိုတ်မ္ဂး ကော်စ '''ဂိတုသြောအ် (Harvest Moon)''' ဟိုတ်နူ သၟာဗ္ၚတအ် စကာ လျးဂိတုပေင် သွက်ဂွံ ဆက်ကေတ် လၟေင်ကမၠောန် ၜှ်ပကောံသြောအ် ပ္ဍဲဗတံ တုဲ ပ္တိုန်စွံ သ္ၚေဟ်ရ။

ပ္ဍဲစက်သမ္မာန် (Astrology) ရာသဳစက်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲဂိတုသေတ်တေမ်ဗါဂှ် ဒှ်:
* '''[[ကညာ]] (Virgo)''': နူကဵု ئဝ်ဂေတ် ၂၃ စဵုကဵု သေတ်တေမ်ဗါ ၂၂ ရ။ သင်္ကေတဂှ် ဒှ် ကျာ်ဗြဴမပကောံသြောအ်။
* '''[[တူလာ]] (Libra)''': စတမ်နူ သေတ်တေမ်ဗါ ၂၃ စဵုကဵု အံက်တဝ်ဗါ ၂၂ ရ။ သင်္ကေတဂှ် ဒှ် စက်ထ္ၜင် (Scales) ရ။

== ၅။ သင်္ကေတဂိတု ကေုာံ ပ္ကဴမတ် (Month Symbols) ==
သင်္ကေတ မဆေင်စပ်ကဵု ညးမသၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲဂိတုသေတ်တေမ်ဗါဂှ် နွံအတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! ဂကူသင်္ကေတ
! ယၟုသင်္ကေတ
! အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ တင်စၟတ်
|-
| မတ်သၠးဂဝ် (Birthstone)
| '''[[မတ်သပ်ဖာယာ]]''' (Sapphire)
| မတ်သပ်ဖာယာ (မတ်အသာ်သၚေက်ကြပ်လမ္စံက်) ဝွံ စၞောန်ထ္ၜးကဵု ပရေင်သစ္စာ၊ ပညာ၊ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ တသိုက်စိုတ်။
|-
| ပ္ကဴသၠးဂဝ် (Birth flower)
| '''အာသတာ''' (Aster) ကေုာံ '''မဝ်နိင်ဂလောရဳ''' (Morning Glory)
| ပ္ကဴအာသတာ စၞောန်ထ္ၜး ပရေင်ဆာန်ဇြိုဟ်နက် ကေုာံ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် မရာဒနာမိက်။ ပ္ကဴမဝ်နိင်ဂလောရဳ စၞောန်ထ္ၜး ပရေင်ဆာန် ပွိုင်မွဲအာယုက်။
|}

== ၆။ သဘင် ကေုာံ တ္ၚဲကၟုဲ အဓိကဂမၠိုင် (Major Observances and Holidays) ==
ပ္ဍဲဂိတုသေတ်တေမ်ဗါဝွံ တ္ၚဲကၟုဲ ကေုာံ တ္ၚဲစၟတ်သမ္တီ အဓိကဂမၠိုင် နွံဗွဲမဂၠိုင်ရ:

* '''တ္ၚဲသၟာကမၠောန် (Labor Day)''': တ္ၚဲစန် ပထမအိုတ် ပ္ဍဲဂိတုသေတ်တေမ်ဗါ (ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ကေုာံ ကနေဒါ)။
* '''[[တ္ၚဲသၠးဗွး ကောန်ဂကူမန်]] (Mon National Independence Day)''': တ္ၚဲဍုင်မန် မဒုင်တဲ ပရေင်ဗၠးၜး (ဗွဲမဂၠိုင် ဒတုံပ္ဍဲ ဂိတုသေတ်တေမ်ဗါ)။
* '''တ္ၚဲလိက်ပတ် ဂၠးကဝ် (International Literacy Day)''': ၈ သေတ်တေမ်ဗါ (စၟတ်သမ္တီလဝ် နကဵု UNESCO)။
* '''တ္ၚဲၜိုဟ်လလမ် ဂၠးကဝ် (International Day of Peace)''': ၂၁ သေတ်တေမ်ဗါ (စၟတ်သမ္တီလဝ် နကဵု ကုလသမဂ္ဂ)။
* '''သဘင်သှ်ေ (Thadingyut / Lighting Festival)''': တ္ၚဲဂိတုသှ်ေပေင် (ဗွဲမဂၠိုင် ဒတုံပ္ဍဲ ကၞောတ်သေတ်တေမ်ဗါ ဟွံသေင်မ္ဂး တမ်အံက်တဝ်ဗါ)။ ဒှ်တ္ၚဲကျာ်တြဲ စဴနူ တ္ၚဲတာဝတိံသာ။

== ၇။ ဝင်တ္ၚဲလၟုဟ် ပ္ဍဲဂိတုသေတ်တေမ်ဗါ (Historical Events in September) ==
ပ္ဍဲဝင်ဂၠးတိဂှ် ပရူပရာ အဓိကဂမၠိုင် က္တဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဂိတုသေတ်တေမ်ဗါ နွံဗွဲမဂၠိုင်ရ:
* '''၁ သေတ်တေမ်ဗါ ၁၉၃၉''': ဒပ်ပၞာန် နာဇြဳ ဂျာမနဳ စလုပ်ဗိုက် ဍုင်ပဝ်လာန် (Poland) တုဲ [[ပၞာန်ဂၠးတိ ဒုတိယ]] စက္တဵုဒှ်ကၠုင် တအပ်ပ်။
* '''၂ သေတ်တေမ်ဗါ ၁၉٤5''': [[ပၞာန်ဂၠးတိ ဒုတိယ]] တုဲဒှ်အာ လၟောင်ပ္တိတ် လိက်စၟတ်သမ္တီ ဒုင်ကျ ပ္ဍဲလတူက္ၜင်ပၞာန် USS Missouri။
* '''၁၁ သေတ်တေမ်ဗါ ၂၀၀၁ (9/11)''': ဂကောံအကြီုစိုတ် ထပက်ဗ္ဂိုက် က္ၜင်ကျာ ခတိုဟ်ဗဒှ် ပ္ဍဲဝါသဳဝတေန် ကေုာံ နူယောက် (World Trade Center) တုဲ မၞိဟ် စုတိအာ ဗွဲမဂၠိုင်။

== ၈။ ပရေင်ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဘာသာ (Cultural and Religious Aspects) ==
ပ္ဍဲယေန်သၞာင် မန် ကေုာံ ဗုဒ္ဓဘာသာဂှ် ဂိတုသေတ်တေမ်ဗါ (ဂိတုဘတ် ကေုာံ စလုပ် ဂိတုသှ်ေ) ဝွံ ဒှ်အခိင် ကၞောတ်ဝါသ် (Buddhist Lent) ရ။ ပ္ဍဲဂိတုဘတ်ပေင်ဂှ် ကောန်ဗုဒ္ဓဘာသာတအ် ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်ဓမ္မသံဝေဂ၊ ပတုဲကုသိုလ် တၟေင်တုဲ သၟာဗ္ၚတအ် စွံသတိ ကု သြောအ်အေမ် ပ္ဍဲဗ္ၚရ။

ပ္ဍဲယေန်သၞာင် ရးပလိုတ်ဂှ် ဂိတုသေတ်တေမ်ဗါ ဒှ်အခိင် ကောန်ၚာ်ကျာ် မစစိုပ် ဘာလကျာ် / ဘာတန် (Back to school season) တုဲ ကမၠောန်သၟာဗ္ၚ ပကောံစွံ သြောအ် (Harvest) စိုပ်ကၠုင် ကဆံင်အဓိကရ။

== ၉။ လိက်ပတ် ကေုာံ အနုသုခုမ (Literature and Arts) ==
ပ္ဍဲလိက်ပတ် ကဗျ ကေုာံ အနုသုခုမ ရးပလိုတ်ဂှ် သေတ်တေမ်ဗါ ဒးဒုင်ချူဗၟံက်ထ္ၜး နဒဒှ် ဂိတုမၞုံကဵု အခိင်ဥတုကသီု မအဲပၠိုက်၊ မၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ရာသဳဥတု စဂံက်စှ်ေ:
* အစာကဗျ အမေရိကာန် '''ဇွန် ကေတ် (John Keats)''' ချူလဝ် ကဗျ မြဟ်တမ္ညဝ် ''To Autumn'' (၁٨၂၀) မဗၟံက်ထ္ၜး တသိုက် ဂိတုဥတုကသီု သေတ်တေမ်ဗါ မဍိုက်ပေင် ကု သတ်တၞံ ကေုာံ သြောအ်ဍာ်ဒုင်။
* ပ္ဍဲရုပ်ကသူ ''Très Riches Heures du duc de Berry'' ဂှ် သေတ်တေမ်ဗါ ဒးဒုင်ကသူလဝ် နဒဒှ် ရုပ်သၟာဗ္ၚတအ် ရေက်တၞံဇြာဗျစ် ကေုာံ ပကောံစွံ သတ်မတာတ် (Grapes) ပ္ဍဲဗဒါဲနန် Saumur ပ္ဍဲဍုင်ပြင်သေတ်။

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဂိတုတၞဟ် ကေုာံ တင်စၟတ် (Comparison and Trivia) ==
လဒက်ပ္တန် ကြက္ကဒိန် သွက်ဂိတုသေတ်တေမ်ဗါဝွံ နွံကဵု တင်တၟေင် သင်္ချာ မတၞဟ်ခြာ နူဂိတုတၞဟ်ဂမၠိုင်ရ:
* ပ္ဍဲဇၟာပ်ပ်သၞာံ (သီုသၞာံဓမ္မတာ သီုသၞာံထပ်) ဂိတုသေတ်တေမ်ဗါဝွံ စတမ် နကဵု တ္ၚဲပ္ဍဲသတ္တာဟ (Day of the week) မတုပ်သၟဟ် လၟိုန် ကု ဂိတု[[ဒဳဇြေမ်ဗါ]] ရ။
* ဂိတုသေတ်တေမ်ဗါဝွံ အိုတ်အာ နကဵု တ္ၚဲပ္ဍဲသတ္တာဟ မတုပ်သၟဟ် ကု ဂိတု[[ဒဳဇြေမ်ဗါ]] (ပ္ဍဲသၞာံဓမ္မတာ ဟွံသေင်မ္ဂး သၞာံထပ်) လၟိုန်ရ။
* ပ္ဍဲအင်္ဂလိက် မအရေဝ် မၞုံကဵု အက္ခရ် အောန်အိုတ် ပ္ဍဲမွဲဂိတုဂှ် မအရေဝ် &quot;September&quot; (၉ အက္ခရ်) ဒှ်တုဲ ပ္ဍဲကြက္ကဒိန် အင်္ဂလိက် ဂိတုမၞုံကဵု အက္ခရ်ဂၠိုင်အိုတ် ဒှ်သေတ်တေမ်ဗါ (ရံင်ကဵု မအရေဝ်စၟတ်သမ္တီ)။&lt;ref name=&quot;Blackburn1999&quot;/&gt;

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{ဂိတုဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ကြက္ကဒိန် ဂရဳဂဝ်ရဳယာန်}}

[[ကဏ္ဍ:သေတ်တေမ်ဗါ]]
[[ကဏ္ဍ:ဂိတုဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ကြက္ကဒိန်]]</text>
      <sha1>n7nmknus4wk7c5fv9pkxpscuc5z30mc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အံက်တဝ်ဗါ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12663</id>
    <revision>
      <id>58954</id>
      <timestamp>2026-10-23T14:39:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox month | name = အံက်တဝ်ဗါ (October) | image = [[File:Les Très Riches Heures du duc de Berry octobre.jpg|200px|alt=ရုပ်ကသူ အံက်တဝ်ဗါ ပ္ဍဲလိက် Les Très Riches Heures du duc de Berry]] | caption = ရုပ်ကသူ မစၞောန်ထ္ၜး ဂိတုအံက်တဝ်ဗါ (နူကဵု လိက် ''Très Riches Heures du...&quot;</comment>
      <origin>58954</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25839" sha1="gg8za7lvmmpw7iy6cvt4zr4wx9ltx64" xml:space="preserve">{{Infobox month
| name = အံက်တဝ်ဗါ (October)
| image = [[File:Les Très Riches Heures du duc de Berry octobre.jpg|200px|alt=ရုပ်ကသူ အံက်တဝ်ဗါ ပ္ဍဲလိက် Les Très Riches Heures du duc de Berry]]
| caption = ရုပ်ကသူ မစၞောန်ထ္ၜး ဂိတုအံက်တဝ်ဗါ (နူကဵု လိက် ''Très Riches Heures du duc de Berry'' ခေတ်လဒေါဝ်)
| number = 10
| days = 31
| season = [[ဥတုကသီု]] (ကရေက်ဂၠးတိသၟဝ်ကျာ)&lt;br/&gt;[[ဥတုတမ်သၞာံ]] (ကရေက်ဂၠးတိသၠုင်ကျာ)
| zodiac = [[တူလာ]] (Libra) ကေုာံ [[ဗြိစ္ဆိက]] (Scorpio)
| flower = ပ္ကဴမာရဳဂဝ်လ် (Marigold / Calendula) ကေုာံ ပ္ကဴကဝ်သမဝ်သ် (Cosmos)
| birthstone = မတ်အဝ်ပေလ် (Opal) ကေုာံ မတ်တဝ်မာလိန် (Tourmaline)
}}

'''အံက်တဝ်ဗါ''' ({{lang-en|October}}) ဝွံ ဒှ်ဂိတု ဒသမ (ဂိတုစှ်) ပ္ဍဲကဵု [[ကြက္ကဒိန် ဂျူလဳယာန်]] ကေုာံ [[ကြက္ကဒိန် ဂရဳဂဝ်ရဳယာန်]] တုဲ၊ ဒှ်ဂိတု မရနုက်ကဵု မသုန် ပ္ဍဲအကြာ ဂိတု ထပှ်ဂိတု မၞုံကဵု လၟိဟ်တ္ၚဲ ၃၁ တ္ၚဲရ။&lt;ref name=&quot;Britannica_Oct&quot;&gt;Smith, W. (2021). &quot;October&quot;. ''Encyclopedia Britannica''. Retrieved from britannica.com.&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲကရေက်ဂၠးတိသၟဝ်ကျာ (Northern Hemisphere) မ္ဂး ဂိတုအံက်တဝ်ဗါဝွံ ဒှ်ဂိတု လဒေါဝ် ဥတုကသီု (Autumn) မဒှ်အခိင် တၞးဆုဂမၠိုင် ပြံင်လှာဲအသာ် ကေုာံ ပြဟ်စှ်ေရ။ ပ္ဍဲကရေက်ဂၠးတိသၠုင်ကျာ (Southern Hemisphere) မ္ဂး ဒှ်ဂိတု လဒေါဝ် ဥတုတမ်သၞာံ (Spring) တုဲ ရာသဳဥတု တုပ်သၟဟ်ဒၟံင် ကု ရာသဳဥတု ဂိတု[[ဨပြဳ]] ပ္ဍဲကရေက်ဂၠးတိသၟဝ်ကျာ ကီုရ။

ယၟုဂိတု အံက်တဝ်ဗါ ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ်လေတ္တေန် ''octo'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဒစာံ&quot; (eight) ဟိုတ်နူ ပ္ဍဲ [[ကြက္ကဒိန် ရောမ]] တမ်မူလဂှ် ဂိတုဝွံ ဒှ်ဂိတုမရနုက်ကဵု ဒစာံ ပ္ဍဲသၞာံရ။&lt;ref name=&quot;OED_Oct&quot;&gt;Oxford English Dictionary (2021). &quot;October, n.&quot; Oxford University Press.&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲယေန်သၞာင် မန် ကေုာံ ဗုဒ္ဓဘာသာဂှ် ဂိတုအံက်တဝ်ဗါဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု '''ဂိတုဝှ်''' ကေုာံ '''ဂိတုကထိုန်''' မဒှ်အခိင် ခမဳသင်တအ် သ္ပပဝါရဏာ တိတ်နူဝါသ် (သဘင်သှ်ပဝါရဏာ) ကေုာံ အခိင် လလးသ္ၚာကထိုန် ရ။&lt;ref name=&quot;Blackburn1999&quot;&gt;Blackburn, B., &amp; Holford-Strevens, L. (1999). ''The Oxford Companion to the Year''. Oxford University Press, pp. 392-401.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ယၟုမ္ဂး &quot;အံက်တဝ်ဗါ&quot; (October) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ်လေတ္တေန် ''October'' မဒုင်သ္ဇိုင် ကု ဂၞန်လေတ္တေန် ''octo'' (ဒစာံ) ရ။ ပ္ဍဲ[[ကြက္ကဒိန် ရောမ]] တမ်မူလ (Roman calendar) မခၞံလဝ် နကဵု သၟိင်ရဝ်မူလုသ် မၞုံဆ ၁၀ ဂိတုဓဝ် (စနူ ဂိတု[[မာတ်]] ဒှ်ဂိတုပထမ) ဂှ် ဂိတုအံက်တဝ်ဗါ ဝွံ ဒှ်'''ဂိတုမရနုက်ကဵု ဒစာံ''' ပ္ဍဲသၞာံရ။&lt;ref name=&quot;Scullard1981&quot;&gt;Scullard, H. H. (1981). ''Festivals and Ceremonies of the Roman Republic''. Cornell University Press, pp. 190-198.&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲအခိင်ရောမတြေံဂှ် ဂိတုအံက်တဝ်ဗါ ဒှ်အခိင် အိုတ်သၞာံ သွက်ပရေင်ဇက်ပၞာန် (End of military campaigning season) ကေုာံ အခိင်အိုတ်သၞာံ သွက်ကမၠောန်ဗ္ၚတုဲ ကောန်ဍုင်ရောမတအ် ကၠောန်သဘင် ပူဇဴကျာ်မာသ် (Mars) မပ္တံကဵု သဘင်ချေဟ်အံက်တဝ်ဗါ (October Horse) ကေုာံ သဘင်သ္အးဇ္ၚး လွဟ်ပၞာန် (Armilustrium) ရ။

စိုပ်လက်ထက် သၟိင်နူမာ ပေါမ်ပဳလဳယုသ် ထပ်စုတ် ဂိတု[[ဇာန်နဝါရဳ]] ကေုာံ [[ဖေဖဝ်ဝါရဳ]] ပ္ဍဲအကြာ ၇၁၃ ဘဳစဳ တုဲ၊ အံက်တဝ်ဗါ ပြံင်လှာဲအာ နဒဒှ် ဂိတုမရနုက်ကဵု စှ် (ဂိတုဒသမ) ပ္ဍဲလၟေင်ဂိတု ၁၂ ဂိတုရ။ ၜိုန်ရ လၟေင်ဂိတု ပြံင်လှာဲအာကီုလေဝ် ယၟုတြေံ ''October'' ဂှ် ဆက်တန်တဴအာရ။ ပ္ဍဲခေတ်အေမ်ပါယာ ရောမတေအ် သၟိင်ဨကရာဇ် ရောမလ္ၚဵု (မပ္တံကဵု သၟိင်ဒဝ်မဳတဳယာန် [Domitian] မပြံင်လှာဲယၟု နဒဒှ် ''Domitianus''၊ သၟိင်ကဝ်မဝ်ဒုသ် [Commodus] မပြံင်လှာဲ နဒဒှ် ''Invictus'' ကေုာံ သၟိင်အာန်တဝ်နဳနုသ် ပဳယုသ် မပြံင်လှာဲ နဒဒှ် ''Faustinus'' သွက်ဂၞကျာ်ညး) ဂစာန်ပြံင်လှာဲ ယၟုဂိတုအံက်တဝ်ဗါ ကီုလေဝ်၊ ကြဴနူ သၟိင်တအ်ဂှ် စုတိအာတုဲ ယၟုအံက်တဝ်ဗါ တမ်မူလဂှ်ဟေင် ကလေင်တန်ကြန်အာ စဵုကဵုတ္ၚဲဏအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Richards1999&quot;&gt;Richards, E. G. (1999). ''Mapping Time: The Calendar and its History''. Oxford University Press, pp. 216-225.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်ဂမၠိုင် (In Different Calendars) ==
ပ္ဍဲကြက္ကဒိန် ဂျူလဳယာန် ကေုာံ ကြက္ကဒိန် ဂရဳဂဝ်ရဳယာန် ဂှ် ဂိတုအံက်တဝ်ဗါ နွံလၟိဟ်တ္ၚဲ ၃၁ တ္ၚဲ လၟိုန်ရ။ ပ္ဍဲသၞောတ်ကြက္ကဒိန် ယေန်သၞာင်တၞဟ်တအ်မ္ဂး:
* '''ကြက္ကဒိန် မန် ကေုာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ''': ဂိတုအံက်တဝ်ဗါဝွံ တုပ်သၟဟ် ကု '''ဂိတုဝှ်''' (Thadingyut / Ashvin) ကေုာံ စလုပ် '''ဂိတုကထိုန်''' (Tazaungmon / Kartika) ရ။ တ္ၚဲဂိတုဝှ်ပေင် (တ္ၚဲအဘိဓရ် / တ္ၚဲသှ်ပဝါရဏာ) ဂှ် ဒှ်တ္ၚဲသဘင် ဗုဒ္ဓဘာသာ အဓိကမွဲရ။
* '''ကြက္ကဒိန် အင်္ဂလဝ်-သက်သန် တြေံ''': ကောန်ဍုင်အင်္ဂလာန် တြေံတအ် ကော်စ ဂိတုအံက်တဝ်ဗါ မ္ဂး ''Winterfylleth'' (ဝေန်တာဖေလ်လေသ်) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဂိတုပေင် သွက်ဥတုမဟိန်&quot; ဟိုတ်နူ ညးတအ် ပတှ်ေကေတ် ဥတုမဟိန် စတမ် နူကဵု တ္ၚဲဂိတုပေင် ပ္ဍဲဂိတုအံက်တဝ်ဗါဝွံရ။
* '''ကြက္ကဒိန် သၠာဗေတ် (Slavic Calendars)''': ပ္ဍဲအရေဝ်ပဝ်လာန် ကေုာံ ယူကရေန် တအ်ဂှ် ကော်စ ဂိတုဝွံ နကဵုအဓိပ္ပါယ် &quot;ဂိတုတၞးဆုမိတ်&quot; (Yellowing leaves month) ဟွံသေင်မ္ဂး ဂိတုပလေဝ်တၞံချောဲကှ် ရ။
* '''ကြက္ကဒိန် ဟဳဗရူ (Hebrew Calendar)''': ဂိတုအံက်တဝ်ဗါဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် တုပ်သၟဟ် ကု ဂိတု '''တိသ်ရဳ''' (Tishrei) ကေုာံ '''ချေသ်ဝါန်''' (Cheshvan) ရ။

== ၃။ ရာသဳဥတု ကေုာံ သဘာဝ (Climate and Nature) ==
ရာသဳဥတု ပ္ဍဲဂိတုအံက်တဝ်ဗါဝွံ ထ္ၜးဒၟံင် အပြံင်အလှာဲ သဘာဝ ဗွဲမကၠးဖ္ဍး အကြာ ကရေက်ဂၠးတိၜါလပါ်ရ:
* '''ကရေက်ဂၠးတိသၟဝ်ကျာ''': ဒှ်အခိင် လဒေါဝ် ဥတုကသီု (Autumn/Fall) တုဲ ရာသဳဥတု ဂံက်စှ်ေ သိုက်က်ရ။ အခိင်တ္ၚဲ ဂၠေအ်စှ်ေတုဲ တၞးဆုဂမၠိုင် ပြံင်လှာဲအာ အသာ်ထဝ်၊ အသာ်မိတ် ကေုာံ အသာ်ဗကေတ် တုဲ ပြဟ်စှ်ေ လတူတိရ။ ဂစေမ်ဂမၠိုင် စပဝ်ပြံင်အာ လပါ်ဒေသသၠုင်ကျာ မဂမ္တဴတအ်ရ။
* '''ကရေက်ဂၠးတိသၠုင်ကျာ''': ဒှ်အခိင် လဒေါဝ် ဥတုတမ်သၞာံ (Spring) တုဲ ဓါတ်ဂမ္တဴ သၠုင်တိုန်၊ ပ္ကဴသြဴ ကေုာံ တၞံဆုဂမၠိုင် ကဴမောဝ် သၚေက်ဍာပ်ဍဴရ။
* '''ပ္ဍဲဍုင်မန် ကေုာံ အာရှသၠုင်ကျာ-ဗမံက်''': ဒှ်အခိင် အိုတ်ဥတုဗြဲ (End of Monsoon) တုဲ စလုပ်စိုပ် ဥတုကသီု/ဥတုဂံက် ရ။ ကျာမုသုန် ပြံင်လှာဲတုဲ လဆောဝ်မ္ဂး ပ္ဍဲၜဳဗင်္ဂါလာ (Bay of Bengal) က္တဵုဒှ် ကျာမုန်လေဝ် (Cyclones) မာန်ရ။ ဍာ်ဗြဲ စဇတ်စှ်ေတုဲ ပ္ကဴဥပိုလ်၊ ပ္ကဴဒကှ် တအ် ကဴပေင်ကၟာ ပေင်လစရ။

== ၄။ နက္ခတ္တဗေဒ ကေုာံ စက်သမ္မာန် (Astronomy and Astrology) ==
ပ္ဍဲကဏ္ဍ နက္ခတ္တဗေဒ ဂှ် ပ္ဍဲဂိတုအံက်တဝ်ဗါဝွံ ဂကောံသၞံင် မပြဟ်စှ်ေ (Meteor showers) မြဟ်တမ္ညဝ် ၜါသာ် က္တဵုဒှ်ရ: '''ဒရာကဝ်နိဒ်သ်''' (Draconids - အကြာ ၈ အံက်တဝ်ဗါ) ကေုာံ '''အဝ်ရဳယဝ်နိဒ်သ်''' (Orionids - အကြာ ၂၀–၂၁ အံက်တဝ်ဗါ) မကၠုင်နူ ခန္ဓသၞံင်ဍုတ် ဟာလေ (Halley's Comet) ရ။ ဂိတုပေင် ပ္ဍဲဂိတုအံက်တဝ်ဗါဂှ် အတိုင်ယေန်သၞာင် ရးပလိုတ်မ္ဂး ကော်စ '''ဂိတုလၟ (Hunter's Moon)''' ဟိုတ်နူ ကြဴနူ ရတ်သြောအ်တုဲ လၟတအ် စကာ လျးဂိတုပေင် သွက်ဂွံ လန်ဂြိုပ် ဂၠာဲဖျုန် သွက်ဂွံ စွံပ္ဍဲဥတုမဟိန်ရ။

ပ္ဍဲစက်သမ္မာန် (Astrology) ရာသဳစက်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲဂိတုအံက်တဝ်ဗါဂှ် ဒှ်:
* '''[[တူလာ]] (Libra)''': နူကဵု သေတ်တေမ်ဗါ ၂၃ စဵုကဵု အံက်တဝ်ဗါ ၂၂ ရ။ သင်္ကေတဂှ် ဒှ် စက်ထ္ၜင် (Scales)။
* '''[[ဗြိစ္ဆိက]] (Scorpio)''': စတမ်နူ အံက်တဝ်ဗါ ၂၃ စဵုကဵု နဝ်ဝေမ်ဗါ ၂၁ ရ။ သင်္ကေတဂှ် ဒှ် ရုပ်အယဴ (Scorpion) ရ။

== ၅။ သင်္ကေတဂိတု ကေုာံ ပ္ကဴမတ် (Month Symbols) ==
သင်္ကေတ မဆေင်စပ်ကဵု ညးမသၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲဂိတုအံက်တဝ်ဗါဂှ် နွံအတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! ဂကူသင်္ကေတ
! ယၟုသင်္ကေတ
! အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ တင်စၟတ်
|-
| မတ်သၠးဂဝ် (Birthstone)
| '''[[မတ်အဝ်ပေလ်]]''' (Opal) ကေုာံ '''မတ်တဝ်မာလိန်''' (Tourmaline)
| မတ်အဝ်ပေလ် (မၞုံကဵု အသာ်လျး စုံရောင်) စၞောန်ထ္ၜး ပရေင်အနာဂတ် (Hope)၊ ပရေင်သ္အးဇ္ၚး ကေုာံ ပရေင်ခၞံဗဒှ်။ မတ်တဝ်မာလိန် စၞောန်ထ္ၜး ပရေင်ဆာန်ကၟိန် ကေုာံ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်စိုတ်။
|-
| ပ္ကဴသၠးဂဝ် (Birth flower)
| '''မာရဳဂဝ်လ်''' (Marigold / Calendula) ကေုာံ '''ကဝ်သမဝ်သ်''' (Cosmos)
| ပ္ကဴမာရဳဂဝ်လ် (ပ္ကဴအသာ်ထဝ်/မိတ်) စၞောန်ထ္ၜး ပရေင်ဂမ္တဴ၊ ပရေင်တသိုက် ကေုာံ ပရေင်ရှ်ေသှ်ေ ဇုဇဗဴလ။ ပ္ကဴကဝ်သမဝ်သ် စၞောန်ထ္ၜး ပရေင်ညဳသာ ကေုာံ ပရေင်ၜိုဟ်လလမ်ရ။
|}

== ၆။ သဘင် ကေုာံ တ္ၚဲကၟုဲ အဓိကဂမၠိုင် (Major Observances and Holidays) ==
ပ္ဍဲဂိတုအံက်တဝ်ဗါဝွံ တ္ၚဲစၟတ်သမ္တီ ဂၠးကဝ်၊ သဘင်ယေန်သၞာင် ကေုာံ သဘင်သာသနာ အဓိကဂမၠိုင် နွံဗွဲမဂၠိုင်ရ:

* '''[[တ္ၚဲအစာဘာ ဂၠးကဝ်]] (World Teachers' Day)''': ၅ အံက်တဝ်ဗါ (စၟတ်သမ္တီလဝ် နကဵု UNESCO)။
* '''တ္ၚဲထတ်ယုက်စိုတ် ဂၠးကဝ် (World Mental Health Day)''': ၁၀ အံက်တဝ်ဗါ။
* '''တ္ၚဲစၞအာဟာရ ဂၠးကဝ် (World Food Day)''': ၁၆ အံက်တဝ်ဗါ (စၟတ်သမ္တီ တ္ၚဲဒက်ပ္တန် ဂကောံ FAO)။
* '''[[တ္ၚဲကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations Day)''': ၂၄ အံက်တဝ်ဗါ (စၟတ်သမ္တီ တ္ၚဲလိက်ကသုက် ကုလသမဂ္ဂ စလုပ်သၞောဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၅)။
* '''[[သဘင်ဝှ်]] / တ္ၚဲသှ်ပဝါရဏာ (Pavāraṇā / End of Buddhist Lent)''': တ္ၚဲဂိတုဝှ်ပေင်။ ဒှ်တ္ၚဲသဘင် ဍေန်ပၞာင် ပူဇဴကျာ် ကေုာံ ကလအ်စ ဇုဇဗဴလ မိမ အစာ။
* '''သဘင်ဒဳဝါလဳ (Diwali)''': သဘင်ပၟတ် ဟိန္ဒူ၊ သိခ် ကေုာံ ဂျိန် (ဗွဲမဂၠိုင် ဒတုံပ္ဍဲ ကၞောတ်အံက်တဝ်ဗါ ဟွံသေင်မ္ဂး တမ်နဝ်ဝေမ်ဗါ)။
* '''[[သဘင်ဟာလဝ်ဝဳန်]] (Halloween)''': ၃၁ အံက်တဝ်ဗါ။ သဘင်ယေန်သၞာင် ရးပလိုတ် မလတက်ပလောအ် ရုပ်ကလော် ကေုာံ ကောန်ၚာ်တအ် အာတ်စ ၜေတ်ကွာင် (Trick-or-treating)။

== ၇။ ဝင်တ္ၚဲလၟုဟ် ပ္ဍဲဂိတုအံက်တဝ်ဗါ (Historical Events in October) ==
ပ္ဍဲဝင်ဂၠးတိဂှ် ပရူပရာ အဓိကဂမၠိုင် က္တဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဂိတုအံက်တဝ်ဗါ နွံဗွဲမဂၠိုင်ရ:
* '''၁၂ အံက်တဝ်ဗါ ၁၄၉၂''': သၟာတရဴၜဳ '''[[ခရေတ်သတဝ်ဖာ ကဝ်လာမ်ဗာတ်]]''' (Christopher Columbus) ဍိုက်က္ၜင် စိုပ်အာ တကအ်ဗဟာမာသ် (Bahamas) တုဲ ဒှ်တမ်ဝါဒိ ယူရောပ်တအ် ဆက်စပ် ကု တိုက်အမေရိက။
* '''၃၁ အံက်တဝ်ဗါ ၁၅၁၇''': တၠပညာဘာသာ ဂျာမနဳ '''[[မာတေန် လူသာ]]''' (Martin Luther) တက်ဗာန် လိက်တင်ပတိုန်ထ္ၜး ၉၅ တင် (Ninety-five Theses) ပ္ဍဲတြင်ဘာကျာ် ဍုင်ဝေတ်တေန်ဗာဂ် တုဲ စတမ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ သာသနာ ပရဝ်တေတ်သတာန် (Protestant Reformation)။
* '''၂၄ အံက်တဝ်ဗါ ၁၉၂၉''': ဖျာသတံက် နူယောက် (Wall Street Crash of 1929) လီုလာ်စှ်ေ ဗွဲမဇၞော်တုဲ က္တဵုဒှ် ဘဲပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးကဝ် (Great Depression)။
* '''၄ အံက်တဝ်ဗါ ၁၉၅၇''': ကၟိန်ဍုင်သဝ်ဗဳယက် ပလံင်ပတိုန် သၞံင်ပွဳပွူ မၞိဟ်ကၠောန် ပထမအိုတ် '''သပုတနိတ် ၁''' (Sputnik 1) လတူအာကာသ တုဲ စတမ် ခေတ်အာကာသ (Space Age)။
* '''၃ အံက်တဝ်ဗါ ၁၉၉၀''': ဍုင်ဂျာမနဳ ဗမံက် ကေုာံ ဂျာမနဳ ပလိုတ် ကလေင်ပံင်ကောံ ဒှ်မွဲဍုင်ပၠန် (German reunification) ကြဴနူ တိုင်ဗာလေန် လီုလာ်အာ။

== ၈။ ပရေင်ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဘာသာ (Cultural and Religious Aspects) ==
သွက်ဂကူမန် ကေုာံ ညးရှ်ေသှ်ေ ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ တအ်မ္ဂး ဂိတုအံက်တဝ်ဗါ (ဂိတုဝှ်) ဝွံ ဒှ်အခိင် '''တိတ်ဝါသ်''' (End of Vassa) ရ။ ပ္ဍဲတ္ၚဲဂိတုဝှ်ပေင်ဂှ် ခမဳသင်တအ် သ္ပပဝါရဏာ (သၟာန်သှ် ဒုဟ်ရေင်သကအ်) တုဲ ညးဍုင်ကွာန်တအ် ကၠောန်သဘင် ဍေန်ပၞာင်သ္ဍဴ၊ ပူဇဴဂိတုဝှ် သွက်ဂွံ ဒုင်တၠုင် ကျာ်တြဲ မစှ်ေကၠုင် နူသွဝ်တာဝတိံသာ (ကြဴနူ တွံဓရ် အဘိဓရ် ကု မိကျာ်တြဲ ပွိုင်ပိဂိတု) ရ။ တုဲပၠန် နူကဵု ဂိတုဝှ် မွဲစွေက် စဵုကဵု ဂိတုကထိုန်ပေင်ဂှ် ဒှ်အခိင် ကဵုဒါန် လလးသ္ၚာကထိုန် ရ။

ပ္ဍဲယေန်သၞာင် ရးပလိုတ်ဂှ် ပ္ဍဲဍုင်ဂျာမနဳ ကၠောန်သဘင် '''အံက်တဝ်ဗါဖေတ်''' (Oktoberfest - မစတမ် နူကၞောတ်သေတ်တေမ်ဗါ စဵုကဵု တမ်အံက်တဝ်ဗါ) မဒှ်သဘင် ယေန်သၞာင် ဇၞော်အိုတ်မွဲရ။ ပ္ဍဲကၞောတ်ဂိတု (၃၁ အံက်တဝ်ဗါ) ဂှ် ကၠောန်သဘင် '''ဟာလဝ်ဝဳန်''' (Halloween) မကၠုင်နူ သဘင်သေလ်တိတ်တြေံ ''Samhain'' ကေုာံ တ္ၚဲကၠာဟွံစိုပ် သဘင်သင်သီုဖအိုတ် (All Hallows' Eve) ပ္ဍဲဘာသာခရေတ်ယာန်ရ။

== ၉။ လိက်ပတ် ကေုာံ အနုသုခုမ (Literature and Arts) ==
ပ္ဍဲလိက်ပတ် ကဗျ ကေုာံ အနုသုခုမ ဂၠးကဝ်ဂှ် ဂိတုအံက်တဝ်ဗါ ဒးဒုင်ချူဗၟံက်ထ္ၜး နဒဒှ် ဂိတုမၞုံကဵု အသာ်ထဝ်၊ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ အခိင်သဘာဝ မپလေဝ်စ သွက်ဂွံဇူဒီုရ:
* အစာကဗျ အင်္ဂလိက် '''ဝဳလဳယာမ် မဝ်ရေတ်''' (William Morris) ကေုာံ '''ရဝ်ဗာတ် ဖရဝ်သ်''' (Robert Frost) တအ် ချူလဝ် ကဗျ မၞုံယၟု ''October'' မဗၟံက်ထ္ၜး ကျာ်သြဳ တၞးဆုမပြဟ်စှ်ေ ကေုာံ ကျာဂံက် ဥတုကသီုရ။
* လိက်ဝတ္ထု ပၞာန်ဂံက် မြဟ်တမ္ညဝ် '''တောမ် ကလာန်သဳ''' (Tom Clancy) မၞုံယၟု ''The Hunt for Red October'' (၁၉၈၄) ဂှ် ဒုင်သ္ဇိုင်လဝ် ကု ယၟု [[ပၠန်ဂတး အံက်တဝ်ဗါ]] (October Revolution) ပ္ဍဲဍုင်ရုရှာ ရ။
* ပ္ဍဲရုပ်ကသူ ''Très Riches Heures du duc de Berry'' ဂှ် ဂိတုအံက်တဝ်ဗါ ဒးဒုင်ကသူလဝ် နဒဒှ် ရုပ်သၟာဗ္ၚတအ် ဇိက်တိ ကေုာံ တဵုမသြောအ်ဂျိုင် (Winter wheat sowing) ပ္ဍဲဇိုင်ကြုင် Seine ဗဒါဲနန် Louvre တြေံ ပ္ဍဲဍုင်ပါရဳ ရ။

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဂိတုတၞဟ် ကေုာံ တင်စၟတ် (Comparison and Trivia) ==
လဒက်ပ္တန် ကြက္ကဒိန် သွက်ဂိတုအံက်တဝ်ဗါဝွံ နွံကဵု တင်တၟေင် သင်္ချာ ကေုာံ ဝင် ဗွဲမဂၠိုင်ရ:
* ပ္ဍဲသၞာံဓမ္မတာ (Common years) မ္ဂး ဂိတုအံက်တဝ်ဗါဝွံ စတမ် ကေုာံ အိုတ်အာ နကဵု တ္ၚဲပ္ဍဲသတ္တာဟ (Day of the week) မတုပ်သၟဟ် ကု ဂိတု[[ဇာန်နဝါရဳ]] ကိတ်တ်ရ။
* ပ္ဍဲ[[သၞာံထပ်]] (Leap years) မ္ဂး ဟွံမဲ ကု ဂိတုလဵုမွဲ မစတမ် နကဵု တ္ၚဲပ္ဍဲသတ္တာဟ မတုပ်သၟဟ် ကု ဂိတုအံက်တဝ်ဗါ ရ၊ ဆဂး ဂိတုအံက်တဝ်ဗါ အိုတ်အာ နကဵု တ္ၚဲပ္ဍဲသတ္တာဟ မတုပ်သၟဟ် ကု ဂိတု[[ဖေဖဝ်ဝါရဳ]] ကေုာံ ဂိတု[[မေ]] ရ။
* '''[[ပၠန်ဂတး အံက်တဝ်ဗါ]]''' (October Revolution) ပ္ဍဲဍုင်ရုရှာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၇ ဂှ် အတိုင်ကြက္ကဒိန် ဂျူလဳယာန် မစကာဒၟံင် ပ္ဍဲရုရှာ အခိင်ဂှ်မ္ဂး က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲတ္ၚဲ ၂၅ အံက်တဝ်ဗါ ကီုလေဝ်၊ အတိုင်ကြက္ကဒိန် ဂရဳဂဝ်ရဳယာန် မ္ဂး ဒတုံပ္ဍဲ တ္ၚဲ ၇ နဝ်ဝေမ်ဗါ ရ။&lt;ref name=&quot;Blackburn1999&quot;/&gt;

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{ဂိတုဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ကြက္ကဒိန် ဂရဳဂဝ်ရဳယာန်}}

[[ကဏ္ဍ:အံက်တဝ်ဗါ]]
[[ကဏ္ဍ:ဂိတုဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ကြက္ကဒိန်]]</text>
      <sha1>gg8za7lvmmpw7iy6cvt4zr4wx9ltx64</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>နဝ်ဝေမ်ဗါ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12664</id>
    <revision>
      <id>58955</id>
      <timestamp>2026-10-23T14:42:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox month | name = နဝ်ဝေမ်ဗါ (November) | image = [[File:Les Très Riches Heures du duc de Berry novembre.jpg|200px|alt=ရုပ်ကသူ နဝ်ဝေမ်ဗါ ပ္ဍဲလိက် Les Très Riches Heures du duc de Berry]] | caption = ရုပ်ကသူ မစၞောန်ထ္ၜး ဂိတုနဝ်ဝေမ်ဗါ (နူကဵု လိက် ''Très Riches Heures...&quot;</comment>
      <origin>58955</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23803" sha1="jdpk1gs51rj7cqdok3etwgkit0czyb4" xml:space="preserve">{{Infobox month
| name = နဝ်ဝေမ်ဗါ (November)
| image = [[File:Les Très Riches Heures du duc de Berry novembre.jpg|200px|alt=ရုပ်ကသူ နဝ်ဝေမ်ဗါ ပ္ဍဲလိက် Les Très Riches Heures du duc de Berry]]
| caption = ရုပ်ကသူ မစၞောန်ထ္ၜး ဂိတုနဝ်ဝေမ်ဗါ (နူကဵု လိက် ''Très Riches Heures du duc de Berry'' ခေတ်လဒေါဝ်)
| number = 11
| days = 30
| season = [[ဥတုကသီု]] (ကရေက်ဂၠးတိသၟဝ်ကျာ)&lt;br/&gt;[[ဥတုတမ်သၞာံ]] (ကရေက်ဂၠးတိသၠုင်ကျာ)
| zodiac = [[ဗြိစ္ဆိက]] (Scorpio) ကေုာံ [[ဓနု]] (Sagittarius)
| flower = ပ္ကဴခရေတ်သာန်သဳမာမ် (Chrysanthemum)
| birthstone = မတ်တဝ်ပါဇ် (Topaz) ကေုာံ မတ်သဳတရိန် (Citrine)
}}

'''နဝ်ဝေမ်ဗါ''' ({{lang-en|November}}) ဝွံ ဒှ်ဂိတု မရနုက်ကဵု စှ်မွဲ (ဂိတု ၁၁) ကေုာံ ဂိတု ဒုတိယ လက်ကြဴအိုတ် ပ္ဍဲကဵု [[ကြက္ကဒိန် ဂျူလဳယာန်]] ကေုာံ [[ကြက္ကဒိန် ဂရဳဂဝ်ရဳယာန်]] တုဲ၊ ဒှ်ဂိတု စတုတ္ထ ကေုာံ ဂိတုလက်ကြဴအိုတ် ပ္ဍဲအကြာ ဂိတု ပန်ဂိတု မၞုံကဵု လၟိဟ်တ္ၚဲ ၃၀ တ္ၚဲရ။&lt;ref name=&quot;Britannica_Nov&quot;&gt;Smith, W. (2021). &quot;November&quot;. ''Encyclopedia Britannica''. Retrieved from britannica.com.&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲကရေက်ဂၠးတိသၟဝ်ကျာ (Northern Hemisphere) မ္ဂး ဂိတုနဝ်ဝေမ်ဗါဝွံ ဒှ်ဂိတု လက်ကြဴအိုတ် သွက်ဥတုကသီု (Autumn) တုဲ ရာသဳဥတု စဂံက်သံက်စှ်ေ ဗွဲမပြဟ် သွက်ဂွံ လုပ်စိုပ် ဥတုမဟိန် ရ။ ပ္ဍဲကရေက်ဂၠးတိသၠုင်ကျာ (Southern Hemisphere) မ္ဂး ဒှ်ဂိတု လက်ကြဴအိုတ် သွက်ဥတုတမ်သၞာံ (Spring) တုဲ ရာသဳဥတု တုပ်သၟဟ်ဒၟံင် ကု ရာသဳဥတု ဂိတု[[မေ]] ပ္ဍဲကရေက်ဂၠးတိသၟဝ်ကျာရ။

ယၟုဂိတု နဝ်ဝေမ်ဗါ ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ်လေတ္တေန် ''novem'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဒစိတ်&quot; (nine) ဟိုတ်နူ ပ္ဍဲ[[ကြက္ကဒိန် ရောမ]] တမ်မူလ မစတမ် နူဂိတု[[မာတ်]]ဂှ် ဂိတုဝွံ ဒှ်ဂိတု မရနုက်ကဵု ဒစိတ် ရ။&lt;ref name=&quot;OED_Nov&quot;&gt;Oxford English Dictionary (2021). &quot;November, n.&quot; Oxford University Press.&lt;/ref&gt; သွက်ဂကူမန် ကေုာံ ကောန်ဗုဒ္ဓဘာသာဂမၠိုင်မ္ဂး ဂိတုနဝ်ဝေမ်ဗါဝွံ တုပ်သၟဟ် ကု '''ဂိတုကထိုန်''' ကေုာံ စလုပ် '''ဂိတုမြေက္ကသိုလ်''' တုဲ ဒှ်အခိင် ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်လလးကထိုန် ကေုာံ သဘင်ဍေန်ပၞာင်သ္ဍဴ ကျာ်စေတဳဂမၠိုင်ရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ယၟုမ္ဂး &quot;နဝ်ဝေမ်ဗါ&quot; (November) ဝွံ လွဳစလဝ် နူကဵု မအရေဝ်လေတ္တေန် ''November'' မဒုင်သ္ဇိုင် ကု ဂၞန်လေတ္တေန် ''novem'' (ဒစိတ်) ရ။ ပ္ဍဲ[[ကြက္ကဒိန် ရောမ]] တမ်မူလ မခၞံလဝ် နကဵု သၟိင်ရဝ်မူလုသ် မၞုံဆ ၁၀ ဂိတုဓဝ်ဂှ် သၞာံစတမ် ပ္ဍဲဂိတု[[မာတ်]] (Martius) တုဲ ဂိတုနဝ်ဝေမ်ဗါဝွံ ဒှ်'''ဂိတုမရနုက်ကဵု ဒစိတ်''' မၞုံကဵု လၟိဟ်တ္ၚဲ ၂၉ တ္ၚဲရ။&lt;ref name=&quot;Scullard1981&quot;&gt;Scullard, H. H. (1981). ''Festivals and Ceremonies of the Roman Republic''. Cornell University Press, pp. 196-201.&lt;/ref&gt;

စိုပ်လက်ထက် သၟိင်နူမာ ပေါမ်ပဳလဳယုသ် (Numa Pompilius) ပ္ဍဲအကြာ ၇၁၃ ဘဳစဳ ဂှ် ညးထပ်စုတ် ဂိတု[[ဇာန်နဝါရဳ]] ကေုာံ [[ဖေဖဝ်ဝါရဳ]] ပ္ဍဲတမ်သၞာံတုဲ နဝ်ဝေမ်ဗါ ပြံင်လှာဲအာ နဒဒှ် ဂိတုမရနုက်ကဵု စှ်မွဲ (၁၁) ပ္ဍဲသၞာံရ။ ကာလ သၟိင်ဇၞော် ဂျူလဳယသ် သဳသာ ပလေဝ်ဒါန် [[ကြက္ကဒိန် ဂျူလဳယာန်]] ပ္ဍဲသၞာံ ၄၅ ဘဳစဳ ဂှ် ထပ်စုတ် မွဲတ္ၚဲပၠန်တုဲ ဂိတုနဝ်ဝေမ်ဗါ နွံကၠုင် လၟိဟ်တ္ၚဲ ၃၀ တ္ၚဲ စဵုကဵုတ္ၚဲဏအ်ရ။ ပ္ဍဲလက်ထက် သၟိင်ဨကရာဇ် ရောမ ကဝ်မဝ်ဒုသ် (Commodus) ဂှ် ညးကေင်ပြံင်လှာဲ ယၟုဂိတုဝွံ နကဵုယၟု ''Exsuperatorius'' ကီုလေဝ် ကြဴနူညးစုတိအာတုဲ ကောန်ဍုင်ရောမတအ် ကလေင်စကာ ယၟုတြေံ ''November'' ပၠန်ရ။&lt;ref name=&quot;Richards1999&quot;&gt;Richards, E. G. (1999). ''Mapping Time: The Calendar and its History''. Oxford University Press, pp. 216-225.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်ဂမၠိုင် (In Different Calendars) ==
ပ္ဍဲကြက္ကဒိန် ယေန်သၞာင်နာနာတအ်ဂှ် ဂိတုနဝ်ဝေမ်ဗါ ဝွံ နွံကဵု ယၟု ကေုာံ တင်စၟတ် အဓိကဂမၠိုင်ရ:
* '''ကြက္ကဒိန် မန် ကေုာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ''': ဂိတုနဝ်ဝေမ်ဗါဝွံ တုပ်သၟဟ် ကု လဒေါဝ် '''ဂိတုကထိုန်''' (Tazaungmon) ကေုာံ စလုပ် '''ဂိတုမြေက္ကသိုလ်''' (Nadaw) ရ။ တ္ၚဲကထိုန်ပေင်ဂှ် ဒှ်တ္ၚဲလက်ကြဴအိုတ် သွက်ဂွံ လလးသ္ၚာကထိုန် ကေုာံ ကၠောန်သဘင် ကျာ်စေတဳဂမၠိုင်ရ။
* '''ကြက္ကဒိန် အင်္ဂလဝ်-သက်သန် တြေံ''': ကောန်ဍုင်အင်္ဂလာန် တြေံတအ် ကော်စ ဂိတုနဝ်ဝေမ်ဗါ မ္ဂး ''Blōtmōnaþ'' (ဂိတုဆီ / ဂိတုပူဇဴယဇ်) ဟိုတ်နူ ပ္ဍဲဂိတုဝွံ ကောန်ဍုင်တြေံတအ် ဂစိုတ်တိရစ္ဆာန် မပ္တံကဵု ဂၠဴ၊ သဵု သွက်ဂွံ ပူဇဴကျာ် ကေုာံ သွက်ဂွံ စွံဖျုန်ကှ် သွက်ဥတုမဟိန် မကြပ်ကၠုင်ဒၟံင်ဂှ်ရ။&lt;ref name=&quot;Blackburn1999&quot;&gt;Blackburn, B., &amp; Holford-Strevens, L. (1999). ''The Oxford Companion to the Year''. Oxford University Press, pp. 445-452.&lt;/ref&gt;
* '''ကြက္ကဒိန် ဟဳဗရူ (Hebrew Calendar)''': ဂိတုနဝ်ဝေမ်ဗါဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် တုပ်သၟဟ် ကု ဂိတု '''ဟေသ်ဝါန်''' (Cheshvan) ကေုာံ '''ကိသ်လေဗ်''' (Kislev) ရ။

== ၃။ ရာသဳဥတု ကေုာံ သဘာဝ (Climate and Nature) ==
ရာသဳဥတု ပ္ဍဲဂိတုနဝ်ဝေမ်ဗါဝွံ ဒှ်အခိင် ပြံင်လှာဲ လုပ်စိုပ် ဥတုမဟိန် ကေုာံ ဥတုကညင် ရ:
* '''ကရေက်ဂၠးတိသၟဝ်ကျာ''': ဓါတ်ဂမ္တဴ ယှအ်စှ်ေ ဗွဲမပြဟ်၊ တၞးဆုဂမၠိုင် ပြဟ်စှ်ေ အိုတ်တုဲ ပ္ဍဲဒေသသၟဝ်ကျာတအ်ဂှ် ဍာ်ကလင် ကေုာံ မာတ်ဗြဲစိန် (Snow) စဒတုံစှ်ေရ။ အခိင်တ္ၚဲ ဂၠေအ်စှ်ေ ဗွဲမလောန်။
* '''ကရေက်ဂၠးတိသၠုင်ကျာ''': ရာသဳဥတု ဂမ္တဴတိုန် ဗွဲမပြဟ် သွက်ဂွံ လုပ်စိုပ် ဥတုကညင် ပ္ဍဲဂိတုဒဳဇြေမ်ဗါရ။
* '''ပ္ဍဲဍုင်မန် ကေုာံ အာရှသၠုင်ကျာ-ဗမံက်''': ဗြဲမုသုန် အိုတ်အာပေင်င်တုဲ စလုပ်စိုပ် '''ဥတုမဟိန်''' (Cool/Dry season) ရ။ ကျာသၟဝ်ကျာ ၜိုဟ်ဟ် စပိုက်စှ်ေကၠုင်၊ ပ္ဍဲဝါဗ္ၚတအ်ဂှ် တၞံသြောအ် ဍုဟ်ဝါ (Golden paddy fields) တုဲ သၟာဗ္ၚတအ် စရပ်ကမၠောန် ရတ်သြောအ် အိုတ်ရ။

== ၄။ နက္ခတ္တဗေဒ ကေုာံ စက်သမ္မာန် (Astronomy and Astrology) ==
ပ္ဍဲကဏ္ဍ နက္ခတ္တဗေဒ ဂှ် ပ္ဍဲဂိတုနဝ်ဝေမ်ဗါဝွံ ဂကောံသၞံင် မပြဟ်စှ်ေ မြဟ်တမ္ညဝ်အိုတ်မွဲ မကော်ဂး '''လဳယဝ်နိဒ်သ်''' (Leonids) က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲအကြာ ၁၇ ကေုာံ ၁၈ နဝ်ဝေမ်ဗါ ရ။ တုဲပၠန် ဂကောံသၞံင် '''တဝ်ရိဒ်သ်''' (Taurids) လေဝ် က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲတမ်ဂိတုဝွံကီုရ။ ဂိတုပေင် ပ္ဍဲဂိတုနဝ်ဝေမ်ဗါဂှ် အတိုင်ယေန်သၞာင် ရးပလိုတ်မ္ဂး ကော်စ '''ဂိတုဗဳဝါ''' (Beaver Moon) ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဂိတုလတိုပ်ကလင်''' (Frost Moon) ရ။

ပ္ဍဲစက်သမ္မာန် (Astrology) ရာသဳစက်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲဂိတုနဝ်ဝေမ်ဗါဂှ် ဒှ်:
* '''[[ဗြိစ္ဆိက]] (Scorpio)''': နူကဵု အံက်တဝ်ဗါ ၂၃ စဵုကဵု နဝ်ဝေမ်ဗါ ၂၁ ရ။ သင်္ကေတဂှ် ဒှ် ရုပ်အယဴ (Scorpion)။
* '''[[ဓနု]] (Sagittarius)''': စတမ်နူ နဝ်ဝေမ်ဗါ ၂၂ စဵုကဵု ဒဳဇြေမ်ဗါ ၂၁ ရ။ သင်္ကေတဂှ် ဒှ် ရုပ်မၞိဟ်ချေဟ် မပန်တ္ၚ (Archer / Centaur) ရ။

== ၅။ သင်္ကေတဂိတု ကေုာံ ပ္ကဴမတ် (Month Symbols) ==
သင်္ကေတ မဆေင်စပ်ကဵု ညးမသၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲဂိတုနဝ်ဝေမ်ဗါဂှ် နွံအတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! ဂကူသင်္ကေတ
! ယၟုသင်္ကေတ
! အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ တင်စၟတ်
|-
| မတ်သၠးဂဝ် (Birthstone)
| '''[[မတ်တဝ်ပါဇ်]]''' (Topaz) ကေုာံ '''[[မတ်သဳတရိန်]]''' (Citrine)
| မတ်တဝ်ပါဇ် (အသာ်မိတ်/ထဝ်) စၞောန်ထ္ၜး ပရေင်ဆာန် ကေုာံ ပရေင်သစ္စာ။ မတ်သဳတရိန် စၞောန်ထ္ၜး ပရေင်မြဟ်မြဴ၊ ဒြဟတ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ရ။
|-
| ပ္ကဴသၠးဂဝ် (Birth flower)
| '''ခရေတ်သာန်သဳမာမ်''' (Chrysanthemum)
| ပ္ကဴခရေတ်သာန်သဳမာမ် (ပ္ကဴအသာ်နာနာ မကဴပ္ဍဲဥတုမဟိန်) ဝွံ စၞောန်ထ္ၜးကဵု ပရေင်အာယုက်ဂၠိင်၊ ပရေင်မိပ်ဇြိပ် ကေုာံ ပရေင်မိတ်သဟာယ မတန်ကြန်ရ။
|}

== ၆။ သဘင် ကေုာံ တ္ၚဲကၟုဲ အဓိကဂမၠိုင် (Major Observances and Holidays) ==
ပ္ဍဲဂိတုနဝ်ဝေမ်ဗါဝွံ သဘင်သာသနာ၊ သဘင်ယေန်သၞာင် ကေုာံ တ္ၚဲစၟတ်သမ္တီ ဂၠးကဝ် အဓိကဂမၠိုင် နွံဗွဲမဂၠိုင်ရ:

* '''တ္ၚဲသင်အိုတ်သီု (All Saints' Day)''': ၁ နဝ်ဝေမ်ဗါ (သဘင်ခရေတ်ယာန်) ကေုာံ '''တ္ၚဲမၞိဟ်စုတိ (Day of the Dead / Día de los Muertos)''': ၁–၂ နဝ်ဝေမ်ဗါ (သဘင်ယေန်သၞာင် မေက်သဳကဝ်)။
* '''[[သဘင်ကျာ်ကထိုန်]] ကေုာံ [[သဘင်လ္ပာ်ဍာ်]] (Kathina / Loy Krathong)''': တ္ၚဲဂိတုကထိုန်ပေင် (ဗွဲမဂၠိုင် ဒတုံပ္ဍဲ နဝ်ဝေမ်ဗါ)။ ဒှ်သဘင်လလးကထိုန် ပ္ဍဲဍုင်မန်ဗၟာ ကေုာံ သဘင်ဖဳခွက်ပၞာင် (Loy Krathong) ပ္ဍဲဍုင်သေံ။
* '''တ္ၚဲဗှ်ဗၞုဟ် သၟာပၞာန် (Remembrance Day / Veterans Day)''': ၁၁ နဝ်ဝေမ်ဗါ။ စၟတ်သမ္တီ တ္ၚဲပၞာန်ဂၠးတိ ပထမ တုဲဒှ်အာ။
* '''တ္ၚဲကောန်ၚာ် ဂၠးကဝ် (World Children's Day)''': ၂၀ နဝ်ဝေမ်ဗါ (စၟတ်သမ္တီလဝ် နကဵု ကုလသမဂ္ဂ)။
* '''[[တ္ၚဲတင်ဂုန်]] (Thanksgiving Day)''': တ္ၚဲဗြဴဗတိ စတုတ္ထ ပ္ဍဲဂိတုနဝ်ဝေမ်ဗါ (ဒှ်တ္ၚဲသဘင် ကောန်ဂကူ ဇၞော်အိုတ်မွဲ ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်)။

== ၇။ ဝင်တ္ၚဲလၟုဟ် ပ္ဍဲဂိတုနဝ်ဝေမ်ဗါ (Historical Events in November) ==
ပ္ဍဲဝင်ဂၠးတိဂှ် ပရူပရာ အဓိကဂမၠိုင် က္တဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဂိတုနဝ်ဝေမ်ဗါ နွံဗွဲမဂၠိုင်ရ:
* '''၁၁ နဝ်ဝေမ်ဗါ ၁၉၁၈''': ပ္ဍဲအခိင် နူဂယး ၁၁ နာဍဳ၊ တ္ၚဲ ၁၁၊ ဂိတု ၁၁ ဂှ် လိက်ကသုက် ဒေါအ်ပန်ပှော် (Armistice) စတမ်လုပ်သၞောဝ်တုဲ '''[[ပၞာန်ဂၠးတိ ပထမ]]''' တုဲဒှ်အာ။
* '''၄ နဝ်ဝေမ်ဗါ ၁၉၂၂''': တၠပညာပုရာဏဗေဒ အင်္ဂလိက် '''ဟဝ်ဝါဒ် ကာတာ''' (Howard Carter) ဂွံဆဵုကေတ် ဂိုဟ်သၟိင်ဖါရဝ် အဳဂျေပ် '''[[တူတာန်ခါမုန်]]''' (Tutankhamun) မဍိုက်ပေင်ဒၟံင် ကု ဒြပ်ရတ်ထဝ်သြန်။
* '''၉–၁၀ နဝ်ဝေမ်ဗါ ၁၉၃၈ (Kristallnacht)''': ပ္ဍဲဍုင်ဂျာမနဳ ဒပ်နာဇြဳတအ် စံင်ပလီု ဘာယူဒါ ကေုာံ ဆိုင်ဖျာ ဂကူယူဒါဂမၠိုင်။
* '''၂၂ နဝ်ဝေမ်ဗါ ၁၉၆၃''': သမ္မတ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် '''[[ဂျောန် အဲဖ် ကေန်နေဒဳ]]''' (John F. Kennedy) ဒးဒုင်ပန်ဂစိုတ် ပ္ဍဲဍုင်ဒါလာသ် (Dallas)၊ တွဵုရးတေက်သာတ်။
* '''၉ နဝ်ဝေမ်ဗါ ၁၉၈၉''': '''[[ကၟာင်ဍုင်ဗာလေန်]]''' (Berlin Wall) မပါ်ခြာလဝ် ဍုင်ဂျာမနဳဗမံက် ကေုာံ ပလိုတ် ပွိုင် ၂၈ သၞာံဂှ် ဒးဒုင်ပလီုဖျေအ်တုဲ ပၞာန်ဂံက် (Cold War) ကြပ်အိုတ်အာ။

== ၈။ ပရေင်ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဘာသာ (Cultural and Religious Aspects) ==
ပ္ဍဲယေန်သၞာင် ဗုဒ္ဓဘာသာ မန်၊ ဗၟာ ကေုာံ သေံဂှ် ဂိတုနဝ်ဝေမ်ဗါ (ဂိတုကထိုန်) ဝွံ ဒှ်အခိင် ပတုဲကုသိုလ် ဇၞော်အိုတ်မွဲရ။ ခမဳသင် မသ္ပဒတဴ ပ္ဍဲဝါသ် ပွိုင်ပိဂိတု တုဲဒှ်အာတုဲ ဒါယကာတအ် ကၠောန်ဗဒှ် '''သဘင်လလးသ္ၚာကထိုန်''' (Kathina robe offering ceremony) ကေုာံ သဘင်ပူဇဴ ပၞာင်သ္ဍဴ မသုန်လ္ၚီ၊ မွဲလက် ပ္ဍဲကျာ်စေတဳဂမၠိုင်ရ။ ပ္ဍဲဍုင်သေံ ကေုာံ ဒေသမန်လ္ၚဵုဂှ် ပ္ဍဲဗတံ ဂိတုကထိုန်ပေင် မ္ဂး ကၠောန်သဘင် '''လ္ပာ်ဍာ် / ဖဳခွက်ပၞာင်''' (Loy Krathong) ပ္ဍဲၜဳ ကေုာံ ကၟာဍာ် သွက်ဂွံ ပူဇဴ ဂင်္ဂါ ကေုာံ ဖဳထောအ် အရာဟွံခိုဟ်ရ။

ပ္ဍဲယေန်သၞာင် ရးပလိုတ် ခေတ်တၟိဂှ် ဂိတုနဝ်ဝေမ်ဗါ ဒးဒုင်စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် '''«Movember»''' (ပံင်နှဴလဝ် မအရေဝ် Moustache [သော်ပါင်] ကဵု November) မဒှ်ပရေင်ချဳဒရိုင် ညးတြုံတအ် စွံသော်ပါင် ပွိုင်မွဲဂိတု သွက်ဂွံ ပကောံသြန်ဗွဝ် ကေုာံ ပတိုန်သတိ ပရူပရေင်ထတ်ယုက် ညးတြုံ (မပ္တံကဵု ယဲကေန်သာ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက်စိုတ်) ရ။ တုဲပၠန် တ္ၚဲသိုက် ကြဴနူ တ္ၚဲတင်ဂုန် မကော်ဂး '''Black Friday''' ဂှ် ဒှ်တ္ၚဲ စပံက်ရာန်ဖျာ ဖအောန်ၚုဟ် ဇၞော်အိုတ် သွက်သဘင်ခရေတ်သမာတ် ရ။

== ၉။ လိက်ပတ် ကေုာံ အနုသုခုမ (Literature and Arts) ==
ပ္ဍဲလိက်ပတ် ကဗျ ရးပလိုတ်ဂှ် ဂိတုနဝ်ဝေမ်ဗါ ဒးဒုင်ချူဗၟံက်ထ္ၜး နဒဒှ် ဂိတုမၞုံကဵု လတိုပ်၊ ကျာဂံက် ကေုာံ သဘာဝ မသ္ၚိတ်ဇြ အိုတ်အာရ:
* အစာကဗျ အင်္ဂလိက် '''ထဝ်မာသ် ဟုဒ်''' (Thomas Hood) ချူလဝ် ကဗျ မၞုံယၟု ''No!'' (၁၈၄၄) မဗၟံက်ထ္ၜး ရာသဳဥတု ဂိတုနဝ်ဝေမ်ဗါ ပ္ဍဲဍုင်လန်ဒန် နကဵု မအရေဝ် ''«No sun – no moon! No morn – no noon... No warmth, no cheerfulness, no healthful ease... November!»'' (တ္ၚဲလေဝ်ဟွံမဲ၊ ဂိတုလေဝ်ဟွံမဲ၊ ဓါတ်ဂမ္တဴလေဝ်ဟွံမဲ... ဂိတုနဝ်ဝေမ်ဗါရ!)။
* ပ္ဍဲလိက်ဝတ္ထု မြဟ်တမ္ညဝ် '''ဟာမာန် မေလ်ဝေလ်''' (Herman Melville) မၞုံယၟု ''Moby-Dick'' ဂှ် စတမ်လဝ် နကဵု ပရူ စိုတ်ဓါတ် မဍိုန်လျ ညံင်ရဴ &quot;ဂိတုနဝ်ဝေမ်ဗါ မဍုက်ဍေက် ဂံက်သံက် ပ္ဍဲစိုတ်ဝိညာဉ်အဲ&quot; (a damp, drizzly November in my soul) ရ။
* ပ္ဍဲရုပ်ကသူ ''Très Riches Heures du duc de Berry'' ဂှ် ဂိတုနဝ်ဝေမ်ဗါ ဒးဒုင်ကသူလဝ် နဒဒှ် ရုပ်သၟာဗ္ၚတအ် မင်ကၠိက် ပ္ဍဲဂြိုပ်ဆု အံက် (Oak forest) တုဲ တက်ဖျေအ် သတ်ဆု (Acorns) သွက်ဂွံ ဗစကၠိက် ကၠာဥတုမဟိန် ဟွံစိုပ်ရ။

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဂိတုတၞဟ် ကေုာံ တင်စၟတ် (Comparison and Trivia) ==
လဒက်ပ္တန် ကြက္ကဒိန် သွက်ဂိတုနဝ်ဝေမ်ဗါဝွံ နွံကဵု တင်တၟေင် သင်္ချာ ဗွဲမဂၠိုင်ရ:
* ပ္ဍဲဇၟာပ်ပ်သၞာံ (သီုသၞာံဓမ္မတာ သီုသၞာံထပ်) ဂိတုနဝ်ဝေမ်ဗါဝွံ စတမ် နကဵု တ္ၚဲပ္ဍဲသတ္တာဟ (Day of the week) မတုပ်သၟဟ် ကု ဂိတု[[မာတ်]] လၟိုန်ရ။
* ပ္ဍဲသၞာံဓမ္မတာ (Common years) မ္ဂး ဂိတုနဝ်ဝေမ်ဗါ စတမ် နကဵု တ္ၚဲပ္ဍဲသတ္တာဟ မတုပ်သၟဟ် ကု ဂိတု[[ဖေဖဝ်ဝါရဳ]] ရ။
* ဂိတုနဝ်ဝေမ်ဗါဝွံ အိုတ်အာ နကဵု တ္ၚဲပ္ဍဲသတ္တာဟ မတုပ်သၟဟ် ကု ဂိတု[[အဝ်ဂေတ်]] ပ္ဍဲဇၟာပ်ပ်သၞာံ လၟိုန်ရ။&lt;ref name=&quot;Blackburn1999&quot;/&gt;

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{ဂိတုဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ကြက္ကဒိန် ဂရဳဂဝ်ရဳယာန်}}

[[ကဏ္ဍ:နဝ်ဝေမ်ဗါ]]
[[ကဏ္ဍ:ဂိတုဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ကြက္ကဒိန်]]</text>
      <sha1>jdpk1gs51rj7cqdok3etwgkit0czyb4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဒဳဇြေမ်ဗါ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12665</id>
    <revision>
      <id>58956</id>
      <timestamp>2026-10-23T14:46:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox month | name = ဒဳဇြေမ်ဗါ (December) | image = [[File:Les Très Riches Heures du duc de Berry décembre.jpg|200px|alt=ရုပ်ကသူ ဒဳဇြေမ်ဗါ ပ္ဍဲလိက် Les Très Riches Heures du duc de Berry]] | caption = ရုပ်ကသူ မစၞောန်ထ္ၜး ဂိတုဒဳဇြေမ်ဗါ (နူကဵု လိက် ''Très Riches Heures...&quot;</comment>
      <origin>58956</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18475" sha1="6jwuc2ihw5rs3pg5gnnnik9ox6e48c9" xml:space="preserve">{{Infobox month
| name = ဒဳဇြေမ်ဗါ (December)
| image = [[File:Les Très Riches Heures du duc de Berry décembre.jpg|200px|alt=ရုပ်ကသူ ဒဳဇြေမ်ဗါ ပ္ဍဲလိက် Les Très Riches Heures du duc de Berry]]
| caption = ရုပ်ကသူ မစၞောန်ထ္ၜး ဂိတုဒဳဇြေမ်ဗါ (နူကဵု လိက် ''Très Riches Heures du duc de Berry'' ခေတ်လဒေါဝ်)
| number = 12
| days = 31
| season = [[ဥတုမဟိန်]] (ကရေက်ဂၠးတိသၟဝ်ကျာ)&lt;br/&gt;[[ဥတုကညင်]] (ကရေက်ဂၠးတိသၠုင်ကျာ)
| zodiac = [[ဓနု]] (Sagittarius) ကေုာံ [[မကရ်]] (Capricorn)
| flower = ပ္ကဴနာဝ်သဳသဳ (Narcissus) ကေုာံ ပ္ကဴဟဝ်လဳ (Holly)
| birthstone = မတ်တရ်ကွိုပ်ဇြေန် (Turquoise)၊ မတ်ဇေရ်ကောန် (Zircon) ကေုာံ မတ်တန်သာနဳ (Tanzanite)
}}

'''ဒဳဇြေမ်ဗါ''' ({{lang-en|December}}) ဝွံ ဒှ်ဂိတု ဒွါဒသမ (ဂိတုစှ်ၜါ) ပ္ဍဲကဵု [[ကြက္ကဒိန် ဂျူလဳယာန်]] ကေုာံ [[ကြက္ကဒိန် ဂရဳဂဝ်ရဳယာန်]] တုဲ၊ ဒှ်ဂိတု လဒေါဝ်အိုတ် ကေုာံ ဂိတု ပိုတ်ထ္ၜောဲ လက်ကြဴအိုတ် ပ္ဍဲမွဲသၞာံ မၞုံကဵု လၟိဟ်တ္ၚဲ ၃၁ တ္ၚဲရ။&lt;ref name=&quot;Britannica_Dec&quot;&gt;Smith, W. (2021). &quot;December&quot;. ''Encyclopedia Britannica''. Retrieved from britannica.com.&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲကရေက်ဂၠးတိသၟဝ်ကျာ (Northern Hemisphere) မ္ဂး ဂိတုဒဳဇြေမ်ဗါဝွံ ဒှ်ဂိတု ဥတုမဟိန် (Winter) တုဲ နွံကဵု အခိင်ဗတံ မဂၠိင်အိုတ် ကေုာံ အခိင်တ္ၚဲ မဂၠေအ်အိုတ် ပ္ဍဲမွဲသၞာံ (Winter solstice) ရ။ ပ္ဍဲကရေက်ဂၠးတိသၠုင်ကျာ (Southern Hemisphere) မ္ဂး ဒှ်ဂိတု ဥတုကညင် (Summer) တုဲ ရာသဳဥတု တုပ်သၟဟ်ဒၟံင် ကု ရာသဳဥတု ဂိတု[[ဂျောန်]] ပ္ဍဲကရေက်ဂၠးတိသၟဝ်ကျာရ။

ယၟုဂိတု ဒဳဇြေမ်ဗါ ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ်လေတ္တေန် ''decem'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;စှ်&quot; ဟိုတ်နူ ပ္ဍဲ [[ကြက္ကဒိန် ရောမ]] တမ်မူလဂှ် ၎င်းဒှ် ဂိတုမရနုက်ကဵု စှ် ပ္ဍဲသၞာံရ။&lt;ref name=&quot;OED_Dec&quot;&gt;Oxford English Dictionary (2021). &quot;December, n.&quot; Oxford University Press.&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲယေန်သၞာင် ကေုာံ ကောန်ဂကူ ရးပလိုတ်၊ ဒဳဇြေမ်ဗါ ဒှ်အခိင် မကၠောန်သဘင် ခရေတ်သမာတ် (Christmas) ကေုာံ သဘင်စိုပ်သၞာံတၟိ (New Year's Eve) ဗွဲမဇၞော်ကဵုသြဇာရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ယၟုမ္ဂး &quot;ဒဳဇြေမ်ဗါ&quot; (December) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ်လေတ္တေန် ''December'' မဒုင်သ္ဇိုင် ကု ဂၞန်လေတ္တေန် ''decem'' (စှ်) ရ။ ပ္ဍဲ[[ကြက္ကဒိန် ရောမ]] တမ်မူလ (Roman calendar) မခၞံလဝ် နကဵု သၟိင်ရဝ်မူလုသ် မၞုံဆ ၁၀ ဂိတုဓဝ်ဂှ် ဂိတုဒဳဇြေမ်ဗါ ဝွံ ဒှ်'''ဂိတုမရနုက်ကဵု စှ်''' (စနူ ဂိတု[[မာတ်]] ဒှ်ဂိတုပထမ) ရ။&lt;ref name=&quot;Scullard1981&quot;&gt;Scullard, H. H. (1981). ''Festivals and Ceremonies of the Roman Republic''. Cornell University Press, pp. 160-168.&lt;/ref&gt;

စိုပ်လက်ထက် သၟိင်နူမာ ပေါမ်ပဳလဳယုသ် ထပ်စုတ် ဂိတု[[ဇာန်နဝါရဳ]] ကေုာံ [[ဖေဖဝ်ဝါရဳ]] ပ္ဍဲအကြာ ၇၁၃ ဘဳစဳ ပြီးနောက်၊ ဒဳဇြေမ်ဗါ ဒှ်အာ ဂိတုမရနုက်ကဵု စှ်ၜါ ပ္ဍဲလၟေင်ဂိတု ၁၂ ဂိတု ရ။ ၜိုန်ရ လၟေင်ဂိတု ပြံင်လှာဲအာကီုလေဝ်, ကောန်ဍုင်ရောမတအ် ဆက်ကော်စ ယၟုတြေံ ''December'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် စှ် ဂှ် စဵုကဵုတ္ၚဲဏအ်ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ရောမတေအ် ပ္ဍဲဂိတုဝွံ ကၠောန်သဘင် ဇၞော်မွဲ မကော်ဂး သဘင်သတ်ဗြဴ (Saturnalia) သွက်ဂွံ ပူဇဴကျာ် သာတုရ် (Saturn) ရ။&lt;ref name=&quot;Richards1999&quot;&gt;Richards, E. G. (1999). ''Mapping Time: The Calendar and its History''. Oxford University Press, pp. 220-228.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်ဂမၠိုင် (In Different Calendars) ==
ပ္ဍဲကြက္ကဒိန် ဂျူလဳယာန် ကေုာံ ကြက္ကဒိန် ဂရဳဂဝ်ရဳယာန် ဂှ် ဂိတုဒဳဇြေမ်ဗါ နွံ ၃၁ တ္ၚဲလၟိုန်ရ။ ပ္ဍဲစက်သၞောတ်ကြက္ကဒိန် ယေန်သၞာင်တၞဟ်တအ်မ္ဂး:
* '''ကြက္ကဒိန် မန် ကေုာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ''': ဂိတုဒဳဇြေမ်ဗါဝွံ တုပ်သၟဟ် ကု လဒေါဝ် '''ဂိတုမြေဂသီ''' (Mrigasira / Natdaw) ကေုာံ စလုပ် '''ဂိတုပုဟ်''' (Pushya / Pyatho) ရ။ သဘင်ကျာ်ဇၞော်မွဲ ဗီုကဵု သဘင်ကျာ်ကျာ် မပ္တံ သဘင်ထဝ် (Tazaungdaing/Natdaw festival) တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု အခိင်ဝွံရ။
* '''ကြက္ကဒိန် အင်္ဂလဝ်-သက်သန် တြေံ''': ကောန်ဍုင်အင်္ဂလာန် တြေံတအ် ကော်စ ဂိတုဒဳဇြေမ်ဗါ မ္ဂး ''Ærra Jēola'' (ဂိတုယေႃလာ တြေံ / Before Yule) ဟွံသေင်မ္ဂး ''Wintermōnaþ'' (ဂိတုမဟိန်) ရ။
* '''ကြက္ကဒိန် ဟဳဗရူ (Hebrew Calendar)''': ဂိတုဒဳဇြေမ်ဗါဝွံ တုပ်သၟဟ် ကု ဂိတု '''ကိသ်လေဝ်''' (Kislev) ကေုာံ '''တေဗေတ်''' (Tevet) မဒှ်အခိင် ကၠောန်သဘင် ဟာနုကာ (Hanukkah) ရ။&lt;ref name=&quot;Blackburn1999&quot;&gt;Blackburn, B., &amp; Holford-Strevens, L. (1999). ''The Oxford Companion to the Year''. Oxford University Press, pp. 290-298.&lt;/ref&gt;

== ၃။ ရာသဳဥတု ကေုာံ သဘာဝ (Climate and Nature) ==
ရာသဳဥတု ပ္ဍဲဂိတုဒဳဇြေမ်ဗါဝွံ ဒှ်အခိင် အပြံင်အလှာဲ အဓိကမွဲရ:
* '''ကရေက်ဂၠးတိသၟဝ်ကျာ''': ဒှ်အခိင် ဥတုမဟိန် မဂံက်သံက်အိုတ်တုဲ ဒေသဗွဲမဂၠိုင် မာတ်ဗြဲစိန် (Snow) ဒတုံစှ်ေ၊ ဍာ်ကလင်ခဲ မတန်တဴရ။ အခိင်တ္ၚဲ ဂၠေအ်အိုတ် ပ္ဍဲမွဲသၞာံ (Winter solstice - အကြာ ၂၁/၂၂ ဒဳဇြေမ်ဗါ)။
* '''ကရေက်ဂၠးတိသၠုင်ကျာ''': ဒှ်အခိင် ဥတုကညင် မကတဴကတာန်အိုတ် တုဲ နွံကဵု အခိင်တ္ၚဲ မဂၠိင်အိုတ် ပ္ဍဲမွဲသၞာံရ။
* '''ပ္ဍဲဍုင်မန် ကေုာံ အာရှသၠုင်ကျာ-ဗမံက်''': ဒှ်အခိင် '''ဥတုမဟိန် (Winter/Cool season)''' မစိုပ်ကၠုင် ဍိုက်ပေင်င်ရ။ ကျာဂံက် နူသၟဝ်ကျာ ပိုက်လုပ်ကၠုင်တုဲ ပ္ဍဲဒေသဂစိုပ်ဒဵု ကေုာံ ဒေသလဒေါဝ်တအ် ဓါတ်ဂံက် စကျေက်သဝ်တိုန် ဗွဲမလောန်ရ။

== ၄။ နက္ခတ္တဗေဒ ကေုာံ စက်သမ္မာန် (Astronomy and Astrology) ==
ပ္ဍဲကဏ္ဍ နက္ခတ္တဗေဒ ဂှ် '''သဝ်လ်သတိတ် ဒဳဇြေမ်ဗါ''' (December solstice / Winter solstice) မက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲအကြာ ၂၁ ကေုာံ ၂၂ ဒဳဇြေမ်ဗါ ဒှ်အရာ အဓိကအိုတ်ရ။ ပ္ဍဲတ္ၚဲဂှ် လျးတ္ၚဲ ဒတုံတပ်ပ် လတူ ပၞောန်ကာပရဳကွန် (Tropic of Capricorn - 23.5° S) တုဲ ပ္ဍဲကရေက်ဂၠးတိသၟဝ်ကျာ ဒှ်တ္ၚဲ မၞုံကဵု အခိင်ဗတံ မဂၠိင်အိုတ် (Winter solstice) ရ။ ဂိတုပေင် ပ္ဍဲဒဳဇြေမ်ဗါဂှ် အတိုင်ယေန်သၞာင် ရးပလိုတ်မ္ဂး ကော်စ '''ဂိတုလၟုဟ်အာယုက် (Cold Moon)''' ဟိုတ်နူ ရာသဳဥတု ဂံက်သံက် ဇိုတ်ဇိဟ်တိုန်ရ။

ပ္ဍဲစက်သမ္မာန် (Astrology) ရာသဳစက်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲဂိတုဒဳဇြေမ်ဗါဂှ် ဒှ်:
* '''[[ဓနု]] (Sagittarius)''': နူကဵု နဝ်ဝေမ်ဗါ ၂၂ စဵုကဵု ဒဳဇြေမ်ဗါ ၂၁ ရ။ သင်္ကေတဂှ် ဒှ် ရုပ်သၟာပန်ခၟာဲ (Archer/Centaur)။
* '''[[မကရ်]] (Capricorn)''': စတမ်နူ ဒဳဇြေမ်ဗါ ၂၂ စဵုကဵု ဇာန်နဝါရဳ ၁၉ ရ။ သင်္ကေတဂှ် ဒှ် ရုပ်ဗၜေအ်ဍာ် (Sea-goat) ရ။

== ၅။ သင်္ကေတဂိတု ကေုာံ ပ္ကဴမတ် (Month Symbols) ==
ဂိတုဒဳဇြေမ်ဗါဝွံ နွံကဵု မတ်သၠးဂဝ် ပိဂကူ (တုပ်သၟဟ် ကု ဂျောန် ကေုာံ အဝ်ဂေတ်) တုဲ အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! ဂကူသင်္ကေတ
! ယၟုသင်္ကေတ
! အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ တင်စၟတ်
|-
| မတ်သၠးဂဝ် (Birthstone)
| '''မတ်တရ်ကွိုပ်ဇြေန်''' (Turquoise)၊ '''မတ်ဇေရ်ကောန်''' (Zircon) ကေုာံ '''မတ်တန်သာနဳ''' (Tanzanite)
| မတ်တရ်ကွိုပ်ဇြေန် (မတ်အသာ်သၚေက်-ဍာ်ၜဳ) စၞောန်ထ္ၜး ပရေင်တန်ကြန်၊ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် ခိုဟ်မွဲ။
|-
| ပ္ကဴသၠးဂဝ် (Birth flower)
| '''နာဝ်သဳသဳ''' (Narcissus / Paperwhite) ကေုာံ '''ဟဝ်လဳ''' (Holly)
| ပ္ကဴနာဝ်သဳသဳ စၞောန်ထ္ၜး ပရေင်ဍာတ်ကြောအ်၊ ပရေင်ဆာန် ကေုာံ တင်ဂုန်။
|}

== ၆။ သဘင် ကေုာံ တ္ၚဲကၟုဲ အဓိကဂမၠိုင် (Major Observances and Holidays) ==
ပ္ဍဲဂိတုဒဳဇြေမ်ဗါဝွံ တ္ၚဲစၟတ်သမ္တီ ကေုာံ သဘင်ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲမွဲသၞာံ နွံဗွဲမဂၠိုင်ရ:

* '''တ္ၚဲအခေါင်အရာမၞိဟ် ဂၠးကဝ် (Human Rights Day)''': ၁၀ ဒဳဇြေမ်ဗါ (စၟတ်သမ္တီလဝ် နကဵု ကုလသမဂ္ဂ)။
* '''တ္ၚဲခရေတ်သမာတ် (Christmas Eve / Christmas Day)''': ၂၄-၂၅ ဒဳဇြေမ်ဗါ။ သဘင်ခရေတ်ယာန် အဓိက မဝေင်သဘင် ကောန်တၠပညာယေသှု သၠးဂၠံဂဝ်။
* '''တ္ၚဲကၞောတ်သၞာံ (New Year's Eve)''': ၃၁ ဒဳဇြေမ်ဗါ။ တ္ၚဲမကၠောန်သဘင် တုဲဒှ်အာ သၞာံတြေံ တုဲ ဒုင်တၠုင် သၞာံတၟိ။

== ၇။ ဝင်တ္ၚဲလၟုဟ် ပ္ဍဲဂိတုဒဳဇြေမ်ဗါ (Historical Events in December) ==
ပ္ဍဲဝင်ဂၠးတိဂှ် ပရူပရာ အဓိကဂမၠိုင် က္တဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဂိတုဒဳဇြေမ်ဗါ နွံဗွဲမဂၠိုင်ရ:
* '''၇ ဒဳဇြေမ်ဗါ ၁၉၄၁''': ဒပ်ပၞာန် ဂျပေန် လုပ်ဗိုက် ပေဲါပန် ဟာဝါယೀ '''ပါလ်ဟာဗာရ်''' (Pearl Harbor) တုဲ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် လုပ်ပါလုပ် ပ္ဍဲ[[ပၞာန်ဂၠးတိ ဒုတိယ]]။
* '''၁၀ ဒဳဇြေမ်ဗါ ၁၉၄8''': ကုလသမဂ္ဂ လလောင်တြး '''လိက်စၟတ်သမ္တီ အခေါင်အရာမၞိဟ် အလုံဂၠးတိ''' (Universal Declaration of Human Rights)။
* '''၁၇ ဒဳဇြေမ်ဗါ ၁၉၀၃''': သၟတ်ကွးဗ္ဃာန် ကုသိုလ် မၞုံယၟု '''ဝါယ်တေဝ် ကေုာံ ၾလိုရ် ရေတ်ဝေဝ်''' (Wright brothers) ပဝ်တိုန် က္ၜင်ကျာ စက်တမ်မူလ အံင်ဇၞးအာ ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်။

== ၈။ ပရေင်ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဘာသာ (Cultural and Religious Aspects) ==
ပ္ဍဲယေန်သၞာင် ဗုဒ္ဓဘာသာမန် ကေုာံ အာရှဂှ် ဒဳဇြေမ်ဗါဝွံ ဒှ်အခိင် ဥတုမဟိန် မၜိုဟ်သြိုဟ် တုဲ သဘင်သာသနာ ကေုာံ သဘင်ရတနာကျာ်ဇၞော်မွဲ မပ္တံကဵု သဘင်ကျာ် တအ် ဆက်ကၠောန်ဒၟံင်ရ။

ပ္ဍဲယေန်သၞာင် ရးပလိုတ်ဂှ် ဒဳဇြေမ်ဗါ ဒှ်ဂိတုမၞုံကဵု သဘင်ခရေတ်သမာတ် တုဲ မၞိဟ်တအ် ကၠောန်သဘင် ပလံင်သၠုင်တဲ ရေင်သကအ်၊ ပၠံင်ပ္တိတ် ပၟတ်တိုင် ပ္ဍဲသ္ၚိ မၞုံကဵု ပရေင်မိပ်ဇြိပ် ဝွံ ဒှ်စရာဲ အဓိက ပ္ဍဲအခိင်ဝွံရ။

== ၉။ လိက်ပတ် ကေုာံ အနုသုခုမ (Literature and Arts) ==
ပ္ဍဲလိက်ပတ် ကဗျ ကေုာံ အနုသုခုမ ရးပလိုတ်ဂှ် ဒဳဇြေမ်ဗါ ဒးဒုင်ချူဗၟံက်ထ္ၜး နဒဒှ် ဂိတုမဂံက်သံက်၊ မဇူဒီု ကေုာံ မဆက်စပ် ကု ပရူဗွဟ်ဝတ္ထုခရေတ်သမာတ် (A Christmas Carol) ဂျာလ် မိက်သေန် (Charles Dickens) ရ။ ပ္ဍဲရုပ်ကသူ ''Très Riches Heures du duc de Berry'' ဂှ် ဒဳဇြေမ်ဗါ ဒးဒုင်ကသူလဝ် နဒဒှ် ရုပ်သၟာတၠညးတအ် အာရပ်ခ္ဍာ် (Wild boar hunting) ပ္ဍဲဂြိုပ် မၞုံကဵု မာတ်ဗြဲစိန် ဂြောပ်လဝ် သ္ၚိကၟိန်နာနာရ။

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဂိတုတၞဟ် ကေုာံ တင်စၟတ် (Comparison and Trivia) ==
လဒက်ပ္တန် ကြက္ကဒိန် သွက်ဂိတုဒဳဇြေမ်ဗါဝွံ နွံကဵု တင်တၟေင် သင်္ချာ မတၞဟ်ခြာ နူဂိတုတၞဟ်ဂမၠိုင်ရ:
* ပ္ဍဲသၞာံဓမ္မတာ (Common years) မ္ဂး ဂိတုဒဳဇြေမ်ဗါ စတမ် နကဵု တ္ၚဲပ္ဍဲသတ္တာဟ (Day of the week) မတုပ်သၟဟ် ကု ဂိတု[[သေတ်တေမ်ဗါ]] လၟိုန်ရ။
* ဒဳဇြေမ်ဗါ ဝွံ ဒှ်ဂိတု လက်ကြဴအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ တုဲ ပ္ဍဲကြက္ကဒိန် ဂရဳဂဝ်ရဳယာန် ဂှ် မၞုံကဵု လၟိဟ်တ္ၚဲ ၃၁ တ္ၚဲ ပေင်င်ရ။&lt;ref name=&quot;Blackburn1999&quot;/&gt;

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{ဂိတုဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ကြက္ကဒိန် ဂရဳဂဝ်ရဳယာန်}}

[[ကဏ္ဍ:ဒဳဇြေမ်ဗါ]]
[[ကဏ္ဍ:ဂိတုဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ကြက္ကဒိန်]]</text>
      <sha1>6jwuc2ihw5rs3pg5gnnnik9ox6e48c9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဓါတ်ချး</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12666</id>
    <revision>
      <id>58958</id>
      <timestamp>2026-10-23T15:06:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox element | name = ဓါတ်ချး (ကာဗောန်) | enname = Carbon | symbol = C | number = 6 | category = [[ဓါတ်လိုန်ဟွံသေင်]] (Nonmetal) | group = ၁၄ (Group 14) | period = ၂ (Period 2) | block = ပဳ-ဗလံက် (p-block) | image = File:Carbon-vial.jpg|200px|alt=ရုပ်ဗီု ရှုက် ဗ္စိုပ်ဓါတ် ကာဗော...&quot;</comment>
      <origin>58958</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19119" sha1="5ck26bfyfglw4jyepx5dfwhfx104s5y" xml:space="preserve">{{Infobox element
| name = ဓါတ်ချး (ကာဗောန်)
| enname = Carbon
| symbol = C
| number = 6
| category = [[ဓါတ်လိုန်ဟွံသေင်]] (Nonmetal)
| group = ၁၄ (Group 14)
| period = ၂ (Period 2)
| block = ပဳ-ဗလံက် (p-block)
| image = [[File:Carbon-vial.jpg|200px|alt=ရုပ်ဗီု ရှုက် ဗ္စိုပ်ဓါတ် ကာဗောန်]]
| caption = ဗွိုက်ဓါတ် ကာဗောန် (Carbon)
| atomic_weight = [12.0096, 12.0116]
| electron_configuration = [He] 2s² 2p²
| electrons_per_shell = 2, 4
| phase = တိရ် (Solid)
| melting_point = ၃၈၂၅ °C (၆၉၁၇ °F)
| boiling_point = ၄၈၂၇ °C (၈၇၂၁ °F)
}}

'''ဓါတ်ချး''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ကာဗောန်''' ({{lang-en|Carbon}} - ဓာတုသင်္ကေတ: '''C''', ဂၞန်အာတောမ်: 6) ဝွံ ဒှ်ဓါတ်လိုန်ဟွံသေင် (Nonmetal) မွဲ ကုသဵုသဇိုင် တုဲ မၞုံကဵု လျးဂဥိတ် ကေုာံ စရာဲ မဒှ်အဓိပ္ပါယ် သွက်ဘဝ သတ်ဒერიဂျိုင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲဂၠးတိဝွံရ။&lt;ref name=&quot;Britannica_Carbon&quot;&gt;Encyclopædia Britannica (2023). &quot;Carbon: Chemical Element&quot;. Retrieved from britannica.com.&lt;/ref&gt; ဓါတ်ကာဗောန်ဝွံ မၞုံကဵု လၟိဟ်အာတောမ် ၆ တုဲ ပ္ဍဲလၟေင်ပထဝဳ သေတ်တာန် (Periodic table) ဂှ် ဒှ်ဓါတ် မနွံ ပ္ဍဲစရင် ပူဂိုလ်လၟေင် ၁၄ ရ။ ဓါတ်ချး ဝွံ သၟေဟ်ဒၟံင် နဒဒှ် ထာန်, ချး, စမၠောန်ရုပ် ကေုာံ နဒဒှ် မတ်စရာဲ မဗၠေတ်ပြးတၞဟ်ခြာ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု တာဲမန် (Diamond)၊ ဂရဖိုက် (Graphite) ကေုာံ ဖူလေရ်န (Fullerenes) တအ်ရ။

ကာဗောန်ဝွံ ဒှ်ဓါတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ မၞုံကဵု ဟိုတ်ဖိုလ် စိုပ်ကဆံင် သၠုင်အိုတ် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် အရာမဂျိုင်ဒၟံင် (Organic molecules) သီုဖအိုတ် ဟိုတ်နူ ညးနွံကဵု စရာဲ မဒက်ပတန် စက္ကဝါ ယေန်သၞာင် covalent bonds ပန် မဒှ်အစောမ်စရာဲ သွက်ဂွံ ပံင်ကောံ ကု ဓါတ်တၞဟ်မပ္တံကဵု ဟိုက်ဒြဝ်ဂျေန်၊ އဝ်သဳဂျေန် ကေုာံ နာထြဝ်ဂျေန် တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;RSC_Carbon&quot;&gt;Royal Society of Chemistry (2023). &quot;Carbon - Element information, properties and uses&quot;. RSC Periodic Table.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ယၟုမ္ဂး &quot;ကာဗောန်&quot; (Carbon) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ်လေတ္တေန် ''carbo'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ချးထာန်&quot; (charcoal) ရ။ မအရေဝ်ဝွံ စစကာလဝ် နူကဵု ခေတ်တြေံတုဲ မၞိဟ်တအ် တိုပ်စိုပ်လဝ် အရာမဆက်စပ် ကု ထာန်တဵု ကေုာံ ချးထာန် မစကာဒၟံင် နဒဒှ် ပၟတ် ပ္ဍဲခေတ်တမၠာတေံရ။ ဓါတ်ချးဝွံ ဒှ်ဓါတ် မတီလဝ် နူခေတ်တမၠာတေံမွဲ တုဲ မၞိဟ်တအ် စကာဒၟံင် ယာတ်ချး၊ ထာန် ကေုာံ တာဲမန် ဇၟာပ်ပ်ခေတ် ကာလမဆက်စပ် ကၠုင်ရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၂၂ ဂှ် တၠပညာဓာတုပညာ ပြင်သေတ် အာန်တဝ်နဳ လာဝေါဇဳယေဲ (Antoine Lavoisier) စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ခုတ်ယၟု ဓါတ်ဝွံ နဒဒှ် ဓာတ်တၟေင် (element) ဇကုမွဲရ။ ညးကၠောန်ပတိတ် ပေဲါသ္ၚေဝ်ဂၠိပ် တုဲ ပတိုန်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ တာဲမန် (Diamond) ကေုာံ ချး (Charcoal) တအ်ဂှ် ဒှ်အရာ မတုပ်သၟဟ် ကု ဓါတ်ကာဗောန် တုဲ ဟိုတ်နူ အပ္ဍဲလဒက်ပ္တန် ဓာတ် အတိုင်မစၞောန်ထ္ၜး နကဵု ဓာတုဗေဒ မတၞဟ်ခြာ ရေင်သကအ် (Allotropes) မဒှ်ရ။&lt;ref name=&quot;Ihde1984&quot;&gt;Ihde, Aaron J. (1984). ''The Development of Modern Chemistry''. Dover Publications.&lt;/ref&gt;

== ၂။ လဒက်ပ္တန် အာတောမ် ကေုာံ အပ္ဍဲဓာတ် (Atomic Structure and Allotropes) ==
အာတောမ် ကာဗောန် မွဲမမၞုံကဵု လၟိဟ်အာတောမ် ၆ ဂှ် နွံကဵု အေလက်ထရာန် ၆ မ တုဲ လဒက်ပ္တန်အေလက်ထရာန် ဒှ် [He] 2s² 2p² ရ။ ဟိုတ်နူ လၟိဟ်အေလက်ထရာန် ပ္ဍဲခန်သၟဝ်လက္ကရဴ (valence shell) နွံ ၄ မ ဂှ်ရ ညးမာန်မွဲ ကဵု လၟိဟ်အေလက်ထရာန် ဒက်ပတန် ကု ဓါတ်တၞဟ် နကဵု သၞောတ် covalent bonds ပန် မစၞောန်ထ္ၜး ပရေင်တန်ကြန် ဇၞော်မွဲရ။

ကာဗောန် နွံကဵု ရုပ်စရာဲ မတၞဟ်ခြာ (Allotropes) ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု:
* '''တာဲမန် (Diamond)''': ဓါတ်ကာဗောန် မဒက်ပတန်လဝ် နကဵု tetravalent crystal lattice မကြံင်မ္ၚိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲသဘာဝ။
* '''ဂရဖိုက် (Graphite)''': ဓါတ်ကာဗောန် မဒက်ပတန်လဝ် နကဵု လွှာလိက်ထပ် (layers) မွဲကုမွဲ မထပက်ဍိုက်ပြးရေင်သကအ်တုဲ ပေင်ဒၟံင် အစောမ်စရာဲ ခၠအ်ပြးလောဲလောဲ (soft and slippery)။
* '''ဖူလေရ်န (Fullerenes / Carbon nanotubes)''': ဓါတ်ကာဗောန် မဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ရုပ်ဗီု ပ္ဍဲပွဳပွူ နကဵု မဒါန်စရာဲ သတ္တိ နာနု (Nanotechnology)။&lt;ref name=&quot;Emsley2011&quot;&gt;Emsley, John (2011). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

== ၃။ ရာထာ ကေုာံ ပ္ဍဲသဘာဝ (Occurrence and Distribution) ==
ဓါတ်ကာဗောန်ဝွံ ပ္ဍဲအလုံမွဲ ဂၠးကဝ် ဒှ်အရာ မၞုံလၟိဟ် မရနုက်ကဵု ၁၅ ပ္ဍဲလၟေင် ပူဂိုလ်ဓါတ် မဂၠိုင်အိုတ်တုဲ ပ္ဍဲခန္ဓကာယ သတ်ဒერიဂျိုင်ဂမၠိုင် ဒှ်အရာ ပိုတ်ထ္ၜောဲ အဓိက မရနုက်ကဵု ၂ (ကြဴနူ အဝ်သဳဂျေန်) ရ။ 

ပ္ဍဲအာကာသ ကေုာံ ဂၠးတိဝွံ ကာဗောန် မၞုံပ္ဍဲဒၞာဲနာနာ:
* '''ပ္ဍဲတိ (Lithosphere)''': တန်တဴ နဒဒှ် ထာန် (Coal)၊ ဆေဝ် (Oil)၊ တေတ် (Natural gas) ကေုာံ မတ်ကျောက် မပ္တံကဵု ထ္ၜိုင် (Limestone - CaCO₃) ကေုာံ မာဗေဝ် (Marble)။
* '''ပ္ဍဲကျာ (Atmosphere)''': တန်တဴ နဒဒှ် ဂေတ် ကာဗောန်ဒိုင်အဝ်သိုက် (CO₂) မၞုံအဆံင် မလၟိဟ် ကဆံင်သၠုင် သွက်ဂွံ ဒုင်သ္ဇိုင် သဘာဝ photosynthesis ရ။
* '''ပ္ဍဲဍာ် (Hydrosphere)''': ပကောံစွံဒၟံင် နဒဒှ် ဓါတ်ကာဗွန်နေတ် မပါလုပ် ပ္ဍဲဍာ်ၜဳ ဇၞော်မွဲရ။&lt;ref name=&quot;Smil2003&quot;&gt;Smil, Vaclav (2003). ''The Earth's Biosphere: Evolution, Dynamics, and Change''. MIT Press.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရေင်သုင်စောဲ ကေုာံ လုပ်ပွိုင်အဓိက (Applications and Uses) ==
ဓါတ်ကာဗောန် ကေုာံ သြဇာဓာတ် မဆက်စပ် ကု ကာဗောန် (Organic compounds) တအ် စကာဒၟံင် ပ္ဍဲအရာ ဗွဲမဂၠိုင်:
* '''ပရေင်စမၠောန် စၞောန်ပၟတ် (Energy)''': ထာန်၊ ဓာတ်လိုန်စမၠောန် (Petroleum) ကေုာံ တေတ်တအ် ဒှ်သဇိုင် အဓိက သွက်ဂွံ ပတိတ်အစောမ်စရာဲ ပၟတ်၊ စက်ယာန် ကေုာံ စက်ရုင်နာနာရ။
* '''ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ သုခုမ (Materials)''': စကာဒၟံင် နဒဒှ် မတ်တာဲမန် သွက်ဂွံ စုတ်စၞာန် တုဲ ကၠောန်ပတိတ် ယာတ်ချး၊ ရာဗာ လေပ် (Rubber vulcanization) ကေုာံ လွဟ်နာနု မဗိုန်ဇမောဝ်။
* '''ပရေင်အလံင်ထဝ် (Metallurgy)''': စကာဒဒှ် အရာဖျေအ်ဓါတ် (Reducing agent) သွက်ဂွံ ပတိတ်သၠုင် မတ်သၠုင် (Iron and Steel production) နူထာန်တုဲ မသၠုင် မတ်သ္အးဇ္ၚးရ။&lt;ref name=&quot;RSC_Carbon&quot;/&gt;

== ၅။ ပွဳပွူ ကေုာံ သွဟ် လျးဂဥိတ် (Environmental and Climate Impact) ==
ပရေင်ချဳဒရိုင် မၞိဟ် ပ္ဍဲခေတ်တၟိဝွံ (မပ္တံကဵု စံင်စရာဲ လိုန်စမၠောန် fossil fuels) ပတိတ်ထ္ၜးဒၟံင် ဂေတ် ကာဗောန်ဒိုင်အဝ်သိုက် (CO₂) ဗွဲမဂၠိုင် လတူအာကာသ တုဲ ကဵုဒၟံင် သွဟ် လျးဂဥိတ် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတုဂၠးတိ (Global Climate Change) ရ။

ပရေင်ကာဗောန် ဂွံတန်ကြန် (Carbon Cycle) ဝွံ ဒှ်သဇိုင်အဓိက သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ပွဳပွူသဘာဝ ဂၠးတိ:
* တၞံဆု ကေုာံ ပ္ကဴသြဴတအ် ကေတ် ကာဗောန်ဒိုင်အဝ်သိုက် နူကျာ တုဲ ဖန်ဗဒှ် တ္ၚဲပုင် (Photosynthesis) ပ္တိတ် ပ္ကဴသြဴ ကေုာံ အဝ်သဳဂျေန်။
* သတ်ဒერიဂျိုင် ကေုာံ မၞိဟ်တအ် ရှူလုပ် အဝ်သဳဂျေန် တုဲ ပတိတ် ဗုလ္လ ထပ်ထ္ၜး ကာဗောန်ဒိုင်အဝ်သိုက် စိုပ်ကၠုင် ကျာပၠန်ရ။&lt;ref name=&quot;Smil2003&quot;/&gt;

== ၆။ ကာဗောန် သွက်ခန္ဓကာယ ကေုာံ ပရေင်သတ်ဒერიဂျိုင် (Carbon in Biology and Life) ==
ကာဗောန်ဝွံ ဒှ် &quot;သဇိုင်ဘဝ&quot; (The Chemical Basis of Life) ဟိုတ်နူ ဇၟာပ်အရာမဂျိုင်ဒၟံင် သီုဖအိုတ် (မပ္တံကဵု DNA, Proteins, Carbohydrates ကေုာံ Lipids) မၞုံကဵု ကာဗောန် နဒဒှ် သဇိုင် အဓိက သီုဖအိုတ်ရ။ 

ခန္ဓကာယ သတ်ဒერიဂျိုင် ကေုာံ တၞံဆုတအ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု carbon skeletons တုဲ အစောမ်စရာဲ စၞ (Metabolism) ဇၟာပ်ပ်ဂကူ သီုဖအိုတ် ပတိတ်စရာဲ နူကဵု ပရေင်ပလီုပလှ် ဆက်စပ် ကာဗောန် bonds ရ။ ယဝ်ရ ဟွံမဲ ကု ကာဗောန် မ္ဂး ဘဝ သတ်ဒერიဂျိုင် ပ္ဍဲဂၠးတိဝွံ က္တဵုဒှ် မွဲသာ် ဟွံမာန်သေင်ဟွံဂပ်ဝ်ရ။&lt;ref name=&quot;Britannica_Carbon&quot;/&gt;

== ၇။ ကာဗောန် ဒေတာနာ (Carbon Dating) ==
ပ္ဍဲပွဳပွူသဘာဝ ကာဗောန် နွံကဵု မွဲကဆံင် သဘာဝ မကော်ဂး ဣသောတောပ် (Isotopes) တအ်ရ:
* '''ကာဗောန်-၁၂ (¹²C)''': တန်တဴဂၠိုင်အိုတ် (98.9%)။
* '''ကာဗောန်-၁၃ (¹³C)''': နွံအေပ် (1.1%)။
* '''ကာဗောန်-၁၄ (¹⁴C)''': ဒှ်ဣသောတောပ် မဗၠေတ်ပြး တုဲ မၞုံကဵု ဝင်အာယုက် (Radioactive isotope)။

ပရေင်လ္ၚတ် သုတေသနဝင်ပံင်ကောမ် ပတိုန်ထ္ၜးလဝ် [[ကာဗောန် ဒေတာနာ]] (Radiocarbon dating) ဝွံ စကာဒၟံင် သွက်ဂွံ တက်ကျာ် သ္ၚေဝ်ဂၠိပ် အာယုက် အရာမသှ်ေၜက် ပ္ဍဲဝင် (Archaeological artifacts) မပ္တံကဵု ဆု၊ တყာပ် ကေုာံ သက္ကရာဇ်မၞိဟ်တြေံတအ် နကဵု မၜတ်ကေတ် လၟိဟ် ¹⁴C မသှ်ေဒၟံင် ပ္ဍဲအရာဂှ်ရ။&lt;ref name=&quot;Taylor1997&quot;&gt;Taylor, R. E. (1997). ''Radiocarbon Dating: Archaeological Perspectives''. Academic Press.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ပရေင်ပညာ ကေုာံ စက်မှုလက်ထက် (Industrial Production and Economy) ==
ပ္ဍဲစက်မှုလက်ထက်၊ ကာဗောန် ဒှ်အဓိက သဇိုင် အခေါင်အရာ မပတိတ် မတ် ကေုာံ ပၟတ်ရ:
* '''ထာန်ကျောက် (Coal Mining)''': ဒှ်စရာဲ အဓိက သွက်ဂွံ ပတိတ်ပၟတ် ရုင်စက် ပါဝါ (Thermal Power Plants)။
* '''စမၠောန်ရုပ် (Graphite Production)''': ကၠောန်ပတိတ် ပ္ဍဲရုင်စက် သွက်ဂွံ စကာဒၟံင် ပ္ဍဲ ဗဗေင်ပၟတ် (Batteries), ကေုာံ လိက်ပၠးမွဲ (Pencil lead)။
* '''ကာဗောန် ဖိုက်ဗေရ် (Carbon Fiber)''': ဒှ်စရာဲ မတ်တၟိ မကြံင်မ္ၚိုဟ် တုဲ သပါတံ (Lightweight) စကာဒၟံင် ပ္ဍဲစက်ကျာ (Aerospace)၊ ကွဳစက်ပြိုင် ကေုာံ ကပေါတ်ပြိုင်ပ္ဍဲ အားကစား တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Emsley2011&quot;/&gt;

== ၉။ ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ဘဲအန္တရာယ် (Health and Safety) ==
ပ္ဍဲအရာမၞိဟ် ကေုာံ သတ်ဒერიဂျိုင်တအ်ဂှ် ဓါတ်ကာဗောန် ဟွံကေင်ဒှ် ဘဲအန္တရာယ် မလောန်ၜက်၊ ဆဂး အရာမဆက်စပ် ကုကာဗောန် လ္ၚဵု မပ္တံကဵု ဂေတ် ကာဗောန်မဝ်နဝ်သိုက် (Carbon monoxide - CO) မဒှ် ဂေတ်ဟွံမဲ ယၟု, ဟွံမဲ အသာ် တုဲ မၞုံကဵု သတ္တိ ဂစိုတ်မၞိဟ် လျပ်တိုပ် (Toxic gas) မတိတ်နူ စစံင် စမၠောန် ဟွံပေင် (Incomplete combustion) ဂှ် ဒှ်ဘဲအန္တရာယ် ဇၞော်မွဲရ။ 

တုဲပၠန် အဓိပ္ပါယ် ကာဗောန်ပါယ် (Carbon black) ဒးဒုင်ရှူလုပ် ပွိုင်လအ်လမ္ဂး မၞုံကဵု အန္တရာယ် သွက်တှ် (Respiratory system) ကေုာံ မၞုံကဵု သတ္တိ ကဵုဘဲ ယဲကေန်သာ (Carcinogen) လ္ၚဵုရ။&lt;ref name=&quot;RSC_Carbon&quot;/&gt;

== ၁၀။ တင်စၟတ် ကေုာံ ပတောအ်ၜတ် (Comparison and Trivia) ==
* '''တင်စၟတ် မတၞဟ်ခြာ (Unique Fact)''': ကာဗောန်ဝွံ ဒှ်ဓါတ်မွဲဓဝ် မၞုံစရာဲ မဒက်ပတန် လိက်စၟတ် သဇိုင် ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင်အိုတ် (Organic chemistry) မၞုံကဵု လၟိဟ် ရုပ်ပံင်ကောံ (compounds) မစိုပ် သန်းဂါတာ တုဲ လ္ၚတ်လဝ် မွဲတၞဟ်ခြာ နူဓါတ်တၞဟ်ဂမၠိုင်ရ။
* '''အဓိပ္ပါယ် ပ္ဍဲစက္ကဝါ (Cosmic Abundance)''': ပ္ဍဲအလုံ သက္ကဝါ စက္ကဝါသီုဖအိုတ်ဂှ် ကာဗောန် ဒှ်ဓါတ်မၞုံကဵု လၟိဟ် မရနုက်ကဵု ပန် (Fourth most abundant element) မတိတ်နူ စက္ကဝါ ဓါတ်နျူကလဳယာ ဓါတ်စမၠောန် သေတ်တာန် (Stellar nucleosynthesis) တုဲ တိတ်ကၠုင် နူစက္ကဝါ စၟတ်သမ္တီ နကဵု ၃-အာဖာ ပွဳပွူ (Triple-alpha process) ရ။&lt;ref name=&quot;Emsley2011&quot;/&gt;

