နိုက်ထရဝ်ဂျိန်

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mnw">
  <siteinfo>
    <sitename>ဝဳကဳပဳဒဳယာ</sitename>
    <dbname>mnwwiki</dbname>
    <base>https://mnw.wikipedia.org/wiki/%E1%80%99%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%99%E1%80%BA</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">မဳဒဳယာ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">တၟေင်</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ညးလွပ်</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ညးလွပ် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ဝဳကဳပဳဒဳယာ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ဝှာင်</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ဝှာင် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">မဳဒဳယာဝဳကဳ</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">မဳဒဳယာဝဳကဳ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">ထာမ်ပလိက်</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">ထာမ်ပလိက် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">ရီု</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">ရီု ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ကဏ္ဍ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ကဏ္ဍ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">ပါင်မုက်</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">ပါင်မုက် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">မဝ်ဂျူ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">မဝ်ဂျူ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>နိုက်ထရဝ်ဂျိန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12714</id>
    <revision>
      <id>59073</id>
      <parentid>59046</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T03:27:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[နိုက်ဒြဝ်ဂျိန်]] ဇရေင် [[နိုက်ထရဝ်ဂျိန်]]</comment>
      <origin>59046</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18271" sha1="fu2s8105a1b9f9fxvo4j95pxzz3zxd4" xml:space="preserve">{{Infobox element
| name = နိုက်ထရဝ်ဂျိန်
| english_name = Nitrogen
| symbol = N
| atomic_number = 7
| atomic_mass = 14.007
| element_category = [[ဟွံသေင်ကဵုလောဟ]] (Reactive non-metal)
| group = 15
| period = 2
| block = p-block
| appearance = ဓာတ်ကျာ ဟွံမဲ ကု အသာ်
| image = [[File:Liquidnitrogen.jpg|250px|alt=ဍာ် နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ပတိတ်ဒၟံင် ယက်ဂံက်]]
| caption = ဍာ် နိုက်ထရဝ်ဂျိန် (Liquid nitrogen) မစကာ ပ္ဍဲပရေင်စက်ဂံက်
| phase = Gas
| melting_point_K = 63.15
| melting_point_C = −210.00
| boiling_point_K = 77.355
| boiling_point_C = −195.795
| density_stp = 1.2506 g/L
| discovery = [[Daniel Rutherford]] (၁၇၇၂)
| named_by = [[Jean-Antoine Chaptal]] (၁၇၉၀)
}}

'''နိုက်ထရဝ်ဂျိန်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''နိုက်ဒြဝ်ဂျိန်''' ({{lang-en|Nitrogen}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓါတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''N''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၇ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] (Periodic table) မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၅ (Group 15) မကော်ဂး ဂကောံ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် (Pnictogens) ရ။ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မဟွံသေင်ကဵုလောဟ (Non-metal) မွဲတုဲ၊ ပ္ဍဲအခိင် ဂမ္တဴဓမ္မတာမ္ဂး ဍေဟ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု အက်တောမ်ၜါ (Diatomic gas - N₂) မဟွံမဲ ကု အသာ်၊ သၟူ ကေုာံ ရှ် ရ။ ဒြပ်သ္အးဝွံ ဒှ် ဓာတ်ကျာ မၞုံဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ လဗိုတ်ကျာတိ (Earth's atmosphere) တုဲ ဍိုက်ပေင်ဒၟံင် စဵုကဵု ၇၈% ရ။

ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ၊ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ဒးဒုင်စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန်တဵုလွဳ (Agriculture) နဒဒှ် ဝါတ်ဓါတ် (Fertilizers)၊ ကမၠောန် ရုင်စက် ဓါတု (Chemical industry) ကေုာံ ပရေင်စက်ဂံက် (Cryogenics) ရ။ တုဲပၠန် နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး အဓိက သွက် သတ္တဝါ ကေုာံ တၞံဆုဂမၠိုင် ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ အမဳနဝ် အက်သေတ် (Amino acids)၊ ပရဝ်တိန် (Proteins) ကေုာံ DNA/RNA တအ်ရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ယၟုမ္ဂး &quot;နိုက်ထရဝ်ဂျိန်&quot; (Nitrogen) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် ပြင်သေတ် ''nitrogène'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;မဖန်ဗဒှ် ဓါတ် saltpeter&quot; (နူ ဂရိတ် ''nitron'' ကဵု ''genes'') ရ။ သၟာသိပ္ပံ ဂကူပြင်သေတ် [[Jean-Antoine Chaptal]] ခုတ်လဝ် ယၟုဝွံ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၉၀ ရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၇၂ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ဂကူသကတ် [[Daniel Rutherford]] ဂွံဆဵုကေတ် ဒြပ်သ္အးဝွံ ပထမအိုတ် နဒဒှ် ဓာတ်ကျာ မဟွံထံက်ပင် ပရေင်တူပၟတ် (Noxious air / mephitic air) ရ။ ပ္ဍဲအခိင်တုပ်ပ်ဂှ် သၟာသိပ္ပံ ဂမၠိုင် ဗီုကဵု Carl Wilhelm Scheele, Henry Cavendish ကေုာံ Joseph Priestley တအ်လေဝ် ဂွံဆဵုကေတ် ဓါတ်ဝွံကီုလေဝ်၊ Rutherford ဂှ် ဂွံဒုင်စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ညးမဂွံဆဵုကေတ် ပထမအိုတ်ရ。&lt;ref name=&quot;Rutherford1772&quot;&gt;Rutherford, Daniel (1772). &quot;De aere fixo dicto aut mephitico&quot;. University of Edinburgh.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဂကောံဓါတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် (Chemical Properties and Characteristics) ==
နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ဝွံ ဒှ် ဓာတ်ကျာ မဟွံမဲ ကု အသာ် ကေုာံ သၟူ ပ္ဍဲ ကဆံင် ဂမ္တဴ ကေုာံ ဓရေတ် ဓမ္မတာ (STP) ရ。ဍေဟ်ဝွံ က္တဵုဒှ် ဍာ် (Liquid nitrogen) ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ -195.79 °C ကေုာံ က္တဵုဒှ် ဒြပ်မ္ၚိုဟ် (Solid) ပ္ဍဲ -210.00 °C ရ。

ပ္ဍဲလပါ် အဆက်အစပ် ဓါတု (Chemical reactivity) မ္ဂး၊ ဓာတ်ကျာ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် (N₂) ဝွံ ညိင်ဝတ်လောန် (Highly unreactive) ဟိုတ်နူ အက်တောမ်ၜါဂှ် ဆက်စပ်လဝ် နကဵု လဒက်ပ္တန် ကဝ်ဗေလိန် ပိထပ် (Triple covalent bond) မခိုင်ကၠိုက် ဗွဲမလောန်ရ။ သွက်ဂွံ ပလီု လဒက်ပ္တန်ဝွံ ဒးစကာ ဒြဟတ်ဂမ္တဴ (Energy) သၠုင်လောန် ဗီုကဵု လျးလလဳ ပန်တိတ် (Lightning) ဟွံသေင်မ္ဂး ဂမ္တဴ ပ္ဍဲ ရုင်စက်ရ。&lt;ref name=&quot;Greenwood1997&quot;&gt;Greenwood, Norman N.; Earnshaw, Alan (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 405–410.&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲစက်ဝဲ (Forms and Abundance in the Universe) ==
ပ္ဍဲစက်ဝဲလောက (Universe) ဏအ်၊ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု ထပှ် ရ။ ဍေဟ်ဝွံ က္တဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ လၟေင် နျူကလဳယျာ သၞံင် (CNO cycle) မဒှ် လၟေင် အဓိက မဖန်ဗဒှ် ဒြဟတ် ပ္ဍဲ သၞံင် ဇၞော်ဇၞော်တအ်ရ။

လတူတိ (Earth) မ္ဂး၊ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ဒှ် ဓာတ်ကျာ အဓိက ပ္ဍဲ လဗိုတ်ကျာ (Atmosphere) မတွဟ်ဂး ၇၈.၀၈% နကဵု ဗလိုင် (Volume) ရ။ ၜိုန်ရ နွံဂၠိုင် ပ္ဍဲ လဗိုတ်ကျာ ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ ဓါတ်တိ (Earth's crust) မ္ဂး ဍေဟ် နွံအောန် ဗွဲမလောန် တုဲ ဗွဲမဂၠိုင် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ ဓါတ်တၟအ် Nitrate မပ္တံကဵု Potassium nitrate (Saltpeter) ပ္ဍဲ ဍုင် အိန္ဒိယ ကေုာံ Sodium nitrate ပ္ဍဲ ဍုင် ချဳလဳ ရ။

== ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် (Production and Geographic Sources) ==
ပရေင်ပတိတ် နိုက်ထရဝ်ဂျိန် အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နကဵု နဲကဲ သ္ပဍာ် လဗိုတ်ကျာ ကေုာံ ပါ်ပတိတ် (Fractional distillation of liquid air) ရ။ 
* ပ္ဍဲရုင်စက်ဇၞော်ဇၞော်မ္ဂး ကျာဂှ် ဖျေံဂမ္တဴ စဵုကဵု ဒှ်ဍာ် တုဲ ကလေင်ကတဴ မ္ဂး ဓာတ်ကျာ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် (မၞုံကဆံင်ကတဴ သဝ်နူ အံက်သဳဂျိန်) ဂှ် တိတ်ကၠုင် ကၠာအိုတ်ရ။
* သွက် ပရေင် ပတိတ် ဓါတ် အမဝ်နဳယျာ (Ammonia - NH₃) မ္ဂး ညးတအ် စကာ နဲကဲ '''Haber-Bosch process''' မပံင်နှဴ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် နူ ကျာ ကု ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် သၟဝ် ဓရေတ် ကေုာံ ဂမ္တဴ သၠုင်ရ။

== ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် (Isotopes of Nitrogen) ==
နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် (Isotopes) မညိင်ဝတ် (Stable) ၜါသာ် မတွဟ်ဂး '''Nitrogen-14 (¹⁴N)''' ကေုာံ '''Nitrogen-15 (¹⁵N)''' ရ:
* '''Nitrogen-14 (¹⁴N)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံဂၠိုင်အိုတ် (၉၉.၆၃၄%) ပ္ဍဲသဘာဝရ။ ဍေဟ် က္တဵုဒှ်ကၠုင် နူ CNO cycle ပ္ဍဲ သၞံင်ဂမၠိုင်ရ။
* '''Nitrogen-15 (¹⁵N)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံ ၜိုတ် ဝ.၃၆၆% ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဒးဒုင်စကာ ပ္ဍဲ ပရေင်စမ်ၜတ် သိပ္ပံ တဵုလွဳ ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ သွက်ဂွံ ဗက်ဂၠာဲ (Trace) လၟေင် ဓါတ် ပ္ဍဲ သတ္တဝါ ကေုာံ တၞံဆုရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဗီုပြင် ပတောအ်ၜတ် အိုင်သဝ်တုပ် နိုက်ထရဝ်ဂျိန်
|-
! အိုင်သဝ်တုပ် !! ပရဝ်တွန် !! နျူထရွန် !! လၟိဟ် (Abundance)
|-
| Nitrogen-14 (¹⁴N) || ၇ || ၇ || 99.634%
|-
| Nitrogen-15 (¹⁵N) || ၇ || ၈ || 0.366%
|}

== ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် (Applications and Uses) ==
နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန် ရုင်စက် ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ:
# '''ဝါတ်ဓါတ် (Fertilizers)''': လွပ် ဇၞော်အိုတ် သွက် နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ကၠောန် အမဝ်နဳယျာ သွက်ဂွံ ပတိတ် ဝါတ်ဓါတ် ယူရဳယျာ (Urea) ကေုာံ အမဝ်နဳယာမ် နှိုက်ထရိတ် (Ammonium nitrate) မဒှ် အရာ အဓိက သွက် ပရေင်တဵုလွဳ ဂၠးတိရ။
# '''ဍာ် နိုက်ထရဝ်ဂျိန် (Liquid Nitrogen)''': စကာ နဒဒှ် ဍာ်ဂံက် (Refrigerant) သွက်ဂွံ ဂိုင်သိပ် ဇွောအ်မ ကေုာံ ပ္ဍဲ ပရေင်ဂဥုဲ သွက်ဂွံ စွံ ဆဲလ် (Cells) ကေုာံ ကသအ် ဆီ ညံင်ဟွံဂွံ လီုရ。&lt;ref name=&quot;Emsley2001&quot;&gt;Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 290–295.&lt;/ref&gt;
# '''ဓာတ်ကျာ အာဝဵု (Inert Atmosphere)''': စကာ ပ္ဍဲ ရုင်စက် ကၠောန် စက်အီလက်ထရဝ်နေတ် (Electronics) ကေုာံ ပ္ဍဲ ထုပ်ကပေါတ် စၞစ (Food packaging) ညံင်ဟွံဂွံ ယောမ်လီု ဟိုတ်နူ အံက်သဳဂျိန် ရ။
# '''ခတိုဟ် (Explosives)''': ဓါတ်ပံင်ကောံ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ဗီုကဵု TNT ကေုာံ Nitroglycerin တအ်ဂှ် ဒှ် ကပေါတ် ခတိုဟ် မၞုံကဵု ဒြဟတ် သၠုင်ရ။

== ၇။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် (Safety and Hazards) ==
ဓာတ်ကျာ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ဓမ္မတာ ဂှ် ဟွံမဲ ကု ဂျိ (Non-toxic) တုဲ ပရေင်အန္တရာယ် အောန်ရ။ ဆဂး:
* '''လီုဇဳဝိတ နကဵု ဓာတ်ကျာ (Asphyxiation)''': ယဝ်ရ ဓာတ်ကျာ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ပေင်ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဒၞာဲမကၟာတ်လဝ် (Confined space) မ္ဂး ဍေဟ် ပတိတ်ထောအ် အံက်သဳဂျိန် တုဲ မၞိဟ်တအ် လီုဇဳဝိတ (Suffocate) လောဲသွာ ဟွံမဲ ကု ပရေင်သတိမာန်ရ။
* '''ဍာ် နိုက်ထရဝ်ဂျိန် (Liquid N₂)''': ဍေဟ် ဂံက်လောန်တုဲ ယဝ်ရ ဒးစၞာံမ္ဂး မလေပ် က္တဵုဒှ် သရဂံက် (Frostbite) ဗွဲမပြဟ်ရ။
* '''ဓါတ်ဂျိ (Toxic Compounds)''': ဓါတ်ပံင်ကောံ ဗီုကဵု Nitrogen dioxide (NO₂) ကေုာံ Cyanide (CN⁻) တအ်ဂှ် နွံကဵု ဂျိ ဇၞော်ဗွဲမလောန် ကေုာံ က္တဵုဗဒှ် ဗြဲဓါတ် (Acid rain) ရ။&lt;ref name=&quot;EPA2019&quot;&gt;EPA (2019). &quot;Nitrogen Dioxide (NO2) Pollution&quot;. ''United States Environmental Protection Agency''.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ဓါတ် နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ကေုာံ ပရေင်သိပ္ပံ (Nitrogen in Science and Research) ==
ပ္ဍဲ ပရေင် ဇဳဝဗေဒ (Biology)၊ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး အဓိက သွက် လမျီုရ:
* '''လၟေင် နိုက်ထရဝ်ဂျိန် (Nitrogen Cycle)''': တၞံဆု ကေုာံ တိရစ္ဆာန်တအ် စကာ ဓာတ်ကျာ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် တိုက်ရိုက် ဟွံဂွံရ။ ဗက်တဳရဳယျာ (Bacteria) လ္ၚဵု ပ္ဍဲတိ တအ်ဟေင် ဖန်ဗဒှ် ကျာ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ညံင်ဂွံ ဒှ် ဓါတ် နှိုက်ထရိတ် (Nitrate) မဒှ် အရာ တၞံဆုတအ် ဇြောတ်ကေတ်မာန်ရ (Nitrogen fixation)။
* '''DNA ကေုာံ ပရဝ်တိန်''': နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ပါလုပ် ပ္ဍဲ လဒက်ပ္တန် အမဳနဝ် အက်သေတ် (Amino acids) မဒှ် သဇိုင် သွက် ပရဝ်တိန်၊ ကေုာံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ သဇိုင် နိုက်ထရဝ်ဂျိန် (Nitrogenous bases) သွက် ဂွံဒက်ပ္တန် DNA ကေုာံ RNA ရ。&lt;ref name=&quot;Nelson2008&quot;&gt;Nelson, D. L.; Cox, M. M. (2008). ''Lehninger Principles of Biochemistry'' (5th ed.). W. H. Freeman. pp. 1020–1025.&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economic Aspects) ==
ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အလုံဂၠးတိ (ဗွဲတၟေင် ကဏ္ဍတဵုလွဳ) ဂှ် ဒုင်သ္ဇိုင် ကု ပရေင်ပတိတ် ဝါတ်ဓါတ် နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ရ။ နဲကဲ Haber-Bosch မဖန်ဗဒှ် အမဝ်နဳယျာ ဂှ် ဒှ် ကမၠောန် မပြံင်လှာဲ ဝင် ဂၠးတိ (World-changing invention) မွဲတုဲ၊ ဟိုတ်နူ နဲကဲဝွံဟေင် သတ္တဝါ ကေုာံ မၞိဟ် ဂၠးတိ လၟိဟ် ၜိုတ် ၄ ဗဳလဳယျာန် ဂွံ ကလိဂွံ စၞစ ဍိုက်ပေင် ရ။

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် (Comparison with Other Elements) ==
နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု [[ဒြပ်သ္အး]] တၞဟ်တအ်မ္ဂး:
* '''ကု အံက်သဳဂျိန် (Oxygen)''': သီုၜါဂှ် ဒှ် ဓာတ်ကျာ အဓိက ပ္ဍဲ လဗိုတ်ကျာ ကီုလေဝ်၊ အံက်သဳဂျိန် ဂှ် ထံက်ပင် ပရေင်တူပၟတ် ကေုာံ ဇဳဝိတ၊ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ဂှ် ညိင်ဝတ်တုဲ ဒုင်ဒဝ် ပရေင်တူပၟတ် ရ (Inert)။
* '''ကု ကာဗောန် (Carbon)''': ကာဗောန် ဂှ် လေပ် ဒက်ပ္တန် ဇၞိက်ဓါတု ဇမၠိင် (Long chains) လောဲသွာ တုဲ၊ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ပံင်ကောံ ကု ကာဗောန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် ဒြပ် လမျီု (Organic compounds) ရ။

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Periodic table}}

[[ကဏ္ဍ:နိုက်ထရဝ်ဂျိန်]]
[[ကဏ္ဍ:ဟွံသေင်ကဵုလောဟဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဓာတ်ကျာ]]</text>
      <sha1>fu2s8105a1b9f9fxvo4j95pxzz3zxd4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59075</id>
      <parentid>59073</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T03:27:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59075</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18271" sha1="av4feilz9m1qgmdlfg4coy93hlkk2gi" xml:space="preserve">{{Infobox element
| name = နိုက်ထရဝ်ဂျိန်
| english_name = Nitrogen
| symbol = N
| atomic_number = 7
| atomic_mass = 14.007
| element_category = [[ဟွံသေင်ကဵုလောဟ]] (Reactive non-metal)
| group = 15
| period = 2
| block = p-block
| appearance = ဓာတ်ကျာ ဟွံမဲ ကု အသာ်
| image = [[File:Liquidnitrogen.jpg|250px|alt=ဍာ် နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ပတိတ်ဒၟံင် ယက်ဂံက်]]
| caption = ဍာ် နိုက်ထရဝ်ဂျိန် (Liquid nitrogen) မစကာ ပ္ဍဲပရေင်စက်ဂံက်
| phase = Gas
| melting_point_K = 63.15
| melting_point_C = −210.00
| boiling_point_K = 77.355
| boiling_point_C = −195.795
| density_stp = 1.2506 g/L
| discovery = [[Daniel Rutherford]] (၁၇၇၂)
| named_by = [[Jean-Antoine Chaptal]] (၁၇၉၀)
}}

'''နိုက်ထရဝ်ဂျိန်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''နိုက်ထရဝ်ဂျိန်''' ({{lang-en|Nitrogen}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓါတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''N''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၇ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] (Periodic table) မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၅ (Group 15) မကော်ဂး ဂကောံ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် (Pnictogens) ရ။ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မဟွံသေင်ကဵုလောဟ (Non-metal) မွဲတုဲ၊ ပ္ဍဲအခိင် ဂမ္တဴဓမ္မတာမ္ဂး ဍေဟ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု အက်တောမ်ၜါ (Diatomic gas - N₂) မဟွံမဲ ကု အသာ်၊ သၟူ ကေုာံ ရှ် ရ။ ဒြပ်သ္အးဝွံ ဒှ် ဓာတ်ကျာ မၞုံဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ လဗိုတ်ကျာတိ (Earth's atmosphere) တုဲ ဍိုက်ပေင်ဒၟံင် စဵုကဵု ၇၈% ရ။

ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ၊ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ဒးဒုင်စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန်တဵုလွဳ (Agriculture) နဒဒှ် ဝါတ်ဓါတ် (Fertilizers)၊ ကမၠောန် ရုင်စက် ဓါတု (Chemical industry) ကေုာံ ပရေင်စက်ဂံက် (Cryogenics) ရ။ တုဲပၠန် နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး အဓိက သွက် သတ္တဝါ ကေုာံ တၞံဆုဂမၠိုင် ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ အမဳနဝ် အက်သေတ် (Amino acids)၊ ပရဝ်တိန် (Proteins) ကေုာံ DNA/RNA တအ်ရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ယၟုမ္ဂး &quot;နိုက်ထရဝ်ဂျိန်&quot; (Nitrogen) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် ပြင်သေတ် ''nitrogène'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;မဖန်ဗဒှ် ဓါတ် saltpeter&quot; (နူ ဂရိတ် ''nitron'' ကဵု ''genes'') ရ။ သၟာသိပ္ပံ ဂကူပြင်သေတ် [[Jean-Antoine Chaptal]] ခုတ်လဝ် ယၟုဝွံ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၉၀ ရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၇၂ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ဂကူသကတ် [[Daniel Rutherford]] ဂွံဆဵုကေတ် ဒြပ်သ္အးဝွံ ပထမအိုတ် နဒဒှ် ဓာတ်ကျာ မဟွံထံက်ပင် ပရေင်တူပၟတ် (Noxious air / mephitic air) ရ။ ပ္ဍဲအခိင်တုပ်ပ်ဂှ် သၟာသိပ္ပံ ဂမၠိုင် ဗီုကဵု Carl Wilhelm Scheele, Henry Cavendish ကေုာံ Joseph Priestley တအ်လေဝ် ဂွံဆဵုကေတ် ဓါတ်ဝွံကီုလေဝ်၊ Rutherford ဂှ် ဂွံဒုင်စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ညးမဂွံဆဵုကေတ် ပထမအိုတ်ရ。&lt;ref name=&quot;Rutherford1772&quot;&gt;Rutherford, Daniel (1772). &quot;De aere fixo dicto aut mephitico&quot;. University of Edinburgh.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဂကောံဓါတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် (Chemical Properties and Characteristics) ==
နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ဝွံ ဒှ် ဓာတ်ကျာ မဟွံမဲ ကု အသာ် ကေုာံ သၟူ ပ္ဍဲ ကဆံင် ဂမ္တဴ ကေုာံ ဓရေတ် ဓမ္မတာ (STP) ရ。ဍေဟ်ဝွံ က္တဵုဒှ် ဍာ် (Liquid nitrogen) ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ -195.79 °C ကေုာံ က္တဵုဒှ် ဒြပ်မ္ၚိုဟ် (Solid) ပ္ဍဲ -210.00 °C ရ。

ပ္ဍဲလပါ် အဆက်အစပ် ဓါတု (Chemical reactivity) မ္ဂး၊ ဓာတ်ကျာ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် (N₂) ဝွံ ညိင်ဝတ်လောန် (Highly unreactive) ဟိုတ်နူ အက်တောမ်ၜါဂှ် ဆက်စပ်လဝ် နကဵု လဒက်ပ္တန် ကဝ်ဗေလိန် ပိထပ် (Triple covalent bond) မခိုင်ကၠိုက် ဗွဲမလောန်ရ။ သွက်ဂွံ ပလီု လဒက်ပ္တန်ဝွံ ဒးစကာ ဒြဟတ်ဂမ္တဴ (Energy) သၠုင်လောန် ဗီုကဵု လျးလလဳ ပန်တိတ် (Lightning) ဟွံသေင်မ္ဂး ဂမ္တဴ ပ္ဍဲ ရုင်စက်ရ。&lt;ref name=&quot;Greenwood1997&quot;&gt;Greenwood, Norman N.; Earnshaw, Alan (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 405–410.&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲစက်ဝဲ (Forms and Abundance in the Universe) ==
ပ္ဍဲစက်ဝဲလောက (Universe) ဏအ်၊ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု ထပှ် ရ။ ဍေဟ်ဝွံ က္တဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ လၟေင် နျူကလဳယျာ သၞံင် (CNO cycle) မဒှ် လၟေင် အဓိက မဖန်ဗဒှ် ဒြဟတ် ပ္ဍဲ သၞံင် ဇၞော်ဇၞော်တအ်ရ။

လတူတိ (Earth) မ္ဂး၊ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ဒှ် ဓာတ်ကျာ အဓိက ပ္ဍဲ လဗိုတ်ကျာ (Atmosphere) မတွဟ်ဂး ၇၈.၀၈% နကဵု ဗလိုင် (Volume) ရ။ ၜိုန်ရ နွံဂၠိုင် ပ္ဍဲ လဗိုတ်ကျာ ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ ဓါတ်တိ (Earth's crust) မ္ဂး ဍေဟ် နွံအောန် ဗွဲမလောန် တုဲ ဗွဲမဂၠိုင် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ ဓါတ်တၟအ် Nitrate မပ္တံကဵု Potassium nitrate (Saltpeter) ပ္ဍဲ ဍုင် အိန္ဒိယ ကေုာံ Sodium nitrate ပ္ဍဲ ဍုင် ချဳလဳ ရ။

== ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် (Production and Geographic Sources) ==
ပရေင်ပတိတ် နိုက်ထရဝ်ဂျိန် အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နကဵု နဲကဲ သ္ပဍာ် လဗိုတ်ကျာ ကေုာံ ပါ်ပတိတ် (Fractional distillation of liquid air) ရ။ 
* ပ္ဍဲရုင်စက်ဇၞော်ဇၞော်မ္ဂး ကျာဂှ် ဖျေံဂမ္တဴ စဵုကဵု ဒှ်ဍာ် တုဲ ကလေင်ကတဴ မ္ဂး ဓာတ်ကျာ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် (မၞုံကဆံင်ကတဴ သဝ်နူ အံက်သဳဂျိန်) ဂှ် တိတ်ကၠုင် ကၠာအိုတ်ရ။
* သွက် ပရေင် ပတိတ် ဓါတ် အမဝ်နဳယျာ (Ammonia - NH₃) မ္ဂး ညးတအ် စကာ နဲကဲ '''Haber-Bosch process''' မပံင်နှဴ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် နူ ကျာ ကု ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် သၟဝ် ဓရေတ် ကေုာံ ဂမ္တဴ သၠုင်ရ။

== ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် (Isotopes of Nitrogen) ==
နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် (Isotopes) မညိင်ဝတ် (Stable) ၜါသာ် မတွဟ်ဂး '''Nitrogen-14 (¹⁴N)''' ကေုာံ '''Nitrogen-15 (¹⁵N)''' ရ:
* '''Nitrogen-14 (¹⁴N)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံဂၠိုင်အိုတ် (၉၉.၆၃၄%) ပ္ဍဲသဘာဝရ။ ဍေဟ် က္တဵုဒှ်ကၠုင် နူ CNO cycle ပ္ဍဲ သၞံင်ဂမၠိုင်ရ။
* '''Nitrogen-15 (¹⁵N)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံ ၜိုတ် ဝ.၃၆၆% ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဒးဒုင်စကာ ပ္ဍဲ ပရေင်စမ်ၜတ် သိပ္ပံ တဵုလွဳ ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ သွက်ဂွံ ဗက်ဂၠာဲ (Trace) လၟေင် ဓါတ် ပ္ဍဲ သတ္တဝါ ကေုာံ တၞံဆုရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဗီုပြင် ပတောအ်ၜတ် အိုင်သဝ်တုပ် နိုက်ထရဝ်ဂျိန်
|-
! အိုင်သဝ်တုပ် !! ပရဝ်တွန် !! နျူထရွန် !! လၟိဟ် (Abundance)
|-
| Nitrogen-14 (¹⁴N) || ၇ || ၇ || 99.634%
|-
| Nitrogen-15 (¹⁵N) || ၇ || ၈ || 0.366%
|}

== ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် (Applications and Uses) ==
နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန် ရုင်စက် ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ:
# '''ဝါတ်ဓါတ် (Fertilizers)''': လွပ် ဇၞော်အိုတ် သွက် နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ကၠောန် အမဝ်နဳယျာ သွက်ဂွံ ပတိတ် ဝါတ်ဓါတ် ယူရဳယျာ (Urea) ကေုာံ အမဝ်နဳယာမ် နှိုက်ထရိတ် (Ammonium nitrate) မဒှ် အရာ အဓိက သွက် ပရေင်တဵုလွဳ ဂၠးတိရ။
# '''ဍာ် နိုက်ထရဝ်ဂျိန် (Liquid Nitrogen)''': စကာ နဒဒှ် ဍာ်ဂံက် (Refrigerant) သွက်ဂွံ ဂိုင်သိပ် ဇွောအ်မ ကေုာံ ပ္ဍဲ ပရေင်ဂဥုဲ သွက်ဂွံ စွံ ဆဲလ် (Cells) ကေုာံ ကသအ် ဆီ ညံင်ဟွံဂွံ လီုရ。&lt;ref name=&quot;Emsley2001&quot;&gt;Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 290–295.&lt;/ref&gt;
# '''ဓာတ်ကျာ အာဝဵု (Inert Atmosphere)''': စကာ ပ္ဍဲ ရုင်စက် ကၠောန် စက်အီလက်ထရဝ်နေတ် (Electronics) ကေုာံ ပ္ဍဲ ထုပ်ကပေါတ် စၞစ (Food packaging) ညံင်ဟွံဂွံ ယောမ်လီု ဟိုတ်နူ အံက်သဳဂျိန် ရ။
# '''ခတိုဟ် (Explosives)''': ဓါတ်ပံင်ကောံ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ဗီုကဵု TNT ကေုာံ Nitroglycerin တအ်ဂှ် ဒှ် ကပေါတ် ခတိုဟ် မၞုံကဵု ဒြဟတ် သၠုင်ရ။

== ၇။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် (Safety and Hazards) ==
ဓာတ်ကျာ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ဓမ္မတာ ဂှ် ဟွံမဲ ကု ဂျိ (Non-toxic) တုဲ ပရေင်အန္တရာယ် အောန်ရ။ ဆဂး:
* '''လီုဇဳဝိတ နကဵု ဓာတ်ကျာ (Asphyxiation)''': ယဝ်ရ ဓာတ်ကျာ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ပေင်ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဒၞာဲမကၟာတ်လဝ် (Confined space) မ္ဂး ဍေဟ် ပတိတ်ထောအ် အံက်သဳဂျိန် တုဲ မၞိဟ်တအ် လီုဇဳဝိတ (Suffocate) လောဲသွာ ဟွံမဲ ကု ပရေင်သတိမာန်ရ။
* '''ဍာ် နိုက်ထရဝ်ဂျိန် (Liquid N₂)''': ဍေဟ် ဂံက်လောန်တုဲ ယဝ်ရ ဒးစၞာံမ္ဂး မလေပ် က္တဵုဒှ် သရဂံက် (Frostbite) ဗွဲမပြဟ်ရ။
* '''ဓါတ်ဂျိ (Toxic Compounds)''': ဓါတ်ပံင်ကောံ ဗီုကဵု Nitrogen dioxide (NO₂) ကေုာံ Cyanide (CN⁻) တအ်ဂှ် နွံကဵု ဂျိ ဇၞော်ဗွဲမလောန် ကေုာံ က္တဵုဗဒှ် ဗြဲဓါတ် (Acid rain) ရ။&lt;ref name=&quot;EPA2019&quot;&gt;EPA (2019). &quot;Nitrogen Dioxide (NO2) Pollution&quot;. ''United States Environmental Protection Agency''.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ဓါတ် နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ကေုာံ ပရေင်သိပ္ပံ (Nitrogen in Science and Research) ==
ပ္ဍဲ ပရေင် ဇဳဝဗေဒ (Biology)၊ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး အဓိက သွက် လမျီုရ:
* '''လၟေင် နိုက်ထရဝ်ဂျိန် (Nitrogen Cycle)''': တၞံဆု ကေုာံ တိရစ္ဆာန်တအ် စကာ ဓာတ်ကျာ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် တိုက်ရိုက် ဟွံဂွံရ။ ဗက်တဳရဳယျာ (Bacteria) လ္ၚဵု ပ္ဍဲတိ တအ်ဟေင် ဖန်ဗဒှ် ကျာ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ညံင်ဂွံ ဒှ် ဓါတ် နှိုက်ထရိတ် (Nitrate) မဒှ် အရာ တၞံဆုတအ် ဇြောတ်ကေတ်မာန်ရ (Nitrogen fixation)။
* '''DNA ကေုာံ ပရဝ်တိန်''': နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ပါလုပ် ပ္ဍဲ လဒက်ပ္တန် အမဳနဝ် အက်သေတ် (Amino acids) မဒှ် သဇိုင် သွက် ပရဝ်တိန်၊ ကေုာံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ သဇိုင် နိုက်ထရဝ်ဂျိန် (Nitrogenous bases) သွက် ဂွံဒက်ပ္တန် DNA ကေုာံ RNA ရ。&lt;ref name=&quot;Nelson2008&quot;&gt;Nelson, D. L.; Cox, M. M. (2008). ''Lehninger Principles of Biochemistry'' (5th ed.). W. H. Freeman. pp. 1020–1025.&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economic Aspects) ==
ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အလုံဂၠးတိ (ဗွဲတၟေင် ကဏ္ဍတဵုလွဳ) ဂှ် ဒုင်သ္ဇိုင် ကု ပရေင်ပတိတ် ဝါတ်ဓါတ် နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ရ။ နဲကဲ Haber-Bosch မဖန်ဗဒှ် အမဝ်နဳယျာ ဂှ် ဒှ် ကမၠောန် မပြံင်လှာဲ ဝင် ဂၠးတိ (World-changing invention) မွဲတုဲ၊ ဟိုတ်နူ နဲကဲဝွံဟေင် သတ္တဝါ ကေုာံ မၞိဟ် ဂၠးတိ လၟိဟ် ၜိုတ် ၄ ဗဳလဳယျာန် ဂွံ ကလိဂွံ စၞစ ဍိုက်ပေင် ရ။

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် (Comparison with Other Elements) ==
နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု [[ဒြပ်သ္အး]] တၞဟ်တအ်မ္ဂး:
* '''ကု အံက်သဳဂျိန် (Oxygen)''': သီုၜါဂှ် ဒှ် ဓာတ်ကျာ အဓိက ပ္ဍဲ လဗိုတ်ကျာ ကီုလေဝ်၊ အံက်သဳဂျိန် ဂှ် ထံက်ပင် ပရေင်တူပၟတ် ကေုာံ ဇဳဝိတ၊ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ဂှ် ညိင်ဝတ်တုဲ ဒုင်ဒဝ် ပရေင်တူပၟတ် ရ (Inert)။
* '''ကု ကာဗောန် (Carbon)''': ကာဗောန် ဂှ် လေပ် ဒက်ပ္တန် ဇၞိက်ဓါတု ဇမၠိင် (Long chains) လောဲသွာ တုဲ၊ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ပံင်ကောံ ကု ကာဗောန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် ဒြပ် လမျီု (Organic compounds) ရ။

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Periodic table}}

[[ကဏ္ဍ:နိုက်ထရဝ်ဂျိန်]]
[[ကဏ္ဍ:ဟွံသေင်ကဵုလောဟဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဓာတ်ကျာ]]</text>
      <sha1>av4feilz9m1qgmdlfg4coy93hlkk2gi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၂၅. အံက်တဝ်ဗါ</title>
    <ns>4</ns>
    <id>12716</id>
    <revision>
      <id>59050</id>
      <timestamp>2026-10-25T02:29:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;&lt;noinclude&gt; {{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/ထာမ်ပလိက်}} &lt;/noinclude&gt; '''[[၂၅ အံက်တဝ်ဗါ|အံက်တဝ်ဗါ ၂၅]]''':  &lt;div style=&quot;float:right;margin-left:0.5em;&quot; id=&quot;mp-otd-img&quot;&gt; [[File:Schlacht_von_Azincourt.jpg|100px|ပေါဲဗတိုက် အက်ဂျိန်ကောတ်]] &lt;/div&gt;  * '...&quot;</comment>
      <origin>59050</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2894" sha1="ppusgqisz3ijnddnxiy7mjfksuk7ka6" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;
{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/ထာမ်ပလိက်}}
&lt;/noinclude&gt;
'''[[၂၅ အံက်တဝ်ဗါ|အံက်တဝ်ဗါ ၂၅]]''':

&lt;div style=&quot;float:right;margin-left:0.5em;&quot; id=&quot;mp-otd-img&quot;&gt;
[[File:Schlacht_von_Azincourt.jpg|100px|ပေါဲဗတိုက် အက်ဂျိန်ကောတ်]]
&lt;/div&gt;

* '''၁၄၁၅''' – ပ္ဍဲ ပေါဲဗတိုက်ကၠံသၞာံ (Hundred Years' War)၊ ဒပ်ပၞာန်အင်္ဂလိက် သၟဝ်ပၠဒပ် သၟိင်ဟေန်ရဳ ၅ ဂှ် ကလိဂွံ ဇမၞး လတူ ဒပ်ပၞာန်ပြင်သေတ် ပ္ဍဲ '''[[ပေါဲဗတိုက် အက်ဂျိန်ကောတ်]]''' (Battle of Agincourt) ရ။
* '''၁၇၆၀''' – ကြဴနူ သၟိင်ဂျောတ် ၂ စုတိအာတုဲ၊ ကောန်စဴညး '''[[သၟိင်ဂျောတ် ၃ (ဂရိတ်ဗြိတိန်)|သၟိင်ဂျောတ် ၃]]''' ဒှ်တိုန် သၟိင်ဨကရာဇ် ဍုင်ဂရိတ်ဗြိတိန် ကေုာံ အာဲယာလာန် ရ။
* '''၁၉၄၅''' – ကြဴနူ ဍုင်ဂျပေန် ဒုင်ဖျေံလွဟ် ပ္ဍဲပေါဲပၞာန်ဂၠးတိအလန်ဒုတိယတုဲ၊ သမ္မတဍုင်ကြုက် (Republic of China) ကလေင်သီကေတ် '''[[တိုင်ဝါန်|ဍုင်တိုင်ဝါန်]]''' ရ။
* '''၁၉၇၁''' – ကောံဓရီုဇၞော် ကုလသမဂ္ဂ ဖျေံသ္ဂုတ်သွာတ် ဒုင်တၠုင် '''[[ကြုက်|ဍုင်ကြုက်]]''' (People's Republic of China) နဒဒှ် ကောန်ဂကောံ ကေုာံ ပ္တိတ်ထောအ် တိုင်ဝါန် (Republic of China) နူကဵု ဂကောံရ။
* '''၂၀၀၁''' – ကမ္ပဏဳ မာက်ခရဝ်သပ် (Microsoft) ပ္တိတ်လလောင်တြး သၞောတ်သၟာကမၠောန် '''[[ဝေန်ဒဝ် အက်သ်ပဳ]]''' (Windows XP) မဒှ် သၞောတ်သၟာကမၠောန် မၞိဟ်စကာဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ အလုံဂၠးတိရ။

*'''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၂၄. အံက်တဝ်ဗါ|တ္ၚဲဏအ် ပ္ဍဲအတိက်]]''' 
*'''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၂၆. အံက်တဝ်ဗါ|တ္ၚဲယးဂတ]]'''</text>
      <sha1>ppusgqisz3ijnddnxiy7mjfksuk7ka6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၂၆. အံက်တဝ်ဗါ</title>
    <ns>4</ns>
    <id>12717</id>
    <revision>
      <id>59051</id>
      <timestamp>2026-10-25T02:31:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;&lt;noinclude&gt; {{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/ထာမ်ပလိက်}} &lt;/noinclude&gt; '''[[၂၆ အံက်တဝ်ဗါ|အံက်တဝ်ဗါ ၂၆]]''':  &lt;div style=&quot;float:right;margin-left:0.5em;&quot; id=&quot;mp-otd-img&quot;&gt; [[File:Park Chung Hee 1963.png|100px|ပါတ်ချုံဟဳ]] &lt;/div&gt;  * '''၁၈၆၃''' – ပ္ဍဲ ဍု...&quot;</comment>
      <origin>59051</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2800" sha1="iyv7rstfnn5kpdui1qyuch4eulx2vhh" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;
{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/ထာမ်ပလိက်}}
&lt;/noinclude&gt;
'''[[၂၆ အံက်တဝ်ဗါ|အံက်တဝ်ဗါ ၂၆]]''':

&lt;div style=&quot;float:right;margin-left:0.5em;&quot; id=&quot;mp-otd-img&quot;&gt;
[[File:Park Chung Hee 1963.png|100px|ပါတ်ချုံဟဳ]]
&lt;/div&gt;

* '''၁၈၆၃''' – ပ္ဍဲ ဍုင်လာန်ဒါန်၊ ဂကောံကောပ်ကၟာဲ ပရေင်ဝေင်ဇိုင် (The Football Association - FA) မဒှ် ဂကောံကောပ်ကၟာဲ ဘဝ်လောန် ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ ဂှ် စဒက်ပ္တန်လဝ်ရ။
* '''၁၉၀၅''' – သၟိင်ဨကရာဇ် ဍုင်သွိတ်ဒေန် အဝ်သကာ ၂ ဂှ် ဒုင်တုပ်စိုတ် သွက်ဂွံ ပလီုထောအ် ပရေင်ပံင်ကောံ သွိတ်ဒေန်-နဝ်ဝေ တုဲ '''[[နဝ်ဝေ|ဍုင်နဝ်ဝေ]]''' ကလိဂွံ ပရေင်သၠးပွး ဍိုက်ပေင်ရ။
* '''၁၉၅၅''' – ဍုင်ဗဳယေတ်နာမ် သၠုင်ကျာ ဂှ် ဒက်ပ္တန် နဒဒှ် ဍုင်သမ္မတ တုဲ ၚောဒိန်ဒဳယေမ် (Ngo Dinh Diem) ဂှ် ဒှ်တိုန် သမ္မတ ပထမအိုတ်ရ။
* '''၁၉၇၉''' – သမ္မတ ဍုင်ကိုဝ်ရဳယျာ သၠုင်ကျာ '''[[ပါတ်ချုံဟဳ]]''' (Park Chung-hee) ''(ပ္ဍဲဗီု)'' ဂှ် ဒးဒုင် ပန်ဂစိုတ် နကဵု သကိုပ်စောက်အာင် ဂကောံထံက်လှမ်းရေ ကေမ်ဂျေဂျူ (Kim Jae-gyu) ရ။
* '''၂၀၀၁''' – ကြဴနူ ပရေင်ဗတိုက် ၉/၁၁ တုဲ၊ သမ္မတ ဍုင်အမေရိကာန် ဂျောတ် ဝါတ်ယှေန်တာန် ဗုသ် (George W. Bush) ဂှ် ထပက်စၟတ်တဲ လတူ သၞောဝ်ဥပဒေ '''USA PATRIOT Act''' သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ကေုာံ ဗတိုက် အန္တရာယ် သပုန်ပရိုက်ရ။

*'''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၂၅. အံက်တဝ်ဗါ|တ္ၚဲဏအ် ပ္ဍဲအတိက်]]''' 
*'''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၂၇. အံက်တဝ်ဗါ|တ္ၚဲယးဂတ]]'''</text>
      <sha1>iyv7rstfnn5kpdui1qyuch4eulx2vhh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၂၇. အံက်တဝ်ဗါ</title>
    <ns>4</ns>
    <id>12718</id>
    <revision>
      <id>59052</id>
      <timestamp>2026-10-25T02:32:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;&lt;noinclude&gt; {{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/ထာမ်ပလိက်}} &lt;/noinclude&gt; '''[[၂၇ အံက်တဝ်ဗါ|အံက်တဝ်ဗါ ၂၇]]''':  &lt;div style=&quot;float:right;margin-left:0.5em;&quot; id=&quot;mp-otd-img&quot;&gt; [[File:Flag of Turkmenistan.svg|100px|အလာံ တာက်မေန်နဳသတာန်]] &lt;/div&gt;  * '''၁၉၀၄...&quot;</comment>
      <origin>59052</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2221" sha1="l8k0btbnuiaikii8d17p09qyhygk23g" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;
{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/ထာမ်ပလိက်}}
&lt;/noinclude&gt;
'''[[၂၇ အံက်တဝ်ဗါ|အံက်တဝ်ဗါ ၂၇]]''':

&lt;div style=&quot;float:right;margin-left:0.5em;&quot; id=&quot;mp-otd-img&quot;&gt;
[[File:Flag of Turkmenistan.svg|100px|အလာံ တာက်မေန်နဳသတာန်]]
&lt;/div&gt;

* '''၁၉၀၄''' – သၞောတ် ကွဳပၟတ်သၟဝ်တိ ဍုင်နျူယံက် (New York City Subway) ဂှ် စပံက်လဝ်ရ။
* '''၁၉၆၂''' – ပ္ဍဲအခိင် ပရေင်ကယျာန် ညူကလဳယျာ ကျူးဘား (Cuban Missile Crisis) ဂှ်၊ က္ၜင်ကျာစောတ်ထံင် အမေရိကာန် U-2 ဒးဒုင် ပန်ဖျေံ လတူဍုင်ကျူးဘား ရ။
* '''၁၉၇၁''' – ဍုင်ဒဳမဝ်ကရေတ်တိစ် ကောန်ဂဝ် (Democratic Republic of the Congo) ဂှ် ပြံင်လှာဲ ယၟုဍုင် နဒဒှ် '''[[ဇာအဳရ်|ဍုင်ဇာအဳရ်]]''' (Zaire) ရ။
* '''၁၉၇၉''' – ဍုင်သိန်ဗိန်သေန် ကေုာံ ဂရဳနာဒါင် (Saint Vincent and the Grenadines) ကလိဂွံ ပရေင်သၠးပွး နူကဵု ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ်ဗြိတိန် ရ။
* '''၁၉၉၁''' – '''[[တာက်မေန်နဳသတာန်|ဍုင်တာက်မေန်နဳသတာန်]]''' ''(အလာံ ပ္ဍဲဗီု)'' ကလိဂွံ ပရေင်သၠးပွး ဍိုက်ပေင် နူကဵု ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ် ရ။

*'''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၂၆. အံက်တဝ်ဗါ|တ္ၚဲဏအ် ပ္ဍဲအတိက်]]''' 
*'''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၂၈. အံက်တဝ်ဗါ|တ္ၚဲယးဂတ]]'''</text>
      <sha1>l8k0btbnuiaikii8d17p09qyhygk23g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>နဳယျိုန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12719</id>
    <revision>
      <id>59053</id>
      <timestamp>2026-10-25T02:36:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox element | name = နဳယျိုန် | english_name = Neon | symbol = Ne | atomic_number = 10 | atomic_mass = 20.1797 | element_category = [[ဓာတ်ဓါတ်]] (Noble gas) | group = 18 | period = 2 | block = p-block | appearance = ဓာတ်ကျာ ဟွံမဲ ကု အသာ် (ပ္တိတ်လျး အသာ်ဗ္ကေတ်-လိမ္မဴ ပ္ဍဲ ပၟတ်လ...&quot;</comment>
      <origin>59053</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15849" sha1="7h6gid2m8026lkdvfnvuzri4dsgta6k" xml:space="preserve">{{Infobox element
| name = နဳယျိုန်
| english_name = Neon
| symbol = Ne
| atomic_number = 10
| atomic_mass = 20.1797
| element_category = [[ဓာတ်ဓါတ်]] (Noble gas)
| group = 18
| period = 2
| block = p-block
| appearance = ဓာတ်ကျာ ဟွံမဲ ကု အသာ် (ပ္တိတ်လျး အသာ်ဗ္ကေတ်-လိမ္မဴ ပ္ဍဲ ပၟတ်လလဳ)
| image = [[File:Neon_discharge_tube.jpg|250px|alt=ပၟတ် နဳယျိုန် မပတိတ် လျးဗ္ကေတ်]]
| caption = ထာင် နဳယျိုန် (Neon discharge tube) မပတိတ်ဒၟံင် လျးအသာ်ဗ္ကေတ်-လိမ္မဴ
| phase = Gas
| melting_point_K = 24.56
| melting_point_C = −248.59
| boiling_point_K = 27.104
| boiling_point_C = −246.046
| density_stp = 0.9002 g/L
| discovery = [[William Ramsay]] ကေုာံ [[Morris Travers]] (၁၈၉၈)
}}

'''နဳယျိုန်''' ({{lang-en|Neon}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓါတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Ne''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၁၀ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] (Periodic table) မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၈ (Group 18) တုဲ ဒှ် ဓာတ်ကျာ ဓာတ်ဓါတ် (Noble gas) မဟွံမဲ ကု အသာ်၊ ဟွံမဲ ကု သၟူ ကေုာံ ဟွံက္တဵုဒှ် အဆက်အစပ် ဓါတု (Chemically inert) ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မသာအိုတ် မရနုက်ကဵု ၜါ ပ္ဍဲဂကောံ ဓာတ်ဓါတ် (ကြဴနူ ဟဳလဳယာမ်) ရ။ 

ၜိုန်ရ ပ္ဍဲသဘာဝ စက်ဝဲလောက (Universe) ဝွံ နဳယျိုန် နွံဂၠိုင် မရနုက်ကဵု မသုန် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲလတူတိ ကေုာံ ကျာတိဝွံ ဍေဟ် နွံအောန် ဗွဲမလောန်ရ။ နဳယျိုန် ဂှ် ညးတအ် တီဂၠိုင်အိုတ် ဟိုတ်နူ လွပ်ဍေဟ် (မရပ်စကာပ္ဍဲမပၟတ်ဓာတ်လလဳ) ပ္ဍဲ သိုင်းဘုတ် ကေုာံ ပၟတ်ကျာ မပတိတ် လျး အသာ်ဗ္ကေတ်-လိမ္မဴ (Reddish-orange glow) မကျေဝ်ဂေါဝ်ရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ယၟုမ္ဂး &quot;နဳယျိုန်&quot; (Neon) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် ဂရိတ် ''neos'' (νέον) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;တၟိ&quot; (New) ရ။ 

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၉၈ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ဂကူသကတ် [[Sir William Ramsay]] ကေုာံ ဂကူအင်္ဂလိက် [[Morris Travers]] တအ် ဂွံဆဵုကေတ် ဒြပ်သ္အး နဳယျိုန် ပ္ဍဲ ဍုင်လာန်ဒါန် ရ။ ညးတအ် ဂွံဆဵုကေတ် ဍေဟ် အခိင် မစမ်ၜတ် ဖျေံဂမ္တဴ ကျာ (Liquid air) တုဲ ပါ်ပတိတ် ဓာတ်ကျာ တၞဟ်ဟ် မပ္တံကဵု ခရိပ်တောန် (Krypton) ကေုာံ ဇြဳနောန် (Xenon) ရ။ အခိင် ညးတအ် စုတ် ဓာတ်ကျာ နဳယျိုန် ပ္ဍဲ ပၟတ်လလဳဂှ် ဍေဟ် ပတိတ် လျးဗ္ကေတ် မတၟးလောန်တုဲ၊ Travers ဟီုလဝ် &quot;လျး လေတ္တေန် အသာ်ဆီ (Blaze of crimson light) ဝွံ ဒှ် အရာ မဟွံဝိုတ်မာန် သွက် သၟာသိပ္ပံ မွဲ&quot; ရ。&lt;ref name=&quot;Ramsay1898&quot;&gt;Ramsay, W.; Travers, M. W. (1898). &quot;On the Companions of Argon&quot;. ''Proceedings of the Royal Society of London''. 63 (1): 437–440.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဂကောံဓါတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် (Chemical Properties and Characteristics) ==
နဳယျိုန် ဝွံ ဒှ် ဓာတ်ကျာ မဟွံက္တဵုဒှ် လၟေင်ဓါတု လောဲလောဲ (Highly unreactive) ရ။ ဒြဟတ်ဓါတ် (Valence electrons) ပ္ဍဲ နဳယျိုန် နွံ ၈ မ (Octet) တုဲ ဍိုက်ပေင်ဒၟံင် (Stable configuration) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ဓါတ်ပံင်ကောံ (Compounds) မၞုံကဵု နဳယျိုန် မညိင်ဝတ် (Stable neutral compounds) ဂှ် ဟွံဂွံ ဆဵုကေတ်ဏီရ။

ဍေဟ်ဝွံ နွံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် (Melting point: -248.59 °C) ကေုာံ ကဆံင်ကတဴ (-246.046 °C) သဝ်လောန်ရ။ ပ္ဍဲအခိင် ဍေဟ် မံင် ပ္ဍဲ ထာင်စောတ် (Vacuum tube) ကေုာံ ဒးဒုင် ဓါတ်လလဳ (Electric discharge) မ္ဂး ဍေဟ် ပတိတ် လျး အသာ်ဗ္ကေတ်-လိမ္မဴ မတၟးလောန် (Brilliant reddish-orange) ရ。&lt;ref name=&quot;Greenwood1997&quot;&gt;Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 891–895.&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲစက်ဝဲ (Forms and Abundance in the Universe) ==
ပ္ဍဲစက်ဝဲလောက (Universe) ဏအ်၊ နဳယျိုန် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု မသုန် (ကြဴနူ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်၊ ဟဳလဳယာမ်၊ အံက်သဳဂျိန် ကေုာံ ကာဗောန်) ရ。 ဍေဟ် က္တဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု လၟေင် နျူကလဳယျာ (Alpha-capture process) ပ္ဍဲ သၞံင် ဇၞော်ဇၞော်တအ်ရ။

ဆဂး လတူတိ (Earth) မ္ဂး နဳယျိုန် နွံအောန် ဗွဲမလောန်ရ။ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် သာလောန် ကေုာံ ဟွံပံင်ကောံ ကု ဒြပ်သ္အး တၞဟ်တအ်ဂှ်ရ၊ ပ္ဍဲအခိင် တိ စက္တဵုဒှ်တေအ် နဳယျိုန် ဗွဲမဂၠိုင် ပြဟ်တိတ်အာ နူကဵု ဓါတ်ကျာတိ (Atmosphere) ရ။ ပ္ဍဲ ကျာတိ ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ နဳယျိုန် ပါလုပ် ၜိုတ် ၁၈.၂ မ ပ္ဍဲ မွဲ ပြကောဋိ (ppm) ဓဝ်ရ。

== ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် (Production and Geographic Sources) ==
ပရေင်ပတိတ် နဳယျိုန် အလုံဂၠးတိ ဂှ် ကၠုင်နူ လၟေင် ပါ်ပဲါ ကျာ (Fractional distillation of liquid air) ရ။ ရုင်စက် မပတိတ် ဓာတ်ကျာ အံက်သဳဂျိန် ကေုာံ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် တအ်ဂှ် ပတိတ် နဳယျိုန် နဒဒှ် ကပေါတ်ကြဴ (By-product) ရ။

ဍုင် ယူကရေိန် (Ukraine) ကေုာံ ရုရှာ (Russia) တအ် ဒှ် ဒၞာဲ ပတိတ် ဓာတ်ကျာ နဳယျိုန် သ္အးဇ္ၚး ကဆံင်သၠုင် (High-purity neon) အဓိက ပ္ဍဲဂၠးတိ ဗွဲတၟေင် သွက် ကမၠောန် စက်လေဇြာ (Laser manufacturing) ရ။

== ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် (Isotopes of Neon) ==
နဳယျိုန် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် (Isotopes) မညိင်ဝတ် (Stable) ပိသာ် မတွဟ်ဂး '''Neon-20 (²⁰Ne)''', '''Neon-21 (²¹Ne)''', ကေုာံ '''Neon-22 (²²Ne)''' ရ:
* '''Neon-20 (²⁰Ne)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံဂၠိုင်အိုတ် (၉၀.၄၈%) ပ္ဍဲသဘာဝရ။
* '''Neon-21 (²¹Ne)''': နွံအောန်အိုတ် (၀.၂၇%) ရ။
* '''Neon-22 (²²Ne)''': နွံ ၜိုတ် ၉.၂၅% ရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၃ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ [[J. J. Thomson]] ဂွံဆဵုကေတ် ဒဒှ်ရ နဳယျိုန် နွံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် တၞဟ်ခြာဂမၠိုင်တုဲ، ဏအ်ဂှ် ဒှ် ပရေင်ဂွံဆဵု အိုင်သဝ်တုပ် ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ ဒြပ်သ္အး မဟွံသေင် ကု ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် (Stable element) ရ。&lt;ref name=&quot;Thomson1913&quot;&gt;Thomson, J. J. (1913). &quot;Rays of Positive Electricity&quot;. ''Proceedings of the Royal Society A''. 89 (607): 1–20.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် (Applications and Uses) ==
လွပ် အဓိက သွက် နဳယျိုန် မၞိဟ်ဂမၠိုင် မတီလဝ်ဂှ် (မရပ်စကာပ္ဍဲမပၟတ်ဓာတ်လလဳ) ရ:
# '''ပၟတ် နဳယျိုန် (Neon Lighting)''': စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ သိုင်းဘုတ် လလောင်တြး (Advertising signs) ရ။ ၜိုန်ရ ပၟတ်တၞဟ်တအ် လေဝ် ညးတအ် ကော်စ &quot;ပၟတ်နဳယျိုန်&quot; ကီုလေဝ်၊ ပၟတ် မၞုံကဵု နဳယျိုန် ဇေတ်တ်ဂှ် ပတိတ် ဆ လျး အသာ်ဗ္ကေတ်-လိမ္မဴ ဓဝ်ရ။
# '''စက်လေဇြာ (Helium-Neon Lasers)''': ဓာတ်ကျာ နဳယျိုန် ပံင်နှဴ ကု ဟဳလဳယာမ် တုဲ ကၠောန်ဗဒှ် စက် လေဇြာ He-Ne lasers ရ။ စက်ဏအ် စကာ ပ္ဍဲ စက်ဗှ် ဘာကုဒ် (Barcode scanners) ကေုာံ ကိရိယာ တၟာဲ (Optical equipment) ရ။
# '''စက်ဂံက် ကဆံင်သၠုင် (Cryogenics)''': နဳယျိုန် ဍာ် (Liquid neon) ဝွံ နွံကဵု အစောမ် ဂံက် (Refrigerating capacity) ခိုဟ်နူ ဍာ် ဟဳလဳယာမ် ၄၀ ဆ ကေုာံ ခိုဟ်နူ ဍာ် ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ၃ ဆ ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဓာတ်ကျာဂံက် မဟွံတူပၟတ် (Non-flammable) ရ။&lt;ref name=&quot;Emsley2001&quot;&gt;Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 286–290.&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် (Safety and Hazards) ==
ဗွဲဓမ္မတာမ္ဂး ဓာတ်ကျာ နဳယျိုန် ဝွံ ဟွံမဲ ကု ဂျိ (Non-toxic) တုဲ ပရေင်အန္တရာယ် အောန်ရ။ 
ဆဂး ယဝ်ရ ပ္ဍဲဒၞာဲ ကၟာတ်လဒဵု (Confined spaces) မ္ဂး ဓာတ်ကျာ နဳယျိုန် က္တဵုဒှ် ဓါတ် မပလီုပလှ် ထောအ် အံက်သဳဂျိန် (Asphyxiant) တုဲ မၞိဟ်တအ် ဂိယဲ ဟွံသေင်မ္ဂး လီုဇဳဝိတ မာန်ရ။ နဳယျိုန် ဍာ် ဂှ် နွံကဵု ဓါတ်ဂံက်လောန် တုဲ ယဝ်ရ ဒးစၞာံမ္ဂး က္တဵုဒှ် သရဂံက် (Frostbite) ဗွဲမပြဟ်မာန်ရ။

== ၈။ ဓါတ် နဳယျိုန် ကေုာံ ပရေင်သိပ္ပံ (Neon in Science and Research) ==
ပ္ဍဲ ဝင် သိပ္ပံ၊ နဳယျိုန် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး အဓိက သွက် ကွတ်ပညာ ရူပဗေဒ ကေုာံ လျးလလဳ ရ။ ကွတ်ပညာ ထာင်စောတ် နဳယျိုန် (Neon discharge tubes) ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ ကၠောန်ဗဒှ် တဳဗဳ (Television) ကေုာံ စက် အီလက်ထရဝ်နေတ် ခေတ်တၟိဂမၠိုင်ရ။

== ၉။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economic Aspects) ==
နဳယျိုန် ဝွံ ၜိုန်ရ မၞုံအောန် ပ္ဍဲကျာတိ ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ပတိတ် ဍေဟ် လောဲသွာ ဟိုတ်နူ ဂွံနူကဵု ရုင်စက် လၟေင် ပါ်ပဲါ ကျာ ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၂ အခိင် ပေါဲဗတိုက် ရုရှာ-ယူကရေိန် က္တဵုဒှ်ဂှ်၊ ၚုဟ်မး နဳယျိုန် ပ္ဍဲဂၠးတိ သၠုင်တိုန် ဗွဲမလောန် ဟိုတ်နူ ယူကရေိန် ဂှ် ဒှ် ဍုင် ပတိတ် နဳယျိုန် သ္အးဇ္ၚး ၜိုတ် ၇၀% သွက် ကမၠောန် စက်လေဇြာ (Semiconductor laser chips) ရ။

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် (Comparison with Other Elements) ==
နဳယျိုန် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ဓာတ်ဓါတ် တၞဟ်တအ်မ္ဂး:
* '''ကု ဟဳလဳယာမ် (Helium)''': သီုၜါဂှ် သာလောန် ကေုာံ ဟွံပံင်ကောံ ကု ဓါတ်တၞဟ်ရ။ ဆဂး ဟဳလဳယာမ် ဂှ် စကာ သွက် ပရေင် ပူဖံင် ဂၠိုင်တုဲ၊ နဳယျိုန် ဂှ် စကာ သွက် လျးပၟတ် ကေုာံ လေဇြာ ဂၠိုင်ရ။
* '''ကု အာဂေန် (Argon)''': အာဂေန် ဂှ် နွံဂၠိုင် ပ္ဍဲ ကျာတိ (ၜိုတ် ၁%) တုဲ ၚုဟ်မး ဍေဟ် သာလောန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ ပၟတ်လလဳ ဓမ္မတာ တအ်ဂှ် ညးတအ် စကာ အာဂေန် ဂၠိုင်နူ နဳယျိုန် ရ。&lt;ref name=&quot;Lide2004&quot;&gt;Lide, D. R. (2004). ''CRC Handbook of Chemistry and Physics'' (85th ed.). CRC Press. pp. 4–22.&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး}}
{{ဂိတုမန်ဂမၠိုင်}}

[[ကဏ္ဍ:နဳယျိုန်]]
[[ကဏ္ဍ:ဓာတ်ဓါတ်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>7h6gid2m8026lkdvfnvuzri4dsgta6k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59054</id>
      <parentid>59053</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T02:37:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59054</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15803" sha1="1rmt2jczxvmbx7ae03ni0t9vx12lmqk" xml:space="preserve">{{Infobox element
| name = နဳယျိုန်
| english_name = Neon
| symbol = Ne
| atomic_number = 10
| atomic_mass = 20.1797
| element_category = [[ဓာတ်ဓါတ်]] (Noble gas)
| group = 18
| period = 2
| block = p-block
| appearance = ဓာတ်ကျာ ဟွံမဲ ကု အသာ် (ပ္တိတ်လျး အသာ်ဗ္ကေတ်-လိမ္မဴ ပ္ဍဲ ပၟတ်လလဳ)
| image = [[File:Neon_discharge_tube.jpg|250px|alt=ပၟတ် နဳယျိုန် မပတိတ် လျးဗ္ကေတ်]]
| caption = ထာင် နဳယျိုန် (Neon discharge tube) မပတိတ်ဒၟံင် လျးအသာ်ဗ္ကေတ်-လိမ္မဴ
| phase = Gas
| melting_point_K = 24.56
| melting_point_C = −248.59
| boiling_point_K = 27.104
| boiling_point_C = −246.046
| density_stp = 0.9002 g/L
| discovery = [[William Ramsay]] ကေုာံ [[Morris Travers]] (၁၈၉၈)
}}

'''နဳယျိုန်''' ({{lang-en|Neon}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓါတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Ne''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၁၀ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] (Periodic table) မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၈ (Group 18) တုဲ ဒှ် ဓာတ်ကျာ ဓာတ်ဓါတ် (Noble gas) မဟွံမဲ ကု အသာ်၊ ဟွံမဲ ကု သၟူ ကေုာံ ဟွံက္တဵုဒှ် အဆက်အစပ် ဓါတု (Chemically inert) ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မသာအိုတ် မရနုက်ကဵု ၜါ ပ္ဍဲဂကောံ ဓာတ်ဓါတ် (ကြဴနူ ဟဳလဳယာမ်) ရ။ 

ၜိုန်ရ ပ္ဍဲသဘာဝ စက်ဝဲလောက (Universe) ဝွံ နဳယျိုန် နွံဂၠိုင် မရနုက်ကဵု မသုန် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲလတူတိ ကေုာံ ကျာတိဝွံ ဍေဟ် နွံအောန် ဗွဲမလောန်ရ။ နဳယျိုန် ဂှ် ညးတအ် တီဂၠိုင်အိုတ် ဟိုတ်နူ လွပ်ဍေဟ် (မရပ်စကာပ္ဍဲမပၟတ်ဓာတ်လလဳ) ပ္ဍဲ သိုင်းဘုတ် ကေုာံ ပၟတ်ကျာ မပတိတ် လျး အသာ်ဗ္ကေတ်-လိမ္မဴ (Reddish-orange glow) မကျေဝ်ဂေါဝ်ရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ယၟုမ္ဂး &quot;နဳယျိုန်&quot; (Neon) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် ဂရိတ် ''neos'' (νέον) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;တၟိ&quot; (New) ရ။ 

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၉၈ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ဂကူသကတ် [[Sir William Ramsay]] ကေုာံ ဂကူအင်္ဂလိက် [[Morris Travers]] တအ် ဂွံဆဵုကေတ် ဒြပ်သ္အး နဳယျိုန် ပ္ဍဲ ဍုင်လာန်ဒါန် ရ။ ညးတအ် ဂွံဆဵုကေတ် ဍေဟ် အခိင် မစမ်ၜတ် ဖျေံဂမ္တဴ ကျာ (Liquid air) တုဲ ပါ်ပတိတ် ဓာတ်ကျာ တၞဟ်ဟ် မပ္တံကဵု ခရိပ်တောန် (Krypton) ကေုာံ ဇြဳနောန် (Xenon) ရ။ အခိင် ညးတအ် စုတ် ဓာတ်ကျာ နဳယျိုန် ပ္ဍဲ ပၟတ်လလဳဂှ် ဍေဟ် ပတိတ် လျးဗ္ကေတ် မတၟးလောန်တုဲ၊ Travers ဟီုလဝ် &quot;လျး လေတ္တေန် အသာ်ဆီ (Blaze of crimson light) ဝွံ ဒှ် အရာ မဟွံဝိုတ်မာန် သွက် သၟာသိပ္ပံ မွဲ&quot; ရ。&lt;ref name=&quot;Ramsay1898&quot;&gt;Ramsay, W.; Travers, M. W. (1898). &quot;On the Companions of Argon&quot;. ''Proceedings of the Royal Society of London''. 63 (1): 437–440.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဂကောံဓါတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် (Chemical Properties and Characteristics) ==
နဳယျိုန် ဝွံ ဒှ် ဓာတ်ကျာ မဟွံက္တဵုဒှ် လၟေင်ဓါတု လောဲလောဲ (Highly unreactive) ရ။ ဒြဟတ်ဓါတ် (Valence electrons) ပ္ဍဲ နဳယျိုန် နွံ ၈ မ (Octet) တုဲ ဍိုက်ပေင်ဒၟံင် (Stable configuration) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ဓါတ်ပံင်ကောံ (Compounds) မၞုံကဵု နဳယျိုန် မညိင်ဝတ် (Stable neutral compounds) ဂှ် ဟွံဂွံ ဆဵုကေတ်ဏီရ။

ဍေဟ်ဝွံ နွံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် (Melting point: -248.59 °C) ကေုာံ ကဆံင်ကတဴ (-246.046 °C) သဝ်လောန်ရ။ ပ္ဍဲအခိင် ဍေဟ် မံင် ပ္ဍဲ ထာင်စောတ် (Vacuum tube) ကေုာံ ဒးဒုင် ဓါတ်လလဳ (Electric discharge) မ္ဂး ဍေဟ် ပတိတ် လျး အသာ်ဗ္ကေတ်-လိမ္မဴ မတၟးလောန် (Brilliant reddish-orange) ရ。&lt;ref name=&quot;Greenwood1997&quot;&gt;Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 891–895.&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲစက်ဝဲ (Forms and Abundance in the Universe) ==
ပ္ဍဲစက်ဝဲလောက (Universe) ဏအ်၊ နဳယျိုန် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု မသုန် (ကြဴနူ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်၊ ဟဳလဳယာမ်၊ အံက်သဳဂျိန် ကေုာံ ကာဗောန်) ရ。 ဍေဟ် က္တဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု လၟေင် နျူကလဳယျာ (Alpha-capture process) ပ္ဍဲ သၞံင် ဇၞော်ဇၞော်တအ်ရ။

ဆဂး လတူတိ (Earth) မ္ဂး နဳယျိုန် နွံအောန် ဗွဲမလောန်ရ။ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် သာလောန် ကေုာံ ဟွံပံင်ကောံ ကု ဒြပ်သ္အး တၞဟ်တအ်ဂှ်ရ၊ ပ္ဍဲအခိင် တိ စက္တဵုဒှ်တေအ် နဳယျိုန် ဗွဲမဂၠိုင် ပြဟ်တိတ်အာ နူကဵု ဓါတ်ကျာတိ (Atmosphere) ရ။ ပ္ဍဲ ကျာတိ ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ နဳယျိုန် ပါလုပ် ၜိုတ် ၁၈.၂ မ ပ္ဍဲ မွဲ ပြကောဋိ (ppm) ဓဝ်ရ。

== ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် (Production and Geographic Sources) ==
ပရေင်ပတိတ် နဳယျိုန် အလုံဂၠးတိ ဂှ် ကၠုင်နူ လၟေင် ပါ်ပဲါ ကျာ (Fractional distillation of liquid air) ရ။ ရုင်စက် မပတိတ် ဓာတ်ကျာ အံက်သဳဂျိန် ကေုာံ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် တအ်ဂှ် ပတိတ် နဳယျိုန် နဒဒှ် ကပေါတ်ကြဴ (By-product) ရ။

ဍုင် ယူကရေိန် (Ukraine) ကေုာံ ရုရှာ (Russia) တအ် ဒှ် ဒၞာဲ ပတိတ် ဓာတ်ကျာ နဳယျိုန် သ္အးဇ္ၚး ကဆံင်သၠုင် (High-purity neon) အဓိက ပ္ဍဲဂၠးတိ ဗွဲတၟေင် သွက် ကမၠောန် စက်လေဇြာ (Laser manufacturing) ရ။

== ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် (Isotopes of Neon) ==
နဳယျိုန် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် (Isotopes) မညိင်ဝတ် (Stable) ပိသာ် မတွဟ်ဂး '''Neon-20 (²⁰Ne)''', '''Neon-21 (²¹Ne)''', ကေုာံ '''Neon-22 (²²Ne)''' ရ:
* '''Neon-20 (²⁰Ne)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံဂၠိုင်အိုတ် (၉၀.၄၈%) ပ္ဍဲသဘာဝရ။
* '''Neon-21 (²¹Ne)''': နွံအောန်အိုတ် (၀.၂၇%) ရ။
* '''Neon-22 (²²Ne)''': နွံ ၜိုတ် ၉.၂၅% ရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၃ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ [[J. J. Thomson]] ဂွံဆဵုကေတ် ဒဒှ်ရ နဳယျိုန် နွံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် တၞဟ်ခြာဂမၠိုင်တုဲ، ဏအ်ဂှ် ဒှ် ပရေင်ဂွံဆဵု အိုင်သဝ်တုပ် ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ ဒြပ်သ္အး မဟွံသေင် ကု ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် (Stable element) ရ。&lt;ref name=&quot;Thomson1913&quot;&gt;Thomson, J. J. (1913). &quot;Rays of Positive Electricity&quot;. ''Proceedings of the Royal Society A''. 89 (607): 1–20.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် (Applications and Uses) ==
လွပ် အဓိက သွက် နဳယျိုန် မၞိဟ်ဂမၠိုင် မတီလဝ်ဂှ် (မရပ်စကာပ္ဍဲမပၟတ်ဓာတ်လလဳ) ရ:
# '''ပၟတ် နဳယျိုန် (Neon Lighting)''': စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ သိုင်းဘုတ် လလောင်တြး (Advertising signs) ရ။ ၜိုန်ရ ပၟတ်တၞဟ်တအ် လေဝ် ညးတအ် ကော်စ &quot;ပၟတ်နဳယျိုန်&quot; ကီုလေဝ်၊ ပၟတ် မၞုံကဵု နဳယျိုန် ဇေတ်တ်ဂှ် ပတိတ် ဆ လျး အသာ်ဗ္ကေတ်-လိမ္မဴ ဓဝ်ရ။
# '''စက်လေဇြာ (Helium-Neon Lasers)''': ဓာတ်ကျာ နဳယျိုန် ပံင်နှဴ ကု ဟဳလဳယာမ် တုဲ ကၠောန်ဗဒှ် စက် လေဇြာ He-Ne lasers ရ။ စက်ဏအ် စကာ ပ္ဍဲ စက်ဗှ် ဘာကုဒ် (Barcode scanners) ကေုာံ ကိရိယာ တၟာဲ (Optical equipment) ရ။
# '''စက်ဂံက် ကဆံင်သၠုင် (Cryogenics)''': နဳယျိုန် ဍာ် (Liquid neon) ဝွံ နွံကဵု အစောမ် ဂံက် (Refrigerating capacity) ခိုဟ်နူ ဍာ် ဟဳလဳယာမ် ၄၀ ဆ ကေုာံ ခိုဟ်နူ ဍာ် ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ၃ ဆ ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဓာတ်ကျာဂံက် မဟွံတူပၟတ် (Non-flammable) ရ။&lt;ref name=&quot;Emsley2001&quot;&gt;Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 286–290.&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် (Safety and Hazards) ==
ဗွဲဓမ္မတာမ္ဂး ဓာတ်ကျာ နဳယျိုန် ဝွံ ဟွံမဲ ကု ဂျိ (Non-toxic) တုဲ ပရေင်အန္တရာယ် အောန်ရ။ 
ဆဂး ယဝ်ရ ပ္ဍဲဒၞာဲ ကၟာတ်လဒဵု (Confined spaces) မ္ဂး ဓာတ်ကျာ နဳယျိုန် က္တဵုဒှ် ဓါတ် မပလီုပလှ် ထောအ် အံက်သဳဂျိန် (Asphyxiant) တုဲ မၞိဟ်တအ် ဂိယဲ ဟွံသေင်မ္ဂး လီုဇဳဝိတ မာန်ရ။ နဳယျိုန် ဍာ် ဂှ် နွံကဵု ဓါတ်ဂံက်လောန် တုဲ ယဝ်ရ ဒးစၞာံမ္ဂး က္တဵုဒှ် သရဂံက် (Frostbite) ဗွဲမပြဟ်မာန်ရ။

== ၈။ ဓါတ် နဳယျိုန် ကေုာံ ပရေင်သိပ္ပံ (Neon in Science and Research) ==
ပ္ဍဲ ဝင် သိပ္ပံ၊ နဳယျိုန် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး အဓိက သွက် ကွတ်ပညာ ရူပဗေဒ ကေုာံ လျးလလဳ ရ။ ကွတ်ပညာ ထာင်စောတ် နဳယျိုန် (Neon discharge tubes) ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ ကၠောန်ဗဒှ် တဳဗဳ (Television) ကေုာံ စက် အီလက်ထရဝ်နေတ် ခေတ်တၟိဂမၠိုင်ရ။

== ၉။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economic Aspects) ==
နဳယျိုန် ဝွံ ၜိုန်ရ မၞုံအောန် ပ္ဍဲကျာတိ ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ပတိတ် ဍေဟ် လောဲသွာ ဟိုတ်နူ ဂွံနူကဵု ရုင်စက် လၟေင် ပါ်ပဲါ ကျာ ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၂ အခိင် ပေါဲဗတိုက် ရုရှာ-ယူကရေိန် က္တဵုဒှ်ဂှ်၊ ၚုဟ်မး နဳယျိုန် ပ္ဍဲဂၠးတိ သၠုင်တိုန် ဗွဲမလောန် ဟိုတ်နူ ယူကရေိန် ဂှ် ဒှ် ဍုင် ပတိတ် နဳယျိုန် သ္အးဇ္ၚး ၜိုတ် ၇၀% သွက် ကမၠောန် စက်လေဇြာ (Semiconductor laser chips) ရ။

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် (Comparison with Other Elements) ==
နဳယျိုန် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ဓာတ်ဓါတ် တၞဟ်တအ်မ္ဂး:
* '''ကု ဟဳလဳယာမ် (Helium)''': သီုၜါဂှ် သာလောန် ကေုာံ ဟွံပံင်ကောံ ကု ဓါတ်တၞဟ်ရ။ ဆဂး ဟဳလဳယာမ် ဂှ် စကာ သွက် ပရေင် ပူဖံင် ဂၠိုင်တုဲ၊ နဳယျိုန် ဂှ် စကာ သွက် လျးပၟတ် ကေုာံ လေဇြာ ဂၠိုင်ရ။
* '''ကု အာဂေန် (Argon)''': အာဂေန် ဂှ် နွံဂၠိုင် ပ္ဍဲ ကျာတိ (ၜိုတ် ၁%) တုဲ ၚုဟ်မး ဍေဟ် သာလောန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ ပၟတ်လလဳ ဓမ္မတာ တအ်ဂှ် ညးတအ် စကာ အာဂေန် ဂၠိုင်နူ နဳယျိုန် ရ。&lt;ref name=&quot;Lide2004&quot;&gt;Lide, D. R. (2004). ''CRC Handbook of Chemistry and Physics'' (85th ed.). CRC Press. pp. 4–22.&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး}}


[[ကဏ္ဍ:နဳယျိုန်]]
[[ကဏ္ဍ:ဓာတ်ဓါတ်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>1rmt2jczxvmbx7ae03ni0t9vx12lmqk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး</title>
    <ns>10</ns>
    <id>12720</id>
    <revision>
      <id>59055</id>
      <timestamp>2026-10-25T02:38:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Navbox | name = သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး | title = [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] (Periodic Table of Elements) | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | titlestyle = background-color: #e8f4f8; | groupstyle = background-color: #f0f8ff; text-align: center;  | group1 = ဂကောံ လောဟ (Metals) | list1 = * [[အယ်ကာလဳ လောဟ]] (Alkali...&quot;</comment>
      <origin>59055</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1901" sha1="mhjl2coayeakn43rfm6caty9gecgmf6" xml:space="preserve">{{Navbox
| name = သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး
| title = [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] (Periodic Table of Elements)
| state = {{{state|autocollapse}}}
| listclass = hlist
| titlestyle = background-color: #e8f4f8;
| groupstyle = background-color: #f0f8ff; text-align: center;

| group1 = ဂကောံ လောဟ (Metals)
| list1 =
* [[အယ်ကာလဳ လောဟ]] (Alkali metals)
* [[အယ်ကာလာင် တိ လောဟ]] (Alkaline earth metals)
* [[လောဟ ပြံင်လှာဲ]] (Transition metals)
* [[လောဟ ကြဴ-ပြံင်လှာဲ]] (Post-transition metals)
* [[လာန်တာနိုက်]] (Lanthanides)
* [[အက်တဳနိုက်]] (Actinides)

| group2 = ဂကောံ လောဟကဝက် (Metalloids)
| list2 =
* [[လောဟကဝက်]] (Metalloids) 
** ဥပမာ - [[ဗဝ်ရောန်]]
** [[သဳလဳကောန်]]

| group3 = ဂကောံ ဟွံသေင်ကဵုလောဟ (Non-metals)
| list3 =
* [[ဒြပ်သ္အး ဟွံသေင်ကဵုလောဟ တၞဟ်]] (Other non-metals) 
** ဥပမာ - [[ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်]]
** [[ကာဗောန်]]
** [[နိုက်ထရဝ်ဂျိန်]]
** [[အံက်သဳဂျိန်]]
* [[ဟာလဝ်ဂျေန်]] (Halogens)
** ဥပမာ - [[ဖလဝ်ရေန်]]
* [[ဓာတ်ဓါတ်]] (Noble gases)
** ဥပမာ - [[ဟဳလဳယာမ်]]
** [[နဳယျိုန်]]

| belowstyle = background-color: #f0f8ff;
| below = '''[[ဒြပ်သ္အး]]''' · '''[[စရင် ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]'''
}}&lt;noinclude&gt;
[[ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက် သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mhjl2coayeakn43rfm6caty9gecgmf6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59071</id>
      <parentid>59055</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T03:24:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59071</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1901" sha1="5sxcbxag3fm4k9opjfrb50sf8ipgdq0" xml:space="preserve">{{Navbox
| name = သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး
| title = [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] (Periodic Table of Elements)
| state = {{{state|autocollapse}}}
| listclass = hlist
| titlestyle = background-color: #e8f4f8;
| groupstyle = background-color: #f0f8ff; text-align: center;

| group1 = ဂကောံ လောဟ (Metals)
| list1 =
* [[အယ်ကာလဳ လောဟ]] (Alkali metals)
* [[အယ်ကာလာင် တိ လောဟ]] (Alkaline earth metals)
* [[လောဟ ပြံင်လှာဲ]] (Transition metals)
* [[လောဟ ကြဴ-ပြံင်လှာဲ]] (Post-transition metals)
* [[လာန်တာနိုက်]] (Lanthanides)
* [[အက်တဳနိုက်]] (Actinides)

| group2 = ဂကောံ လောဟကဝက် (Metalloids)
| list2 =
* [[လောဟကဝက်]] (Metalloids) 
** ဥပမာ - [[ဗဝ်ရောန်]]
** [[သဳလဳကောန်]]

| group3 = ဂကောံ ဟွံသေင်ကဵုလောဟ (Non-metals)
| list3 =
* [[ဒြပ်သ္အး ဟွံသေင်ကဵုလောဟ တၞဟ်]] (Other non-metals) 
** ဥပမာ - [[ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်]]
** [[ကာဗောန်]]
** [[နိုက်ဒြဝ်ဂျိန်]]
** [[အံက်သဳဂျိန်]]
* [[ဟာလဝ်ဂျေန်]] (Halogens)
** ဥပမာ - [[ဖလဝ်ရေန်]]
* [[ဓာတ်ဓါတ်]] (Noble gases)
** ဥပမာ - [[ဟဳလဳယာမ်]]
** [[နဳယျိုန်]]

| belowstyle = background-color: #f0f8ff;
| below = '''[[ဒြပ်သ္အး]]''' · '''[[စရင် ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]'''
}}&lt;noinclude&gt;
[[ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက် သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5sxcbxag3fm4k9opjfrb50sf8ipgdq0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဖကောဝ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12721</id>
    <revision>
      <id>59056</id>
      <timestamp>2026-10-25T02:43:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox material | name = ဖကောဝ် (Metal) | image = [[File:Native_copper_macro_4.jpg|250px|alt=ဖကောဝ် ကောပ်ပါ]] | caption = ကောပ်ပါ (Copper) မဒှ် ဖကောဝ် သဘာဝ မွဲဂကူ | state = Solid (ဗွဲမဂၠိုင်), ဍာ် (မာကျူရဳ) | properties = ကၠောအ်လျးလလဳ, ကၠောအ်ဓါ...&quot;</comment>
      <origin>59056</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9419" sha1="287n1kcvz300muknca8i5auo1195zrj" xml:space="preserve">{{Infobox material
| name = ဖကောဝ် (Metal)
| image = [[File:Native_copper_macro_4.jpg|250px|alt=ဖကောဝ် ကောပ်ပါ]]
| caption = ကောပ်ပါ (Copper) မဒှ် ဖကောဝ် သဘာဝ မွဲဂကူ
| state = Solid (ဗွဲမဂၠိုင်), ဍာ် (မာကျူရဳ)
| properties = ကၠောအ်လျးလလဳ, ကၠောအ်ဓါတ်ဂမ္တဴ, ဍိုတ်က္ဍင်, လေပ်ပၠာဲမာန်
| categories = [[အယ်ကာလဳ ဖကောဝ်]], [[လောဟကဝက်]], [[ဖကောဝ် ပလာဲ]]
}}

'''ဖကောဝ်''' ({{lang-en|Metal}}) ဝွံ ဒှ် ဂကောံ [[ဒြပ်သ္အး]] (Element) မၞုံကဵု အစောမ် ကၠောအ်လျးလလဳ ကေုာံ ကၠောအ်ဓါတ်ဂမ္တဴ (Thermal and electrical conductivity) ဗွဲမခိုဟ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] (Periodic table) မ္ဂး ဒြပ်သ္အး သီုဖအိုတ် ၜိုတ် ၇၅% ဂှ် ဒှ် ဖကောဝ် (Metals) တအ်ရ။ ဖကောဝ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ပ္ဍဲအခိင် ဂမ္တဴဓမ္မတာမ္ဂး မံင် နဒဒှ် အရာမ္ၚိုဟ် (Solid) တုဲ ပါဲနူ မာကျူရဳ (Mercury) မွဲဓဝ်ရ မံင်နဒဒှ် ဍာ် (Liquid)။ ဖကောဝ် တအ်ဂှ် နွံကဵု လျးဗစဳ (Luster)၊ လေပ်တက်ပၠာဲ ညံင်ဂွံ ဍာတ် (Malleability)၊ ကေုာံ လေပ်တံင်ပတိတ် နဒဒှ် ဇုက် (Ductility) မာန်ရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ယၟုမ္ဂး ဖကောဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး လောဟ ဝွံ စကာကၠုင်လဝ် နူခေတ်တြေံ သွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး အရာမ္ၚိုဟ် မပ္တံကဵု ထဝ်၊ သြန်၊ ပသဲ တအ်ရ။ ပ္ဍဲဝင် ကောန်မၞိဟ်တအ်ဂှ် ခေတ် သ္ပဟိုတ် ကု ဖကောဝ်တုဲ ခုတ်လဝ် ယၟု ခေတ်ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု ခေတ်ဗရိုတ် (Bronze Age) ကေုာံ ခေတ်ပသဲ (Iron Age) ရ။&lt;ref&gt;Renfrew, C. (1990). ''Before Civilization: The Radiocarbon Revolution and Prehistoric Europe''. Penguin Books.&lt;/ref&gt;

== ၂။ အခိုက်အလိုက် ဓါတု ကေုာံ ရူပဗေဒ (Chemical and Physical Properties) ==
ဖကောဝ် တအ်ဂှ် လေပ် ဗလးကဵု ဒြဟတ်ဓါတ် (Electrons) လောဲသွာတုဲ က္တဵုဒှ် လဒက်ပ္တန် အိုင်ယောန် အသာ်ပလတ် (Positive ions/Cations) ရ။ လဒက်ပ္တန် ဖကောဝ် (Metallic bond) ဝွံ သ္ပကဵု ညံင် ဒြဟတ်ဓါတ် တအ် ဂွံ ပြးဇး အလုံမွဲ ဒြပ်ဂှ်တုဲ ဍေဟ် ကၠောအ်လလဳ ခိုဟ်ရ။&lt;ref&gt;Pauling, L. (1960). ''The Nature of the Chemical Bond''. Cornell University Press.&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဒတန် ကေုာံ ဗီုပြင် ပ္ဍဲသဘာဝ (Occurrence in Nature) ==
ဖကောဝ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲလတူတိဂှ် မံင် ပ္ဍဲဗီုပြင် ဓါတ်တၟအ် (Ores) ရ။ ဒြပ်သ္အး ဗီုကဵု ထဝ်၊ သြန်၊ ကေုာံ ကောပ်ပါ တအ်ဟေင် မံင် နဒဒှ် ဖကောဝ် သ္အးဇ္ၚး ပ္ဍဲသဘာဝ (Native metals) ဂွံဆဵုကေတ်ရ။ 

== ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ သ္အးဇ္ၚး (Extraction and Refining) ==
ကမၠောန် မပါ်ပတိတ် ဖကောဝ် နူကဵု တၟအ်ဂှ် ကော်ဂး လောဟဗေဒ (Metallurgy) ရ။ ညးတအ် စကာ နဲကဲ စုတ်ပၟတ် (Smelting)၊ နဲကဲ လျးလလဳ (Electrolysis) ကေုာံ နဲကဲ ဓါတု သွက်ဂွံ သ္အးဇ္ၚး ဖကောဝ် (Refining) ရ။

== ၅။ ဂကောံ ဖကောဝ်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး (Categories in the Periodic Table) ==
ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး ဖကောဝ် တအ် ပါ်လဝ် ဂကောံနာနာ:
* '''အယ်ကာလဳ ဖကောဝ် (Alkali metals)''': (ဂကောံ ၁) လဳသဳယာမ်၊ သဝ်ဒဳယာမ် - ဍိုန်ဍောတ်တုဲ က္တဵုဒှ် ဓါတု ပြဟ်လောန်ရ။
* '''အယ်ကာလာင် တိ ဖကောဝ် (Alkaline earth metals)''': (ဂကောံ ၂) ဗေရဳလဳယာမ်၊ မာဂ္ဂနဳသဳယာမ်။
* '''Transition metals''': ပသဲ၊ ထဝ်၊ သြန် - မ္ၚိုဟ်တုဲ စကာဂၠိုင် ပ္ဍဲ ပရေင်သြိုင်ခၞံရ။

== ၆။ ပံင်နှဴ ဖကောဝ်ဂမၠိုင် (Alloys) ==
ဖကောဝ် ล้วန်ล้วน ဂှ် လဆောဝ် ဍိုန်လောန် ဟွံသေင်မ္ဂး က္တဵုဒှ် နှိက် (Rust) လောဲတုဲ ညးတအ် ပံင်နှဴ ကု ဒြပ်သ္အး တၞဟ် သွက်ဂွံ ဂွံ အစောမ် မခိုဟ်တိုန် (Alloys) ရ။ ဥပမာ - ပသဲ ကဵု ကာဗောန် ပံင်မ္ဂး ဒှ် သတဳ (Steel) မၞုံကဵု ဒြဟတ် မ္ၚိုဟ်လောန်ရ။&lt;ref&gt;Smith, W. F. (2003). ''Foundations of Materials Science and Engineering''. McGraw-Hill.&lt;/ref&gt;

== ၇။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ် (Applications and Uses) ==
ဖကောဝ် ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ဂၠးတိခေတ်တၟိ:
* '''ပရေင်သြိုင်ခၞံ''': ပသဲ၊ သတဳ သွက် ဒဒန် ကေုာံ သ္ၚိ။
* '''လျးလလဳ''': ကောပ်ပါ (Copper) ကေုာံ အလူမဳနဳယာမ် သွက် ဇုက်လလဳ။
* '''ကွဳစက်''': အလူမဳနဳယာမ် ကေုာံ တဳတာနဳယာမ် သွက် က္ၜင်ကျာ ကေုာံ ကွဳစက်လျးလလဳ။

== ၈။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သဘာဝ (Economic and Environmental Impact) ==
ကမၠောန် ခါဲတၟအ် ဖကောဝ် ဝွံ ပကဵု ညံင် သြန်လုပ် ဍုင် ဂွံဂၠိုင်ကီုလေဝ်၊ ပကဵု ညံင် သဘာဝ ဂြိုပ်ဆု ကေုာံ ဍာ် ဂွံလီုလာ် ဗွဲမဇၞော်ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ညးတအ် ဂစာန် ကလေင်စကာ ဖကောဝ် တြေံ (Recycling) သွက်ဂွံ မင်မွဲ သဘာဝရ。&lt;ref&gt;Ayres, R. U. (1997). ''Metals recycling: economic and environmental implications''. Resources, Conservation and Recycling.&lt;/ref&gt;

== ၉။ အန္တရာယ် ကေုာံ ပရေင်ဂီုကၠီု (Health and Safety) ==
ဖကောဝ် လ္ၚဵု ဗီုကဵု ပသဲ၊ ဇြေခ် တအ်ဂှ် ဒှ် ဓါတ် နွံပၟိက် သွက် ခန္ဓကာယ (Essential minerals) ကီုလေဝ်၊ ဖကောဝ် ဇြိုင် (Heavy metals) ဗီုကဵု ခဲ (Lead)၊ မာကျူရဳ (Mercury) တအ်ဂှ် နွံကဵု ဂျိဇၞော်လောန် သွက် မၞိဟ် ကေုာံ တိရစ္ဆာန် တအ်ရ။

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဟွံသေင်ကဵုဖကောဝ် (Comparison with Non-metals) ==
* '''ဖကောဝ်''': ကၠောအ်လလဳ၊ ကၠောအ်ဓါတ်ဂမ္တဴ၊ မ္ၚိုဟ်၊ ဗစဳ။
* '''ဟွံသေင်ကဵုဖကောဝ် (Non-metals)''': ဟွံကၠောအ်လလဳ (ပါဲနူ ဂရာဖိုက်)၊ မလေပ် ထကးလောဲ (Brittle)၊ ကေုာံ ဗွဲမဂၠိုင် ဒှ် ဓာတ်ကျာ (ဗီုကဵု အံက်သဳဂျိန်၊ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်) ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး ရ。&lt;ref&gt;Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann.&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Periodic table}}

[[ကဏ္ဍ:ဖကောဝ်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>287n1kcvz300muknca8i5auo1195zrj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:Infobox material</title>
    <ns>10</ns>
    <id>12722</id>
    <revision>
      <id>59057</id>
      <timestamp>2026-10-25T02:44:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;&lt;includeonly&gt;{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width: 22em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em; border-spacing: 2px; border: 1px solid #aaa; background-color: #f9f9f9;&quot; |- ! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center; font-size: 125%; font-weight: bold; background-color: #c0c0c0; padding: 0.2em;&quot; | {{{name|{{PAGENAME}}}}} |- {{#if:{{{image|}}}| {{!}} colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center; padding-bottom: 0.5em;&quot;...&quot;</comment>
      <origin>59057</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2684" sha1="fq3g2b3kzo3nxfzjxdyolfe3ww5mal5" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width: 22em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em; border-spacing: 2px; border: 1px solid #aaa; background-color: #f9f9f9;&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center; font-size: 125%; font-weight: bold; background-color: #c0c0c0; padding: 0.2em;&quot; | {{{name|{{PAGENAME}}}}}
|-
{{#if:{{{image|}}}|
{{!}} colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center; padding-bottom: 0.5em;&quot; {{!}} {{{image}}}&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;font-size: 90%;&quot;&gt;{{{caption|}}}&lt;/span&gt;
}}
|-
{{#if:{{{state|}}}|
! style=&quot;width: 40%; background-color: #E6E6FA; padding: 0.2em;&quot; {{!}} ဗီုပြင် သဘာဝ
{{!}} {{{state}}}
}}
|-
{{#if:{{{properties|}}}|
! style=&quot;background-color: #E6E6FA; padding: 0.2em;&quot; {{!}} အခိုက်အလိုက်
{{!}} {{{properties}}}
}}
|-
{{#if:{{{chemical_formula|}}}|
! style=&quot;background-color: #E6E6FA; padding: 0.2em;&quot; {{!}} ဖဝ်မျူလာ ဓါတု
{{!}} {{{chemical_formula}}}
}}
|-
{{#if:{{{density|}}}|
! style=&quot;background-color: #E6E6FA; padding: 0.2em;&quot; {{!}} လျိုင်
{{!}} {{{density}}}
}}
|-
{{#if:{{{melting_point|}}}|
! style=&quot;background-color: #E6E6FA; padding: 0.2em;&quot; {{!}} ကဆံင်စှ်ေဍာ်
{{!}} {{{melting_point}}}
}}
|-
{{#if:{{{boiling_point|}}}|
! style=&quot;background-color: #E6E6FA; padding: 0.2em;&quot; {{!}} ကဆံင်ကတဴ
{{!}} {{{boiling_point}}}
}}
|-
{{#if:{{{hardness|}}}|
! style=&quot;background-color: #E6E6FA; padding: 0.2em;&quot; {{!}} ကဆံင်မ္ၚိုဟ်
{{!}} {{{hardness}}}
}}
|-
{{#if:{{{categories|}}}|
! style=&quot;background-color: #E6E6FA; padding: 0.2em;&quot; {{!}} ကဏ္ဍဂမၠိုင်
{{!}} {{{categories}}}
}}
|}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Documentation|content=
ထာမ်ပလိက်ဝွံ ဒှ်ထာမ်ပလိက် (Template) သွက်ဂွံ စုတ်ပ္ဍဲ လိက်ပရေင် မဆေင်ကဵု ဒြပ် ကေုာံ ကပေါတ်သဘာဝ (Materials) ဗီုကဵု ဖကောဝ် ကေုာံ တၟအ်ဂမၠိုင်ရ။

== ဗီုဂွံစကာ (Usage) ==
ကဝ်ပဳကေတ် ကောဒ် (Code) သၟဝ်ဏအ်တုဲ စုတ်ပ္ဍဲ လိက်ပရေင်ညိ။ တင်ဂၞင် ဟွံမဲတအ်ဂှ် ဍေဟ် ဟွံထောအ်ထ္ၜးရ။

&lt;pre&gt;
{{Infobox material
| name = 
| image = 
| caption = 
| state = 
| properties = 
| chemical_formula = 
| density = 
| melting_point = 
| boiling_point = 
| hardness = 
| categories = 
}}
&lt;/pre&gt;

[[ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက် သ္ၚိအင်ပရူပရာ]]
}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fq3g2b3kzo3nxfzjxdyolfe3ww5mal5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>လောဟ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12723</id>
    <revision>
      <id>59058</id>
      <timestamp>2026-10-25T02:46:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox science | name = လောဟ | image = [[File:Metal_cubes.jpg|250px|alt=လောဟနာနာဂမၠိုင်]] | caption = ကလောအ် လောဟ ဂကူနာနာ (နူ ပုင်စတဲ- တဳတာနဳယာမ်၊ ကောပ်ပါ၊ အလူမဳနဳယာမ်၊ ခဲသြန်) | field = [[ဓါတုဗေဒ]], [[ရူပဗေဒ]] | synonyms = Meta...&quot;</comment>
      <origin>59058</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24678" sha1="5irdmm8qaknpvebq40joom27yapx3s6" xml:space="preserve">{{Infobox science
| name = လောဟ
| image = [[File:Metal_cubes.jpg|250px|alt=လောဟနာနာဂမၠိုင်]]
| caption = ကလောအ် လောဟ ဂကူနာနာ (နူ ပုင်စတဲ- တဳတာနဳယာမ်၊ ကောပ်ပါ၊ အလူမဳနဳယာမ်၊ ခဲသြန်)
| field = [[ဓါတုဗေဒ]], [[ရူပဗေဒ]]
| synonyms = Metal
| defining_properties = 
* ကၠောအ် လျးလလဳ ကေုာံ ဂမ္တဴ ခိုဟ်
* မၞုံကဵု လျး (Luster)
* လေပ်ထၞဟ် (Malleable)
* လေပ်ဓဇိုင် (Ductile)
| sub_types = 
* [[အယ်ကာလဳ လောဟ]]
* [[အယ်ကာလာင် တိ လောဟ]]
* [[လောဟ ပြံင်လှာဲ]]
* [[လောဟ လက္ကရဴ ပြံင်လှာဲ]]
| state = ဒြပ်မ္ၚိုဟ် (Solid) (ပါဲနူ မာကျူရဳ မဒှ် ဍာ်)
}}

'''လောဟ''' ({{lang-en|Metal}}) ဝွံ ဒှ် ကပေါတ် ဟွံသေင်မ္ဂး [[ဒြပ်သ္အး]] မၞုံကဵု အခိုက်အလိုက် မမ္ၚိုဟ် (Solid)၊ မၞုံကဵု လျး (Shiny/Lustrous)၊ ကေုာံ မကၠောအ် လျးလလဳ ကေုာံ ဓါတ်ဂမ္တဴ ခိုဟ်ရ။ ဒြပ်သ္အး မဒှ် လောဟ တအ်ဂှ် လေပ်ထၞဟ် မာန် (Malleable - တက်ဖျး ဒှ် တၞး လောဲသွာ) ကေုာံ လေပ်ဓဇိုင် မာန် (Ductile - ဓဇိုင် ဇရောတ် နဒဒှ် ဇုက်လောဲသွာ) ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] (Periodic table) ဓါတုဗေဒ မ္ဂး၊ ဒြပ်သ္အး သီုဖအိုတ် မၞုံအကြာ ၁၁၈ ဂှ်၊ ၜိုတ် ၉၁ ဒြပ်သ္အး တအ်ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး လောဟ တအ်ရ။ လောဟ တအ်ဝွံ ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ ဂကောံ လပါ်ပဲါ ကေုာံ လဒေါဝ် သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး ရ။

ဗွဲဓမ္မတာမ္ဂး ပ္ဍဲ အခိင်ဂမ္တဴ အခန် (Room temperature) လောဟ သီုဖအိုတ် ဒှ် ဒြပ်မ္ၚိုဟ် ရ။ ဆဂး ဒြပ်သ္အး မာကျူရဳ (Mercury - Hg) မွဲဓဝ်ဟေင် ဒှ် ဍာ် ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ဓမ္မတာရ။ ပ္ဍဲ နက္ခတ္တဗေဒ (Astronomy) မ္ဂး၊ ဝေါဟာရ &quot;လောဟ&quot; ဝွံ ညးတအ် စကာ သွက်ဂွံ ကော် ဒြပ်သ္အး သီုဖအိုတ် မဇြိုင်နူ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ကေုာံ ဟဳလဳယာမ် ရ။ ဟိုတ်နူ လောဟ တအ် မၞုံကဵု အစောမ် ဒုင်ဒဝ် ကေုာံ ပရေင်ကၠောအ် လလဳ ဂမ္တဴ တအ်ဂှ်ရ၊ ဍေဟ်တအ်ဂှ် ဒှ် ကပေါတ် သဇိုင် အဓိက သွက် ပရေင်သြိုင်ခၞံ၊ ကွဳစက်၊ ကေုာံ ကွတ်ပညာ စက်အီလက်ထရဝ်နေတ် (Electronics) ပ္ဍဲ ခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ယၟုမ္ဂး &quot;လောဟ&quot; ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် ပါဠိ &quot;လောဟ&quot; (Loha) မဂွံအဓိပ္ပါယ် ပသဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒြပ် မ္ၚိုဟ် ရ။ ပ္ဍဲ ဘာသာအင်္ဂလိက် ယၟု &quot;Metal&quot; ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် ဂရိတ် &quot;μέταλλον&quot; (metallon) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ခါဲတၟအ်&quot; (Mine/Quarry) ရ။&lt;ref name=&quot;Harper2001&quot;&gt;Harper, Douglas (2001). &quot;Metal&quot;. ''Online Etymology Dictionary''.&lt;/ref&gt;

ဝင် မၞိဟ်တအ် စကာ လောဟ ဂှ် က္တဵုဒှ်လဝ် နူခေတ်ကိုပ်ကၠာ ဗွဲမလအ်လတေအ်ရ:
* '''ခေတ် ကောပ်ပါ (Copper Age / Chalcolithic)''': စက္တဵုဒှ် ၜိုတ် ၁၁,၀၀၀ သၞာံ ကၠာတေအ်။ မၞိဟ်တအ် ဂွံဆဵုကေတ် ကောပ်ပါ (Copper) သဘာဝ တုဲ စကာ သွက်ဂွံ ကၠောန် ကိရိယာ ကေုာံ လွဟ်ရ။
* '''ခေတ် ဗရိုတ် (Bronze Age)''': စက္တဵုဒှ် ၜိုတ် ၃၃၀၀ သၞာံ ဗဳသဳ (BC)။ မၞိဟ်တအ် ဂွံတီကေတ် နဲကဲ ပံင်နှဴ ကောပ်ပါ ကု ခဲသြန် (Tin) တုဲ ကလိဂွံ ဗရိုတ် (Bronze) မၞုံကဵု ဒြဟတ် မ္ၚိုဟ်နူ ကောပ်ပါ ရ။
* '''ခေတ် ပသဲ (Iron Age)''': စက္တဵုဒှ် ၜိုတ် ၁၂၀၀ သၞာံ ဗဳသဳ (BC)။ မၞိဟ်တအ် လွဳစက် ပရေင် ဍုန်ပသဲ (Iron smelting) မာန်ကၠုင်တုဲ ကိရိယာ ပသဲ ဒးဒုင်စကာ အလုံဒေသ ဂၠးတိရ။ ကမၠောန် ဍုန်ပသဲ ဝွံ ပြံင်လှာဲထောအ် ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ ပရေင်ပၞာန် အလုံလိုက်ရ။

== ၂။ အခိုက်အလိုက် ရူပဗေဒ (Physical Properties) ==
လောဟ တအ် ဝွံ နွံကဵု အခိုက်အလိုက် ရူပဗေဒ မတၟေင် မတၞဟ်ခြာ နူကဵု ဟွံသေင်ကဵုလောဟ (Non-metals) ဂမၠိုင်ရ:
* '''ပရေင်ကၠောအ် လလဳ ကေုာံ ဂမ္တဴ (Conductivity)''': လောဟ တအ် နွံကဵု အဳလက်ထရွန် မလှောဲပြး (Free electrons) မာန်တုဲ၊ ဍေဟ်တအ် ပလံင်ဗစိုပ် ဓါတ်လလဳ ကေုာံ ဓါတ်ဂမ္တဴ ဗွဲမပြဟ်မာန်ရ။ သြန် (Silver) ကေုာံ ကောပ်ပါ (Copper) ဂှ် ကၠောအ်လလဳ ခိုဟ်အိုတ်ရ။
* '''လျးလောဟ (Luster)''': ပ္ဍဲ အခိင် မသ္အးဇ္ၚး ဟွံသေင်မ္ဂး ဖ္အးလဝ် လတူစၞာံ ဍေဟ်မ္ဂး၊ လောဟ တအ် ပလေတ်လျး (Reflect light) တုဲ နွံကဵု အသာ် ယးတၟးရ။ 
* '''အစောမ် လေပ်ထၞဟ် ကေုာံ လေပ်ဓဇိုင် (Malleability and Ductility)''': လောဟ ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် တက်ဖျး ညံင်ဂွံဒှ် တၞး (Malleable) ကေုာံ ဓဇိုင် ဇရောတ် ညံင်ဂွံဒှ် ဇုက် (Ductile) လောဲသွာ ဟွံထကးပြိုဟ်ရ။ ဥပမာ - ထဝ် (Gold) ဂှ် ဒှ် လောဟ လေပ်ထၞဟ် ခိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲ လောကဝွံရ။
* '''လျိုင် ကေုာံ ကဆံင်စှ်ေဍာ် (Density and Melting Point)''': လောဟ ဗွဲမဂၠိုင် (ဗီုကဵု ပသဲ, ထဝ်, လိတ်) ဂှ် ဇြိုင်တုဲ နွံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် (Melting point) သၠုင်ဗွဲမလောန်ရ (ဥပမာ တာန်သတေန် (Tungsten) နွံ ၃၄၂၂ °C)။ ဆဂး လောဟ အယ်ကာလဳ ဗီုကဵု လဳသဳယာမ် (Lithium) တအ်ဂှ် သာတုဲ ကဆံင်စှ်ေဍာ် သဝ်ရ။&lt;ref name=&quot;Callister2007&quot;&gt;Callister, W. D. (2007). ''Materials Science and Engineering: An Introduction'' (7th ed.). John Wiley &amp; Sons. pp. 108–114.&lt;/ref&gt;

== ၃။ အခိုက်အလိုက် ဓါတု (Chemical Properties) ==
ပ္ဍဲကဏ္ဍ ဓါတုဗေဒ၊ လောဟ ဝွံ နွံကဵု အခိုက်အလိုက် ဓါတု အဓိက မတွဟ်ဂး:
* '''ပရေင်ဗလး အဳလက်ထရွန် (Electropositivity)''': လောဟ ဗွဲမဂၠိုင် လေပ် ဗလးထောအ် အဳလက်ထရွန် မၞုံ လပါ်မ္ၚး ဍေဟ်တအ် (Valence electrons) လောဲသွာ တုဲ က္တဵုဒှ် အိုင်ယောန် အသာ်ပရဲ (Positive ions / Cations) ရ။ 
* '''ပရေင် က္တဵုဒှ် အံက်သိုက် (Oxidation / Corrosion)''': လောဟ ဗွဲမဂၠိုင် က္တဵုဒှ် ပရေင်ဓါတု (Reaction) ကု အံက်သဳဂျိန် ပ္ဍဲ ကျာ တုဲ ဒက်ပ္တန် လောဟ အံက်သိုက် (Metal oxides) ရ။ ဥပမာ ပသဲ က္တဵုဒှ် နှိဟ် (Rust / Iron oxide) တုဲ၊ အလူမဳနဳယာမ် က္တဵုဒှ် ဗွိုက် အလူမဳနဳယာမ် အံက်သိုက် (Aluminium oxide layer) မစဵုဒၞာ ညံင်ဟွံဂွံ ဆက်လီုရ။
* '''ပံင်ကောံ ကု ဍာ်ဓါတ် (Reaction with Acids)''': လောဟ ဗွဲမဂၠိုင် (ပါဲနူ လောဟ ၚုဟ်သၠုင် ဗီုကဵု ထဝ် ကေုာံ ပလာတ်တဳနမ်) ဂှ် လေင်အာ ပ္ဍဲ ဍာ်ဓါတ် (Acids) တုဲ ပတိတ် ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ရ။

== ၄။ ဗီုပြင် လဒက်ပ္တန် ကေုာံ ဒြဟတ်ဓါတ် (Structure and Bonding) ==
လဒက်ပ္တန် လောဟ (Metallic structure) ဂှ် ဟွံတုပ် ကု ဒြပ်မ္ၚိုဟ် တၞဟ်တအ်ရ။ အက်တောမ် လောဟ တအ်ဂှ် တန်တဴဒၟံင် နကဵု ဗီုပြင် ခဲဇမ္ကေက် (Crystal lattice) မစဳရေင်လဝ် ဗွဲမညဳသာရ။
* '''Metallic Bonding (လဒက်ပ္တန် လောဟ)''': လောဟ တအ်ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဒြဟတ် မကော်ဂး Metallic bonds ရ။ ပ္ဍဲ လဒက်ပ္တန်ဝွံ၊ အဳလက်ထရွန် မၞုံ လပါ်မ္ၚး တအ်ဂှ် ဟွံမံင် ဒၞာဲမွဲဒၞာဲဓဝ် တုဲ ဍေဟ်တအ် ဇွောဝ် ဂေတ် ပြးဇး ဒၟံင် အကြာ အက်တောမ် ဂမၠိုင်ရ။ အခိုက်ဝွံ ညးတအ် ကော်စ &quot;ၜဳ အဳလက်ထရွန်&quot; (Sea of electrons) ရ။
* ဟိုတ်နူ ၜဳ အဳလက်ထရွန် ဏအ်ရ၊ လောဟ တအ် ကၠောအ်လလဳ မာန် ကေုာံ ဟွံထကးလောဲ ပ္ဍဲအခိင် ဒးဒုင် တက်ဖျး ရ။

== ၅။ ဂကောံ လောဟဂမၠိုင် ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး (Categories of Metals) ==
ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး၊ လောဟ တအ်ဂှ် ပါ်လဝ် ဂကောံ အတိုင် အခိုက်အလိုက် ဓါတု ဍေဟ်တအ်ရ:
# '''အယ်ကာလဳ လောဟ (Alkali Metals - Group 1)''': ဥပမာ - လဳသဳယာမ်၊ သဝ်ဒဳယာမ်၊ ပဝ်တက်သဳယာမ်။ ဍေဟ်တအ် ဍိုန်ဍောတ်လောန် (Soft) တုဲ က္တဵုဒှ် အဆက်အစပ် ဓါတု ထတ်လောန် (Highly reactive) ဗွဲတၟေင် ကု ဍာ် ရ။
# '''အယ်ကာလာင် တိ လောဟ (Alkaline Earth Metals - Group 2)''': ဥပမာ - ဗေရဳလဳယာမ်၊ မာဂ္ဂနဳသဳယာမ်၊ ကာလ်သဳယာမ်။ ဍေဟ်တအ် မ္ၚိုဟ်နူ ဂကောံ ၁ ညိ တုဲ အဆက်အစပ် ဓါတု နွံအောန်ညိရ။
# '''လောဟ ပြံင်လှာဲ (Transition Metals - d-block)''': ဥပမာ - ပသဲ၊ ကောပ်ပါ၊ ထဝ်၊ သြန်၊ တဳတာနဳယာမ်။ ဂကောံဝွံ ဒှ် ဂကောံ လောဟ ဇၞော်အိုတ်တုဲ ဍေဟ်တအ် ဇြိုင်၊ မ္ၚိုဟ် ကေုာံ နွံကဵု ၚုဟ်မး သွက် ပရေင်ရုင်စက် ဗွဲမလောန်ရ။
# '''လောဟ လက္ကရဴ ပြံင်လှာဲ (Post-transition Metals / Poor Metals)''': ဥပမာ - အလူမဳနဳယာမ်၊ ခဲ၊ ခဲသြန် (Tin)။ ဍေဟ်တအ် နွံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် သဝ်ညိ တုဲ ဍိုန်ဍောတ် နူ လောဟ ပြံင်လှာဲ ရ။
# '''လောဟ ကဝက် (Metalloids)''': ဥပမာ - သဳလဳကောန်၊ ဗဝ်ရောန်။ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံ အကြာ လောဟ ကေုာံ ဟွံသေင်ကဵုလောဟ ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဗီုပြင် ပတောအ်ၜတ် လောဟ ကေုာံ အခိုက်အလိုက် အဓိက
|-
! ဂကူလောဟ (Category) !! ဒြပ်သ္အး သာဓက (Examples) !! အခိုက်အလိုက် တၟေင် (Key Properties)
|-
| အယ်ကာလဳ လောဟ || Lithium (Li), Sodium (Na) || ဍိုန်ဍောတ် (ရေက် နကဵု ၜုန် ဂွံ)၊ ဓါတု ထတ်လောန်
|-
| လောဟ ပြံင်လှာဲ || Iron (Fe), Copper (Cu), Gold (Au) || မ္ၚိုဟ်၊ ဇြိုင်၊ ကၠောအ်လလဳ ခိုဟ်၊ ကဆံင်ကတဴ သၠုင်
|-
| လောဟ လက္ကရဴ ပြံင်လှာဲ || Aluminium (Al), Lead (Pb) || သာ (ဗီု Al) ဟွံသေင်မ္ဂး ဇြိုင် ဍိုန် (ဗီု Pb)
|}

== ၆။ ပံင်နှဴ လောဟ (Alloys) ==
လောဟ သ္အးဇ္ၚး (Pure metals) ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဍိုန်ဍောတ်လောန် (Soft) တုဲ သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲ ရုင်စက် ဟွံခိုင်ကၠိုက်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ မၞိဟ်တအ် ပံင်နှဴ လောဟ မွဲ ကု လောဟ တၞဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒြပ်သ္အး တၞဟ် တုဲ ကၠောန်ဗဒှ် လောဟပံင်နှဴ (Alloy) မၞုံကဵု အစောမ် ခိုဟ်နူ သ္အးဇ္ၚးရ။&lt;ref name=&quot;Ashby1992&quot;&gt;Ashby, M. F. (1992). ''Materials Selection in Mechanical Design''. Pergamon Press. pp. 50–55.&lt;/ref&gt;
* '''ပသဲသံမဏိ (Steel)''': ဒှ် လောဟပံင်နှဴ အကြာ ပသဲ (Iron) ကေုာံ ကာဗောန် (Carbon - အောန်နူ ၂%)။ ပသဲသံမဏိ ဂှ် မ္ၚိုဟ် ကေုာံ ခိုင်ကၠိုက် နူ ပသဲ ဓမ္မတာ ဗွဲမလောန်ရ။
* '''ဗရိုတ် (Bronze)''': ပံင်နှဴ ကောပ်ပါ (Copper) ကေုာံ ခဲသြန် (Tin)။
* '''သြောတ် (Brass)''': ပံင်နှဴ ကောပ်ပါ (Copper) ကေုာံ ဇြေခ် (Zinc)။
* '''သံမဏိ ဟွံတၟိုဟ် (Stainless Steel)''': ပသဲသံမဏိ မပံင်နှဴ လဝ် ကု ခရဝ်မဳယာမ် (Chromium) တုဲ ဍေဟ် စဵုဒၞာ ပရေင် နှိဟ် (Rust-resistant) ဗွဲမခိုဟ်ရ။

== ၇။ ဒတန် ပ္ဍဲသဘာဝ ကေုာံ ပရေင်ခါဲတၟအ် (Occurrence and Mining) ==
လောဟ တအ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် မံင် ပ္ဍဲ လတူတိ (Earth's crust) ရ။ ဒြပ်သ္အး လောဟ ၚုဟ်သၠုင် ဗီုကဵု ထဝ် ကေုာံ ပလာတ်တဳနမ် တအ်ဟေင် မံင် ကေတ်တ် (Native metals) ပ္ဍဲသဘာဝ ရ။ လောဟ တၞဟ် သီုဖအိုတ် ဂှ် မံင် ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ဒြပ်ပံင်ကောံ (Compounds) ဗီုကဵု အံက်သိုက် (Oxides)၊ သာလ်ဖိုက် (Sulfides) ကေုာံ ကာဗဝ်နိတ် (Carbonates) ရ။

ကပေါတ် လောဟ မၞုံ ပ္ဍဲ သဘာဝ တအ်ဂှ် ညးကော်စ ခဲသတ္တု ဟွံသေင်မ္ဂး ဓါတ်တၟအ် (Ores) ရ။ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ လောဟ ဂှ်၊ မၞိဟ်တအ် ဒးခါဲကေတ် တၟအ် နူကဵု ကမၠောန် ခါဲတၟအ် (Mining) ဇၞော်ဇၞော် ရ။ အလူမဳနဳယာမ် ကေုာံ ပသဲ ဂှ် ဒှ် လောဟ မၞုံဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲတိရ။

== ၈။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ လၟေင်စက် (Production and Extraction) ==
ကြဴနူ ခါဲကလိဂွံ ဓါတ်တၟအ် တုဲ၊ ညးတအ် ဒးပါ်ပတိတ် (Extract) လောဟ သ္အးဇ္ၚး နူကဵု တၟအ်ဂှ် နကဵု လၟေင် ဓါတုဗေဒ ရ (Metallurgy):
* '''ပရေင် ဍုန် (Smelting)''': ဒှ် နဲကဲ စကာ ဓါတ်ဂမ္တဴ သၠုင် ကေုာံ ဓါတ်ကာဗောန် (Carbon / Coke) သွက်ဂွံ ဗလးထောအ် အံက်သဳဂျိန် နူကဵု တၟအ် လောဟ ရ။ ဥပမာ ပရေင်ပတိတ် ပသဲ နူကဵု တၟအ်ပသဲ (Iron ore)။
* '''ပရေင် လျးလလဳ (Electrolysis)''': သွက် လောဟ မၞုံကဵု အဆက်အစပ် ဓါတု ထတ်လောန် (ဗီုကဵု အလူမဳနဳယာမ်) ဂှ် ပရေင် ဍုန် ဓမ္မတာ စကာ ဟွံဂွံရ။ ညးတအ် ဒးစကာ ဒြဟတ် လျးလလဳ သွက်ဂွံ ပါ်ပတိတ် ဍေဟ် (ဥပမာ- Hall-Héroult process သွက် အလူမဳနဳယာမ်) ရ။&lt;ref name=&quot;Habashi1997&quot;&gt;Habashi, Fathi (1997). ''Handbook of Extractive Metallurgy''. Wiley-VCH. pp. 12–15.&lt;/ref&gt;
* '''ပရေင် ကလေင်စကာ (Recycling)''': လောဟ ဝွံ ဒှ် ကပေါတ် မကလေင် ဍုန် ကေုာံ ကလေင်စကာ (Recycle) ဂွံ ၁၀၀% ဟွံမဲ ကု ပရေင်အိုတ်အာ အစောမ်ရ။ ဥပမာ- ပသဲ ကေုာံ အလူမဳနဳယာမ် မကလေင်စကာ တအ်ဂှ် ဖ္အောန်ကဵု ဒြဟတ် ဓါတ် ကေုာံ ဖအောန် ပရေင်လီုလာ် သဘာဝ ဗွဲမဇၞော်မာန်ရ။

== ၉။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် (Applications and Uses) ==
လောဟ ကေုာံ လောဟပံင်နှဴ ဂမၠိုင် ဂှ် ဒှ် အရာ အဓိက ပ္ဍဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်မံင်စံင် လၟိုန်တ္ၚဲ ရ:
# '''ပရေင် သြိုင်ခၞံ (Construction)''': ပသဲသံမဏိ (Steel) ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ တိုင်ဒယိုင်၊ ပရေင်သြိုင်ခၞံ သ္ၚိ၊ ဒဒန် ကေုာံ ဂၠံင်။
# '''ကွဳစက် ကေုာံ ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် (Transportation)''': အလူမဳနဳယာမ် ကေုာံ ပသဲသံမဏိ တအ်ဂှ် ဒှ် ကပေါတ် အဓိက သွက်ဂွံ ကၠောန် ကွဳစက်၊ က္ၜင်ကျာ၊ သၞေက် ကေုာံ က္ၜင်ဍာ်။
# '''ကွတ်ပညာ လလဳ ကေုာံ အီလက်ထရဝ်နေတ် (Electronics and Electricity)''': ကောပ်ပါ (Copper) ဂှ် စကာ သွက် ဇုက်လလဳ (Wiring) တုဲ၊ ထဝ် ကေုာံ သြန် ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ သလာ်လလဳ (Circuit boards) သွက် စက်မိုဘိုင်းဖုန် ကေုာံ ကောမ်ပျူတာ ရ။
# '''ပရေင် ဂဥုဲ ကေုာံ ဇုတ် (Medicine and Implants)''': လောဟ ဗီုကဵု တဳတာနဳယာမ် (Titanium) ကေုာံ သံမဏိဟွံတၟိုဟ် ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ သြိုင်စုတ် ဇုတ် (Bone implants) ကေုာံ ကိရိယာ ပရေင်ဖျာ် (Surgical tools) ရ။