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Periodic table}}

[[ကဏ္ဍ:ဓာတုဗေဒ]]
[[ကဏ္ဍ:ဓါတ်လိုန်ဟွံသေင်]]
[[ကဏ္ဍ:အာတောမ်]]</text>
      <sha1>5ck26bfyfglw4jyepx5dfwhfx104s5y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:Periodic table</title>
    <ns>10</ns>
    <id>12667</id>
    <revision>
      <id>58959</id>
      <timestamp>2026-10-23T15:08:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;&lt;div class=&quot;NavBox&quot; style=&quot;border: 1px solid #a3b1bf; background-color: #f5faff; padding: 0.5em; text-align: center; font-size: 90%;&quot;&gt; &lt;div style=&quot;font-weight: bold; background-color: #e6f2ff; padding: 0.3em; margin-bottom: 0.5em;&quot;&gt;[[သေတ်တာန် ဓာတုဗေဒ|သေတ်တာန် ပထမ (Periodic Table of Elements)]]&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;font-size: 95%;&quot;&gt; '''ဟိုက်ဒြဝ်ဂျ...&quot;</comment>
      <origin>58959</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1305" sha1="9xgxc9or924qoiu1ehd6pm22uekwvd0" xml:space="preserve">&lt;div class=&quot;NavBox&quot; style=&quot;border: 1px solid #a3b1bf; background-color: #f5faff; padding: 0.5em; text-align: center; font-size: 90%;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-weight: bold; background-color: #e6f2ff; padding: 0.3em; margin-bottom: 0.5em;&quot;&gt;[[သေတ်တာန် ဓာတုဗေဒ|သေတ်တာန် ပထမ (Periodic Table of Elements)]]&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: 95%;&quot;&gt;
'''[[ဟိုက်ဒြဝ်ဂျေန်]] (H)** · '''[[ဟေလဳယာန်]] (He)**&lt;br/&gt;
'''[[လဳထဳယာန်]] (Li)** · '''[[ဘဳလ်လဳယာန်]] (Be)** · '''[[ဗဝ်ရွန်]] (B)** · '''[[ကာဗောန်]] (C)** · '''[[နာထြဝ်ဂျေန်]] (N)** · '''[[အဝ်သဳဂျေန်]] (O)** · '''[[ဖလိုရိတ်]] (F)** · '''[[နဳယောန်]] (Ne)**&lt;br/&gt;
'''[[ဆိုဒဳယာန်]] (Na)** · '''[[မက်ဂနဳယာန်]] (Mg)** · '''[[အာလမေန်နဳယာန်]] (Al)** · '''[[သဳလဳကောန်]] (Si)** · '''[[ဖောသ်ဖဝ်ရတ်]] (P)** · '''[[သေလဖာ]] (S)** · '''[[ಕ್လိုရိတ်]] (Cl)** · '''[[အာဂွန်]] (Ar)**
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;noinclude&gt;
[[ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက် ဓာတုဗေဒ|Periodic table]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9xgxc9or924qoiu1ehd6pm22uekwvd0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59034</id>
      <parentid>58959</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T05:12:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59034</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1317" sha1="c19dr10osp2ahpv2g5i8mq8yw2mqp0o" xml:space="preserve">&lt;div class=&quot;NavBox&quot; style=&quot;border: 1px solid #a3b1bf; background-color: #f5faff; padding: 0.5em; text-align: center; font-size: 90%;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-weight: bold; background-color: #e6f2ff; padding: 0.3em; margin-bottom: 0.5em;&quot;&gt;[[သေတ်တာန် ဓာတုဗေဒ|သေတ်တာန် ပထမ (Periodic Table of Elements)]]&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: 95%;&quot;&gt;
'''[[ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်]] (H)** · '''[[ဟဳလဳယာမ်]] (He)**&lt;br/&gt;
'''[[လဳသဳယာမ်]] (Li)** · '''[[ဗေရဳလဳယာမ်]] (Be)** · '''[[ဗဝ်ရောန်]] (B)** · '''[[ကာဗောန်]] (C)** · '''[[နိုက်ဒြဝ်ဂျိန်]] (N)** · '''[[အံက်သဳဂျိန်]] (O)** · '''[[ဖလဝ်ရေန်]] (F)** · '''[[နဳယျိုန်]] (Ne)**&lt;br/&gt;
'''[[သဝ်ဒဳယာမ်]] (Na)** · '''[[မာဂ္ဂနဳသဳယာမ်]] (Mg)** · '''[[အလူမဳနဳယာမ်]] (Al)** · '''[[သဳလဳကောန်]] (Si)** · '''[[ဖဝ်သဖဝ်ရတ်]] (P)** · '''[[သာလ်ဖာ]] (S)** · '''[[ကလဝ်ရေန်]] (Cl)** · '''[[အာဂေန်]] (Ar)**
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;noinclude&gt;
[[ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက် ဓာတုဗေဒ|Periodic table]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>c19dr10osp2ahpv2g5i8mq8yw2mqp0o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက် ဓာတုဗေဒ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12668</id>
    <revision>
      <id>58960</id>
      <timestamp>2026-10-23T15:10:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[[Category:ထာမ်ပလိက် ဝီကီပီးဒီးယား]] [[Category:ဓာတုဗေဒ]]  ဆေင်စပ်ကဵု ကဏ္ဍဏအ် မိက်ဂွံပံက်ထ္ၜး တင်နၚ်၊ ဇုန် ကေုာံ ထာမ်ပလိက် (Templates) ဆေင်စပ်ကဵု သိပ္ပံဓာတုဗေဒ (Chemistry) ရ။&quot;</comment>
      <origin>58960</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="396" sha1="2rv2m87lclxeq5f3nzz6h57n28pv1ot" xml:space="preserve">[[Category:ထာမ်ပလိက် ဝီကီပီးဒီးယား]]
[[Category:ဓာတုဗေဒ]]

ဆေင်စပ်ကဵု ကဏ္ဍဏအ် မိက်ဂွံပံက်ထ္ၜး တင်နၚ်၊ ဇုန် ကေုာံ ထာမ်ပလိက် (Templates) ဆေင်စပ်ကဵု သိပ္ပံဓာတုဗေဒ (Chemistry) ရ။</text>
      <sha1>2rv2m87lclxeq5f3nzz6h57n28pv1ot</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>58972</id>
      <parentid>58960</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T02:38:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>58972</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="387" sha1="4wbudwqzt974n92hj591bka9harwuos" xml:space="preserve">[[Category:ထာမ်ပလိက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]
[[Category:ဓာတုဗေဒ]]

ဆေင်စပ်ကဵု ကဏ္ဍဏအ် မိက်ဂွံပံက်ထ္ၜး တင်နၚ်၊ ဇုန် ကေုာံ ထာမ်ပလိက် (Templates) ဆေင်စပ်ကဵု သိပ္ပံဓာတုဗေဒ (Chemistry) ရ။</text>
      <sha1>4wbudwqzt974n92hj591bka9harwuos</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပုဟ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12669</id>
    <revision>
      <id>58973</id>
      <timestamp>2026-10-24T02:49:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox month | name = ဂိတုပုဟ် | image = [[File:Mon_calendar_month.jpg|200px|alt=လၟေင်ဂိတု ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်မန်]] | caption = ဂိတုပုဟ် ဝွံ ဒှ်ဂိတု မရနုက်ကဵု စှ် ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်မန် ကေုာံ ကြက္ကဒိန်ဟိန္ဒူရ။ | number = ၁၀...&quot;</comment>
      <origin>58973</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16102" sha1="fetrojlz1prmfddw8qtmd2hp7sdw6vn" xml:space="preserve">{{Infobox month
| name = ဂိတုပုဟ်
| image = [[File:Mon_calendar_month.jpg|200px|alt=လၟေင်ဂိတု ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်မန်]]
| caption = ဂိတုပုဟ် ဝွံ ဒှ်ဂိတု မရနုက်ကဵု စှ် ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်မန် ကေုာံ ကြက္ကဒိန်ဟိန္ဒူရ။
| number = ၁၀
| days = ၂၉ တ္ၚဲ
| season = [[ဥတုမဟိန်]] (Winter)
| zodiac = [[မကရ်]] (Capricorn)
| nakshatra = [[ဖုသျှ]] (Pushya)
}}

'''ပုဟ်''' ({{lang-en|Pausha}} ဟွံသေင်မ္ဂး {{lang|en|Pyatho}}) ဝွံ ဒှ်ဂိတု မရနုက်ကဵု စှ် ပ္ဍဲကဵု [[ကြက္ကဒိန်မန်]]၊ [[ကြက္ကဒိန်ဗၟာ]] ကေုာံ [[ကြက္ကဒိန်ဟိန္ဒူ]] တုဲ မဒှ်ဂိတု မၞုံကဵု လၟိဟ်တ္ၚဲ ၂၉ တ္ၚဲရ။&lt;ref name=&quot;Eade1995&quot;&gt;Eade, J. C. (1995). ''The Calendrical Systems of Mainland South-East Asia''. Brill. pp. 22-25.&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲကြက္ကဒိန် သာမည (Gregorian calendar) မ္ဂး ဂိတုပုဟ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ဒတုံဒၟံင် ပ္ဍဲအကြာ ဂိတု[[ဒဳဇြေမ်ဗါ]] ကေုာံ [[ဇာန်နဝါရဳ]] ရ။ ဂိတုဝွံ ဒှ်အခိင် ဥတုမဟိန် (Winter season) ပ္ဍဲဒေသ အာရှသၠုင်ကျာ-ဗမံက် တုဲ ရာသဳဥတု ဂံက်သံက် ၜိုဟ်သြိုဟ် ဗွဲမလောန်ရ။

ပ္ဍဲယေန်သၞာင်မန် ကေုာံ ယေန်သၞာင်ဗုဒ္ဓဘာသာဂှ် ဂိတုပုဟ်ဝွံ ဒှ်အခိင် သၟာဗ္ၚတအ် တုဲဒှ် ကမၠောန်ဗ္ၚ ၜှ်ပကောံသြောအ် (Harvesting season) တုဲ ပ္ဍဲခေတ်ဨကရာဇ်မန်ဗၟာတေံမ္ဂး ဒှ်ဂိတု မကၠောန်သဘင် စမ်ၜတ် အစောမ်ဒြဟတ် ပၞာန် (Equestrian and Martial arts festivals) ရ။&lt;ref name=&quot;Spiro1996&quot;&gt;Spiro, Melford E. (1996). ''Burmese Supernaturalism''. Transaction Publishers. p. 45.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ယၟုမ္ဂး &quot;ပုဟ်&quot; ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ်သက္ကတ &quot;ပေါၑ&quot; (Pauṣa) ဟွံသေင်မ္ဂး ပါဠိ &quot;ဖုဿ&quot; (Phussa) မဒှ်ယၟု နက္ခတ် မၞုံယၟု '''ဖုသျှ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ပုဿ''' (Pushya nakshatra) ရ။ ပ္ဍဲအခိင်တ္ၚဲ ဂိတုပေင် ပ္ဍဲဂိတုဝွံမ္ဂး ဂိတုဝွံ တန်တဴဒၟံင် ပ္ဍဲဗဒါဲ နက္ခတ်ဖုသျှ ဂှ်ရ ညးကော်စ ဂိတုပုဟ် ရ။&lt;ref name=&quot;Shorto1971&quot;&gt;Shorto, H. L. (1971). ''A Dictionary of the Mon Inscriptions from the Sixth to the Sixteenth Centuries''. Oxford University Press. p. 234.&lt;/ref&gt; 

ပ္ဍဲဝင်ကြက္ကဒိန်မန် ကေုာံ ဟိန္ဒူဂှ် ယၟုဂိတုဂမၠိုင် ဒုင်သ္ဇိုင် ကု ယၟုနက္ခတ် ညးတအ် မပံင်ကောံ ကု ဂိတုပေင်ရ။ ဂိတုပုဟ် ဝွံ နူခေတ်သုဝဏ္ဏဘုံ ကေုာံ ဟံသာဝတဳ တေံမ္ဂး ညးစၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် ဂိတုမဂံက်သံက်အိုတ်တုဲ ဒှ်အခိင် သၟိင်တၠတအ် ပကောံဒြဟတ်ပၞာန် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဍုင်မိတိမ ဇကုရ။

== ၂။ ကြက္ကဒိန် ကေုာံ လၟေင်ဂိတု (Calendar and Monthly Sequence) ==
ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်စက်ဂိတု (Lunar calendar) ဍုင်မန်ဗၟာဂှ် ဂိတုပုဟ် ဝွံ ဒှ်ဂိတု မရနုက်ကဵု စှ်ရ။ ဍေံကၠုင် ကြဴနူ ဂိတု[[မြေဂသဳ]] (Nadaw) တုဲ ကၠာနူ ဂိတု[[မာ်]] (Tabodwe) ရ။ 
ကြက္ကဒိန်မန်ဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု လၟိဟ်တ္ၚဲ ၂၉ ကဵု ၃၀ တ္ၚဲ ညးမွဲအလန်ရ။ ဂိတုပုဟ် ဝွံ ဒှ်ဂိတုလ္ၚောဝ် (Odd month) တုဲ လၟိဟ်တ္ၚဲ နွံဆ ၂၉ တ္ၚဲ (လဆောဝ် ကော်စ ဂိတုဟွံပေင်) ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! လၟေင်
! ယၟုဂိတု (မန်)
! ယၟုဂိတု (ဗၟာ)
! လၟိဟ်တ္ၚဲ
|-
| ၉
| [[မြေဂသဳ]]
| နတ်တော်
| ၃၀
|-
| '''၁၀'''
| '''ပုဟ်'''
| '''ပြာသို'''
| '''၂၉'''
|-
| ၁၁
| [[မာ်]]
| တပို့တွဲ
| ၃၀
|}

== ၃။ ရာသဳဥတု ကေုာံ သဘာဝ (Climate and Nature) ==
ဂိတုပုဟ်ဝွံ ဒတုံပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဥတုမဟိန် (Winter) တုဲ ဒှ်ဂိတု မဂံက်သံက်အိုတ် ပ္ဍဲဒေသ ရးမည ဒေသမန် ကေုာံ ဍုင်အာရှသၠုင်ကျာ-ဗမံက်ရ။ ကျာဂံက် နူလပါ်သၟဝ်ကျာ ပိုက်လုပ်ကၠုင်တုဲ အခိင်နူဂယး ပြဟ်မ္ဂး မာတ်တမြံင် (Dew) ဒတုံစှ်ေ ဇြိုဟ်နက်ရ။

ဟိုတ်နူ ရာသဳဥတု ဂံက်သံက်ဂှ်ရ သဘာဝ ပ္ဍဲဂိတုဝွံ တၞံဆုလ္ၚဵု စသၠာဲတၞးတုဲ တၞံပ္ကဴ လ္ၚဵု မပ္တံကဵု ပ္ကဴမဟိန် (Winter flowers) တအ် စကဴတိုန်အိုတ်ရ။ ၜိုန်ရ ဂံက်သံက်ကီုလေဝ် အခိင်တ္ၚဲမ္ဂး လျးတ္ၚဲ သာယာတုဲ ဟွံမဲ ကု ဗြဲကျာရ။

== ၄။ နက္ခတ္တဗေဒ ကေုာံ စက်သမ္မာန် (Astronomy and Astrology) ==
ပ္ဍဲနက္ခတ္တဗေဒ (Astronomy) ဂှ် ဂိတုပုဟ် ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု နက္ခတ် ဖုသျှ (Pushya) ရ။ နက္ခတ် ဖုသျှ ဝွံ ပ္ဍဲဗေဒင် ဟိန္ဒူမ္ဂး ဒှ်နက္ခတ် မပြဲသွာအိုတ် ကေုာံ မကဵုဒြဟတ် မင်္ဂလာအိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;Pingree1981&quot;&gt;Pingree, David (1981). ''Jyotihsastra: Astral and Mathematical Literature''. Otto Harrassowitz Verlag. p. 45.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲစက်သမ္မာန် (Astrology) မ္ဂး အခိင်ဂိတုပုဟ်ဝွံ တ္ၚဲ ပြံင်လှာဲလုပ်စိုပ် ရာသဳမကရ် (Capricorn) ရ။ သင်္ကေတ ရာသဳမကရ်ဂှ် ဒှ်ရုပ် ဗၜေအ်ဍာ် တုဲ သတ္တိ ရာသဳဝွံ ဒှ်သတ္တိ တိ (Earth sign) မစၞောန်ထ္ၜး ပရေင်တန်ကြန် ကေုာံ ပရေင်လွဳပရာရ။

== ၅။ သဘင် ကေုာံ ပရေင်ယေန်သၞာင် (Festivals and Culture) ==
အတိုင် အခိုက်အလိုက် ဝင်မန် ကေုာံ ဗၟာ မ္ဂး၊ ဂိတုပုဟ် ဝွံ ဒှ်ဂိတု သဘင် စမ်ၜတ် အစောမ်ဒြဟတ် ပၞာန် မကော်ဂး သဘင်သေဝ်ချေဟ် (Equestrian Festival) ရ။ ပ္ဍဲခေတ် သၟိင်ဨကရာဇ်တေံ သၟိင်တၠတအ် ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်ပၠတရဴ ပၞာန်၊ ဍိုက်ချေဟ်၊ ဍိုက်စိင် ကေုာံ ပန်တ္ၚ ပ္ဍဲဂိတုဝွံ သွက်ဂွံ ထ္ၜးဒြဟတ် ရဲရင့် ကောန်ပၞာန်ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Luce1969&quot;&gt;Luce, G. H. (1969). ''Old Burma: Early Pagán''. J.J. Augustin. p. 112.&lt;/ref&gt;

အခိုက်အလိုက်ဝွံ ဟိုတ်နူ ရာသဳဥတု ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ တိဗ္ၚ သ္ကှ်အာတုဲ ညးမကွာ်တရဴ ပၞာန်တအ် သွက်ဂွံ ဇက်အာကၠုင် လောဲသွာဂှ်ရ ရုဲစှ်လဝ် အခိင်ဝွံရ။ လၟုဟ်မ္ဂး သဘင်ပၞာန်ဂှ် ဟွံမဲရကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကွာန်မန်လ္ၚဵုတအ် ကၠောန်သဘင် ပရေင်ချဳဒရိုင် ကစား မပ္တံကဵု ဝေင်ပြိုင်ဒြဟတ် ကေုာံ ပေါဲလက်ပန် တအ် နွံဒၟံင်ဏီရ။

== ၆။ လိက်ပတ် ကေုာံ အနုသုခုမ (Literature and Arts) ==
ပ္ဍဲလိက်ပတ် မန် ကေုာံ ကဗျလင်္ကာမန်ဂမၠိုင်ဂှ် ဂိတုပုဟ် ဝွံ ဒးဒုင်ချူဗၟံက်ထ္ၜး နဒဒှ် ဂိတုမဂံက်သံက်အိုတ် တုဲ ဒှ်အခိင် မၞိဟ်မၞုံကဵု ပရေင်ဆာန်တအ် လောတ်လမောင် ဂၠာဲမင်စၟဳ ရေင်သကအ်ရ။ ကဗျလင်္ကာ အစာကဝိမန်တြေံဂမၠိုင် မပ္တံကဵု အစာမှာထေရ် မာလိခ တအ် ချူလဝ် လင်္ကာရာသဳစှ်ၜါဂိတု မဗၟံက်ထ္ၜး ရာသဳဥတု ပုဟ် မၜိုဟ်ဂံက် တုဲ သြောအ် ပ္ဍဲဗ္ၚလေဝ် တိတ်ဍိုတ် ဂေါဝ်ဆာဲဒၟံင်ရ။

== ၇။ ကမၠောန်ဗ္ၚ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Agriculture and Economy) ==
သွက် သၟာဗ္ၚမန် ကေုာံ ကောန်ဍုင်အာရှတအ်မ္ဂး၊ ဂိတုပုဟ် ဝွံ ဒှ်အခိင် အဓိက သွက် ကမၠောန်ဗ္ၚရ။ သြောအ် မတဵုလွဳလဝ် ပ္ဍဲဥတုဗြဲတအ်ဂှ် ဍုဟ်ကၟိုဟ် ပ္ဍဲဂိတုမြေဂသဳ ကေုာံ ပုဟ် တုဲ သၟာဗ္ၚတအ် စၜှ်ပကောံသြောအ် (Harvesting) រ။ 

ကြဴနူ ၜှ်သြောအ်တုဲ၊ ညးတအ် ပကောံစွံ သြောအ် ပ္ဍဲကၠောအ် (Threshing floor) တုဲ တက်သြောအ်၊ နာတ်သြောအ် (Winnowing) သွက်ဂွံ ပါ်ကေတ် မသြောအ် ကေုာံ ခၞောက်သြောအ်ရ။ အခိင်ဝွံ ဒှ်အခိင် သၟာဗ္ၚတအ် ကလိဂွံ သတ်ဖဵု ကမၠောန်ဇကုတုဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ပ္ဍဲကွာန်လေဝ် လျုင်က္ဍင်တိုန်ရ။

== ၈။ ပရေင်ဘာသာ ကေုာံ ဓမ္မ (Religion and Dhamma) ==
ၜိုန်ရ ဂိတုပုဟ် ဟွံမဲ ကု သဘင်သာသနာ မဇၞော်ကဵု ဒြဟတ် ဗီုကဵု ဂိတုဒ္ဂိုန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂိတုကထိုန် ကီုလေဝ်၊ ကြဴနူ သၟာဗ္ၚတအ် ဂွံသြောအ်တၟိတုဲ ညးတအ် ကၠောန်သဘင် ကဵုဒါန် ပုင်သြောအ်တၟိ (First-fruit offering) ကု ခမဳသင်တအ်ရ။ အခိုက်အလိုက်ဝွံ ကော်စ &quot;ကဵုဒါန်ပုင်တၟိ&quot; တုဲ ဒှ်ပရေင် ထ္ၜးတင်ဂုန် ကု ရတနာပိ ကေုာံ ကျာ်သြဳတိ မပတိတ်ကဵု သြောအ်သ္ၚုရ။

== ၉။ တင်စၟတ် ကေုာံ ပတောအ်ၜတ် ကု ဂိတုတၞဟ် (Trivia and Comparisons) ==
* '''လၟိဟ်တ္ၚဲ''': ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်မန် ဂိတုလ္ၚောဝ် (Odd months) ဗီုကဵု ဂိတုစဲ၊ ဇှ်ေ၊ ခ္ဍဲသဳ၊ ဝဟ်၊ မြေဂသဳ ကေုာံ ပုဟ် တအ်ဂှ် နွံဆ ၂၉ တ္ၚဲရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပုဟ် ဝွံ လၟိဟ်တ္ၚဲ ဟွံပေင် ၃၀ ပုဟ်။
* '''ပတောအ်ၜတ် ကု ဂိတုမာ်''': ဂိတုပုဟ် ကေုာံ ဂိတုမာ် (Tabodwe) ဝွံ ဒှ်ဂိတု မဂံက်သံက်အိုတ် ၜါဂိတု ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်မန်ရ။ ဆဂး ပုဟ် ဂှ် ဒှ်အခိင် ၜှ်သြောအ် တုဲ မာ် ဂှ် ဒှ်အခိင် ကၠောန် ယာဂု ရ။
* '''ပ္ဍဲကြက္ကဒိန် ဟိန္ဒူ''': ပ္ဍဲအိန္ဒိယ၊ လဒေါဝ်ဂိတုပုဟ် (မက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲဇာန်နဝါရဳ) ဂှ် ညးတအ် ကၠောန်သဘင် မကာရ သင်္ကြာန္တိ (Makar Sankranti) မဒှ် သဘင်သြောအ်တၟိ ကေုာံ သဘင်ကျာ်တ္ၚဲ ပြံင်လုပ် ရာသဳမကရ် ရ။&lt;ref name=&quot;Eade1995&quot;/&gt;

== ၁၀။ ဝင်တ္ၚဲလၟုဟ် ကေုာံ ပရူပရာ အဓိကဂမၠိုင် (Historical Events) ==
ပ္ဍဲဝင် ဍုင်မန်ဗၟာ၊ ဟိုတ်နူ ဂိတုပုဟ် ဒှ်အခိင် ဥတုမၜိုဟ်သြိုဟ် တုဲ သၟိင်ဨကရာဇ်တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ရုဲစှ် အခိင်ဝွံ သွက်ဂွံ ဇက်ပၞာန် ဟွံသေင်မ္ဂး ပတန်ဍုင်တၟိရ။ ဥပမာ - ပ္ဍဲခေတ် ဟံသာဝတဳ ကေုာံ အင်းဝ ဂှ် ပေဲါဗတိုက် ဇၞော်ဇၞော်တအ် ဗွဲမဂၠိုင် စက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲဂိတုမြေဂသဳ ကဵု ဂိတုပုဟ် ရ။ တုဲပၠန် သဘင် ရာဇာဘိသေက (Coronation) သၟိင်ဨကရာဇ် လ္ၚဵုတအ်လေဝ် ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲဂိတုပုဟ် ဟိုတ်နူ မဒှ် အခိင် နက္ခတ် ဖုသျှ မပြဲသွာ ဂှ်ရ။

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{ဂိတုဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ကြက္ကဒိန်မန်}}

[[ကဏ္ဍ:ဂိတုမန်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ကြက္ကဒိန်]]</text>
      <sha1>fetrojlz1prmfddw8qtmd2hp7sdw6vn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>58993</id>
      <parentid>58973</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T03:34:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[ပုဟ်၊ ဂိတု]] ဇရေင် [[ပုဟ်]]</comment>
      <origin>58973</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16102" sha1="fetrojlz1prmfddw8qtmd2hp7sdw6vn" xml:space="preserve">{{Infobox month
| name = ဂိတုပုဟ်
| image = [[File:Mon_calendar_month.jpg|200px|alt=လၟေင်ဂိတု ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်မန်]]
| caption = ဂိတုပုဟ် ဝွံ ဒှ်ဂိတု မရနုက်ကဵု စှ် ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်မန် ကေုာံ ကြက္ကဒိန်ဟိန္ဒူရ။
| number = ၁၀
| days = ၂၉ တ္ၚဲ
| season = [[ဥတုမဟိန်]] (Winter)
| zodiac = [[မကရ်]] (Capricorn)
| nakshatra = [[ဖုသျှ]] (Pushya)
}}

'''ပုဟ်''' ({{lang-en|Pausha}} ဟွံသေင်မ္ဂး {{lang|en|Pyatho}}) ဝွံ ဒှ်ဂိတု မရနုက်ကဵု စှ် ပ္ဍဲကဵု [[ကြက္ကဒိန်မန်]]၊ [[ကြက္ကဒိန်ဗၟာ]] ကေုာံ [[ကြက္ကဒိန်ဟိန္ဒူ]] တုဲ မဒှ်ဂိတု မၞုံကဵု လၟိဟ်တ္ၚဲ ၂၉ တ္ၚဲရ။&lt;ref name=&quot;Eade1995&quot;&gt;Eade, J. C. (1995). ''The Calendrical Systems of Mainland South-East Asia''. Brill. pp. 22-25.&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲကြက္ကဒိန် သာမည (Gregorian calendar) မ္ဂး ဂိတုပုဟ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ဒတုံဒၟံင် ပ္ဍဲအကြာ ဂိတု[[ဒဳဇြေမ်ဗါ]] ကေုာံ [[ဇာန်နဝါရဳ]] ရ။ ဂိတုဝွံ ဒှ်အခိင် ဥတုမဟိန် (Winter season) ပ္ဍဲဒေသ အာရှသၠုင်ကျာ-ဗမံက် တုဲ ရာသဳဥတု ဂံက်သံက် ၜိုဟ်သြိုဟ် ဗွဲမလောန်ရ။

ပ္ဍဲယေန်သၞာင်မန် ကေုာံ ယေန်သၞာင်ဗုဒ္ဓဘာသာဂှ် ဂိတုပုဟ်ဝွံ ဒှ်အခိင် သၟာဗ္ၚတအ် တုဲဒှ် ကမၠောန်ဗ္ၚ ၜှ်ပကောံသြောအ် (Harvesting season) တုဲ ပ္ဍဲခေတ်ဨကရာဇ်မန်ဗၟာတေံမ္ဂး ဒှ်ဂိတု မကၠောန်သဘင် စမ်ၜတ် အစောမ်ဒြဟတ် ပၞာန် (Equestrian and Martial arts festivals) ရ။&lt;ref name=&quot;Spiro1996&quot;&gt;Spiro, Melford E. (1996). ''Burmese Supernaturalism''. Transaction Publishers. p. 45.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ယၟုမ္ဂး &quot;ပုဟ်&quot; ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ်သက္ကတ &quot;ပေါၑ&quot; (Pauṣa) ဟွံသေင်မ္ဂး ပါဠိ &quot;ဖုဿ&quot; (Phussa) မဒှ်ယၟု နက္ခတ် မၞုံယၟု '''ဖုသျှ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ပုဿ''' (Pushya nakshatra) ရ။ ပ္ဍဲအခိင်တ္ၚဲ ဂိတုပေင် ပ္ဍဲဂိတုဝွံမ္ဂး ဂိတုဝွံ တန်တဴဒၟံင် ပ္ဍဲဗဒါဲ နက္ခတ်ဖုသျှ ဂှ်ရ ညးကော်စ ဂိတုပုဟ် ရ။&lt;ref name=&quot;Shorto1971&quot;&gt;Shorto, H. L. (1971). ''A Dictionary of the Mon Inscriptions from the Sixth to the Sixteenth Centuries''. Oxford University Press. p. 234.&lt;/ref&gt; 

ပ္ဍဲဝင်ကြက္ကဒိန်မန် ကေုာံ ဟိန္ဒူဂှ် ယၟုဂိတုဂမၠိုင် ဒုင်သ္ဇိုင် ကု ယၟုနက္ခတ် ညးတအ် မပံင်ကောံ ကု ဂိတုပေင်ရ။ ဂိတုပုဟ် ဝွံ နူခေတ်သုဝဏ္ဏဘုံ ကေုာံ ဟံသာဝတဳ တေံမ္ဂး ညးစၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် ဂိတုမဂံက်သံက်အိုတ်တုဲ ဒှ်အခိင် သၟိင်တၠတအ် ပကောံဒြဟတ်ပၞာန် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဍုင်မိတိမ ဇကုရ။

== ၂။ ကြက္ကဒိန် ကေုာံ လၟေင်ဂိတု (Calendar and Monthly Sequence) ==
ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်စက်ဂိတု (Lunar calendar) ဍုင်မန်ဗၟာဂှ် ဂိတုပုဟ် ဝွံ ဒှ်ဂိတု မရနုက်ကဵု စှ်ရ။ ဍေံကၠုင် ကြဴနူ ဂိတု[[မြေဂသဳ]] (Nadaw) တုဲ ကၠာနူ ဂိတု[[မာ်]] (Tabodwe) ရ။ 
ကြက္ကဒိန်မန်ဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု လၟိဟ်တ္ၚဲ ၂၉ ကဵု ၃၀ တ္ၚဲ ညးမွဲအလန်ရ။ ဂိတုပုဟ် ဝွံ ဒှ်ဂိတုလ္ၚောဝ် (Odd month) တုဲ လၟိဟ်တ္ၚဲ နွံဆ ၂၉ တ္ၚဲ (လဆောဝ် ကော်စ ဂိတုဟွံပေင်) ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! လၟေင်
! ယၟုဂိတု (မန်)
! ယၟုဂိတု (ဗၟာ)
! လၟိဟ်တ္ၚဲ
|-
| ၉
| [[မြေဂသဳ]]
| နတ်တော်
| ၃၀
|-
| '''၁၀'''
| '''ပုဟ်'''
| '''ပြာသို'''
| '''၂၉'''
|-
| ၁၁
| [[မာ်]]
| တပို့တွဲ
| ၃၀
|}

== ၃။ ရာသဳဥတု ကေုာံ သဘာဝ (Climate and Nature) ==
ဂိတုပုဟ်ဝွံ ဒတုံပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဥတုမဟိန် (Winter) တုဲ ဒှ်ဂိတု မဂံက်သံက်အိုတ် ပ္ဍဲဒေသ ရးမည ဒေသမန် ကေုာံ ဍုင်အာရှသၠုင်ကျာ-ဗမံက်ရ။ ကျာဂံက် နူလပါ်သၟဝ်ကျာ ပိုက်လုပ်ကၠုင်တုဲ အခိင်နူဂယး ပြဟ်မ္ဂး မာတ်တမြံင် (Dew) ဒတုံစှ်ေ ဇြိုဟ်နက်ရ။

ဟိုတ်နူ ရာသဳဥတု ဂံက်သံက်ဂှ်ရ သဘာဝ ပ္ဍဲဂိတုဝွံ တၞံဆုလ္ၚဵု စသၠာဲတၞးတုဲ တၞံပ္ကဴ လ္ၚဵု မပ္တံကဵု ပ္ကဴမဟိန် (Winter flowers) တအ် စကဴတိုန်အိုတ်ရ။ ၜိုန်ရ ဂံက်သံက်ကီုလေဝ် အခိင်တ္ၚဲမ္ဂး လျးတ္ၚဲ သာယာတုဲ ဟွံမဲ ကု ဗြဲကျာရ။

== ၄။ နက္ခတ္တဗေဒ ကေုာံ စက်သမ္မာန် (Astronomy and Astrology) ==
ပ္ဍဲနက္ခတ္တဗေဒ (Astronomy) ဂှ် ဂိတုပုဟ် ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု နက္ခတ် ဖုသျှ (Pushya) ရ။ နက္ခတ် ဖုသျှ ဝွံ ပ္ဍဲဗေဒင် ဟိန္ဒူမ္ဂး ဒှ်နက္ခတ် မပြဲသွာအိုတ် ကေုာံ မကဵုဒြဟတ် မင်္ဂလာအိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;Pingree1981&quot;&gt;Pingree, David (1981). ''Jyotihsastra: Astral and Mathematical Literature''. Otto Harrassowitz Verlag. p. 45.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲစက်သမ္မာန် (Astrology) မ္ဂး အခိင်ဂိတုပုဟ်ဝွံ တ္ၚဲ ပြံင်လှာဲလုပ်စိုပ် ရာသဳမကရ် (Capricorn) ရ။ သင်္ကေတ ရာသဳမကရ်ဂှ် ဒှ်ရုပ် ဗၜေအ်ဍာ် တုဲ သတ္တိ ရာသဳဝွံ ဒှ်သတ္တိ တိ (Earth sign) မစၞောန်ထ္ၜး ပရေင်တန်ကြန် ကေုာံ ပရေင်လွဳပရာရ။

== ၅။ သဘင် ကေုာံ ပရေင်ယေန်သၞာင် (Festivals and Culture) ==
အတိုင် အခိုက်အလိုက် ဝင်မန် ကေုာံ ဗၟာ မ္ဂး၊ ဂိတုပုဟ် ဝွံ ဒှ်ဂိတု သဘင် စမ်ၜတ် အစောမ်ဒြဟတ် ပၞာန် မကော်ဂး သဘင်သေဝ်ချေဟ် (Equestrian Festival) ရ။ ပ္ဍဲခေတ် သၟိင်ဨကရာဇ်တေံ သၟိင်တၠတအ် ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်ပၠတရဴ ပၞာန်၊ ဍိုက်ချေဟ်၊ ဍိုက်စိင် ကေုာံ ပန်တ္ၚ ပ္ဍဲဂိတုဝွံ သွက်ဂွံ ထ္ၜးဒြဟတ် ရဲရင့် ကောန်ပၞာန်ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Luce1969&quot;&gt;Luce, G. H. (1969). ''Old Burma: Early Pagán''. J.J. Augustin. p. 112.&lt;/ref&gt;

အခိုက်အလိုက်ဝွံ ဟိုတ်နူ ရာသဳဥတု ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ တိဗ္ၚ သ္ကှ်အာတုဲ ညးမကွာ်တရဴ ပၞာန်တအ် သွက်ဂွံ ဇက်အာကၠုင် လောဲသွာဂှ်ရ ရုဲစှ်လဝ် အခိင်ဝွံရ။ လၟုဟ်မ္ဂး သဘင်ပၞာန်ဂှ် ဟွံမဲရကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကွာန်မန်လ္ၚဵုတအ် ကၠောန်သဘင် ပရေင်ချဳဒရိုင် ကစား မပ္တံကဵု ဝေင်ပြိုင်ဒြဟတ် ကေုာံ ပေါဲလက်ပန် တအ် နွံဒၟံင်ဏီရ။

== ၆။ လိက်ပတ် ကေုာံ အနုသုခုမ (Literature and Arts) ==
ပ္ဍဲလိက်ပတ် မန် ကေုာံ ကဗျလင်္ကာမန်ဂမၠိုင်ဂှ် ဂိတုပုဟ် ဝွံ ဒးဒုင်ချူဗၟံက်ထ္ၜး နဒဒှ် ဂိတုမဂံက်သံက်အိုတ် တုဲ ဒှ်အခိင် မၞိဟ်မၞုံကဵု ပရေင်ဆာန်တအ် လောတ်လမောင် ဂၠာဲမင်စၟဳ ရေင်သကအ်ရ။ ကဗျလင်္ကာ အစာကဝိမန်တြေံဂမၠိုင် မပ္တံကဵု အစာမှာထေရ် မာလိခ တအ် ချူလဝ် လင်္ကာရာသဳစှ်ၜါဂိတု မဗၟံက်ထ္ၜး ရာသဳဥတု ပုဟ် မၜိုဟ်ဂံက် တုဲ သြောအ် ပ္ဍဲဗ္ၚလေဝ် တိတ်ဍိုတ် ဂေါဝ်ဆာဲဒၟံင်ရ။

== ၇။ ကမၠောန်ဗ္ၚ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Agriculture and Economy) ==
သွက် သၟာဗ္ၚမန် ကေုာံ ကောန်ဍုင်အာရှတအ်မ္ဂး၊ ဂိတုပုဟ် ဝွံ ဒှ်အခိင် အဓိက သွက် ကမၠောန်ဗ္ၚရ။ သြောအ် မတဵုလွဳလဝ် ပ္ဍဲဥတုဗြဲတအ်ဂှ် ဍုဟ်ကၟိုဟ် ပ္ဍဲဂိတုမြေဂသဳ ကေုာံ ပုဟ် တုဲ သၟာဗ္ၚတအ် စၜှ်ပကောံသြောအ် (Harvesting) រ။ 

ကြဴနူ ၜှ်သြောအ်တုဲ၊ ညးတအ် ပကောံစွံ သြောအ် ပ္ဍဲကၠောအ် (Threshing floor) တုဲ တက်သြောအ်၊ နာတ်သြောအ် (Winnowing) သွက်ဂွံ ပါ်ကေတ် မသြောအ် ကေုာံ ခၞောက်သြောအ်ရ။ အခိင်ဝွံ ဒှ်အခိင် သၟာဗ္ၚတအ် ကလိဂွံ သတ်ဖဵု ကမၠောန်ဇကုတုဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ပ္ဍဲကွာန်လေဝ် လျုင်က္ဍင်တိုန်ရ။

== ၈။ ပရေင်ဘာသာ ကေုာံ ဓမ္မ (Religion and Dhamma) ==
ၜိုန်ရ ဂိတုပုဟ် ဟွံမဲ ကု သဘင်သာသနာ မဇၞော်ကဵု ဒြဟတ် ဗီုကဵု ဂိတုဒ္ဂိုန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂိတုကထိုန် ကီုလေဝ်၊ ကြဴနူ သၟာဗ္ၚတအ် ဂွံသြောအ်တၟိတုဲ ညးတအ် ကၠောန်သဘင် ကဵုဒါန် ပုင်သြောအ်တၟိ (First-fruit offering) ကု ခမဳသင်တအ်ရ။ အခိုက်အလိုက်ဝွံ ကော်စ &quot;ကဵုဒါန်ပုင်တၟိ&quot; တုဲ ဒှ်ပရေင် ထ္ၜးတင်ဂုန် ကု ရတနာပိ ကေုာံ ကျာ်သြဳတိ မပတိတ်ကဵု သြောအ်သ္ၚုရ။

== ၉။ တင်စၟတ် ကေုာံ ပတောအ်ၜတ် ကု ဂိတုတၞဟ် (Trivia and Comparisons) ==
* '''လၟိဟ်တ္ၚဲ''': ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်မန် ဂိတုလ္ၚောဝ် (Odd months) ဗီုကဵု ဂိတုစဲ၊ ဇှ်ေ၊ ခ္ဍဲသဳ၊ ဝဟ်၊ မြေဂသဳ ကေုာံ ပုဟ် တအ်ဂှ် နွံဆ ၂၉ တ္ၚဲရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပုဟ် ဝွံ လၟိဟ်တ္ၚဲ ဟွံပေင် ၃၀ ပုဟ်။
* '''ပတောအ်ၜတ် ကု ဂိတုမာ်''': ဂိတုပုဟ် ကေုာံ ဂိတုမာ် (Tabodwe) ဝွံ ဒှ်ဂိတု မဂံက်သံက်အိုတ် ၜါဂိတု ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်မန်ရ။ ဆဂး ပုဟ် ဂှ် ဒှ်အခိင် ၜှ်သြောအ် တုဲ မာ် ဂှ် ဒှ်အခိင် ကၠောန် ယာဂု ရ။
* '''ပ္ဍဲကြက္ကဒိန် ဟိန္ဒူ''': ပ္ဍဲအိန္ဒိယ၊ လဒေါဝ်ဂိတုပုဟ် (မက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲဇာန်နဝါရဳ) ဂှ် ညးတအ် ကၠောန်သဘင် မကာရ သင်္ကြာန္တိ (Makar Sankranti) မဒှ် သဘင်သြောအ်တၟိ ကေုာံ သဘင်ကျာ်တ္ၚဲ ပြံင်လုပ် ရာသဳမကရ် ရ။&lt;ref name=&quot;Eade1995&quot;/&gt;

== ၁၀။ ဝင်တ္ၚဲလၟုဟ် ကေုာံ ပရူပရာ အဓိကဂမၠိုင် (Historical Events) ==
ပ္ဍဲဝင် ဍုင်မန်ဗၟာ၊ ဟိုတ်နူ ဂိတုပုဟ် ဒှ်အခိင် ဥတုမၜိုဟ်သြိုဟ် တုဲ သၟိင်ဨကရာဇ်တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ရုဲစှ် အခိင်ဝွံ သွက်ဂွံ ဇက်ပၞာန် ဟွံသေင်မ္ဂး ပတန်ဍုင်တၟိရ။ ဥပမာ - ပ္ဍဲခေတ် ဟံသာဝတဳ ကေုာံ အင်းဝ ဂှ် ပေဲါဗတိုက် ဇၞော်ဇၞော်တအ် ဗွဲမဂၠိုင် စက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲဂိတုမြေဂသဳ ကဵု ဂိတုပုဟ် ရ။ တုဲပၠန် သဘင် ရာဇာဘိသေက (Coronation) သၟိင်ဨကရာဇ် လ္ၚဵုတအ်လေဝ် ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲဂိတုပုဟ် ဟိုတ်နူ မဒှ် အခိင် နက္ခတ် ဖုသျှ မပြဲသွာ ဂှ်ရ။

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{ဂိတုဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ကြက္ကဒိန်မန်}}

[[ကဏ္ဍ:ဂိတုမန်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ကြက္ကဒိန်]]</text>
      <sha1>fetrojlz1prmfddw8qtmd2hp7sdw6vn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59024</id>
      <parentid>58993</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T04:10:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59024</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16131" sha1="ddt1dgngltamoukfoq8jouwj8ws7ttk" xml:space="preserve">{{Infobox month
| name = ဂိတုပုဟ်
| image = [[File:Mon_calendar_month.jpg|200px|alt=လၟေင်ဂိတု ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်မန်]]
| caption = ဂိတုပုဟ် ဝွံ ဒှ်ဂိတု မရနုက်ကဵု စှ် ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်မန် ကေုာံ ကြက္ကဒိန်ဟိန္ဒူရ။
| number = ၁၀
| days = ၂၉ တ္ၚဲ
| season = [[ဥတုမဟိန်]] (Winter)
| zodiac = [[မကရ်]] (Capricorn)
| nakshatra = [[ဖုသျှ]] (Pushya)
}}

'''ပုဟ်''' ({{lang-en|Pausha}} ဟွံသေင်မ္ဂး {{lang|en|Pyatho}}) ဝွံ ဒှ်ဂိတု မရနုက်ကဵု စှ် ပ္ဍဲကဵု [[ကြက္ကဒိန်မန်]]၊ [[ကြက္ကဒိန်ဗၟာ]] ကေုာံ [[ကြက္ကဒိန်ဟိန္ဒူ]] တုဲ မဒှ်ဂိတု မၞုံကဵု လၟိဟ်တ္ၚဲ ၂၉ တ္ၚဲရ။&lt;ref name=&quot;Eade1995&quot;&gt;Eade, J. C. (1995). ''The Calendrical Systems of Mainland South-East Asia''. Brill. pp. 22-25.&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲကြက္ကဒိန် သာမည (Gregorian calendar) မ္ဂး ဂိတုပုဟ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ဒတုံဒၟံင် ပ္ဍဲအကြာ ဂိတု[[ဒဳဇြေမ်ဗါ]] ကေုာံ [[ဇာန်နဝါရဳ]] ရ။ ဂိတုဝွံ ဒှ်အခိင် ဥတုမဟိန် (Winter season) ပ္ဍဲဒေသ အာရှသၠုင်ကျာ-ဗမံက် တုဲ ရာသဳဥတု ဂံက်သံက် ၜိုဟ်သြိုဟ် ဗွဲမလောန်ရ။

ပ္ဍဲယေန်သၞာင်မန် ကေုာံ ယေန်သၞာင်ဗုဒ္ဓဘာသာဂှ် ဂိတုပုဟ်ဝွံ ဒှ်အခိင် သၟာဗ္ၚတအ် တုဲဒှ် ကမၠောန်ဗ္ၚ ၜှ်ပကောံသြောအ် (Harvesting season) တုဲ ပ္ဍဲခေတ်ဨကရာဇ်မန်ဗၟာတေံမ္ဂး ဒှ်ဂိတု မကၠောန်သဘင် စမ်ၜတ် အစောမ်ဒြဟတ် ပၞာန် (Equestrian and Martial arts festivals) ရ။&lt;ref name=&quot;Spiro1996&quot;&gt;Spiro, Melford E. (1996). ''Burmese Supernaturalism''. Transaction Publishers. p. 45.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ယၟုမ္ဂး &quot;ပုဟ်&quot; ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ်သက္ကတ &quot;ပေါၑ&quot; (Pauṣa) ဟွံသေင်မ္ဂး ပါဠိ &quot;ဖုဿ&quot; (Phussa) မဒှ်ယၟု နက္ခတ် မၞုံယၟု '''ဖုသျှ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ပုဿ''' (Pushya nakshatra) ရ။ ပ္ဍဲအခိင်တ္ၚဲ ဂိတုပေင် ပ္ဍဲဂိတုဝွံမ္ဂး ဂိတုဝွံ တန်တဴဒၟံင် ပ္ဍဲဗဒါဲ နက္ခတ်ဖုသျှ ဂှ်ရ ညးကော်စ ဂိတုပုဟ် ရ။&lt;ref name=&quot;Shorto1971&quot;&gt;Shorto, H. L. (1971). ''A Dictionary of the Mon Inscriptions from the Sixth to the Sixteenth Centuries''. Oxford University Press. p. 234.&lt;/ref&gt; 

ပ္ဍဲဝင်ကြက္ကဒိန်မန် ကေုာံ ဟိန္ဒူဂှ် ယၟုဂိတုဂမၠိုင် ဒုင်သ္ဇိုင် ကု ယၟုနက္ခတ် ညးတအ် မပံင်ကောံ ကု ဂိတုပေင်ရ။ ဂိတုပုဟ် ဝွံ နူခေတ်သုဝဏ္ဏဘုံ ကေုာံ ဟံသာဝတဳ တေံမ္ဂး ညးစၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် ဂိတုမဂံက်သံက်အိုတ်တုဲ ဒှ်အခိင် သၟိင်တၠတအ် ပကောံဒြဟတ်ပၞာန် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဍုင်မိတိမ ဇကုရ။

== ၂။ ကြက္ကဒိန် ကေုာံ လၟေင်ဂိတု (Calendar and Monthly Sequence) ==
ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်စက်ဂိတု (Lunar calendar) ဍုင်မန်ဗၟာဂှ် ဂိတုပုဟ် ဝွံ ဒှ်ဂိတု မရနုက်ကဵု စှ်ရ။ ဍေံကၠုင် ကြဴနူ ဂိတု[[မြေဂသဳ]] (Nadaw) တုဲ ကၠာနူ ဂိတု[[မာ်]] (Tabodwe) ရ။ 
ကြက္ကဒိန်မန်ဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု လၟိဟ်တ္ၚဲ ၂၉ ကဵု ၃၀ တ္ၚဲ ညးမွဲအလန်ရ။ ဂိတုပုဟ် ဝွံ ဒှ်ဂိတုလ္ၚောဝ် (Odd month) တုဲ လၟိဟ်တ္ၚဲ နွံဆ ၂၉ တ္ၚဲ (လဆောဝ် ကော်စ ဂိတုဟွံပေင်) ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! လၟေင်
! ယၟုဂိတု (မန်)
! ယၟုဂိတု (ဗၟာ)
! လၟိဟ်တ္ၚဲ
|-
| ၉
| [[မြေဂသဳ]]
| နတ်တော်
| ၃၀
|-
| '''၁၀'''
| '''ပုဟ်'''
| '''ပြာသို'''
| '''၂၉'''
|-
| ၁၁
| [[မာ်]]
| တပို့တွဲ
| ၃၀
|}

== ၃။ ရာသဳဥတု ကေုာံ သဘာဝ (Climate and Nature) ==
ဂိတုပုဟ်ဝွံ ဒတုံပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဥတုမဟိန် (Winter) တုဲ ဒှ်ဂိတု မဂံက်သံက်အိုတ် ပ္ဍဲဒေသ ရးမည ဒေသမန် ကေုာံ ဍုင်အာရှသၠုင်ကျာ-ဗမံက်ရ။ ကျာဂံက် နူလပါ်သၟဝ်ကျာ ပိုက်လုပ်ကၠုင်တုဲ အခိင်နူဂယး ပြဟ်မ္ဂး မာတ်တမြံင် (Dew) ဒတုံစှ်ေ ဇြိုဟ်နက်ရ။

ဟိုတ်နူ ရာသဳဥတု ဂံက်သံက်ဂှ်ရ သဘာဝ ပ္ဍဲဂိတုဝွံ တၞံဆုလ္ၚဵု စသၠာဲတၞးတုဲ တၞံပ္ကဴ လ္ၚဵု မပ္တံကဵု ပ္ကဴမဟိန် (Winter flowers) တအ် စကဴတိုန်အိုတ်ရ။ ၜိုန်ရ ဂံက်သံက်ကီုလေဝ် အခိင်တ္ၚဲမ္ဂး လျးတ္ၚဲ သာယာတုဲ ဟွံမဲ ကု ဗြဲကျာရ။

== ၄။ နက္ခတ္တဗေဒ ကေုာံ စက်သမ္မာန် (Astronomy and Astrology) ==
ပ္ဍဲနက္ခတ္တဗေဒ (Astronomy) ဂှ် ဂိတုပုဟ် ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု နက္ခတ် ဖုသျှ (Pushya) ရ။ နက္ခတ် ဖုသျှ ဝွံ ပ္ဍဲဗေဒင် ဟိန္ဒူမ္ဂး ဒှ်နက္ခတ် မပြဲသွာအိုတ် ကေုာံ မကဵုဒြဟတ် မင်္ဂလာအိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;Pingree1981&quot;&gt;Pingree, David (1981). ''Jyotihsastra: Astral and Mathematical Literature''. Otto Harrassowitz Verlag. p. 45.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲစက်သမ္မာန် (Astrology) မ္ဂး အခိင်ဂိတုပုဟ်ဝွံ တ္ၚဲ ပြံင်လှာဲလုပ်စိုပ် ရာသဳမကရ် (Capricorn) ရ။ သင်္ကေတ ရာသဳမကရ်ဂှ် ဒှ်ရုပ် ဗၜေအ်ဍာ် တုဲ သတ္တိ ရာသဳဝွံ ဒှ်သတ္တိ တိ (Earth sign) မစၞောန်ထ္ၜး ပရေင်တန်ကြန် ကေုာံ ပရေင်လွဳပရာရ။

== ၅။ သဘင် ကေုာံ ပရေင်ယေန်သၞာင် (Festivals and Culture) ==
အတိုင် အခိုက်အလိုက် ဝင်မန် ကေုာံ ဗၟာ မ္ဂး၊ ဂိတုပုဟ် ဝွံ ဒှ်ဂိတု သဘင် စမ်ၜတ် အစောမ်ဒြဟတ် ပၞာန် မကော်ဂး သဘင်သေဝ်ချေဟ် (Equestrian Festival) ရ။ ပ္ဍဲခေတ် သၟိင်ဨကရာဇ်တေံ သၟိင်တၠတအ် ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်ပၠတရဴ ပၞာန်၊ ဍိုက်ချေဟ်၊ ဍိုက်စိင် ကေုာံ ပန်တ္ၚ ပ္ဍဲဂိတုဝွံ သွက်ဂွံ ထ္ၜးဒြဟတ် ရဲရင့် ကောန်ပၞာန်ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Luce1969&quot;&gt;Luce, G. H. (1969). ''Old Burma: Early Pagán''. J.J. Augustin. p. 112.&lt;/ref&gt;

အခိုက်အလိုက်ဝွံ ဟိုတ်နူ ရာသဳဥတု ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ တိဗ္ၚ သ္ကှ်အာတုဲ ညးမကွာ်တရဴ ပၞာန်တအ် သွက်ဂွံ ဇက်အာကၠုင် လောဲသွာဂှ်ရ ရုဲစှ်လဝ် အခိင်ဝွံရ။ လၟုဟ်မ္ဂး သဘင်ပၞာန်ဂှ် ဟွံမဲရကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကွာန်မန်လ္ၚဵုတအ် ကၠောန်သဘင် ပရေင်ချဳဒရိုင် ကစား မပ္တံကဵု ဝေင်ပြိုင်ဒြဟတ် ကေုာံ ပေါဲလက်ပန် တအ် နွံဒၟံင်ဏီရ။

== ၆။ လိက်ပတ် ကေုာံ အနုသုခုမ (Literature and Arts) ==
ပ္ဍဲလိက်ပတ် မန် ကေုာံ ကဗျလင်္ကာမန်ဂမၠိုင်ဂှ် ဂိတုပုဟ် ဝွံ ဒးဒုင်ချူဗၟံက်ထ္ၜး နဒဒှ် ဂိတုမဂံက်သံက်အိုတ် တုဲ ဒှ်အခိင် မၞိဟ်မၞုံကဵု ပရေင်ဆာန်တအ် လောတ်လမောင် ဂၠာဲမင်စၟဳ ရေင်သကအ်ရ။ ကဗျလင်္ကာ အစာကဝိမန်တြေံဂမၠိုင် မပ္တံကဵု အစာမှာထေရ် မာလိခ တအ် ချူလဝ် လင်္ကာရာသဳစှ်ၜါဂိတု မဗၟံက်ထ္ၜး ရာသဳဥတု ပုဟ် မၜိုဟ်ဂံက် တုဲ သြောအ် ပ္ဍဲဗ္ၚလေဝ် တိတ်ဍိုတ် ဂေါဝ်ဆာဲဒၟံင်ရ။

== ၇။ ကမၠောန်ဗ္ၚ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Agriculture and Economy) ==
သွက် သၟာဗ္ၚမန် ကေုာံ ကောန်ဍုင်အာရှတအ်မ္ဂး၊ ဂိတုပုဟ် ဝွံ ဒှ်အခိင် အဓိက သွက် ကမၠောန်ဗ္ၚရ။ သြောအ် မတဵုလွဳလဝ် ပ္ဍဲဥတုဗြဲတအ်ဂှ် ဍုဟ်ကၟိုဟ် ပ္ဍဲဂိတုမြေဂသဳ ကေုာံ ပုဟ် တုဲ သၟာဗ္ၚတအ် စၜှ်ပကောံသြောအ် (Harvesting) រ။ 

ကြဴနူ ၜှ်သြောအ်တုဲ၊ ညးတအ် ပကောံစွံ သြောအ် ပ္ဍဲကၠောအ် (Threshing floor) တုဲ တက်သြောအ်၊ နာတ်သြောအ် (Winnowing) သွက်ဂွံ ပါ်ကေတ် မသြောအ် ကေုာံ ခၞောက်သြောအ်ရ။ အခိင်ဝွံ ဒှ်အခိင် သၟာဗ္ၚတအ် ကလိဂွံ သတ်ဖဵု ကမၠောန်ဇကုတုဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ပ္ဍဲကွာန်လေဝ် လျုင်က္ဍင်တိုန်ရ။

== ၈။ ပရေင်ဘာသာ ကေုာံ ဓမ္မ (Religion and Dhamma) ==
ၜိုန်ရ ဂိတုပုဟ် ဟွံမဲ ကု သဘင်သာသနာ မဇၞော်ကဵု ဒြဟတ် ဗီုကဵု ဂိတုဒ္ဂိုန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂိတုကထိုန် ကီုလေဝ်၊ ကြဴနူ သၟာဗ္ၚတအ် ဂွံသြောအ်တၟိတုဲ ညးတအ် ကၠောန်သဘင် ကဵုဒါန် ပုင်သြောအ်တၟိ (First-fruit offering) ကု ခမဳသင်တအ်ရ။ အခိုက်အလိုက်ဝွံ ကော်စ &quot;ကဵုဒါန်ပုင်တၟိ&quot; တုဲ ဒှ်ပရေင် ထ္ၜးတင်ဂုန် ကု ရတနာပိ ကေုာံ ကျာ်သြဳတိ မပတိတ်ကဵု သြောအ်သ္ၚုရ။

== ၉။ တင်စၟတ် ကေုာံ ပတောအ်ၜတ် ကု ဂိတုတၞဟ် (Trivia and Comparisons) ==
* '''လၟိဟ်တ္ၚဲ''': ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်မန် ဂိတုလ္ၚောဝ် (Odd months) ဗီုကဵု ဂိတုစဲ၊ ဇှ်ေ၊ ခ္ဍဲသဳ၊ ဝဟ်၊ မြေဂသဳ ကေုာံ ပုဟ် တအ်ဂှ် နွံဆ ၂၉ တ္ၚဲရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပုဟ် ဝွံ လၟိဟ်တ္ၚဲ ဟွံပေင် ၃၀ ပုဟ်။
* '''ပတောအ်ၜတ် ကု ဂိတုမာ်''': ဂိတုပုဟ် ကေုာံ ဂိတုမာ် (Tabodwe) ဝွံ ဒှ်ဂိတု မဂံက်သံက်အိုတ် ၜါဂိတု ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်မန်ရ။ ဆဂး ပုဟ် ဂှ် ဒှ်အခိင် ၜှ်သြောအ် တုဲ မာ် ဂှ် ဒှ်အခိင် ကၠောန် ယာဂု ရ။
* '''ပ္ဍဲကြက္ကဒိန် ဟိန္ဒူ''': ပ္ဍဲအိန္ဒိယ၊ လဒေါဝ်ဂိတုပုဟ် (မက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲဇာန်နဝါရဳ) ဂှ် ညးတအ် ကၠောန်သဘင် မကာရ သင်္ကြာန္တိ (Makar Sankranti) မဒှ် သဘင်သြောအ်တၟိ ကေုာံ သဘင်ကျာ်တ္ၚဲ ပြံင်လုပ် ရာသဳမကရ် ရ။&lt;ref name=&quot;Eade1995&quot;/&gt;

== ၁၀။ ဝင်တ္ၚဲလၟုဟ် ကေုာံ ပရူပရာ အဓိကဂမၠိုင် (Historical Events) ==
ပ္ဍဲဝင် ဍုင်မန်ဗၟာ၊ ဟိုတ်နူ ဂိတုပုဟ် ဒှ်အခိင် ဥတုမၜိုဟ်သြိုဟ် တုဲ သၟိင်ဨကရာဇ်တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ရုဲစှ် အခိင်ဝွံ သွက်ဂွံ ဇက်ပၞာန် ဟွံသေင်မ္ဂး ပတန်ဍုင်တၟိရ။ ဥပမာ - ပ္ဍဲခေတ် ဟံသာဝတဳ ကေုာံ အင်းဝ ဂှ် ပေဲါဗတိုက် ဇၞော်ဇၞော်တအ် ဗွဲမဂၠိုင် စက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲဂိတုမြေဂသဳ ကဵု ဂိတုပုဟ် ရ။ တုဲပၠန် သဘင် ရာဇာဘိသေက (Coronation) သၟိင်ဨကရာဇ် လ္ၚဵုတအ်လေဝ် ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲဂိတုပုဟ် ဟိုတ်နူ မဒှ် အခိင် နက္ခတ် ဖုသျှ မပြဲသွာ ဂှ်ရ။

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{ဂိတုဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ကြက္ကဒိန်မန်}}
[[ကဏ္ဍ:ပုဟ်]]
[[ကဏ္ဍ:ဂိတုမန်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ကြက္ကဒိန်]]</text>
      <sha1>ddt1dgngltamoukfoq8jouwj8ws7ttk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:ဂိတုဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ကြက္ကဒိန်မန်</title>
    <ns>10</ns>
    <id>12670</id>
    <revision>
      <id>58974</id>
      <timestamp>2026-10-24T02:51:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Navbox | name = ဂိတုဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ကြက္ကဒိန်မန် | title = [[ဂိတု]]ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ [[ကြက္ကဒိန်မန်]] | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | titlestyle = background-color: #e6f2ff;  | list1 = * [[စဲ၊ ဂိတု|စဲ]] * [[ပသာ်၊ ဂိတု|ပသာ်]] * ဇှ်ေ၊ ဂ...&quot;</comment>
      <origin>58974</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1361" sha1="4taa6r6jm2jvexed7cpek62koo8752y" xml:space="preserve">{{Navbox
| name = ဂိတုဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ကြက္ကဒိန်မန်
| title = [[ဂိတု]]ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ [[ကြက္ကဒိန်မန်]]
| state = {{{state|autocollapse}}}
| listclass = hlist
| titlestyle = background-color: #e6f2ff;

| list1 =
* [[စဲ၊ ဂိတု|စဲ]]
* [[ပသာ်၊ ဂိတု|ပသာ်]]
* [[ဇှ်ေ၊ ဂိတု|ဇှ်ေ]]
* [[ဒ္ဂိုန်၊ ဂိတု|ဒ္ဂိုန်]]
* [[ခ္ဍဲသဳ၊ ဂိတု|ခ္ဍဲသဳ]]
* [[ဘတ်၊ ဂိတု|ဘတ်]]
* [[ဝဟ်၊ ဂိတု|ဝဟ်]]
* [[ကထိုန်၊ ဂိတု|ကထိုန်]]
* [[မြေဂသဳ၊ ဂိတု|မြေဂသဳ]]
* [[ပုဟ်၊ ဂိတု|ပုဟ်]]
* [[မာ်၊ ဂိတု|မာ်]]
* [[ဖဝ်ရဂိုန်၊ ဂိတု|ဖဝ်ရဂိုန်]]

| belowstyle = background-color: #f5faff;
| below = သၞာံထပ်မ္ဂး နွံကဵု '''ပထမဒ္ဂိုန်''' ကေုာံ '''ဒုတိယဒ္ဂိုန်''' ရ။&lt;br/&gt;'''[[ကြက္ကဒိန်]]''' · '''[[သၞာံ]]'''
}}&lt;noinclude&gt;
[[ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက် ကြက္ကဒိန်ဂမၠိုင်|ဂိတုမန်]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4taa6r6jm2jvexed7cpek62koo8752y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>58975</id>
      <parentid>58974</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T02:51:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>58975</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1379" sha1="5e1k7rm5wazy0q49b200y8nh8n7d5co" xml:space="preserve">{{Navbox
| name = ဂိတုဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ကြက္ကဒိန်မန်
| title = [[ဂိတု]]ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ [[ကြက္ကဒိန်မန်]]
| state = {{{state|autocollapse}}}
| listclass = hlist
| titlestyle = background-color: #e6f2ff;

| list1 =
* [[စဲ၊ ဂိတု|စဲ]]
* [[ပသာ်၊ ဂိတု|ပသာ်]]
* [[ဇှ်ေ၊ ဂိတု|ဇှ်ေ]]
* [[ဒ္ဂိုန်၊ ဂိတု|ဒ္ဂိုန်]]
* [[ခ္ဍဲသဳ၊ ဂိတု|ခ္ဍဲသဳ]]
* [[ဘတ်၊ ဂိတု|ဘတ်]]
* [[ဝဟ်၊ ဂိတု|ဝဟ်]]
* [[ကထိုန်၊ ဂိတု|ကထိုန်]]
* [[မြေက္ကသဵု၊ ဂိတု|မြေက္ကသဵု]]
* [[ပုဟ်၊ ဂိတု|ပုဟ်]]
* [[မာ်၊ ဂိတု|မာ်]]
* [[ဖဝ်ရဂိုန်၊ ဂိတု|ဖဝ်ရဂိုန်]]

| belowstyle = background-color: #f5faff;
| below = သၞာံထပ်မ္ဂး နွံကဵု '''ပထမဒ္ဂိုန်''' ကေုာံ '''ဒုတိယဒ္ဂိုန်''' ရ။&lt;br/&gt;'''[[ကြက္ကဒိန်]]''' · '''[[သၞာံ]]'''
}}&lt;noinclude&gt;
[[ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက် ကြက္ကဒိန်ဂမၠိုင်|ဂိတုမန်]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5e1k7rm5wazy0q49b200y8nh8n7d5co</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မြေက္ကသဵု၊ ဂိတု</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12671</id>
    <revision>
      <id>58976</id>
      <timestamp>2026-10-24T02:55:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox planet | name = မြေက္ကသဵု (Mercury) | image = [[File:Mercury in color - Prockter augmentation - adjusted.jpg|200px|alt=ရုပ်ဗီု ဂိတုမြေက္ကသဵု]] | caption = ရုပ်ဗီု ဂိတုမြေက္ကသဵု (Mercury) နူကဵု NASA | symbol = [[File:Mercury symbol (fixed width).svg|20px]] | pclass = ဂိတု|ဂိတုစမၠ...&quot;</comment>
      <origin>58976</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13539" sha1="6ifz9xwd28d6ettztb4yd1t8mtn3a43" xml:space="preserve">{{Infobox planet
| name = မြေက္ကသဵု (Mercury)
| image = [[File:Mercury in color - Prockter augmentation - adjusted.jpg|200px|alt=ရုပ်ဗီု ဂိတုမြေက္ကသဵု]]
| caption = ရုပ်ဗီု ဂိတုမြေက္ကသဵု (Mercury) နူကဵု NASA
| symbol = [[File:Mercury symbol (fixed width).svg|20px]]
| pclass = [[ဂိတု|ဂိတုစမၠောန်]] (Terrestrial planet)
| parent = [[တ္ၚဲ]] (Sun)
| semimajor = ၅၇,၉၀၉,၀၅၀ ကဳလဝ်မဳတာ (0.38 AU)
| eccentricity = 0.2056
| period = ၈၈ တ္ၚဲ
| radius = ၂,၄၃၉.၇ ကဳလဝ်မဳတာ
| mass = ၃.၃၀၁၁ × 10²³ ကဳလိုဂראမ်
| moons = ဟွံမဲ (None)
}}

'''မြေက္ကသဵု''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဂိတုမြေက္ကသဵု''' ({{lang-en|Mercury}}) ဝွံ ဒှ်ဂိတု မၞုံသ္ၚောဲအိုတ် ကေုာံ မကြပ်အိုတ် ကု တ္ၚဲ ပ္ဍဲသၞောတ်တ္ၚဲ (Solar System) တုဲ ဒှ်ဂိတု မသဍောတ်အိုတ် (အောန်အိုတ်) ပ္ဍဲအကြာ ဂိတုစမၠောန်ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;NASA_Mercury&quot;&gt;NASA Science (2023). &quot;Mercury Overview&quot;. NASA Solar System Exploration.&lt;/ref&gt; ဂိတုမြေက္ကသဵုဝွံ နွံကဵု အקဝ်လၟိဟ် ကေုာံ လၟိဟ်တ္ၚဲ ပတ်တ္ၚဲ ပွိုင် ၈၈ တ္ၚဲမွဲအလန် တုဲ ဟိုတ်နူ ညးနွံကြပ် ကုတ္ၚဲလောန်တုဲ ဒးဒုင်ဒၟံင် လျးဂမ္တဴ ကေုာံ စရာဲ နူတ္ၚဲ ဗွဲမလောန်ရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ယၟုမ္ဂး &quot;မြေက္ကသဵု&quot; (Mercury) ဝွံ ကၠုင်နူ ယၟုကျာ်ပၞာန် ကေုာံ ကျာ်မစၞောန်တရဴ ရောမ (Mercury - Messenger god) ဟိုတ်နူ ဂိတုဝွံ ပတ်အာ ပြဟ်အိုတ် လတူစက္ကဝါ ပ္ဍဲသၞောတ်တ္ၚဲရ။&lt;ref name=&quot;Britannica_Mercury&quot;&gt;Encyclopædia Britannica (2023). &quot;Mercury: Planet&quot;. Retrieved from britannica.com.&lt;/ref&gt; 

ပ္ဍဲဝင် နက္ခတ္တဗေဒတြေံမ္ဂး ဂိတုမြေက္ကသဵုဝွံ ဒးဒုင်တီလဝ် နူခေတ် သူမေရိယာန် (Sumerians) ကေုာံ ဗေဗဳလောန် (Babylonians) တေအ်ဏီရ။ တၠပညာဂရိတအ် ကေင်စၟတ်သမ္တီလဝ် ညးဒှ် တ္ၚဲမတိတ် လတူမွဲအခိင် တုဲ ကၠာတေအ် ပတှ်ေကေတ်ဒၟံင် ဒဒှ်ရ ဒှ်တ္ၚဲၜါ မတၞဟ်ခြာ ရေင်သကအ် (Morning star ကေုာံ Evening star) ရ။

== ၂။ လဒက်ပ္တန် ရုပ်ကလာပ် ကေုာံ သဇိုင်တိ (Physical Characteristics and Structure) ==
ဂိတုမြေက္ကသဵုဝွံ နွံကဵု တိဓါတ် မဒက်ပတန်လဝ် နကဵု မတ်သၠုင် (Metallic core) ဇၞော်မွဲ မစိုပ်အာ ဒေါဝ်ဂိတု (Core radius စိုပ် ၅၅% နူအကဝ်) တုဲ ဍေဟ်တအ် ဒှ်အရာ မတုပ်သၟဟ် ကု ဒက်ပတန် ဂိတုတိပိုယ် (Earth) ကီုရ။ 

အင်္ဂါ မတၞဟ်ခြာ ဂိတုမြေက္ကသဵုဂှ်:
* ဟွံမဲ ကု အဏုဇြာ (Atmosphere) မတန်တဴ လတူဂိတု၊ တန်တဴ နကဵု အိတ်သဝ်ဖဳယာ (Exosphere) မွဲဓဝ်။
* ဟွံမဲ ကု [[ဂိတုဍောတ်]] (Natural satellites / moons) မွဲမွဲ။
* ဒးဒုင်ပိဟ်လဝ် နကဵု ဒၞာဲက္ဍိုပ် ကေုာံ ပ္ဍဲက္ဍိုပ်ပိဟ် (Craters) မတုပ်သၟဟ် ကု ဂိတုလတူဂၠးတိပိုယ်ရ။&lt;ref name=&quot;Basilevsky2001&quot;&gt;Basilevsky, A. T., &amp; Head, J. W. (2001). &quot;Geology of Mercury&quot;. ''Planetary and Space Science''.&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဓါတ်ဂမ္တဴ ကေုာံ အဏုဇြာ (Temperature and Exosphere) ==
ဟိုတ်နူ ဂိတုမြေက္ကသဵု ဇြိုင်သ္ၚောဲ ကု တ္ၚဲအိုတ် ကေုာံ ဟွံမဲ ကု အဏုဇြာ သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ဓါတ်ဂမ္တဴဂှ်ရ, ဓါတ်ဂမ္တဴ လတူဂိတုဝွံ တၞဟ်ခြာ ဗွဲမဇၞော် အကြာ အခိင်တ္ၚဲ ကေုာံ အခိင်ဗတံ:
* '''အခိင်တ္ၚဲ (Daytime temperature)''': စိုပ်အာ ၄၃၀ ဒီဂရဳ သေလသဳယာ (800 °F)။
* '''အခိင်ဗတံ (Nighttime temperature)''': ကျေက်သဝ်စှ်ေ စိုပ် -၁၈၀ ဒီဂရဳ သေလသဳယာ (-290 °F)။
အဏုဇြာ (Exosphere) တန်တဴ နကဵု ဓါတ်ဟိုက်ဒြဝ်ဂျေန်၊ ဟေလဳယာန်၊ އဝ်သဳဂျေန်၊ ဆိုဒဳယာန် ကေုာံ ပိုတသဳယာန် မတိတ်နူ တိဒေသ ကေုာံ လျးတ္ၚဲ (Solar wind) ရ။&lt;ref name=&quot;NASA_Mercury&quot;/&gt;

== ၄။ ပတ်တ္ၚဲ ကေုာံ လၟေင်ကာလ (Orbit and Rotation) ==
ဂိတုမြေက္ကသဵုဝွံ နွံကဵု ဇြိုဟ်အပတ်တ္ၚဲ မဒးအာ အရာမဂျေင်ကေတ် (Eccentric orbit) တုဲ စိုပ်အာ အခိင် တ္ၚဲမကြပ်အိုတ် (Perihelion) ကေုာံ သ္ၚောဲအိုတ် (Aphelion) ဗွဲမဇၞော်ကဵုသြဇာရ။ 

လၟေင်ပတ်တ္ၚဲ ကေုာံ လၟေင်ဂေတ်စက်:
* ပတ်တ္ၚဲ မွဲအလန် စိုပ် ၈၈ တ္ၚဲ ပ္ဍဲမွဲသၞာံတိ။
* လၟေင်ဂေတ်စက် (Rotation) နွံ ၅၈.၆ တ္ၚဲတိ၊ တုဲ ပွံက်တ္ၚဲမွဲ (Solar day) စိုပ် ၁၇၆ တ္ၚဲတိ (မဂွံအဓိပ္ပါယ် မွဲတ္ၚဲလတူမြေက္ကသဵု ဇၞော်နူ သၞာံမြေက္ကသဵု ၜါဆ)။&lt;ref name=&quot;Britannica_Mercury&quot;/&gt;

== ၅။ ပရူပရာ လ္ၚတ်စမ်သပ် (Space Exploration) ==
ဂိတုမြေက္ကသဵုဝွံ ဒှ်ဒၞာဲ ဒးဒုင်လ္ၚတ်စမ်သပ် နကဵု က္ၜင်အာကာသ အောန်အိုတ် ဟိုတ်နူ ညးနွံကြပ်လောန် ကုတ္ၚဲတုဲ ကၠောန်ဗဒှ် တရဴ ခက်ခုဲလောန်ရ:
* '''မာရိနာ ၁၀ (Mariner 10)''': က္ၜင်အာကာသ ပထမအိုတ် မစိုပ်အာ ကေုာံ ကေတ်ရုပ်ဗီု ပေင် ၄၅% နူအလုံတ္ၚဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၄-၁၉၇၅။
* '''မေဿန်ဂါ (MESSENGER)''': က္ၜင်အာကာသ အလုံမွဲ တိုပ်စွံ ပတ်တ္ၚဲ ပွိုင့်မြေက္ကသဵု ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၁–၂၀၁၅ တုဲ ပတိတ် တင်ဂၞင် သီုဖအိုတ်။
* '''ဘဳပဳကလဳမဝ် (BepiColombo)''': ပလံင်ပတိုန်လဝ် နကဵု ဂကောံ ESA ကေုာံ JAXA တုဲ ယဝ်ရ စိုပ်စဒှ် မစိုပ်ဒერიယာန် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၅-၂၀၂၆ ရ။&lt;ref name=&quot;NASA_Mercury&quot;/&gt;

== ၆။ ဗဒှ်ပတိတ် ကေုာံ ဓါတ်မဂၠိုင်ဂၠေင် (Composition and Geology) ==
ဒေသလတူဂိတုမြေက္ကသဵုဝွံ နွံကဵု ဒၞာဲတိပိဟ် ကေုာံ ခြာဟံင် ဇၞော်မွဲ မကော်ဂး Caloris Basin မၞုံအကဝ် စိုပ် ၁,၅၅၀ ကဳလဝ်မဳတာ။ 

ဓါတ်မဒက်ပတန် တိလတူဂိတုဝွံ ဒှ် silicates ကေုာံ ဓါတ်သၠုင် မပ္တံကဵု iron-poor silicates တုဲ ဍေဟ်တအ် ဟွံတုပ် ကု ဂိတုတိပိုယ် မၞုံကဵု တိဓါတ် ဂၠိုင်င်ရ။ တုဲပၠန် ဒေသခတေဲ (Scarps) တအ် နွံမဂၠိုင် ဟိုတ်နူ တိဒေါဝ် ဍာ်ခဲယှအ် စှ်ေကၠုင် ပ္ဍဲခေတ်တမၠာတေအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Basilevsky2001&quot;/&gt;

== ၇။ နက္ခတ္တဗေဒ ကေုာံ စက်သမ္မာန် (Astronomy and Astrology) ==
ပ္ဍဲနက္ခတ္တဗေဒ (Astronomy) ဂှ် ဂိတုမြေက္ကသဵုဝွံ မၞုံကဵု အခိင်မတိတ် သ္ၚောဲနူ တ္ၚဲ (Maximum elongation) ညိညဓဝ် (၂၈ ဒဳဂရဳ) တုဲ ပ္ဍဲအခိင် ဒ္ၚဳတ္ၚဲတိတ် ဟွံသေင်မ္ဂး အခိင်သဝ်တ္ၚဲဟေင် မၞိဟ်တအ် ဗဵုဆဵုမာန် နကဵု မတ်လပါ်ဗ္ကေတ်ရ။

ပ္ဍဲစက်သမ္မာန် (Astrology) ဂှ် မြေက္ကသဵု (Mercury) ဒှ်ပူဂိုလ် စၞောန်ထ္ၜး ပရေင်ဟီုအရေဝ်၊ ပညာ၊ ပရေင်စိုတ်ဓာတ် ကေုာံ ပရေင်တရဴ သာသနာ တုဲ မင်မဲဒၟံင် ရာသဳမေထုန် (Gemini) ကေုာံ ကညာ (Virgo) ရ။&lt;ref name=&quot;Britannica_Mercury&quot;/&gt;

== ၈။ ကာဗောန် ကေုာံ မေဿန်ဂါ လညာတ်တၟိ (Modern Discoveries by MESSENGER) ==
က္ၜင်အာကာသ မေဿန်ဂါ (MESSENGER) ကေင်ဆဵုဗဒှ်လဝ် တင်တၟေင် ဇၞော်မွဲ ပ္ဍဲဒေသက္ဍိုပ်ပိဟ် ဇကုသ္ၚောဲ (Polar regions):
* ပ္ဍဲဒေသတ္ၚဲဟွံစိုပ် (Permanently shadowed craters) တအ် နွံကဵု ဍာ်ခဲ (Water ice) ဇၞော်မွဲ ပကောံစွံဒၟံင် အတိုင်လၟိုန်။
* ဓါတ်ကာဗောန် (Carbon compounds) ကေုာံ organic materials တအ် ပါလုပ်လဝ် ပ္ဍဲဒေသဂှ် တုဲ ဖန်ဗဒှ် ကဵု လညာတ်တၟိ ပ္ဍဲပွဳပွူ သဘာဝစက္ကဝါ ရ။&lt;ref name=&quot;NASA_Mercury&quot;/&gt;

== ၉။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဂိတုတၞဟ် (Comparison with Other Planets) ==
* '''အကဝ် (Size)''': ဍေဟ်တအ် ဍောတ်နူ ဂိတုတိပိုယ် ၜိုတ် မွဲဝက် (Radius 2,439 km) တုဲ ဍောတ်နူ ဂိတုဂါနဳမဳဒေတ် (Ganymede) ကေုာံ တဳတေန် (Titan) ဏီဏီ၊ ဆဂး ဍာ်ဒရာင် ကေုာံ လျးဂဥိတ် ဇၞော်နူ ညးတအ်ရ။
* '''အစောမ်စရာဲ တိ (Density)''': ဒှ်ဂိတု မၞုံကဵု အစောမ်စရာဲတိ သၠုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု တြဴ (5.427 g/cm³) ကြဴနူ ဂိတုတိပိုယ် ဟိုတ်နူ မၞုံကဵု မတ်သၠုင် ဇၞော်လောန်။&lt;ref name=&quot;Britannica_Mercury&quot;/&gt;

== ၁၀။ တင်စၟတ် ကေုာံ ပတောအ်ၜတ် (Summary and Trivia) ==
* '''တင်စၟတ် မတၞဟ်ခြာ (Unique Fact)''': ဂိတုမြေက္ကသဵုဝွံ ဇြပ်တ္ၚဲ ဒှ်အရာ မဍိုန်ဍောတ်အိုတ် ပ္ဍဲစက္ကဝါသီုဖအိုတ် လတူလၟေင်ပတ်တ္ၚဲ တုဲ ဟိုတ်နူ eccentricity ဇၞော်မွဲ ဂှ်ရ ပ္ဍဲခဏလ္ၚဵု တ္ၚဲတိုန် တိတ်ကၠုင် ၜါအလန် ပ္ဍဲမွဲတ္ၚဲလတူမြေက္ကသဵု (Double sunrise) ဍေဟ်တအ်ရ။
* '''ယၟုမန် (Mon Name)''': &quot;မြေက္ကသဵု&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး ဂိတုမြေက္ကသဵု။&lt;ref name=&quot;Britannica_Mercury&quot;/&gt;

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Solar System}}

[[ကဏ္ဍ:နက္ခတ္တဗေဒ]]
[[ကဏ္ဍ:ဂိတုဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>6ifz9xwd28d6ettztb4yd1t8mtn3a43</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သုတ်၊ ဂိတု</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12672</id>
    <revision>
      <id>58977</id>
      <timestamp>2026-10-24T02:58:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox planet | name = သုတ် (Venus) | image = [[File:Venus-real_color.jpg|200px|alt=ရုပ်ဗီု ဂိတုသုတ် အသာ်ဇေတ်တ်]] | caption = ရုပ်ဗီု ဂိတုသုတ် (Venus) မကေတ်လဝ် နူက္ၜင်အာကာသ Mariner 10 | symbol = [[File:Venus symbol (fixed width).svg|20px]] | pclass = ဂိတု|ဂိတုစမၠေ...&quot;</comment>
      <origin>58977</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15971" sha1="8m3zh02588lsox98kb2wzmkf8ljbuzl" xml:space="preserve">{{Infobox planet
| name = သုတ် (Venus)
| image = [[File:Venus-real_color.jpg|200px|alt=ရုပ်ဗီု ဂိတုသုတ် အသာ်ဇေတ်တ်]]
| caption = ရုပ်ဗီု ဂိတုသုတ် (Venus) မကေတ်လဝ် နူက္ၜင်အာကာသ Mariner 10
| symbol = [[File:Venus symbol (fixed width).svg|20px]]
| pclass = [[ဂိတု|ဂိတုစမၠောန်]] (Terrestrial planet)
| parent = [[တ္ၚဲ]] (Sun)
| semimajor = ၁၀၈,၂၀၈,၀၀၀ ကဳလဝ်မဳတာ (0.723 AU)
| eccentricity = 0.0067
| period = ၂၂၄.၇ တ္ၚဲ
| radius = ၆,၀၅၁.၈ ကဳလဝ်မဳတာ
| mass = ၄.၈၆၇ × 10²⁴ ကဳလိုဂראမ်
| moons = ဟွံမဲ (None)
}}

'''သုတ်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဂိတုသုတ်''' ({{lang-en|Venus}}) ဝွံ ဒှ်ဂိတု မရနုက်ကဵု ၜါ နူတ္ၚဲ ပ္ဍဲ[[သၞောတ်တ္ၚဲ]] (Solar System) တုဲ ဒှ်ဂိတု မၞုံကဵု လျးယးတၟးအိုတ် ပ္ဍဲအာကာသဗတံ ကြဴနူ ဂိတုတိပိုယ် (Moon) ရ။&lt;ref name=&quot;NASA_Venus&quot;&gt;NASA Science (2023). &quot;Venus Overview&quot;. NASA Solar System Exploration.&lt;/ref&gt; ဂိတုသုတ်ဝွံ နွံကဵု အကဝ်လၟိဟ် ကေုာံ ဒြဟတ်ဓရောတ် (Gravity) မတုပ်သၟဟ် ကု [[တိ|ဂိတုတိပိုယ်]] ညောန်န်တုဲ ဗွဲမဂၠိုင် ကော်စ &quot;ဂိတုဒေအ်/ၝဲ တိပိုယ်&quot; (Earth's sister planet) ရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် သဘာဝလတူတိ ကေုာံ အဏုဇြာ (Atmosphere) ဂိတုသုတ်ဂှ် တၞဟ်ခြာ နူတိပိုယ် ဗွဲမလောန်တုဲ ဒှ်ဂိတု မကတဴကတာန်အိုတ် ပ္ဍဲသၞောတ်တ္ၚဲရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ယၟုမ္ဂး &quot;ဗဳနသ်&quot; (Venus) ပ္ဍဲဘာသာအင်္ဂလိက်ဝွံ ကၠုင်နူ ယၟုကျာ်ဗြဴရောမ ဗဳနသ် (Venus - Goddess of love and beauty) မဒှ် ကျာ်ဗြဴ ပရေင်ဆာန် ကေုာံ ကျာ်သြဳရ။ ဟိုတ်နူ ဂိတုဝွံ ယးတၟး ကျေဝ်ဂေါဝ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးအာကာသဂှ်ရ ဂရိ ကေုာံ ရောမတြေံတအ် ခုတ်လဝ်ယၟု ညးစၞး ကျာ်ဗြဴကျေဝ်ဂေါဝ်ဝွံရ။&lt;ref name=&quot;Britannica_Venus&quot;&gt;Encyclopædia Britannica (2023). &quot;Venus: Planet&quot;. Retrieved from britannica.com.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲဝင် နက္ခတ္တဗေဒတြေံမ္ဂး ဂိတုသုတ်ဝွံ ဒးဒုင်တီလဝ် သီုနဒဒှ် '''သၞံင်နူဂယး''' (Morning star - Phosphorus) ကေုာံ '''သၞံင်သဝ်တ္ၚဲ''' (Evening star - Hesperus) ဟိုတ်နူ ညးတၟးတိတ် လတူမွဲအခိင် လပါ်ဗမံက် ပ္ဍဲအခိင် နူဂယးပြဟ် ကေုာံ လပါ်ပလိုတ် ပ္ဍဲအခိင် သဝ်တ္ၚဲ ရ။ 

== ၂။ လဒက်ပ္တန် ရုပ်ကလာပ် (Physical Characteristics) ==
ဂိတုသုတ်ဝွံ ဒှ်ဂိတုစမၠောန် (Terrestrial planet) မွဲတုဲ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု တိဓါတ် ကေုာံ မတ်သၠုင်ရ။ အကဝ် ၆,၀၅၁ ကဳလဝ်မဳတာ ညးဝွံ ဍောတ်နူ တိပိုယ် ဆ ၆၃၈ ကဳလဝ်မဳတာ ဓဝ်တုဲ လျိုင် (Mass) ညးဝွံ ဒှ် ၈၁.၅% နူ လျိုင်တိပိုယ်ရ။ 

လဒက်ပ္တန် အပ္ဍဲတိ ဂိတုသုတ်ဂှ်:
* '''မတ်သၠုင် (Core)''': မတ်သၠုင် ဍာ်ခဲ (Liquid iron core) မတုပ်သၟဟ် ကု တိပိုယ်။
* '''တိဒေါဝ် (Mantle)''': တိဒေါဝ် မၞုံကဵု တိဓါတ်သဳလဳကိတ် မဂမ္တဴ ကေုာံ မချဳဒရိုင်ဒၟံင်။
* '''တိလတူ (Crust)''': ဒေသတိလတူ မဒက်ပတန်လဝ် နကဵု တၟအ်ဗသေတ် (Basalt) ကေုာံ ဒဵုပၟတ် (Volcanoes) ဗွဲမဂၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Basilevsky2003&quot;&gt;Basilevsky, A. T., &amp; Head, J. W. (2003). &quot;The surface of Venus&quot;. ''Reports on Progress in Physics''.&lt;/ref&gt;

== ၃။ အဏုဇြာ ကေုာံ ဓါတ်ဂမ္တဴ (Atmosphere and Temperature) ==
အင်္ဂါမတၟေင်အိုတ် သွက်ဂိတုသုတ်ဂှ် ဒှ် အဏုဇြာ (Atmosphere) ညးရ။ အဏုဇြာ ဂိတုသုတ်ဝွံ တမ္ၚာတ်လောန် (92 times denser than Earth's) တုဲ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဓါတ်ကာဗောန်ဒိုင်အဝ်သိုက် (CO₂) ၉၆.၅% ကေုာံ ဓါတ်နာထြဝ်ဂျေန် ၃.၅% ရ။ 

ဟိုတ်နူ ကာဗောန်ဒိုင်အဝ်သိုက် ဂၠိုင်လောန်တုဲ က္တဵုဒှ် ဘဲ '''သွဟ်သ္ၚိဒ္ၚောဝ်''' (Runaway greenhouse effect) မဗိုတ်ရပ်လဝ် ဓါတ်ဂမ္တဴ နူတ္ၚဲ ဟွံကဵု တိတ်အာ မ္ၚးရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဓါတ်ဂမ္တဴ လတူဂိတုသုတ် စိုပ်အာ ၄၆၂ ဒီဂရဳ သေလသဳယာ (863 °F) လၟိုန် (သီုအခိင်တ္ၚဲ သီုအခိင်ဗတံ) တုဲ ဒှ်ဂိတု မကတဴအိုတ် ပ္ဍဲသၞောတ်တ္ၚဲ ကတဴနူ [[မြေက္ကသဵု]] ဏီရ။ လတူအဏုဇြာဂှ် နွံကဵု မတ်ဗြဲ ဓါတ်အက်သေတ် (Sulfuric acid clouds) မဂြောပ်လဝ် ဂိတု အလုံမွဲရ။&lt;ref name=&quot;NASA_Venus&quot;/&gt;

== ၄။ ပတ်တ္ၚဲ ကေုာံ လၟေင်ဂေတ်စက် (Orbit and Rotation) ==
လၟေင်ပတ်တ္ၚဲ ကေုာံ လၟေင်ဂေတ်စက် ဂိတုသုတ်ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူဂိတုတၞဟ်ဂမၠိုင်ရ:
* '''ပတ်တ္ၚဲ (Orbit)''': ဂိတုသုတ် ပတ်တ္ၚဲ မွဲအလန် စိုပ် ၂၂၄.၇ တ္ၚဲတိ။ ဇြိုဟ်အပတ်တ္ၚဲ (Orbit) ညးဝွံ ခ္ဍမ်အိုတ် (Most circular) ပ္ဍဲအကြာ ဂိတုသီုဖအိုတ်ရ။
* '''လၟေင်ဂေတ်စက် (Rotation)''': ဂိတုသုတ် ဂေတ်စက် ဇကု မွဲအလန် စိုပ် ၂၄၃ တ္ၚဲတိ မဒှ် ဂိတု မဂေတ်စက် လဇုဲအိုတ်ရ။ မွဲတ္ၚဲ ပ္ဍဲဂိတုသုတ် ဂၠိင်နူ မွဲသၞာံ ပ္ဍဲဂိတုသုတ် ရ။
* '''ဂေတ်ကလေင် (Retrograde rotation)''': ဂိတုသုတ် ဂေတ်စက် နူဗမံက် ပြာပ်အာ ပလိုတ် (တၞဟ်ခြာ ကု တိပိုယ်) တုဲ ပ္ဍဲဂိတုသုတ်မ္ဂး တ္ၚဲတိုန် လပါ်ပလိုတ် တုဲ တ္ၚဲပၠိုတ် လပါ်ဗမံက် ရ။&lt;ref name=&quot;Britannica_Venus&quot;/&gt;

== ၅။ လ္ၚတ်စမ်သပ် ပ္ဍဲအာကာသ (Space Exploration) ==
ဂိတုသုတ်ဝွံ ဒှ်ဂိတု ပထမအိုတ် မဒးဒုင် လ္ၚတ်စမ်သပ် နကဵု က္ၜင်အာကာသ နူတိပိုယ်ရ:
* '''မာရိနာ ၂ (Mariner 2)''': သၞာံ ၁၉၆၂၊ က္ၜင်အာမေရိကာန် ပထမအိုတ် မပဝ်တတ် ဂိတုသုတ် အံင်ဇၞးအာ။
* '''ဗေနေရာ ၇ (Venera 7)''': သၞာံ ၁၉၇၀၊ က္ၜင်သဝ်ဗဳယက် ပထမအိုတ် မစှ်ေစိုပ် လတူတိ ဂိတုသုတ် (ကေုာံ လတူဂိတုတၞဟ်) အံင်ဇၞးအာ။
* '''မာဂျေလာန် (Magellan)''': သၞာံ ၁၉၉၀-၁၉၉၄၊ က္ၜင်အာမေရိကာန် မစကာ ရေဒါ သွက်ဂွံ ဓဇက်ဗီုပြင် တိလတူ ဂိတုသုတ် ၉၈%။
* '''အကာတ်သုကဳ (Akatsuki)''': သၞာံ ၂၀၁၅၊ က္ၜင်ဂျပေန် မလုပ်စိုပ် ပတ်တ္ၚဲ ဂိတုသုတ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် အဏုဇြာ ကေုာံ ရာသဳဥတု ညးရ။&lt;ref name=&quot;NASA_Venus&quot;/&gt;

== ၆။ ပထဝဳ ကေုာံ ဓါတ်တိ (Geology and Surface) ==
တိလတူ ဂိတုသုတ်ဝွံ ဒှ်ဒေသ မၞုံကဵု ဒဵုပၟတ် (Volcanoes) မဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲသၞောတ်တ္ၚဲရ။ လတူဂိတုဝွံ နွံကဵု ဒဵုပၟတ် ဇၞော်ဇၞော် လတူ ၁၆၇ မ တုဲ ဒၞာဲတိပိဟ် ကေုာံ ပွဳပွူချောဲ ဟွံမဲရ ဟိုတ်နူ ဓါတ်ဂမ္တဴ ဇၞော်လောန်။

* '''ဒေသတိုက် (Continents)''': ဂိတုသုတ် နွံကဵု ဒေသတိုက် ဇၞော် ၜါ မကော်ဂး Ishtar Terra (လပါ်သၟဝ်ကျာ) ကေုာံ Aphrodite Terra (လပါ်အဳကွေတာ)။
* '''ဒဵုမသၠုင်အိုတ်''': ဒဵု Maxwell Montes မၞုံသၠုင် ၁၁ ကဳလဝ်မဳတာ (သၠုင်နူ ဒဵုအေဝရေတ် တိပိုယ်) ရ။&lt;ref name=&quot;Basilevsky2003&quot;/&gt;

== ၇။ သၞောတ်သံလိုက် ကေုာံ အပ္ဍဲတိ (Magnetic Field and Core) ==
ၜိုန်ရ ဂိတုသုတ် နွံကဵု မတ်သၠုင် ဍာ်ခဲ ဗီုတိပိုယ် ကီုလေဝ်၊ ဂိတုဝွံ '''ဟွံမဲ ကု သၞောတ်သံလိုက် အလုံဂၠး (Global magnetic field)''' ရ။ တၠပညာတအ် ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ ဟိုတ်နူ လၟေင်ဂေတ်စက် ညး လဇုဲလောန် (၂၄၃ တ္ၚဲ မွဲအလန်) ဂှ်ရ ဓါတ်ချဳဒရိုင် သံလိုက် (Dynamo effect) ဟွံမာန် က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲအပ္ဍဲမတ်သၠုင်ညးရ။ 

ဟိုတ်နူ သၞောတ်သံလိုက် ဟွံမဲဂှ်ရ အဏုဇြာ ညး ဒးဒုင် ဇီုကဵု လျးတ္ၚဲ (Solar wind) တပ်ပ် တုဲ ဓါတ်ဍာ်တအ် ဒးဒုင် ပလီုပလှ် ပါ်ပရး တိတ်အာ မ္ၚးအာကာသ သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲခေတ်တမၠာတေအ်ရ။

== ၈။ ပရေင်ဗဵုလ္ၚောဝ် (Observation) ==
ဂိတုသုတ်ဝွံ ဒှ်ဂိတု မဗဵုဆဵုလောဲအိုတ် နကဵု မတ်လပါ်ဗ္ကေတ် နူတိပိုယ်ရ။ လျးယးတၟး (Apparent magnitude) ညးဝွံ နွံအကြာ −3.8 စဵုကဵု −4.9 တုဲ ဇၞော်နူ သၞံင်သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲအာကာသရ။ 

ហိုတ်နူ ဂိတုသုတ် ပတ်တ္ၚဲ အပ္ဍဲ ပတ်တ္ၚဲတိပိုယ်ဂှ်ရ ညးနွံကဵု ဗီုပြင် လျး (Phases) မတုပ်သၟဟ် ကု ဂိတု (Moon phases) မပ္တံကဵု လဒေါဝ်ဂိတု၊ ဂိတုပေင် ကေုာံ ဂိတုအိုတ် မာန်ရ။ ဗီုပြင် လျးဂိတုသုတ် ဝွံ တၠပညာ ဂါလဳလဳယော (Galileo Galilei) စဗဵုဆဵု ပထမအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၁၀ နကဵု ဇမၠိင်ဒ္ၚောဝ်ရ။&lt;ref name=&quot;Britannica_Venus&quot;/&gt;

== ၉။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဂိတုတိ (Comparison with Earth) ==
ဂိတုသုတ် ကေုာံ တိပိုယ် (Earth) ဝွံ နွံကဵု တင်တုပ်သၟဟ် ကေုာံ တင်တၞဟ်ခြာ အဓိကဂမၠိုင်:
* '''တင်တုပ်သၟဟ်''': အကဝ် (Size)၊ လျိုင် (Mass)၊ ဓါတ်လဒက်ပ္တန် (Composition) ကေုာံ ဒြဟတ်ဓရောတ် (Gravity) တအ် ကြပ်တုပ်သၟဟ် ရေင်သကအ် ဗွဲမလောန်။
* '''တင်တၞဟ်ခြာ''': ဂိတုသုတ် ကတဴလောန် (၄၆၂°C)၊ တိပိုယ် ဂမ္တဴၜိုဟ်သြိုဟ် (၁၅°C)။ ဂိတုသုတ် ဟွံမဲ ကု ဍာ်၊ တိပိုယ် ၇၁% ဒှ်ဍာ်။ ဂိတုသုတ် အဏုဇြာ တမ္ၚာတ်လောန် (၉၂ ဆ)၊ တိပိုယ် အဏုဇြာ သာမညရ။ ဂိတုသုတ် ဟွံမဲ သၞောတ်သံလိုက် ကေုာံ ဂိတုဍောတ် (Moon)။

== ၁၀။ ယေန်သၞာင် ကေုာံ စက်သမ္မာန် (Culture and Astrology) ==
ပ္ဍဲယေန်သၞာင် ဂၠးကဝ် နာနာဂှ် ဂိတုသုတ်ဝွံ နွံကဵု အဓိပ္ပါယ် ဇၞော်မွဲရ။ ပ္ဍဲယေန်သၞာင် ဟိန္ဒူ ကေုာံ မန်၊ သေံ ဂှ် ဂိတုသုတ် ဒးဒုင်စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် '''သုကြာ''' (Shukra) မဒှ်အစာ သွက်ဂကောံ အသူရာ ကေုာံ စၞောန်ထ္ၜး ပရေင်ဆာန်၊ ကျာ်သြဳ၊ ကေုာံ ပရေင်အနုသုခုမ ရ။

ပ္ဍဲစက်သမ္မာန် (Astrology) ဂှ် ဂိတုသုတ် (Venus) ဝွံ မင်မဲဒၟံင် ရာသဳ '''[[ပြိသ]]''' (Taurus) ကေုာံ '''[[တူလာ]]''' (Libra) တုဲ ဒှ်ပူဂိုလ် မစၞောန်ထ္ၜး ပရေင်ဆာန်ကၟိန်၊ ပရေင်သိုက်သၠိင်၊ ဒြပ်ရတ် ကေုာံ အရာမကျေဝ်ဂေါဝ် သီုဖအိုတ်ရ။ တ္ၚဲသိုက် (Friday) ဂှ် ဒှ်တ္ၚဲ မဆက်စပ် ကု ဂိတုသုတ်ရ။

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Solar System}}

[[ကဏ္ဍ:နက္ခတ္တဗေဒ]]
[[ကဏ္ဍ:ဂိတုဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>8m3zh02588lsox98kb2wzmkf8ljbuzl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:Solar System</title>
    <ns>10</ns>
    <id>12673</id>
    <revision>
      <id>58978</id>
      <timestamp>2026-10-24T02:59:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Navbox | name = Solar System | title = [[သၞောတ်တ္ၚဲ]] (Solar System) | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | titlestyle = background-color: #e6f2ff; | groupstyle = background-color: #f5faff; text-align: right;  | group1 = သၞံင်အဓိက | list1 = * [[တ္ၚဲ]] (Sun)  | group2 = [[ဂိတုစမၠောန်|ဂိတုဂမၠိုင်]] (Planets) | l...&quot;</comment>
      <origin>58978</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1617" sha1="hlgx80spt0wykwy6th97569kmmjbeni" xml:space="preserve">{{Navbox
| name = Solar System
| title = [[သၞောတ်တ္ၚဲ]] (Solar System)
| state = {{{state|autocollapse}}}
| listclass = hlist
| titlestyle = background-color: #e6f2ff;
| groupstyle = background-color: #f5faff; text-align: right;

| group1 = သၞံင်အဓိက
| list1 =
* [[တ္ၚဲ]] (Sun)

| group2 = [[ဂိတုစမၠောန်|ဂိတုဂမၠိုင်]] (Planets)
| list2 =
* [[မြေက္ကသဵု]] (Mercury)
* [[သုတ် (ဂိတု)|သုတ်]] (Venus)
* [[တိ]] (Earth)
* [[အင်္ဂါ (ဂိတု)|အင်္ဂါ]] (Mars)
* [[ကျူပဳတာ]] (Jupiter)
* [[သနေ်]] (Saturn)
* [[ဥရာနုသ်]] (Uranus)
* [[နေပ်ကျူန်]] (Neptune)

| group3 = [[ဂိတုဍောတ်|ဂိတုဍောတ်ဂမၠိုင်]] (Dwarf planets)
| list3 =
* [[ဆေရိတ်]] (Ceres)
* [[ပလုတဝ်]] (Pluto)
* [[ဟာအူမေယာ]] (Haumea)
* [[မေက်မေက်]] (Makemake)
* [[အဳရိတ်]] (Eris)

| group4 = ဂိတုအရံင် ကေုာံ တၞဟ်ဟ်
| list4 =
* [[ဂိတု (တိ)|ဂိတု]] (Moon)
* [[သၞံင်တံင်ကၟုဲ]] (Comets)
* [[သၞံင်သၟတ်ဂမၠိုင်]] (Asteroids)
* [[ကဝိုင် ကိုက်ပါ]] (Kuiper belt)

| belowstyle = background-color: #f5faff;
| below = '''[[နက္ခတ္တဗေဒ]]''' · '''[[စက္ကဝါ]]'''
}}&lt;noinclude&gt;
[[ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက် နက္ခတ္တဗေဒ|Solar System]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hlgx80spt0wykwy6th97569kmmjbeni</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>58979</id>
      <parentid>58978</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T03:02:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>58979</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1667" sha1="eo3nybdcimvfy9cgboleh9xmg3ziokp" xml:space="preserve">{{Navbox
| name = Solar System
| title = [[သၞောတ်တ္ၚဲ]] (Solar System)
| state = {{{state|autocollapse}}}
| listclass = hlist
| titlestyle = background-color: #e6f2ff;
| groupstyle = background-color: #f5faff; text-align: right;

| group1 = သၞံင်အဓိက
| list1 =
* [[တ္ၚဲ]] (Sun)

| group2 = [[ဂိတုစမၠောန်|ဂိတုဂမၠိုင်]] (Planets)
| list2 =
* [[မြေက္ကသိုဝ်၊ ဂိတု|မြေက္ကသဵု]] (Mercury)
* [[သုတ် (ဂိတု)|သုတ်]] (Venus)
* [[တိ]] (Earth)
* [[အင်္ဂါ (ဂိတု)|အင်္ဂါ]] (Mars)
* [[ကျူပဳတာ]] (Jupiter)
* [[သနေ်]] (Saturn)
* [[ဥရာနုသ်]] (Uranus)
* [[နေပ်ကျူန်]] (Neptune)

| group3 = [[ဂိတုဍောတ်|ဂိတုဍောတ်ဂမၠိုင်]] (Dwarf planets)
| list3 =
* [[ဆေရိတ်]] (Ceres)
* [[ပလုတဝ်]] (Pluto)
* [[ဟာအူမေယာ]] (Haumea)
* [[မေက်မေက်]] (Makemake)
* [[အဳရိတ်]] (Eris)

| group4 = ဂိတုအရံင် ကေုာံ တၞဟ်ဟ်
| list4 =
* [[ဂိတု (တိ)|ဂိတု]] (Moon)
* [[သၞံင်တံင်ကၟုဲ]] (Comets)
* [[သၞံင်သၟတ်ဂမၠိုင်]] (Asteroids)
* [[ကဝိုင် ကိုက်ပါ]] (Kuiper belt)

| belowstyle = background-color: #f5faff;
| below = '''[[နက္ခတ္တဗေဒ]]''' · '''[[စက္ကဝါ]]'''
}}&lt;noinclude&gt;
[[ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက် နက္ခတ္တဗေဒ|Solar System]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>eo3nybdcimvfy9cgboleh9xmg3ziokp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>58980</id>
      <parentid>58979</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T03:02:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>58980</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1668" sha1="mawsi98urfp3v8pylu04rp76yl1lv78" xml:space="preserve">{{Navbox
| name = Solar System
| title = [[သၞောတ်တ္ၚဲ]] (Solar System)
| state = {{{state|autocollapse}}}
| listclass = hlist
| titlestyle = background-color: #e6f2ff;
| groupstyle = background-color: #f5faff; text-align: right;

| group1 = သၞံင်အဓိက
| list1 =
* [[တ္ၚဲ]] (Sun)

| group2 = [[ဂိတုစမၠောန်|ဂိတုဂမၠိုင်]] (Planets)
| list2 =
* [[မြေက္ကသိုဝ်၊ ဂိတု|မြေက္ကသဵု]] (Mercury)
* [[သုတ်၊ ဂိတု|သုတ်]] (Venus)
* [[တိ]] (Earth)
* [[အင်္ဂါ (ဂိတု)|အင်္ဂါ]] (Mars)
* [[ကျူပဳတာ]] (Jupiter)
* [[သနေ်]] (Saturn)
* [[ဥရာနုသ်]] (Uranus)
* [[နေပ်ကျူန်]] (Neptune)

| group3 = [[ဂိတုဍောတ်|ဂိတုဍောတ်ဂမၠိုင်]] (Dwarf planets)
| list3 =
* [[ဆေရိတ်]] (Ceres)
* [[ပလုတဝ်]] (Pluto)
* [[ဟာအူမေယာ]] (Haumea)
* [[မေက်မေက်]] (Makemake)
* [[အဳရိတ်]] (Eris)

| group4 = ဂိတုအရံင် ကေုာံ တၞဟ်ဟ်
| list4 =
* [[ဂိတု (တိ)|ဂိတု]] (Moon)
* [[သၞံင်တံင်ကၟုဲ]] (Comets)
* [[သၞံင်သၟတ်ဂမၠိုင်]] (Asteroids)
* [[ကဝိုင် ကိုက်ပါ]] (Kuiper belt)

| belowstyle = background-color: #f5faff;
| below = '''[[နက္ခတ္တဗေဒ]]''' · '''[[စက္ကဝါ]]'''
}}&lt;noinclude&gt;
[[ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက် နက္ခတ္တဗေဒ|Solar System]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mawsi98urfp3v8pylu04rp76yl1lv78</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက် နက္ခတ္တဗေဒ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12674</id>
    <revision>
      <id>58981</id>
      <timestamp>2026-10-24T03:03:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ သွက်ဂွံ ပကောံစွံ ထာမ်ပလိက် မဆေင်စပ်ကဵု '''[[နက္ခတ္တဗေဒ]]''' (Astronomy templates) ဂမၠိုင်ရ။  [[ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက်]] [[ကဏ္ဍ:နက္ခတ္တဗေဒ]]&quot;</comment>
      <origin>58981</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="337" sha1="c8ctc3bbwq275mb3x4bxoc224vl2e0a" xml:space="preserve">ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ သွက်ဂွံ ပကောံစွံ ထာမ်ပလိက် မဆေင်စပ်ကဵု '''[[နက္ခတ္တဗေဒ]]''' (Astronomy templates) ဂမၠိုင်ရ။

[[ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက်]]
[[ကဏ္ဍ:နက္ခတ္တဗေဒ]]</text>
      <sha1>c8ctc3bbwq275mb3x4bxoc224vl2e0a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကြက္ကဒိန်မန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12675</id>
    <revision>
      <id>58982</id>
      <timestamp>2026-10-24T03:10:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox calendar | name = ကြက္ကဒိန်မန် (Mon Calendar) | image = [[File:Mon_traditional_zodiac_calendar.jpg|250px|alt=ရုပ်ဗီု ကြက္ကဒိန်မန် အခိုက်တြေံ ကေုာံ ရာသဳစက်]] | caption = ရုပ်ဗီု စက်ရာသဳ ၁၂ ကေုာံ ကြက္ကဒိန်မန် အခိုက်တြေံ |...&quot;</comment>
      <origin>58982</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22037" sha1="5jg9bnakdtu215g1frk23ky9mcq7nad" xml:space="preserve">{{Infobox calendar
| name = ကြက္ကဒိန်မန် (Mon Calendar)
| image = [[File:Mon_traditional_zodiac_calendar.jpg|250px|alt=ရုပ်ဗီု ကြက္ကဒိန်မန် အခိုက်တြေံ ကေုာံ ရာသဳစက်]]
| caption = ရုပ်ဗီု စက်ရာသဳ ၁၂ ကေုာံ ကြက္ကဒိန်မန် အခိုက်တြေံ
| type = [[ကြက္ကဒိန် တ္ၚဲ-ဂိတု]] (Lunisolar calendar)
| date = [[သက္ကရာဇ်ဍုင်]] (Chula Sakarat) / [[သာသနာ|သက္ကရာဇ်သာသနာ]] (Buddhist Era)
| epoch = ၆၃၈ AD (သွက် သက္ကရာဇ်ဍုင်)
| month_type = သဇိုင်ဂိတု (Lunar) - ၂၉ ဟွံသေင်မ္ဂး ၃၀ တ္ၚဲ
| year_type = သဇိုင်တ္ၚဲ (Solar) - ၃၅၄, ၃၈၄, ဟွံသေင်မ္ဂး ၃၈၅ တ္ၚဲ
| related = [[ကြက္ကဒိန် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ [[ကြက္ကဒိန် ဗၟာ]]၊ [[ကြက္ကဒိန် သေံ]]၊ [[ကြက္ကဒိန် ကမ္ဗောဒဳယာ]]
}}

'''ကြက္ကဒိန်မန်''' ({{lang-en|Mon calendar}}) ဝွံ ဒှ်သၞောတ် [[ကြက္ကဒိန် တ္ၚဲ-ဂိတု]] (Lunisolar calendar) မစကာဒၟံင် ပ္ဍဲယေန်သၞာင် ကေုာံ သာသနာ ဂကူမန် လတူရးအာရှသၠုင်ကျာ-ဗမံက် (ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ဍုင်သေံ) ရ။ ကြက္ကဒိန်ဝွံ ဒုင်သ္ဇိုင် ကု လၟေင်ဂိတုဂေတ် (Lunar cycle) သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဂိတုတုဲ၊ ဒုင်သ္ဇိုင် ကု လၟေင်တ္ၚဲဂေတ် (Solar cycle) သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ သၞာံ ကေုာံ ဥတုရ။&lt;ref name=&quot;Eade1989&quot;&gt;Eade, J.C. (1989). ''Southeast Asian Ephemeris: Solar and Planetary Positions, A.D. 638–2000''. Cornell University Southeast Asia Program. pp. 11-15.&lt;/ref&gt; 