== ၁၀။ လောဟ ကေုာံ ပရေင်ဇဳဝဗေဒ (Metals in Biology and Health) ==
ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ သတ် ကေုာံ မၞိဟ် တအ်၊ လောဟ လ္ၚဵုတအ် ဒှ် ဓါတ် နွံပၟိက် ဗွဲမလောန် (Essential trace elements) သွက်ဂွံ ဂျိုင်လမျီု၊ ဆဂး လောဟ လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဒှ် ဂျိ (Toxic) မာန်ရ:&lt;ref name=&quot;Goyer2001&quot;&gt;Goyer, R. A.; Clarkson, T. W. (2001). &quot;Toxic Effects of Metals&quot;. ''Casarett &amp; Doull's Toxicology: The Basic Science of Poisons''. McGraw-Hill. pp. 811–820.&lt;/ref&gt;
* '''လောဟ နွံပၟိက် (Essential Metals)''': 
  * '''ပသဲ (Iron)''': ဒှ် ဓါတ် အဓိက ပ္ဍဲ ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန် (Hemoglobin) မယိုက်ဂၠေင် အံက်သဳဂျိန် ပ္ဍဲ ဆီ။
  * '''ကေလ်သဳယာမ် (Calcium)''': ဒှ် ဓါတ် အဓိက သွက် ဇုတ် ကေုာံ ၚေက် ဂွံခိုင်ကၠိုက်။
  * '''ဇြေခ် (Zinc) / သဝ်ဒဳယာမ် (Sodium)''': နွံပၟိက် သွက် ပရေင် ကၠောန်ကမၠောန် အေန်ဇြာင် (Enzymes) ကေုာံ ပရေင်ပလံင်လလဳ ကတိုင်ကသအ် ရ။
* '''လောဟ မၞုံကဵု ဂျိ (Toxic Heavy Metals)''': လောဟ ဇြိုင် ဗီုကဵု ခဲ (Lead - Pb)၊ မာကျူရဳ (Mercury - Hg)၊ ကေုာံ ကေဒ်မဳယာမ် (Cadmium - Cd) တအ်ဂှ် ယဝ်ရ လုပ်စိုပ် ခန္ဓကာယ မ္ဂး၊ ဍေဟ်တအ် ပလီုပလှ် က္ဍဟ်၊ ကသအ် ကေုာံ ဍာ်ကမိတ် တုဲ က္တဵုဒှ် ယဲ အန္တရာယ် ဇၞော် ဗွဲမလောန်ရ။

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး}}

[[ကဏ္ဍ:လောဟဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဓါတုဗေဒ]]
[[ကဏ္ဍ:ရူပဗေဒ]]</text>
      <sha1>5irdmm8qaknpvebq40joom27yapx3s6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သဝ်ဒဳယာမ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12724</id>
    <revision>
      <id>59059</id>
      <timestamp>2026-10-25T02:49:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox element | name = သဝ်ဒဳယာမ် | english_name = Sodium | symbol = Na | atomic_number = 11 | atomic_mass = 22.98976928 | element_category = [[အယ်ကာလဳ လောဟ]] (Alkali metal) | group = 1 | period = 3 | block = s-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု (Silvery-white) မသာဍိုန် | image = File:Sodium-1.jpg|250px|alt=လောဟ သဝ်ဒဳယာ...&quot;</comment>
      <origin>59059</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15806" sha1="ggvlxwf5z5kou5w5npiav04dg4y77kg" xml:space="preserve">{{Infobox element
| name = သဝ်ဒဳယာမ်
| english_name = Sodium
| symbol = Na
| atomic_number = 11
| atomic_mass = 22.98976928
| element_category = [[အယ်ကာလဳ လောဟ]] (Alkali metal)
| group = 1
| period = 3
| block = s-block
| appearance = သာ်သြန်-ဗု (Silvery-white) မသာဍိုန်
| image = [[File:Sodium-1.jpg|250px|alt=လောဟ သဝ်ဒဳယာမ်]]
| caption = လောဟ သဝ်ဒဳယာမ် မဂိုင်စွံလဝ် ပ္ဍဲကၠေင်
| phase = Solid
| melting_point_K = 370.944
| melting_point_C = 97.794
| boiling_point_K = 1156.090
| boiling_point_C = 882.940
| density_stp = 0.968 g/cm3
| discovery = [[Humphry Davy]] (၁၈၀၇)
| first_isolation = [[Humphry Davy]] (၁၈၀၇)
}}

'''သဝ်ဒဳယာမ်''' ({{lang-en|Sodium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓါတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Na''' (နူကဵု မအရေဝ် လေတ္တေန်: ''natrium'') ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၁၁ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] (Periodic table) မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁ (Group 1) မကော်ဂး [[အယ်ကာလဳ လောဟ]] (Alkali metals) တုဲ ဒှ် လောဟ မၞုံကဵု အသာ် သြန်-ဗု (Silvery-white) ကေုာံ ဍိုန်ဍောတ်လောန် စဵုကဵု ရေက် နကဵု ၜုန် ဂွံရ။

ဟိုတ်နူ သဝ်ဒဳယာမ် ဝွံ မၞုံကဵု အဆက်အစပ် ဓါတု (Chemical reactivity) သၠုင်လောန်ဂှ်ရ၊ ဍေဟ် ဟွံမံင် ကေတ်တ် ပ္ဍဲသဘာဝ တုဲ လေပ်ပံင်ကောံ ကု ဒြပ်သ္အး တၞဟ်တအ် (Compounds) လၟိုန်ရ။ ယဝ်ရ ဍေဟ် ဒးကျာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒးဍာ်မ္ဂး၊ ဍေဟ် က္တဵုဒှ် ပရေင်တူပၟတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ခတိုဟ် ဗွဲမပြဟ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးတအ် ဒးဂိုင်စွံ ဍေဟ် ပ္ဍဲကၠေင် (Mineral oil) ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲဒၞာဲ ဟွံမဲ ကု ကျာ ကေုာံ ဍာ်ရ။ 

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ယၟုမ္ဂး &quot;သဝ်ဒဳယာမ်&quot; (Sodium) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် အင်္ဂလိက် ''soda'' တုဲ၊ သင်္ကေတ &quot;Na&quot; ဂှ် ကၠုင်နူ မအရေဝ် လေတ္တေန် ''natrium'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် ၜဵုသဝ်ဒါ (Natron) ရ။ ဒြပ်ပံင်ကောံ သဝ်ဒဳယာမ် ဗီုကဵု ၜဵု ဓမ္မတာ (Sodium chloride) ကေုာံ သဝ်ဒါ တအ်ဂှ် မၞိဟ်တအ် တီကၠုင်လဝ် နူခေတ်ကိုပ်ကၠာတေအ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် စၞစ ကေုာံ လွဳယဲရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၀၇ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ဂကူအင်္ဂလိက် [[Sir Humphry Davy]] ပါ်ပတိတ် သဝ်ဒဳယာမ် လောဟ (Sodium metal) သ္အးဇ္ၚး ပထမအိုတ် နကဵု နဲကဲ လျးလလဳ (Electrolysis) နူကဵု ဓါတ် ဆိုဒီယမ် ဟိုက်ဒရံက်ဆိုဒ် (Sodium hydroxide) ရ။ ကြဴနူဂှ် ဍေဟ် ဒှ်ကၠုင် ဒြပ်သ္အး အဓိက ပ္ဍဲ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဓါတုရ。&lt;ref name=&quot;Davy1808&quot;&gt;Davy, Humphry (1808). &quot;On some new phenomena of chemical changes produced by electricity&quot;. ''Philosophical Transactions of the Royal Society of London''. 98: 1–44.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဂကောံဓါတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် (Chemical Properties and Characteristics) ==
သဝ်ဒဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ မသာ ကေုာံ ဍိုန်ဍောတ်တုဲ နွံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် (Melting point: 97.79 °C) သဝ်ရ။ ဍေဟ်ဝွံ လေပ်ကၠောအ် လျးလလဳ ကေုာံ ဓါတ်ဂမ္တဴ ဗွဲမခိုဟ်ရ။

ပ္ဍဲလပါ် ဓါတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ က္တဵုဒှ် လၟေင်ဓါတု ဗွဲမပြဟ် ကု ဍာ်တုဲ ပတိတ် ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ကေုာံ ဍာ်ဓါတ် သဝ်ဒဳယာမ် ဟိုက်ဒရံက်သိုက် (Sodium hydroxide) ရ။ လၟေင်ဏအ် ပတိတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ ထတ်လောန်တုဲ မလေပ် က္တဵုဒှ် ပၟတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ခတိုဟ်မာန်ရ။ ပ္ဍဲ ကျာ ဓမ္မတာမ္ဂး ဍေဟ် က္တဵုဒှ် အံက်သိုက် (Oxidation) တုဲ အသာ် သြန်-ဗု ဂှ် ပြံင်လှာဲအာ ဒှ် အသာ်ပတေင်ရ။

== ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ (Forms and Abundance in Nature) ==
လတူတိ (Earth) မ္ဂး၊ သဝ်ဒဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု တြဴ (Sixth most abundant element) ပ္ဍဲ သတ္တာဝါတိ (Earth's crust) တုဲ နွံ ၜိုတ် ၂.၆% သီုဖအိုတ်ရ။ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် လေပ်လေင်လောဲ ပ္ဍဲ ဍာ်ဂှ်ရ၊ ပ္ဍဲ ဍာ်ၜဳ ဍာ်မှာသၟိတ် တအ်ဂှ် ဓါတ် သဝ်ဒဳယာမ် (နဒဒှ် ၜဵု Sodium chloride) နွံဂၠိုင်အိုတ်ရ။

ဍေဟ်ဝွံ လေပ်မံင် ပ္ဍဲ ဓါတ်တၟအ် ဗီုကဵု Halite (ၜဵုသဘာဝ), Cryolite, ကေုာံ Zeolites တအ်ရ။ သဝ်ဒဳယာမ် ဝွံ နွံ ပ္ဍဲ စက်ဝဲလောက ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ လတူတိ ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ဂၠိုင်အိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;Greenwood1997&quot;&gt;Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements''. Butterworth-Heinemann. pp. 68–75.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် (Production and Extraction) ==
ပရေင်ပတိတ် သဝ်ဒဳယာမ် လောဟ အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နကဵု လၟေင် လျးလလဳ (Electrolysis) မကော်ဂး Downs process ရ。 ပ္ဍဲ နဲကဲဝွံ ညးတအ် ဖျေံဂမ္တဴ ၜဵု Sodium chloride (NaCl) မပံင်နှဴ ကု Calcium chloride (သွက်ဂွံ ဖအောန် ကဆံင်စှ်ေဍာ်) စဵုကဵု လေင်အာတုဲ ပတိတ် လျးလလဳ လုပ်ပ္ဍဲ ဍာ်ဂှ် သွက်ဂွံ ပါ်ပတိတ် လောဟ သဝ်ဒဳယာမ် ကေုာံ ဓာတ်ကျာ ကလဝ်ရေန် ရ。

ဍုင်မပတိတ် ၜဵု သဝ်ဒဳယာမ် အဓိကဂမၠိုင်ဂှ် ဒှ် ဍုင် ကြုက်၊ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်၊ အိန္ဒိယ ကေုာံ ဂျာမနဳ တအ်ရ။

== ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် (Isotopes of Sodium) ==
သဝ်ဒဳယာမ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် (Isotopes) မညိင်ဝတ် (Stable) ဆ မွဲသာ်ဓဝ်ရ မတွဟ်ဂး '''Sodium-23 (²³Na)''' ရ:
* '''Sodium-23 (²³Na)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံ ပ္ဍဲသဘာဝ ၁၀၀% ရ။ နျူကလိယ ဍေဟ်ဂှ် ဍိုက်ပေင် ကု ပရဝ်တွန် ၁၁ မ ကေုာံ နျူထရွန် ၁၂ မ ရ။
* '''Sodium-22 (²²Na)''' ကေုာံ '''Sodium-24 (²⁴Na)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် (Radioactive isotopes) မကၠောန်ပတိတ်လဝ် ပ္ဍဲစက်ရ။ ဍေဟ်တအ် နွံ အာယုက် ဟွံလအ်တုဲ၊ ညးတအ် စကာ သွက် ပရေင်စမ်ၜတ် ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ ပရေင်ဂဥုဲ (Medical tracers) ရ။

== ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် (Applications and Uses) ==
သဝ်ဒဳယာမ် ကေုာံ ဓါတ်ပံင်ကောံဍေဟ်တအ် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန်နာနာ:
# '''ၜဵု စၞစ (Table Salt)''': Sodium chloride (NaCl) ဂှ် ဒှ် ၜဵု ဓမ္မတာ မစကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ဍုန်တိုပ် ကေုာံ စဵုဒၞာ ညံင် စၞစ ဟွံဂွံလီုရ။
# '''ရုင်စက် ဓါတု (Chemical Industry)''': Sodium hydroxide (Lye) ကေုာံ Sodium carbonate (Soda ash) တအ်ဂှ် ဒှ် ဓါတ် အဓိက သွက်ဂွံ ကၠောန် ဍာ်ဆပ်ပျာ၊ ကမှ်၊ ကေုာံ လိက်ရ။&lt;ref name=&quot;Ullmann2000&quot;&gt;Klepel, G. et al. (2000). &quot;Sodium and Sodium Alloys&quot;. ''Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry''. Wiley-VCH.&lt;/ref&gt;
# '''စက် လျးပၟတ် (Sodium Vapor Lamps)''': လောဟ သဝ်ဒဳယာမ် ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ မပၟတ် ဓာတ်လလဳ (Street lights) မပတိတ် လျး အသာ်ဍာ်မိတ် မၞုံကဵု အစောမ် သၠာဲလျးလလဳ ဒှ် လျး (Energy efficient) ဗွဲမခိုဟ်ရ။
# '''စက် နျူကလဳယျာ (Nuclear Reactors)''': သဝ်ဒဳယာမ် ဍာ် (Liquid sodium) ဂှ် စကာ နဒဒှ် ဍာ်ဂံက် (Coolant) ပ္ဍဲ စက် နျူကလဳယျာ (Fast breeder reactors) ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ကၠောအ် ဓါတ်ဂမ္တဴ ခိုဟ်ရ。

== ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်းကဏ္ဍ (Biological Role) ==
သဝ်ဒဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဓါတ် အဓိက သွက် သတ္တဝါ သီုဖအိုတ် (Essential element for all animals) ရ။ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ မၞိဟ်မ္ဂး၊ ဓါတ် သဝ်ဒဳယာမ် အီယောန် (Na+) တအ် နွံ ပ္ဍဲ ဍာ်ဆီ ကေုာံ ဍာ်မ္ၚးဆဲလ် (Extracellular fluid) ရ。
* '''တရဴ လလဳ နာဗ် (Nerve Impulses)''': သဝ်ဒဳယာမ် ကေုာံ ပဝ်တက်သဳယာမ် ဂှ် လုပ်ကၠောန် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဒြဟတ်လလဳ ပ္ဍဲ ဆဲလ် နာဗ် (Action potential) သွက်ဂွံ ပလံင် ပရိုင် ပ္ဍဲ ဍိုတ်က္ဍဟ် ကေုာံ ကသအ်ရ。&lt;ref name=&quot;Pohl1989&quot;&gt;Pohl, H. (1989). &quot;Sodium in Biology&quot;. ''Journal of Biological Chemistry''. 264 (14): 7831-7834.&lt;/ref&gt;
* ယဝ်ရ ဓါတ် သဝ်ဒဳယာမ် အောန်အာ (Hyponatremia) ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင်အာ (Hypernatremia) မ္ဂး က္တဵုဒှ် အန္တရာယ် ယဲ ဇၞော်ဇၞော် ဗီုကဵု ဆီတိုန် (High blood pressure) မာန်ရ။

== ၈။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် (Safety and Hazards) ==
လောဟ သဝ်ဒဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ဂှ် ဒှ် အရာ မၞုံကဵု အန္တရာယ် (Highly hazardous) ရ။ 
* ယဝ်ရ စုက်လုက် ကု ဍာ် (ဟွံသေင်မ္ဂး ကတိုဟ်ဍာ် ပ္ဍဲ ကျာ) မ္ဂး ဍေဟ် ခတိုဟ် ဗွဲမပြဟ် တုဲ ပတိတ် ပၟတ် အသာ်ဍာ်မိတ်ရ။
* ဓါတ် Sodium hydroxide (Caustic soda) ဂှ် လေပ် စံင်ပလီု စၞာံ ကေုာံ မတ် ဇၞော်ဗွဲမလောန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ အခိင် စကာ သဝ်ဒဳယာမ် မ္ဂး ဒးစွံ သတိ ကေုာံ စကာ ကိရိယာ စဵုဒၞာ (Safety gear) လၟိုန်ရ。

== ၉။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သွံရာန် (Economic Aspects) ==
ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သဝ်ဒဳယာမ် (ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ၜဵု ကေုာံ Soda ash) ဂှ် ဇၞော်မောဝ်ဒၟံင် လၟိုန် ပ္ဍဲ ဂၠးတိရ။ ဟိုတ်နူ ၜဵု သဘာဝ (NaCl) ဂှ် ဂွံလောဲသွာ ကေုာံ ၚုဟ်တန် ဂှ်ရ၊ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး အဓိက မစကာ ပ္ဍဲ ရုင်စက်နာနာရ။ 

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် (Comparison with Other Elements) ==
သဝ်ဒဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး:
* '''ကု ပဝ်တက်သဳယာမ် (Potassium)''': သီုၜါဂှ် ဒှ် အယ်ကာလဳ လောဟ တုဲ နွံကဵု အခိုက်အလိုက် ဓါတု ကြပ်တုပ်ရ။ ဆဂး ပဝ်တက်သဳယာမ် ဂှ် က္တဵုဒှ် အဆက်အစပ် ထတ်နူ သဝ်ဒဳယာမ် ရ။ ပ္ဍဲ ဇဳဝဗေဒ မ္ဂး ပဝ်တက်သဳယာမ် နွံ ပ္ဍဲ အပ္ဍဲ ဆဲလ် တုဲ သဝ်ဒဳယာမ် နွံ ပ္ဍဲ မ္ၚး ဆဲလ် ရ。
* '''ကု လဳသဳယာမ် (Lithium)''': လဳသဳယာမ် ဂှ် သာနူ သဝ်ဒဳယာမ် ကေုာံ က္တဵုဒှ် အဆက်အစပ် အောန်နူ သဝ်ဒဳယာမ် ရ။&lt;ref name=&quot;Housecroft2008&quot;&gt;Housecroft, C. E.; Sharpe, A. G. (2008). ''Inorganic Chemistry'' (3rd ed.). Prentice Hall. pp. 293–295.&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Periodic table}}
{{ဂိတုမန်ဂမၠိုင်}}

[[ကဏ္ဍ:သဝ်ဒဳယာမ်]]
[[ကဏ္ဍ:အယ်ကာလဳ လောဟဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>ggvlxwf5z5kou5w5npiav04dg4y77kg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မာဂ္ဂနဳသဳယာမ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12725</id>
    <revision>
      <id>59060</id>
      <timestamp>2026-10-25T02:51:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox element | name = မာဂ္ဂနဳသဳယာမ် | english_name = Magnesium | symbol = Mg | atomic_number = 12 | atomic_mass = 24.305 | element_category = [[အယ်ကာလာင် တိ လောဟ]] (Alkaline earth metal) | group = 2 | period = 3 | block = s-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု သၟဟ်ပတေင် (Shiny grey solid) | image = File:Magnesium_crystals.jpg...&quot;</comment>
      <origin>59060</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18950" sha1="skk9x1jm04sgbod9jzv96n124nk6ubc" xml:space="preserve">{{Infobox element
| name = မာဂ္ဂနဳသဳယာမ်
| english_name = Magnesium
| symbol = Mg
| atomic_number = 12
| atomic_mass = 24.305
| element_category = [[အယ်ကာလာင် တိ လောဟ]] (Alkaline earth metal)
| group = 2
| period = 3
| block = s-block
| appearance = သာ်သြန်-ဗု သၟဟ်ပတေင် (Shiny grey solid)
| image = [[File:Magnesium_crystals.jpg|250px|alt=လောဟ မာဂ္ဂနဳသဳယာမ် မၞုံဗီုပြင် ခဲ]]
| caption = ခဲလောဟ မာဂ္ဂနဳသဳယာမ် (Magnesium crystals)
| phase = Solid
| melting_point_K = 923
| melting_point_C = 650
| boiling_point_K = 1363
| boiling_point_C = 1091
| density_stp = 1.738 g/cm3
| discovery = [[Joseph Black]] (၁၇၅၅)
| first_isolation = [[Humphry Davy]] (၁၈၀၈)
}}

'''မာဂ္ဂနဳသဳယာမ်''' ({{lang-en|Magnesium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓါတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Mg''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၁၂ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] (Periodic table) မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၂ (Group 2) မကော်ဂး [[အယ်ကာလာင် တိ လောဟ]] (Alkaline earth metals) ရ။ လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု တုဲ ဒှ် လောဟ မၞုံကဵု လျိုင် သာအိုတ် မရနုက်ကဵု ၜါ ပ္ဍဲအကြာ လောဟ မစကာ သွက် ပရေင်သြိုင်ခၞံ (Structural metals) ရ (သာနူ အလူမဳနဳယာမ် ရ)။

မာဂ္ဂနဳသဳယာမ် ဂှ် ပ္ဍဲသဘာဝ ဟွံမံင် ကေတ်တ်တုဲ၊ လေပ်ပံင်ကောံ ကု ဒြပ်သ္အး တၞဟ်တအ် လၟိုန်ရ။ ပ္ဍဲ ကမၠောန်ရုင်စက် ဂၠးတိမ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် လောဟ အဓိက သွက်ဂွံ ပံင်နှဴ ကု လောဟ တၞဟ်တအ် (Alloys) ညံင်ဂွံ ကလိဂွံ ကပေါတ် မသာတုဲ မ္ၚိုဟ်ခိုင်ရ။ ပ္ဍဲ ဒေသမန် ကေုာံ အခိုက်ကၞာ ဂဥုဲမ္ဂး၊ ဓါတ်ပံင်ကောံ မာဂ္ဂနဳသဳယာမ် (Magnesium sulfate) ဂှ် ညးတအ် ကော်စ ဗွဲမပြာကတ် ဒဒှ်ရ '''ၜဵုဂမ္တင်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ၜဵုဗင်္ဂလဳ''' (Epsom salt) မစကာ သွက်ဂွံ လွဳယဲ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက်ရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ယၟုမ္ဂး &quot;မာဂ္ဂနဳသဳယာမ်&quot; (Magnesium) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် ဂရိတ် ''Magnesia'' မဒှ် ယၟု ဒေသမွဲ ပ္ဍဲ ဍုင်ဂရိတ် (Thessaly) မၞုံကဵု တၟအ် မာဂ္ဂနဳသဳယာမ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ကိုပ်ကၠာတေအ်၊ ညးတအ် စကာလဝ် ၜဵုဂမ္တင် (Epsom salts - Magnesium sulfate) သွက်ဂွံ လွဳယဲ၊ ဆဂး ညးတအ် ဟွံတီလဝ် ဒဒှ်ရ ဍေဟ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး တၟိမွဲရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၅၅ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ဂကူသကတ် [[Joseph Black]] ဂွံဆဵုကေတ် ဒဒှ်ရ ဓါတ် &quot;magnesia alba&quot; (Magnesium carbonate) ဂှ် တၞဟ်ခြာ နူကဵု ဓါတ် ထပဵု (Calcium carbonate) ရ။ ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၀၈ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ဂကူအင်္ဂလိက် [[Sir Humphry Davy]] ပါ်ပတိတ် လောဟ မာဂ္ဂနဳသဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး အလန်ပထမအိုတ် နကဵု နဲကဲ လျးလလဳ (Electrolysis) နူကဵု ပရေင်ပံင်နှဴ ဓါတ် magnesia ကု Mercury oxide ရ。&lt;ref name=&quot;Davy1808&quot;&gt;Davy, Humphry (1808). &quot;Electro-chemical researches on the decomposition of the earths&quot;. ''Philosophical Transactions of the Royal Society of London''. 98: 333–370.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဂကောံဓါတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် (Chemical Properties and Characteristics) ==
မာဂ္ဂနဳသဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ သာ (Lightweight metal) မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် (Melting point) ၆၅၀ ဒီဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ကေုာံ ကဆံင်ကတဴ (Boiling point) ၁၀၉၁ ဒီဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ရ။

ပ္ဍဲလပါ် အဆက်အစပ် ဓါတု (Chemical reactivity) မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ က္တဵုဒှ် လၟေင်ဓါတု ဗွဲမပြဟ် ကု ဍာ်ဓါတ် (Acids) ကေုာံ ဍာ်ဂမ္တဴ ရ။ ယဝ်ရ ဍေဟ် တူပၟတ်မ္ဂး ဍေဟ် ပတိတ် လျး အသာ်ဗု လျးတၟး ဗွဲမလောန် (Brilliant white light) မပလီု မတ် မာန်ရ။ ဍေဟ်ဝွံ က္တဵုဒှ် အဆက်အစပ် ကု အံက်သဳဂျိန် ပ္ဍဲကျာတုဲ က္တဵုဒှ် အံက်သိုက် (Magnesium oxide) မစဵုဒၞာ ညံင်ဟွံဂွံ ဆက်လီုလာ်ရ။ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် မလေပ် တူပၟတ် လောဲသွာဂှ်ရ၊ ညးတအ် ဒးစွံ သတိ ဗွဲမဇၞော် ပ္ဍဲအခိင် သွံရာန် ကေုာံ စကာ ဍေဟ် ပ္ဍဲဗီုပြင် ခဗိုက် (Magnesium powder) ရ။

== ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ (Forms and Occurrence) ==
လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ မာဂ္ဂနဳသဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု ဒစာံ (Eighth most abundant element) တုဲ နွံ ၜိုတ် ၂% သီုဖအိုတ်ရ။ ပ္ဍဲ လဒက်ပ္တန် ဂၠးတိ သီုဖအိုတ် (Whole Earth mass) မ္ဂး ဍေဟ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မရနုက်ကဵု ပန် (ကြဴနူ ပသဲ၊ အံက်သဳဂျိန် ကေုာံ သဳလဳကောန်) ရ။

ပ္ဍဲသဘာဝမ္ဂး ဂွံဆဵုကေတ် မာဂ္ဂနဳသဳယာမ် ပ္ဍဲ ဓါတ်တၟအ် ဇၞော်ဇၞော် ဂမၠိုင် ဗီုကဵု Dolomite, Magnesite, Brucite, Carnallite ကေုာံ Talc ရ။ တုဲပၠန် ပ္ဍဲ ဍာ်မှာသၟိတ် (Seawater) ဂှ် ဓါတ် မာဂ္ဂနဳသဳယာမ် အီယောန် (Mg2+) ဂှ် နွံဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု ၜါ ကြဴနူ သဝ်ဒဳယာမ် ရ。&lt;ref name=&quot;Greenwood1997&quot;&gt;Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 112–115.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် (Production and Extraction) ==
ပရေင်ပတိတ် မာဂ္ဂနဳသဳယာမ် လောဟ အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နကဵု နဲကဲ အဓိက ၜါသာ်:
* '''Pidgeon process (နဲကဲ ပဳဂျောန်)''': ဒှ် လၟေင် ဖျေံဂမ္တဴ ဓါတု (Thermal reduction) မစကာ ဓါတ် သဳလဳကောန် (Ferrosilicon) သွက်ဂွံ ပါ်ပတိတ် မာဂ္ဂနဳသဳယာမ် နူကဵု တၟအ် Dolomite ရ။ နဲကဲဝွံ ဍုင်ကြုက် (China) စကာ ဂၠိုင်အိုတ်တုဲ ဒှ် ဍုင်ပတိတ် မာဂ္ဂနဳသဳယာမ် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ (ၜိုတ် ၈၅%) ရ။
* '''နဲကဲ လျးလလဳ (Electrolysis)''': ကေတ် ဍာ်မှာသၟိတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဍာ်လစ ၜဵု တုဲ ပတိတ် ဓါတ် Magnesium chloride ဂှ် ဖျေံဂမ္တဴ စဵုကဵု လေင် တုဲ ပတိတ် လျးလလဳ ရ။ ဍုင် အမေရိကာန် ကေုာံ အေဿရေ (Israel) တအ် စကာ နဲကဲဝွံ ဂၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;USGS2021&quot;&gt;USGS (2021). &quot;Mineral Commodity Summaries: Magnesium&quot;. ''U.S. Geological Survey''.&lt;/ref&gt;

== ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် (Isotopes of Magnesium) ==
မာဂ္ဂနဳသဳယာမ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် (Isotopes) မညိင်ဝတ် (Stable) ပိသာ်:
* '''Magnesium-24 (²⁴Mg)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံဂၠိုင်အိုတ် (ၜိုတ် ၇၉%) ရ။ 
* '''Magnesium-25 (²⁵Mg)''' ကေုာံ '''Magnesium-26 (²⁶Mg)''': နွံ ၜိုတ် ၁၀% ကေုာံ ၁၁% ရ။

ပါဲနူဂှ်တုဲ နွံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် (Radioactive isotope) ဗီုကဵု Magnesium-28 (²⁸Mg) မၞုံကဵု အာယုက် (Half-life) ၂၁ နာဍဳ၊ ဆဂး ဍေဟ်တအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ဝါတ် ကေုာံ မလေပ် ကၠောန်ပတိတ် ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် ဓဝ်ရ။

== ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် (Applications and Uses) ==
လောဟ မာဂ္ဂနဳသဳယာမ် ကေုာံ ဓါတ်ပံင်ကောံ ဍေဟ်တအ် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန်ရုင်စက်:
# '''ပံင်နှဴ ကု အလူမဳနဳယာမ် (Alloying with Aluminum)''': လွပ် အဓိကအိုတ် ဂှ် ဒှ် ပရေင် ပံင်နှဴ ကု အလူမဳနဳယာမ် သွက်ဂွံ ကၠောန် ဇုတ် က္ၜင်ကျာ၊ ကွဳစက် (Automotive parts) ကေုာံ ကိရိယာ အီလက်ထရဝ်နေတ် (Laptops, Phones) ညံင်ဂွံ သာ ကေုာံ ခိုင်ကၠိုက်ရ။
# '''စက်သြိုင်ခၞံ (Die-casting)''': ဟိုတ်နူ မၞုံကဵု လျိုင် သာလောန်၊ ဍေဟ် ဒှ် အရာ မနွံပၟိက် ဇၞော် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် ခန္ဓကာယ ကွဳစက် တအ်ရ။
# '''ပၟတ် လျး ကေုာံ ပၟတ်ဗတိုဟ် (Pyrotechnics)''': ဟိုတ်နူ မာဂ္ဂနဳသဳယာမ် တူပၟတ်မ္ဂး ပတိတ် လျးဗု ထတ်လောန်၊ ညးတအ် စကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် ပၟတ်ပၞန် (Fireworks)၊ ကမ် ပၟတ် (Incendiary bombs) ကေုာံ လျး ပၟတ် (Flares) ရ。
# '''ကမၠောန် တဵုလွဳ ကေုာံ ဓါတု''': ၜဵုဂမ္တင် (Magnesium sulfate) ဂှ် စကာ နဒဒှ် ဝေတ် (Fertilizer) သွက် တၞံဆု ညံင်ဂွံ ကလိဂွံ ဓါတ် သၚေက် (Chlorophyll) ရ။

== ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်းကဏ္ဍ (Biological Role) ==
မာဂ္ဂနဳသဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဓါတ် အဓိက (Essential macro-mineral) သွက် သတ္တဝါ ကေုာံ တၞံဆု သီုဖအိုတ် လတူတိဝွံရ:
* '''ပ္ဍဲ တၞံဆု (Plants)''': အက်တောမ် မာဂ္ဂနဳသဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လဒေါဝ်ဗဟဵု ပ္ဍဲ ဓါတ် ကလဝ်ရဝ်ဖဳ (Chlorophyll) မဒှ် ဓါတ်သၚေက် မကၠောန်ပတိတ် စၞ နကဵု လျးတ္ၚဲ (Photosynthesis) ရ။ ယဝ်ရ ဓါတ်ဏအ် အောန်မ္ဂး တၞးဆုတအ် ဍာ်မိတ်အာရ။
* '''ပ္ဍဲ မၞိဟ် (Humans)''': ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ မၞိဟ် ဓါတ် မာဂ္ဂနဳသဳယာမ် နွံ ၜိုတ် ၂၄ ဂရာမ် တုဲ၊ ဗွဲမဂၠိုင် နွံ ပ္ဍဲ ဇုတ် ကေုာံ ဆဲလ် ဂမၠိုင်ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် သွက် အေန်ဇြာင် (Enzymes) ဂၠိုင်နူ ၃၀၀ သာ် ဂွံကၠောန်ကမၠောန် ကေုာံ သွက်ဂွံ ပတိတ် ဒြဟတ် ATP (Adenosine triphosphate) ရ。&lt;ref name=&quot;Cowan2002&quot;&gt;Cowan, J. A. (2002). &quot;Structural and catalytic roles of metal ions in RNA&quot;. ''Chemical Reviews''. 102 (11): 4117–4134.&lt;/ref&gt;
* '''ပရေင်ထတ်ယုက် (Health)''': စၞစ မပ္တံကဵု သတ်ဆု သတ်ဒုန်၊ ဗြာတ်၊ ကေုာံ တၞးသၞေဝ် သၚေက်တအ် နွံကဵု ဓါတ် မာဂ္ဂနဳသဳယာမ် ဂၠိုင်ရ။ ၜဵုဗင်္ဂလဳ (ၜဵုဂမ္တင်) ဂှ် ညးတအ် စကာ နဒဒှ် ဂဥုဲ သွက်ဂွံ လွဳ ယဲ တိုင်ခိုင် (Laxative) ကေုာံ သွက်ဂွံ စိမ်ဍာ် ညံင် ဂြိုဟ် ဖျုန် ဂွံ ဍိုန်ဇြိုတ်ရ。

== ၈။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် (Safety and Hazards) ==
လောဟ မာဂ္ဂနဳသဳယာမ် ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ခဗိုက် ဟွံသေင်မ္ဂး ကရေက် ဍောတ်တ် ဂှ် ဒှ် အရာ မလေပ် တူပၟတ် ဗွဲမပြဟ် (Highly flammable) ရ။ 
* ယဝ်ရ မာဂ္ဂနဳသဳယာမ် တူပၟတ်မ္ဂး ဂမ္တဴ ဍေဟ် သၠုင်လောန် (စဵုကဵု ၃၁၀၀ ဒီဂရဳ သေန်တဳဂရိတ်) တုဲ မတ် လေပ် ကၠက် မာန်ရ။
* ပၟတ် မာဂ္ဂနဳသဳယာမ် ဂှ် ဟွံမာန် နကဵု ဍာ် (Water) ဟွံသေင်မ္ဂး ဓာတ်ကျာ Carbon dioxide ရ။ ယဝ်ရ ဗက်စုတ် ဍာ်မ္ဂး၊ ဍေဟ် ပတိတ် ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် တုဲ ခတိုဟ် ဇၞော်တိုန် မာန်ရ။ 
* သွက်ဂွံ ပလိုတ် ပၟတ်ဝွံ၊ ဒးစကာ ကိရိယာ ပလိုတ်ပၟတ် Class D (Dry powder extinguisher) မပ္တံကဵု ဗတဳ ကှ်ကှ် ဓဝ်ရ。&lt;ref name=&quot;FEMA2015&quot;&gt;Federal Emergency Management Agency (2015). &quot;Combustible Metals: Safety and Handling&quot;. ''US Department of Homeland Security''.&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သွံရာန် (Economic Aspects) ==
ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မာဂ္ဂနဳသဳယာမ် ဂှ် က္တဵုဇၞော်မောဝ်ဒၟံင် လၟိုန် ဟိုတ်နူ ပရေင်နွံပၟိက် ပ္ဍဲ ရုင်စက် ကွဳစက် (Automotive) မနွံပၟိက် လောဟ သာသာ သွက်ဂွံ ဖအောန် လၟိဟ် ကၠေင် ကေုာံ ဓာတ်ကျာ လီုလာ် (Fuel efficiency) ရ။ ဍုင်ကြုက် ဂှ် ဒှ် ဍုင် မပတိတ် ကေုာံ ထိင်ချုပ် လၟိဟ် သွံရာန် မာဂ္ဂနဳသဳယာမ် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် (Comparison with Other Elements) ==
မာဂ္ဂနဳသဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး:
* '''ကု အလူမဳနဳယာမ် (Aluminum)''': သီုၜါဂှ် ဒှ် လောဟ သာ ကီုလေဝ်၊ မာဂ္ဂနဳသဳယာမ် ဂှ် သာနူ အလူမဳနဳယာမ် ၃၃% ရ။ ဆဂး အလူမဳနဳယာမ် ဂှ် ဒုင်ဒဝ် ပရေင်လီုလာ် (Corrosion resistance) ခိုဟ်နူ တုဲ က္တဵုဒှ် အဆက်အစပ် ဓါတု အောန်နူ မာဂ္ဂနဳသဳယာမ် ရ。
* '''ကု ကာလ်သဳယာမ် (Calcium)''': သီုၜါဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ အယ်ကာလာင် တိ လောဟ တုဲ နွံ အခိုက် ကြပ်တုပ်ရ။ ဆဂး ကာလ်သဳယာမ် ဂှ် က္တဵုဒှ် အဆက်အစပ် ထတ်နူ မာဂ္ဂနဳသဳယာမ် တုဲ၊ ပ္ဍဲ ဇဳဝဗေဒ မ္ဂး ကာလ်သဳယာမ် နွံ ပ္ဍဲ ဇုတ် (Bones) ဂၠိုင်အိုတ်ရ。

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Periodic table}}
{{ဂိတုမန်ဂမၠိုင်}}

[[ကဏ္ဍ:မာဂ္ဂနဳသဳယာမ်]]
[[ကဏ္ဍ:အယ်ကာလာင် တိ လောဟဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>skk9x1jm04sgbod9jzv96n124nk6ubc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59061</id>
      <parentid>59060</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T02:52:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59061</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18904" sha1="ie5abgs0rvimi63seth7asylm4mip5s" xml:space="preserve">{{Infobox element
| name = မာဂ္ဂနဳသဳယာမ်
| english_name = Magnesium
| symbol = Mg
| atomic_number = 12
| atomic_mass = 24.305
| element_category = [[အယ်ကာလာင် တိ လောဟ]] (Alkaline earth metal)
| group = 2
| period = 3
| block = s-block
| appearance = သာ်သြန်-ဗု သၟဟ်ပတေင် (Shiny grey solid)
| image = [[File:Magnesium_crystals.jpg|250px|alt=လောဟ မာဂ္ဂနဳသဳယာမ် မၞုံဗီုပြင် ခဲ]]
| caption = ခဲလောဟ မာဂ္ဂနဳသဳယာမ် (Magnesium crystals)
| phase = Solid
| melting_point_K = 923
| melting_point_C = 650
| boiling_point_K = 1363
| boiling_point_C = 1091
| density_stp = 1.738 g/cm3
| discovery = [[Joseph Black]] (၁၇၅၅)
| first_isolation = [[Humphry Davy]] (၁၈၀၈)
}}

'''မာဂ္ဂနဳသဳယာမ်''' ({{lang-en|Magnesium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓါတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Mg''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၁၂ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] (Periodic table) မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၂ (Group 2) မကော်ဂး [[အယ်ကာလာင် တိ လောဟ]] (Alkaline earth metals) ရ။ လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု တုဲ ဒှ် လောဟ မၞုံကဵု လျိုင် သာအိုတ် မရနုက်ကဵု ၜါ ပ္ဍဲအကြာ လောဟ မစကာ သွက် ပရေင်သြိုင်ခၞံ (Structural metals) ရ (သာနူ အလူမဳနဳယာမ် ရ)။

မာဂ္ဂနဳသဳယာမ် ဂှ် ပ္ဍဲသဘာဝ ဟွံမံင် ကေတ်တ်တုဲ၊ လေပ်ပံင်ကောံ ကု ဒြပ်သ္အး တၞဟ်တအ် လၟိုန်ရ။ ပ္ဍဲ ကမၠောန်ရုင်စက် ဂၠးတိမ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် လောဟ အဓိက သွက်ဂွံ ပံင်နှဴ ကု လောဟ တၞဟ်တအ် (Alloys) ညံင်ဂွံ ကလိဂွံ ကပေါတ် မသာတုဲ မ္ၚိုဟ်ခိုင်ရ။ ပ္ဍဲ ဒေသမန် ကေုာံ အခိုက်ကၞာ ဂဥုဲမ္ဂး၊ ဓါတ်ပံင်ကောံ မာဂ္ဂနဳသဳယာမ် (Magnesium sulfate) ဂှ် ညးတအ် ကော်စ ဗွဲမပြာကတ် ဒဒှ်ရ '''ၜဵုဂမ္တင်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ၜဵုဗင်္ဂလဳ''' (Epsom salt) မစကာ သွက်ဂွံ လွဳယဲ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက်ရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ယၟုမ္ဂး &quot;မာဂ္ဂနဳသဳယာမ်&quot; (Magnesium) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် ဂရိတ် ''Magnesia'' မဒှ် ယၟု ဒေသမွဲ ပ္ဍဲ ဍုင်ဂရိတ် (Thessaly) မၞုံကဵု တၟအ် မာဂ္ဂနဳသဳယာမ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ကိုပ်ကၠာတေအ်၊ ညးတအ် စကာလဝ် ၜဵုဂမ္တင် (Epsom salts - Magnesium sulfate) သွက်ဂွံ လွဳယဲ၊ ဆဂး ညးတအ် ဟွံတီလဝ် ဒဒှ်ရ ဍေဟ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး တၟိမွဲရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၅၅ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ဂကူသကတ် [[Joseph Black]] ဂွံဆဵုကေတ် ဒဒှ်ရ ဓါတ် &quot;magnesia alba&quot; (Magnesium carbonate) ဂှ် တၞဟ်ခြာ နူကဵု ဓါတ် ထပဵု (Calcium carbonate) ရ။ ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၀၈ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ဂကူအင်္ဂလိက် [[Sir Humphry Davy]] ပါ်ပတိတ် လောဟ မာဂ္ဂနဳသဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး အလန်ပထမအိုတ် နကဵု နဲကဲ လျးလလဳ (Electrolysis) နူကဵု ပရေင်ပံင်နှဴ ဓါတ် magnesia ကု Mercury oxide ရ。&lt;ref name=&quot;Davy1808&quot;&gt;Davy, Humphry (1808). &quot;Electro-chemical researches on the decomposition of the earths&quot;. ''Philosophical Transactions of the Royal Society of London''. 98: 333–370.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဂကောံဓါတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် (Chemical Properties and Characteristics) ==
မာဂ္ဂနဳသဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ သာ (Lightweight metal) မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် (Melting point) ၆၅၀ ဒီဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ကေုာံ ကဆံင်ကတဴ (Boiling point) ၁၀၉၁ ဒီဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ရ။

ပ္ဍဲလပါ် အဆက်အစပ် ဓါတု (Chemical reactivity) မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ က္တဵုဒှ် လၟေင်ဓါတု ဗွဲမပြဟ် ကု ဍာ်ဓါတ် (Acids) ကေုာံ ဍာ်ဂမ္တဴ ရ။ ယဝ်ရ ဍေဟ် တူပၟတ်မ္ဂး ဍေဟ် ပတိတ် လျး အသာ်ဗု လျးတၟး ဗွဲမလောန် (Brilliant white light) မပလီု မတ် မာန်ရ။ ဍေဟ်ဝွံ က္တဵုဒှ် အဆက်အစပ် ကု အံက်သဳဂျိန် ပ္ဍဲကျာတုဲ က္တဵုဒှ် အံက်သိုက် (Magnesium oxide) မစဵုဒၞာ ညံင်ဟွံဂွံ ဆက်လီုလာ်ရ။ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် မလေပ် တူပၟတ် လောဲသွာဂှ်ရ၊ ညးတအ် ဒးစွံ သတိ ဗွဲမဇၞော် ပ္ဍဲအခိင် သွံရာန် ကေုာံ စကာ ဍေဟ် ပ္ဍဲဗီုပြင် ခဗိုက် (Magnesium powder) ရ။

== ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ (Forms and Occurrence) ==
လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ မာဂ္ဂနဳသဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု ဒစာံ (Eighth most abundant element) တုဲ နွံ ၜိုတ် ၂% သီုဖအိုတ်ရ။ ပ္ဍဲ လဒက်ပ္တန် ဂၠးတိ သီုဖအိုတ် (Whole Earth mass) မ္ဂး ဍေဟ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မရနုက်ကဵု ပန် (ကြဴနူ ပသဲ၊ အံက်သဳဂျိန် ကေုာံ သဳလဳကောန်) ရ။

ပ္ဍဲသဘာဝမ္ဂး ဂွံဆဵုကေတ် မာဂ္ဂနဳသဳယာမ် ပ္ဍဲ ဓါတ်တၟအ် ဇၞော်ဇၞော် ဂမၠိုင် ဗီုကဵု Dolomite, Magnesite, Brucite, Carnallite ကေုာံ Talc ရ။ တုဲပၠန် ပ္ဍဲ ဍာ်မှာသၟိတ် (Seawater) ဂှ် ဓါတ် မာဂ္ဂနဳသဳယာမ် အီယောန် (Mg2+) ဂှ် နွံဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု ၜါ ကြဴနူ သဝ်ဒဳယာမ် ရ。&lt;ref name=&quot;Greenwood1997&quot;&gt;Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 112–115.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် (Production and Extraction) ==
ပရေင်ပတိတ် မာဂ္ဂနဳသဳယာမ် လောဟ အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နကဵု နဲကဲ အဓိက ၜါသာ်:
* '''Pidgeon process (နဲကဲ ပဳဂျောန်)''': ဒှ် လၟေင် ဖျေံဂမ္တဴ ဓါတု (Thermal reduction) မစကာ ဓါတ် သဳလဳကောန် (Ferrosilicon) သွက်ဂွံ ပါ်ပတိတ် မာဂ္ဂနဳသဳယာမ် နူကဵု တၟအ် Dolomite ရ။ နဲကဲဝွံ ဍုင်ကြုက် (China) စကာ ဂၠိုင်အိုတ်တုဲ ဒှ် ဍုင်ပတိတ် မာဂ္ဂနဳသဳယာမ် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ (ၜိုတ် ၈၅%) ရ။
* '''နဲကဲ လျးလလဳ (Electrolysis)''': ကေတ် ဍာ်မှာသၟိတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဍာ်လစ ၜဵု တုဲ ပတိတ် ဓါတ် Magnesium chloride ဂှ် ဖျေံဂမ္တဴ စဵုကဵု လေင် တုဲ ပတိတ် လျးလလဳ ရ။ ဍုင် အမေရိကာန် ကေုာံ အေဿရေ (Israel) တအ် စကာ နဲကဲဝွံ ဂၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;USGS2021&quot;&gt;USGS (2021). &quot;Mineral Commodity Summaries: Magnesium&quot;. ''U.S. Geological Survey''.&lt;/ref&gt;

== ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် (Isotopes of Magnesium) ==
မာဂ္ဂနဳသဳယာမ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် (Isotopes) မညိင်ဝတ် (Stable) ပိသာ်:
* '''Magnesium-24 (²⁴Mg)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံဂၠိုင်အိုတ် (ၜိုတ် ၇၉%) ရ။ 
* '''Magnesium-25 (²⁵Mg)''' ကေုာံ '''Magnesium-26 (²⁶Mg)''': နွံ ၜိုတ် ၁၀% ကေုာံ ၁၁% ရ။

ပါဲနူဂှ်တုဲ နွံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် (Radioactive isotope) ဗီုကဵု Magnesium-28 (²⁸Mg) မၞုံကဵု အာယုက် (Half-life) ၂၁ နာဍဳ၊ ဆဂး ဍေဟ်တအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ဝါတ် ကေုာံ မလေပ် ကၠောန်ပတိတ် ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် ဓဝ်ရ။

== ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် (Applications and Uses) ==
လောဟ မာဂ္ဂနဳသဳယာမ် ကေုာံ ဓါတ်ပံင်ကောံ ဍေဟ်တအ် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန်ရုင်စက်:
# '''ပံင်နှဴ ကု အလူမဳနဳယာမ် (Alloying with Aluminum)''': လွပ် အဓိကအိုတ် ဂှ် ဒှ် ပရေင် ပံင်နှဴ ကု အလူမဳနဳယာမ် သွက်ဂွံ ကၠောန် ဇုတ် က္ၜင်ကျာ၊ ကွဳစက် (Automotive parts) ကေုာံ ကိရိယာ အီလက်ထရဝ်နေတ် (Laptops, Phones) ညံင်ဂွံ သာ ကေုာံ ခိုင်ကၠိုက်ရ။
# '''စက်သြိုင်ခၞံ (Die-casting)''': ဟိုတ်နူ မၞုံကဵု လျိုင် သာလောန်၊ ဍေဟ် ဒှ် အရာ မနွံပၟိက် ဇၞော် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် ခန္ဓကာယ ကွဳစက် တအ်ရ။
# '''ပၟတ် လျး ကေုာံ ပၟတ်ဗတိုဟ် (Pyrotechnics)''': ဟိုတ်နူ မာဂ္ဂနဳသဳယာမ် တူပၟတ်မ္ဂး ပတိတ် လျးဗု ထတ်လောန်၊ ညးတအ် စကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် ပၟတ်ပၞန် (Fireworks)၊ ကမ် ပၟတ် (Incendiary bombs) ကေုာံ လျး ပၟတ် (Flares) ရ。
# '''ကမၠောန် တဵုလွဳ ကေုာံ ဓါတု''': ၜဵုဂမ္တင် (Magnesium sulfate) ဂှ် စကာ နဒဒှ် ဝေတ် (Fertilizer) သွက် တၞံဆု ညံင်ဂွံ ကလိဂွံ ဓါတ် သၚေက် (Chlorophyll) ရ။

== ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်းကဏ္ဍ (Biological Role) ==
မာဂ္ဂနဳသဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဓါတ် အဓိက (Essential macro-mineral) သွက် သတ္တဝါ ကေုာံ တၞံဆု သီုဖအိုတ် လတူတိဝွံရ:
* '''ပ္ဍဲ တၞံဆု (Plants)''': အက်တောမ် မာဂ္ဂနဳသဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လဒေါဝ်ဗဟဵု ပ္ဍဲ ဓါတ် ကလဝ်ရဝ်ဖဳ (Chlorophyll) မဒှ် ဓါတ်သၚေက် မကၠောန်ပတိတ် စၞ နကဵု လျးတ္ၚဲ (Photosynthesis) ရ။ ယဝ်ရ ဓါတ်ဏအ် အောန်မ္ဂး တၞးဆုတအ် ဍာ်မိတ်အာရ။
* '''ပ္ဍဲ မၞိဟ် (Humans)''': ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ မၞိဟ် ဓါတ် မာဂ္ဂနဳသဳယာမ် နွံ ၜိုတ် ၂၄ ဂရာမ် တုဲ၊ ဗွဲမဂၠိုင် နွံ ပ္ဍဲ ဇုတ် ကေုာံ ဆဲလ် ဂမၠိုင်ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် သွက် အေန်ဇြာင် (Enzymes) ဂၠိုင်နူ ၃၀၀ သာ် ဂွံကၠောန်ကမၠောန် ကေုာံ သွက်ဂွံ ပတိတ် ဒြဟတ် ATP (Adenosine triphosphate) ရ。&lt;ref name=&quot;Cowan2002&quot;&gt;Cowan, J. A. (2002). &quot;Structural and catalytic roles of metal ions in RNA&quot;. ''Chemical Reviews''. 102 (11): 4117–4134.&lt;/ref&gt;
* '''ပရေင်ထတ်ယုက် (Health)''': စၞစ မပ္တံကဵု သတ်ဆု သတ်ဒုန်၊ ဗြာတ်၊ ကေုာံ တၞးသၞေဝ် သၚေက်တအ် နွံကဵု ဓါတ် မာဂ္ဂနဳသဳယာမ် ဂၠိုင်ရ။ ၜဵုဗင်္ဂလဳ (ၜဵုဂမ္တင်) ဂှ် ညးတအ် စကာ နဒဒှ် ဂဥုဲ သွက်ဂွံ လွဳ ယဲ တိုင်ခိုင် (Laxative) ကေုာံ သွက်ဂွံ စိမ်ဍာ် ညံင် ဂြိုဟ် ဖျုန် ဂွံ ဍိုန်ဇြိုတ်ရ。

== ၈။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် (Safety and Hazards) ==
လောဟ မာဂ္ဂနဳသဳယာမ် ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ခဗိုက် ဟွံသေင်မ္ဂး ကရေက် ဍောတ်တ် ဂှ် ဒှ် အရာ မလေပ် တူပၟတ် ဗွဲမပြဟ် (Highly flammable) ရ။ 
* ယဝ်ရ မာဂ္ဂနဳသဳယာမ် တူပၟတ်မ္ဂး ဂမ္တဴ ဍေဟ် သၠုင်လောန် (စဵုကဵု ၃၁၀၀ ဒီဂရဳ သေန်တဳဂရိတ်) တုဲ မတ် လေပ် ကၠက် မာန်ရ။
* ပၟတ် မာဂ္ဂနဳသဳယာမ် ဂှ် ဟွံမာန် နကဵု ဍာ် (Water) ဟွံသေင်မ္ဂး ဓာတ်ကျာ Carbon dioxide ရ။ ယဝ်ရ ဗက်စုတ် ဍာ်မ္ဂး၊ ဍေဟ် ပတိတ် ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် တုဲ ခတိုဟ် ဇၞော်တိုန် မာန်ရ။ 
* သွက်ဂွံ ပလိုတ် ပၟတ်ဝွံ၊ ဒးစကာ ကိရိယာ ပလိုတ်ပၟတ် Class D (Dry powder extinguisher) မပ္တံကဵု ဗတဳ ကှ်ကှ် ဓဝ်ရ。&lt;ref name=&quot;FEMA2015&quot;&gt;Federal Emergency Management Agency (2015). &quot;Combustible Metals: Safety and Handling&quot;. ''US Department of Homeland Security''.&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သွံရာန် (Economic Aspects) ==
ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မာဂ္ဂနဳသဳယာမ် ဂှ် က္တဵုဇၞော်မောဝ်ဒၟံင် လၟိုန် ဟိုတ်နူ ပရေင်နွံပၟိက် ပ္ဍဲ ရုင်စက် ကွဳစက် (Automotive) မနွံပၟိက် လောဟ သာသာ သွက်ဂွံ ဖအောန် လၟိဟ် ကၠေင် ကေုာံ ဓာတ်ကျာ လီုလာ် (Fuel efficiency) ရ။ ဍုင်ကြုက် ဂှ် ဒှ် ဍုင် မပတိတ် ကေုာံ ထိင်ချုပ် လၟိဟ် သွံရာန် မာဂ္ဂနဳသဳယာမ် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် (Comparison with Other Elements) ==
မာဂ္ဂနဳသဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး:
* '''ကု အလူမဳနဳယာမ် (Aluminum)''': သီုၜါဂှ် ဒှ် လောဟ သာ ကီုလေဝ်၊ မာဂ္ဂနဳသဳယာမ် ဂှ် သာနူ အလူမဳနဳယာမ် ၃၃% ရ။ ဆဂး အလူမဳနဳယာမ် ဂှ် ဒုင်ဒဝ် ပရေင်လီုလာ် (Corrosion resistance) ခိုဟ်နူ တုဲ က္တဵုဒှ် အဆက်အစပ် ဓါတု အောန်နူ မာဂ္ဂနဳသဳယာမ် ရ。
* '''ကု ကာလ်သဳယာမ် (Calcium)''': သီုၜါဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ အယ်ကာလာင် တိ လောဟ တုဲ နွံ အခိုက် ကြပ်တုပ်ရ။ ဆဂး ကာလ်သဳယာမ် ဂှ် က္တဵုဒှ် အဆက်အစပ် ထတ်နူ မာဂ္ဂနဳသဳယာမ် တုဲ၊ ပ္ဍဲ ဇဳဝဗေဒ မ္ဂး ကာလ်သဳယာမ် နွံ ပ္ဍဲ ဇုတ် (Bones) ဂၠိုင်အိုတ်ရ。

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Periodic table}}


[[ကဏ္ဍ:မာဂ္ဂနဳသဳယာမ်]]
[[ကဏ္ဍ:အယ်ကာလာင် တိ လောဟဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>ie5abgs0rvimi63seth7asylm4mip5s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အလူမဳနဳယာမ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12726</id>
    <revision>
      <id>59062</id>
      <timestamp>2026-10-25T02:54:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox element | name = အလူမဳနဳယာမ် | english_name = Aluminium | symbol = Al | atomic_number = 13 | atomic_mass = 26.9815384 | element_category = [[လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ]] (Post-transition metal) | group = 13 | period = 3 | block = p-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု (Silvery-white) သၟဟ်ပတေင် | image = File:Aluminium-4.jpg|250px|alt=လော...&quot;</comment>
      <origin>59062</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17781" sha1="5ras6r7yoxwcjr7ssacinv7hjlpcl9i" xml:space="preserve">{{Infobox element
| name = အလူမဳနဳယာမ်
| english_name = Aluminium
| symbol = Al
| atomic_number = 13
| atomic_mass = 26.9815384
| element_category = [[လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ]] (Post-transition metal)
| group = 13
| period = 3
| block = p-block
| appearance = သာ်သြန်-ဗု (Silvery-white) သၟဟ်ပတေင်
| image = [[File:Aluminium-4.jpg|250px|alt=လောဟ အလူမဳနဳယာမ်]]
| caption = ခဲလောဟ အလူမဳနဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ၉၉.၉%
| phase = Solid
| melting_point_K = 933.47
| melting_point_C = 660.32
| boiling_point_K = 2743
| boiling_point_C = 2470
| density_stp = 2.70 g/cm3
| discovery = [[Hans Christian Ørsted]] (၁၈၂၅)
| first_isolation = [[Hans Christian Ørsted]] (၁၈၂၅)
}}

'''အလူမဳနဳယာမ်''' ({{lang-en|Aluminium}} ဟွံသေင်မ္ဂး Aluminum) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓါတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Al''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၁၃ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] (Periodic table) မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၃ (Group 13) တုဲ ဒှ် လောဟ မၞုံကဵု အသာ် သြန်-ဗု ရ။ လောဟဝွံ နွံကဵု လျိုင် သာလောန်၊ ဍိုတ်က္ဍင်တုဲ ဟွံလေပ် က္တဵုဒှ် နှိင် (Corrosion resistant) ဟိုတ်နူ ဍေဟ် က္တဵုဗဒှ်လဝ် ဗွိုက် အံက်သိုက် မစဵုဒၞာ ဍေဟ်ရ။ 

အလူမဳနဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ မၞုံဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ လတူတိ (Earth's crust) တုဲ ပ္ဍဲအရေဝ် မန် ဓမ္မတာမ္ဂး လဆောဝ် ညးကော်စ &quot;'''ဒါန်'''&quot; (ဖကောဝ်မွဲဂကူ)[cite: 1, 2] ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ အလူမဳနဳယာမ် ဂှ် ဒှ် လောဟ မစကာ ဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု ၜါ ကြဴနူ ပသဲ တုဲ စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန် သြိုင်ခၞံ က္ၜင်ကျာ၊ ကွဳစက်၊ လိက်ဒါန် (Foil)၊ ကေုာံ ကိရိယာ လျးလလဳနာနာရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ယၟုမ္ဂး &quot;အလူမဳနဳယာမ်&quot; (Aluminium) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် လေတ္တေန် ''alumen'' (alum) မဒှ် ဓါတ် ဍာ်တၟအ် ညးတအ် စကာလဝ် ပ္ဍဲ ခေတ်ရဝ်မ (Roman era) သွက်ဂွံ ကြာတ်ယာတ် ကေုာံ သ္ပသ္အး ဍာ်ရ။ 

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၂၅ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ဂကူဒိန်မက် [[Hans Christian Ørsted]] ပါ်ပတိတ် လောဟ အလူမဳနဳယာမ် အလန်ပထမအိုတ် နကဵု လၟေင်ဓါတု ပံင်နှဴ Potassium amalgam ကု Aluminium chloride ရ။ ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၂၇ သၟာသိပ္ပံ [[Friedrich Wöhler]] ကလေင် ပခိုဟ်ပတိုန် နဲကဲဝွံတုဲ ကလိဂွံ ခဗိုက် အလူမဳနဳယာမ် သ္အးဇ္ၚးရ။ ပ္ဍဲအခိင်တေအ် အလူမဳနဳယာမ် ဝွံ ကလိဂွံ ဝါတ်လောန်တုဲ ၚုဟ်မး ဍေဟ် သၠုင်နူ ထဝ် ဏီရ။ စိုပ်သၞာံ ၁၈၈၆ ဂှ်မှ သၟာသိပ္ပံ Charles Martin Hall ကေုာံ Paul Héroult တအ် ဂွံဆဵုကေတ် နဲကဲ လျးလလဳ (Hall-Héroult process) တုဲ အလူမဳနဳယာမ် ဒှ်ကၠုင် လောဟ ၚုဟ်တန် မပတိတ်ဂွံ ဗွဲမဂၠိုင်ရ。&lt;ref name=&quot;Greenwood1997&quot;&gt;Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 217–220.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဂကောံဓါတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် (Chemical Properties and Characteristics) ==
အလူမဳနဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ သာ (Lightweight metal) မၞုံကဵု လျိုင် Density ၂.၇ g/cm³ မဒှ် ပိပွိုင် မွဲပွိုင် (1/3) ၜိုတ် လျိုင် ပသဲ ရ။ ဍေဟ် နွံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် (Melting point: 660.32 °C) ကေုာံ လေပ်ကၠောအ် လျးလလဳ ကေုာံ ဓါတ်ဂမ္တဴ ဗွဲမခိုဟ်ရ။

ပ္ဍဲလပါ် ဓါတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ က္တဵုဒှ် လၟေင်ဓါတု ကု အံက်သဳဂျိန် ဗွဲမပြဟ်တုဲ လတူ စၞာံ လောဟ ဂှ် က္တဵုဒှ်အာ ဗွိုက် အလူမဳနဳယာမ် အံက်သိုက် (Aluminium oxide - Al₂O₃) ဗွဲမခိုင်ကၠိုက်ရ။ ဗွိုက်ဝွံ စဵုဒၞာ ညံင် အလူမဳနဳယာမ် ဟွံဂွံ ဆက်လီုလာ် (Passivation) ရ။ အလူမဳနဳယာမ် ဂှ် ဒှ် လောဟ မၞုံကဵု အခိုက် Amphoteric တုဲ လေပ်လေင် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓါတ် (Acids) ကီု သီုကဵု ဍာ်ဗက် (Bases/Alkalis) ရ။

== ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ (Forms and Abundance in Nature) ==
လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ အလူမဳနဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု ပိ (ကြဴနူ အံက်သဳဂျိန် ကေုာံ သဳလဳကောန်) တုဲ ဒှ် လောဟ မၞုံဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲတိ ပိုယ်ဏအ်ရ (ၜိုတ် ၈.၁%)។

ဟိုတ်နူ ဍေဟ် က္တဵုဒှ် အဆက်အစပ် ဓါတု ထတ်ဂှ်ရ၊ ပ္ဍဲသဘာဝမ္ဂး အလူမဳနဳယာမ် ဂှ် ဟွံမံင် ကေတ်တ် နဒဒှ် လောဟ သ္အးဇ္ၚးရ။ ဗွဲမဂၠိုင် ဍေဟ် လေပ်မံင် ပ္ဍဲ ဓါတ်တၟအ် သဳလဳကိတ် (Silicates) ဗီုကဵု Feldspar, Beryl, ကေုာံ Cryolite ရ။ တၟအ် မပတိတ် အလူမဳနဳယာမ် အဓိက ဂှ် ဒှ် တၟအ် ဗံက်သိုက် (Bauxite) မဒှ် တၟအ် အသာ်ဗ္ကေတ် မၞုံကဵု ဓါတ် အလူမဳနဳယာမ် ဟိုက်ဒရံက်သိုက် ရ。&lt;ref name=&quot;USGS2021&quot;&gt;USGS (2021). &quot;Mineral Commodity Summaries: Aluminum&quot;. ''U.S. Geological Survey''.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် (Production and Extraction) ==
ပရေင်ပတိတ် အလူမဳနဳယာမ် လောဟ အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နကဵု လၟေင် အဓိက ၜါ ကဆံင်:
* '''Bayer process (နဲကဲ ဗေယာ)''': စကာ ဓါတ် Sodium hydroxide သွက်ဂွံ စိမ် ကေတ် အလူမဳနဳယာမ် အံက်သိုက် (Alumina) သ္အးဇ္ၚး နူကဵု တၟအ် Bauxite ရ။
* '''Hall-Héroult process (နဲကဲ ဟဝ်-ဟေရဝ်)''': Alumina ဂှ် ဖျေံဂမ္တဴ လေင် ပ္ဍဲ တၟအ် Cryolite တုဲ ပတိတ် လျးလလဳ (Electrolysis) သွက်ဂွံ ပါ်ပတိတ် လောဟ အလူမဳနဳယာမ် ရ။ လၟေင်ဏအ် နွံပၟိက် ဒြဟတ် လျးလလဳ ထတ်လောန်ရ။

ဍုင်မပတိတ် အလူမဳနဳယာမ် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိဂှ် ဒှ် ဍုင် ကြုက် (China)၊ ရုရှာ (Russia)၊ အိန္ဒိယ (India) ကေုာံ ကနေဒါ (Canada) တအ်ရ။

== ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် (Isotopes of Aluminium) ==
အလူမဳနဳယာမ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် (Isotopes) မညိင်ဝတ် ဆ မွဲသာ်ဓဝ်ရ:
* '''Aluminium-27 (²⁷Al)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် ကေုာံ နွံ ပ္ဍဲသဘာဝ ကြပ် ၁၀၀% ရ။ နျူကလိယ ဍေဟ်ဂှ် ဍိုက်ပေင် ကု ပရဝ်တွန် ၁၃ မ ကေုာံ နျူထရွန် ၁၄ မ ရ။
* '''Aluminium-26 (²⁶Al)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် (Radioactive isotope) မက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ လတူတိ နူကဵု လျးကောသမိက် (Cosmic rays) ရ။ ဍေဟ် နွံ အာယုက် (Half-life) ၜိုတ် ၇.၁ ပြကောဋိ သၞာံ တုဲ ညးတအ် စကာ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဝင် ဓါတ်တၟအ် ကေုာံ လၟေင် ဂြိုဟ်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ အာကာသ (Radiometric dating) ရ。&lt;ref name=&quot;Dickin2005&quot;&gt;Dickin, A. P. (2005). ''Radiogenic Isotope Geology'' (2nd ed.). Cambridge University Press. pp. 312–315.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် (Applications and Uses) ==
အလူမဳနဳယာမ် ကေုာံ ပရေင်ပံင်နှဴ ဍေဟ် (Aluminium alloys) ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ရုင်စက်:
# '''ပရေင် ယာန် ကေုာံ က္ၜင်ကျာ (Transportation)''': ဟိုတ်နူ မၞုံကဵု လျိုင်သာ၊ စကာ သွက်ဂွံ ကၠောန် ဇုတ် က္ၜင်ကျာ (Aerospace)၊ ကွဳစက်၊ ကွဳပၟတ် ကေုာံ က္ၜင် ညံင်ဂွံ ဖအောန် လၟိဟ် ကၠေင် လီုလာ်ရ။
# '''ပရေင် စုတ်ထုပ် (Packaging)''': လိက်ဒါန် (Aluminium foil) ကေုာံ ခရော် ဒါန် (Cans) တအ်ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ စုတ် စၞစ ကေုာံ ဍာ်ယာမ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဟွံကၠောအ် ဂျိ ကေုာံ ဟွံလီုလာ် လောဲရ။
# '''ပရေင် သြိုင်ခၞံ (Construction)''': စကာ ကၠောန် ဗတင် (Windows)၊ တြင် ကေုာံ ဇုတ် သ္ၚိ ဇၞော်ဇၞော် ဟိုတ်နူ မဒုင်ဒဝ် ဥတု မာန်ရ။
# '''ဇုက် လျးလလဳ (Electrical Transmission)''': ၜိုန်ရ ကၠောအ်လလဳ ဟွံခိုဟ် ညံင် ကောပ်ပါ (Copper) ကီုလေဝ်၊ ဟိုတ်နူ လျိုင် သာတုဲ ၚုဟ်တန် ဂှ်ရ ညးတအ် စကာ ကၠောန် ဇုက်လလဳ ဇၞော်ဇၞော် (High-voltage power lines) ရ。

== ၇။ ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ ပရေင်အန္တရာယ် (Biological Role and Toxicity) ==
အလူမဳနဳယာမ် ဝွံ ၜိုန်ရ နွံဂၠိုင် ပ္ဍဲ သဘာဝ ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ဟွံမဲ ကု အခန်းကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ သွက် သတ္တဝါ ကေုာံ တၞံဆု တအ်ရ (No known biological role)။ 
ဗွဲဓမ္မတာမ္ဂး ဍေဟ် ဒှ် လောဟ မဟွံမဲ ကု ဂျိ (Low toxicity) တုဲ ပိုယ် စကာ ဍေဟ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ဍုန်တိုပ် (ခရော် ဒါန်) ဂွံရ။ ဆဂး ယဝ်ရ ဓါတ် အလူမဳနဳယာမ် လုပ်အာ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ဂၠိုင်လောန်မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် ပလီု ဇုတ် (Bone abnormalities) ကေုာံ က္တဵုဒှ် ယဲ ဍိုတ်က္ဍဟ် မာန်ရ။ ယဲ အလ်ဇြာင်မာ (Alzheimer's disease) ကေုာံ အလူမဳနဳယာမ် ဝွံ နွံ အဆက်အစပ် ညိည သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်လဝ်ကီုလေဝ်၊ တင်သက်သဳ ကၠးကၠး ဟွံမဲဏီရ。&lt;ref name=&quot;Krewski2007&quot;&gt;Krewski, D. et al. (2007). &quot;Human Health Risk Assessment for Aluminium, Aluminium Oxide, and Aluminium Hydroxide&quot;. ''Journal of Toxicology and Environmental Health''. 10 (S1): 1–269.&lt;/ref&gt;

== ၈။ အလူမဳနဳယာမ် ပ္ဍဲ ပရေင်သိပ္ပံ (Aluminium in Science and Research) ==
ပ္ဍဲ ကဏ္ဍသိပ္ပံ အလူမဳနဳယာမ် ဂှ် စကာ နဒဒှ်:
* '''ဒ္ၚောဝ် အာကာသ (Telescope Mirrors)''': ဟိုတ်နူ အလူမဳနဳယာမ် လေပ် ကလေင် လျး (High reflectivity) ဗွဲမခိုဟ်ရ၊ ညးတအ် ပၠးစုတ် ဍေဟ် ပ္ဍဲ လတူ ဒ္ၚောဝ် တေလဳသကုပ် ဇၞော်ဇၞော် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သၞံင်ရ။
* '''ဓါတ် ပတိုန် လျး (Pyrotechnics/Propellants)''': ခဗိုက် အလူမဳနဳယာမ် မသောဲသောဲ ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ ဒြဟတ် ဒုံးပျံ (Solid rocket boosters) ဗီုကဵု Space Shuttle ဟိုတ်နူ ဍေဟ် တူပၟတ်မ္ဂး ပတိတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ သၠုင်လောန်ရ။

== ၉။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ကလေင်စကာ (Economic Aspects and Recycling) ==
အလူမဳနဳယာမ် ဂှ် ဒှ် လောဟ မၞုံကဵု ပရေင် ကလေင်စကာ (Recycling) ခိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိရ။ ပရေင် ကလေင်ပတိတ် အလူမဳနဳယာမ် နူကဵု ကပေါတ်တြေံ (Secondary production) ဂှ် စကာ ဒြဟတ် လျးလလဳ ဆ ၅% ဓဝ် သ္ပတောအ်ၜတ် ကု ပရေင် ပတိတ် နူကဵု တၟအ် Bauxite ရ။ 
ဟိုတ်ဂှ်ရ ခရော် ဒါန် ကေုာံ လိက်ဒါန် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဂှ် ကလေင် ဍိုတ် လေင် တုဲ ကလေင်စကာဒၟံင် လၟိုန် (Closed-loop recycling) မသ္ပကဵု ဖဵု သွက် သဘာဝ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ရ။

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် (Comparison with Other Elements) ==
အလူမဳနဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု လောဟ တၞဟ်တအ်မ္ဂး:
* '''ကု ပသဲ (Iron)''': ပသဲ ဂှ် ဍိုတ်က္ဍင်နူ ကီုလေဝ်၊ လျိုင် ဇြိုင်နူ ၃ ဆ တုဲ လေပ် က္တဵုဒှ် နှိင် (Rusting) ရ။ အလူမဳနဳယာမ် ဂှ် သာတုဲ နှိင် ဟွံစတုဲ စကာ ပ္ဍဲ က္ၜင်ကျာ ကေုာံ ဗတင် သ္ၚိရ။
* '''ကု ကောပ်ပါ (Copper)''': ကောပ်ပါ ဂှ် ကၠောအ် လလဳ ခိုဟ်နူ အလူမဳနဳယာမ် ကီုလေဝ်၊ လျိုင် ဇြိုင်နူ ကေုာံ ၚုဟ် က္ဍင်နူရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဇုက် လလဳ ဇၞော်ဇၞော် လတူ ကျာ ဂှ် ညးတအ် ပြံင်စကာ အလူမဳနဳယာမ် စၞး ကောပ်ပါ ရ。&lt;ref name=&quot;Cotton1999&quot;&gt;Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley &amp; Sons. pp. 175–180.&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Periodic table}}
{{ဂိတုမန်ဂမၠိုင်}}

[[ကဏ္ဍ:အလူမဳနဳယာမ်]]
[[ကဏ္ဍ:လောဟ ကြဴ-ကၠာဲဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>5ras6r7yoxwcjr7ssacinv7hjlpcl9i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59063</id>
      <parentid>59062</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T02:54:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59063</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17735" sha1="99spjrvvjqdu63ujaw9vvzuv1qzwgy0" xml:space="preserve">{{Infobox element
| name = အလူမဳနဳယာမ်
| english_name = Aluminium
| symbol = Al
| atomic_number = 13
| atomic_mass = 26.9815384
| element_category = [[လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ]] (Post-transition metal)
| group = 13
| period = 3
| block = p-block
| appearance = သာ်သြန်-ဗု (Silvery-white) သၟဟ်ပတေင်
| image = [[File:Aluminium-4.jpg|250px|alt=လောဟ အလူမဳနဳယာမ်]]
| caption = ခဲလောဟ အလူမဳနဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ၉၉.၉%
| phase = Solid
| melting_point_K = 933.47
| melting_point_C = 660.32
| boiling_point_K = 2743
| boiling_point_C = 2470
| density_stp = 2.70 g/cm3
| discovery = [[Hans Christian Ørsted]] (၁၈၂၅)
| first_isolation = [[Hans Christian Ørsted]] (၁၈၂၅)
}}

'''အလူမဳနဳယာမ်''' ({{lang-en|Aluminium}} ဟွံသေင်မ္ဂး Aluminum) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓါတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Al''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၁၃ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] (Periodic table) မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၃ (Group 13) တုဲ ဒှ် လောဟ မၞုံကဵု အသာ် သြန်-ဗု ရ။ လောဟဝွံ နွံကဵု လျိုင် သာလောန်၊ ဍိုတ်က္ဍင်တုဲ ဟွံလေပ် က္တဵုဒှ် နှိင် (Corrosion resistant) ဟိုတ်နူ ဍေဟ် က္တဵုဗဒှ်လဝ် ဗွိုက် အံက်သိုက် မစဵုဒၞာ ဍေဟ်ရ။ 

အလူမဳနဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ မၞုံဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ လတူတိ (Earth's crust) တုဲ ပ္ဍဲအရေဝ် မန် ဓမ္မတာမ္ဂး လဆောဝ် ညးကော်စ &quot;'''ဒါန်'''&quot; (ဖကောဝ်မွဲဂကူ)[cite: 1, 2] ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ အလူမဳနဳယာမ် ဂှ် ဒှ် လောဟ မစကာ ဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု ၜါ ကြဴနူ ပသဲ တုဲ စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန် သြိုင်ခၞံ က္ၜင်ကျာ၊ ကွဳစက်၊ လိက်ဒါန် (Foil)၊ ကေုာံ ကိရိယာ လျးလလဳနာနာရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ယၟုမ္ဂး &quot;အလူမဳနဳယာမ်&quot; (Aluminium) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် လေတ္တေန် ''alumen'' (alum) မဒှ် ဓါတ် ဍာ်တၟအ် ညးတအ် စကာလဝ် ပ္ဍဲ ခေတ်ရဝ်မ (Roman era) သွက်ဂွံ ကြာတ်ယာတ် ကေုာံ သ္ပသ္အး ဍာ်ရ။ 

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၂၅ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ဂကူဒိန်မက် [[Hans Christian Ørsted]] ပါ်ပတိတ် လောဟ အလူမဳနဳယာမ် အလန်ပထမအိုတ် နကဵု လၟေင်ဓါတု ပံင်နှဴ Potassium amalgam ကု Aluminium chloride ရ။ ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၂၇ သၟာသိပ္ပံ [[Friedrich Wöhler]] ကလေင် ပခိုဟ်ပတိုန် နဲကဲဝွံတုဲ ကလိဂွံ ခဗိုက် အလူမဳနဳယာမ် သ္အးဇ္ၚးရ။ ပ္ဍဲအခိင်တေအ် အလူမဳနဳယာမ် ဝွံ ကလိဂွံ ဝါတ်လောန်တုဲ ၚုဟ်မး ဍေဟ် သၠုင်နူ ထဝ် ဏီရ။ စိုပ်သၞာံ ၁၈၈၆ ဂှ်မှ သၟာသိပ္ပံ Charles Martin Hall ကေုာံ Paul Héroult တအ် ဂွံဆဵုကေတ် နဲကဲ လျးလလဳ (Hall-Héroult process) တုဲ အလူမဳနဳယာမ် ဒှ်ကၠုင် လောဟ ၚုဟ်တန် မပတိတ်ဂွံ ဗွဲမဂၠိုင်ရ。&lt;ref name=&quot;Greenwood1997&quot;&gt;Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 217–220.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဂကောံဓါတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် (Chemical Properties and Characteristics) ==
အလူမဳနဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ သာ (Lightweight metal) မၞုံကဵု လျိုင် Density ၂.၇ g/cm³ မဒှ် ပိပွိုင် မွဲပွိုင် (1/3) ၜိုတ် လျိုင် ပသဲ ရ။ ဍေဟ် နွံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် (Melting point: 660.32 °C) ကေုာံ လေပ်ကၠောအ် လျးလလဳ ကေုာံ ဓါတ်ဂမ္တဴ ဗွဲမခိုဟ်ရ။

ပ္ဍဲလပါ် ဓါတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ က္တဵုဒှ် လၟေင်ဓါတု ကု အံက်သဳဂျိန် ဗွဲမပြဟ်တုဲ လတူ စၞာံ လောဟ ဂှ် က္တဵုဒှ်အာ ဗွိုက် အလူမဳနဳယာမ် အံက်သိုက် (Aluminium oxide - Al₂O₃) ဗွဲမခိုင်ကၠိုက်ရ။ ဗွိုက်ဝွံ စဵုဒၞာ ညံင် အလူမဳနဳယာမ် ဟွံဂွံ ဆက်လီုလာ် (Passivation) ရ။ အလူမဳနဳယာမ် ဂှ် ဒှ် လောဟ မၞုံကဵု အခိုက် Amphoteric တုဲ လေပ်လေင် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓါတ် (Acids) ကီု သီုကဵု ဍာ်ဗက် (Bases/Alkalis) ရ။

== ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ (Forms and Abundance in Nature) ==
လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ အလူမဳနဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု ပိ (ကြဴနူ အံက်သဳဂျိန် ကေုာံ သဳလဳကောန်) တုဲ ဒှ် လောဟ မၞုံဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲတိ ပိုယ်ဏအ်ရ (ၜိုတ် ၈.၁%)។

ဟိုတ်နူ ဍေဟ် က္တဵုဒှ် အဆက်အစပ် ဓါတု ထတ်ဂှ်ရ၊ ပ္ဍဲသဘာဝမ္ဂး အလူမဳနဳယာမ် ဂှ် ဟွံမံင် ကေတ်တ် နဒဒှ် လောဟ သ္အးဇ္ၚးရ။ ဗွဲမဂၠိုင် ဍေဟ် လေပ်မံင် ပ္ဍဲ ဓါတ်တၟအ် သဳလဳကိတ် (Silicates) ဗီုကဵု Feldspar, Beryl, ကေုာံ Cryolite ရ။ တၟအ် မပတိတ် အလူမဳနဳယာမ် အဓိက ဂှ် ဒှ် တၟအ် ဗံက်သိုက် (Bauxite) မဒှ် တၟအ် အသာ်ဗ္ကေတ် မၞုံကဵု ဓါတ် အလူမဳနဳယာမ် ဟိုက်ဒရံက်သိုက် ရ。&lt;ref name=&quot;USGS2021&quot;&gt;USGS (2021). &quot;Mineral Commodity Summaries: Aluminum&quot;. ''U.S. Geological Survey''.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် (Production and Extraction) ==
ပရေင်ပတိတ် အလူမဳနဳယာမ် လောဟ အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နကဵု လၟေင် အဓိက ၜါ ကဆံင်:
* '''Bayer process (နဲကဲ ဗေယာ)''': စကာ ဓါတ် Sodium hydroxide သွက်ဂွံ စိမ် ကေတ် အလူမဳနဳယာမ် အံက်သိုက် (Alumina) သ္အးဇ္ၚး နူကဵု တၟအ် Bauxite ရ။
* '''Hall-Héroult process (နဲကဲ ဟဝ်-ဟေရဝ်)''': Alumina ဂှ် ဖျေံဂမ္တဴ လေင် ပ္ဍဲ တၟအ် Cryolite တုဲ ပတိတ် လျးလလဳ (Electrolysis) သွက်ဂွံ ပါ်ပတိတ် လောဟ အလူမဳနဳယာမ် ရ။ လၟေင်ဏအ် နွံပၟိက် ဒြဟတ် လျးလလဳ ထတ်လောန်ရ။

ဍုင်မပတိတ် အလူမဳနဳယာမ် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိဂှ် ဒှ် ဍုင် ကြုက် (China)၊ ရုရှာ (Russia)၊ အိန္ဒိယ (India) ကေုာံ ကနေဒါ (Canada) တအ်ရ။

== ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် (Isotopes of Aluminium) ==
အလူမဳနဳယာမ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် (Isotopes) မညိင်ဝတ် ဆ မွဲသာ်ဓဝ်ရ:
* '''Aluminium-27 (²⁷Al)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် ကေုာံ နွံ ပ္ဍဲသဘာဝ ကြပ် ၁၀၀% ရ။ နျူကလိယ ဍေဟ်ဂှ် ဍိုက်ပေင် ကု ပရဝ်တွန် ၁၃ မ ကေုာံ နျူထရွန် ၁၄ မ ရ။
* '''Aluminium-26 (²⁶Al)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် (Radioactive isotope) မက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ လတူတိ နူကဵု လျးကောသမိက် (Cosmic rays) ရ။ ဍေဟ် နွံ အာယုက် (Half-life) ၜိုတ် ၇.၁ ပြကောဋိ သၞာံ တုဲ ညးတအ် စကာ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဝင် ဓါတ်တၟအ် ကေုာံ လၟေင် ဂြိုဟ်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ အာကာသ (Radiometric dating) ရ。&lt;ref name=&quot;Dickin2005&quot;&gt;Dickin, A. P. (2005). ''Radiogenic Isotope Geology'' (2nd ed.). Cambridge University Press. pp. 312–315.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် (Applications and Uses) ==
အလူမဳနဳယာမ် ကေုာံ ပရေင်ပံင်နှဴ ဍေဟ် (Aluminium alloys) ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ရုင်စက်:
# '''ပရေင် ယာန် ကေုာံ က္ၜင်ကျာ (Transportation)''': ဟိုတ်နူ မၞုံကဵု လျိုင်သာ၊ စကာ သွက်ဂွံ ကၠောန် ဇုတ် က္ၜင်ကျာ (Aerospace)၊ ကွဳစက်၊ ကွဳပၟတ် ကေုာံ က္ၜင် ညံင်ဂွံ ဖအောန် လၟိဟ် ကၠေင် လီုလာ်ရ။
# '''ပရေင် စုတ်ထုပ် (Packaging)''': လိက်ဒါန် (Aluminium foil) ကေုာံ ခရော် ဒါန် (Cans) တအ်ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ စုတ် စၞစ ကေုာံ ဍာ်ယာမ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဟွံကၠောအ် ဂျိ ကေုာံ ဟွံလီုလာ် လောဲရ။
# '''ပရေင် သြိုင်ခၞံ (Construction)''': စကာ ကၠောန် ဗတင် (Windows)၊ တြင် ကေုာံ ဇုတ် သ္ၚိ ဇၞော်ဇၞော် ဟိုတ်နူ မဒုင်ဒဝ် ဥတု မာန်ရ။
# '''ဇုက် လျးလလဳ (Electrical Transmission)''': ၜိုန်ရ ကၠောအ်လလဳ ဟွံခိုဟ် ညံင် ကောပ်ပါ (Copper) ကီုလေဝ်၊ ဟိုတ်နူ လျိုင် သာတုဲ ၚုဟ်တန် ဂှ်ရ ညးတအ် စကာ ကၠောန် ဇုက်လလဳ ဇၞော်ဇၞော် (High-voltage power lines) ရ。

== ၇။ ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ ပရေင်အန္တရာယ် (Biological Role and Toxicity) ==
အလူမဳနဳယာမ် ဝွံ ၜိုန်ရ နွံဂၠိုင် ပ္ဍဲ သဘာဝ ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ဟွံမဲ ကု အခန်းကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ သွက် သတ္တဝါ ကေုာံ တၞံဆု တအ်ရ (No known biological role)။ 
ဗွဲဓမ္မတာမ္ဂး ဍေဟ် ဒှ် လောဟ မဟွံမဲ ကု ဂျိ (Low toxicity) တုဲ ပိုယ် စကာ ဍေဟ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ဍုန်တိုပ် (ခရော် ဒါန်) ဂွံရ။ ဆဂး ယဝ်ရ ဓါတ် အလူမဳနဳယာမ် လုပ်အာ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ဂၠိုင်လောန်မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် ပလီု ဇုတ် (Bone abnormalities) ကေုာံ က္တဵုဒှ် ယဲ ဍိုတ်က္ဍဟ် မာန်ရ။ ယဲ အလ်ဇြာင်မာ (Alzheimer's disease) ကေုာံ အလူမဳနဳယာမ် ဝွံ နွံ အဆက်အစပ် ညိည သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်လဝ်ကီုလေဝ်၊ တင်သက်သဳ ကၠးကၠး ဟွံမဲဏီရ。&lt;ref name=&quot;Krewski2007&quot;&gt;Krewski, D. et al. (2007). &quot;Human Health Risk Assessment for Aluminium, Aluminium Oxide, and Aluminium Hydroxide&quot;. ''Journal of Toxicology and Environmental Health''. 10 (S1): 1–269.&lt;/ref&gt;

== ၈။ အလူမဳနဳယာမ် ပ္ဍဲ ပရေင်သိပ္ပံ (Aluminium in Science and Research) ==
ပ္ဍဲ ကဏ္ဍသိပ္ပံ အလူမဳနဳယာမ် ဂှ် စကာ နဒဒှ်:
* '''ဒ္ၚောဝ် အာကာသ (Telescope Mirrors)''': ဟိုတ်နူ အလူမဳနဳယာမ် လေပ် ကလေင် လျး (High reflectivity) ဗွဲမခိုဟ်ရ၊ ညးတအ် ပၠးစုတ် ဍေဟ် ပ္ဍဲ လတူ ဒ္ၚောဝ် တေလဳသကုပ် ဇၞော်ဇၞော် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သၞံင်ရ။
* '''ဓါတ် ပတိုန် လျး (Pyrotechnics/Propellants)''': ခဗိုက် အလူမဳနဳယာမ် မသောဲသောဲ ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ ဒြဟတ် ဒုံးပျံ (Solid rocket boosters) ဗီုကဵု Space Shuttle ဟိုတ်နူ ဍေဟ် တူပၟတ်မ္ဂး ပတိတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ သၠုင်လောန်ရ။

== ၉။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ကလေင်စကာ (Economic Aspects and Recycling) ==
အလူမဳနဳယာမ် ဂှ် ဒှ် လောဟ မၞုံကဵု ပရေင် ကလေင်စကာ (Recycling) ခိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိရ။ ပရေင် ကလေင်ပတိတ် အလူမဳနဳယာမ် နူကဵု ကပေါတ်တြေံ (Secondary production) ဂှ် စကာ ဒြဟတ် လျးလလဳ ဆ ၅% ဓဝ် သ္ပတောအ်ၜတ် ကု ပရေင် ပတိတ် နူကဵု တၟအ် Bauxite ရ။ 
ဟိုတ်ဂှ်ရ ခရော် ဒါန် ကေုာံ လိက်ဒါန် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဂှ် ကလေင် ဍိုတ် လေင် တုဲ ကလေင်စကာဒၟံင် လၟိုန် (Closed-loop recycling) မသ္ပကဵု ဖဵု သွက် သဘာဝ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ရ။

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် (Comparison with Other Elements) ==
အလူမဳနဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု လောဟ တၞဟ်တအ်မ္ဂး:
* '''ကု ပသဲ (Iron)''': ပသဲ ဂှ် ဍိုတ်က္ဍင်နူ ကီုလေဝ်၊ လျိုင် ဇြိုင်နူ ၃ ဆ တုဲ လေပ် က္တဵုဒှ် နှိင် (Rusting) ရ။ အလူမဳနဳယာမ် ဂှ် သာတုဲ နှိင် ဟွံစတုဲ စကာ ပ္ဍဲ က္ၜင်ကျာ ကေုာံ ဗတင် သ္ၚိရ။
* '''ကု ကောပ်ပါ (Copper)''': ကောပ်ပါ ဂှ် ကၠောအ် လလဳ ခိုဟ်နူ အလူမဳနဳယာမ် ကီုလေဝ်၊ လျိုင် ဇြိုင်နူ ကေုာံ ၚုဟ် က္ဍင်နူရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဇုက် လလဳ ဇၞော်ဇၞော် လတူ ကျာ ဂှ် ညးတအ် ပြံင်စကာ အလူမဳနဳယာမ် စၞး ကောပ်ပါ ရ。&lt;ref name=&quot;Cotton1999&quot;&gt;Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley &amp; Sons. pp. 175–180.&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Periodic table}}


[[ကဏ္ဍ:အလူမဳနဳယာမ်]]
[[ကဏ္ဍ:လောဟ ကြဴ-ကၠာဲဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>99spjrvvjqdu63ujaw9vvzuv1qzwgy0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဒြပ်သ္အး</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12727</id>
    <revision>
      <id>59064</id>
      <timestamp>2026-10-25T02:57:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox science | name = ဒြပ်သ္အး (Chemical Element) | image = [[File:Periodic_table_large.svg|300px|alt=သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] | caption = သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး (Periodic table of elements) မထ္ၜးလဝ် ဒြပ်သ္အး ၁၁၈ သာ် | field = [[ဓါတုဗေဒ]] (Chemistry) | components = [[အက်တောမ်]] (...&quot;</comment>
      <origin>59064</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14411" sha1="aafr2aphhlawdxfn1v73vy1l91q1ldf" xml:space="preserve">{{Infobox science
| name = ဒြပ်သ္အး (Chemical Element)
| image = [[File:Periodic_table_large.svg|300px|alt=သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]]
| caption = သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး (Periodic table of elements) မထ္ၜးလဝ် ဒြပ်သ္အး ၁၁၈ သာ်
| field = [[ဓါတုဗေဒ]] (Chemistry)
| components = [[အက်တောမ်]] (Atoms), [[ပရဝ်တွန်]] (Protons), [[နျူထရွန်]] (Neutrons), [[အဳလက်ထရွန်]] (Electrons)
| total_known = ၁၁၈ 
| naturally_occurring = ၉၄
| synthetic = ၂၄
}}

'''ဒြပ်သ္အး''' ({{lang-en|Chemical element}}) ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဒြပ်သ္အးဓါတု''' ဝွံ ဒှ် ဒြပ်မသ္အးဇ္ၚး မဟွံမာန် ပါ်ပတိတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပြံင်လှာဲ နကဵု လၟေင်ဓါတု (Chemical means) ရ။ ဒြပ်သ္အး ဇၟာပ်ပ်သာ်ဂှ် လဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု အက်တောမ် မၞုံကဵု လၟိဟ် ပရဝ်တွန် (Protons) တုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲ နျူကလိယ (Nucleus) ဍေဟ်ရ။ လၟိဟ် ပရဝ်တွန် ဏအ်ဂှ် ညးကော်စ ဂၞန်အက်တောမ် (Atomic number - Z) မဒှ် သင်္ကေတ အဓိက သွက်ဂွံ ပါ်ခြာ ဒြပ်သ္အး မွဲ ကု မွဲရ။ 

စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် သၟာသိပ္ပံတအ် ဂွံဆဵုကေတ် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီလဝ် ဒြပ်သ္အး သီုဖအိုတ် ၁၁၈ သာ် နွံရ။ ပ္ဍဲအကြာ ၁၁၈ သာ်ဂှ်၊ ဒြပ်သ္အး ဂၞန်အက်တောမ် ၁ (ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်) စဵုကဵု ၉၄ (ပလူတဝ်နဳယာမ်) တအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ သဘာဝ (Naturally occurring) တုဲ၊ နူဂၞန် ၉၅ စဵုကဵု ၁၁၈ တအ်ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မကၠောန်ပတိတ် ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် (Synthetic elements) ရ။ ဒြပ်သ္အး တအ်ဂှ် ပကောံစွံလဝ် နကဵု လၟေင် ဂၞန်အက်တောမ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ဓါတု ပ္ဍဲကဵု သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး (Periodic table) ရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
မအရေဝ် &quot;Element&quot; ဝွံ ကၠုင်နူ လေတ္တေန် ''elementum'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် သဇိုင် (Basic principle or root) ရ။ ပ္ဍဲခေတ် တြေံ (ဂရိတ်၊ အိန္ဒိယ ကေုာံ ကြုက်) တေအ်၊ ညးတအ် ပတှ်ေလဝ် ဒဒှ်ရ လောကဏအ် လဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဓါတ်ပန်သာ် (ဟွံသေင်မ္ဂး မသုန်သာ်) - တိ၊ ဍာ်၊ ကျာ ကေုာံ ပၟတ် (Earth, Water, Air, Fire) ရ။

စိုပ်ခေတ် သၞာံ ၁၆၆၁ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ [[Robert Boyle]] ပတိုန်ထ္ၜးလဝ် ပွံက် ဒြပ်သ္အး ခေတ်တၟိ (Modern definition) မဒှ် ဒြပ်မသ္အးဇ္ၚး ဟွံမာန် ပါ်ပတိတ် နကဵု လၟေင်ဓါတု ရ။ ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၈၉ သၟာသိပ္ပံ ပြင်သေတ် [[Antoine Lavoisier]] ပတိတ် စရင် ဒြပ်သ္အး ပထမအိုတ် မၞုံကဵု ဒြပ် ၃၃ သာ် (မပ္တံကဵု အံက်သဳဂျိန် ကေုာံ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်) ရ。&lt;ref name=&quot;Boyle1661&quot;&gt;Boyle, R. (1661). ''The Sceptical Chymist''. J. Cadwell.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ပွံက် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် (Definition and Structure) ==
ဒြပ်သ္အး မွဲဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဒက်ပ္တန်ဍေဟ်မ္ဂး ဍိုက်ပေင် ကု အက်တောမ် ရ:
* '''နျူကလိယ (Nucleus)''': ဒှ် လဒေါဝ်ဗဟဵု အက်တောမ် မဍိုက်ပေင် ကု ပရဝ်တွန် (Protons - လလဳအာမောဝ်) ကေုာံ နျူထရွန် (Neutrons - လလဳသၟဟ်) ရ။
* '''အဳလက်ထရွန် (Electrons)''': ဒှ် လလဳအာမေတ် မဂေတ်ကဝိုင် နျူကလိယ ပ္ဍဲ ဗွိုက် (Electron shells) ရ။
ဒြပ်သ္အး မွဲ ကဵု မွဲ တၞဟ်ခြာရေင်သကအ် ဟိုတ်နူ လၟိဟ် ပရဝ်တွန် မၞုံပ္ဍဲ နျူကလိယ ဟွံတုပ်ရ။ ဥပမာ - ကာဗောန် နွံ ပရဝ်တွန် ၆ မ၊ အံက်သဳဂျိန် နွံ ပရဝ်တွန် ၈ မ။&lt;ref name=&quot;IUPAC2014&quot;&gt;IUPAC. (2014). ''Compendium of Chemical Terminology'' (Gold Book). International Union of Pure and Applied Chemistry.&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဂၞန်အက်တောမ် ကေုာံ အိုင်သဝ်တုပ် (Atomic number and Isotopes) ==
'''ဂၞန်အက်တောမ် (Atomic Number - Z)''' ဝွံ ဒှ် လၟိဟ် ပရဝ်တွန် မၞုံပ္ဍဲ အက်တောမ် ဒြပ်သ္အး မွဲရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် သင်္ကေတ အဓိက သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒြပ်သ္အး ရ။
'''အိုင်သဝ်တုပ် (Isotopes)''' ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မွဲဂကူဓဝ် (လၟိဟ် ပရဝ်တွန် တုပ်) ဆဂး လၟိဟ် နျူထရွန် (Neutrons) ဟွံတုပ်ရ။ ဥပမာ - ဒြပ်သ္အး ကာဗောန် (Carbon) ဂှ် နွံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် ကာဗောန်-၁၂ (Carbon-12), ကာဗောန်-၁၃ (Carbon-13), ကေုာံ ကာဗောန်-၁၄ (Carbon-14) ရ။ အခိုက်အလိုက် ဓါတု ဍေဟ်တအ် တုပ်ကီုလေဝ် လျိုင် ဍေဟ်တအ် ဟွံတုပ်ရ။

== ၄။ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး (Periodic Table) ==
သၟာသိပ္ပံ ရုရှာ [[Dmitri Mendeleev]] ခၞံဗဒှ်လဝ် သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး (Periodic table) ပထမအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၆၉ ရ။ ညးဖျေံလဝ် လၟေင် ဒြပ်သ္အး အတိုင် လျိုင်အက်တောမ် (Atomic weight) ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်မ္ဂး သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး ဂှ် လဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု လၟေင် ဂၞန်အက်တောမ် (Atomic number Z) ရ။
* '''ဂကောံ (Groups/Columns)''': လၟေင် ဍိုန် (Vertical columns) ၁၈ ဂှ် ကော်ဂး ဂကောံရ။ ဒြပ်သ္အး မၞုံပ္ဍဲ ဂကောံတုပ်မ္ဂး နွံကဵု အခိုက်အလိုက် ဓါတု တုပ်သၟဟ်ရ (ဥပမာ - ဟာလဝ်ဂျေန်)။
* '''ကဆံင် (Periods/Rows)''': လၟေင် လမၠာဲ (Horizontal rows) ၇ ဂှ် ကော်ဂး ကဆံင်ရ။&lt;ref name=&quot;Scerri2007&quot;&gt;Scerri, E. R. (2007). ''The Periodic Table: Its Story and Its Significance''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

== ၅။ ဂကောံ ကေုာံ ဂကူ (Groups and Categories) ==
ဒြပ်သ္အး တအ်ဂှ် ပါ်ခြာလဝ် အတိုင် အခိုက်အလိုက် ဍေဟ်တအ်ရ:
# '''လောဟ (Metals)''': ဗွဲမဂၠိုင် မ္ၚိုဟ်၊ ကၠောအ်လလဳ၊ ကၠောအ်ဓါတ်ဂမ္တဴ (ဥပမာ - ပသဲ၊ ထဝ်၊ အလူမဳနဳယာမ်)။
# '''ဟွံသေင်ကဵုလောဟ (Non-metals)''': ဗွဲမဂၠိုင် ဒှ် ဓာတ်ကျာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒြပ် မထကးလောဲ (ဥပမာ - အံက်သဳဂျိန်၊ ကာဗောန်)။
# '''လောဟကဝက် (Metalloids)''': နွံ အခိုက် အကြာ လောဟ ကေုာံ ဟွံသေင်ကဵုလောဟ (ဥပမာ - သဳလဳကောန်၊ ဗဝ်ရောန်)။

== ၆။ အခိုက်အလိုက် ဓါတု ကေုာံ ရူပ (Chemical and Physical Properties) ==
* '''အခိုက်အလိုက် ဓါတု (Chemical Properties)''': ဒြပ်သ္အး တအ် လေပ်ပံင်ကောံ (Chemical bonding) ရေင်သကအ် နကဵု ဒြဟတ်ဓါတ် (Valence electrons) သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် ဒြပ်ပံင်ကောံ (Compounds) ရ။
* '''အခိုက်အလိုက် ရူပ (Physical Properties)''': ဒြပ်သ္အး တအ် နွံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် (Melting point)၊ ကဆံင်ကတဴ (Boiling point)၊ လျိုင် (Density) ကေုာံ အသာ် ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်ရ။ ဥပမာ - တာန်သတေန် (Tungsten) နွံ ကဆံင်စှ်ေဍာ် သၠုင်အိုတ်၊ ဟဳလဳယာမ် နွံ သဝ်အိုတ်ရ။

== ၇။ ဒတန်ပ္ဍဲစက်ဝဲလောက (Abundance in the Universe) ==
ပ္ဍဲစက်ဝဲလောက (Universe) ဏအ်၊ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် (Hydrogen) ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံဂၠိုင်အိုတ် (ၜိုတ် ၇၄%) တုဲ ဟဳလဳယာမ် (Helium) ဒှ် မရနုက်ကဵု ၜါ (ၜိုတ် ၂၄%) ရ။ ဆဂး လတူတိ (Earth's crust) ပိုယ်ဏအ်မ္ဂး၊ အံက်သဳဂျိန် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံဂၠိုင်အိုတ် (၄၆%)၊ ဆက်တုဲ သဳလဳကောန် (၂၇%)၊ အလူမဳနဳယာမ် (၈%) ကေုာံ ပသဲ (၅%) တအ် ဒှ်ရ။&lt;ref name=&quot;Anders1989&quot;&gt;Anders, E.; Grevesse, N. (1989). &quot;Abundances of the elements: Meteoritic and solar&quot;. ''Geochimica et Cosmochimica Acta''. 53 (1): 197–214.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ပရေင်က္တဵုဒှ် ကေုာံ ပရေင်ပါ်ပတိတ် (Origin and Synthesis) ==
ဒြပ်သ္အး လျိုင်သာသာ တအ် (ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်၊ ဟဳလဳယာမ်၊ လဳသဳယာမ်) ဂှ် က္တဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲအခိင် မဟာခတိုဟ်ဇၞော် (Big Bang) တေအ်ရ။ ဒြပ်သ္အး ဇြိုင်ဇြိုင် (စဵုကဵု ပသဲ) တအ်ဂှ် က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ သၞံင် (Stellar nucleosynthesis) ကေုာံ ဒြပ်သ္အး ဇြိုင်အိုတ် တအ်ဂှ် က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ Supernova ရ။
ဒြပ်သ္အး ဂၞန် ၉၅ လတူ တအ်ဂှ် ဒှ် Synthetic elements မကၠောန်ပတိတ် ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် နကဵု ရုင်စက် Particle accelerators ရ။

== ၉။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ် (Applications and Uses) ==
ဒြပ်သ္အး ဇၟာပ်ပ်သာ် နွံကဵု လွပ် အဓိက သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဇဳဝဗေဒရ:
* ကာဗောန်၊ အံက်သဳဂျိန်၊ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ကေုာံ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် တအ်ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ဇဳဝဗေဒ (Life) ရ။
* လောဟ ဗီုကဵု ပသဲ၊ အလူမဳနဳယာမ်၊ ကောပ်ပါ တအ်ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ ပရေင်သြိုင်ခၞံ ကေုာံ စက်အီလက်ထရဝ်နေတ် ရ။
* ဓာတ်ဓါတ် ဗီုကဵု နဳယျိုန် တအ် စကာ ပ္ဍဲ မပၟတ် ဓာတ်လလဳရ。

== ၁၀။ ဓါတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် (Chemical Compounds) ==
ဒြပ်သ္အး မွဲ ကဵု မွဲ ပံင်ကောံ (Chemical reaction) မ္ဂး က္တဵုဒှ် '''ဒြပ်ပံင်ကောံ''' (Compounds) မၞုံကဵု အခိုက်အလိုက် တၞဟ်ခြာ နူ ဒြပ်သ္အး သဇိုင် ဍေဟ်ရ။ ဥပမာ - ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် (မလေပ်တူပၟတ်) ကေုာံ ဓာတ်ကျာ အံက်သဳဂျိန် ပံင်ကောံမ္ဂး က္တဵုဒှ် ဍာ် (H₂O) မသ္အးဇ္ၚးရ။ လဒက်ပ္တန် ဓါတု ဝွံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် သတ္တလောက အလုံမွဲရ。&lt;ref name=&quot;Pauling1960&quot;&gt;Pauling, L. (1960). ''The Nature of the Chemical Bond'' (3rd ed.). Cornell University Press.&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Periodic table}}

[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဓါတုဗေဒ]]</text>
      <sha1>aafr2aphhlawdxfn1v73vy1l91q1ldf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဖဝ်သဖဝ်ရပ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12728</id>
    <revision>
      <id>59065</id>
      <timestamp>2026-10-25T03:01:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox element | name = ဖဝ်သဖဝ်ရေတ် | english_name = Phosphorus | symbol = P | atomic_number = 15 | atomic_mass = 30.973761998 | element_category = [[ဟွံသေင်ကဵုလောဟ]] (Reactive nonmetal) | group = 15 | period = 3 | block = p-block | appearance = သာ်ဗုမံင် (Waxy white) ဟွံသေင်မ္ဂး သာ်ဗ္ကေတ် | image = File:Ph...&quot;</comment>
      <origin>59065</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18332" sha1="ftmcqoyby85r1yntk89msbmio2a9wic" xml:space="preserve">{{Infobox element
| name = ဖဝ်သဖဝ်ရေတ်
| english_name = Phosphorus
| symbol = P
| atomic_number = 15
| atomic_mass = 30.973761998
| element_category = [[ဟွံသေင်ကဵုလောဟ]] (Reactive nonmetal)
| group = 15
| period = 3
| block = p-block
| appearance = သာ်ဗုမံင် (Waxy white) ဟွံသေင်မ္ဂး သာ်ဗ္ကေတ်
| image = [[File:Phosphorus-red-macrophotography.jpg|250px|alt=ဖဝ်သဖဝ်ရေတ် ဗ္ကေတ်]]
| caption = ခဗိုက် ဖဝ်သဖဝ်ရေတ် ဗ္ကေတ် (Red phosphorus)
| phase = Solid
| melting_point_K = 317.3
| melting_point_C = 44.15 (သွက် ဖဝ်သဖဝ်ရေတ် ဗု)
| boiling_point_K = 553.7
| boiling_point_C = 280.5
| density_stp = 1.823 g/cm3 (သွက် ဖဝ်သဖဝ်ရေတ် ဗု)
| discovery = [[Hennig Brand]] (၁၆၆၉)
| first_isolation = [[Hennig Brand]] (၁၆၆၉)
}}

'''ဖဝ်သဖဝ်ရေတ်''' ({{lang-en|Phosphorus}}) ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲအရေဝ်လ္ၚဵု မကော်ဂး '''ၜဵုဓာတ်ဝှိုအ်သဝှိတ် (ၜဵုဓာတ်လလိင်)'''[cite: 1, 2] ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓါတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''P''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၁၅ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] (Periodic table) မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၅ (Group 15) တုဲ ဒှ် ဒြပ်သ္အး [[ဟွံသေင်ကဵုလောဟ]] (Reactive nonmetal) မွဲရ။ ဖဝ်သဖဝ်ရေတ် ဝွံ နွံကဵု ဗီုပြင် အခိုက်အလိုက် (Allotropes) မဂၠိုင်ကဵုသာ်တုဲ၊ မပြာကတ်အိုတ်ဂှ် ဒှ် ဖဝ်သဖဝ်ရေတ် ဗု (White phosphorus) ကေုာံ ဖဝ်သဖဝ်ရေတ် ဗ္ကေတ် (Red phosphorus) ရ။

ဟိုတ်နူ ဖဝ်သဖဝ်ရေတ် ဝွံ မၞုံကဵု အဆက်အစပ် ဓါတု (Chemical reactivity) သၠုင်လောန်ဂှ်ရ၊ ပ္ဍဲသဘာဝမ္ဂး ဍေဟ် ဟွံမံင် ကေတ်တ် (Free element) လးလးတုဲ၊ လေပ်ပံင်ကောံ ပ္ဍဲ ဓါတ်တၟအ် ဖဝ်သဖိတ် (Phosphate minerals) လၟိုန်ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ ဖဝ်သဖဝ်ရေတ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး အဓိက သွက် ပရေင်တဵုလွဳ (Fertilizers)၊ ကမၠောန် ကၠောန် မပၟတ် (Matches) ကေုာံ ဒှ် ဓါတ်သဇိုင် သွက် လမျီု သတ္တဝါ သီုဖအိုတ် လတူတိဝွံရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ယၟုမ္ဂး &quot;ဖဝ်သဖဝ်ရေတ်&quot; (Phosphorus) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် ဂရိတ် ''phosphoros'' (φωσφόρος) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ညးမယိုက်ဂၠေင် လျး&quot; (Light-bringing) ရ။ ဟိုတ်ဂှ် ဒှ်ဟိုတ်နူ ဖဝ်သဖဝ်ရေတ် ဗု ဂှ် ပတိတ် လျးတၟး ပ္ဍဲ ဒၞာဲဂၠုဂၠု (Glows in the dark) မာန်ရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၆၉ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ကေုာံ သၟာဓါတုခေတ်တြေံ (Alchemist) ဂကူဂျာမာန် [[Hennig Brand]] ဂွံဆဵုကေတ် ဖဝ်သဖဝ်ရေတ် ပထမအိုတ်ရ။ ညးဝွံ စမ်ၜတ် ဖျေံဂမ္တဴ ဍာ်ပသေဝ် မၞိဟ် (Urine) မဂၠိုင်ကဵု လဳတာ သွက်ဂွံ ဂၠာဲ တၟအ်ဒဿန (Philosopher's stone) တုဲ၊ အစောဲဂှ် ကလိဂွံ ခဲလောဟ မပတိတ် လျးတၟး မကော်ဂး ဖဝ်သဖဝ်ရေတ် ဝွံရ။ ဖဝ်သဖဝ်ရေတ် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး ပထမအိုတ် မဂွံဆဵုကေတ် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီလဝ် ပ္ဍဲ ခေတ်သိပ္ပံရ。&lt;ref name=&quot;Weeks1933&quot;&gt;Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 45-50.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဂကောံဓါတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် (Chemical Properties and Allotropes) ==
ဖဝ်သဖဝ်ရေတ် ဝွံ နွံကဵု ဗီုပြင် အခိုက်အလိုက် (Allotropes) မတၞဟ်ခြာ ဗွဲမဂၠိုင်:
* '''ဖဝ်သဖဝ်ရေတ် ဗု (White Phosphorus - P₄)''': ဒှ် ဗီုပြင် မၞုံကဵု ဂျိဇၞော် (Highly toxic)၊ သာ်ဗု ဟွံသေင်မ္ဂး သာ်ဍာ်မိတ်ၜတ်တ်ရ။ ဍေဟ်ဝွံ မလေပ် တူပၟတ် ကေတ်တ် ပ္ဍဲ ကျာ (Pyrophoric) တုဲ ညးတအ် ဒးဂိုင်စွံ ဍေဟ် ပ္ဍဲ သၟဝ် ဍာ် လၟိုန်ရ။
* '''ဖဝ်သဖဝ်ရေတ် ဗ္ကေတ် (Red Phosphorus)''': ယဝ်ရ ဖျေံဂမ္တဴ ဖဝ်သဖဝ်ရေတ် ဗု ပ္ဍဲ ဒၞာဲဟွံမဲ ကု အံက်သဳဂျိန် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ပြံင်လှာဲအာ ဒှ် ဖဝ်သဖဝ်ရေတ် ဗ္ကေတ် ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဟွံမဲ ကု ဂျိ ကေုာံ ညိင်ဝတ်နူ (More stable) တုဲ စကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် မပၟတ်ရ။
* '''ဖဝ်သဖဝ်ရေတ် လမ္စံက် ကေုာံ ခဍောင် (Black and Violet Phosphorus)''': ဒှ် ဗီုပြင် မညိင်ဝတ်အိုတ် တုဲ ကၠောအ်လလဳ (Semiconductor) ဂွံရ။

== ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ (Forms and Abundance in Nature) ==
လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ ဖဝ်သဖဝ်ရေတ် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု ၁၁ (Eleventh most abundant element) တုဲ နွံ ၜိုတ် ၀.၁% သီုဖအိုတ်ရ။ 

ဟိုတ်နူ ဍေဟ် က္တဵုဒှ် အဆက်အစပ် ဓါတု ထတ်လောန်ဂှ်ရ၊ ပ္ဍဲသဘာဝမ္ဂး ဖဝ်သဖဝ်ရေတ် ဂှ် ဟွံမံင် ကေတ်တ်ရ။ ဗွဲမဂၠိုင် ဍေဟ် လေပ်မံင် ပ္ဍဲ ဓါတ်တၟအ် ဖဝ်သဖိတ် (Phosphate rocks) မပ္တံကဵု Apatite (Fluorapatite ကေုာံ Hydroxylapatite) တအ်ရ။ တၟအ်တအ်ဝွံ ဒှ် တၟအ် မခါဲကေတ် သွက်ဂွံ ကၠောန် ဓါတ်ဝေတ် တဵုလွဳ (Fertilizer) ရ。&lt;ref name=&quot;Greenwood1997&quot;&gt;Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 473–478.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် (Production and Extraction) ==
ပရေင်ပတိတ် ဖဝ်သဖဝ်ရေတ် သ္အးဇ္ၚး ကေုာံ ဓါတ်ဖဝ်သဖိတ် အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နကဵု လၟေင် ပရေင်ခါဲ တၟအ် ဖဝ်သဖိတ် (Phosphate rock mining) ရ။ 
သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ဖဝ်သဖဝ်ရေတ် ဗု မ္ဂး၊ ညးတအ် ပၠုပ်စုတ် တၟအ် ဖဝ်သဖိတ်၊ သဲ (Silica)၊ ကေုာံ ချး (Carbon) ပ္ဍဲ မဖိုဟ်လလဳ ဂမ္တဴသၠုင် (Electric arc furnace) မၞုံကဵု ဂမ္တဴ ၁၅၀၀ ဒီဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် တုဲ ဓါတ်ကျာ ဖဝ်သဖဝ်ရေတ် ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။

ဍုင်မခါဲပတိတ် တၟအ် ဖဝ်သဖိတ် အဓိကဂမၠိုင်ဂှ် ဒှ် ဍုင် ကြုက် (China)၊ မဝ်ရဝ်ကဝ် (Morocco)၊ ကေုာံ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (USA) တအ်ရ။ ဒၞာဲခါဲတၟအ် မဝ်ရဝ်ကဝ် ဂှ် နွံကဵု တၟအ်ဖဝ်သဖိတ် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။

== ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် (Isotopes of Phosphorus) ==
ဖဝ်သဖဝ်ရေတ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် (Isotopes) မညိင်ဝတ် (Stable) ဆ မွဲသာ်ဓဝ်ရ မတွဟ်ဂး '''Phosphorus-31 (³¹P)''' ရ:
* '''Phosphorus-31 (³¹P)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံ ပ္ဍဲသဘာဝ ၁၀၀% ရ။ နျူကလိယ ဍေဟ်ဂှ် ဍိုက်ပေင် ကု ပရဝ်တွန် ၁၅ မ ကေုာံ နျူထရွန် ၁၆ မ ရ။
* '''Phosphorus-32 (³²P)''' ကေုာံ '''Phosphorus-33 (³³P)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် (Radioactive isotopes) မကၠောန်ပတိတ်လဝ် ပ္ဍဲစက်ရ။ ဍေဟ်တအ် နွံ အာယုက် (Half-life) ၁၄.၃ တ္ၚဲ ကေုာံ ၂၅.၄ တ္ၚဲ အတိုင်လၟေင်တုဲ၊ ညးတအ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ပရေင်စမ်ၜတ် ဇဳဝဗေဒ (Radiotracers) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဓါတ် DNA ကေုာံ ရုက္ခဗေဒ ရ。&lt;ref name=&quot;Corbridge2013&quot;&gt;Corbridge, D. E. C. (2013). ''Phosphorus: Chemistry, Biochemistry and Technology'' (6th ed.). CRC Press.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် (Applications and Uses) ==
ဖဝ်သဖဝ်ရေတ် ကေုာံ ဓါတ်ပံင်ကောံ ဍေဟ်တအ် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန်ရုင်စက်:
# '''ဓါတ်ဝေတ် တဵုလွဳ (Fertilizers)''': လွပ် ဇၞော်အိုတ် (ဂၠိုင်နူ ၈၅%) သွက် ဖဝ်သဖဝ်ရေတ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ကၠောန် Ammonium phosphate ကေုာံ Superphosphate သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲ ဗ္ၚ တဵုလွဳ ညံင်သြောအ် ကေုာံ တၞံဆု ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ခိုဟ်ရ။
# '''မပၟတ် ကေုာံ လျးပၟတ် (Matches and Pyrotechnics)''': ဖဝ်သဖဝ်ရေတ် ဗ္ကေတ် ဂှ် စကာ ကၠောန် ဇိုင် မပၟတ် (Safety matches) ကေုာံ မပၟတ် ပၞာန် (Flares) ရ။
# '''လောဟ ပံင်နှဴ (Metallurgy)''': ဖဝ်သဖဝ်ရေတ် ဂှ် ထပ်စုတ် ပ္ဍဲ ပသဲ ကေုာံ ကောပ်ပါ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင်ခိုင်က္ဍင် (Phosphor bronze) ရ။
# '''ဍာ်ဆပ်ပျာ (Detergents)''': ခေတ်ကၠာတေအ် Sodium tripolyphosphate ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ ဍာ်ဆပ်ပျာ ကြာတ်ယာတ် ကီုလေဝ်၊ လၟုဟ် ဖအောန်ဖျေံလဝ် ဟိုတ်နူ ပရေင်အန္တရာယ် သဘာဝ (Eutrophication) ရ။

== ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်းကဏ္ဍ (Biological Role) ==
ဖဝ်သဖဝ်ရေတ် ဝွံ ဒှ် ဓါတ် အဓိက (Essential macronutrient) သွက် သတ္တဝါ ကေုာံ တၞံဆု သီုဖအိုတ် លတူတိဝွံရ:
* '''လဒက်ပ္တန် DNA ကေုာံ RNA''': ဓါတ် ဖဝ်သဖိတ် ဂှ် ဒှ် သဇိုင် ဇုတ်စး (Sugar-phosphate backbone) သွက် DNA ကေုာံ RNA မဒှ် အရာ မဂိုင်စွံ ဗဳဇ သတ္တဝါ တအ်ရ။
* '''ဒြဟတ် လမျီု (ATP)''': ဓါတ် Adenosine triphosphate (ATP) မၞုံကဵု ဖဝ်သဖဝ်ရေတ် ဂှ် ဒှ် ဓါတ် မပလံင်ဗစိုပ် ဒြဟတ် သွက် ဆဲလ် (Cells) တအ် ဂွံကၠောန် ကမၠောန်ရ။
* '''ဇုတ် ကေုာံ ၚေက် (Bones and Teeth)''': ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ မၞိဟ်၊ ဖဝ်သဖဝ်ရေတ် ၈၅% ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ ဇုတ် ကေုာံ ၚေက် နဒဒှ် ဓါတ် Calcium phosphate (Hydroxyapatite) မသ္ပကဵု ညံင်ဂွံ မ္ၚိုဟ်ခိုင်ရ。&lt;ref name=&quot;Heaney2000&quot;&gt;Heaney, R. P. (2000). &quot;Phosphorus&quot;. In ''Introduction to Nutrition and Metabolism''. CRC Press. pp. 249–251.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် (Safety and Hazards) ==
ဗီုပြင် ဖဝ်သဖဝ်ရေတ် ဗု (White phosphorus) ဂှ် ဒှ် ဒြပ် မၞုံကဵု ဂျိဇၞော်လောန် (Highly toxic) ကေုာံ က္တဵုဒှ် အန္တရာယ် ပြဟ်လောန်ရ။ 
* ယဝ်ရ ဒးစၞာံမ္ဂး ဍေဟ် စံင်ပလီု စၞာံ ဗွဲမဇြိုဟ်နက် (Severe burns) ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ၊ သၟာကမၠောန် ကၠောန် မပၟတ် တအ် ဒးဒုင် ယဲ က္ဍတ်ပါင် (Phossy jaw) ဟိုတ်နူ ယက် ဖဝ်သဖဝ်ရေတ် ဗု ဂှ်ရ။
* ဖဝ်သဖဝ်ရေတ် ဗ္ကေတ် (Red phosphorus) ဂှ် ဟွံမဲ ကု ဂျိ ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ တူပၟတ်မ္ဂး ဍေဟ် ပတိတ် ယက် မၞုံကဵု ဂျိ ရ။
* ပ္ဍဲ သဘာဝ၊ ဓါတ်ဝေတ် ဖဝ်သဖိတ် မဇွောဝ်စှ်ေ ပ္ဍဲ ဍာ်လစ (Agricultural runoff) ဂှ် ပတိုန်ကဵု ယဲ ဍာ်လီု ကေုာံ တၞံဍာ် ဇၞော်ဂၠိုင်လောန် (Algal blooms / Eutrophication) မဂစိုတ် က တအ်ရ。

== ၉။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Economic Aspects and Future Outlook) ==
ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဖဝ်သဖဝ်ရေတ် ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ပရေင်စၞစ အလုံဂၠးတိ (Global food security) ရ။ ဟိုတ်နူ ပရေင်တဵုလွဳ ဂၠးတိ နွံပၟိက် ဓါတ်ဝေတ် ဖဝ်သဖိတ် လၟိုန်ဂှ်ရ၊ တၟအ် ဖဝ်သဖိတ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မနွံ ၚုဟ်မး သၠုင်ရ။ ဆဂး တၟအ် ဖဝ်သဖိတ် လတူတိ ဂှ် ကေတ်တုဲမ္ဂး အိုတ်အာ (Finite resource) တုဲ သၟာသိပ္ပံတအ် စဵုဒၞာလဝ် ဒဒှ်ရ ဍေဟ် မလေပ် အိုတ်အာ ပ္ဍဲ အနာဂတ် (Peak phosphorus) မာန်ရ။