သွက်ဂွံ ပညဳပညပ် အကြာ သၞာံဂိတု (Lunar year - ၃၅၄ တ္ၚဲ) ကေုာံ သၞာံတ္ၚဲ (Solar year - ၃၆၅.၂၅ တ္ၚဲ) ဂှ် ကြက္ကဒိန်မန် စကာ သၞောတ်သၞာံထပ် မထပ်စုတ် '''ဂိတုထပ်''' (Intercalary month - ဒ္ဂိုန်ဒုတိယ) ကေုာံ '''တ္ၚဲထပ်''' (Intercalary day) ပ္ဍဲလၟေင် စက်မေတောန် (Metonic cycle) ရ။ သၞောတ်ကြက္ကဒိန်ဝွံ ဒှ်သဇိုင် သွက် [[ကြက္ကဒိန် ဗၟာ]]၊ ကြက္ကဒိန် ရခိုင် ကေုာံ ကြက္ကဒိန် သေံတြေံဂမၠိုင်တုဲ၊ စကာကၠုင်လဝ် နူခေတ် ဍုင်သဓီု (Thaton) ကေုာံ ဍုင်ဟံသာဝတဳ (Hongsawatoi) မဒှ် ခေတ်ထဝ် ဂကူမန်တေအ်ရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ကြက္ကဒိန်မန်ဝွံ က္တဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ကေုာံ ပရေင်ဖန်ဗဒှ် တၠပညာ နက္ခတ္တဗေဒ မန်-ခမာ ကေုာံ ပျူ တအ် မလ္ၚတ်ကေတ် သၞောတ်ကြက္ကဒိန် ဟိန္ဒူ (Hindu calendar) မဒုင်သ္ဇိုင် ကု ကျမ် ''သူရိယ သိဒ္ဓန္တ'' (Surya Siddhanta) နူဍုင်အိန္ဒိယရ။&lt;ref name=&quot;Ohashi2001&quot;&gt;Ohashi, Yukio (2001). &quot;Astronomy in Mainland Southeast Asia&quot;. In H. Selin (ed.). ''Astronomy Across Cultures''. Kluwer Academic Publishers. pp. 319-325.&lt;/ref&gt; 

အတိုင်ဝင်မ္ဂး သၞောတ်ကြက္ကဒိန် မစၟတ်သမ္တီ သက္ကရာဇ်ဍုင် (Chula Sakarat) ဝွံ စတမ်ကၠုင် နူကဵု သၞာံ ၆၃၈ AD ပ္ဍဲခေတ် သၟိင်ပျူ-မန် ကေုာံ ဒးဒုင်စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲခေတ် ဍုင်ဗုကာံ ကေုာံ ဍုင်မတ္တမ-ဟံသာဝတဳရ။ ဂကူမန်တအ် ပံင်ပ္ကောံ သၞောတ်နက္ခတ် အိန္ဒိယ ကု ယေန်သၞာင် တဵုလွဳ ကေုာံ သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဇကုတုဲ ခၞံဗဒှ်လဝ် ကြက္ကဒိန် မၞုံကဵု ယၟုဂိတု၊ ယၟုတ္ၚဲ ကေုာံ ရာသဳ မဒှ် အခိုက်ကၞာမန် ဇေတ်တ်ရ။&lt;ref name=&quot;Luce1970&quot;&gt;Luce, G.H. (1970). ''Old Burma: Early Pagan''. Vol. 2. Artibus Asiae. pp. 327-328.&lt;/ref&gt; လိက်တၟအ်မန် ခေတ်တြေံ (ဥပမာ- လိက်တၟအ် သြိုင်နန် သၟိင်ကျာန်သစ်သား) ဂှ် ဒှ်သက်သဳ ခိုင်ကၠိုက် မစၞောန်ထ္ၜး ပရေင်စကာ ကြက္ကဒိန်မန် ပ္ဍဲအကြာ ၁၁ ဗွဝ်ကၠံရ။

== ၂။ သၞောတ် လဒက်ပ္တန် ကြက္ကဒိန် (Calendar Structure) ==
ကြက္ကဒိန်မန် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု လၟေင်ဂိတု ၁၂ ဂိတု ပ္ဍဲမွဲသၞာံဓမ္မတာရ။ ဇၟာပ်ပ်ဂိတု ပါ်လဝ် ၜါကရေက်:
# '''ဂိတုမၟံက်''' (Waxing phase): စနူ တ္ၚဲ ၁ မၟံက် စဵုကဵု တ္ၚဲ ၁၅ မၟံက် (တ္ၚဲဂိတုပေင်)။
# '''ဂိတုစွေက်''' (Waning phase): စနူ တ္ၚဲ ၁ စွေက် စဵုကဵု တ္ၚဲ ၁၄ ဟွံသေင်မ္ဂး ၁၅ စွေက် (တ္ၚဲဂိတုအိုတ်)။

ဟိုတ်နူ လၟေင်ဂိတုဂေတ် (Synodic month) နွံ ၂၉.၅၃ တ္ၚဲဂှ်ရ၊ ဂိတုမွဲ ကဵု မွဲ နွံလၟိဟ်တ္ၚဲ ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်ရ။ ဂိတုလ္ၚဵု နွံ ၂၉ တ္ၚဲ (စွေက်အိုတ် ပ္ဍဲ ၁၄ စွေက်) တုဲ၊ ဂိတုလ္ၚဵု နွံ ၃၀ တ္ၚဲ (စွေက်အိုတ် ပ္ဍဲ ၁၅ စွေက်) ရ။ သၞာံဓမ္မတာ (Common year) မွဲ နွံ ၃၅၄ တ္ၚဲ၊ ဆဂး သွက်ဂွံ ပညဳ ကု သၞာံတ္ၚဲ (၃၆၅.၂၅ တ္ၚဲ) ဂှ် ဒးစကာ သၞောတ်သၞာံထပ် (Leap year) မၞုံ ၃၈၄ ဟွံသေင်မ္ဂး ၃၈၅ တ္ၚဲရ။

== ၃။ ဂိတုဂမၠိုင် ကေုာံ ရာသဳ (Months and Zodiacs) ==
ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်မန် နွံ ဂိတု ၁၂ မၞုံကဵု ယၟုမဒုင်သ္ဇိုင် ကု နက္ခတ် ကေုာံ ရာသဳ (Zodiac) အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|-
! လၟေင်
! ယၟုဂိတုမန်
! လၟိဟ်တ္ၚဲ
! ရာသဳ (Zodiac)
! ရာသဳသံသကြိုတ်
! အခိင်ဂလးတိ (Gregorian)
! ဥတု
|-
| ၁
| '''[[စဲ]]''' (Cait)
| ၂၉
| မေသ (Aries)
| Meṣa
| မာတ် - ဨပြဳ
| ဥတုကညင်
|-
| ၂
| '''[[ပသာ်]]''' (Vaisakha)
| ၃၀
| ပြိသ (Taurus)
| Vṛṣabha
| ဨပြဳ - မေ
| ဥတုကညင်
|-
| ၃
| '''[[ဇှ်ေ]]''' (Jyeshtha)
| ၂၉ (ဟွံ) ၃၀*
| မေထုန် (Gemini)
| Mithuna
| မေ - ဂျောန်
| ဥတုကညင်/ဗြဲ
|-
| ၄
| '''[[ဒ္ဂိုန်]]''' (Ashadha)
| ၃၀**
| ကြကဋ် (Cancer)
| Karkaṭa
| ဂျောန် - ဂျူလာင်
| ဥတုဗြဲ
|-
| ၅
| '''[[ခ္ဍဲသဳ]]''' (Sravana)
| ၂၉
| သိင်္ဃ (Leo)
| Siṃha
| ဂျူလာင် - အဝ်ဂေတ်
| ဥတုဗြဲ
|-
| ၆
| '''[[ဘတ်]]''' (Bhadrapada)
| ၃၀
| ကညာ (Virgo)
| Kanyā
| အဝ်ဂေတ် - သေတ်တေမ်ဗါ
| ဥတုဗြဲ
|-
| ၇
| '''[[ဝဟ်]]''' (Asvina)
| ၂၉
| တူလာ (Libra)
| Tulā
| သေတ်တေမ်ဗါ - အံက်တဝ်ဗါ
| ဥတုဗြဲ
|-
| ၈
| '''[[ကထိုန်]]''' (Karttika)
| ၃၀
| ဗြိစ္ဆာ (Scorpio)
| Vṛścika
| အံက်တဝ်ဗါ - နဝ်ဝေမ်ဗါ
| ဥတုမဟိန်
|-
| ၉
| '''[[မြေဂသဳ]]''' (Margasirsha)
| ၂၉
| ဓနု (Sagittarius)
| Dhanu
| နဝ်ဝေမ်ဗါ - ဒဳဇြေမ်ဗါ
| ဥတုမဟိန်
|-
| ၁၀
| '''[[ပုဟ်]]''' (Pausha)
| ၃၀
| မကရ် (Capricorn)
| Makara
| ဒဳဇြေမ်ဗါ - ဇာန်နဝါရဳ
| ဥတုမဟိန်
|-
| ၁၁
| '''[[မာဃ်]]''' (Magha)
| ၂၉
| ကုမ္ဘ (Aquarius)
| Kumbha
| ဇာန်နဝါရဳ - ဖေဖဝ်ဝါရဳ
| ဥတုမဟိန်
|-
| ၁၂
| '''[[ဖဝ်ရဂိုန်]]''' (Phalguna)
| ၃၀
| မိန် (Pisces)
| Mīna
| ဖေဖဝ်ဝါရဳ - မာတ်
| ဥတုမဟိန်/ကညင်
|}
''တင်စၟတ်: * ပ္ဍဲသၞာံထပ်တ္ၚဲ (Great leap year) ဂိတုဇှ်ေ နွံ ၃၀ တ္ၚဲ။ ** ပ္ဍဲသၞာံထပ်ဂိတု (Leap year) နွံ ဒ္ဂိုန်ပထမ ကေုာံ ဒ္ဂိုန်ဒုတိယ (၃၀ တ္ၚဲ ၜါအလန်)။''

== ၄။ တ္ၚဲ ပ္ဍဲသတ္တာဟ (Days of the Week) ==
တ္ၚဲ ၇ တ္ၚဲ ပ္ဍဲသတ္တာဟ ကြက္ကဒိန်မန်ဂှ် ခုတ်လဝ်ယၟု နကဵု ယၟုဂြိုဟ် (Planets) ပ္ဍဲသၞောတ် နက္ခတ္တဗေဒ ဟိန္ဒူရ။ ဇၟာပ်ပ်တ္ၚဲ နွံကဵု တိရစ္ဆာန် သင်္ကေတ ကေုာံ ဒိုဟ် အတိုင်အခိုက်အလိုက် စက်သမ္မာန် (Astrology) ရ။

* '''တ္ၚဲအဒိုတ်''' (Sunday) - ဂြိုဟ်တ္ၚဲ (Sun)၊ သပဝ် (Garuda)၊ ဒိုဟ်ဨသာန်။
* '''တ္ၚဲစန်''' (Monday) - ဂြိုဟ်ဂိတု (Moon)၊ ကၠ (Tiger)၊ ဒိုဟ်ဗမံက်။
* '''တ္ၚဲအၚာ''' (Tuesday) - ဂြိုဟ်အၚာ (Mars)၊ ဇာဒိသိုင် (Lion)၊ ဒိုဟ်အဂၞဲ။
* '''တ္ၚဲဗုဒ္ဓဝါ''' (Wednesday) - ဂြိုဟ်ဗုဒ္ဓ (Mercury)၊ စိင် (Elephant - Tusked)၊ ဒိုဟ်သၠုင်ကျာ။ (အခိင်ဗတံကော် တ္ၚဲရာဟု - စိင်ဟွံမဲဂြင်)။
* '''တ္ၚဲဗြဴဗတိ''' (Thursday) - ဂြိုဟ်ဗြဴဗတိ (Jupiter)၊ ကၞိ (Rat)၊ ဒိုဟ်ပလိုတ်။
* '''တ္ၚဲသိုက်''' (Friday) - ဂြိုဟ်သုကြာ (Venus)၊ ဟင်္သာ/ပွေး (Guinea pig)၊ ဒိုဟ်နေရတိ။
* '''တ္ၚဲသ္ၚိသဝ်''' (Saturday) - ဂြိုဟ်သနေ် (Saturn)၊ နာ် (Naga)၊ ဒိုဟ်နေရတိ/ဗာယပ်။&lt;ref name=&quot;HtinAung1959&quot;&gt;Htin Aung, Maung (1959). ''Folk Elements in Burmese Buddhism''. Oxford University Press. pp. 10-14.&lt;/ref&gt;

== ၅။ သၞာံထပ် ကေုာံ ဂိတုထပ် (Leap Years and Intercalary Months) ==
သွက်ဂွံ ပညဳ ကြက္ကဒိန် သဇိုင်ဂိတု (Lunar) ကု သဇိုင်တ္ၚဲ (Solar) ဂှ်၊ သၞောတ်ကြက္ကဒိန်မန် စကာ စက်မေတောန် (Metonic cycle - ၁၉ သၞာံ)။ ပ္ဍဲပွိုင် ၁၉ သၞာံဂှ်၊ ဒးထပ်စုတ် ဂိတု ၇ အလန် သွက်ဂွံ ဗပေင်ကဵု တ္ၚဲမယှအ်အာဂမၠိုင်ရ။ သၞာံမထပ်စုတ် ဂိတုဝွံ ကော်စ '''သၞာံထပ်''' (Adhimat) ရ။

* '''ဂိတုထပ် (Adhika Masa)''': ပ္ဍဲသၞာံထပ်မ္ဂး၊ ဂိတုဒ္ဂိုန် ဒးဒုင်ထပ် ၜါအလန် တုဲ ကော်စ '''ဒ္ဂိုန်ပထမ''' (First Waso) ကေုာံ '''ဒ္ဂိုန်ဒုတိယ''' (Second Waso) ရ။ သၞာံဝွံ နွံ ၁၃ ဂိတု (၃၈၄ တ္ၚဲ) ရ။
* '''တ္ၚဲထပ် (Adhika Vara)''': လဆောဝ်မ္ဂး သွက်ဂွံ ပညဳပညပ် အလုံမွဲစက်၊ ဒးထပ်စုတ် မွဲတ္ၚဲ ပ္ဍဲဂိတုဇှ်ေ (နူ ၂၉ ပြံင်အာ ၃၀ တ္ၚဲ)။ သၞာံမၞုံကဵု သီုဂိတုထပ် သီုတ္ၚဲထပ် ဂှ် ကော်စ သၞာံထပ်ဇၞော် (Great leap year) မၞုံ ၃၈၅ တ္ၚဲရ。&lt;ref name=&quot;Irwin1909&quot;&gt;Irwin, Sir Alfred (1909). ''The Burmese and Arakanese Calendars''. Rangoon: Hanthawaddy Printing Works. pp. 1-5.&lt;/ref&gt;

== ၆။ သက္ကရာဇ် ကေုာံ သာသနာ (Eras: Sakarat and Sasana) ==
ကြက္ကဒိန်မန် စကာ သၞောတ်သက္ကရာဇ် အဓိက ၜါသာ် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ သၞာံ (Year numbering):

# '''သက္ကရာဇ်သာသနာ''' (Buddhist Era - BE): စတမ်နူ သၞာံကျာ်တြဲ သ္ပပရိနိဗ္ဗာန် ပ္ဍဲ ၅၄၄ ဘဳစဳ (BCE)။ သွက်ဂွံ တီ သၞာံသာသနာ၊ ထပ်စုတ် ၅၄၄ လတူ သၞာံအေဒဳ (AD) (ဥပမာ: ၂၀၂၃ + ၅၄၄ = ၂၅၆၇ သာသနာ)။
# '''သက္ကရာဇ်ဍုင် ဟွံသေင်မ္ဂး သက္ကရာဇ်''' (Chula Sakarat / Burmese Era - ME): စတမ်နူ သၞာံ ၆၃၈ အေဒဳ (AD) မဒှ် သၞာံ သၟိင်ပုပ်ပ္ပစော (Popa Sawrahan) ပလေဝ်လဝ် သၞောတ်သက္ကရာဇ်။ သွက်ဂွံ တီ သက္ကရာဇ်၊ နုက်ပ္တိတ် ၆၃၈ နူ သၞာံအေဒဳ (AD) (ဥပမာ: ၂၀၂၃ - ၆၃၈ = ၁၃၈၅ သက္ကရာဇ်)။&lt;ref name=&quot;Eade1989&quot;/&gt;

== ၇။ သဘင် ကေုာံ တ္ၚဲကၟုဲ အဓိကဂမၠိုင် (Major Festivals and Holidays) ==
သဘင်ယေန်သၞာင် ကေုာံ သာသနာ ဂကူမန် သီုဖအိုတ် ဒုင်သ္ဇိုင် ကု ကြက္ကဒိန်မန် ဝွံရ:
* '''[[သဘင်အတးသင်္ကြာန်]]''' (Thingyan): တ္ၚဲသၞာံတၟိ မဒတုံပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဂိတုစဲ (လဒေါဝ် ဨပြဳ)။ ညးဝေင်ဍာ် တုဲ ဒုင်တၠုင် သၞာံတၟိ။
* '''သဘင်ပသာ်ပေင်''' (Vesak): တ္ၚဲဂိတုပသာ်ပေင်။ တ္ၚဲကျာ်တြဲ သၠးဂၠံဂဝ်၊ ဂွံသဗ္ဗညုတဉာဏ် ကေုာံ သ္ပပရိနိဗ္ဗာန်။
* '''သဘင်ဒ္ဂိုန်ပေင်''' (Dhammacakka Day): တ္ၚဲခမဳသင်တအ် စလုပ် ဝါသ် (Buddhist Lent) ပွိုင် ပိဂိတု စဵုကဵု သှ်ေပေင်။
* '''သဘင်သှ်ေပေင် ကေုာံ ကထိုန်''': တ္ၚဲကျာ်တြဲ စဴနူ တာဝတိံသာ ကေုာံ သဘင်ကဵုဒါန် သ္ၚာကထိုန် ပ္ဍဲဂိတုကထိုန်။
* '''[[တ္ၚဲကောန်ဂကူမန်]]''' (Mon National Day): တ္ၚဲဂိတုမာဃ် (၁) စွေက်။ မစၟတ်သမ္တီ တ္ၚဲပတန်ဍုင်ဟံသာဝတဳ။

== ၈။ ရာသဳဥတု ကေုာံ ဗ္ၚ (Seasons and Agriculture) ==
ကြက္ကဒိန်မန် ပါ်လဝ် သၞာံမွဲ နကဵု ဥတု ပိ (Three Seasons) မဆက်စပ် ကု ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ ကမၠောန်ဗ္ၚရ:
# '''ဥတုကညင်''' (Hot Season): နူဂိတုဖဝ်ရဂိုန် (၁) စွေက် စဵုကဵု ဂိတုဇှ်ေ (၁၅) မၟံက်။ ဒှ်အခိင် ကတဴကတာန်တုဲ သၟာဗ္ၚတအ် ဇူဒီု ကေုာံ ပလေဝ်ပလေတ် ကိရိယာဗ္ၚ။
# '''ဥတုဗြဲ''' (Rainy Season): နူဂိတုဇှ်ေ (၁) စွေက် စဵုကဵု ဂိတုဝဟ် (၁၅) မၟံက်။ ဒှ်အခိင် ဗြဲမုသုန် ဂူတုဲ စဇိက်ဗ္ၚ ကေုာံ ပတမ်မသြောအ်။
# '''ဥတုမဟိန်''' (Cold Season): နူဂိတုဝဟ် (၁) စွေက် စဵုကဵု ဂိတုဖဝ်ရဂိုန် (၁၅) မၟံက်။ ဒှ်အခိင် ဥတုဂံက်သံက် ကေုာံ အခိင် ပကောံသြောအ်တန်သၞာံ (Harvesting) ရ။

== ၉။ စက်သမ္မာန် ကေုာံ နက္ခတ် (Astrology and Nakshatras) ==
ကြက္ကဒိန်မန်ဝွံ ဆက်စပ် သောဲသောဲဗၠောဲဗၠောဲ ကု စက်သမ္မာန် (Astrology) ကေုာံ ဗေဒင် (Divination) ရ။ ဂိတု ၂၇ နက္ခတ် (Nakshatras) မပ္တံကဵု အသဝဏဳ၊ ဘရဏဳ၊ ကတ္တိကာ တအ် ဒးဒုင်စကာ သွက်ဂွံ တွက် ဇာတာ (Horoscope) သၠးဂၠံဂဝ် ကေုာံ တွက်ရုဲ တ္ၚဲခိုဟ် သွက်ဂွံ သ္ပမ္ၚဵုထပ်တဲ ဟွံသေင်မ္ဂး သြိုင်သ္ၚိတၟိရ။ 

တုဲပၠန် သၞောတ် '''မဟာဘုတ်''' (Mahabote) မဒှ် သၞောတ်ဗေဒင် ဒုင်သ္ဇိုင် ကု တ္ၚဲသၠးဂၠံဂဝ် ကေုာံ သက္ကရာဇ်ဍုင် လေဝ် ဒှ်အရာ အဓိက ပ္ဍဲယေန်သၞာင်မန် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ နိမိတ် ကေုာံ ပရေင်တန်တဴ လၟေင်လၟိုန်တ္ၚဲရ။&lt;ref name=&quot;HtinAung1959&quot;/&gt;

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ကြက္ကဒိန် ဂၠးကဝ် (Comparison with Gregorian and other Calendars) ==
ကြက္ကဒိန်မန် ကဵု ကြက္ကဒိန် ဂရဳဂဝ်ရဳယာန် (Gregorian calendar) နွံကဵု တင်တၞဟ်ခြာ ဗွဲမဇၞော်ရ။ ကြက္ကဒိန် ဂရဳဂဝ်ရဳယာန် ဂှ် ဒှ်ကြက္ကဒိန် သဇိုင်တ္ၚဲ (Solar ONLY) သၟးတုဲ၊ ကြက္ကဒိန်မန်ဂှ် ဒှ် တ္ၚဲ-ဂိတု (Lunisolar) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ တ္ၚဲသဘင်မန် ဗီုကဵု တ္ၚဲကောန်ဂကူမန် ဟွံသေင်မ္ဂး တ္ၚဲပသာ်ပေင် တအ် ဒတုံပ္ဍဲ တ္ၚဲဟွံတုပ်ရေင်သကအ် ပ္ဍဲကြက္ကဒိန် အင်္ဂလိက် ဇၟာပ်ပ်သၞာံရ။

ကြက္ကဒိန်မန် ဝွံ တုပ်သၟဟ် ကု [[ကြက္ကဒိန် ဗၟာ]] ကေုာံ ကြက္ကဒိန် ရခိုင် သီုဖအိုတ် ညောန်န်ရ (ဆမအရေဝ် ကေုာံ အခိုက်ကၞာ ညိညဟေင် တၞဟ်ခြာ)။ တုဲပၠန် ဍေဟ်ကြပ်တုပ် ကု ကြက္ကဒိန်သေံ (Thai lunar calendar) ကေုာံ ကြက္ကဒိန် ခမာ ကီုလေဝ်၊ လၟေင် စၟတ်သမ္တီ ဂိတုထပ် ကေုာံ လၟိဟ်တ္ၚဲ ပ္ဍဲလ္ၚဵုဂိတု တၞဟ်ခြာအာ ညိညရ။&lt;ref name=&quot;Ohashi2001&quot;/&gt;

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/Header|မုက်ဗဟဵု}}

[[ကဏ္ဍ:ကြက္ကဒိန်]]
[[ကဏ္ဍ:ယေန်သၞာင်မန်]]
[[ကဏ္ဍ:ကြက္ကဒိန် တ္ၚဲ-ဂိတု]]</text>
      <sha1>5jg9bnakdtu215g1frk23ky9mcq7nad</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>58987</id>
      <parentid>58982</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T03:21:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>58987</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21905" sha1="lbbjppxei13x16ucx2l9a1kkbgucdws" xml:space="preserve">{{Infobox calendar
| name = ကြက္ကဒိန်မန် (Mon Calendar)
| image = [[File:Mon_traditional_zodiac_calendar.jpg|250px|alt=ရုပ်ဗီု ကြက္ကဒိန်မန် အခိုက်တြေံ ကေုာံ ရာသဳစက်]]
| caption = ရုပ်ဗီု စက်ရာသဳ ၁၂ ကေုာံ ကြက္ကဒိန်မန် အခိုက်တြေံ
| type = [[ကြက္ကဒိန် တ္ၚဲ-ဂိတု]] (Lunisolar calendar)
| date = [[သက္ကရာဇ်ဍုင်]] (Chula Sakarat) / [[သာသနာ|သက္ကရာဇ်သာသနာ]] (Buddhist Era)
| epoch = ၆၃၈ AD (သွက် သက္ကရာဇ်ဍုင်)
| month_type = သဇိုင်ဂိတု (Lunar) - ၂၉ ဟွံသေင်မ္ဂး ၃၀ တ္ၚဲ
| year_type = သဇိုင်တ္ၚဲ (Solar) - ၃၅၄, ၃၈၄, ဟွံသေင်မ္ဂး ၃၈၅ တ္ၚဲ
| related = [[ကြက္ကဒိန် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ [[ကြက္ကဒိန် ဗၟာ]]၊ [[ကြက္ကဒိန် သေံ]]၊ [[ကြက္ကဒိန် ကမ္ဗောဒဳယာ]]
}}

'''ကြက္ကဒိန်မန်''' ({{lang-en|Mon calendar}}) ဝွံ ဒှ်သၞောတ် [[ကြက္ကဒိန် တ္ၚဲ-ဂိတု]] (Lunisolar calendar) မစကာဒၟံင် ပ္ဍဲယေန်သၞာင် ကေုာံ သာသနာ ဂကူမန် လတူရးအာရှသၠုင်ကျာ-ဗမံက် (ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ဍုင်သေံ) ရ။ ကြက္ကဒိန်ဝွံ ဒုင်သ္ဇိုင် ကု လၟေင်ဂိတုဂေတ် (Lunar cycle) သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဂိတုတုဲ၊ ဒုင်သ္ဇိုင် ကု လၟေင်တ္ၚဲဂေတ် (Solar cycle) သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ သၞာံ ကေုာံ ဥတုရ။&lt;ref name=&quot;Eade1989&quot;&gt;Eade, J.C. (1989). ''Southeast Asian Ephemeris: Solar and Planetary Positions, A.D. 638–2000''. Cornell University Southeast Asia Program. pp. 11-15.&lt;/ref&gt; 

သွက်ဂွံ ပညဳပညပ် အကြာ သၞာံဂိတု (Lunar year - ၃၅၄ တ္ၚဲ) ကေုာံ သၞာံတ္ၚဲ (Solar year - ၃၆၅.၂၅ တ္ၚဲ) ဂှ် ကြက္ကဒိန်မန် စကာ သၞောတ်သၞာံထပ် မထပ်စုတ် '''ဂိတုထပ်''' (Intercalary month - ဒ္ဂိုန်ဒုတိယ) ကေုာံ '''တ္ၚဲထပ်''' (Intercalary day) ပ္ဍဲလၟေင် စက်မေတောန် (Metonic cycle) ရ။ သၞောတ်ကြက္ကဒိန်ဝွံ ဒှ်သဇိုင် သွက် [[ကြက္ကဒိန် ဗၟာ]]၊ ကြက္ကဒိန် ရခိုင် ကေုာံ ကြက္ကဒိန် သေံတြေံဂမၠိုင်တုဲ၊ စကာကၠုင်လဝ် နူခေတ် ဍုင်သဓီု (Thaton) ကေုာံ ဍုင်ဟံသာဝတဳ (Hongsawatoi) မဒှ် ခေတ်ထဝ် ဂကူမန်တေအ်ရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ကြက္ကဒိန်မန်ဝွံ က္တဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ကေုာံ ပရေင်ဖန်ဗဒှ် တၠပညာ နက္ခတ္တဗေဒ မန်-ခမာ ကေုာံ ပျူ တအ် မလ္ၚတ်ကေတ် သၞောတ်ကြက္ကဒိန် ဟိန္ဒူ (Hindu calendar) မဒုင်သ္ဇိုင် ကု ကျမ် ''သူရိယ သိဒ္ဓန္တ'' (Surya Siddhanta) နူဍုင်အိန္ဒိယရ။&lt;ref name=&quot;Ohashi2001&quot;&gt;Ohashi, Yukio (2001). &quot;Astronomy in Mainland Southeast Asia&quot;. In H. Selin (ed.). ''Astronomy Across Cultures''. Kluwer Academic Publishers. pp. 319-325.&lt;/ref&gt; 

အတိုင်ဝင်မ္ဂး သၞောတ်ကြက္ကဒိန် မစၟတ်သမ္တီ သက္ကရာဇ်ဍုင် (Chula Sakarat) ဝွံ စတမ်ကၠုင် နူကဵု သၞာံ ၆၃၈ AD ပ္ဍဲခေတ် သၟိင်ပျူ-မန် ကေုာံ ဒးဒုင်စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲခေတ် ဍုင်ဗုကာံ ကေုာံ ဍုင်မတ္တမ-ဟံသာဝတဳရ။ ဂကူမန်တအ် ပံင်ပ္ကောံ သၞောတ်နက္ခတ် အိန္ဒိယ ကု ယေန်သၞာင် တဵုလွဳ ကေုာံ သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဇကုတုဲ ခၞံဗဒှ်လဝ် ကြက္ကဒိန် မၞုံကဵု ယၟုဂိတု၊ ယၟုတ္ၚဲ ကေုာံ ရာသဳ မဒှ် အခိုက်ကၞာမန် ဇေတ်တ်ရ။&lt;ref name=&quot;Luce1970&quot;&gt;Luce, G.H. (1970). ''Old Burma: Early Pagan''. Vol. 2. Artibus Asiae. pp. 327-328.&lt;/ref&gt; လိက်တၟအ်မန် ခေတ်တြေံ (ဥပမာ- လိက်တၟအ် သြိုင်နန် သၟိင်ကျာန်သစ်သား) ဂှ် ဒှ်သက်သဳ ခိုင်ကၠိုက် မစၞောန်ထ္ၜး ပရေင်စကာ ကြက္ကဒိန်မန် ပ္ဍဲအကြာ ၁၁ ဗွဝ်ကၠံရ။

== ၂။ သၞောတ် လဒက်ပ္တန် ကြက္ကဒိန် (Calendar Structure) ==
ကြက္ကဒိန်မန် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု လၟေင်ဂိတု ၁၂ ဂိတု ပ္ဍဲမွဲသၞာံဓမ္မတာရ။ ဇၟာပ်ပ်ဂိတု ပါ်လဝ် ၜါကရေက်:
# '''ဂိတုမၟံက်''' (Waxing phase): စနူ တ္ၚဲ ၁ မၟံက် စဵုကဵု တ္ၚဲ ၁၅ မၟံက် (တ္ၚဲဂိတုပေင်)။
# '''ဂိတုစွေက်''' (Waning phase): စနူ တ္ၚဲ ၁ စွေက် စဵုကဵု တ္ၚဲ ၁၄ ဟွံသေင်မ္ဂး ၁၅ စွေက် (တ္ၚဲဂိတုအိုတ်)။

ဟိုတ်နူ လၟေင်ဂိတုဂေတ် (Synodic month) နွံ ၂၉.၅၃ တ္ၚဲဂှ်ရ၊ ဂိတုမွဲ ကဵု မွဲ နွံလၟိဟ်တ္ၚဲ ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်ရ။ ဂိတုလ္ၚဵု နွံ ၂၉ တ္ၚဲ (စွေက်အိုတ် ပ္ဍဲ ၁၄ စွေက်) တုဲ၊ ဂိတုလ္ၚဵု နွံ ၃၀ တ္ၚဲ (စွေက်အိုတ် ပ္ဍဲ ၁၅ စွေက်) ရ။ သၞာံဓမ္မတာ (Common year) မွဲ နွံ ၃၅၄ တ္ၚဲ၊ ဆဂး သွက်ဂွံ ပညဳ ကု သၞာံတ္ၚဲ (၃၆၅.၂၅ တ္ၚဲ) ဂှ် ဒးစကာ သၞောတ်သၞာံထပ် (Leap year) မၞုံ ၃၈၄ ဟွံသေင်မ္ဂး ၃၈၅ တ္ၚဲရ။

== ၃။ ဂိတုဂမၠိုင် ကေုာံ ရာသဳ (Months and Zodiacs) ==
ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်မန် နွံ ဂိတု ၁၂ မၞုံကဵု ယၟုမဒုင်သ္ဇိုင် ကု နက္ခတ် ကေုာံ ရာသဳ (Zodiac) အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|-
! လၟေင်
! ယၟုဂိတုမန်
! လၟိဟ်တ္ၚဲ
! ရာသဳ (Zodiac)
! ရာသဳသံသကြိုတ်
! အခိင်ဂလးတိ (Gregorian)
! ဥတု
|-
| ၁
| '''[[စဲ]]''' (Cait)
| ၂၉
| မေသ (Aries)
| Meṣa
| မာတ် - ဨပြဳ
| ဥတုကညင်
|-
| ၂
| '''[[ပသာ်]]''' (Vaisakha)
| ၃၀
| ပြိသ (Taurus)
| Vṛṣabha
| ဨပြဳ - မေ
| ဥတုကညင်
|-
| ၃
| '''[[ဇှ်ေ]]''' (Jyeshtha)
| ၂၉ (ဟွံ) ၃၀*
| မေထုန် (Gemini)
| Mithuna
| မေ - ဂျောန်
| ဥတုကညင်/ဗြဲ
|-
| ၄
| '''[[ဒ္ဂိုန်]]''' (Ashadha)
| ၃၀**
| ကြကဋ် (Cancer)
| Karkaṭa
| ဂျောန် - ဂျူလာင်
| ဥတုဗြဲ
|-
| ၅
| '''[[ခ္ဍဲသဳ]]''' (Sravana)
| ၂၉
| သိင်္ဃ (Leo)
| Siṃha
| ဂျူလာင် - အဝ်ဂေတ်
| ဥတုဗြဲ
|-
| ၆
| '''[[ဘတ်]]''' (Bhadrapada)
| ၃၀
| ကညာ (Virgo)
| Kanyā
| အဝ်ဂေတ် - သေတ်တေမ်ဗါ
| ဥတုဗြဲ
|-
| ၇
| '''[[ဝဟ်]]''' (Asvina)
| ၂၉
| တူလာ (Libra)
| Tulā
| သေတ်တေမ်ဗါ - အံက်တဝ်ဗါ
| ဥတုဗြဲ
|-
| ၈
| '''[[ကထိုန်]]''' (Karttika)
| ၃၀
| ဗြိစ္ဆာ (Scorpio)
| Vṛścika
| အံက်တဝ်ဗါ - နဝ်ဝေမ်ဗါ
| ဥတုမဟိန်
|-
| ၉
| '''[[မြေဂသဳ]]''' (Margasirsha)
| ၂၉
| ဓနု (Sagittarius)
| Dhanu
| နဝ်ဝေမ်ဗါ - ဒဳဇြေမ်ဗါ
| ဥတုမဟိန်
|-
| ၁၀
| '''[[ပုဟ်]]''' (Pausha)
| ၃၀
| မကရ် (Capricorn)
| Makara
| ဒဳဇြေမ်ဗါ - ဇာန်နဝါရဳ
| ဥတုမဟိန်
|-
| ၁၁
| '''[[မာဃ်]]''' (Magha)
| ၂၉
| ကုမ္ဘ (Aquarius)
| Kumbha
| ဇာန်နဝါရဳ - ဖေဖဝ်ဝါရဳ
| ဥတုမဟိန်
|-
| ၁၂
| '''[[ဖဝ်ရဂိုန်]]''' (Phalguna)
| ၃၀
| မိန် (Pisces)
| Mīna
| ဖေဖဝ်ဝါရဳ - မာတ်
| ဥတုမဟိန်/ကညင်
|}
''တင်စၟတ်: * ပ္ဍဲသၞာံထပ်တ္ၚဲ (Great leap year) ဂိတုဇှ်ေ နွံ ၃၀ တ္ၚဲ။ ** ပ္ဍဲသၞာံထပ်ဂိတု (Leap year) နွံ ဒ္ဂိုန်ပထမ ကေုာံ ဒ္ဂိုန်ဒုတိယ (၃၀ တ္ၚဲ ၜါအလန်)။''

== ၄။ တ္ၚဲ ပ္ဍဲသတ္တာဟ (Days of the Week) ==
တ္ၚဲ ၇ တ္ၚဲ ပ္ဍဲသတ္တာဟ ကြက္ကဒိန်မန်ဂှ် ခုတ်လဝ်ယၟု နကဵု ယၟုဂြိုဟ် (Planets) ပ္ဍဲသၞောတ် နက္ခတ္တဗေဒ ဟိန္ဒူရ။ ဇၟာပ်ပ်တ္ၚဲ နွံကဵု တိရစ္ဆာန် သင်္ကေတ ကေုာံ ဒိုဟ် အတိုင်အခိုက်အလိုက် စက်သမ္မာန် (Astrology) ရ။

* '''တ္ၚဲအဒိုတ်''' (Sunday) - ဂြိုဟ်တ္ၚဲ (Sun)၊ သပဝ် (Garuda)၊ ဒိုဟ်ဨသာန်။
* '''တ္ၚဲစန်''' (Monday) - ဂြိုဟ်ဂိတု (Moon)၊ ကၠ (Tiger)၊ ဒိုဟ်ဗမံက်။
* '''တ္ၚဲအၚာ''' (Tuesday) - ဂြိုဟ်အၚာ (Mars)၊ ဇာဒိသိုင် (Lion)၊ ဒိုဟ်အဂၞဲ။
* '''တ္ၚဲဗုဒ္ဓဝါ''' (Wednesday) - ဂြိုဟ်ဗုဒ္ဓ (Mercury)၊ စိင် (Elephant - Tusked)၊ ဒိုဟ်သၠုင်ကျာ။ (အခိင်ဗတံကော် တ္ၚဲရာဟု - စိင်ဟွံမဲဂြင်)။
* '''တ္ၚဲဗြဴဗတိ''' (Thursday) - ဂြိုဟ်ဗြဴဗတိ (Jupiter)၊ ကၞိ (Rat)၊ ဒိုဟ်ပလိုတ်။
* '''တ္ၚဲသိုက်''' (Friday) - ဂြိုဟ်သုကြာ (Venus)၊ ဟင်္သာ/ပွေး (Guinea pig)၊ ဒိုဟ်နေရတိ။
* '''တ္ၚဲသ္ၚိသဝ်''' (Saturday) - ဂြိုဟ်သနေ် (Saturn)၊ နာ် (Naga)၊ ဒိုဟ်နေရတိ/ဗာယပ်။&lt;ref name=&quot;HtinAung1959&quot;&gt;Htin Aung, Maung (1959). ''Folk Elements in Burmese Buddhism''. Oxford University Press. pp. 10-14.&lt;/ref&gt;

== ၅။ သၞာံထပ် ကေုာံ ဂိတုထပ် (Leap Years and Intercalary Months) ==
သွက်ဂွံ ပညဳ ကြက္ကဒိန် သဇိုင်ဂိတု (Lunar) ကု သဇိုင်တ္ၚဲ (Solar) ဂှ်၊ သၞောတ်ကြက္ကဒိန်မန် စကာ စက်မေတောန် (Metonic cycle - ၁၉ သၞာံ)။ ပ္ဍဲပွိုင် ၁၉ သၞာံဂှ်၊ ဒးထပ်စုတ် ဂိတု ၇ အလန် သွက်ဂွံ ဗပေင်ကဵု တ္ၚဲမယှအ်အာဂမၠိုင်ရ။ သၞာံမထပ်စုတ် ဂိတုဝွံ ကော်စ '''သၞာံထပ်''' (Adhimat) ရ။

* '''ဂိတုထပ် (Adhika Masa)''': ပ္ဍဲသၞာံထပ်မ္ဂး၊ ဂိတုဒ္ဂိုန် ဒးဒုင်ထပ် ၜါအလန် တုဲ ကော်စ '''ဒ္ဂိုန်ပထမ''' (First Waso) ကေုာံ '''ဒ္ဂိုန်ဒုတိယ''' (Second Waso) ရ။ သၞာံဝွံ နွံ ၁၃ ဂိတု (၃၈၄ တ္ၚဲ) ရ။
* '''တ္ၚဲထပ် (Adhika Vara)''': လဆောဝ်မ္ဂး သွက်ဂွံ ပညဳပညပ် အလုံမွဲစက်၊ ဒးထပ်စုတ် မွဲတ္ၚဲ ပ္ဍဲဂိတုဇှ်ေ (နူ ၂၉ ပြံင်အာ ၃၀ တ္ၚဲ)။ သၞာံမၞုံကဵု သီုဂိတုထပ် သီုတ္ၚဲထပ် ဂှ် ကော်စ သၞာံထပ်ဇၞော် (Great leap year) မၞုံ ၃၈၅ တ္ၚဲရ。&lt;ref name=&quot;Irwin1909&quot;&gt;Irwin, Sir Alfred (1909). ''The Burmese and Arakanese Calendars''. Rangoon: Hanthawaddy Printing Works. pp. 1-5.&lt;/ref&gt;

== ၆။ သက္ကရာဇ် ကေုာံ သာသနာ (Eras: Sakarat and Sasana) ==
ကြက္ကဒိန်မန် စကာ သၞောတ်သက္ကရာဇ် အဓိက ၜါသာ် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ သၞာံ (Year numbering):

# '''သက္ကရာဇ်သာသနာ''' (Buddhist Era - BE): စတမ်နူ သၞာံကျာ်တြဲ သ္ပပရိနိဗ္ဗာန် ပ္ဍဲ ၅၄၄ ဘဳစဳ (BCE)။ သွက်ဂွံ တီ သၞာံသာသနာ၊ ထပ်စုတ် ၅၄၄ လတူ သၞာံအေဒဳ (AD) (ဥပမာ: ၂၀၂၃ + ၅၄၄ = ၂၅၆၇ သာသနာ)။
# '''သက္ကရာဇ်ဍုင် ဟွံသေင်မ္ဂး သက္ကရာဇ်''' (Chula Sakarat / Burmese Era - ME): စတမ်နူ သၞာံ ၆၃၈ အေဒဳ (AD) မဒှ် သၞာံ သၟိင်ပုပ်ပ္ပစော (Popa Sawrahan) ပလေဝ်လဝ် သၞောတ်သက္ကရာဇ်။ သွက်ဂွံ တီ သက္ကရာဇ်၊ နုက်ပ္တိတ် ၆၃၈ နူ သၞာံအေဒဳ (AD) (ဥပမာ: ၂၀၂၃ - ၆၃၈ = ၁၃၈၅ သက္ကရာဇ်)။&lt;ref name=&quot;Eade1989&quot;/&gt;

== ၇။ သဘင် ကေုာံ တ္ၚဲကၟုဲ အဓိကဂမၠိုင် (Major Festivals and Holidays) ==
သဘင်ယေန်သၞာင် ကေုာံ သာသနာ ဂကူမန် သီုဖအိုတ် ဒုင်သ္ဇိုင် ကု ကြက္ကဒိန်မန် ဝွံရ:
* '''[[သဘင်အတးသင်္ကြာန်]]''' (Thingyan): တ္ၚဲသၞာံတၟိ မဒတုံပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဂိတုစဲ (လဒေါဝ် ဨပြဳ)။ ညးဝေင်ဍာ် တုဲ ဒုင်တၠုင် သၞာံတၟိ။
* '''သဘင်ပသာ်ပေင်''' (Vesak): တ္ၚဲဂိတုပသာ်ပေင်။ တ္ၚဲကျာ်တြဲ သၠးဂၠံဂဝ်၊ ဂွံသဗ္ဗညုတဉာဏ် ကေုာံ သ္ပပရိနိဗ္ဗာန်။
* '''သဘင်ဒ္ဂိုန်ပေင်''' (Dhammacakka Day): တ္ၚဲခမဳသင်တအ် စလုပ် ဝါသ် (Buddhist Lent) ပွိုင် ပိဂိတု စဵုကဵု သှ်ေပေင်။
* '''သဘင်သှ်ေပေင် ကေုာံ ကထိုန်''': တ္ၚဲကျာ်တြဲ စဴနူ တာဝတိံသာ ကေုာံ သဘင်ကဵုဒါန် သ္ၚာကထိုန် ပ္ဍဲဂိတုကထိုန်။
* '''[[တ္ၚဲကောန်ဂကူမန်]]''' (Mon National Day): တ္ၚဲဂိတုမာဃ် (၁) စွေက်။ မစၟတ်သမ္တီ တ္ၚဲပတန်ဍုင်ဟံသာဝတဳ။

== ၈။ ရာသဳဥတု ကေုာံ ဗ္ၚ (Seasons and Agriculture) ==
ကြက္ကဒိန်မန် ပါ်လဝ် သၞာံမွဲ နကဵု ဥတု ပိ (Three Seasons) မဆက်စပ် ကု ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ ကမၠောန်ဗ္ၚရ:
# '''ဥတုကညင်''' (Hot Season): နူဂိတုဖဝ်ရဂိုန် (၁) စွေက် စဵုကဵု ဂိတုဇှ်ေ (၁၅) မၟံက်။ ဒှ်အခိင် ကတဴကတာန်တုဲ သၟာဗ္ၚတအ် ဇူဒီု ကေုာံ ပလေဝ်ပလေတ် ကိရိယာဗ္ၚ။
# '''ဥတုဗြဲ''' (Rainy Season): နူဂိတုဇှ်ေ (၁) စွေက် စဵုကဵု ဂိတုဝဟ် (၁၅) မၟံက်။ ဒှ်အခိင် ဗြဲမုသုန် ဂူတုဲ စဇိက်ဗ္ၚ ကေုာံ ပတမ်မသြောအ်။
# '''ဥတုမဟိန်''' (Cold Season): နူဂိတုဝဟ် (၁) စွေက် စဵုကဵု ဂိတုဖဝ်ရဂိုန် (၁၅) မၟံက်။ ဒှ်အခိင် ဥတုဂံက်သံက် ကေုာံ အခိင် ပကောံသြောအ်တန်သၞာံ (Harvesting) ရ။

== ၉။ စက်သမ္မာန် ကေုာံ နက္ခတ် (Astrology and Nakshatras) ==
ကြက္ကဒိန်မန်ဝွံ ဆက်စပ် သောဲသောဲဗၠောဲဗၠောဲ ကု စက်သမ္မာန် (Astrology) ကေုာံ ဗေဒင် (Divination) ရ။ ဂိတု ၂၇ နက္ခတ် (Nakshatras) မပ္တံကဵု အသဝဏဳ၊ ဘရဏဳ၊ ကတ္တိကာ တအ် ဒးဒုင်စကာ သွက်ဂွံ တွက် ဇာတာ (Horoscope) သၠးဂၠံဂဝ် ကေုာံ တွက်ရုဲ တ္ၚဲခိုဟ် သွက်ဂွံ သ္ပမ္ၚဵုထပ်တဲ ဟွံသေင်မ္ဂး သြိုင်သ္ၚိတၟိရ။ 

တုဲပၠန် သၞောတ် '''မဟာဘုတ်''' (Mahabote) မဒှ် သၞောတ်ဗေဒင် ဒုင်သ္ဇိုင် ကု တ္ၚဲသၠးဂၠံဂဝ် ကေုာံ သက္ကရာဇ်ဍုင် လေဝ် ဒှ်အရာ အဓိက ပ္ဍဲယေန်သၞာင်မန် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ နိမိတ် ကေုာံ ပရေင်တန်တဴ လၟေင်လၟိုန်တ္ၚဲရ။&lt;ref name=&quot;HtinAung1959&quot;/&gt;

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ကြက္ကဒိန် ဂၠးကဝ် (Comparison with Gregorian and other Calendars) ==
ကြက္ကဒိန်မန် ကဵု ကြက္ကဒိန် ဂရဳဂဝ်ရဳယာန် (Gregorian calendar) နွံကဵု တင်တၞဟ်ခြာ ဗွဲမဇၞော်ရ။ ကြက္ကဒိန် ဂရဳဂဝ်ရဳယာန် ဂှ် ဒှ်ကြက္ကဒိန် သဇိုင်တ္ၚဲ (Solar ONLY) သၟးတုဲ၊ ကြက္ကဒိန်မန်ဂှ် ဒှ် တ္ၚဲ-ဂိတု (Lunisolar) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ တ္ၚဲသဘင်မန် ဗီုကဵု တ္ၚဲကောန်ဂကူမန် ဟွံသေင်မ္ဂး တ္ၚဲပသာ်ပေင် တအ် ဒတုံပ္ဍဲ တ္ၚဲဟွံတုပ်ရေင်သကအ် ပ္ဍဲကြက္ကဒိန် အင်္ဂလိက် ဇၟာပ်ပ်သၞာံရ။

ကြက္ကဒိန်မန် ဝွံ တုပ်သၟဟ် ကု [[ကြက္ကဒိန် ဗၟာ]] ကေုာံ ကြက္ကဒိန် ရခိုင် သီုဖအိုတ် ညောန်န်ရ (ဆမအရေဝ် ကေုာံ အခိုက်ကၞာ ညိညဟေင် တၞဟ်ခြာ)။ တုဲပၠန် ဍေဟ်ကြပ်တုပ် ကု ကြက္ကဒိန်သေံ (Thai lunar calendar) ကေုာံ ကြက္ကဒိန် ခမာ ကီုလေဝ်၊ လၟေင် စၟတ်သမ္တီ ဂိတုထပ် ကေုာံ လၟိဟ်တ္ၚဲ ပ္ဍဲလ္ၚဵုဂိတု တၞဟ်ခြာအာ ညိညရ။&lt;ref name=&quot;Ohashi2001&quot;/&gt;

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;


[[ကဏ္ဍ:ကြက္ကဒိန်]]
[[ကဏ္ဍ:ယေန်သၞာင်မန်]]
[[ကဏ္ဍ:ကြက္ကဒိန် တ္ၚဲ-ဂိတု]]</text>
      <sha1>lbbjppxei13x16ucx2l9a1kkbgucdws</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကြက္ကဒိန် တ္ၚဲ-ဂိတု</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12676</id>
    <revision>
      <id>58983</id>
      <timestamp>2026-10-24T03:14:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox calendar | name = ကြက္ကဒိန် တ္ၚဲ-ဂိတု (Lunisolar Calendar) | image = [[File:Prague Astronomical Clock - clock dial.jpg|250px|alt=နာဍဳနက္ခတ် ဍုင်ပရာက် မစၞောန်ထ္ၜး လၟေင်တ္ၚဲ ကေုာံ ဂိတု]] | caption = နာဍဳနက္ခတ် (Astronomical clock) မစၞောန်ထ္ၜ...&quot;</comment>
      <origin>58983</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19158" sha1="elkv3xz8k72r2e9a3uo75l3jouikb8t" xml:space="preserve">{{Infobox calendar
| name = ကြက္ကဒိန် တ္ၚဲ-ဂိတု (Lunisolar Calendar)
| image = [[File:Prague Astronomical Clock - clock dial.jpg|250px|alt=နာဍဳနက္ခတ် ဍုင်ပရာက် မစၞောန်ထ္ၜး လၟေင်တ္ၚဲ ကေုာံ ဂိတု]]
| caption = နာဍဳနက္ခတ် (Astronomical clock) မစၞောန်ထ္ၜး သၞောတ်လၟေင်တ္ၚဲ ကေုာံ ဂိတု
| type = သဇိုင်တ္ၚဲ ကေုာံ သဇိုင်ဂိတု (Solar and Lunar)
| epoch = သၞာံနာနာ (ပ္ဍဲယေန်သၞာင်နာနာ)
| month_type = သဇိုင်ဂိတု (Lunar) - ၂၉ ဟွံသေင်မ္ဂး ၃၀ တ္ၚဲ
| year_type = သဇိုင်တ္ၚဲ (Solar) - ၃၅၃ စဵုကဵု ၃၈၅ တ္ၚဲ
| related = [[ကြက္ကဒိန် မန်]]၊ [[ကြက္ကဒိန် ဟဳဗရူ]]၊ [[ကြက္ကဒိန် ကြုက်]]၊ [[ကြက္ကဒိန် ဟိန္ဒူ]]
}}

'''ကြက္ကဒိန် တ္ၚဲ-ဂိတု''' ({{lang-en|Lunisolar calendar}}) ဝွံ ဒှ်သၞောတ် [[ကြက္ကဒိန်]] မဒုင်သ္ဇိုင် ကု သၞောတ်လၟေင်ၜါသာ်: လၟေင်ဂိတုဂေတ် (Lunar phase) သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ လၟေင်ဂိတု ကေုာံ လၟေင်တ္ၚဲဂေတ် (Solar year) သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ လၟေင်သၞာံ ကေုာံ ဥတုဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Richards1999&quot;&gt;Richards, E. G. (1999). ''Mapping Time: The Calendar and its History''. Oxford University Press, pp. 92-95.&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲသၞောတ်ဝွံ ဟိုတ်နူ သၞာံဂိတု (Lunar year) ဂှ် ဂၠေအ်နူ သၞာံတ္ၚဲ (Solar year) ၜိုတ် ၁၁ တ္ၚဲဂှ်ရ၊ သွက်ဂွံ ပညဳပညပ် ဥတု ကေုာံ ဂိတု ညံင်ဟွံဂွံ ရာန်သကိုတ်အာဂှ် ဒးစကာ သၞောတ်သၞာံထပ် မထပ်စုတ် '''ဂိတုထပ်''' (Intercalary month / Leap month) မွဲဂိတု ပ္ဍဲဇၟာပ်ပ် ၜါ ဟွံသေင်မ္ဂး ပိသၞာံ မွဲအလန်ရ။

သၞောတ်ကြက္ကဒိန်ဝွံ ဒှ်သၞောတ် မစကာကၠုင်လဝ် နူခေတ်တမၠာ သွက်ဂွံ ပကောံစွံ ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ ပရေင်သာသနာ သဘင်ဂမၠိုင်ရ။ ကြက္ကဒိန် အဓိက ပ္ဍဲဂၠးတိ မပ္တံကဵု ကြက္ကဒိန်မန် (ဗုဒ္ဓဘာသာ)၊ ကြက္ကဒိန်ဟဳဗရူ၊ ကြက္ကဒိန်ကြုက် ကေုာံ ကြက္ကဒိန်ဟိန္ဒူ တအ် သီုဖအိုတ် ဒှ်ကြက္ကဒိန် တ္ၚဲ-ဂိတု အိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;Doggett1992&quot;&gt;Doggett, L. E. (1992). &quot;Calendars&quot;. In Seidelmann, P. K. (ed.). ''Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac''. University Science Books, pp. 575-578.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Etymology and Definition) ==
မအရေဝ် &quot;Lunisolar&quot; ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ်လေတ္တေန် ''luna'' (ဂိတု) ကေုာံ ''sol'' (တ္ၚဲ) ရ။ ပ္ဍဲဘာသာမန်မ္ဂး ကော်စ &quot;ကြက္ကဒိန် တ္ၚဲ-ဂိတု&quot; ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဖန်ဗဒှ်လဝ် နကဵု ပရေင်ပံင်ကောံ (Synchronization) အကြာ သၞောတ်နက္ခတ် ၜါသာ်ဝွံရ။

ကြက္ကဒိန် တ္ၚဲ (Solar calendar) ဥပမာ - ကြက္ကဒိန် ဂရဳဂဝ်ရဳယာန် ဂှ် ဒုင်သ္ဇိုင် ကု တ္ၚဲသၟးတုဲ လၟေင်ဂိတု (Months) တအ် ဟွံဆက်စပ် ကု ပရေင်ဂိတုပေင် ဂိတုအိုတ်ရ။ ကြက္ကဒိန် ဂိတု (Lunar calendar) ဥပမာ - ကြက္ကဒိန် အေတ်သလာမ် ဂှ် ဒုင်သ္ဇိုင် ကု ဂိတုသၟးတုဲ ရာသဳဥတု (Seasons) ပြံင်လှာဲ ရာန်သကိုတ်အာ ဇၟာပ်ပ်သၞာံရ။ ဆဂး ကြက္ကဒိန် တ္ၚဲ-ဂိတု ဝွံ ကေတ်သဇိုင် လၟေင်ဂိတု သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ တ္ၚဲ (ဥပမာ- ၁၅ မၟံက် ဒှ်ဂိတုပေင်) တုဲ ကေတ်သဇိုင် လၟေင်တ္ၚဲ သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ဥတု ညံင်ဂွံ တန်ကြန်ရ (ဥပမာ- ဂိတုစဲ ဒှ်ဥတုကညင် လၟိုန်)။

== ၂။ လဒက်ပ္တန် ကေုာံ သၞောတ်သင်္ချာ (Structure and Mathematical System) ==
ပ္ဍဲသၞောတ်သင်္ချာ နက္ခတ္တဗေဒ:
* '''လၟေင်ဂိတုဂေတ် (Synodic month)''': မွဲအလန် နူဂိတုအိုတ် စိုပ် ဂိတုအိုတ် မွဲအလန်ပၠန် နွံ ၜိုတ် ၂၉.၅၃၀၅၉ တ္ၚဲ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂိတု ပ္ဍဲကြက္ကဒိန် ဒးဖန်လဝ် ၂၉ တ္ၚဲ မွဲဂိတု၊ ၃၀ တ္ၚဲ မွဲဂိတု ညံင်ဂွံ ညဳသာရ။
* '''သၞာံဂိတု (Lunar year)''': ၁၂ ဂိတု နွံလၟိဟ် ၃၅၄.၃၆၇ တ္ၚဲ။
* '''သၞာံတ္ၚဲ (Solar/Tropical year)''': ဂၠးတိ ပတ်တ္ၚဲ မွဲအလန် နွံ ၃၆၅.၂၄၂၂ တ္ၚဲ။

ဟိုတ်နူ သၞာံဂိတု ဂၠေအ်နူ သၞာံတ္ၚဲ ၁၀.၈၇ တ္ၚဲ ပ္ဍဲမွဲသၞာံဂှ်ရ၊ ယဝ်ရ ဟွံထပ်စုတ် ဂိတုမ္ဂး၊ ပွိုင် ၃ သၞာံမ္ဂး ရာသဳဥတု ယှအ်အာ ၜိုတ် မွဲဂိတု ပြင်င်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သၞောတ်ကြက္ကဒိန် တ္ၚဲ-ဂိတု သီုဖအိုတ် ဒးစကာ ပရေင်သင်္ချာ မကော်ဂး &quot;Intercalation&quot; (သၞောတ်ထပ်) ရ။&lt;ref name=&quot;Stern2012&quot;&gt;Stern, Sacha (2012). ''Calendars in Antiquity: Empires, States, and Societies''. Oxford University Press, pp. 22-25.&lt;/ref&gt;

== ၃။ သၞောတ် သၞာံထပ် ကေုာံ ဂိတုထပ် (Intercalation and Leap Months) ==
သွက်ဂွံ ပညဳ သၞာံၜါသာ်ဝွံ၊ တၠပညာ နက္ခတ်တအ် ထပ်စုတ် ဂိတု ၁၃ မရနုက်ကဵု မွဲဂိတု ပ္ဍဲသၞာံမချိုတ်ပၠိုတ် မွဲရ။ 
* ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်မန် ကေုာံ ဗၟာ၊ ဂိတုထပ်ဂှ် ကော်စ '''ဒ္ဂိုန်ဒုတိယ''' (Second Waso) ရ။
* ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်ဟဳဗရူ၊ ဂိတုထပ်ဂှ် ကော်စ '''အာဒါရ် ဒုတိယ''' (Adar I/II) ရ။
* ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်ကြုက်၊ ဂိတုထပ်ဂှ် ကော်စ '''Rùnyuè''' (闰月) တုဲ ဒတုံပ္ဍဲ ဂိတုလဵုမွဲလေဝ် ဒှ်မာန်ရ။

သၞာံမၞုံကဵု ဂိတုထပ်ဂှ် ကော်စ '''သၞာံထပ်''' (Leap year / Embolismic year) တုဲ နွံလၟိဟ်တ္ၚဲ ၃၈၃, ၃၈၄, ဟွံသေင်မ္ဂး ၃၈၅ တ္ၚဲရ။

== ၄။ စက်မေတောန် ကေုာံ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ (Metonic Cycle and Calculation) ==
သၞောတ် మစၟတ်သမ္တီ ဂိတုထပ် မဒယှ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိဂှ် ဒှ် '''စက်မေတောန်''' (Metonic cycle) ရ။ စက်ဝွံ တၠပညာဂရိ မេတောန် (Meton of Athens) ဆဵုဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ ၄၃၂ ဘဳစဳ (BCE)။
* '''၁၉ သၞာံတ္ၚဲ = ၂၃၅ ဂိတုဂေတ်''' (ကြပ်ညောန် တုပ်သၟဟ်ရေင်သကအ်၊ နွံဆ ၜိုတ် ၂ နာဍဳဓဝ် တၞဟ်ခြာ)။
* ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲပွိုင် ၁၉ သၞာံဂှ်၊ ဒးစွံ သၞာံဓမ္မတာ ၁၂ သၞာံ (၁၂ × ၁၂ = ၁၄၄ ဂိတု) ကေုာံ သၞာံထပ် ၇ သၞာံ (၇ × ၁၃ = ၉၁ ဂိတု) တုဲ သီုဖအိုတ် ဒှ် ၂၃၅ ဂိတု ကိတ်တ်ရ။
* ကြက္ကဒိန်ဟဳဗရူ ကေုာံ ကြက္ကဒိန် ဗာဗဳလောန် စကာ စက်မေတောန်ဝွံ ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ သၞာံထပ် ၇ အလန် ပ္ဍဲ ၁၉ သၞာံ (ဥပမာ ပ္ဍဲသၞာံ မရနုက်ကဵု 3, 6, 8, 11, 14, 17, ကေုာံ 19) ရ။&lt;ref name=&quot;Bowen2012&quot;&gt;Bowen, Alan C. (2012). ''The Metonic Cycle''. Encyclopedia of Ancient History. Wiley-Blackwell.&lt;/ref&gt;

== ၅။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ကတဵုဒှ် (History and Evolution) ==
ကြက္ကဒိန် တ္ၚဲ-ဂိတု ဒှ်ကြက္ကဒိန် မက္တဵုဒှ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဝင်ကောန်မၞိဟ် ဟိုတ်နူ ဂိတု ဒှ်အရာ မဗဵုဆဵုလောဲအိုတ် သွက်ဂွံ တွက်အခိင်ရ။ 
* '''ခေတ်သူမေရဳယာန် ကေုာံ ဗာဗဳလောန်''': စကာကၠုင် ကြက္ကဒိန်ဝွံ နူ ၃၀၀၀ ဘဳစဳ တေအ်။ ညးတအ် ထပ်ဂိတု နကဵု လညာတ်ဗဵုလ္ၚောဝ် (Observation) မပ္တံကဵု တၞံသြောအ် တိတ် ဟွံတိတ်ရ။
* '''ခေတ်အိန္ဒိယ ကေုာံ ကြုက်''': ကြက္ကဒိန် ဟိန္ဒူ ကေုာံ ကြက္ကဒိန် ကြုက် တအ် စကာကၠုင် သၞောတ်သင်္ချာ တွက်ဂိတုထပ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် နူကဵု ၂၀၀၀ ဘဳစဳ တေအ် သွက်ဂွံ ပကောံ ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ ယေန်သၞာင်။

== ၆။ ကြက္ကဒိန် တ္ၚဲ-ဂိတု ပ္ဍဲအာရှသၠုင်ကျာ-ဗမံက် (Lunisolar Calendars in Southeast Asia) ==
ပ္ဍဲဒေသ အာရှသၠုင်ကျာ-ဗမံက် (Southeast Asia)၊ ကြက္ကဒိန် မန်၊ ဗၟာ၊ သေံ ကေုာံ ကမ္ဗောဒဳယာ တအ် ဒှ် ကြက္ကဒိန် တ္ၚဲ-ဂိတု မဒုင်သ္ဇိုင် ကု ကြက္ကဒိန်ဟိန္ဒူ (Surya Siddhanta) ရ။
* ညးတအ် ပါ်လဝ် မွဲသၞာံ နွံ ၁၂ ဂိတု မစတမ် နူ ဂိတုစဲ (Caitra) ကေုာံ အိုတ် ပ္ဍဲ ဂိတုဖဝ်ရဂိုန် (Phalguna)။
* သွက်ဂွံ ပညဳ ဥတု၊ ပ္ဍဲသၞာံထပ် (Adhimat) မ္ဂး ဂိတုဒ္ဂိုန် ဒးဒုင်ထပ် ၜါအလန် (ဒ္ဂိုန်ပထမ ကေုာံ ဒ္ဂိုန်ဒုတိယ)။
* လဆောဝ်မ္ဂး သွက်ဂွံ ပညဳ လၟိဟ်တ္ၚဲ ကေုာံ နက္ခတ်၊ သၞောတ်ဝွံ ထပ်စုတ် တ္ၚဲမွဲတ္ၚဲ (Adhika vara) ပ္ဍဲဂိတုဇှ်ေ (နူ ၂၉ ဒှ် ၃၀ တ္ၚဲ) သီုရ။&lt;ref name=&quot;Eade1989&quot;&gt;Eade, J.C. (1989). ''Southeast Asian Ephemeris: Solar and Planetary Positions, A.D. 638–2000''. Cornell University Press.&lt;/ref&gt;

== ၇။ ကြက္ကဒိန် ကြုက် ကေုာံ ဟဳဗရူ (Chinese and Hebrew Calendars) ==
'''ကြက္ကဒိန် ကြုက် (Chinese calendar):'''
ကြက္ကဒိန် ကြုက် ဒှ်သၞောတ် မစကာဒၟံင် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ တ္ၚဲသဘင်သၞာံတၟိကြုက် (Lunar New Year) ကေုာံ သဘင်သြောအ် (Mid-Autumn Festival) ရ။ ဂိတုထပ် ညးတအ် ရံင်ကဵု ဒၞာဲတ္ၚဲ (Solar terms) ၂၄ ဒၞာဲ ပ္ဍဲမွဲသၞာံတုဲ ဖျေံလဝ် သၞောတ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။

'''ကြက္ကဒိန် ဟဳဗရူ (Hebrew calendar):'''
သၞောတ် ဟဳဗရူ ဒှ်ကြက္ကဒိန် တ္ၚဲ-ဂိတု မစကာ ပ္ဍဲဘာသာ ယေဟူဒဳ ရ။ သဘင် အဓိက မပ္တံကဵု ပေသာခ် (Passover) ဂှ် ဒးဒတုံ ပ္ဍဲဥတုတမ်သၞာံ လၟိုန်တုဲ၊ ဂိတုထပ် (Adar I) ဒးဒုင်ထပ်စုတ် အတိုင် လၟေင်စက်မေတောန် ၁၉ သၞာံရ။

== ၈။ ရာသဳဥတု ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ (Seasons and Agriculture) ==
ဟိုတ်ဖိုလ် အဓိက မဒးစကာ ကြက္ကဒိန် တ္ၚဲ-ဂိတု ဂှ် သွက် ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ ပရေင်ဗ္ၚ ရ။
* တၞံသြောအ် ကေုာံ သတ်ဆု သတ်ဒုန် တအ် တန်တဴ ကု လျးတ္ၚဲ ကေုာံ ဥတုဗြဲ မဒှ် လၟေင်တ္ၚဲဂေတ် (Solar cycle)။
* ဆဂး သၟာဗ္ၚ ကေုာံ သၟာကမၠောန် ပ္ဍဲခေတ်တမၠာတအ် ဒးတွက် အခိင်ဗတံ မၞုံကဵု လျးယးတၟး (ဂိတုပေင်) သွက်ဂွံ ကၠောန်ကမၠောန် ဟွံသေင်မ္ဂး သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် ပရေင်တရဴ။
ဟိုတ်ဂှ်ရ သၞောတ် တ္ၚဲ-ဂိတု ဝွံ ကဵုလဝ် အခေါင် သွက်ဂွံ တီ ဥတုကညင်/ဗြဲ ကီု၊ သီုတီ အခိင်ဂိတုပေင်/အိုတ် ကီုရ။

== ၉။ သဘင်ယေန်သၞာင် ကေုာံ သာသနာ (Cultural and Religious Festivals) ==
သဘင်ယေန်သၞာင် အလုံဂၠးတိ ဗွဲမဂၠိုင် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ကြက္ကဒိန် တ္ၚဲ-ဂိတု ဝွံရ:
* '''သဘင်ပသာ်ပေင် (Vesak)''': တ္ၚဲကျာ်တြဲ သၠးဂၠံဂဝ် (ဂိတုပေင် ပ္ဍဲဥတုကညင်)။
* '''သဘင် ဒဳဝါလဳ (Diwali)''': သဘင်ပၟတ် ဟိန္ဒူ (ဂိတုအိုတ် ပ္ဍဲဂိတုကထိုန်/ဝဟ်)။
* '''သဘင်သၞာံတၟိ ကြုက် (Chinese New Year)''': တ္ၚဲဂိတုမၟံက် ပထမ ကြဴနူ တ္ၚဲလဒေါဝ်မဟိန် (Winter Solstice)။
* '''အဳသတာ (Easter)''': ၜိုန်ရ ခရေတ်ယာန် စကာ ကြက္ကဒိန်တ္ၚဲ ကီုလေဝ်၊ တ္ၚဲသဘင် အဳသတာ ဂှ် တွက်ကေတ် နကဵု တ္ၚဲအဒိုတ် ပထမ ကြဴနူ ဂိတုပေင် ပထမ ကြဴနူ အဳကွဳနံက် တမ်သၞာံ (Vernal equinox) မဒှ် သၞောတ် တ္ၚဲ-ဂိတု မွဲကီုရ။&lt;ref name=&quot;Doggett1992&quot;/&gt;

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ကြက္ကဒိန်တ္ၚဲ ကေုာံ ကြက္ကဒိန်ဂိတု (Comparison) ==
* '''ပတောအ်ၜတ် ကု ကြက္ကဒိန် တ္ၚဲသၟး (Pure Solar)''': ဥပမာ - ကြက္ကဒိန် ဂရဳဂဝ်ရဳယာန် (Gregorian)။ ဍေဟ်တအ် တွက် ဆ လၟေင်တ္ၚဲ (၃၆၅.၂၄ တ္ၚဲ) သၟးတုဲ လၟေင်ဂိတု (Months) တအ် ဟွံဆက်စပ် ကု ဂိတုပေင်/အိုတ် ရ။ သၞောတ်ဝွံ လောဲသွာ သွက်ဂွံ တွက် ဥတု ဆဂး ဟွံတီ လျးဂိတုဗတံ။
* '''ပတောအ်ၜတ် ကု ကြက္ကဒိန် ဂိတုသၟး (Pure Lunar)''': ဥပမာ - ကြက္ကဒိန် အေတ်သလာမ် (Hijri)။ ဍေဟ်တအ် တွက် ဆ လၟေင်ဂိတု (၃၅၄ တ္ၚဲ) သၟးတုဲ ဟွံထပ်စုတ် ဂိတုထပ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂိတုရမ်မာဒါန် (Ramadan) ဒတုံပ္ဍဲ ဥတုနာနာ ပြံင်လှာဲအာ ဇၟာပ်ပ်သၞာံရ။
* ကြက္ကဒိန် တ္ၚဲ-ဂိတု ဝွံ ၜိုန်ရ သၞောတ်သင်္ချာ ခက်ခုဲလောန် ကီုလေဝ် ဍေဟ် ဖန်ဗဒှ်ကဵု ဖိုလ် ၜါပြကာ သီု လျးဂိတု သီု ရာသဳဥတု တန်ကြန်ရ။

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/Header|မုက်ဗဟဵု}}

[[ကဏ္ဍ:ကြက္ကဒိန်]]
[[ကဏ္ဍ:ကြက္ကဒိန် တ္ၚဲ-ဂိတု]]
[[ကဏ္ဍ:နက္ခတ္တဗေဒ]]</text>
      <sha1>elkv3xz8k72r2e9a3uo75l3jouikb8t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ကြက္ကဒိန် တ္ၚဲ-ဂိတု</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12677</id>
    <revision>
      <id>58984</id>
      <timestamp>2026-10-24T03:15:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ သွက်ဂွံ ပကောံစွံ လိက်ပရေင် ကေုာံ ထာမ်ပလိက် မဆေင်စပ်ကဵု '''[[ကြက္ကဒိန် တ္ၚဲ-ဂိတု]]''' (Lunisolar calendars) ဂမၠိုင်ရ။  [[ကဏ္ဍ:ကြက္ကဒိန်]]&quot;</comment>
      <origin>58984</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="356" sha1="k558mhiiul0pkcmrckyf2o5b5dydulk" xml:space="preserve">ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ သွက်ဂွံ ပကောံစွံ လိက်ပရေင် ကေုာံ ထာမ်ပလိက် မဆေင်စပ်ကဵု '''[[ကြက္ကဒိန် တ္ၚဲ-ဂိတု]]''' (Lunisolar calendars) ဂမၠိုင်ရ။

[[ကဏ္ဍ:ကြက္ကဒိန်]]</text>
      <sha1>k558mhiiul0pkcmrckyf2o5b5dydulk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ဂိတုမန်ဂမၠိုင်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12678</id>
    <revision>
      <id>58985</id>
      <timestamp>2026-10-24T03:20:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ သွက်ဂွံ ပကောံစွံ လိက်ပရေင် ကေုာံ ထာမ်ပလိက် မဆေင်စပ်ကဵု '''ဂိတုမန်ဂမၠိုင်''' (Mon months) ပ္ဍဲကဵု [[ကြက္ကဒိန်မန်]] ရ။  [[ကဏ္ဍ:ဂိတုဂမၠိုင်]] ကဏ္ဍ:ကြက္ကဒိန...&quot;</comment>
      <origin>58985</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="434" sha1="nqwcst7mybwk6wnju3qbgz3estr3fyh" xml:space="preserve">ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ သွက်ဂွံ ပကောံစွံ လိက်ပရေင် ကေုာံ ထာမ်ပလိက် မဆေင်စပ်ကဵု '''ဂိတုမန်ဂမၠိုင်''' (Mon months) ပ္ဍဲကဵု [[ကြက္ကဒိန်မန်]] ရ။

[[ကဏ္ဍ:ဂိတုဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ကြက္ကဒိန်မန်]]</text>
      <sha1>nqwcst7mybwk6wnju3qbgz3estr3fyh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ကြက္ကဒိန်မန်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12679</id>
    <revision>
      <id>58986</id>
      <timestamp>2026-10-24T03:20:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ သွက်ဂွံ ပကောံစွံ လိက်ပရေင် ကေုာံ ထာမ်ပလိက် မဆေင်စပ်ကဵု '''[[ကြက္ကဒိန်မန်]]''' (Mon calendar) ဂမၠိုင်ရ။  [[ကဏ္ဍ:ကြက္ကဒိန်]] [[ကဏ္ဍ:ယေန်သၞာင်မန်]] ကဏ္ဍ:ကြက္ကဒ...&quot;</comment>
      <origin>58986</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="457" sha1="692evf4o6s4btm447ous1g5clc46ehw" xml:space="preserve">ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ သွက်ဂွံ ပကောံစွံ လိက်ပရေင် ကေုာံ ထာမ်ပလိက် မဆေင်စပ်ကဵု '''[[ကြက္ကဒိန်မန်]]''' (Mon calendar) ဂမၠိုင်ရ။

[[ကဏ္ဍ:ကြက္ကဒိန်]]
[[ကဏ္ဍ:ယေန်သၞာင်မန်]]
[[ကဏ္ဍ:ကြက္ကဒိန် တ္ၚဲ-ဂိတု]]</text>
      <sha1>692evf4o6s4btm447ous1g5clc46ehw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကြက္ကဒိန် ဗၟာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12680</id>
    <revision>
      <id>58988</id>
      <timestamp>2026-10-24T03:24:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox calendar | name = ကြက္ကဒိန် ဗၟာ (Burmese Calendar) | image = [[File:Myanmar_calendar_2012.jpg|250px|alt=ရုပ်ဗီု ကြက္ကဒိန် ဗၟာ]] | caption = ရုပ်ဗီု ကြက္ကဒိန် ဗၟာ မစၞောန်ထ္ၜး တ္ၚဲဂရဳဂဝ်ရဳယာန် ကေုာံ တ္ၚဲသက္ကရာဇ်ဗၟာ | ty...&quot;</comment>
      <origin>58988</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19069" sha1="fntxzaof74fhhy6kx8oyqd16w48607g" xml:space="preserve">{{Infobox calendar
| name = ကြက္ကဒိန် ဗၟာ (Burmese Calendar)
| image = [[File:Myanmar_calendar_2012.jpg|250px|alt=ရုပ်ဗီု ကြက္ကဒိန် ဗၟာ]]
| caption = ရုပ်ဗီု ကြက္ကဒိန် ဗၟာ မစၞောန်ထ္ၜး တ္ၚဲဂရဳဂဝ်ရဳယာန် ကေုာံ တ္ၚဲသက္ကရာဇ်ဗၟာ
| type = [[ကြက္ကဒိန် တ္ၚဲ-ဂိတု]] (Lunisolar calendar)
| date = [[သက္ကရာဇ်ဍုင်]] (Kawza Thekkarit) / [[သာသနာ|သက္ကရာဇ်သာသနာ]] (Sasana)
| epoch = ၆၃၈ AD (သွက် သက္ကရာဇ်ဍုင်)
| month_type = သဇိုင်ဂိတု (Lunar) - ၂၉ ဟွံသေင်မ္ဂး ၃၀ တ္ၚဲ
| year_type = သဇိုင်တ္ၚဲ (Solar) - ၃၅၄, ၃၈၄, ဟွံသေင်မ္ဂး ၃၈၅ တ္ၚဲ
| related = [[ကြက္ကဒိန် မန်]]၊ [[ကြက္ကဒိန် ဟိန္ဒူ]]၊ [[ကြက္ကဒိန် သေံ]]
}}

'''ကြက္ကဒိန် ဗၟာ''' ({{lang-en|Burmese calendar}}, {{lang-my|မြန်မာပြက္ခဒိန်}}) ဝွံ ဒှ်သၞောတ် [[ကြက္ကဒိန် တ္ၚဲ-ဂိတု]] (Lunisolar calendar) မစကာဒၟံင် ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ နဒဒှ် ကြက္ကဒိန် သာသနာ ကေုာံ အခိုက်ကၞာရ။ ဍေဟ်တအ် ဒုင်သ္ဇိုင် ကု သၞောတ် နက္ခတ္တဗေဒ ဟိန္ဒူ (Surya Siddhanta) ကေုာံ လ္ၚတ်ကေတ် နူကဵု ပရေင်ယေန်သၞာင် [[ပျူ]] ကေုာံ [[မန်]] တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Eade1989&quot;&gt;Eade, J.C. (1989). ''Southeast Asian Ephemeris: Solar and Planetary Positions, A.D. 638–2000''. Cornell University Southeast Asia Program. pp. 11-15.&lt;/ref&gt; ကြက္ကဒိန်ဝွံ စကာ သၞောတ်ဂိတု မဒုင်သ္ဇိုင် ကု လၟေင်ဂိတုဂေတ် (Lunar cycle) တုဲ၊ ဥတု ကေုာံ သၞာံဂှ် ဒုင်သ္ဇိုင် ကု လၟေင်တ္ၚဲဂေတ် (Solar year) သွက်ဂွံ ပညဳပညပ် ရာသဳဥတုရ။

ၜိုန်ရ ဍုင်ဗၟာ စကာ ကြက္ကဒိန် ဂရဳဂဝ်ရဳယာန် (Gregorian calendar) ပ္ဍဲကမၠောန် အလဵုအသဳ ကေုာံ ရုင်နာနာ ကီုလေဝ်၊ သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ သဘင်အခိုက်ကၞာ ဗီုကဵု [[သဘင်အတးသင်္ကြာန်]]၊ သဘင်ဝါသ်၊ ကေုာံ တ္ၚဲကၟုဲ ဗုဒ္ဓဘာသာဂမၠိုင်ဂှ် စကာဒၟံင် ကြက္ကဒိန် ဗၟာ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။ သၞောတ်ကြက္ကဒိန် ဗၟာ ကေုာံ [[ကြက္ကဒိန် မန်]] ဂှ် ကြပ်တုပ်သၟဟ် ရေင်သကအ် အလုံအိုတ်သီုရ (ဆယၟုဂိတု ကေုာံ ယၟုတ္ၚဲ ညိညဟေင် တၞဟ်ခြာအာ)။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ဝင် ကြက္ကဒိန်ဗၟာ ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ခေတ် ဍုင်ပျူ (သရေခေတ္တရာ) ကေုာံ ခေတ် ဍုင်ဗုကာံ ရ။ သၞောတ်ကြက္ကဒိန် မဒုင်သ္ဇိုင် ကု ကျမ် &quot;သူရိယ သိဒ္ဓန္တ&quot; (Surya Siddhanta) နူဍုင်အိန္ဒိယ ဂှ် လုပ်စိုပ်ကၠုင် ဍုင်ဗၟာ နူကဵု ဂကူပျူ ကေုာံ ဂကူမန် တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Ohashi2001&quot;&gt;Ohashi, Yukio (2001). &quot;Astronomy in Mainland Southeast Asia&quot;. In H. Selin (ed.). ''Astronomy Across Cultures''. Kluwer Academic Publishers. pp. 319-325.&lt;/ref&gt;

အတိုင်ဝင် ဗၟာမ္ဂး သက္ကရာဇ်ဍုင် (Kawza Sakarat) မစကာဒၟံင် လၟုဟ်ဝွံ စတမ်ကၠုင် နူကဵု သၞာံ ၆၃၈ အေဒဳ (AD) ပ္ဍဲလက်ထက် သၟိင်ပုပ်ပ္ပစော (Popa Sawrahan) မဒှ် သၟိင်ဍုင်ဗုကာံ (ဟွံသေင်မ္ဂး ဍုင်သရေခေတ္တရာ) ရ။ ကြက္ကဒိန်ဝွံ ၜိုန်ရ မူလတမ် ကၠုင်နူ အိန္ဒိယ ကီုလေဝ် တၠပညာ နက္ခတ် ဗၟာ ကေုာံ မန် တအ် ပလေဝ်ဒါန်လဝ် ညံင်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု ဒေသ အာရှသၠုင်ကျာ-ဗမံက် (ဥပမာ- ပရေင်ထပ် ဂိတု ကေုာံ တ္ၚဲ) လတူလၟေင် ဝင် ဇမၠိင်ရ။&lt;ref name=&quot;Irwin1909&quot;&gt;Irwin, Sir Alfred (1909). ''The Burmese and Arakanese Calendars''. Rangoon: Hanthawaddy Printing Works. pp. 1-10.&lt;/ref&gt;

== ၂။ လဒက်ပ္တန် ကေုာံ သၞောတ်ကြက္ကဒိန် (Structure and Calendar System) ==
ကြက္ကဒိန် ဗၟာ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ၁၂ ဂိတု ပ္ဍဲမွဲသၞာံဓမ္မတာ ရ။ ဇၟာပ်ပ်ဂိတု ပါ်လဝ် နကဵု လၟေင်ဂိတု ပေင် ကေုာံ အိုတ် (လဆောဝ် ကော် မၟံက် ကဵု စွေက်):
* '''လဆန်း (မၟံက်)''': စနူ ၁ မၟံက် စဵုကဵု ၁၅ မၟံက် (တ္ၚဲဂိတုပေင် - လပြည့်)။
* '''လဆုတ် (စွေက်)''': စနူ ၁ စွေက် စဵုကဵု ၁၄ ဟွံသေင်မ္ဂး ၁၅ စွေက် (တ္ၚဲဂိတုအိုတ် - လကွယ်)။

ဟိုတ်နူ လၟေင်ဂိတုဂေတ် (Synodic month) နွံ ၂၉.၅၃ တ္ၚဲဂှ်ရ၊ လၟိဟ်တ္ၚဲ ပ္ဍဲဂိတုဂမၠိုင် ဒးဖန်လဝ် မွဲဂိတု ၂၉ တ္ၚဲ (ဂိတုစွေက်အိုတ် ပ္ဍဲ ၁၄ စွေက်) တုဲ မွဲဂိတုပၠန် ၃၀ တ္ၚဲ (ဂိတုစွေက်အိုတ် ပ္ဍဲ ၁၅ စွေက်) ရ။ သၞာံဓမ္မတာမွဲ နွံ ၃၅၄ တ္ၚဲရ။

== ၃။ ဂိတုဂမၠိုင် ကေုာံ ရာသဳ (Months and Zodiacs) ==
ပ္ဍဲကြက္ကဒိန် ဗၟာ နွံ ဂိတု ၁၂ ယၟု ကေုာံ ရာသဳ အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|-
! လၟေင်
! ယၟုဂိတုဗၟာ
! ပတောအ်ၜတ် မန်
! လၟိဟ်တ္ၚဲ
! ရာသဳ (Zodiac)
! အခိင် (Gregorian)
|-
| ၁
| တန်ခူး (Tagu)
| [[စဲ]]
| ၂၉
| မိဿ (Aries)
| မာတ် - ဨပြဳ
|-
| ၂
| ကဆုန် (Kason)
| [[ပသာ်]]
| ၃၀
| ပြိဿ (Taurus)
| ဨပြဳ - မေ
|-
| ၃
| နယုန် (Nayon)
| [[ဇှ်ေ]]
| ၂၉ ဟွံ ၃၀*
| မေထုန် (Gemini)
| မေ - ဂျောန်
|-
| ၄
| ဝါဆို (Waso)
| [[ဒ္ဂိုန်]]
| ၃၀**
| ကရကဋ် (Cancer)
| ဂျောန် - ဂျူလာင်
|-
| ၅
| ဝါခေါင် (Wagaung)
| [[ခ္ဍဲသဳ]]
| ၂၉
| သိဟ် (Leo)
| ဂျူလာင် - အဝ်ဂေတ်
|-
| ၆
| တော်သလင်း (Tawthalin)
| [[ဘတ်]]
| ၃၀
| ကန် (Virgo)
| အဝ်ဂေတ် - သေတ်တေမ်ဗါ
|-
| ၇
| သီတင်းကျွတ် (Thadingyut)
| [[ဝဟ်]]
| ၂၉
| တူ (Libra)
| သေတ်တေမ်ဗါ - အံက်တဝ်ဗါ
|-
| ၈
| တန်ဆောင်မုန်း (Tazaungmon)
| [[ကထိုန်]]
| ၃၀
| ဗြိစ္ဆာ (Scorpio)
| အံက်တဝ်ဗါ - နဝ်ဝေမ်ဗါ
|-
| ၉
| နတ်တော် (Nadaw)
| [[မြေဂသဳ]]
| ၂၉
| ဓနု (Sagittarius)
| နဝ်ဝေမ်ဗါ - ဒဳဇြေမ်ဗါ
|-
| ၁၀
| ပြာသို (Pyatho)
| [[ပုဟ်]]
| ၃၀
| မကာရ (Capricorn)
| ဒဳဇြေမ်ဗါ - ဇာန်နဝါရဳ
|-
| ၁၁
| တပို့တွဲ (Tabodwe)
| [[မာဃ်]]
| ၂၉
| ကုမ် (Aquarius)
| ဇာန်နဝါရဳ - ဖေဖဝ်ဝါရဳ
|-
| ၁၂
| တပေါင်း (Tabaung)
| [[ဖဝ်ရဂိုန်]]
| ၃၀
| မိန် (Pisces)
| ဖေဖဝ်ဝါရဳ - မာတ်
|}
''တင်စၟတ်: * ပ္ဍဲသၞာံထပ်တ္ၚဲ (ဝါတ်ကြီးထပ်) ဂိတုနယုန် နွံ ၃၀ တ္ၚဲ။ ** ပ္ဍဲသၞာံထပ်ဂိတု (ဝါထပ်) ဂိတုဝါဆို ဒးဒုင်ထပ် ၜါအလန် (ပထမဝါဆို ကေုာံ ဒုတိယဝါဆို)။''

== ၄။ တ္ၚဲ ပ္ဍဲသတ္တာဟ ကေုာံ ဂြိုဟ် (Days of the Week and Planets) ==
တ္ၚဲ ပ္ဍဲသတ္တာဟ ကြက္ကဒိန် ဗၟာဂှ် ဒုင်သ္ဇိုင် ကု ယၟုဂြိုဟ် (Planets) ၇ မ မတုပ်သၟဟ် ကု ယေန်သၞာင်ဟိန္ဒူ ကေုာံ မန်ရ။

* တနင်္ဂနွေ (Sunday) - တ္ၚဲအဒိုတ် (Sun)
* တနင်္လာ (Monday) - တ္ၚဲစန် (Moon)
* အင်္ဂါ (Tuesday) - တ္ၚဲအၚာ (Mars)
* ဗုဒ္ဓဟူး (Wednesday) - တ္ၚဲဗုဒ္ဓဝါ (Mercury)
* ကြာသပတေး (Thursday) - တ္ၚဲဗြဴဗတိ (Jupiter)
* သောကြာ (Friday) - တ္ၚဲသိုက် (Venus)
* စနေ (Saturday) - တ္ၚဲသ္ၚိသဝ် (Saturn)

ပ္ဍဲနက္ခတ္တဗေဒ ဗၟာ (မဟာဘုတ်) ဂှ် တ္ၚဲဗုဒ္ဓဝါ အခိင်သဝ်တ္ၚဲ (လပါ်ဗတံ) ဂှ် ပါ်တိတ် နဒဒှ် တ္ၚဲ '''ရာဟု''' (Rahu - မရနုက်ကဵု ၈) ရ။&lt;ref name=&quot;HtinAung1959&quot;&gt;Htin Aung, Maung (1959). ''Folk Elements in Burmese Buddhism''. Oxford University Press. pp. 10-18.&lt;/ref&gt;

== ၅။ သၞာံထပ် ကေုာံ ဂိတုထပ် (Leap Years and Intercalary Months) ==
သွက်ဂွံ ပညဳ ကြက္ကဒိန် သဇိုင်ဂိတု (၃၅၄ တ္ၚဲ) ကု သဇိုင်တ္ၚဲ (၃၆၅.၂၅ တ္ၚဲ) ဂှ်၊ သၞောတ်ကြက္ကဒိန်ဗၟာ စကာ စက်မေတောန် (Metonic cycle) މထပ်စုတ် ဂိတုထပ် (ဝါထပ် - Intercalary month) ၇ အလန် ပ္ဍဲပွိုင် ၁၉ သၞာံရ။ 

* '''သၞာံထပ်ဂိတု (Leap Year)''': ဂိတု ဝါဆို (Waso) ဒးဒုင်ထပ်တုဲ ဒှ်အာ '''ပထမဝါဆို''' (First Waso) ကေုာံ '''ဒုတိယဝါဆို''' (Second Waso) ရ။ သၞာံဝွံ နွံ ၃၈၄ တ္ၚဲ။
* '''သၞာံထပ်တ္ၚဲ (Great Leap Year)''': လဆောဝ်မ္ဂး သွက်ဂွံ ပညဳ လၟိဟ်တ္ၚဲ ကေုာံ နက္ခတ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်၊ ဒးထပ်စုတ် တ္ၚဲမွဲတ္ၚဲ ပ္ဍဲဂိတု နယုန် (နူ ၂၉ ဒှ် ၃၀ တ္ၚဲ) တုဲ သၞာံဝွံ နွံ ၃၈၅ တ္ၚဲရ။&lt;ref name=&quot;Clancy1906&quot;&gt;Clancy, J. C. (1906). &quot;The Burmese Calendar&quot;. ''The Observatory'', Vol. 29, pp. 54-59.&lt;/ref&gt;

== ၆။ သက္ကရာဇ် ကေုာံ ဝင်သက္ကရာဇ် (Eras and Historical Epochs) ==
ကြက္ကဒိန် ဗၟာ စကာ သၞောတ်သက္ကရာဇ် အဓိက ၜါသာ် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ သၞာံ:
# '''သာသနာနှစ် (Buddhist Era - BE)''': စတမ်နူ သၞာံကျာ်တြဲ သ္ပပရိနိဗ္ဗာန် ပ္ဍဲ ၅၄၄ ဘဳစဳ (BCE)။ (ဥပမာ: ၂၀၂၃ + ၅၄၄ = ၂၅၆၇ သာသနာ)။
# '''ကောဇာသက္ကရာဇ် (Kawza Sakarat / Burmese Era - ME)''': စတမ်နူ သၞာံ ၆၃၈ အေဒဳ (AD)။ သွက်ဂွံ တီ သက္ကရာဇ်ဍုင်၊ နုက်ပ္တိတ် ၆၃၈ နူ သၞာံအေဒဳ (AD) (ဥပမာ: ၂၀၂၃ - ၆၃၈ = ၁၃၈၅ သက္ကရာဇ်)။&lt;ref name=&quot;Eade1989&quot;/&gt;

== ၇။ ဥတု ပိ ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ (Three Seasons and Agriculture) ==
ကြက္ကဒိန် ဗၟာ ပါ်လဝ် သၞာံမွဲ နကဵု ဥတု ပိ (Three Seasons) မဆက်စပ် ကု ရာသဳဥတု ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳရ:
# '''နွေရာသီ (Summer)''': စနူ ဂိတု တပေါင်း (လကွယ်) စဵုကဵု ဂိတု နယုန် (လပြည့်)။ ဒှ်အခိင် ကတဴကတာန် ကေုာံ အခိင်သဘင် သင်္ကြာန်။
# '''မိုးရာသီ (Rainy Season)''': စနူ ဂိတု နယုန် (လကွယ်) စဵုကဵု ဂိတု သီတင်းကျွတ် (လပြည့်)။ ဒှ်အခိင် ဗြဲမုသုန် ဂူ ကေုာံ အခိင် သၟာဗ္ၚတအ် စတဵုလွဳ။
# '''ဆောင်းရာသီ (Winter)''': စနူ ဂိတု သီတင်းကျွတ် (လကွယ်) စဵုကဵု ဂိတု တပေါင်း (လပြည့်)။ ဒှ်အခိင် ဥတုဂံက် ကေုာံ အခိင် သြောအ်တိတ်။

== ၈။ သဘင်ယေန်သၞာင် ကေုာံ သာသနာ (Cultural and Religious Festivals) ==
သဘင်ယေန်သၞာင် ဗၟာ သီုဖအိုတ် ဒုင်သ္ဇိုင် ကု ကြက္ကဒိန် ဗၟာ ဝွံရ:
* '''သင်္ကြန် (Thingyan)''': သဘင်သၞာံတၟိဗၟာ (တ္ၚဲပက်ဍာ်) မဒတုံပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဂိတု တန်ခူး။
* '''ကဆုန်လပြည့် (Kason Full Moon)''': တ္ၚဲပသာ်ပေင် (Vesak)။ သဘင် စဝ်ဍာ် ဇြဲဗောဓိ။
* '''ဝါဆိုလပြည့် (Waso Full Moon)''': တ္ၚဲဒ္ဂိုန်ပေင်။ ခမဳသင်တအ် စလုပ်ဝါသ် ပွိုင် ပိဂိတု။
* '''သီတင်းကျွတ် (Thadingyut)''': သဘင်ပၟတ်သှ်ေ။ တ္ၚဲကျာ်တြဲ စဴနူ တာဝတိံသာ ကေုာံ သဘင်သၠးဝါသ်။
* '''တန်ဆောင်တိုင် (Tazaungdaing)''': သဘင်ပၟတ် ပ္ဍဲဂိတု တန်ဆောင်မုန်း။ သဘင်ကဵုဒါန် သ္ၚာကထိုန်။

== ၉။ စက်သမ္မာန် ကေုာံ နက္ခတ် (Astrology and Nakshatras) ==
ကြက္ကဒိန်ဗၟာဝွံ ဆက်စပ် သောဲသောဲဗၠောဲဗၠောဲ ကု စက်သမ္မာန် (Astrology) ကေုာံ နက္ခတ္တဗေဒရ။ ဇၟာပ်ပ်ဂိတု နွံကဵု နက္ခတ် (Nakshatras - ၂၇ မ) မပ္တံကဵု အသဝဏဳ၊ ဘရဏဳ တအ် သွက်ဂွံ တွက် ဇာတာ ကေုာံ တ္ၚဲခိုဟ်တ္ၚဲပရေအ်ရ။

သၞောတ် ဗေဒင် ဗၟာ မဒယှ်အိုတ်ဂှ် ဒှ် '''မဟာဘုတ်''' (Mahabote) မတွက်ကေတ် နူကဵု သက္ကရာဇ်ဍုင် မစာ် ကု ၇ (Remainder of Kawza Sakarat divided by 7) သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ တိုင် (Binga, Marana, Thike, etc.) ပ္ဍဲဇာတာ ကောန်မၞိဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;HtinAung1959&quot;/&gt;

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ကြက္ကဒိန်တၞဟ်ဂမၠိုင် (Comparison with Other Calendars) ==
* '''ကု ကြက္ကဒိန်မန်''': ကြက္ကဒိန် ဗၟာ ကေုာံ မန် ဂှ် ဒှ်သၞောတ်မွဲဓဝ်ရ။ တင်တၞဟ်ခြာ အဓိကဂှ် ဒှ် ယၟုဂိတု (ဥပမာ- တန်ခူး ကဵု စဲ) ကေုာံ သဘင်အခိုက်ကၞာ လ္ၚဵု ဟေင်ရ။
* '''ကု ကြက္ကဒိန်သေံ (Thai Lunar Calendar)''': ကြပ်တုပ်သၟဟ် ကီုလေဝ်၊ သၞောတ် လၟေင်စၟတ်သမ္တီ ဂိတုထပ် တၞဟ်ခြာအာ ညိည တုဲ ဂိတုပေင် လဆောဝ် ဟွံဒတုံ ပ္ဍဲတ္ၚဲတုပ်ရေင်သကအ်ရ။
* '''ကု ကြက္ကဒိန် အင်္ဂလိက် (Gregorian)''': ကြက္ကဒိန် ဗၟာ ဒှ် လၟေင် တ္ၚဲ-ဂိတု တုဲ သဘင်ဂမၠိုင် ဒတုံပ္ဍဲ တ္ၚဲအင်္ဂလိက် တၞဟ်ခြာ ဇၟာပ်ပ်သၞာံရ (ဥပမာ- သင်္ကြာန် ဗွဲမဂၠိုင် ဒတုံပ္ဍဲ ၁၃-၁၆ ဨပြဳ)။&lt;ref name=&quot;Richards1999&quot;&gt;Richards, E. G. (1999). ''Mapping Time: The Calendar and its History''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/Header|မုက်ဗဟဵု}}

[[ကဏ္ဍ:ကြက္ကဒိန်]]
[[ကဏ္ဍ:ကြက္ကဒိန် တ္ၚဲ-ဂိတု]]
[[ကဏ္ဍ:ဍုင်ဗၟာ]]</text>
      <sha1>fntxzaof74fhhy6kx8oyqd16w48607g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကြက္ကဒိန် မန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12681</id>
    <revision>
      <id>58989</id>
      <timestamp>2026-10-24T03:27:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox calendar | name = ကြက္ကဒိန် မန် (Mon Calendar) | image = [[File:Mon_traditional_zodiac_calendar.jpg|250px|alt=ရုပ်ဗီု ကြက္ကဒိန်မန် အခိုက်တြေံ ကေုာံ ရာသဳစက်]] | caption = ရုပ်ဗီု စက်ရာသဳ ၁၂ ကေုာံ ကြက္ကဒိန်မန် အခိုက်တြေံ...&quot;</comment>
      <origin>58989</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21967" sha1="ese6wwf2z7827hrmkxd71b9cuyn8qdf" xml:space="preserve">{{Infobox calendar
| name = ကြက္ကဒိန် မန် (Mon Calendar)
| image = [[File:Mon_traditional_zodiac_calendar.jpg|250px|alt=ရုပ်ဗီု ကြက္ကဒိန်မန် အခိုက်တြေံ ကေုာံ ရာသဳစက်]]
| caption = ရုပ်ဗီု စက်ရာသဳ ၁၂ ကေုာံ ကြက္ကဒိန်မန် အခိုက်တြေံ
| type = [[ကြက္ကဒိန် တ္ၚဲ-ဂိတု]] (Lunisolar calendar)
| date = [[သက္ကရာဇ်ဍုင်]] (Chula Sakarat) / [[သာသနာ|သက္ကရာဇ်သာသနာ]] (Buddhist Era)
| epoch = ၆၃၈ AD (သွက် သက္ကရာဇ်ဍုင်)
| month_type = သဇိုင်ဂိတု (Lunar) - ၂၉ ဟွံသေင်မ္ဂး ၃၀ တ္ၚဲ
| year_type = သဇိုင်တ္ၚဲ (Solar) - ၃၅၄, ၃၈၄, ဟွံသေင်မ္ဂး ၃၈၅ တ္ၚဲ
| related = [[ကြက္ကဒိန် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ [[ကြက္ကဒိန် ဗၟာ]]၊ [[ကြက္ကဒိန် သေံ]]
}}

'''ကြက္ကဒိန် မန်''' ({{lang-en|Mon calendar}}) ဝွံ ဒှ်သၞောတ် [[ကြက္ကဒိန် တ္ၚဲ-ဂိတု]] (Lunisolar calendar) မစကာဒၟံင် ပ္ဍဲယေန်သၞာင် ကေုာံ သာသနာ ဂကူမန် လတူရးအာရှသၠုင်ကျာ-ဗမံက် (ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ဍုင်သေံ) ရ။ ကြက္ကဒိန်ဝွံ ဒုင်သ္ဇိုင် ကု လၟေင်ဂိတုဂေတ် (Lunar cycle) သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဂိတုတုဲ၊ ဒုင်သ္ဇိုင် ကု လၟေင်တ္ၚဲဂေတ် (Solar cycle) သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ သၞာံ ကေုာံ ဥတုရ။&lt;ref name=&quot;Eade1989&quot;&gt;Eade, J.C. (1989). ''Southeast Asian Ephemeris: Solar and Planetary Positions, A.D. 638–2000''. Cornell University Southeast Asia Program. pp. 11-15.&lt;/ref&gt; 

သွက်ဂွံ ပညဳပညပ် အကြာ သၞာံဂိတု (Lunar year - ၃၅၄ တ္ၚဲ) ကေုာံ သၞာံတ္ၚဲ (Solar year - ၃၆၅.၂၅ တ္ၚဲ) ဂှ် ကြက္ကဒိန်မန် စကာ သၞောတ်သၞာံထပ် မထပ်စုတ် '''ဂိတုထပ်''' (Intercalary month - ဒ္ဂိုန်ဒုတိယ) ကေုာံ '''တ္ၚဲထပ်''' (Intercalary day) ပ္ဍဲလၟေင် စက်မေတောန် (Metonic cycle) ရ။ သၞောတ်ကြက္ကဒိန်ဝွံ ဒှ်သဇိုင် သွက် ကြက္ကဒိန် ဗၟာ၊ ကြက္ကဒိန် ရခိုင် ကေုာံ ကြက္ကဒိန် သေံတြေံဂမၠိုင်တုဲ၊ စကာကၠုင်လဝ် နူခေတ် ဍုင်သဓီု (Thaton) ကေုာံ ဍုင်ဟံသာဝတဳ (Hongsawatoi) မဒှ် ခေတ်ထဝ် ဂကူမန်တေအ်ရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ကြက္ကဒိန်မန်ဝွံ က္တဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ကေုာံ ပရေင်ဖန်ဗဒှ် တၠပညာ နက္ခတ္တဗေဒ မန်-ခမာ ကေုာံ ပျူ တအ် မလ္ၚတ်ကေတ် သၞောတ်ကြက္ကဒိန် ဟိန္ဒူ (Hindu calendar) မဒုင်သ္ဇိုင် ကု ကျမ် ''သူရိယ သိဒ္ဓန္တ'' (Surya Siddhanta) နူဍုင်အိန္ဒိယရ။&lt;ref name=&quot;Ohashi2001&quot;&gt;Ohashi, Yukio (2001). &quot;Astronomy in Mainland Southeast Asia&quot;. In H. Selin (ed.). ''Astronomy Across Cultures''. Kluwer Academic Publishers. pp. 319-325.&lt;/ref&gt; 

အတိုင်ဝင်မ္ဂး သၞောတ်ကြက္ကဒိန် မစၟတ်သမ္တီ သက္ကရာဇ်ဍုင် (Chula Sakarat) ဝွံ စတမ်ကၠုင် နူကဵု သၞာံ ၆၃၈ AD ပ္ဍဲခေတ် သၟိင်ပျူ-မန် ကေုာံ ဒးဒုင်စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲခေတ် ဍုင်ဗုကာံ ကေုာံ ဍုင်မတ္တမ-ဟံသာဝတဳရ။ ဂကူမန်တအ် ပံင်ပ္ကောံ သၞောတ်နက္ခတ် အိန္ဒိယ ကု ယေန်သၞာင် တဵုလွဳ ကေုာံ သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဇကုတုဲ ခၞံဗဒှ်လဝ် ကြက္ကဒိန် မၞုံကဵု ယၟုဂိတု၊ ယၟုတ္ၚဲ ကေုာံ ရာသဳ မဒှ် အခိုက်ကၞာမန် ဇေတ်တ်ရ။&lt;ref name=&quot;Luce1970&quot;&gt;Luce, G.H. (1970). ''Old Burma: Early Pagan''. Vol. 2. Artibus Asiae. pp. 327-328.&lt;/ref&gt; လိက်တၟအ်မန် ခေတ်တြေံ (ဥပမာ- လိက်တၟအ် သြိုင်နန် သၟိင်ကျာန်သစ်သား) ဂှ် ဒှ်သက်သဳ ခိုင်ကၠိုက် မစၞောန်ထ္ၜး ပရေင်စကာ ကြက္ကဒိန်မန် ပ္ဍဲအကြာ ၁၁ ဗွဝ်ကၠံရ။

== ၂။ သၞောတ် လဒက်ပ္တန် ကြက္ကဒိန် (Calendar Structure) ==
ကြက္ကဒိန်မန် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု လၟေင်ဂိတု ၁၂ ဂိတု ပ္ဍဲမွဲသၞာံဓမ္မတာရ။ ဇၟာပ်ပ်ဂိတု ပါ်လဝ် ၜါကရေက်:
# '''ဂိတုမၟံက်''' (Waxing phase): စနူ တ္ၚဲ ၁ မၟံက် စဵုကဵု တ္ၚဲ ၁၅ မၟံက် (တ္ၚဲဂိတုပေင်)။
# '''ဂိတုစွေက်''' (Waning phase): စနူ တ္ၚဲ ၁ စွေက် စဵုကဵု တ္ၚဲ ၁၄ ဟွံသေင်မ္ဂး ၁၅ စွေက် (တ္ၚဲဂိတုအိုတ်)။

ဟိုတ်နူ လၟေင်ဂိတုဂေတ် (Synodic month) နွံ ၂၉.၅၃ တ္ၚဲဂှ်ရ၊ ဂိတုမွဲ ကဵု မွဲ နွံလၟိဟ်တ္ၚဲ ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်ရ။ ဂိတုလ္ၚဵု နွံ ၂၉ တ္ၚဲ (စွေက်အိုတ် ပ္ဍဲ ၁၄ စွေက်) တုဲ၊ ဂိတုလ္ၚဵု နွံ ၃၀ တ္ၚဲ (စွေက်အိုတ် ပ္ဍဲ ၁၅ စွေက်) ရ။ သၞာံဓမ္မတာ (Common year) မွဲ နွံ ၃၅၄ တ္ၚဲ၊ ဆဂး သွက်ဂွံ ပညဳ ကု သၞာံတ္ၚဲ (၃၆၅.၂၅ တ္ၚဲ) ဂှ် ဒးစကာ သၞောတ်သၞာံထပ် (Leap year) မၞုံ ၃၈၄ ဟွံသေင်မ္ဂး ၃၈၅ တ္ၚဲရ။

== ၃။ ဂိတုဂမၠိုင် ကေုာံ ရာသဳ (Months and Zodiacs) ==
ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်မန် နွံ ဂိတု ၁၂ မၞုံကဵု ယၟုမဒုင်သ္ဇိုင် ကု နက္ခတ် ကေုာံ ရာသဳ (Zodiac) အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|-
! လၟေင်
! ယၟုဂိတုမန်
! လၟိဟ်တ္ၚဲ
! ရာသဳ (Zodiac)
! ရာသဳသံသကြိုတ်
! အခိင်ဂလးတိ (Gregorian)
! ဥတု
|-
| ၁
| '''[[စဲ]]''' (Cait)
| ၂၉
| မေသ (Aries)
| Meṣa
| မာတ် - ဨပြဳ
| ဥတုကညင်
|-
| ၂
| '''[[ပသာ်]]''' (Vaisakha)
| ၃၀
| ပြိသ (Taurus)
| Vṛṣabha
| ဨပြဳ - မေ
| ဥတုကညင်
|-
| ၃
| '''[[ဇှ်ေ]]''' (Jyeshtha)
| ၂၉ (ဟွံ) ၃၀*
| မေထုန် (Gemini)
| Mithuna
| မေ - ဂျောန်
| ဥတုကညင်/ဗြဲ
|-
| ၄
| '''[[ဒ္ဂိုန်]]''' (Ashadha)
| ၃၀**
| ကြကဋ် (Cancer)
| Karkaṭa
| ဂျောန် - ဂျူလာင်
| ဥတုဗြဲ
|-
| ၅
| '''[[ခ္ဍဲသဳ]]''' (Sravana)
| ၂၉
| သိင်္ဃ (Leo)
| Siṃha
| ဂျူလာင် - အဝ်ဂေတ်
| ဥတုဗြဲ
|-
| ၆
| '''[[ဘတ်]]''' (Bhadrapada)
| ၃၀
| ကညာ (Virgo)
| Kanyā
| အဝ်ဂေတ် - သေတ်တေမ်ဗါ
| ဥတုဗြဲ
|-
| ၇
| '''[[ဝဟ်]]''' (Asvina)
| ၂၉
| တူလာ (Libra)
| Tulā
| သေတ်တေမ်ဗါ - အံက်တဝ်ဗါ
| ဥတုဗြဲ
|-
| ၈
| '''[[ကထိုန်]]''' (Karttika)
| ၃၀
| ဗြိစ္ဆာ (Scorpio)
| Vṛścika
| အံက်တဝ်ဗါ - နဝ်ဝေမ်ဗါ
| ဥတုမဟိန်
|-
| ၉
| '''[[မြေဂသဳ]]''' (Margasirsha)
| ၂၉
| ဓနု (Sagittarius)
| Dhanu
| နဝ်ဝေမ်ဗါ - ဒဳဇြေမ်ဗါ
| ဥတုမဟိန်
|-
| ၁၀
| '''[[ပုဟ်]]''' (Pausha)
| ၃၀
| မကရ် (Capricorn)
| Makara
| ဒဳဇြေမ်ဗါ - ဇာန်နဝါရဳ
| ဥတုမဟိန်
|-
| ၁၁
| '''[[မာဃ်]]''' (Magha)
| ၂၉
| ကုမ္ဘ (Aquarius)
| Kumbha
| ဇာန်နဝါရဳ - ဖေဖဝ်ဝါရဳ
| ဥတုမဟိန်
|-
| ၁၂
| '''[[ဖဝ်ရဂိုန်]]''' (Phalguna)
| ၃၀
| မိန် (Pisces)
| Mīna
| ဖေဖဝ်ဝါရဳ - မာတ်
| ဥတုမဟိန်/ကညင်
|}
''တင်စၟတ်: * ပ္ဍဲသၞာံထပ်တ္ၚဲ (Great leap year) ဂိတုဇှ်ေ နွံ ၃၀ တ္ၚဲ။ ** ပ္ဍဲသၞာံထပ်ဂိတု (Leap year) နွံ ဒ္ဂိုန်ပထမ ကေုာံ ဒ္ဂိုန်ဒုတိယ (၃၀ တ္ၚဲ ၜါအလန်)။''

== ၄။ တ္ၚဲ ပ္ဍဲသတ္တာဟ (Days of the Week) ==
တ္ၚဲ ၇ တ္ၚဲ ပ္ဍဲသတ္တာဟ ကြက္ကဒိန်မန်ဂှ် ခုတ်လဝ်ယၟု နကဵု ယၟုဂြိုဟ် (Planets) ပ္ဍဲသၞောတ် နက္ခတ္တဗေဒ ဟိန္ဒူရ။ ဇၟာပ်ပ်တ္ၚဲ နွံကဵု တိရစ္ဆာန် သင်္ကေတ ကေုာံ ဒိုဟ် အတိုင်အခိုက်အလိုက် စက်သမ္မာန် (Astrology) ရ။