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် (Comparison with Other Elements) ==
ဖဝ်သဖဝ်ရေတ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး:
* '''ကု နိုက်ထရဝ်ဂျိန် (Nitrogen)''': သီုၜါဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၅ တုဲ ဒှ် ဓါတ် အဓိက သွက် ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ (DNA/ATP) ရ။ ဆဂး နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ဂှ် ဒှ် ဓာတ်ကျာ မညိင်ဝတ် (Inert gas) တုဲ ဖဝ်သဖဝ်ရေတ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်မ္ၚိုဟ် မက္တဵုဒှ် ဓါတု ထတ်လောန် (Highly reactive solid) ရ。
* '''ကု သာလ်ဖာ (Sulfur)''': သီုၜါဂှ် ဒှ် ဟွံသေင်ကဵုလောဟ ကေုာံ နွံ ပ္ဍဲ ကဆံင်တုပ် (Period 3) ရ။ ဍေဟ်တအ် သီုၜါ လေပ်ပံင်ကောံ ကလိဂွံ ဓါတ်ပံင်ကောံ (Sulfides and Phosphides) မစကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် မပၟတ် ကေုာံ တဵုလွဳရ。&lt;ref name=&quot;Housecroft2008&quot;&gt;Housecroft, C. E.; Sharpe, A. G. (2008). ''Inorganic Chemistry'' (3rd ed.). Prentice Hall. pp. 380–385.&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Periodic table}}

[[ကဏ္ဍ:ဖဝ်သဖဝ်ရေတ်]]
[[ကဏ္ဍ:ဟွံသေင်ကဵုလောဟဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>ftmcqoyby85r1yntk89msbmio2a9wic</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59076</id>
      <parentid>59065</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T03:29:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59076</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18206" sha1="rzaf1bwkl6fakitnedj7908kc8cjt0f" xml:space="preserve">{{Infobox element
| name = ဖဝ်သဖဝ်ရပ်
| english_name = Phosphorus
| symbol = P
| atomic_number = 15
| atomic_mass = 30.973761998
| element_category = [[ဟွံသေင်ကဵုလောဟ]] (Reactive nonmetal)
| group = 15
| period = 3
| block = p-block
| appearance = သာ်ဗုမံင် (Waxy white) ဟွံသေင်မ္ဂး သာ်ဗ္ကေတ်
| image = [[File:Phosphorus-red-macrophotography.jpg|250px|alt=ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ဗ္ကေတ်]]
| caption = ခဗိုက် ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ဗ္ကေတ် (Red phosphorus)
| phase = Solid
| melting_point_K = 317.3
| melting_point_C = 44.15 (သွက် ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ဗု)
| boiling_point_K = 553.7
| boiling_point_C = 280.5
| density_stp = 1.823 g/cm3 (သွက် ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ဗု)
| discovery = [[Hennig Brand]] (၁၆၆၉)
| first_isolation = [[Hennig Brand]] (၁၆၆၉)
}}

'''ဖဝ်သဖဝ်ရပ်''' ({{lang-en|Phosphorus}}) ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲအရေဝ်လ္ၚဵု မကော်ဂး '''ၜဵုဓာတ်ဝှိုအ်သဝှိတ် (ၜဵုဓာတ်လလိင်)'''[cite: 1, 2] ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓါတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''P''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၁၅ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] (Periodic table) မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၅ (Group 15) တုဲ ဒှ် ဒြပ်သ္အး [[ဟွံသေင်ကဵုလောဟ]] (Reactive nonmetal) မွဲရ။ ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ဝွံ နွံကဵု ဗီုပြင် အခိုက်အလိုက် (Allotropes) မဂၠိုင်ကဵုသာ်တုဲ၊ မပြာကတ်အိုတ်ဂှ် ဒှ် ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ဗု (White phosphorus) ကေုာံ ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ဗ္ကေတ် (Red phosphorus) ရ။

ဟိုတ်နူ ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ဝွံ မၞုံကဵု အဆက်အစပ် ဓါတု (Chemical reactivity) သၠုင်လောန်ဂှ်ရ၊ ပ္ဍဲသဘာဝမ္ဂး ဍေဟ် ဟွံမံင် ကေတ်တ် (Free element) လးလးတုဲ၊ လေပ်ပံင်ကောံ ပ္ဍဲ ဓါတ်တၟအ် ဖဝ်သဖိတ် (Phosphate minerals) လၟိုန်ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး အဓိက သွက် ပရေင်တဵုလွဳ (Fertilizers)၊ ကမၠောန် ကၠောန် မပၟတ် (Matches) ကေုာံ ဒှ် ဓါတ်သဇိုင် သွက် လမျီု သတ္တဝါ သီုဖအိုတ် လတူတိဝွံရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ယၟုမ္ဂး &quot;ဖဝ်သဖဝ်ရပ်&quot; (Phosphorus) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် ဂရိတ် ''phosphoros'' (φωσφόρος) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ညးမယိုက်ဂၠေင် လျး&quot; (Light-bringing) ရ။ ဟိုတ်ဂှ် ဒှ်ဟိုတ်နူ ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ဗု ဂှ် ပတိတ် လျးတၟး ပ္ဍဲ ဒၞာဲဂၠုဂၠု (Glows in the dark) မာန်ရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၆၉ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ကေုာံ သၟာဓါတုခေတ်တြေံ (Alchemist) ဂကူဂျာမာန် [[Hennig Brand]] ဂွံဆဵုကေတ် ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ပထမအိုတ်ရ။ ညးဝွံ စမ်ၜတ် ဖျေံဂမ္တဴ ဍာ်ပသေဝ် မၞိဟ် (Urine) မဂၠိုင်ကဵု လဳတာ သွက်ဂွံ ဂၠာဲ တၟအ်ဒဿန (Philosopher's stone) တုဲ၊ အစောဲဂှ် ကလိဂွံ ခဲလောဟ မပတိတ် လျးတၟး မကော်ဂး ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ဝွံရ။ ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး ပထမအိုတ် မဂွံဆဵုကေတ် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီလဝ် ပ္ဍဲ ခေတ်သိပ္ပံရ。&lt;ref name=&quot;Weeks1933&quot;&gt;Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 45-50.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဂကောံဓါတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် (Chemical Properties and Allotropes) ==
ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ဝွံ နွံကဵု ဗီုပြင် အခိုက်အလိုက် (Allotropes) မတၞဟ်ခြာ ဗွဲမဂၠိုင်:
* '''ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ဗု (White Phosphorus - P₄)''': ဒှ် ဗီုပြင် မၞုံကဵု ဂျိဇၞော် (Highly toxic)၊ သာ်ဗု ဟွံသေင်မ္ဂး သာ်ဍာ်မိတ်ၜတ်တ်ရ။ ဍေဟ်ဝွံ မလေပ် တူပၟတ် ကေတ်တ် ပ္ဍဲ ကျာ (Pyrophoric) တုဲ ညးတအ် ဒးဂိုင်စွံ ဍေဟ် ပ္ဍဲ သၟဝ် ဍာ် လၟိုန်ရ။
* '''ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ဗ္ကေတ် (Red Phosphorus)''': ယဝ်ရ ဖျေံဂမ္တဴ ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ဗု ပ္ဍဲ ဒၞာဲဟွံမဲ ကု အံက်သဳဂျိန် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ပြံင်လှာဲအာ ဒှ် ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ဗ္ကေတ် ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဟွံမဲ ကု ဂျိ ကေုာံ ညိင်ဝတ်နူ (More stable) တုဲ စကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် မပၟတ်ရ။
* '''ဖဝ်သဖဝ်ရပ် လမ္စံက် ကေုာံ ခဍောင် (Black and Violet Phosphorus)''': ဒှ် ဗီုပြင် မညိင်ဝတ်အိုတ် တုဲ ကၠောအ်လလဳ (Semiconductor) ဂွံရ။

== ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ (Forms and Abundance in Nature) ==
လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု ၁၁ (Eleventh most abundant element) တုဲ နွံ ၜိုတ် ၀.၁% သီုဖအိုတ်ရ။ 

ဟိုတ်နူ ဍေဟ် က္တဵုဒှ် အဆက်အစပ် ဓါတု ထတ်လောန်ဂှ်ရ၊ ပ္ဍဲသဘာဝမ္ဂး ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ဂှ် ဟွံမံင် ကေတ်တ်ရ။ ဗွဲမဂၠိုင် ဍေဟ် လေပ်မံင် ပ္ဍဲ ဓါတ်တၟအ် ဖဝ်သဖိတ် (Phosphate rocks) မပ္တံကဵု Apatite (Fluorapatite ကေုာံ Hydroxylapatite) တအ်ရ။ တၟအ်တအ်ဝွံ ဒှ် တၟအ် မခါဲကေတ် သွက်ဂွံ ကၠောန် ဓါတ်ဝေတ် တဵုလွဳ (Fertilizer) ရ。&lt;ref name=&quot;Greenwood1997&quot;&gt;Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 473–478.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် (Production and Extraction) ==
ပရေင်ပတိတ် ဖဝ်သဖဝ်ရပ် သ္အးဇ္ၚး ကေုာံ ဓါတ်ဖဝ်သဖိတ် အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နကဵု လၟေင် ပရေင်ခါဲ တၟအ် ဖဝ်သဖိတ် (Phosphate rock mining) ရ။ 
သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ဗု မ္ဂး၊ ညးတအ် ပၠုပ်စုတ် တၟအ် ဖဝ်သဖိတ်၊ သဲ (Silica)၊ ကေုာံ ချး (Carbon) ပ္ဍဲ မဖိုဟ်လလဳ ဂမ္တဴသၠုင် (Electric arc furnace) မၞုံကဵု ဂမ္တဴ ၁၅၀၀ ဒီဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် တုဲ ဓါတ်ကျာ ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။

ဍုင်မခါဲပတိတ် တၟအ် ဖဝ်သဖိတ် အဓိကဂမၠိုင်ဂှ် ဒှ် ဍုင် ကြုက် (China)၊ မဝ်ရဝ်ကဝ် (Morocco)၊ ကေုာံ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (USA) တအ်ရ။ ဒၞာဲခါဲတၟအ် မဝ်ရဝ်ကဝ် ဂှ် နွံကဵု တၟအ်ဖဝ်သဖိတ် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။

== ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် (Isotopes of Phosphorus) ==
ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် (Isotopes) မညိင်ဝတ် (Stable) ဆ မွဲသာ်ဓဝ်ရ မတွဟ်ဂး '''Phosphorus-31 (³¹P)''' ရ:
* '''Phosphorus-31 (³¹P)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံ ပ္ဍဲသဘာဝ ၁၀၀% ရ။ နျူကလိယ ဍေဟ်ဂှ် ဍိုက်ပေင် ကု ပရဝ်တွန် ၁၅ မ ကေုာံ နျူထရွန် ၁၆ မ ရ။
* '''Phosphorus-32 (³²P)''' ကေုာံ '''Phosphorus-33 (³³P)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် (Radioactive isotopes) မကၠောန်ပတိတ်လဝ် ပ္ဍဲစက်ရ။ ဍေဟ်တအ် နွံ အာယုက် (Half-life) ၁၄.၃ တ္ၚဲ ကေုာံ ၂၅.၄ တ္ၚဲ အတိုင်လၟေင်တုဲ၊ ညးတအ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ပရေင်စမ်ၜတ် ဇဳဝဗေဒ (Radiotracers) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဓါတ် DNA ကေုာံ ရုက္ခဗေဒ ရ。&lt;ref name=&quot;Corbridge2013&quot;&gt;Corbridge, D. E. C. (2013). ''Phosphorus: Chemistry, Biochemistry and Technology'' (6th ed.). CRC Press.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် (Applications and Uses) ==
ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ကေုာံ ဓါတ်ပံင်ကောံ ဍေဟ်တအ် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန်ရုင်စက်:
# '''ဓါတ်ဝေတ် တဵုလွဳ (Fertilizers)''': လွပ် ဇၞော်အိုတ် (ဂၠိုင်နူ ၈၅%) သွက် ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ကၠောန် Ammonium phosphate ကေုာံ Superphosphate သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲ ဗ္ၚ တဵုလွဳ ညံင်သြောအ် ကေုာံ တၞံဆု ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ခိုဟ်ရ။
# '''မပၟတ် ကေုာံ လျးပၟတ် (Matches and Pyrotechnics)''': ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ဗ္ကေတ် ဂှ် စကာ ကၠောန် ဇိုင် မပၟတ် (Safety matches) ကေုာံ မပၟတ် ပၞာန် (Flares) ရ။
# '''လောဟ ပံင်နှဴ (Metallurgy)''': ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ဂှ် ထပ်စုတ် ပ္ဍဲ ပသဲ ကေုာံ ကောပ်ပါ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင်ခိုင်က္ဍင် (Phosphor bronze) ရ။
# '''ဍာ်ဆပ်ပျာ (Detergents)''': ခေတ်ကၠာတေအ် Sodium tripolyphosphate ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ ဍာ်ဆပ်ပျာ ကြာတ်ယာတ် ကီုလေဝ်၊ လၟုဟ် ဖအောန်ဖျေံလဝ် ဟိုတ်နူ ပရေင်အန္တရာယ် သဘာဝ (Eutrophication) ရ။

== ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်းကဏ္ဍ (Biological Role) ==
ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ဝွံ ဒှ် ဓါတ် အဓိက (Essential macronutrient) သွက် သတ္တဝါ ကေုာံ တၞံဆု သီုဖအိုတ် លတူတိဝွံရ:
* '''လဒက်ပ္တန် DNA ကေုာံ RNA''': ဓါတ် ဖဝ်သဖိတ် ဂှ် ဒှ် သဇိုင် ဇုတ်စး (Sugar-phosphate backbone) သွက် DNA ကေုာံ RNA မဒှ် အရာ မဂိုင်စွံ ဗဳဇ သတ္တဝါ တအ်ရ။
* '''ဒြဟတ် လမျီု (ATP)''': ဓါတ် Adenosine triphosphate (ATP) မၞုံကဵု ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ဂှ် ဒှ် ဓါတ် မပလံင်ဗစိုပ် ဒြဟတ် သွက် ဆဲလ် (Cells) တအ် ဂွံကၠောန် ကမၠောန်ရ။
* '''ဇုတ် ကေုာံ ၚေက် (Bones and Teeth)''': ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ မၞိဟ်၊ ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ၈၅% ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ ဇုတ် ကေုာံ ၚေက် နဒဒှ် ဓါတ် Calcium phosphate (Hydroxyapatite) မသ္ပကဵု ညံင်ဂွံ မ္ၚိုဟ်ခိုင်ရ。&lt;ref name=&quot;Heaney2000&quot;&gt;Heaney, R. P. (2000). &quot;Phosphorus&quot;. In ''Introduction to Nutrition and Metabolism''. CRC Press. pp. 249–251.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် (Safety and Hazards) ==
ဗီုပြင် ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ဗု (White phosphorus) ဂှ် ဒှ် ဒြပ် မၞုံကဵု ဂျိဇၞော်လောန် (Highly toxic) ကေုာံ က္တဵုဒှ် အန္တရာယ် ပြဟ်လောန်ရ။ 
* ယဝ်ရ ဒးစၞာံမ္ဂး ဍေဟ် စံင်ပလီု စၞာံ ဗွဲမဇြိုဟ်နက် (Severe burns) ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ၊ သၟာကမၠောန် ကၠောန် မပၟတ် တအ် ဒးဒုင် ယဲ က္ဍတ်ပါင် (Phossy jaw) ဟိုတ်နူ ယက် ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ဗု ဂှ်ရ။
* ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ဗ္ကေတ် (Red phosphorus) ဂှ် ဟွံမဲ ကု ဂျိ ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ တူပၟတ်မ္ဂး ဍေဟ် ပတိတ် ယက် မၞုံကဵု ဂျိ ရ။
* ပ္ဍဲ သဘာဝ၊ ဓါတ်ဝေတ် ဖဝ်သဖိတ် မဇွောဝ်စှ်ေ ပ္ဍဲ ဍာ်လစ (Agricultural runoff) ဂှ် ပတိုန်ကဵု ယဲ ဍာ်လီု ကေုာံ တၞံဍာ် ဇၞော်ဂၠိုင်လောန် (Algal blooms / Eutrophication) မဂစိုတ် က တအ်ရ。

== ၉။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Economic Aspects and Future Outlook) ==
ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ပရေင်စၞစ အလုံဂၠးတိ (Global food security) ရ။ ဟိုတ်နူ ပရေင်တဵုလွဳ ဂၠးတိ နွံပၟိက် ဓါတ်ဝေတ် ဖဝ်သဖိတ် လၟိုန်ဂှ်ရ၊ တၟအ် ဖဝ်သဖိတ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မနွံ ၚုဟ်မး သၠုင်ရ။ ဆဂး တၟအ် ဖဝ်သဖိတ် လတူတိ ဂှ် ကေတ်တုဲမ္ဂး အိုတ်အာ (Finite resource) တုဲ သၟာသိပ္ပံတအ် စဵုဒၞာလဝ် ဒဒှ်ရ ဍေဟ် မလေပ် အိုတ်အာ ပ္ဍဲ အနာဂတ် (Peak phosphorus) မာန်ရ။

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် (Comparison with Other Elements) ==
ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး:
* '''ကု နိုက်ထရဝ်ဂျိန် (Nitrogen)''': သီုၜါဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၅ တုဲ ဒှ် ဓါတ် အဓိက သွက် ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ (DNA/ATP) ရ။ ဆဂး နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ဂှ် ဒှ် ဓာတ်ကျာ မညိင်ဝတ် (Inert gas) တုဲ ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်မ္ၚိုဟ် မက္တဵုဒှ် ဓါတု ထတ်လောန် (Highly reactive solid) ရ。
* '''ကု သာလ်ဖာ (Sulfur)''': သီုၜါဂှ် ဒှ် ဟွံသေင်ကဵုလောဟ ကေုာံ နွံ ပ္ဍဲ ကဆံင်တုပ် (Period 3) ရ။ ဍေဟ်တအ် သီုၜါ လေပ်ပံင်ကောံ ကလိဂွံ ဓါတ်ပံင်ကောံ (Sulfides and Phosphides) မစကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် မပၟတ် ကေုာံ တဵုလွဳရ。&lt;ref name=&quot;Housecroft2008&quot;&gt;Housecroft, C. E.; Sharpe, A. G. (2008). ''Inorganic Chemistry'' (3rd ed.). Prentice Hall. pp. 380–385.&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Periodic table}}

[[ကဏ္ဍ:ဖဝ်သဖဝ်ရပ်]]
[[ကဏ္ဍ:ဟွံသေင်ကဵုလောဟဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>rzaf1bwkl6fakitnedj7908kc8cjt0f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59077</id>
      <parentid>59076</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T03:29:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[ဖဝ်သဖဝ်ရေတ်]] ဇရေင် [[ဖဝ်သဖဝ်ရပ်]]</comment>
      <origin>59076</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18206" sha1="rzaf1bwkl6fakitnedj7908kc8cjt0f" xml:space="preserve">{{Infobox element
| name = ဖဝ်သဖဝ်ရပ်
| english_name = Phosphorus
| symbol = P
| atomic_number = 15
| atomic_mass = 30.973761998
| element_category = [[ဟွံသေင်ကဵုလောဟ]] (Reactive nonmetal)
| group = 15
| period = 3
| block = p-block
| appearance = သာ်ဗုမံင် (Waxy white) ဟွံသေင်မ္ဂး သာ်ဗ္ကေတ်
| image = [[File:Phosphorus-red-macrophotography.jpg|250px|alt=ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ဗ္ကေတ်]]
| caption = ခဗိုက် ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ဗ္ကေတ် (Red phosphorus)
| phase = Solid
| melting_point_K = 317.3
| melting_point_C = 44.15 (သွက် ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ဗု)
| boiling_point_K = 553.7
| boiling_point_C = 280.5
| density_stp = 1.823 g/cm3 (သွက် ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ဗု)
| discovery = [[Hennig Brand]] (၁၆၆၉)
| first_isolation = [[Hennig Brand]] (၁၆၆၉)
}}

'''ဖဝ်သဖဝ်ရပ်''' ({{lang-en|Phosphorus}}) ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲအရေဝ်လ္ၚဵု မကော်ဂး '''ၜဵုဓာတ်ဝှိုအ်သဝှိတ် (ၜဵုဓာတ်လလိင်)'''[cite: 1, 2] ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓါတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''P''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၁၅ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] (Periodic table) မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၅ (Group 15) တုဲ ဒှ် ဒြပ်သ္အး [[ဟွံသေင်ကဵုလောဟ]] (Reactive nonmetal) မွဲရ။ ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ဝွံ နွံကဵု ဗီုပြင် အခိုက်အလိုက် (Allotropes) မဂၠိုင်ကဵုသာ်တုဲ၊ မပြာကတ်အိုတ်ဂှ် ဒှ် ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ဗု (White phosphorus) ကေုာံ ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ဗ္ကေတ် (Red phosphorus) ရ။

ဟိုတ်နူ ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ဝွံ မၞုံကဵု အဆက်အစပ် ဓါတု (Chemical reactivity) သၠုင်လောန်ဂှ်ရ၊ ပ္ဍဲသဘာဝမ္ဂး ဍေဟ် ဟွံမံင် ကေတ်တ် (Free element) လးလးတုဲ၊ လေပ်ပံင်ကောံ ပ္ဍဲ ဓါတ်တၟအ် ဖဝ်သဖိတ် (Phosphate minerals) လၟိုန်ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး အဓိက သွက် ပရေင်တဵုလွဳ (Fertilizers)၊ ကမၠောန် ကၠောန် မပၟတ် (Matches) ကေုာံ ဒှ် ဓါတ်သဇိုင် သွက် လမျီု သတ္တဝါ သီုဖအိုတ် လတူတိဝွံရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ယၟုမ္ဂး &quot;ဖဝ်သဖဝ်ရပ်&quot; (Phosphorus) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် ဂရိတ် ''phosphoros'' (φωσφόρος) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ညးမယိုက်ဂၠေင် လျး&quot; (Light-bringing) ရ။ ဟိုတ်ဂှ် ဒှ်ဟိုတ်နူ ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ဗု ဂှ် ပတိတ် လျးတၟး ပ္ဍဲ ဒၞာဲဂၠုဂၠု (Glows in the dark) မာန်ရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၆၉ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ကေုာံ သၟာဓါတုခေတ်တြေံ (Alchemist) ဂကူဂျာမာန် [[Hennig Brand]] ဂွံဆဵုကေတ် ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ပထမအိုတ်ရ။ ညးဝွံ စမ်ၜတ် ဖျေံဂမ္တဴ ဍာ်ပသေဝ် မၞိဟ် (Urine) မဂၠိုင်ကဵု လဳတာ သွက်ဂွံ ဂၠာဲ တၟအ်ဒဿန (Philosopher's stone) တုဲ၊ အစောဲဂှ် ကလိဂွံ ခဲလောဟ မပတိတ် လျးတၟး မကော်ဂး ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ဝွံရ။ ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး ပထမအိုတ် မဂွံဆဵုကေတ် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီလဝ် ပ္ဍဲ ခေတ်သိပ္ပံရ。&lt;ref name=&quot;Weeks1933&quot;&gt;Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 45-50.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဂကောံဓါတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် (Chemical Properties and Allotropes) ==
ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ဝွံ နွံကဵု ဗီုပြင် အခိုက်အလိုက် (Allotropes) မတၞဟ်ခြာ ဗွဲမဂၠိုင်:
* '''ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ဗု (White Phosphorus - P₄)''': ဒှ် ဗီုပြင် မၞုံကဵု ဂျိဇၞော် (Highly toxic)၊ သာ်ဗု ဟွံသေင်မ္ဂး သာ်ဍာ်မိတ်ၜတ်တ်ရ။ ဍေဟ်ဝွံ မလေပ် တူပၟတ် ကေတ်တ် ပ္ဍဲ ကျာ (Pyrophoric) တုဲ ညးတအ် ဒးဂိုင်စွံ ဍေဟ် ပ္ဍဲ သၟဝ် ဍာ် လၟိုန်ရ။
* '''ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ဗ္ကေတ် (Red Phosphorus)''': ယဝ်ရ ဖျေံဂမ္တဴ ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ဗု ပ္ဍဲ ဒၞာဲဟွံမဲ ကု အံက်သဳဂျိန် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ပြံင်လှာဲအာ ဒှ် ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ဗ္ကေတ် ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဟွံမဲ ကု ဂျိ ကေုာံ ညိင်ဝတ်နူ (More stable) တုဲ စကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် မပၟတ်ရ။
* '''ဖဝ်သဖဝ်ရပ် လမ္စံက် ကေုာံ ခဍောင် (Black and Violet Phosphorus)''': ဒှ် ဗီုပြင် မညိင်ဝတ်အိုတ် တုဲ ကၠောအ်လလဳ (Semiconductor) ဂွံရ။

== ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ (Forms and Abundance in Nature) ==
လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု ၁၁ (Eleventh most abundant element) တုဲ နွံ ၜိုတ် ၀.၁% သီုဖအိုတ်ရ။ 

ဟိုတ်နူ ဍေဟ် က္တဵုဒှ် အဆက်အစပ် ဓါတု ထတ်လောန်ဂှ်ရ၊ ပ္ဍဲသဘာဝမ္ဂး ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ဂှ် ဟွံမံင် ကေတ်တ်ရ။ ဗွဲမဂၠိုင် ဍေဟ် လေပ်မံင် ပ္ဍဲ ဓါတ်တၟအ် ဖဝ်သဖိတ် (Phosphate rocks) မပ္တံကဵု Apatite (Fluorapatite ကေုာံ Hydroxylapatite) တအ်ရ။ တၟအ်တအ်ဝွံ ဒှ် တၟအ် မခါဲကေတ် သွက်ဂွံ ကၠောန် ဓါတ်ဝေတ် တဵုလွဳ (Fertilizer) ရ。&lt;ref name=&quot;Greenwood1997&quot;&gt;Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 473–478.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် (Production and Extraction) ==
ပရေင်ပတိတ် ဖဝ်သဖဝ်ရပ် သ္အးဇ္ၚး ကေုာံ ဓါတ်ဖဝ်သဖိတ် အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နကဵု လၟေင် ပရေင်ခါဲ တၟအ် ဖဝ်သဖိတ် (Phosphate rock mining) ရ။ 
သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ဗု မ္ဂး၊ ညးတအ် ပၠုပ်စုတ် တၟအ် ဖဝ်သဖိတ်၊ သဲ (Silica)၊ ကေုာံ ချး (Carbon) ပ္ဍဲ မဖိုဟ်လလဳ ဂမ္တဴသၠုင် (Electric arc furnace) မၞုံကဵု ဂမ္တဴ ၁၅၀၀ ဒီဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် တုဲ ဓါတ်ကျာ ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။

ဍုင်မခါဲပတိတ် တၟအ် ဖဝ်သဖိတ် အဓိကဂမၠိုင်ဂှ် ဒှ် ဍုင် ကြုက် (China)၊ မဝ်ရဝ်ကဝ် (Morocco)၊ ကေုာံ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (USA) တအ်ရ။ ဒၞာဲခါဲတၟအ် မဝ်ရဝ်ကဝ် ဂှ် နွံကဵု တၟအ်ဖဝ်သဖိတ် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။

== ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် (Isotopes of Phosphorus) ==
ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် (Isotopes) မညိင်ဝတ် (Stable) ဆ မွဲသာ်ဓဝ်ရ မတွဟ်ဂး '''Phosphorus-31 (³¹P)''' ရ:
* '''Phosphorus-31 (³¹P)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံ ပ္ဍဲသဘာဝ ၁၀၀% ရ။ နျူကလိယ ဍေဟ်ဂှ် ဍိုက်ပေင် ကု ပရဝ်တွန် ၁၅ မ ကေုာံ နျူထရွန် ၁၆ မ ရ။
* '''Phosphorus-32 (³²P)''' ကေုာံ '''Phosphorus-33 (³³P)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် (Radioactive isotopes) မကၠောန်ပတိတ်လဝ် ပ္ဍဲစက်ရ။ ဍေဟ်တအ် နွံ အာယုက် (Half-life) ၁၄.၃ တ္ၚဲ ကေုာံ ၂၅.၄ တ္ၚဲ အတိုင်လၟေင်တုဲ၊ ညးတအ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ပရေင်စမ်ၜတ် ဇဳဝဗေဒ (Radiotracers) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဓါတ် DNA ကေုာံ ရုက္ခဗေဒ ရ。&lt;ref name=&quot;Corbridge2013&quot;&gt;Corbridge, D. E. C. (2013). ''Phosphorus: Chemistry, Biochemistry and Technology'' (6th ed.). CRC Press.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် (Applications and Uses) ==
ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ကေုာံ ဓါတ်ပံင်ကောံ ဍေဟ်တအ် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန်ရုင်စက်:
# '''ဓါတ်ဝေတ် တဵုလွဳ (Fertilizers)''': လွပ် ဇၞော်အိုတ် (ဂၠိုင်နူ ၈၅%) သွက် ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ကၠောန် Ammonium phosphate ကေုာံ Superphosphate သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲ ဗ္ၚ တဵုလွဳ ညံင်သြောအ် ကေုာံ တၞံဆု ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ခိုဟ်ရ။
# '''မပၟတ် ကေုာံ လျးပၟတ် (Matches and Pyrotechnics)''': ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ဗ္ကေတ် ဂှ် စကာ ကၠောန် ဇိုင် မပၟတ် (Safety matches) ကေုာံ မပၟတ် ပၞာန် (Flares) ရ။
# '''လောဟ ပံင်နှဴ (Metallurgy)''': ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ဂှ် ထပ်စုတ် ပ္ဍဲ ပသဲ ကေုာံ ကောပ်ပါ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင်ခိုင်က္ဍင် (Phosphor bronze) ရ။
# '''ဍာ်ဆပ်ပျာ (Detergents)''': ခေတ်ကၠာတေအ် Sodium tripolyphosphate ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ ဍာ်ဆပ်ပျာ ကြာတ်ယာတ် ကီုလေဝ်၊ လၟုဟ် ဖအောန်ဖျေံလဝ် ဟိုတ်နူ ပရေင်အန္တရာယ် သဘာဝ (Eutrophication) ရ။

== ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်းကဏ္ဍ (Biological Role) ==
ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ဝွံ ဒှ် ဓါတ် အဓိက (Essential macronutrient) သွက် သတ္တဝါ ကေုာံ တၞံဆု သီုဖအိုတ် លတူတိဝွံရ:
* '''လဒက်ပ္တန် DNA ကေုာံ RNA''': ဓါတ် ဖဝ်သဖိတ် ဂှ် ဒှ် သဇိုင် ဇုတ်စး (Sugar-phosphate backbone) သွက် DNA ကေုာံ RNA မဒှ် အရာ မဂိုင်စွံ ဗဳဇ သတ္တဝါ တအ်ရ။
* '''ဒြဟတ် လမျီု (ATP)''': ဓါတ် Adenosine triphosphate (ATP) မၞုံကဵု ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ဂှ် ဒှ် ဓါတ် မပလံင်ဗစိုပ် ဒြဟတ် သွက် ဆဲလ် (Cells) တအ် ဂွံကၠောန် ကမၠောန်ရ။
* '''ဇုတ် ကေုာံ ၚေက် (Bones and Teeth)''': ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ မၞိဟ်၊ ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ၈၅% ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ ဇုတ် ကေုာံ ၚေက် နဒဒှ် ဓါတ် Calcium phosphate (Hydroxyapatite) မသ္ပကဵု ညံင်ဂွံ မ္ၚိုဟ်ခိုင်ရ。&lt;ref name=&quot;Heaney2000&quot;&gt;Heaney, R. P. (2000). &quot;Phosphorus&quot;. In ''Introduction to Nutrition and Metabolism''. CRC Press. pp. 249–251.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် (Safety and Hazards) ==
ဗီုပြင် ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ဗု (White phosphorus) ဂှ် ဒှ် ဒြပ် မၞုံကဵု ဂျိဇၞော်လောန် (Highly toxic) ကေုာံ က္တဵုဒှ် အန္တရာယ် ပြဟ်လောန်ရ။ 
* ယဝ်ရ ဒးစၞာံမ္ဂး ဍေဟ် စံင်ပလီု စၞာံ ဗွဲမဇြိုဟ်နက် (Severe burns) ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ၊ သၟာကမၠောန် ကၠောန် မပၟတ် တအ် ဒးဒုင် ယဲ က္ဍတ်ပါင် (Phossy jaw) ဟိုတ်နူ ယက် ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ဗု ဂှ်ရ။
* ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ဗ္ကေတ် (Red phosphorus) ဂှ် ဟွံမဲ ကု ဂျိ ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ တူပၟတ်မ္ဂး ဍေဟ် ပတိတ် ယက် မၞုံကဵု ဂျိ ရ။
* ပ္ဍဲ သဘာဝ၊ ဓါတ်ဝေတ် ဖဝ်သဖိတ် မဇွောဝ်စှ်ေ ပ္ဍဲ ဍာ်လစ (Agricultural runoff) ဂှ် ပတိုန်ကဵု ယဲ ဍာ်လီု ကေုာံ တၞံဍာ် ဇၞော်ဂၠိုင်လောန် (Algal blooms / Eutrophication) မဂစိုတ် က တအ်ရ。

== ၉။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Economic Aspects and Future Outlook) ==
ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ပရေင်စၞစ အလုံဂၠးတိ (Global food security) ရ။ ဟိုတ်နူ ပရေင်တဵုလွဳ ဂၠးတိ နွံပၟိက် ဓါတ်ဝေတ် ဖဝ်သဖိတ် လၟိုန်ဂှ်ရ၊ တၟအ် ဖဝ်သဖိတ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မနွံ ၚုဟ်မး သၠုင်ရ။ ဆဂး တၟအ် ဖဝ်သဖိတ် လတူတိ ဂှ် ကေတ်တုဲမ္ဂး အိုတ်အာ (Finite resource) တုဲ သၟာသိပ္ပံတအ် စဵုဒၞာလဝ် ဒဒှ်ရ ဍေဟ် မလေပ် အိုတ်အာ ပ္ဍဲ အနာဂတ် (Peak phosphorus) မာန်ရ။

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် (Comparison with Other Elements) ==
ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး:
* '''ကု နိုက်ထရဝ်ဂျိန် (Nitrogen)''': သီုၜါဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၅ တုဲ ဒှ် ဓါတ် အဓိက သွက် ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ (DNA/ATP) ရ။ ဆဂး နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ဂှ် ဒှ် ဓာတ်ကျာ မညိင်ဝတ် (Inert gas) တုဲ ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်မ္ၚိုဟ် မက္တဵုဒှ် ဓါတု ထတ်လောန် (Highly reactive solid) ရ。
* '''ကု သာလ်ဖာ (Sulfur)''': သီုၜါဂှ် ဒှ် ဟွံသေင်ကဵုလောဟ ကေုာံ နွံ ပ္ဍဲ ကဆံင်တုပ် (Period 3) ရ။ ဍေဟ်တအ် သီုၜါ လေပ်ပံင်ကောံ ကလိဂွံ ဓါတ်ပံင်ကောံ (Sulfides and Phosphides) မစကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် မပၟတ် ကေုာံ တဵုလွဳရ。&lt;ref name=&quot;Housecroft2008&quot;&gt;Housecroft, C. E.; Sharpe, A. G. (2008). ''Inorganic Chemistry'' (3rd ed.). Prentice Hall. pp. 380–385.&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Periodic table}}

[[ကဏ္ဍ:ဖဝ်သဖဝ်ရပ်]]
[[ကဏ္ဍ:ဟွံသေင်ကဵုလောဟဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>rzaf1bwkl6fakitnedj7908kc8cjt0f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သာလ်ဖာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12729</id>
    <revision>
      <id>59066</id>
      <timestamp>2026-10-25T03:03:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox element | name = သာလ်ဖာ | english_name = Sulfur | symbol = S | atomic_number = 16 | atomic_mass = 32.06 | element_category = [[ဟွံသေင်ကဵုလောဟ]] (Reactive nonmetal) | group = 16 | period = 3 | block = p-block | appearance = အသာ်ဍာ်မိတ် မ္ၚိုဟ် (Yellow crystalline solid) | image = File:Sulfur-sample.jpg|250px|alt=ခဲ သာလ်...&quot;</comment>
      <origin>59066</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18804" sha1="4ugspivgjy7yhxbkptzl9sy2zhjs184" xml:space="preserve">{{Infobox element
| name = သာလ်ဖာ
| english_name = Sulfur
| symbol = S
| atomic_number = 16
| atomic_mass = 32.06
| element_category = [[ဟွံသေင်ကဵုလောဟ]] (Reactive nonmetal)
| group = 16
| period = 3
| block = p-block
| appearance = အသာ်ဍာ်မိတ် မ္ၚိုဟ် (Yellow crystalline solid)
| image = [[File:Sulfur-sample.jpg|250px|alt=ခဲ သာလ်ဖာ အသာ်ဍာ်မိတ်]]
| caption = ခဲ သာလ်ဖာ (Sulfur crystals) အသာ်ဍာ်မိတ် သ္အးဇ္ၚး
| phase = Solid
| melting_point_K = 388.36
| melting_point_C = 115.21
| boiling_point_K = 717.8
| boiling_point_C = 444.6
| density_stp = 2.07 g/cm3 (alpha)
| discovery = မၞိဟ်တအ် တီကၠုင် နူ ခေတ်တြေံ (Ancient times)
| recognized_as_element = [[Antoine Lavoisier]] (၁၇၇၇)
}}

'''သာလ်ဖာ''' ({{lang-en|Sulfur}} ဟွံသေင်မ္ဂး Sulphur)[cite: 1, 2] ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓါတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''S''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၁၆ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] (Periodic table) မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၆ (Group 16 - Chalcogens) တုဲ ဒှ် ဒြပ်သ္အး [[ဟွံသေင်ကဵုလောဟ]] (Reactive nonmetal) မွဲရ။ ပ္ဍဲအခိင် ဂမ္တဴဓမ္မတာမ္ဂး သာလ်ဖာ ဝွံ ဒှ် ဒြပ်မ္ၚိုဟ် အသာ်ဍာ်မိတ် (Yellow crystalline solid) တုဲ ဍေဟ် လေပ် လဒက်ပ္တန် နဒဒှ် မဝ်လဳကျူ မၞုံကဵု အက်တောမ် ဒစာံမ (Octasulfur - S₈) ရ။ 

သာလ်ဖာ ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု စှ် (Tenth most abundant element) ပ္ဍဲ စက်ဝဲလောက တုဲ၊ ပ္ဍဲလတူတိဝွံ ဂွံဆဵုကေတ် ဍေဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဓါတ်တၟအ် သာလ်ဖိုက် (Sulfides) ကေုာံ သာလ်ဖိတ် (Sulfates) တအ်ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ သာလ်ဖာ ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး အဓိက သွက် ပရေင်ကၠောန်ပတိတ် ဍာ်ဓါတ် သာလ်ဖျူရေတ် (Sulfuric acid) မဒှ် ဓါတ် အဓိက သွက် ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ ရုင်စက်နာနာရ။ တုဲပၠန် ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် ဓါတ်သဇိုင် အဓိက သွက် လမျီု သတ္တဝါ သီုဖအိုတ် (Essential element for all life) ရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ယၟုမ္ဂး &quot;သာလ်ဖာ&quot; (Sulfur) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် လေတ္တေန် ''sulpur'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် မတူပၟတ် လောဲသွာ (To burn) ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ကိုပ်ကၠာတေအ်၊ ညးတအ် ကော်စ သာလ်ဖာ နဒဒှ် &quot;Brimstone&quot; မဂွံအဓိပ္ပါယ် တၟအ်မလေပ်တူပၟတ် (Burning stone) ရ။ ပ္ဍဲ လိက်သမ္မာကျာ် (Bible) ကေုာံ လိက်ဝင်တြေံဂမၠိုင်၊ သာလ်ဖာ ဂှ် ဒးဒုင်ချူလဝ် နဒဒှ် သင်္ကေတ ပၟတ်နရက် ဟိုတ်နူ ဍေဟ် တူပၟတ်မ္ဂး ပတိတ် သၟူ နှဴ ကု ဓါတ်ကျာ မသ္အုဲရ။

ဂကူအိန္ဒိယ၊ ကြုက်၊ ကေုာံ အဳဂျေပ် တြေံတအ် စကာလဝ် သာလ်ဖာ သွက်ဂွံ လွဳယဲစၞာံ၊ ကၠောန် မပၟတ် ကေုာံ ကၠောန် ယက်ယမ်း (Gunpowder) ရ။ ၜိုန်ရ မၞိဟ်တအ် စကာကၠုင် သာလ်ဖာ လအ်လလောန် ကီုလေဝ်၊ စိုပ်သၞာံ ၁၇၇၇ ဂှ်မှ သၟာသိပ္ပံ ဂကူပြင်သေတ် [[Antoine Lavoisier]] သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တုဲ ပတိုန်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ သာလ်ဖာ ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး (Element) မွဲတုဲ ဟွံသေင် ကု ဓါတ်ပံင်ကောံ (Compound) ရ。&lt;ref name=&quot;Greenwood1997&quot;&gt;Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 645–648.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဂကောံဓါတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် (Chemical Properties and Characteristics) ==
သာလ်ဖာ ဝွံ နွံကဵု အခိုက်အလိုက် ဓါတု မတၞဟ်ခြာ ဗွဲမဂၠိုင် တုဲ မလေပ် က္တဵုဒှ် ဗီုပြင် အခိုက်အလိုက် (Allotropes) မဂၠိုင်ကဵုသာ်ရ:
* '''Octasulfur (S₈)''': ပ္ဍဲ အခိင် ဂမ္တဴဓမ္မတာ၊ သာလ်ဖာ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု မဝ်လဳကျူ မၞုံဗီုပြင် စက်ဝိုင် (Crown-shaped ring) မဍိုက်ပေင် ကု အက်တောမ် ဒစာံမ ရ။ ဍေဟ်ဝွံ နွံ အသာ်ဍာ်မိတ်၊ မ္ၚိုဟ် ကေုာံ ထကးလောဲရ။
* '''ကဆံင်စှ်ေဍာ် ကေုာံ ကဆံင်ကတဴ''': သာလ်ဖာ နွံ ကဆံင်စှ်ေဍာ် (Melting point) ၜိုတ် ၁၁၅ ဒီဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ကေုာံ ကဆံင်ကတဴ (Boiling point) ၄၄၄.၆ ဒီဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ရ။ ယဝ်ရ ဖျေံဂမ္တဴ ဍေဟ် စဵုကဵု လေင်မ္ဂး ဍာ်သာလ်ဖာ ဂှ် ပြံင်လှာဲ ဒှ် အသာ်ဗ္ကေတ်-လမ္စံက် တုဲ ယဝ် ဂမ္တဴ ဆက်သၠုင်တိုန်မ္ဂး ဍေဟ် ဇြိုင်တုဲ တိုန်ထတ်အာ (Becomes highly viscous) ရ။
* '''အဆက်အစပ် ဓါတု''': ဍေဟ်ဝွံ လေပ်တူပၟတ် ပ္ဍဲ ကျာ တုဲ ပတိတ် လျး အသာ်သွာ (Blue flame) ကေုာံ ဓာတ်ကျာ သာလ်ဖာ ဒါင်အံက်သိုက် (Sulfur dioxide - SO₂) မၞုံကဵု သၟူ မသ္အုဲရ။

== ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ (Forms and Abundance in Nature) ==
ပ္ဍဲ စက်ဝဲလောကဏအ်၊ သာလ်ဖာ က္တဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ သၞံင် ဇၞော်ဇၞော် ဂမၠိုင် နကဵု လၟေင် ပံင်ကောံ သဳလဳကောန် ကေုာံ ဟဳလဳယာမ် (Alpha process) ရ။

လတူတိ (Earth) မ္ဂး၊ သာလ်ဖာ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု မသုန် (Fifth most abundant element by mass) ရ။ ပ္ဍဲ သဘာဝ ဍေဟ် လေပ်မံင် ကေတ်တ် (Native sulfur) ကြပ် ကု တွဵုရး ဒဵုပၟတ် (Volcanic regions) ကေုာံ ဍာ်ဂမ္တဴ (Hot springs) ရ။ ဗွဲမဂၠိုင် ဍေဟ် လေပ်မံင် ပ္ဍဲ ဓါတ်တၟအ် သာလ်ဖိုက် ကေုာံ သာလ်ဖိတ်:
* '''သာလ်ဖိုက် (Sulfides)''': ပံင်ကောံ ကု လောဟ ဗီုကဵု Pyrite (Iron sulfide), Cinnabar (Mercury sulfide), ကေုာံ Galena (Lead sulfide) ရ။
* '''သာလ်ဖိတ် (Sulfates)''': ပံင်ကောံ ကု အံက်သဳဂျိန် ကေုာံ လောဟ ဗီုကဵု Gypsum (Calcium sulfate) ကေုာံ Epsom salts (Magnesium sulfate) ရ。&lt;ref name=&quot;Steudel2003&quot;&gt;Steudel, Ralf (2003). ''Elemental Sulfur and Sulfur-Rich Compounds''. Springer. pp. 1–15.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် (Production and Extraction) ==
ပရေင်ပတိတ် သာလ်ဖာ လၟုဟ်ဂှ် ပြံင်လှာဲကၠုင် နူကဵု ပရေင်ခါဲတၟအ် တိုက်ရိုက် စိုပ်အာ ပရေင်ပါ်ပတိတ် နူ ဓာတ်ကျာ သဘာဝ ရ:
* '''Frasch Process (နဲကဲ ဖရက်ချ်)''': ခေတ်ကၠာတေအ် ညးတအ် စကာ နဲကဲဝွံ သွက်ဂွံ ခါဲကေတ် သာလ်ဖာ သဘာဝ နူ သၟဝ်တိ နကဵု ဍာ်ဂမ္တဴ (Superheated water) ရ။
* '''Claus Process (နဲကဲ ကလောတ်)''': ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန် သာလ်ဖာ ဂၠိုင်နူ ၉၀% ဂှ် ကလိဂွံ နူကဵု ပရေင်ပါ်ပတိတ် ဓါတ် Hydrogen sulfide (H₂S) မၞုံပ္ဍဲ ကၠေင် ကေုာံ ဓာတ်ကျာသဘာဝ (Petroleum and Natural Gas) ရ။ လၟေင်ဏအ် သီု ဖအောန်ကဵု ဓါတ်ကျာလီုလာ် မပလီု သဘာဝ (Desulfurization) ရ။

== ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် (Isotopes of Sulfur) ==
သာလ်ဖာ ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် (Isotopes) မညိင်ဝတ် (Stable) ပန် သာ်:
* '''Sulfur-32 (³²S)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ သဘာဝ ၜိုတ် ၉၅.၀၂% ရ။
* '''Sulfur-33 (³³S)''': နွံ ၜိုတ် ၀.၇၅% ရ။
* '''Sulfur-34 (³⁴S)''': နွံ ၜိုတ် ၄.၂၁% ရ။
* '''Sulfur-36 (³⁶S)''': နွံ ၜိုတ် ၀.၀၂% ရ。

အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် ဗီုကဵု Sulfur-35 (³⁵S) ဂှ် နွံ အာယုက် (Half-life) ၈၇ တ္ၚဲ တုဲ၊ ညးတအ် စကာ ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် ဇဳဝဗေဒ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် လၟေင် အမဳနဝ် အက်သေတ် (Amino acids) ပ္ဍဲ ပရဝ်တိန် ရ。

== ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် (Applications and Uses) ==
သာလ်ဖာ ဒးဒုင်စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ရုင်စက် ဂၠးတိ:
# '''ဍာ်ဓါတ် သာလ်ဖျူရေတ် (Sulfuric Acid - H₂SO₄)''': လွပ် ဇၞော်အိုတ် (ဂၠိုင်နူ ၈၅%) ဂှ် ဒှ် သွက်ဂွံ ကၠောန် ဍာ်ဓါတ် သာလ်ဖျူရေတ် မဒှ် ဍာ်ဓါတ် အဓိက သွက်ဂွံ ကၠောန် ဓါတ်ဝေတ် တဵုလွဳ (Fertilizers) ဗီုကဵု Ammonium sulfate ရ။
# '''စၞာံ ကေုာံ ရာပ်ဗာ (Vulcanization of Rubber)''': သာလ်ဖာ ဂှ် ပံင်နှဴ ကု ရာပ်ဗာ (Rubber) တုဲ သ္ပကဵု ညံင် ရာပ်ဗာ ဂွံ မ္ၚိုဟ်ခိုင် ကေုာံ ဒုင်ဒဝ် ဂမ္တဴ မာန်ရ။
# '''ဂဥုဲ စဵုဒၞာ စၟ (Fungicides and Pesticides)''': သာလ်ဖာ ခဗိုက် ဂှ် စကာ လတူ တၞံဆု သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ယဲစၟ (Fungus) ကေုာံ ယဲ တၞး လီုရ။&lt;ref name=&quot;Emsley2001&quot;&gt;Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 414–420.&lt;/ref&gt;
# '''မပၟတ် ကေုာံ ယက်ယမ်း (Matches and Gunpowder)''': သာလ်ဖာ ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး အဓိက ပ္ဍဲ မပၟတ် ကေုာံ ဓါတ်ပၟတ် ခေတ်တြေံ (Black powder) ရ။

== ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်းကဏ္ဍ (Biological Role) ==
သာလ်ဖာ ဝွံ ဒှ် ဓါတ် အဓိက (Essential macro-mineral) သွက် သတ္တဝါ သီုဖအိုတ် ရ:
* '''အမဳနဝ် အက်သေတ် (Amino Acids)''': သာလ်ဖာ ပါလုပ် ပ္ဍဲ လဒက်ပ္တန် အမဳနဝ် အက်သေတ် ၜါသာ် မတွဟ်ဂး Cysteine ကေုာံ Methionine ရ။ ဓါတ်တအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် ပရဝ်တိန် (Proteins) ရ。
* '''ဒြဟတ် လဒက်ပ္တန် (Disulfide bonds)''': ဓါတ် သာလ်ဖာ ဂှ် ဒက်ပ္တန် အဆက် (Disulfide bonds) မသ္ပကဵု ညံင် ပရဝ်တိန် (ဗီုကဵု သော် ကေုာံ စၞာံသၞေမ်) ဂွံ ခိုင်က္ဍင် ကေုာံ နွံကဵု ဗီုပြင် ၃-ဒဳ (3D folding) ရ。&lt;ref name=&quot;Brosnan2006&quot;&gt;Brosnan, J. T.; Brosnan, M. E. (2006). &quot;The sulfur-containing amino acids: an overview&quot;. ''The Journal of Nutrition''. 136 (6 Suppl): 1636S–1640S.&lt;/ref&gt;
* '''ဗဳတာမိန် (Vitamins)''': သာလ်ဖာ လေဝ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဗဳတာမိန် B1 (Thiamine) ကေုာံ Biotin ရ။

== ၈။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် (Safety and Environmental Impact) ==
သာလ်ဖာ သ္အးဇ္ၚး (Elemental sulfur) ဂှ် ဟွံမဲ ကု ဂျိ ဇၞော်ဇၞော် ကီုလေဝ်၊ ဓါတ်ပံင်ကောံ ဍေဟ်တအ်ဂှ် က္တဵုဒှ် အန္တရာယ် ဇၞော်လောန်မာန်ရ:
* '''Hydrogen Sulfide (H₂S)''': ဒှ် ဓာတ်ကျာ မၞုံကဵု သၟူ ခၟာဲစာင်အုဲ တုဲ နွံကဵု ဂျိ ဇၞော်လောန် (Highly toxic) မတုပ် ကု ဂျိ Cyanide ရ။
* '''Sulfur Dioxide (SO₂)''': အခိင် စံင် ကၠေင် ကေုာံ ချး (Coal and Oil) မ္ဂး ဍေဟ် ပတိတ် SO₂ ဓာတ်ကျာ မလီုကဵု ကျာသဘာဝ ရ။ ဓာတ်ကျာဏအ် ပံင်ကောံ ကု ဍာ် လတူကျာ တုဲ က္တဵုဒှ် အာ '''ဗြဲဍာ်ဓါတ်''' (Acid rain) မပလီုပလှ် တၞံဆု ကေုာံ ဍာ်လစရ。&lt;ref name=&quot;Cotton1999&quot;&gt;Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley &amp; Sons. pp. 499–502.&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Economic Aspects and Future Outlook) ==
ဟိုတ်နူ သာလ်ဖာ ဂှ် ကလိဂွံ နဒဒှ် ဒြပ်သှ်ေ (Byproduct) နူကဵု ရုင်စက် ပတိတ် ကၠေင် ကေုာံ ဓာတ်ကျာ ဂှ်ရ၊ ၚုဟ်မး ဍေဟ် သဝ်လောန် တုဲ ဂွံလောဲသွာ ပ္ဍဲ ဂၠးတိရ။ 
ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သာလ်ဖာ ဂှ် တန်တဴဒၟံင် ကု ပရေင်နွံပၟိက် ဍာ်ဓါတ် သာလ်ဖျူရေတ် (H₂SO₄) သွက် ရုင်စက် တဵုလွဳ ကေုာံ ရုင်စက် ပတိတ် လောဟ (Metal leaching) ရ။

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် (Comparison with Other Elements) ==
သာလ်ဖာ ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဗီုပြင် ပတောအ်ၜတ် သာလ်ဖာ ကု ဒြပ်သ္အး တၞဟ်
|-
! ဒြပ်သ္အး (Element) !! ဂကောံ (Group) !! အခိုက်အလိုက် (State at Room Temp) !! ပရေင်အဆက်အစပ် (Reactivity)
|-
| သာလ်ဖာ (Sulfur - S) || ၁၆ || ဒြပ်မ္ၚိုဟ် အသာ်ဍာ်မိတ် (Yellow solid) || အဆက်အစပ် သၠုင် (High)
|-
| အံက်သဳဂျိန် (Oxygen - O) || ၁၆ || ဓာတ်ကျာ ဟွံမဲအသာ် (Colorless gas) || အဆက်အစပ် သၠုင်လောန် (Very high)
|-
| သဳလဳနဳယာမ် (Selenium - Se) || ၁၆ || ဒြပ်မ္ၚိုဟ် အသာ်ပတေင် (Grey solid) || အဆက်အစပ် လဒေါဝ် (Moderate)
|-
| ဖဝ်သဖဝ်ရပ် (Phosphorus - P) || ၁၅ || ဒြပ်မ္ၚိုဟ် အသာ်ဗု/ဗ္ကေတ် (White/Red solid) || အဆက်အစပ် သၠုင်လောန် (Very high)
|}

သာလ်ဖာ ကေုာံ အံက်သဳဂျိန် ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ ဂကောံ တုပ် (Chalcogens) တုဲ နွံ အခိုက်အလိုက် ဓါတု ကြပ်တုပ်ရ။ ဆဂး အံက်သဳဂျိန် ဒှ် ဓာတ်ကျာ တုဲ သာလ်ဖာ ဒှ် ဒြပ်မ္ၚိုဟ်ရ။

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Periodic table}}

[[ကဏ္ဍ:သာလ်ဖာ]]
[[ကဏ္ဍ:ဟွံသေင်ကဵုလောဟဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>4ugspivgjy7yhxbkptzl9sy2zhjs184</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကလဝ်ရေန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12730</id>
    <revision>
      <id>59067</id>
      <timestamp>2026-10-25T03:05:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox element | name = ကလဝ်ရေန် | english_name = Chlorine | symbol = Cl | atomic_number = 17 | atomic_mass = 35.45 | element_category = [[ဟာလဝ်ဂျေန်]] (Halogen) | group = 17 | period = 3 | block = p-block | appearance = ဓာတ်ကျာ အသာ်ဍာ်မိတ်-သၚေက် | image = File:Chlorine_ampoule.jpg|250px|alt=ဓာတ်ကျာ ကလဝ်ရေ...&quot;</comment>
      <origin>59067</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17914" sha1="r6ddqd94kt5qx62n2tvbjfhyenzkqrf" xml:space="preserve">{{Infobox element
| name = ကလဝ်ရေန်
| english_name = Chlorine
| symbol = Cl
| atomic_number = 17
| atomic_mass = 35.45
| element_category = [[ဟာလဝ်ဂျေန်]] (Halogen)
| group = 17
| period = 3
| block = p-block
| appearance = ဓာတ်ကျာ အသာ်ဍာ်မိတ်-သၚေက်
| image = [[File:Chlorine_ampoule.jpg|250px|alt=ဓာတ်ကျာ ကလဝ်ရေန် ပ္ဍဲ ဖန်]]
| caption = ဓာတ်ကျာ ကလဝ်ရေန် (Chlorine gas) မၞုံကဵု အသာ်ဍာ်မိတ်-သၚေက်
| phase = Gas
| melting_point_K = 171.6
| melting_point_C = −101.5
| boiling_point_K = 239.11
| boiling_point_C = −34.04
| density_stp = 3.2 g/L
| discovery = [[Carl Wilhelm Scheele]] (၁၇၇၄)
| recognized_as_element = [[Humphry Davy]] (၁၈၁၀)
}}

'''ကလဝ်ရေန်''' ({{lang-en|Chlorine}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓါတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Cl''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၁၇ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] (Periodic table) မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၇ (Group 17) မကော်ဂး [[ဟာလဝ်ဂျေန်]] (Halogens) တုဲ ဒှ် ဟာလဝ်ဂျေန် မသာအိုတ် မရနုက်ကဵု ၜါ (ကြဴနူ ဖလဝ်ရေန်) ရ။ ပ္ဍဲအခိင် ဂမ္တဴဓမ္မတာမ္ဂး ကလဝ်ရေန် ဝွံ ဒှ် ဓာတ်ကျာ မၞုံကဵု အသာ်ဍာ်မိတ်-သၚေက် တုဲ နွံကဵု ဂျိဇၞော်လောန် (Highly toxic) ရ။ ဍေဟ်ဝွံ လေပ် လဒက်ပ္တန် နဒဒှ် မဝ်လဳကျူ မၞုံကဵု အက်တောမ် ၜါမ (Diatomic gas - Cl₂) လၟိုန်ရ။

ဟိုတ်နူ ကလဝ်ရေန် ဝွံ နွံကဵု အစောမ် Electronegativity သၠုင်လောန် တုဲ၊ ပ္ဍဲသဘာဝမ္ဂး ဍေဟ် ဟွံမံင် ကေတ်တ် နဒဒှ် ဓာတ်ကျာ ရ။ ဗွဲမဂၠိုင် ဍေဟ် လေပ်ပံင်ကောံ ကု လောဟ တၞဟ်တအ် (ဥပမာ - သဝ်ဒဳယာမ်) တုဲ က္တဵုဒှ် ဓါတ် ကလဝ်ရိုက် (Chlorides) ဗီုကဵု ၜဵု ဓမ္မတာ (Sodium chloride) ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ ကလဝ်ရေန် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး အဓိက သွက် ပရေင်သ္အးဇ္ၚး ဍာ် (Water purification)၊ ပရေင်ကၠောန်ပလာသတေတ် ပဳဗဳသဳ (PVC)၊ ကေုာံ ကၠောန် ဍာ်ဖအး (Bleach) ရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ယၟုမ္ဂး &quot;ကလဝ်ရေန်&quot; (Chlorine) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် ဂရိတ် ''chloros'' (χλωρός) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;အသာ်ဍာ်မိတ်-သၚေက် ၜတ်တ်&quot; (Pale green) ရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၇၄ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ဂကူသွိတ်ဒေန် [[Carl Wilhelm Scheele]] ဂွံဆဵုကေတ် ဓာတ်ကျာ ကလဝ်ရေန် အလန်ပထမအိုတ် ပ္ဍဲအခိင် ညးစမ်ၜတ် ဓါတ် မာန်ဂနိတ် ဒါင်အံက်သိုက် (Manganese dioxide) ကု ဍာ်ဓါတ် ဟာ်ဒြဝ်ကလဝ်ရေတ် (Hydrochloric acid) ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲအခိင်တေအ် ညးပတှ်ေလဝ် ဒဒှ်ရ ဓာတ်ကျာဏအ် ဒှ် ဓါတ်ပံင်ကောံ မၞုံကဵု အံက်သဳဂျိန် ရ။ 
စိုပ်သၞာံ ၁၈၁၀ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ဂကူအင်္ဂလိက် [[Sir Humphry Davy]] သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တုဲ ပတိုန်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ဓာတ်ကျာဝွံ ဟွံမဲ ကု အံက်သဳဂျိန် တုဲ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် &quot;ဒြပ်သ္အး&quot; (Element) တၟိမွဲ မာန်ရ။ ညးဝွံရ ခုတ်လဝ် ယၟု &quot;Chlorine&quot; အတိုင် အသာ်ဍေဟ်ရ。&lt;ref name=&quot;Greenwood1997&quot;&gt;Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 793–798.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဂကောံဓါတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် (Chemical Properties and Characteristics) ==
ကလဝ်ရေန် ဝွံ ဒှ် ဓာတ်ကျာ ဇြိုင် (Heavy gas) မၞုံကဵု လျိုင် ဇြိုင်နူ ကျာ ဓမ္မတာ ၜိုတ် ၂.၅ ဆ ရ။ ဍေဟ်ဝွံ နွံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် (Melting point: -101.5 °C) ကေုာံ ကဆံင်ကတဴ (Boiling point: -34.04 °C) တုဲ ယဝ်ရ ဒးဒုင် အာနုဘဴ ဓရိုတ် (Pressure) ညိညမ္ဂး ဍေဟ် ပြံင်လှာဲအာ ဒှ် ဍာ် လောဲသွာရ။