* '''တ္ၚဲအဒိုတ်''' (Sunday) - ဂြိုဟ်တ္ၚဲ (Sun)၊ သပဝ် (Garuda)၊ ဒိုဟ်ဨသာန်။
* '''တ္ၚဲစန်''' (Monday) - ဂြိုဟ်ဂိတု (Moon)၊ ကၠ (Tiger)၊ ဒိုဟ်ဗမံက်။
* '''တ္ၚဲအၚာ''' (Tuesday) - ဂြိုဟ်အၚာ (Mars)၊ ဇာဒိသိုင် (Lion)၊ ဒိုဟ်အဂၞဲ။
* '''တ္ၚဲဗုဒ္ဓဝါ''' (Wednesday) - ဂြိုဟ်ဗုဒ္ဓ (Mercury)၊ စိင် (Elephant - Tusked)၊ ဒိုဟ်သၠုင်ကျာ။ (အခိင်ဗတံကော် တ္ၚဲရာဟု - စိင်ဟွံမဲဂြင်)။
* '''တ္ၚဲဗြဴဗတိ''' (Thursday) - ဂြိုဟ်ဗြဴဗတိ (Jupiter)၊ ကၞိ (Rat)၊ ဒိုဟ်ပလိုတ်။
* '''တ္ၚဲသိုက်''' (Friday) - ဂြိုဟ်သုကြာ (Venus)၊ ဟင်္သာ/ပွေး (Guinea pig)၊ ဒိုဟ်နေရတိ။
* '''တ္ၚဲသ္ၚိသဝ်''' (Saturday) - ဂြိုဟ်သနေ် (Saturn)၊ နာ် (Naga)၊ ဒိုဟ်နေရတိ/ဗာယပ်။&lt;ref name=&quot;HtinAung1959&quot;&gt;Htin Aung, Maung (1959). ''Folk Elements in Burmese Buddhism''. Oxford University Press. pp. 10-14.&lt;/ref&gt;

== ၅။ သၞာံထပ် ကေုာံ ဂိတုထပ် (Leap Years and Intercalary Months) ==
သွက်ဂွံ ပညဳ ကြက္ကဒိန် သဇိုင်ဂိတု (Lunar) ကု သဇိုင်တ္ၚဲ (Solar) ဂှ်၊ သၞောတ်ကြက္ကဒိန်မန် စကာ စက်မေတောန် (Metonic cycle - ၁၉ သၞာံ)။ ပ္ဍဲပွိုင် ၁၉ သၞာံဂှ်၊ ဒးထပ်စုတ် ဂိတု ၇ အလန် သွက်ဂွံ ဗပေင်ကဵု တ္ၚဲမယှအ်အာဂမၠိုင်ရ။ သၞာံမထပ်စုတ် ဂိတုဝွံ ကော်စ '''သၞာံထပ်''' (Adhimat) ရ။

* '''ဂိတုထပ် (Adhika Masa)''': ပ္ဍဲသၞာံထပ်မ္ဂး၊ ဂိတုဒ္ဂိုန် ဒးဒုင်ထပ် ၜါအလန် တုဲ ကော်စ '''ဒ္ဂိုန်ပထမ''' (First Waso) ကေုာံ '''ဒ္ဂိုန်ဒုတိယ''' (Second Waso) ရ။ သၞာံဝွံ နွံ ၁၃ ဂိတု (၃၈၄ တ္ၚဲ) ရ။
* '''တ္ၚဲထပ် (Adhika Vara)''': လဆောဝ်မ္ဂး သွက်ဂွံ ပညဳပညပ် အလုံမွဲစက်၊ ဒးထပ်စုတ် မွဲတ္ၚဲ ပ္ဍဲဂိတုဇှ်ေ (နူ ၂၉ ပြံင်အာ ၃၀ တ္ၚဲ)။ သၞာံမၞုံကဵု သီုဂိတုထပ် သီုတ္ၚဲထပ် ဂှ် ကော်စ သၞာံထပ်ဇၞော် (Great leap year) မၞုံ ၃၈၅ တ္ၚဲရ。&lt;ref name=&quot;Irwin1909&quot;&gt;Irwin, Sir Alfred (1909). ''The Burmese and Arakanese Calendars''. Rangoon: Hanthawaddy Printing Works. pp. 1-5.&lt;/ref&gt;

== ၆။ သက္ကရာဇ် ကေုာံ သာသနာ (Eras: Sakarat and Sasana) ==
ကြက္ကဒိန်မန် စကာ သၞောတ်သက္ကရာဇ် အဓိက ၜါသာ် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ သၞာံ (Year numbering):

# '''သက္ကရာဇ်သာသနာ''' (Buddhist Era - BE): စတမ်နူ သၞာံကျာ်တြဲ သ္ပပရိနိဗ္ဗာန် ပ္ဍဲ ၅၄၄ ဘဳစဳ (BCE)။ သွက်ဂွံ တီ သၞာံသာသနာ၊ ထပ်စုတ် ၅၄၄ လတူ သၞာံအေဒဳ (AD) (ဥပမာ: ၂၀၂၃ + ၅၄၄ = ၂၅၆၇ သာသနာ)။
# '''သက္ကရာဇ်ဍုင် ဟွံသေင်မ္ဂး သက္ကရာဇ်''' (Chula Sakarat / Burmese Era - ME): စတမ်နူ သၞာံ ၆၃၈ အေဒဳ (AD) မဒှ် သၞာံ သၟိင်ပုပ်ပ္ပစော (Popa Sawrahan) ပလေဝ်လဝ် သၞောတ်သက္ကရာဇ်။ သွက်ဂွံ တီ သက္ကရာဇ်၊ နုက်ပ္တိတ် ၆၃၈ နူ သၞာံအေဒဳ (AD) (ဥပမာ: ၂၀၂၃ - ၆၃၈ = ၁၃၈၅ သက္ကရာဇ်)။&lt;ref name=&quot;Eade1989&quot;/&gt;

== ၇။ သဘင် ကေုာံ တ္ၚဲကၟုဲ အဓိကဂမၠိုင် (Major Festivals and Holidays) ==
သဘင်ယေန်သၞာင် ကေုာံ သာသနာ ဂကူမန် သီုဖအိုတ် ဒုင်သ္ဇိုင် ကု ကြက္ကဒိန်မန် ဝွံရ:
* '''[[သဘင်အတးသင်္ကြာန်]]''' (Thingyan): တ္ၚဲသၞာံတၟိ မဒတုံပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဂိတုစဲ (လဒေါဝ် ဨပြဳ)။ ညးဝေင်ဍာ် တုဲ ဒုင်တၠုင် သၞာံတၟိ။
* '''သဘင်ပသာ်ပေင်''' (Vesak): တ္ၚဲဂိတုပသာ်ပေင်။ တ္ၚဲကျာ်တြဲ သၠးဂၠံဂဝ်၊ ဂွံသဗ္ဗညုတဉာဏ် ကေုာံ သ္ပပရိနိဗ္ဗာန်။
* '''သဘင်ဒ္ဂိုန်ပေင်''' (Dhammacakka Day): တ္ၚဲခမဳသင်တအ် စလုပ် ဝါသ် (Buddhist Lent) ပွိုင် ပိဂိတု စဵုကဵု သှ်ေပေင်။
* '''သဘင်သှ်ေပေင် ကေုာံ ကထိုန်''': တ္ၚဲကျာ်တြဲ စဴနူ တာဝတိံသာ ကေုာံ သဘင်ကဵုဒါန် သ္ၚာကထိုန် ပ္ဍဲဂိတုကထိုန်။
* '''[[တ္ၚဲကောန်ဂကူမန်]]''' (Mon National Day): တ္ၚဲဂိတုမာဃ် (၁) စွေက်။ မစၟတ်သမ္တီ တ္ၚဲပတန်ဍုင်ဟံသာဝတဳ။

== ၈။ ရာသဳဥတု ကေုာံ ဗ္ၚ (Seasons and Agriculture) ==
ကြက္ကဒိန်မန် ပါ်လဝ် သၞာံမွဲ နကဵု ဥတု ပိ (Three Seasons) မဆက်စပ် ကု ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ ကမၠောန်ဗ္ၚရ:
# '''ဥတုကညင်''' (Hot Season): နူဂိတုဖဝ်ရဂိုန် (၁) စွေက် စဵုကဵု ဂိတုဇှ်ေ (၁၅) မၟံက်။ ဒှ်အခိင် ကတဴကတာန်တုဲ သၟာဗ္ၚတအ် ဇူဒီု ကေုာံ ပလေဝ်ပလေတ် ကိရိယာဗ္ၚ။
# '''ဥတုဗြဲ''' (Rainy Season): နူဂိတုဇှ်ေ (၁) စွေက် စဵုကဵု ဂိတုဝဟ် (၁၅) မၟံက်။ ဒှ်အခိင် ဗြဲမုသုန် ဂူတုဲ စဇိက်ဗ္ၚ ကေုာံ ပတမ်မသြောအ်။
# '''ဥတုမဟိန်''' (Cold Season): နူဂိတုဝဟ် (၁) စွေက် စဵုကဵု ဂိတုဖဝ်ရဂိုန် (၁5) မၟံက်။ ဒှ်အခိင် ဥတုဂံက်သံက် ကေုာံ အခိင် ပကောံသြောအ်တန်သၞာံ (Harvesting) ရ။

== ၉။ စက်သမ္မာန် ကေုာံ နက္ခတ် (Astrology and Nakshatras) ==
ကြက္ကဒိန်မန်ဝွံ ဆက်စပ် သောဲသောဲဗၠောဲဗၠောဲ ကု စက်သမ္မာန် (Astrology) ကေုာံ ဗေဒင် (Divination) ရ။ ဂိတု ၂၇ နက္ခတ် (Nakshatras) မပ္တံကဵု အသဝဏဳ၊ ဘရဏဳ၊ ကတ္တိကာ တအ် ဒးဒုင်စကာ သွက်ဂွံ တွက် ဇာတာ (Horoscope) သၠးဂၠံဂဝ် ကေုာံ တွက်ရုဲ တ္ၚဲခိုဟ် သွက်ဂွံ သ္ပမ္ၚဵုထပ်တဲ ဟွံသေင်မ္ဂး သြိုင်သ္ၚိတၟိရ။ 

တုဲပၠန် သၞောတ် '''မဟာဘုတ်''' (Mahabote) မဒှ် သၞောတ်ဗေဒင် ဒုင်သ္ဇိုင် ကု တ္ၚဲသၠးဂၠံဂဝ် ကေုာံ သက္ကရာဇ်ဍုင် လေဝ် ဒှ်အရာ အဓိက ပ္ဍဲယေန်သၞာင်မန် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ နိမိတ် ကေုာံ ပရေင်တန်တဴ လၟေင်လၟိုန်တ္ၚဲရ။&lt;ref name=&quot;HtinAung1959&quot;/&gt;

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ကြက္ကဒိန် ဂၠးကဝ် (Comparison with Gregorian and other Calendars) ==
ကြက္ကဒိန်မန် ကဵု ကြက္ကဒိန် ဂရဳဂဝ်ရဳယာန် (Gregorian calendar) နွံကဵု တင်တၞဟ်ခြာ ဗွဲမဇၞော်ရ။ ကြက္ကဒိန် ဂရဳဂဝ်ရဳယာန် ဂှ် ဒှ်ကြက္ကဒိန် သဇိုင်တ္ၚဲ (Solar ONLY) သၟးတုဲ၊ ကြက္ကဒိန်မန်ဂှ် ဒှ် တ္ၚဲ-ဂိတု (Lunisolar) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ တ္ၚဲသဘင်မန် ဗီုကဵု တ္ၚဲကောန်ဂကူမန် ဟွံသေင်မ္ဂး တ္ၚဲပသာ်ပေင် တအ် ဒတုံပ္ဍဲ တ္ၚဲဟွံတုပ်ရေင်သကအ် ပ္ဍဲကြက္ကဒိန် အင်္ဂလိက် ဇၟာပ်ပ်သၞာံရ။

ကြက္ကဒိန်မန် ဝွံ တုပ်သၟဟ် ကု [[ကြက္ကဒိန် ဗၟာ]] ကေုာံ ကြက္ကဒိန် ရခိုင် သီုဖအိုတ် ညောန်န်ရ (ဆမအရေဝ် ကေုာံ အခိုက်ကၞာ ညိညဟေင် တၞဟ်ခြာ)။ တုဲပၠန် ဍေဟ်ကြပ်တုပ် ကု ကြက္ကဒိန်သေံ (Thai lunar calendar) ကေုာံ ကြက္ကဒိန် ခမာ ကီုလေဝ်၊ လၟေင် စၟတ်သမ္တီ ဂိတုထပ် ကေုာံ လၟိဟ်တ္ၚဲ ပ္ဍဲလ္ၚဵုဂိတု တၞဟ်ခြာအာ ညိညရ။&lt;ref name=&quot;Ohashi2001&quot;/&gt;

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/Header|မုက်ဗဟဵု}}

[[ကဏ္ဍ:ကြက္ကဒိန်]]
[[ကဏ္ဍ:ယေန်သၞာင်မန်]]
[[ကဏ္ဍ:ကြက္ကဒိန် တ္ၚဲ-ဂိတု]]</text>
      <sha1>ese6wwf2z7827hrmkxd71b9cuyn8qdf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>58990</id>
      <parentid>58989</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T03:29:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* ၃။ ဂိတုဂမၠိုင် ကေုာံ ရာသဳ (Months and Zodiacs) */</comment>
      <origin>58990</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21990" sha1="dcdko2l0insf7l19k39h5j579gakpbr" xml:space="preserve">{{Infobox calendar
| name = ကြက္ကဒိန် မန် (Mon Calendar)
| image = [[File:Mon_traditional_zodiac_calendar.jpg|250px|alt=ရုပ်ဗီု ကြက္ကဒိန်မန် အခိုက်တြေံ ကေုာံ ရာသဳစက်]]
| caption = ရုပ်ဗီု စက်ရာသဳ ၁၂ ကေုာံ ကြက္ကဒိန်မန် အခိုက်တြေံ
| type = [[ကြက္ကဒိန် တ္ၚဲ-ဂိတု]] (Lunisolar calendar)
| date = [[သက္ကရာဇ်ဍုင်]] (Chula Sakarat) / [[သာသနာ|သက္ကရာဇ်သာသနာ]] (Buddhist Era)
| epoch = ၆၃၈ AD (သွက် သက္ကရာဇ်ဍုင်)
| month_type = သဇိုင်ဂိတု (Lunar) - ၂၉ ဟွံသေင်မ္ဂး ၃၀ တ္ၚဲ
| year_type = သဇိုင်တ္ၚဲ (Solar) - ၃၅၄, ၃၈၄, ဟွံသေင်မ္ဂး ၃၈၅ တ္ၚဲ
| related = [[ကြက္ကဒိန် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ [[ကြက္ကဒိန် ဗၟာ]]၊ [[ကြက္ကဒိန် သေံ]]
}}

'''ကြက္ကဒိန် မန်''' ({{lang-en|Mon calendar}}) ဝွံ ဒှ်သၞောတ် [[ကြက္ကဒိန် တ္ၚဲ-ဂိတု]] (Lunisolar calendar) မစကာဒၟံင် ပ္ဍဲယေန်သၞာင် ကေုာံ သာသနာ ဂကူမန် လတူရးအာရှသၠုင်ကျာ-ဗမံက် (ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ဍုင်သေံ) ရ။ ကြက္ကဒိန်ဝွံ ဒုင်သ္ဇိုင် ကု လၟေင်ဂိတုဂေတ် (Lunar cycle) သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဂိတုတုဲ၊ ဒုင်သ္ဇိုင် ကု လၟေင်တ္ၚဲဂေတ် (Solar cycle) သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ သၞာံ ကေုာံ ဥတုရ။&lt;ref name=&quot;Eade1989&quot;&gt;Eade, J.C. (1989). ''Southeast Asian Ephemeris: Solar and Planetary Positions, A.D. 638–2000''. Cornell University Southeast Asia Program. pp. 11-15.&lt;/ref&gt; 

သွက်ဂွံ ပညဳပညပ် အကြာ သၞာံဂိတု (Lunar year - ၃၅၄ တ္ၚဲ) ကေုာံ သၞာံတ္ၚဲ (Solar year - ၃၆၅.၂၅ တ္ၚဲ) ဂှ် ကြက္ကဒိန်မန် စကာ သၞောတ်သၞာံထပ် မထပ်စုတ် '''ဂိတုထပ်''' (Intercalary month - ဒ္ဂိုန်ဒုတိယ) ကေုာံ '''တ္ၚဲထပ်''' (Intercalary day) ပ္ဍဲလၟေင် စက်မေတောန် (Metonic cycle) ရ။ သၞောတ်ကြက္ကဒိန်ဝွံ ဒှ်သဇိုင် သွက် ကြက္ကဒိန် ဗၟာ၊ ကြက္ကဒိန် ရခိုင် ကေုာံ ကြက္ကဒိန် သေံတြေံဂမၠိုင်တုဲ၊ စကာကၠုင်လဝ် နူခေတ် ဍုင်သဓီု (Thaton) ကေုာံ ဍုင်ဟံသာဝတဳ (Hongsawatoi) မဒှ် ခေတ်ထဝ် ဂကူမန်တေအ်ရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ကြက္ကဒိန်မန်ဝွံ က္တဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ကေုာံ ပရေင်ဖန်ဗဒှ် တၠပညာ နက္ခတ္တဗေဒ မန်-ခမာ ကေုာံ ပျူ တအ် မလ္ၚတ်ကေတ် သၞောတ်ကြက္ကဒိန် ဟိန္ဒူ (Hindu calendar) မဒုင်သ္ဇိုင် ကု ကျမ် ''သူရိယ သိဒ္ဓန္တ'' (Surya Siddhanta) နူဍုင်အိန္ဒိယရ။&lt;ref name=&quot;Ohashi2001&quot;&gt;Ohashi, Yukio (2001). &quot;Astronomy in Mainland Southeast Asia&quot;. In H. Selin (ed.). ''Astronomy Across Cultures''. Kluwer Academic Publishers. pp. 319-325.&lt;/ref&gt; 

အတိုင်ဝင်မ္ဂး သၞောတ်ကြက္ကဒိန် မစၟတ်သမ္တီ သက္ကရာဇ်ဍုင် (Chula Sakarat) ဝွံ စတမ်ကၠုင် နူကဵု သၞာံ ၆၃၈ AD ပ္ဍဲခေတ် သၟိင်ပျူ-မန် ကေုာံ ဒးဒုင်စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲခေတ် ဍုင်ဗုကာံ ကေုာံ ဍုင်မတ္တမ-ဟံသာဝတဳရ။ ဂကူမန်တအ် ပံင်ပ္ကောံ သၞောတ်နက္ခတ် အိန္ဒိယ ကု ယေန်သၞာင် တဵုလွဳ ကေုာံ သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဇကုတုဲ ခၞံဗဒှ်လဝ် ကြက္ကဒိန် မၞုံကဵု ယၟုဂိတု၊ ယၟုတ္ၚဲ ကေုာံ ရာသဳ မဒှ် အခိုက်ကၞာမန် ဇေတ်တ်ရ။&lt;ref name=&quot;Luce1970&quot;&gt;Luce, G.H. (1970). ''Old Burma: Early Pagan''. Vol. 2. Artibus Asiae. pp. 327-328.&lt;/ref&gt; လိက်တၟအ်မန် ခေတ်တြေံ (ဥပမာ- လိက်တၟအ် သြိုင်နန် သၟိင်ကျာန်သစ်သား) ဂှ် ဒှ်သက်သဳ ခိုင်ကၠိုက် မစၞောန်ထ္ၜး ပရေင်စကာ ကြက္ကဒိန်မန် ပ္ဍဲအကြာ ၁၁ ဗွဝ်ကၠံရ။

== ၂။ သၞောတ် လဒက်ပ္တန် ကြက္ကဒိန် (Calendar Structure) ==
ကြက္ကဒိန်မန် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု လၟေင်ဂိတု ၁၂ ဂိတု ပ္ဍဲမွဲသၞာံဓမ္မတာရ။ ဇၟာပ်ပ်ဂိတု ပါ်လဝ် ၜါကရေက်:
# '''ဂိတုမၟံက်''' (Waxing phase): စနူ တ္ၚဲ ၁ မၟံက် စဵုကဵု တ္ၚဲ ၁၅ မၟံက် (တ္ၚဲဂိတုပေင်)။
# '''ဂိတုစွေက်''' (Waning phase): စနူ တ္ၚဲ ၁ စွေက် စဵုကဵု တ္ၚဲ ၁၄ ဟွံသေင်မ္ဂး ၁၅ စွေက် (တ္ၚဲဂိတုအိုတ်)။

ဟိုတ်နူ လၟေင်ဂိတုဂေတ် (Synodic month) နွံ ၂၉.၅၃ တ္ၚဲဂှ်ရ၊ ဂိတုမွဲ ကဵု မွဲ နွံလၟိဟ်တ္ၚဲ ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်ရ။ ဂိတုလ္ၚဵု နွံ ၂၉ တ္ၚဲ (စွေက်အိုတ် ပ္ဍဲ ၁၄ စွေက်) တုဲ၊ ဂိတုလ္ၚဵု နွံ ၃၀ တ္ၚဲ (စွေက်အိုတ် ပ္ဍဲ ၁၅ စွေက်) ရ။ သၞာံဓမ္မတာ (Common year) မွဲ နွံ ၃၅၄ တ္ၚဲ၊ ဆဂး သွက်ဂွံ ပညဳ ကု သၞာံတ္ၚဲ (၃၆၅.၂၅ တ္ၚဲ) ဂှ် ဒးစကာ သၞောတ်သၞာံထပ် (Leap year) မၞုံ ၃၈၄ ဟွံသေင်မ္ဂး ၃၈၅ တ္ၚဲရ။

== ၃။ ဂိတုဂမၠိုင် ကေုာံ ရာသဳ (Months and Zodiacs) ==
ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်မန် နွံ ဂိတု ၁၂ မၞုံကဵု ယၟုမဒုင်သ္ဇိုင် ကု နက္ခတ် ကေုာံ ရာသဳ (Zodiac) အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|-
! လၟေင်
! ယၟုဂိတုမန်
! လၟိဟ်တ္ၚဲ
! ရာသဳ (Zodiac)
! ရာသဳသံသကြိုတ်
! အခိင်ဂလးတိ (Gregorian)
! ဥတု
|-
| ၁
| '''[[စဲ၊ ဂိတု|စဲ]]''' (Cait)
| ၂၉
| မေသ (Aries)
| Meṣa
| မာတ် - ဨပြဳ
| ဥတုကညင်
|-
| ၂
| '''[[ပသာ်]]''' (Vaisakha)
| ၃၀
| ပြိသ (Taurus)
| Vṛṣabha
| ဨပြဳ - မေ
| ဥတုကညင်
|-
| ၃
| '''[[ဇှ်ေ]]''' (Jyeshtha)
| ၂၉ (ဟွံ) ၃၀*
| မေထုန် (Gemini)
| Mithuna
| မေ - ဂျောန်
| ဥတုကညင်/ဗြဲ
|-
| ၄
| '''[[ဒ္ဂိုန်]]''' (Ashadha)
| ၃၀**
| ကြကဋ် (Cancer)
| Karkaṭa
| ဂျောန် - ဂျူလာင်
| ဥတုဗြဲ
|-
| ၅
| '''[[ခ္ဍဲသဳ]]''' (Sravana)
| ၂၉
| သိင်္ဃ (Leo)
| Siṃha
| ဂျူလာင် - အဝ်ဂေတ်
| ဥတုဗြဲ
|-
| ၆
| '''[[ဘတ်]]''' (Bhadrapada)
| ၃၀
| ကညာ (Virgo)
| Kanyā
| အဝ်ဂေတ် - သေတ်တေမ်ဗါ
| ဥတုဗြဲ
|-
| ၇
| '''[[ဝဟ်]]''' (Asvina)
| ၂၉
| တူလာ (Libra)
| Tulā
| သေတ်တေမ်ဗါ - အံက်တဝ်ဗါ
| ဥတုဗြဲ
|-
| ၈
| '''[[ကထိုန်]]''' (Karttika)
| ၃၀
| ဗြိစ္ဆာ (Scorpio)
| Vṛścika
| အံက်တဝ်ဗါ - နဝ်ဝေမ်ဗါ
| ဥတုမဟိန်
|-
| ၉
| '''[[မြေဂသဳ]]''' (Margasirsha)
| ၂၉
| ဓနု (Sagittarius)
| Dhanu
| နဝ်ဝေမ်ဗါ - ဒဳဇြေမ်ဗါ
| ဥတုမဟိန်
|-
| ၁၀
| '''[[ပုဟ်]]''' (Pausha)
| ၃၀
| မကရ် (Capricorn)
| Makara
| ဒဳဇြေမ်ဗါ - ဇာန်နဝါရဳ
| ဥတုမဟိန်
|-
| ၁၁
| '''[[မာဃ်]]''' (Magha)
| ၂၉
| ကုမ္ဘ (Aquarius)
| Kumbha
| ဇာန်နဝါရဳ - ဖေဖဝ်ဝါရဳ
| ဥတုမဟိန်
|-
| ၁၂
| '''[[ဖဝ်ရဂိုန်]]''' (Phalguna)
| ၃၀
| မိန် (Pisces)
| Mīna
| ဖေဖဝ်ဝါရဳ - မာတ်
| ဥတုမဟိန်/ကညင်
|}
''တင်စၟတ်: * ပ္ဍဲသၞာံထပ်တ္ၚဲ (Great leap year) ဂိတုဇှ်ေ နွံ ၃၀ တ္ၚဲ။ ** ပ္ဍဲသၞာံထပ်ဂိတု (Leap year) နွံ ဒ္ဂိုန်ပထမ ကေုာံ ဒ္ဂိုန်ဒုတိယ (၃၀ တ္ၚဲ ၜါအလန်)။''

== ၄။ တ္ၚဲ ပ္ဍဲသတ္တာဟ (Days of the Week) ==
တ္ၚဲ ၇ တ္ၚဲ ပ္ဍဲသတ္တာဟ ကြက္ကဒိန်မန်ဂှ် ခုတ်လဝ်ယၟု နကဵု ယၟုဂြိုဟ် (Planets) ပ္ဍဲသၞောတ် နက္ခတ္တဗေဒ ဟိန္ဒူရ။ ဇၟာပ်ပ်တ္ၚဲ နွံကဵု တိရစ္ဆာန် သင်္ကေတ ကေုာံ ဒိုဟ် အတိုင်အခိုက်အလိုက် စက်သမ္မာန် (Astrology) ရ။

* '''တ္ၚဲအဒိုတ်''' (Sunday) - ဂြိုဟ်တ္ၚဲ (Sun)၊ သပဝ် (Garuda)၊ ဒိုဟ်ဨသာန်။
* '''တ္ၚဲစန်''' (Monday) - ဂြိုဟ်ဂိတု (Moon)၊ ကၠ (Tiger)၊ ဒိုဟ်ဗမံက်။
* '''တ္ၚဲအၚာ''' (Tuesday) - ဂြိုဟ်အၚာ (Mars)၊ ဇာဒိသိုင် (Lion)၊ ဒိုဟ်အဂၞဲ။
* '''တ္ၚဲဗုဒ္ဓဝါ''' (Wednesday) - ဂြိုဟ်ဗုဒ္ဓ (Mercury)၊ စိင် (Elephant - Tusked)၊ ဒိုဟ်သၠုင်ကျာ။ (အခိင်ဗတံကော် တ္ၚဲရာဟု - စိင်ဟွံမဲဂြင်)။
* '''တ္ၚဲဗြဴဗတိ''' (Thursday) - ဂြိုဟ်ဗြဴဗတိ (Jupiter)၊ ကၞိ (Rat)၊ ဒိုဟ်ပလိုတ်။
* '''တ္ၚဲသိုက်''' (Friday) - ဂြိုဟ်သုကြာ (Venus)၊ ဟင်္သာ/ပွေး (Guinea pig)၊ ဒိုဟ်နေရတိ။
* '''တ္ၚဲသ္ၚိသဝ်''' (Saturday) - ဂြိုဟ်သနေ် (Saturn)၊ နာ် (Naga)၊ ဒိုဟ်နေရတိ/ဗာယပ်။&lt;ref name=&quot;HtinAung1959&quot;&gt;Htin Aung, Maung (1959). ''Folk Elements in Burmese Buddhism''. Oxford University Press. pp. 10-14.&lt;/ref&gt;

== ၅။ သၞာံထပ် ကေုာံ ဂိတုထပ် (Leap Years and Intercalary Months) ==
သွက်ဂွံ ပညဳ ကြက္ကဒိန် သဇိုင်ဂိတု (Lunar) ကု သဇိုင်တ္ၚဲ (Solar) ဂှ်၊ သၞောတ်ကြက္ကဒိန်မန် စကာ စက်မေတောန် (Metonic cycle - ၁၉ သၞာံ)။ ပ္ဍဲပွိုင် ၁၉ သၞာံဂှ်၊ ဒးထပ်စုတ် ဂိတု ၇ အလန် သွက်ဂွံ ဗပေင်ကဵု တ္ၚဲမယှအ်အာဂမၠိုင်ရ။ သၞာံမထပ်စုတ် ဂိတုဝွံ ကော်စ '''သၞာံထပ်''' (Adhimat) ရ။

* '''ဂိတုထပ် (Adhika Masa)''': ပ္ဍဲသၞာံထပ်မ္ဂး၊ ဂိတုဒ္ဂိုန် ဒးဒုင်ထပ် ၜါအလန် တုဲ ကော်စ '''ဒ္ဂိုန်ပထမ''' (First Waso) ကေုာံ '''ဒ္ဂိုန်ဒုတိယ''' (Second Waso) ရ။ သၞာံဝွံ နွံ ၁၃ ဂိတု (၃၈၄ တ္ၚဲ) ရ။
* '''တ္ၚဲထပ် (Adhika Vara)''': လဆောဝ်မ္ဂး သွက်ဂွံ ပညဳပညပ် အလုံမွဲစက်၊ ဒးထပ်စုတ် မွဲတ္ၚဲ ပ္ဍဲဂိတုဇှ်ေ (နူ ၂၉ ပြံင်အာ ၃၀ တ္ၚဲ)။ သၞာံမၞုံကဵု သီုဂိတုထပ် သီုတ္ၚဲထပ် ဂှ် ကော်စ သၞာံထပ်ဇၞော် (Great leap year) မၞုံ ၃၈၅ တ္ၚဲရ。&lt;ref name=&quot;Irwin1909&quot;&gt;Irwin, Sir Alfred (1909). ''The Burmese and Arakanese Calendars''. Rangoon: Hanthawaddy Printing Works. pp. 1-5.&lt;/ref&gt;

== ၆။ သက္ကရာဇ် ကေုာံ သာသနာ (Eras: Sakarat and Sasana) ==
ကြက္ကဒိန်မန် စကာ သၞောတ်သက္ကရာဇ် အဓိက ၜါသာ် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ သၞာံ (Year numbering):

# '''သက္ကရာဇ်သာသနာ''' (Buddhist Era - BE): စတမ်နူ သၞာံကျာ်တြဲ သ္ပပရိနိဗ္ဗာန် ပ္ဍဲ ၅၄၄ ဘဳစဳ (BCE)။ သွက်ဂွံ တီ သၞာံသာသနာ၊ ထပ်စုတ် ၅၄၄ လတူ သၞာံအေဒဳ (AD) (ဥပမာ: ၂၀၂၃ + ၅၄၄ = ၂၅၆၇ သာသနာ)။
# '''သက္ကရာဇ်ဍုင် ဟွံသေင်မ္ဂး သက္ကရာဇ်''' (Chula Sakarat / Burmese Era - ME): စတမ်နူ သၞာံ ၆၃၈ အေဒဳ (AD) မဒှ် သၞာံ သၟိင်ပုပ်ပ္ပစော (Popa Sawrahan) ပလေဝ်လဝ် သၞောတ်သက္ကရာဇ်။ သွက်ဂွံ တီ သက္ကရာဇ်၊ နုက်ပ္တိတ် ၆၃၈ နူ သၞာံအေဒဳ (AD) (ဥပမာ: ၂၀၂၃ - ၆၃၈ = ၁၃၈၅ သက္ကရာဇ်)။&lt;ref name=&quot;Eade1989&quot;/&gt;

== ၇။ သဘင် ကေုာံ တ္ၚဲကၟုဲ အဓိကဂမၠိုင် (Major Festivals and Holidays) ==
သဘင်ယေန်သၞာင် ကေုာံ သာသနာ ဂကူမန် သီုဖအိုတ် ဒုင်သ္ဇိုင် ကု ကြက္ကဒိန်မန် ဝွံရ:
* '''[[သဘင်အတးသင်္ကြာန်]]''' (Thingyan): တ္ၚဲသၞာံတၟိ မဒတုံပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဂိတုစဲ (လဒေါဝ် ဨပြဳ)။ ညးဝေင်ဍာ် တုဲ ဒုင်တၠုင် သၞာံတၟိ။
* '''သဘင်ပသာ်ပေင်''' (Vesak): တ္ၚဲဂိတုပသာ်ပေင်။ တ္ၚဲကျာ်တြဲ သၠးဂၠံဂဝ်၊ ဂွံသဗ္ဗညုတဉာဏ် ကေုာံ သ္ပပရိနိဗ္ဗာန်။
* '''သဘင်ဒ္ဂိုန်ပေင်''' (Dhammacakka Day): တ္ၚဲခမဳသင်တအ် စလုပ် ဝါသ် (Buddhist Lent) ပွိုင် ပိဂိတု စဵုကဵု သှ်ေပေင်။
* '''သဘင်သှ်ေပေင် ကေုာံ ကထိုန်''': တ္ၚဲကျာ်တြဲ စဴနူ တာဝတိံသာ ကေုာံ သဘင်ကဵုဒါန် သ္ၚာကထိုန် ပ္ဍဲဂိတုကထိုန်။
* '''[[တ္ၚဲကောန်ဂကူမန်]]''' (Mon National Day): တ္ၚဲဂိတုမာဃ် (၁) စွေက်။ မစၟတ်သမ္တီ တ္ၚဲပတန်ဍုင်ဟံသာဝတဳ။

== ၈။ ရာသဳဥတု ကေုာံ ဗ္ၚ (Seasons and Agriculture) ==
ကြက္ကဒိန်မန် ပါ်လဝ် သၞာံမွဲ နကဵု ဥတု ပိ (Three Seasons) မဆက်စပ် ကု ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ ကမၠောန်ဗ္ၚရ:
# '''ဥတုကညင်''' (Hot Season): နူဂိတုဖဝ်ရဂိုန် (၁) စွေက် စဵုကဵု ဂိတုဇှ်ေ (၁၅) မၟံက်။ ဒှ်အခိင် ကတဴကတာန်တုဲ သၟာဗ္ၚတအ် ဇူဒီု ကေုာံ ပလေဝ်ပလေတ် ကိရိယာဗ္ၚ။
# '''ဥတုဗြဲ''' (Rainy Season): နူဂိတုဇှ်ေ (၁) စွေက် စဵုကဵု ဂိတုဝဟ် (၁၅) မၟံက်။ ဒှ်အခိင် ဗြဲမုသုန် ဂူတုဲ စဇိက်ဗ္ၚ ကေုာံ ပတမ်မသြောအ်။
# '''ဥတုမဟိန်''' (Cold Season): နူဂိတုဝဟ် (၁) စွေက် စဵုကဵု ဂိတုဖဝ်ရဂိုန် (၁5) မၟံက်။ ဒှ်အခိင် ဥတုဂံက်သံက် ကေုာံ အခိင် ပကောံသြောအ်တန်သၞာံ (Harvesting) ရ။

== ၉။ စက်သမ္မာန် ကေုာံ နက္ခတ် (Astrology and Nakshatras) ==
ကြက္ကဒိန်မန်ဝွံ ဆက်စပ် သောဲသောဲဗၠောဲဗၠောဲ ကု စက်သမ္မာန် (Astrology) ကေုာံ ဗေဒင် (Divination) ရ။ ဂိတု ၂၇ နက္ခတ် (Nakshatras) မပ္တံကဵု အသဝဏဳ၊ ဘရဏဳ၊ ကတ္တိကာ တအ် ဒးဒုင်စကာ သွက်ဂွံ တွက် ဇာတာ (Horoscope) သၠးဂၠံဂဝ် ကေုာံ တွက်ရုဲ တ္ၚဲခိုဟ် သွက်ဂွံ သ္ပမ္ၚဵုထပ်တဲ ဟွံသေင်မ္ဂး သြိုင်သ္ၚိတၟိရ။ 

တုဲပၠန် သၞောတ် '''မဟာဘုတ်''' (Mahabote) မဒှ် သၞောတ်ဗေဒင် ဒုင်သ္ဇိုင် ကု တ္ၚဲသၠးဂၠံဂဝ် ကေုာံ သက္ကရာဇ်ဍုင် လေဝ် ဒှ်အရာ အဓိက ပ္ဍဲယေန်သၞာင်မန် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ နိမိတ် ကေုာံ ပရေင်တန်တဴ လၟေင်လၟိုန်တ္ၚဲရ။&lt;ref name=&quot;HtinAung1959&quot;/&gt;

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ကြက္ကဒိန် ဂၠးကဝ် (Comparison with Gregorian and other Calendars) ==
ကြက္ကဒိန်မန် ကဵု ကြက္ကဒိန် ဂရဳဂဝ်ရဳယာန် (Gregorian calendar) နွံကဵု တင်တၞဟ်ခြာ ဗွဲမဇၞော်ရ။ ကြက္ကဒိန် ဂရဳဂဝ်ရဳယာန် ဂှ် ဒှ်ကြက္ကဒိန် သဇိုင်တ္ၚဲ (Solar ONLY) သၟးတုဲ၊ ကြက္ကဒိန်မန်ဂှ် ဒှ် တ္ၚဲ-ဂိတု (Lunisolar) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ တ္ၚဲသဘင်မန် ဗီုကဵု တ္ၚဲကောန်ဂကူမန် ဟွံသေင်မ္ဂး တ္ၚဲပသာ်ပေင် တအ် ဒတုံပ္ဍဲ တ္ၚဲဟွံတုပ်ရေင်သကအ် ပ္ဍဲကြက္ကဒိန် အင်္ဂလိက် ဇၟာပ်ပ်သၞာံရ။

ကြက္ကဒိန်မန် ဝွံ တုပ်သၟဟ် ကု [[ကြက္ကဒိန် ဗၟာ]] ကေုာံ ကြက္ကဒိန် ရခိုင် သီုဖအိုတ် ညောန်န်ရ (ဆမအရေဝ် ကေုာံ အခိုက်ကၞာ ညိညဟေင် တၞဟ်ခြာ)။ တုဲပၠန် ဍေဟ်ကြပ်တုပ် ကု ကြက္ကဒိန်သေံ (Thai lunar calendar) ကေုာံ ကြက္ကဒိန် ခမာ ကီုလေဝ်၊ လၟေင် စၟတ်သမ္တီ ဂိတုထပ် ကေုာံ လၟိဟ်တ္ၚဲ ပ္ဍဲလ္ၚဵုဂိတု တၞဟ်ခြာအာ ညိညရ။&lt;ref name=&quot;Ohashi2001&quot;/&gt;

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/Header|မုက်ဗဟဵု}}

[[ကဏ္ဍ:ကြက္ကဒိန်]]
[[ကဏ္ဍ:ယေန်သၞာင်မန်]]
[[ကဏ္ဍ:ကြက္ကဒိန် တ္ၚဲ-ဂိတု]]</text>
      <sha1>dcdko2l0insf7l19k39h5j579gakpbr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>58991</id>
      <parentid>58990</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T03:30:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* ၃။ ဂိတုဂမၠိုင် ကေုာံ ရာသဳ (Months and Zodiacs) */</comment>
      <origin>58991</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21967" sha1="ese6wwf2z7827hrmkxd71b9cuyn8qdf" xml:space="preserve">{{Infobox calendar
| name = ကြက္ကဒိန် မန် (Mon Calendar)
| image = [[File:Mon_traditional_zodiac_calendar.jpg|250px|alt=ရုပ်ဗီု ကြက္ကဒိန်မန် အခိုက်တြေံ ကေုာံ ရာသဳစက်]]
| caption = ရုပ်ဗီု စက်ရာသဳ ၁၂ ကေုာံ ကြက္ကဒိန်မန် အခိုက်တြေံ
| type = [[ကြက္ကဒိန် တ္ၚဲ-ဂိတု]] (Lunisolar calendar)
| date = [[သက္ကရာဇ်ဍုင်]] (Chula Sakarat) / [[သာသနာ|သက္ကရာဇ်သာသနာ]] (Buddhist Era)
| epoch = ၆၃၈ AD (သွက် သက္ကရာဇ်ဍုင်)
| month_type = သဇိုင်ဂိတု (Lunar) - ၂၉ ဟွံသေင်မ္ဂး ၃၀ တ္ၚဲ
| year_type = သဇိုင်တ္ၚဲ (Solar) - ၃၅၄, ၃၈၄, ဟွံသေင်မ္ဂး ၃၈၅ တ္ၚဲ
| related = [[ကြက္ကဒိန် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ [[ကြက္ကဒိန် ဗၟာ]]၊ [[ကြက္ကဒိန် သေံ]]
}}

'''ကြက္ကဒိန် မန်''' ({{lang-en|Mon calendar}}) ဝွံ ဒှ်သၞောတ် [[ကြက္ကဒိန် တ္ၚဲ-ဂိတု]] (Lunisolar calendar) မစကာဒၟံင် ပ္ဍဲယေန်သၞာင် ကေုာံ သာသနာ ဂကူမန် လတူရးအာရှသၠုင်ကျာ-ဗမံက် (ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ဍုင်သေံ) ရ။ ကြက္ကဒိန်ဝွံ ဒုင်သ္ဇိုင် ကု လၟေင်ဂိတုဂေတ် (Lunar cycle) သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဂိတုတုဲ၊ ဒုင်သ္ဇိုင် ကု လၟေင်တ္ၚဲဂေတ် (Solar cycle) သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ သၞာံ ကေုာံ ဥတုရ။&lt;ref name=&quot;Eade1989&quot;&gt;Eade, J.C. (1989). ''Southeast Asian Ephemeris: Solar and Planetary Positions, A.D. 638–2000''. Cornell University Southeast Asia Program. pp. 11-15.&lt;/ref&gt; 

သွက်ဂွံ ပညဳပညပ် အကြာ သၞာံဂိတု (Lunar year - ၃၅၄ တ္ၚဲ) ကေုာံ သၞာံတ္ၚဲ (Solar year - ၃၆၅.၂၅ တ္ၚဲ) ဂှ် ကြက္ကဒိန်မန် စကာ သၞောတ်သၞာံထပ် မထပ်စုတ် '''ဂိတုထပ်''' (Intercalary month - ဒ္ဂိုန်ဒုတိယ) ကေုာံ '''တ္ၚဲထပ်''' (Intercalary day) ပ္ဍဲလၟေင် စက်မေတောန် (Metonic cycle) ရ။ သၞောတ်ကြက္ကဒိန်ဝွံ ဒှ်သဇိုင် သွက် ကြက္ကဒိန် ဗၟာ၊ ကြက္ကဒိန် ရခိုင် ကေုာံ ကြက္ကဒိန် သေံတြေံဂမၠိုင်တုဲ၊ စကာကၠုင်လဝ် နူခေတ် ဍုင်သဓီု (Thaton) ကေုာံ ဍုင်ဟံသာဝတဳ (Hongsawatoi) မဒှ် ခေတ်ထဝ် ဂကူမန်တေအ်ရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ကြက္ကဒိန်မန်ဝွံ က္တဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ကေုာံ ပရေင်ဖန်ဗဒှ် တၠပညာ နက္ခတ္တဗေဒ မန်-ခမာ ကေုာံ ပျူ တအ် မလ္ၚတ်ကေတ် သၞောတ်ကြက္ကဒိန် ဟိန္ဒူ (Hindu calendar) မဒုင်သ္ဇိုင် ကု ကျမ် ''သူရိယ သိဒ္ဓန္တ'' (Surya Siddhanta) နူဍုင်အိန္ဒိယရ။&lt;ref name=&quot;Ohashi2001&quot;&gt;Ohashi, Yukio (2001). &quot;Astronomy in Mainland Southeast Asia&quot;. In H. Selin (ed.). ''Astronomy Across Cultures''. Kluwer Academic Publishers. pp. 319-325.&lt;/ref&gt; 

အတိုင်ဝင်မ္ဂး သၞောတ်ကြက္ကဒိန် မစၟတ်သမ္တီ သက္ကရာဇ်ဍုင် (Chula Sakarat) ဝွံ စတမ်ကၠုင် နူကဵု သၞာံ ၆၃၈ AD ပ္ဍဲခေတ် သၟိင်ပျူ-မန် ကေုာံ ဒးဒုင်စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲခေတ် ဍုင်ဗုကာံ ကေုာံ ဍုင်မတ္တမ-ဟံသာဝတဳရ။ ဂကူမန်တအ် ပံင်ပ္ကောံ သၞောတ်နက္ခတ် အိန္ဒိယ ကု ယေန်သၞာင် တဵုလွဳ ကေုာံ သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဇကုတုဲ ခၞံဗဒှ်လဝ် ကြက္ကဒိန် မၞုံကဵု ယၟုဂိတု၊ ယၟုတ္ၚဲ ကေုာံ ရာသဳ မဒှ် အခိုက်ကၞာမန် ဇေတ်တ်ရ။&lt;ref name=&quot;Luce1970&quot;&gt;Luce, G.H. (1970). ''Old Burma: Early Pagan''. Vol. 2. Artibus Asiae. pp. 327-328.&lt;/ref&gt; လိက်တၟအ်မန် ခေတ်တြေံ (ဥပမာ- လိက်တၟအ် သြိုင်နန် သၟိင်ကျာန်သစ်သား) ဂှ် ဒှ်သက်သဳ ခိုင်ကၠိုက် မစၞောန်ထ္ၜး ပရေင်စကာ ကြက္ကဒိန်မန် ပ္ဍဲအကြာ ၁၁ ဗွဝ်ကၠံရ။

== ၂။ သၞောတ် လဒက်ပ္တန် ကြက္ကဒိန် (Calendar Structure) ==
ကြက္ကဒိန်မန် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု လၟေင်ဂိတု ၁၂ ဂိတု ပ္ဍဲမွဲသၞာံဓမ္မတာရ။ ဇၟာပ်ပ်ဂိတု ပါ်လဝ် ၜါကရေက်:
# '''ဂိတုမၟံက်''' (Waxing phase): စနူ တ္ၚဲ ၁ မၟံက် စဵုကဵု တ္ၚဲ ၁၅ မၟံက် (တ္ၚဲဂိတုပေင်)။
# '''ဂိတုစွေက်''' (Waning phase): စနူ တ္ၚဲ ၁ စွေက် စဵုကဵု တ္ၚဲ ၁၄ ဟွံသေင်မ္ဂး ၁၅ စွေက် (တ္ၚဲဂိတုအိုတ်)။

ဟိုတ်နူ လၟေင်ဂိတုဂေတ် (Synodic month) နွံ ၂၉.၅၃ တ္ၚဲဂှ်ရ၊ ဂိတုမွဲ ကဵု မွဲ နွံလၟိဟ်တ္ၚဲ ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်ရ။ ဂိတုလ္ၚဵု နွံ ၂၉ တ္ၚဲ (စွေက်အိုတ် ပ္ဍဲ ၁၄ စွေက်) တုဲ၊ ဂိတုလ္ၚဵု နွံ ၃၀ တ္ၚဲ (စွေက်အိုတ် ပ္ဍဲ ၁၅ စွေက်) ရ။ သၞာံဓမ္မတာ (Common year) မွဲ နွံ ၃၅၄ တ္ၚဲ၊ ဆဂး သွက်ဂွံ ပညဳ ကု သၞာံတ္ၚဲ (၃၆၅.၂၅ တ္ၚဲ) ဂှ် ဒးစကာ သၞောတ်သၞာံထပ် (Leap year) မၞုံ ၃၈၄ ဟွံသေင်မ္ဂး ၃၈၅ တ္ၚဲရ။

== ၃။ ဂိတုဂမၠိုင် ကေုာံ ရာသဳ (Months and Zodiacs) ==
ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်မန် နွံ ဂိတု ၁၂ မၞုံကဵု ယၟုမဒုင်သ္ဇိုင် ကု နက္ခတ် ကေုာံ ရာသဳ (Zodiac) အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|-
! လၟေင်
! ယၟုဂိတုမန်
! လၟိဟ်တ္ၚဲ
! ရာသဳ (Zodiac)
! ရာသဳသံသကြိုတ်
! အခိင်ဂလးတိ (Gregorian)
! ဥတု
|-
| ၁
| '''[[စဲ]]''' (Cait)
| ၂၉
| မေသ (Aries)
| Meṣa
| မာတ် - ဨပြဳ
| ဥတုကညင်
|-
| ၂
| '''[[ပသာ်]]''' (Vaisakha)
| ၃၀
| ပြိသ (Taurus)
| Vṛṣabha
| ဨပြဳ - မေ
| ဥတုကညင်
|-
| ၃
| '''[[ဇှ်ေ]]''' (Jyeshtha)
| ၂၉ (ဟွံ) ၃၀*
| မေထုန် (Gemini)
| Mithuna
| မေ - ဂျောန်
| ဥတုကညင်/ဗြဲ
|-
| ၄
| '''[[ဒ္ဂိုန်]]''' (Ashadha)
| ၃၀**
| ကြကဋ် (Cancer)
| Karkaṭa
| ဂျောန် - ဂျူလာင်
| ဥတုဗြဲ
|-
| ၅
| '''[[ခ္ဍဲသဳ]]''' (Sravana)
| ၂၉
| သိင်္ဃ (Leo)
| Siṃha
| ဂျူလာင် - အဝ်ဂေတ်
| ဥတုဗြဲ
|-
| ၆
| '''[[ဘတ်]]''' (Bhadrapada)
| ၃၀
| ကညာ (Virgo)
| Kanyā
| အဝ်ဂေတ် - သေတ်တေမ်ဗါ
| ဥတုဗြဲ
|-
| ၇
| '''[[ဝဟ်]]''' (Asvina)
| ၂၉
| တူလာ (Libra)
| Tulā
| သေတ်တေမ်ဗါ - အံက်တဝ်ဗါ
| ဥတုဗြဲ
|-
| ၈
| '''[[ကထိုန်]]''' (Karttika)
| ၃၀
| ဗြိစ္ဆာ (Scorpio)
| Vṛścika
| အံက်တဝ်ဗါ - နဝ်ဝေမ်ဗါ
| ဥတုမဟိန်
|-
| ၉
| '''[[မြေဂသဳ]]''' (Margasirsha)
| ၂၉
| ဓနု (Sagittarius)
| Dhanu
| နဝ်ဝေမ်ဗါ - ဒဳဇြေမ်ဗါ
| ဥတုမဟိန်
|-
| ၁၀
| '''[[ပုဟ်]]''' (Pausha)
| ၃၀
| မကရ် (Capricorn)
| Makara
| ဒဳဇြေမ်ဗါ - ဇာန်နဝါရဳ
| ဥတုမဟိန်
|-
| ၁၁
| '''[[မာဃ်]]''' (Magha)
| ၂၉
| ကုမ္ဘ (Aquarius)
| Kumbha
| ဇာန်နဝါရဳ - ဖေဖဝ်ဝါရဳ
| ဥတုမဟိန်
|-
| ၁၂
| '''[[ဖဝ်ရဂိုန်]]''' (Phalguna)
| ၃၀
| မိန် (Pisces)
| Mīna
| ဖေဖဝ်ဝါရဳ - မာတ်
| ဥတုမဟိန်/ကညင်
|}
''တင်စၟတ်: * ပ္ဍဲသၞာံထပ်တ္ၚဲ (Great leap year) ဂိတုဇှ်ေ နွံ ၃၀ တ္ၚဲ။ ** ပ္ဍဲသၞာံထပ်ဂိတု (Leap year) နွံ ဒ္ဂိုန်ပထမ ကေုာံ ဒ္ဂိုန်ဒုတိယ (၃၀ တ္ၚဲ ၜါအလန်)။''

== ၄။ တ္ၚဲ ပ္ဍဲသတ္တာဟ (Days of the Week) ==
တ္ၚဲ ၇ တ္ၚဲ ပ္ဍဲသတ္တာဟ ကြက္ကဒိန်မန်ဂှ် ခုတ်လဝ်ယၟု နကဵု ယၟုဂြိုဟ် (Planets) ပ္ဍဲသၞောတ် နက္ခတ္တဗေဒ ဟိန္ဒူရ။ ဇၟာပ်ပ်တ္ၚဲ နွံကဵု တိရစ္ဆာန် သင်္ကေတ ကေုာံ ဒိုဟ် အတိုင်အခိုက်အလိုက် စက်သမ္မာန် (Astrology) ရ။

* '''တ္ၚဲအဒိုတ်''' (Sunday) - ဂြိုဟ်တ္ၚဲ (Sun)၊ သပဝ် (Garuda)၊ ဒိုဟ်ဨသာန်။
* '''တ္ၚဲစန်''' (Monday) - ဂြိုဟ်ဂိတု (Moon)၊ ကၠ (Tiger)၊ ဒိုဟ်ဗမံက်။
* '''တ္ၚဲအၚာ''' (Tuesday) - ဂြိုဟ်အၚာ (Mars)၊ ဇာဒိသိုင် (Lion)၊ ဒိုဟ်အဂၞဲ။
* '''တ္ၚဲဗုဒ္ဓဝါ''' (Wednesday) - ဂြိုဟ်ဗုဒ္ဓ (Mercury)၊ စိင် (Elephant - Tusked)၊ ဒိုဟ်သၠုင်ကျာ။ (အခိင်ဗတံကော် တ္ၚဲရာဟု - စိင်ဟွံမဲဂြင်)။
* '''တ္ၚဲဗြဴဗတိ''' (Thursday) - ဂြိုဟ်ဗြဴဗတိ (Jupiter)၊ ကၞိ (Rat)၊ ဒိုဟ်ပလိုတ်။
* '''တ္ၚဲသိုက်''' (Friday) - ဂြိုဟ်သုကြာ (Venus)၊ ဟင်္သာ/ပွေး (Guinea pig)၊ ဒိုဟ်နေရတိ။
* '''တ္ၚဲသ္ၚိသဝ်''' (Saturday) - ဂြိုဟ်သနေ် (Saturn)၊ နာ် (Naga)၊ ဒိုဟ်နေရတိ/ဗာယပ်။&lt;ref name=&quot;HtinAung1959&quot;&gt;Htin Aung, Maung (1959). ''Folk Elements in Burmese Buddhism''. Oxford University Press. pp. 10-14.&lt;/ref&gt;

== ၅။ သၞာံထပ် ကေုာံ ဂိတုထပ် (Leap Years and Intercalary Months) ==
သွက်ဂွံ ပညဳ ကြက္ကဒိန် သဇိုင်ဂိတု (Lunar) ကု သဇိုင်တ္ၚဲ (Solar) ဂှ်၊ သၞောတ်ကြက္ကဒိန်မန် စကာ စက်မေတောန် (Metonic cycle - ၁၉ သၞာံ)။ ပ္ဍဲပွိုင် ၁၉ သၞာံဂှ်၊ ဒးထပ်စုတ် ဂိတု ၇ အလန် သွက်ဂွံ ဗပေင်ကဵု တ္ၚဲမယှအ်အာဂမၠိုင်ရ။ သၞာံမထပ်စုတ် ဂိတုဝွံ ကော်စ '''သၞာံထပ်''' (Adhimat) ရ။

* '''ဂိတုထပ် (Adhika Masa)''': ပ္ဍဲသၞာံထပ်မ္ဂး၊ ဂိတုဒ္ဂိုန် ဒးဒုင်ထပ် ၜါအလန် တုဲ ကော်စ '''ဒ္ဂိုန်ပထမ''' (First Waso) ကေုာံ '''ဒ္ဂိုန်ဒုတိယ''' (Second Waso) ရ။ သၞာံဝွံ နွံ ၁၃ ဂိတု (၃၈၄ တ္ၚဲ) ရ။
* '''တ္ၚဲထပ် (Adhika Vara)''': လဆောဝ်မ္ဂး သွက်ဂွံ ပညဳပညပ် အလုံမွဲစက်၊ ဒးထပ်စုတ် မွဲတ္ၚဲ ပ္ဍဲဂိတုဇှ်ေ (နူ ၂၉ ပြံင်အာ ၃၀ တ္ၚဲ)။ သၞာံမၞုံကဵု သီုဂိတုထပ် သီုတ္ၚဲထပ် ဂှ် ကော်စ သၞာံထပ်ဇၞော် (Great leap year) မၞုံ ၃၈၅ တ္ၚဲရ。&lt;ref name=&quot;Irwin1909&quot;&gt;Irwin, Sir Alfred (1909). ''The Burmese and Arakanese Calendars''. Rangoon: Hanthawaddy Printing Works. pp. 1-5.&lt;/ref&gt;

== ၆။ သက္ကရာဇ် ကေုာံ သာသနာ (Eras: Sakarat and Sasana) ==
ကြက္ကဒိန်မန် စကာ သၞောတ်သက္ကရာဇ် အဓိက ၜါသာ် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ သၞာံ (Year numbering):

# '''သက္ကရာဇ်သာသနာ''' (Buddhist Era - BE): စတမ်နူ သၞာံကျာ်တြဲ သ္ပပရိနိဗ္ဗာန် ပ္ဍဲ ၅၄၄ ဘဳစဳ (BCE)။ သွက်ဂွံ တီ သၞာံသာသနာ၊ ထပ်စုတ် ၅၄၄ လတူ သၞာံအေဒဳ (AD) (ဥပမာ: ၂၀၂၃ + ၅၄၄ = ၂၅၆၇ သာသနာ)။
# '''သက္ကရာဇ်ဍုင် ဟွံသေင်မ္ဂး သက္ကရာဇ်''' (Chula Sakarat / Burmese Era - ME): စတမ်နူ သၞာံ ၆၃၈ အေဒဳ (AD) မဒှ် သၞာံ သၟိင်ပုပ်ပ္ပစော (Popa Sawrahan) ပလေဝ်လဝ် သၞောတ်သက္ကရာဇ်။ သွက်ဂွံ တီ သက္ကရာဇ်၊ နုက်ပ္တိတ် ၆၃၈ နူ သၞာံအေဒဳ (AD) (ဥပမာ: ၂၀၂၃ - ၆၃၈ = ၁၃၈၅ သက္ကရာဇ်)။&lt;ref name=&quot;Eade1989&quot;/&gt;

== ၇။ သဘင် ကေုာံ တ္ၚဲကၟုဲ အဓိကဂမၠိုင် (Major Festivals and Holidays) ==
သဘင်ယေန်သၞာင် ကေုာံ သာသနာ ဂကူမန် သီုဖအိုတ် ဒုင်သ္ဇိုင် ကု ကြက္ကဒိန်မန် ဝွံရ:
* '''[[သဘင်အတးသင်္ကြာန်]]''' (Thingyan): တ္ၚဲသၞာံတၟိ မဒတုံပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဂိတုစဲ (လဒေါဝ် ဨပြဳ)။ ညးဝေင်ဍာ် တုဲ ဒုင်တၠုင် သၞာံတၟိ။
* '''သဘင်ပသာ်ပေင်''' (Vesak): တ္ၚဲဂိတုပသာ်ပေင်။ တ္ၚဲကျာ်တြဲ သၠးဂၠံဂဝ်၊ ဂွံသဗ္ဗညုတဉာဏ် ကေုာံ သ္ပပရိနိဗ္ဗာန်။
* '''သဘင်ဒ္ဂိုန်ပေင်''' (Dhammacakka Day): တ္ၚဲခမဳသင်တအ် စလုပ် ဝါသ် (Buddhist Lent) ပွိုင် ပိဂိတု စဵုကဵု သှ်ေပေင်။
* '''သဘင်သှ်ေပေင် ကေုာံ ကထိုန်''': တ္ၚဲကျာ်တြဲ စဴနူ တာဝတိံသာ ကေုာံ သဘင်ကဵုဒါန် သ္ၚာကထိုန် ပ္ဍဲဂိတုကထိုန်။
* '''[[တ္ၚဲကောန်ဂကူမန်]]''' (Mon National Day): တ္ၚဲဂိတုမာဃ် (၁) စွေက်။ မစၟတ်သမ္တီ တ္ၚဲပတန်ဍုင်ဟံသာဝတဳ။

== ၈။ ရာသဳဥတု ကေုာံ ဗ္ၚ (Seasons and Agriculture) ==
ကြက္ကဒိန်မန် ပါ်လဝ် သၞာံမွဲ နကဵု ဥတု ပိ (Three Seasons) မဆက်စပ် ကု ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ ကမၠောန်ဗ္ၚရ:
# '''ဥတုကညင်''' (Hot Season): နူဂိတုဖဝ်ရဂိုန် (၁) စွေက် စဵုကဵု ဂိတုဇှ်ေ (၁၅) မၟံက်။ ဒှ်အခိင် ကတဴကတာန်တုဲ သၟာဗ္ၚတအ် ဇူဒီု ကေုာံ ပလေဝ်ပလေတ် ကိရိယာဗ္ၚ။
# '''ဥတုဗြဲ''' (Rainy Season): နူဂိတုဇှ်ေ (၁) စွေက် စဵုကဵု ဂိတုဝဟ် (၁၅) မၟံက်။ ဒှ်အခိင် ဗြဲမုသုန် ဂူတုဲ စဇိက်ဗ္ၚ ကေုာံ ပတမ်မသြောအ်။
# '''ဥတုမဟိန်''' (Cold Season): နူဂိတုဝဟ် (၁) စွေက် စဵုကဵု ဂိတုဖဝ်ရဂိုန် (၁5) မၟံက်။ ဒှ်အခိင် ဥတုဂံက်သံက် ကေုာံ အခိင် ပကောံသြောအ်တန်သၞာံ (Harvesting) ရ။

== ၉။ စက်သမ္မာန် ကေုာံ နက္ခတ် (Astrology and Nakshatras) ==
ကြက္ကဒိန်မန်ဝွံ ဆက်စပ် သောဲသောဲဗၠောဲဗၠောဲ ကု စက်သမ္မာန် (Astrology) ကေုာံ ဗေဒင် (Divination) ရ။ ဂိတု ၂၇ နက္ခတ် (Nakshatras) မပ္တံကဵု အသဝဏဳ၊ ဘရဏဳ၊ ကတ္တိကာ တအ် ဒးဒုင်စကာ သွက်ဂွံ တွက် ဇာတာ (Horoscope) သၠးဂၠံဂဝ် ကေုာံ တွက်ရုဲ တ္ၚဲခိုဟ် သွက်ဂွံ သ္ပမ္ၚဵုထပ်တဲ ဟွံသေင်မ္ဂး သြိုင်သ္ၚိတၟိရ။ 

တုဲပၠန် သၞောတ် '''မဟာဘုတ်''' (Mahabote) မဒှ် သၞောတ်ဗေဒင် ဒုင်သ္ဇိုင် ကု တ္ၚဲသၠးဂၠံဂဝ် ကေုာံ သက္ကရာဇ်ဍုင် လေဝ် ဒှ်အရာ အဓိက ပ္ဍဲယေန်သၞာင်မန် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ နိမိတ် ကေုာံ ပရေင်တန်တဴ လၟေင်လၟိုန်တ္ၚဲရ။&lt;ref name=&quot;HtinAung1959&quot;/&gt;

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ကြက္ကဒိန် ဂၠးကဝ် (Comparison with Gregorian and other Calendars) ==
ကြက္ကဒိန်မန် ကဵု ကြက္ကဒိန် ဂရဳဂဝ်ရဳယာန် (Gregorian calendar) နွံကဵု တင်တၞဟ်ခြာ ဗွဲမဇၞော်ရ။ ကြက္ကဒိန် ဂရဳဂဝ်ရဳယာန် ဂှ် ဒှ်ကြက္ကဒိန် သဇိုင်တ္ၚဲ (Solar ONLY) သၟးတုဲ၊ ကြက္ကဒိန်မန်ဂှ် ဒှ် တ္ၚဲ-ဂိတု (Lunisolar) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ တ္ၚဲသဘင်မန် ဗီုကဵု တ္ၚဲကောန်ဂကူမန် ဟွံသေင်မ္ဂး တ္ၚဲပသာ်ပေင် တအ် ဒတုံပ္ဍဲ တ္ၚဲဟွံတုပ်ရေင်သကအ် ပ္ဍဲကြက္ကဒိန် အင်္ဂလိက် ဇၟာပ်ပ်သၞာံရ။

ကြက္ကဒိန်မန် ဝွံ တုပ်သၟဟ် ကု [[ကြက္ကဒိန် ဗၟာ]] ကေုာံ ကြက္ကဒိန် ရခိုင် သီုဖအိုတ် ညောန်န်ရ (ဆမအရေဝ် ကေုာံ အခိုက်ကၞာ ညိညဟေင် တၞဟ်ခြာ)။ တုဲပၠန် ဍေဟ်ကြပ်တုပ် ကု ကြက္ကဒိန်သေံ (Thai lunar calendar) ကေုာံ ကြက္ကဒိန် ခမာ ကီုလေဝ်၊ လၟေင် စၟတ်သမ္တီ ဂိတုထပ် ကေုာံ လၟိဟ်တ္ၚဲ ပ္ဍဲလ္ၚဵုဂိတု တၞဟ်ခြာအာ ညိညရ။&lt;ref name=&quot;Ohashi2001&quot;/&gt;

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/Header|မုက်ဗဟဵု}}

[[ကဏ္ဍ:ကြက္ကဒိန်]]
[[ကဏ္ဍ:ယေန်သၞာင်မန်]]
[[ကဏ္ဍ:ကြက္ကဒိန် တ္ၚဲ-ဂိတု]]</text>
      <sha1>ese6wwf2z7827hrmkxd71b9cuyn8qdf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>58992</id>
      <parentid>58991</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T03:33:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* ၃။ ဂိတုဂမၠိုင် ကေုာံ ရာသဳ (Months and Zodiacs) */</comment>
      <origin>58992</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21996" sha1="et4idvvd7df0qrb2qv3qd9g310slifn" xml:space="preserve">{{Infobox calendar
| name = ကြက္ကဒိန် မန် (Mon Calendar)
| image = [[File:Mon_traditional_zodiac_calendar.jpg|250px|alt=ရုပ်ဗီု ကြက္ကဒိန်မန် အခိုက်တြေံ ကေုာံ ရာသဳစက်]]
| caption = ရုပ်ဗီု စက်ရာသဳ ၁၂ ကေုာံ ကြက္ကဒိန်မန် အခိုက်တြေံ
| type = [[ကြက္ကဒိန် တ္ၚဲ-ဂိတု]] (Lunisolar calendar)
| date = [[သက္ကရာဇ်ဍုင်]] (Chula Sakarat) / [[သာသနာ|သက္ကရာဇ်သာသနာ]] (Buddhist Era)
| epoch = ၆၃၈ AD (သွက် သက္ကရာဇ်ဍုင်)
| month_type = သဇိုင်ဂိတု (Lunar) - ၂၉ ဟွံသေင်မ္ဂး ၃၀ တ္ၚဲ
| year_type = သဇိုင်တ္ၚဲ (Solar) - ၃၅၄, ၃၈၄, ဟွံသေင်မ္ဂး ၃၈၅ တ္ၚဲ
| related = [[ကြက္ကဒိန် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ [[ကြက္ကဒိန် ဗၟာ]]၊ [[ကြက္ကဒိန် သေံ]]
}}

'''ကြက္ကဒိန် မန်''' ({{lang-en|Mon calendar}}) ဝွံ ဒှ်သၞောတ် [[ကြက္ကဒိန် တ္ၚဲ-ဂိတု]] (Lunisolar calendar) မစကာဒၟံင် ပ္ဍဲယေန်သၞာင် ကေုာံ သာသနာ ဂကူမန် လတူရးအာရှသၠုင်ကျာ-ဗမံက် (ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ဍုင်သေံ) ရ။ ကြက္ကဒိန်ဝွံ ဒုင်သ္ဇိုင် ကု လၟေင်ဂိတုဂေတ် (Lunar cycle) သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဂိတုတုဲ၊ ဒုင်သ္ဇိုင် ကု လၟေင်တ္ၚဲဂေတ် (Solar cycle) သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ သၞာံ ကေုာံ ဥတုရ။&lt;ref name=&quot;Eade1989&quot;&gt;Eade, J.C. (1989). ''Southeast Asian Ephemeris: Solar and Planetary Positions, A.D. 638–2000''. Cornell University Southeast Asia Program. pp. 11-15.&lt;/ref&gt; 

သွက်ဂွံ ပညဳပညပ် အကြာ သၞာံဂိတု (Lunar year - ၃၅၄ တ္ၚဲ) ကေုာံ သၞာံတ္ၚဲ (Solar year - ၃၆၅.၂၅ တ္ၚဲ) ဂှ် ကြက္ကဒိန်မန် စကာ သၞောတ်သၞာံထပ် မထပ်စုတ် '''ဂိတုထပ်''' (Intercalary month - ဒ္ဂိုန်ဒုတိယ) ကေုာံ '''တ္ၚဲထပ်''' (Intercalary day) ပ္ဍဲလၟေင် စက်မေတောန် (Metonic cycle) ရ။ သၞောတ်ကြက္ကဒိန်ဝွံ ဒှ်သဇိုင် သွက် ကြက္ကဒိန် ဗၟာ၊ ကြက္ကဒိန် ရခိုင် ကေုာံ ကြက္ကဒိန် သေံတြေံဂမၠိုင်တုဲ၊ စကာကၠုင်လဝ် နူခေတ် ဍုင်သဓီု (Thaton) ကေုာံ ဍုင်ဟံသာဝတဳ (Hongsawatoi) မဒှ် ခေတ်ထဝ် ဂကူမန်တေအ်ရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ကြက္ကဒိန်မန်ဝွံ က္တဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ကေုာံ ပရေင်ဖန်ဗဒှ် တၠပညာ နက္ခတ္တဗေဒ မန်-ခမာ ကေုာံ ပျူ တအ် မလ္ၚတ်ကေတ် သၞောတ်ကြက္ကဒိန် ဟိန္ဒူ (Hindu calendar) မဒုင်သ္ဇိုင် ကု ကျမ် ''သူရိယ သိဒ္ဓန္တ'' (Surya Siddhanta) နူဍုင်အိန္ဒိယရ။&lt;ref name=&quot;Ohashi2001&quot;&gt;Ohashi, Yukio (2001). &quot;Astronomy in Mainland Southeast Asia&quot;. In H. Selin (ed.). ''Astronomy Across Cultures''. Kluwer Academic Publishers. pp. 319-325.&lt;/ref&gt; 

အတိုင်ဝင်မ္ဂး သၞောတ်ကြက္ကဒိန် မစၟတ်သမ္တီ သက္ကရာဇ်ဍုင် (Chula Sakarat) ဝွံ စတမ်ကၠုင် နူကဵု သၞာံ ၆၃၈ AD ပ္ဍဲခေတ် သၟိင်ပျူ-မန် ကေုာံ ဒးဒုင်စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲခေတ် ဍုင်ဗုကာံ ကေုာံ ဍုင်မတ္တမ-ဟံသာဝတဳရ။ ဂကူမန်တအ် ပံင်ပ္ကောံ သၞောတ်နက္ခတ် အိန္ဒိယ ကု ယေန်သၞာင် တဵုလွဳ ကေုာံ သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဇကုတုဲ ခၞံဗဒှ်လဝ် ကြက္ကဒိန် မၞုံကဵု ယၟုဂိတု၊ ယၟုတ္ၚဲ ကေုာံ ရာသဳ မဒှ် အခိုက်ကၞာမန် ဇေတ်တ်ရ။&lt;ref name=&quot;Luce1970&quot;&gt;Luce, G.H. (1970). ''Old Burma: Early Pagan''. Vol. 2. Artibus Asiae. pp. 327-328.&lt;/ref&gt; လိက်တၟအ်မန် ခေတ်တြေံ (ဥပမာ- လိက်တၟအ် သြိုင်နန် သၟိင်ကျာန်သစ်သား) ဂှ် ဒှ်သက်သဳ ခိုင်ကၠိုက် မစၞောန်ထ္ၜး ပရေင်စကာ ကြက္ကဒိန်မန် ပ္ဍဲအကြာ ၁၁ ဗွဝ်ကၠံရ။

== ၂။ သၞောတ် လဒက်ပ္တန် ကြက္ကဒိန် (Calendar Structure) ==
ကြက္ကဒိန်မန် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု လၟေင်ဂိတု ၁၂ ဂိတု ပ္ဍဲမွဲသၞာံဓမ္မတာရ။ ဇၟာပ်ပ်ဂိတု ပါ်လဝ် ၜါကရေက်:
# '''ဂိတုမၟံက်''' (Waxing phase): စနူ တ္ၚဲ ၁ မၟံက် စဵုကဵု တ္ၚဲ ၁၅ မၟံက် (တ္ၚဲဂိတုပေင်)။
# '''ဂိတုစွေက်''' (Waning phase): စနူ တ္ၚဲ ၁ စွေက် စဵုကဵု တ္ၚဲ ၁၄ ဟွံသေင်မ္ဂး ၁၅ စွေက် (တ္ၚဲဂိတုအိုတ်)။

ဟိုတ်နူ လၟေင်ဂိတုဂေတ် (Synodic month) နွံ ၂၉.၅၃ တ္ၚဲဂှ်ရ၊ ဂိတုမွဲ ကဵု မွဲ နွံလၟိဟ်တ္ၚဲ ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်ရ။ ဂိတုလ္ၚဵု နွံ ၂၉ တ္ၚဲ (စွေက်အိုတ် ပ္ဍဲ ၁၄ စွေက်) တုဲ၊ ဂိတုလ္ၚဵု နွံ ၃၀ တ္ၚဲ (စွေက်အိုတ် ပ္ဍဲ ၁၅ စွေက်) ရ။ သၞာံဓမ္မတာ (Common year) မွဲ နွံ ၃၅၄ တ္ၚဲ၊ ဆဂး သွက်ဂွံ ပညဳ ကု သၞာံတ္ၚဲ (၃၆၅.၂၅ တ္ၚဲ) ဂှ် ဒးစကာ သၞောတ်သၞာံထပ် (Leap year) မၞုံ ၃၈၄ ဟွံသေင်မ္ဂး ၃၈၅ တ္ၚဲရ။

== ၃။ ဂိတုဂမၠိုင် ကေုာံ ရာသဳ (Months and Zodiacs) ==
ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်မန် နွံ ဂိတု ၁၂ မၞုံကဵု ယၟုမဒုင်သ္ဇိုင် ကု နက္ခတ် ကေုာံ ရာသဳ (Zodiac) အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|-
! လၟေင်
! ယၟုဂိတုမန်
! လၟိဟ်တ္ၚဲ
! ရာသဳ (Zodiac)
! ရာသဳသံသကြိုတ်
! အခိင်ဂလးတိ (Gregorian)
! ဥတု
|-
| ၁
| '''[[စဲ]]''' (Cait)
| ၂၉
| မေသ (Aries)
| Meṣa
| မာတ် - ဨပြဳ
| ဥတုကညင်
|-
| ၂
| '''[[ပသာ်]]''' (Vaisakha)
| ၃၀
| ပြိသ (Taurus)
| Vṛṣabha
| ဨပြဳ - မေ
| ဥတုကညင်
|-
| ၃
| '''[[ဇှ်ေ]]''' (Jyeshtha)
| ၂၉ (ဟွံ) ၃၀*
| မေထုန် (Gemini)
| Mithuna
| မေ - ဂျောန်
| ဥတုကညင်/ဗြဲ
|-
| ၄
| '''[[ဒ္ဂိုန်]]''' (Ashadha)
| ၃၀**
| ကြကဋ် (Cancer)
| Karkaṭa
| ဂျောန် - ဂျူလာင်
| ဥတုဗြဲ
|-
| ၅
| '''[[ခ္ဍဲသဳ]]''' (Sravana)
| ၂၉
| သိင်္ဃ (Leo)
| Siṃha
| ဂျူလာင် - အဝ်ဂေတ်
| ဥတုဗြဲ
|-
| ၆
| '''[[ဘတ်]]''' (Bhadrapada)
| ၃၀
| ကညာ (Virgo)
| Kanyā
| အဝ်ဂေတ် - သေတ်တေမ်ဗါ
| ဥတုဗြဲ
|-
| ၇
| '''[[ဝဟ်]]''' (Asvina)
| ၂၉
| တူလာ (Libra)
| Tulā
| သေတ်တေမ်ဗါ - အံက်တဝ်ဗါ
| ဥတုဗြဲ
|-
| ၈
| '''[[ကထိုန်]]''' (Karttika)
| ၃၀
| ဗြိစ္ဆာ (Scorpio)
| Vṛścika
| အံက်တဝ်ဗါ - နဝ်ဝေမ်ဗါ
| ဥတုမဟိန်
|-
| ၉
| '''[[မြေဂသဳ]]''' (Margasirsha)
| ၂၉
| ဓနု (Sagittarius)
| Dhanu
| နဝ်ဝေမ်ဗါ - ဒဳဇြေမ်ဗါ
| ဥတုမဟိန်
|-
| ၁၀
| '''[[ပုဟ်၊ ဂိတု|ပုဟ်]]''' (Pausha)
| ၃၀
| မကရ် (Capricorn)
| Makara
| ဒဳဇြေမ်ဗါ - ဇာန်နဝါရဳ
| ဥတုမဟိန်
|-
| ၁၁
| '''[[မာဃ်]]''' (Magha)
| ၂၉
| ကုမ္ဘ (Aquarius)
| Kumbha
| ဇာန်နဝါရဳ - ဖေဖဝ်ဝါရဳ
| ဥတုမဟိန်
|-
| ၁၂
| '''[[ဖဝ်ရဂိုန်]]''' (Phalguna)
| ၃၀
| မိန် (Pisces)
| Mīna
| ဖေဖဝ်ဝါရဳ - မာတ်
| ဥတုမဟိန်/ကညင်
|}
''တင်စၟတ်: * ပ္ဍဲသၞာံထပ်တ္ၚဲ (Great leap year) ဂိတုဇှ်ေ နွံ ၃၀ တ္ၚဲ။ ** ပ္ဍဲသၞာံထပ်ဂိတု (Leap year) နွံ ဒ္ဂိုန်ပထမ ကေုာံ ဒ္ဂိုန်ဒုတိယ (၃၀ တ္ၚဲ ၜါအလန်)။''

== ၄။ တ္ၚဲ ပ္ဍဲသတ္တာဟ (Days of the Week) ==
တ္ၚဲ ၇ တ္ၚဲ ပ္ဍဲသတ္တာဟ ကြက္ကဒိန်မန်ဂှ် ခုတ်လဝ်ယၟု နကဵု ယၟုဂြိုဟ် (Planets) ပ္ဍဲသၞောတ် နက္ခတ္တဗေဒ ဟိန္ဒူရ။ ဇၟာပ်ပ်တ္ၚဲ နွံကဵု တိရစ္ဆာန် သင်္ကေတ ကေုာံ ဒိုဟ် အတိုင်အခိုက်အလိုက် စက်သမ္မာန် (Astrology) ရ။

* '''တ္ၚဲအဒိုတ်''' (Sunday) - ဂြိုဟ်တ္ၚဲ (Sun)၊ သပဝ် (Garuda)၊ ဒိုဟ်ဨသာန်။
* '''တ္ၚဲစန်''' (Monday) - ဂြိုဟ်ဂိတု (Moon)၊ ကၠ (Tiger)၊ ဒိုဟ်ဗမံက်။
* '''တ္ၚဲအၚာ''' (Tuesday) - ဂြိုဟ်အၚာ (Mars)၊ ဇာဒိသိုင် (Lion)၊ ဒိုဟ်အဂၞဲ။
* '''တ္ၚဲဗုဒ္ဓဝါ''' (Wednesday) - ဂြိုဟ်ဗုဒ္ဓ (Mercury)၊ စိင် (Elephant - Tusked)၊ ဒိုဟ်သၠုင်ကျာ။ (အခိင်ဗတံကော် တ္ၚဲရာဟု - စိင်ဟွံမဲဂြင်)။
* '''တ္ၚဲဗြဴဗတိ''' (Thursday) - ဂြိုဟ်ဗြဴဗတိ (Jupiter)၊ ကၞိ (Rat)၊ ဒိုဟ်ပလိုတ်။
* '''တ္ၚဲသိုက်''' (Friday) - ဂြိုဟ်သုကြာ (Venus)၊ ဟင်္သာ/ပွေး (Guinea pig)၊ ဒိုဟ်နေရတိ။
* '''တ္ၚဲသ္ၚိသဝ်''' (Saturday) - ဂြိုဟ်သနေ် (Saturn)၊ နာ် (Naga)၊ ဒိုဟ်နေရတိ/ဗာယပ်။&lt;ref name=&quot;HtinAung1959&quot;&gt;Htin Aung, Maung (1959). ''Folk Elements in Burmese Buddhism''. Oxford University Press. pp. 10-14.&lt;/ref&gt;

== ၅။ သၞာံထပ် ကေုာံ ဂိတုထပ် (Leap Years and Intercalary Months) ==
သွက်ဂွံ ပညဳ ကြက္ကဒိန် သဇိုင်ဂိတု (Lunar) ကု သဇိုင်တ္ၚဲ (Solar) ဂှ်၊ သၞောတ်ကြက္ကဒိန်မန် စကာ စက်မေတောန် (Metonic cycle - ၁၉ သၞာံ)။ ပ္ဍဲပွိုင် ၁၉ သၞာံဂှ်၊ ဒးထပ်စုတ် ဂိတု ၇ အလန် သွက်ဂွံ ဗပေင်ကဵု တ္ၚဲမယှအ်အာဂမၠိုင်ရ။ သၞာံမထပ်စုတ် ဂိတုဝွံ ကော်စ '''သၞာံထပ်''' (Adhimat) ရ။

* '''ဂိတုထပ် (Adhika Masa)''': ပ္ဍဲသၞာံထပ်မ္ဂး၊ ဂိတုဒ္ဂိုန် ဒးဒုင်ထပ် ၜါအလန် တုဲ ကော်စ '''ဒ္ဂိုန်ပထမ''' (First Waso) ကေုာံ '''ဒ္ဂိုန်ဒုတိယ''' (Second Waso) ရ။ သၞာံဝွံ နွံ ၁၃ ဂိတု (၃၈၄ တ္ၚဲ) ရ။
* '''တ္ၚဲထပ် (Adhika Vara)''': လဆောဝ်မ္ဂး သွက်ဂွံ ပညဳပညပ် အလုံမွဲစက်၊ ဒးထပ်စုတ် မွဲတ္ၚဲ ပ္ဍဲဂိတုဇှ်ေ (နူ ၂၉ ပြံင်အာ ၃၀ တ္ၚဲ)။ သၞာံမၞုံကဵု သီုဂိတုထပ် သီုတ္ၚဲထပ် ဂှ် ကော်စ သၞာံထပ်ဇၞော် (Great leap year) မၞုံ ၃၈၅ တ္ၚဲရ。&lt;ref name=&quot;Irwin1909&quot;&gt;Irwin, Sir Alfred (1909). ''The Burmese and Arakanese Calendars''. Rangoon: Hanthawaddy Printing Works. pp. 1-5.&lt;/ref&gt;

== ၆။ သက္ကရာဇ် ကေုာံ သာသနာ (Eras: Sakarat and Sasana) ==
ကြက္ကဒိန်မန် စကာ သၞောတ်သက္ကရာဇ် အဓိက ၜါသာ် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ သၞာံ (Year numbering):

# '''သက္ကရာဇ်သာသနာ''' (Buddhist Era - BE): စတမ်နူ သၞာံကျာ်တြဲ သ္ပပရိနိဗ္ဗာန် ပ္ဍဲ ၅၄၄ ဘဳစဳ (BCE)။ သွက်ဂွံ တီ သၞာံသာသနာ၊ ထပ်စုတ် ၅၄၄ လတူ သၞာံအေဒဳ (AD) (ဥပမာ: ၂၀၂၃ + ၅၄၄ = ၂၅၆၇ သာသနာ)။
# '''သက္ကရာဇ်ဍုင် ဟွံသေင်မ္ဂး သက္ကရာဇ်''' (Chula Sakarat / Burmese Era - ME): စတမ်နူ သၞာံ ၆၃၈ အေဒဳ (AD) မဒှ် သၞာံ သၟိင်ပုပ်ပ္ပစော (Popa Sawrahan) ပလေဝ်လဝ် သၞောတ်သက္ကရာဇ်။ သွက်ဂွံ တီ သက္ကရာဇ်၊ နုက်ပ္တိတ် ၆၃၈ နူ သၞာံအေဒဳ (AD) (ဥပမာ: ၂၀၂၃ - ၆၃၈ = ၁၃၈၅ သက္ကရာဇ်)။&lt;ref name=&quot;Eade1989&quot;/&gt;

== ၇။ သဘင် ကေုာံ တ္ၚဲကၟုဲ အဓိကဂမၠိုင် (Major Festivals and Holidays) ==
သဘင်ယေန်သၞာင် ကေုာံ သာသနာ ဂကူမန် သီုဖအိုတ် ဒုင်သ္ဇိုင် ကု ကြက္ကဒိန်မန် ဝွံရ:
* '''[[သဘင်အတးသင်္ကြာန်]]''' (Thingyan): တ္ၚဲသၞာံတၟိ မဒတုံပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဂိတုစဲ (လဒေါဝ် ဨပြဳ)။ ညးဝေင်ဍာ် တုဲ ဒုင်တၠုင် သၞာံတၟိ။
* '''သဘင်ပသာ်ပေင်''' (Vesak): တ္ၚဲဂိတုပသာ်ပေင်။ တ္ၚဲကျာ်တြဲ သၠးဂၠံဂဝ်၊ ဂွံသဗ္ဗညုတဉာဏ် ကေုာံ သ္ပပရိနိဗ္ဗာန်။
* '''သဘင်ဒ္ဂိုန်ပေင်''' (Dhammacakka Day): တ္ၚဲခမဳသင်တအ် စလုပ် ဝါသ် (Buddhist Lent) ပွိုင် ပိဂိတု စဵုကဵု သှ်ေပေင်။
* '''သဘင်သှ်ေပေင် ကေုာံ ကထိုန်''': တ္ၚဲကျာ်တြဲ စဴနူ တာဝတိံသာ ကေုာံ သဘင်ကဵုဒါန် သ္ၚာကထိုန် ပ္ဍဲဂိတုကထိုန်။
* '''[[တ္ၚဲကောန်ဂကူမန်]]''' (Mon National Day): တ္ၚဲဂိတုမာဃ် (၁) စွေက်။ မစၟတ်သမ္တီ တ္ၚဲပတန်ဍုင်ဟံသာဝတဳ။

== ၈။ ရာသဳဥတု ကေုာံ ဗ္ၚ (Seasons and Agriculture) ==
ကြက္ကဒိန်မန် ပါ်လဝ် သၞာံမွဲ နကဵု ဥတု ပိ (Three Seasons) မဆက်စပ် ကု ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ ကမၠောန်ဗ္ၚရ:
# '''ဥတုကညင်''' (Hot Season): နူဂိတုဖဝ်ရဂိုန် (၁) စွေက် စဵုကဵု ဂိတုဇှ်ေ (၁၅) မၟံက်။ ဒှ်အခိင် ကတဴကတာန်တုဲ သၟာဗ္ၚတအ် ဇူဒီု ကေုာံ ပလေဝ်ပလေတ် ကိရိယာဗ္ၚ။
# '''ဥတုဗြဲ''' (Rainy Season): နူဂိတုဇှ်ေ (၁) စွေက် စဵုကဵု ဂိတုဝဟ် (၁၅) မၟံက်။ ဒှ်အခိင် ဗြဲမုသုန် ဂူတုဲ စဇိက်ဗ္ၚ ကေုာံ ပတမ်မသြောအ်။
# '''ဥတုမဟိန်''' (Cold Season): နူဂိတုဝဟ် (၁) စွေက် စဵုကဵု ဂိတုဖဝ်ရဂိုန် (၁5) မၟံက်။ ဒှ်အခိင် ဥတုဂံက်သံက် ကေုာံ အခိင် ပကောံသြောအ်တန်သၞာံ (Harvesting) ရ။

== ၉။ စက်သမ္မာန် ကေုာံ နက္ခတ် (Astrology and Nakshatras) ==
ကြက္ကဒိန်မန်ဝွံ ဆက်စပ် သောဲသောဲဗၠောဲဗၠောဲ ကု စက်သမ္မာန် (Astrology) ကေုာံ ဗေဒင် (Divination) ရ။ ဂိတု ၂၇ နက္ခတ် (Nakshatras) မပ္တံကဵု အသဝဏဳ၊ ဘရဏဳ၊ ကတ္တိကာ တအ် ဒးဒုင်စကာ သွက်ဂွံ တွက် ဇာတာ (Horoscope) သၠးဂၠံဂဝ် ကေုာံ တွက်ရုဲ တ္ၚဲခိုဟ် သွက်ဂွံ သ္ပမ္ၚဵုထပ်တဲ ဟွံသေင်မ္ဂး သြိုင်သ္ၚိတၟိရ။ 

တုဲပၠန် သၞောတ် '''မဟာဘုတ်''' (Mahabote) မဒှ် သၞောတ်ဗေဒင် ဒုင်သ္ဇိုင် ကု တ္ၚဲသၠးဂၠံဂဝ် ကေုာံ သက္ကရာဇ်ဍုင် လေဝ် ဒှ်အရာ အဓိက ပ္ဍဲယေန်သၞာင်မန် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ နိမိတ် ကေုာံ ပရေင်တန်တဴ လၟေင်လၟိုန်တ္ၚဲရ။&lt;ref name=&quot;HtinAung1959&quot;/&gt;

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ကြက္ကဒိန် ဂၠးကဝ် (Comparison with Gregorian and other Calendars) ==
ကြက္ကဒိန်မန် ကဵု ကြက္ကဒိန် ဂရဳဂဝ်ရဳယာန် (Gregorian calendar) နွံကဵု တင်တၞဟ်ခြာ ဗွဲမဇၞော်ရ။ ကြက္ကဒိန် ဂရဳဂဝ်ရဳယာန် ဂှ် ဒှ်ကြက္ကဒိန် သဇိုင်တ္ၚဲ (Solar ONLY) သၟးတုဲ၊ ကြက္ကဒိန်မန်ဂှ် ဒှ် တ္ၚဲ-ဂိတု (Lunisolar) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ တ္ၚဲသဘင်မန် ဗီုကဵု တ္ၚဲကောန်ဂကူမန် ဟွံသေင်မ္ဂး တ္ၚဲပသာ်ပေင် တအ် ဒတုံပ္ဍဲ တ္ၚဲဟွံတုပ်ရေင်သကအ် ပ္ဍဲကြက္ကဒိန် အင်္ဂလိက် ဇၟာပ်ပ်သၞာံရ။

ကြက္ကဒိန်မန် ဝွံ တုပ်သၟဟ် ကု [[ကြက္ကဒိန် ဗၟာ]] ကေုာံ ကြက္ကဒိန် ရခိုင် သီုဖအိုတ် ညောန်န်ရ (ဆမအရေဝ် ကေုာံ အခိုက်ကၞာ ညိညဟေင် တၞဟ်ခြာ)။ တုဲပၠန် ဍေဟ်ကြပ်တုပ် ကု ကြက္ကဒိန်သေံ (Thai lunar calendar) ကေုာံ ကြက္ကဒိန် ခမာ ကီုလေဝ်၊ လၟေင် စၟတ်သမ္တီ ဂိတုထပ် ကေုာံ လၟိဟ်တ္ၚဲ ပ္ဍဲလ္ၚဵုဂိတု တၞဟ်ခြာအာ ညိညရ။&lt;ref name=&quot;Ohashi2001&quot;/&gt;

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/Header|မုက်ဗဟဵု}}

[[ကဏ္ဍ:ကြက္ကဒိန်]]
[[ကဏ္ဍ:ယေန်သၞာင်မန်]]
[[ကဏ္ဍ:ကြက္ကဒိန် တ္ၚဲ-ဂိတု]]</text>
      <sha1>et4idvvd7df0qrb2qv3qd9g310slifn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59001</id>
      <parentid>58992</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T03:47:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* ၃။ ဂိတုဂမၠိုင် ကေုာံ ရာသဳ (Months and Zodiacs) */</comment>
      <origin>59001</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21996" sha1="oroern29n6mhpn94grrr9rj0u2sycxt" xml:space="preserve">{{Infobox calendar
| name = ကြက္ကဒိန် မန် (Mon Calendar)
| image = [[File:Mon_traditional_zodiac_calendar.jpg|250px|alt=ရုပ်ဗီု ကြက္ကဒိန်မန် အခိုက်တြေံ ကေုာံ ရာသဳစက်]]
| caption = ရုပ်ဗီု စက်ရာသဳ ၁၂ ကေုာံ ကြက္ကဒိန်မန် အခိုက်တြေံ
| type = [[ကြက္ကဒိန် တ္ၚဲ-ဂိတု]] (Lunisolar calendar)
| date = [[သက္ကရာဇ်ဍုင်]] (Chula Sakarat) / [[သာသနာ|သက္ကရာဇ်သာသနာ]] (Buddhist Era)
| epoch = ၆၃၈ AD (သွက် သက္ကရာဇ်ဍုင်)
| month_type = သဇိုင်ဂိတု (Lunar) - ၂၉ ဟွံသေင်မ္ဂး ၃၀ တ္ၚဲ
| year_type = သဇိုင်တ္ၚဲ (Solar) - ၃၅၄, ၃၈၄, ဟွံသေင်မ္ဂး ၃၈၅ တ္ၚဲ
| related = [[ကြက္ကဒိန် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ [[ကြက္ကဒိန် ဗၟာ]]၊ [[ကြက္ကဒိန် သေံ]]
}}

'''ကြက္ကဒိန် မန်''' ({{lang-en|Mon calendar}}) ဝွံ ဒှ်သၞောတ် [[ကြက္ကဒိန် တ္ၚဲ-ဂိတု]] (Lunisolar calendar) မစကာဒၟံင် ပ္ဍဲယေန်သၞာင် ကေုာံ သာသနာ ဂကူမန် လတူရးအာရှသၠုင်ကျာ-ဗမံက် (ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ဍုင်သေံ) ရ။ ကြက္ကဒိန်ဝွံ ဒုင်သ္ဇိုင် ကု လၟေင်ဂိတုဂေတ် (Lunar cycle) သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဂိတုတုဲ၊ ဒုင်သ္ဇိုင် ကု လၟေင်တ္ၚဲဂေတ် (Solar cycle) သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ သၞာံ ကေုာံ ဥတုရ။&lt;ref name=&quot;Eade1989&quot;&gt;Eade, J.C. (1989). ''Southeast Asian Ephemeris: Solar and Planetary Positions, A.D. 638–2000''. Cornell University Southeast Asia Program. pp. 11-15.&lt;/ref&gt; 

သွက်ဂွံ ပညဳပညပ် အကြာ သၞာံဂိတု (Lunar year - ၃၅၄ တ္ၚဲ) ကေုာံ သၞာံတ္ၚဲ (Solar year - ၃၆၅.၂၅ တ္ၚဲ) ဂှ် ကြက္ကဒိန်မန် စကာ သၞောတ်သၞာံထပ် မထပ်စုတ် '''ဂိတုထပ်''' (Intercalary month - ဒ္ဂိုန်ဒုတိယ) ကေုာံ '''တ္ၚဲထပ်''' (Intercalary day) ပ္ဍဲလၟေင် စက်မေတောန် (Metonic cycle) ရ။ သၞောတ်ကြက္ကဒိန်ဝွံ ဒှ်သဇိုင် သွက် ကြက္ကဒိန် ဗၟာ၊ ကြက္ကဒိန် ရခိုင် ကေုာံ ကြက္ကဒိန် သေံတြေံဂမၠိုင်တုဲ၊ စကာကၠုင်လဝ် နူခေတ် ဍုင်သဓီု (Thaton) ကေုာံ ဍုင်ဟံသာဝတဳ (Hongsawatoi) မဒှ် ခေတ်ထဝ် ဂကူမန်တေအ်ရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ကြက္ကဒိန်မန်ဝွံ က္တဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ကေုာံ ပရေင်ဖန်ဗဒှ် တၠပညာ နက္ခတ္တဗေဒ မန်-ခမာ ကေုာံ ပျူ တအ် မလ္ၚတ်ကေတ် သၞောတ်ကြက္ကဒိန် ဟိန္ဒူ (Hindu calendar) မဒုင်သ္ဇိုင် ကု ကျမ် ''သူရိယ သိဒ္ဓန္တ'' (Surya Siddhanta) နူဍုင်အိန္ဒိယရ။&lt;ref name=&quot;Ohashi2001&quot;&gt;Ohashi, Yukio (2001). &quot;Astronomy in Mainland Southeast Asia&quot;. In H. Selin (ed.). ''Astronomy Across Cultures''. Kluwer Academic Publishers. pp. 319-325.&lt;/ref&gt; 

အတိုင်ဝင်မ္ဂး သၞောတ်ကြက္ကဒိန် မစၟတ်သမ္တီ သက္ကရာဇ်ဍုင် (Chula Sakarat) ဝွံ စတမ်ကၠုင် နူကဵု သၞာံ ၆၃၈ AD ပ္ဍဲခေတ် သၟိင်ပျူ-မန် ကေုာံ ဒးဒုင်စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲခေတ် ဍုင်ဗုကာံ ကေုာံ ဍုင်မတ္တမ-ဟံသာဝတဳရ။ ဂကူမန်တအ် ပံင်ပ္ကောံ သၞောတ်နက္ခတ် အိန္ဒိယ ကု ယေန်သၞာင် တဵုလွဳ ကေုာံ သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဇကုတုဲ ခၞံဗဒှ်လဝ် ကြက္ကဒိန် မၞုံကဵု ယၟုဂိတု၊ ယၟုတ္ၚဲ ကေုာံ ရာသဳ မဒှ် အခိုက်ကၞာမန် ဇေတ်တ်ရ။&lt;ref name=&quot;Luce1970&quot;&gt;Luce, G.H. (1970). ''Old Burma: Early Pagan''. Vol. 2. Artibus Asiae. pp. 327-328.&lt;/ref&gt; လိက်တၟအ်မန် ခေတ်တြေံ (ဥပမာ- လိက်တၟအ် သြိုင်နန် သၟိင်ကျာန်သစ်သား) ဂှ် ဒှ်သက်သဳ ခိုင်ကၠိုက် မစၞောန်ထ္ၜး ပရေင်စကာ ကြက္ကဒိန်မန် ပ္ဍဲအကြာ ၁၁ ဗွဝ်ကၠံရ။

== ၂။ သၞောတ် လဒက်ပ္တန် ကြက္ကဒိန် (Calendar Structure) ==
ကြက္ကဒိန်မန် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု လၟေင်ဂိတု ၁၂ ဂိတု ပ္ဍဲမွဲသၞာံဓမ္မတာရ။ ဇၟာပ်ပ်ဂိတု ပါ်လဝ် ၜါကရေက်:
# '''ဂိတုမၟံက်''' (Waxing phase): စနူ တ္ၚဲ ၁ မၟံက် စဵုကဵု တ္ၚဲ ၁၅ မၟံက် (တ္ၚဲဂိတုပေင်)။
# '''ဂိတုစွေက်''' (Waning phase): စနူ တ္ၚဲ ၁ စွေက် စဵုကဵု တ္ၚဲ ၁၄ ဟွံသေင်မ္ဂး ၁၅ စွေက် (တ္ၚဲဂိတုအိုတ်)။

ဟိုတ်နူ လၟေင်ဂိတုဂေတ် (Synodic month) နွံ ၂၉.၅၃ တ္ၚဲဂှ်ရ၊ ဂိတုမွဲ ကဵု မွဲ နွံလၟိဟ်တ္ၚဲ ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်ရ။ ဂိတုလ္ၚဵု နွံ ၂၉ တ္ၚဲ (စွေက်အိုတ် ပ္ဍဲ ၁၄ စွေက်) တုဲ၊ ဂိတုလ္ၚဵု နွံ ၃၀ တ္ၚဲ (စွေက်အိုတ် ပ္ဍဲ ၁၅ စွေက်) ရ။ သၞာံဓမ္မတာ (Common year) မွဲ နွံ ၃၅၄ တ္ၚဲ၊ ဆဂး သွက်ဂွံ ပညဳ ကု သၞာံတ္ၚဲ (၃၆၅.၂၅ တ္ၚဲ) ဂှ် ဒးစကာ သၞောတ်သၞာံထပ် (Leap year) မၞုံ ၃၈၄ ဟွံသေင်မ္ဂး ၃၈၅ တ္ၚဲရ။

== ၃။ ဂိတုဂမၠိုင် ကေုာံ ရာသဳ (Months and Zodiacs) ==
ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်မန် နွံ ဂိတု ၁၂ မၞုံကဵု ယၟုမဒုင်သ္ဇိုင် ကု နက္ခတ် ကေုာံ ရာသဳ (Zodiac) အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|-
! လၟေင်
! ယၟုဂိတုမန်
! လၟိဟ်တ္ၚဲ
! ရာသဳ (Zodiac)
! ရာသဳသံသကြိုတ်
! အခိင်ဂလးတိ (Gregorian)
! ဥတု
|-
| ၁
| '''[[စဲ]]''' (Cait)
| ၂၉
| မေသ (Aries)
| Meṣa
| မာတ် - ဨပြဳ
| ဥတုကညင်
|-
| ၂
| '''[[ပသာ်]]''' (Vaisakha)
| ၃၀
| ပြိသ (Taurus)
| Vṛṣabha
| ဨပြဳ - မေ
| ဥတုကညင်
|-
| ၃
| '''[[ဇှ်ေ]]''' (Jyeshtha)
| ၂၉ (ဟွံ) ၃၀*
| မေထုန် (Gemini)
| Mithuna
| မေ - ဂျောန်
| ဥတုကညင်/ဗြဲ
|-
| ၄
| '''[[ဒ္ဂိုန်]]''' (Ashadha)
| ၃၀**
| ကြကဋ် (Cancer)
| Karkaṭa
| ဂျောန် - ဂျူလာင်
| ဥတုဗြဲ
|-
| ၅
| '''[[ခ္ဍဲသဳ]]''' (Sravana)
| ၂၉
| သိင်္ဃ (Leo)
| Siṃha
| ဂျူလာင် - အဝ်ဂေတ်
| ဥတုဗြဲ
|-
| ၆
| '''[[ဘတ်]]''' (Bhadrapada)
| ၃၀
| ကညာ (Virgo)
| Kanyā
| အဝ်ဂေတ် - သေတ်တေမ်ဗါ
| ဥတုဗြဲ
|-
| ၇
| '''[[ဝှ်]]''' (Asvina)
| ၂၉
| တူလာ (Libra)
| Tulā
| သေတ်တေမ်ဗါ - အံက်တဝ်ဗါ
| ဥတုဗြဲ
|-
| ၈
| '''[[ကထိုန်]]''' (Karttika)
| ၃၀
| ဗြိစ္ဆာ (Scorpio)
| Vṛścika
| အံက်တဝ်ဗါ - နဝ်ဝေမ်ဗါ
| ဥတုမဟိန်
|-
| ၉
| '''[[မြေဂသဳ]]''' (Margasirsha)
| ၂၉
| ဓနု (Sagittarius)
| Dhanu
| နဝ်ဝေမ်ဗါ - ဒဳဇြေမ်ဗါ
| ဥတုမဟိန်
|-
| ၁၀
| '''[[ပုဟ်၊ ဂိတု|ပုဟ်]]''' (Pausha)
| ၃၀
| မကရ် (Capricorn)
| Makara
| ဒဳဇြေမ်ဗါ - ဇာန်နဝါရဳ
| ဥတုမဟိန်
|-
| ၁၁
| '''[[မာဃ်]]''' (Magha)
| ၂၉
| ကုမ္ဘ (Aquarius)
| Kumbha
| ဇာန်နဝါရဳ - ဖေဖဝ်ဝါရဳ
| ဥတုမဟိန်
|-
| ၁၂
| '''[[ဖဝ်ရဂိုန်]]''' (Phalguna)
| ၃၀
| မိန် (Pisces)
| Mīna
| ဖေဖဝ်ဝါရဳ - မာတ်
| ဥတုမဟိန်/ကညင်
|}
''တင်စၟတ်: * ပ္ဍဲသၞာံထပ်တ္ၚဲ (Great leap year) ဂိတုဇှ်ေ နွံ ၃၀ တ္ၚဲ။ ** ပ္ဍဲသၞာံထပ်ဂိတု (Leap year) နွံ ဒ္ဂိုန်ပထမ ကေုာံ ဒ္ဂိုန်ဒုတိယ (၃၀ တ္ၚဲ ၜါအလန်)။''

== ၄။ တ္ၚဲ ပ္ဍဲသတ္တာဟ (Days of the Week) ==
တ္ၚဲ ၇ တ္ၚဲ ပ္ဍဲသတ္တာဟ ကြက္ကဒိန်မန်ဂှ် ခုတ်လဝ်ယၟု နကဵု ယၟုဂြိုဟ် (Planets) ပ္ဍဲသၞောတ် နက္ခတ္တဗေဒ ဟိန္ဒူရ။ ဇၟာပ်ပ်တ္ၚဲ နွံကဵု တိရစ္ဆာန် သင်္ကေတ ကေုာံ ဒိုဟ် အတိုင်အခိုက်အလိုက် စက်သမ္မာန် (Astrology) ရ။

* '''တ္ၚဲအဒိုတ်''' (Sunday) - ဂြိုဟ်တ္ၚဲ (Sun)၊ သပဝ် (Garuda)၊ ဒိုဟ်ဨသာန်။
* '''တ္ၚဲစန်''' (Monday) - ဂြိုဟ်ဂိတု (Moon)၊ ကၠ (Tiger)၊ ဒိုဟ်ဗမံက်။
* '''တ္ၚဲအၚာ''' (Tuesday) - ဂြိုဟ်အၚာ (Mars)၊ ဇာဒိသိုင် (Lion)၊ ဒိုဟ်အဂၞဲ။
* '''တ္ၚဲဗုဒ္ဓဝါ''' (Wednesday) - ဂြိုဟ်ဗုဒ္ဓ (Mercury)၊ စိင် (Elephant - Tusked)၊ ဒိုဟ်သၠုင်ကျာ။ (အခိင်ဗတံကော် တ္ၚဲရာဟု - စိင်ဟွံမဲဂြင်)။
* '''တ္ၚဲဗြဴဗတိ''' (Thursday) - ဂြိုဟ်ဗြဴဗတိ (Jupiter)၊ ကၞိ (Rat)၊ ဒိုဟ်ပလိုတ်။
* '''တ္ၚဲသိုက်''' (Friday) - ဂြိုဟ်သုကြာ (Venus)၊ ဟင်္သာ/ပွေး (Guinea pig)၊ ဒိုဟ်နေရတိ။
* '''တ္ၚဲသ္ၚိသဝ်''' (Saturday) - ဂြိုဟ်သနေ် (Saturn)၊ နာ် (Naga)၊ ဒိုဟ်နေရတိ/ဗာယပ်။&lt;ref name=&quot;HtinAung1959&quot;&gt;Htin Aung, Maung (1959). ''Folk Elements in Burmese Buddhism''. Oxford University Press. pp. 10-14.&lt;/ref&gt;

== ၅။ သၞာံထပ် ကေုာံ ဂိတုထပ် (Leap Years and Intercalary Months) ==
သွက်ဂွံ ပညဳ ကြက္ကဒိန် သဇိုင်ဂိတု (Lunar) ကု သဇိုင်တ္ၚဲ (Solar) ဂှ်၊ သၞောတ်ကြက္ကဒိန်မန် စကာ စက်မေတောန် (Metonic cycle - ၁၉ သၞာံ)။ ပ္ဍဲပွိုင် ၁၉ သၞာံဂှ်၊ ဒးထပ်စုတ် ဂိတု ၇ အလန် သွက်ဂွံ ဗပေင်ကဵု တ္ၚဲမယှအ်အာဂမၠိုင်ရ။ သၞာံမထပ်စုတ် ဂိတုဝွံ ကော်စ '''သၞာံထပ်''' (Adhimat) ရ။

* '''ဂိတုထပ် (Adhika Masa)''': ပ္ဍဲသၞာံထပ်မ္ဂး၊ ဂိတုဒ္ဂိုန် ဒးဒုင်ထပ် ၜါအလန် တုဲ ကော်စ '''ဒ္ဂိုန်ပထမ''' (First Waso) ကေုာံ '''ဒ္ဂိုန်ဒုတိယ''' (Second Waso) ရ။ သၞာံဝွံ နွံ ၁၃ ဂိတု (၃၈၄ တ္ၚဲ) ရ။
* '''တ္ၚဲထပ် (Adhika Vara)''': လဆောဝ်မ္ဂး သွက်ဂွံ ပညဳပညပ် အလုံမွဲစက်၊ ဒးထပ်စုတ် မွဲတ္ၚဲ ပ္ဍဲဂိတုဇှ်ေ (နူ ၂၉ ပြံင်အာ ၃၀ တ္ၚဲ)။ သၞာံမၞုံကဵု သီုဂိတုထပ် သီုတ္ၚဲထပ် ဂှ် ကော်စ သၞာံထပ်ဇၞော် (Great leap year) မၞုံ ၃၈၅ တ္ၚဲရ。&lt;ref name=&quot;Irwin1909&quot;&gt;Irwin, Sir Alfred (1909). ''The Burmese and Arakanese Calendars''. Rangoon: Hanthawaddy Printing Works. pp. 1-5.&lt;/ref&gt;

== ၆။ သက္ကရာဇ် ကေုာံ သာသနာ (Eras: Sakarat and Sasana) ==
ကြက္ကဒိန်မန် စကာ သၞောတ်သက္ကရာဇ် အဓိက ၜါသာ် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ သၞာံ (Year numbering):

# '''သက္ကရာဇ်သာသနာ''' (Buddhist Era - BE): စတမ်နူ သၞာံကျာ်တြဲ သ္ပပရိနိဗ္ဗာန် ပ္ဍဲ ၅၄၄ ဘဳစဳ (BCE)။ သွက်ဂွံ တီ သၞာံသာသနာ၊ ထပ်စုတ် ၅၄၄ လတူ သၞာံအေဒဳ (AD) (ဥပမာ: ၂၀၂၃ + ၅၄၄ = ၂၅၆၇ သာသနာ)။
# '''သက္ကရာဇ်ဍုင် ဟွံသေင်မ္ဂး သက္ကရာဇ်''' (Chula Sakarat / Burmese Era - ME): စတမ်နူ သၞာံ ၆၃၈ အေဒဳ (AD) မဒှ် သၞာံ သၟိင်ပုပ်ပ္ပစော (Popa Sawrahan) ပလေဝ်လဝ် သၞောတ်သက္ကရာဇ်။ သွက်ဂွံ တီ သက္ကရာဇ်၊ နုက်ပ္တိတ် ၆၃၈ နူ သၞာံအေဒဳ (AD) (ဥပမာ: ၂၀၂၃ - ၆၃၈ = ၁၃၈၅ သက္ကရာဇ်)။&lt;ref name=&quot;Eade1989&quot;/&gt;

== ၇။ သဘင် ကေုာံ တ္ၚဲကၟုဲ အဓိကဂမၠိုင် (Major Festivals and Holidays) ==
သဘင်ယေန်သၞာင် ကေုာံ သာသနာ ဂကူမန် သီုဖအိုတ် ဒုင်သ္ဇိုင် ကု ကြက္ကဒိန်မန် ဝွံရ:
* '''[[သဘင်အတးသင်္ကြာန်]]''' (Thingyan): တ္ၚဲသၞာံတၟိ မဒတုံပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဂိတုစဲ (လဒေါဝ် ဨပြဳ)။ ညးဝေင်ဍာ် တုဲ ဒုင်တၠုင် သၞာံတၟိ။
* '''သဘင်ပသာ်ပေင်''' (Vesak): တ္ၚဲဂိတုပသာ်ပေင်။ တ္ၚဲကျာ်တြဲ သၠးဂၠံဂဝ်၊ ဂွံသဗ္ဗညုတဉာဏ် ကေုာံ သ္ပပရိနိဗ္ဗာန်။
* '''သဘင်ဒ္ဂိုန်ပေင်''' (Dhammacakka Day): တ္ၚဲခမဳသင်တအ် စလုပ် ဝါသ် (Buddhist Lent) ပွိုင် ပိဂိတု စဵုကဵု သှ်ေပေင်။
* '''သဘင်သှ်ေပေင် ကေုာံ ကထိုန်''': တ္ၚဲကျာ်တြဲ စဴနူ တာဝတိံသာ ကေုာံ သဘင်ကဵုဒါန် သ္ၚာကထိုန် ပ္ဍဲဂိတုကထိုန်။
* '''[[တ္ၚဲကောန်ဂကူမန်]]''' (Mon National Day): တ္ၚဲဂိတုမာဃ် (၁) စွေက်။ မစၟတ်သမ္တီ တ္ၚဲပတန်ဍုင်ဟံသာဝတဳ။

== ၈။ ရာသဳဥတု ကေုာံ ဗ္ၚ (Seasons and Agriculture) ==
ကြက္ကဒိန်မန် ပါ်လဝ် သၞာံမွဲ နကဵု ဥတု ပိ (Three Seasons) မဆက်စပ် ကု ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ ကမၠောန်ဗ္ၚရ:
# '''ဥတုကညင်''' (Hot Season): နူဂိတုဖဝ်ရဂိုန် (၁) စွေက် စဵုကဵု ဂိတုဇှ်ေ (၁၅) မၟံက်။ ဒှ်အခိင် ကတဴကတာန်တုဲ သၟာဗ္ၚတအ် ဇူဒီု ကေုာံ ပလေဝ်ပလေတ် ကိရိယာဗ္ၚ။
# '''ဥတုဗြဲ''' (Rainy Season): နူဂိတုဇှ်ေ (၁) စွေက် စဵုကဵု ဂိတုဝဟ် (၁၅) မၟံက်။ ဒှ်အခိင် ဗြဲမုသုန် ဂူတုဲ စဇိက်ဗ္ၚ ကေုာံ ပတမ်မသြောအ်။
# '''ဥတုမဟိန်''' (Cold Season): နူဂိတုဝဟ် (၁) စွေက် စဵုကဵု ဂိတုဖဝ်ရဂိုန် (၁5) မၟံက်။ ဒှ်အခိင် ဥတုဂံက်သံက် ကေုာံ အခိင် ပကောံသြောအ်တန်သၞာံ (Harvesting) ရ။

== ၉။ စက်သမ္မာန် ကေုာံ နက္ခတ် (Astrology and Nakshatras) ==
ကြက္ကဒိန်မန်ဝွံ ဆက်စပ် သောဲသောဲဗၠောဲဗၠောဲ ကု စက်သမ္မာန် (Astrology) ကေုာံ ဗေဒင် (Divination) ရ။ ဂိတု ၂၇ နက္ခတ် (Nakshatras) မပ္တံကဵု အသဝဏဳ၊ ဘရဏဳ၊ ကတ္တိကာ တအ် ဒးဒုင်စကာ သွက်ဂွံ တွက် ဇာတာ (Horoscope) သၠးဂၠံဂဝ် ကေုာံ တွက်ရုဲ တ္ၚဲခိုဟ် သွက်ဂွံ သ္ပမ္ၚဵုထပ်တဲ ဟွံသေင်မ္ဂး သြိုင်သ္ၚိတၟိရ။ 

တုဲပၠန် သၞောတ် '''မဟာဘုတ်''' (Mahabote) မဒှ် သၞောတ်ဗေဒင် ဒုင်သ္ဇိုင် ကု တ္ၚဲသၠးဂၠံဂဝ် ကေုာံ သက္ကရာဇ်ဍုင် လေဝ် ဒှ်အရာ အဓိက ပ္ဍဲယေန်သၞာင်မန် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ နိမိတ် ကေုာံ ပရေင်တန်တဴ လၟေင်လၟိုန်တ္ၚဲရ။&lt;ref name=&quot;HtinAung1959&quot;/&gt;

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ကြက္ကဒိန် ဂၠးကဝ် (Comparison with Gregorian and other Calendars) ==
ကြက္ကဒိန်မန် ကဵု ကြက္ကဒိန် ဂရဳဂဝ်ရဳယာန် (Gregorian calendar) နွံကဵု တင်တၞဟ်ခြာ ဗွဲမဇၞော်ရ။ ကြက္ကဒိန် ဂရဳဂဝ်ရဳယာန် ဂှ် ဒှ်ကြက္ကဒိန် သဇိုင်တ္ၚဲ (Solar ONLY) သၟးတုဲ၊ ကြက္ကဒိန်မန်ဂှ် ဒှ် တ္ၚဲ-ဂိတု (Lunisolar) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ တ္ၚဲသဘင်မန် ဗီုကဵု တ္ၚဲကောန်ဂကူမန် ဟွံသေင်မ္ဂး တ္ၚဲပသာ်ပေင် တအ် ဒတုံပ္ဍဲ တ္ၚဲဟွံတုပ်ရေင်သကအ် ပ္ဍဲကြက္ကဒိန် အင်္ဂလိက် ဇၟာပ်ပ်သၞာံရ။

ကြက္ကဒိန်မန် ဝွံ တုပ်သၟဟ် ကု [[ကြက္ကဒိန် ဗၟာ]] ကေုာံ ကြက္ကဒိန် ရခိုင် သီုဖအိုတ် ညောန်န်ရ (ဆမအရေဝ် ကေုာံ အခိုက်ကၞာ ညိညဟေင် တၞဟ်ခြာ)။ တုဲပၠန် ဍေဟ်ကြပ်တုပ် ကု ကြက္ကဒိန်သေံ (Thai lunar calendar) ကေုာံ ကြက္ကဒိန် ခမာ ကီုလေဝ်၊ လၟေင် စၟတ်သမ္တီ ဂိတုထပ် ကေုာံ လၟိဟ်တ္ၚဲ ပ္ဍဲလ္ၚဵုဂိတု တၞဟ်ခြာအာ ညိညရ။&lt;ref name=&quot;Ohashi2001&quot;/&gt;

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/Header|မုက်ဗဟဵု}}

[[ကဏ္ဍ:ကြက္ကဒိန်]]
[[ကဏ္ဍ:ယေန်သၞာင်မန်]]
[[ကဏ္ဍ:ကြက္ကဒိန် တ္ၚဲ-ဂိတု]]</text>
      <sha1>oroern29n6mhpn94grrr9rj0u2sycxt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59010</id>
      <parentid>59001</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T03:55:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* ၃။ ဂိတုဂမၠိုင် ကေုာံ ရာသဳ (Months and Zodiacs) */</comment>
      <origin>59010</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21993" sha1="2ylmg6bwwmi4j07pyochwnzcf5mpj8k" xml:space="preserve">{{Infobox calendar
| name = ကြက္ကဒိန် မန် (Mon Calendar)
| image = [[File:Mon_traditional_zodiac_calendar.jpg|250px|alt=ရုပ်ဗီု ကြက္ကဒိန်မန် အခိုက်တြေံ ကေုာံ ရာသဳစက်]]
| caption = ရုပ်ဗီု စက်ရာသဳ ၁၂ ကေုာံ ကြက္ကဒိန်မန် အခိုက်တြေံ
| type = [[ကြက္ကဒိန် တ္ၚဲ-ဂိတု]] (Lunisolar calendar)
| date = [[သက္ကရာဇ်ဍုင်]] (Chula Sakarat) / [[သာသနာ|သက္ကရာဇ်သာသနာ]] (Buddhist Era)
| epoch = ၆၃၈ AD (သွက် သက္ကရာဇ်ဍုင်)
| month_type = သဇိုင်ဂိတု (Lunar) - ၂၉ ဟွံသေင်မ္ဂး ၃၀ တ္ၚဲ
| year_type = သဇိုင်တ္ၚဲ (Solar) - ၃၅၄, ၃၈၄, ဟွံသေင်မ္ဂး ၃၈၅ တ္ၚဲ
| related = [[ကြက္ကဒိန် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ [[ကြက္ကဒိန် ဗၟာ]]၊ [[ကြက္ကဒိန် သေံ]]
}}

'''ကြက္ကဒိန် မန်''' ({{lang-en|Mon calendar}}) ဝွံ ဒှ်သၞောတ် [[ကြက္ကဒိန် တ္ၚဲ-ဂိတု]] (Lunisolar calendar) မစကာဒၟံင် ပ္ဍဲယေန်သၞာင် ကေုာံ သာသနာ ဂကူမန် လတူရးအာရှသၠုင်ကျာ-ဗမံက် (ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ဍုင်သေံ) ရ။ ကြက္ကဒိန်ဝွံ ဒုင်သ္ဇိုင် ကု လၟေင်ဂိတုဂေတ် (Lunar cycle) သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဂိတုတုဲ၊ ဒုင်သ္ဇိုင် ကု လၟေင်တ္ၚဲဂေတ် (Solar cycle) သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ သၞာံ ကေုာံ ဥတုရ။&lt;ref name=&quot;Eade1989&quot;&gt;Eade, J.C. (1989). ''Southeast Asian Ephemeris: Solar and Planetary Positions, A.D. 638–2000''. Cornell University Southeast Asia Program. pp. 11-15.&lt;/ref&gt; 

သွက်ဂွံ ပညဳပညပ် အကြာ သၞာံဂိတု (Lunar year - ၃၅၄ တ္ၚဲ) ကေုာံ သၞာံတ္ၚဲ (Solar year - ၃၆၅.၂၅ တ္ၚဲ) ဂှ် ကြက္ကဒိန်မန် စကာ သၞောတ်သၞာံထပ် မထပ်စုတ် '''ဂိတုထပ်''' (Intercalary month - ဒ္ဂိုန်ဒုတိယ) ကေုာံ '''တ္ၚဲထပ်''' (Intercalary day) ပ္ဍဲလၟေင် စက်မေတောန် (Metonic cycle) ရ။ သၞောတ်ကြက္ကဒိန်ဝွံ ဒှ်သဇိုင် သွက် ကြက္ကဒိန် ဗၟာ၊ ကြက္ကဒိန် ရခိုင် ကေုာံ ကြက္ကဒိန် သေံတြေံဂမၠိုင်တုဲ၊ စကာကၠုင်လဝ် နူခေတ် ဍုင်သဓီု (Thaton) ကေုာံ ဍုင်ဟံသာဝတဳ (Hongsawatoi) မဒှ် ခေတ်ထဝ် ဂကူမန်တေအ်ရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ကြက္ကဒိန်မန်ဝွံ က္တဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ကေုာံ ပရေင်ဖန်ဗဒှ် တၠပညာ နက္ခတ္တဗေဒ မန်-ခမာ ကေုာံ ပျူ တအ် မလ္ၚတ်ကေတ် သၞောတ်ကြက္ကဒိန် ဟိန္ဒူ (Hindu calendar) မဒုင်သ္ဇိုင် ကု ကျမ် ''သူရိယ သိဒ္ဓန္တ'' (Surya Siddhanta) နူဍုင်အိန္ဒိယရ။&lt;ref name=&quot;Ohashi2001&quot;&gt;Ohashi, Yukio (2001). &quot;Astronomy in Mainland Southeast Asia&quot;. In H. Selin (ed.). ''Astronomy Across Cultures''. Kluwer Academic Publishers. pp. 319-325.&lt;/ref&gt; 

အတိုင်ဝင်မ္ဂး သၞောတ်ကြက္ကဒိန် မစၟတ်သမ္တီ သက္ကရာဇ်ဍုင် (Chula Sakarat) ဝွံ စတမ်ကၠုင် နူကဵု သၞာံ ၆၃၈ AD ပ္ဍဲခေတ် သၟိင်ပျူ-မန် ကေုာံ ဒးဒုင်စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲခေတ် ဍုင်ဗုကာံ ကေုာံ ဍုင်မတ္တမ-ဟံသာဝတဳရ။ ဂကူမန်တအ် ပံင်ပ္ကောံ သၞောတ်နက္ခတ် အိန္ဒိယ ကု ယေန်သၞာင် တဵုလွဳ ကေုာံ သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဇကုတုဲ ခၞံဗဒှ်လဝ် ကြက္ကဒိန် မၞုံကဵု ယၟုဂိတု၊ ယၟုတ္ၚဲ ကေုာံ ရာသဳ မဒှ် အခိုက်ကၞာမန် ဇေတ်တ်ရ။&lt;ref name=&quot;Luce1970&quot;&gt;Luce, G.H. (1970). ''Old Burma: Early Pagan''. Vol. 2. Artibus Asiae. pp. 327-328.&lt;/ref&gt; လိက်တၟအ်မန် ခေတ်တြေံ (ဥပမာ- လိက်တၟအ် သြိုင်နန် သၟိင်ကျာန်သစ်သား) ဂှ် ဒှ်သက်သဳ ခိုင်ကၠိုက် မစၞောန်ထ္ၜး ပရေင်စကာ ကြက္ကဒိန်မန် ပ္ဍဲအကြာ ၁၁ ဗွဝ်ကၠံရ။

== ၂။ သၞောတ် လဒက်ပ္တန် ကြက္ကဒိန် (Calendar Structure) ==
ကြက္ကဒိန်မန် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု လၟေင်ဂိတု ၁၂ ဂိတု ပ္ဍဲမွဲသၞာံဓမ္မတာရ။ ဇၟာပ်ပ်ဂိတု ပါ်လဝ် ၜါကရေက်:
# '''ဂိတုမၟံက်''' (Waxing phase): စနူ တ္ၚဲ ၁ မၟံက် စဵုကဵု တ္ၚဲ ၁၅ မၟံက် (တ္ၚဲဂိတုပေင်)။
# '''ဂိတုစွေက်''' (Waning phase): စနူ တ္ၚဲ ၁ စွေက် စဵုကဵု တ္ၚဲ ၁၄ ဟွံသေင်မ္ဂး ၁၅ စွေက် (တ္ၚဲဂိတုအိုတ်)။

ဟိုတ်နူ လၟေင်ဂိတုဂေတ် (Synodic month) နွံ ၂၉.၅၃ တ္ၚဲဂှ်ရ၊ ဂိတုမွဲ ကဵု မွဲ နွံလၟိဟ်တ္ၚဲ ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်ရ။ ဂိတုလ္ၚဵု နွံ ၂၉ တ္ၚဲ (စွေက်အိုတ် ပ္ဍဲ ၁၄ စွေက်) တုဲ၊ ဂိတုလ္ၚဵု နွံ ၃၀ တ္ၚဲ (စွေက်အိုတ် ပ္ဍဲ ၁၅ စွေက်) ရ။ သၞာံဓမ္မတာ (Common year) မွဲ နွံ ၃၅၄ တ္ၚဲ၊ ဆဂး သွက်ဂွံ ပညဳ ကု သၞာံတ္ၚဲ (၃၆၅.၂၅ တ္ၚဲ) ဂှ် ဒးစကာ သၞောတ်သၞာံထပ် (Leap year) မၞုံ ၃၈၄ ဟွံသေင်မ္ဂး ၃၈၅ တ္ၚဲရ။

== ၃။ ဂိတုဂမၠိုင် ကေုာံ ရာသဳ (Months and Zodiacs) ==
ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်မန် နွံ ဂိတု ၁၂ မၞုံကဵု ယၟုမဒုင်သ္ဇိုင် ကု နက္ခတ် ကေုာံ ရာသဳ (Zodiac) အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|-
! လၟေင်
! ယၟုဂိတုမန်
! လၟိဟ်တ္ၚဲ
! ရာသဳ (Zodiac)
! ရာသဳသံသကြိုတ်
! အခိင်ဂလးတိ (Gregorian)
! ဥတု
|-
| ၁
| '''[[စဲ]]''' (Cait)
| ၂၉
| မေသ (Aries)
| Meṣa
| မာတ် - ဨပြဳ
| ဥတုကညင်
|-
| ၂
| '''[[ပသာ်]]''' (Vaisakha)
| ၃၀
| ပြိသ (Taurus)
| Vṛṣabha
| ဨပြဳ - မေ
| ဥတုကညင်
|-
| ၃
| '''[[ဇှ်ေ]]''' (Jyeshtha)
| ၂၉ (ဟွံ) ၃၀*
| မေထုန် (Gemini)
| Mithuna
| မေ - ဂျောန်
| ဥတုကညင်/ဗြဲ
|-
| ၄
| '''[[ဒ္ဂိုန်]]''' (Ashadha)
| ၃၀**
| ကြကဋ် (Cancer)
| Karkaṭa
| ဂျောန် - ဂျူလာင်
| ဥတုဗြဲ
|-
| ၅
| '''[[ခ္ဍဲသဳ]]''' (Sravana)
| ၂၉
| သိင်္ဃ (Leo)
| Siṃha
| ဂျူလာင် - အဝ်ဂေတ်
| ဥတုဗြဲ
|-
| ၆
| '''[[ဘတ်]]''' (Bhadrapada)
| ၃၀
| ကညာ (Virgo)
| Kanyā
| အဝ်ဂေတ် - သေတ်တေမ်ဗါ
| ဥတုဗြဲ
|-
| ၇
| '''[[ဝှ်]]''' (Asvina)
| ၂၉
| တူလာ (Libra)
| Tulā
| သေတ်တေမ်ဗါ - အံက်တဝ်ဗါ
| ဥတုဗြဲ
|-
| ၈
| '''[[ကထိုန်]]''' (Karttika)
| ၃၀
| ဗြိစ္ဆာ (Scorpio)
| Vṛścika
| အံက်တဝ်ဗါ - နဝ်ဝေမ်ဗါ
| ဥတုမဟိန်
|-
| ၉
| '''[[မြေဂသဳ]]''' (Margasirsha)
| ၂၉
| ဓနု (Sagittarius)
| Dhanu
| နဝ်ဝေမ်ဗါ - ဒဳဇြေမ်ဗါ
| ဥတုမဟိန်
|-
| ၁၀
| '''[[ပုဟ်၊ ဂိတု|ပုဟ်]]''' (Pausha)
| ၃၀
| မကရ် (Capricorn)
| Makara
| ဒဳဇြေမ်ဗါ - ဇာန်နဝါရဳ
| ဥတုမဟိန်
|-
| ၁၁
| '''[[မာ်]]''' (Magha)
| ၂၉
| ကုမ္ဘ (Aquarius)
| Kumbha
| ဇာန်နဝါရဳ - ဖေဖဝ်ဝါရဳ
| ဥတုမဟိန်
|-
| ၁၂
| '''[[ဖဝ်ရဂိုန်]]''' (Phalguna)
| ၃၀
| မိန် (Pisces)
| Mīna
| ဖေဖဝ်ဝါရဳ - မာတ်
| ဥတုမဟိန်/ကညင်
|}
''တင်စၟတ်: * ပ္ဍဲသၞာံထပ်တ္ၚဲ (Great leap year) ဂိတုဇှ်ေ နွံ ၃၀ တ္ၚဲ။ ** ပ္ဍဲသၞာံထပ်ဂိတု (Leap year) နွံ ဒ္ဂိုန်ပထမ ကေုာံ ဒ္ဂိုန်ဒုတိယ (၃၀ တ္ၚဲ ၜါအလန်)။''

== ၄။ တ္ၚဲ ပ္ဍဲသတ္တာဟ (Days of the Week) ==
တ္ၚဲ ၇ တ္ၚဲ ပ္ဍဲသတ္တာဟ ကြက္ကဒိန်မန်ဂှ် ခုတ်လဝ်ယၟု နကဵု ယၟုဂြိုဟ် (Planets) ပ္ဍဲသၞောတ် နက္ခတ္တဗေဒ ဟိန္ဒူရ။ ဇၟာပ်ပ်တ္ၚဲ နွံကဵု တိရစ္ဆာန် သင်္ကေတ ကေုာံ ဒိုဟ် အတိုင်အခိုက်အလိုက် စက်သမ္မာန် (Astrology) ရ။

* '''တ္ၚဲအဒိုတ်''' (Sunday) - ဂြိုဟ်တ္ၚဲ (Sun)၊ သပဝ် (Garuda)၊ ဒိုဟ်ဨသာန်။
* '''တ္ၚဲစန်''' (Monday) - ဂြိုဟ်ဂိတု (Moon)၊ ကၠ (Tiger)၊ ဒိုဟ်ဗမံက်။
* '''တ္ၚဲအၚာ''' (Tuesday) - ဂြိုဟ်အၚာ (Mars)၊ ဇာဒိသိုင် (Lion)၊ ဒိုဟ်အဂၞဲ။
* '''တ္ၚဲဗုဒ္ဓဝါ''' (Wednesday) - ဂြိုဟ်ဗုဒ္ဓ (Mercury)၊ စိင် (Elephant - Tusked)၊ ဒိုဟ်သၠုင်ကျာ။ (အခိင်ဗတံကော် တ္ၚဲရာဟု - စိင်ဟွံမဲဂြင်)။
* '''တ္ၚဲဗြဴဗတိ''' (Thursday) - ဂြိုဟ်ဗြဴဗတိ (Jupiter)၊ ကၞိ (Rat)၊ ဒိုဟ်ပလိုတ်။
* '''တ္ၚဲသိုက်''' (Friday) - ဂြိုဟ်သုကြာ (Venus)၊ ဟင်္သာ/ပွေး (Guinea pig)၊ ဒိုဟ်နေရတိ။
* '''တ္ၚဲသ္ၚိသဝ်''' (Saturday) - ဂြိုဟ်သနေ် (Saturn)၊ နာ် (Naga)၊ ဒိုဟ်နေရတိ/ဗာယပ်။&lt;ref name=&quot;HtinAung1959&quot;&gt;Htin Aung, Maung (1959). ''Folk Elements in Burmese Buddhism''. Oxford University Press. pp. 10-14.&lt;/ref&gt;

== ၅။ သၞာံထပ် ကေုာံ ဂိတုထပ် (Leap Years and Intercalary Months) ==
သွက်ဂွံ ပညဳ ကြက္ကဒိန် သဇိုင်ဂိတု (Lunar) ကု သဇိုင်တ္ၚဲ (Solar) ဂှ်၊ သၞောတ်ကြက္ကဒိန်မန် စကာ စက်မေတောန် (Metonic cycle - ၁၉ သၞာံ)။ ပ္ဍဲပွိုင် ၁၉ သၞာံဂှ်၊ ဒးထပ်စုတ် ဂိတု ၇ အလန် သွက်ဂွံ ဗပေင်ကဵု တ္ၚဲမယှအ်အာဂမၠိုင်ရ။ သၞာံမထပ်စုတ် ဂိတုဝွံ ကော်စ '''သၞာံထပ်''' (Adhimat) ရ။

* '''ဂိတုထပ် (Adhika Masa)''': ပ္ဍဲသၞာံထပ်မ္ဂး၊ ဂိတုဒ္ဂိုန် ဒးဒုင်ထပ် ၜါအလန် တုဲ ကော်စ '''ဒ္ဂိုန်ပထမ''' (First Waso) ကေုာံ '''ဒ္ဂိုန်ဒုတိယ''' (Second Waso) ရ။ သၞာံဝွံ နွံ ၁၃ ဂိတု (၃၈၄ တ္ၚဲ) ရ။
* '''တ္ၚဲထပ် (Adhika Vara)''': လဆောဝ်မ္ဂး သွက်ဂွံ ပညဳပညပ် အလုံမွဲစက်၊ ဒးထပ်စုတ် မွဲတ္ၚဲ ပ္ဍဲဂိတုဇှ်ေ (နူ ၂၉ ပြံင်အာ ၃၀ တ္ၚဲ)။ သၞာံမၞုံကဵု သီုဂိတုထပ် သီုတ္ၚဲထပ် ဂှ် ကော်စ သၞာံထပ်ဇၞော် (Great leap year) မၞုံ ၃၈၅ တ္ၚဲရ。&lt;ref name=&quot;Irwin1909&quot;&gt;Irwin, Sir Alfred (1909). ''The Burmese and Arakanese Calendars''. Rangoon: Hanthawaddy Printing Works. pp. 1-5.&lt;/ref&gt;

== ၆။ သက္ကရာဇ် ကေုာံ သာသနာ (Eras: Sakarat and Sasana) ==
ကြက္ကဒိန်မန် စကာ သၞောတ်သက္ကရာဇ် အဓိက ၜါသာ် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ သၞာံ (Year numbering):

# '''သက္ကရာဇ်သာသနာ''' (Buddhist Era - BE): စတမ်နူ သၞာံကျာ်တြဲ သ္ပပရိနိဗ္ဗာန် ပ္ဍဲ ၅၄၄ ဘဳစဳ (BCE)။ သွက်ဂွံ တီ သၞာံသာသနာ၊ ထပ်စုတ် ၅၄၄ လတူ သၞာံအေဒဳ (AD) (ဥပမာ: ၂၀၂၃ + ၅၄၄ = ၂၅၆၇ သာသနာ)။
# '''သက္ကရာဇ်ဍုင် ဟွံသေင်မ္ဂး သက္ကရာဇ်''' (Chula Sakarat / Burmese Era - ME): စတမ်နူ သၞာံ ၆၃၈ အေဒဳ (AD) မဒှ် သၞာံ သၟိင်ပုပ်ပ္ပစော (Popa Sawrahan) ပလေဝ်လဝ် သၞောတ်သက္ကရာဇ်။ သွက်ဂွံ တီ သက္ကရာဇ်၊ နုက်ပ္တိတ် ၆၃၈ နူ သၞာံအေဒဳ (AD) (ဥပမာ: ၂၀၂၃ - ၆၃၈ = ၁၃၈၅ သက္ကရာဇ်)။&lt;ref name=&quot;Eade1989&quot;/&gt;

== ၇။ သဘင် ကေုာံ တ္ၚဲကၟုဲ အဓိကဂမၠိုင် (Major Festivals and Holidays) ==
သဘင်ယေန်သၞာင် ကေုာံ သာသနာ ဂကူမန် သီုဖအိုတ် ဒုင်သ္ဇိုင် ကု ကြက္ကဒိန်မန် ဝွံရ:
* '''[[သဘင်အတးသင်္ကြာန်]]''' (Thingyan): တ္ၚဲသၞာံတၟိ မဒတုံပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဂိတုစဲ (လဒေါဝ် ဨပြဳ)။ ညးဝေင်ဍာ် တုဲ ဒုင်တၠုင် သၞာံတၟိ။
* '''သဘင်ပသာ်ပေင်''' (Vesak): တ္ၚဲဂိတုပသာ်ပေင်။ တ္ၚဲကျာ်တြဲ သၠးဂၠံဂဝ်၊ ဂွံသဗ္ဗညုတဉာဏ် ကေုာံ သ္ပပရိနိဗ္ဗာန်။
* '''သဘင်ဒ္ဂိုန်ပေင်''' (Dhammacakka Day): တ္ၚဲခမဳသင်တအ် စလုပ် ဝါသ် (Buddhist Lent) ပွိုင် ပိဂိတု စဵုကဵု သှ်ေပေင်။
* '''သဘင်သှ်ေပေင် ကေုာံ ကထိုန်''': တ္ၚဲကျာ်တြဲ စဴနူ တာဝတိံသာ ကေုာံ သဘင်ကဵုဒါန် သ္ၚာကထိုန် ပ္ဍဲဂိတုကထိုန်။
* '''[[တ္ၚဲကောန်ဂကူမန်]]''' (Mon National Day): တ္ၚဲဂိတုမာဃ် (၁) စွေက်။ မစၟတ်သမ္တီ တ္ၚဲပတန်ဍုင်ဟံသာဝတဳ။

== ၈။ ရာသဳဥတု ကေုာံ ဗ္ၚ (Seasons and Agriculture) ==
ကြက္ကဒိန်မန် ပါ်လဝ် သၞာံမွဲ နကဵု ဥတု ပိ (Three Seasons) မဆက်စပ် ကု ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ ကမၠောန်ဗ္ၚရ:
# '''ဥတုကညင်''' (Hot Season): နူဂိတုဖဝ်ရဂိုန် (၁) စွေက် စဵုကဵု ဂိတုဇှ်ေ (၁၅) မၟံက်။ ဒှ်အခိင် ကတဴကတာန်တုဲ သၟာဗ္ၚတအ် ဇူဒီု ကေုာံ ပလေဝ်ပလေတ် ကိရိယာဗ္ၚ။
# '''ဥတုဗြဲ''' (Rainy Season): နူဂိတုဇှ်ေ (၁) စွေက် စဵုကဵု ဂိတုဝဟ် (၁၅) မၟံက်။ ဒှ်အခိင် ဗြဲမုသုန် ဂူတုဲ စဇိက်ဗ္ၚ ကေုာံ ပတမ်မသြောအ်။
# '''ဥတုမဟိန်''' (Cold Season): နူဂိတုဝဟ် (၁) စွေက် စဵုကဵု ဂိတုဖဝ်ရဂိုန် (၁5) မၟံက်။ ဒှ်အခိင် ဥတုဂံက်သံက် ကေုာံ အခိင် ပကောံသြောအ်တန်သၞာံ (Harvesting) ရ။

== ၉။ စက်သမ္မာန် ကေုာံ နက္ခတ် (Astrology and Nakshatras) ==
ကြက္ကဒိန်မန်ဝွံ ဆက်စပ် သောဲသောဲဗၠောဲဗၠောဲ ကု စက်သမ္မာန် (Astrology) ကေုာံ ဗေဒင် (Divination) ရ။ ဂိတု ၂၇ နက္ခတ် (Nakshatras) မပ္တံကဵု အသဝဏဳ၊ ဘရဏဳ၊ ကတ္တိကာ တအ် ဒးဒုင်စကာ သွက်ဂွံ တွက် ဇာတာ (Horoscope) သၠးဂၠံဂဝ် ကေုာံ တွက်ရုဲ တ္ၚဲခိုဟ် သွက်ဂွံ သ္ပမ္ၚဵုထပ်တဲ ဟွံသေင်မ္ဂး သြိုင်သ္ၚိတၟိရ။ 

တုဲပၠန် သၞောတ် '''မဟာဘုတ်''' (Mahabote) မဒှ် သၞောတ်ဗေဒင် ဒုင်သ္ဇိုင် ကု တ္ၚဲသၠးဂၠံဂဝ် ကေုာံ သက္ကရာဇ်ဍုင် လေဝ် ဒှ်အရာ အဓိက ပ္ဍဲယေန်သၞာင်မန် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ နိမိတ် ကေုာံ ပရေင်တန်တဴ လၟေင်လၟိုန်တ္ၚဲရ။&lt;ref name=&quot;HtinAung1959&quot;/&gt;

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ကြက္ကဒိန် ဂၠးကဝ် (Comparison with Gregorian and other Calendars) ==
ကြက္ကဒိန်မန် ကဵု ကြက္ကဒိန် ဂရဳဂဝ်ရဳယာန် (Gregorian calendar) နွံကဵု တင်တၞဟ်ခြာ ဗွဲမဇၞော်ရ။ ကြက္ကဒိန် ဂရဳဂဝ်ရဳယာန် ဂှ် ဒှ်ကြက္ကဒိန် သဇိုင်တ္ၚဲ (Solar ONLY) သၟးတုဲ၊ ကြက္ကဒိန်မန်ဂှ် ဒှ် တ္ၚဲ-ဂိတု (Lunisolar) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ တ္ၚဲသဘင်မန် ဗီုကဵု တ္ၚဲကောန်ဂကူမန် ဟွံသေင်မ္ဂး တ္ၚဲပသာ်ပေင် တအ် ဒတုံပ္ဍဲ တ္ၚဲဟွံတုပ်ရေင်သကအ် ပ္ဍဲကြက္ကဒိန် အင်္ဂလိက် ဇၟာပ်ပ်သၞာံရ။

ကြက္ကဒိန်မန် ဝွံ တုပ်သၟဟ် ကု [[ကြက္ကဒိန် ဗၟာ]] ကေုာံ ကြက္ကဒိန် ရခိုင် သီုဖအိုတ် ညောန်န်ရ (ဆမအရေဝ် ကေုာံ အခိုက်ကၞာ ညိညဟေင် တၞဟ်ခြာ)။ တုဲပၠန် ဍေဟ်ကြပ်တုပ် ကု ကြက္ကဒိန်သေံ (Thai lunar calendar) ကေုာံ ကြက္ကဒိန် ခမာ ကီုလေဝ်၊ လၟေင် စၟတ်သမ္တီ ဂိတုထပ် ကေုာံ လၟိဟ်တ္ၚဲ ပ္ဍဲလ္ၚဵုဂိတု တၞဟ်ခြာအာ ညိညရ။&lt;ref name=&quot;Ohashi2001&quot;/&gt;

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/Header|မုက်ဗဟဵု}}

[[ကဏ္ဍ:ကြက္ကဒိန်]]
[[ကဏ္ဍ:ယေန်သၞာင်မန်]]
[[ကဏ္ဍ:ကြက္ကဒိန် တ္ၚဲ-ဂိတု]]</text>
      <sha1>2ylmg6bwwmi4j07pyochwnzcf5mpj8k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပုဟ်၊ ဂိတု</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12682</id>
    <redirect title="ပုဟ်" />
    <revision>
      <id>58994</id>
      <timestamp>2026-10-24T03:34:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[ပုဟ်၊ ဂိတု]] ဇရေင် [[ပုဟ်]]</comment>
      <origin>58994</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26" sha1="sibte1d3j61cyqok3l1t64yeonxspil" xml:space="preserve">#REDIRECT [[ပုဟ်]]</text>
      <sha1>sibte1d3j61cyqok3l1t64yeonxspil</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဒဂိုန်၊ ဂိတု</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12683</id>
    <redirect title="ဒ္ဂိုန်" />
    <revision>
      <id>58996</id>
      <timestamp>2026-10-24T03:34:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[ဒဂိုန်၊ ဂိတု]] ဇရေင် [[ဒ္ဂိုန်]]</comment>
      <origin>58996</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="ktvq6dmip6d0kmv2bdhwpkdf5mq7kdc" xml:space="preserve">#REDIRECT [[ဒ္ဂိုန်]]</text>
      <sha1>ktvq6dmip6d0kmv2bdhwpkdf5mq7kdc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>စဲ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12684</id>
    <revision>
      <id>58997</id>
      <timestamp>2026-10-24T03:38:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox month | name = စဲ (Cait) | image = [[File:Thingyan festival.jpg|250px|alt=သဘင်အတးသင်္ကြာန် ပ္ဍဲဂိတုစဲ]] | caption = သဘင်အတးသင်္ကြာန် (Water Festival) မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲလဒေါဝ်ဂိတုစဲ သွက်ဂွံ ဒုင်တၠုင် သၞာံတၟိ | number = ၁ (...&quot;</comment>
      <origin>58997</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16368" sha1="q7wq3xrbs5ix6lsq6xuo87yj8qlna82" xml:space="preserve">{{Infobox month
| name = စဲ (Cait)
| image = [[File:Thingyan festival.jpg|250px|alt=သဘင်အတးသင်္ကြာန် ပ္ဍဲဂိတုစဲ]]
| caption = သဘင်အတးသင်္ကြာန် (Water Festival) မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲလဒေါဝ်ဂိတုစဲ သွက်ဂွံ ဒုင်တၠုင် သၞာံတၟိ
| number = ၁ (ပထမ)
| days = ၂၉
| season = [[ဥတုကညင်]] (Hot Season)
| zodiac = [[မေသ]] (Aries)
| flower = [[ပ္ကဴနာဲ]] (Padauk / Pterocarpus macrocarpus)
| related = [[တန်ခူး]] (ဗၟာ)၊ [[Chaitra]] (ဟိန္ဒူ)၊ [[ကြက္ကဒိန်မန်]]
}}

'''စဲ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဂိတုစဲ''' ({{lang-en|Cait}} / {{lang-my|တန်ခူး}}) ဝွံ ဒှ်ဂိတု ပထမအိုတ် ပ္ဍဲကဵု [[ကြက္ကဒိန်မန်]] ကေုာံ [[ကြက္ကဒိန် ဗၟာ]] တုဲ ဒှ်ဂိတု မၞုံကဵု လၟိဟ်တ္ၚဲ ၂၉ တ္ၚဲရ။&lt;ref name=&quot;Eade1989&quot;&gt;Eade, J.C. (1989). ''Southeast Asian Ephemeris: Solar and Planetary Positions, A.D. 638–2000''. Cornell University Southeast Asia Program, pp. 15-20.&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲကြက္ကဒိန် ဂရဳဂဝ်ရဳယာန် (Gregorian calendar) မ္ဂး ဂိတုစဲဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ဒတုံပ္ဍဲ အကြာ ဂိတု[[မာတ်]] ကေုာံ ဂိတု[[ဨပြဳ]] ရ။ ဂိတုဝွံ ဒှ်ဂိတု အဓိကအိုတ် သွက်ဂကူမန် ကေုာံ ကောန်ဍုင်အာရှသၠုင်ကျာ-ဗမံက်တအ် ဟိုတ်နူ သဘင်သၞာံတၟိ မကော်ဂး [[သဘင်အတးသင်္ကြာန်]] (Thingyan / Songkran) ဂှ် က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲလဒေါဝ် ဂိတုဝွံရ။

အတိုင် လၟေင်ရာသဳစက် (Zodiac) မ္ဂး ဂိတုစဲဝွံ တုပ်သၟဟ် ကု ရာသဳ[[မေသ]] (Aries) တုဲ ဒှ်အခိင် တ္ၚဲ ပြံင်လှာဲလုပ်စိုပ် ရာသဳတၟိ သွက်ဂွံ စတမ် သၞာံတၟိရ။ ဥတု ပ္ဍဲဂိတုစဲဝွံ ဒှ် ဥတုကညင် (Summer / Hot season) မကတဴကတာန်အိုတ် ပ္ဍဲမွဲသၞာံတုဲ ပ္ကဴနာဲ (Padauk) မဒှ် ပ္ကဴသင်္ကေတ သၞာံတၟိဂှ် ကဴမောဝ် ပ္ဍဲအခိင်ဝွံရ။&lt;ref name=&quot;HtinAung1959&quot;&gt;Htin Aung, Maung (1959). ''Folk Elements in Burmese Buddhism''. Oxford University Press, pp. 32-35.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ယၟုမ္ဂး &quot;စဲ&quot; (Cait) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ်သံသကြိုတ် ''စဲတြ'' (Caitra - चैत्र) မဒှ် ယၟုဂိတု ပထမအိုတ် ပ္ဍဲကြက္ကဒိန် ဟိန္ဒူရ။ မအရေဝ်ဝွံ ဒုင်သ္ဇိုင် ကု ယၟုနက္ခတ် &quot;စိတြာ&quot; (Chitra) မဒှ် သၞံင်မတၟးအိုတ် ပ္ဍဲအခိင် ဂိတုပေင် ပ္ဍဲဂိတုဝွံရ။&lt;ref name=&quot;Ohashi2001&quot;&gt;Ohashi, Yukio (2001). &quot;Astronomy in Mainland Southeast Asia&quot;. In H. Selin (ed.), ''Astronomy Across Cultures''. Kluwer Academic Publishers, pp. 322-328.&lt;/ref&gt; 

ပ္ဍဲခေတ် ဍုင်သဓီု ကေုာံ ဟံသာဝတဳ တေအ် ဂကူမန်တအ် ကေတ်သဇိုင် နူကြက္ကဒိန် ဟိန္ဒူ (Surya Siddhanta) တုဲ ဖန်ဗဒှ်လဝ် ကြက္ကဒိန် မၞုံကဵု ယၟုဂိတု ဒုင်သ္ဇိုင် ကု နက္ခတ်တအ်ဝွံရ။ ပ္ဍဲဘာသာဗၟာ ကော်စ &quot;တန်ခူး&quot; (Tagu) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဂိတုသတ်တာ&quot; (ဟွံသေင်မ္ဂး ဂိတုမၞုံကဵု ပရေင်စိုတ်ဓာတ်တၟိ) ဆဂး အခိုက်ကၞာ ကေုာံ လၟေင်တွက်တ္ၚဲဂှ် တုပ်သၟဟ် ကု ကြက္ကဒိန်မန် သီုဖအိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;Luce1970&quot;&gt;Luce, G.H. (1970). ''Old Burma: Early Pagan''. Vol. 2. Artibus Asiae, pp. 327-330.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်ဂမၠိုင် (In Different Calendars) ==
ဂိတုစဲ ဝွံ ဒှ်ဂိတု အဓိက သွက် ကြက္ကဒိန် တ္ၚဲ-ဂိတု ပ္ဍဲရးအာရှ:
* '''ကြက္ကဒိန် မန် ကေုာံ ဗၟာ''': ဒှ်ဂိတု ပထမ (ဂိတုမွဲ) ပ္ဍဲမွဲသၞာံ၊ နွံ ၂၉ တ္ၚဲ (ဂိတုယှအ်)။
* '''ကြက္ကဒိန် ဟိန္ဒူ''': ဂိတုစဲတြ (Chaitra) ဝွံ ဒှ်ဂိတုစသၞာံ သွက် ဍုင်အိန္ဒိယ ဒေသလ္ၚဵု တုဲ သဘင်စဲတြ နာဝရာတြဳ (Chaitra Navaratri) က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲဂိတုဝွံရ။
* '''ကြက္ကဒိန် သေံ ကေုာံ ကမ္ဗောဒဳယာ''': ၜိုန်ရ သေံတအ် စကာ ဂၞန်ဂိတု တၞဟ်ခြာ ကီုလေဝ် (ဥပမာ- ဂိတု ၅)၊ ဆဂး အခိင်သၞာံတၟိ သင်္ကြာန် (Songkran) ဂှ် ဒတုံပ္ဍဲ လဒေါဝ်ဂိတုစဲ (ဨပြဳ) လၟိုန်ရ။

== ၃။ ရာသဳဥတု ကေုာံ သဘာဝ (Climate and Nature) ==
ဂိတုစဲဝွံ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲအခိင် ဥတုကညင် မကတဴအိုတ် (Peak of Hot Season) ပ္ဍဲဒေသ အာရှသၠုင်ကျာ-ဗမံက်ရ:
* ဓါတ်ဂမ္တဴ (Temperature) စိုပ်ကဆံင် သၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲမွဲသၞာံ (လဆောဝ် စိုပ် ၄၀°C)။
* ဍာ်ကြုင်၊ ဍာ်လစတအ် ကှ်ဇြေဟ်အာတုဲ တိတိကှ်ကှ် က္တဵုဒှ်ရ။
* ဆဂး ပ္ဍဲလဒေါဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကၞောတ်ဂိတုစဲဂှ် ဗြဲတမ်သၞာံ (Pre-monsoon showers / ဗြဲသင်္ကြာန်) စဂူစှ်ေကၠုင် တုဲ ပရေင်သဘာဝ သၚေက်ဍာပ်ဍဴ ကလေင်ဂျိုင်တိုန်ရ။ တၞံဆု ဗီုကဵု တၞံနာဲ (Padauk) သၠာဲတၞးတုဲ ပ္ကဴမောဝ် ပေင်အလုံမွဲဍုင်ရ။

== ၄။ နက္ခတ္တဗေဒ ကေုာံ စက်သမ္မာန် (Astronomy and Astrology) ==
ပ္ဍဲကဏ္ဍ နက္ခတ္တဗေဒ ဂိတုစဲဝွံ ဆက်စပ် ကု ရာသဳမေသ ကေုာံ သၞံင်စိတြာ:
* '''ရာသဳမေသ (Aries)''': တ္ၚဲ (Sun) ပြံင်လှာဲလုပ်စိုပ် ရာသဳမေသ ပ္ဍဲအကြာ တ္ၚဲ ၁၃ ဟွံသေင်မ္ဂး ၁၄ ဨပြဳ။ ပရေင်ပြံင်လှာဲဝွံ ကော်စ '''မဟာသင်္ကြာန်''' (Maha Thingyan) မဒှ်အခိင် သၞာံတၟိ က္တဵုဒှ်ရ။
* ဂိတုပေင် ပ္ဍဲဂိတုစဲဝွံ ဒတုံညဳ ကု သၞံင် စိတြာ (Spica) မဒှ် သၞံင်မတၟးအိုတ် ပ္ဍဲဂကောံသၞံင် ကညာ (Virgo constellation) ရ။
* အတိုင်စက်သမ္မာန်မ္ဂး ဂိတုစဲ ဒှ်အခိင် မၞုံကဵု ဒြဟတ်တ္ၚဲ (Solar energy) သၠုင်အိုတ်ရ။

== ၅။ သဘင် ကေုာံ အခိုက်ကၞာ (Festivals and Traditions) ==
သဘင် အဓိကအိုတ် ပ္ဍဲဂိတုစဲဂှ် ဒှ် '''[[သဘင်အတးသင်္ကြာန်]]''' (Thingyan Water Festival) ရ:
* '''တ္ၚဲသင်္ကြာန်စှ်ေ (Thingyan Akya)''': တ္ၚဲသၟိင်ဗြီု စှ်ေကၠုင် လတူတိ သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ သၞာံတၟိ။ ဒှ်တ္ၚဲ စပက်ဍာ်ရ။
* '''တ္ၚဲသင်္ကြာန်ဒေါအ် (Thingyan Akyat)''': တ္ၚဲလဒေါဝ် သဘင်၊ မၞိဟ်တအ် ဝေင်ဍာ်၊ ပတုဲကုသိုလ် ကေုာံ မင်သဳ ပ္ဍဲဘာရ။
* '''တ္ၚဲသင်္ကြာန်တိုန် (Thingyan Atet)''': တ္ၚဲသၟိင်ဗြီု ကလေင်တိုန်စဴ တာဝတိံသာ။
* '''တ္ၚဲသၞာံတၟိ (New Year's Day)''': တ္ၚဲမပြံင်သက္ကရာဇ်တၟိ။ မၞိဟ်တအ် ကလအ်စ ဇုဇဗဴလ၊ ကြာတ်ဍာ် ကျာ်ပဋိမာရုပ်၊ ပလံင်ပုင်သင်္ကြာန် ကေုာံ ဗလးသတ် (Life-release) ရ။&lt;ref name=&quot;Irwin1909&quot;&gt;Irwin, Sir Alfred (1909). ''The Burmese and Arakanese Calendars''. Rangoon: Hanthawaddy Printing Works, pp. 25-30.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ပရေင်ယေန်သၞာင် ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhist Cultural Aspects) ==
ပ္ဍဲယေန်သၞာင် ဗုဒ္ဓဘာသာမန် ကေုာံ ဗၟာဂှ် ဂိတုစဲဝွံ ဒှ်အခိင် မၞုံကဵု ပရေင်ကုသိုလ် ဇၞော်အိုတ်မွဲရ:
* '''သဘင်ပထပိုယ် (Shinbyu/Pabbajja)''': ဟိုတ်နူ ဒှ်အခိင် ဥတုကညင် ကေုာံ ဘာလကျာ် / ဘာတန် ကၟာတ်ဒၟံင်ဂှ်ရ၊ မိမတအ် ကၠောန်သဘင် ပထပိုယ် (စုတ်ပိုယ်) သွက်ကောန်ၚာ်တြုံ သွက်ဂွံ လုပ်ဘာ လ္ၚတ်ဓရ်ရ။
* '''သဘင်ကျာ် (Pagoda Festivals)''': ပ္ဍဲဂိတုစဲ (ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲတ္ၚဲစဲပေင်) ဂှ် သဘင်ကျာ်ဇၞော်ဂမၠိုင် ဗီုကဵု သဘင်ကျာ်မုဟ်တဟ် (Shwemawdaw) ပ္ဍဲဍုင်ဗဂေါ ကေုာံ သဘင်ကျာ်လ္ဂုင် (Shwedagon) တအ် ကၠောန်ဗဒှ် ဗွဲမမိပ်ဇြိပ်ရ။

== ၇။ လိက်ပတ် ကေုာံ အနုသုခုမ (Literature and Arts) ==
ပ္ဍဲလိက်ပတ် ကဗျ ကေုာံ အနုသုခုမ မန်-ဗၟာဂှ် ဂိတုစဲ ဒးဒုင်ချူဗၟံက်ထ္ၜး နဒဒှ် ဂိတုမၞုံကဵု ရာသဳဥတု ကတဴ၊ ပ္ကဴနာဲ မောဝ် ကေုာံ ရမ္သာင်ဂစေမ် (ဗီုကဵု ၝောအ်ဩော) ဩန်ဒၟံင်ရ။ ကဗျခေတ်တြေံဂမၠိုင် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် လုံသာ် ပ္ကဴနာဲ (Padauk) မကဴတိတ်ကၠုင် ကြဴနူ ဗြဲသင်္ကြာန် ပထမအိုတ် ဂူစှ်ေတုဲ ဒှ်သင်္ကေတ ပရေင်ဆာန်၊ သစ္စာ ကေုာံ ပရေင်တၟိ သွက်သၞာံတၟိရ။ ဒွက်သင်္ကြာန် (Thingyan songs) တအ်လေဝ် ဍိုက်ပေင် ကု ရမ္သာင် ဩာဲ၊ ဖံ၊ ကေုာံ ပရေင်လှ်ေဒယှ်ေ အလုံမွဲဍုင်ရ။

== ၈။ ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ ဗ္ၚ (Agriculture and Farming) ==
သွက်သၟာဗ္ၚတအ်မ္ဂး ဂိတုစဲဝွံ ဒှ်အခိင် ဇူဒီု (Resting period) ဟိုတ်နူ ရာသဳဥတု ကတဴလောန် တိကှ်ဇြေဟ်ဒၟံင်ရ။ 
* သြောအ်တန်သၞာံ ပကောံစွံတုဲဒှ်အိုတ်တုဲ ဒှ်အခိင် သၟာဗ္ၚတအ် ပလေဝ်ပလေတ် ကိရိယာဗ္ၚ ဗီုကဵု ထောန်၊ ကွဳ ကေုာံ ဒက်ပလေဝ် ဂၠဴ သွက်ဥတုဗြဲ မကြပ်စိုပ်ကၠုင်ရ။
* ၜိုန်ရ ဗ္ၚသြောအ် ဟွံကၠောန်ကီုလေဝ်၊ ပရေင်တဵုလွဳ ကၠအ်ဗ္ၜိုတ် (Orchards) ကေုာံ တဵုလွဳ တၞံသတ်ဆု မပ္တံကဵု သတ်ဗြဴ၊ သတ်ကြုက် (Mangoes) တအ် စသတ်ကၠုင် ပ္ဍဲအခိင်ဝွံရ။

== ၉။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဂိတုတၞဟ် ကေုာံ တင်စၟတ် (Comparison and Trivia) ==
လဒက်ပ္တန် ကြက္ကဒိန် သွက်ဂိတုစဲဝွံ နွံကဵု တင်တၟေင် သင်္ချာ မတၞဟ်ခြာရ:
* '''လၟိဟ်တ္ၚဲ (Days)''': ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်မန်၊ ဂိတု မၞုံဂၞန် ကလောအ် (Odd months: ၁, ၃, ၅... ဗီုကဵု စဲ၊ ဇှ်ေ၊ ခ္ဍဲသဳ) တအ် နွံ ၂၉ တ္ၚဲ (ဂိတုယှအ်) လၟိုန်ရ။ ဂိတုစဲ အိုတ် ပ္ဍဲ ၁၄ စွေက် (ဟွံသေင် ၁၅ စွေက်) ရ။
* '''ယၟုမန်တြေံ''': ပ္ဍဲလိက်တၟအ်မန် ခေတ်ဗုကာံ ကေုာံ ဟံသာဝတဳ လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ယၟုဂိတုစဲ ဒးဒုင်ချူလဝ် နကဵု &quot;စဲတ်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;စိတြ&quot; ရ။

== ၁၀။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ သက္ကရာဇ် (New Year and Era Transition) ==
ဂိတုစဲဝွံ ဒှ်ဂိတု မပြံင်လှာဲ [[သက္ကရာဇ်ဍုင်]] (Chula Sakarat) ရ။ တၞဟ်ခြာ နူကဵု ကြက္ကဒိန် ဂရဳဂဝ်ရဳယာန် မပြံင်သၞာံ ပ္ဍဲ ၁ ဇာန်နဝါရဳ၊ ကြက္ကဒိန်မန် ပြံင်သက္ကရာဇ် ပ္ဍဲတ္ၚဲ သၞာံတၟိ သင်္ကြာန် (New Year's Day) မဒတုံ ပ္ဍဲအကြာ လဒေါဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကၞောတ် ဂိတုစဲ (ဗွဲမဂၠိုင် ၁၆ ဟွံသေင်မ္ဂး ၁၇ ဨပြဳ) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲမွဲဂိတုစဲဓဝ်ဂှ်၊ လပါ်စဂိတု (ကၠာသင်္ကြာန်) မ္ဂး သက္ကရာဇ်တြေံ၊ လပါ်ကၞောတ်ဂိတု (ကြဴနူ သင်္ကြာန်) မ္ဂး သက္ကရာဇ်တၟိ က္တဵုဒှ်ရ။&lt;ref name=&quot;Eade1989&quot;/&gt;

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{ဂိတုမန်ဂမၠိုင်}}

[[ကဏ္ဍ:စဲ]]
[[ကဏ္ဍ:ဂိတုမန်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ကြက္ကဒိန်မန်]]</text>
      <sha1>q7wq3xrbs5ix6lsq6xuo87yj8qlna82</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပသာ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12685</id>
    <revision>
      <id>58998</id>
      <timestamp>2026-10-24T03:39:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox month | name = ပသာ် (Pasāk) | image = [[File:Bodhi_tree_at_Bodh_Gaya.jpg|250px|alt=တၞံဇြဲဗောဓိ ပ္ဍဲဗုဒ္ဓဂယာ]] | caption = တၞံဇြဲဗောဓိ (Bodhi Tree) မဒှ် သင်္ကေတ အဓိက သွက်သဘင်စဝ်ဍာ်ဇြဲဗောဓိ ပ္ဍဲဂိတုပသာ် | number = ၂ (ဒုတိယ) |...&quot;</comment>
      <origin>58998</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16463" sha1="itftmbdr0tarocywrtmolokwwd0ezk3" xml:space="preserve">{{Infobox month
| name = ပသာ် (Pasāk)
| image = [[File:Bodhi_tree_at_Bodh_Gaya.jpg|250px|alt=တၞံဇြဲဗောဓိ ပ္ဍဲဗုဒ္ဓဂယာ]]
| caption = တၞံဇြဲဗောဓိ (Bodhi Tree) မဒှ် သင်္ကေတ အဓိက သွက်သဘင်စဝ်ဍာ်ဇြဲဗောဓိ ပ္ဍဲဂိတုပသာ်
| number = ၂ (ဒုတိယ)
| days = ၃၀
| season = [[ဥတုကညင်]] (Hot Season)
| zodiac = [[ပြိသ]] (Taurus)
| flower = [[ပ္ကဴစမ္ပါ]] (Champaca / Michelia champaca)
| related = [[ကဆုန်]] (ဗၟာ)၊ [[Vaisakha]] (ဟိန္ဒူ)၊ [[ကြက္ကဒိန်မန်]]
}}

'''ပသာ်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဂိတုပသာ်''' ({{lang-en|Pasāk / Vaisakha}} / {{lang-my|ကဆုန်}}) ဝွံ ဒှ်ဂိတု ဒုတိယ (ဂိတုၜါ) ပ္ဍဲကဵု [[ကြက္ကဒိန်မန်]] ကေုာံ [[ကြက္ကဒိန် ဗၟာ]] တုဲ ဒှ်ဂိတု မၞုံကဵု လၟိဟ်တ္ၚဲ ၃၀ တ္ၚဲရ။&lt;ref name=&quot;Eade1989&quot;&gt;Eade, J.C. (1989). ''Southeast Asian Ephemeris: Solar and Planetary Positions, A.D. 638–2000''. Cornell University Southeast Asia Program, pp. 15-22.&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲကြက္ကဒိန် ဂရဳဂဝ်ရဳယာန် (Gregorian calendar) မ္ဂး ဂိတုပသာ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ဒတုံပ္ဍဲ အကြာ ဂိတု[[ဨပြဳ]] ကေုာံ ဂိတု[[မေ]] ရ။ ဂိတုဝွံ ဒှ်ဂိတု မၞုံကဵု ၚုဟ်မး သာသနာ သၠုင်အိုတ်မွဲ သွက်ဂကူမန် ကေုာံ ကောန်ဗုဒ္ဓဘာသာ အလုံဂၠးတိ ဟိုတ်နူ တ္ၚဲဂိတုပသာ်ပေင် (Vesak Day) ဂှ် ဒှ်တ္ၚဲ ကျာ်တြဲဂေါတမ သၠးဂၠံဂဝ်၊ ကလိဂွံ သဗ္ဗညုတဉာဏ် ကေုာံ သ္ပပရိနိဗ္ဗာန် ရ။

အတိုင် လၟေင်ရာသဳစက် (Zodiac) မ္ဂး ဂိတုပသာ်ဝွံ တုပ်သၟဟ် ကု ရာသဳ[[ပြိသ]] (Taurus) တုဲ ဥတု ပ္ဍဲဂိတုဝွံ ဒှ် ဥတုကညင် (Summer / Hot season) မစိုပ်ကၞောတ်တုဲ စလုပ်စိုပ် ဥတုဗြဲရ။ ဟိုတ်နူ ရာသဳဥတု ကတဴလောန် ဍာ်ကှ်ဇြေဟ်ဂှ်ရ၊ ကောန်ဗုဒ္ဓဘာသာတအ် ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်စဝ်ဍာ် ဇြဲဗောဓိ သွက်ဂွံ ပူဇဴကျာ် ကေုာံ မင်မဲ တၞံဇြဲဗောဓိ ညံင်ဟွံဂွံကှ်အာရ။&lt;ref name=&quot;HtinAung1959&quot;&gt;Htin Aung, Maung (1959). ''Folk Elements in Burmese Buddhism''. Oxford University Press, pp. 40-45.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ယၟုမ္ဂး &quot;ပသာ်&quot; (Pasāk) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ်သံသကြိုတ် ''ဝိသာခါ'' (Vaiśākha - वैशाख) ဟွံသေင်မ္ဂး ပါဠိ ''ဝိသာခ'' ရ။ မအရေဝ်ဝွံ ဒုင်သ္ဇိုင် ကု ယၟုနက္ခတ် &quot;ဝိသာခါ&quot; (Vishakha) မဒှ် သၞံင်မတၟးအိုတ် ကေုာံ ဂိတုပေင် မဒတုံညဳ ကု နက္ခတ်ဝွံ ပ္ဍဲဂိတုဝွံရ။&lt;ref name=&quot;Ohashi2001&quot;&gt;Ohashi, Yukio (2001). &quot;Astronomy in Mainland Southeast Asia&quot;. In H. Selin (ed.), ''Astronomy Across Cultures''. Kluwer Academic Publishers, pp. 325-330.&lt;/ref&gt; 

ပ္ဍဲဘာသာဗၟာ ကော်စ ဂိတုဝွံ &quot;ကဆုန်&quot; (Kason) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဍာ်ကှ် / ဍာ်အောန်&quot; ဟိုတ်နူ ဒှ်အခိင် ဥတုကတဴအိုတ်တုဲ ဍာ်ကြုင်ဍာ်လစတအ် ကှ်အာရ။ သွက်ဂကူမန်တအ်မ္ဂး ယၟုပသာ် ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ယေန်သၞာင် သာသနာတိုက်ရိုက် တုဲ လိက်တၟအ်မန် ခေတ်တြေံ (ဥပမာ- လိက်တၟအ်ခေတ်ဗုကာံ ကေုာံ ဟံသာဝတဳ) တအ် စကာလဝ် မအရေဝ် &quot;ပသာ်&quot; ဝွံ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Luce1970&quot;&gt;Luce, G.H. (1970). ''Old Burma: Early Pagan''. Vol. 2. Artibus Asiae, pp. 331-335.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်ဂမၠိုင် (In Different Calendars) ==
ဂိတုပသာ် ဝွံ ဒှ်ဂိတု အဓိက သွက် ကြက္ကဒိန် တ္ၚဲ-ဂိတု ပ္ဍဲရးအာရှ:
* '''ကြက္ကဒိန် မန် ကေုာံ ဗၟာ''': ဒှ်ဂိတု ဒုတိယ (ဂိတုၜါ) ပ္ဍဲမွဲသၞာံ၊ နွံ ၃၀ တ္ၚဲ (ဂိတုပေင်)။ ညးအိုတ် ပ္ဍဲ ၁၅ စွေက် လၟိုန်။
* '''ကြက္ကဒိန် ဟိန္ဒူ''': ဂိတု ဝိသာခ (Vaisakha) ဝွံ ဒှ်ဂိတုဒုတိယ တုဲ ဒှ်အခိင် ကၠောန်သဘင် ဝါယ်သာခဳ (Vaisakhi) ပ္ဍဲဒေသ ပန်ဂျာပ် ကေုာံ သဘင်သၞာံတၟိ ဟိန္ဒူ လ္ၚဵုရ။
* '''ကြက္ကဒိန် သေံ ကေုာံ ကမ္ဗောဒဳယာ''': ပ္ဍဲသေံ ကော်စ &quot;วิสาขบูชา&quot; (Visakha Bucha) မဒှ် ဂိတု ၆ ပ္ဍဲကြက္ကဒိန် သေံ (Thai lunar calendar) ရ။

== ၃။ ရာသဳဥတု ကေုာံ သဘာဝ (Climate and Nature) ==
ဂိတုပသာ်ဝွံ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲအခိင် ဥတုကညင် မစိုပ်ကၞောတ် ကေုာံ စလုပ်စိုပ် ဥတုဗြဲရ:
* လပါ်စဂိတုဂှ် ဓါတ်ဂမ္တဴ (Temperature) ဆက်သၠုင်ဒၟံင်ဖိုဟ်တုဲ ရာသဳဥတု ကတဴကတာန် ဗွဲမလောန်။
* လပါ်ကၞောတ်ဂိတုဂှ် ကျာမုသုန် သၠုင်ကျာ-ပလိုတ် (Southwest monsoon) စပိုက်လုပ်ကၠုင်တုဲ ဗြဲတမ်သၞာံ စဂူစှ်ေကၠုင်ရ။
* ပ္ကဴစမ္ပါ (Champaca) ကေုာံ ပ္ကဴစမ္ၚာ တအ် ကဴမောဝ် ပ္ဍဲအခိင်ဝွံတုဲ တၞံဆုဂမၠိုင် စကၠုတ်တိတ် တၞးတၟိရ။

== ၄။ နက္ခတ္တဗေဒ ကေုာံ စက်သမ္မာန် (Astronomy and Astrology) ==
ပ္ဍဲကဏ္ဍ နက္ခတ္တဗေဒ ဂိတုပသာ်ဝွံ ဆက်စပ် ကု ရာသဳပြိသ ကေုာံ သၞံင်ဝိသာခါ:
* '''ရာသဳပြိသ (Taurus)''': တ္ၚဲ (Sun) ပြံင်လှာဲလုပ်စိုပ် ရာသဳပြိသ ပ္ဍဲလဒေါဝ် ဂိတုမေ။ သင်္ကေတ ရာသဳဝွံ ဒှ် ရုပ်ဂၠဴကၟက်။
* ဂိတုပေင် ပ္ဍဲဂိတုပသာ်ဝွံ ဒတုံညဳ ကု သၞံင် ဝိသာခါ (Vishakha) ပ္ဍဲဂကောံသၞံင် တူလာ (Libra constellation) ရ။
* အတိုင်စက်သမ္မာန်မ္ဂး ဂိတုပသာ် ဒှ်အခိင် မၞုံကဵု ပရေင်တန်ကြန် (Stability) ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ ကမၠောန်ဗ္ၚ မစတမ်ရ။

== ၅။ သဘင် ကေုာံ အခိုက်ကၞာ (Festivals and Traditions) ==
သဘင် အဓိကအိုတ် ပ္ဍဲဂိတုပသာ်ဂှ် ဒှ် '''သဘင်စဝ်ဍာ်ဇြဲဗောဓိ''' (Bodhi Tree Watering Festival) ရ:
* ဟိုတ်နူ အခိင်ဂှ် ဍာ်ကှ်ဇြေဟ် ကတဴကတာန်လောန်ဂှ်ရ၊ ဒါယကာတအ် ဃောမစွံသတိ ကု တၞံဇြဲဗောဓိ မဒှ် တၞံဆု ကျာ်တြဲ မဂွံသဗ္ဗညုတဉာဏ် ဂှ် ညံင်ဟွံဂွံကှ်အာတုဲ ညးတအ် ပကောံရေင်သကအ် ယိုက်ဍာ် နကဵု နုင်ဍာ် မြမောဝ်တုဲ အာစဝ်ဍာ် ပ္ဍဲဘာလကျာ်ရ။
* သဘင်ဝွံ ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲတ္ၚဲ ဂိတုပသာ်ပေင် တုဲ ဍိုက်ပေင် ကု ပရေင်မိပ်ဇြိပ် သီုကဵု ပရေင်သာသနာရ။&lt;ref name=&quot;Spiro1982&quot;&gt;Spiro, Melford E. (1982). ''Buddhism and Society: A Great Tradition and Its Burmese Vicissitudes''. University of California Press, pp. 220-225.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ပရေင်ယေန်သၞာင် ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhist Cultural Aspects) ==
တ္ၚဲဂိတုပသာ်ပေင် ဝွံ ဒှ်တ္ၚဲ '''ဝိသာခပူဇာ''' (Vesak Day / Buddha Day) မဒှ် တ္ၚဲပရဲအိုတ် ပ္ဍဲသာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာရ။ အတိုင်ဝင်သာသနာမ္ဂး ပရူအဓိက ပိသာ် က္တဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲတ္ၚဲပသာ်ပေင်ဝွံရ:
# '''သၠးဂၠံဂဝ်''': ကျာ်တြဲ (ကောန်သၟိင် သိဒ္ဓတ္ထ) သၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲဥဒျာန် လုမ္ဗိနဳ။
# '''ဂွံသဗ္ဗညုတဉာဏ်''': ကျာ်တြဲ ကလိဂွံ ဉာဏ်သဗ္ဗညုတ သၟဝ်တၞံဇြဲဗောဓိ ပ္ဍဲဗုဒ္ဓဂယာ။
# '''သ္ပပရိနိဗ္ဗာန်''': ကျာ်တြဲ သ္ပပရိနိဗ္ဗာန် ပ္ဍဲဂြိုပ်အင်ကြင်း ဍုင်ကုသိနာရ။
ဟိုတ်ဂှ်ရ ကောန်ဗုဒ္ဓဘာသာတအ် မင်သဳ၊ ပတုဲဒါန် ကေုာံ ပူဇဴပၟတ် လေဝ် ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲတ္ၚဲဝွံရ။

== ၇။ ဝင်ကောန်ဂကူမန် ပ္ဍဲဂိတုပသာ် (Mon National Historical Events) ==
သွက်ဂကူမန်တအ်မ္ဂး ဂိတုပသာ်ဝွံ သီုနွံကဵု ဝင်လ္ၚောမ် ဇၞော်မွဲရ။ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၁၁၉ (ခရေတ် ၁၇၅၇) ဂိတုပသာ် ၈ စွေက် ဂှ် ဍုင်ဇၞော်မန် '''[[ဟံသာဝတဳ]]''' (Hongsawatoi / Pegu) ဒးဒုင်သီကေတ် တုဲ ပလီုပလှ် ထောအ် နကဵု သၟိင်ဗၟာ အံင်ဇေယျ ရ။ 

ပ္ဍဲပေါဲပၞာန်ဂှ် ကောန်ဂကူမန်၊ ခမဳသင်မန် ဗွဲမဂၠိုင် ဒးဒုင်ဂစိုတ် ပ္ဍဲဂြိုပ်ဖလာတ် (Ah Hlaing village massacre) တုဲ ဍုင်မန် လီုလာ်အာ အလုံမွဲရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဇၟာပ်ပ်သၞာံ စိုပ်တ္ၚဲ '''ပသာ် ၈ စွေက်''' မ္ဂး၊ ဂကူမန် အလုံဂၠးတိ ကၠောန်သဘင် ဗှ်ဗၞုဟ် ဍုင်ဟံသာဝတဳလီု ကေုာံ ကၠောန်ပတုဲ ကုသိုလ် (ဖါပ်သင်) သွက် ဇုဇဗဴလ မပြဟ်လလုဲအာ တအ်ရ။

== ၈။ လိက်ပတ် ကေုာံ အနုသုခုမ (Literature and Arts) ==
ပ္ဍဲလိက်ပတ် ကဗျ ကေုာံ အနုသုခုမ မန်-ဗၟာဂှ် ဂိတုပသာ် ဒးဒုင်ချူဗၟံက်ထ္ၜး နဒဒှ် ဂိတုမၞုံကဵု ပရေင်သာသနာ ကေုာံ သဘာဝတၞံဆု ကလေင်ဂျိုင်တိုန်ရ။ ကဗျခေတ်တြေံဂမၠိုင် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပရူ ပ္ကဴစမ္ပါ (Champaca) မမောဝ်ဇောဝ် ပ္ဍဲအခိင်သဝ်တ္ၚဲ ကေုာံ ရုပ်ဗီု သၟတ်ဝုတ်တအ် ယိုက်နုင်ဍာ် အာစဝ်ဍာ် ဇြဲဗောဓိ ဍိုက်ပေင် ကု ကျာ်သြဳရ။ ဒွက်မန် မဆေင်ကဵု ဂိတုပသာ်တအ်လေဝ် တွံလဝ် ပရူ ဂုဏ်ကျာ် ကေုာံ ပရေင်သံဝေဂ ဍုင်ဟံသာဝတဳလီု လေဝ် နွံဗွဲမဂၠိုင်ရ。

== ၉။ ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ ဗ္ၚ (Agriculture and Farming) ==
သွက်သၟာဗ္ၚတအ်မ္ဂး ဂိတုပသာ်ဝွံ ဒှ်အခိင် စပလေဝ်ပလေတ် သွက် ဥတုဗြဲ မကြပ်စိုပ်ကၠုင်ရ:
* ဗြဲတမ်သၞာံ (Early monsoon showers) စဂူစှ်ေတုဲ တိဗ္ၚ မကှ်ဒၟံင်တအ် စဍိုန်ကၠုင်ရ။
* သၟာဗ္ၚတအ် စထဲတိ၊ တဵုမသြောအ် သွက်ဂွံ ပတမ် ကေုာံ စပလေဝ် ကၟာဍာ်၊ ခရိုင်ဗ္ၚတအ်ရ။
* ဥတုဝွံ လဆောဝ်မ္ဂး နွံကဵု ဗြဲကျာ (Cyclones / Squalls) မထတ်စောမ်တုဲ သၟာဗ္ၚတအ် ဒးစွံသတိ ပရေင်အန္တရာယ် ရာသဳဥတု ကီုရ။

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဂိတုတၞဟ် ကေုာံ တင်စၟတ် (Comparison and Trivia) ==
လဒက်ပ္တန် ကြက္ကဒိန် သွက်ဂိတုပသာ်ဝွံ နွံကဵု တင်တၟေင် သင်္ချာ မတၞဟ်ခြာရ:
* '''လၟိဟ်တ္ၚဲ (Days)''': ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်မန်၊ ဂိတု မၞုံဂၞန် ဇုံ (Even months: ၂, ၄, ၆... ဗီုကဵု ပသာ်၊ ဒ္ဂိုန်၊ ဘတ်) တအ် နွံ ၃၀ တ္ၚဲ (ဂိတုပေင်) လၟိုန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂိတုပသာ် အိုတ် ပ္ဍဲ ၁၅ စွေက် လၟိုန်ရ။
* '''တင်စၟတ် မတၞဟ်ခြာ''': ဂိတုပသာ်ဝွံ ဒှ်ဂိတု မကလေင်ဗၟံက်ထ္ၜး ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ (Environmental conservation) ပ္ဍဲအခိုက်ကၞာ ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ မၞိဟ်တအ် ဟွံတတ်ဆု ဟွံပလီုဂြိုပ် တုဲ ယိုက်ဍာ် လွဳလွတ် တၞံဆု ဇြဲဗောဓိ ညံင်ဂွံ ဂျိုင်တိုန်ရ။&lt;ref name=&quot;Eade1989&quot;/&gt;

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{ဂိတုမန်ဂမၠိုင်}}

[[ကဏ္ဍ:ပသာ်]]
[[ကဏ္ဍ:ဂိတုမန်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ကြက္ကဒိန်မန်]]</text>
      <sha1>itftmbdr0tarocywrtmolokwwd0ezk3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဇှ်ေ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12686</id>
    <revision>
      <id>58999</id>
      <timestamp>2026-10-24T03:40:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox month | name = ဇှ်ေ (Jyeshtha) | image = [[File:Jasminum_sambac_2.jpg|250px|alt=ပ္ကဴမၠဵု (Jasmine) မဒှ်ပ္ကဴသင်္ကေတ ဂိတုဇှ်ေ]] | caption = ပ္ကဴမၠဵု (Arabian Jasmine) မဒှ် ပ္ကဴသင်္ကေတ အဓိက သွက်ဂိတုဇှ်ေ | number = ၃ (တတိယ) | days = ၂၉ (ဟွံသေ...&quot;</comment>
      <origin>58999</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16087" sha1="713ot0sg1ldcbwtomu7eonvw7mnhxar" xml:space="preserve">{{Infobox month
| name = ဇှ်ေ (Jyeshtha)
| image = [[File:Jasminum_sambac_2.jpg|250px|alt=ပ္ကဴမၠဵု (Jasmine) မဒှ်ပ္ကဴသင်္ကေတ ဂိတုဇှ်ေ]]
| caption = ပ္ကဴမၠဵု (Arabian Jasmine) မဒှ် ပ္ကဴသင်္ကေတ အဓိက သွက်ဂိတုဇှ်ေ
| number = ၃ (တတိယ)
| days = ၂၉ (ဟွံသေင်မ္ဂး ၃၀ ပ္ဍဲသၞာံထပ်တ္ၚဲ)
| season = [[ဥတုဗြဲ]] (Rainy Season)
| zodiac = [[မေထုန်]] (Gemini)
| flower = [[ပ္ကဴမၠဵု]] (Jasmine)
| related = [[နယုန်]] (ဗၟာ)၊ [[Jyeshtha (month)|Jyeshtha]] (ဟိန္ဒူ)၊ [[ကြက္ကဒိန်မန်]]
}}

'''ဇှ်ေ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဂိတုဇှ်ေ''' ({{lang-en|Jyeshtha / Nayon}} / {{lang-my|နယုန်}}) ဝွံ ဒှ်ဂိတု တတိယ (ဂိတုပိ) ပ္ဍဲကဵု [[ကြက္ကဒိန်မန်]] ကေုာံ [[ကြက္ကဒိန် ဗၟာ]] တုဲ ပ္ဍဲသၞာံဓမ္မတာမ္ဂး ဒှ်ဂိတု မၞုံကဵု လၟိဟ်တ္ၚဲ ၂၉ တ္ၚဲ (ဂိတုယှအ်) ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲသၞာံထပ်တ္ၚဲ (Great leap year) မ္ဂး ဂိတုဝွံ ဒးဒုင်ထပ်စုတ် မွဲတ္ၚဲတုဲ နွံ ၃၀ တ္ၚဲရ။&lt;ref name=&quot;Eade1989&quot;&gt;Eade, J.C. (1989). ''Southeast Asian Ephemeris: Solar and Planetary Positions, A.D. 638–2000''. Cornell University Southeast Asia Program, pp. 22-26.&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲကြက္ကဒိန် ဂရဳဂဝ်ရဳယာန် (Gregorian calendar) မ္ဂး ဂိတုဇှ်ေဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ဒတုံပ္ဍဲ အကြာ ဂိတု[[မေ]] ကေုာံ ဂိတု[[ဂျောန်]] ရ။ 

အတိုင် လၟေင်ရာသဳစက် (Zodiac) မ္ဂး ဂိတုဇှ်ေဝွံ တုပ်သၟဟ် ကု ရာသဳ[[မေထုန်]] (Gemini) တုဲ ဥတု ပ္ဍဲဂိတုဝွံ ဒှ် အခိင် ဥတုကညင် အိုတ်အာတုဲ စလုပ်စိုပ် ဥတုဗြဲ (Monsoon Season) အတိုင်သဘာဝရ။ ဟိုတ်နူ ရာသဳဥတု ၜိုဟ်သြိုဟ်တုဲ ဗြဲစဂူစှ်ေဂှ်ရ၊ ကောန်ဗုဒ္ဓဘာသာတအ် ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်သၟာန်သှ်လိက် ပရိယတ္တိ ကေုာံ သဘင်ပူဇဴ ဓရ်မဟာသမယသုတ် ပ္ဍဲတ္ၚဲဂိတုပေင်ရ။&lt;ref name=&quot;HtinAung1959&quot;&gt;Htin Aung, Maung (1959). ''Folk Elements in Burmese Buddhism''. Oxford University Press, pp. 48-52.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ယၟုမ္ဂး &quot;ဇှ်ေ&quot; ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ်သံသကြိုတ် ''ဇျေၑ္ဌ'' (Jyeshtha - ज्येष्ठ) ဟွံသေင်မ္ဂး ပါဠိ ''ဇေဋ္ဌ'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဇၞော်အိုတ် / ပြဲအိုတ်&quot; ရ။ မအရေဝ်ဝွံ ဒုင်သ္ဇိုင် ကု ယၟုနက္ခတ် &quot;ဇေဋ္ဌ&quot; (Jyeshtha) မဒှ် သၞံင်အဓိက မတၟးအိုတ် ပ္ဍဲအခိင် ဂိတုပေင် ပ္ဍဲဂိတုဝွံရ။&lt;ref name=&quot;Ohashi2001&quot;&gt;Ohashi, Yukio (2001). &quot;Astronomy in Mainland Southeast Asia&quot;. In H. Selin (ed.), ''Astronomy Across Cultures''. Kluwer Academic Publishers, pp. 325-331.&lt;/ref&gt; 

ပ္ဍဲဘာသာဗၟာ ကော်စ ဂိတုဝွံ &quot;နယုန်&quot; (Nayon) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;အခိင်ဗြဲစဂူ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;အခိင်ဥတုပြံင်လှာဲ&quot; ရ။ ပ္ဍဲခေတ် ဍုင်သဓီု ကေုာံ ဟံသာဝတဳ တေအ် ဂကူမန်တအ် စကာလဝ် မအရေဝ် &quot;ဇှ်ေ&quot; ဝွံ ပ္ဍဲလိက်တၟအ် ကေုာံ လိက်သၠရိုတ် ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ လၟေင်ကာလ သာသနာ ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳရ။&lt;ref name=&quot;Luce1970&quot;&gt;Luce, G.H. (1970). ''Old Burma: Early Pagan''. Vol. 2. Artibus Asiae, pp. 332-338.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်ဂမၠိုင် (In Different Calendars) ==
ဂိတုဇှ်ေ ဝွံ ဒှ်ဂိတု အဓိက သွက် ကြက္ကဒိန် တ္ၚဲ-ဂိတု ပ္ဍဲရးအာရှ:
* '''ကြက္ကဒိန် မန် ကေုာံ ဗၟာ''': ဒှ်ဂိတု တတိယ (ဂိတုပိ) ပ္ဍဲမွဲသၞာံ၊ ဗွဲဓမ္မတာ နွံ ၂၉ တ္ၚဲ (ဂိတုယှအ်)၊ ဆဂး ပ္ဍဲသၞာံထပ်တ္ၚဲ နွံ ၃၀ တ္ၚဲ။
* '''ကြက္ကဒိန် ဟိန္ဒူ''': ဂိတု ဇျေၑ္ဌ (Jyeshtha) ဝွံ ဒှ်ဂိတုတတိယ ကီုတုဲ ပ္ဍဲဒေသ အိန္ဒိယမ္ဂး ဒှ်ဂိတု မကတဴအိုတ် သွက်ညးတအ်ရ။
* '''ကြက္ကဒိန် သေံ ကေုာံ ကမ္ဗောဒဳယာ''': ပ္ဍဲသေံ မဂွံစၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ဂိတု ၇ ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်သေံ (Thai lunar calendar) ရ။

== ၃။ ရာသဳဥတု ကေုာံ သဘာဝ (Climate and Nature) ==
ဂိတုဇှ်ေဝွံ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲအခိင် ဥတုဗြဲ (Monsoon Season) မစတမ်ရ:
* ကျာမုသုန် သၠုင်ကျာ-ပလိုတ် (Southwest monsoon) လုပ်စိုပ် ဍိုက်ပေင်တုဲ ဗြဲဂူစှ်ေ ဇၟာပ်ပ်တ္ၚဲ လဆောဝ်မ္ဂး သီုကျာထတ်ရ။
* ဟိုတ်နူ ဗြဲဂူတုဲ ဓါတ်ဂမ္တဴ ဥတုကညင် ယှအ်စှ်ေအာတုဲ ရာသဳဥတု ၜိုဟ်သြိုဟ်ကၠုင်ရ။
* ပ္ကဴမၠဵု (Jasmine) မဒှ် ပ္ကဴမၞုံကဵု သၟူအမြာဲ ဍာတ်ကြောအ်ဂှ် ကဴမောဝ် ပ္ဍဲအခိင်ဝွံတုဲ ဒှ်ပ္ကဴသင်္ကေတ အဓိက သွက်ဂိတုဇှ်ေရ။

== ၄။ နက္ခတ္တဗေဒ ကေုာံ စက်သမ္မာန် (Astronomy and Astrology) ==
ပ္ဍဲကဏ္ဍ နက္ခတ္တဗေဒ ဂိတုဇှ်ေဝွံ ဆက်စပ် ကု ရာသဳမေထုန် ကေုာံ သၞံင်ဇေဋ္ဌ:
* '''ရာသဳမေထုန် (Gemini)''': တ္ၚဲ (Sun) ပြံင်လှာဲလုပ်စိုပ် ရာသဳမေထုန် ပ္ဍဲလဒေါဝ် ဂိတုဂျောန်။ သင်္ကေတ ရာသဳဝွံ ဒှ် ရုပ်ကောန်ကမာ (Twins)။
* ဂိတုပေင် ပ္ဍဲဂိတုဇှ်ေဝွံ ဒတုံညဳ ကု သၞံင် ဇေဋ္ဌ (Antares) ပ္ဍဲဂကောံသၞံင် ဗြိစ္ဆာ (Scorpio constellation) ရ။
* အတိုင်စက်သမ္မာန်မ္ဂး ဂိတုဇှ်ေ ဒှ်အခိင် မၞုံကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ (Transition) ကေုာံ ပရေင်ကွတ်ပညာ သာသနာ ရ။

== ၅။ သဘင် ကေုာံ အခိုက်ကၞာ (Festivals and Traditions) ==
သဘင် အဓိကအိုတ် ပ္ဍဲဂိတုဇှ်ေဂှ် ဒှ် '''သဘင်သၟာန်သှ်လိက်''' (Pariyatti Examination Festival) ရ:
* ဟိုတ်နူ ရာသဳဥတု ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ဗြဲဂူဂှ်ရ၊ ညးဒေသတအ် ဟွံတိတ် အာတရဴသ္ၚောဲသ္ၚောဲတုဲ ခမဳသင် ကေုာံ သာမဏဳဂမၠိုင် နွံအခိင် လ္ၚတ်ပရိယတ္တိ ပေင်င်ရ။
* နူလက်ထက် သၟိင်မန် ကေုာံ သၟိင်ဗၟာ တြေံတေအ်၊ ပ္ဍဲဂိတုဇှ်ေမ္ဂး သၟိင်တၠတအ် ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်သၟာန်သှ်လိက် သွက်ခမဳသင်တအ်ရ။ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် သဘင်သၟာန်သှ်လိက် ဓမ္မာစရိယ ကေုာံ ပထမပြန် တအ် ဆက်ကၠောန်ဒၟံင် ပ္ဍဲဂိတုဝွံရ။&lt;ref name=&quot;Irwin1909&quot;&gt;Irwin, Sir Alfred (1909). ''The Burmese and Arakanese Calendars''. Rangoon: Hanthawaddy Printing Works, pp. 30-35.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ပရေင်ယေန်သၞာင် ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhist Cultural Aspects) ==
တ္ၚဲဂိတုဇှ်ေပေင် ဝွံ ပ္ဍဲယေန်သၞာင် ဗုဒ္ဓဘာသာ မန် ကေုာံ ဗၟာ မ္ဂး ဒးဒုင်စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် '''တ္ၚဲမဟာသမယ''' (Maha Samaya Day) ရ။
* အတိုင်ဝင်သာသနာမ္ဂး၊ ကျာ်တြဲဂေါတမ ဃောမပဒတဴ ပ္ဍဲဂြိုပ်မဟာဝန် ဗဒါဲဍုင်ကပိလဝတ် ဂှ်၊ သၟိင်ဒေဝတဴ ကေုာံ ဗြီု နူစက္ကဝါ မသုန်စှော်ကိုဋ် ကောံဓရီုကၠုင် သွက်ဂွံ ဗဵုလ္ၚောဝ်ကျာ်ရ။
* ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ကျာ်တြဲ တွံကဵု ဓရ် '''မဟာသမယသုတ်''' (Maha Samaya Sutta - The Great Gathering) သွက်ဂွံ ရာဒနာမိက် ပရေင်ၜိုဟ်လလမ် ကေုာံ ပရေင်ညဳသာရ။
* ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲတ္ၚဲဇှ်ေပေင်မ္ဂး ကောန်ဗုဒ္ဓဘာသာတအ် ဖ္ဍောတ်သှ်ဇျာဲ မဟာသမယသုတ် ပ္ဍဲဘာလကျာ် ကေုာံ သ္ၚိဌာန်တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Spiro1982&quot;&gt;Spiro, Melford E. (1982). ''Buddhism and Society: A Great Tradition and Its Burmese Vicissitudes''. University of California Press, pp. 230-234.&lt;/ref&gt;

== ၇။ ဝင်ကောန်ဂကူမန် ပ္ဍဲဂိတုဇှ်ေ (Mon National Historical Context) ==
ပ္ဍဲဝင်ဂကူမန်၊ ဂိတုဇှ်ေဝွံ ဒှ်အခိင် သၟိင်တၠမန် မပ္တံကဵု သၟိင်ဓမ္မစေတဳ တအ် ကၠောန်ဗဒှ် ပရေင်သာသနာ ဇၞော်ဇၞော်ရ။ သၟိင်ဓမ္မစေတဳ (Dhammazedi) ဝွံ မဒှ် သၟိင်တၠ မဇၞော်ကဵုသြဇာ ပ္ဍဲပရေင်ပလေဝ်ဒါန် သာသနာ (Kalyani Ordination) ဂှ် ကေင်စၟတ်သမ္တီလဝ် သၞောတ်သၟာန်သှ်လိက် ကေုာံ ပရေင်ကဵုဒါန် သွက်ခမဳသင် ပ္ဍဲဂိတုဇှ်ေ အတိုင်အခိုက်ကၞာရ။ တုဲပၠန် ဂိတုဝွံ ဒှ်အခိင် ဂကောံကွာန်မန်တအ် ပံင်ကောံ ကၠောန်ဗဒှ် ကမၠောန်ဗ္ၚ ညဳညဳသာသာ ရ။

== ၈။ လိက်ပတ် ကေုာံ အနုသုခုမ (Literature and Arts) ==
ပ္ဍဲလိက်ပတ် ကဗျ ကေုာံ အနုသုခုမ မန်-ဗၟာဂှ် ဂိတုဇှ်ေ ဒးဒုင်ချူဗၟံက်ထ္ၜး နဒဒှ် ဂိတုမၞုံကဵု ပရေင်လ္ၚတ်ပညာ (Learning) ကေုာံ သဘာဝ ဗြဲမုသုန်ရ။ 
* ကဗျခေတ်တြေံဂမၠိုင် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပရူ ခမဳသာမဏဳတအ် ဍောတ်တ် ဂဇအ်ကောံ ရေင်သကအ် ပ္ဍဲဇြပ်တုဲ ဖ္ဍောတ်လိက် (Reciting scriptures) နကဵု ရမ္သာင် မိပ်ဇြိပ် ပ္ဍဲအခိင် ဗြဲဂူမ္ၚးရ။ 
* ပ္ကဴမၠဵု (Jasmine) လေဝ် ဒးဒုင်ချူလဝ် နဒဒှ် သင်္ကေတ ပရေင်သ္အးဇ္ၚး သာသနာ ကေုာံ ပရေင်ဆာန် မမောဝ်ဇောဝ်ရ။

== ၉။ ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ ဗ္ၚ (Agriculture and Farming) ==
သွက်သၟာဗ္ၚတအ်မ္ဂး ဂိတုဇှ်ေဝွံ ဒှ်အခိင် ကမၠောန်ဗ္ၚ အဓိက စတမ်ရ (Beginning of the farming season):
* ဗြဲမုသုန် ဂူစှ်ေ ဍိုက်ပေင်တုဲ တိဗ္ၚ ဍိုန်ဍောတ် သွက်ဂွံ စထဲတိ (Plowing) ရ။
* သၟာဗ္ၚတအ် စပတမ် မသြောအ် (Sowing seeds) ကေုာံ ဂၠာဲဍာ် သွက်ဂွံ ကၠောန်ဗ္ၚရ။
* အခိင်ဝွံ ဒှ်အခိင် တိရစ္ဆာန် မပ္တံကဵု ဂၠဴ ကေုာံ ပြေင် တအ် ဒးစကာ ဒြဟတ် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲမွဲသၞာံ သွက်ဂွံ ထဲတိရ။

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဂိတုတၞဟ် ကေုာံ တင်စၟတ် (Comparison and Trivia) ==
လဒက်ပ္တန် ကြက္ကဒိန် သွက်ဂိတုဇှ်ေဝွံ နွံကဵု တင်တၟေင် သင်္ချာ မတၞဟ်ခြာ အဓိကမွဲရ:
* '''Adhika Vara (တ္ၚဲထပ်)''': ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်မန် ဗွဲဓမ္မတာ ဂိတုဇှ်ေ ဝွံ ဒှ်ဂိတု ကလောအ် (Odd month) တုဲ နွံ ၂၉ တ္ၚဲ (အိုတ် ပ္ဍဲ ၁၄ စွေက်) ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ '''သၞာံထပ်တ္ၚဲ (Great leap year)''' မ္ဂး၊ သွက်ဂွံ ပညဳ လၟိဟ်တ္ၚဲ သၞာံ ညံင်ဂွံ ဍိုက်ပေင် ကု စက်တ္ၚဲ (Solar cycle) ဂှ်၊ ဂိတုဇှ်ေ ဒးဒုင်ထပ်စုတ် မွဲတ္ၚဲတုဲ နွံ ၃၀ တ္ၚဲ (အိုတ် ပ္ဍဲ ၁၅ စွေက်) ရ။ 
* ပရေင်ထပ်တ္ၚဲဝွံ က္တဵုဒှ် ဆ ပ္ဍဲဂိတုဇှ်ေ မွဲဂိတုဓဝ် ပ္ဍဲအလုံကြက္ကဒိန် မွဲသၞာံရ။&lt;ref name=&quot;Eade1989&quot;/&gt;

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{ဂိတုမန်ဂမၠိုင်}}

[[ကဏ္ဍ:ဇှ်ေ]]
[[ကဏ္ဍ:ဂိတုမန်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ကြက္ကဒိန်မန်]]</text>
      <sha1>713ot0sg1ldcbwtomu7eonvw7mnhxar</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ခ္ဍဲသဳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12687</id>
    <revision>
      <id>59002</id>
      <timestamp>2026-10-24T03:47:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox month | name = ခ္ဍဲသဳ (Khadai Si) | image = [[File:Crinum_amoenum.jpg|250px|alt=ပ္ကဴခတ္တာ မဒှ်ပ္ကဴသင်္ကေတ ဂိတုခ္ဍဲသဳ]] | caption = ပ္ကဴခတ္တာ (Crinum amoenum) မဒှ် ပ္ကဴသင်္ကေတ အဓိက သွက်ဂိတုခ္ဍဲသဳ | number = ၅ (ပဉ္စမ) | days = ၂၉ | s...&quot;</comment>
      <origin>59002</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16970" sha1="szx46j0zi5a3q7jgla47ge843ww8aoe" xml:space="preserve">{{Infobox month
| name = ခ္ဍဲသဳ (Khadai Si)
| image = [[File:Crinum_amoenum.jpg|250px|alt=ပ္ကဴခတ္တာ မဒှ်ပ္ကဴသင်္ကေတ ဂိတုခ္ဍဲသဳ]]
| caption = ပ္ကဴခတ္တာ (Crinum amoenum) မဒှ် ပ္ကဴသင်္ကေတ အဓိက သွက်ဂိတုခ္ဍဲသဳ
| number = ၅ (ပဉ္စမ)
| days = ၂၉
| season = [[ဥတုဗြဲ]] (Rainy Season)
| zodiac = [[သိင်္ဃ]] (Leo)
| flower = [[ပ္ကဴခတ္တာ]] (Khatta / Crinum Lily)
| related = [[ဝါခေါင်]] (ဗၟာ)၊ [[Shravana]] (ဟိန္ဒူ)၊ [[ကြက္ကဒိန်မန်]]
}}

'''ခ္ဍဲသဳ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဂိတုခ္ဍဲသဳ''' ({{lang-en|Khadai Si / Sravana / Wagaung}} / {{lang-my|ဝါခေါင်}}) ဝွံ ဒှ်ဂိတု ပဉ္စမ (ဂိတုမသုန်) ပ္ဍဲကဵု [[ကြက္ကဒိန်မန်]] ကေုာံ [[ကြက္ကဒိန် ဗၟာ]] တုဲ ဒှ်ဂိတု မၞုံကဵု လၟိဟ်တ္ၚဲ ၂၉ တ္ၚဲ (ဂိတုယှအ်) ရ။&lt;ref name=&quot;Eade1989&quot;&gt;Eade, J.C. (1989). ''Southeast Asian Ephemeris: Solar and Planetary Positions, A.D. 638–2000''. Cornell University Southeast Asia Program, pp. 20-25.&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲကြက္ကဒိန် ဂရဳဂဝ်ရဳယာန် (Gregorian calendar) မ္ဂး ဂိတုခ္ဍဲသဳဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ဒတုံပ္ဍဲ အကြာ ဂိတု[[ဂျူလာင်]] ကေုာံ ဂိတု[[အဝ်ဂေတ်]] ရ။

အတိုင် လၟေင်ရာသဳစက် (Zodiac) မ္ဂး ဂိတုခ္ဍဲသဳဝွံ တုပ်သၟဟ် ကု ရာသဳ[[သိင်္ဃ]] (Leo) တုဲ ဥတု ပ္ဍဲဂိတုဝွံ ဒှ် အခိင် ဥတုဗြဲ (Monsoon Season) ဂူစှ်ေ ထတ်မြက်အိုတ် လဒေါဝ်ဥတုရ။ ဂိတုဝွံ ဒှ်ဂိတု အဓိက သွက်ယေန်သၞာင် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဟိုတ်နူ ဒှ်အခိင် သဘင်စာရေက်တန် (Salaka Dana) မဒှ် ပရေင်ကဵုဒါန် နကဵု မမာဲ သွက်ခမဳသင်တအ် ဃောမပဒတဴ ဒဂိုန်ဝါသ်ရ။&lt;ref name=&quot;HtinAung1959&quot;&gt;Htin Aung, Maung (1959). ''Folk Elements in Burmese Buddhism''. Oxford University Press, pp. 60-65.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ယၟုမ္ဂး &quot;ခ္ဍဲသဳ&quot; ဝွံ ဒှ်မအရေဝ်မန်ဇေတ်တ် မစကာကၠုင်လဝ် နူခေတ်တြေံတုဲ အဓိပ္ပါယ်ဍေဟ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု အခိင်ရာသဳဥတု ကေုာံ သဘာဝ ဂိတုဝွံရ။ ပ္ဍဲသံသကြိုတ်မ္ဂး ကော်စ ''သြဝဏ'' (Shravana - श्रावण) မဒှ် ယၟုနက္ခတ် &quot;သရဝဏ်&quot; မတၟးအိုတ် ပ္ဍဲအခိင် ဂိတုပေင် ပ္ဍဲဂိတုဝွံရ။&lt;ref name=&quot;Ohashi2001&quot;&gt;Ohashi, Yukio (2001). &quot;Astronomy in Mainland Southeast Asia&quot;. In H. Selin (ed.), ''Astronomy Across Cultures''. Kluwer Academic Publishers, pp. 328-335.&lt;/ref&gt; 

ပ္ဍဲဘာသာဗၟာ ကော်စ ဂိတုဝွံ &quot;ဝါခေါင်&quot; (Wagaung) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;လဒေါဝ်ဝါသ်&quot; (Middle of the Buddhist Lent) ဟိုတ်နူ ဂိတုဝွံ ဒတုံပ္ဍဲ လဒေါဝ် အကြာ ဂိတုဒ္ဂိုန် ကေုာံ ဂိတုဝဟ် ရ။ ပ္ဍဲလိက်တၟအ်မန် ခေတ်ဗုကာံ ကေုာံ ခေတ်ဟံသာဝတဳ တေအ်၊ ယၟု ဂိတုခ္ဍဲသဳ ဒးဒုင်ချူလဝ် နဒဒှ် အခိင် ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်စာရေက်တန် ကေုာံ သဘင်ကဵုဒါန် ဍာ်ယာမ သွက်ခမဳသင်တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Luce1970&quot;&gt;Luce, G.H. (1970). ''Old Burma: Early Pagan''. Vol. 2. Artibus Asiae, pp. 340-345.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်ဂမၠိုင် (In Different Calendars) ==
ဂိတုခ္ဍဲသဳ ဝွံ ဒှ်ဂိတု အဓိက သွက် ကြက္ကဒိန် တ္ၚဲ-ဂိတု ပ္ဍဲရးအာရှ:
* '''ကြက္ကဒိန် မန် ကေုာံ ဗၟာ''': ဒှ်ဂိတု ပဉ္စမ (ဂိတုမသုန်) ပ္ဍဲမွဲသၞာံ၊ ဗွဲဓမ္မတာ နွံ ၂၉ တ္ၚဲ (ဂိတုယှအ်)။
* '''ကြက္ကဒိန် ဟိန္ဒူ''': ဂိတု သြဝဏ (Shravana) ဝွံ ဒှ်ဂိတု မရနုက်ကဵု မသုန် ကီုတုဲ ပ္ဍဲဒေသ အိန္ဒိယမ္ဂး ဒှ်ဂိတု မသ္အးဇ္ၚးအိုတ် သွက်ဂွံ ပူဇဴ ကျာ်သဳဝ (Shiva) ရ။
* '''ကြက္ကဒိန် သေံ ကေုာံ ကမ္ဗောဒဳယာ''': ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်သေံ (Thai lunar calendar) မ္ဂး ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ဂိတု ၉ (เดือน ๙) ရ။

== ၃။ ရာသဳဥတု ကေုာံ သဘာဝ (Climate and Nature) ==
ဂိတုခ္ဍဲသဳဝွံ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲအခိင် ဥတုဗြဲ (Monsoon Season) ဂူစှ်ေ ဇၞော်အိုတ်ရ:
* ကျာမုသုန် သၠုင်ကျာ-ပလိုတ် (Southwest monsoon) လုပ်စိုပ် ကဆံင်သၠုင်အိုတ်တုဲ ဗြဲဂူစှ်ေ ဟွံသ္ဂုတ် လဆောဝ်မ္ဂး ပွိုင် မဂၠိုင်ကဵုတ္ၚဲရ။
* ဍာ်ကြုင်၊ ဍာ်ၜဳ ဇၞော်တိုန်တုဲ ဘဲဍာ်ဒဳ (Flooding) မလေပ်က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲဒေသသဝ်ဝ် ကေုာံ ဒေသဇိုင်ၜဳတအ်ရ။
* ပ္ကဴခတ္တာ (Crinum amoenum) ကေုာံ ပ္ကဴတၞဟ်တအ် ကဴမောဝ်တိတ်ကၠုင် ပ္ဍဲအခိင် ဍာ်ပေင်ဝွံတုဲ ဒှ်ပ္ကဴသင်္ကေတ အဓိက သွက်ဂိတုခ္ဍဲသဳရ။

== ၄။ နက္ခတ္တဗေဒ ကေုာံ စက်သမ္မာန် (Astronomy and Astrology) ==
ပ္ဍဲကဏ္ဍ နက္ခတ္တဗေဒ ဂိတုခ္ဍဲသဳဝွံ ဆက်စပ် ကု ရာသဳသိင်္ဃ ကေုာံ သၞံင်သရဝဏ်:
* '''ရာသဳသိင်္ဃ (Leo)''': တ္ၚဲ (Sun) ပြံင်လှာဲလုပ်စိုပ် ရာသဳသိင်္ဃ ပ္ဍဲလဒေါဝ် ဂိတုအဝ်ဂေတ်။ သင်္ကေတ ရာသဳဝွံ ဒှ် ရုပ်ဇာဒိသိုင် (Lion)။
* ဂိတုပေင် ပ္ဍဲဂိတုခ္ဍဲသဳဝွံ ဒတုံညဳ ကု သၞံင် သရဝဏ် (Shravana / Altair) ပ္ဍဲဂကောံသၞံင် လနေင် (Aquila constellation) ရ။
* အတိုင်စက်သမ္မာန်မ္ဂး ဂိတုခ္ဍဲသဳ ဒှ်အခိင် မၞုံကဵု ဒြဟတ်သၠုင် ကေုာံ ပရေင်တန်ကြန် ပ္ဍဲကမၠောန် အဓိကဂမၠိုင်ရ။

== ၅။ သဘင် ကေုာံ အခိုက်ကၞာ (Festivals and Traditions) ==
သဘင် အဓိကအိုတ် ပ္ဍဲဂိတုခ္ဍဲသဳ သွက်ယေန်သၞာင်မန်ဂှ် ဒှ် '''သဘင်စာရေက်တန်''' (Salaka Dana Festival) ရ:
* '''စာရေက်တန် (Casting Lots for Alms)''': ဒှ်အခိုက်ကၞာ ပရေင်ကဵုဒါန် မွဲသာ် မဒုင်သ္ဇိုင် ကု ဓရ်ကျာ်။ ဒါယကာတအ် ပကောံနင် ပုင်၊ သွ ကေုာံ ကပေါတ်ဒါန်နာနာ (မပ္တံကဵု ပ္ကဴခတ္တာ) ပ္ဍဲဘာလကျာ်တုဲ ညးတအ် ချူလဝ် ယၟု လတူ တၞးရိုတ် (စာရေက်) ရ။ 
* ခမဳသင်တအ် ဇိုတ်ကေတ် စာရေက် (Drawing lots) ဂှ်တုဲ ယၟုဒါယကာ မပါကၠုင် ပ္ဍဲစာရေက်ဂှ်ဟေင် ဂွံအခေါင် ကဵုဒါန် ကု ခမဳသင်ဇကုရ။
* အခိုက်ဝွံ က္တဵုဒှ်လဝ် သွက်ဂွံ ဝေင်ပဲါ ပရေင်ရုဲစှ် (Favoritism) ကဵုဒါန် ဆ ခမဳဇကုမတီ ဟွံသေင်မ္ဂး ခမဳမဒယှ်တှ်တအ် သၟးတုဲ၊ ဒှ်ပရေင်ကဵုဒါန် မတုပ်သၟဟ် (Egalitarian offering) ရ။&lt;ref name=&quot;Irwin1909&quot;&gt;Irwin, Sir Alfred (1909). ''The Burmese and Arakanese Calendars''. Rangoon: Hanthawaddy Printing Works, pp. 40-45.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ပရေင်ယေန်သၞာင် ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhist Cultural Aspects) ==
တ္ၚဲဂိတုခ္ဍဲသဳပေင် ဝွံ ပ္ဍဲယေန်သၞာင် ဗုဒ္ဓဘာသာ လ္ၚဵု မ္ဂး ဒးဒုင်စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် '''တ္ၚဲမေတ္တာ''' (Metta Day) ရ။
* အတိုင်ဝင်သာသနာမ္ဂး၊ ပ္ဍဲအခိင် ခမဳသင်တအ် ဒဂိုန်ဝါသ် ပ္ဍဲဂြိုပ်မွဲဂှ်၊ ဒေဝတဴတအ် ပလီုပလှ် ဖေက်ဂၟံက်တုဲ ခမဳတအ် ကလေင်စဴကၠုင် ဇရေင်ကျာ်ရ။ 
* ကျာ်တြဲ တွံကဵု '''မေတ္တာသုတ်''' (Karaniya Metta Sutta) သွက်ခမဳတအ် ဂွံဖ္ဍောတ် လွဳလွတ် မေတ္တာ ကု သတ္တံ သီုဖအိုတ်ရ။ 
* ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲဂိတုခ္ဍဲသဳ (မဒှ် လဒေါဝ်ဝါသ်) မ္ဂး ကောန်ဗုဒ္ဓဘာသာတအ် ဖ္ဍောတ်သှ်ဇျာဲ မေတ္တာသုတ် ကေုာံ ပလံင်မေတ္တာ သွက်ဂွံ ဂွံပရေင်ၜိုဟ်လလမ်ရ။&lt;ref name=&quot;Spiro1982&quot;&gt;Spiro, Melford E. (1982). ''Buddhism and Society: A Great Tradition and Its Burmese Vicissitudes''. University of California Press, pp. 248-250.&lt;/ref&gt;

== ၇။ ဝင်ကောန်ဂကူမန် ပ္ဍဲဂိတုခ္ဍဲသဳ (Mon National Historical Context) ==
ပ္ဍဲဝင်ဂကူမန်၊ ဂိတုခ္ဍဲသဳဝွံ ဒှ်အခိင် သၟိင်တၠမန် ကေုာံ ဒပ်ပၞာန်တအ် ဇူဒီု (Resting period) ဟိုတ်နူ ရာသဳဥတု ဗြဲထတ်လောန်ရ။ သၟိင်ရာဇာဓိရာဇ် (Razadarit) ဃောမတဝ်စၞေဟ် ကု ဍုင်အင်ဝ (Ava) ဂှ်၊ ပ္ဍဲအခိင် ဂိတုခ္ဍဲသဳ ကေုာံ ဘတ် မ္ဂး ဒပ်ပၞာန် ၜါလပါ် ဒေါအ်ပၞာန် (Ceasefire) တုဲ ဇူဒီု ပ္ဍဲဒပ်ဇကု ညံင်ဟွံဂွံ ဒးဘဲယဲ ဥတုဗြဲရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဝွံ သၟိင်တၠတအ် လောပ်ဘာ လ္ၚောဝ်ကျာ် ကေုာံ ကၠောန်သဘင် စာရေက်တန် ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲနန် သွက်ဂွံ ဂွံကုသိုလ် ကေုာံ ပရေင်ညဳသာ အကြာ ကောန်ဍုင်ကွာန်တအ်ရ။

== ၈။ လိက်ပတ် ကေုာံ အနုသုခုမ (Literature and Arts) ==
ပ္ဍဲလိက်ပတ် ကဗျ ကေုာံ အနုသုခုမ မန်-ဗၟာဂှ် ဂိတုခ္ဍဲသဳ ဒးဒုင်ချူဗၟံက်ထ္ၜး နဒဒှ် ဂိတုမၞုံကဵု သဘာဝ ဗြဲထတ်၊ ဘဲဍာ်ဒဳ ကေုာံ ပ္ကဴခတ္တာ ရ။ 
* ကဗျခေတ်တြေံဂမၠိုင် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပရူ ဗြဲမဂူစှ်ေ ဟွံသ္ဂုတ် (Incessant rain) တုဲ သၟာဗ္ၚတအ် ဒးကၠောန်ကမၠောန် သီုမဍုက်ဍေက်ဒၟံင်ရ။ 
* ဒွက်မန် မဆေင်ကဵု ဂိတုခ္ဍဲသဳ တအ်လေဝ် ဍိုက်ပေင် ကု ရမ္သာင် ပရေင်သံဝေဂ၊ ပရေင်ဆာန် အကြာ သၟာဗ္ၚ ကေုာံ ပရေင်မိပ်ဇြိပ် ပ္ဍဲသဘင်စာရေက်တန် ရ။

== ၉။ ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ ဗ္ၚ (Agriculture and Farming) ==
သွက်သၟာဗ္ၚတအ်မ္ဂး ဂိတုခ္ဍဲသဳဝွံ ဒှ်အခိင် ကမၠောန် ပတမ်သြောအ် (Transplanting) တုဲဒှ် ကေုာံ လွဳလွတ် တၞံသြောအ် ရ (Post-planting care):
* တၞံသြောအ် မပတမ်လဝ် ပ္ဍဲဂိတုဒ္ဂိုန်တအ်ဂှ် စတိုန်သၚေက် ဍိုက်ပေင် ပ္ဍဲခရိုင်ဗ္ၚရ။
* ကမၠောန် အဓိက သွက်သၟာဗ္ၚ ပ္ဍဲဂိတုဝွံဂှ် ဒှ် ပရေင်ပတိတ်ချောဲ (Weeding) ညံင်တၞံသြောအ် ဂွံဇၞော်မောဝ် ခိုဟ်ဟ်ရ။
* ဥတုဝွံ လဆောဝ်မ္ဂး ဍာ်ၜဳ ဍာ်ကြုင် ဇၞော်တိုန်တုဲ သၟာဗ္ၚတအ် ဒးမင်မဲ ကၟာဍာ် (Dykes) ညံင်ဟွံဂွံလီုလာ် ကေုာံ ညံင်ဍာ် ဟွံဂွံ တၞီဗ္စိုပ် တၞံသြောအ်တအ်ရ။

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဂိတုတၞဟ် ကေုာံ တင်စၟတ် (Comparison and Trivia) ==
လဒက်ပ္တန် ကြက္ကဒိန် သွက်ဂိတုခ္ဍဲသဳဝွံ နွံကဵု တင်တၟေင် သင်္ချာ မတၞဟ်ခြာ အဓိကမွဲရ:
* '''လၟိဟ်တ္ၚဲ (Days)''': ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်မန်၊ ဂိတု မၞုံဂၞန် ကလောအ် (Odd months: ၁, ၃, ၅... ဗီုကဵု စဲ၊ ဇှ်ေ၊ ခ္ဍဲသဳ) တအ် နွံ ၂၉ တ္ၚဲ (ဂိတုယှအ်) လၟိုန်ရ။ 
* ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂိတုခ္ဍဲသဳဝွံ ဒှ်ဂိတုယှအ် တုဲ အိုတ် ပ္ဍဲ '''၁၄ စွေက်''' (၁၅ စွေက် ဟွံမဲ) ရ။
* တင်စၟတ် မတၞဟ်ခြာ ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာဂှ် ဂိတုဝါခေါင်ဝွံ ဒှ်အခိင် ကၠောန်သဘင် ကျာ်ကလော် (Nat festival) မဒယှ်တှ်အိုတ် မကော်ဂး သဘင်တောင်ပြုန်း (Taungbyon Festival) မက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲဒေသ မာန္တလေဝ် ရ။ ဆဂး အခိုက်ဝွံ ဟွံဆက်စပ် ကု ယေန်သၞာင်မန် ဇေတ်တ်ရ။&lt;ref name=&quot;Eade1989&quot;/&gt;

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{ဂိတုမန်ဂမၠိုင်}}

[[ကဏ္ဍ:ခ္ဍဲသဳ]]
[[ကဏ္ဍ:ဂိတုမန်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ကြက္ကဒိန်မန်]]</text>
      <sha1>szx46j0zi5a3q7jgla47ge843ww8aoe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဘတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12688</id>
    <revision>
      <id>59003</id>
      <timestamp>2026-10-24T03:49:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox month | name = ဘတ် (Bhat) | image = [[File:Chukrasia_tabularis_flower.jpg|250px|alt=ပ္ကဴယေန်မာ မဒှ်ပ္ကဴသင်္ကေတ ဂိတုဘတ်]] | caption = ပ္ကဴယေန်မာ (Chukrasia tabularis / Yinmar flower) မဒှ် ပ္ကဴသင်္ကေတ အဓိက သွက်ဂိတုဘတ် | number = ၆ (ဆဋ္ဌမ) | days = ၃...&quot;</comment>
      <origin>59003</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16238" sha1="crvbv8z74g9htxm1yp0c5ak1witvr1o" xml:space="preserve">{{Infobox month
| name = ဘတ် (Bhat)
| image = [[File:Chukrasia_tabularis_flower.jpg|250px|alt=ပ္ကဴယေန်မာ မဒှ်ပ္ကဴသင်္ကေတ ဂိတုဘတ်]]
| caption = ပ္ကဴယေန်မာ (Chukrasia tabularis / Yinmar flower) မဒှ် ပ္ကဴသင်္ကေတ အဓိက သွက်ဂိတုဘတ်
| number = ၆ (ဆဋ္ဌမ)
| days = ၃၀
| season = [[ဥတုဗြဲ]] (Rainy Season)
| zodiac = [[ကညာ]] (Virgo)
| flower = [[ပ္ကဴယေန်မာ]] (Yinmar flower)
| related = [[တော်သလင်း]] (ဗၟာ)၊ [[Bhadrapada]] (ဟိန္ဒူ)၊ [[ကြက္ကဒိန်မန်]]
}}