ပ္ဍဲလပါ် ဓါတုမ္ဂး၊ ကလဝ်ရေန် ဂှ် နွံကဵု အစောမ် Electronegativity (၃.၁၆) သၠုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု ပိ (ကြဴနူ ဖလဝ်ရေန် ကေုာံ အံက်သဳဂျိန်) တုဲ ဍေဟ် က္တဵုဒှ် အဆက်အစပ် ဓါတု (Highly reactive) ကု ဒြပ်သ္အး ကြပ်သီုဖအိုတ်ရ။ ဍေဟ် လေပ် ပံင်ကောံ ကု ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ပ္ဍဲ ကျာတုဲ ခတိုဟ် ပတိတ် ဓာတ်ကျာ Hydrogen chloride မာန်ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် ဓါတ် မလေပ် အံက်သဳဒိုက် (Strong oxidizing agent) ဗွဲမထတ်ရ။

== ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ (Forms and Abundance in Nature) ==
လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ ကလဝ်ရေန် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု ၂၁ (Twenty-first most abundant element) တုဲ နွံ ၜိုတ် ၁၄၅ ppm ရ။ 

ဆဂး ပ္ဍဲ ဍာ်မှာသၟိတ် (Oceans) မ္ဂး ကလဝ်ရေန် (နဒဒှ် ဓါတ် Chloride ions - Cl⁻) ဂှ် နွံဂၠိုင်အိုတ် (ၜိုတ် ၁.၉% ဇမၞော်ဒြပ် ဍာ်မှာသၟိတ်) ရ။ ပ္ဍဲ သဘာဝ ဍေဟ် လေပ်မံင် ပ္ဍဲ ဓါတ်တၟအ် ၜဵု ဗီုကဵု Halite (Sodium chloride), Sylvite (Potassium chloride), ကေုာံ Carnallite တအ်ရ။ တၟအ် ၜဵု တအ်ဝွံ ဒှ် အရာ မသှ်ေၜတ်ကၠုင် နူကဵု ဍာ်မှာသၟိတ် ခေတ်တြေံ မကှ်ဇြေဟ်လဝ်ရ。&lt;ref name=&quot;Emsley2001&quot;&gt;Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 102–107.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် (Production and Extraction) ==
ပရေင်ပတိတ် ဓာတ်ကျာ ကလဝ်ရေန် အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နကဵု လၟေင် လျးလလဳ မကော်ဂး Chloralkali process (လၟေင် ကလဝ်-အယ်ကာလဳ) ရ။ 
ပ္ဍဲ နဲကဲဝွံ၊ ညးတအ် စုတ် လျးလလဳ (Electrolysis) ပ္ဍဲ ဍာ်ၜဵု (Brine - Sodium chloride solution) တုဲ ဍေဟ် ပါ်ပတိတ် ဓာတ်ကျာ ကလဝ်ရေန် (နူ Anode)၊ ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ကေုာံ ဍာ်ဓါတ် Sodium hydroxide (Caustic soda) ရ။ 

ဍုင်မပတိတ် ကလဝ်ရေန် ဇၞော်အိုတ်ဂှ် ဒှ် ဍုင် ကြုက် (China)၊ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (USA)၊ ကေုာံ အိန္ဒိယ တအ်ရ။ လၟေင်ပရေင်ပတိတ်ဝွံ နွံပၟိက် ဒြဟတ်လလဳ ထတ်လောန်ရ။

== ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် (Isotopes of Chlorine) ==
ကလဝ်ရေန် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် (Isotopes) မညိင်ဝတ် (Stable) ၜါ သာ်:
* '''Chlorine-35 (³⁵Cl)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံဂၠိုင်အိုတ် (ၜိုတ် ၇၆%) ရ။ 
* '''Chlorine-37 (³⁷Cl)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မရနုက်ကဵု ၜါ တုဲ နွံ ၜိုတ် ၂၄% ရ။
* '''Chlorine-36 (³⁶Cl)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် (Radioisotope) မက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ လတူကျာ နူကဵု လျးကောသမိက် ရ။ ဍေဟ် နွံ အာယုက် (Half-life) ၜိုတ် ၃၀၁,၀၀၀ သၞာံ တုဲ၊ သၟာသိပ္ပံတအ် စကာ ဍေဟ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဝင် ဍာ်သၟဝ်တိ (Groundwater dating) ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ တိပထဝဳ ရ。&lt;ref name=&quot;Dickin2005&quot;&gt;Dickin, A. P. (2005). ''Radiogenic Isotope Geology'' (2nd ed.). Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် (Applications and Uses) ==
ကလဝ်ရေန် ကေုာံ ဓါတ်ပံင်ကောံဍေဟ်တအ် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ရုင်စက် ကေုာံ ဘဝလၟိုန်တ္ၚဲ:
# '''ပလာသတေတ် ပဳဗဳသဳ (PVC)''': လွပ် ဇၞော်အိုတ် (ၜိုတ် ၃၀%) ဂှ် ဒှ် ပရေင်ကၠောန် Polyvinyl chloride (PVC) မဒှ် ပလာသတေတ် သွက်ဂွံ ကၠောန် ပိုက်ဍာ် (Pipes)၊ ဗတင်၊ ကေုာံ ကြာပ် ဇုက်လလဳ ရ။
# '''သ္အးဇ္ၚး ဍာ် (Water Treatment)''': ကလဝ်ရေန် ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ ဂစိုတ် စၟယဲ (Disinfectant) ပ္ဍဲ ဍာ်သွုင် ကေုာံ ကၟာဝေင်ဍာ် (Swimming pools) ညံင်ဟွံဂွံ က္တဵုဒှ် ယဲ မပ္တံကဵု ယဲဂၞဴ ကေုာံ ဍာ်လီုရ။
# '''ဍာ်ဖအး (Bleach)''': ဓါတ် Sodium hypochlorite ဂှ် ဒှ် ဍာ်ဖအး မစကာ သွက်ဂွံ ကြာတ်ယာတ် ဗုဗု ကေုာံ ပသ္အးဇ္ၚး ပ္ဍဲ သ္ၚိ ကေုာံ ရုင်ဂဥုဲရ။
# '''ဓါတ် သက်သဳလဵု ကေုာံ ဂဥုဲ (Solvents and Pharmaceuticals)''': ဓါတ်ပံင်ကောံ ကလဝ်ရေန် ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ ရုင်စက် ဂဥုဲ (ဥပမာ - ဂဥုဲဂစိုတ်စၟ Antibiotics လ္ၚဵု) ကေုာံ ဂဥုဲစဵုဒၞာစၟတဵုလွဳ (Pesticides) ရ。

== ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်းကဏ္ဍ (Biological Role) ==
ကလဝ်ရေန် (နဒဒှ် ဓါတ် Chloride ion - Cl⁻) ဝွံ ဒှ် ဓါတ် အဓိက (Essential mineral) သွက် သတ္တဝါ သီုဖအိုတ်:
* '''ဍာ်ဓါတ် ဂၞဴ (Stomach Acid)''': ပ္ဍဲ ဂၞဴ မၞိဟ် ကေုာံ တိရစ္ဆာန်တအ်၊ ဓါတ် Chloride ပံင်ကောံ ကု Hydrogen တုဲ က္တဵုဒှ် Hydrochloric acid (HCl) သွက်ဂွံ လေင် စၞစ ကေုာံ ဂစိုတ်စၟ မပါကၠုင် ပ္ဍဲစၞရ။
* '''ပရေင် ထိင် ဍာ် ကေုာံ သွဟ် (Fluid Balance)''': Chloride ion ဂှ် ထိင်ကဵု ပရေင် ဍာ် ကေုာံ ဓါတ်ၜဵု ပ္ဍဲ အပ္ဍဲ ကေုာံ မ္ၚး ဆဲလ် (Osmotic pressure) ညံင်ဂွံ သၟဟ်သၟန်ရ。&lt;ref name=&quot;Pohl1989&quot;&gt;Pohl, H. (1989). &quot;Halogens in Biology&quot;. ''Journal of Biological Chemistry''. 264 (14): 7831-7834.&lt;/ref&gt;
* သွက် တၞံဆု လေဝ် Chloride ဒှ် ဓါတ် နွံပၟိက် ညိည သွက်ဂွံ ထိင် ပရေင်ပံက်ကၟာတ် ပါင်တၞး (Stomata) ရ။

== ၈။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် (Safety and Hazards) ==
ဓာတ်ကျာ ကလဝ်ရေန် (Chlorine gas) ဂှ် ဒှ် ဓာတ် မၞုံကဵု ဂျိ ဇၞော်လောန် (Highly toxic gas) တုဲ က္တဵုဒှ် အန္တရာယ် ဂစိုတ်လမျီု မာန်ရ:
* '''လွဟ်ဓါတု (Chemical Weapon)''': ပ္ဍဲ ပေါဲပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ပထမ (WWI) ဂှ်၊ ဓာတ်ကျာ ကလဝ်ရေန် ဂှ် ညးတအ် စကာလဝ် နဒဒှ် လွဟ်ဓါတု ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ ပေါဲဗတိုက် (Battle of Ypres) တုဲ ပလီုပလှ် ကသအ် သၟာပၞာန် ဗွဲမဂၠိုင်ရ。
* '''အဝ်ဇြောန် လီုလာ် (Ozone Depletion)''': ဓါတ်ပံင်ကောံ Chlorofluorocarbons (CFCs) မစကာလဝ် ပ္ဍဲ စက်ဂံက် (Refrigerators) တအ်ဂှ်၊ ယဝ်ရ စိုပ်အာ ကျာလတူမ္ဂး ဍေဟ် ပတိတ် အက်တောမ် ကလဝ်ရေန် တုဲ ပလီုပလှ် ထောအ် ဗွိုက် အဝ်ဇြောန် (Ozone layer) မစဵုဒၞာ လျး UV ရ။ လၟုဟ် ညးတအ် ဒေါအ်ထောအ် ပရေင်စကာ CFCs အလုံဂၠးတိယျ။&lt;ref name=&quot;Molina1974&quot;&gt;Molina, M. J.; Rowland, F. S. (1974). &quot;Stratospheric sink for chlorofluoromethanes: chlorine atom-catalysed destruction of ozone&quot;. ''Nature''. 249 (5460): 810–812.&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Economic Aspects and Future Outlook) ==
ကလဝ်ရေန် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး အဓိက သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Industrial commodity) ဂၠးတိရ။ ပရေင်နွံပၟိက် သွက် ကလဝ်ရေန် ဂှ် တန်တဴဒၟံင် ကု ပရေင်နွံပၟိက် ပလာသတေတ် ပဳဗဳသဳ (PVC demand) ကေုာံ ကမၠောန် သြိုင်ခၞံ ဍုင်ရ။ ၜိုန်ရ ဓါတ်ဝွံ နွံကဵု အန္တရာယ် ဇၞော် ကီုလေဝ်၊ ပရေင် သ္အးဇ္ၚး ဍာ် ကေုာံ ဍာ်ဖအး ဂှ် ဟွံမဲ ဟွံတုဲ သွက် ပရေင်ထတ်ယုက် မၞိဟ် ပ္ဍဲ အနာဂတ်ရ။

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် (Comparison with Other Elements) ==
ကလဝ်ရေန် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး:
* '''ကု ဖလဝ်ရေန် (Fluorine)''': သီုၜါဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဟာလဝ်ဂျေန် (Halogens) တုဲ ဒှ် ဓာတ်ကျာ မၞုံကဵု ဂျိ ရ။ ဆဂး ဖလဝ်ရေန် ဂှ် က္တဵုဒှ် အဆက်အစပ် ဓါတု ထတ်နူ ကလဝ်ရေန် ဗွဲမလောန်ရ။ 
* '''ကု ဗရဝ်မိန် (Bromine)''': ဗရဝ်မိန် ဂှ် ဒှ် ဟာလဝ်ဂျေန် မၞုံ သၟဝ် ကလဝ်ရေန် ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး ရ။ ပ္ဍဲ ဂမ္တဴဓမ္မတာ မ္ဂး ဗရဝ်မိန် ဒှ် ဍာ် (Liquid) တုဲ ကလဝ်ရေန် ဒှ် ဓာတ်ကျာ ရ။ သီုၜါဝွံ နွံ အခိုက်အလိုက် အံက်သဳဒိုက် (Oxidizing) ကြပ်တုပ်ရ။

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Periodic table}}

[[ကဏ္ဍ:ကလဝ်ရေန်]]
[[ကဏ္ဍ:ဟာလဝ်ဂျေန်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>r6ddqd94kt5qx62n2tvbjfhyenzkqrf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အာဂေန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12731</id>
    <revision>
      <id>59068</id>
      <timestamp>2026-10-25T03:21:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox element | name = အာဂေန် | english_name = Argon | symbol = Ar | atomic_number = 18 | atomic_mass = 39.95 | element_category = [[ဓာတ်ဓါတ်]] (Noble gas) | group = 18 | period = 3 | block = p-block | appearance = ဓာတ်ကျာ ဟွံမဲ ကု အသာ် | image = [[File:Argon_discharge_tube.jpg|250px|alt=ထာင်အာဂေန် ပတိတ် လျး]] | cap...&quot;</comment>
      <origin>59068</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15634" sha1="mjqlywhuzr1edmfi6m9vtoellw7rcx2" xml:space="preserve">{{Infobox element
| name = အာဂေန်
| english_name = Argon
| symbol = Ar
| atomic_number = 18
| atomic_mass = 39.95
| element_category = [[ဓာတ်ဓါတ်]] (Noble gas)
| group = 18
| period = 3
| block = p-block
| appearance = ဓာတ်ကျာ ဟွံမဲ ကု အသာ်
| image = [[File:Argon_discharge_tube.jpg|250px|alt=ထာင်အာဂေန် ပတိတ် လျး]]
| caption = ထာင်အာဂေန် (Argon discharge tube) မပတိတ်ဒၟံင် လျး
| phase = Gas
| melting_point_K = 83.81
| melting_point_C = −189.34
| boiling_point_K = 87.30
| boiling_point_C = −185.85
| density_stp = 1.784 g/L
| discovery = [[Lord Rayleigh]] ကေုာံ [[William Ramsay]] (၁၈၉၄)
}}

'''အာဂေန်''' ({{lang-en|Argon}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓါတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Ar''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၁၈ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] (Periodic table) မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၈ (Group 18) မကော်ဂး [[ဓာတ်ဓါတ်]] (Noble gases) တုဲ ဒှ် ဓာတ်ကျာ မဟွံမဲ ကု အသာ်၊ သၟူ ကေုာံ ဟွံမဲ ကု ဂျိရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် ဓာတ်ကျာ မၞုံဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု ပိ ပ္ဍဲ ဗွိုက်ကျာ လတူတိ (Earth's atmosphere) တုဲ နွံ ၜိုတ် ဝ.၉၃၄% (၀.၉၃၄%) ရ။

ဟိုတ်နူ အာဂေန် ဝွံ မၞုံကဵု ဒြဟတ်ဓါတ် ပေင်ဍိုက်ဒၟံင် (Full valence shell) ဂှ်ရ၊ ဍေဟ် က္တဵုဒှ် အဆက်အစပ် ဓါတု (Chemical reactivity) ကြပ်ဟွံမဲ လးလးတုဲ လေပ်မံင် ကေတ်တ် နဒဒှ် ဓာတ်ကျာ မွဲအက်တောမ် (Monatomic gas) လၟိုန်ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ အာဂေန် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန်ရုင်စက် မပ္တံကဵု ပရေင် ဍာ်ဂမ္တဴဂဟဵု (Welding)၊ လျးပၟတ် (Incandescent lighting) ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ စၞစ ညံင်ဟွံဂွံလီုလာ်ရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ယၟုမ္ဂး &quot;အာဂေန်&quot; (Argon) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် ဂရိတ် ''argon'' (ἀργόν) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;လၞုဟ်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ဟွံချဳဒရာင်&quot; (Lazy or inactive) ရ။ ယၟုဝွံ ဒုင်သ္ဇိုင် ကု အခိုက်အလိုက် ဍေဟ် မဟွံက္တဵုဒှ် လၟေင်ဓါတု ကု ဒြပ်သ္အး တၞဟ်တအ်ရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၈၅ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ [[Henry Cavendish]] ပတိုန်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲကျာဂှ် နွံ ဓာတ်ကျာ မဟွံချဳဒရာင် ညိည မာန်ရ။ ဆဂး စိုပ်သၞာံ ၁၈၉၄ ဂှ်မှ သၟာသိပ္ပံ ဂကူအင်္ဂလိက် [[Lord Rayleigh]] ကေုာံ သၟာဓါတု ဂကူသကတ် [[Sir William Ramsay]] တအ် အံင်ဇၞး ပ္ဍဲပရေင် ပါ်ပတိတ် အာဂေန် နူကဵု ကျာသဘာဝ အလန်ပထမအိုတ်ရ။ ညးတအ် ပတိတ်ထောအ် အံက်သဳဂျိန်၊ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ကေုာံ ကာဗောန်ဒါင်အံက်သိုက် တုဲ ဓာတ်ကျာ မသှ်ေၜတ်ဒၟံင်ဂှ် ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ဒြပ်သ္အး တၟိ &quot;အာဂေန်&quot; ရ။ ဟိုတ်နူ ပရေင်ဂၠာဲဆဵုဝွံ ညးတအ် သီုၜါ ကလိဂွံ လာပ်နဝ်ဗေဝ် (Nobel Prize) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၀၄ ရ。&lt;ref name=&quot;Rayleigh1895&quot;&gt;Rayleigh, Lord; Ramsay, William (1895). &quot;Argon, a New Constituent of the Atmosphere&quot;. ''Philosophical Transactions of the Royal Society A''. 186: 187–241.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဂကောံဓါတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် (Chemical Properties and Characteristics) ==
အာဂေန် ဝွံ ဒှ် ဓာတ်ကျာ ဓါတ်ဓါတ် (Noble gas) တုဲ နွံကဵု အဳလက်ထရွန် ၈ မ ပ္ဍဲ ဗွိုက်မ္ၚးအိုတ် (Octet rule) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဍေဟ် ညိင်ဝတ် ဗွဲမလောန် တုဲ ဗွဲဓမ္မတာမ္ဂး ဍေဟ် ဟွံပံင်ကောံ (Form compounds) ကု ဒြပ်သ္အး တၞဟ်တအ်ရ။ စဵုကဵု ခေတ်လၟုဟ် ဓါတ်ပံင်ကောံ အာဂေန် (Argon fluorohydride - HArF) ဆ မွဲသာ်ဓဝ်ဟေင် သၟာသိပ္ပံတအ် ကၠောန်ပတိတ်လဝ် ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် ပ္ဍဲဂမ္တဴ သဝ်လောန် (-၂၅၆ °C) ရ။

ဍေဟ်ဝွံ နွံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် (Melting point: -189.34 °C) ကေုာံ ကဆံင်ကတဴ (Boiling point: -185.85 °C) ရ။ ဍေဟ်ဝွံ လေပ်လေင် ပ္ဍဲ ဍာ် (Solubility in water) တုပ်သၟဟ် ကု အံက်သဳဂျိန် ကီုရ။

== ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ (Forms and Abundance in Nature) ==
လတူတိ (Earth's atmosphere) မ္ဂး၊ အာဂေန် ဝွံ ဒှ် ဓာတ်ကျာ မၞုံဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု ပိ (ကြဴနူ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ကေုာံ အံက်သဳဂျိန်) တုဲ နွံ ၜိုတ် ၀.၉၃၄% (9340 ppmv) ရ။ 

ဆဂး ပ္ဍဲ စက်ဝဲလောက (Universe) မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ နွံအောန် ဗွဲမလောန်ရ။ ဟိုတ်နူ မုဟိုတ် အာဂေန် ဂွံနွံဂၠိုင် ပ္ဍဲ လတူတိ ပိုယ်ဏအ်ရောမ္ဂး၊ အာဂေန် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ကျာဂှ် ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် Argon-40 မက္တဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု လၟေင်လီုလာ် နျူကလဳယျာ (Radioactive decay) နူ ဓါတ် Potassium-40 မၞုံပ္ဍဲ တၟအ် သၟဝ်တိရ。&lt;ref name=&quot;Greenwood1997&quot;&gt;Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 888–891.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် (Production and Extraction) ==
ပရေင်ပတိတ် အာဂေန် အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နကဵု လၟေင် ဖျေံဂမ္တဴ ကျာ (Fractional distillation of liquid air) ရ။ 
ညးတအ် ကေတ် ကျာသဘာဝ တုဲ ဖျေံဂမ္တဴ စဵုကဵု ကျာဂှ် ပြံင်လှာဲအာ ဒှ် ဍာ် (Liquid air) ရ။ နူဂှ် မွဲကဆံင် ညးတအ် ကလေင် ကတဴပတိုန် ညိညိ တုဲ ဟိုတ်နူ ကဆံင်ကတဴ ဓာတ်ကျာ တအ် ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်၊ အာဂေန် ဂှ် ပါ်တိတ်ကၠုင် နူကဵု နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ကေုာံ အံက်သဳဂျိန် ရ။ လၟေင်ဏအ်ဂှ် ၚုဟ်တန် တုဲ ကလိဂွံ အာဂေန် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။

== ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် (Isotopes of Argon) ==
အာဂေန် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် (Isotopes) မညိင်ဝတ် (Stable) ပိ သာ်:
* '''Argon-40 (⁴⁰Ar)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံဂၠိုင်အိုတ် လတူတိ (ၜိုတ် ၉၉.၆%) ရ။ 
* '''Argon-36 (³⁶Ar)''': နွံ ၜိုတ် ဝ.၃၄% ရ။ (ပ္ဍဲ စက်ဝဲလောက မ္ဂး အိုင်သဝ်တုပ် ဏအ် နွံဂၠိုင်အိုတ်ရ)
* '''Argon-38 (³⁸Ar)''': နွံ ၜိုတ် ဝ.ဝ၆% ရ။

သၟာသိပ္ပံတအ် စကာ လၟေင် ပတောအ်ၜတ် အာယုက် ပဝ်တက်သဳယာမ်-အာဂေန် (Potassium-argon dating) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် အာယုက် ဓါတ်တၟအ် တြေံတြဟ် ကေုာံ တၟအ် ဒဵုပၟတ်ဂမၠိုင်ရ。&lt;ref name=&quot;Dickin2005&quot;&gt;Dickin, A. P. (2005). ''Radiogenic Isotope Geology'' (2nd ed.). Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် (Applications and Uses) ==
အာဂေန် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ရုင်စက် တအ် ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဟွံက္တဵုဒှ် ဓါတု ကေုာံ ၚုဟ်တန်ရ:
# '''ဍာ်ဂမ္တဴဂဟဵု (Welding)''': လွပ် အဓိကအိုတ် ဂှ် ဒှ် စကာ နဒဒှ် ဓာတ်ကျာ အာဝဵု (Shielding gas) ပ္ဍဲ ကမၠောန် ဂဟဵု ပသဲ ကေုာံ အလူမဳနဳယာမ် (Arc welding) ညံင် ပသဲ ဟွံဂွံ နှဴ ကု အံက်သဳဂျိန် ကေုာံ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ပ္ဍဲ ကျာ ရ။
# '''လျးပၟတ် (Lighting)''': ညးတအ် ပၠုပ်စုတ် အာဂေန် ပ္ဍဲ မပၟတ် (Incandescent light bulbs) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဇုက်တာန်သတေန် (Tungsten filament) ညံင်ဟွံဂွံ တူလီုအာ ပြဟ်ပြဟ်ရ။
# '''စဵုဒၞာ စၞစ ကေုာံ လိက်ဝင် (Preservation)''': ပ္ဍဲ ကမၠောန် ဍာ်ဇဗျေတ် (Wine) ကေုာံ စၞစ တအ်ဂှ် စကာ အာဂေန် သွက်ဂွံ ထပိုတ်ထောအ် အံက်သဳဂျိန် ရ။ တုဲပၠန် စကာ ပ္ဍဲ ပရေင်စဵုဒၞာ လိက်ဝင် တြေံတြဟ် (Historical documents) ဗီုကဵု လိက် လွပ်သၠးပွး အမေရိကာန် (Declaration of Independence) ရ。&lt;ref name=&quot;Emsley2001&quot;&gt;Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 44–47.&lt;/ref&gt;

== ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်းကဏ္ဍ (Biological Role) ==
အာဂေန် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်းကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ (No biological role) သွက် သတ္တဝါ ကေုာံ တၞံဆု တအ် လးလးရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် ဓာတ်ကျာ မဟွံမဲ ကု ဂျိ (Non-toxic) တုဲ ပိုယ် ယီုလုပ် ယီုတိတ် ဍေဟ် ဇၟာပ်ပ်တ္ၚဲ (ၜိုတ် ၁%) ဓမ္မတာရ။

== ၈။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် (Safety and Hazards) ==
ၜိုန်ရ အာဂေန် ဟွံမဲ ကု ဂျိ ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ ဍေဟ် ပေင်အာ ပ္ဍဲ ခဒမ် ကၟာတ်တ် (Enclosed spaces) မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် ပတိတ်ထောအ် အံက်သဳဂျိန် တုဲ မၞိဟ်တအ် ဂိယဲ ဟွံသေင်မ္ဂး လီုဇဳဝိတ မာန်ရ (Asphyxiant)။
ဟိုတ်နူ အာဂေန် ဇြိုင်နူ ကျာ (၃၈%) ဂှ်ရ၊ ဍေဟ် လေပ် စှ်ေကောံ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ သဝ်သဝ် (Low-lying areas) မာန်ရ။

== ၉။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Economic Aspects and Future Outlook) ==
ဟိုတ်နူ အာဂေန် ဒှ် ဒြပ်သှ်ေ (Byproduct) နူကဵု ရုင်စက် ပတိတ် အံက်သဳဂျိန် ကေုာံ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ဂှ်ရ၊ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် ဓာတ်ဓါတ် မၞုံ ၚုဟ်တန်အိုတ် (Cheapest noble gas) ရ။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အာဂေန် ဂှ် တန်တဴဒၟံင် ကု ပရေင်နွံပၟိက် ကမၠောန် သြိုင်ခၞံ၊ ကၠောန် ပသဲ ကေုာံ စက်အီလက်ထရဝ်နေတ် ရ။ 

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် (Comparison with Other Elements) ==
အာဂေန် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး:
* '''ကု နဳယျိုန် (Neon)''': သီုၜါဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဓာတ်ဓါတ် တုဲ ဟွံက္တဵုဒှ် ဓါတု ရ။ ဆဂး နဳယျိုန် ဂှ် သာနူ အာဂေန် တုဲ စကာ ပ္ဍဲ လျးပၟတ် နဳယျိုန် (Neon signs) ဂၠိုင်ရ။
* '''ကု နိုက်ထရဝ်ဂျိန် (Nitrogen)''': သီုၜါဂှ် ညးတအ် စကာ နဒဒှ် ဓာတ်ကျာ အာဝဵု (Inert gas shielding) ကီုရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ဂမ္တဴသၠုင်လောန်မ္ဂး နိုက်ထရဝ်ဂျိန် လေပ် က္တဵုဒှ် ဓါတု (Reacts) ကု လောဟ လ္ၚဵုမာန်တုဲ အာဂေန် ဂှ် လးလး ဟွံက္တဵုဒှ် ဓါတုရ (Completely inert)။&lt;ref name=&quot;Cotton1999&quot;&gt;Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley &amp; Sons.&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Periodic table}}
{{ဂိတုမန်ဂမၠိုင်}}

[[ကဏ္ဍ:အာဂေန်]]
[[ကဏ္ဍ:ဓာတ်ဓါတ်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>mjqlywhuzr1edmfi6m9vtoellw7rcx2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59069</id>
      <parentid>59068</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T03:21:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59069</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15588" sha1="jj16773o2va9ti88r7dgvjqyl8s7qmw" xml:space="preserve">{{Infobox element
| name = အာဂေန်
| english_name = Argon
| symbol = Ar
| atomic_number = 18
| atomic_mass = 39.95
| element_category = [[ဓာတ်ဓါတ်]] (Noble gas)
| group = 18
| period = 3
| block = p-block
| appearance = ဓာတ်ကျာ ဟွံမဲ ကု အသာ်
| image = [[File:Argon_discharge_tube.jpg|250px|alt=ထာင်အာဂေန် ပတိတ် လျး]]
| caption = ထာင်အာဂေန် (Argon discharge tube) မပတိတ်ဒၟံင် လျး
| phase = Gas
| melting_point_K = 83.81
| melting_point_C = −189.34
| boiling_point_K = 87.30
| boiling_point_C = −185.85
| density_stp = 1.784 g/L
| discovery = [[Lord Rayleigh]] ကေုာံ [[William Ramsay]] (၁၈၉၄)
}}

'''အာဂေန်''' ({{lang-en|Argon}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓါတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Ar''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၁၈ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] (Periodic table) မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၈ (Group 18) မကော်ဂး [[ဓာတ်ဓါတ်]] (Noble gases) တုဲ ဒှ် ဓာတ်ကျာ မဟွံမဲ ကု အသာ်၊ သၟူ ကေုာံ ဟွံမဲ ကု ဂျိရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် ဓာတ်ကျာ မၞုံဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု ပိ ပ္ဍဲ ဗွိုက်ကျာ လတူတိ (Earth's atmosphere) တုဲ နွံ ၜိုတ် ဝ.၉၃၄% (၀.၉၃၄%) ရ။

ဟိုတ်နူ အာဂေန် ဝွံ မၞုံကဵု ဒြဟတ်ဓါတ် ပေင်ဍိုက်ဒၟံင် (Full valence shell) ဂှ်ရ၊ ဍေဟ် က္တဵုဒှ် အဆက်အစပ် ဓါတု (Chemical reactivity) ကြပ်ဟွံမဲ လးလးတုဲ လေပ်မံင် ကေတ်တ် နဒဒှ် ဓာတ်ကျာ မွဲအက်တောမ် (Monatomic gas) လၟိုန်ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ အာဂေန် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန်ရုင်စက် မပ္တံကဵု ပရေင် ဍာ်ဂမ္တဴဂဟဵု (Welding)၊ လျးပၟတ် (Incandescent lighting) ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ စၞစ ညံင်ဟွံဂွံလီုလာ်ရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ယၟုမ္ဂး &quot;အာဂေန်&quot; (Argon) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် ဂရိတ် ''argon'' (ἀργόν) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;လၞုဟ်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ဟွံချဳဒရာင်&quot; (Lazy or inactive) ရ။ ယၟုဝွံ ဒုင်သ္ဇိုင် ကု အခိုက်အလိုက် ဍေဟ် မဟွံက္တဵုဒှ် လၟေင်ဓါတု ကု ဒြပ်သ္အး တၞဟ်တအ်ရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၈၅ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ [[Henry Cavendish]] ပတိုန်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲကျာဂှ် နွံ ဓာတ်ကျာ မဟွံချဳဒရာင် ညိည မာန်ရ။ ဆဂး စိုပ်သၞာံ ၁၈၉၄ ဂှ်မှ သၟာသိပ္ပံ ဂကူအင်္ဂလိက် [[Lord Rayleigh]] ကေုာံ သၟာဓါတု ဂကူသကတ် [[Sir William Ramsay]] တအ် အံင်ဇၞး ပ္ဍဲပရေင် ပါ်ပတိတ် အာဂေန် နူကဵု ကျာသဘာဝ အလန်ပထမအိုတ်ရ။ ညးတအ် ပတိတ်ထောအ် အံက်သဳဂျိန်၊ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ကေုာံ ကာဗောန်ဒါင်အံက်သိုက် တုဲ ဓာတ်ကျာ မသှ်ေၜတ်ဒၟံင်ဂှ် ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ဒြပ်သ္အး တၟိ &quot;အာဂေန်&quot; ရ။ ဟိုတ်နူ ပရေင်ဂၠာဲဆဵုဝွံ ညးတအ် သီုၜါ ကလိဂွံ လာပ်နဝ်ဗေဝ် (Nobel Prize) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၀၄ ရ。&lt;ref name=&quot;Rayleigh1895&quot;&gt;Rayleigh, Lord; Ramsay, William (1895). &quot;Argon, a New Constituent of the Atmosphere&quot;. ''Philosophical Transactions of the Royal Society A''. 186: 187–241.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဂကောံဓါတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် (Chemical Properties and Characteristics) ==
အာဂေန် ဝွံ ဒှ် ဓာတ်ကျာ ဓါတ်ဓါတ် (Noble gas) တုဲ နွံကဵု အဳလက်ထရွန် ၈ မ ပ္ဍဲ ဗွိုက်မ္ၚးအိုတ် (Octet rule) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဍေဟ် ညိင်ဝတ် ဗွဲမလောန် တုဲ ဗွဲဓမ္မတာမ္ဂး ဍေဟ် ဟွံပံင်ကောံ (Form compounds) ကု ဒြပ်သ္အး တၞဟ်တအ်ရ။ စဵုကဵု ခေတ်လၟုဟ် ဓါတ်ပံင်ကောံ အာဂေန် (Argon fluorohydride - HArF) ဆ မွဲသာ်ဓဝ်ဟေင် သၟာသိပ္ပံတအ် ကၠောန်ပတိတ်လဝ် ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် ပ္ဍဲဂမ္တဴ သဝ်လောန် (-၂၅၆ °C) ရ။

ဍေဟ်ဝွံ နွံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် (Melting point: -189.34 °C) ကေုာံ ကဆံင်ကတဴ (Boiling point: -185.85 °C) ရ။ ဍေဟ်ဝွံ လေပ်လေင် ပ္ဍဲ ဍာ် (Solubility in water) တုပ်သၟဟ် ကု အံက်သဳဂျိန် ကီုရ။

== ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ (Forms and Abundance in Nature) ==
လတူတိ (Earth's atmosphere) မ္ဂး၊ အာဂေန် ဝွံ ဒှ် ဓာတ်ကျာ မၞုံဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု ပိ (ကြဴနူ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ကေုာံ အံက်သဳဂျိန်) တုဲ နွံ ၜိုတ် ၀.၉၃၄% (9340 ppmv) ရ။ 

ဆဂး ပ္ဍဲ စက်ဝဲလောက (Universe) မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ နွံအောန် ဗွဲမလောန်ရ။ ဟိုတ်နူ မုဟိုတ် အာဂေန် ဂွံနွံဂၠိုင် ပ္ဍဲ လတူတိ ပိုယ်ဏအ်ရောမ္ဂး၊ အာဂေန် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ကျာဂှ် ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် Argon-40 မက္တဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု လၟေင်လီုလာ် နျူကလဳယျာ (Radioactive decay) နူ ဓါတ် Potassium-40 မၞုံပ္ဍဲ တၟအ် သၟဝ်တိရ。&lt;ref name=&quot;Greenwood1997&quot;&gt;Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 888–891.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် (Production and Extraction) ==
ပရေင်ပတိတ် အာဂေန် အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နကဵု လၟေင် ဖျေံဂမ္တဴ ကျာ (Fractional distillation of liquid air) ရ။ 
ညးတအ် ကေတ် ကျာသဘာဝ တုဲ ဖျေံဂမ္တဴ စဵုကဵု ကျာဂှ် ပြံင်လှာဲအာ ဒှ် ဍာ် (Liquid air) ရ။ နူဂှ် မွဲကဆံင် ညးတအ် ကလေင် ကတဴပတိုန် ညိညိ တုဲ ဟိုတ်နူ ကဆံင်ကတဴ ဓာတ်ကျာ တအ် ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်၊ အာဂေန် ဂှ် ပါ်တိတ်ကၠုင် နူကဵု နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ကေုာံ အံက်သဳဂျိန် ရ။ လၟေင်ဏအ်ဂှ် ၚုဟ်တန် တုဲ ကလိဂွံ အာဂေန် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။

== ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် (Isotopes of Argon) ==
အာဂေန် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် (Isotopes) မညိင်ဝတ် (Stable) ပိ သာ်:
* '''Argon-40 (⁴⁰Ar)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံဂၠိုင်အိုတ် လတူတိ (ၜိုတ် ၉၉.၆%) ရ။ 
* '''Argon-36 (³⁶Ar)''': နွံ ၜိုတ် ဝ.၃၄% ရ။ (ပ္ဍဲ စက်ဝဲလောက မ္ဂး အိုင်သဝ်တုပ် ဏအ် နွံဂၠိုင်အိုတ်ရ)
* '''Argon-38 (³⁸Ar)''': နွံ ၜိုတ် ဝ.ဝ၆% ရ။

သၟာသိပ္ပံတအ် စကာ လၟေင် ပတောအ်ၜတ် အာယုက် ပဝ်တက်သဳယာမ်-အာဂေန် (Potassium-argon dating) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် အာယုက် ဓါတ်တၟအ် တြေံတြဟ် ကေုာံ တၟအ် ဒဵုပၟတ်ဂမၠိုင်ရ。&lt;ref name=&quot;Dickin2005&quot;&gt;Dickin, A. P. (2005). ''Radiogenic Isotope Geology'' (2nd ed.). Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် (Applications and Uses) ==
အာဂေန် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ရုင်စက် တအ် ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဟွံက္တဵုဒှ် ဓါတု ကေုာံ ၚုဟ်တန်ရ:
# '''ဍာ်ဂမ္တဴဂဟဵု (Welding)''': လွပ် အဓိကအိုတ် ဂှ် ဒှ် စကာ နဒဒှ် ဓာတ်ကျာ အာဝဵု (Shielding gas) ပ္ဍဲ ကမၠောန် ဂဟဵု ပသဲ ကေုာံ အလူမဳနဳယာမ် (Arc welding) ညံင် ပသဲ ဟွံဂွံ နှဴ ကု အံက်သဳဂျိန် ကေုာံ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ပ္ဍဲ ကျာ ရ။
# '''လျးပၟတ် (Lighting)''': ညးတအ် ပၠုပ်စုတ် အာဂေန် ပ္ဍဲ မပၟတ် (Incandescent light bulbs) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဇုက်တာန်သတေန် (Tungsten filament) ညံင်ဟွံဂွံ တူလီုအာ ပြဟ်ပြဟ်ရ။
# '''စဵုဒၞာ စၞစ ကေုာံ လိက်ဝင် (Preservation)''': ပ္ဍဲ ကမၠောန် ဍာ်ဇဗျေတ် (Wine) ကေုာံ စၞစ တအ်ဂှ် စကာ အာဂေန် သွက်ဂွံ ထပိုတ်ထောအ် အံက်သဳဂျိန် ရ။ တုဲပၠန် စကာ ပ္ဍဲ ပရေင်စဵုဒၞာ လိက်ဝင် တြေံတြဟ် (Historical documents) ဗီုကဵု လိက် လွပ်သၠးပွး အမေရိကာန် (Declaration of Independence) ရ。&lt;ref name=&quot;Emsley2001&quot;&gt;Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 44–47.&lt;/ref&gt;

== ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်းကဏ္ဍ (Biological Role) ==
အာဂေန် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်းကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ (No biological role) သွက် သတ္တဝါ ကေုာံ တၞံဆု တအ် လးလးရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် ဓာတ်ကျာ မဟွံမဲ ကု ဂျိ (Non-toxic) တုဲ ပိုယ် ယီုလုပ် ယီုတိတ် ဍေဟ် ဇၟာပ်ပ်တ္ၚဲ (ၜိုတ် ၁%) ဓမ္မတာရ။

== ၈။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် (Safety and Hazards) ==
ၜိုန်ရ အာဂေန် ဟွံမဲ ကု ဂျိ ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ ဍေဟ် ပေင်အာ ပ္ဍဲ ခဒမ် ကၟာတ်တ် (Enclosed spaces) မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် ပတိတ်ထောအ် အံက်သဳဂျိန် တုဲ မၞိဟ်တအ် ဂိယဲ ဟွံသေင်မ္ဂး လီုဇဳဝိတ မာန်ရ (Asphyxiant)။
ဟိုတ်နူ အာဂေန် ဇြိုင်နူ ကျာ (၃၈%) ဂှ်ရ၊ ဍေဟ် လေပ် စှ်ေကောံ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ သဝ်သဝ် (Low-lying areas) မာန်ရ။

== ၉။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Economic Aspects and Future Outlook) ==
ဟိုတ်နူ အာဂေန် ဒှ် ဒြပ်သှ်ေ (Byproduct) နူကဵု ရုင်စက် ပတိတ် အံက်သဳဂျိန် ကေုာံ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ဂှ်ရ၊ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် ဓာတ်ဓါတ် မၞုံ ၚုဟ်တန်အိုတ် (Cheapest noble gas) ရ။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အာဂေန် ဂှ် တန်တဴဒၟံင် ကု ပရေင်နွံပၟိက် ကမၠောန် သြိုင်ခၞံ၊ ကၠောန် ပသဲ ကေုာံ စက်အီလက်ထရဝ်နေတ် ရ။ 

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် (Comparison with Other Elements) ==
အာဂေန် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး:
* '''ကု နဳယျိုန် (Neon)''': သီုၜါဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဓာတ်ဓါတ် တုဲ ဟွံက္တဵုဒှ် ဓါတု ရ။ ဆဂး နဳယျိုန် ဂှ် သာနူ အာဂေန် တုဲ စကာ ပ္ဍဲ လျးပၟတ် နဳယျိုန် (Neon signs) ဂၠိုင်ရ။
* '''ကု နိုက်ထရဝ်ဂျိန် (Nitrogen)''': သီုၜါဂှ် ညးတအ် စကာ နဒဒှ် ဓာတ်ကျာ အာဝဵု (Inert gas shielding) ကီုရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ဂမ္တဴသၠုင်လောန်မ္ဂး နိုက်ထရဝ်ဂျိန် လေပ် က္တဵုဒှ် ဓါတု (Reacts) ကု လောဟ လ္ၚဵုမာန်တုဲ အာဂေန် ဂှ် လးလး ဟွံက္တဵုဒှ် ဓါတုရ (Completely inert)။&lt;ref name=&quot;Cotton1999&quot;&gt;Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley &amp; Sons.&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Periodic table}}


[[ကဏ္ဍ:အာဂေန်]]
[[ကဏ္ဍ:ဓာတ်ဓါတ်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>jj16773o2va9ti88r7dgvjqyl8s7qmw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12732</id>
    <revision>
      <id>59070</id>
      <timestamp>2026-10-25T03:23:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox science | name = သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး (Periodic Table) | image = [[File:Simple Periodic Table Chart-en.svg|300px|alt=သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး ဓါတု]] | caption = သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး ခေတ်တၟိ မထ္ၜးလဝ် ဒြပ်သ္အး ၁၁၈ သာ် | field = [[ဓါတုဗေဒ]] (Chemistry), ရူ...&quot;</comment>
      <origin>59070</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18793" sha1="dix625gz4si3mc9emrqo84hb9zuyg1t" xml:space="preserve">{{Infobox science
| name = သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး (Periodic Table)
| image = [[File:Simple Periodic Table Chart-en.svg|300px|alt=သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး ဓါတု]]
| caption = သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး ခေတ်တၟိ မထ္ၜးလဝ် ဒြပ်သ္အး ၁၁၈ သာ်
| field = [[ဓါတုဗေဒ]] (Chemistry), [[ရူပဗေဒ]] (Physics)
| components = [[ဒြပ်သ္အး]] (Elements)
| total_known = ၁၁၈ 
| naturally_occurring = ၉၄
| synthetic = ၂၄
| created_by = [[Dmitri Mendeleev]] (၁၈၆၉)
}}

'''သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး''' ({{lang-en|Periodic table}}) ဟွံသေင်မ္ဂး '''သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး ဓါတု''' ဝွံ ဒှ် သ္ၚိအင် မဖျေံလဝ် လၟေင် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓါတု (Chemical elements) ဂမၠိုင် နကဵု လၟေင် ဂၞန်အက်တောမ် (Atomic number)၊ လဒက်ပ္တန် အဳလက်ထရွန် (Electron configuration) ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ဓါတု (Chemical properties) ရ။ သ္ၚိအင်ဝွံ ဒှ် ကိရိယာ အဓိကအိုတ် ပ္ဍဲ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဓါတုဗေဒ ကေုာံ ရူပဗေဒ တုဲ၊ ဍေဟ် ထ္ၜးကဵု ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ ဒြပ်သ္အး ဇၟာပ်ပ်သာ် ဗွဲမကၠးဖ္ဍးရ။

ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး ဝွံ လၟေင်လမၠာဲ (Horizontal rows) ဂှ် ညးကော်စ '''ကဆံင်''' (Periods) တုဲ၊ လၟေင်ဍိုန် (Vertical columns) ဂှ် ညးကော်စ '''ဂကောံ''' (Groups) ရ။ ဒြပ်သ္အး မၞုံပ္ဍဲ ဂကောံတုပ်မ္ဂး နွံကဵု အခိုက်အလိုက် ဓါတု တုပ်သၟဟ်ရ။ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး ဝွံ ဍိုက်ပေင်လဝ် နကဵု ဒြပ်သ္အး သီုဖအိုတ် ၁၁၈ သာ် (နူကဵု ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် စဵုကဵု အဝ်ဂါနေတ်သောန်) ရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မပိုယ် စကာဒၟံင် ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ ဒှ် ကပေါတ် မကၠုင်နူ ပရေင်ဂ္စာန် သၟာသိပ္ပံ ဂၠိုင်ကဵု သၞာံရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၆၉ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ရုရှာ [[Dmitri Mendeleev]] (ဒမဳတရဳ မေန်ဒလဳယေပ်) ခၞံဗဒှ်လဝ် သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး ပထမအိုတ်ရ။ ညးဖျေံလဝ် လၟေင် ဒြပ်သ္အး အတိုင် လျိုင်အက်တောမ် (Atomic mass) ရ။ တင်တၟေင် ညးဂှ် ညးသှ်ေစွံလဝ် ဒၞာဲအလုံ (Gaps) သွက် ဒြပ်သ္အး မဟွံဂွံ ဂၠာဲဆဵုဏီ တအ်တုဲ၊ ညးဟီုလဝ် ကြိုတ် (Predict) အခိုက်အလိုက် ဍေဟ်တအ် ဗွဲမဒးရးရ。&lt;ref name=&quot;Scerri2007&quot;&gt;Scerri, E. R. (2007). ''The Periodic Table: Its Story and Its Significance''. Oxford University Press. pp. 102–106.&lt;/ref&gt;

ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၃ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ အင်္ဂလိက် [[Henry Moseley]] ဂွံဆဵုကေတ် ဒဒှ်ရ လၟေင် ဒြပ်သ္အး ဂှ် ဒးဒုင်သ္ဇိုင် ကု &quot;ဂၞန်အက်တောမ်&quot; (Atomic number / လၟိဟ် ပရဝ်တွန်) မ္ဂး ဒးရးအိုတ်ရောင် တုဲ၊ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး ဂှ် လေဝ် ပြံင်လှာဲ စကာကၠုင် ဂၞန်အက်တောမ် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။

== ၂။ လဒက်ပ္တန် ကေုာံ ဗီုပြင် (Structure and Layout) ==
သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး ခေတ်တၟိ ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဗီုပြင် ဇယား (Grid) မၞုံကဵု ကွက်ဂမၠိုင်ရ။ ပ္ဍဲ ကွက် ဇၟာပ်ပ်ကွက် ဂှ် ထ္ၜးလဝ်:
* '''သင်္ကေတ ဒြပ်သ္အး (Symbol)''': ဥပမာ - H သွက် ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်၊ O သွက် အံက်သဳဂျိန်။
* '''ဂၞန်အက်တောမ် (Atomic Number)''': လၟိဟ် ပရဝ်တွန် မၞုံ ပ္ဍဲ နျူကလိယ။
* '''လျိုင်အက်တောမ် (Atomic Mass)''': လျိုင် ဓမ္မတာ သွက် အက်တောမ် မွဲရ။
* '''ယၟု (Name)''': ယၟု ဒြပ်သ္အး အတိုင် စၟတ်သမ္တီလဝ် နကဵု ဂကောံ IUPAC ရ။
ဗွဲဓမ္မတာ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး ဂှ် ပါ်လဝ် ကဆံင် (Periods) ၇ ကဆံင် ကေုာံ ဂကောံ (Groups) ၁၈ ဂကောံရ။

== ၃။ ဂကောံဂမၠိုင် (Groups / Columns) ==
'''ဂကောံ (Group)''' မွဲဂှ် ဒှ် လၟေင်ဍိုန် (Vertical column) ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး ရ။ ဒြပ်သ္အး မပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ တုပ်မ္ဂး၊ ဍေဟ်တအ် နွံကဵု လၟိဟ် အဳလက်ထရွန် မ္ၚးအိုတ် (Valence electrons) တုပ်သၟဟ် တုဲ အခိုက်အလိုက် ဓါတု လေဝ် တုပ်သၟဟ်ရ။ ဂကောံ အဓိက ဂမၠိုင်ဂှ်:
* '''ဂကောံ ၁''': [[အယ်ကာလဳ လောဟ]] (Alkali metals) ဗီုကဵု လဳသဳယာမ်၊ သဝ်ဒဳယာမ်။ မလေပ် က္တဵုဒှ် ဓါတု ထတ်လောန် ကု ဍာ်ရ။
* '''ဂကောံ ၂''': [[အယ်ကာလာင် တိ လောဟ]] (Alkaline earth metals) ဗီုကဵု မာဂ္ဂနဳသဳယာမ်။
* '''ဂကောံ ၁၇''': [[ဟာလဝ်ဂျေန်]] (Halogens) ဗီုကဵု ဖလဝ်ရေန်၊ ကလဝ်ရေန်။ မဒှ် ဒြပ်သ္အး မဟွံသေင်ကဵုလောဟ မက္တဵုဒှ် ဓါတု ထတ်အိုတ်ရ။
* '''ဂကောံ ၁၈''': [[ဓာတ်ဓါတ်]] (Noble gases) ဗီုကဵု ဟဳလဳယာမ်၊ နဳယျိုန်။ မဒှ် ဓာတ်ကျာ မညိင်ဝတ် ကေုာံ ဟွံက္တဵုဒှ် ဓါတု လောဲသွာရ。&lt;ref name=&quot;Greenwood1997&quot;&gt;Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 24–27.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ကဆံင်ဂမၠိုင် (Periods / Rows) ==
'''ကဆံင် (Period)''' မွဲဂှ် ဒှ် လၟေင်လမၠာဲ (Horizontal row) ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး ရ။ ဒြပ်သ္အး မပါလုပ် ပ္ဍဲ ကဆံင် တုပ်မ္ဂး၊ ဍေဟ်တအ် နွံကဵု လၟိဟ် ဗွိုက် အဳလက်ထရွန် (Electron shells) တုပ်သၟဟ်ရ။ 
* ကဆံင် ၁ ဂှ် နွံ ဆ ဒြပ်သ္အး ၂ သာ် ဓဝ် (ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ကေုာံ ဟဳလဳယာမ်) ရ။
* ကဆံင် ၂ ကဵု ၃ ဂှ် နွံ ၈ သာ် ရ။
* ကဆံင် ၄ ကဵု ၅ ဂှ် နွံ ၁၈ သာ် ရ။
* ကဆံင် ၆ ကဵု ၇ ဂှ် နွံ ၃၂ သာ် တုဲ (သီုကဵု ဒြပ်သ္အး မၞုံ သၟဝ် သ္ၚိအင် လၟေင် Lanthanides ကေုာံ Actinides) ရ။

== ၅။ ဘလံက်ဂမၠိုင် (Blocks of the Periodic Table) ==
သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး ဂှ် ပါ်လဝ် နကဵု &quot;ဘလံက်&quot; (Blocks) ၄ သာ် အတိုင် လဒက်ပ္တန် ဗွိုက်သၟဝ် အဳလက်ထရွန် (Subshell):
# '''s-block''': ဂကောံ ၁ ကဵု ၂ (သီုကဵု ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ကဵု ဟဳလဳယာမ်)။
# '''p-block''': ဂကောံ ၁၃ စဵုကဵု ၁၈။ ဒှ် ဒၞာဲ မၞုံကဵု လောဟကဝက် ကေုာံ ဟွံသေင်ကဵုလောဟ ဂမၠိုင်ရ။
# '''d-block''': ဂကောံ ၃ စဵုကဵု ၁၂။ ညးကော်စ [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metals) ဗီုကဵု ပသဲ၊ ထဝ်၊ သြန် ရ။
# '''f-block''': ဒြပ်သ္အး လၟေင် Lanthanides ကေုာံ Actinides မဖျေံလဝ် သၟဝ် သ္ၚိအင် သွက်ဂွံ ညံင် သ္ၚိအင် ဟွံဂွံ ဇမၠိင်လောန်ရ。&lt;ref name=&quot;Miessler2014&quot;&gt;Miessler, G. L.; Fischer, P. J.; Tarr, D. A. (2014). ''Inorganic Chemistry'' (5th ed.). Pearson. pp. 17–20.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ဂကူဒြပ်သ္အးဂမၠိုင် (Categories of Elements) ==
အတိုင် အခိုက်အလိုက် ရူပ ကေုာံ ဓါတု မ္ဂး၊ ဒြပ်သ္အး တအ် ပါ်လဝ် ပိ ဂကူ အဓိက:
* '''လောဟ (Metals)''': နွံ ပ္ဍဲ လပါ် ဇွိ ကေုာံ လဒေါဝ် သ္ၚိအင် (ၜိုတ် ၇၅%)။ ဍေဟ်တအ် မ္ၚိုဟ်၊ ကၠောအ်လလဳ၊ ကၠောအ်ဓါတ်ဂမ္တဴ ကေုာံ လေပ် ပၠးဒှ် ဇုက် (Ductile) ရ။
* '''ဟွံသေင်ကဵုလောဟ (Non-metals)''': နွံ ပ္ဍဲ လပါ် ပုင် လတူ သ္ၚိအင်။ ဍေဟ်တအ် ဒှ် ဓာတ်ကျာ (ဗီုကဵု အံက်သဳဂျိန်) ဟွံသေင်မ္ဂး ဒြပ် မထကးလောဲ (ဗီုကဵု သာလ်ဖာ) တုဲ ဟွံကၠောအ် လလဳရ။
* '''လောဟကဝက် (Metalloids)''': နွံ ပ္ဍဲ လၟေင် ဂၠံင်က္ဍင် အကြာ လောဟ ကေုာံ ဟွံသေင်ကဵုလောဟ (ဥပမာ - သဳလဳကောန်၊ ဗဝ်ရောန်)။ ဍေဟ်တအ် နွံ အခိုက် အကြာ လောဟ ကဵု ဟွံသေင်ကဵုလောဟ ရ။

== ၇။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ အခိုက်အလိုက် (Periodic Trends) ==
သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး ဂှ် ထ္ၜးကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ အခိုက်အလိုက် ဓါတု (Periodic trends) ဗွဲမကၠးဖ္ဍး:
* '''ဇမၞော် အက်တောမ် (Atomic Radius)''': ပြံင်လှာဲ အောန်စှ်ေ နူ ဇွိ အာ ပုင် ပ္ဍဲ ကဆံင် မွဲ၊ တုဲ ဇၞော်တိုန် နူ လတူ စှ်ေ သၟဝ် ပ္ဍဲ ဂကောံ မွဲရ။
* '''အဳလက်ထရဝ်နဂေတ်တိဗဳတဳ (Electronegativity)''': အစောမ် မဇြောတ်ကေတ် အဳလက်ထရွန် ဂှ် သၠုင်တိုန် နူ ဇွိ အာ ပုင် (ဖလဝ်ရေန် ဒှ် သၠုင်အိုတ်) တုဲ အောန်စှ်ေ နူ လတူ စှ်ေ သၟဝ်ရ။
* '''ဒြဟတ် အိုင်ယောန်နာင်ဇြေယှေန် (Ionization Energy)''': ဒြဟတ် မနွံပၟိက် သွက်ဂွံ ပတိတ် အဳလက်ထရွန် ဂှ် သၠုင်တိုန် လပါ် ပုင် လတူ သ္ၚိအင်ရ。&lt;ref name=&quot;Cotton1999&quot;&gt;Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley &amp; Sons. pp. 110–115.&lt;/ref&gt;

== ၈။ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး ကေုာံ ရူပဗေဒ ကွမ်တမ် (Quantum Mechanics and the Periodic Table) ==
သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး ခေတ်တၟိ ဂှ် ဒးဒုင် ပသောင်ထ္ၜး နကဵု သီအဝ်ရဳ ရူပဗေဒ ကွမ်တမ် (Quantum mechanics) ရ။ သၟာသိပ္ပံ [[Niels Bohr]] ကေုာံ [[Wolfgang Pauli]] တအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ဒဒှ်ရ အဳလက်ထရွန် တအ် မံင် ပ္ဍဲ ဗွိုက် (Shells) ကေုာံ ဗွိုက်သၟဝ် (Subshells) မၞုံကဵု ဒြဟတ် မတၞဟ်ခြာရ။ လၟိဟ် အဳလက်ထရွန် မပေင် ပ္ဍဲ ဗွိုက်တအ်ဂှ် ရေက်ဖျေံလဝ် လၟိဟ် ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ ကဆံင် (Periods) သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး ရ (ဥပမာ - ဗွိုက် ပထမ နွံ ၂ မ၊ ဗွိုက် ဒုတိယ နွံ ၈ မ)။

== ၉။ ဒြပ်သ္အး မကၠောန်ပတိတ်တၟိဂမၠိုင် (Synthetic and Superheavy Elements) ==
ဒြပ်သ္အး နူ ဂၞန် ၁ (ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်) စဵုကဵု ၉၄ (ပလူတဝ်နဳယာမ်) တအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ သဘာဝ လတူတိရ။ ဆဂး ဒြပ်သ္အး နူ ဂၞန် ၉၅ စဵုကဵု ၁၁၈ တအ်ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် မၞုံကဵု လျိုင် ဇြိုင်လောန် (Superheavy elements) မကၠောန်ပတိတ် ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် နကဵု စက် Particle accelerators ဓဝ်ရ။ ဒြပ်သ္အး တအ်ဝွံ နွံကဵု အာယုက် (Half-life) ဂၠေအ်လောန် (လဆောဝ် သဝ်နူ မွဲ စက္ကဏီ) တုဲ ပြဟ်လီုအာ ဗွဲမပြဟ်ရ။ ဒြပ်သ္အး လက္ကရဴအိုတ် မပၠုပ်လဝ် ပ္ဍဲ သ္ၚိအင် ဂှ် ဒှ် Oganesson (Og, ၁၁၈) ရ。&lt;ref name=&quot;IUPAC2016&quot;&gt;IUPAC (2016). &quot;Discovery and Assignment of Elements with Atomic Numbers 113, 115, 117 and 118&quot;. ''Pure and Applied Chemistry''. 88 (1–2): 139–153.&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ ဗီုပြင် သ္ၚိအင် တၞဟ်ခြာဂမၠိုင် (Alternative Periodic Tables) ==
ၜိုန်ရ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး ဗီုပြင် ဓမ္မတာ (Standard form) ဂှ် စကာ ဂၠိုင်အိုတ် ကီုလေဝ်၊ သၟာသိပ္ပံ လ္ၚဵုတအ် ခၞံဗဒှ်လဝ် ဗီုပြင် သ္ၚိအင် တၞဟ်ခြာဂမၠိုင် သွက်ဂွံ ထ္ၜး ပရေင်ဆက်စပ် ဓါတု ဗွဲမလှဲလးရ:
* '''သ္ၚိအင် ပိဒဳ (3D Periodic Tables)''': ထ္ၜးလဝ် ဒြပ်သ္အး နကဵု ဗီုပြင် ဒလိုင် (Spiral) ဟွံသေင်မ္ဂး ပိ-ဒဳမေန်ယှေန်။
* '''သ္ၚိအင် မလှဲလး (Extended Periodic Table)''': ဒှ် သ္ၚိအင် မချူလဝ် ဒြပ်သ္အး မၞုံ ဂၞန်အက်တောမ် လတူ ၁၁၈ (ဥပမာ - ၁၁၉ ကဵု ၁၂၀) މက္တဵုဒှ် မာန် ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ မပါလုပ် ပ္ဍဲ ကဆံင် ၈ (Period 8) ကေုာံ g-block တၟိရ။

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%;&quot;
|+ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး ဗွဲခမၞောန်
|-
! ဂကောံ
! 1
! 2
! 
! 13
! 14
! 15
! 16
! 17
! 18
|-
! ကဆံင် 1
| style=&quot;background:#a0ffa0;&quot;| [[ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်|H]]
| colspan=&quot;7&quot; |
| style=&quot;background:#c0ffff;&quot;| [[ဟဳလဳယာမ်|He]]
|-
! ကဆံင် 2
| style=&quot;background:#ff9d9d;&quot;| [[လဳသဳယာမ်|Li]]
| style=&quot;background:#ffdead;&quot;| [[ဗေရဳလဳယာမ်|Be]]
| 
| style=&quot;background:#cccc99;&quot;| [[ဗဝ်ရောန်|B]]
| style=&quot;background:#a0ffa0;&quot;| [[ကာဗောန်|C]]
| style=&quot;background:#a0ffa0;&quot;| [[နိုက်ထရဝ်ဂျိန်|N]]
| style=&quot;background:#a0ffa0;&quot;| [[အံက်သဳဂျိန်|O]]
| style=&quot;background:#ffff99;&quot;| [[ဖလဝ်ရေန်|F]]
| style=&quot;background:#c0ffff;&quot;| [[နဳယျိုန်|Ne]]
|-
! ကဆံင် 3
| style=&quot;background:#ff9d9d;&quot;| [[သဝ်ဒဳယာမ်|Na]]
| style=&quot;background:#ffdead;&quot;| [[မာဂ္ဂနဳသဳယာမ်|Mg]]
| 
| style=&quot;background:#cccccc;&quot;| [[အလူမဳနဳယာမ်|Al]]
| style=&quot;background:#cccc99;&quot;| [[သဳလဳကောန်|Si]]
| style=&quot;background:#a0ffa0;&quot;| [[ဖဝ်သဖဝ်ရပ်|P]]
| style=&quot;background:#a0ffa0;&quot;| [[သာလ်ဖာ|S]]
| style=&quot;background:#ffff99;&quot;| [[ကလဝ်ရေန်|Cl]]
| style=&quot;background:#c0ffff;&quot;| [[အာဂေန်|Ar]]
|}