'''ဘတ်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဂိတုဘတ်''' ({{lang-en|Bhat / Bhadrapada / Tawthalin}} / {{lang-my|တော်သလင်း}}) ဝွံ ဒှ်ဂိတု ဆဋ္ဌမ (ဂိတုတြဴ) ပ္ဍဲကဵု [[ကြက္ကဒိန်မန်]] ကေုာံ [[ကြက္ကဒိန် ဗၟာ]] တုဲ ဒှ်ဂိတု မၞုံကဵု လၟိဟ်တ္ၚဲ ၃၀ တ္ၚဲ (ဂိတုပေင်) ရ။&lt;ref name=&quot;Eade1989&quot;&gt;Eade, J.C. (1989). ''Southeast Asian Ephemeris: Solar and Planetary Positions, A.D. 638–2000''. Cornell University Southeast Asia Program, pp. 20-25.&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲကြက္ကဒိန် ဂရဳဂဝ်ရဳယာန် (Gregorian calendar) မ္ဂး ဂိတုဘတ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ဒတုံပ္ဍဲ အကြာ ဂိတု[[အဝ်ဂေတ်]] ကေုာံ ဂိတု[[သေတ်တေမ်ဗါ]] ရ။

အတိုင် လၟေင်ရာသဳစက် (Zodiac) မ္ဂး ဂိတုဘတ်ဝွံ တုပ်သၟဟ် ကု ရာသဳ[[ကညာ]] (Virgo) တုဲ ဥတု ပ္ဍဲဂိတုဝွံ ဒှ် အခိင် ကၞောတ်ဥတုဗြဲ (Late Monsoon Season) ရ။ ဂိတုဝွံ ဒှ်ဂိတု အဓိက သွက်ယေန်သၞာင် ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ အခိုက်ကၞာ ကောန်ဂကူမန် ဟိုတ်နူ ရာသဳဥတု ၜိုဟ်သြိုဟ် ဍာ်ၜဳ ညိင်ဝတ်တုဲ ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်ပြိုင်က္ၜင် (Boat Racing) ကေုာံ သဘင်ကဵုဒါန်သာဲ (Honey Offering Festival) ရ။&lt;ref name=&quot;HtinAung1959&quot;&gt;Htin Aung, Maung (1959). ''Folk Elements in Burmese Buddhism''. Oxford University Press, pp. 65-70.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ယၟုမ္ဂး &quot;ဘတ်&quot; (Bhat) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ်သံသကြိုတ် ''ဘာဒြပဒ'' (Bhadrapada - भाद्रपद) ဟွံသေင်မ္ဂး ပါဠိ ''ဘဒ္ဒပဒ'' မဒှ် ယၟုနက္ခတ် &quot;ပုဗ္ဗဘဒ္ဒပိုက်&quot; (Purva Bhadrapada) ကေုာံ &quot;ဥတ္တရဘဒ္ဒပိုက်&quot; (Uttara Bhadrapada) မတၟးအိုတ် ပ္ဍဲအခိင် ဂိတုပေင် ပ္ဍဲဂိတုဝွံရ။&lt;ref name=&quot;Ohashi2001&quot;&gt;Ohashi, Yukio (2001). &quot;Astronomy in Mainland Southeast Asia&quot;. In H. Selin (ed.), ''Astronomy Across Cultures''. Kluwer Academic Publishers, pp. 328-335.&lt;/ref&gt; 

ပ္ဍဲဘာသာဗၟာ ကော်စ ဂိတုဝွံ &quot;တော်သလင်း&quot; (Tawthalin) မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဒှ်အခိင် သဘာဝကျာ ညိင်ဝတ်တုဲ ဍာ်ၜဳ တုပ်သၟဟ် ကု သ္ကဝ်မခင်းလဝ်ရ (တော်သလင်း မြစ်တွင်း သင်ဖြူးခင်း)။ ပ္ဍဲလိက်တၟအ်မန် ခေတ်ဗုကာံ ကေုာံ ခေတ်ဟံသာဝတဳ တေအ်၊ ယၟု ဂိတုဘတ် ဒးဒုင်စကာလဝ် ဗွဲမလှဲလး သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ပရေင်သာသနာ ကေုာံ လၟေင်ကာလ ကမၠောန်သၟိင်တၠတအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Luce1970&quot;&gt;Luce, G.H. (1970). ''Old Burma: Early Pagan''. Vol. 2. Artibus Asiae, pp. 340-345.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်ဂမၠိုင် (In Different Calendars) ==
ဂိတုဘတ် ဝွံ ဒှ်ဂိတု အဓိက သွက် ကြက္ကဒိန် တ္ၚဲ-ဂိတု ပ္ဍဲရးအာရှ:
* '''ကြက္ကဒိန် မန် ကေုာံ ဗၟာ''': ဒှ်ဂိတု ဆဋ္ဌမ (ဂိတုတြဴ) ပ္ဍဲမွဲသၞာံ၊ ဗွဲဓမ္မတာ နွံ ၃၀ တ္ၚဲ (ဂိတုပေင်)။
* '''ကြက္ကဒိန် ဟိန္ဒူ''': ဂိတု ဘာဒြပဒ (Bhadrapada) ဝွံ ဒှ်ဂိတု မရနုက်ကဵု တြဴ ကီုတုဲ ပ္ဍဲဒေသ အိန္ဒိယမ္ဂး ဒှ်အခိင် ကၠောန်သဘင် ဂေဏရှ (Ganesh Chaturthi) ရ။
* '''ကြက္ကဒိန် သေံ ကေုာံ ကမ္ဗောဒဳယာ''': ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်သေံ (Thai lunar calendar) မ္ဂး ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ဂိတု ၁၀ (เดือน ๑๐) ရ။

== ၃။ ရာသဳဥတု ကေုာံ သဘာဝ (Climate and Nature) ==
ဂိတုဘတ်ဝွံ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲအခိင် ကၞောတ် ဥတုဗြဲ (Late Monsoon Season) ရ:
* ဗြဲမုသုန် စယှအ်စှ်ေအာတုဲ ကျာလေဝ် ညိင်ဝတ်ကၠုင်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဍာ်ၜဳ ဍာ်ကြုင်တအ် ညိင်ဝတ် ၜိုဟ်သြိုဟ် ဗွဲမလောန်ရ။
* လျးတ္ၚဲ စတၟးကၠုင် ဂၠိုင်နူ ဂိတုခ္ဍဲသဳ တုဲ ရာသဳဥတု မိပ်ဇြိပ် ခိုဟ်ဆာဲ သွက်ဂွံ တိတ်အာတရဴရ။
* ပ္ကဴယေန်မာ (Chukrasia tabularis) မၞုံကဵု အသာ်ဍာ်မိတ် ကဴမောဝ် ပ္ဍဲအခိင်ဝွံတုဲ ဒှ်ပ္ကဴသင်္ကေတ အဓိက သွက်ဂိတုဘတ်ရ။

== ၄။ နက္ခတ္တဗေဒ ကေုာံ စက်သမ္မာန် (Astronomy and Astrology) ==
ပ္ဍဲကဏ္ဍ နက္ခတ္တဗေဒ ဂိတုဘတ်ဝွံ ဆက်စပ် ကု ရာသဳကညာ ကေုာံ သၞံင်ဘဒ္ဒပိုက်:
* '''ရာသဳကညာ (Virgo)''': တ္ၚဲ (Sun) ပြံင်လှာဲလုပ်စိုပ် ရာသဳကညာ ပ္ဍဲလဒေါဝ် ဂိတုသေတ်တေမ်ဗါ။ သင်္ကေတ ရာသဳဝွံ ဒှ် ရုပ်သၟတ်ဝုတ် (Virgin maiden)။
* ဂိတုပေင် ပ္ဍဲဂိတုဘတ်ဝွံ ဒတုံညဳ ကု သၞံင် ပုဗ္ဗဘဒ္ဒပိုက် (Pegasus) ကေုာံ ဥတ္တရဘဒ္ဒပိုက် (Andromeda) ရ။
* အတိုင်စက်သမ္မာန်မ္ဂး ဂိတုဘတ် ဒှ်အခိင် မၞုံကဵု ပရေင်သ္အးဇ္ၚး၊ ပရေင်အနုသုခုမ ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ ဇၞော်မောဝ်ရ။

== ၅။ သဘင် ကေုာံ အခိုက်ကၞာ (Festivals and Traditions) ==
သဘင် အဓိကအိုတ် ပ္ဍဲဂိတုဘတ် သွက်ယေန်သၞာင်မန်ဂှ် ဒှ် '''သဘင်ပြိုင်က္ၜင်''' (Boat Racing Festival) ရ:
* ဟိုတ်နူ ဍာ်ၜဳ ပေင်ဒၟံင် သီုကဵု မညိင်ဝတ် ဟွံမဲ ကု ကျာထတ်ဂှ်ရ၊ ညးဒေသတအ် ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်ပြိုင်က္ၜင် လတူ ၜဳ ဇၞော်ဂမၠိုင်ရ။
* နူခေတ် သၟိင်မန် ဟံသာဝတဳ ကေုာံ မတ္တမ တေအ်၊ သဘင်ပြိုင်က္ၜင်ဝွံ ဒှ်သဘင် သွက်ဂွံ စံၜတ် ဒြဟတ် ဒပ်ရေင် (Naval forces) ကေုာံ လွဳလွတ် သၟာက္ၜင်တအ်ရ။
* ညးဍုင်ကွာန်တအ် ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်ဝွံ နကဵု ပရေင်မိပ်ဇြိပ် ကေုာံ ပရေင်ညဳသာ ကွာန်မွဲ ကု ကွာန်မွဲရ။&lt;ref name=&quot;Irwin1909&quot;&gt;Irwin, Sir Alfred (1909). ''The Burmese and Arakanese Calendars''. Rangoon: Hanthawaddy Printing Works, pp. 45-50.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ပရေင်ယေန်သၞာင် ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhist Cultural Aspects) ==
တ္ၚဲဂိတုဘတ်ပေင် ဝွံ ပ္ဍဲယေန်သၞာင် ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး ဒးဒုင်စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် '''တ္ၚဲကဵုဒါန်သာဲ''' (Madhu Puja / Honey Offering Festival) ရ။
* အတိုင်ဝင်သာသနာမ္ဂး၊ ကျာ်တြဲ ဃောမပဒတဴ ပ္ဍဲဂြိုပ် ပါလိလေယျက (Parileyyaka forest) ဟိုတ်နူ ခမဳတအ် က္တဵုဒှ် ပရေင်ဟွံညဳသာရေင်သကအ်ဂှ်၊ စိင်ပါလိလေယျက ကေုာံ ကၞုဲမွဲ ကၠုင်လွဳလွတ် ကျာ်တြဲရ။
* ပ္ဍဲတ္ၚဲ ဂိတုဘတ်ပေင်၊ ကၞုဲဂှ် ကေတ်နင် ပကောံသာဲ (Honey) တုဲ ကဵုဒါန် ကု ကျာ်တြဲရ။
* သွက်ဂွံ ဗှ်ဗၞုဟ် ပရူဝွံ ကောန်ဗုဒ္ဓဘာသာတအ် (ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲဍုင်မန် ကေုာံ ဗၟာ) ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်ကဵုဒါန် ဍာ်သာဲ ကု ခမဳသင်တအ် ပ္ဍဲတ္ၚဲဝွံ သွက်ဂွံ ဒှ်ဂဥုဲ (Medicine) ပ္ဍဲအခိင် ဥတုဗြဲရ။&lt;ref name=&quot;Spiro1982&quot;&gt;Spiro, Melford E. (1982). ''Buddhism and Society: A Great Tradition and Its Burmese Vicissitudes''. University of California Press, pp. 250-255.&lt;/ref&gt;

== ၇။ ဝင်ကောန်ဂကူမန် ပ္ဍဲဂိတုဘတ် (Mon National Historical Context) ==
ပ္ဍဲဝင်ဂကူမန်၊ ဂိတုဘတ်ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု အစောမ်စရာဲ ဒပ်ရေင် (Naval warfare) ကေုာံ ပရေင်ဗၞိက် ဍာ်ရ။ ဍုင်မန်တြေံ ဗီုကဵု ဟံသာဝတဳ ကေုာံ မတ္တမ တအ်ဂှ် တန်တဴ လတူ ဇိုင်ၜဳ ကေုာံ ၜဳမှာသၟိတ်တုဲ၊ ပ္ဍဲအခိင် ဂိတုဘတ် ဍာ်ညိင်ဝတ်မ္ဂး က္ၜင်ဗၞိက်ဂမၠိုင် စတိတ်တရဴ သွက်ဂွံ သ္ပဗၞိက် ကု ဍုင်သအာင်ရ။ 

တုဲပၠန် သၟိင်ရာဇာဓိရာဇ် ကေုာံ သၟိင်မန်တၞဟ်တအ် စကာ အခိင်ဂိတုဘတ် သွက်ဂွံ ပကောံ ဒပ်က္ၜင်ပၞာန် (War boats) ညံင်ဂွံ အာတရဴ လောဲသွာ ပ္ဍဲလဒေါဝ်ၜဳတုဲ ပြိုင်ပကာန် လွဳလွတ် ပရေင်ကွတ်ပၞာန် ဍာ် (Naval maneuvers) ရ။

== ၈။ လိက်ပတ် ကေုာံ အနုသုခုမ (Literature and Arts) ==
ပ္ဍဲလိက်ပတ် ကဗျ ကေုာံ အနုသုခုမ မန်-ဗၟာဂှ် ဂိတုဘတ် ဒးဒုင်ချူဗၟံက်ထ္ၜး နဒဒှ် ဂိတုမၞုံကဵု သဘာဝ ဍာ်ၜဳ ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ သဘင်ပြိုင်က္ၜင်ရ။ 
* ကဗျခေတ်တြေံဂမၠိုင် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပရူ ဍာ်ၜဳ ညိင်ဝတ် မတုပ်သၟဟ် ကု သ္ကဝ် (River as smooth as a mat) ကေုာံ ရမ္သာင် ဖံ ကေုာံ ဒွက်ပြိုင်က္ၜင် (Boat racing songs) မမြဟ်မြဴ လတူ ၜဳရ။ 
* ရုပ်ပါန်ခဳတအ်လေဝ် ဓဇက်လဝ် ရုပ် က္ၜင်မၞုံကဵု ရုပ်က္ဍိုပ်နာ် ကေုာံ ရုပ်ဟင်္သာ လတူ ဍာ်ၜဳ ပ္ဍဲဂိတုဘတ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။

== ၉။ ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ ဗ္ၚ (Agriculture and Farming) ==
သွက်သၟာဗ္ၚတအ်မ္ဂး ဂိတုဘတ်ဝွံ ဒှ်အခိင် တၞံသြောအ် စက္တဵုဒှ် သတ် (Paddy heading stage) ရ:
* တၞံသြောအ် မပတမ်လဝ် ပ္ဍဲဂိတုဒ္ဂိုန် ကေုာံ ခ္ဍဲသဳ တအ်ဂှ် ဇၞော်မောဝ်တုဲ စပတိတ် သတ်သြောအ် (Flowering and grain filling) ရ။
* ၜိုန်ရ ကမၠောန်ထဲတိ တုဲဒှ်အာ ကီုလေဝ်၊ သၟာဗ္ၚတအ် ဒးမင်မဲ ကၟာဍာ် ညံင်ဍာ် ဂွံနွံ လၟိဟ်ဒးရး သွက် တၞံသြောအ်ရ။
* အခိင်ဝွံ ဒှ်အခိင် သၟာဗ္ၚတအ် ဇူဒီု ညိည (Short rest) ကၠာ ဟွံစိုပ် အခိင် ရတ်သြောအ် (Harvesting) ပ္ဍဲဂိတု ဂတတအ်ရ။

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဂိတုတၞဟ် ကေုာံ တင်စၟတ် (Comparison and Trivia) ==
လဒက်ပ္တန် ကြက္ကဒိန် သွက်ဂိတုဘတ်ဝွံ နွံကဵု တင်တၟေင် သင်္ချာ မတၞဟ်ခြာ အဓိကမွဲရ:
* '''လၟိဟ်တ္ၚဲ (Days)''': ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်မန်၊ ဂိတု မၞုံဂၞန် ဇုံ (Even months: ၂, ၄, ၆... ဗီုကဵု ပသာ်၊ ဒ္ဂိုန်၊ ဘတ်) တအ် နွံ ၃၀ တ္ၚဲ (ဂိတုပေင်) လၟိုန်ရ။ 
* ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂိတုဘတ်ဝွံ ဒှ်ဂိတုပေင် တုဲ အိုတ် ပ္ဍဲ '''၁၅ စွေက်''' လၟိုန်ရ။
* တင်စၟတ် မတၞဟ်ခြာ မွဲပၠန်ဂှ် ဒှ် အခိင်ဂိတုဘတ်ဝွံ ၜိုန်ရ ဗြဲယှအ်အာ ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ ကျာမုသုန် ထတ်တိုန် မွဲတဲဓဝ်မ္ဂး ဗြဲဇၞော် မလေပ် က္တဵုဒှ် (Late monsoon storms) မာန်ဖိုဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;Eade1989&quot;/&gt;

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{ဂိတုမန်ဂမၠိုင်}}

[[ကဏ္ဍ:ဘတ်]]
[[ကဏ္ဍ:ဂိတုမန်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ကြက္ကဒိန်မန်]]</text>
      <sha1>crvbv8z74g9htxm1yp0c5ak1witvr1o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝှ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12689</id>
    <revision>
      <id>59004</id>
      <timestamp>2026-10-24T03:50:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox month | name = ဝှ် (Wah) | image = [[File:Shwedagon_Pagoda_Festival_of_Lights.jpg|250px|alt=သဘင်ပူဇဴပၟတ် ပ္ဍဲဂိတုဝှ်]] | caption = သဘင်ပူဇဴပၟတ် ကေုာံ သဘင်သှ်ေပေင် မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲတ္ၚဲဂိတုဝှ်ပေင် | number = ၇ (သတ္တမ) | days = ၂...&quot;</comment>
      <origin>59004</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17629" sha1="lj2rlu7lrchbho6vsnqklb6ohs3stzf" xml:space="preserve">{{Infobox month
| name = ဝှ် (Wah)
| image = [[File:Shwedagon_Pagoda_Festival_of_Lights.jpg|250px|alt=သဘင်ပူဇဴပၟတ် ပ္ဍဲဂိတုဝှ်]]
| caption = သဘင်ပူဇဴပၟတ် ကေုာံ သဘင်သှ်ေပေင် မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲတ္ၚဲဂိတုဝှ်ပေင်
| number = ၇ (သတ္တမ)
| days = ၂၉
| season = [[ဥတုဗြဲ]] စိုပ်ကၞောတ် (End of Rainy Season)
| zodiac = [[တူလာ]] (Libra)
| flower = [[ပ္ကဴကြာ]] (Lotus / Nelumbo nucifera)
| related = [[သီတင်းကျွတ်]] (ဗၟာ)၊ [[Ashvina]] (ဟိန္ဒူ)၊ [[ကြက္ကဒိန်မန်]]
}}

'''ဝှ်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဂိတုဝှ်''' ({{lang-en|Wah / Asvina / Thadingyut}} / {{lang-my|သီတင်းကျွတ်}}) ဝွံ ဒှ်ဂိတု သတ္တမ (ဂိတုထပှ်) ပ္ဍဲကဵု [[ကြက္ကဒိန်မန်]] ကေုာံ [[ကြက္ကဒိန် ဗၟာ]] တုဲ ဒှ်ဂိတု မၞုံကဵု လၟိဟ်တ္ၚဲ ၂၉ တ္ၚဲ (ဂိတုယှအ်) ရ။&lt;ref name=&quot;Eade1989&quot;&gt;Eade, J.C. (1989). ''Southeast Asian Ephemeris: Solar and Planetary Positions, A.D. 638–2000''. Cornell University Southeast Asia Program, pp. 25-30.&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲကြက္ကဒိန် ဂရဳဂဝ်ရဳယာန် (Gregorian calendar) မ္ဂး ဂိတုဝှ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ဒတုံပ္ဍဲ အကြာ ဂိတု[[သေတ်တေမ်ဗါ]] ကေုာံ ဂိတု[[အံက်တဝ်ဗါ]] ရ။

အတိုင် လၟေင်ရာသဳစက် (Zodiac) မ္ဂး ဂိတုဝှ်ဝွံ တုပ်သၟဟ် ကု ရာသဳ[[တူလာ]] (Libra) တုဲ ဥတု ပ္ဍဲဂိတုဝွံ ဒှ် အခိင် ဗြဲမုသုန် အိုတ်အာတုဲ စလုပ်စိုပ် ဥတုမဟိန် (Cold Season) ရ။ ဂိတုဝွံ ဒှ်ဂိတု မၞုံကဵု ပရေင်မိပ်ဇြိပ် ဇၞော်အိုတ်မွဲ သွက်ယေန်သၞာင် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဟိုတ်နူ ခမဳသင်တအ် တိတ်နူ ဒဂိုန်ဝါသ် (End of Buddhist Lent) တုဲ ညးဍုင်ကွာန်တအ် ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်ပူဇဴပၟတ် (Festival of Lights) သွက်ဂွံ ဒုင်တၠုင် ကျာ်တြဲ မစှ်ေကၠုင် နူသွဝ် တာဝတိံသာ ရ။&lt;ref name=&quot;HtinAung1959&quot;&gt;Htin Aung, Maung (1959). ''Folk Elements in Burmese Buddhism''. Oxford University Press, pp. 75-80.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ယၟုမ္ဂး &quot;ဝှ်&quot; (Wah) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ်ပါဠိ ''ဝဿ'' (Vassa) ဟွံသေင်မ္ဂး သံသကြိုတ် ''ဝရ်ၑ'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဥတုဗြဲ / ဒဂိုန်ဝါသ်&quot; ရ။ ယၟုဂိတုဝွံ ဒုင်သ္ဇိုင် ကု အခိင်ကာလ ခမဳသင်တအ် သှ်ဝါသ် (Pavārana) ကြဴနူ မပဒတဴ ပ္ဍဲဘာလကျာ် ပွိုင်ပိဂိတုရ။ 

ပ္ဍဲနက္ခတ္တဗေဒ ဟိန္ဒူမ္ဂး ကော်စ ဂိတုဝွံ ''အာၑွိန'' (Ashvina - आश्विन) ဟိုတ်နူ ဂိတုပေင် ပ္ဍဲဂိတုဝွံ ဒတုံညဳ ကု သၞံင် အသဝဏဳ (Ashvini) မဒှ် သၞံင်ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ နက္ခတ် ၂၇ လွဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;Ohashi2001&quot;&gt;Ohashi, Yukio (2001). &quot;Astronomy in Mainland Southeast Asia&quot;. In H. Selin (ed.), ''Astronomy Across Cultures''. Kluwer Academic Publishers, pp. 330-335.&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲဘာသာဗၟာ ကော်စ &quot;သီတင်းကျွတ်&quot; (Thadingyut) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;တိတ်နူသဳ / တိတ်နူဝါသ်&quot; ရ။ ပ္ဍဲလိက်တၟအ်မန် ခေတ်ဗုကာံ ကေုာံ ဟံသာဝတဳ၊ ယၟုဝွံ ဒးဒုင်စကာ သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ပရေင်သာသနာ ကေုာံ သဘင်သှ်ေပေင်ရ။&lt;ref name=&quot;Luce1970&quot;&gt;Luce, G.H. (1970). ''Old Burma: Early Pagan''. Vol. 2. Artibus Asiae, pp. 345-350.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်ဂမၠိုင် (In Different Calendars) ==
ဂိတုဝှ် ဝွံ ဒှ်ဂိတု အဓိက သွက် ကြက္ကဒိန် တ္ၚဲ-ဂိတု ပ္ဍဲရးအာရှ:
* '''ကြက္ကဒိန် မန် ကေုာံ ဗၟာ''': ဒှ်ဂိတု သတ္တမ (ဂိတုထပှ်) ပ္ဍဲမွဲသၞာံ၊ ဗွဲဓမ္မတာ နွံ ၂၉ တ္ၚဲ (ဂိတုယှအ်)။
* '''ကြက္ကဒိန် ဟိန္ဒူ''': ဂိတု အာၑွိန (Ashvina) ဝွံ ဒှ်ဂိတု မရနုက်ကဵု ထပှ် ကီုတုဲ ပ္ဍဲဒေသ အိန္ဒိယမ္ဂး ဒှ်အခိင် ကၠောန်သဘင် ဒူရဂါပူဇာ (Durga Puja) ကေုာံ နာဝရာတြဳ (Navaratri) ရ။
* '''ကြက္ကဒိန် သေံ ကေုာံ ကမ္ဗောဒဳယာ''': ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်သေံ (Thai lunar calendar) မ္ဂး ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ဂိတု ၁၁ (เดือน ๑๑) ရ။

== ၃။ ရာသဳဥတု ကေုာံ သဘာဝ (Climate and Nature) ==
ဂိတုဝှ်ဝွံ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲအခိင် ပြံင်လှာဲ ဥတု (Seasonal Transition) နူ ဥတုဗြဲ စိုပ် ဥတုမဟိန်ရ:
* ကျာမုသုန် သၠုင်ကျာ-ပလိုတ် အိုတ်အာတုဲ ကျာဂံက် သၟဝ်ကျာ-ဗမံက် (Northeast monsoon) စပိုက်လုပ်ကၠုင်ရ။
* အကး ယးတၟးကၠုင်တုဲ မတ်ဗြဲ အောန်စှ်ေအာရ။ သၞံင် ကေုာံ ဂိတု ပ္ဍဲအခိင်ဗတံ တၟးခိုဟ် ဗွဲမလောန်ရ။
* ပ္ကဴကြာ (Lotus) ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု ကြာပ္ကဴ၊ ကြာဥပဵု တအ် ကဴမောဝ် ပ္ဍဲကၟာ ကေုာံ လစတအ်တုဲ ဒှ်ပ္ကဴသင်္ကေတ အဓိက သွက်ဂိတုဝှ် သွက်ဂွံ ပူဇဴကျာ်ရ။

== ၄။ နက္ခတ္တဗေဒ ကေုာံ စက်သမ္မာန် (Astronomy and Astrology) ==
ပ္ဍဲကဏ္ဍ နက္ခတ္တဗေဒ ဂိတုဝှ်ဝွံ ဆက်စပ် ကု ရာသဳတူလာ ကေုာံ သၞံင်အသဝဏဳ:
* '''ရာသဳတူလာ (Libra)''': တ္ၚဲ (Sun) ပြံင်လှာဲလုပ်စိုပ် ရာသဳတူလာ ပ္ဍဲလဒေါဝ် ဂိတုအံက်တဝ်ဗါ။ သင်္ကေတ ရာသဳဝွံ ဒှ် ရုပ် ဇၞူ (Scales) မစၞောန်ထ္ၜး ပရေင်တုပ်သၟဟ် ကေုာံ ဓဝ်ယာ။
* ဂိတုပေင် ပ္ဍဲဂိတုဝှ်ဝွံ ဒတုံညဳ ကု သၞံင် အသဝဏဳ (Ashvini) ပ္ဍဲဂကောံသၞံင် မေသ (Aries constellation) ရ။
* အတိုင်စက်သမ္မာန်မ္ဂး ဂိတုဝှ် ဒှ်အခိင် မၞုံကဵု ပရေင်တုပ်သၟဟ် (Balance)၊ ပရေင်သၞောဝ်ဓဝ် ကေုာံ ပရေင်တိတ်တရဴ သ္ပဗၞိက်ရ။

== ၅။ သဘင် ကေုာံ အခိုက်ကၞာ (Festivals and Traditions) ==
သဘင် အဓိကအိုတ် ပ္ဍဲဂိတုဝှ်ဂှ် ဒှ် '''သဘင်ပူဇဴပၟတ်''' (Festival of Lights) ဟွံသေင်မ္ဂး '''သဘင်သှ်ေပေင်''' ရ:
* အတိုင်ဝင်သာသနာမ္ဂး၊ ကျာ်တြဲ တိုန်အာ ဍုင်သွဝ် တာဝတိံသာ သွက်ဂွံ တွံဓရ် အဘိဓရ် ကု မိကျာ် (မဒှ် သန္တုဿိတ ဒေဝတဴ) ပွိုင် ပိဂိတု ပ္ဍဲအခိင်ဝါသ်ရ။
* ပ္ဍဲတ္ၚဲ ဂိတုဝှ်ပေင်၊ ကျာ်တြဲ ကလေင်စှ်ေကၠုင် ဍုင်ကောန်မၞိဟ် ပ္ဍဲဍုင်သင်္ကဿနဂဵု (Sankassa) နကဵု ကၞိန်ရတ်ပိသာ် (ရတ်၊ ထဝ်၊ သြန်) ရ။ 
* သွက်ဂွံ ဒုင်တၠုင် ကျာ်တြဲဂှ် ညးဍုင်ကွာန်တအ် စကာ ပၟတ်ပၞာင်၊ ကေုာံ ပၟတ်လံက်ကၠံင် (Lanterns) ပူဇဴ ယးတၟး အလုံမွဲဍုင်ရ။ သဘင်ဝွံ ဒှ်သဘင် မမိပ်ဇြိပ်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲယေန်သၞာင် မန် ကေုာံ ဗၟာရ။&lt;ref name=&quot;Irwin1909&quot;&gt;Irwin, Sir Alfred (1909). ''The Burmese and Arakanese Calendars''. Rangoon: Hanthawaddy Printing Works, pp. 50-55.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ပရေင်ယေန်သၞာင် ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhist Cultural Aspects) ==
တ္ၚဲဂိတုဝှ်ပေင် ဝွံ ဒှ်တ္ၚဲ မၞုံကဵု ၚုဟ်မး သာသနာ ဗွဲမဇၞော်ရ:
* '''တ္ၚဲအဘိဓရ် (Abhidhamma Day)''': ဟိုတ်နူ ကျာ်တြဲ တွံဓရ် အဘိဓရ် တုဲအိုတ် ပ္ဍဲတ္ၚဲဝွံဂှ်ရ၊ ညးစၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် တ္ၚဲအဘိဓရ် ရ။
* '''သဘင်ပဝါရဏာ (Pavarana)''': ခမဳသင်တအ် ဃောမပဒတဴ မွဲစွံ ပ္ဍဲဝါသ် ပွိုင်ပိဂိတုဂှ်၊ ယဝ်ရ နွံဒုဟ် မွဲမွဲသာ်မ္ဂး၊ ပ္ဍဲတ္ၚဲဝွံ ညးတအ် အာတ်အခေါင် ညံင်ဂွံ ဟီုထ္ၜး ကေုာံ ကၠးဒုဟ် ရေင်သကအ် နကဵု မေတ္တာရ။ အခိုက်ဝွံ ကော်စ ပဝါရဏာ ရ။
* '''အခိုက် ကလအ် ဇုဇဗဴလ (Paying Respects)''': ပ္ဍဲအခိင် သဘင်သှ်ေပေင်ဝွံ၊ သၟတ်တအ် အာကလအ် (pay obeisance) မိမ၊ အစာ၊ ကေုာံ ဇုဇဗဴလ မဇၞော်တအ် နကဵု ကပေါတ်ဒါန် မပ္တံကဵု ကွာင်ယိုဟ်ၜိုတ် သွက်ဂွံ အာတ် သြဝါဒ ကေုာံ ဂွံအခေါင် ကၠးဒုဟ် (Forgiveness) ရ။&lt;ref name=&quot;Spiro1982&quot;&gt;Spiro, Melford E. (1982). ''Buddhism and Society: A Great Tradition and Its Burmese Vicissitudes''. University of California Press, pp. 255-260.&lt;/ref&gt;

== ၇။ ဝင်ကောန်ဂကူမန် ပ္ဍဲဂိတုဝှ် (Mon National Historical Context) ==
ပ္ဍဲဝင်ဂကူမန်၊ ဂိတုဝှ်ဝွံ ဒှ်အခိင် မပြံင်လှာဲ ပရေင်ကမၠောန် သၟိင်တၠ ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန်တအ်ရ။ ဟိုတ်နူ ဗြဲအိုတ်အာတုဲ အခိင် ဒေါအ်ပၞာန် (Ceasefire) လေဝ် အိုတ်အာကီုတုဲ၊ သၟိင်တၠ ခေတ်ဟံသာဝတဳတအ် စပလေဝ်ပလေတ် ဒပ်ပၞာန် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဍုင် ဟွံသေင်မ္ဂး အာဗတိုက် ဍုင်သအာင်ရ။ 

သွက်သၟာဗၞိက်တအ်မ္ဂး ဂိတုဝှ်ဝွံ ဒှ်အခိင် စတိတ်တရဴ (Traveling season) သွက်ဂွံ သ္ပဗၞိက် လတူတိ ကေုာံ လတူဍာ်ရ။ ညးဍုင်ကွာန်တအ် ကၠောန်သဘင် ပူဇဴပၟတ် ပ္ဍဲကျာ်စေတဳ ဇၞော်ဂမၠိုင် ဗီုကဵု ကျာ်မုဟ်တဟ် (Shwemawdaw) ကေုာံ ကျာ်လ္ဂုင် (Shwedagon) ဗွဲမမိပ်ဇြိပ်ရ။

== ၈။ လိက်ပတ် ကေုာံ အနုသုခုမ (Literature and Arts) ==
ပ္ဍဲလိက်ပတ် ကဗျ ကေုာံ အနုသုခုမ မန်-ဗၟာဂှ် ဂိတုဝှ် ဒးဒုင်ချူဗၟံက်ထ္ၜး နဒဒှ် ဂိတုမၞုံကဵု ပရေင်ယးတၟး၊ ပၟတ်ပၞာင် ကေုာံ ပရေင်ဆာန်ကၟိန်ရ။ 
* ကဗျခေတ်တြေံဂမၠိုင် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပရူပရာ ဂိတုပေင် မယးတၟးဒၟံင် ပ္ဍဲအကး မဟွံမဲ ကု မတ်ဗြဲ (Cloudless sky) ကေုာံ သၟတ်ဝုတ်ဗၠာဲတအ် ဂေတ်ဝေင် ပ္ဍဲသဘင်ပၟတ်ရ။ 
* ဒွက်မန် မဆေင်ကဵု သဘင်သှ်ေပေင် (Thadingyut songs) တအ်လေဝ် ဍိုက်ပေင် ကု ရမ္သာင် မိပ်ဇြိပ် ကေုာံ ပရေင်ရှ်ေသှ်ေ ကု ကျာ်တြဲ ကေုာံ မိမအစာ ရ။

== ၉။ ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ ဗ္ၚ (Agriculture and Farming) ==
သွက်သၟာဗ္ၚတအ်မ္ဂး ဂိတုဝှ်ဝွံ ဒှ်အခိင် တၞံသြောအ် စကတဴ (Ripening stage) သွက်ဂွံ ပလေဝ်ပလေတ် အခိင်ရတ်သြောအ်ရ:
* သတ်သြောအ်တအ် စဍုဟ် ကေုာံ ပြံင်လှာဲအသာ် ဍာ်မိတ် (Golden yellow) ရ။
* ၜိုန်ရ ဟွံဒး စကာ ဍာ်ဗြဲ ဂၠိုင်ကီုလေဝ်၊ သၟာဗ္ၚတအ် ဒးမင်မဲ တၞံသြောအ် ညံင်ဟွံဂွံ ဒးဘဲ စၟစၟောန် ကေုာံ ဂစေမ်တအ်ရ။
* အခိင်ဝွံ ဒှ်အခိင် သၟာဗ္ၚတအ် ပလေဝ်ပလေတ် ကိရိယာ ရတ်သြောအ် မပ္တံကဵု ဇၞိက်၊ ကွဳ သွက်ဂွံ စကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲဂိတု ကထိုန် ကေုာံ မြေဂသဳ ရ။

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဂိတုတၞဟ် ကေုာံ တင်စၟတ် (Comparison and Trivia) ==
လဒက်ပ္တန် ကြက္ကဒိန် သွက်ဂိတုဝှ်ဝွံ နွံကဵု တင်တၟေင် သင်္ချာ မတၞဟ်ခြာ အဓိကမွဲရ:
* '''လၟိဟ်တ္ၚဲ (Days)''': ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်မန်၊ ဂိတု မၞုံဂၞန် ကလောအ် (Odd months: ၁, ၃, ၅, ၇... ဗီုကဵု စဲ၊ ဇှ်ေ၊ ခ္ဍဲသဳ၊ ဝှ်) တအ် နွံ ၂၉ တ္ၚဲ (ဂိတုယှအ်) လၟိုန်ရ။ 
* ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂိတုဝှ်ဝွံ ဒှ်ဂိတုယှအ် တုဲ အိုတ် ပ္ဍဲ '''၁၄ စွေက်''' (၁၅ စွေက် ဟွံမဲ) ရ။
* တင်စၟတ် မတၞဟ်ခြာ မွဲပၠန်ဂှ် ဒှ် အခိင်ဂိတုဝှ်ဝွံ ဒှ်အခိင် သၟတ်တြုံ သၟတ်ဗြဴတအ် မလေပ် သ္ပမ္ၚဵုထပ်တဲ (Marriages resume) ရ၊ ဟိုတ်နူ ပ္ဍဲအခိင် ဒဂိုန်ဝါသ် ပွိုင် ၃ ဂိတု (ဒ္ဂိုန်၊ ခ္ဍဲသဳ၊ ဘတ်) ဂှ် မၞိဟ်တအ် ဝေင်ပဲါ ကမၠောန် မ္ၚဵုထပ်တဲ အတိုင်အခိုက်ကၞာရ။&lt;ref name=&quot;Eade1989&quot;/&gt;

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{ဂိတုမန်ဂမၠိုင်}}

[[ကဏ္ဍ:ဝှ်]]
[[ကဏ္ဍ:ဂိတုမန်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ကြက္ကဒိန်မန်]]</text>
      <sha1>lj2rlu7lrchbho6vsnqklb6ohs3stzf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကထိုန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12690</id>
    <revision>
      <id>59005</id>
      <timestamp>2026-10-24T03:53:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox month | name = ကထိုန် (Kathoin) | image = [[File:Kathina_robe_offering.jpg|250px|alt=သဘင်ကဵုဒါန်သ္ၚာကထိုန် ပ္ဍဲဂိတုကထိုန်]] | caption = သဘင်ကဵုဒါန်သ္ၚာကထိုန် မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲဘာလကျာ် အလုံဒေသရးမန် ကေုာံ ဗၟ...&quot;</comment>
      <origin>59005</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17074" sha1="tgv3fpqqiu2jet1rw8vdcw1zep1sxb9" xml:space="preserve">{{Infobox month
| name = ကထိုန် (Kathoin)
| image = [[File:Kathina_robe_offering.jpg|250px|alt=သဘင်ကဵုဒါန်သ္ၚာကထိုန် ပ္ဍဲဂိတုကထိုန်]]
| caption = သဘင်ကဵုဒါန်သ္ၚာကထိုန် မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲဘာလကျာ် အလုံဒေသရးမန် ကေုာံ ဗၟာ
| number = ၈ (အဋ္ဌမ)
| days = ၃၀
| season = [[ဥတုမဟိန်]] (Cold Season)
| zodiac = [[ဗြိစ္ဆာ]] (Scorpio)
| flower = [[ပ္ကဴခဝဲ]] (Sponge Gourd / Luffa flower)
| related = [[တန်ဆောင်မုန်း]] (ဗၟာ)၊ [[Karttika]] (ဟိန္ဒူ)၊ [[ကြက္ကဒိန်မန်]]
}}

'''ကထိုန်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဂိတုကထိုန်''' ({{lang-en|Kathoin / Karttika / Tazaungmone}} / {{lang-my|တန်ဆောင်မုန်း}}) ဝွံ ဒှ်ဂိတု အဋ္ဌမ (ဂိတုဒစာံ) ပ္ဍဲကဵု [[ကြက္ကဒိန်မန်]] ကေုာံ [[ကြက္ကဒိန် ဗၟာ]] တုဲ ဒှ်ဂိတု မၞုံကဵု လၟိဟ်တ္ၚဲ ၃၀ တ္ၚဲ (ဂိတုပေင်) ရ။&lt;ref name=&quot;Eade1989&quot;&gt;Eade, J.C. (1989). ''Southeast Asian Ephemeris: Solar and Planetary Positions, A.D. 638–2000''. Cornell University Southeast Asia Program, pp. 28-33.&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲကြက္ကဒိန် ဂရဳဂဝ်ရဳယာန် (Gregorian calendar) မ္ဂး ဂိတုကထိုန်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ဒတုံပ္ဍဲ အကြာ ဂိတု[[အံက်တဝ်ဗါ]] ကေုာံ ဂိတု[[နဝ်ဝေမ်ဗါ]] ရ။

အတိုင် လၟေင်ရာသဳစက် (Zodiac) မ္ဂး ဂိတုကထိုန်ဝွံ တုပ်သၟဟ် ကု ရာသဳ[[ဗြိစ္ဆာ]] (Scorpio) တုဲ ဥတု ပ္ဍဲဂိတုဝွံ ဒှ် အခိင် စလုပ်စိုပ် ဥတုမဟိန် (Cold Season) ရ။ ဂိတုဝွံ ဒှ်ဂိတု အဓိက သွက်ယေန်သၞာင် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဟိုတ်နူ သဘင်ကဵုဒါန်သ္ၚာကထိုန် (Kathina Robe Offering Festival) ကေုာံ သဘင်ပူဇဴပၟတ် တန်ဆောင်တိုင် က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲဂိတုဝွံရ။&lt;ref name=&quot;HtinAung1959&quot;&gt;Htin Aung, Maung (1959). ''Folk Elements in Burmese Buddhism''. Oxford University Press, pp. 82-86.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ယၟုမ္ဂး &quot;ကထိုန်&quot; ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ်ပါဠိ ''ကထိန'' (Kathina) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ခိုင်ကၠိုက်လောန်&quot; (Firm/Solid) တုဲ ဒှ်ယၟု သ္ၚာကထိုန် မကဵုဒါန် ကု ခမဳသင် မဒဂိုန်ဝါသ် ဍိုက်ပေင်တအ်ရ။ ဟိုတ်နူ သဘင်ကထိုန်ဝွံ ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲဂိတုဝွံ အလုံမွဲဂိတုဂှ်ရ ဂကူမန်တအ် ကော်စ ဂိတုဝွံ နကဵုယၟု ကထိုန် ရ။

ပ္ဍဲနက္ခတ္တဗေဒ ဟိန္ဒူမ္ဂး ကော်စ ဂိတုဝွံ ''ကာရ်တ္တိက'' (Karttika - कार्तिक) ဟိုတ်နူ ဂိတုပေင် ပ္ဍဲဂိတုဝွံ ဒတုံညဳ ကု သၞံင် ကတ္တိကာ (Krittika / Pleiades - ဂကောံသၞံင် စာင်မွံ) ရ။&lt;ref name=&quot;Ohashi2001&quot;&gt;Ohashi, Yukio (2001). &quot;Astronomy in Mainland Southeast Asia&quot;. In H. Selin (ed.), ''Astronomy Across Cultures''. Kluwer Academic Publishers, pp. 332-338.&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲဘာသာဗၟာ ကော်စ &quot;တန်ဆောင်မုန်း&quot; (Tazaungmone) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဂိတု မၞုံကဵု ပၟတ်ယးတၟး&quot; ရ။ ပ္ဍဲလိက်တၟအ်မန် ခေတ်ဗုကာံ ကေုာံ ဟံသာဝတဳ၊ ယၟုဝွံ ဒးဒုင်စကာ သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ပရေင်သာသနာ ကေုာံ ပရေင်ကဵုဒါန် သ္ၚာကထိုန်ရ။&lt;ref name=&quot;Luce1970&quot;&gt;Luce, G.H. (1970). ''Old Burma: Early Pagan''. Vol. 2. Artibus Asiae, pp. 350-355.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်ဂမၠိုင် (In Different Calendars) ==
ဂိတုကထိုန် ဝွံ ဒှ်ဂိတု အဓိက သွက် ကြက္ကဒိန် တ္ၚဲ-ဂိတု ပ္ဍဲရးအာရှ:
* '''ကြက္ကဒိန် မန် ကေုာံ ဗၟာ''': ဒှ်ဂိတု အဋ္ဌမ (ဂိတုဒစာံ) ပ္ဍဲမွဲသၞာံ၊ ဗွဲဓမ္မတာ နွံ ၃၀ တ္ၚဲ (ဂိတုပေင်)။
* '''ကြက္ကဒိန် ဟိန္ဒူ''': ဂိတု ကာရ်တ္တိက (Karttika) ဝွံ ဒှ်ဂိတု မရနုက်ကဵု ဒစာံ ကီုတုဲ ပ္ဍဲဒေသ အိန္ဒိယမ္ဂး ဒှ်အခိင် ကၠောန်သဘင် ဒဳဝါလဳ (Diwali - Festival of Lights) ရ။
* '''ကြက္ကဒိန် သေံ ကေုာံ ကမ္ဗောဒဳယာ''': ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်သေံ (Thai lunar calendar) မ္ဂး ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ဂိတု ၁၂ (เดือน ๑๒) မဒှ် အခိင် ကၠောန်သဘင် လိုဝ်ကရထုံ (Loi Krathong) ရ။

== ၃။ ရာသဳဥတု ကေုာံ သဘာဝ (Climate and Nature) ==
ဂိတုကထိုန်ဝွံ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲအခိင် ဥတုမဟိန် (Cold Season) စတမ်ရ:
* ကျာဂံက် သၟဝ်ကျာ-ဗမံက် (Northeast monsoon) ပိုက်လုပ်ကၠုင် ဍိုက်ပေင်တုဲ ရာသဳဥတု ဂံက်သံက်ကၠုင်ရ။
* အကး ယးတၟးခိုဟ် ဗွဲမလောန်၊ မတ်ဗြဲ ဟွံမဲတုဲ ဂိတု ကေုာံ သၞံင်တအ် တၟးဒၟံင် အလုံမွဲဗတံရ။
* ပ္ကဴခဝဲ (Luffa aegyptiaca / Sponge Gourd flower) မၞုံကဵု အသာ်ဍာ်မိတ် တအ် ကဴမောဝ် ပ္ဍဲအခိင်ဝွံတုဲ ဒှ်ပ္ကဴသင်္ကေတ အဓိက သွက်ဂိတုကထိုန်ရ။

== ၄။ နက္ခတ္တဗေဒ ကေုာံ စက်သမ္မာန် (Astronomy and Astrology) ==
ပ္ဍဲကဏ္ဍ နက္ခတ္တဗေဒ ဂိတုကထိုန်ဝွံ ဆက်စပ် ကု ရာသဳဗြိစ္ဆာ ကေုာံ သၞံင်ကတ္တိကာ:
* '''ရာသဳဗြိစ္ဆာ (Scorpio)''': တ္ၚဲ (Sun) ပြံင်လှာဲလုပ်စိုပ် ရာသဳဗြိစ္ဆာ ပ္ဍဲလဒေါဝ် ဂိတုနဝ်ဝေမ်ဗါ။ သင်္ကေတ ရာသဳဝွံ ဒှ် ရုပ် ကဝိုင် (Scorpion)။
* ဂိတုပေင် ပ္ဍဲဂိတုကထိုန်ဝွံ ဒတုံညဳ ကု သၞံင် ကတ္တိကာ (Krittika / The Pleiades) ပ္ဍဲဂကောံသၞံင် ပြိသ (Taurus constellation) ရ။
* အတိုင်စက်သမ္မာန်မ္ဂး ဂိတုကထိုန် ဒှ်အခိင် မၞုံကဵု ပရေင်အံင်ဇၞး၊ ပရေင်သ္အးဇ္ၚး ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ မစိုပ်ကဆံင် သတ်ဍုဟ်ရ။

== ၅။ သဘင် ကေုာံ အခိုက်ကၞာ (Festivals and Traditions) ==
သဘင် အဓိကအိုတ် ပ္ဍဲဂိတုကထိုန်ဂှ် ဒှ် '''သဘင်ကဵုဒါန်သ္ၚာကထိုန်''' (Kathina Festival) ရ:
* '''ကထိုန် (Kathina)''': သဘင်ဝွံ စတမ်နူ ဂိတုဝဟ် (၁) စွေက် စဵုကဵု ဂိတုကထိုန်ပေင် (ပွိုင် မွဲဂိတု) ရ။ ဒါယကာတအ် ပကောံရေင်သကအ် ကၠောန်ဗဒှ် ပဒေသာပင် (Padetha tree / Tree of plenty) မပ္ကောံလဝ် ကပေါတ်ဒါန်နာနာ ကေုာံ သ္ၚာကထိုန် သွက်ဂွံ ကဵုဒါန် ကု ခမဳသင် ပ္ဍဲဘာလကျာ်ရ။
* '''သဘင်ပူဇဴပၟတ် ကေုာံ လိုဝ်က္ၜင်ဍာ်''': ပ္ဍဲတ္ၚဲဂိတုပေင်ဂှ် ညးဍုင်ကွာန်တအ် ကၠောန်သဘင် ပူဇဴပၟတ် (Tazaungdaing Festival) ကေုာံ ဗလးက္ၜင်ဍာ် လတူကြုင် (Floating lanterns) သွက်ဂွံ ပူဇဴ ကျာ် ကေုာံ သၟိင်ဍာ်ရ။ ယေန်သၞာင်ဝွံ တုပ်သၟဟ် ကု လိုဝ်ကရထုံ (Loi Krathong) ပ္ဍဲဍုင်သေံရ。&lt;ref name=&quot;Irwin1909&quot;&gt;Irwin, Sir Alfred (1909). ''The Burmese and Arakanese Calendars''. Rangoon: Hanthawaddy Printing Works, pp. 55-60.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ပရေင်ယေန်သၞာင် ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhist Cultural Aspects) ==
ပ္ဍဲယေန်သၞာင် ဗုဒ္ဓဘာသာ မန် ကေုာံ ဗၟာ၊ ဂိတုကထိုန်ပေင် ဝွံ မၞုံကဵု အခိုက်ကၞာ တၟေင်မွဲ မကော်ဂး '''သ္ၚာမသဝ်''' (Matho Thingan - Non-stale robe) ရ။
* '''သ္ၚာမသဝ် (Matho Thingan Weaving)''': ပ္ဍဲဗတံ ဂိတုကထိုန် (၁၄) မၟံက်၊ သၟတ်ဝုတ်တအ် ကၠောန်သဘင် ပြိုင်ပကာန် တုတ်သ္ၚာ (Weaving competition) ပ္ဍဲကွာန် ဟွံသေင်မ္ဂး အရှာံကျာ်ရ။ 
* သ္ၚာဝွံ ဒးတုတ် ညံင်ဂွံတုဲ ပ္ဍဲမွဲဗတံဓဝ်တုဲ ပ္ဍဲအခိင် နူဂယးပြဟ် (၁၅ မၟံက်) ဂှ် ဒးကေတ်အာ ကဵုဒါန် ပူဇဴ ကု ကျာ်ပဋိမာရုပ် (ဗွဲတၟေင် ကျာ်စေတဳ) ရ။ 
* အခိုက်ဝွံ ဒုင်သ္ဇိုင် ကု ဝင် မိဂေါတမဳ (Maha Pajapati Gotami) ဃောမတုတ်သ္ၚာ သွက် ကျာ်တြဲ ပ္ဍဲမွဲဗတံဓဝ်ရ။&lt;ref name=&quot;Spiro1982&quot;&gt;Spiro, Melford E. (1982). ''Buddhism and Society: A Great Tradition and Its Burmese Vicissitudes''. University of California Press, pp. 260-265.&lt;/ref&gt;

== ၇။ ဝင်ကောန်ဂကူမန် ပ္ဍဲဂိတုကထိုန် (Mon National Historical Context) ==
ပ္ဍဲဝင်ဂကူမန်၊ ဂိတုကထိုန်ဝွံ ဒှ်အခိင် သၟိင်တၠ ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန်တအ် ကၠောန်ဗဒှ် ပရေင်ကဵုဒါန် ဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ သဘင်မိပ်ဇြိပ် ပ္ဍဲဍုင်ရ။ သၟိင်မန် ခေတ်ဟံသာဝတဳတအ် ကေင်ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်ကထိုန် မဟာ (Royal Kathina) တုဲ ပလံင်က္ၜင်ပဒေသာပင် လတူၜဳ သွက်ဂွံ ကဵုဒါန် ကု ဘာလကျာ် နာနာ ပ္ဍဲဇိုင်ၜဳရ။

တုဲပၠန် ဥတုဝွံ ဒှ်အခိင် ဂံက်သံက်တုဲ ကမၠောန်ဗ္ၚလေဝ် လဇုဲအာညိဂှ်ရ၊ ညးဒေသတအ် နွံအခိင် ကောံဓရီု ကၠောန်ကမၠောန် ကွာန်မွဲ ကု ကွာန်မွဲ (Communal activities) ဗွဲမညဳသာရ။

== ၈။ လိက်ပတ် ကေုာံ အနုသုခုမ (Literature and Arts) ==
ပ္ဍဲလိက်ပတ် ကဗျ ကေုာံ အနုသုခုမ မန်-ဗၟာဂှ် ဂိတုကထိုန် ဒးဒုင်ချူဗၟံက်ထ္ၜး နဒဒှ် ဂိတုမၞုံကဵု သဘာဝ ကျာဂံက် (Cold breeze)၊ အကးယးတၟး ကေုာံ ပရေင်ကဵုဒါန် သ္ၚာကထိုန်ရ။ 
* ကဗျခေတ်တြေံဂမၠိုင် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပရူ သၟတ်ဝုတ်ဗၠာဲတအ် ဒယှ်ေဒွက် လှ်ေဒယှ်ေ ဃောမပလံင် ပဒေသာပင် ကထိုန် ကေုာံ ပရူ ပ္ကဴခဝဲ မကဴမောဝ် ပ္ဍဲခရိုင်ဗ္ၚရ။ 
* ဒွက်မန် မဆေင်ကဵု သဘင်ကထိုန် တအ်လေဝ် ဍိုက်ပေင် ကု ရမ္သာင် ဖံ ကေုာံ ပရေင်မိပ်ဇြိပ် အလုံမွဲကွာန်ရ။

== ၉။ ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ ဗ္ၚ (Agriculture and Farming) ==
သွက်သၟာဗ္ၚတအ်မ္ဂး ဂိတုကထိုန်ဝွံ ဒှ်အခိင် စတင် ကမၠောန် ရတ်သြောအ် (Beginning of the Harvest Season) ရ:
* တၞံသြောအ် လ္ၚဵု (သြောအ်စောဝ် / Early maturing rice) တအ် ဍုဟ်ပေင်တုဲ သၟာဗ္ၚတအ် စရတ်သြောအ် ပ္ဍဲကၞောတ်ဂိတုဝွံရ။
* ဥတုဂံက်သံက်တုဲ ဍာ်ဗ္ၚတအ် စကှ်စှ်ေအာရ (Fields dry up) မဒှ် ပရေင်လောဲသွာ သွက်ဂွံ စှ်ေရတ်သြောအ် လတူတိရ။
* လတူဗ္ၚ အလုံမွဲ ဒှ်အာ အသာ်ထဝ် (Golden fields) တုဲ ဒှ်အခိင် သၟာဗ္ၚတအ် အီဂြိုင် ဟိုတ်နူ ဂွံဆဵု ဖိုလ်ကမၠောန် ဇကု မကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲဥတုဗြဲရ။

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဂိတုတၞဟ် ကေုာံ တင်စၟတ် (Comparison and Trivia) ==
လဒက်ပ္တန် ကြက္ကဒိန် သွက်ဂိတုကထိုန်ဝွံ နွံကဵု တင်တၟေင် သင်္ချာ မတၞဟ်ခြာ အဓိကမွဲရ:
* '''လၟိဟ်တ္ၚဲ (Days)''': ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်မန်၊ ဂိတု မၞုံဂၞန် ဇုံ (Even months: ၂, ၄, ၆, ၈... ဗီုကဵု ပသာ်၊ ဒ္ဂိုန်၊ ဘတ်၊ ကထိုန်) တအ် နွံ ၃၀ တ္ၚဲ (ဂိတုပေင်) လၟိုန်ရ။ 
* ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂိတုကထိုန်ဝွံ ဒှ်ဂိတုပေင် တုဲ အိုတ် ပ္ဍဲ '''၁၅ စွေက်''' လၟိုန်ရ။
* တင်စၟတ် မတၞဟ်ခြာ မွဲပၠန်ဂှ် ဒှ် အခိင်ဂိတုကထိုန်ပေင်ဝွံ ပ္ဍဲဒေသလ္ၚဵု ကၠောန်ဗဒှ် သဘင် ကခိုဟ် (Mezali bud salad eating tradition) ဟိုတ်နူ ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲဗတံဂှ် ဒေဝတဴတအ် ကဵုဂဥုဲ လတူ တၞံမန်ဇလဳ (Mezali tree) တုဲ ယဝ်ရ စဒးမ္ဂး ယဲဘဲ အိုတ်အာ မာန်ရ။&lt;ref name=&quot;Eade1989&quot;/&gt;

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{ဂိတုမန်ဂမၠိုင်}}

[[ကဏ္ဍ:ကထိုန်]]
[[ကဏ္ဍ:ဂိတုမန်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ကြက္ကဒိန်မန်]]</text>
      <sha1>tgv3fpqqiu2jet1rw8vdcw1zep1sxb9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မြေက္ကသဵု</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12691</id>
    <revision>
      <id>59006</id>
      <timestamp>2026-10-24T03:54:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox month | name = မြေဂသဳ (Mregasī) | image = [[File:Bulbophyllum_auricomum_01.jpg|250px|alt=ပ္ကဴသဇင် မဒှ်ပ္ကဴသင်္ကေတ ဂိတုမြေဂသဳ]] | caption = ပ္ကဴသဇင် (Bulbophyllum auricomum / Thazin orchid) မဒှ် ပ္ကဴသင်္ကေတ အဓိက သွက်ဂိတုမြေဂသဳ | number = ၉ (နဝ...&quot;</comment>
      <origin>59006</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16758" sha1="9vgvyj4lnubr8w2twhqyryzob2qz52a" xml:space="preserve">{{Infobox month
| name = မြေဂသဳ (Mregasī)
| image = [[File:Bulbophyllum_auricomum_01.jpg|250px|alt=ပ္ကဴသဇင် မဒှ်ပ္ကဴသင်္ကေတ ဂိတုမြေဂသဳ]]
| caption = ပ္ကဴသဇင် (Bulbophyllum auricomum / Thazin orchid) မဒှ် ပ္ကဴသင်္ကေတ အဓိက သွက်ဂိတုမြေဂသဳ
| number = ၉ (နဝမ)
| days = ၂၉
| season = [[ဥတုမဟိန်]] (Cold Season)
| zodiac = [[ဓနု]] (Sagittarius)
| flower = [[ပ္ကဴသဇင်]] (Thazin Orchid)
| related = [[နတ်တော်]] (ဗၟာ)၊ [[Margashirsha]] (ဟိန္ဒူ)၊ [[ကြက္ကဒိန်မန်]]
}}

'''မြေဂသဳ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဂိတုမြေဂသဳ''' ({{lang-en|Mregasī / Margashirsha / Nadaw}} / {{lang-my|နတ်တော်}}) ဝွံ ဒှ်ဂိတု နဝမ (ဂိတုဒစိတ်) ပ္ဍဲကဵု [[ကြက္ကဒိန်မန်]] ကေုာံ [[ကြက္ကဒိန် ဗၟာ]] တုဲ ဒှ်ဂိတု မၞုံကဵု လၟိဟ်တ္ၚဲ ၂၉ တ္ၚဲ (ဂိတုယှအ်) ရ။&lt;ref name=&quot;Eade1989&quot;&gt;Eade, J.C. (1989). ''Southeast Asian Ephemeris: Solar and Planetary Positions, A.D. 638–2000''. Cornell University Southeast Asia Program, pp. 30-35.&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲကြက္ကဒိန် ဂရဳဂဝ်ရဳယာန် (Gregorian calendar) မ္ဂး ဂိတုမြေဂသဳဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ဒတုံပ္ဍဲ အကြာ ဂိတု[[နဝ်ဝေမ်ဗါ]] ကေုာံ ဂိတု[[ဒဳဇြေမ်ဗါ]] ရ။

အတိုင် လၟေင်ရာသဳစက် (Zodiac) မ္ဂး ဂိတုမြေဂသဳဝွံ တုပ်သၟဟ် ကု ရာသဳ[[ဓနု]] (Sagittarius) တုဲ ဥတု ပ္ဍဲဂိတုဝွံ ဒှ် အခိင် ဥတုမဟိန် (Cold Season) ဂံက်သံက် ဍိုက်ပေင်ရ။ ဂိတုဝွံ ဒှ်ဂိတု အဓိက သွက်ယေန်သၞာင် လိက်ပတ် ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ ဟိုတ်နူ ဒှ်အခိင် သၟာဗ္ၚတအ် ရတ်သြောအ် ကေုာံ ပ္ဍဲအခိုက်ဗၟာမ္ဂး ဒှ်အခိင် ကၠောန်သဘင် ပူဇဴ အစာကဝိ (Sarsodaw) တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;HtinAung1959&quot;&gt;Htin Aung, Maung (1959). ''Folk Elements in Burmese Buddhism''. Oxford University Press, pp. 88-92.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ယၟုမ္ဂး &quot;မြေဂသဳ&quot; ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ်သံသကြိုတ် ''မာရ်ဂၑဳရ်ၑ'' (Mārgaśīrṣa - मार्गशीर्ष) ဟွံသေင်မ္ဂး ပါဠိ ''မာဂသိရ'' မဒှ် ယၟုနက္ခတ် &quot;မိဂသဳ&quot; (Mrigashirsha) မတၟးအိုတ် ပ္ဍဲအခိင် ဂိတုပေင် ပ္ဍဲဂိတုဝွံရ။ နက္ခတ်မိဂသဳဝွံ နွံဗီုပြင် က္ဍိုပ်ဒြာဲ (Deer's head) ရ။&lt;ref name=&quot;Ohashi2001&quot;&gt;Ohashi, Yukio (2001). &quot;Astronomy in Mainland Southeast Asia&quot;. In H. Selin (ed.), ''Astronomy Across Cultures''. Kluwer Academic Publishers, pp. 335-340.&lt;/ref&gt; 

ပ္ဍဲဘာသာဗၟာ ကော်စ ဂိတုဝွံ &quot;နတ်တော်&quot; (Nadaw) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဂိတု သၟိင်ဒေဝတဴ/ကလော်&quot; (Month of the Royal Nats) ဟိုတ်နူ ပ္ဍဲခေတ်တြေံ ညးတအ် ကၠောန်သဘင် ပူဇဴ မဟာဂိရိ နတ် ပ္ဍဲဂိတုဝွံရ။ ဆဂး ပ္ဍဲလိက်တၟအ်မန် ခေတ်ဗုကာံ ကေုာံ ဟံသာဝတဳ၊ ယၟု &quot;မြေဂသဳ&quot; ဒးဒုင်စကာလဝ် ဗွဲမပြာကတ် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ လၟေင်ကာလ သာသနာ ကေုာံ ကမၠောန်ဗ္ၚရ။&lt;ref name=&quot;Luce1970&quot;&gt;Luce, G.H. (1970). ''Old Burma: Early Pagan''. Vol. 2. Artibus Asiae, pp. 355-360.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်ဂမၠိုင် (In Different Calendars) ==
ဂိတုမြေဂသဳ ဝွံ ဒှ်ဂိတု အဓိက သွက် ကြက္ကဒိန် တ္ၚဲ-ဂိတု ပ္ဍဲရးအာရှ:
* '''ကြက္ကဒိန် မန် ကေုာံ ဗၟာ''': ဒှ်ဂိတု နဝမ (ဂိတုဒစိတ်) ပ္ဍဲမွဲသၞာံ၊ ဗွဲဓမ္မတာ နွံ ၂၉ တ္ၚဲ (ဂိတုယှအ်)။
* '''ကြက္ကဒိန် ဟိန္ဒူ''': ဂိတု မာရ်ဂၑဳရ်ၑ (Margashirsha) ဝွံ ဒှ်ဂိတု မရနုက်ကဵု ဒစိတ် ကီုတုဲ ပ္ဍဲဒေသ အိန္ဒိယမ္ဂး ညးစၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ဂိတု မပရဲအိုတ် သွက်ဂွံ ပူဇဴ ကျာ်ဗိသၞု (Vishnu) ရ။
* '''ကြက္ကဒိန် သေံ ကေုာံ ကမ္ဗောဒဳယာ''': ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်သေံ (Thai lunar calendar) လပါ်သၟဝ်ကျာမ္ဂး ဂိတုဝွံ ဒှ်ဂိတု ပထမအိုတ် သွက်သၞာံ (เดือน ๑ - อ้าย / Duean Ai) ရ။

== ၃။ ရာသဳဥတု ကေုာံ သဘာဝ (Climate and Nature) ==
ဂိတုမြေဂသဳဝွံ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲအခိင် ဥတုမဟိန် (Cold Season) အဓိကရ:
* ကျာဂံက် (Winter breeze) ပိုက်လုပ်ကၠုင် ထတ်မြက်တုဲ ဓါတ်ဂမ္တဴ ယှအ်စှ်ေ ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲအခိင်ဗတံ ကေုာံ နူဂယးပြဟ်ရ။
* နှင် (Dew) စှ်ေထတ် ပ္ဍဲဗတံတုဲ တၞံဆု တၞံချောဲတအ် ဍုက်ဍေက်ဒၟံင် နကဵု ဍာ်နှင်ရ။ လျးတ္ၚဲ ပ္ဍဲအခိင်တ္ၚဲ ၜိုဟ်သြိုဟ်ရ။
* ပ္ကဴသဇင် (Thazin Orchid / Bulbophyllum auricomum) မဒှ် ပ္ကဴမၞုံကဵု အသာ်ဖျုန် ကေုာံ သၟူအမြာဲမောဝ်ဇောဝ် ဂှ် ကဴမောဝ် ပ္ဍဲအခိင်ဝွံတုဲ ဒှ်ပ္ကဴသင်္ကေတ အဓိက သွက်ဂိတုမြေဂသဳရ။

== ၄။ နက္ခတ္တဗေဒ ကေုာံ စက်သမ္မာန် (Astronomy and Astrology) ==
ပ္ဍဲကဏ္ဍ နက္ခတ္တဗေဒ ဂိတုမြေဂသဳဝွံ ဆက်စပ် ကု ရာသဳဓနု ကေုာံ သၞံင်မိဂသဳ:
* '''ရာသဳဓနု (Sagittarius)''': တ္ၚဲ (Sun) ပြံင်လှာဲလုပ်စိုပ် ရာသဳဓနု ပ္ဍဲလဒေါဝ် ဂိတုဒဳဇြေမ်ဗါ။ သင်္ကေတ ရာသဳဝွံ ဒှ် ရုပ် မၞိဟ်ပန်တ္ၚ (Archer/Centaur)။
* ဂိတုပေင် ပ္ဍဲဂိတုမြေဂသဳဝွံ ဒတုံညဳ ကု သၞံင် မိဂသဳ (Mrigashirsha / Orion) ပ္ဍဲဂကောံသၞံင် မၞုံဗီုပြင် က္ဍိုပ်ဒြာဲရ။
* အတိုင်စက်သမ္မာန်မ္ဂး ဂိတုမြေဂသဳ ဒှ်အခိင် မၞုံကဵု ပရေင်အံင်ဇၞး ပရေင်တရဴ (Travel) ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ်ပညာရ။

== ၅။ သဘင် ကေုာံ အခိုက်ကၞာ (Festivals and Traditions) ==
သဘင် အဓိကအိုတ် ပ္ဍဲဂိတုမြေဂသဳဂှ် ဒှ် '''သဘင်ပူဇဴ အစာကဝိ ကေုာံ ပူဇဴပ္ကဴသဇင်''' ရ:
* '''သဘင်စာဆိုတော် (Sarsodaw / Writers' Day)''': ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ဒေသမန် လ္ၚဵု၊ ဂိတုဝွံ ဒှ်အခိင် သဘင်ပူဇဴ အစာကဝိ (Writers and Poets) တအ်ရ။ အခိုက်ဝွံ က္တဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲလက်ထက် သၟိင်ဨကရာဇ် မပူဇဴ လာပ် ကု အစာကဗျတအ်ရ။
* '''ပူဇဴပ္ကဴသဇင်''': ပ္ကဴသဇင် ဝွံ ဒှ်ပ္ကဴ မကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ ၚုဟ်မးသၠုင်အိုတ် မွဲတုဲ၊ ညးဍုင်ကွာန်တအ် ပကောံပ္ကဴဝွံတုဲ အာပူဇဴ ကျာ်စေတဳ ကေုာံ ကျာ်ပဋိမာရုပ် ပ္ဍဲဘာလကျာ်ရ။&lt;ref name=&quot;Irwin1909&quot;&gt;Irwin, Sir Alfred (1909). ''The Burmese and Arakanese Calendars''. Rangoon: Hanthawaddy Printing Works, pp. 60-65.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ပရေင်ယေန်သၞာင် ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhist Cultural Aspects) ==
ပ္ဍဲယေန်သၞာင် ဗုဒ္ဓဘာသာ မန် ကေုာံ ဗၟာ၊ ဂိတုမြေဂသဳ ဝွံ ဒှ်အခိင် ကၠောန်ဗဒှ် '''သဘင်ဖါပ်သင် သြောအ်တၟိ''' (Offering of first fruits/harvest) ရ။
* '''ကဵုဒါန် သြောအ်တၟိ''': သၟာဗ္ၚတအ် ရတ်သြောအ် တုဲအိုတ်မ္ဂး၊ သြောအ် မပတိတ်ဂွံ ပထမအိုတ်ဂှ် ညးတအ် ဍိုတ်ကေတ် သ္ၚုတုဲ ကၠောန်ပုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ကွာင်ယိုဟ်ၜိုတ် သွက်ဂွံ ကဵုဒါန် ကု ခမဳသင်တအ်ရ။ 
* အခိုက်ဝွံ ဒှ်သင်္ကေတ ပရေင်ရှ်ေသှ်ေ ကု ရတ်ပိပြကာ ကေုာံ သၟိင်တိ သၟိင်ဍာ် မကဵုလဝ် သြောအ်ယောန် ဍိုက်ပေင် သွက်သၞာံဝွံရ။&lt;ref name=&quot;Spiro1982&quot;&gt;Spiro, Melford E. (1982). ''Buddhism and Society: A Great Tradition and Its Burmese Vicissitudes''. University of California Press, pp. 265-270.&lt;/ref&gt;

== ၇။ ဝင်ကောန်ဂကူမန် ပ္ဍဲဂိတုမြေဂသဳ (Mon National Historical Context) ==
ပ္ဍဲဝင်ဂကူမန်၊ ဂိတုမြေဂသဳဝွံ ဒှ်အခိင် ဒပ်ပၞာန် ကေုာံ သၟိင်တၠတအ် ပြာပ်တိတ် အာစန်ဒက် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ကၠောန်ဗဒှ် ပရေင်ဗၞိက် ဇၞော်ဇၞော်ရ။ ဟိုတ်နူ ရာသဳဥတု ယးတၟး ဍာ်ၜဳ ဍာ်ကြုင် ညိင်ဝတ်တုဲ က္ၜင်ဗၞိက်မန် နူဍုင်မတ္တမ ကေုာံ ဟံသာဝတဳ တအ် စတိတ်တရဴ ဇက်အာ ဍုင်သ္ၚောဲ (ဗီုကဵု ဍုင်အိန္ဒိယ ကေုာံ မလ္လာယျု) ရ။ 

တုဲပၠန် ဥတုဝွံ ဒှ်အခိင် သြောအ်ပေင်ကျာ် (Granaries are full) တုဲ ဍုင်ကွာန်မန်တအ် နွံကဵု ပရေင်သိုက်သၠိင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ရ။ သၟိင်မန်တအ် ကၠောန်သဘင် ပူဇဴဒေဝတဴ ကေုာံ ကျာ်စေတဳ သွက်ဂွံ ရာဒနာမိက် ညံင်ဍုင်ကွာန် ဂွံၜိုဟ်သြိုဟ်ရ။

== ၈။ လိက်ပတ် ကေုာံ အနုသုခုမ (Literature and Arts) ==
ပ္ဍဲလိက်ပတ် ကဗျ ကေုာံ အနုသုခုမ မန်-ဗၟာဂှ် ဂိတုမြေဂသဳ ဒးဒုင်ချူဗၟံက်ထ္ၜး နဒဒှ် ဂိတုမၞုံကဵု သဘာဝ ကျာဂံက်လောန် (Bitter cold)၊ ပ္ကဴသဇင် ကေုာံ ရမ္သာင် ဖံသဘင်ရတ်သြောအ်ရ။ 
* ကဗျခေတ်တြေံဂမၠိုင် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပရူ သၟတ်ဝုတ်တအ် ကျိုင်ကျဝ် နကဵု ပ္ကဴသဇင် ပ္ဍဲသော် ဃောမအာ ဘာလကျာ်၊ ကေုာံ ပရူ ပရေင်ဆာန်ကၟိန် မက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲအခိင် ဥတုဂံက်သံက်ရ။ 
* လိက်ပတ်မန် ကေုာံ ဗၟာ ဗွဲမဂၠိုင် မဆေင်ကဵု ပရေင်ဆာန် (Romantic literature) ဂှ် ဒုင်သ္ဇိုင် ကု ရာသဳဥတု ဂိတုမြေဂသဳ ဝွံရ။

== ၉။ ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ ဗ္ၚ (Agriculture and Farming) ==
သွက်သၟာဗ္ၚတအ်မ္ဂး ဂိတုမြေဂသဳဝွံ ဒှ်အခိင် ကမၠောန် ရတ်သြောအ် အဓိက (Peak of the Harvest Season) ရ:
* လတူဗ္ၚ အလုံမွဲ ဒှ်အာ အသာ်ထဝ် တုဲ သၟာဗ္ၚတအ် ကောံရေင်သကအ် စှ်ေရတ်သြောအ် (Reaping paddy) လၟိုန်တ္ၚဲရ။
* သြောအ် မရတ်တုဲတအ်ဂှ် ပကောံစွံ ပ္ဍဲတလိုင် (Threshing floor) တုဲ ဗုတ်သြောအ် (Threshing/Winnowing) နကဵု ဂၠဴ ဟွံသေင်မ္ဂး ကိရိယာရ။
* ဥတုဝွံ ဒှ်အခိင် သၟာဗ္ၚတအ် အီဂြိုင် ဟိုတ်နူ ဂွံဆဵု သြောအ်ပေင် တလိုင် တုဲ ဖိုလ်ကမၠောန် မကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲဥတုဗြဲ ဍိုက်ပေင်အာရ။

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဂိတုတၞဟ် ကေုာံ တင်စၟတ် (Comparison and Trivia) ==
လဒက်ပ္တန် ကြက္ကဒိန် သွက်ဂိတုမြေဂသဳဝွံ နွံကဵု တင်တၟေင် သင်္ချာ မတၞဟ်ခြာ အဓိကမွဲရ:
* '''လၟိဟ်တ္ၚဲ (Days)''': ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်မန်၊ ဂိတု မၞုံဂၞန် ကလောအ် (Odd months: ၁, ၃, ၅, ၇, ၉... ဗီုကဵု စဲ၊ ဇှ်ေ၊ ခ္ဍဲသဳ၊ ဝဟ်၊ မြေဂသဳ) တအ် နွံ ၂၉ တ္ၚဲ (ဂိတုယှအ်) လၟိုန်ရ။ 
* ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂိတုမြေဂသဳဝွံ ဒှ်ဂိတုယှအ် တုဲ အိုတ် ပ္ဍဲ '''၁၄ စွေက်''' (၁၅ စွေက် ဟွံမဲ) ရ။
* တင်စၟတ် မတၞဟ်ခြာ မွဲပၠန်ဂှ် ပ္ဍဲခေတ်ကိုပ်ကၠာတေအ်၊ ဂိတုဝွံ ဒှ်အခိင် သၟိင်တၠတအ် ပတိတ် တဆိပ်ကြာ ကေုာံ လာပ်ပရဲ ကု အမတ်၊ သကိုပ်ပၞာန် ကေုာံ အစာကဝိ တအ် ဟိုတ်နူ ဒှ်အခိင် ကၞောတ်သၞာံ ကမၠောန်ဗ္ၚရ။&lt;ref name=&quot;Eade1989&quot;/&gt;

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{ဂိတုမန်ဂမၠိုင်}}

[[ကဏ္ဍ:မြေဂသဳ]]
[[ကဏ္ဍ:ဂိတုမန်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ကြက္ကဒိန်မန်]]</text>
      <sha1>9vgvyj4lnubr8w2twhqyryzob2qz52a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59007</id>
      <parentid>59006</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T03:54:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59007</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16992" sha1="hw476wa0k2ub4vnlqyhab5n1bii7044" xml:space="preserve">{{Infobox month
| name = မြေက္ကသဵု (Mregasī)
| image = [[File:Bulbophyllum_auricomum_01.jpg|250px|alt=ပ္ကဴသဇင် မဒှ်ပ္ကဴသင်္ကေတ ဂိတုမြေက္ကသဵု]]
| caption = ပ္ကဴသဇင် (Bulbophyllum auricomum / Thazin orchid) မဒှ် ပ္ကဴသင်္ကေတ အဓိက သွက်ဂိတုမြေက္ကသဵု
| number = ၉ (နဝမ)
| days = ၂၉
| season = [[ဥတုမဟိန်]] (Cold Season)
| zodiac = [[ဓနု]] (Sagittarius)
| flower = [[ပ္ကဴသဇင်]] (Thazin Orchid)
| related = [[နတ်တော်]] (ဗၟာ)၊ [[Margashirsha]] (ဟိန္ဒူ)၊ [[ကြက္ကဒိန်မန်]]
}}

'''မြေက္ကသဵု''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဂိတုမြေက္ကသဵု''' ({{lang-en|Mregasī / Margashirsha / Nadaw}} / {{lang-my|နတ်တော်}}) ဝွံ ဒှ်ဂိတု နဝမ (ဂိတုဒစိတ်) ပ္ဍဲကဵု [[ကြက္ကဒိန်မန်]] ကေုာံ [[ကြက္ကဒိန် ဗၟာ]] တုဲ ဒှ်ဂိတု မၞုံကဵု လၟိဟ်တ္ၚဲ ၂၉ တ္ၚဲ (ဂိတုယှအ်) ရ။&lt;ref name=&quot;Eade1989&quot;&gt;Eade, J.C. (1989). ''Southeast Asian Ephemeris: Solar and Planetary Positions, A.D. 638–2000''. Cornell University Southeast Asia Program, pp. 30-35.&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲကြက္ကဒိန် ဂရဳဂဝ်ရဳယာန် (Gregorian calendar) မ္ဂး ဂိတုမြေက္ကသဵုဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ဒတုံပ္ဍဲ အကြာ ဂိတု[[နဝ်ဝေမ်ဗါ]] ကေုာံ ဂိတု[[ဒဳဇြေမ်ဗါ]] ရ။

အတိုင် လၟေင်ရာသဳစက် (Zodiac) မ္ဂး ဂိတုမြေက္ကသဵုဝွံ တုပ်သၟဟ် ကု ရာသဳ[[ဓနု]] (Sagittarius) တုဲ ဥတု ပ္ဍဲဂိတုဝွံ ဒှ် အခိင် ဥတုမဟိန် (Cold Season) ဂံက်သံက် ဍိုက်ပေင်ရ။ ဂိတုဝွံ ဒှ်ဂိတု အဓိက သွက်ယေန်သၞာင် လိက်ပတ် ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ ဟိုတ်နူ ဒှ်အခိင် သၟာဗ္ၚတအ် ရတ်သြောအ် ကေုာံ ပ္ဍဲအခိုက်ဗၟာမ္ဂး ဒှ်အခိင် ကၠောန်သဘင် ပူဇဴ အစာကဝိ (Sarsodaw) တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;HtinAung1959&quot;&gt;Htin Aung, Maung (1959). ''Folk Elements in Burmese Buddhism''. Oxford University Press, pp. 88-92.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ယၟုမ္ဂး &quot;မြေက္ကသဵု&quot; ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ်သံသကြိုတ် ''မာရ်ဂၑဳရ်ၑ'' (Mārgaśīrṣa - मार्गशीर्ष) ဟွံသေင်မ္ဂး ပါဠိ ''မာဂသိရ'' မဒှ် ယၟုနက္ခတ် &quot;မိဂသဳ&quot; (Mrigashirsha) မတၟးအိုတ် ပ္ဍဲအခိင် ဂိတုပေင် ပ္ဍဲဂိတုဝွံရ။ နက္ခတ်မိဂသဳဝွံ နွံဗီုပြင် က္ဍိုပ်ဒြာဲ (Deer's head) ရ။&lt;ref name=&quot;Ohashi2001&quot;&gt;Ohashi, Yukio (2001). &quot;Astronomy in Mainland Southeast Asia&quot;. In H. Selin (ed.), ''Astronomy Across Cultures''. Kluwer Academic Publishers, pp. 335-340.&lt;/ref&gt; 

ပ္ဍဲဘာသာဗၟာ ကော်စ ဂိတုဝွံ &quot;နတ်တော်&quot; (Nadaw) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဂိတု သၟိင်ဒေဝတဴ/ကလော်&quot; (Month of the Royal Nats) ဟိုတ်နူ ပ္ဍဲခေတ်တြေံ ညးတအ် ကၠောန်သဘင် ပူဇဴ မဟာဂိရိ နတ် ပ္ဍဲဂိတုဝွံရ။ ဆဂး ပ္ဍဲလိက်တၟအ်မန် ခေတ်ဗုကာံ ကေုာံ ဟံသာဝတဳ၊ ယၟု &quot;မြေက္ကသဵု&quot; ဒးဒုင်စကာလဝ် ဗွဲမပြာကတ် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ လၟေင်ကာလ သာသနာ ကေုာံ ကမၠောန်ဗ္ၚရ။&lt;ref name=&quot;Luce1970&quot;&gt;Luce, G.H. (1970). ''Old Burma: Early Pagan''. Vol. 2. Artibus Asiae, pp. 355-360.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်ဂမၠိုင် (In Different Calendars) ==
ဂိတုမြေက္ကသဵု ဝွံ ဒှ်ဂိတု အဓိက သွက် ကြက္ကဒိန် တ္ၚဲ-ဂိတု ပ္ဍဲရးအာရှ:
* '''ကြက္ကဒိန် မန် ကေုာံ ဗၟာ''': ဒှ်ဂိတု နဝမ (ဂိတုဒစိတ်) ပ္ဍဲမွဲသၞာံ၊ ဗွဲဓမ္မတာ နွံ ၂၉ တ္ၚဲ (ဂိတုယှအ်)။
* '''ကြက္ကဒိန် ဟိန္ဒူ''': ဂိတု မာရ်ဂၑဳရ်ၑ (Margashirsha) ဝွံ ဒှ်ဂိတု မရနုက်ကဵု ဒစိတ် ကီုတုဲ ပ္ဍဲဒေသ အိန္ဒိယမ္ဂး ညးစၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ဂိတု မပရဲအိုတ် သွက်ဂွံ ပူဇဴ ကျာ်ဗိသၞု (Vishnu) ရ။
* '''ကြက္ကဒိန် သေံ ကေုာံ ကမ္ဗောဒဳယာ''': ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်သေံ (Thai lunar calendar) လပါ်သၟဝ်ကျာမ္ဂး ဂိတုဝွံ ဒှ်ဂိတု ပထမအိုတ် သွက်သၞာံ (เดือน ๑ - อ้าย / Duean Ai) ရ။

== ၃။ ရာသဳဥတု ကေုာံ သဘာဝ (Climate and Nature) ==
ဂိတုမြေက္ကသဵုဝွံ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲအခိင် ဥတုမဟိန် (Cold Season) အဓိကရ:
* ကျာဂံက် (Winter breeze) ပိုက်လုပ်ကၠုင် ထတ်မြက်တုဲ ဓါတ်ဂမ္တဴ ယှအ်စှ်ေ ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲအခိင်ဗတံ ကေုာံ နူဂယးပြဟ်ရ။
* နှင် (Dew) စှ်ေထတ် ပ္ဍဲဗတံတုဲ တၞံဆု တၞံချောဲတအ် ဍုက်ဍေက်ဒၟံင် နကဵု ဍာ်နှင်ရ။ လျးတ္ၚဲ ပ္ဍဲအခိင်တ္ၚဲ ၜိုဟ်သြိုဟ်ရ။
* ပ္ကဴသဇင် (Thazin Orchid / Bulbophyllum auricomum) မဒှ် ပ္ကဴမၞုံကဵု အသာ်ဖျုန် ကေုာံ သၟူအမြာဲမောဝ်ဇောဝ် ဂှ် ကဴမောဝ် ပ္ဍဲအခိင်ဝွံတုဲ ဒှ်ပ္ကဴသင်္ကေတ အဓိက သွက်ဂိတုမြေက္ကသဵုရ။

== ၄။ နက္ခတ္တဗေဒ ကေုာံ စက်သမ္မာန် (Astronomy and Astrology) ==
ပ္ဍဲကဏ္ဍ နက္ခတ္တဗေဒ ဂိတုမြေက္ကသဵုဝွံ ဆက်စပ် ကု ရာသဳဓနု ကေုာံ သၞံင်မိဂသဳ:
* '''ရာသဳဓနု (Sagittarius)''': တ္ၚဲ (Sun) ပြံင်လှာဲလုပ်စိုပ် ရာသဳဓနု ပ္ဍဲလဒေါဝ် ဂိတုဒဳဇြေမ်ဗါ။ သင်္ကေတ ရာသဳဝွံ ဒှ် ရုပ် မၞိဟ်ပန်တ္ၚ (Archer/Centaur)။
* ဂိတုပေင် ပ္ဍဲဂိတုမြေက္ကသဵုဝွံ ဒတုံညဳ ကု သၞံင် မိဂသဳ (Mrigashirsha / Orion) ပ္ဍဲဂကောံသၞံင် မၞုံဗီုပြင် က္ဍိုပ်ဒြာဲရ။
* အတိုင်စက်သမ္မာန်မ္ဂး ဂိတုမြေက္ကသဵု ဒှ်အခိင် မၞုံကဵု ပရေင်အံင်ဇၞး ပရေင်တရဴ (Travel) ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ်ပညာရ။

== ၅။ သဘင် ကေုာံ အခိုက်ကၞာ (Festivals and Traditions) ==
သဘင် အဓိကအိုတ် ပ္ဍဲဂိတုမြေက္ကသဵုဂှ် ဒှ် '''သဘင်ပူဇဴ အစာကဝိ ကေုာံ ပူဇဴပ္ကဴသဇင်''' ရ:
* '''သဘင်စာဆိုတော် (Sarsodaw / Writers' Day)''': ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ဒေသမန် လ္ၚဵု၊ ဂိတုဝွံ ဒှ်အခိင် သဘင်ပူဇဴ အစာကဝိ (Writers and Poets) တအ်ရ။ အခိုက်ဝွံ က္တဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲလက်ထက် သၟိင်ဨကရာဇ် မပူဇဴ လာပ် ကု အစာကဗျတအ်ရ။
* '''ပူဇဴပ္ကဴသဇင်''': ပ္ကဴသဇင် ဝွံ ဒှ်ပ္ကဴ မကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ ၚုဟ်မးသၠုင်အိုတ် မွဲတုဲ၊ ညးဍုင်ကွာန်တအ် ပကောံပ္ကဴဝွံတုဲ အာပူဇဴ ကျာ်စေတဳ ကေုာံ ကျာ်ပဋိမာရုပ် ပ္ဍဲဘာလကျာ်ရ။&lt;ref name=&quot;Irwin1909&quot;&gt;Irwin, Sir Alfred (1909). ''The Burmese and Arakanese Calendars''. Rangoon: Hanthawaddy Printing Works, pp. 60-65.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ပရေင်ယေန်သၞာင် ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhist Cultural Aspects) ==
ပ္ဍဲယေန်သၞာင် ဗုဒ္ဓဘာသာ မန် ကေုာံ ဗၟာ၊ ဂိတုမြေက္ကသဵု ဝွံ ဒှ်အခိင် ကၠောန်ဗဒှ် '''သဘင်ဖါပ်သင် သြောအ်တၟိ''' (Offering of first fruits/harvest) ရ။
* '''ကဵုဒါန် သြောအ်တၟိ''': သၟာဗ္ၚတအ် ရတ်သြောအ် တုဲအိုတ်မ္ဂး၊ သြောအ် မပတိတ်ဂွံ ပထမအိုတ်ဂှ် ညးတအ် ဍိုတ်ကေတ် သ္ၚုတုဲ ကၠောန်ပုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ကွာင်ယိုဟ်ၜိုတ် သွက်ဂွံ ကဵုဒါန် ကု ခမဳသင်တအ်ရ။ 
* အခိုက်ဝွံ ဒှ်သင်္ကေတ ပရေင်ရှ်ေသှ်ေ ကု ရတ်ပိပြကာ ကေုာံ သၟိင်တိ သၟိင်ဍာ် မကဵုလဝ် သြောအ်ယောန် ဍိုက်ပေင် သွက်သၞာံဝွံရ။&lt;ref name=&quot;Spiro1982&quot;&gt;Spiro, Melford E. (1982). ''Buddhism and Society: A Great Tradition and Its Burmese Vicissitudes''. University of California Press, pp. 265-270.&lt;/ref&gt;

== ၇။ ဝင်ကောန်ဂကူမန် ပ္ဍဲဂိတုမြေက္ကသဵု (Mon National Historical Context) ==
ပ္ဍဲဝင်ဂကူမန်၊ ဂိတုမြေက္ကသဵုဝွံ ဒှ်အခိင် ဒပ်ပၞာန် ကေုာံ သၟိင်တၠတအ် ပြာပ်တိတ် အာစန်ဒက် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ကၠောန်ဗဒှ် ပရေင်ဗၞိက် ဇၞော်ဇၞော်ရ။ ဟိုတ်နူ ရာသဳဥတု ယးတၟး ဍာ်ၜဳ ဍာ်ကြုင် ညိင်ဝတ်တုဲ က္ၜင်ဗၞိက်မန် နူဍုင်မတ္တမ ကေုာံ ဟံသာဝတဳ တအ် စတိတ်တရဴ ဇက်အာ ဍုင်သ္ၚောဲ (ဗီုကဵု ဍုင်အိန္ဒိယ ကေုာံ မလ္လာယျု) ရ။ 

တုဲပၠန် ဥတုဝွံ ဒှ်အခိင် သြောအ်ပေင်ကျာ် (Granaries are full) တုဲ ဍုင်ကွာန်မန်တအ် နွံကဵု ပရေင်သိုက်သၠိင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ရ။ သၟိင်မန်တအ် ကၠောန်သဘင် ပူဇဴဒေဝတဴ ကေုာံ ကျာ်စေတဳ သွက်ဂွံ ရာဒနာမိက် ညံင်ဍုင်ကွာန် ဂွံၜိုဟ်သြိုဟ်ရ။

== ၈။ လိက်ပတ် ကေုာံ အနုသုခုမ (Literature and Arts) ==
ပ္ဍဲလိက်ပတ် ကဗျ ကေုာံ အနုသုခုမ မန်-ဗၟာဂှ် ဂိတုမြေက္ကသဵု ဒးဒုင်ချူဗၟံက်ထ္ၜး နဒဒှ် ဂိတုမၞုံကဵု သဘာဝ ကျာဂံက်လောန် (Bitter cold)၊ ပ္ကဴသဇင် ကေုာံ ရမ္သာင် ဖံသဘင်ရတ်သြောအ်ရ။ 
* ကဗျခေတ်တြေံဂမၠိုင် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပရူ သၟတ်ဝုတ်တအ် ကျိုင်ကျဝ် နကဵု ပ္ကဴသဇင် ပ္ဍဲသော် ဃောမအာ ဘာလကျာ်၊ ကေုာံ ပရူ ပရေင်ဆာန်ကၟိန် မက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲအခိင် ဥတုဂံက်သံက်ရ။ 
* လိက်ပတ်မန် ကေုာံ ဗၟာ ဗွဲမဂၠိုင် မဆေင်ကဵု ပရေင်ဆာန် (Romantic literature) ဂှ် ဒုင်သ္ဇိုင် ကု ရာသဳဥတု ဂိတုမြေက္ကသဵု ဝွံရ။

== ၉။ ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ ဗ္ၚ (Agriculture and Farming) ==
သွက်သၟာဗ္ၚတအ်မ္ဂး ဂိတုမြေက္ကသဵုဝွံ ဒှ်အခိင် ကမၠောန် ရတ်သြောအ် အဓိက (Peak of the Harvest Season) ရ:
* လတူဗ္ၚ အလုံမွဲ ဒှ်အာ အသာ်ထဝ် တုဲ သၟာဗ္ၚတအ် ကောံရေင်သကအ် စှ်ေရတ်သြောအ် (Reaping paddy) လၟိုန်တ္ၚဲရ။
* သြောအ် မရတ်တုဲတအ်ဂှ် ပကောံစွံ ပ္ဍဲတလိုင် (Threshing floor) တုဲ ဗုတ်သြောအ် (Threshing/Winnowing) နကဵု ဂၠဴ ဟွံသေင်မ္ဂး ကိရိယာရ။
* ဥတုဝွံ ဒှ်အခိင် သၟာဗ္ၚတအ် အီဂြိုင် ဟိုတ်နူ ဂွံဆဵု သြောအ်ပေင် တလိုင် တုဲ ဖိုလ်ကမၠောန် မကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲဥတုဗြဲ ဍိုက်ပေင်အာရ။

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဂိတုတၞဟ် ကေုာံ တင်စၟတ် (Comparison and Trivia) ==
လဒက်ပ္တန် ကြက္ကဒိန် သွက်ဂိတုမြေက္ကသဵုဝွံ နွံကဵု တင်တၟေင် သင်္ချာ မတၞဟ်ခြာ အဓိကမွဲရ:
* '''လၟိဟ်တ္ၚဲ (Days)''': ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်မန်၊ ဂိတု မၞုံဂၞန် ကလောအ် (Odd months: ၁, ၃, ၅, ၇, ၉... ဗီုကဵု စဲ၊ ဇှ်ေ၊ ခ္ဍဲသဳ၊ ဝဟ်၊ မြေက္ကသဵု) တအ် နွံ ၂၉ တ္ၚဲ (ဂိတုယှအ်) လၟိုန်ရ။ 
* ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂိတုမြေက္ကသဵုဝွံ ဒှ်ဂိတုယှအ် တုဲ အိုတ် ပ္ဍဲ '''၁၄ စွေက်''' (၁၅ စွေက် ဟွံမဲ) ရ။
* တင်စၟတ် မတၞဟ်ခြာ မွဲပၠန်ဂှ် ပ္ဍဲခေတ်ကိုပ်ကၠာတေအ်၊ ဂိတုဝွံ ဒှ်အခိင် သၟိင်တၠတအ် ပတိတ် တဆိပ်ကြာ ကေုာံ လာပ်ပရဲ ကု အမတ်၊ သကိုပ်ပၞာန် ကေုာံ အစာကဝိ တအ် ဟိုတ်နူ ဒှ်အခိင် ကၞောတ်သၞာံ ကမၠောန်ဗ္ၚရ။&lt;ref name=&quot;Eade1989&quot;/&gt;

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{ဂိတုမန်ဂမၠိုင်}}

[[ကဏ္ဍ:မြေက္ကသဵု]]
[[ကဏ္ဍ:ဂိတုမန်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ကြက္ကဒိန်မန်]]</text>
      <sha1>hw476wa0k2ub4vnlqyhab5n1bii7044</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59008</id>
      <parentid>59007</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T03:55:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[မြေဂသဳ]] ဇရေင် [[မြေက္ကသဵု]]</comment>
      <origin>59007</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16992" sha1="hw476wa0k2ub4vnlqyhab5n1bii7044" xml:space="preserve">{{Infobox month
| name = မြေက္ကသဵု (Mregasī)
| image = [[File:Bulbophyllum_auricomum_01.jpg|250px|alt=ပ္ကဴသဇင် မဒှ်ပ္ကဴသင်္ကေတ ဂိတုမြေက္ကသဵု]]
| caption = ပ္ကဴသဇင် (Bulbophyllum auricomum / Thazin orchid) မဒှ် ပ္ကဴသင်္ကေတ အဓိက သွက်ဂိတုမြေက္ကသဵု
| number = ၉ (နဝမ)
| days = ၂၉
| season = [[ဥတုမဟိန်]] (Cold Season)
| zodiac = [[ဓနု]] (Sagittarius)
| flower = [[ပ္ကဴသဇင်]] (Thazin Orchid)
| related = [[နတ်တော်]] (ဗၟာ)၊ [[Margashirsha]] (ဟိန္ဒူ)၊ [[ကြက္ကဒိန်မန်]]
}}

'''မြေက္ကသဵု''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဂိတုမြေက္ကသဵု''' ({{lang-en|Mregasī / Margashirsha / Nadaw}} / {{lang-my|နတ်တော်}}) ဝွံ ဒှ်ဂိတု နဝမ (ဂိတုဒစိတ်) ပ္ဍဲကဵု [[ကြက္ကဒိန်မန်]] ကေုာံ [[ကြက္ကဒိန် ဗၟာ]] တုဲ ဒှ်ဂိတု မၞုံကဵု လၟိဟ်တ္ၚဲ ၂၉ တ္ၚဲ (ဂိတုယှအ်) ရ။&lt;ref name=&quot;Eade1989&quot;&gt;Eade, J.C. (1989). ''Southeast Asian Ephemeris: Solar and Planetary Positions, A.D. 638–2000''. Cornell University Southeast Asia Program, pp. 30-35.&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲကြက္ကဒိန် ဂရဳဂဝ်ရဳယာန် (Gregorian calendar) မ္ဂး ဂိတုမြေက္ကသဵုဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ဒတုံပ္ဍဲ အကြာ ဂိတု[[နဝ်ဝေမ်ဗါ]] ကေုာံ ဂိတု[[ဒဳဇြေမ်ဗါ]] ရ။

အတိုင် လၟေင်ရာသဳစက် (Zodiac) မ္ဂး ဂိတုမြေက္ကသဵုဝွံ တုပ်သၟဟ် ကု ရာသဳ[[ဓနု]] (Sagittarius) တုဲ ဥတု ပ္ဍဲဂိတုဝွံ ဒှ် အခိင် ဥတုမဟိန် (Cold Season) ဂံက်သံက် ဍိုက်ပေင်ရ။ ဂိတုဝွံ ဒှ်ဂိတု အဓိက သွက်ယေန်သၞာင် လိက်ပတ် ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ ဟိုတ်နူ ဒှ်အခိင် သၟာဗ္ၚတအ် ရတ်သြောအ် ကေုာံ ပ္ဍဲအခိုက်ဗၟာမ္ဂး ဒှ်အခိင် ကၠောန်သဘင် ပူဇဴ အစာကဝိ (Sarsodaw) တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;HtinAung1959&quot;&gt;Htin Aung, Maung (1959). ''Folk Elements in Burmese Buddhism''. Oxford University Press, pp. 88-92.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ယၟုမ္ဂး &quot;မြေက္ကသဵု&quot; ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ်သံသကြိုတ် ''မာရ်ဂၑဳရ်ၑ'' (Mārgaśīrṣa - मार्गशीर्ष) ဟွံသေင်မ္ဂး ပါဠိ ''မာဂသိရ'' မဒှ် ယၟုနက္ခတ် &quot;မိဂသဳ&quot; (Mrigashirsha) မတၟးအိုတ် ပ္ဍဲအခိင် ဂိတုပေင် ပ္ဍဲဂိတုဝွံရ။ နက္ခတ်မိဂသဳဝွံ နွံဗီုပြင် က္ဍိုပ်ဒြာဲ (Deer's head) ရ။&lt;ref name=&quot;Ohashi2001&quot;&gt;Ohashi, Yukio (2001). &quot;Astronomy in Mainland Southeast Asia&quot;. In H. Selin (ed.), ''Astronomy Across Cultures''. Kluwer Academic Publishers, pp. 335-340.&lt;/ref&gt; 

ပ္ဍဲဘာသာဗၟာ ကော်စ ဂိတုဝွံ &quot;နတ်တော်&quot; (Nadaw) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဂိတု သၟိင်ဒေဝတဴ/ကလော်&quot; (Month of the Royal Nats) ဟိုတ်နူ ပ္ဍဲခေတ်တြေံ ညးတအ် ကၠောန်သဘင် ပူဇဴ မဟာဂိရိ နတ် ပ္ဍဲဂိတုဝွံရ။ ဆဂး ပ္ဍဲလိက်တၟအ်မန် ခေတ်ဗုကာံ ကေုာံ ဟံသာဝတဳ၊ ယၟု &quot;မြေက္ကသဵု&quot; ဒးဒုင်စကာလဝ် ဗွဲမပြာကတ် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ လၟေင်ကာလ သာသနာ ကေုာံ ကမၠောန်ဗ္ၚရ။&lt;ref name=&quot;Luce1970&quot;&gt;Luce, G.H. (1970). ''Old Burma: Early Pagan''. Vol. 2. Artibus Asiae, pp. 355-360.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်ဂမၠိုင် (In Different Calendars) ==
ဂိတုမြေက္ကသဵု ဝွံ ဒှ်ဂိတု အဓိက သွက် ကြက္ကဒိန် တ္ၚဲ-ဂိတု ပ္ဍဲရးအာရှ:
* '''ကြက္ကဒိန် မန် ကေုာံ ဗၟာ''': ဒှ်ဂိတု နဝမ (ဂိတုဒစိတ်) ပ္ဍဲမွဲသၞာံ၊ ဗွဲဓမ္မတာ နွံ ၂၉ တ္ၚဲ (ဂိတုယှအ်)။
* '''ကြက္ကဒိန် ဟိန္ဒူ''': ဂိတု မာရ်ဂၑဳရ်ၑ (Margashirsha) ဝွံ ဒှ်ဂိတု မရနုက်ကဵု ဒစိတ် ကီုတုဲ ပ္ဍဲဒေသ အိန္ဒိယမ္ဂး ညးစၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ဂိတု မပရဲအိုတ် သွက်ဂွံ ပူဇဴ ကျာ်ဗိသၞု (Vishnu) ရ။
* '''ကြက္ကဒိန် သေံ ကေုာံ ကမ္ဗောဒဳယာ''': ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်သေံ (Thai lunar calendar) လပါ်သၟဝ်ကျာမ္ဂး ဂိတုဝွံ ဒှ်ဂိတု ပထမအိုတ် သွက်သၞာံ (เดือน ๑ - อ้าย / Duean Ai) ရ။

== ၃။ ရာသဳဥတု ကေုာံ သဘာဝ (Climate and Nature) ==
ဂိတုမြေက္ကသဵုဝွံ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲအခိင် ဥတုမဟိန် (Cold Season) အဓိကရ:
* ကျာဂံက် (Winter breeze) ပိုက်လုပ်ကၠုင် ထတ်မြက်တုဲ ဓါတ်ဂမ္တဴ ယှအ်စှ်ေ ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲအခိင်ဗတံ ကေုာံ နူဂယးပြဟ်ရ။
* နှင် (Dew) စှ်ေထတ် ပ္ဍဲဗတံတုဲ တၞံဆု တၞံချောဲတအ် ဍုက်ဍေက်ဒၟံင် နကဵု ဍာ်နှင်ရ။ လျးတ္ၚဲ ပ္ဍဲအခိင်တ္ၚဲ ၜိုဟ်သြိုဟ်ရ။
* ပ္ကဴသဇင် (Thazin Orchid / Bulbophyllum auricomum) မဒှ် ပ္ကဴမၞုံကဵု အသာ်ဖျုန် ကေုာံ သၟူအမြာဲမောဝ်ဇောဝ် ဂှ် ကဴမောဝ် ပ္ဍဲအခိင်ဝွံတုဲ ဒှ်ပ္ကဴသင်္ကေတ အဓိက သွက်ဂိတုမြေက္ကသဵုရ။

== ၄။ နက္ခတ္တဗေဒ ကေုာံ စက်သမ္မာန် (Astronomy and Astrology) ==
ပ္ဍဲကဏ္ဍ နက္ခတ္တဗေဒ ဂိတုမြေက္ကသဵုဝွံ ဆက်စပ် ကု ရာသဳဓနု ကေုာံ သၞံင်မိဂသဳ:
* '''ရာသဳဓနု (Sagittarius)''': တ္ၚဲ (Sun) ပြံင်လှာဲလုပ်စိုပ် ရာသဳဓနု ပ္ဍဲလဒေါဝ် ဂိတုဒဳဇြေမ်ဗါ။ သင်္ကေတ ရာသဳဝွံ ဒှ် ရုပ် မၞိဟ်ပန်တ္ၚ (Archer/Centaur)။
* ဂိတုပေင် ပ္ဍဲဂိတုမြေက္ကသဵုဝွံ ဒတုံညဳ ကု သၞံင် မိဂသဳ (Mrigashirsha / Orion) ပ္ဍဲဂကောံသၞံင် မၞုံဗီုပြင် က္ဍိုပ်ဒြာဲရ။
* အတိုင်စက်သမ္မာန်မ္ဂး ဂိတုမြေက္ကသဵု ဒှ်အခိင် မၞုံကဵု ပရေင်အံင်ဇၞး ပရေင်တရဴ (Travel) ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ်ပညာရ။

== ၅။ သဘင် ကေုာံ အခိုက်ကၞာ (Festivals and Traditions) ==
သဘင် အဓိကအိုတ် ပ္ဍဲဂိတုမြေက္ကသဵုဂှ် ဒှ် '''သဘင်ပူဇဴ အစာကဝိ ကေုာံ ပူဇဴပ္ကဴသဇင်''' ရ:
* '''သဘင်စာဆိုတော် (Sarsodaw / Writers' Day)''': ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ဒေသမန် လ္ၚဵု၊ ဂိတုဝွံ ဒှ်အခိင် သဘင်ပူဇဴ အစာကဝိ (Writers and Poets) တအ်ရ။ အခိုက်ဝွံ က္တဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲလက်ထက် သၟိင်ဨကရာဇ် မပူဇဴ လာပ် ကု အစာကဗျတအ်ရ။
* '''ပူဇဴပ္ကဴသဇင်''': ပ္ကဴသဇင် ဝွံ ဒှ်ပ္ကဴ မကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ ၚုဟ်မးသၠုင်အိုတ် မွဲတုဲ၊ ညးဍုင်ကွာန်တအ် ပကောံပ္ကဴဝွံတုဲ အာပူဇဴ ကျာ်စေတဳ ကေုာံ ကျာ်ပဋိမာရုပ် ပ္ဍဲဘာလကျာ်ရ။&lt;ref name=&quot;Irwin1909&quot;&gt;Irwin, Sir Alfred (1909). ''The Burmese and Arakanese Calendars''. Rangoon: Hanthawaddy Printing Works, pp. 60-65.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ပရေင်ယေန်သၞာင် ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhist Cultural Aspects) ==
ပ္ဍဲယေန်သၞာင် ဗုဒ္ဓဘာသာ မန် ကေုာံ ဗၟာ၊ ဂိတုမြေက္ကသဵု ဝွံ ဒှ်အခိင် ကၠောန်ဗဒှ် '''သဘင်ဖါပ်သင် သြောအ်တၟိ''' (Offering of first fruits/harvest) ရ။
* '''ကဵုဒါန် သြောအ်တၟိ''': သၟာဗ္ၚတအ် ရတ်သြောအ် တုဲအိုတ်မ္ဂး၊ သြောအ် မပတိတ်ဂွံ ပထမအိုတ်ဂှ် ညးတအ် ဍိုတ်ကေတ် သ္ၚုတုဲ ကၠောန်ပုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ကွာင်ယိုဟ်ၜိုတ် သွက်ဂွံ ကဵုဒါန် ကု ခမဳသင်တအ်ရ။ 
* အခိုက်ဝွံ ဒှ်သင်္ကေတ ပရေင်ရှ်ေသှ်ေ ကု ရတ်ပိပြကာ ကေုာံ သၟိင်တိ သၟိင်ဍာ် မကဵုလဝ် သြောအ်ယောန် ဍိုက်ပေင် သွက်သၞာံဝွံရ။&lt;ref name=&quot;Spiro1982&quot;&gt;Spiro, Melford E. (1982). ''Buddhism and Society: A Great Tradition and Its Burmese Vicissitudes''. University of California Press, pp. 265-270.&lt;/ref&gt;

== ၇။ ဝင်ကောန်ဂကူမန် ပ္ဍဲဂိတုမြေက္ကသဵု (Mon National Historical Context) ==
ပ္ဍဲဝင်ဂကူမန်၊ ဂိတုမြေက္ကသဵုဝွံ ဒှ်အခိင် ဒပ်ပၞာန် ကေုာံ သၟိင်တၠတအ် ပြာပ်တိတ် အာစန်ဒက် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ကၠောန်ဗဒှ် ပရေင်ဗၞိက် ဇၞော်ဇၞော်ရ။ ဟိုတ်နူ ရာသဳဥတု ယးတၟး ဍာ်ၜဳ ဍာ်ကြုင် ညိင်ဝတ်တုဲ က္ၜင်ဗၞိက်မန် နူဍုင်မတ္တမ ကေုာံ ဟံသာဝတဳ တအ် စတိတ်တရဴ ဇက်အာ ဍုင်သ္ၚောဲ (ဗီုကဵု ဍုင်အိန္ဒိယ ကေုာံ မလ္လာယျု) ရ။ 

တုဲပၠန် ဥတုဝွံ ဒှ်အခိင် သြောအ်ပေင်ကျာ် (Granaries are full) တုဲ ဍုင်ကွာန်မန်တအ် နွံကဵု ပရေင်သိုက်သၠိင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ရ။ သၟိင်မန်တအ် ကၠောန်သဘင် ပူဇဴဒေဝတဴ ကေုာံ ကျာ်စေတဳ သွက်ဂွံ ရာဒနာမိက် ညံင်ဍုင်ကွာန် ဂွံၜိုဟ်သြိုဟ်ရ။

== ၈။ လိက်ပတ် ကေုာံ အနုသုခုမ (Literature and Arts) ==
ပ္ဍဲလိက်ပတ် ကဗျ ကေုာံ အနုသုခုမ မန်-ဗၟာဂှ် ဂိတုမြေက္ကသဵု ဒးဒုင်ချူဗၟံက်ထ္ၜး နဒဒှ် ဂိတုမၞုံကဵု သဘာဝ ကျာဂံက်လောန် (Bitter cold)၊ ပ္ကဴသဇင် ကေုာံ ရမ္သာင် ဖံသဘင်ရတ်သြောအ်ရ။ 
* ကဗျခေတ်တြေံဂမၠိုင် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပရူ သၟတ်ဝုတ်တအ် ကျိုင်ကျဝ် နကဵု ပ္ကဴသဇင် ပ္ဍဲသော် ဃောမအာ ဘာလကျာ်၊ ကေုာံ ပရူ ပရေင်ဆာန်ကၟိန် မက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲအခိင် ဥတုဂံက်သံက်ရ။ 
* လိက်ပတ်မန် ကေုာံ ဗၟာ ဗွဲမဂၠိုင် မဆေင်ကဵု ပရေင်ဆာန် (Romantic literature) ဂှ် ဒုင်သ္ဇိုင် ကု ရာသဳဥတု ဂိတုမြေက္ကသဵု ဝွံရ။

== ၉။ ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ ဗ္ၚ (Agriculture and Farming) ==
သွက်သၟာဗ္ၚတအ်မ္ဂး ဂိတုမြေက္ကသဵုဝွံ ဒှ်အခိင် ကမၠောန် ရတ်သြောအ် အဓိက (Peak of the Harvest Season) ရ:
* လတူဗ္ၚ အလုံမွဲ ဒှ်အာ အသာ်ထဝ် တုဲ သၟာဗ္ၚတအ် ကောံရေင်သကအ် စှ်ေရတ်သြောအ် (Reaping paddy) လၟိုန်တ္ၚဲရ။
* သြောအ် မရတ်တုဲတအ်ဂှ် ပကောံစွံ ပ္ဍဲတလိုင် (Threshing floor) တုဲ ဗုတ်သြောအ် (Threshing/Winnowing) နကဵု ဂၠဴ ဟွံသေင်မ္ဂး ကိရိယာရ။
* ဥတုဝွံ ဒှ်အခိင် သၟာဗ္ၚတအ် အီဂြိုင် ဟိုတ်နူ ဂွံဆဵု သြောအ်ပေင် တလိုင် တုဲ ဖိုလ်ကမၠောန် မကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲဥတုဗြဲ ဍိုက်ပေင်အာရ။