{{သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး}}

[[ကဏ္ဍ:သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]]
[[ကဏ္ဍ:ဓါတုဗေဒ]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>dix625gz4si3mc9emrqo84hb9zuyg1t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>စရင် ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12733</id>
    <revision>
      <id>59072</id>
      <timestamp>2026-10-25T03:26:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox science | name = စရင် ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင် | image = [[File:Periodic_table_large.svg|300px|alt=သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] | caption = ဒြပ်သ္အး ၁၁၈ သာ် မဖျေံလဝ် လၟေင် ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး | field = [[ဓါတုဗေဒ]] (Chemistry) | components = ဒြပ်...&quot;</comment>
      <origin>59072</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20266" sha1="jq2wp0cvnwsxdx3ojlxr6tz91pn0p4v" xml:space="preserve">{{Infobox science
| name = စရင် ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်
| image = [[File:Periodic_table_large.svg|300px|alt=သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]]
| caption = ဒြပ်သ္အး ၁၁၈ သာ် မဖျေံလဝ် လၟေင် ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး
| field = [[ဓါတုဗေဒ]] (Chemistry)
| components = [[ဒြပ်သ္အး]] (Elements)
| total_known = ၁၁၈ 
| naturally_occurring = ၉၄
| synthetic = ၂၄
}}

'''စရင် ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်''' ({{lang-en|List of chemical elements}}) ဝွံ ဒှ် စရင် မပကောံလဝ် [[ဒြပ်သ္အး]] (Chemical elements) ဓါတု သီုဖအိုတ် ၁၁၈ သာ် မဂွံဆဵုကေတ်လဝ် စဵုကဵု ခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံရ။ ဒြပ်သ္အး တအ်ဝွံ ဖျေံလဝ် လၟေင် အတိုင် ဂၞန်အက်တောမ် (Atomic number) ဍေဟ်တအ် ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] (Periodic table) ရ။ စရင်ဝွံ ထ္ၜးကဵု ယၟုဒြပ်သ္အး နကဵု ဘာသာမန်[cite: 1] ကေုာံ အင်္ဂလိက်၊ သင်္ကေတ (Symbol)၊ ဂၞန်အက်တောမ်၊ လျိုင်အက်တောမ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ဂကူလောဟ ဍေဟ်တအ်ရ။

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် စရင် (Introduction and List Structure) ==
ဒြပ်သ္အး မွဲဂှ် ဒှ် ဒြပ်မသ္အးဇ္ၚး မလဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု အက်တောမ် မၞုံကဵု လၟိဟ် ပရဝ်တွန် တုပ်သၟဟ်ရ။ လၟိဟ် ပရဝ်တွန် ဂှ် ညးကော်စ ဂၞန်အက်တောမ် တုဲ၊ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ ပါ်ခြာ ဒြပ်သ္အး မွဲ ကဵု မွဲရ။ ပ္ဍဲ စရင် သၟဝ်ဝွံ၊ ဒြပ်သ္အး နူ ဂၞန် ၁ စဵုကဵု ၉၄ ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ သဘာဝ (Naturally occurring) တုဲ၊ ဂၞန် ၉၅ စဵုကဵု ၁၁၈ ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မကၠောန်ပတိတ် (Synthetic elements) ရ။&lt;ref name=&quot;IUPAC2016&quot;&gt;IUPAC (2016). &quot;Elements: Discoveries and Assignments&quot;. ''International Union of Pure and Applied Chemistry''.&lt;/ref&gt;

== ၂။ အခိုက်အလိုက် ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင် (Properties of Elements in the Table) ==
ဒြပ်သ္အး ဇၟာပ်ပ်သာ်ဂှ် ပါ်ခြာလဝ် နကဵု ဂကူ အခိုက်အလိုက် ဓါတု ဍေဟ်တအ် ဗီုကဵု [[လောဟ]] (Metals)၊ [[ဟွံသေင်ကဵုလောဟ]] (Nonmetals)၊ ကေုာံ [[လောဟကဝက်]] (Metalloids) ရ။ ပ္ဍဲကဵု သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး၊ ဒြပ်သ္အး မၞုံပ္ဍဲ ဂကောံ (Group) တုပ်မ္ဂး နွံကဵု အခိုက် ဓါတု တုပ်သၟဟ်တုဲ၊ မၞုံပ္ဍဲ ကဆံင် (Period) တုပ်မ္ဂး နွံကဵု လၟိဟ် ဗွိုက် အဳလက်ထရွန် တုပ်သၟဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;Scerri2007&quot;&gt;Scerri, E. R. (2007). ''The Periodic Table: Its Story and Its Significance''. Oxford University Press. pp. 102–106.&lt;/ref&gt;

== ၃။ စရင် ဒြပ်သ္အး (ဂၞန်အက်တောမ် ၁ စဵုကဵု ၂၀) ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! ဂၞန် !! သင်္ကေတ !! ယၟု မန် !! ယၟု အင်္ဂလိက် !! ဂကောံ !! ကဆံင် !! ဂကူ
|-
| 1 || H || [[ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်]] || Hydrogen || 1 || 1 || ဟွံသေင်ကဵုလောဟ
|-
| 2 || He || [[ဟဳလဳယာမ်]] || Helium || 18 || 1 || ဓာတ်ဓါတ်
|-
| 3 || Li || [[လဳသဳယာမ်]] || Lithium || 1 || 2 || အယ်ကာလဳ လောဟ
|-
| 4 || Be || [[ဗေရဳလဳယာမ်]] || Beryllium || 2 || 2 || အယ်ကာလာင် တိ လောဟ
|-
| 5 || B || [[ဗဝ်ရောန်]] || Boron || 13 || 2 || လောဟကဝက်
|-
| 6 || C || [[ကာဗောန်]] || Carbon || 14 || 2 || ဟွံသေင်ကဵုလောဟ
|-
| 7 || N || [[နိုက်ထရဝ်ဂျိန်]] || Nitrogen || 15 || 2 || ဟွံသေင်ကဵုလောဟ
|-
| 8 || O || [[အံက်သဳဂျိန်]] || Oxygen || 16 || 2 || ဟွံသေင်ကဵုလောဟ
|-
| 9 || F || [[ဖလဝ်ရေန်]] || Fluorine || 17 || 2 || ဟာလဝ်ဂျေန်
|-
| 10 || Ne || [[နဳယျိုန်]] || Neon || 18 || 2 || ဓာတ်ဓါတ်
|-
| 11 || Na || [[သဝ်ဒဳယာမ်]] || Sodium || 1 || 3 || အယ်ကာလဳ လောဟ
|-
| 12 || Mg || [[မာဂ္ဂနဳသဳယာမ်]] || Magnesium || 2 || 3 || အယ်ကာလာင် တိ လောဟ
|-
| 13 || Al || [[အလူမဳနဳယာမ်]] || Aluminium || 13 || 3 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ
|-
| 14 || Si || [[သဳလဳကောန်]] || Silicon || 14 || 3 || လောဟကဝက်
|-
| 15 || P || [[ဖဝ်သဖဝ်ရပ်]] || Phosphorus || 15 || 3 || ဟွံသေင်ကဵုလောဟ
|-
| 16 || S || [[သာလ်ဖာ]] || Sulfur || 16 || 3 || ဟွံသေင်ကဵုလောဟ
|-
| 17 || Cl || [[ကလဝ်ရေန်]] || Chlorine || 17 || 3 || ဟာလဝ်ဂျေန်
|-
| 18 || Ar || [[အာဂေန်]] || Argon || 18 || 3 || ဓာတ်ဓါတ်
|-
| 19 || K || [[ပဝ်တက်သဳယာမ်]] || Potassium || 1 || 4 || အယ်ကာလဳ လောဟ
|-
| 20 || Ca || [[ကာလ်သဳယာမ်]] || Calcium || 2 || 4 || အယ်ကာလာင် တိ လောဟ
|}

== ၄။ စရင် ဒြပ်သ္အး (ဂၞန်အက်တောမ် ၂၁ စဵုကဵု ၄၀) ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! ဂၞန် !! သင်္ကေတ !! ယၟု မန် !! ယၟု အင်္ဂလိက် !! ဂကောံ !! ကဆံင် !! ဂကူ
|-
| 21 || Sc || [[သကာန်ဒဳယာမ်]] || Scandium || 3 || 4 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 22 || Ti || [[တဳတာနဳယာမ်]] || Titanium || 4 || 4 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 23 || V || [[ဗာနေဒဳယာမ်]] || Vanadium || 5 || 4 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 24 || Cr || [[ခရဝ်မဳယာမ်]] || Chromium || 6 || 4 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 25 || Mn || [[မာန်ဂနိတ်]] || Manganese || 7 || 4 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 26 || Fe || [[ပသဲ]] || Iron || 8 || 4 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 27 || Co || [[ကဝ်ဗာလ်]] || Cobalt || 9 || 4 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 28 || Ni || [[နဳကေလ်]] || Nickel || 10 || 4 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 29 || Cu || [[ကောပ်ပါ]] || Copper || 11 || 4 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 30 || Zn || [[ဇြေခ်]] || Zinc || 12 || 4 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 31 || Ga || [[ဂါလဳယာမ်]] || Gallium || 13 || 4 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ
|-
| 32 || Ge || [[ဂျာမေနဳယာမ်]] || Germanium || 14 || 4 || လောဟကဝက်
|-
| 33 || As || [[အာသေနေတ်]] || Arsenic || 15 || 4 || လောဟကဝက်
|-
| 34 || Se || [[သဳလဳနဳယာမ်]] || Selenium || 16 || 4 || ဟွံသေင်ကဵုလောဟ
|-
| 35 || Br || [[ဗရဝ်မိန်]] || Bromine || 17 || 4 || ဟာလဝ်ဂျေန်
|-
| 36 || Kr || [[ခရိပ်တောန်]] || Krypton || 18 || 4 || ဓာတ်ဓါတ်
|-
| 37 || Rb || [[ရူဗဳဒဳယာမ်]] || Rubidium || 1 || 5 || အယ်ကာလဳ လောဟ
|-
| 38 || Sr || [[သထရွန်တဳယာမ်]] || Strontium || 2 || 5 || အယ်ကာလာင် တိ လောဟ
|-
| 39 || Y || [[ယေတ်ထရဳယာမ်]] || Yttrium || 3 || 5 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 40 || Zr || [[ဇာကဝ်နဳယာမ်]] || Zirconium || 4 || 5 || လောဟ ကၠာဲ
|}

== ၅။ စရင် ဒြပ်သ္အး (ဂၞန်အက်တောမ် ၄၁ စဵုကဵု ၆၀) ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! ဂၞန် !! သင်္ကေတ !! ယၟု မန် !! ယၟု အင်္ဂလိက် !! ဂကောံ !! ကဆံင် !! ဂကူ
|-
| 41 || Nb || [[နဳအဝ်ဗဳယာမ်]] || Niobium || 5 || 5 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 42 || Mo || [[မဝ်လိပ်ဒဳနမ်]] || Molybdenum || 6 || 5 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 43 || Tc || [[တက်နဳသဳယာမ်]] || Technetium || 7 || 5 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 44 || Ru || [[ရူတဳနဳယာမ်]] || Ruthenium || 8 || 5 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 45 || Rh || [[ရဝ်ဒဳယာမ်]] || Rhodium || 9 || 5 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 46 || Pd || [[ပါလေဒဳယာမ်]] || Palladium || 10 || 5 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 47 || Ag || [[သြန်]] || Silver || 11 || 5 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 48 || Cd || [[ကေဒ်မဳယာမ်]] || Cadmium || 12 || 5 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 49 || In || [[အေန်ဒဳယာမ်]] || Indium || 13 || 5 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ
|-
| 50 || Sn || [[ခဲသြန်]] || Tin || 14 || 5 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ
|-
| 51 || Sb || [[အာန်တဳမဝ်နဳ]] || Antimony || 15 || 5 || လောဟကဝက်
|-
| 52 || Te || [[တေလူရဳယာမ်]] || Tellurium || 16 || 5 || လောဟကဝက်
|-
| 53 || I || [[အာဲအဝ်ဒိန်]] || Iodine || 17 || 5 || ဟာလဝ်ဂျေန်
|-
| 54 || Xe || [[ဇြဳနောန်]] || Xenon || 18 || 5 || ဓာတ်ဓါတ်
|-
| 55 || Cs || [[သဳသဳယာမ်]] || Caesium || 1 || 6 || အယ်ကာလဳ လောဟ
|-
| 56 || Ba || [[ဗေရဳယာမ်]] || Barium || 2 || 6 || အယ်ကာလာင် တိ လောဟ
|-
| 57 || La || [[လာန်တာနမ်]] || Lanthanum || 3 || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 58 || Ce || [[သဳရဳယာမ်]] || Cerium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 59 || Pr || [[ပရာသဳအဝ်ဒဳမဳယာမ်]] || Praseodymium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 60 || Nd || [[နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ်]] || Neodymium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|}

== ၆။ စရင် ဒြပ်သ္အး (ဂၞန်အက်တောမ် ၆၁ စဵုကဵု ၈၀) ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! ဂၞန် !! သင်္ကေတ !! ယၟု မန် !! ယၟု အင်္ဂလိက် !! ဂကောံ !! ကဆံင် !! ဂကူ
|-
| 61 || Pm || [[ပရဝ်မဳသဳယာမ်]] || Promethium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 62 || Sm || [[သမာရဳယာမ်]] || Samarium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 63 || Eu || [[ယူရဝ်ပဳယာမ်]] || Europium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 64 || Gd || [[ဂေဒဝ်လဳနဳယာမ်]] || Gadolinium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 65 || Tb || [[တာဗဳယာမ်]] || Terbium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 66 || Dy || [[ဒိသပရဝ်သဳယာမ်]] || Dysprosium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 67 || Ho || [[ဟဝ်လမဳယာမ်]] || Holmium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 68 || Er || [[အာဗဳယာမ်]] || Erbium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 69 || Tm || [[တူလဳယာမ်]] || Thulium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 70 || Yb || [[ယေတ်တာဗဳယာမ်]] || Ytterbium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 71 || Lu || [[လူတဳသဳယာမ်]] || Lutetium || 3 || 6 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 72 || Hf || [[ဟာဖနဳယာမ်]] || Hafnium || 4 || 6 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 73 || Ta || [[တာန်တာလမ်]] || Tantalum || 5 || 6 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 74 || W || [[တာန်သတေန်]] || Tungsten || 6 || 6 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 75 || Re || [[ရဳနဳယာမ်]] || Rhenium || 7 || 6 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 76 || Os || [[အဝ်သမဳယာမ်]] || Osmium || 8 || 6 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 77 || Ir || [[အဳရဳဒဳယာမ်]] || Iridium || 9 || 6 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 78 || Pt || [[ပလာတ်တဳနမ်]] || Platinum || 10 || 6 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 79 || Au || [[ထဝ်]] || Gold || 11 || 6 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 80 || Hg || [[မာကျူရဳ]] || Mercury || 12 || 6 || လောဟ ကၠာဲ
|}

== ၇။ စရင် ဒြပ်သ္အး (ဂၞန်အက်တောမ် ၈၁ စဵုကဵု ၁၀၀) ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! ဂၞန် !! သင်္ကေတ !! ယၟု မန် !! ယၟု အင်္ဂလိက် !! ဂကောံ !! ကဆံင် !! ဂကူ
|-
| 81 || Tl || [[တာလဳယာမ်]] || Thallium || 13 || 6 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ
|-
| 82 || Pb || [[ခဲ]] || Lead || 14 || 6 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ
|-
| 83 || Bi || [[ဗိသမတ်]] || Bismuth || 15 || 6 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ
|-
| 84 || Po || [[ပဝ်လဝ်နဳယာမ်]] || Polonium || 16 || 6 || လောဟကဝက်
|-
| 85 || At || [[အာသတာတိန်]] || Astatine || 17 || 6 || ဟာလဝ်ဂျေန်
|-
| 86 || Rn || [[ရာဒေါန်]] || Radon || 18 || 6 || ဓာတ်ဓါတ်
|-
| 87 || Fr || [[ဖရာန်သဳယာမ်]] || Francium || 1 || 7 || အယ်ကာလဳ လောဟ
|-
| 88 || Ra || [[ရာဒဳယာမ်]] || Radium || 2 || 7 || အယ်ကာလာင် တိ လောဟ
|-
| 89 || Ac || [[အက်တဳနမ်]] || Actinium || 3 || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 90 || Th || [[တဝ်ရဳယာမ်]] || Thorium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 91 || Pa || [[ပရဝ်တက်တဳနဳယာမ်]] || Protactinium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 92 || U || [[ယူရေနဳယာမ်]] || Uranium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 93 || Np || [[နေပ်တူနဳယာမ်]] || Neptunium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 94 || Pu || [[ပလူတဝ်နဳယာမ်]] || Plutonium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 95 || Am || [[အမေရဳသဳယာမ်]] || Americium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 96 || Cm || [[ကျူရဳယာမ်]] || Curium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 97 || Bk || [[ဗာကလဳယာမ်]] || Berkelium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 98 || Cf || [[ကာလဳဖဝ်နဳယာမ်]] || Californium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 99 || Es || [[အာင်သတာင်နဳယာမ်]] || Einsteinium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 100 || Fm || [[ဖာမဳယာမ်]] || Fermium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|}

== ၈။ စရင် ဒြပ်သ္အး (ဂၞန်အက်တောမ် ၁၀၁ စဵုကဵု ၁၁၈) ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! ဂၞန် !! သင်္ကေတ !! ယၟု မန် !! ယၟု အင်္ဂလိက် !! ဂကောံ !! ကဆံင် !! ဂကူ
|-
| 101 || Md || [[မေန်ဒလဳဗဳယာမ်]] || Mendelevium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 102 || No || [[နဝ်ဗေလဳယာမ်]] || Nobelium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 103 || Lr || [[လဝ်ရေန်သဳယာမ်]] || Lawrencium || 3 || 7 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 104 || Rf || [[ရူတာဖဝ်ဒဳယာမ်]] || Rutherfordium || 4 || 7 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 105 || Db || [[ဒပ်နဳယာမ်]] || Dubnium || 5 || 7 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 106 || Sg || [[သဳဗဝ်ဂဳယာမ်]] || Seaborgium || 6 || 7 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 107 || Bh || [[ဗဝ်ရဳယာမ်]] || Bohrium || 7 || 7 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 108 || Hs || [[ဟာသဳယာမ်]] || Hassium || 8 || 7 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 109 || Mt || [[မာဲနဳရဳယာမ်]] || Meitnerium || 9 || 7 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 110 || Ds || [[ဒါမ်သတာတ်တဳယာမ်]] || Darmstadtium || 10 || 7 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 111 || Rg || [[ရဝ်အေန်ဂျဳနဳယာမ်]] || Roentgenium || 11 || 7 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 112 || Cn || [[ကဝ်ပါနဳသဳယာမ်]] || Copernicium || 12 || 7 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 113 || Nh || [[နဳဟဝ်နဳယာမ်]] || Nihonium || 13 || 7 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ
|-
| 114 || Fl || [[ဖလဳရဝ်ဗဳယာမ်]] || Flerovium || 14 || 7 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ
|-
| 115 || Mc || [[မဝ်သကဝ်ဗဳယာမ်]] || Moscovium || 15 || 7 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ
|-
| 116 || Lv || [[လဳဗာမဝ်ရဳယာမ်]] || Livermorium || 16 || 7 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ
|-
| 117 || Ts || [[တေန်နေသ်သေန်]] || Tennessine || 17 || 7 || ဟာလဝ်ဂျေန်
|-
| 118 || Og || [[အဝ်ဂါနေတ်သောန်]] || Oganesson || 18 || 7 || ဓာတ်ဓါတ်
|}

== ၉။ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ကေုာံ ဝင် (Discovery and History) ==
ဝင် ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ဒြပ်သ္အး တအ်ဂှ် စက္တဵုဒှ်လဝ် နူကဵု ခေတ်တြေံ (Antiquity) လောဟ မပ္တံကဵု ထဝ်၊ သြန်၊ ပသဲ၊ တေအ်ရ။ သၟာသိပ္ပံ ခေတ်တၟိ တအ် မပ္တံကဵု Antoine Lavoisier ကေုာံ Humphry Davy တအ် ပါ်ပတိတ် ဒြပ်သ္အး ဂၠိုင်ကဵုသာ် နကဵု လၟေင် လျးလလဳ ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ၊ Dmitri Mendeleev ပကောံ ဒြပ်သ္အး တအ် ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး ပထမအိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;Weeks1933&quot;&gt;Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 15-20.&lt;/ref&gt; လၟုဟ်မ္ဂး၊ ဒြပ်သ္အး လက္ကရဴအိုတ် မကၠောန်ပတိတ်လဝ် ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ်ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး ဂၞန် ၁၁၃, ၁၁၅, ၁၁၇ ကေုာံ ၁၁၈ ရ။

== ၁၀။ နိဿဲ ကေုာံ သ္ၚိအင် (References and Table Layout) ==
&lt;references /&gt;

{{သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး}}

[[ကဏ္ဍ:စရင် ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဓါတုဗေဒ]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>jq2wp0cvnwsxdx3ojlxr6tz91pn0p4v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59104</id>
      <parentid>59072</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T04:50:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* ၄။ စရင် ဒြပ်သ္အး (ဂၞန်အက်တောမ် ၂၁ စဵုကဵု ၄၀) */</comment>
      <origin>59104</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20269" sha1="4q0y426nm7s1fo9odk0j012q0jl8yq0" xml:space="preserve">{{Infobox science
| name = စရင် ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်
| image = [[File:Periodic_table_large.svg|300px|alt=သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]]
| caption = ဒြပ်သ္အး ၁၁၈ သာ် မဖျေံလဝ် လၟေင် ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး
| field = [[ဓါတုဗေဒ]] (Chemistry)
| components = [[ဒြပ်သ္အး]] (Elements)
| total_known = ၁၁၈ 
| naturally_occurring = ၉၄
| synthetic = ၂၄
}}

'''စရင် ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်''' ({{lang-en|List of chemical elements}}) ဝွံ ဒှ် စရင် မပကောံလဝ် [[ဒြပ်သ္အး]] (Chemical elements) ဓါတု သီုဖအိုတ် ၁၁၈ သာ် မဂွံဆဵုကေတ်လဝ် စဵုကဵု ခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံရ။ ဒြပ်သ္အး တအ်ဝွံ ဖျေံလဝ် လၟေင် အတိုင် ဂၞန်အက်တောမ် (Atomic number) ဍေဟ်တအ် ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] (Periodic table) ရ။ စရင်ဝွံ ထ္ၜးကဵု ယၟုဒြပ်သ္အး နကဵု ဘာသာမန်[cite: 1] ကေုာံ အင်္ဂလိက်၊ သင်္ကေတ (Symbol)၊ ဂၞန်အက်တောမ်၊ လျိုင်အက်တောမ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ဂကူလောဟ ဍေဟ်တအ်ရ။

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် စရင် (Introduction and List Structure) ==
ဒြပ်သ္အး မွဲဂှ် ဒှ် ဒြပ်မသ္အးဇ္ၚး မလဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု အက်တောမ် မၞုံကဵု လၟိဟ် ပရဝ်တွန် တုပ်သၟဟ်ရ။ လၟိဟ် ပရဝ်တွန် ဂှ် ညးကော်စ ဂၞန်အက်တောမ် တုဲ၊ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ ပါ်ခြာ ဒြပ်သ္အး မွဲ ကဵု မွဲရ။ ပ္ဍဲ စရင် သၟဝ်ဝွံ၊ ဒြပ်သ္အး နူ ဂၞန် ၁ စဵုကဵု ၉၄ ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ သဘာဝ (Naturally occurring) တုဲ၊ ဂၞန် ၉၅ စဵုကဵု ၁၁၈ ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မကၠောန်ပတိတ် (Synthetic elements) ရ။&lt;ref name=&quot;IUPAC2016&quot;&gt;IUPAC (2016). &quot;Elements: Discoveries and Assignments&quot;. ''International Union of Pure and Applied Chemistry''.&lt;/ref&gt;

== ၂။ အခိုက်အလိုက် ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင် (Properties of Elements in the Table) ==
ဒြပ်သ္အး ဇၟာပ်ပ်သာ်ဂှ် ပါ်ခြာလဝ် နကဵု ဂကူ အခိုက်အလိုက် ဓါတု ဍေဟ်တအ် ဗီုကဵု [[လောဟ]] (Metals)၊ [[ဟွံသေင်ကဵုလောဟ]] (Nonmetals)၊ ကေုာံ [[လောဟကဝက်]] (Metalloids) ရ။ ပ္ဍဲကဵု သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး၊ ဒြပ်သ္အး မၞုံပ္ဍဲ ဂကောံ (Group) တုပ်မ္ဂး နွံကဵု အခိုက် ဓါတု တုပ်သၟဟ်တုဲ၊ မၞုံပ္ဍဲ ကဆံင် (Period) တုပ်မ္ဂး နွံကဵု လၟိဟ် ဗွိုက် အဳလက်ထရွန် တုပ်သၟဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;Scerri2007&quot;&gt;Scerri, E. R. (2007). ''The Periodic Table: Its Story and Its Significance''. Oxford University Press. pp. 102–106.&lt;/ref&gt;

== ၃။ စရင် ဒြပ်သ္အး (ဂၞန်အက်တောမ် ၁ စဵုကဵု ၂၀) ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! ဂၞန် !! သင်္ကေတ !! ယၟု မန် !! ယၟု အင်္ဂလိက် !! ဂကောံ !! ကဆံင် !! ဂကူ
|-
| 1 || H || [[ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်]] || Hydrogen || 1 || 1 || ဟွံသေင်ကဵုလောဟ
|-
| 2 || He || [[ဟဳလဳယာမ်]] || Helium || 18 || 1 || ဓာတ်ဓါတ်
|-
| 3 || Li || [[လဳသဳယာမ်]] || Lithium || 1 || 2 || အယ်ကာလဳ လောဟ
|-
| 4 || Be || [[ဗေရဳလဳယာမ်]] || Beryllium || 2 || 2 || အယ်ကာလာင် တိ လောဟ
|-
| 5 || B || [[ဗဝ်ရောန်]] || Boron || 13 || 2 || လောဟကဝက်
|-
| 6 || C || [[ကာဗောန်]] || Carbon || 14 || 2 || ဟွံသေင်ကဵုလောဟ
|-
| 7 || N || [[နိုက်ထရဝ်ဂျိန်]] || Nitrogen || 15 || 2 || ဟွံသေင်ကဵုလောဟ
|-
| 8 || O || [[အံက်သဳဂျိန်]] || Oxygen || 16 || 2 || ဟွံသေင်ကဵုလောဟ
|-
| 9 || F || [[ဖလဝ်ရေန်]] || Fluorine || 17 || 2 || ဟာလဝ်ဂျေန်
|-
| 10 || Ne || [[နဳယျိုန်]] || Neon || 18 || 2 || ဓာတ်ဓါတ်
|-
| 11 || Na || [[သဝ်ဒဳယာမ်]] || Sodium || 1 || 3 || အယ်ကာလဳ လောဟ
|-
| 12 || Mg || [[မာဂ္ဂနဳသဳယာမ်]] || Magnesium || 2 || 3 || အယ်ကာလာင် တိ လောဟ
|-
| 13 || Al || [[အလူမဳနဳယာမ်]] || Aluminium || 13 || 3 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ
|-
| 14 || Si || [[သဳလဳကောန်]] || Silicon || 14 || 3 || လောဟကဝက်
|-
| 15 || P || [[ဖဝ်သဖဝ်ရပ်]] || Phosphorus || 15 || 3 || ဟွံသေင်ကဵုလောဟ
|-
| 16 || S || [[သာလ်ဖာ]] || Sulfur || 16 || 3 || ဟွံသေင်ကဵုလောဟ
|-
| 17 || Cl || [[ကလဝ်ရေန်]] || Chlorine || 17 || 3 || ဟာလဝ်ဂျေန်
|-
| 18 || Ar || [[အာဂေန်]] || Argon || 18 || 3 || ဓာတ်ဓါတ်
|-
| 19 || K || [[ပဝ်တက်သဳယာမ်]] || Potassium || 1 || 4 || အယ်ကာလဳ လောဟ
|-
| 20 || Ca || [[ကာလ်သဳယာမ်]] || Calcium || 2 || 4 || အယ်ကာလာင် တိ လောဟ
|}

== ၄။ စရင် ဒြပ်သ္အး (ဂၞန်အက်တောမ် ၂၁ စဵုကဵု ၄၀) ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! ဂၞန် !! သင်္ကေတ !! ယၟု မန် !! ယၟု အင်္ဂလိက် !! ဂကောံ !! ကဆံင် !! ဂကူ
|-
| 21 || Sc || [[သကာန်ဒဳယာမ်]] || Scandium || 3 || 4 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 22 || Ti || [[တဳတာနဳယာမ်]] || Titanium || 4 || 4 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 23 || V || [[ဗာနေဒဳယာမ်]] || Vanadium || 5 || 4 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 24 || Cr || [[ခရဝ်မဳယာမ်]] || Chromium || 6 || 4 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 25 || Mn || [[မာန်ဂနိတ်]] || Manganese || 7 || 4 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 26 || Fe || [[ပသဲ]] || Iron || 8 || 4 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 27 || Co || [[ကဝ်ဗာလ်]] || Cobalt || 9 || 4 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 28 || Ni || [[နဳကေလ်]] || Nickel || 10 || 4 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 29 || Cu || [[ကောပ်ပါ]] || Copper || 11 || 4 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 30 || Zn || [[ဇြေခ်]] || Zinc || 12 || 4 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 31 || Ga || [[ဂါလဳယာမ်]] || Gallium || 13 || 4 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ
|-
| 32 || Ge || [[ဂျာမေနဳယာမ်]] || Germanium || 14 || 4 || လောဟကဝက်
|-
| 33 || As || [[အာသေနေတ်]] || Arsenic || 15 || 4 || လောဟကဝက်
|-
| 34 || Se || [[သဳလဳနဳယာမ်]] || Selenium || 16 || 4 || ဟွံသေင်ကဵုလောဟ
|-
| 35 || Br || [[ဗရဝ်မိန်]] || Bromine || 17 || 4 || ဟာလဝ်ဂျေန်
|-
| 36 || Kr || [[ခရိပ်တောန်]] || Krypton || 18 || 4 || ဓာတ်ဓါတ်
|-
| 37 || Rb || [[ရူဗဳဒဳယာမ်]] || Rubidium || 1 || 5 || အယ်ကာလဳ လောဟ
|-
| 38 || Sr || [[သထရောန်တဳယာမ်]] || Strontium || 2 || 5 || အယ်ကာလာင် တိ လောဟ
|-
| 39 || Y || [[ယေတ်ထရဳယာမ်]] || Yttrium || 3 || 5 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 40 || Zr || [[ဇာကဝ်နဳယာမ်]] || Zirconium || 4 || 5 || လောဟ ကၠာဲ
|}

== ၅။ စရင် ဒြပ်သ္အး (ဂၞန်အက်တောမ် ၄၁ စဵုကဵု ၆၀) ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! ဂၞန် !! သင်္ကေတ !! ယၟု မန် !! ယၟု အင်္ဂလိက် !! ဂကောံ !! ကဆံင် !! ဂကူ
|-
| 41 || Nb || [[နဳအဝ်ဗဳယာမ်]] || Niobium || 5 || 5 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 42 || Mo || [[မဝ်လိပ်ဒဳနမ်]] || Molybdenum || 6 || 5 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 43 || Tc || [[တက်နဳသဳယာမ်]] || Technetium || 7 || 5 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 44 || Ru || [[ရူတဳနဳယာမ်]] || Ruthenium || 8 || 5 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 45 || Rh || [[ရဝ်ဒဳယာမ်]] || Rhodium || 9 || 5 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 46 || Pd || [[ပါလေဒဳယာမ်]] || Palladium || 10 || 5 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 47 || Ag || [[သြန်]] || Silver || 11 || 5 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 48 || Cd || [[ကေဒ်မဳယာမ်]] || Cadmium || 12 || 5 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 49 || In || [[အေန်ဒဳယာမ်]] || Indium || 13 || 5 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ
|-
| 50 || Sn || [[ခဲသြန်]] || Tin || 14 || 5 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ
|-
| 51 || Sb || [[အာန်တဳမဝ်နဳ]] || Antimony || 15 || 5 || လောဟကဝက်
|-
| 52 || Te || [[တေလူရဳယာမ်]] || Tellurium || 16 || 5 || လောဟကဝက်
|-
| 53 || I || [[အာဲအဝ်ဒိန်]] || Iodine || 17 || 5 || ဟာလဝ်ဂျေန်
|-
| 54 || Xe || [[ဇြဳနောန်]] || Xenon || 18 || 5 || ဓာတ်ဓါတ်
|-
| 55 || Cs || [[သဳသဳယာမ်]] || Caesium || 1 || 6 || အယ်ကာလဳ လောဟ
|-
| 56 || Ba || [[ဗေရဳယာမ်]] || Barium || 2 || 6 || အယ်ကာလာင် တိ လောဟ
|-
| 57 || La || [[လာန်တာနမ်]] || Lanthanum || 3 || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 58 || Ce || [[သဳရဳယာမ်]] || Cerium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 59 || Pr || [[ပရာသဳအဝ်ဒဳမဳယာမ်]] || Praseodymium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 60 || Nd || [[နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ်]] || Neodymium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|}

== ၆။ စရင် ဒြပ်သ္အး (ဂၞန်အက်တောမ် ၆၁ စဵုကဵု ၈၀) ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! ဂၞန် !! သင်္ကေတ !! ယၟု မန် !! ယၟု အင်္ဂလိက် !! ဂကောံ !! ကဆံင် !! ဂကူ
|-
| 61 || Pm || [[ပရဝ်မဳသဳယာမ်]] || Promethium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 62 || Sm || [[သမာရဳယာမ်]] || Samarium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 63 || Eu || [[ယူရဝ်ပဳယာမ်]] || Europium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 64 || Gd || [[ဂေဒဝ်လဳနဳယာမ်]] || Gadolinium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 65 || Tb || [[တာဗဳယာမ်]] || Terbium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 66 || Dy || [[ဒိသပရဝ်သဳယာမ်]] || Dysprosium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 67 || Ho || [[ဟဝ်လမဳယာမ်]] || Holmium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 68 || Er || [[အာဗဳယာမ်]] || Erbium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 69 || Tm || [[တူလဳယာမ်]] || Thulium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 70 || Yb || [[ယေတ်တာဗဳယာမ်]] || Ytterbium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 71 || Lu || [[လူတဳသဳယာမ်]] || Lutetium || 3 || 6 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 72 || Hf || [[ဟာဖနဳယာမ်]] || Hafnium || 4 || 6 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 73 || Ta || [[တာန်တာလမ်]] || Tantalum || 5 || 6 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 74 || W || [[တာန်သတေန်]] || Tungsten || 6 || 6 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 75 || Re || [[ရဳနဳယာမ်]] || Rhenium || 7 || 6 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 76 || Os || [[အဝ်သမဳယာမ်]] || Osmium || 8 || 6 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 77 || Ir || [[အဳရဳဒဳယာမ်]] || Iridium || 9 || 6 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 78 || Pt || [[ပလာတ်တဳနမ်]] || Platinum || 10 || 6 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 79 || Au || [[ထဝ်]] || Gold || 11 || 6 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 80 || Hg || [[မာကျူရဳ]] || Mercury || 12 || 6 || လောဟ ကၠာဲ
|}

== ၇။ စရင် ဒြပ်သ္အး (ဂၞန်အက်တောမ် ၈၁ စဵုကဵု ၁၀၀) ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! ဂၞန် !! သင်္ကေတ !! ယၟု မန် !! ယၟု အင်္ဂလိက် !! ဂကောံ !! ကဆံင် !! ဂကူ
|-
| 81 || Tl || [[တာလဳယာမ်]] || Thallium || 13 || 6 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ
|-
| 82 || Pb || [[ခဲ]] || Lead || 14 || 6 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ
|-
| 83 || Bi || [[ဗိသမတ်]] || Bismuth || 15 || 6 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ
|-
| 84 || Po || [[ပဝ်လဝ်နဳယာမ်]] || Polonium || 16 || 6 || လောဟကဝက်
|-
| 85 || At || [[အာသတာတိန်]] || Astatine || 17 || 6 || ဟာလဝ်ဂျေန်
|-
| 86 || Rn || [[ရာဒေါန်]] || Radon || 18 || 6 || ဓာတ်ဓါတ်
|-
| 87 || Fr || [[ဖရာန်သဳယာမ်]] || Francium || 1 || 7 || အယ်ကာလဳ လောဟ
|-
| 88 || Ra || [[ရာဒဳယာမ်]] || Radium || 2 || 7 || အယ်ကာလာင် တိ လောဟ
|-
| 89 || Ac || [[အက်တဳနမ်]] || Actinium || 3 || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 90 || Th || [[တဝ်ရဳယာမ်]] || Thorium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 91 || Pa || [[ပရဝ်တက်တဳနဳယာမ်]] || Protactinium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 92 || U || [[ယူရေနဳယာမ်]] || Uranium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 93 || Np || [[နေပ်တူနဳယာမ်]] || Neptunium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 94 || Pu || [[ပလူတဝ်နဳယာမ်]] || Plutonium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 95 || Am || [[အမေရဳသဳယာမ်]] || Americium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 96 || Cm || [[ကျူရဳယာမ်]] || Curium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 97 || Bk || [[ဗာကလဳယာမ်]] || Berkelium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 98 || Cf || [[ကာလဳဖဝ်နဳယာမ်]] || Californium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 99 || Es || [[အာင်သတာင်နဳယာမ်]] || Einsteinium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 100 || Fm || [[ဖာမဳယာမ်]] || Fermium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|}

== ၈။ စရင် ဒြပ်သ္အး (ဂၞန်အက်တောမ် ၁၀၁ စဵုကဵု ၁၁၈) ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! ဂၞန် !! သင်္ကေတ !! ယၟု မန် !! ယၟု အင်္ဂလိက် !! ဂကောံ !! ကဆံင် !! ဂကူ
|-
| 101 || Md || [[မေန်ဒလဳဗဳယာမ်]] || Mendelevium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 102 || No || [[နဝ်ဗေလဳယာမ်]] || Nobelium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 103 || Lr || [[လဝ်ရေန်သဳယာမ်]] || Lawrencium || 3 || 7 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 104 || Rf || [[ရူတာဖဝ်ဒဳယာမ်]] || Rutherfordium || 4 || 7 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 105 || Db || [[ဒပ်နဳယာမ်]] || Dubnium || 5 || 7 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 106 || Sg || [[သဳဗဝ်ဂဳယာမ်]] || Seaborgium || 6 || 7 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 107 || Bh || [[ဗဝ်ရဳယာမ်]] || Bohrium || 7 || 7 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 108 || Hs || [[ဟာသဳယာမ်]] || Hassium || 8 || 7 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 109 || Mt || [[မာဲနဳရဳယာမ်]] || Meitnerium || 9 || 7 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 110 || Ds || [[ဒါမ်သတာတ်တဳယာမ်]] || Darmstadtium || 10 || 7 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 111 || Rg || [[ရဝ်အေန်ဂျဳနဳယာမ်]] || Roentgenium || 11 || 7 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 112 || Cn || [[ကဝ်ပါနဳသဳယာမ်]] || Copernicium || 12 || 7 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 113 || Nh || [[နဳဟဝ်နဳယာမ်]] || Nihonium || 13 || 7 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ
|-
| 114 || Fl || [[ဖလဳရဝ်ဗဳယာမ်]] || Flerovium || 14 || 7 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ
|-
| 115 || Mc || [[မဝ်သကဝ်ဗဳယာမ်]] || Moscovium || 15 || 7 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ
|-
| 116 || Lv || [[လဳဗာမဝ်ရဳယာမ်]] || Livermorium || 16 || 7 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ
|-
| 117 || Ts || [[တေန်နေသ်သေန်]] || Tennessine || 17 || 7 || ဟာလဝ်ဂျေန်
|-
| 118 || Og || [[အဝ်ဂါနေတ်သောန်]] || Oganesson || 18 || 7 || ဓာတ်ဓါတ်
|}

== ၉။ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ကေုာံ ဝင် (Discovery and History) ==
ဝင် ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ဒြပ်သ္အး တအ်ဂှ် စက္တဵုဒှ်လဝ် နူကဵု ခေတ်တြေံ (Antiquity) လောဟ မပ္တံကဵု ထဝ်၊ သြန်၊ ပသဲ၊ တေအ်ရ။ သၟာသိပ္ပံ ခေတ်တၟိ တအ် မပ္တံကဵု Antoine Lavoisier ကေုာံ Humphry Davy တအ် ပါ်ပတိတ် ဒြပ်သ္အး ဂၠိုင်ကဵုသာ် နကဵု လၟေင် လျးလလဳ ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ၊ Dmitri Mendeleev ပကောံ ဒြပ်သ္အး တအ် ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး ပထမအိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;Weeks1933&quot;&gt;Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 15-20.&lt;/ref&gt; လၟုဟ်မ္ဂး၊ ဒြပ်သ္အး လက္ကရဴအိုတ် မကၠောန်ပတိတ်လဝ် ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ်ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး ဂၞန် ၁၁၃, ၁၁၅, ၁၁၇ ကေုာံ ၁၁၈ ရ။

== ၁၀။ နိဿဲ ကေုာံ သ္ၚိအင် (References and Table Layout) ==
&lt;references /&gt;

{{သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး}}

[[ကဏ္ဍ:စရင် ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဓါတုဗေဒ]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>4q0y426nm7s1fo9odk0j012q0jl8yq0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59107</id>
      <parentid>59104</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T05:00:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* ၄။ စရင် ဒြပ်သ္အး (ဂၞန်အက်တောမ် ၂၁ စဵုကဵု ၄၀) */</comment>
      <origin>59107</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20272" sha1="9adzv63ynf0zz2w7agen3cepubsyq4q" xml:space="preserve">{{Infobox science
| name = စရင် ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်
| image = [[File:Periodic_table_large.svg|300px|alt=သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]]
| caption = ဒြပ်သ္အး ၁၁၈ သာ် မဖျေံလဝ် လၟေင် ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး
| field = [[ဓါတုဗေဒ]] (Chemistry)
| components = [[ဒြပ်သ္အး]] (Elements)
| total_known = ၁၁၈ 
| naturally_occurring = ၉၄
| synthetic = ၂၄
}}

'''စရင် ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်''' ({{lang-en|List of chemical elements}}) ဝွံ ဒှ် စရင် မပကောံလဝ် [[ဒြပ်သ္အး]] (Chemical elements) ဓါတု သီုဖအိုတ် ၁၁၈ သာ် မဂွံဆဵုကေတ်လဝ် စဵုကဵု ခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံရ။ ဒြပ်သ္အး တအ်ဝွံ ဖျေံလဝ် လၟေင် အတိုင် ဂၞန်အက်တောမ် (Atomic number) ဍေဟ်တအ် ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] (Periodic table) ရ။ စရင်ဝွံ ထ္ၜးကဵု ယၟုဒြပ်သ္အး နကဵု ဘာသာမန်[cite: 1] ကေုာံ အင်္ဂလိက်၊ သင်္ကေတ (Symbol)၊ ဂၞန်အက်တောမ်၊ လျိုင်အက်တောမ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ဂကူလောဟ ဍေဟ်တအ်ရ။

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် စရင် (Introduction and List Structure) ==
ဒြပ်သ္အး မွဲဂှ် ဒှ် ဒြပ်မသ္အးဇ္ၚး မလဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု အက်တောမ် မၞုံကဵု လၟိဟ် ပရဝ်တွန် တုပ်သၟဟ်ရ။ လၟိဟ် ပရဝ်တွန် ဂှ် ညးကော်စ ဂၞန်အက်တောမ် တုဲ၊ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ ပါ်ခြာ ဒြပ်သ္အး မွဲ ကဵု မွဲရ။ ပ္ဍဲ စရင် သၟဝ်ဝွံ၊ ဒြပ်သ္အး နူ ဂၞန် ၁ စဵုကဵု ၉၄ ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ သဘာဝ (Naturally occurring) တုဲ၊ ဂၞန် ၉၅ စဵုကဵု ၁၁၈ ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မကၠောန်ပတိတ် (Synthetic elements) ရ။&lt;ref name=&quot;IUPAC2016&quot;&gt;IUPAC (2016). &quot;Elements: Discoveries and Assignments&quot;. ''International Union of Pure and Applied Chemistry''.&lt;/ref&gt;

== ၂။ အခိုက်အလိုက် ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင် (Properties of Elements in the Table) ==
ဒြပ်သ္အး ဇၟာပ်ပ်သာ်ဂှ် ပါ်ခြာလဝ် နကဵု ဂကူ အခိုက်အလိုက် ဓါတု ဍေဟ်တအ် ဗီုကဵု [[လောဟ]] (Metals)၊ [[ဟွံသေင်ကဵုလောဟ]] (Nonmetals)၊ ကေုာံ [[လောဟကဝက်]] (Metalloids) ရ။ ပ္ဍဲကဵု သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး၊ ဒြပ်သ္အး မၞုံပ္ဍဲ ဂကောံ (Group) တုပ်မ္ဂး နွံကဵု အခိုက် ဓါတု တုပ်သၟဟ်တုဲ၊ မၞုံပ္ဍဲ ကဆံင် (Period) တုပ်မ္ဂး နွံကဵု လၟိဟ် ဗွိုက် အဳလက်ထရွန် တုပ်သၟဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;Scerri2007&quot;&gt;Scerri, E. R. (2007). ''The Periodic Table: Its Story and Its Significance''. Oxford University Press. pp. 102–106.&lt;/ref&gt;

== ၃။ စရင် ဒြပ်သ္အး (ဂၞန်အက်တောမ် ၁ စဵုကဵု ၂၀) ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! ဂၞန် !! သင်္ကေတ !! ယၟု မန် !! ယၟု အင်္ဂလိက် !! ဂကောံ !! ကဆံင် !! ဂကူ
|-
| 1 || H || [[ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်]] || Hydrogen || 1 || 1 || ဟွံသေင်ကဵုလောဟ
|-
| 2 || He || [[ဟဳလဳယာမ်]] || Helium || 18 || 1 || ဓာတ်ဓါတ်
|-
| 3 || Li || [[လဳသဳယာမ်]] || Lithium || 1 || 2 || အယ်ကာလဳ လောဟ
|-
| 4 || Be || [[ဗေရဳလဳယာမ်]] || Beryllium || 2 || 2 || အယ်ကာလာင် တိ လောဟ
|-
| 5 || B || [[ဗဝ်ရောန်]] || Boron || 13 || 2 || လောဟကဝက်
|-
| 6 || C || [[ကာဗောန်]] || Carbon || 14 || 2 || ဟွံသေင်ကဵုလောဟ
|-
| 7 || N || [[နိုက်ထရဝ်ဂျိန်]] || Nitrogen || 15 || 2 || ဟွံသေင်ကဵုလောဟ
|-
| 8 || O || [[အံက်သဳဂျိန်]] || Oxygen || 16 || 2 || ဟွံသေင်ကဵုလောဟ
|-
| 9 || F || [[ဖလဝ်ရေန်]] || Fluorine || 17 || 2 || ဟာလဝ်ဂျေန်
|-
| 10 || Ne || [[နဳယျိုန်]] || Neon || 18 || 2 || ဓာတ်ဓါတ်
|-
| 11 || Na || [[သဝ်ဒဳယာမ်]] || Sodium || 1 || 3 || အယ်ကာလဳ လောဟ
|-
| 12 || Mg || [[မာဂ္ဂနဳသဳယာမ်]] || Magnesium || 2 || 3 || အယ်ကာလာင် တိ လောဟ
|-
| 13 || Al || [[အလူမဳနဳယာမ်]] || Aluminium || 13 || 3 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ
|-
| 14 || Si || [[သဳလဳကောန်]] || Silicon || 14 || 3 || လောဟကဝက်
|-
| 15 || P || [[ဖဝ်သဖဝ်ရပ်]] || Phosphorus || 15 || 3 || ဟွံသေင်ကဵုလောဟ
|-
| 16 || S || [[သာလ်ဖာ]] || Sulfur || 16 || 3 || ဟွံသေင်ကဵုလောဟ
|-
| 17 || Cl || [[ကလဝ်ရေန်]] || Chlorine || 17 || 3 || ဟာလဝ်ဂျေန်
|-
| 18 || Ar || [[အာဂေန်]] || Argon || 18 || 3 || ဓာတ်ဓါတ်
|-
| 19 || K || [[ပဝ်တက်သဳယာမ်]] || Potassium || 1 || 4 || အယ်ကာလဳ လောဟ
|-
| 20 || Ca || [[ကာလ်သဳယာမ်]] || Calcium || 2 || 4 || အယ်ကာလာင် တိ လောဟ
|}

== ၄။ စရင် ဒြပ်သ္အး (ဂၞန်အက်တောမ် ၂၁ စဵုကဵု ၄၀) ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! ဂၞန် !! သင်္ကေတ !! ယၟု မန် !! ယၟု အင်္ဂလိက် !! ဂကောံ !! ကဆံင် !! ဂကူ
|-
| 21 || Sc || [[သကာန်ဒဳယာမ်]] || Scandium || 3 || 4 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 22 || Ti || [[တဳတာနဳယာမ်]] || Titanium || 4 || 4 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 23 || V || [[ဗာနေဒဳယာမ်]] || Vanadium || 5 || 4 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 24 || Cr || [[ခရဝ်မဳယာမ်]] || Chromium || 6 || 4 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 25 || Mn || [[မာန်ဂနိတ်]] || Manganese || 7 || 4 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 26 || Fe || [[ပသဲ]] || Iron || 8 || 4 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 27 || Co || [[ကဝ်ဗာလ်]] || Cobalt || 9 || 4 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 28 || Ni || [[နဳကေလ်]] || Nickel || 10 || 4 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 29 || Cu || [[ကောပ်ပါ]] || Copper || 11 || 4 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 30 || Zn || [[ဇြေခ်]] || Zinc || 12 || 4 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 31 || Ga || [[ဂါလဳယာမ်]] || Gallium || 13 || 4 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ
|-
| 32 || Ge || [[ဂျာမေနဳယာမ်]] || Germanium || 14 || 4 || လောဟကဝက်
|-
| 33 || As || [[အာသေနေတ်]] || Arsenic || 15 || 4 || လောဟကဝက်
|-
| 34 || Se || [[သဳလဳနဳယာမ်]] || Selenium || 16 || 4 || ဟွံသေင်ကဵုလောဟ
|-
| 35 || Br || [[ဗရဝ်မိန်]] || Bromine || 17 || 4 || ဟာလဝ်ဂျေန်
|-
| 36 || Kr || [[ခရိပ်တောန်]] || Krypton || 18 || 4 || ဓာတ်ဓါတ်
|-
| 37 || Rb || [[ရူဗဳဒဳယာမ်]] || Rubidium || 1 || 5 || အယ်ကာလဳ လောဟ
|-
| 38 || Sr || [[သထရောန်တဳယာမ်]] || Strontium || 2 || 5 || အယ်ကာလာင် တိ လောဟ
|-
| 39 || Y || [[ယေတ်ထရဳယာမ်]] || Yttrium || 3 || 5 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 40 || Zr || [[ဇြာကဝ်နဳယာမ်]] || Zirconium || 4 || 5 || လောဟ ကၠာဲ
|}

== ၅။ စရင် ဒြပ်သ္အး (ဂၞန်အက်တောမ် ၄၁ စဵုကဵု ၆၀) ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! ဂၞန် !! သင်္ကေတ !! ယၟု မန် !! ယၟု အင်္ဂလိက် !! ဂကောံ !! ကဆံင် !! ဂကူ
|-
| 41 || Nb || [[နဳအဝ်ဗဳယာမ်]] || Niobium || 5 || 5 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 42 || Mo || [[မဝ်လိပ်ဒဳနမ်]] || Molybdenum || 6 || 5 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 43 || Tc || [[တက်နဳသဳယာမ်]] || Technetium || 7 || 5 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 44 || Ru || [[ရူတဳနဳယာမ်]] || Ruthenium || 8 || 5 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 45 || Rh || [[ရဝ်ဒဳယာမ်]] || Rhodium || 9 || 5 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 46 || Pd || [[ပါလေဒဳယာမ်]] || Palladium || 10 || 5 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 47 || Ag || [[သြန်]] || Silver || 11 || 5 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 48 || Cd || [[ကေဒ်မဳယာမ်]] || Cadmium || 12 || 5 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 49 || In || [[အေန်ဒဳယာမ်]] || Indium || 13 || 5 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ
|-
| 50 || Sn || [[ခဲသြန်]] || Tin || 14 || 5 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ
|-
| 51 || Sb || [[အာန်တဳမဝ်နဳ]] || Antimony || 15 || 5 || လောဟကဝက်
|-
| 52 || Te || [[တေလူရဳယာမ်]] || Tellurium || 16 || 5 || လောဟကဝက်
|-
| 53 || I || [[အာဲအဝ်ဒိန်]] || Iodine || 17 || 5 || ဟာလဝ်ဂျေန်
|-
| 54 || Xe || [[ဇြဳနောန်]] || Xenon || 18 || 5 || ဓာတ်ဓါတ်
|-
| 55 || Cs || [[သဳသဳယာမ်]] || Caesium || 1 || 6 || အယ်ကာလဳ လောဟ
|-
| 56 || Ba || [[ဗေရဳယာမ်]] || Barium || 2 || 6 || အယ်ကာလာင် တိ လောဟ
|-
| 57 || La || [[လာန်တာနမ်]] || Lanthanum || 3 || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 58 || Ce || [[သဳရဳယာမ်]] || Cerium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 59 || Pr || [[ပရာသဳအဝ်ဒဳမဳယာမ်]] || Praseodymium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 60 || Nd || [[နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ်]] || Neodymium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|}

== ၆။ စရင် ဒြပ်သ္အး (ဂၞန်အက်တောမ် ၆၁ စဵုကဵု ၈၀) ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! ဂၞန် !! သင်္ကေတ !! ယၟု မန် !! ယၟု အင်္ဂလိက် !! ဂကောံ !! ကဆံင် !! ဂကူ
|-
| 61 || Pm || [[ပရဝ်မဳသဳယာမ်]] || Promethium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 62 || Sm || [[သမာရဳယာမ်]] || Samarium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 63 || Eu || [[ယူရဝ်ပဳယာမ်]] || Europium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 64 || Gd || [[ဂေဒဝ်လဳနဳယာမ်]] || Gadolinium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 65 || Tb || [[တာဗဳယာမ်]] || Terbium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 66 || Dy || [[ဒိသပရဝ်သဳယာမ်]] || Dysprosium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 67 || Ho || [[ဟဝ်လမဳယာမ်]] || Holmium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 68 || Er || [[အာဗဳယာမ်]] || Erbium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 69 || Tm || [[တူလဳယာမ်]] || Thulium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 70 || Yb || [[ယေတ်တာဗဳယာမ်]] || Ytterbium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 71 || Lu || [[လူတဳသဳယာမ်]] || Lutetium || 3 || 6 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 72 || Hf || [[ဟာဖနဳယာမ်]] || Hafnium || 4 || 6 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 73 || Ta || [[တာန်တာလမ်]] || Tantalum || 5 || 6 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 74 || W || [[တာန်သတေန်]] || Tungsten || 6 || 6 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 75 || Re || [[ရဳနဳယာမ်]] || Rhenium || 7 || 6 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 76 || Os || [[အဝ်သမဳယာမ်]] || Osmium || 8 || 6 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 77 || Ir || [[အဳရဳဒဳယာမ်]] || Iridium || 9 || 6 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 78 || Pt || [[ပလာတ်တဳနမ်]] || Platinum || 10 || 6 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 79 || Au || [[ထဝ်]] || Gold || 11 || 6 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 80 || Hg || [[မာကျူရဳ]] || Mercury || 12 || 6 || လောဟ ကၠာဲ
|}

== ၇။ စရင် ဒြပ်သ္အး (ဂၞန်အက်တောမ် ၈၁ စဵုကဵု ၁၀၀) ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! ဂၞန် !! သင်္ကေတ !! ယၟု မန် !! ယၟု အင်္ဂလိက် !! ဂကောံ !! ကဆံင် !! ဂကူ
|-
| 81 || Tl || [[တာလဳယာမ်]] || Thallium || 13 || 6 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ
|-
| 82 || Pb || [[ခဲ]] || Lead || 14 || 6 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ
|-
| 83 || Bi || [[ဗိသမတ်]] || Bismuth || 15 || 6 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ
|-
| 84 || Po || [[ပဝ်လဝ်နဳယာမ်]] || Polonium || 16 || 6 || လောဟကဝက်
|-
| 85 || At || [[အာသတာတိန်]] || Astatine || 17 || 6 || ဟာလဝ်ဂျေန်
|-
| 86 || Rn || [[ရာဒေါန်]] || Radon || 18 || 6 || ဓာတ်ဓါတ်
|-
| 87 || Fr || [[ဖရာန်သဳယာမ်]] || Francium || 1 || 7 || အယ်ကာလဳ လောဟ
|-
| 88 || Ra || [[ရာဒဳယာမ်]] || Radium || 2 || 7 || အယ်ကာလာင် တိ လောဟ
|-
| 89 || Ac || [[အက်တဳနမ်]] || Actinium || 3 || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 90 || Th || [[တဝ်ရဳယာမ်]] || Thorium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 91 || Pa || [[ပရဝ်တက်တဳနဳယာမ်]] || Protactinium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 92 || U || [[ယူရေနဳယာမ်]] || Uranium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 93 || Np || [[နေပ်တူနဳယာမ်]] || Neptunium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 94 || Pu || [[ပလူတဝ်နဳယာမ်]] || Plutonium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 95 || Am || [[အမေရဳသဳယာမ်]] || Americium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 96 || Cm || [[ကျူရဳယာမ်]] || Curium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 97 || Bk || [[ဗာကလဳယာမ်]] || Berkelium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 98 || Cf || [[ကာလဳဖဝ်နဳယာမ်]] || Californium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 99 || Es || [[အာင်သတာင်နဳယာမ်]] || Einsteinium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 100 || Fm || [[ဖာမဳယာမ်]] || Fermium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|}

== ၈။ စရင် ဒြပ်သ္အး (ဂၞန်အက်တောမ် ၁၀၁ စဵုကဵု ၁၁၈) ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! ဂၞန် !! သင်္ကေတ !! ယၟု မန် !! ယၟု အင်္ဂလိက် !! ဂကောံ !! ကဆံင် !! ဂကူ
|-
| 101 || Md || [[မေန်ဒလဳဗဳယာမ်]] || Mendelevium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 102 || No || [[နဝ်ဗေလဳယာမ်]] || Nobelium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 103 || Lr || [[လဝ်ရေန်သဳယာမ်]] || Lawrencium || 3 || 7 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 104 || Rf || [[ရူတာဖဝ်ဒဳယာမ်]] || Rutherfordium || 4 || 7 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 105 || Db || [[ဒပ်နဳယာမ်]] || Dubnium || 5 || 7 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 106 || Sg || [[သဳဗဝ်ဂဳယာမ်]] || Seaborgium || 6 || 7 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 107 || Bh || [[ဗဝ်ရဳယာမ်]] || Bohrium || 7 || 7 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 108 || Hs || [[ဟာသဳယာမ်]] || Hassium || 8 || 7 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 109 || Mt || [[မာဲနဳရဳယာမ်]] || Meitnerium || 9 || 7 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 110 || Ds || [[ဒါမ်သတာတ်တဳယာမ်]] || Darmstadtium || 10 || 7 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 111 || Rg || [[ရဝ်အေန်ဂျဳနဳယာမ်]] || Roentgenium || 11 || 7 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 112 || Cn || [[ကဝ်ပါနဳသဳယာမ်]] || Copernicium || 12 || 7 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 113 || Nh || [[နဳဟဝ်နဳယာမ်]] || Nihonium || 13 || 7 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ
|-
| 114 || Fl || [[ဖလဳရဝ်ဗဳယာမ်]] || Flerovium || 14 || 7 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ
|-
| 115 || Mc || [[မဝ်သကဝ်ဗဳယာမ်]] || Moscovium || 15 || 7 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ
|-
| 116 || Lv || [[လဳဗာမဝ်ရဳယာမ်]] || Livermorium || 16 || 7 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ
|-
| 117 || Ts || [[တေန်နေသ်သေန်]] || Tennessine || 17 || 7 || ဟာလဝ်ဂျေန်
|-
| 118 || Og || [[အဝ်ဂါနေတ်သောန်]] || Oganesson || 18 || 7 || ဓာတ်ဓါတ်
|}

== ၉။ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ကေုာံ ဝင် (Discovery and History) ==
ဝင် ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ဒြပ်သ္အး တအ်ဂှ် စက္တဵုဒှ်လဝ် နူကဵု ခေတ်တြေံ (Antiquity) လောဟ မပ္တံကဵု ထဝ်၊ သြန်၊ ပသဲ၊ တေအ်ရ။ သၟာသိပ္ပံ ခေတ်တၟိ တအ် မပ္တံကဵု Antoine Lavoisier ကေုာံ Humphry Davy တအ် ပါ်ပတိတ် ဒြပ်သ္အး ဂၠိုင်ကဵုသာ် နကဵု လၟေင် လျးလလဳ ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ၊ Dmitri Mendeleev ပကောံ ဒြပ်သ္အး တအ် ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး ပထမအိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;Weeks1933&quot;&gt;Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 15-20.&lt;/ref&gt; လၟုဟ်မ္ဂး၊ ဒြပ်သ္အး လက္ကရဴအိုတ် မကၠောန်ပတိတ်လဝ် ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ်ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး ဂၞန် ၁၁၃, ၁၁၅, ၁၁၇ ကေုာံ ၁၁၈ ရ။