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဂိတုတၞဟ် ကေုာံ တင်စၟတ် (Comparison and Trivia) ==
လဒက်ပ္တန် ကြက္ကဒိန် သွက်ဂိတုမြေက္ကသဵုဝွံ နွံကဵု တင်တၟေင် သင်္ချာ မတၞဟ်ခြာ အဓိကမွဲရ:
* '''လၟိဟ်တ္ၚဲ (Days)''': ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်မန်၊ ဂိတု မၞုံဂၞန် ကလောအ် (Odd months: ၁, ၃, ၅, ၇, ၉... ဗီုကဵု စဲ၊ ဇှ်ေ၊ ခ္ဍဲသဳ၊ ဝဟ်၊ မြေက္ကသဵု) တအ် နွံ ၂၉ တ္ၚဲ (ဂိတုယှအ်) လၟိုန်ရ။ 
* ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂိတုမြေက္ကသဵုဝွံ ဒှ်ဂိတုယှအ် တုဲ အိုတ် ပ္ဍဲ '''၁၄ စွေက်''' (၁၅ စွေက် ဟွံမဲ) ရ။
* တင်စၟတ် မတၞဟ်ခြာ မွဲပၠန်ဂှ် ပ္ဍဲခေတ်ကိုပ်ကၠာတေအ်၊ ဂိတုဝွံ ဒှ်အခိင် သၟိင်တၠတအ် ပတိတ် တဆိပ်ကြာ ကေုာံ လာပ်ပရဲ ကု အမတ်၊ သကိုပ်ပၞာန် ကေုာံ အစာကဝိ တအ် ဟိုတ်နူ ဒှ်အခိင် ကၞောတ်သၞာံ ကမၠောန်ဗ္ၚရ။&lt;ref name=&quot;Eade1989&quot;/&gt;

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{ဂိတုမန်ဂမၠိုင်}}

[[ကဏ္ဍ:မြေက္ကသဵု]]
[[ကဏ္ဍ:ဂိတုမန်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ကြက္ကဒိန်မန်]]</text>
      <sha1>hw476wa0k2ub4vnlqyhab5n1bii7044</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မြေဂသဳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12692</id>
    <redirect title="မြေက္ကသဵု" />
    <revision>
      <id>59009</id>
      <timestamp>2026-10-24T03:55:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[မြေဂသဳ]] ဇရေင် [[မြေက္ကသဵု]]</comment>
      <origin>59009</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41" sha1="prmc8etvrlo59jls6aqgatvbasqu8yl" xml:space="preserve">#REDIRECT [[မြေက္ကသဵု]]</text>
      <sha1>prmc8etvrlo59jls6aqgatvbasqu8yl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မာ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12693</id>
    <revision>
      <id>59011</id>
      <timestamp>2026-10-24T03:58:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox month | name = မာ် (Mak) | image = [[File:Butea_monosperma_flower.jpg|250px|alt=ပ္ကဴဗ္ၚ မဒှ်ပ္ကဴသင်္ကေတ ဂိတုမာ်]] | caption = ပ္ကဴဗ္ၚ (Butea monosperma / Flame of the Forest) မဒှ် ပ္ကဴသင်္ကေတ အဓိက သွက်ဂိတုမာ် | number = ၁၁ (ဨကဒသမ) | days = ၂၉ | season = [...&quot;</comment>
      <origin>59011</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17244" sha1="3krub1oimggm5dm59pqmpiwo11cif16" xml:space="preserve">{{Infobox month
| name = မာ် (Mak)
| image = [[File:Butea_monosperma_flower.jpg|250px|alt=ပ္ကဴဗ္ၚ မဒှ်ပ္ကဴသင်္ကေတ ဂိတုမာ်]]
| caption = ပ္ကဴဗ္ၚ (Butea monosperma / Flame of the Forest) မဒှ် ပ္ကဴသင်္ကေတ အဓိက သွက်ဂိတုမာ်
| number = ၁၁ (ဨကဒသမ)
| days = ၂၉
| season = [[ဥတုမဟိန်]] (Cold Season)
| zodiac = [[ကုမ္ဘ]] (Aquarius)
| flower = [[ပ္ကဴဗ္ၚ]] (Pauk flower)
| related = [[တပို့တွဲ]] (ဗၟာ)၊ [[Magha (month)|Magha]] (ဟိန္ဒူ)၊ [[ကြက္ကဒိန်မန်]]
}}

'''မာ်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဂိတုမာ်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''မာဃ်''' ({{lang-en|Mak / Magha / Tabodwe}} / {{lang-my|တပို့တွဲ}}) ဝွံ ဒှ်ဂိတု ဨကဒသမ (ဂိတုစှ်မွဲ) ပ္ဍဲကဵု [[ကြက္ကဒိန်မန်]] ကေုာံ [[ကြက္ကဒိန် ဗၟာ]] တုဲ ဒှ်ဂိတု မၞုံကဵု လၟိဟ်တ္ၚဲ ၂၉ တ္ၚဲ (ဂိတုယှအ်) ရ။&lt;ref name=&quot;Eade1989&quot;&gt;Eade, J.C. (1989). ''Southeast Asian Ephemeris: Solar and Planetary Positions, A.D. 638–2000''. Cornell University Southeast Asia Program, pp. 30-38.&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲကြက္ကဒိန် ဂရဳဂဝ်ရဳယာန် (Gregorian calendar) မ္ဂး ဂိတုမာ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ဒတုံပ္ဍဲ အကြာ ဂိတု[[ဇာန်နဝါရဳ]] ကေုာံ ဂိတု[[ဖေဖဝ်ဝါရဳ]] ရ။

အတိုင် လၟေင်ရာသဳစက် (Zodiac) မ္ဂး ဂိတုမာ်ဝွံ တုပ်သၟဟ် ကု ရာသဳ[[ကုမ္ဘ]] (Aquarius) တုဲ ဥတု ပ္ဍဲဂိတုဝွံ ဒှ် အခိင် ကၞောတ် ဥတုမဟိန် (Late Cold Season) ရ။ ဂိတုဝွံ ဒှ်ဂိတု အဓိက သွက်ယေန်သၞာင် ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ ကောန်ဂကူမန် ဗွဲမလောန် ဟိုတ်နူ တ္ၚဲကောန်ဂကူမန် (Mon National Day) မဒှ် တ္ၚဲပတန်ဍုင်ဟံသာဝတဳ ကေုာံ သဘင်ကဵုဒါန်ယာဂု (Htamane Festival) တအ် က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲဂိတုဝွံရ။&lt;ref name=&quot;HtinAung1959&quot;&gt;Htin Aung, Maung (1959). ''Folk Elements in Burmese Buddhism''. Oxford University Press, pp. 95-100.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ယၟုမ္ဂး &quot;မာ်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;မာဃ်&quot; ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ်သံသကြိုတ် ''မာဃ'' (Māgha - माघ) မဒှ် ယၟုနက္ခတ် &quot;မာဃ&quot; (Magha) မတၟးအိုတ် ပ္ဍဲအခိင် ဂိတုပေင် ပ္ဍဲဂိတုဝွံရ။ နက္ခတ်မာဃဝွံ ဒှ်ဂကောံသၞံင် မၞုံဗီုပြင် စက် ဟွံသေင်မ္ဂး ရုပ်သ္ၚိ (Sickle / Regulus) ရ။&lt;ref name=&quot;Ohashi2001&quot;&gt;Ohashi, Yukio (2001). &quot;Astronomy in Mainland Southeast Asia&quot;. In H. Selin (ed.), ''Astronomy Across Cultures''. Kluwer Academic Publishers, pp. 338-342.&lt;/ref&gt; 

ပ္ဍဲဘာသာဗၟာ ကော်စ ဂိတုဝွံ &quot;တပို့တွဲ&quot; (Tabodwe) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;အခိင် တၞံဆု ဍုဟ်သတ် ကေုာံ သတ်ဆု ကဝဲဒၟံင်&quot; (Bunches of palm fruit dangling) ရ။ ပ္ဍဲလိက်တၟအ်မန် ခေတ်ဗုကာံ ကေုာံ ဟံသာဝတဳ၊ ယၟု &quot;မာဃ်&quot; ဒးဒုင်စကာလဝ် ဗွဲမလှဲလး သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ လၟေင်ကာလ သာသနာ ကေုာံ တ္ၚဲသဘင် အဓိကဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Luce1970&quot;&gt;Luce, G.H. (1970). ''Old Burma: Early Pagan''. Vol. 2. Artibus Asiae, pp. 360-365.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်ဂမၠိုင် (In Different Calendars) ==
ဂိတုမာ် ဝွံ ဒှ်ဂိတု အဓိက သွက် ကြက္ကဒိန် တ္ၚဲ-ဂိတု ပ္ဍဲရးအာရှ:
* '''ကြက္ကဒိန် မန် ကေုာံ ဗၟာ''': ဒှ်ဂိတု ဨကဒသမ (ဂိတုစှ်မွဲ) ပ္ဍဲမွဲသၞာံ၊ ဗွဲဓမ္မတာ နွံ ၂၉ တ္ၚဲ (ဂိတုယှအ်)။
* '''ကြက္ကဒိန် ဟိန္ဒူ''': ဂိတု မာဃ (Magha) ဝွံ ဒှ်ဂိတု မရနုက်ကဵု စှ်မွဲ ကီုတုဲ ပ္ဍဲဒေသ အိန္ဒိယမ္ဂး ဒှ်အခိင် ကၠောန်သဘင် ပူဇဴ ဍာ် (Magh Mela) ကေုာံ သဘင် သရသွတဳ ပူဇာ ရ။
* '''ကြက္ကဒိန် သေံ ကေုာံ ကမ္ဗောဒဳယာ''': ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်သေံ (Thai lunar calendar) မ္ဂး ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ဂိတု ၃ (เดือน ๓) မဒှ် အခိင် ကၠောန်သဘင် မာခပူဇာ (Makha Bucha) ရ။

== ၃။ ရာသဳဥတု ကေုာံ သဘာဝ (Climate and Nature) ==
ဂိတုမာ်ဝွံ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲအခိင် ဥတုမဟိန် (Cold Season) စိုပ်ကၞောတ်တုဲ ပြံင်လှာဲ စိုပ် ဥတုကညင်ရ:
* ကျာဂံက် သၟဝ်ကျာ-ဗမံက် (Northeast monsoon) ယှအ်စှ်ေအာတုဲ ဓါတ်ဂမ္တဴ လပါ်တ္ၚဲ စသၠုင်တိုန်ကၠုင်ရ။
* နှင် (Dew) စှ်ေထတ်ဖိုဟ် ပ္ဍဲအခိင်ဗတံတုဲ အခိင်နူဂယးမ္ဂး မတ်နှင် (Fog) ဂြောပ်လဝ် အလုံမွဲဒေသရ။
* ပ္ကဴဗ္ၚ (Pauk flower / Butea monosperma) မၞုံကဵု အသာ်ဗ္ကေတ် မတုပ်သၟဟ် ကု လျးပၟတ် ဂှ် ကဴမောဝ် ပြဟ်စှ်ေ ပ္ဍဲအခိင်ဝွံတုဲ ဒှ်ပ္ကဴသင်္ကေတ အဓိက သွက်ဂိတုမာ်ရ။

== ၄။ နက္ခတ္တဗေဒ ကေုာံ စက်သမ္မာန် (Astronomy and Astrology) ==
ပ္ဍဲကဏ္ဍ နက္ခတ္တဗေဒ ဂိတုမာ်ဝွံ ဆက်စပ် ကု ရာသဳကုမ္ဘ ကေုာံ သၞံင်မာဃ:
* '''ရာသဳကုမ္ဘ (Aquarius)''': တ္ၚဲ (Sun) ပြံင်လှာဲလုပ်စိုပ် ရာသဳကုမ္ဘ ပ္ဍဲလဒေါဝ် ဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ။ သင်္ကေတ ရာသဳဝွံ ဒှ် ရုပ် မၞိဟ်ယိုက်နုင်ဍာ် (Water-bearer)။
* ဂိတုပေင် ပ္ဍဲဂိတုမာ်ဝွံ ဒတုံညဳ ကု သၞံင် မာဃ (Magha / Regulus) ပ္ဍဲဂကောံသၞံင် သိင်္ဃ (Leo constellation) ရ။
* အတိုင်စက်သမ္မာန်မ္ဂး ဂိတုမာ် ဒှ်အခိင် မၞုံကဵု ပရေင်ဆာန်ကၟိန်၊ ပရေင်ပံင်ကောံ ကေုာံ ပရေင်သၠးပွး နူကဵု ကမၠောန်ဇြိုင်ဇြိုင်ဂမၠိုင်ရ။

== ၅။ သဘင် ကေုာံ အခိုက်ကၞာ (Festivals and Traditions) ==
သဘင် အဓိကအိုတ် ပ္ဍဲဂိတုမာ် သွက်ယေန်သၞာင်မန်-ဗၟာ ဂှ် ဒှ် '''သဘင်ကဵုဒါန်ယာဂု''' (Htamane / Sticky Rice Festival) ရ:
* '''သဘင်ယာဂု (Yagu Offering)''': ပ္ဍဲအခိင် ဥတုဂံက်သံက်ဝွံ ညးဍုင်ကွာန်တအ် ကောံရေင်သကအ် ပ္ဍဲဘာလကျာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒေါဝ်ကွာန်တုဲ ထကဵု ယာဂု (Sticky rice with nuts, sesame, coconut, and oil) ပ္ဍဲထၟာဲပသဲ ဇၞော်ဇၞော်ရ။
* ညးတအ် ပကောံ ဒြဟတ် သၟတ်တြုံတအ် သွက်ဂွံ ထကဵု (Stirring the sticky rice) တုဲ ယာဂု မရနုက်ကဵု ပထမဂှ် ကေတ်အာ ကဵုဒါန် ကု ကျာ်တြဲ ကေုာံ ခမဳသင်တအ်ရ။ 
* သဘင်ဝွံ ဒှ်သင်္ကေတ ပရေင်ညဳသာ (Communal harmony) ကေုာံ ပရေင်ကဵုဒါန် သြောအ်တၟိ မၞုံကဵု ရှ်ဍာတ်ကြောအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Irwin1909&quot;&gt;Irwin, Sir Alfred (1909). ''The Burmese and Arakanese Calendars''. Rangoon: Hanthawaddy Printing Works, pp. 65-70.&lt;/ref&gt;

== ၆။ တ္ၚဲကောန်ဂကူမန် (Mon National Day) ==
သွက်ဂကူမန် အလုံဂၠးတိမ္ဂး၊ ဂိတုမာ်ဝွံ ဒှ်ဂိတု မပရဲအိုတ်မွဲ ဟိုတ်နူ '''[[တ္ၚဲကောန်ဂကူမန်]]''' (Mon National Day) က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲဂိတုဝွံရ:
* တ္ၚဲကောန်ဂကူမန် ဒတုံပ္ဍဲ '''ဂိတုမာ် (၁) စွေက်''' လၟိုန်ဇၟာပ်ပ်သၞာံရ။
* တ္ၚဲဝွံ ဒှ်တ္ၚဲ မစၟတ်သမ္တီ ဝင် ပတန် ဍုင် '''[[ဟံသာဝတဳ]]''' (Hongsawatoi / Pegu) ပ္ဍဲသၞာံ ၅၇၃ အေဒဳ (AD 573) နကဵု သၟိင်သမလ ကေုာံ သၟိင်ဝိမလ ရ။
* ပ္ဍဲတ္ၚဲဝွံ ဂကူမန်တအ် ကျိုင်ကျဝ် ကယျိုင်ကယျဝ်မန် (ကယျိုင်ဗ္ကေတ် ကဵု ဗု) တုဲ ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်ဟီုတွံဝင်၊ ပရေင်လှ်ေဒယှ်ေ အနုသုခုမ၊ ကေုာံ ကၠောန်ပတုဲ ကုသိုလ် သွက်ဇုဇဗဴလ မပြဟ်လလုဲအာတအ်ရ။

== ၇။ ပရေင်ယေန်သၞာင် ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhist Cultural Aspects) ==
တ္ၚဲဂိတုမာ်ပေင် ဝွံ ပ္ဍဲယေန်သၞာင် ဗုဒ္ဓဘာသာ အလုံဂၠးတိ (ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲသေံ ကေုာံ မန်) မ္ဂး ဒးဒုင်စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် '''တ္ၚဲမာဃပူဇာ''' (Makha Bucha / Magha Puja Day) ရ။
* အတိုင်ဝင်သာသနာမ္ဂး၊ ပ္ဍဲတ္ၚဲ ဂိတုမာ်ပေင် ဝွံ ခမဳအရှန် ၁,၂၅၀ ဇကု (မဟွံမဲ ကု ပရေင်ကော်ဘိက်) ကောံဓရီုကၠုင် ဇရေင် ကျာ်တြဲ ပ္ဍဲဘာဝေဠုဝန် ရ။
* ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ကျာ်တြဲ တွံကဵု ဓရ် '''သြဝါဒပါတိမောက်''' (Ovadapatimokkha) မဒှ် သဇိုင်လဒက်ပ္တန် သာသနာပိသာ်: (၁) ပဲါဒုဟ် သီုဖအိုတ် (၂) ကၠောန်ကုသိုလ် (၃) ဖန်စိုတ် ညံင်ဂွံ သ္အးဇ္ၚး ရ။
* ဟိုတ်ဂှ်ရ ကောန်ဗုဒ္ဓဘာသာတအ် လ္ၚောဝ်ကျာ်၊ ကဵုဒါန်၊ ကေုာံ ကၠောန်သဘင် ပူဇဴပၟတ် (Candlelight procession) ပ္ဍဲဗတံ မာ်ပေင်ဝွံရ。&lt;ref name=&quot;Spiro1982&quot;&gt;Spiro, Melford E. (1982). ''Buddhism and Society: A Great Tradition and Its Burmese Vicissitudes''. University of California Press, pp. 270-275.&lt;/ref&gt;

== ၈။ လိက်ပတ် ကေုာံ အနုသုခုမ (Literature and Arts) ==
ပ္ဍဲလိက်ပတ် ကဗျ ကေုာံ အနုသုခုမ မန်-ဗၟာဂှ် ဂိတုမာ် ဒးဒုင်ချူဗၟံက်ထ္ၜး နဒဒှ် ဂိတုမၞုံကဵု သဘာဝ နှင်စှ်ေ (Falling dew)၊ ပ္ကဴဗ္ၚ အသာ်ဗ္ကေတ်၊ ကေုာံ ပရေင်မိပ်ဇြိပ် သဘင်ယာဂုရ။ 
* ကဗျခေတ်တြေံဂမၠိုင် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပရူ သၟတ်ဝုတ်ဗၠာဲတအ် ကောံရေင်သကအ် ထကဵု ယာဂု ပ္ဍဲဗတံ မၞုံကဵု လျးဂိတုပေင် (Full moon night) ကေုာံ ပရူ ဥတု မဂံက်လောန်တုဲ မၞိဟ်တအ် ဒးစွံ ပၟတ်ဖဴ (Bonfires) သွက်ဂွံ ကတဴရ။
* သွက်ဂကူမန်တအ်မ္ဂး၊ ဒွက် တ္ၚဲကောန်ဂကူမန် ကေုာံ ဒွက် ဝင်ဍုင်ဟံသာဝတဳ တအ် ဒးဒုင်ဒယှ်ေ လှ်ေ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲဂိတုဝွံရ။

== ၉။ ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ ဗ္ၚ (Agriculture and Farming) ==
သွက်သၟာဗ္ၚတအ်မ္ဂး ဂိတုမာ်ဝွံ ဒှ်အခိင် ကမၠောန်ဗ္ၚ အိုတ်အာတုဲ ဇူဒီု ဍိုက်ပေင်ရ (Post-harvest rest period):
* သြောအ် မရတ်တုဲတအ် သီုဖအိုတ် စုတ်လဝ် ပ္ဍဲជိုင်သြောအ် (Granaries) ဍိုက်ပေင်ရ။
* ဥတုဝွံ ဒှ်အခိင် သၟာဗ္ၚတအ် ကလိဂွံ သြန်နူကဵု ပရေင်သွံရာန် သြောအ်တုဲ ညးတအ် နွံအခိင် ကၠောန်သဘင်ကဵုဒါန် ကေုာံ အာလ္ၚောဝ်ကျာ် အလုံဒေသရ။
* လတူဗ္ၚ အလုံမွဲ ကှ်ဇြေဟ်အာတုဲ သၟာဗ္ၚလ္ၚဵု စတဵုလွဳ တၞံသၞေဝ် (Winter crops/vegetables) ဗီုကဵု ထၜိုတ်၊ ခဝဲ၊ ကေုာံ မခါ တအ် ပ္ဍဲဒေသ ဇိုင်ကြုင်ရ။

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဂိတုတၞဟ် ကေုာံ တင်စၟတ် (Comparison and Trivia) ==
လဒက်ပ္တန် ကြက္ကဒိန် သွက်ဂိတုမာ်ဝွံ နွံကဵု တင်တၟေင် သင်္ချာ မတၞဟ်ခြာ အဓိကမွဲရ:
* '''လၟိဟ်တ္ၚဲ (Days)''': ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်မန်၊ ဂိတု မၞုံဂၞန် ကလောအ် (Odd months: ၁, ၃, ၅, ၇, ၉, ၁၁... ဗီုကဵု စဲ၊ ဇှ်ေ၊ ခ္ဍဲသဳ၊ ဝဟ်၊ မြေဂသဳ၊ မာ်) တအ် နွံ ၂၉ တ္ၚဲ (ဂိတုယှအ်) လၟိုန်ရ။ 
* ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂိတုမာ်ဝွံ ဒှ်ဂိတုယှအ် တုဲ အိုတ် ပ္ဍဲ '''၁၄ စွေက်''' (၁၅ စွေက် ဟွံမဲ) ရ။
* တင်စၟတ် မတၞဟ်ခြာ မွဲပၠန်ဂှ် တ္ၚဲကောန်ဂကူမန် (Mon National Day) မဒတုံ ပ္ဍဲ ၁ စွေက် ဂှ် ဟိုတ်နူ မဒှ် ကြက္ကဒိန် တ္ၚဲ-ဂိတု တုဲ ပ္ဍဲကြက္ကဒိန် အင်္ဂလိက် (Gregorian) မ္ဂး ဍေဟ် ပြံင်လှာဲဒၟံင် ဇၟာပ်ပ်သၞာံ (လဆောဝ် ဇာန်နဝါရဳ ကၞောတ်၊ လဆောဝ် ဖေဖဝ်ဝါရဳ) ရ။&lt;ref name=&quot;Eade1989&quot;/&gt;

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{ဂိတုမန်ဂမၠိုင်}}

[[ကဏ္ဍ:မာ်]]
[[ကဏ္ဍ:ဂိတုမန်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ကြက္ကဒိန်မန်]]</text>
      <sha1>3krub1oimggm5dm59pqmpiwo11cif16</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဖဝ်ရဂိုန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12694</id>
    <revision>
      <id>59012</id>
      <timestamp>2026-10-24T03:59:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox month | name = ဖဝ်ရဂိုန် (Phawragoin) | image = [[File:Calophyllum_inophyllum_flower.jpg|250px|alt=ပ္ကဴသရဖဳ မဒှ်ပ္ကဴသင်္ကေတ ဂိတုဖဝ်ရဂိုန်]] | caption = ပ္ကဴသရဖဳ (Calophyllum inophyllum / Tharaphi) မဒှ် ပ္ကဴသင်္ကေတ အဓိက သွက်ဂိတုဖဝ်ရဂိုန...&quot;</comment>
      <origin>59012</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17571" sha1="cztamjh944dyasv7ldbnn9sw4vvzdau" xml:space="preserve">{{Infobox month
| name = ဖဝ်ရဂိုန် (Phawragoin)
| image = [[File:Calophyllum_inophyllum_flower.jpg|250px|alt=ပ္ကဴသရဖဳ မဒှ်ပ္ကဴသင်္ကေတ ဂိတုဖဝ်ရဂိုန်]]
| caption = ပ္ကဴသရဖဳ (Calophyllum inophyllum / Tharaphi) မဒှ် ပ္ကဴသင်္ကေတ အဓိက သွက်ဂိတုဖဝ်ရဂိုန်
| number = ၁၂ (ဒွါဒသမ)
| days = ၃၀
| season = [[ဥတုမဟိန်]] ပြံင်လှာဲ [[ဥတုကညင်]] (Cold to Hot Transition)
| zodiac = [[မိန်]] (Pisces)
| flower = [[ပ္ကဴသရဖဳ]] (Tharaphi flower)
| related = [[တပေါင်း]] (ဗၟာ)၊ [[Phalguna]] (ဟိန္ဒူ)၊ [[ကြက္ကဒိန်မန်]]
}}

'''ဖဝ်ရဂိုန်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဂိတုဖဝ်ရဂိုန်''' ({{lang-en|Phawragoin / Phalguna / Tabaung}} / {{lang-my|တပေါင်း}}) ဝွံ ဒှ်ဂိတု ဒွါဒသမ (ဂိတုစှ်ၜါ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂိတုလက္ကရဴအိုတ်) ပ္ဍဲကဵု [[ကြက္ကဒိန်မန်]] ကေုာံ [[ကြက္ကဒိန် ဗၟာ]] တုဲ ဒှ်ဂိတု မၞုံကဵု လၟိဟ်တ္ၚဲ ၃၀ တ္ၚဲ (ဂိတုပေင်) ရ။&lt;ref name=&quot;Eade1989&quot;&gt;Eade, J.C. (1989). ''Southeast Asian Ephemeris: Solar and Planetary Positions, A.D. 638–2000''. Cornell University Southeast Asia Program, pp. 35-40.&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲကြက္ကဒိန် ဂရဳဂဝ်ရဳယာန် (Gregorian calendar) မ္ဂး ဂိတုဖဝ်ရဂိုန်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ဒတုံပ္ဍဲ အကြာ ဂိတု[[ဖေဖဝ်ဝါရဳ]] ကေုာံ ဂိတု[[မာတ်]] ရ။

အတိုင် လၟေင်ရာသဳစက် (Zodiac) မ္ဂး ဂိတုဖဝ်ရဂိုန်ဝွံ တုပ်သၟဟ် ကု ရာသဳ[[မိန်]] (Pisces) တုဲ ဥတု ပ္ဍဲဂိတုဝွံ ဒှ် အခိင် ပြံင်လှာဲ နူ ဥတုမဟိန် (Cold Season) စိုပ်အာ ဥတုကညင် (Hot Season) ရ။ ဂိတုဝွံ ဒှ်ဂိတု မၞုံကဵု ရာသဳဥတု သာယျာအိုတ်၊ ဟွံကတဴလောန် ဟွံဂံက်လောန်တုဲ၊ ယေန်သၞာင် ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန်တအ် ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်စေတဳဗတဳ (Sand Pagoda Festival) ကေုာံ သဘင်ကျာ် အလုံဒေသရးဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;HtinAung1959&quot;&gt;Htin Aung, Maung (1959). ''Folk Elements in Burmese Buddhism''. Oxford University Press, pp. 100-105.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ယၟုမ္ဂး &quot;ဖဝ်ရဂိုန်&quot; ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ်သံသကြိုတ် ''ဖာလ္ဂုန'' (Phālguna - फाल्गुन) ဟွံသေင်မ္ဂး ပါဠိ ''ဖဂ္ဂုဏ'' မဒှ် ယၟုနက္ခတ် &quot;ပုဗ္ဗဖဂ္ဂုနဳ&quot; ကေုာံ &quot;ဥတ္တရဖဂ္ဂုနဳ&quot; မတၟးအိုတ် ပ္ဍဲအခိင် ဂိတုပေင် ပ္ဍဲဂိတုဝွံရ။&lt;ref name=&quot;Ohashi2001&quot;&gt;Ohashi, Yukio (2001). &quot;Astronomy in Mainland Southeast Asia&quot;. In H. Selin (ed.), ''Astronomy Across Cultures''. Kluwer Academic Publishers, pp. 339-345.&lt;/ref&gt; 

ပ္ဍဲဘာသာဗၟာ ကော်စ ဂိတုဝွံ &quot;တပေါင်း&quot; (Tabaung) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;အခိင် တၞံထန် စတိတ်ဍာ်&quot; (Month of yielding toddy palm sap) ရ။ ပ္ဍဲလိက်တၟအ်မန် ခေတ်ဗုကာံ ကေုာံ ဟံသာဝတဳ၊ ယၟု &quot;ဖဝ်ရဂိုန်&quot; ဒးဒုင်စကာလဝ် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ လၟေင်ကာလ သာသနာ ကေုာံ ကၞောတ်သၞာံ ကၠာဟွံစိုပ် သဘင်အတးသင်္ကြာန်ရ။&lt;ref name=&quot;Luce1970&quot;&gt;Luce, G.H. (1970). ''Old Burma: Early Pagan''. Vol. 2. Artibus Asiae, pp. 365-370.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်ဂမၠိုင် (In Different Calendars) ==
ဂိတုဖဝ်ရဂိုန် ဝွံ ဒှ်ဂိတု အဓိက သွက် ကြက္ကဒိန် တ္ၚဲ-ဂိတု ပ္ဍဲရးအာရှ:
* '''ကြက္ကဒိန် မန် ကေုာံ ဗၟာ''': ဒှ်ဂိတု ဒွါဒသမ (ဂိတုစှ်ၜါ - အိုတ်သၞာံ) ပ္ဍဲမွဲသၞာံ၊ ဗွဲဓမ္မတာ နွံ ၃၀ တ္ၚဲ (ဂိတုပေင်)။
* '''ကြက္ကဒိန် ဟိန္ဒူ''': ဂိတု ဖာလ္ဂုန (Phalguna) ဝွံ ဒှ်ဂိတု မရနုက်ကဵု စှ်ၜါ ကီုတုဲ ပ္ဍဲဒေသ အိန္ဒိယမ္ဂး ဒှ်အခိင် ကၠောန်သဘင် ဟဝ်လဳ (Holi - Festival of Colors) မဒှ် သဘင် ပရေင်မိပ်ဇြိပ် ဇၞော်အိုတ်မွဲရ။
* '''ကြက္ကဒိန် သေံ ကေုာံ ကမ္ဗောဒဳယာ''': ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်သေံ (Thai lunar calendar) မ္ဂး ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ဂိတု ၄ (เดือน ๔) ရ။

== ၃။ ရာသဳဥတု ကေုာံ သဘာဝ (Climate and Nature) ==
ဂိတုဖဝ်ရဂိုန်ဝွံ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲအခိင် ပြံင်လှာဲ နူ ဥတုမဟိန် စိုပ် ဥတုကညင် (Seasonal Transition) ရ:
* အခိင်နူဂယး ပြဟ်မ္ဂး နှင် ကေုာံ ကျာဂံက် နွံဒၟံင်ဖိုဟ်၊ ဆဂး ပ္ဍဲအခိင် တ္ၚဲစေင် ကေုာံ လဒေါဝ်တ္ၚဲမ္ဂး ဓါတ်ဂမ္တဴ ကတဴကတာန်ကၠုင်ရ။
* တၞံဆုဂမၠိုင် ဗီုကဵု တၞံဗပေင်၊ တၞံဒုန်တအ် သၠာဲတၞးတုဲ တၞးကြဟ် (Fallen leaves) ပြဟ်ပေင်ဒၟံင် လတူတိရ။
* ပ္ကဴသရဖဳ (Tharaphi) ကေုာံ ပ္ကဴအင်ကြင်း တအ် ကဴမောဝ် ပ္ဍဲအခိင်ဝွံတုဲ ဒှ်အခိင် သဘာဝဂြိုပ် မကျေဝ်ဂေါဝ်အိုတ် ပ္ဍဲမွဲသၞာံရ။

== ၄။ နက္ခတ္တဗေဒ ကေုာံ စက်သမ္မာန် (Astronomy and Astrology) ==
ပ္ဍဲကဏ္ဍ နက္ခတ္တဗေဒ ဂိတုဖဝ်ရဂိုန်ဝွံ ဆက်စပ် ကု ရာသဳမိန် ကေုာံ သၞံင်ဖဂ္ဂုနဳ:
* '''ရာသဳမိန် (Pisces)''': တ္ၚဲ (Sun) ပြံင်လှာဲလုပ်စိုပ် ရာသဳမိန် ပ္ဍဲလဒေါဝ် ဂိတုမာတ်။ သင်္ကေတ ရာသဳဝွံ ဒှ် ရုပ် က (Two Fishes) မစၞောန်ထ္ၜး ပရေင်ပြံင်လှာဲ ကေုာံ ဓါတ်ဍာ်ရ။
* ဂိတုပေင် ပ္ဍဲဂိတုဖဝ်ရဂိုန်ဝွံ ဒတုံညဳ ကု သၞံင် ပုဗ္ဗဖဂ္ဂုနဳ (Purva Phalguni) ကေုာံ ဥတ္တရဖဂ္ဂုနဳ (Uttara Phalguni) ပ္ဍဲဂကောံသၞံင် သိင်္ဃ (Leo constellation) ရ။
* အတိုင်စက်သမ္မာန်မ္ဂး ဂိတုဖဝ်ရဂိုန် ဒှ်အခိင် မၞုံကဵု ပရေင်ဆာန်၊ ပရေင်အနုသုခုမ ကေုာံ အခိင်အိုတ်သၞာံ သွက်ဂွံ ပလေဝ်ပလေတ် သၞာံတၟိရ။

== ၅။ သဘင် ကေုာံ အခိုက်ကၞာ (Festivals and Traditions) ==
သဘင် အဓိကအိုတ် ပ္ဍဲဂိတုဖဝ်ရဂိုန်ဂှ် ဒှ် '''သဘင်စေတဳဗတဳ''' (Sand Pagoda Festival) ရ:
* '''သဘင်စေတဳဗတဳ (Building Sand Stupas)''': ပ္ဍဲအခိင်ဝွံ ဍာ်ၜဳ ဍာ်ကြုင် ကှ်ဇြေဟ်စှ်ေအာတုဲ ဇိုင်ၜဳ မၞုံကဵု ဗတဳဂမၠိုင်ံ မံက်တိတ်ကၠုင်ရ။ ညးဍုင်ကွာန်တအ် ကောံရေင်သကအ် ပ္ဍဲဇိုင်ၜဳတုဲ ကၠောန်ဗဒှ် စေတဳ နကဵု ဗတဳ (Sand pagodas) သွက်ဂွံ ပူဇဴကျာ်ရ။
* အခိုက်ဝွံ ဒှ်သင်္ကေတ ပရေင်သ္အးဇ္ၚး ကေုာံ ပရေင်လွဳလွတ် ဍာ်ကြုင် ဍာ်ၜဳ ကၠာဟွံစိုပ် ဥတုကညင်ရ။
* တုဲပၠန် ဂိတုဝွံ ဒှ်အခိင် ကၠောန်သဘင်ကျာ်ဇၞော် (Pagoda Festivals) ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု သဘင်ကျာ်လ္ဂုင် (Shwedagon Pagoda Festival) ရ။&lt;ref name=&quot;Irwin1909&quot;&gt;Irwin, Sir Alfred (1909). ''The Burmese and Arakanese Calendars''. Rangoon: Hanthawaddy Printing Works, pp. 70-75.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ပရေင်ယေန်သၞာင် ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhist Cultural Aspects) ==
ပ္ဍဲယေန်သၞာင် ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ တ္ၚဲဂိတုဖဝ်ရဂိုန်ပေင် ဝွံ မၞုံကဵု ဝင်သာသနာ မပြဲဇြဲရ:
* အတိုင်ဝင်သာသနာမ္ဂး၊ ပ္ဍဲဂိတုဖဝ်ရဂိုန်ဝွံ ကျာ်တြဲဂေါတမ စတိတ်တရဴ နူဍုင်ရာဇဂြိုဟ် သွက်ဂွံ ကလေင်စဴ ဍုင်ကပိလဝတ် အလန်ပထမအိုတ်ရ။
* အမာတ် ကာဠုဒါယဳ (Kaludayi) ညးမကလိဂွံ အရာအရှန်ဂှ်၊ လ္ၚောဝ်ပ္တီ ကျာ်တြဲ နကဵု ဂါထာ ၆၄ ဂါထာ မချူဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပရူ ရာသဳဥတု ဂိတုဖဝ်ရဂိုန် မကျေဝ်ဂေါဝ်၊ ဟွံကတဴလောန် ဟွံဂံက်လောန် တုဲ သဘာဝဂြိုပ် မၞုံကဵု ပ္ကဴရာဲ သၠာဲတၞးတအ် ညံင်ဂွံ စဴဍုင်မိတိမရ။
* ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲဂိတုဝွံ ခမဳသင်တအ် ကေုာံ ဒါယကာတအ် ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်ပူဇဴကျာ် ကေုာံ ဗှ်တွံ ဂါထာ ကာဠုဒါယဳ ရ။&lt;ref name=&quot;Spiro1982&quot;&gt;Spiro, Melford E. (1982). ''Buddhism and Society: A Great Tradition and Its Burmese Vicissitudes''. University of California Press, pp. 275-280.&lt;/ref&gt;

== ၇။ ဝင်ကောန်ဂကူမန် ပ္ဍဲဂိတုဖဝ်ရဂိုန် (Mon National Historical Context) ==
ပ္ဍဲဝင်ဂကူမန်၊ ဂိတုဖဝ်ရဂိုန်ဝွံ ဒှ်အခိင် သၟိင်တၠ ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန်တအ် ကၠောန်ဗဒှ် ကမၠောန် သြိုင်ခၞံ ကေုာံ ပလေဝ်ဒါန် ဍုင်ကွာန် ဇၞော်ဇၞော်ရ။ ဟိုတ်နူ ရာသဳဥတု ကှ် ကေုာံ ဍာ်ၜဳ ညိင်ဝတ်တုဲ၊ ပရေင်သြိုင်ခၞံ ကျာ်စေတဳ၊ ဘာလကျာ်၊ ကေုာံ သ္ၚိဌာန်တအ် ကၠောန်ဗဒှ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲအခိင်ဝွံရ။

တုဲပၠန် သၟာဗၞိက် က္ၜင်ဍာ်တအ် လေဝ် ကလေင်စဴကၠုင် နူတရဴ သ္ၚောဲသ္ၚောဲ သွက်ဂွံ ပလေဝ်ပလေတ် ဒုင်တၠုင် သၞာံတၟိ (သင်္ကြာန်) မကြပ်စိုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲဂိတုစဲ ဂတတေအ်ရ။

== ၈။ လိက်ပတ် ကေုာံ အနုသုခုမ (Literature and Arts) ==
ပ္ဍဲလိက်ပတ် ကဗျ ကေုာံ အနုသုခုမ မန်-ဗၟာဂှ် ဂိတုဖဝ်ရဂိုန် ဒးဒုင်ချူဗၟံက်ထ္ၜး နဒဒှ် ဂိတုမၞုံကဵု သဘာဝ မကျေဝ်ဂေါဝ်အိုတ် (Most beautiful month) တုဲ လဆောဝ်မ္ဂး နွံကဵု ရမ္သာင် ပရေင်သံဝေဂ လ္ၚုလ္ၚန်ရ။ 
* ကဗျခေတ်တြေံဂမၠိုင် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပရူ ဍာ်ကြုင် မကှ်ဇြေဟ် ဗတဳမံက်၊ တၞံဆု မသၠာဲတၞး ကေုာံ ရမ္သာင် ဂစေမ် (ဗီုကဵု ၝောအ်ဩော) မဒယှ်ေဒၟံင် ပ္ဍဲအခိင်တ္ၚဲစေင်ရ။ 
* ဒွက်မန် ကေုာံ ဗၟာ မဆေင်ကဵု ဂိတုဖဝ်ရဂိုန် တအ်လေဝ် ဍိုက်ပေင် ကု ရမ္သာင် ပရေင်ဆာန် မသ္ၚောဲခြာ ကေုာံ ပရေင်ဗှ်သၞာ မိမ ဌာန်တွိုပ်သုက်ရ။

== ၉။ ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ ဗ္ၚ (Agriculture and Farming) ==
သွက်သၟာဗ္ၚတအ်မ္ဂး ဂိတုဖဝ်ရဂိုန်ဝွံ ဒှ်အခိင် ကမၠောန်ဗ္ၚ မ္ၚး (Off-season farming) ကေုာံ ကမၠောန်သဘာဝ အဓိကရ:
* '''ကမၠောန် ထန် (Toddy Palm Harvesting)''': သၟာတဵုလွဳတအ် စတိုန် တၞံထန် သွက်ဂွံ ကေတ် ဍာ်ထန် (Toddy sap) ကေုာံ ဍုန် သဂြာထန် (Jaggery) ရ။ ဒှ်ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အဓိက ပ္ဍဲအခိင် ဥတုကညင်ရ။
* '''ဗ္ၚဇိုင်ကြုင် (Kaing Farming)''': ဟိုတ်နူ ဍာ်ကြုင် ယှအ်စှ်ေတုဲ ဇိုင်ကြုင် မၞုံကဵု တိဩာန် တအ်ဂှ် သၟာဗ္ၚတအ် တဵုလွဳ သၞေဝ်ကေဝ်၊ သတ်ဗြောတ်၊ သတ်သခွတ် ကေုာံ မြေက် ဗွဲမအံင်ဇၞးရ။

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဂိတုတၞဟ် ကေုာံ တင်စၟတ် (Comparison and Trivia) ==
လဒက်ပ္တန် ကြက္ကဒိန် သွက်ဂိတုဖဝ်ရဂိုန်ဝွံ နွံကဵု တင်တၟေင် သင်္ချာ မတၞဟ်ခြာ အဓိကမွဲရ:
* '''လၟိဟ်တ္ၚဲ (Days)''': ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်မန်၊ ဂိတု မၞုံဂၞန် ဇုံ (Even months: ၂, ၄, ၆, ၈, ၁၀, ၁၂... ဗီုကဵု ပသာ်၊ ဒ္ဂိုန်၊ ဘတ်၊ ကထိုန်၊ ပုဟ်၊ ဖဝ်ရဂိုန်) တအ် နွံ ၃၀ တ္ၚဲ (ဂိတုပေင်) လၟိုန်ရ။ 
* ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂိတုဖဝ်ရဂိုန်ဝွံ ဒှ်ဂိတုပေင် တုဲ အိုတ် ပ္ဍဲ '''၁၅ စွေက်''' လၟိုန်ရ။
* တင်စၟတ် မတၞဟ်ခြာ မွဲပၠန်ဂှ်၊ ဂိတုဝွံ ဒှ်ဂိတု လက္ကရဴအိုတ် ပ္ဍဲမွဲသၞာံ (Last month of the year) တုဲ ညးဍုင်ကွာန်တအ် စပလေဝ်ပလေတ် ကပေါတ် ကေုာံ ဍာ်မမောဝ် သွက်ဂွံ ဝေင် သဘင်အတးသင်္ကြာန် ပ္ဍဲဂိတုစဲ မကြပ်စိုပ်ကၠုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Eade1989&quot;/&gt;

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{ဂိတုမန်ဂမၠိုင်}}

[[ကဏ္ဍ:ဖဝ်ရဂိုန်]]
[[ကဏ္ဍ:ဂိတုမန်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ကြက္ကဒိန်မန်]]</text>
      <sha1>cztamjh944dyasv7ldbnn9sw4vvzdau</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:ဂိတုမန်ဂမၠိုင်</title>
    <ns>10</ns>
    <id>12695</id>
    <revision>
      <id>59013</id>
      <timestamp>2026-10-24T04:00:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Navbox | name = ဂိတုမန်ဂမၠိုင် | title = [[ကြက္ကဒိန်မန်|ဂိတုမန်ဂမၠိုင်]] (Mon Months) | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | titlestyle = background-color: #e6f2ff; | groupstyle = background-color: #f5faff; text-align: center;  | group1 = ဥတုကညင် (Hot Season) | list1 = * [[စဲ]] (Cait) * [[ပသာ်]...&quot;</comment>
      <origin>59013</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1300" sha1="py8v61gd9p8s4l9bq2ryhg1u7u7dhrp" xml:space="preserve">{{Navbox
| name = ဂိတုမန်ဂမၠိုင်
| title = [[ကြက္ကဒိန်မန်|ဂိတုမန်ဂမၠိုင်]] (Mon Months)
| state = {{{state|autocollapse}}}
| listclass = hlist
| titlestyle = background-color: #e6f2ff;
| groupstyle = background-color: #f5faff; text-align: center;

| group1 = ဥတုကညင် (Hot Season)
| list1 =
* [[စဲ]] (Cait)
* [[ပသာ်]] (Pasāk)
* [[ဇှ်ေ]] (Jyeshtha)

| group2 = ဥတုဗြဲ (Rainy Season)
| list2 =
* [[ဒ္ဂိုန်]] (Dagon) ''(သီုကဵု ဒ္ဂိုန်ပထမ ကေုာံ ဒ္ဂိုန်ဒုတိယ)''
* [[ခ္ဍဲသဳ]] (Khadai Si)
* [[ဘတ်]] (Bhat)
* [[ဝဟ်]] (Wah)

| group3 = ဥတုမဟိန် (Cold Season)
| list3 =
* [[ကထိုန်]] (Kathoin)
* [[မြေဂသဳ]] (Mregasī)
* [[ပုဟ်]] (Pausha)
* [[မာ်]] (Mak)
* [[ဖဝ်ရဂိုန်]] (Phawragoin)

| belowstyle = background-color: #f5faff;
| below = '''[[ကြက္ကဒိန် တ္ၚဲ-ဂိတု]]''' · '''[[ယေန်သၞာင်မန်]]'''
}}&lt;noinclude&gt;
[[ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက် ကြက္ကဒိန်]]
[[ကဏ္ဍ:ဂိတုမန်ဂမၠိုင်]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>py8v61gd9p8s4l9bq2ryhg1u7u7dhrp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59014</id>
      <parentid>59013</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T04:01:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59014</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1300" sha1="6ynkhc0u7733hgkvyr0l7977tco85p3" xml:space="preserve">{{Navbox
| name = ဂိတုမန်ဂမၠိုင်
| title = [[ကြက္ကဒိန်မန်|ဂိတုမန်ဂမၠိုင်]] (Mon Months)
| state = {{{state|autocollapse}}}
| listclass = hlist
| titlestyle = background-color: #e6f2ff;
| groupstyle = background-color: #f5faff; text-align: center;

| group1 = ဥတုကညင် (Hot Season)
| list1 =
* [[စဲ]] (Cait)
* [[ပသာ်]] (Pasāk)
* [[ဇှ်ေ]] (Jyeshtha)

| group2 = ဥတုဗြဲ (Rainy Season)
| list2 =
* [[ဒ္ဂိုန်]] (Dagon) ''(သီုကဵု ဒ္ဂိုန်ပထမ ကေုာံ ဒ္ဂိုန်ဒုတိယ)''
* [[ခ္ဍဲသဳ]] (Khadai Si)
* [[ဘတ်]] (Bhat)
* [[ဝှ်]] (Wah)

| group3 = ဥတုမဟိန် (Cold Season)
| list3 =
* [[ကထိုန်]] (Kathoin)
* [[မြေဂသဳ]] (Mregasī)
* [[ပုဟ်]] (Pausha)
* [[မာ်]] (Mak)
* [[ဖဝ်ရဂိုန်]] (Phawragoin)

| belowstyle = background-color: #f5faff;
| below = '''[[ကြက္ကဒိန် တ္ၚဲ-ဂိတု]]''' · '''[[ယေန်သၞာင်မန်]]'''
}}&lt;noinclude&gt;
[[ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက် ကြက္ကဒိန်]]
[[ကဏ္ဍ:ဂိတုမန်ဂမၠိုင်]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6ynkhc0u7733hgkvyr0l7977tco85p3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59015</id>
      <parentid>59014</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T04:01:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59015</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1309" sha1="cchmp36kvg46xvniz37lg1bj8vnehr6" xml:space="preserve">{{Navbox
| name = ဂိတုမန်ဂမၠိုင်
| title = [[ကြက္ကဒိန်မန်|ဂိတုမန်ဂမၠိုင်]] (Mon Months)
| state = {{{state|autocollapse}}}
| listclass = hlist
| titlestyle = background-color: #e6f2ff;
| groupstyle = background-color: #f5faff; text-align: center;

| group1 = ဥတုကညင် (Hot Season)
| list1 =
* [[စဲ]] (Cait)
* [[ပသာ်]] (Pasāk)
* [[ဇှ်ေ]] (Jyeshtha)

| group2 = ဥတုဗြဲ (Rainy Season)
| list2 =
* [[ဒ္ဂိုန်]] (Dagon) ''(သီုကဵု ဒ္ဂိုန်ပထမ ကေုာံ ဒ္ဂိုန်ဒုတိယ)''
* [[ခ္ဍဲသဳ]] (Khadai Si)
* [[ဘတ်]] (Bhat)
* [[ဝှ်]] (Wah)

| group3 = ဥတုမဟိန် (Cold Season)
| list3 =
* [[ကထိုန်]] (Kathoin)
* [[မြေက္ကသဵု]] (Mregasī)
* [[ပုဟ်]] (Pausha)
* [[မာ်]] (Mak)
* [[ဖဝ်ရဂိုန်]] (Phawragoin)

| belowstyle = background-color: #f5faff;
| below = '''[[ကြက္ကဒိန် တ္ၚဲ-ဂိတု]]''' · '''[[ယေန်သၞာင်မန်]]'''
}}&lt;noinclude&gt;
[[ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက် ကြက္ကဒိန်]]
[[ကဏ္ဍ:ဂိတုမန်ဂမၠိုင်]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>cchmp36kvg46xvniz37lg1bj8vnehr6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:စဲ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12696</id>
    <revision>
      <id>59016</id>
      <timestamp>2026-10-24T04:04:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ သွက်ဂွံ ပကောံစွံ လိက်ပရေင် ကေုာံ ထာမ်ပလိက် မဆေင်စပ်ကဵု '''[[စဲ|ဂိတုစဲ]]''' (Cait) ပ္ဍဲကဵု [[ကြက္ကဒိန်မန်]] ရ။ ဂိတုစဲဝွံ ဒှ်ဂိတု ပထမအိုတ် ပ္ဍဲမွဲသၞာံတ...&quot;</comment>
      <origin>59016</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="650" sha1="6fhjqo1fplhwa66s629aml0etygppyn" xml:space="preserve">ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ သွက်ဂွံ ပကောံစွံ လိက်ပရေင် ကေုာံ ထာမ်ပလိက် မဆေင်စပ်ကဵု '''[[စဲ|ဂိတုစဲ]]''' (Cait) ပ္ဍဲကဵု [[ကြက္ကဒိန်မန်]] ရ။ ဂိတုစဲဝွံ ဒှ်ဂိတု ပထမအိုတ် ပ္ဍဲမွဲသၞာံတုဲ ဒတုံပ္ဍဲအခိင် ဥတုကညင် ရ။

[[ကဏ္ဍ:ဂိတုမန်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ကြက္ကဒိန်မန်]]
[[ကဏ္ဍ:ဥတုကညင်]]</text>
      <sha1>6fhjqo1fplhwa66s629aml0etygppyn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ပသာ်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12697</id>
    <revision>
      <id>59017</id>
      <timestamp>2026-10-24T04:06:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ သွက်ဂွံ ပကောံစွံ လိက်ပရေင် ကေုာံ ထာမ်ပလိက် မဆေင်စပ်ကဵု '''[[ပသာ်|ဂိတုပသာ်]]''' (Pasāk) ပ္ဍဲကဵု [[ကြက္ကဒိန်မန်]] ရ။ ဂိတုပသာ်ဝွံ ဒှ်ဂိတု ဒုတိယအိုတ် ပ္ဍ...&quot;</comment>
      <origin>59017</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="676" sha1="4972ulezdt3b1qouma8jkoa33u7t8uj" xml:space="preserve">ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ သွက်ဂွံ ပကောံစွံ လိက်ပရေင် ကေုာံ ထာမ်ပလိက် မဆေင်စပ်ကဵု '''[[ပသာ်|ဂိတုပသာ်]]''' (Pasāk) ပ္ဍဲကဵု [[ကြက္ကဒိန်မန်]] ရ။ ဂိတုပသာ်ဝွံ ဒှ်ဂိတု ဒုတိယအိုတ် ပ္ဍဲမွဲသၞာံတုဲ ဒတုံပ္ဍဲအခိင် ဥတုကညင် ရ။

[[ကဏ္ဍ:ဂိတုမန်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ကြက္ကဒိန်မန်]]
[[ကဏ္ဍ:ဥတုကညင်]]</text>
      <sha1>4972ulezdt3b1qouma8jkoa33u7t8uj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ဇှ်ေ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12698</id>
    <revision>
      <id>59018</id>
      <timestamp>2026-10-24T04:06:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ သွက်ဂွံ ပကောံစွံ လိက်ပရေင် ကေုာံ ထာမ်ပလိက် မဆေင်စပ်ကဵု '''[[ဇှ်ေ|ဂိတုဇှ်ေ]]''' (Jyeshtha) ပ္ဍဲကဵု [[ကြက္ကဒိန်မန်]] ရ။ ဂိတုဇှ်ေဝွံ ဒှ်ဂိတု တတိယအိုတ် ပ္ဍ...&quot;</comment>
      <origin>59018</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="669" sha1="pd08fee7o5usjlzjch0ybiom8td1dsf" xml:space="preserve">ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ သွက်ဂွံ ပကောံစွံ လိက်ပရေင် ကေုာံ ထာမ်ပလိက် မဆေင်စပ်ကဵု '''[[ဇှ်ေ|ဂိတုဇှ်ေ]]''' (Jyeshtha) ပ္ဍဲကဵု [[ကြက္ကဒိန်မန်]] ရ။ ဂိတုဇှ်ေဝွံ ဒှ်ဂိတု တတိယအိုတ် ပ္ဍဲမွဲသၞာံတုဲ ဒတုံပ္ဍဲအခိင် ဥတုဗြဲ ရ။

[[ကဏ္ဍ:ဂိတုမန်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ကြက္ကဒိန်မန်]]
[[ကဏ္ဍ:ဥတုဗြဲ]]</text>
      <sha1>pd08fee7o5usjlzjch0ybiom8td1dsf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ဒ္ဂိုန်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12699</id>
    <revision>
      <id>59019</id>
      <timestamp>2026-10-24T04:06:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ သွက်ဂွံ ပကောံစွံ လိက်ပရေင် ကေုာံ ထာမ်ပလိက် မဆေင်စပ်ကဵု '''[[ဒ္ဂိုန်|ဂိတုဒ္ဂိုန်]]''' (Dagon) ပ္ဍဲကဵု [[ကြက္ကဒိန်မန်]] ရ။ ဂိတုဒ္ဂိုန်ဝွံ ဒှ်ဂိတု စတုတ္...&quot;</comment>
      <origin>59019</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="699" sha1="8nrpi2uvnxwqkffbqn6ac8bt7afemyr" xml:space="preserve">ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ သွက်ဂွံ ပကောံစွံ လိက်ပရေင် ကေုာံ ထာမ်ပလိက် မဆေင်စပ်ကဵု '''[[ဒ္ဂိုန်|ဂိတုဒ္ဂိုန်]]''' (Dagon) ပ္ဍဲကဵု [[ကြက္ကဒိန်မန်]] ရ။ ဂိတုဒ္ဂိုန်ဝွံ ဒှ်ဂိတု စတုတ္ထအိုတ် ပ္ဍဲမွဲသၞာံတုဲ ဒတုံပ္ဍဲအခိင် ဥတုဗြဲ ရ။

[[ကဏ္ဍ:ဂိတုမန်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ကြက္ကဒိန်မန်]]
[[ကဏ္ဍ:ဥတုဗြဲ]]</text>
      <sha1>8nrpi2uvnxwqkffbqn6ac8bt7afemyr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ဘတ်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12700</id>
    <revision>
      <id>59020</id>
      <timestamp>2026-10-24T04:07:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ သွက်ဂွံ ပကောံစွံ လိက်ပရေင် ကေုာံ ထာမ်ပလိက် မဆေင်စပ်ကဵု '''[[ခ္ဍဲသဳ|ဂိတုခ္ဍဲသဳ]]''' (Khadai Si) ပ္ဍဲကဵု [[ကြက္ကဒိန်မန်]] ရ။ ဂိတုခ္ဍဲသဳဝွံ ဒှ်ဂိတု ပဉ္စမအ...&quot;</comment>
      <origin>59020</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="691" sha1="eevp3p0pn52twtscytdqzgvgabkgspj" xml:space="preserve">ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ သွက်ဂွံ ပကောံစွံ လိက်ပရေင် ကေုာံ ထာမ်ပလိက် မဆေင်စပ်ကဵု '''[[ခ္ဍဲသဳ|ဂိတုခ္ဍဲသဳ]]''' (Khadai Si) ပ္ဍဲကဵု [[ကြက္ကဒိန်မန်]] ရ။ ဂိတုခ္ဍဲသဳဝွံ ဒှ်ဂိတု ပဉ္စမအိုတ် ပ္ဍဲမွဲသၞာံတုဲ ဒတုံပ္ဍဲအခိင် ဥတုဗြဲ ရ။

[[ကဏ္ဍ:ဂိတုမန်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ကြက္ကဒိန်မန်]]
[[ကဏ္ဍ:ဥတုဗြဲ]]</text>
      <sha1>eevp3p0pn52twtscytdqzgvgabkgspj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ဝှ်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12701</id>
    <revision>
      <id>59021</id>
      <timestamp>2026-10-24T04:08:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ သွက်ဂွံ ပကောံစွံ လိက်ပရေင် ကေုာံ ထာမ်ပလိက် မဆေင်စပ်ကဵု '''[[ဝှ်|ဂိတုဝှ်]]''' (Wah) ပ္ဍဲကဵု [[ကြက္ကဒိန်မန်]] ရ။ ဂိတုဝှ်ဝွံ ဒှ်ဂိတု သတ္တမအိုတ် ပ္ဍဲမွဲ...&quot;</comment>
      <origin>59021</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="658" sha1="88xgx1b401qnj53navu3c550m9nresk" xml:space="preserve">ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ သွက်ဂွံ ပကောံစွံ လိက်ပရေင် ကေုာံ ထာမ်ပလိက် မဆေင်စပ်ကဵု '''[[ဝှ်|ဂိတုဝှ်]]''' (Wah) ပ္ဍဲကဵု [[ကြက္ကဒိန်မန်]] ရ။ ဂိတုဝှ်ဝွံ ဒှ်ဂိတု သတ္တမအိုတ် ပ္ဍဲမွဲသၞာံတုဲ ဒတုံပ္ဍဲအခိင် ဥတုဗြဲ ရ။

[[ကဏ္ဍ:ဂိတုမန်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ကြက္ကဒိန်မန်]]
[[ကဏ္ဍ:ဥတုဗြဲ]]</text>
      <sha1>88xgx1b401qnj53navu3c550m9nresk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ကထိုန်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12702</id>
    <revision>
      <id>59022</id>
      <timestamp>2026-10-24T04:08:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ သွက်ဂွံ ပကောံစွံ လိက်ပရေင် ကေုာံ ထာမ်ပလိက် မဆေင်စပ်ကဵု '''[[ကထိုန်|ဂိတုကထိုန်]]''' (Kathoin) ပ္ဍဲကဵု [[ကြက္ကဒိန်မန်]] ရ။ ဂိတုကထိုန်ဝွံ ဒှ်ဂိတု အဋ္ဌမအိ...&quot;</comment>
      <origin>59022</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="701" sha1="6xn842epkkem88x8i4zby7fjb48d6hr" xml:space="preserve">ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ သွက်ဂွံ ပကောံစွံ လိက်ပရေင် ကေုာံ ထာမ်ပလိက် မဆေင်စပ်ကဵု '''[[ကထိုန်|ဂိတုကထိုန်]]''' (Kathoin) ပ္ဍဲကဵု [[ကြက္ကဒိန်မန်]] ရ။ ဂိတုကထိုန်ဝွံ ဒှ်ဂိတု အဋ္ဌမအိုတ် ပ္ဍဲမွဲသၞာံတုဲ ဒတုံပ္ဍဲအခိင် ဥတုမဟိန် ရ။

[[ကဏ္ဍ:ဂိတုမန်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ကြက္ကဒိန်မန်]]
[[ကဏ္ဍ:ဥတုမဟိန်]]</text>
      <sha1>6xn842epkkem88x8i4zby7fjb48d6hr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:မြေက္ကသဵု</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12703</id>
    <revision>
      <id>59023</id>
      <timestamp>2026-10-24T04:09:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ သွက်ဂွံ ပကောံစွံ လိက်ပရေင် ကေုာံ ထာမ်ပလိက် မဆေင်စပ်ကဵု '''[[မြေဂသဳ|ဂိတုမြေဂသဳ]]''' (Mregasī) ပ္ဍဲကဵု [[ကြက္ကဒိန်မန်]] ရ။ ဂိတုမြေဂသဳဝွံ ဒှ်ဂိတု နဝမအိုတ...&quot;</comment>
      <origin>59023</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="696" sha1="op6fncf2ufe1eoa3ukln5gixhqxzru9" xml:space="preserve">ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ သွက်ဂွံ ပကောံစွံ လိက်ပရေင် ကေုာံ ထာမ်ပလိက် မဆေင်စပ်ကဵု '''[[မြေဂသဳ|ဂိတုမြေဂသဳ]]''' (Mregasī) ပ္ဍဲကဵု [[ကြက္ကဒိန်မန်]] ရ။ ဂိတုမြေဂသဳဝွံ ဒှ်ဂိတု နဝမအိုတ် ပ္ဍဲမွဲသၞာံတုဲ ဒတုံပ္ဍဲအခိင် ဥတုမဟိန် ရ။

[[ကဏ္ဍ:ဂိတုမန်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ကြက္ကဒိန်မန်]]
[[ကဏ္ဍ:ဥတုမဟိန်]]</text>
      <sha1>op6fncf2ufe1eoa3ukln5gixhqxzru9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ပုဟ်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12704</id>
    <revision>
      <id>59025</id>
      <timestamp>2026-10-24T04:10:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ သွက်ဂွံ ပကောံစွံ လိက်ပရေင် ကေုာံ ထာမ်ပလိက် မဆေင်စပ်ကဵု '''[[ပုဟ်|ဂိတုပုဟ်]]''' (Pausha) ပ္ဍဲကဵု [[ကြက္ကဒိန်မန်]] ရ။ ဂိတုပုဟ်ဝွံ ဒှ်ဂိတု ဒသမအိုတ် ပ္ဍဲမ...&quot;</comment>
      <origin>59025</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="676" sha1="4q5aa6d5mlgcqd3zrez0yaf7qthrwfn" xml:space="preserve">ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ သွက်ဂွံ ပကောံစွံ လိက်ပရေင် ကေုာံ ထာမ်ပလိက် မဆေင်စပ်ကဵု '''[[ပုဟ်|ဂိတုပုဟ်]]''' (Pausha) ပ္ဍဲကဵု [[ကြက္ကဒိန်မန်]] ရ။ ဂိတုပုဟ်ဝွံ ဒှ်ဂိတု ဒသမအိုတ် ပ္ဍဲမွဲသၞာံတုဲ ဒတုံပ္ဍဲအခိင် ဥတုမဟိန် ရ။

[[ကဏ္ဍ:ဂိတုမန်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ကြက္ကဒိန်မန်]]
[[ကဏ္ဍ:ဥတုမဟိန်]]</text>
      <sha1>4q5aa6d5mlgcqd3zrez0yaf7qthrwfn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:မာ်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12705</id>
    <revision>
      <id>59026</id>
      <timestamp>2026-10-24T04:11:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ သွက်ဂွံ ပကောံစွံ လိက်ပရေင် ကေုာံ ထာမ်ပလိက် မဆေင်စပ်ကဵု '''[[မာ်|ဂိတုမာ်]]''' (Mak) ပ္ဍဲကဵု [[ကြက္ကဒိန်မန်]] ရ။ ဂိတုမာ်ဝွံ ဒှ်ဂိတု ဨကဒသမအိုတ် ပ္ဍဲမွဲ...&quot;</comment>
      <origin>59026</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="670" sha1="1jk39mvqwl21wmmfiyrelwq8s9sndc2" xml:space="preserve">ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ သွက်ဂွံ ပကောံစွံ လိက်ပရေင် ကေုာံ ထာမ်ပလိက် မဆေင်စပ်ကဵု '''[[မာ်|ဂိတုမာ်]]''' (Mak) ပ္ဍဲကဵု [[ကြက္ကဒိန်မန်]] ရ။ ဂိတုမာ်ဝွံ ဒှ်ဂိတု ဨကဒသမအိုတ် ပ္ဍဲမွဲသၞာံတုဲ ဒတုံပ္ဍဲအခိင် ဥတုမဟိန် ရ။

[[ကဏ္ဍ:ဂိတုမန်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ကြက္ကဒိန်မန်]]
[[ကဏ္ဍ:ဥတုမဟိန်]]</text>
      <sha1>1jk39mvqwl21wmmfiyrelwq8s9sndc2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ဖဝ်ရဂိုန်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12706</id>
    <revision>
      <id>59027</id>
      <timestamp>2026-10-24T04:12:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ သွက်ဂွံ ပကောံစွံ လိက်ပရေင် ကေုာံ ထာမ်ပလိက် မဆေင်စပ်ကဵု '''[[ဖဝ်ရဂိုန်|ဂိတုဖဝ်ရဂိုန်]]''' (Phawragoin) ပ္ဍဲကဵု [[ကြက္ကဒိန်မန်]] ရ။ ဂိတုဖဝ်ရဂိုန်ဝွံ ဒှ်ဂ...&quot;</comment>
      <origin>59027</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="846" sha1="ryz21gcxhriomp2mj151gjnpjpirp8z" xml:space="preserve">ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ သွက်ဂွံ ပကောံစွံ လိက်ပရေင် ကေုာံ ထာမ်ပလိက် မဆေင်စပ်ကဵု '''[[ဖဝ်ရဂိုန်|ဂိတုဖဝ်ရဂိုန်]]''' (Phawragoin) ပ္ဍဲကဵု [[ကြက္ကဒိန်မန်]] ရ။ ဂိတုဖဝ်ရဂိုန်ဝွံ ဒှ်ဂိတု ဒွါဒသမအိုတ် ပ္ဍဲမွဲသၞာံတုဲ ဒတုံပ္ဍဲအခိင် ပြံင်လှာဲ နူ ဥတုမဟိန် စိုပ် ဥတုကညင် ရ။

[[ကဏ္ဍ:ဂိတုမန်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ကြက္ကဒိန်မန်]]
[[ကဏ္ဍ:ဥတုကညင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဥတုမဟိန်]]</text>
      <sha1>ryz21gcxhriomp2mj151gjnpjpirp8z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ခ္ဍဲသဳ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12707</id>
    <revision>
      <id>59028</id>
      <timestamp>2026-10-24T04:13:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ သွက်ဂွံ ပကောံစွံ လိက်ပရေင် ကေုာံ ထာမ်ပလိက် မဆေင်စပ်ကဵု '''[[ခ္ဍဲသဳ|ဂိတုခ္ဍဲသဳ]]''' (Khadai Si) ပ္ဍဲကဵု [[ကြက္ကဒိန်မန်]] ရ။ ဂိတုခ္ဍဲသဳဝွံ ဒှ်ဂိတု ပဉ္စမအ...&quot;</comment>
      <origin>59028</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="691" sha1="eevp3p0pn52twtscytdqzgvgabkgspj" xml:space="preserve">ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ သွက်ဂွံ ပကောံစွံ လိက်ပရေင် ကေုာံ ထာမ်ပလိက် မဆေင်စပ်ကဵု '''[[ခ္ဍဲသဳ|ဂိတုခ္ဍဲသဳ]]''' (Khadai Si) ပ္ဍဲကဵု [[ကြက္ကဒိန်မန်]] ရ။ ဂိတုခ္ဍဲသဳဝွံ ဒှ်ဂိတု ပဉ္စမအိုတ် ပ္ဍဲမွဲသၞာံတုဲ ဒတုံပ္ဍဲအခိင် ဥတုဗြဲ ရ။

[[ကဏ္ဍ:ဂိတုမန်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ကြက္ကဒိန်မန်]]
[[ကဏ္ဍ:ဥတုဗြဲ]]</text>
      <sha1>eevp3p0pn52twtscytdqzgvgabkgspj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဟာ်ဒရဝ်ဂျေန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12708</id>
    <redirect title="ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်" />
    <revision>
      <id>59031</id>
      <timestamp>2026-10-24T04:15:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[ဟာ်ဒရဝ်ဂျေန်]] ဇရေင် [[ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်]]</comment>
      <origin>59031</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50" sha1="kb41kf1gun6i7siqtag7redzm8hm691" xml:space="preserve">#REDIRECT [[ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်]]</text>
      <sha1>kb41kf1gun6i7siqtag7redzm8hm691</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဟဳလဳယာမ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12709</id>
    <revision>
      <id>59032</id>
      <timestamp>2026-10-24T04:22:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox element | name = ဟဳလဳယာမ် | english_name = Helium | symbol = He | atomic_number = 2 | atomic_mass = 4.002602 | element_category = [[ဓာတ်ဓါတ်]] (Noble gas) | group = 18 | period = 1 | block = s-block | appearance = ဓာတ်ကျာ ဟွံမဲ ကု အသာ် | image = File:Helium_discharge_tube.jpg|250px|alt=လောဟ ဟဳလဳယာမ် မပတိတ...&quot;</comment>
      <origin>59032</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14462" sha1="a4hwrhb7t0xrlwn9ioa387zq3az2ok6" xml:space="preserve">{{Infobox element
| name = ဟဳလဳယာမ်
| english_name = Helium
| symbol = He
| atomic_number = 2
| atomic_mass = 4.002602
| element_category = [[ဓာတ်ဓါတ်]] (Noble gas)
| group = 18
| period = 1
| block = s-block
| appearance = ဓာတ်ကျာ ဟွံမဲ ကု အသာ်
| image = [[File:Helium_discharge_tube.jpg|250px|alt=လောဟ ဟဳလဳယာမ် မပတိတ် လျး]]
| caption = ထာင်ဟဳလဳယာမ် (Helium discharge tube) ပ္တိတ်ဒၟံင် လျး
| phase = Gas
| melting_point_K = 0.95
| melting_point_C = −272.20
| boiling_point_K = 4.22
| boiling_point_C = −268.93
| density_stp = 0.1786 g/L
| discovery = [[Pierre Janssen]] ကေုာံ [[Norman Lockyer]] (၁၈၆၈)
| first_isolation = [[Sir William Ramsay]] (၁၈၉၅)
| named_by = Lockyer ကေုာံ [[Edward Frankland]]
}}

'''ဟဳလဳယာမ်''' ({{lang-en|Helium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်စင်ဓါတု]] မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''He''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၂ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[ဇယားဒြပ်စင်]] (Periodic table) မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် ဓာတ်ကျာ မပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၈ (Group 18) မကော်ဂး [[ဓာတ်ဓါတ်]] (Noble gases) တုဲ ဒှ် ဓာတ်ကျာ မဟွံမဲ ကု အသာ်၊ သၟူ၊ ရှ် ကေုာံ ဟွံမဲ ကု ဂျိရ။ ဓါတ်ဝွံ ဒှ် ဓါတ်မသာအိုတ် မရနုက်ကဵု ၜါ တုဲ ပ္ဍဲစက်ဝဲလောကဝွံ ဒှ် ဓါတ်မၞုံဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု ၜါ ကြဴနူ [[ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်|ဟာက်ဒရဝ်ဂျေန်]] (Hydrogen) ရ။ အဆက်အစပ် ဓါတု (Chemical reactivity) ဍေဟ်ဂှ် အောန်ဗွဲမလောန်တုဲ ဗွဲဓမ္မတာမ္ဂး ဒှ် ဓာတ်ကျာ မၞုံကဵု အက်တောမ်မွဲ (Monatomic gas) လၟိုန်ရ။ 

ဟဳလဳယာမ် ဝွံ မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် (Melting point) ကေုာံ ကဆံင်ကတဴ (Boiling point) သဝ်အိုတ် ပ္ဍဲအကြာ ဒြပ်စင် သီုဖအိုတ်ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ ဓါတ်ဟဳလဳယာမ်ဂှ် ညးတအ် စကာ ပ္ဍဲ အရာနာနာ မပ္တံကဵု ပရေင်စက်ဂံက် (Cryogenics)၊ သွက်ဂွံ ပတိုန် ပူဖံင် ကေုာံ က္ၜင်ကျာ (Airships)၊ ပ္ဍဲကမၠောန် ဍာ်ဂမ္တဴဂဟဵု (Arc welding) ကေုာံ စကာ ပ္ဍဲ ဓာတ်ကျာ သွက်သၟာစှ်ေဍာ် ၜဳဇြိုဟ် (Deep-sea diving) တအ်ရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ယၟုမ္ဂး &quot;ဟဳလဳယာမ်&quot; (Helium) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် ဂရိတ် ''helios'' (ἥλιος) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;တ္ၚဲ&quot; (Sun) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၆၈ ဂိတုအဝ်ဂေတ် ၁၈ ဂှ်၊ ပ္ဍဲအခိင် တ္ၚဲဂြိုပ် (Solar eclipse) ညးစမ်ၜတ် နက္ခတ္တဗေဒ ဂကူပြင်သေတ် [[Jules Janssen]] ဂွံဆဵုကေတ် လျးသရဳ (Spectral line) အသာ်ဍာ်မိတ် မတၞဟ်ခြာ ပ္ဍဲလျးတ္ၚဲရ။ ပ္ဍဲသၞာံဂှ်ကီု ဂကူအင်္ဂလိက် [[Norman Lockyer]] လေဝ် ဂွံဆဵုကေတ် လျးဝွံတုဲ ညးတအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒဒှ်ရ လျးဝွံ ကၠုင်နူ ဒြပ်စင်တၟိ မၞုံပ္ဍဲ တ္ၚဲတုဲ ညးတအ် ခုတ်လဝ် ယၟု &quot;Helium&quot; ရ。&lt;ref name=&quot;Lockyer1868&quot;&gt;Lockyer, J. N. (1868). &quot;Notice of an observation of the spectrum of a solar prominence&quot;. ''Proceedings of the Royal Society of London''. 17: 91–92.&lt;/ref&gt;

စိုပ်သၞာံ ၁၈၉၅ ဂှ် သၟာသိပ္ပံ ဂကူသကတ် [[Sir William Ramsay]] ကလိဂွံ ဓါတ်ဟဳလဳယာမ် နူလတူတိ ပထမအိုတ် နကဵု ပရေင်ပါ်ပဲါ တၟအ်ယူရေနဳယာမ် မကော်ဂး cleveite ရ။ ပ္ဍဲအခိင်တုပ်ပ်ဂှ် သၟာသိပ္ပံ ဂကူသွိတ်ဒေန် [[Per Teodor Cleve]] ကေုာံ Nils Abraham Langlet တအ်လေဝ် ဂွံပါ်ပတိတ် ဟဳလဳယာမ် နူကဵု တၟအ်ဂှ်ကီုရ။ 

== ၂။ ဂကောံဓါတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် (Chemical Properties and Characteristics) ==
ဟဳလဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဓာတ်ကျာ မဟွံမဲ ကု အသာ်၊ ဟွံမဲ ကု သၟူ ကေုာံ ရှ်မွဲရ။ ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ &quot;ဓာတ်ဓါတ်&quot; (Noble gas) တုဲ အဆက်အစပ် ဓါတု (Chemical inertness) ဍေဟ်ဂှ် ကြပ်ဟွံမဲလးလးရ။ ဒြဟတ်ဓါတ် (Valence electrons) ပ္ဍဲ ဟဳလဳယာမ် နွံ ၂ မ တုဲ ဒြဟတ်ဓါတ်ဂှ် ပေင်ဍိုက်ဒၟံင် (Stable configuration) ဟိုတ်ဂှ်ရ ဍေဟ် ဟွံပံင်ကောံ ကု ဒြပ်စင် တၞဟ်တအ် လောဲလောဲရ။

ဟဳလဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်စင် မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် (Melting point: -272.2 °C) ကေုာံ ကဆံင်ကတဴ (Boiling point: -268.9 °C) သဝ်အိုတ် ပ္ဍဲလောကဝွံရ။ ပ္ဍဲကဆံင် ဂမ္တဴသဝ် ဗွဲမလောန် (Absolute zero) မ္ဂး ဍေဟ် ဒှ်အာ ဍာ် (Liquid helium) မၞုံကဵု ဒြဟတ် Superfluidity မဒှ် အခိုက် မဟွံမဲ ကု ဒြဟတ်ပွတ် (Zero viscosity) ရ。&lt;ref name=&quot;Keesom1942&quot;&gt;Keesom, W. H. (1942). ''Helium''. Elsevier. pp. 15–20.&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲစက်ဝဲ (Forms and Abundance in the Universe) ==
ပ္ဍဲစက်ဝဲလောက (Universe) ဏအ်၊ ဟဳလဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်စင် မၞုံဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု ၜါ ကြဴနူ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ရ။ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်မ္ဂး ဇမၞော်ဒြပ် (Mass) လုံစက်ဝဲလောက ၜိုတ် ၂၄% ဂှ် ဒှ် ဓါတ်ဟဳလဳယာမ် ရ။ ဟဳလဳယာမ် ဗွဲမဂၠိုင် မၞုံပ္ဍဲစက်ဝဲဂှ် က္တဵုဒှ်လဝ် နူအခိင် မဟာခတိုဟ်ဇၞော် (Big Bang) တေအ်ရ။

လတူ သၞံင်ဂမၠိုင် ဗီုကဵု တ္ၚဲ ပိုယ်ဏအ်ဂှ် ဟဳလဳယာမ် ဆက်က္တဵုဒှ်ဒၟံင် နကဵု လၟေင် နျူကလဳယျာ ဖျူယှေန် (Nuclear fusion) မဒှ် ပရေင်ပံင်ကောံ အက်တောမ် ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဂမၠိုင်ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲလတူတိ (Earth) မ္ဂး ဟဳလဳယာမ် နွံအောန် ဗွဲမလောန် တုဲ ဗွဲမဂၠိုင် က္တဵုဒှ် နူ လၟေင်လီုလာ် နျူကလဳယျာ (Radioactive decay) နူ ဓါတ် ယူရေနဳယာမ် (Uranium) ကေုာံ သဝ်ရဳယာမ် (Thorium) မပတိတ် လျး အာလ်ဖာ (Alpha particles) ရ。&lt;ref name=&quot;NASA2019&quot;&gt;NASA. (2019). &quot;Elements of the Universe&quot;. ''Astrophysics Data System''.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် (Production and Geographic Sources) ==
ဟဳလဳယာမ် မစကာဒၟံင် ပ္ဍဲကမၠောန်နာနာ လတူတိဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ကလိဂွံ နူကဵု ဓာတ်ကျာသဘာဝ (Natural gas) ရ။ ဟဳလဳယာမ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဓာတ်ကျာသဘာဝ လ္ၚဵု စဵုကဵု ၇% ရ။ ပရေင်ပတိတ် (Extraction) ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နကဵု နဲကဲ ဖျေံဂမ္တဴ (Fractional distillation) မဖျေံ ဂမ္တဴ စဵုကဵု ဓာတ်ကျာ တၞဟ်တအ် ဒှ်အာ ဍာ်တုဲ ဟဳလဳယာမ် ကျာဂှ် သှ်ေၜတ်ဒၟံင်ရ။

ဍုင်မပတိတ် ဟဳလဳယာမ် အဓိကဂမၠိုင်ဂှ် ဒှ် ဍုင် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (USA)၊ ဍုင် ကာတာ (Qatar) ကေုာံ ဍုင် အလ်ဂျဳရဳယျာ (Algeria) တအ်ရ။

== ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် (Isotopes of Helium) ==
ဟဳလဳယာမ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် (Isotopes) မညိင်ဝတ် (Stable) ၜါသာ် မတွဟ်ဂး '''Helium-3 (³He)''' ကေုာံ '''Helium-4 (⁴He)''' ရ:
* '''Helium-4 (⁴He)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံဂၠိုင်အိုတ် (၉၉.၉၉၉၈%) ရ။ 
* '''Helium-3 (³He)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံအောန် ဗွဲမလောန် လတူတိ (ဝ.၀၀၀၁၃၇%) ဆဂး ဒှ် ဓါတ်အဓိက သွက် ပရေင်စမ်ၜတ် နျူကလဳယျာ (Nuclear fusion research) ရ။ 

== ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် (Applications and Uses) ==
ဟဳလဳယာမ် ဒးဒုင်စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲကမၠောန်နာနာ:
# '''ပရေင်စက်ဂံက် (Cryogenics)''': ဟဳလဳယာမ် ဍာ် (Liquid helium) စကာ သွက်ဂွံ ဖျေံဂမ္တဴ သံယောဇိုန်သံလိုက် (Superconducting magnets) ပ္ဍဲ စက် MRI ပ္ဍဲရုင်ဂဥုဲ ရ။&lt;ref name=&quot;Emsley2001&quot;&gt;Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 175–179.&lt;/ref&gt;
# '''ဓာတ်ကျာ လွိင် (Lifting Gas)''': ဟိုတ်နူ မသာနူ ကျာသဘာဝ ကေုာံ ဟွံလေပ် တူပၟတ်ဂှ်ရ၊ ဟဳလဳယာမ် ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ ပူဖံင် (Balloons) ကေုာံ က္ၜင်ကျာ ရ။
# '''ဍာ်ဂမ္တဴဂဟဵု (Arc Welding)''': ပ္ဍဲကမၠောန် ဂဟဵု ပသဲ ဂှ် စကာ နဒဒှ် ဓာတ်ကျာ အာဝဵု ညံင် ပသဲ ဟွံဂွံ နှဴ ကု အံက်သဳဂျိန် ရ။

== ၇။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် (Safety and Hazards) ==
ဗွဲဓမ္မတာမ္ဂး ဟဳလဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဓာတ်ကျာ မဟွံမဲ ကု ဂျိ (Non-toxic) တုဲ ပရေင်အန္တရာယ် အောန်ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ ယီုလုပ်အာ ဓါတ်ဟဳလဳယာမ် ล้วန်ล้วน နူကဵု ပူဖံင်မ္ဂး မၞိဟ်ဂှ် လီုဇဳဝိတ မာန်ရ (Asphyxiation)။

== ၈။ ဓါတ် ဟဳလဳယာမ် ကေုာံ ပရေင်သိပ္ပံ (Helium in Science and Research) ==
ပ္ဍဲ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သိပ္ပံ၊ ဟဳလဳယာမ် ဝွံ ဒှ် အရာ အဓိက သွက် ကွတ်ပညာ ခေတ်တၟိ ဗီုကဵု Superfluidity ကေုာံ ပရေင်အာကာသ (Space Exploration) ရ。&lt;ref name=&quot;Shrivastav2012&quot;&gt;Shrivastav, P. (2012). ''Aerospace Materials and Applications''. Technical Books, p. 112.&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economic Aspects) ==
ဟဳလဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်စင် မၞုံကဵု ၚုဟ်မး သၠုင် ပ္ဍဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ လက္ကရဴဏအ် ၚုဟ်မး ဟဳလဳယာမ် က္တဵုသၠုင်တိုန် ဗွဲမလောန် ဟိုတ်နူ ပရေင်နွံပၟိက် သၠုင်တိုန်ရ။

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် (Comparison) ==
ဟဳလဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် မ္ဂး သီုၜါဂှ် သာနူကျာကီုလေဝ်၊ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဂှ် လေပ်တူပၟတ် တုဲ ဟဳလဳယာမ် ဂှ် ဟွံလေပ်တူပၟတ်ရ။

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Periodic table}}

[[ကဏ္ဍ:ဟဳလဳယာမ်]]
[[ကဏ္ဍ:ဓာတ်ဓါတ်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်စင်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဓာတ်ကျာ]]</text>
      <sha1>a4hwrhb7t0xrlwn9ioa387zq3az2ok6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59033</id>
      <parentid>59032</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T04:22:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59033</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14465" sha1="4wqhs13baujf1y7feymut4zib4aivfm" xml:space="preserve">{{Infobox element
| name = ဟဳလဳယာမ်
| english_name = Helium
| symbol = He
| atomic_number = 2
| atomic_mass = 4.002602
| element_category = [[ဓာတ်ဓါတ်]] (Noble gas)
| group = 18
| period = 1
| block = s-block
| appearance = ဓာတ်ကျာ ဟွံမဲ ကု အသာ်
| image = [[File:Helium_discharge_tube.jpg|250px|alt=လောဟ ဟဳလဳယာမ် မပတိတ် လျး]]
| caption = ထာင်ဟဳလဳယာမ် (Helium discharge tube) ပ္တိတ်ဒၟံင် လျး
| phase = Gas
| melting_point_K = 0.95
| melting_point_C = −272.20
| boiling_point_K = 4.22
| boiling_point_C = −268.93
| density_stp = 0.1786 g/L
| discovery = [[Pierre Janssen]] ကေုာံ [[Norman Lockyer]] (၁၈၆၈)
| first_isolation = [[Sir William Ramsay]] (၁၈၉၅)
| named_by = Lockyer ကေုာံ [[Edward Frankland]]
}}

'''ဟဳလဳယာမ်''' ({{lang-en|Helium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အးဓါတု]] မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''He''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၂ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[ဇယားဒြပ်စင်]] (Periodic table) မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် ဓာတ်ကျာ မပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၈ (Group 18) မကော်ဂး [[ဓာတ်ဓါတ်]] (Noble gases) တုဲ ဒှ် ဓာတ်ကျာ မဟွံမဲ ကု အသာ်၊ သၟူ၊ ရှ် ကေုာံ ဟွံမဲ ကု ဂျိရ။ ဓါတ်ဝွံ ဒှ် ဓါတ်မသာအိုတ် မရနုက်ကဵု ၜါ တုဲ ပ္ဍဲစက်ဝဲလောကဝွံ ဒှ် ဓါတ်မၞုံဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု ၜါ ကြဴနူ [[ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်|ဟာက်ဒရဝ်ဂျေန်]] (Hydrogen) ရ။ အဆက်အစပ် ဓါတု (Chemical reactivity) ဍေဟ်ဂှ် အောန်ဗွဲမလောန်တုဲ ဗွဲဓမ္မတာမ္ဂး ဒှ် ဓာတ်ကျာ မၞုံကဵု အက်တောမ်မွဲ (Monatomic gas) လၟိုန်ရ။ 

ဟဳလဳယာမ် ဝွံ မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် (Melting point) ကေုာံ ကဆံင်ကတဴ (Boiling point) သဝ်အိုတ် ပ္ဍဲအကြာ ဒြပ်စင် သီုဖအိုတ်ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ ဓါတ်ဟဳလဳယာမ်ဂှ် ညးတအ် စကာ ပ္ဍဲ အရာနာနာ မပ္တံကဵု ပရေင်စက်ဂံက် (Cryogenics)၊ သွက်ဂွံ ပတိုန် ပူဖံင် ကေုာံ က္ၜင်ကျာ (Airships)၊ ပ္ဍဲကမၠောန် ဍာ်ဂမ္တဴဂဟဵု (Arc welding) ကေုာံ စကာ ပ္ဍဲ ဓာတ်ကျာ သွက်သၟာစှ်ေဍာ် ၜဳဇြိုဟ် (Deep-sea diving) တအ်ရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ယၟုမ္ဂး &quot;ဟဳလဳယာမ်&quot; (Helium) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် ဂရိတ် ''helios'' (ἥλιος) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;တ္ၚဲ&quot; (Sun) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၆၈ ဂိတုအဝ်ဂေတ် ၁၈ ဂှ်၊ ပ္ဍဲအခိင် တ္ၚဲဂြိုပ် (Solar eclipse) ညးစမ်ၜတ် နက္ခတ္တဗေဒ ဂကူပြင်သေတ် [[Jules Janssen]] ဂွံဆဵုကေတ် လျးသရဳ (Spectral line) အသာ်ဍာ်မိတ် မတၞဟ်ခြာ ပ္ဍဲလျးတ္ၚဲရ။ ပ္ဍဲသၞာံဂှ်ကီု ဂကူအင်္ဂလိက် [[Norman Lockyer]] လေဝ် ဂွံဆဵုကေတ် လျးဝွံတုဲ ညးတအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒဒှ်ရ လျးဝွံ ကၠုင်နူ ဒြပ်စင်တၟိ မၞုံပ္ဍဲ တ္ၚဲတုဲ ညးတအ် ခုတ်လဝ် ယၟု &quot;Helium&quot; ရ。&lt;ref name=&quot;Lockyer1868&quot;&gt;Lockyer, J. N. (1868). &quot;Notice of an observation of the spectrum of a solar prominence&quot;. ''Proceedings of the Royal Society of London''. 17: 91–92.&lt;/ref&gt;

စိုပ်သၞာံ ၁၈၉၅ ဂှ် သၟာသိပ္ပံ ဂကူသကတ် [[Sir William Ramsay]] ကလိဂွံ ဓါတ်ဟဳလဳယာမ် နူလတူတိ ပထမအိုတ် နကဵု ပရေင်ပါ်ပဲါ တၟအ်ယူရေနဳယာမ် မကော်ဂး cleveite ရ။ ပ္ဍဲအခိင်တုပ်ပ်ဂှ် သၟာသိပ္ပံ ဂကူသွိတ်ဒေန် [[Per Teodor Cleve]] ကေုာံ Nils Abraham Langlet တအ်လေဝ် ဂွံပါ်ပတိတ် ဟဳလဳယာမ် နူကဵု တၟအ်ဂှ်ကီုရ။ 

== ၂။ ဂကောံဓါတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် (Chemical Properties and Characteristics) ==
ဟဳလဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဓာတ်ကျာ မဟွံမဲ ကု အသာ်၊ ဟွံမဲ ကု သၟူ ကေုာံ ရှ်မွဲရ။ ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ &quot;ဓာတ်ဓါတ်&quot; (Noble gas) တုဲ အဆက်အစပ် ဓါတု (Chemical inertness) ဍေဟ်ဂှ် ကြပ်ဟွံမဲလးလးရ။ ဒြဟတ်ဓါတ် (Valence electrons) ပ္ဍဲ ဟဳလဳယာမ် နွံ ၂ မ တုဲ ဒြဟတ်ဓါတ်ဂှ် ပေင်ဍိုက်ဒၟံင် (Stable configuration) ဟိုတ်ဂှ်ရ ဍေဟ် ဟွံပံင်ကောံ ကု ဒြပ်စင် တၞဟ်တအ် လောဲလောဲရ။

ဟဳလဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်စင် မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် (Melting point: -272.2 °C) ကေုာံ ကဆံင်ကတဴ (Boiling point: -268.9 °C) သဝ်အိုတ် ပ္ဍဲလောကဝွံရ။ ပ္ဍဲကဆံင် ဂမ္တဴသဝ် ဗွဲမလောန် (Absolute zero) မ္ဂး ဍေဟ် ဒှ်အာ ဍာ် (Liquid helium) မၞုံကဵု ဒြဟတ် Superfluidity မဒှ် အခိုက် မဟွံမဲ ကု ဒြဟတ်ပွတ် (Zero viscosity) ရ。&lt;ref name=&quot;Keesom1942&quot;&gt;Keesom, W. H. (1942). ''Helium''. Elsevier. pp. 15–20.&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲစက်ဝဲ (Forms and Abundance in the Universe) ==
ပ္ဍဲစက်ဝဲလောက (Universe) ဏအ်၊ ဟဳလဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်စင် မၞုံဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု ၜါ ကြဴနူ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ရ။ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်မ္ဂး ဇမၞော်ဒြပ် (Mass) လုံစက်ဝဲလောက ၜိုတ် ၂၄% ဂှ် ဒှ် ဓါတ်ဟဳလဳယာမ် ရ။ ဟဳလဳယာမ် ဗွဲမဂၠိုင် မၞုံပ္ဍဲစက်ဝဲဂှ် က္တဵုဒှ်လဝ် နူအခိင် မဟာခတိုဟ်ဇၞော် (Big Bang) တေအ်ရ။

လတူ သၞံင်ဂမၠိုင် ဗီုကဵု တ္ၚဲ ပိုယ်ဏအ်ဂှ် ဟဳလဳယာမ် ဆက်က္တဵုဒှ်ဒၟံင် နကဵု လၟေင် နျူကလဳယျာ ဖျူယှေန် (Nuclear fusion) မဒှ် ပရေင်ပံင်ကောံ အက်တောမ် ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဂမၠိုင်ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲလတူတိ (Earth) မ္ဂး ဟဳလဳယာမ် နွံအောန် ဗွဲမလောန် တုဲ ဗွဲမဂၠိုင် က္တဵုဒှ် နူ လၟေင်လီုလာ် နျူကလဳယျာ (Radioactive decay) နူ ဓါတ် ယူရေနဳယာမ် (Uranium) ကေုာံ သဝ်ရဳယာမ် (Thorium) မပတိတ် လျး အာလ်ဖာ (Alpha particles) ရ。&lt;ref name=&quot;NASA2019&quot;&gt;NASA. (2019). &quot;Elements of the Universe&quot;. ''Astrophysics Data System''.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် (Production and Geographic Sources) ==
ဟဳလဳယာမ် မစကာဒၟံင် ပ္ဍဲကမၠောန်နာနာ လတူတိဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ကလိဂွံ နူကဵု ဓာတ်ကျာသဘာဝ (Natural gas) ရ။ ဟဳလဳယာမ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဓာတ်ကျာသဘာဝ လ္ၚဵု စဵုကဵု ၇% ရ။ ပရေင်ပတိတ် (Extraction) ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နကဵု နဲကဲ ဖျေံဂမ္တဴ (Fractional distillation) မဖျေံ ဂမ္တဴ စဵုကဵု ဓာတ်ကျာ တၞဟ်တအ် ဒှ်အာ ဍာ်တုဲ ဟဳလဳယာမ် ကျာဂှ် သှ်ေၜတ်ဒၟံင်ရ။

ဍုင်မပတိတ် ဟဳလဳယာမ် အဓိကဂမၠိုင်ဂှ် ဒှ် ဍုင် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (USA)၊ ဍုင် ကာတာ (Qatar) ကေုာံ ဍုင် အလ်ဂျဳရဳယျာ (Algeria) တအ်ရ။

== ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် (Isotopes of Helium) ==
ဟဳလဳယာမ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် (Isotopes) မညိင်ဝတ် (Stable) ၜါသာ် မတွဟ်ဂး '''Helium-3 (³He)''' ကေုာံ '''Helium-4 (⁴He)''' ရ:
* '''Helium-4 (⁴He)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံဂၠိုင်အိုတ် (၉၉.၉၉၉၈%) ရ။ 
* '''Helium-3 (³He)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံအောန် ဗွဲမလောန် လတူတိ (ဝ.၀၀၀၁၃၇%) ဆဂး ဒှ် ဓါတ်အဓိက သွက် ပရေင်စမ်ၜတ် နျူကလဳယျာ (Nuclear fusion research) ရ။ 

== ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် (Applications and Uses) ==
ဟဳလဳယာမ် ဒးဒုင်စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲကမၠောန်နာနာ:
# '''ပရေင်စက်ဂံက် (Cryogenics)''': ဟဳလဳယာမ် ဍာ် (Liquid helium) စကာ သွက်ဂွံ ဖျေံဂမ္တဴ သံယောဇိုန်သံလိုက် (Superconducting magnets) ပ္ဍဲ စက် MRI ပ္ဍဲရုင်ဂဥုဲ ရ။&lt;ref name=&quot;Emsley2001&quot;&gt;Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 175–179.&lt;/ref&gt;
# '''ဓာတ်ကျာ လွိင် (Lifting Gas)''': ဟိုတ်နူ မသာနူ ကျာသဘာဝ ကေုာံ ဟွံလေပ် တူပၟတ်ဂှ်ရ၊ ဟဳလဳယာမ် ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ ပူဖံင် (Balloons) ကေုာံ က္ၜင်ကျာ ရ။
# '''ဍာ်ဂမ္တဴဂဟဵု (Arc Welding)''': ပ္ဍဲကမၠောန် ဂဟဵု ပသဲ ဂှ် စကာ နဒဒှ် ဓာတ်ကျာ အာဝဵု ညံင် ပသဲ ဟွံဂွံ နှဴ ကု အံက်သဳဂျိန် ရ။

== ၇။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် (Safety and Hazards) ==
ဗွဲဓမ္မတာမ္ဂး ဟဳလဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဓာတ်ကျာ မဟွံမဲ ကု ဂျိ (Non-toxic) တုဲ ပရေင်အန္တရာယ် အောန်ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ ယီုလုပ်အာ ဓါတ်ဟဳလဳယာမ် ล้วန်ล้วน နူကဵု ပူဖံင်မ္ဂး မၞိဟ်ဂှ် လီုဇဳဝိတ မာန်ရ (Asphyxiation)။

== ၈။ ဓါတ် ဟဳလဳယာမ် ကေုာံ ပရေင်သိပ္ပံ (Helium in Science and Research) ==
ပ္ဍဲ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သိပ္ပံ၊ ဟဳလဳယာမ် ဝွံ ဒှ် အရာ အဓိက သွက် ကွတ်ပညာ ခေတ်တၟိ ဗီုကဵု Superfluidity ကေုာံ ပရေင်အာကာသ (Space Exploration) ရ。&lt;ref name=&quot;Shrivastav2012&quot;&gt;Shrivastav, P. (2012). ''Aerospace Materials and Applications''. Technical Books, p. 112.&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economic Aspects) ==
ဟဳလဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်စင် မၞုံကဵု ၚုဟ်မး သၠုင် ပ္ဍဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ လက္ကရဴဏအ် ၚုဟ်မး ဟဳလဳယာမ် က္တဵုသၠုင်တိုန် ဗွဲမလောန် ဟိုတ်နူ ပရေင်နွံပၟိက် သၠုင်တိုန်ရ။

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် (Comparison) ==
ဟဳလဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် မ္ဂး သီုၜါဂှ် သာနူကျာကီုလေဝ်၊ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဂှ် လေပ်တူပၟတ် တုဲ ဟဳလဳယာမ် ဂှ် ဟွံလေပ်တူပၟတ်ရ။

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Periodic table}}

[[ကဏ္ဍ:ဟဳလဳယာမ်]]
[[ကဏ္ဍ:ဓာတ်ဓါတ်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်စင်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဓာတ်ကျာ]]</text>
      <sha1>4wqhs13baujf1y7feymut4zib4aivfm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဗေရဳလဳယာမ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12710</id>
    <revision>
      <id>59035</id>
      <timestamp>2026-10-24T05:13:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox element | name = ဗေရဳလဳယာမ် | english_name = Beryllium | symbol = Be | atomic_number = 4 | atomic_mass = 9.0121831 | element_category = [[အယ်ကာလာင် တိ လောဟ]] (Alkaline earth metal) | group = 2 | period = 2 | block = s-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု-ပတေင် (White-gray metallic) | image = File:Be-140g.jpg|250px|alt=လောဟ ဗ...&quot;</comment>
      <origin>59035</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15886" sha1="n15dy3q780g7ai1xwti58spgi0gmcni" xml:space="preserve">{{Infobox element
| name = ဗေရဳလဳယာမ်
| english_name = Beryllium
| symbol = Be
| atomic_number = 4
| atomic_mass = 9.0121831
| element_category = [[အယ်ကာလာင် တိ လောဟ]] (Alkaline earth metal)
| group = 2
| period = 2
| block = s-block
| appearance = သာ်သြန်-ဗု-ပတေင် (White-gray metallic)
| image = [[File:Be-140g.jpg|250px|alt=လောဟ ဗေရဳလဳယာမ်]]
| caption = လောဟ ဗေရဳလဳယာမ် (Beryllium metal) မသ္အးဇ္ၚး ၉၉%
| phase = Solid
| melting_point_K = 1560
| melting_point_C = 1287
| boiling_point_K = 2742
| boiling_point_C = 2469
| density_stp = 1.85 g/cm3
| discovery = [[Louis-Nicolas Vauquelin]] (၁၇၉၈)
| first_isolation = [[Friedrich Wöhler]] ကေုာံ [[Antoine Bussy]] (၁၈၂၈)
}}

'''ဗေရဳလဳယာမ်''' ({{lang-en|Beryllium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်စင်ဓါတု]] မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Be''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၄ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[ဇယားဒြပ်စင်]] (Periodic table) မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၂ (Group 2) မကော်ဂး အယ်ကာလာင် တိ လောဟ (Alkaline earth metals) ရ။ ဓါတ်ဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု-ပတေင် (Steel-gray)၊ ဍိုတ်က္ဍင် (Strong)၊ သာ (Lightweight) ကေုာံ မလေပ် ထကးလောဲ (Brittle) ရ။ ပ္ဍဲသဘာဝမ္ဂး ဒြပ်စင်ဝွံ ဟွံမံင် ကေတ်တ်တုဲ ဗွဲမဂၠိုင် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲတၟအ်သဘာဝ မပ္တံကဵု မတ်ဝေလု (Beryl) ကေုာံ မၞိက်စၞာံဒုန် (Emerald) တအ်ရ။

ဟိုတ်နူ လျိုင်ဍေဟ် သာလောန် ကေုာံ ဒုင်ဒဝ် ဂမ္တဴ ထတ်ထတ် မာန်ဂှ်ရ၊ ဗေရဳလဳယာမ် ဝွံ ဒှ် အရာ အဓိက သွက် ပရေင်ကွတ်ပညာ အာကာသ (Aerospace engineering) ကေုာံ ပရေင်သြိုင်ခၞံ က္ၜင်ကျာဂမၠိုင်ရ။ 

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ယၟုမ္ဂး &quot;ဗေရဳလဳယာမ်&quot; (Beryllium) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် ဂရိတ် ''bēryllos'' (βήρυλλος) မဒှ် ယၟု တၟအ် မတ်ဝေလု (Beryl) ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ကိုပ်ကၠာတေအ်၊ ဓါတ်ဝွံ ဒးဒုင်ကော်စ &quot;Glucinium&quot; (နူ ဂရိတ် ''glykys'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် ရှ်ဍာတ်) ဟိုတ်နူ ဓါတ်ပံင်ကောံ ဍေဟ် လ္ၚဵုတအ် နွံကဵု ရှ်ဍာတ်ရ။ 

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၉၈ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ဂကူပြင်သေတ် [[Louis-Nicolas Vauquelin]] ဂွံဆဵုကေတ် ဒြပ်စင်တၟိ ပ္ဍဲကဵု တၟအ်မတ်ဝေလု ကေုာံ မၞိက်စၞာံဒုန် ရ။ ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၂၈ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ဂကူဂျာမာန် [[Friedrich Wöhler]] ကေုာံ ဂကူပြင်သေတ် [[Antoine Bussy]] တအ် ပါ်ပတိတ် လောဟ ဗေရဳလဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ပထမအိုတ် နကဵု လၟေင် ဓါတု ပံင်နှဴ ပဝ်တက်သဳယာမ် ကု ဗေရဳလဳယာမ် ကလဝ်ရိုက် (Beryllium chloride) ရ။&lt;ref name=&quot;Emsley2001&quot;&gt;Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 56–60.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဂကောံဓါတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် (Chemical Properties and Characteristics) ==
ဗေရဳလဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် (Melting point: 1287 °C) သၠုင်လောန် ပ္ဍဲအကြာ လောဟ သာသာ တအ်ရ။ ဍေဟ်ဝွံ နွံကဵု အစောမ် ကၠောအ်လျးလလဳ ကေုာံ ဓါတ်ဂမ္တဴ (Thermal conductivity) ဗွဲမခိုဟ်ရ။

ပ္ဍဲလပါ် အဆက်အစပ် ဓါတု (Chemical reactivity) မ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ ဟွံက္တဵုဒှ် လၟေင်ဓါတု လောဲလောဲ ကု ဍာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကျာ အံက်သဳဂျိန် ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ဓမ္မတာရ။ ဟိုတ်ဂှ် ဒှ် ဟိုတ်နူ လတူ စၞာံ လောဟ ဂှ် က္တဵုဒှ်အာ ဗွိုက် အံက်သိုက် (Oxide layer) မစဵုဒၞာလဝ် ညံင်ဟွံဂွံ ဆက်လီုလာ်ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ စုတ် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓါတ် (Acids) ဗီုကဵု ဍာ်ဓါတ် နှိုက်ထရိတ် (Nitric acid) မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် လေင်အာ လောဲသွာရ။

== ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲစက်ဝဲ (Forms and Abundance in the Universe) ==
ပ္ဍဲစက်ဝဲလောက (Universe) ဏအ်၊ ဗေရဳလဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်စင် မဂွံဆဵု ကေတ် ဝါတ် (Rare element) မွဲရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဟွံက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ လၟေင် နျူကလဳယျာ သၞံင် (Stellar nucleosynthesis) ဓမ္မတာတုဲ၊ က္တဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ပရေင် ဒးဒုင်ဇီုကပိုက် လျးကောသမိက် (Cosmic ray spallation) ကု ဒြပ်စင် ဇြိုင်ဇြိုင် တအ်ရ。&lt;ref name=&quot;NASA2019&quot;&gt;NASA. (2019). &quot;Cosmic Ray Spallation and Element Formation&quot;. ''Astrophysics Journal''.&lt;/ref&gt;

လတူတိ (Earth) မ္ဂး၊ ဗေရဳလဳယာမ် နွံ ပ္ဍဲ ကဆံင် ၜိုတ် ၂.၈ ပ္ဍဲ မွဲ ပြကောဋိ (ppm) ရ။ ဗွဲမဂၠိုင် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ ဓါတ်တၟအ် မပ္တံကဵု Beryl (မတ်ဝေလု), Bertrandite, ကေုာံ Chrysoberyl တအ်ရ။

== ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် (Production and Geographic Sources) ==
ပရေင်ပတိတ် ဗေရဳလဳယာမ် ဝွံ ဇြိုင်သန် ကေုာံ က္တဵုဒှ် အန္တရာယ် ယဲဘဲ ဂၠိုင်ရ။ ဍုင် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (USA)၊ ဍုင် ကြုက် (China) ကေုာံ ဍုင် ရုရှာ (Russia) တအ် ဒှ် ဍုင် မပတိတ် ဗေရဳလဳယာမ် အဓိက ပ္ဍဲဂၠးတိရ။

ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် မ္ဂး ညးတအ် ခါဲကေတ် တၟအ် Bertrandite နူကဵု တွဵုရး Utah တုဲ ပတိတ် လောဟ ဗေရဳလဳယာမ် ရ။ လၟေင် ပရေင်ပတိတ် (Extraction process) ဂှ် ဒးစကာ ဓါတ် ယူရေနဳယာမ် ကေုာံ လၟေင်ဓါတု ဇြိုတ်သြိုဟ် ဗွဲမလောန်ရ။

== ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် (Isotopes of Beryllium) ==
ဗေရဳလဳယာမ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် (Isotopes) မညိင်ဝတ် (Stable) ဆ မွဲသာ်ဓဝ်ရ မတွဟ်ဂး '''Beryllium-9 (⁹Be)''' ရ:
* '''Beryllium-9 (⁹Be)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံ ပ္ဍဲသဘာဝ ၁၀၀% ရ။ နျူကလိယ ဍေဟ်ဂှ် ဍိုက်ပေင် ကု ပရဝ်တွန် ၄ မ ကေုာံ နျူထရွန် ၅ မ ရ။
* '''Beryllium-10 (¹⁰Be)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် (Radioactive isotope) မက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ လတူ လဗိုတ်ကျာတိ နူကဵု လျးကောသမိက်ရ။ ဍေဟ် နွံ အာယုက် (Half-life) ၜိုတ် ၁.၃၉ ပြကောဋိ သၞာံ တုဲ ညးတအ် စကာ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဝင် ရာသဳဥတု ကေုာံ တိပထဝဳ ရ။

== ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် (Applications and Uses) ==
ဗေရဳလဳယာမ် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကွတ်ပညာ သၠုင်သၠုင်:
# '''ပရေင် အာကာသ ကေုာံ က္ၜင်ကျာ (Aerospace and Aviation)''': ဟိုတ်နူ မၞုံကဵု လျိုင်သာ ကေုာံ ဍိုတ်က္ဍင် လောန်ဂှ်ရ၊ စကာ သွက်ဂွံ ကၠောန် ဇုတ် က္ၜင်ကျာ၊ ဂြိုဟ်တု (Satellites) ကေုာံ ဒုံးပျံ (Rockets) တအ်ရ။
# '''ဒ္ၚောဝ် တေလဳသကုပ် (Telescope Mirrors)''': ပ္ဍဲ James Webb Space Telescope (JWST) ဂှ်၊ ဒ္ၚောဝ် အဓိက တအ်ဂှ် ကၠောန်လဝ် နကဵု လောဟ ဗေရဳလဳယာမ် သွက်ဂွံ ဒုင်ဒဝ် ဂမ္တဴ ဂံက်ဂံက် ပ္ဍဲ အာကာသ ရ。&lt;ref name=&quot;JWST2021&quot;&gt;Gardner, J. P. et al. (2021). &quot;The James Webb Space Telescope&quot;. ''Space Science Reviews''.&lt;/ref&gt;
# '''ဗတင် လျးအက်တ် (X-ray Windows)''': ဗေရဳလဳယာမ် ဂှ် ဟွံဆေဝ်ဒဝ် လျးအက်တ် (X-ray transparent) တုဲ ညးတအ် စကာ ကၠောန် ဗတင် ပ္ဍဲ စက် X-ray ရ။
# '''ပသဲဗေရဳလဳယာမ် (Beryllium Copper)''': ပံင်နှဴ ကု ကောပ်ပါ (Copper) တုဲ ကၠောန် ကိရိယာ မဟွံပတိတ် ပၟတ် (Non-sparking tools) သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲ ရုင်စက် ကၠေင် ကေုာံ ဓာတ်ကျာရ။

== ၇။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် (Safety and Hazards) ==
ဗေရဳလဳယာမ် ကေုာံ ဓါတ်ပံင်ကောံ ဍေဟ်တအ်ဂှ် ဒှ် ဓါတ် မၞုံကဵု ဂျိ (Highly toxic) ဇၞော်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ လောကဝွံရ။ 
* '''Berylliosis (ယဲကသအ် ဗေရဳလဳယဝ်သေတ်)''': ယဝ်ရ ယီုလုပ်အာ ခဗိုက် ဟွံသေင်မ္ဂး ယက် ဗေရဳလဳယာမ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ပလီုပလှ် ကသအ် (Lungs) တုဲ က္တဵုဒှ် ယဲဇြိုင်ဇြိုင် မာန်ရ။&lt;ref name=&quot;OSHA2017&quot;&gt;Occupational Safety and Health Administration (2017). &quot;Health Effects of Beryllium Exposure&quot;. ''US Department of Labor''.&lt;/ref&gt;
* ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲရုင်စက် မကၠောန် ဗေရဳလဳယာမ် တအ်ဂှ် ဒးစွံ သတိ ပရေင်ဂီုကၠီု ကဆံင်သၠုင်အိုတ် ကေုာံ ဒးစကာ ကိရိယာ စဵုဒၞာ ယီု (Respirators) လၟိုန်ရ။

== ၈။ ဓါတ် ဗေရဳလဳယာမ် ကေုာံ ပရေင်သိပ္ပံ (Beryllium in Science and Research) ==
ပ္ဍဲ ဝင် သိပ္ပံ၊ ဗေရဳလဳယာမ် ဂှ် နွံကဵု အခန်းကဏ္ဍ အဓိက သွက် ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ဓါတ် နျူထရွန် (Neutron) ရ။
* ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၃၂ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ [[James Chadwick]] ဗဗဵုစုတ် လျး အာလ်ဖာ (Alpha particles) လတူ လောဟ ဗေရဳလဳယာမ် တုဲ၊ ဍေဟ် ပတိတ် လျးတၟိ မဟွံမဲ ကု ဓါတ်လလဳ (Neutral charge) ရ။ လျးဂှ် ညးကော်စ &quot;နျူထရွန်&quot; (Neutrons) ရ。&lt;ref name=&quot;Chadwick1932&quot;&gt;Chadwick, J. (1932). &quot;Possible Existence of a Neutron&quot;. ''Nature''. 129 (3252): 312.&lt;/ref&gt;
* စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ဗေရဳလဳယာမ် ဂှ် စကာ နဒဒှ် ပရေင်ပတိတ် နျူထရွန် ပ္ဍဲ စက် နျူကလဳယျာ ရဳအေတ်တာ (Nuclear reactors) ဂမၠိုင်ရ။

== ၉။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economic Aspects) ==
ဟိုတ်နူ ပရေင်ခါဲကေတ် ဝါတ်ဂါတ် ကေုာံ ပရေင်အန္တရာယ် ဇၞော်ဂှ်ရ၊ ၚုဟ်မး ဗေရဳလဳယာမ် ဂှ် သၠုင် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ပရေင်ဗၞိက် ဂၠးတိရ။ ၜိုန်ရ ၚုဟ်သၠုင်ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကဏ္ဍ မပ္တံကဵု ပရေင်စဵုဒၞာ ဍုင် (Defense)၊ အာကာသ ကေုာံ ဓါတ်လလဳ တအ်ဂှ် ဟွံမဲ ဟွံတုဲ (Critical material) ဒးစကာဒၟံင် လၟိုန်ရ။ 

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် (Comparison with Other Elements) ==
ဗေရဳလဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ် လောဟ တၞဟ်တအ်မ္ဂး:
* '''ကု အလူမဳနဳယာမ် (Aluminium)''': သီုၜါဂှ် သာတုဲ စကာ ပ္ဍဲ က္ၜင်ကျာ ကီုလေဝ်၊ ဗေရဳလဳယာမ် ဂှ် ဍိုတ်က္ဍင် နူ အလူမဳနဳယာမ် ၆ ဆ တုဲ ဒုင်ဒဝ် ဂမ္တဴ ဂွံခိုဟ်နူရ။ ဆဂး ၚုဟ်မး ဍေဟ် က္ဍင်လောန်ရ။
* '''ကု လဳသဳယာမ် (Lithium)''': လဳသဳယာမ် ဒှ် ဒြပ်မ္ၚိုဟ် မသာအိုတ် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ဍိုန်ဍောတ်တုဲ စကာ ပ္ဍဲ ပရေင်သြိုင်ခၞံ ဟွံဂွံရ။ ဗေရဳလဳယာမ် ဂှ် သာတုဲ ဍိုတ်က္ဍင် မာန်ရ။

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Periodic table}}

[[ကဏ္ဍ:ဗေရဳလဳယာမ်]]
[[ကဏ္ဍ:အယ်ကာလာင် တိ လောဟဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်စင်ဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>n15dy3q780g7ai1xwti58spgi0gmcni</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59037</id>
      <parentid>59035</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T05:18:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59037</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15907" sha1="66i60k55mh1suy3mo00piqc8q9e5ig4" xml:space="preserve">{{Infobox element
| name = ဗေရဳလဳယာမ်
| english_name = Beryllium
| symbol = Be
| atomic_number = 4
| atomic_mass = 9.0121831
| element_category = [[အယ်ကာလာင် တိ လောဟ]] (Alkaline earth metal)
| group = 2
| period = 2
| block = s-block
| appearance = သာ်သြန်-ဗု-ပတေင် (White-gray metallic)
| image = [[File:Be-140g.jpg|250px|alt=လောဟ ဗေရဳလဳယာမ်]]
| caption = လောဟ ဗေရဳလဳယာမ် (Beryllium metal) မသ္အးဇ္ၚး ၉၉%
| phase = Solid
| melting_point_K = 1560
| melting_point_C = 1287
| boiling_point_K = 2742
| boiling_point_C = 2469
| density_stp = 1.85 g/cm3
| discovery = [[Louis-Nicolas Vauquelin]] (၁၇၉၈)
| first_isolation = [[Friedrich Wöhler]] ကေုာံ [[Antoine Bussy]] (၁၈၂၈)
}}

'''ဗေရဳလဳယာမ်''' ({{lang-en|Beryllium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အးဓါတု]] မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Be''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၄ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[ဇယားဒြပ်သ္အး]] (Periodic table) မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၂ (Group 2) မကော်ဂး အယ်ကာလာင် တိ လောဟ (Alkaline earth metals) ရ။ ဓါတ်ဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု-ပတေင် (Steel-gray)၊ ဍိုတ်က္ဍင် (Strong)၊ သာ (Lightweight) ကေုာံ မလေပ် ထကးလောဲ (Brittle) ရ။ ပ္ဍဲသဘာဝမ္ဂး ဒြပ်သ္အးဝွံ ဟွံမံင် ကေတ်တ်တုဲ ဗွဲမဂၠိုင် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲတၟအ်သဘာဝ မပ္တံကဵု မတ်ဝေလု (Beryl) ကေုာံ မၞိက်စၞာံဒုန် (Emerald) တအ်ရ။

ဟိုတ်နူ လျိုင်ဍေဟ် သာလောန် ကေုာံ ဒုင်ဒဝ် ဂမ္တဴ ထတ်ထတ် မာန်ဂှ်ရ၊ ဗေရဳလဳယာမ် ဝွံ ဒှ် အရာ အဓိက သွက် ပရေင်ကွတ်ပညာ အာကာသ (Aerospace engineering) ကေုာံ ပရေင်သြိုင်ခၞံ က္ၜင်ကျာဂမၠိုင်ရ။ 

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ယၟုမ္ဂး &quot;ဗေရဳလဳယာမ်&quot; (Beryllium) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် ဂရိတ် ''bēryllos'' (βήρυλλος) မဒှ် ယၟု တၟအ် မတ်ဝေလု (Beryl) ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ကိုပ်ကၠာတေအ်၊ ဓါတ်ဝွံ ဒးဒုင်ကော်စ &quot;Glucinium&quot; (နူ ဂရိတ် ''glykys'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် ရှ်ဍာတ်) ဟိုတ်နူ ဓါတ်ပံင်ကောံ ဍေဟ် လ္ၚဵုတအ် နွံကဵု ရှ်ဍာတ်ရ။ 

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၉၈ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ဂကူပြင်သေတ် [[Louis-Nicolas Vauquelin]] ဂွံဆဵုကေတ် ဒြပ်သ္အးတၟိ ပ္ဍဲကဵု တၟအ်မတ်ဝေလု ကေုာံ မၞိက်စၞာံဒုန် ရ။ ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၂၈ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ဂကူဂျာမာန် [[Friedrich Wöhler]] ကေုာံ ဂကူပြင်သေတ် [[Antoine Bussy]] တအ် ပါ်ပတိတ် လောဟ ဗေရဳလဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ပထမအိုတ် နကဵု လၟေင် ဓါတု ပံင်နှဴ ပဝ်တက်သဳယာမ် ကု ဗေရဳလဳယာမ် ကလဝ်ရိုက် (Beryllium chloride) ရ။&lt;ref name=&quot;Emsley2001&quot;&gt;Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 56–60.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဂကောံဓါတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် (Chemical Properties and Characteristics) ==
ဗေရဳလဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် (Melting point: 1287 °C) သၠုင်လောန် ပ္ဍဲအကြာ လောဟ သာသာ တအ်ရ။ ဍေဟ်ဝွံ နွံကဵု အစောမ် ကၠောအ်လျးလလဳ ကေုာံ ဓါတ်ဂမ္တဴ (Thermal conductivity) ဗွဲမခိုဟ်ရ။

ပ္ဍဲလပါ် အဆက်အစပ် ဓါတု (Chemical reactivity) မ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ ဟွံက္တဵုဒှ် လၟေင်ဓါတု လောဲလောဲ ကု ဍာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကျာ အံက်သဳဂျိန် ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ဓမ္မတာရ။ ဟိုတ်ဂှ် ဒှ် ဟိုတ်နူ လတူ စၞာံ လောဟ ဂှ် က္တဵုဒှ်အာ ဗွိုက် အံက်သိုက် (Oxide layer) မစဵုဒၞာလဝ် ညံင်ဟွံဂွံ ဆက်လီုလာ်ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ စုတ် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓါတ် (Acids) ဗီုကဵု ဍာ်ဓါတ် နှိုက်ထရိတ် (Nitric acid) မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် လေင်အာ လောဲသွာရ။

== ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲစက်ဝဲ (Forms and Abundance in the Universe) ==
ပ္ဍဲစက်ဝဲလောက (Universe) ဏအ်၊ ဗေရဳလဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မဂွံဆဵု ကေတ် ဝါတ် (Rare element) မွဲရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဟွံက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ လၟေင် နျူကလဳယျာ သၞံင် (Stellar nucleosynthesis) ဓမ္မတာတုဲ၊ က္တဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ပရေင် ဒးဒုင်ဇီုကပိုက် လျးကောသမိက် (Cosmic ray spallation) ကု ဒြပ်သ္အး ဇြိုင်ဇြိုင် တအ်ရ。&lt;ref name=&quot;NASA2019&quot;&gt;NASA. (2019). &quot;Cosmic Ray Spallation and Element Formation&quot;. ''Astrophysics Journal''.&lt;/ref&gt;

လတူတိ (Earth) မ္ဂး၊ ဗေရဳလဳယာမ် နွံ ပ္ဍဲ ကဆံင် ၜိုတ် ၂.၈ ပ္ဍဲ မွဲ ပြကောဋိ (ppm) ရ။ ဗွဲမဂၠိုင် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ ဓါတ်တၟအ် မပ္တံကဵု Beryl (မတ်ဝေလု), Bertrandite, ကေုာံ Chrysoberyl တအ်ရ။

== ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် (Production and Geographic Sources) ==
ပရေင်ပတိတ် ဗေရဳလဳယာမ် ဝွံ ဇြိုင်သန် ကေုာံ က္တဵုဒှ် အန္တရာယ် ယဲဘဲ ဂၠိုင်ရ။ ဍုင် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (USA)၊ ဍုင် ကြုက် (China) ကေုာံ ဍုင် ရုရှာ (Russia) တအ် ဒှ် ဍုင် မပတိတ် ဗေရဳလဳယာမ် အဓိက ပ္ဍဲဂၠးတိရ။

ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် မ္ဂး ညးတအ် ခါဲကေတ် တၟအ် Bertrandite နူကဵု တွဵုရး Utah တုဲ ပတိတ် လောဟ ဗေရဳလဳယာမ် ရ။ လၟေင် ပရေင်ပတိတ် (Extraction process) ဂှ် ဒးစကာ ဓါတ် ယူရေနဳယာမ် ကေုာံ လၟေင်ဓါတု ဇြိုတ်သြိုဟ် ဗွဲမလောန်ရ။

== ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် (Isotopes of Beryllium) ==
ဗေရဳလဳယာမ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် (Isotopes) မညိင်ဝတ် (Stable) ဆ မွဲသာ်ဓဝ်ရ မတွဟ်ဂး '''Beryllium-9 (⁹Be)''' ရ:
* '''Beryllium-9 (⁹Be)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံ ပ္ဍဲသဘာဝ ၁၀၀% ရ။ နျူကလိယ ဍေဟ်ဂှ် ဍိုက်ပေင် ကု ပရဝ်တွန် ၄ မ ကေုာံ နျူထရွန် ၅ မ ရ။
* '''Beryllium-10 (¹⁰Be)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် (Radioactive isotope) မက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ လတူ လဗိုတ်ကျာတိ နူကဵု လျးကောသမိက်ရ။ ဍေဟ် နွံ အာယုက် (Half-life) ၜိုတ် ၁.၃၉ ပြကောဋိ သၞာံ တုဲ ညးတအ် စကာ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဝင် ရာသဳဥတု ကေုာံ တိပထဝဳ ရ။

== ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် (Applications and Uses) ==
ဗေရဳလဳယာမ် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကွတ်ပညာ သၠုင်သၠုင်:
# '''ပရေင် အာကာသ ကေုာံ က္ၜင်ကျာ (Aerospace and Aviation)''': ဟိုတ်နူ မၞုံကဵု လျိုင်သာ ကေုာံ ဍိုတ်က္ဍင် လောန်ဂှ်ရ၊ စကာ သွက်ဂွံ ကၠောန် ဇုတ် က္ၜင်ကျာ၊ ဂြိုဟ်တု (Satellites) ကေုာံ ဒုံးပျံ (Rockets) တအ်ရ။
# '''ဒ္ၚောဝ် တေလဳသကုပ် (Telescope Mirrors)''': ပ္ဍဲ James Webb Space Telescope (JWST) ဂှ်၊ ဒ္ၚောဝ် အဓိက တအ်ဂှ် ကၠောန်လဝ် နကဵု လောဟ ဗေရဳလဳယာမ် သွက်ဂွံ ဒုင်ဒဝ် ဂမ္တဴ ဂံက်ဂံက် ပ္ဍဲ အာကာသ ရ。&lt;ref name=&quot;JWST2021&quot;&gt;Gardner, J. P. et al. (2021). &quot;The James Webb Space Telescope&quot;. ''Space Science Reviews''.&lt;/ref&gt;
# '''ဗတင် လျးအက်တ် (X-ray Windows)''': ဗေရဳလဳယာမ် ဂှ် ဟွံဆေဝ်ဒဝ် လျးအက်တ် (X-ray transparent) တုဲ ညးတအ် စကာ ကၠောန် ဗတင် ပ္ဍဲ စက် X-ray ရ။
# '''ပသဲဗေရဳလဳယာမ် (Beryllium Copper)''': ပံင်နှဴ ကု ကောပ်ပါ (Copper) တုဲ ကၠောန် ကိရိယာ မဟွံပတိတ် ပၟတ် (Non-sparking tools) သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲ ရုင်စက် ကၠေင် ကေုာံ ဓာတ်ကျာရ။

== ၇။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် (Safety and Hazards) ==
ဗေရဳလဳယာမ် ကေုာံ ဓါတ်ပံင်ကောံ ဍေဟ်တအ်ဂှ် ဒှ် ဓါတ် မၞုံကဵု ဂျိ (Highly toxic) ဇၞော်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ လောကဝွံရ။ 
* '''Berylliosis (ယဲကသအ် ဗေရဳလဳယဝ်သေတ်)''': ယဝ်ရ ယီုလုပ်အာ ခဗိုက် ဟွံသေင်မ္ဂး ယက် ဗေရဳလဳယာမ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ပလီုပလှ် ကသအ် (Lungs) တုဲ က္တဵုဒှ် ယဲဇြိုင်ဇြိုင် မာန်ရ။&lt;ref name=&quot;OSHA2017&quot;&gt;Occupational Safety and Health Administration (2017). &quot;Health Effects of Beryllium Exposure&quot;. ''US Department of Labor''.&lt;/ref&gt;
* ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲရုင်စက် မကၠောန် ဗေရဳလဳယာမ် တအ်ဂှ် ဒးစွံ သတိ ပရေင်ဂီုကၠီု ကဆံင်သၠုင်အိုတ် ကေုာံ ဒးစကာ ကိရိယာ စဵုဒၞာ ယီု (Respirators) လၟိုန်ရ။

== ၈။ ဓါတ် ဗေရဳလဳယာမ် ကေုာံ ပရေင်သိပ္ပံ (Beryllium in Science and Research) ==
ပ္ဍဲ ဝင် သိပ္ပံ၊ ဗေရဳလဳယာမ် ဂှ် နွံကဵု အခန်းကဏ္ဍ အဓိက သွက် ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ဓါတ် နျူထရွန် (Neutron) ရ။
* ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၃၂ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ [[James Chadwick]] ဗဗဵုစုတ် လျး အာလ်ဖာ (Alpha particles) လတူ လောဟ ဗေရဳလဳယာမ် တုဲ၊ ဍေဟ် ပတိတ် လျးတၟိ မဟွံမဲ ကု ဓါတ်လလဳ (Neutral charge) ရ။ လျးဂှ် ညးကော်စ &quot;နျူထရွန်&quot; (Neutrons) ရ。&lt;ref name=&quot;Chadwick1932&quot;&gt;Chadwick, J. (1932). &quot;Possible Existence of a Neutron&quot;. ''Nature''. 129 (3252): 312.&lt;/ref&gt;
* စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ဗေရဳလဳယာမ် ဂှ် စကာ နဒဒှ် ပရေင်ပတိတ် နျူထရွန် ပ္ဍဲ စက် နျူကလဳယျာ ရဳအေတ်တာ (Nuclear reactors) ဂမၠိုင်ရ။

== ၉။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economic Aspects) ==
ဟိုတ်နူ ပရေင်ခါဲကေတ် ဝါတ်ဂါတ် ကေုာံ ပရေင်အန္တရာယ် ဇၞော်ဂှ်ရ၊ ၚုဟ်မး ဗေရဳလဳယာမ် ဂှ် သၠုင် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ပရေင်ဗၞိက် ဂၠးတိရ။ ၜိုန်ရ ၚုဟ်သၠုင်ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကဏ္ဍ မပ္တံကဵု ပရေင်စဵုဒၞာ ဍုင် (Defense)၊ အာကာသ ကေုာံ ဓါတ်လလဳ တအ်ဂှ် ဟွံမဲ ဟွံတုဲ (Critical material) ဒးစကာဒၟံင် လၟိုန်ရ။ 

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် (Comparison with Other Elements) ==
ဗေရဳလဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ် လောဟ တၞဟ်တအ်မ္ဂး:
* '''ကု အလူမဳနဳယာမ် (Aluminium)''': သီုၜါဂှ် သာတုဲ စကာ ပ္ဍဲ က္ၜင်ကျာ ကီုလေဝ်၊ ဗေရဳလဳယာမ် ဂှ် ဍိုတ်က္ဍင် နူ အလူမဳနဳယာမ် ၆ ဆ တုဲ ဒုင်ဒဝ် ဂမ္တဴ ဂွံခိုဟ်နူရ။ ဆဂး ၚုဟ်မး ဍေဟ် က္ဍင်လောန်ရ။
* '''ကု လဳသဳယာမ် (Lithium)''': လဳသဳယာမ် ဒှ် ဒြပ်မ္ၚိုဟ် မသာအိုတ် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ဍိုန်ဍောတ်တုဲ စကာ ပ္ဍဲ ပရေင်သြိုင်ခၞံ ဟွံဂွံရ။ ဗေရဳလဳယာမ် ဂှ် သာတုဲ ဍိုတ်က္ဍင် မာန်ရ။

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Periodic table}}

[[ကဏ္ဍ:ဗေရဳလဳယာမ်]]
[[ကဏ္ဍ:အယ်ကာလာင် တိ လောဟဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>66i60k55mh1suy3mo00piqc8q9e5ig4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59038</id>
      <parentid>59037</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T05:18:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59038</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15916" sha1="n9ihbbk05idbhl6jumwh6gv0rc6pmeb" xml:space="preserve">{{Infobox element
| name = ဗေရဳလဳယာမ်
| english_name = Beryllium
| symbol = Be
| atomic_number = 4
| atomic_mass = 9.0121831
| element_category = [[အယ်ကာလာင် တိ လောဟ]] (Alkaline earth metal)
| group = 2
| period = 2
| block = s-block
| appearance = သာ်သြန်-ဗု-ပတေင် (White-gray metallic)
| image = [[File:Be-140g.jpg|250px|alt=လောဟ ဗေရဳလဳယာမ်]]
| caption = လောဟ ဗေရဳလဳယာမ် (Beryllium metal) မသ္အးဇ္ၚး ၉၉%
| phase = Solid
| melting_point_K = 1560
| melting_point_C = 1287
| boiling_point_K = 2742
| boiling_point_C = 2469
| density_stp = 1.85 g/cm3
| discovery = [[Louis-Nicolas Vauquelin]] (၁၇၉၈)
| first_isolation = [[Friedrich Wöhler]] ကေုာံ [[Antoine Bussy]] (၁၈၂၈)
}}

'''ဗေရဳလဳယာမ်''' ({{lang-en|Beryllium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အးဓါတု]] မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Be''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၄ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] (Periodic table) မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၂ (Group 2) မကော်ဂး အယ်ကာလာင် တိ လောဟ (Alkaline earth metals) ရ။ ဓါတ်ဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု-ပတေင် (Steel-gray)၊ ဍိုတ်က္ဍင် (Strong)၊ သာ (Lightweight) ကေုာံ မလေပ် ထကးလောဲ (Brittle) ရ။ ပ္ဍဲသဘာဝမ္ဂး ဒြပ်သ္အးဝွံ ဟွံမံင် ကေတ်တ်တုဲ ဗွဲမဂၠိုင် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲတၟအ်သဘာဝ မပ္တံကဵု မတ်ဝေလု (Beryl) ကေုာံ မၞိက်စၞာံဒုန် (Emerald) တအ်ရ။

ဟိုတ်နူ လျိုင်ဍေဟ် သာလောန် ကေုာံ ဒုင်ဒဝ် ဂမ္တဴ ထတ်ထတ် မာန်ဂှ်ရ၊ ဗေရဳလဳယာမ် ဝွံ ဒှ် အရာ အဓိက သွက် ပရေင်ကွတ်ပညာ အာကာသ (Aerospace engineering) ကေုာံ ပရေင်သြိုင်ခၞံ က္ၜင်ကျာဂမၠိုင်ရ။ 

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ယၟုမ္ဂး &quot;ဗေရဳလဳယာမ်&quot; (Beryllium) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် ဂရိတ် ''bēryllos'' (βήρυλλος) မဒှ် ယၟု တၟအ် မတ်ဝေလု (Beryl) ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ကိုပ်ကၠာတေအ်၊ ဓါတ်ဝွံ ဒးဒုင်ကော်စ &quot;Glucinium&quot; (နူ ဂရိတ် ''glykys'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် ရှ်ဍာတ်) ဟိုတ်နူ ဓါတ်ပံင်ကောံ ဍေဟ် လ္ၚဵုတအ် နွံကဵု ရှ်ဍာတ်ရ။ 

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၉၈ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ဂကူပြင်သေတ် [[Louis-Nicolas Vauquelin]] ဂွံဆဵုကေတ် ဒြပ်သ္အးတၟိ ပ္ဍဲကဵု တၟအ်မတ်ဝေလု ကေုာံ မၞိက်စၞာံဒုန် ရ။ ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၂၈ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ဂကူဂျာမာန် [[Friedrich Wöhler]] ကေုာံ ဂကူပြင်သေတ် [[Antoine Bussy]] တအ် ပါ်ပတိတ် လောဟ ဗေရဳလဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ပထမအိုတ် နကဵု လၟေင် ဓါတု ပံင်နှဴ ပဝ်တက်သဳယာမ် ကု ဗေရဳလဳယာမ် ကလဝ်ရိုက် (Beryllium chloride) ရ။&lt;ref name=&quot;Emsley2001&quot;&gt;Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 56–60.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဂကောံဓါတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် (Chemical Properties and Characteristics) ==
ဗေရဳလဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် (Melting point: 1287 °C) သၠုင်လောန် ပ္ဍဲအကြာ လောဟ သာသာ တအ်ရ။ ဍေဟ်ဝွံ နွံကဵု အစောမ် ကၠောအ်လျးလလဳ ကေုာံ ဓါတ်ဂမ္တဴ (Thermal conductivity) ဗွဲမခိုဟ်ရ။

ပ္ဍဲလပါ် အဆက်အစပ် ဓါတု (Chemical reactivity) မ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ ဟွံက္တဵုဒှ် လၟေင်ဓါတု လောဲလောဲ ကု ဍာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကျာ အံက်သဳဂျိန် ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ဓမ္မတာရ။ ဟိုတ်ဂှ် ဒှ် ဟိုတ်နူ လတူ စၞာံ လောဟ ဂှ် က္တဵုဒှ်အာ ဗွိုက် အံက်သိုက် (Oxide layer) မစဵုဒၞာလဝ် ညံင်ဟွံဂွံ ဆက်လီုလာ်ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ စုတ် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓါတ် (Acids) ဗီုကဵု ဍာ်ဓါတ် နှိုက်ထရိတ် (Nitric acid) မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် လေင်အာ လောဲသွာရ။

== ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲစက်ဝဲ (Forms and Abundance in the Universe) ==
ပ္ဍဲစက်ဝဲလောက (Universe) ဏအ်၊ ဗေရဳလဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မဂွံဆဵု ကေတ် ဝါတ် (Rare element) မွဲရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဟွံက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ လၟေင် နျူကလဳယျာ သၞံင် (Stellar nucleosynthesis) ဓမ္မတာတုဲ၊ က္တဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ပရေင် ဒးဒုင်ဇီုကပိုက် လျးကောသမိက် (Cosmic ray spallation) ကု ဒြပ်သ္အး ဇြိုင်ဇြိုင် တအ်ရ。&lt;ref name=&quot;NASA2019&quot;&gt;NASA. (2019). &quot;Cosmic Ray Spallation and Element Formation&quot;. ''Astrophysics Journal''.&lt;/ref&gt;

လတူတိ (Earth) မ္ဂး၊ ဗေရဳလဳယာမ် နွံ ပ္ဍဲ ကဆံင် ၜိုတ် ၂.၈ ပ္ဍဲ မွဲ ပြကောဋိ (ppm) ရ။ ဗွဲမဂၠိုင် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ ဓါတ်တၟအ် မပ္တံကဵု Beryl (မတ်ဝေလု), Bertrandite, ကေုာံ Chrysoberyl တအ်ရ။

== ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် (Production and Geographic Sources) ==
ပရေင်ပတိတ် ဗေရဳလဳယာမ် ဝွံ ဇြိုင်သန် ကေုာံ က္တဵုဒှ် အန္တရာယ် ယဲဘဲ ဂၠိုင်ရ။ ဍုင် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (USA)၊ ဍုင် ကြုက် (China) ကေုာံ ဍုင် ရုရှာ (Russia) တအ် ဒှ် ဍုင် မပတိတ် ဗေရဳလဳယာမ် အဓိက ပ္ဍဲဂၠးတိရ။

ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် မ္ဂး ညးတအ် ခါဲကေတ် တၟအ် Bertrandite နူကဵု တွဵုရး Utah တုဲ ပတိတ် လောဟ ဗေရဳလဳယာမ် ရ။ လၟေင် ပရေင်ပတိတ် (Extraction process) ဂှ် ဒးစကာ ဓါတ် ယူရေနဳယာမ် ကေုာံ လၟေင်ဓါတု ဇြိုတ်သြိုဟ် ဗွဲမလောန်ရ။

== ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် (Isotopes of Beryllium) ==
ဗေရဳလဳယာမ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် (Isotopes) မညိင်ဝတ် (Stable) ဆ မွဲသာ်ဓဝ်ရ မတွဟ်ဂး '''Beryllium-9 (⁹Be)''' ရ:
* '''Beryllium-9 (⁹Be)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံ ပ္ဍဲသဘာဝ ၁၀၀% ရ။ နျူကလိယ ဍေဟ်ဂှ် ဍိုက်ပေင် ကု ပရဝ်တွန် ၄ မ ကေုာံ နျူထရွန် ၅ မ ရ။
* '''Beryllium-10 (¹⁰Be)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် (Radioactive isotope) မက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ လတူ လဗိုတ်ကျာတိ နူကဵု လျးကောသမိက်ရ။ ဍေဟ် နွံ အာယုက် (Half-life) ၜိုတ် ၁.၃၉ ပြကောဋိ သၞာံ တုဲ ညးတအ် စကာ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဝင် ရာသဳဥတု ကေုာံ တိပထဝဳ ရ။

== ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် (Applications and Uses) ==
ဗေရဳလဳယာမ် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကွတ်ပညာ သၠုင်သၠုင်:
# '''ပရေင် အာကာသ ကေုာံ က္ၜင်ကျာ (Aerospace and Aviation)''': ဟိုတ်နူ မၞုံကဵု လျိုင်သာ ကေုာံ ဍိုတ်က္ဍင် လောန်ဂှ်ရ၊ စကာ သွက်ဂွံ ကၠောန် ဇုတ် က္ၜင်ကျာ၊ ဂြိုဟ်တု (Satellites) ကေုာံ ဒုံးပျံ (Rockets) တအ်ရ။
# '''ဒ္ၚောဝ် တေလဳသကုပ် (Telescope Mirrors)''': ပ္ဍဲ James Webb Space Telescope (JWST) ဂှ်၊ ဒ္ၚောဝ် အဓိက တအ်ဂှ် ကၠောန်လဝ် နကဵု လောဟ ဗေရဳလဳယာမ် သွက်ဂွံ ဒုင်ဒဝ် ဂမ္တဴ ဂံက်ဂံက် ပ္ဍဲ အာကာသ ရ。&lt;ref name=&quot;JWST2021&quot;&gt;Gardner, J. P. et al. (2021). &quot;The James Webb Space Telescope&quot;. ''Space Science Reviews''.&lt;/ref&gt;
# '''ဗတင် လျးအက်တ် (X-ray Windows)''': ဗေရဳလဳယာမ် ဂှ် ဟွံဆေဝ်ဒဝ် လျးအက်တ် (X-ray transparent) တုဲ ညးတအ် စကာ ကၠောန် ဗတင် ပ္ဍဲ စက် X-ray ရ။
# '''ပသဲဗေရဳလဳယာမ် (Beryllium Copper)''': ပံင်နှဴ ကု ကောပ်ပါ (Copper) တုဲ ကၠောန် ကိရိယာ မဟွံပတိတ် ပၟတ် (Non-sparking tools) သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲ ရုင်စက် ကၠေင် ကေုာံ ဓာတ်ကျာရ။

== ၇။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် (Safety and Hazards) ==
ဗေရဳလဳယာမ် ကေုာံ ဓါတ်ပံင်ကောံ ဍေဟ်တအ်ဂှ် ဒှ် ဓါတ် မၞုံကဵု ဂျိ (Highly toxic) ဇၞော်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ လောကဝွံရ။ 
* '''Berylliosis (ယဲကသအ် ဗေရဳလဳယဝ်သေတ်)''': ယဝ်ရ ယီုလုပ်အာ ခဗိုက် ဟွံသေင်မ္ဂး ယက် ဗေရဳလဳယာမ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ပလီုပလှ် ကသအ် (Lungs) တုဲ က္တဵုဒှ် ယဲဇြိုင်ဇြိုင် မာန်ရ။&lt;ref name=&quot;OSHA2017&quot;&gt;Occupational Safety and Health Administration (2017). &quot;Health Effects of Beryllium Exposure&quot;. ''US Department of Labor''.&lt;/ref&gt;
* ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲရုင်စက် မကၠောန် ဗေရဳလဳယာမ် တအ်ဂှ် ဒးစွံ သတိ ပရေင်ဂီုကၠီု ကဆံင်သၠုင်အိုတ် ကေုာံ ဒးစကာ ကိရိယာ စဵုဒၞာ ယီု (Respirators) လၟိုန်ရ။

== ၈။ ဓါတ် ဗေရဳလဳယာမ် ကေုာံ ပရေင်သိပ္ပံ (Beryllium in Science and Research) ==
ပ္ဍဲ ဝင် သိပ္ပံ၊ ဗေရဳလဳယာမ် ဂှ် နွံကဵု အခန်းကဏ္ဍ အဓိက သွက် ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ဓါတ် နျူထရွန် (Neutron) ရ။
* ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၃၂ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ [[James Chadwick]] ဗဗဵုစုတ် လျး အာလ်ဖာ (Alpha particles) လတူ လောဟ ဗေရဳလဳယာမ် တုဲ၊ ဍေဟ် ပတိတ် လျးတၟိ မဟွံမဲ ကု ဓါတ်လလဳ (Neutral charge) ရ။ လျးဂှ် ညးကော်စ &quot;နျူထရွန်&quot; (Neutrons) ရ。&lt;ref name=&quot;Chadwick1932&quot;&gt;Chadwick, J. (1932). &quot;Possible Existence of a Neutron&quot;. ''Nature''. 129 (3252): 312.&lt;/ref&gt;
* စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ဗေရဳလဳယာမ် ဂှ် စကာ နဒဒှ် ပရေင်ပတိတ် နျူထရွန် ပ္ဍဲ စက် နျူကလဳယျာ ရဳအေတ်တာ (Nuclear reactors) ဂမၠိုင်ရ။

== ၉။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economic Aspects) ==
ဟိုတ်နူ ပရေင်ခါဲကေတ် ဝါတ်ဂါတ် ကေုာံ ပရေင်အန္တရာယ် ဇၞော်ဂှ်ရ၊ ၚုဟ်မး ဗေရဳလဳယာမ် ဂှ် သၠုင် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ပရေင်ဗၞိက် ဂၠးတိရ။ ၜိုန်ရ ၚုဟ်သၠုင်ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကဏ္ဍ မပ္တံကဵု ပရေင်စဵုဒၞာ ဍုင် (Defense)၊ အာကာသ ကေုာံ ဓါတ်လလဳ တအ်ဂှ် ဟွံမဲ ဟွံတုဲ (Critical material) ဒးစကာဒၟံင် လၟိုန်ရ။ 

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် (Comparison with Other Elements) ==
ဗေရဳလဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ် လောဟ တၞဟ်တအ်မ္ဂး:
* '''ကု အလူမဳနဳယာမ် (Aluminium)''': သီုၜါဂှ် သာတုဲ စကာ ပ္ဍဲ က္ၜင်ကျာ ကီုလေဝ်၊ ဗေရဳလဳယာမ် ဂှ် ဍိုတ်က္ဍင် နူ အလူမဳနဳယာမ် ၆ ဆ တုဲ ဒုင်ဒဝ် ဂမ္တဴ ဂွံခိုဟ်နူရ။ ဆဂး ၚုဟ်မး ဍေဟ် က္ဍင်လောန်ရ။
* '''ကု လဳသဳယာမ် (Lithium)''': လဳသဳယာမ် ဒှ် ဒြပ်မ္ၚိုဟ် မသာအိုတ် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ဍိုန်ဍောတ်တုဲ စကာ ပ္ဍဲ ပရေင်သြိုင်ခၞံ ဟွံဂွံရ။ ဗေရဳလဳယာမ် ဂှ် သာတုဲ ဍိုတ်က္ဍင် မာန်ရ။

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Periodic table}}

[[ကဏ္ဍ:ဗေရဳလဳယာမ်]]
[[ကဏ္ဍ:အယ်ကာလာင် တိ လောဟဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>n9ihbbk05idbhl6jumwh6gv0rc6pmeb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဗဝ်ရောန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12711</id>
    <revision>
      <id>59036</id>
      <timestamp>2026-10-24T05:15:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox element | name = ဗဝ်ရောန် | english_name = Boron | symbol = B | atomic_number = 5 | atomic_mass = 10.81 | element_category = [[လောဟကဝက်]] (Metalloid) | group = 13 | period = 2 | block = p-block | appearance = သာ်လမ္စံက်-ပတေင် (Black-brown) မမ္ၚိုဟ် | image = File:Boron_R105.jpg|250px|alt=ဒြပ်စင် ဗဝ်ရော...&quot;</comment>
      <origin>59036</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17167" sha1="nkg5ny7004kgiuv2pppi20clcn33suh" xml:space="preserve">{{Infobox element
| name = ဗဝ်ရောန်
| english_name = Boron
| symbol = B
| atomic_number = 5
| atomic_mass = 10.81
| element_category = [[လောဟကဝက်]] (Metalloid)
| group = 13
| period = 2
| block = p-block
| appearance = သာ်လမ္စံက်-ပတေင် (Black-brown) မမ္ၚိုဟ်
| image = [[File:Boron_R105.jpg|250px|alt=ဒြပ်စင် ဗဝ်ရောန် မသ္အးဇ္ၚး]]
| caption = ဗဝ်ရောန် (Boron) သ္အးဇ္ၚး မၞုံဗီုပြင် ခဲဇမ္ကေက် (Crystalline)
| phase = Solid
| melting_point_K = 2349
| melting_point_C = 2076
| boiling_point_K = 4200
| boiling_point_C = 3927
| density_stp = 2.08 g/cm3
| discovery = [[Joseph-Louis Gay-Lussac]] ကေုာံ [[Louis-Jacques Thénard]] (၁၈၀၈)
| first_isolation = [[Humphry Davy]] (၁၈၀၈)
}}

'''ဗဝ်ရောန်''' ({{lang-en|Boron}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်စင်ဓါတု]] မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''B''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၅ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[ဇယားဒြပ်စင်]] (Periodic table) မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၃ (Group 13) တုဲ ဒှ် ဒြပ်စင် [[လောဟကဝက်]] (Metalloid) မၞုံကဵု အခိုက်အလိုက် အကြာ လောဟ (Metal) ကေုာံ ဟွံသေင်ကဵုလောဟ (Non-metal) ရ။ ဗဝ်ရောန် အစင်အဆက် (Crystalline boron) ဂှ် နွံကဵု အသာ်လမ္စံက် တုဲ မ္ၚိုဟ်လောန် (Hard)၊ ဆဂး ပ္ဍဲအခိင် ဂမ္တဴဓမ္မတာမ္ဂး ဍေဟ် ဟွံကၠောအ် လျးလလဳ (Poor conductor) ရ။ ပ္ဍဲသဘာဝမ္ဂး ဒြပ်စင်ဝွံ ဟွံမံင် ကေတ်တ်တုဲ ဗွဲမဂၠိုင် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ ဒြပ်ပံင်ကောံ မပ္တံကဵု ဗဝ်ရက် (Borax) ကေုာံ ဍာ်ဓါတ်ဗဝ်ရေတ် (Boric acid) တအ်ရ။

ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ ဗဝ်ရောန် ဂှ် ဒးဒုင်စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန်ရုင်စက် မပ္တံကဵု ကၠောန် ကမှ် ဗဝ်ရဝ်သဳလဳကိတ် (Borosilicate glass) မဒုင်ဒဝ် ဂမ္တဴမာန်၊ ကၠောန် ကိရိယာ စဵုဒၞာ ဒြဟတ်ဓါတ် (Fiberglass)၊ ကေုာံ ကၠောန် သံလိုက် အမြာဲ (Permanent magnets) သွက် ကွဳစက်လျးလလဳ (EVs) ရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ယၟုမ္ဂး &quot;ဗဝ်ရောန်&quot; (Boron) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် အာရပ် ''buraq'' (بورق) ကေုာံ မအရေဝ် ပါသဳ ''burah'' (بوره) မဒှ် ယၟု ဓါတ် ဗဝ်ရက် (Borax) ရ။ ဓါတ် ဗဝ်ရက် ဝွံ မၞိဟ်တအ် တီကၠုင်လဝ် နူခေတ်ကိုပ်ကၠာတေအ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် သ္ပသ္အးဇ္ၚး ကေုာံ ကမၠောန် ဖျေံထဝ် (Gilding) ရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၀၈ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ဂကူပြင်သေတ် [[Joseph-Louis Gay-Lussac]] ကေုာံ [[Louis-Jacques Thénard]] သီုကဵု သၟာသိပ္ပံ ဂကူအင်္ဂလိက် [[Sir Humphry Davy]] တအ် ပါ်ပတိတ် ဗဝ်ရောန် အလန်ပထမအိုတ် နကဵု လၟေင်ဓါတု ပံင်နှဴ ပဝ်တက်သဳယာမ် ကု ဍာ်ဓါတ်ဗဝ်ရေတ် ရ။ ဆဂး ဗဝ်ရောန် ညးတအ် မကလိဂွံဂှ် ဟွံသ္အးဇ္ၚး ဍိုက်ပေင်တုဲ၊ စိုပ်သၞာံ ၁၉၀၉ ဂှ်မှ သၟာသိပ္ပံ ဂကူအမေရိကာန် [[Ezekiel Weintraub]] ဂွံပါ်ပတိတ် ဗဝ်ရောန် သ္အးဇ္ၚး ၉၉% (Pure crystalline boron) ပထမအိုတ်ရ。&lt;ref name=&quot;Weeks1933&quot;&gt;Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 15-18.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဂကောံဓါတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် (Chemical Properties and Characteristics) ==
ဗဝ်ရောန် ဝွံ ဒှ် လောဟကဝက် မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် (Melting point: 2076 °C) ကေုာံ ကဆံင်ကတဴ (Boiling point: 3927 °C) သၠုင်လောန်ရ။ ဍေဟ်ဝွံ နွံကဵု အစောမ် ကၠောအ်လျးလလဳ ပ္ဍဲအခိင် ဂမ္တဴသၠုင် (High temperatures) တုဲ ပ္ဍဲဂမ္တဴသဝ် (Low temperatures) မ္ဂး ဍေဟ် ဟွံကၠောအ်လလဳရ (Semiconductor behavior)။

ပ္ဍဲလပါ် ဓါတုမ္ဂး၊ ဗဝ်ရောန် ဂှ် နွံကဵု ဒြဟတ်ဓါတ် အောန် (Electron-deficient) တုဲ ဍေဟ် လေပ်ပံင်ကောံ နကဵု လဒက်ပ္တန် ကဝ်ဗေလိန် (Covalent bonds) ဗွဲမခိုင်ကၠိုက်ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဟွံက္တဵုဒှ် လၟေင်ဓါတု လောဲလောဲ ကု ဍာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကျာ ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ဓမ္မတာရ။ ဆဂး ယဝ်ရ စုတ် ပ္ဍဲ ပၟတ် ဂမ္တဴသၠုင်မ္ဂး ဍေဟ် တူအာ နကဵု လျး အသာ်ၚေက် (Green flame) ရ။

== ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲစက်ဝဲ (Forms and Abundance in the Universe) ==
ပ္ဍဲစက်ဝဲလောက (Universe) ဏအ်၊ ဗဝ်ရောန် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်စင် မဂွံဆဵု ကေတ် ဝါတ် (Rare element) ဗွဲမလောန်ရ။ တုပ်သၟဟ် ကု ဗေရဳလဳယာမ် ကီု၊ ဗဝ်ရောန် ဂှ် ဟွံက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ လၟေင် နျူကလဳယျာ သၞံင် (Stellar nucleosynthesis) တုဲ၊ က္တဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ပရေင် ဒးဒုင်ဇီုကပိုက် လျးကောသမိက် (Cosmic ray spallation) ကု ဒြပ်စင် ဇြိုင်ဇြိုင် ပ္ဍဲ အာကာသ ရ。&lt;ref name=&quot;NASA2019&quot;&gt;NASA. (2019). &quot;Cosmic Ray Spallation and Element Formation&quot;. ''Astrophysics Journal''.&lt;/ref&gt;

လတူတိ (Earth) မ္ဂး၊ ၜိုန်ရ ဗဝ်ရောန် နွံအောန် ပ္ဍဲ ဓါတ်တိ ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် လေပ်ပကောံ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ မၞုံကဵု ဍာ်လစ မကှ်ဇြေဟ် (Evaporite deposits) ရ။ ဗွဲမဂၠိုင် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ ဓါတ်တၟအ် ဗဝ်ရိတ် (Borates) မပ္တံကဵု Borax, Kernite, ကေုာံ Colemanite တအ်ရ။

== ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် (Production and Geographic Sources) ==
ပရေင်ပတိတ် ဗဝ်ရောန် အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠုင်နူ ဍုင် တူရကဳ (Turkey) ကေုာံ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (USA) ဂၠိုင်အိုတ်ရ။
* '''တူရကဳ''': ဍုင် တူရကဳ ဝွံ နွံကဵု ဒၞာဲခါဲ တၟအ် ဗဝ်ရောန် (Boron reserves) ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိတုဲ ပတိတ်ဒၟံင် ဂၠိုင်နူ ၇၀% သွက် ဂၠးတိရ။
* '''ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်''': ပ္ဍဲ တွဵုရး ကာလဳဖဝ်နဳယျာ (California) မၞုံကဵု ဒၞာဲခါဲတၟအ် သမ္ၚေက် (Boron, California mine) ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲပတိတ် ဗဝ်ရောန် ဇၞော်အိုတ် မရနုက်ကဵု ၜါ ရ。&lt;ref name=&quot;USGS2021&quot;&gt;USGS (2021). &quot;Mineral Commodity Summaries: Boron&quot;. ''U.S. Geological Survey''.&lt;/ref&gt;

== ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် (Isotopes of Boron) ==
ဗဝ်ရောန် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် (Isotopes) မညိင်ဝတ် (Stable) ၜါသာ် မတွဟ်ဂး '''Boron-10 (¹⁰B)''' ကေုာံ '''Boron-11 (¹¹B)''' ရ:
* '''Boron-11 (¹¹B)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံဂၠိုင်အိုတ် (ၜိုတ် ၈၀%) ပ္ဍဲသဘာဝရ။
* '''Boron-10 (¹⁰B)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံၜိုတ် ၂၀% ဆဂး ဍေဟ် နွံကဵု အစောမ် ဇြိုတ်အိုတ် (High neutron absorption cross-section) သွက် ဓါတ် နျူထရွန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ Boron-10 ဂှ် ဒးဒုင်စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ရုင်စက် နျူကလဳယျာ (Nuclear reactors) သွက်ဂွံ ထိင် စက်ယန္တရား ညံင်ဟွံဂွံ ခတိုဟ်ရ။

== ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် (Applications and Uses) ==
ဗဝ်ရောန် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန် ရုင်စက် ကေုာံ ကွတ်ပညာ:
# '''ကမှ် ကေုာံ ဖာ်ဗာ (Glass and Fiberglass)''': လွပ် ဇၞော်အိုတ် သွက် ဗဝ်ရောန် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ကၠောန် ကမှ် Borosilicate (ဗီုကဵု Pyrex) မဒုင်ဒဝ် ဂမ္တဴ ထတ်ထတ် ရ။ တုဲပၠန် စကာ ပ္ဍဲ ဖာ်ဗာ (Fiberglass) သွက် ပရေင်စဵုဒၞာ (Insulation) ရ။
# '''သံလိုက် အမြာဲ (Neodymium Magnets)''': သံလိုက် မၞုံကဵု ဒြဟတ် ထတ်အိုတ် (NdFeB magnets) မစကာ ပ္ဍဲ ကွဳစက် လျးလလဳ ကေုာံ စက်ကျာ (Wind turbines) တအ်ဂှ် ဒးပါလုပ် ဗဝ်ရောန် သွက်ဂွံ ဂွံ ဒြဟတ်ခိုင်ကၠိုက်ရ။
# '''ပသဲ ကေုာံ လောဟ မ္ၚိုဟ် (Armor and Hard Materials)''': ဓါတ် Boron carbide (B₄C) ဂှ် ဒှ် အရာ မ္ၚိုဟ်အိုတ် မရနုက်ကဵု ပိ ပ္ဍဲလောကဝွံတုဲ စကာ ပ္ဍဲ ယာတ်စဵုဒၞာ မကမ် (Bulletproof vests) ကေုာံ ကွဳစက် ပၞာန် (Tanks) ရ。&lt;ref name=&quot;Emsley2001&quot;&gt;Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 60–65.&lt;/ref&gt;
# '''တဵုလွဳ ကေုာံ ဍာ်ဆပ်ပျာ (Agriculture and Detergents)''': ဗဝ်ရောန် ဂှ် ဒှ် ဓါတ် အဓိက သွက် တၞံဆု တၞံသြောအ် ဂွံဇၞော်မောဝ်ရ (Micronutrient)။ ဓါတ် ဗဝ်ရက် (Borax) ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ ဍာ်ဆပ်ပျာ သွက်ဂွံ ကြာတ် စာတ် ရ။

== ၇။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် (Safety and Hazards) ==
ဗွဲဓမ္မတာမ္ဂး ဗဝ်ရောန် ကေုာံ ဓါတ်ပံင်ကောံ ဗဝ်ရိတ် (Borates) တအ်ဂှ် ဟွံမဲ ကု ဂျိ (Low toxicity) သွက် မၞိဟ် ကေုာံ တိရစ္ဆာန် တအ်ရ။ ဍေဟ်တအ် တုပ်သၟဟ် ကု ၜဵု ဓမ္မတာကီုရ။ 
ဆဂး ဓါတ်ပံင်ကောံ ဗဝ်ရောန် ကု ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် မကော်ဂး ဗဝ်ရေန် (Boranes) တအ်ဂှ် နွံကဵု ဂျိ ဇၞော်ဗွဲမလောန် (Highly toxic) ကေုာံ လေပ်တူပၟတ် လောဲသွာ (Highly flammable) ရ။ ဓါတ်တအ်ဝွံ ဒးစွံ သတိ ဗွဲမဇၞော် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ရုင်စက် ဓါတု ရ။

== ၈။ ဓါတ် ဗဝ်ရောန် ကေုာံ ပရေင်သိပ္ပံ (Boron in Science and Research) ==
ပ္ဍဲ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သိပ္ပံ၊ ဗဝ်ရောန် ဂှ် နွံကဵု အခန်းကဏ္ဍ အဓိက သွက် ပရေင်ဂဥုဲ ကေုာံ ရူပဗေဒ:
* '''လွဳ ယဲကေန်သာ (BNCT)''': Boron Neutron Capture Therapy (BNCT) ဝွံ ဒှ် နဲကဲ လွဳ ယဲကေန်သာ ဍိုတ်က္ဍဟ် (Brain tumors) မွဲရ။ ညးတအ် ထပိုတ်စုတ် ဓါတ် Boron-10 ပ္ဍဲ ဆဲလ် ယဲ (Cancer cells) တုဲ ဗဗဵုစုတ် လျး နျူထရွန် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ခတိုဟ် ပလီုထောအ် ဆဲလ်ယဲ ဂှ် ဓဝ်ရ。&lt;ref name=&quot;Barth2005&quot;&gt;Barth, R. F. et al. (2005). &quot;Boron Neutron Capture Therapy&quot;. ''Clinical Cancer Research''. 11 (11): 3987–4002.&lt;/ref&gt;
* '''Superconductors (လလဳဟွံမဲပွတ်)''': ဓါတ် Magnesium diboride (MgB₂) ဂှ် ဒှ် Superconductor မၞုံကဵု ဂမ္တဴသၠုင်တုဲ၊ စကာ သွက် ကွတ်ပညာ စက်သံလိုက် လလဳ ရ။

== ၉။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economic Aspects) ==
ဟိုတ်နူ ပရေင်နွံပၟိက် ကွတ်ပညာ သၚေက် (Green technology) ဗီုကဵု စက်ကျာ ကေုာံ ကွဳစက် လျးလလဳ သၠုင်တိုန်ဂှ်ရ၊ ဗဝ်ရောန် လေဝ် ဒှ်ကၠုင် ဒြပ်စင် အဓိက (Critical raw material) ပ္ဍဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိရ။ ဍုင် မၞုံကဵု ဒၞာဲခါဲ ဗဝ်ရောန် တအ်ဂှ် ကလိဂွံ သြန်လုပ် ဗွဲမဂၠိုင် နူကဵု ပရေင်ဗၞိက်ဝွံရ။

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် (Comparison with Other Elements) ==
ဗဝ်ရောန် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ် လောဟကဝက် ကေုာံ ဓါတ် ဟွံသေင်ကဵုလောဟ တၞဟ်တအ်မ္ဂး:
* '''ကု ကာဗောန် (Carbon)''': သီုၜါဂှ် နွံ ပ္ဍဲ ကဆံင်တုပ် (Period 2) တုဲ မ္ၚိုဟ်လောန်ရ။ ကာဗောန် (စိန်) ဂှ် မ္ၚိုဟ်အိုတ်တုဲ ဗဝ်ရောန် မ္ၚိုဟ် မရနုက်ကဵု ၜါ ဟွံသေင်မ္ဂး ပိ ရ။ သီုၜါ လေပ်ပံင်ကောံ ဒက်ပ္တန် ပရေင်ဓါတု ဇၞော်ဇၞော်မာန်ရ။
* '''ကု သဳလဳကောန် (Silicon)''': သီုၜါဂှ် ဒှ် လောဟကဝက် ကေုာံ Semiconductor ရ။ ဆဂး သဳလဳကောန် ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ စက်အီလက်ထရဝ်နေတ် (Electronics) ဂၠိုင်တုဲ ဗဝ်ရောန် ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ ဒြပ်မ္ၚိုဟ် ကေုာံ ကမှ် ဂၠိုင်ရ။

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Periodic table}}

[[ကဏ္ဍ:ဗဝ်ရောန်]]
[[ကဏ္ဍ:လောဟကဝက်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်စင်ဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>nkg5ny7004kgiuv2pppi20clcn33suh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>လဳသဳယာမ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12712</id>
    <revision>
      <id>59039</id>
      <timestamp>2026-10-24T05:22:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox element | name = လဳသဳယာမ် | english_name = Lithium | symbol = Li | atomic_number = 3 | atomic_mass = 6.94 | element_category = [[အယ်ကာလဳ လောဟ]] (Alkali metal) | group = 1 | period = 2 | block = s-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု (Silvery-white) | image = File:Lithium_paraffin.jpg|250px|alt=လဳသဳယာမ် လောဟ ပ္ဍဲကၠေင...&quot;</comment>
      <origin>59039</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11519" sha1="fw40f7v39zu6log7jcrk0hl9lkn37p4" xml:space="preserve">{{Infobox element
| name = လဳသဳယာမ်
| english_name = Lithium
| symbol = Li
| atomic_number = 3
| atomic_mass = 6.94
| element_category = [[အယ်ကာလဳ လောဟ]] (Alkali metal)
| group = 1
| period = 2
| block = s-block
| appearance = သာ်သြန်-ဗု (Silvery-white)
| image = [[File:Lithium_paraffin.jpg|250px|alt=လဳသဳယာမ် လောဟ ပ္ဍဲကၠေင်]]
| caption = လဳသဳယာမ် (Lithium) မစုတ်လဝ် ပ္ဍဲကၠေင် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပရေင်လီုလာ်
| phase = Solid
| melting_point_K = 453.65
| melting_point_C = 180.50
| boiling_point_K = 1603
| boiling_point_C = 1330
| density_stp = 0.534 g/cm3
| discovery = [[Johan August Arfwedson]] (၁၈၁၇)
| first_isolation = [[William Thomas Brande]] (၁၈၂၁)
}}

'''လဳသဳယာမ်''' ({{lang-en|Lithium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အးဓါတု]] မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Li''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၃ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] (Periodic table) မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁ (Group 1) မကော်ဂး [[အယ်ကာလဳ လောဟ]] (Alkali metals) တုဲ ဒှ် လောဟ မသာအိုတ် ကေုာံ ဒြပ်မ္ၚိုဟ် မသာအိုတ် (Lightest solid element) ပ္ဍဲလောကဝွံရ။ လဳသဳယာမ် ဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု (Silvery-white) တုဲ ဍိုန်ဍောတ်လောန် စဵုကဵု ရေက် နကဵု ၜုန် ဂွံရ။

ဟိုတ်နူ လဳသဳယာမ် ဝွံ မၞုံကဵု အဆက်အစပ် ဓါတု (Chemical reactivity) သၠုင်လောန်ဂှ်ရ၊ ဍေဟ် ဟွံမံင် ကေတ်တ် ပ္ဍဲသဘာဝ တုဲ လေပ်ပံင်ကောံ ကု ဒြပ်သ္အး တၞဟ်တအ် (Compounds) လၟိုန်ရ။ ယဝ်ရ ဍေဟ် ဒးကျာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒးဍာ်မ္ဂး၊ ဍေဟ် က္တဵုဒှ် ပရေင်တူပၟတ် ဟွံသေင်မ္ဂး က္တဵုဒှ် အံက်သိုက် (Oxidation) ဗွဲမပြဟ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးတအ် ဒးဂိုင်စွံ ဍေဟ် ပ္ဍဲကၠေင် (Mineral oil) ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲဒၞာဲ ဟွံမဲ ကု ကျာ ကေုာံ ဍာ်ရ။ 

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ယၟုမ္ဂး &quot;လဳသဳယာမ်&quot; (Lithium) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် ဂရိတ် ''lithos'' (λίθος) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;တၟအ်&quot; (Stone) ရ။ ဟိုတ်နူ ဒြပ်သ္အး အယ်ကာလဳ တၞဟ်တအ် ဗီုကဵု သဝ်ဒဳယာမ် ကေုာံ ပဝ်တက်သဳယာမ် တအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ တၞံဆု ကေုာံ တိရစ္ဆာန်တအ် ကီုလေဝ်၊ လဳသဳယာမ် ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ဆ ပ္ဍဲ တၟအ် (Minerals) ဓဝ်ရ။ 

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၁၇ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ဂကူသွိတ်ဒေန် [[Johan August Arfwedson]] ဂွံဆဵုကေတ် ဒြပ်သ္အးတၟိ ပထမအိုတ် ပ္ဍဲအခိင် ညးစမ်ၜတ်ဒၟံင် တၟအ် ပေတာလုက် (Petalite) ရ။ ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၂၁ ဂှ် သၟာသိပ္ပံ [[William Thomas Brande]] ကေုာံ [[Sir Humphry Davy]] တအ် ပါ်ပတိတ် လဳသဳယာမ် လောဟ (Lithium metal) ပထမအိုတ် နကဵု နဲကဲ လျးလလဳ (Electrolysis) ရ။&lt;ref name=&quot;Weeks1933&quot;&gt;Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 30-35.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဂကောံဓါတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် (Chemical Properties and Characteristics) ==
လဳသဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် (Melting point: 180.5 °C) ကေုာံ ကဆံင်ကတဴ (Boiling point: 1330 °C) ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် လောဟ မၞုံကဵု တသိုဟ် (Density) အောန်အိုတ် တုဲ စှ်ေဍာ် လတူ ဍာ် (Floats on water) မာန်ရ။ 

ပ္ဍဲလပါ် အဆက်အစပ် ဓါတု (Chemical reactivity) မ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ က္တဵုဒှ် ဓါတုပံင်ကောံ လောဲလောဲ ကု တိရစ္ဆာန် ကေုာံ တၞံဆုပတ်ဝန်းကျင် တုဲ နွံကဵု အစောမ် အပိုင်အခြာ ဓါတ်သၠုင် (High electrochemical potential) ရ။&lt;ref name=&quot;Emsley2001&quot;&gt;Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 240–245.&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲစက်ဝဲ (Forms and Abundance in the Universe) ==
ပ္ဍဲစက်ဝဲလောက (Universe) ဏအ်၊ လဳသဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မက္တဵုဒှ်လဝ် အခိင် တမ်မူလ မဟာခတိုဟ်ဇၞော် (Big Bang nucleosynthesis) ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲလတူတိ (Earth) မ္ဂး ဍေဟ် နွံအောန် ဗွဲမလောန် (၀.၀၀၂%) ရ။ ဍေဟ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ ဍာ်စမၠုင် (Brines) ကေုာံ တၟအ် မပ္တံကဵု Spodumene ရ။&lt;ref name=&quot;NASA2019&quot;&gt;NASA. (2019). &quot;Abundance of Elements in the Universe&quot;. ''Astrophysics Journal''.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် (Production and Geographic Sources) ==
ပရေင်ပတိတ် လဳသဳယာမ် အဓိကဂမၠိုင်ဂှ် ကၠုင်နူ ဍုင် အသတြေလျ (Australia) ကေုာံ ဍုင် အာဂျေန်တဳနာ၊ ချဳလဳ၊ ကေုာံ באလဳဗဳယာ မပါလုပ် ပ္ဍဲ &quot;Lithium Triangle&quot; ရ။ ညးတအ် ပတိတ် နကဵု နဲကဲ ဖျေံဍာ်စမၠုင် (Brine evaporation) ကေုာံ ခါဲတၟအ် (Hard rock mining) ရ။&lt;ref name=&quot;USGS2021&quot;&gt;USGS (2021). &quot;Mineral Commodity Summaries: Lithium&quot;. ''U.S. Geological Survey''.&lt;/ref&gt;

== ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် (Isotopes of Lithium) ==
လဳသဳယာမ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် (Isotopes) မညိင်ဝတ် ၜါသာ် မတွဟ်ဂး '''Lithium-6 (⁶Li)''' ကေုာံ '''Lithium-7 (⁷Li)''' ရ။ Lithium-7 ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံဂၠိုင်အိုတ် (၉၂.၅%) ပ္ဍဲသဘာဝရ။&lt;ref name=&quot;Keesom1942&quot;&gt;Keesom, W. H. (1942). ''Isotopes of Light Metals''. Elsevier. pp. 50–55.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် (Applications and Uses) ==
ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ လဳသဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး အဓိကအိုတ် ပ္ဍဲ ကွတ်ပညာ ခေတ်တၟိ:
# '''ဗက်တရဳ (Lithium-ion Batteries)''': လွပ် ဇၞော်အိုတ် သွက် လဳသဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ကၠောန် ဗက်တရဳ သွက် စက်မိုဘိုင်းဖုန် ကေုာံ ကွဳစက်လျးလလဳ (EVs) ရ။
# '''စက်သိုင်ခၞံ ကေုာံ ဒြပ်မ္ၚိုဟ် (Ceramics and Glass)''': လဳသဳယာမ် နှဴ ဂှ် ဖအောန်ကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် တုဲ သ္ပကဵု ညံင် ကမှ် ဂွံဒုင်ဒဝ် ဂမ္တဴ ထတ်ထတ် ရ။
# '''ဂဥုဲ (Medical Applications)''': ဓါတ် လဳသဳယာမ် (Lithium carbonate) ဂှ် စကာ နဒဒှ် ဂဥုဲ သွက်ဂွံ လွဳ ယဲစိုတ် (Bipolar disorder) ရ။

== ၇။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် (Safety and Hazards) ==
လဳသဳယာမ် လောဟ ဂှ် နွံကဵု ဓါတ်တူပၟတ် လောဲလောဲ ပ္ဍဲအခိင် ဒးဍာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကျာရ။ ဍေဟ် ပတိတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ ထတ်ထတ် တုဲ က္တဵုဒှ် အန္တရာယ် ပၟတ် မာန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးတအ် ဒးဂိုင်စွံ ဍေဟ် ပ္ဍဲကၠေင် ရ။&lt;ref name=&quot;OSHA2017&quot;&gt;OSHA (2017). &quot;Safety Guidelines for Reactive Metals&quot;. ''US Department of Labor''.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ဓါတ် လဳသဳယာမ် ကေုာံ ပရေင်သိပ္ပံ (Lithium in Science and Research) ==
ပ္ဍဲ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သိပ္ပံ၊ လဳသဳယာမ် ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ နျူကလဳယျာ ဖျူယှေန် (Nuclear fusion research) ကေုာံ သုတေသန စက်ပညာတၟိ တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Shrivastav2012&quot;&gt;Shrivastav, P. (2012). ''Advanced Materials in Energy Storage''. Technical Books, p. 88.&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economic Aspects) ==
ဟိုတ်နူ ပရေင်နွံပၟိက် သွက် ကွဳစက်လျးလလဳ သၠုင်တိုန်ဂှ်ရ၊ လဳသဳယာမ် ဒှ်ကၠုင် &quot;သြန်ထဝ်ဗု&quot; (White gold) ပ္ဍဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိတုဲ ၚုဟ်မး ဍေဟ် လေပ်ပြံင်လှာဲ ဒၟံင် သၠုင်သၠုင်ရ။

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓါတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် (Comparison with Other Elements) ==
လဳသဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓါတ် အယ်ကာလဳ လောဟ တၞဟ်တအ်မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် လောဟ မသာအိုတ် တုဲ နွံကဵု ပွံက်ဓါတ် ထတ်အိုတ် ရ။

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Periodic table}}

[[ကဏ္ဍ:လဳသဳယာမ်]]
[[ကဏ္ဍ:အယ်ကာလဳ လောဟဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>fw40f7v39zu6log7jcrk0hl9lkn37p4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အံက်သဳဂျေန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12713</id>
    <redirect title="အံက်သဳဂျိန်" />
    <revision>
      <id>59043</id>
      <timestamp>2026-10-24T08:35:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[အံက်သဳဂျေန်]] ဇရေင် [[အံက်သဳဂျိန်]]</comment>
      <origin>59043</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47" sha1="45a3ziqdrwm804kjyzt1vuork51cqwb" xml:space="preserve">#REDIRECT [[အံက်သဳဂျိန်]]</text>
      <sha1>45a3ziqdrwm804kjyzt1vuork51cqwb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>နိုက်ဒြဝ်ဂျိန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12714</id>
    <revision>
      <id>59046</id>
      <timestamp>2026-10-24T08:57:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox element | name = နိုက်ထရဝ်ဂျိန် | english_name = Nitrogen | symbol = N | atomic_number = 7 | atomic_mass = 14.007 | element_category = [[ဟွံသေင်ကဵုလောဟ]] (Reactive non-metal) | group = 15 | period = 2 | block = p-block | appearance = ဓာတ်ကျာ ဟွံမဲ ကု အသာ် | image = File:Liquidnitrogen.jpg|250px|alt=ဍာ် နိ...&quot;</comment>
      <origin>59046</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18271" sha1="fu2s8105a1b9f9fxvo4j95pxzz3zxd4" xml:space="preserve">{{Infobox element
| name = နိုက်ထရဝ်ဂျိန်
| english_name = Nitrogen
| symbol = N
| atomic_number = 7
| atomic_mass = 14.007
| element_category = [[ဟွံသေင်ကဵုလောဟ]] (Reactive non-metal)
| group = 15
| period = 2
| block = p-block
| appearance = ဓာတ်ကျာ ဟွံမဲ ကု အသာ်
| image = [[File:Liquidnitrogen.jpg|250px|alt=ဍာ် နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ပတိတ်ဒၟံင် ယက်ဂံက်]]
| caption = ဍာ် နိုက်ထရဝ်ဂျိန် (Liquid nitrogen) မစကာ ပ္ဍဲပရေင်စက်ဂံက်
| phase = Gas
| melting_point_K = 63.15
| melting_point_C = −210.00
| boiling_point_K = 77.355
| boiling_point_C = −195.795
| density_stp = 1.2506 g/L
| discovery = [[Daniel Rutherford]] (၁၇၇၂)
| named_by = [[Jean-Antoine Chaptal]] (၁၇၉၀)
}}

'''နိုက်ထရဝ်ဂျိန်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''နိုက်ဒြဝ်ဂျိန်''' ({{lang-en|Nitrogen}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓါတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''N''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၇ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] (Periodic table) မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၅ (Group 15) မကော်ဂး ဂကောံ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် (Pnictogens) ရ။ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မဟွံသေင်ကဵုလောဟ (Non-metal) မွဲတုဲ၊ ပ္ဍဲအခိင် ဂမ္တဴဓမ္မတာမ္ဂး ဍေဟ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု အက်တောမ်ၜါ (Diatomic gas - N₂) မဟွံမဲ ကု အသာ်၊ သၟူ ကေုာံ ရှ် ရ။ ဒြပ်သ္အးဝွံ ဒှ် ဓာတ်ကျာ မၞုံဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ လဗိုတ်ကျာတိ (Earth's atmosphere) တုဲ ဍိုက်ပေင်ဒၟံင် စဵုကဵု ၇၈% ရ။

ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ၊ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ဒးဒုင်စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန်တဵုလွဳ (Agriculture) နဒဒှ် ဝါတ်ဓါတ် (Fertilizers)၊ ကမၠောန် ရုင်စက် ဓါတု (Chemical industry) ကေုာံ ပရေင်စက်ဂံက် (Cryogenics) ရ။ တုဲပၠန် နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး အဓိက သွက် သတ္တဝါ ကေုာံ တၞံဆုဂမၠိုင် ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ အမဳနဝ် အက်သေတ် (Amino acids)၊ ပရဝ်တိန် (Proteins) ကေုာံ DNA/RNA တအ်ရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ယၟုမ္ဂး &quot;နိုက်ထရဝ်ဂျိန်&quot; (Nitrogen) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် ပြင်သေတ် ''nitrogène'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;မဖန်ဗဒှ် ဓါတ် saltpeter&quot; (နူ ဂရိတ် ''nitron'' ကဵု ''genes'') ရ။ သၟာသိပ္ပံ ဂကူပြင်သေတ် [[Jean-Antoine Chaptal]] ခုတ်လဝ် ယၟုဝွံ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၉၀ ရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၇၂ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ဂကူသကတ် [[Daniel Rutherford]] ဂွံဆဵုကေတ် ဒြပ်သ္အးဝွံ ပထမအိုတ် နဒဒှ် ဓာတ်ကျာ မဟွံထံက်ပင် ပရေင်တူပၟတ် (Noxious air / mephitic air) ရ။ ပ္ဍဲအခိင်တုပ်ပ်ဂှ် သၟာသိပ္ပံ ဂမၠိုင် ဗီုကဵု Carl Wilhelm Scheele, Henry Cavendish ကေုာံ Joseph Priestley တအ်လေဝ် ဂွံဆဵုကေတ် ဓါတ်ဝွံကီုလေဝ်၊ Rutherford ဂှ် ဂွံဒုင်စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ညးမဂွံဆဵုကေတ် ပထမအိုတ်ရ。&lt;ref name=&quot;Rutherford1772&quot;&gt;Rutherford, Daniel (1772). &quot;De aere fixo dicto aut mephitico&quot;. University of Edinburgh.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဂကောံဓါတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် (Chemical Properties and Characteristics) ==
နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ဝွံ ဒှ် ဓာတ်ကျာ မဟွံမဲ ကု အသာ် ကေုာံ သၟူ ပ္ဍဲ ကဆံင် ဂမ္တဴ ကေုာံ ဓရေတ် ဓမ္မတာ (STP) ရ。ဍေဟ်ဝွံ က္တဵုဒှ် ဍာ် (Liquid nitrogen) ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ -195.79 °C ကေုာံ က္တဵုဒှ် ဒြပ်မ္ၚိုဟ် (Solid) ပ္ဍဲ -210.00 °C ရ。

ပ္ဍဲလပါ် အဆက်အစပ် ဓါတု (Chemical reactivity) မ္ဂး၊ ဓာတ်ကျာ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် (N₂) ဝွံ ညိင်ဝတ်လောန် (Highly unreactive) ဟိုတ်နူ အက်တောမ်ၜါဂှ် ဆက်စပ်လဝ် နကဵု လဒက်ပ္တန် ကဝ်ဗေလိန် ပိထပ် (Triple covalent bond) မခိုင်ကၠိုက် ဗွဲမလောန်ရ။ သွက်ဂွံ ပလီု လဒက်ပ္တန်ဝွံ ဒးစကာ ဒြဟတ်ဂမ္တဴ (Energy) သၠုင်လောန် ဗီုကဵု လျးလလဳ ပန်တိတ် (Lightning) ဟွံသေင်မ္ဂး ဂမ္တဴ ပ္ဍဲ ရုင်စက်ရ。&lt;ref name=&quot;Greenwood1997&quot;&gt;Greenwood, Norman N.; Earnshaw, Alan (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 405–410.&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲစက်ဝဲ (Forms and Abundance in the Universe) ==
ပ္ဍဲစက်ဝဲလောက (Universe) ဏအ်၊ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု ထပှ် ရ။ ဍေဟ်ဝွံ က္တဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ လၟေင် နျူကလဳယျာ သၞံင် (CNO cycle) မဒှ် လၟေင် အဓိက မဖန်ဗဒှ် ဒြဟတ် ပ္ဍဲ သၞံင် ဇၞော်ဇၞော်တအ်ရ။

လတူတိ (Earth) မ္ဂး၊ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ဒှ် ဓာတ်ကျာ အဓိက ပ္ဍဲ လဗိုတ်ကျာ (Atmosphere) မတွဟ်ဂး ၇၈.၀၈% နကဵု ဗလိုင် (Volume) ရ။ ၜိုန်ရ နွံဂၠိုင် ပ္ဍဲ လဗိုတ်ကျာ ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ ဓါတ်တိ (Earth's crust) မ္ဂး ဍေဟ် နွံအောန် ဗွဲမလောန် တုဲ ဗွဲမဂၠိုင် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ ဓါတ်တၟအ် Nitrate မပ္တံကဵု Potassium nitrate (Saltpeter) ပ္ဍဲ ဍုင် အိန္ဒိယ ကေုာံ Sodium nitrate ပ္ဍဲ ဍုင် ချဳလဳ ရ။

== ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် (Production and Geographic Sources) ==
ပရေင်ပတိတ် နိုက်ထရဝ်ဂျိန် အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နကဵု နဲကဲ သ္ပဍာ် လဗိုတ်ကျာ ကေုာံ ပါ်ပတိတ် (Fractional distillation of liquid air) ရ။ 
* ပ္ဍဲရုင်စက်ဇၞော်ဇၞော်မ္ဂး ကျာဂှ် ဖျေံဂမ္တဴ စဵုကဵု ဒှ်ဍာ် တုဲ ကလေင်ကတဴ မ္ဂး ဓာတ်ကျာ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် (မၞုံကဆံင်ကတဴ သဝ်နူ အံက်သဳဂျိန်) ဂှ် တိတ်ကၠုင် ကၠာအိုတ်ရ။
* သွက် ပရေင် ပတိတ် ဓါတ် အမဝ်နဳယျာ (Ammonia - NH₃) မ္ဂး ညးတအ် စကာ နဲကဲ '''Haber-Bosch process''' မပံင်နှဴ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် နူ ကျာ ကု ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် သၟဝ် ဓရေတ် ကေုာံ ဂမ္တဴ သၠုင်ရ။

== ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် (Isotopes of Nitrogen) ==
နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် (Isotopes) မညိင်ဝတ် (Stable) ၜါသာ် မတွဟ်ဂး '''Nitrogen-14 (¹⁴N)''' ကေုာံ '''Nitrogen-15 (¹⁵N)''' ရ:
* '''Nitrogen-14 (¹⁴N)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံဂၠိုင်အိုတ် (၉၉.၆၃၄%) ပ္ဍဲသဘာဝရ။ ဍေဟ် က္တဵုဒှ်ကၠုင် နူ CNO cycle ပ္ဍဲ သၞံင်ဂမၠိုင်ရ။
* '''Nitrogen-15 (¹⁵N)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံ ၜိုတ် ဝ.၃၆၆% ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဒးဒုင်စကာ ပ္ဍဲ ပရေင်စမ်ၜတ် သိပ္ပံ တဵုလွဳ ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ သွက်ဂွံ ဗက်ဂၠာဲ (Trace) လၟေင် ဓါတ် ပ္ဍဲ သတ္တဝါ ကေုာံ တၞံဆုရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဗီုပြင် ပတောအ်ၜတ် အိုင်သဝ်တုပ် နိုက်ထရဝ်ဂျိန်
|-
! အိုင်သဝ်တုပ် !! ပရဝ်တွန် !! နျူထရွန် !! လၟိဟ် (Abundance)
|-
| Nitrogen-14 (¹⁴N) || ၇ || ၇ || 99.634%
|-
| Nitrogen-15 (¹⁵N) || ၇ || ၈ || 0.366%
|}

== ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် (Applications and Uses) ==
နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန် ရုင်စက် ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ:
# '''ဝါတ်ဓါတ် (Fertilizers)''': လွပ် ဇၞော်အိုတ် သွက် နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ကၠောန် အမဝ်နဳယျာ သွက်ဂွံ ပတိတ် ဝါတ်ဓါတ် ယူရဳယျာ (Urea) ကေုာံ အမဝ်နဳယာမ် နှိုက်ထရိတ် (Ammonium nitrate) မဒှ် အရာ အဓိက သွက် ပရေင်တဵုလွဳ ဂၠးတိရ။
# '''ဍာ် နိုက်ထရဝ်ဂျိန် (Liquid Nitrogen)''': စကာ နဒဒှ် ဍာ်ဂံက် (Refrigerant) သွက်ဂွံ ဂိုင်သိပ် ဇွောအ်မ ကေုာံ ပ္ဍဲ ပရေင်ဂဥုဲ သွက်ဂွံ စွံ ဆဲလ် (Cells) ကေုာံ ကသအ် ဆီ ညံင်ဟွံဂွံ လီုရ。&lt;ref name=&quot;Emsley2001&quot;&gt;Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 290–295.&lt;/ref&gt;
# '''ဓာတ်ကျာ အာဝဵု (Inert Atmosphere)''': စကာ ပ္ဍဲ ရုင်စက် ကၠောန် စက်အီလက်ထရဝ်နေတ် (Electronics) ကေုာံ ပ္ဍဲ ထုပ်ကပေါတ် စၞစ (Food packaging) ညံင်ဟွံဂွံ ယောမ်လီု ဟိုတ်နူ အံက်သဳဂျိန် ရ။
# '''ခတိုဟ် (Explosives)''': ဓါတ်ပံင်ကောံ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ဗီုကဵု TNT ကေုာံ Nitroglycerin တအ်ဂှ် ဒှ် ကပေါတ် ခတိုဟ် မၞုံကဵု ဒြဟတ် သၠုင်ရ။

== ၇။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် (Safety and Hazards) ==
ဓာတ်ကျာ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ဓမ္မတာ ဂှ် ဟွံမဲ ကု ဂျိ (Non-toxic) တုဲ ပရေင်အန္တရာယ် အောန်ရ။ ဆဂး:
* '''လီုဇဳဝိတ နကဵု ဓာတ်ကျာ (Asphyxiation)''': ယဝ်ရ ဓာတ်ကျာ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ပေင်ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဒၞာဲမကၟာတ်လဝ် (Confined space) မ္ဂး ဍေဟ် ပတိတ်ထောအ် အံက်သဳဂျိန် တုဲ မၞိဟ်တအ် လီုဇဳဝိတ (Suffocate) လောဲသွာ ဟွံမဲ ကု ပရေင်သတိမာန်ရ။
* '''ဍာ် နိုက်ထရဝ်ဂျိန် (Liquid N₂)''': ဍေဟ် ဂံက်လောန်တုဲ ယဝ်ရ ဒးစၞာံမ္ဂး မလေပ် က္တဵုဒှ် သရဂံက် (Frostbite) ဗွဲမပြဟ်ရ။
* '''ဓါတ်ဂျိ (Toxic Compounds)''': ဓါတ်ပံင်ကောံ ဗီုကဵု Nitrogen dioxide (NO₂) ကေုာံ Cyanide (CN⁻) တအ်ဂှ် နွံကဵု ဂျိ ဇၞော်ဗွဲမလောန် ကေုာံ က္တဵုဗဒှ် ဗြဲဓါတ် (Acid rain) ရ။&lt;ref name=&quot;EPA2019&quot;&gt;EPA (2019). &quot;Nitrogen Dioxide (NO2) Pollution&quot;. ''United States Environmental Protection Agency''.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ဓါတ် နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ကေုာံ ပရေင်သိပ္ပံ (Nitrogen in Science and Research) ==
ပ္ဍဲ ပရေင် ဇဳဝဗေဒ (Biology)၊ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး အဓိက သွက် လမျီုရ:
* '''လၟေင် နိုက်ထရဝ်ဂျိန် (Nitrogen Cycle)''': တၞံဆု ကေုာံ တိရစ္ဆာန်တအ် စကာ ဓာတ်ကျာ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် တိုက်ရိုက် ဟွံဂွံရ။ ဗက်တဳရဳယျာ (Bacteria) လ္ၚဵု ပ္ဍဲတိ တအ်ဟေင် ဖန်ဗဒှ် ကျာ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ညံင်ဂွံ ဒှ် ဓါတ် နှိုက်ထရိတ် (Nitrate) မဒှ် အရာ တၞံဆုတအ် ဇြောတ်ကေတ်မာန်ရ (Nitrogen fixation)။
* '''DNA ကေုာံ ပရဝ်တိန်''': နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ပါလုပ် ပ္ဍဲ လဒက်ပ္တန် အမဳနဝ် အက်သေတ် (Amino acids) မဒှ် သဇိုင် သွက် ပရဝ်တိန်၊ ကေုာံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ သဇိုင် နိုက်ထရဝ်ဂျိန် (Nitrogenous bases) သွက် ဂွံဒက်ပ္တန် DNA ကေုာံ RNA ရ。&lt;ref name=&quot;Nelson2008&quot;&gt;Nelson, D. L.; Cox, M. M. (2008). ''Lehninger Principles of Biochemistry'' (5th ed.). W. H. Freeman. pp. 1020–1025.&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economic Aspects) ==
ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အလုံဂၠးတိ (ဗွဲတၟေင် ကဏ္ဍတဵုလွဳ) ဂှ် ဒုင်သ္ဇိုင် ကု ပရေင်ပတိတ် ဝါတ်ဓါတ် နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ရ။ နဲကဲ Haber-Bosch မဖန်ဗဒှ် အမဝ်နဳယျာ ဂှ် ဒှ် ကမၠောန် မပြံင်လှာဲ ဝင် ဂၠးတိ (World-changing invention) မွဲတုဲ၊ ဟိုတ်နူ နဲကဲဝွံဟေင် သတ္တဝါ ကေုာံ မၞိဟ် ဂၠးတိ လၟိဟ် ၜိုတ် ၄ ဗဳလဳယျာန် ဂွံ ကလိဂွံ စၞစ ဍိုက်ပေင် ရ။

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် (Comparison with Other Elements) ==
နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု [[ဒြပ်သ္အး]] တၞဟ်တအ်မ္ဂး:
* '''ကု အံက်သဳဂျိန် (Oxygen)''': သီုၜါဂှ် ဒှ် ဓာတ်ကျာ အဓိက ပ္ဍဲ လဗိုတ်ကျာ ကီုလေဝ်၊ အံက်သဳဂျိန် ဂှ် ထံက်ပင် ပရေင်တူပၟတ် ကေုာံ ဇဳဝိတ၊ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ဂှ် ညိင်ဝတ်တုဲ ဒုင်ဒဝ် ပရေင်တူပၟတ် ရ (Inert)။
* '''ကု ကာဗောန် (Carbon)''': ကာဗောန် ဂှ် လေပ် ဒက်ပ္တန် ဇၞိက်ဓါတု ဇမၠိင် (Long chains) လောဲသွာ တုဲ၊ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ပံင်ကောံ ကု ကာဗောန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် ဒြပ် လမျီု (Organic compounds) ရ။

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Periodic table}}

[[ကဏ္ဍ:နိုက်ထရဝ်ဂျိန်]]
[[ကဏ္ဍ:ဟွံသေင်ကဵုလောဟဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဓာတ်ကျာ]]</text>
      <sha1>fu2s8105a1b9f9fxvo4j95pxzz3zxd4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဖလဝ်ရေန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12715</id>
    <revision>
      <id>59048</id>
      <timestamp>2026-10-24T10:00:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox element | name = ဖလဝ်ရေန် | english_name = Fluorine | symbol = F | atomic_number = 9 | atomic_mass = 18.998403163 | element_category = [[ဟာလဝ်ဂျေန်]] (Halogen) | group = 17 | period = 2 | block = p-block | appearance = ဓာတ်ကျာ အသာ်ဍာ်မိတ်-သၚေက်  | image = File:Liquid_fluorine_tighter_crop.jpg|250px|alt=ဍာ် ဖလဝ်...&quot;</comment>
      <origin>59048</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15928" sha1="g5sylqb4h90hxpn26twjsxxu62738ka" xml:space="preserve">{{Infobox element
| name = ဖလဝ်ရေန်
| english_name = Fluorine
| symbol = F
| atomic_number = 9
| atomic_mass = 18.998403163
| element_category = [[ဟာလဝ်ဂျေန်]] (Halogen)
| group = 17
| period = 2
| block = p-block
| appearance = ဓာတ်ကျာ အသာ်ဍာ်မိတ်-သၚေက် 
| image = [[File:Liquid_fluorine_tighter_crop.jpg|250px|alt=ဍာ် ဖလဝ်ရေန်]]
| caption = ဍာ် ဖလဝ်ရေန် (Liquid fluorine) မၞုံပ္ဍဲ ဂမ္တဴသဝ်
| phase = Gas
| melting_point_K = 53.48
| melting_point_C = −219.67
| boiling_point_K = 85.03
| boiling_point_C = −188.11
| density_stp = 1.696 g/L
| discovery = [[André-Marie Ampère]] (၁၈၁၀)
| first_isolation = [[Henri Moissan]] (၁၈၈၆)
}}

'''ဖလဝ်ရေန်''' ({{lang-en|Fluorine}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓါတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''F''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၉ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] (Periodic table) မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၇ (Group 17) မကော်ဂး ဟာလဝ်ဂျေန် (Halogens) တုဲ ဒှ် ဟာလဝ်ဂျေန် မသာအိုတ်ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် ဓာတ်ကျာ မၞုံကဵု အသာ်ဍာ်မိတ်-သၚေက် ၜတ်တ်တုဲ နွံကဵု ဂျိဇၞော် ဗွဲမလောန်ရ။ ဖလဝ်ရေန် ဝွံ နွံကဵု ဒြဟတ် Electronegativity သၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲအကြာ ဒြပ်သ္အး သီုဖအိုတ်တုဲ ဍေဟ် က္တဵုဒှ် အဆက်အစပ် ဓါတု (Chemical reactivity) ဗွဲမပြဟ် ကု ဒြပ်သ္အး တၞဟ်တအ် သီုကဵု ဓာတ်ဓါတ် (Noble gases) လ္ၚဵုရ။

ဟိုတ်နူ ဍေဟ် မၞုံကဵု အဆက်အစပ် ဓါတု သၠုင်လောန်ဂှ်ရ၊ ပ္ဍဲသဘာဝမ္ဂး ဖလဝ်ရေန် ဝွံ ဟွံမံင် ကေတ်တ်တုဲ လေပ်ပံင်ကောံ ကု ဒြပ်သ္အး တၞဟ်တအ် လၟိုန်ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန် ဖလဝ်ရေန် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန်ရုင်စက် မပ္တံကဵု ပရေင်ပတိတ် တက်ဖလောန် (Teflon)၊ ဂဥုဲ၊ ဓာတ်ကျာဂံက် (Refrigerants) ကေုာံ ပ္ဍဲ ဍာ်ဆပ်ပျာ ၚေက် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ယဲၚေက်စၟစရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ယၟုမ္ဂး &quot;ဖလဝ်ရေန်&quot; (Fluorine) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် လေတ္တေန် ''fluere'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;မဇွောဝ်&quot; (To flow) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၂၉ သၟာသိပ္ပံ [[Georgius Agricola]] ဂွံဆဵုကေတ် ဓါတ်တၟအ် Fluorite (Calcium fluoride) မဒှ် တၟအ် မစကာ သွက်ဂွံ ဖျေံကဆံင်စှ်ေဍာ် လောဟ တအ် ညံင်ဂွံ ဇွောဝ်လောဲသွာရ။ 

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၁၀ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ဂကူပြင်သေတ် [[André-Marie Ampère]] ပတိုန်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ဍာ်ဓါတ် Hydrofluoric acid ဂှ် နွံကဵု ဒြပ်သ္အး တၟိမွဲ မဟွံသေင် ကု အံက်သဳဂျိန် ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ ဓါတ်ဝွံ နွံကဵု ဂျိဇၞော် ကေုာံ က္တဵုဒှ် ဓါတု လောဲသွာလောန်တုဲ၊ သၟာသိပ္ပံ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု Sir Humphry Davy တအ် ဒးဒုင်ဘဲအန္တရာယ် ပ္ဍဲအခိင် စမ်ၜတ် ပါ်ပတိတ် ဍေဟ်ရ။ စိုပ်သၞာံ ၁၈၈၆ ဂှ်မှ သၟာသိပ္ပံ ဂကူပြင်သေတ် [[Henri Moissan]] အံင်ဇၞး ပ္ဍဲပရေင် ပါ်ပတိတ် ဓာတ်ကျာ ဖလဝ်ရေန် သ္အးဇ္ၚး ပထမအိုတ်တုဲ ညးကလိဂွံ လာပ်နဝ်ဗေဝ် (Nobel Prize) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၀၆ ရ。&lt;ref name=&quot;Greenwood1997&quot;&gt;Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 789–792.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဂကောံဓါတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် (Chemical Properties) ==
ဖလဝ်ရေန် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံကဵု အစောမ် Electronegativity ၄.၀ (Pauling scale) မဒှ် သၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး ရ။ ဍေဟ်ဝွံ က္တဵုဒှ် အဆက်အစပ် ဓါတု (Highly reactive) ကု ဒြပ်သ္အး သီုဖအိုတ် (ပါဲနူ ဟဳလဳယာမ် ကေုာံ နဳယောန်) ရ။

ပ္ဍဲအခိင် ဂမ္တဴဓမ္မတာမ္ဂး ဍေဟ် မံင် နဒဒှ် ဓာတ်ကျာ Diatomic (F₂) တုဲ နွံကဵု အသာ်ဍာ်မိတ်ၜတ်တ်ရ။ ဍေဟ်ဝွံ လေပ်တူပၟတ် လောဲသွာ ကေုာံ ပလီုပလှ် ထောအ် ကပေါတ် မပ္တံကဵု ပသဲ၊ ကမှ်၊ ကေုာံ ဍာ် မာန်ရ။ ယဝ်ရ ဖလဝ်ရေန် စုက်လုက် ကု ဍာ်မ္ဂး၊ ဍေဟ် ပတိတ် ဓာတ်ကျာ အံက်သဳဂျိန် ကေုာံ ဍာ်ဓါတ် Hydrofluoric acid မၞုံကဵု ဂျိဇၞော်ရ။

== ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ (Forms and Occurrence) ==
ပ္ဍဲစက်ဝဲလောက (Universe) ဏအ်၊ ဖလဝ်ရေန် ဝွံ နွံအောန် ဗွဲမလောန် ဟိုတ်နူ လၟေင် ပရေင်က္တဵုဒှ် ဍေဟ် ပ္ဍဲသၞံင် (Stellar nucleosynthesis) ဂှ် ဟွံခိုင်ကၠိုက်ရ။ 

ဆဂး လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု ၁၃ ရ။ ဖလဝ်ရေန် ဗွဲမဂၠိုင် မံင် ပ္ဍဲ ဓါတ်တၟအ် ဗီုကဵု Fluorite (CaF₂), Fluorapatite (Ca₅(PO₄)₃F), ကေုာံ Cryolite (Na₃AlF₆) တအ်ရ。&lt;ref name=&quot;Jaccaud2000&quot;&gt;Jaccaud, M. et al. (2000). &quot;Fluorine&quot;. ''Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry''. Wiley-VCH.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် (Production and Geographic Sources) ==
ပရေင်ပတိတ် ဖလဝ်ရေန် ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နကဵု လၟေင် လျးလလဳ (Electrolysis) အတိုင် နဲကဲ Henri Moissan ရ။ ညးတအ် ပတိတ် လျးလလဳ လုပ်ပ္ဍဲ ဍာ်ဓါတ် ပံင်နှဴ Potassium fluoride (KF) ကေုာံ Hydrogen fluoride (HF) ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ၇၀-၁၃၀ ဒီဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ရ။

ဍုင်မပတိတ် တၟအ် Fluorite အဓိကဂမၠိုင်ဂှ် ဒှ် ဍုင် ကြုက် (China)၊ မက်သဳကဝ် (Mexico)၊ ကေုာံ မွန်ဂဝ်လဳယျာ (Mongolia) တအ်ရ။

== ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် (Isotopes of Fluorine) ==
ဖလဝ်ရေန် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် (Isotopes) မညိင်ဝတ် (Stable) ဆ မွဲသာ်ဓဝ်ရ မတွဟ်ဂး '''Fluorine-19 (¹⁹F)''' ရ:
* '''Fluorine-19 (¹⁹F)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံ ပ္ဍဲသဘာဝ ၁၀၀% ရ။ နျူကလိယ ဍေဟ်ဂှ် ဍိုက်ပေင် ကု ပရဝ်တွန် ၉ မ ကေုာံ နျူထရွန် ၁၀ မ ရ။
* '''Fluorine-18 (¹⁸F)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် (Radioactive isotope) မကၠောန်ပတိတ်လဝ် ပ္ဍဲစက်ရ။ ဍေဟ် နွံ အာယုက် (Half-life) ၁၀၉ မိနေတ် တုဲ ညးတအ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ပရေင်ဂဥုဲ ဗီုကဵု PET scans သွက်ဂွံ ဂၠာဲဆဵု ယဲကေန်သာရ。&lt;ref name=&quot;Fowler1989&quot;&gt;Fowler, J. S.; Wolf, A. P. (1989). &quot;Positron emitter-labeled compounds: Priorities and problems&quot;. ''Positron Emission Tomography and Autoradiography''. Raven Press. pp. 391–450.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် (Applications and Uses) ==
ဖလဝ်ရေန် ကေုာံ ဓါတ်ပံင်ကောံဍေဟ်တအ် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး:
# '''ပရေင်ဓါတု ကေုာံ ပလာသတေတ်''': ဖလဝ်ရေန် စကာ သွက်ဂွံ ကၠောန် Polytetrafluoroethylene (PTFE) ဟွံသေင်မ္ဂး တက်ဖလောန် (Teflon) မဒှ် ပလာသတေတ် ဟွံဗာန်ခြောတ် မစကာ ပ္ဍဲ ခရော် မဟွံဗာန်ရ။
# '''ဓာတ်ကျာဂံက် (Refrigerants)''': ခေတ်ကၠာတေအ် စကာလဝ် Chlorofluorocarbons (CFCs) သွက် စက်ဂံက်၊ ဆဂး လၟုဟ် ညးတအ် ပြံင်လှာဲ စကာ Hydrofluorocarbons (HFCs) ဟိုတ်နူ ပရေင်စဵုဒၞာ အဝ်ဇြောန် (Ozone layer) ရ။
# '''ပရေင်ဂဥုဲ ကေုာံ ၚေက် (Dental and Medical)''': ဓါတ် Sodium fluoride ဂှ် ထပ်စုတ် ပ္ဍဲ ဍာ်ဆပ်ပျာၚေက် (Toothpaste) သွက်ဂွံ သ္ပကဵု ဇုတ်ၚေက် ဍိုတ်က္ဍင် ကေုာံ စဵုဒၞာ ယဲစၟစၚေက်ရ။ 
# '''နျူကလဳယျာ (Nuclear Industry)''': ဓာတ်ကျာ Uranium hexafluoride (UF₆) ဂှ် ဒှ် အရာ အဓိက သွက်ဂွံ ပါ်ပတိတ် အိုင်သဝ်တုပ် ယူရေနဳယာမ် သွက် ရုင်စက် နျူကလဳယျာရ。

== ၇။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် (Safety and Hazards) ==
ဓာတ်ကျာ ဖလဝ်ရေန် ဝွံ ဒှ် ဓာတ် မၞုံကဵု ဂျိဇၞော်လောန် (Highly toxic) ကေုာံ က္တဵုဒှ် အန္တရာယ် ပြဟ်လောန်ရ။ 
* ယဝ်ရ ယီုလုပ်အာ ဖလဝ်ရေန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဍာ်ဓါတ် HF မ္ဂး၊ ဍေဟ် ပလီုပလှ် ကသအ်၊ စၞာံ၊ ကေုာံ မတ် ဗွဲမပြဟ် မာန်ရ။
* ဍာ်ဓါတ် HF (Hydrofluoric acid) ဝွံ နွံကဵု အစောမ် မလေပ် စုတ်လုပ် စဵုကဵု ဇုတ် (Bone absorption) တုဲ က္တဵုဒှ် ပရေင်ဂိသကဲ ဇၞော်ဗွဲမလောန်ရ။

== ၈။ ဖလဝ်ရေန် ပ္ဍဲ ပရေင်သိပ္ပံ (Fluorine in Science and Research) ==
ပ္ဍဲ ကဏ္ဍသိပ္ပံ၊ ဓါတ်ပံင်ကောံ ဖလဝ်ရေန် တအ်ဂှ် စကာ သွက် ပရေင်လ္ၚတ် မပ္တံကဵု:
* '''Fluorinated pharmaceuticals''': ဂဥုဲ ခေတ်တၟိ ဗွဲမဂၠိုင် (ဥပမာ- Prozac, Lipitor) တအ်ဂှ် ထပ်စုတ်လဝ် အက်တောမ် ဖလဝ်ရေန် ညံင် ဂဥုဲ ဂွံလုပ်စိုပ် ဇကုခိုဟ် ကေုာံ တန်တဴ လအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Muller2007&quot;&gt;Müller, K. et al. (2007). &quot;Fluorine in Pharmaceuticals: Looking Beyond Intuition&quot;. ''Science''. 317 (5842): 1881–1886.&lt;/ref&gt;
* '''Agrochemicals''': ဂဥုဲဂစိုတ်စၟ ကေုာံ ဂဥုဲချောဲ ဗွဲမဂၠိုင် လေဝ် စကာ ဓါတ် ဖလဝ်ရေန် သွက်ဂွံ သၠုင်ပတိုန် အစောမ်ရ။

== ၉။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economic Aspects) ==
ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဖလဝ်ရေန် ဂှ် ဇၞော်မောဝ်ဒၟံင် လၟိုန် ဟိုတ်နူ ပရေင်နွံပၟိက် ပ္ဍဲ ကမၠောန်ရုင်စက် ဂဥုဲ၊ ပလာသတေတ် တၟေင် (Fluoropolymers) ကေုာံ စက်အီလက်ထရဝ်နေတ် (Semiconductor manufacturing) ရ။ ၚုဟ်မး ဓါတ်တၟအ် Fluorite ဂှ် တန်တဴဒၟံင် ကု ကဆံင် သ္အးဇ္ၚး ဍေဟ်ရ။

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် (Comparison with Other Elements) ==
ဖလဝ်ရေန် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး:
* '''ကု ကလဝ်ရေန် (Chlorine)''': သီုၜါဂှ် ဒှ် ဟာလဝ်ဂျေန် (Halogen) ကီုလေဝ်၊ ဖလဝ်ရေန် ဂှ် နွံကဵု အဆက်အစပ် ဓါတု ထတ်နူ ကလဝ်ရေန် ဗွဲမလောန်ရ။ ဖလဝ်ရေန် ဒှ် ဓာတ်ကျာ အသာ်ဍာ်မိတ် တုဲ ကလဝ်ရေန် ဒှ် အသာ်သၚေက်ရ။
* '''ကု အံက်သဳဂျိန် (Oxygen)''': ဖလဝ်ရေန် ဂှ် နွံကဵု အစောမ် Electronegativity သၠုင်နူ အံက်သဳဂျိန် တုဲ ဍေဟ် မလေပ် အံက်သဳဒိုက် (Oxidize) သီုကဵု အံက်သဳဂျိန် က္တဵုဒှ် ဓါတ် Oxygen fluorides (ဥပမာ- OF₂) မာန်ရ。&lt;ref name=&quot;Cotton1999&quot;&gt;Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley &amp; Sons. pp. 543–548.&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Periodic table}}
{{ဂိတုမန်ဂမၠိုင်}}

[[ကဏ္ဍ:ဖလဝ်ရေန်]]
[[ကဏ္ဍ:ဟာလဝ်ဂျေန်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>g5sylqb4h90hxpn26twjsxxu62738ka</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59049</id>
      <parentid>59048</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T10:01:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59049</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15882" sha1="1ba5x39xf03d4ysw21y5qt3hjpfz74l" xml:space="preserve">{{Infobox element
| name = ဖလဝ်ရေန်
| english_name = Fluorine
| symbol = F
| atomic_number = 9
| atomic_mass = 18.998403163
| element_category = [[ဟာလဝ်ဂျေန်]] (Halogen)
| group = 17
| period = 2
| block = p-block
| appearance = ဓာတ်ကျာ အသာ်ဍာ်မိတ်-သၚေက် 
| image = [[File:Liquid_fluorine_tighter_crop.jpg|250px|alt=ဍာ် ဖလဝ်ရေန်]]
| caption = ဍာ် ဖလဝ်ရေန် (Liquid fluorine) မၞုံပ္ဍဲ ဂမ္တဴသဝ်
| phase = Gas
| melting_point_K = 53.48
| melting_point_C = −219.67
| boiling_point_K = 85.03
| boiling_point_C = −188.11
| density_stp = 1.696 g/L
| discovery = [[André-Marie Ampère]] (၁၈၁၀)
| first_isolation = [[Henri Moissan]] (၁၈၈၆)
}}

'''ဖလဝ်ရေန်''' ({{lang-en|Fluorine}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓါတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''F''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၉ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] (Periodic table) မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၇ (Group 17) မကော်ဂး ဟာလဝ်ဂျေန် (Halogens) တုဲ ဒှ် ဟာလဝ်ဂျေန် မသာအိုတ်ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် ဓာတ်ကျာ မၞုံကဵု အသာ်ဍာ်မိတ်-သၚေက် ၜတ်တ်တုဲ နွံကဵု ဂျိဇၞော် ဗွဲမလောန်ရ။ ဖလဝ်ရေန် ဝွံ နွံကဵု ဒြဟတ် Electronegativity သၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲအကြာ ဒြပ်သ္အး သီုဖအိုတ်တုဲ ဍေဟ် က္တဵုဒှ် အဆက်အစပ် ဓါတု (Chemical reactivity) ဗွဲမပြဟ် ကု ဒြပ်သ္အး တၞဟ်တအ် သီုကဵု ဓာတ်ဓါတ် (Noble gases) လ္ၚဵုရ။

ဟိုတ်နူ ဍေဟ် မၞုံကဵု အဆက်အစပ် ဓါတု သၠုင်လောန်ဂှ်ရ၊ ပ္ဍဲသဘာဝမ္ဂး ဖလဝ်ရေန် ဝွံ ဟွံမံင် ကေတ်တ်တုဲ လေပ်ပံင်ကောံ ကု ဒြပ်သ္အး တၞဟ်တအ် လၟိုန်ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန် ဖလဝ်ရေန် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန်ရုင်စက် မပ္တံကဵု ပရေင်ပတိတ် တက်ဖလောန် (Teflon)၊ ဂဥုဲ၊ ဓာတ်ကျာဂံက် (Refrigerants) ကေုာံ ပ္ဍဲ ဍာ်ဆပ်ပျာ ၚေက် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ယဲၚေက်စၟစရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ယၟုမ္ဂး &quot;ဖလဝ်ရေန်&quot; (Fluorine) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် လေတ္တေန် ''fluere'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;မဇွောဝ်&quot; (To flow) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၂၉ သၟာသိပ္ပံ [[Georgius Agricola]] ဂွံဆဵုကေတ် ဓါတ်တၟအ် Fluorite (Calcium fluoride) မဒှ် တၟအ် မစကာ သွက်ဂွံ ဖျေံကဆံင်စှ်ေဍာ် လောဟ တအ် ညံင်ဂွံ ဇွောဝ်လောဲသွာရ။ 

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၁၀ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ဂကူပြင်သေတ် [[André-Marie Ampère]] ပတိုန်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ဍာ်ဓါတ် Hydrofluoric acid ဂှ် နွံကဵု ဒြပ်သ္အး တၟိမွဲ မဟွံသေင် ကု အံက်သဳဂျိန် ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ ဓါတ်ဝွံ နွံကဵု ဂျိဇၞော် ကေုာံ က္တဵုဒှ် ဓါတု လောဲသွာလောန်တုဲ၊ သၟာသိပ္ပံ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု Sir Humphry Davy တအ် ဒးဒုင်ဘဲအန္တရာယ် ပ္ဍဲအခိင် စမ်ၜတ် ပါ်ပတိတ် ဍေဟ်ရ။ စိုပ်သၞာံ ၁၈၈၆ ဂှ်မှ သၟာသိပ္ပံ ဂကူပြင်သေတ် [[Henri Moissan]] အံင်ဇၞး ပ္ဍဲပရေင် ပါ်ပတိတ် ဓာတ်ကျာ ဖလဝ်ရေန် သ္အးဇ္ၚး ပထမအိုတ်တုဲ ညးကလိဂွံ လာပ်နဝ်ဗေဝ် (Nobel Prize) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၀၆ ရ。&lt;ref name=&quot;Greenwood1997&quot;&gt;Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 789–792.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဂကောံဓါတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် (Chemical Properties) ==
ဖလဝ်ရေန် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံကဵု အစောမ် Electronegativity ၄.၀ (Pauling scale) မဒှ် သၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး ရ။ ဍေဟ်ဝွံ က္တဵုဒှ် အဆက်အစပ် ဓါတု (Highly reactive) ကု ဒြပ်သ္အး သီုဖအိုတ် (ပါဲနူ ဟဳလဳယာမ် ကေုာံ နဳယောန်) ရ။

ပ္ဍဲအခိင် ဂမ္တဴဓမ္မတာမ္ဂး ဍေဟ် မံင် နဒဒှ် ဓာတ်ကျာ Diatomic (F₂) တုဲ နွံကဵု အသာ်ဍာ်မိတ်ၜတ်တ်ရ။ ဍေဟ်ဝွံ လေပ်တူပၟတ် လောဲသွာ ကေုာံ ပလီုပလှ် ထောအ် ကပေါတ် မပ္တံကဵု ပသဲ၊ ကမှ်၊ ကေုာံ ဍာ် မာန်ရ။ ယဝ်ရ ဖလဝ်ရေန် စုက်လုက် ကု ဍာ်မ္ဂး၊ ဍေဟ် ပတိတ် ဓာတ်ကျာ အံက်သဳဂျိန် ကေုာံ ဍာ်ဓါတ် Hydrofluoric acid မၞုံကဵု ဂျိဇၞော်ရ။

== ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ (Forms and Occurrence) ==
ပ္ဍဲစက်ဝဲလောက (Universe) ဏအ်၊ ဖလဝ်ရေန် ဝွံ နွံအောန် ဗွဲမလောန် ဟိုတ်နူ လၟေင် ပရေင်က္တဵုဒှ် ဍေဟ် ပ္ဍဲသၞံင် (Stellar nucleosynthesis) ဂှ် ဟွံခိုင်ကၠိုက်ရ။ 

ဆဂး လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု ၁၃ ရ။ ဖလဝ်ရေန် ဗွဲမဂၠိုင် မံင် ပ္ဍဲ ဓါတ်တၟအ် ဗီုကဵု Fluorite (CaF₂), Fluorapatite (Ca₅(PO₄)₃F), ကေုာံ Cryolite (Na₃AlF₆) တအ်ရ。&lt;ref name=&quot;Jaccaud2000&quot;&gt;Jaccaud, M. et al. (2000). &quot;Fluorine&quot;. ''Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry''. Wiley-VCH.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် (Production and Geographic Sources) ==
ပရေင်ပတိတ် ဖလဝ်ရေန် ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နကဵု လၟေင် လျးလလဳ (Electrolysis) အတိုင် နဲကဲ Henri Moissan ရ။ ညးတအ် ပတိတ် လျးလလဳ လုပ်ပ္ဍဲ ဍာ်ဓါတ် ပံင်နှဴ Potassium fluoride (KF) ကေုာံ Hydrogen fluoride (HF) ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ၇၀-၁၃၀ ဒီဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ရ။

ဍုင်မပတိတ် တၟအ် Fluorite အဓိကဂမၠိုင်ဂှ် ဒှ် ဍုင် ကြုက် (China)၊ မက်သဳကဝ် (Mexico)၊ ကေုာံ မွန်ဂဝ်လဳယျာ (Mongolia) တအ်ရ။

== ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် (Isotopes of Fluorine) ==
ဖလဝ်ရေန် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် (Isotopes) မညိင်ဝတ် (Stable) ဆ မွဲသာ်ဓဝ်ရ မတွဟ်ဂး '''Fluorine-19 (¹⁹F)''' ရ:
* '''Fluorine-19 (¹⁹F)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံ ပ္ဍဲသဘာဝ ၁၀၀% ရ။ နျူကလိယ ဍေဟ်ဂှ် ဍိုက်ပေင် ကု ပရဝ်တွန် ၉ မ ကေုာံ နျူထရွန် ၁၀ မ ရ။
* '''Fluorine-18 (¹⁸F)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် (Radioactive isotope) မကၠောန်ပတိတ်လဝ် ပ္ဍဲစက်ရ။ ဍေဟ် နွံ အာယုက် (Half-life) ၁၀၉ မိနေတ် တုဲ ညးတအ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ပရေင်ဂဥုဲ ဗီုကဵု PET scans သွက်ဂွံ ဂၠာဲဆဵု ယဲကေန်သာရ。&lt;ref name=&quot;Fowler1989&quot;&gt;Fowler, J. S.; Wolf, A. P. (1989). &quot;Positron emitter-labeled compounds: Priorities and problems&quot;. ''Positron Emission Tomography and Autoradiography''. Raven Press. pp. 391–450.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် (Applications and Uses) ==
ဖလဝ်ရေန် ကေုာံ ဓါတ်ပံင်ကောံဍေဟ်တအ် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး:
# '''ပရေင်ဓါတု ကေုာံ ပလာသတေတ်''': ဖလဝ်ရေန် စကာ သွက်ဂွံ ကၠောန် Polytetrafluoroethylene (PTFE) ဟွံသေင်မ္ဂး တက်ဖလောန် (Teflon) မဒှ် ပလာသတေတ် ဟွံဗာန်ခြောတ် မစကာ ပ္ဍဲ ခရော် မဟွံဗာန်ရ။
# '''ဓာတ်ကျာဂံက် (Refrigerants)''': ခေတ်ကၠာတေအ် စကာလဝ် Chlorofluorocarbons (CFCs) သွက် စက်ဂံက်၊ ဆဂး လၟုဟ် ညးတအ် ပြံင်လှာဲ စကာ Hydrofluorocarbons (HFCs) ဟိုတ်နူ ပရေင်စဵုဒၞာ အဝ်ဇြောန် (Ozone layer) ရ။
# '''ပရေင်ဂဥုဲ ကေုာံ ၚေက် (Dental and Medical)''': ဓါတ် Sodium fluoride ဂှ် ထပ်စုတ် ပ္ဍဲ ဍာ်ဆပ်ပျာၚေက် (Toothpaste) သွက်ဂွံ သ္ပကဵု ဇုတ်ၚေက် ဍိုတ်က္ဍင် ကေုာံ စဵုဒၞာ ယဲစၟစၚေက်ရ။ 
# '''နျူကလဳယျာ (Nuclear Industry)''': ဓာတ်ကျာ Uranium hexafluoride (UF₆) ဂှ် ဒှ် အရာ အဓိက သွက်ဂွံ ပါ်ပတိတ် အိုင်သဝ်တုပ် ယူရေနဳယာမ် သွက် ရုင်စက် နျူကလဳယျာရ。

== ၇။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် (Safety and Hazards) ==
ဓာတ်ကျာ ဖလဝ်ရေန် ဝွံ ဒှ် ဓာတ် မၞုံကဵု ဂျိဇၞော်လောန် (Highly toxic) ကေုာံ က္တဵုဒှ် အန္တရာယ် ပြဟ်လောန်ရ။ 
* ယဝ်ရ ယီုလုပ်အာ ဖလဝ်ရေန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဍာ်ဓါတ် HF မ္ဂး၊ ဍေဟ် ပလီုပလှ် ကသအ်၊ စၞာံ၊ ကေုာံ မတ် ဗွဲမပြဟ် မာန်ရ။
* ဍာ်ဓါတ် HF (Hydrofluoric acid) ဝွံ နွံကဵု အစောမ် မလေပ် စုတ်လုပ် စဵုကဵု ဇုတ် (Bone absorption) တုဲ က္တဵုဒှ် ပရေင်ဂိသကဲ ဇၞော်ဗွဲမလောန်ရ။

== ၈။ ဖလဝ်ရေန် ပ္ဍဲ ပရေင်သိပ္ပံ (Fluorine in Science and Research) ==
ပ္ဍဲ ကဏ္ဍသိပ္ပံ၊ ဓါတ်ပံင်ကောံ ဖလဝ်ရေန် တအ်ဂှ် စကာ သွက် ပရေင်လ္ၚတ် မပ္တံကဵု:
* '''Fluorinated pharmaceuticals''': ဂဥုဲ ခေတ်တၟိ ဗွဲမဂၠိုင် (ဥပမာ- Prozac, Lipitor) တအ်ဂှ် ထပ်စုတ်လဝ် အက်တောမ် ဖလဝ်ရေန် ညံင် ဂဥုဲ ဂွံလုပ်စိုပ် ဇကုခိုဟ် ကေုာံ တန်တဴ လအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Muller2007&quot;&gt;Müller, K. et al. (2007). &quot;Fluorine in Pharmaceuticals: Looking Beyond Intuition&quot;. ''Science''. 317 (5842): 1881–1886.&lt;/ref&gt;
* '''Agrochemicals''': ဂဥုဲဂစိုတ်စၟ ကေုာံ ဂဥုဲချောဲ ဗွဲမဂၠိုင် လေဝ် စကာ ဓါတ် ဖလဝ်ရေန် သွက်ဂွံ သၠုင်ပတိုန် အစောမ်ရ။

== ၉။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economic Aspects) ==
ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဖလဝ်ရေန် ဂှ် ဇၞော်မောဝ်ဒၟံင် လၟိုန် ဟိုတ်နူ ပရေင်နွံပၟိက် ပ္ဍဲ ကမၠောန်ရုင်စက် ဂဥုဲ၊ ပလာသတေတ် တၟေင် (Fluoropolymers) ကေုာံ စက်အီလက်ထရဝ်နေတ် (Semiconductor manufacturing) ရ။ ၚုဟ်မး ဓါတ်တၟအ် Fluorite ဂှ် တန်တဴဒၟံင် ကု ကဆံင် သ္အးဇ္ၚး ဍေဟ်ရ။

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် (Comparison with Other Elements) ==
ဖလဝ်ရေန် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး:
* '''ကု ကလဝ်ရေန် (Chlorine)''': သီုၜါဂှ် ဒှ် ဟာလဝ်ဂျေန် (Halogen) ကီုလေဝ်၊ ဖလဝ်ရေန် ဂှ် နွံကဵု အဆက်အစပ် ဓါတု ထတ်နူ ကလဝ်ရေန် ဗွဲမလောန်ရ။ ဖလဝ်ရေန် ဒှ် ဓာတ်ကျာ အသာ်ဍာ်မိတ် တုဲ ကလဝ်ရေန် ဒှ် အသာ်သၚေက်ရ။
* '''ကု အံက်သဳဂျိန် (Oxygen)''': ဖလဝ်ရေန် ဂှ် နွံကဵု အစောမ် Electronegativity သၠုင်နူ အံက်သဳဂျိန် တုဲ ဍေဟ် မလေပ် အံက်သဳဒိုက် (Oxidize) သီုကဵု အံက်သဳဂျိန် က္တဵုဒှ် ဓါတ် Oxygen fluorides (ဥပမာ- OF₂) မာန်ရ。&lt;ref name=&quot;Cotton1999&quot;&gt;Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley &amp; Sons. pp. 543–548.&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Periodic table}}


[[ကဏ္ဍ:ဖလဝ်ရေန်]]
[[ကဏ္ဍ:ဟာလဝ်ဂျေန်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>1ba5x39xf03d4ysw21y5qt3hjpfz74l</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>