== ၁၀။ နိဿဲ ကေုာံ သ္ၚိအင် (References and Table Layout) ==
&lt;references /&gt;

{{သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး}}

[[ကဏ္ဍ:စရင် ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဓါတုဗေဒ]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>9adzv63ynf0zz2w7agen3cepubsyq4q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59146</id>
      <parentid>59107</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T10:39:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* ၅။ စရင် ဒြပ်သ္အး (ဂၞန်အက်တောမ် ၄၁ စဵုကဵု ၆၀) */</comment>
      <origin>59146</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20269" sha1="mf2gwtd4n96zoz21vkwcvs09iz6414v" xml:space="preserve">{{Infobox science
| name = စရင် ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်
| image = [[File:Periodic_table_large.svg|300px|alt=သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]]
| caption = ဒြပ်သ္အး ၁၁၈ သာ် မဖျေံလဝ် လၟေင် ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး
| field = [[ဓါတုဗေဒ]] (Chemistry)
| components = [[ဒြပ်သ္အး]] (Elements)
| total_known = ၁၁၈ 
| naturally_occurring = ၉၄
| synthetic = ၂၄
}}

'''စရင် ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်''' ({{lang-en|List of chemical elements}}) ဝွံ ဒှ် စရင် မပကောံလဝ် [[ဒြပ်သ္အး]] (Chemical elements) ဓါတု သီုဖအိုတ် ၁၁၈ သာ် မဂွံဆဵုကေတ်လဝ် စဵုကဵု ခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံရ။ ဒြပ်သ္အး တအ်ဝွံ ဖျေံလဝ် လၟေင် အတိုင် ဂၞန်အက်တောမ် (Atomic number) ဍေဟ်တအ် ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] (Periodic table) ရ။ စရင်ဝွံ ထ္ၜးကဵု ယၟုဒြပ်သ္အး နကဵု ဘာသာမန်[cite: 1] ကေုာံ အင်္ဂလိက်၊ သင်္ကေတ (Symbol)၊ ဂၞန်အက်တောမ်၊ လျိုင်အက်တောမ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ဂကူလောဟ ဍေဟ်တအ်ရ။

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် စရင် (Introduction and List Structure) ==
ဒြပ်သ္အး မွဲဂှ် ဒှ် ဒြပ်မသ္အးဇ္ၚး မလဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု အက်တောမ် မၞုံကဵု လၟိဟ် ပရဝ်တွန် တုပ်သၟဟ်ရ။ လၟိဟ် ပရဝ်တွန် ဂှ် ညးကော်စ ဂၞန်အက်တောမ် တုဲ၊ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ ပါ်ခြာ ဒြပ်သ္အး မွဲ ကဵု မွဲရ။ ပ္ဍဲ စရင် သၟဝ်ဝွံ၊ ဒြပ်သ္အး နူ ဂၞန် ၁ စဵုကဵု ၉၄ ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ သဘာဝ (Naturally occurring) တုဲ၊ ဂၞန် ၉၅ စဵုကဵု ၁၁၈ ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မကၠောန်ပတိတ် (Synthetic elements) ရ။&lt;ref name=&quot;IUPAC2016&quot;&gt;IUPAC (2016). &quot;Elements: Discoveries and Assignments&quot;. ''International Union of Pure and Applied Chemistry''.&lt;/ref&gt;

== ၂။ အခိုက်အလိုက် ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင် (Properties of Elements in the Table) ==
ဒြပ်သ္အး ဇၟာပ်ပ်သာ်ဂှ် ပါ်ခြာလဝ် နကဵု ဂကူ အခိုက်အလိုက် ဓါတု ဍေဟ်တအ် ဗီုကဵု [[လောဟ]] (Metals)၊ [[ဟွံသေင်ကဵုလောဟ]] (Nonmetals)၊ ကေုာံ [[လောဟကဝက်]] (Metalloids) ရ။ ပ္ဍဲကဵု သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး၊ ဒြပ်သ္အး မၞုံပ္ဍဲ ဂကောံ (Group) တုပ်မ္ဂး နွံကဵု အခိုက် ဓါတု တုပ်သၟဟ်တုဲ၊ မၞုံပ္ဍဲ ကဆံင် (Period) တုပ်မ္ဂး နွံကဵု လၟိဟ် ဗွိုက် အဳလက်ထရွန် တုပ်သၟဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;Scerri2007&quot;&gt;Scerri, E. R. (2007). ''The Periodic Table: Its Story and Its Significance''. Oxford University Press. pp. 102–106.&lt;/ref&gt;

== ၃။ စရင် ဒြပ်သ္အး (ဂၞန်အက်တောမ် ၁ စဵုကဵု ၂၀) ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! ဂၞန် !! သင်္ကေတ !! ယၟု မန် !! ယၟု အင်္ဂလိက် !! ဂကောံ !! ကဆံင် !! ဂကူ
|-
| 1 || H || [[ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်]] || Hydrogen || 1 || 1 || ဟွံသေင်ကဵုလောဟ
|-
| 2 || He || [[ဟဳလဳယာမ်]] || Helium || 18 || 1 || ဓာတ်ဓါတ်
|-
| 3 || Li || [[လဳသဳယာမ်]] || Lithium || 1 || 2 || အယ်ကာလဳ လောဟ
|-
| 4 || Be || [[ဗေရဳလဳယာမ်]] || Beryllium || 2 || 2 || အယ်ကာလာင် တိ လောဟ
|-
| 5 || B || [[ဗဝ်ရောန်]] || Boron || 13 || 2 || လောဟကဝက်
|-
| 6 || C || [[ကာဗောန်]] || Carbon || 14 || 2 || ဟွံသေင်ကဵုလောဟ
|-
| 7 || N || [[နိုက်ထရဝ်ဂျိန်]] || Nitrogen || 15 || 2 || ဟွံသေင်ကဵုလောဟ
|-
| 8 || O || [[အံက်သဳဂျိန်]] || Oxygen || 16 || 2 || ဟွံသေင်ကဵုလောဟ
|-
| 9 || F || [[ဖလဝ်ရေန်]] || Fluorine || 17 || 2 || ဟာလဝ်ဂျေန်
|-
| 10 || Ne || [[နဳယျိုန်]] || Neon || 18 || 2 || ဓာတ်ဓါတ်
|-
| 11 || Na || [[သဝ်ဒဳယာမ်]] || Sodium || 1 || 3 || အယ်ကာလဳ လောဟ
|-
| 12 || Mg || [[မာဂ္ဂနဳသဳယာမ်]] || Magnesium || 2 || 3 || အယ်ကာလာင် တိ လောဟ
|-
| 13 || Al || [[အလူမဳနဳယာမ်]] || Aluminium || 13 || 3 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ
|-
| 14 || Si || [[သဳလဳကောန်]] || Silicon || 14 || 3 || လောဟကဝက်
|-
| 15 || P || [[ဖဝ်သဖဝ်ရပ်]] || Phosphorus || 15 || 3 || ဟွံသေင်ကဵုလောဟ
|-
| 16 || S || [[သာလ်ဖာ]] || Sulfur || 16 || 3 || ဟွံသေင်ကဵုလောဟ
|-
| 17 || Cl || [[ကလဝ်ရေန်]] || Chlorine || 17 || 3 || ဟာလဝ်ဂျေန်
|-
| 18 || Ar || [[အာဂေန်]] || Argon || 18 || 3 || ဓာတ်ဓါတ်
|-
| 19 || K || [[ပဝ်တက်သဳယာမ်]] || Potassium || 1 || 4 || အယ်ကာလဳ လောဟ
|-
| 20 || Ca || [[ကာလ်သဳယာမ်]] || Calcium || 2 || 4 || အယ်ကာလာင် တိ လောဟ
|}

== ၄။ စရင် ဒြပ်သ္အး (ဂၞန်အက်တောမ် ၂၁ စဵုကဵု ၄၀) ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! ဂၞန် !! သင်္ကေတ !! ယၟု မန် !! ယၟု အင်္ဂလိက် !! ဂကောံ !! ကဆံင် !! ဂကူ
|-
| 21 || Sc || [[သကာန်ဒဳယာမ်]] || Scandium || 3 || 4 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 22 || Ti || [[တဳတာနဳယာမ်]] || Titanium || 4 || 4 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 23 || V || [[ဗာနေဒဳယာမ်]] || Vanadium || 5 || 4 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 24 || Cr || [[ခရဝ်မဳယာမ်]] || Chromium || 6 || 4 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 25 || Mn || [[မာန်ဂနိတ်]] || Manganese || 7 || 4 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 26 || Fe || [[ပသဲ]] || Iron || 8 || 4 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 27 || Co || [[ကဝ်ဗာလ်]] || Cobalt || 9 || 4 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 28 || Ni || [[နဳကေလ်]] || Nickel || 10 || 4 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 29 || Cu || [[ကောပ်ပါ]] || Copper || 11 || 4 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 30 || Zn || [[ဇြေခ်]] || Zinc || 12 || 4 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 31 || Ga || [[ဂါလဳယာမ်]] || Gallium || 13 || 4 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ
|-
| 32 || Ge || [[ဂျာမေနဳယာမ်]] || Germanium || 14 || 4 || လောဟကဝက်
|-
| 33 || As || [[အာသေနေတ်]] || Arsenic || 15 || 4 || လောဟကဝက်
|-
| 34 || Se || [[သဳလဳနဳယာမ်]] || Selenium || 16 || 4 || ဟွံသေင်ကဵုလောဟ
|-
| 35 || Br || [[ဗရဝ်မိန်]] || Bromine || 17 || 4 || ဟာလဝ်ဂျေန်
|-
| 36 || Kr || [[ခရိပ်တောန်]] || Krypton || 18 || 4 || ဓာတ်ဓါတ်
|-
| 37 || Rb || [[ရူဗဳဒဳယာမ်]] || Rubidium || 1 || 5 || အယ်ကာလဳ လောဟ
|-
| 38 || Sr || [[သထရောန်တဳယာမ်]] || Strontium || 2 || 5 || အယ်ကာလာင် တိ လောဟ
|-
| 39 || Y || [[ယေတ်ထရဳယာမ်]] || Yttrium || 3 || 5 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 40 || Zr || [[ဇြာကဝ်နဳယာမ်]] || Zirconium || 4 || 5 || လောဟ ကၠာဲ
|}

== ၅။ စရင် ဒြပ်သ္အး (ဂၞန်အက်တောမ် ၄၁ စဵုကဵု ၆၀) ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! ဂၞန် !! သင်္ကေတ !! ယၟု မန် !! ယၟု အင်္ဂလိက် !! ဂကောံ !! ကဆံင် !! ဂကူ
|-
| 41 || Nb || [[နဳအဝ်ဗဳယာမ်]] || Niobium || 5 || 5 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 42 || Mo || [[မဝ်လိပ်ဒဳနမ်]] || Molybdenum || 6 || 5 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 43 || Tc || [[တက်နဳသဳယာမ်]] || Technetium || 7 || 5 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 44 || Ru || [[ရူတဳနဳယာမ်]] || Ruthenium || 8 || 5 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 45 || Rh || [[ရဝ်ဒဳယာမ်]] || Rhodium || 9 || 5 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 46 || Pd || [[ပလေဒဳယာမ်]] || Palladium || 10 || 5 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 47 || Ag || [[သြန်]] || Silver || 11 || 5 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 48 || Cd || [[ကေဒ်မဳယာမ်]] || Cadmium || 12 || 5 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 49 || In || [[အေန်ဒဳယာမ်]] || Indium || 13 || 5 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ
|-
| 50 || Sn || [[ခဲသြန်]] || Tin || 14 || 5 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ
|-
| 51 || Sb || [[အာန်တဳမဝ်နဳ]] || Antimony || 15 || 5 || လောဟကဝက်
|-
| 52 || Te || [[တေလူရဳယာမ်]] || Tellurium || 16 || 5 || လောဟကဝက်
|-
| 53 || I || [[အာဲအဝ်ဒိန်]] || Iodine || 17 || 5 || ဟာလဝ်ဂျေန်
|-
| 54 || Xe || [[ဇြဳနောန်]] || Xenon || 18 || 5 || ဓာတ်ဓါတ်
|-
| 55 || Cs || [[သဳသဳယာမ်]] || Caesium || 1 || 6 || အယ်ကာလဳ လောဟ
|-
| 56 || Ba || [[ဗေရဳယာမ်]] || Barium || 2 || 6 || အယ်ကာလာင် တိ လောဟ
|-
| 57 || La || [[လာန်တာနမ်]] || Lanthanum || 3 || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 58 || Ce || [[သဳရဳယာမ်]] || Cerium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 59 || Pr || [[ပရာသဳအဝ်ဒဳမဳယာမ်]] || Praseodymium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 60 || Nd || [[နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ်]] || Neodymium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|}

== ၆။ စရင် ဒြပ်သ္အး (ဂၞန်အက်တောမ် ၆၁ စဵုကဵု ၈၀) ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! ဂၞန် !! သင်္ကေတ !! ယၟု မန် !! ယၟု အင်္ဂလိက် !! ဂကောံ !! ကဆံင် !! ဂကူ
|-
| 61 || Pm || [[ပရဝ်မဳသဳယာမ်]] || Promethium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 62 || Sm || [[သမာရဳယာမ်]] || Samarium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 63 || Eu || [[ယူရဝ်ပဳယာမ်]] || Europium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 64 || Gd || [[ဂေဒဝ်လဳနဳယာမ်]] || Gadolinium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 65 || Tb || [[တာဗဳယာမ်]] || Terbium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 66 || Dy || [[ဒိသပရဝ်သဳယာမ်]] || Dysprosium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 67 || Ho || [[ဟဝ်လမဳယာမ်]] || Holmium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 68 || Er || [[အာဗဳယာမ်]] || Erbium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 69 || Tm || [[တူလဳယာမ်]] || Thulium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 70 || Yb || [[ယေတ်တာဗဳယာမ်]] || Ytterbium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 71 || Lu || [[လူတဳသဳယာမ်]] || Lutetium || 3 || 6 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 72 || Hf || [[ဟာဖနဳယာမ်]] || Hafnium || 4 || 6 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 73 || Ta || [[တာန်တာလမ်]] || Tantalum || 5 || 6 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 74 || W || [[တာန်သတေန်]] || Tungsten || 6 || 6 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 75 || Re || [[ရဳနဳယာမ်]] || Rhenium || 7 || 6 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 76 || Os || [[အဝ်သမဳယာမ်]] || Osmium || 8 || 6 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 77 || Ir || [[အဳရဳဒဳယာမ်]] || Iridium || 9 || 6 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 78 || Pt || [[ပလာတ်တဳနမ်]] || Platinum || 10 || 6 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 79 || Au || [[ထဝ်]] || Gold || 11 || 6 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 80 || Hg || [[မာကျူရဳ]] || Mercury || 12 || 6 || လောဟ ကၠာဲ
|}

== ၇။ စရင် ဒြပ်သ္အး (ဂၞန်အက်တောမ် ၈၁ စဵုကဵု ၁၀၀) ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! ဂၞန် !! သင်္ကေတ !! ယၟု မန် !! ယၟု အင်္ဂလိက် !! ဂကောံ !! ကဆံင် !! ဂကူ
|-
| 81 || Tl || [[တာလဳယာမ်]] || Thallium || 13 || 6 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ
|-
| 82 || Pb || [[ခဲ]] || Lead || 14 || 6 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ
|-
| 83 || Bi || [[ဗိသမတ်]] || Bismuth || 15 || 6 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ
|-
| 84 || Po || [[ပဝ်လဝ်နဳယာမ်]] || Polonium || 16 || 6 || လောဟကဝက်
|-
| 85 || At || [[အာသတာတိန်]] || Astatine || 17 || 6 || ဟာလဝ်ဂျေန်
|-
| 86 || Rn || [[ရာဒေါန်]] || Radon || 18 || 6 || ဓာတ်ဓါတ်
|-
| 87 || Fr || [[ဖရာန်သဳယာမ်]] || Francium || 1 || 7 || အယ်ကာလဳ လောဟ
|-
| 88 || Ra || [[ရာဒဳယာမ်]] || Radium || 2 || 7 || အယ်ကာလာင် တိ လောဟ
|-
| 89 || Ac || [[အက်တဳနမ်]] || Actinium || 3 || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 90 || Th || [[တဝ်ရဳယာမ်]] || Thorium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 91 || Pa || [[ပရဝ်တက်တဳနဳယာမ်]] || Protactinium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 92 || U || [[ယူရေနဳယာမ်]] || Uranium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 93 || Np || [[နေပ်တူနဳယာမ်]] || Neptunium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 94 || Pu || [[ပလူတဝ်နဳယာမ်]] || Plutonium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 95 || Am || [[အမေရဳသဳယာမ်]] || Americium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 96 || Cm || [[ကျူရဳယာမ်]] || Curium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 97 || Bk || [[ဗာကလဳယာမ်]] || Berkelium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 98 || Cf || [[ကာလဳဖဝ်နဳယာမ်]] || Californium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 99 || Es || [[အာင်သတာင်နဳယာမ်]] || Einsteinium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 100 || Fm || [[ဖာမဳယာမ်]] || Fermium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|}

== ၈။ စရင် ဒြပ်သ္အး (ဂၞန်အက်တောမ် ၁၀၁ စဵုကဵု ၁၁၈) ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! ဂၞန် !! သင်္ကေတ !! ယၟု မန် !! ယၟု အင်္ဂလိက် !! ဂကောံ !! ကဆံင် !! ဂကူ
|-
| 101 || Md || [[မေန်ဒလဳဗဳယာမ်]] || Mendelevium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 102 || No || [[နဝ်ဗေလဳယာမ်]] || Nobelium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 103 || Lr || [[လဝ်ရေန်သဳယာမ်]] || Lawrencium || 3 || 7 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 104 || Rf || [[ရူတာဖဝ်ဒဳယာမ်]] || Rutherfordium || 4 || 7 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 105 || Db || [[ဒပ်နဳယာမ်]] || Dubnium || 5 || 7 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 106 || Sg || [[သဳဗဝ်ဂဳယာမ်]] || Seaborgium || 6 || 7 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 107 || Bh || [[ဗဝ်ရဳယာမ်]] || Bohrium || 7 || 7 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 108 || Hs || [[ဟာသဳယာမ်]] || Hassium || 8 || 7 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 109 || Mt || [[မာဲနဳရဳယာမ်]] || Meitnerium || 9 || 7 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 110 || Ds || [[ဒါမ်သတာတ်တဳယာမ်]] || Darmstadtium || 10 || 7 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 111 || Rg || [[ရဝ်အေန်ဂျဳနဳယာမ်]] || Roentgenium || 11 || 7 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 112 || Cn || [[ကဝ်ပါနဳသဳယာမ်]] || Copernicium || 12 || 7 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 113 || Nh || [[နဳဟဝ်နဳယာမ်]] || Nihonium || 13 || 7 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ
|-
| 114 || Fl || [[ဖလဳရဝ်ဗဳယာမ်]] || Flerovium || 14 || 7 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ
|-
| 115 || Mc || [[မဝ်သကဝ်ဗဳယာမ်]] || Moscovium || 15 || 7 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ
|-
| 116 || Lv || [[လဳဗာမဝ်ရဳယာမ်]] || Livermorium || 16 || 7 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ
|-
| 117 || Ts || [[တေန်နေသ်သေန်]] || Tennessine || 17 || 7 || ဟာလဝ်ဂျေန်
|-
| 118 || Og || [[အဝ်ဂါနေတ်သောန်]] || Oganesson || 18 || 7 || ဓာတ်ဓါတ်
|}

== ၉။ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ကေုာံ ဝင် (Discovery and History) ==
ဝင် ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ဒြပ်သ္အး တအ်ဂှ် စက္တဵုဒှ်လဝ် နူကဵု ခေတ်တြေံ (Antiquity) လောဟ မပ္တံကဵု ထဝ်၊ သြန်၊ ပသဲ၊ တေအ်ရ။ သၟာသိပ္ပံ ခေတ်တၟိ တအ် မပ္တံကဵု Antoine Lavoisier ကေုာံ Humphry Davy တအ် ပါ်ပတိတ် ဒြပ်သ္အး ဂၠိုင်ကဵုသာ် နကဵု လၟေင် လျးလလဳ ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ၊ Dmitri Mendeleev ပကောံ ဒြပ်သ္အး တအ် ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး ပထမအိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;Weeks1933&quot;&gt;Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 15-20.&lt;/ref&gt; လၟုဟ်မ္ဂး၊ ဒြပ်သ္အး လက္ကရဴအိုတ် မကၠောန်ပတိတ်လဝ် ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ်ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး ဂၞန် ၁၁၃, ၁၁၅, ၁၁၇ ကေုာံ ၁၁၈ ရ။

== ၁၀။ နိဿဲ ကေုာံ သ္ၚိအင် (References and Table Layout) ==
&lt;references /&gt;

{{သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး}}

[[ကဏ္ဍ:စရင် ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဓါတုဗေဒ]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>mf2gwtd4n96zoz21vkwcvs09iz6414v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59148</id>
      <parentid>59146</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T10:41:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* ၅။ စရင် ဒြပ်သ္အး (ဂၞန်အက်တောမ် ၄၁ စဵုကဵု ၆၀) */</comment>
      <origin>59148</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20281" sha1="dkxn1u2g814kdd4wdzksqf9ra7cs1i9" xml:space="preserve">{{Infobox science
| name = စရင် ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်
| image = [[File:Periodic_table_large.svg|300px|alt=သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]]
| caption = ဒြပ်သ္အး ၁၁၈ သာ် မဖျေံလဝ် လၟေင် ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး
| field = [[ဓါတုဗေဒ]] (Chemistry)
| components = [[ဒြပ်သ္အး]] (Elements)
| total_known = ၁၁၈ 
| naturally_occurring = ၉၄
| synthetic = ၂၄
}}

'''စရင် ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်''' ({{lang-en|List of chemical elements}}) ဝွံ ဒှ် စရင် မပကောံလဝ် [[ဒြပ်သ္အး]] (Chemical elements) ဓါတု သီုဖအိုတ် ၁၁၈ သာ် မဂွံဆဵုကေတ်လဝ် စဵုကဵု ခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံရ။ ဒြပ်သ္အး တအ်ဝွံ ဖျေံလဝ် လၟေင် အတိုင် ဂၞန်အက်တောမ် (Atomic number) ဍေဟ်တအ် ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] (Periodic table) ရ။ စရင်ဝွံ ထ္ၜးကဵု ယၟုဒြပ်သ္အး နကဵု ဘာသာမန်[cite: 1] ကေုာံ အင်္ဂလိက်၊ သင်္ကေတ (Symbol)၊ ဂၞန်အက်တောမ်၊ လျိုင်အက်တောမ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ဂကူလောဟ ဍေဟ်တအ်ရ။

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် စရင် (Introduction and List Structure) ==
ဒြပ်သ္အး မွဲဂှ် ဒှ် ဒြပ်မသ္အးဇ္ၚး မလဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု အက်တောမ် မၞုံကဵု လၟိဟ် ပရဝ်တွန် တုပ်သၟဟ်ရ။ လၟိဟ် ပရဝ်တွန် ဂှ် ညးကော်စ ဂၞန်အက်တောမ် တုဲ၊ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ ပါ်ခြာ ဒြပ်သ္အး မွဲ ကဵု မွဲရ။ ပ္ဍဲ စရင် သၟဝ်ဝွံ၊ ဒြပ်သ္အး နူ ဂၞန် ၁ စဵုကဵု ၉၄ ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ သဘာဝ (Naturally occurring) တုဲ၊ ဂၞန် ၉၅ စဵုကဵု ၁၁၈ ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မကၠောန်ပတိတ် (Synthetic elements) ရ။&lt;ref name=&quot;IUPAC2016&quot;&gt;IUPAC (2016). &quot;Elements: Discoveries and Assignments&quot;. ''International Union of Pure and Applied Chemistry''.&lt;/ref&gt;

== ၂။ အခိုက်အလိုက် ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင် (Properties of Elements in the Table) ==
ဒြပ်သ္အး ဇၟာပ်ပ်သာ်ဂှ် ပါ်ခြာလဝ် နကဵု ဂကူ အခိုက်အလိုက် ဓါတု ဍေဟ်တအ် ဗီုကဵု [[လောဟ]] (Metals)၊ [[ဟွံသေင်ကဵုလောဟ]] (Nonmetals)၊ ကေုာံ [[လောဟကဝက်]] (Metalloids) ရ။ ပ္ဍဲကဵု သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး၊ ဒြပ်သ္အး မၞုံပ္ဍဲ ဂကောံ (Group) တုပ်မ္ဂး နွံကဵု အခိုက် ဓါတု တုပ်သၟဟ်တုဲ၊ မၞုံပ္ဍဲ ကဆံင် (Period) တုပ်မ္ဂး နွံကဵု လၟိဟ် ဗွိုက် အဳလက်ထရွန် တုပ်သၟဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;Scerri2007&quot;&gt;Scerri, E. R. (2007). ''The Periodic Table: Its Story and Its Significance''. Oxford University Press. pp. 102–106.&lt;/ref&gt;

== ၃။ စရင် ဒြပ်သ္အး (ဂၞန်အက်တောမ် ၁ စဵုကဵု ၂၀) ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! ဂၞန် !! သင်္ကေတ !! ယၟု မန် !! ယၟု အင်္ဂလိက် !! ဂကောံ !! ကဆံင် !! ဂကူ
|-
| 1 || H || [[ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်]] || Hydrogen || 1 || 1 || ဟွံသေင်ကဵုလောဟ
|-
| 2 || He || [[ဟဳလဳယာမ်]] || Helium || 18 || 1 || ဓာတ်ဓါတ်
|-
| 3 || Li || [[လဳသဳယာမ်]] || Lithium || 1 || 2 || အယ်ကာလဳ လောဟ
|-
| 4 || Be || [[ဗေရဳလဳယာမ်]] || Beryllium || 2 || 2 || အယ်ကာလာင် တိ လောဟ
|-
| 5 || B || [[ဗဝ်ရောန်]] || Boron || 13 || 2 || လောဟကဝက်
|-
| 6 || C || [[ကာဗောန်]] || Carbon || 14 || 2 || ဟွံသေင်ကဵုလောဟ
|-
| 7 || N || [[နိုက်ထရဝ်ဂျိန်]] || Nitrogen || 15 || 2 || ဟွံသေင်ကဵုလောဟ
|-
| 8 || O || [[အံက်သဳဂျိန်]] || Oxygen || 16 || 2 || ဟွံသေင်ကဵုလောဟ
|-
| 9 || F || [[ဖလဝ်ရေန်]] || Fluorine || 17 || 2 || ဟာလဝ်ဂျေန်
|-
| 10 || Ne || [[နဳယျိုန်]] || Neon || 18 || 2 || ဓာတ်ဓါတ်
|-
| 11 || Na || [[သဝ်ဒဳယာမ်]] || Sodium || 1 || 3 || အယ်ကာလဳ လောဟ
|-
| 12 || Mg || [[မာဂ္ဂနဳသဳယာမ်]] || Magnesium || 2 || 3 || အယ်ကာလာင် တိ လောဟ
|-
| 13 || Al || [[အလူမဳနဳယာမ်]] || Aluminium || 13 || 3 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ
|-
| 14 || Si || [[သဳလဳကောန်]] || Silicon || 14 || 3 || လောဟကဝက်
|-
| 15 || P || [[ဖဝ်သဖဝ်ရပ်]] || Phosphorus || 15 || 3 || ဟွံသေင်ကဵုလောဟ
|-
| 16 || S || [[သာလ်ဖာ]] || Sulfur || 16 || 3 || ဟွံသေင်ကဵုလောဟ
|-
| 17 || Cl || [[ကလဝ်ရေန်]] || Chlorine || 17 || 3 || ဟာလဝ်ဂျေန်
|-
| 18 || Ar || [[အာဂေန်]] || Argon || 18 || 3 || ဓာတ်ဓါတ်
|-
| 19 || K || [[ပဝ်တက်သဳယာမ်]] || Potassium || 1 || 4 || အယ်ကာလဳ လောဟ
|-
| 20 || Ca || [[ကာလ်သဳယာမ်]] || Calcium || 2 || 4 || အယ်ကာလာင် တိ လောဟ
|}

== ၄။ စရင် ဒြပ်သ္အး (ဂၞန်အက်တောမ် ၂၁ စဵုကဵု ၄၀) ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! ဂၞန် !! သင်္ကေတ !! ယၟု မန် !! ယၟု အင်္ဂလိက် !! ဂကောံ !! ကဆံင် !! ဂကူ
|-
| 21 || Sc || [[သကာန်ဒဳယာမ်]] || Scandium || 3 || 4 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 22 || Ti || [[တဳတာနဳယာမ်]] || Titanium || 4 || 4 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 23 || V || [[ဗာနေဒဳယာမ်]] || Vanadium || 5 || 4 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 24 || Cr || [[ခရဝ်မဳယာမ်]] || Chromium || 6 || 4 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 25 || Mn || [[မာန်ဂနိတ်]] || Manganese || 7 || 4 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 26 || Fe || [[ပသဲ]] || Iron || 8 || 4 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 27 || Co || [[ကဝ်ဗာလ်]] || Cobalt || 9 || 4 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 28 || Ni || [[နဳကေလ်]] || Nickel || 10 || 4 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 29 || Cu || [[ကောပ်ပါ]] || Copper || 11 || 4 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 30 || Zn || [[ဇြေခ်]] || Zinc || 12 || 4 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 31 || Ga || [[ဂါလဳယာမ်]] || Gallium || 13 || 4 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ
|-
| 32 || Ge || [[ဂျာမေနဳယာမ်]] || Germanium || 14 || 4 || လောဟကဝက်
|-
| 33 || As || [[အာသေနေတ်]] || Arsenic || 15 || 4 || လောဟကဝက်
|-
| 34 || Se || [[သဳလဳနဳယာမ်]] || Selenium || 16 || 4 || ဟွံသေင်ကဵုလောဟ
|-
| 35 || Br || [[ဗရဝ်မိန်]] || Bromine || 17 || 4 || ဟာလဝ်ဂျေန်
|-
| 36 || Kr || [[ခရိပ်တောန်]] || Krypton || 18 || 4 || ဓာတ်ဓါတ်
|-
| 37 || Rb || [[ရူဗဳဒဳယာမ်]] || Rubidium || 1 || 5 || အယ်ကာလဳ လောဟ
|-
| 38 || Sr || [[သထရောန်တဳယာမ်]] || Strontium || 2 || 5 || အယ်ကာလာင် တိ လောဟ
|-
| 39 || Y || [[ယေတ်ထရဳယာမ်]] || Yttrium || 3 || 5 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 40 || Zr || [[ဇြာကဝ်နဳယာမ်]] || Zirconium || 4 || 5 || လောဟ ကၠာဲ
|}

== ၅။ စရင် ဒြပ်သ္အး (ဂၞန်အက်တောမ် ၄၁ စဵုကဵု ၆၀) ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! ဂၞန် !! သင်္ကေတ !! ယၟု မန် !! ယၟု အင်္ဂလိက် !! ဂကောံ !! ကဆံင် !! ဂကူ
|-
| 41 || Nb || [[နဳအဝ်ဗဳယာမ်]] || Niobium || 5 || 5 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 42 || Mo || [[မဝ်လိပ်ဒဳနမ်]] || Molybdenum || 6 || 5 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 43 || Tc || [[တက်နဳသဳယာမ်]] || Technetium || 7 || 5 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 44 || Ru || [[ရူတဳနဳယာမ်]] || Ruthenium || 8 || 5 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 45 || Rh || [[ရဝ်ဒဳယာမ်]] || Rhodium || 9 || 5 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 46 || Pd || [[ပလေဒဳယာမ်]] || Palladium || 10 || 5 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 47 || Ag || [[သြန်]] || Silver || 11 || 5 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 48 || Cd || [[ကေဒ်မဳယာမ်]] || Cadmium || 12 || 5 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 49 || In || [[အေန်ဒဳယာမ်]] || Indium || 13 || 5 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ
|-
| 50 || Sn || [[ဖကောဝ်သြန်]] || Tin || 14 || 5 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ
|-
| 51 || Sb || [[အာန်တဳမဝ်နဳ]] || Antimony || 15 || 5 || လောဟကဝက်
|-
| 52 || Te || [[တေလူရဳယာမ်]] || Tellurium || 16 || 5 || လောဟကဝက်
|-
| 53 || I || [[အာဲအဝ်ဒိန်]] || Iodine || 17 || 5 || ဟာလဝ်ဂျေန်
|-
| 54 || Xe || [[ဇြဳနောန်]] || Xenon || 18 || 5 || ဓာတ်ဓါတ်
|-
| 55 || Cs || [[သဳသဳယာမ်]] || Caesium || 1 || 6 || အယ်ကာလဳ လောဟ
|-
| 56 || Ba || [[ဗေရဳယာမ်]] || Barium || 2 || 6 || အယ်ကာလာင် တိ လောဟ
|-
| 57 || La || [[လာန်တာနမ်]] || Lanthanum || 3 || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 58 || Ce || [[သဳရဳယာမ်]] || Cerium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 59 || Pr || [[ပရာသဳအဝ်ဒဳမဳယာမ်]] || Praseodymium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 60 || Nd || [[နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ်]] || Neodymium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|}

== ၆။ စရင် ဒြပ်သ္အး (ဂၞန်အက်တောမ် ၆၁ စဵုကဵု ၈၀) ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! ဂၞန် !! သင်္ကေတ !! ယၟု မန် !! ယၟု အင်္ဂလိက် !! ဂကောံ !! ကဆံင် !! ဂကူ
|-
| 61 || Pm || [[ပရဝ်မဳသဳယာမ်]] || Promethium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 62 || Sm || [[သမာရဳယာမ်]] || Samarium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 63 || Eu || [[ယူရဝ်ပဳယာမ်]] || Europium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 64 || Gd || [[ဂေဒဝ်လဳနဳယာမ်]] || Gadolinium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 65 || Tb || [[တာဗဳယာမ်]] || Terbium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 66 || Dy || [[ဒိသပရဝ်သဳယာမ်]] || Dysprosium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 67 || Ho || [[ဟဝ်လမဳယာမ်]] || Holmium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 68 || Er || [[အာဗဳယာမ်]] || Erbium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 69 || Tm || [[တူလဳယာမ်]] || Thulium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 70 || Yb || [[ယေတ်တာဗဳယာမ်]] || Ytterbium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 71 || Lu || [[လူတဳသဳယာမ်]] || Lutetium || 3 || 6 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 72 || Hf || [[ဟာဖနဳယာမ်]] || Hafnium || 4 || 6 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 73 || Ta || [[တာန်တာလမ်]] || Tantalum || 5 || 6 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 74 || W || [[တာန်သတေန်]] || Tungsten || 6 || 6 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 75 || Re || [[ရဳနဳယာမ်]] || Rhenium || 7 || 6 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 76 || Os || [[အဝ်သမဳယာမ်]] || Osmium || 8 || 6 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 77 || Ir || [[အဳရဳဒဳယာမ်]] || Iridium || 9 || 6 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 78 || Pt || [[ပလာတ်တဳနမ်]] || Platinum || 10 || 6 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 79 || Au || [[ထဝ်]] || Gold || 11 || 6 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 80 || Hg || [[မာကျူရဳ]] || Mercury || 12 || 6 || လောဟ ကၠာဲ
|}

== ၇။ စရင် ဒြပ်သ္အး (ဂၞန်အက်တောမ် ၈၁ စဵုကဵု ၁၀၀) ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! ဂၞန် !! သင်္ကေတ !! ယၟု မန် !! ယၟု အင်္ဂလိက် !! ဂကောံ !! ကဆံင် !! ဂကူ
|-
| 81 || Tl || [[တာလဳယာမ်]] || Thallium || 13 || 6 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ
|-
| 82 || Pb || [[ခဲ]] || Lead || 14 || 6 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ
|-
| 83 || Bi || [[ဗိသမတ်]] || Bismuth || 15 || 6 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ
|-
| 84 || Po || [[ပဝ်လဝ်နဳယာမ်]] || Polonium || 16 || 6 || လောဟကဝက်
|-
| 85 || At || [[အာသတာတိန်]] || Astatine || 17 || 6 || ဟာလဝ်ဂျေန်
|-
| 86 || Rn || [[ရာဒေါန်]] || Radon || 18 || 6 || ဓာတ်ဓါတ်
|-
| 87 || Fr || [[ဖရာန်သဳယာမ်]] || Francium || 1 || 7 || အယ်ကာလဳ လောဟ
|-
| 88 || Ra || [[ရာဒဳယာမ်]] || Radium || 2 || 7 || အယ်ကာလာင် တိ လောဟ
|-
| 89 || Ac || [[အက်တဳနမ်]] || Actinium || 3 || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 90 || Th || [[တဝ်ရဳယာမ်]] || Thorium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 91 || Pa || [[ပရဝ်တက်တဳနဳယာမ်]] || Protactinium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 92 || U || [[ယူရေနဳယာမ်]] || Uranium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 93 || Np || [[နေပ်တူနဳယာမ်]] || Neptunium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 94 || Pu || [[ပလူတဝ်နဳယာမ်]] || Plutonium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 95 || Am || [[အမေရဳသဳယာမ်]] || Americium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 96 || Cm || [[ကျူရဳယာမ်]] || Curium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 97 || Bk || [[ဗာကလဳယာမ်]] || Berkelium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 98 || Cf || [[ကာလဳဖဝ်နဳယာမ်]] || Californium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 99 || Es || [[အာင်သတာင်နဳယာမ်]] || Einsteinium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 100 || Fm || [[ဖာမဳယာမ်]] || Fermium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|}

== ၈။ စရင် ဒြပ်သ္အး (ဂၞန်အက်တောမ် ၁၀၁ စဵုကဵု ၁၁၈) ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! ဂၞန် !! သင်္ကေတ !! ယၟု မန် !! ယၟု အင်္ဂလိက် !! ဂကောံ !! ကဆံင် !! ဂကူ
|-
| 101 || Md || [[မေန်ဒလဳဗဳယာမ်]] || Mendelevium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 102 || No || [[နဝ်ဗေလဳယာမ်]] || Nobelium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 103 || Lr || [[လဝ်ရေန်သဳယာမ်]] || Lawrencium || 3 || 7 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 104 || Rf || [[ရူတာဖဝ်ဒဳယာမ်]] || Rutherfordium || 4 || 7 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 105 || Db || [[ဒပ်နဳယာမ်]] || Dubnium || 5 || 7 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 106 || Sg || [[သဳဗဝ်ဂဳယာမ်]] || Seaborgium || 6 || 7 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 107 || Bh || [[ဗဝ်ရဳယာမ်]] || Bohrium || 7 || 7 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 108 || Hs || [[ဟာသဳယာမ်]] || Hassium || 8 || 7 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 109 || Mt || [[မာဲနဳရဳယာမ်]] || Meitnerium || 9 || 7 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 110 || Ds || [[ဒါမ်သတာတ်တဳယာမ်]] || Darmstadtium || 10 || 7 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 111 || Rg || [[ရဝ်အေန်ဂျဳနဳယာမ်]] || Roentgenium || 11 || 7 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 112 || Cn || [[ကဝ်ပါနဳသဳယာမ်]] || Copernicium || 12 || 7 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 113 || Nh || [[နဳဟဝ်နဳယာမ်]] || Nihonium || 13 || 7 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ
|-
| 114 || Fl || [[ဖလဳရဝ်ဗဳယာမ်]] || Flerovium || 14 || 7 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ
|-
| 115 || Mc || [[မဝ်သကဝ်ဗဳယာမ်]] || Moscovium || 15 || 7 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ
|-
| 116 || Lv || [[လဳဗာမဝ်ရဳယာမ်]] || Livermorium || 16 || 7 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ
|-
| 117 || Ts || [[တေန်နေသ်သေန်]] || Tennessine || 17 || 7 || ဟာလဝ်ဂျေန်
|-
| 118 || Og || [[အဝ်ဂါနေတ်သောန်]] || Oganesson || 18 || 7 || ဓာတ်ဓါတ်
|}

== ၉။ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ကေုာံ ဝင် (Discovery and History) ==
ဝင် ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ဒြပ်သ္အး တအ်ဂှ် စက္တဵုဒှ်လဝ် နူကဵု ခေတ်တြေံ (Antiquity) လောဟ မပ္တံကဵု ထဝ်၊ သြန်၊ ပသဲ၊ တေအ်ရ။ သၟာသိပ္ပံ ခေတ်တၟိ တအ် မပ္တံကဵု Antoine Lavoisier ကေုာံ Humphry Davy တအ် ပါ်ပတိတ် ဒြပ်သ္အး ဂၠိုင်ကဵုသာ် နကဵု လၟေင် လျးလလဳ ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ၊ Dmitri Mendeleev ပကောံ ဒြပ်သ္အး တအ် ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး ပထမအိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;Weeks1933&quot;&gt;Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 15-20.&lt;/ref&gt; လၟုဟ်မ္ဂး၊ ဒြပ်သ္အး လက္ကရဴအိုတ် မကၠောန်ပတိတ်လဝ် ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ်ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး ဂၞန် ၁၁၃, ၁၁၅, ၁၁၇ ကေုာံ ၁၁၈ ရ။

== ၁၀။ နိဿဲ ကေုာံ သ္ၚိအင် (References and Table Layout) ==
&lt;references /&gt;

{{သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး}}

[[ကဏ္ဍ:စရင် ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဓါတုဗေဒ]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>dkxn1u2g814kdd4wdzksqf9ra7cs1i9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59149</id>
      <parentid>59148</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T10:41:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* ၇။ စရင် ဒြပ်သ္အး (ဂၞန်အက်တောမ် ၈၁ စဵုကဵု ၁၀၀) */</comment>
      <origin>59149</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20293" sha1="74hrgkhajham639acfuxq2sp6t1kp8h" xml:space="preserve">{{Infobox science
| name = စရင် ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်
| image = [[File:Periodic_table_large.svg|300px|alt=သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]]
| caption = ဒြပ်သ္အး ၁၁၈ သာ် မဖျေံလဝ် လၟေင် ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး
| field = [[ဓါတုဗေဒ]] (Chemistry)
| components = [[ဒြပ်သ္အး]] (Elements)
| total_known = ၁၁၈ 
| naturally_occurring = ၉၄
| synthetic = ၂၄
}}

'''စရင် ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်''' ({{lang-en|List of chemical elements}}) ဝွံ ဒှ် စရင် မပကောံလဝ် [[ဒြပ်သ္အး]] (Chemical elements) ဓါတု သီုဖအိုတ် ၁၁၈ သာ် မဂွံဆဵုကေတ်လဝ် စဵုကဵု ခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံရ။ ဒြပ်သ္အး တအ်ဝွံ ဖျေံလဝ် လၟေင် အတိုင် ဂၞန်အက်တောမ် (Atomic number) ဍေဟ်တအ် ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] (Periodic table) ရ။ စရင်ဝွံ ထ္ၜးကဵု ယၟုဒြပ်သ္အး နကဵု ဘာသာမန်[cite: 1] ကေုာံ အင်္ဂလိက်၊ သင်္ကေတ (Symbol)၊ ဂၞန်အက်တောမ်၊ လျိုင်အက်တောမ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ဂကူလောဟ ဍေဟ်တအ်ရ။

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် စရင် (Introduction and List Structure) ==
ဒြပ်သ္အး မွဲဂှ် ဒှ် ဒြပ်မသ္အးဇ္ၚး မလဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု အက်တောမ် မၞုံကဵု လၟိဟ် ပရဝ်တွန် တုပ်သၟဟ်ရ။ လၟိဟ် ပရဝ်တွန် ဂှ် ညးကော်စ ဂၞန်အက်တောမ် တုဲ၊ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ ပါ်ခြာ ဒြပ်သ္အး မွဲ ကဵု မွဲရ။ ပ္ဍဲ စရင် သၟဝ်ဝွံ၊ ဒြပ်သ္အး နူ ဂၞန် ၁ စဵုကဵု ၉၄ ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ သဘာဝ (Naturally occurring) တုဲ၊ ဂၞန် ၉၅ စဵုကဵု ၁၁၈ ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မကၠောန်ပတိတ် (Synthetic elements) ရ။&lt;ref name=&quot;IUPAC2016&quot;&gt;IUPAC (2016). &quot;Elements: Discoveries and Assignments&quot;. ''International Union of Pure and Applied Chemistry''.&lt;/ref&gt;

== ၂။ အခိုက်အလိုက် ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင် (Properties of Elements in the Table) ==
ဒြပ်သ္အး ဇၟာပ်ပ်သာ်ဂှ် ပါ်ခြာလဝ် နကဵု ဂကူ အခိုက်အလိုက် ဓါတု ဍေဟ်တအ် ဗီုကဵု [[လောဟ]] (Metals)၊ [[ဟွံသေင်ကဵုလောဟ]] (Nonmetals)၊ ကေုာံ [[လောဟကဝက်]] (Metalloids) ရ။ ပ္ဍဲကဵု သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး၊ ဒြပ်သ္အး မၞုံပ္ဍဲ ဂကောံ (Group) တုပ်မ္ဂး နွံကဵု အခိုက် ဓါတု တုပ်သၟဟ်တုဲ၊ မၞုံပ္ဍဲ ကဆံင် (Period) တုပ်မ္ဂး နွံကဵု လၟိဟ် ဗွိုက် အဳလက်ထရွန် တုပ်သၟဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;Scerri2007&quot;&gt;Scerri, E. R. (2007). ''The Periodic Table: Its Story and Its Significance''. Oxford University Press. pp. 102–106.&lt;/ref&gt;

== ၃။ စရင် ဒြပ်သ္အး (ဂၞန်အက်တောမ် ၁ စဵုကဵု ၂၀) ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! ဂၞန် !! သင်္ကေတ !! ယၟု မန် !! ယၟု အင်္ဂလိက် !! ဂကောံ !! ကဆံင် !! ဂကူ
|-
| 1 || H || [[ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်]] || Hydrogen || 1 || 1 || ဟွံသေင်ကဵုလောဟ
|-
| 2 || He || [[ဟဳလဳယာမ်]] || Helium || 18 || 1 || ဓာတ်ဓါတ်
|-
| 3 || Li || [[လဳသဳယာမ်]] || Lithium || 1 || 2 || အယ်ကာလဳ လောဟ
|-
| 4 || Be || [[ဗေရဳလဳယာမ်]] || Beryllium || 2 || 2 || အယ်ကာလာင် တိ လောဟ
|-
| 5 || B || [[ဗဝ်ရောန်]] || Boron || 13 || 2 || လောဟကဝက်
|-
| 6 || C || [[ကာဗောန်]] || Carbon || 14 || 2 || ဟွံသေင်ကဵုလောဟ
|-
| 7 || N || [[နိုက်ထရဝ်ဂျိန်]] || Nitrogen || 15 || 2 || ဟွံသေင်ကဵုလောဟ
|-
| 8 || O || [[အံက်သဳဂျိန်]] || Oxygen || 16 || 2 || ဟွံသေင်ကဵုလောဟ
|-
| 9 || F || [[ဖလဝ်ရေန်]] || Fluorine || 17 || 2 || ဟာလဝ်ဂျေန်
|-
| 10 || Ne || [[နဳယျိုန်]] || Neon || 18 || 2 || ဓာတ်ဓါတ်
|-
| 11 || Na || [[သဝ်ဒဳယာမ်]] || Sodium || 1 || 3 || အယ်ကာလဳ လောဟ
|-
| 12 || Mg || [[မာဂ္ဂနဳသဳယာမ်]] || Magnesium || 2 || 3 || အယ်ကာလာင် တိ လောဟ
|-
| 13 || Al || [[အလူမဳနဳယာမ်]] || Aluminium || 13 || 3 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ
|-
| 14 || Si || [[သဳလဳကောန်]] || Silicon || 14 || 3 || လောဟကဝက်
|-
| 15 || P || [[ဖဝ်သဖဝ်ရပ်]] || Phosphorus || 15 || 3 || ဟွံသေင်ကဵုလောဟ
|-
| 16 || S || [[သာလ်ဖာ]] || Sulfur || 16 || 3 || ဟွံသေင်ကဵုလောဟ
|-
| 17 || Cl || [[ကလဝ်ရေန်]] || Chlorine || 17 || 3 || ဟာလဝ်ဂျေန်
|-
| 18 || Ar || [[အာဂေန်]] || Argon || 18 || 3 || ဓာတ်ဓါတ်
|-
| 19 || K || [[ပဝ်တက်သဳယာမ်]] || Potassium || 1 || 4 || အယ်ကာလဳ လောဟ
|-
| 20 || Ca || [[ကာလ်သဳယာမ်]] || Calcium || 2 || 4 || အယ်ကာလာင် တိ လောဟ
|}

== ၄။ စရင် ဒြပ်သ္အး (ဂၞန်အက်တောမ် ၂၁ စဵုကဵု ၄၀) ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! ဂၞန် !! သင်္ကေတ !! ယၟု မန် !! ယၟု အင်္ဂလိက် !! ဂကောံ !! ကဆံင် !! ဂကူ
|-
| 21 || Sc || [[သကာန်ဒဳယာမ်]] || Scandium || 3 || 4 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 22 || Ti || [[တဳတာနဳယာမ်]] || Titanium || 4 || 4 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 23 || V || [[ဗာနေဒဳယာမ်]] || Vanadium || 5 || 4 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 24 || Cr || [[ခရဝ်မဳယာမ်]] || Chromium || 6 || 4 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 25 || Mn || [[မာန်ဂနိတ်]] || Manganese || 7 || 4 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 26 || Fe || [[ပသဲ]] || Iron || 8 || 4 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 27 || Co || [[ကဝ်ဗာလ်]] || Cobalt || 9 || 4 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 28 || Ni || [[နဳကေလ်]] || Nickel || 10 || 4 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 29 || Cu || [[ကောပ်ပါ]] || Copper || 11 || 4 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 30 || Zn || [[ဇြေခ်]] || Zinc || 12 || 4 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 31 || Ga || [[ဂါလဳယာမ်]] || Gallium || 13 || 4 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ
|-
| 32 || Ge || [[ဂျာမေနဳယာမ်]] || Germanium || 14 || 4 || လောဟကဝက်
|-
| 33 || As || [[အာသေနေတ်]] || Arsenic || 15 || 4 || လောဟကဝက်
|-
| 34 || Se || [[သဳလဳနဳယာမ်]] || Selenium || 16 || 4 || ဟွံသေင်ကဵုလောဟ
|-
| 35 || Br || [[ဗရဝ်မိန်]] || Bromine || 17 || 4 || ဟာလဝ်ဂျေန်
|-
| 36 || Kr || [[ခရိပ်တောန်]] || Krypton || 18 || 4 || ဓာတ်ဓါတ်
|-
| 37 || Rb || [[ရူဗဳဒဳယာမ်]] || Rubidium || 1 || 5 || အယ်ကာလဳ လောဟ
|-
| 38 || Sr || [[သထရောန်တဳယာမ်]] || Strontium || 2 || 5 || အယ်ကာလာင် တိ လောဟ
|-
| 39 || Y || [[ယေတ်ထရဳယာမ်]] || Yttrium || 3 || 5 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 40 || Zr || [[ဇြာကဝ်နဳယာမ်]] || Zirconium || 4 || 5 || လောဟ ကၠာဲ
|}

== ၅။ စရင် ဒြပ်သ္အး (ဂၞန်အက်တောမ် ၄၁ စဵုကဵု ၆၀) ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! ဂၞန် !! သင်္ကေတ !! ယၟု မန် !! ယၟု အင်္ဂလိက် !! ဂကောံ !! ကဆံင် !! ဂကူ
|-
| 41 || Nb || [[နဳအဝ်ဗဳယာမ်]] || Niobium || 5 || 5 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 42 || Mo || [[မဝ်လိပ်ဒဳနမ်]] || Molybdenum || 6 || 5 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 43 || Tc || [[တက်နဳသဳယာမ်]] || Technetium || 7 || 5 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 44 || Ru || [[ရူတဳနဳယာမ်]] || Ruthenium || 8 || 5 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 45 || Rh || [[ရဝ်ဒဳယာမ်]] || Rhodium || 9 || 5 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 46 || Pd || [[ပလေဒဳယာမ်]] || Palladium || 10 || 5 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 47 || Ag || [[သြန်]] || Silver || 11 || 5 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 48 || Cd || [[ကေဒ်မဳယာမ်]] || Cadmium || 12 || 5 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 49 || In || [[အေန်ဒဳယာမ်]] || Indium || 13 || 5 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ
|-
| 50 || Sn || [[ဖကောဝ်သြန်]] || Tin || 14 || 5 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ
|-
| 51 || Sb || [[အာန်တဳမဝ်နဳ]] || Antimony || 15 || 5 || လောဟကဝက်
|-
| 52 || Te || [[တေလူရဳယာမ်]] || Tellurium || 16 || 5 || လောဟကဝက်
|-
| 53 || I || [[အာဲအဝ်ဒိန်]] || Iodine || 17 || 5 || ဟာလဝ်ဂျေန်
|-
| 54 || Xe || [[ဇြဳနောန်]] || Xenon || 18 || 5 || ဓာတ်ဓါတ်
|-
| 55 || Cs || [[သဳသဳယာမ်]] || Caesium || 1 || 6 || အယ်ကာလဳ လောဟ
|-
| 56 || Ba || [[ဗေရဳယာမ်]] || Barium || 2 || 6 || အယ်ကာလာင် တိ လောဟ
|-
| 57 || La || [[လာန်တာနမ်]] || Lanthanum || 3 || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 58 || Ce || [[သဳရဳယာမ်]] || Cerium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 59 || Pr || [[ပရာသဳအဝ်ဒဳမဳယာမ်]] || Praseodymium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 60 || Nd || [[နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ်]] || Neodymium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|}

== ၆။ စရင် ဒြပ်သ္အး (ဂၞန်အက်တောမ် ၆၁ စဵုကဵု ၈၀) ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! ဂၞန် !! သင်္ကေတ !! ယၟု မန် !! ယၟု အင်္ဂလိက် !! ဂကောံ !! ကဆံင် !! ဂကူ
|-
| 61 || Pm || [[ပရဝ်မဳသဳယာမ်]] || Promethium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 62 || Sm || [[သမာရဳယာမ်]] || Samarium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 63 || Eu || [[ယူရဝ်ပဳယာမ်]] || Europium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 64 || Gd || [[ဂေဒဝ်လဳနဳယာမ်]] || Gadolinium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 65 || Tb || [[တာဗဳယာမ်]] || Terbium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 66 || Dy || [[ဒိသပရဝ်သဳယာမ်]] || Dysprosium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 67 || Ho || [[ဟဝ်လမဳယာမ်]] || Holmium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 68 || Er || [[အာဗဳယာမ်]] || Erbium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 69 || Tm || [[တူလဳယာမ်]] || Thulium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 70 || Yb || [[ယေတ်တာဗဳယာမ်]] || Ytterbium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက်
|-
| 71 || Lu || [[လူတဳသဳယာမ်]] || Lutetium || 3 || 6 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 72 || Hf || [[ဟာဖနဳယာမ်]] || Hafnium || 4 || 6 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 73 || Ta || [[တာန်တာလမ်]] || Tantalum || 5 || 6 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 74 || W || [[တာန်သတေန်]] || Tungsten || 6 || 6 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 75 || Re || [[ရဳနဳယာမ်]] || Rhenium || 7 || 6 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 76 || Os || [[အဝ်သမဳယာမ်]] || Osmium || 8 || 6 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 77 || Ir || [[အဳရဳဒဳယာမ်]] || Iridium || 9 || 6 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 78 || Pt || [[ပလာတ်တဳနမ်]] || Platinum || 10 || 6 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 79 || Au || [[ထဝ်]] || Gold || 11 || 6 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 80 || Hg || [[မာကျူရဳ]] || Mercury || 12 || 6 || လောဟ ကၠာဲ
|}

== ၇။ စရင် ဒြပ်သ္အး (ဂၞန်အက်တောမ် ၈၁ စဵုကဵု ၁၀၀) ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! ဂၞန် !! သင်္ကေတ !! ယၟု မန် !! ယၟု အင်္ဂလိက် !! ဂကောံ !! ကဆံင် !! ဂကူ
|-
| 81 || Tl || [[တာလဳယာမ်]] || Thallium || 13 || 6 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ
|-
| 82 || Pb || [[ဖကောဝ်]] || Lead || 14 || 6 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ
|-
| 83 || Bi || [[ဗိသမတ်]] || Bismuth || 15 || 6 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ
|-
| 84 || Po || [[ပဝ်လဝ်နဳယာမ်]] || Polonium || 16 || 6 || လောဟကဝက်
|-
| 85 || At || [[အာသတာတိန်]] || Astatine || 17 || 6 || ဟာလဝ်ဂျေန်
|-
| 86 || Rn || [[ရာဒေါန်]] || Radon || 18 || 6 || ဓာတ်ဓါတ်
|-
| 87 || Fr || [[ဖရာန်သဳယာမ်]] || Francium || 1 || 7 || အယ်ကာလဳ လောဟ
|-
| 88 || Ra || [[ရာဒဳယာမ်]] || Radium || 2 || 7 || အယ်ကာလာင် တိ လောဟ
|-
| 89 || Ac || [[အက်တဳနမ်]] || Actinium || 3 || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 90 || Th || [[တဝ်ရဳယာမ်]] || Thorium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 91 || Pa || [[ပရဝ်တက်တဳနဳယာမ်]] || Protactinium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 92 || U || [[ယူရေနဳယာမ်]] || Uranium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 93 || Np || [[နေပ်တူနဳယာမ်]] || Neptunium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 94 || Pu || [[ပလူတဝ်နဳယာမ်]] || Plutonium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 95 || Am || [[အမေရဳသဳယာမ်]] || Americium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 96 || Cm || [[ကျူရဳယာမ်]] || Curium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 97 || Bk || [[ဗာကလဳယာမ်]] || Berkelium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 98 || Cf || [[ကာလဳဖဝ်နဳယာမ်]] || Californium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 99 || Es || [[အာင်သတာင်နဳယာမ်]] || Einsteinium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 100 || Fm || [[ဖာမဳယာမ်]] || Fermium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|}

== ၈။ စရင် ဒြပ်သ္အး (ဂၞန်အက်တောမ် ၁၀၁ စဵုကဵု ၁၁၈) ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! ဂၞန် !! သင်္ကေတ !! ယၟု မန် !! ယၟု အင်္ဂလိက် !! ဂကောံ !! ကဆံင် !! ဂကူ
|-
| 101 || Md || [[မေန်ဒလဳဗဳယာမ်]] || Mendelevium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 102 || No || [[နဝ်ဗေလဳယာမ်]] || Nobelium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက်
|-
| 103 || Lr || [[လဝ်ရေန်သဳယာမ်]] || Lawrencium || 3 || 7 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 104 || Rf || [[ရူတာဖဝ်ဒဳယာမ်]] || Rutherfordium || 4 || 7 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 105 || Db || [[ဒပ်နဳယာမ်]] || Dubnium || 5 || 7 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 106 || Sg || [[သဳဗဝ်ဂဳယာမ်]] || Seaborgium || 6 || 7 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 107 || Bh || [[ဗဝ်ရဳယာမ်]] || Bohrium || 7 || 7 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 108 || Hs || [[ဟာသဳယာမ်]] || Hassium || 8 || 7 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 109 || Mt || [[မာဲနဳရဳယာမ်]] || Meitnerium || 9 || 7 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 110 || Ds || [[ဒါမ်သတာတ်တဳယာမ်]] || Darmstadtium || 10 || 7 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 111 || Rg || [[ရဝ်အေန်ဂျဳနဳယာမ်]] || Roentgenium || 11 || 7 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 112 || Cn || [[ကဝ်ပါနဳသဳယာမ်]] || Copernicium || 12 || 7 || လောဟ ကၠာဲ
|-
| 113 || Nh || [[နဳဟဝ်နဳယာမ်]] || Nihonium || 13 || 7 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ
|-
| 114 || Fl || [[ဖလဳရဝ်ဗဳယာမ်]] || Flerovium || 14 || 7 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ
|-
| 115 || Mc || [[မဝ်သကဝ်ဗဳယာမ်]] || Moscovium || 15 || 7 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ
|-
| 116 || Lv || [[လဳဗာမဝ်ရဳယာမ်]] || Livermorium || 16 || 7 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ
|-
| 117 || Ts || [[တေန်နေသ်သေန်]] || Tennessine || 17 || 7 || ဟာလဝ်ဂျေန်
|-
| 118 || Og || [[အဝ်ဂါနေတ်သောန်]] || Oganesson || 18 || 7 || ဓာတ်ဓါတ်
|}

== ၉။ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ကေုာံ ဝင် (Discovery and History) ==
ဝင် ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ဒြပ်သ္အး တအ်ဂှ် စက္တဵုဒှ်လဝ် နူကဵု ခေတ်တြေံ (Antiquity) လောဟ မပ္တံကဵု ထဝ်၊ သြန်၊ ပသဲ၊ တေအ်ရ။ သၟာသိပ္ပံ ခေတ်တၟိ တအ် မပ္တံကဵု Antoine Lavoisier ကေုာံ Humphry Davy တအ် ပါ်ပတိတ် ဒြပ်သ္အး ဂၠိုင်ကဵုသာ် နကဵု လၟေင် လျးလလဳ ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ၊ Dmitri Mendeleev ပကောံ ဒြပ်သ္အး တအ် ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး ပထမအိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;Weeks1933&quot;&gt;Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 15-20.&lt;/ref&gt; လၟုဟ်မ္ဂး၊ ဒြပ်သ္အး လက္ကရဴအိုတ် မကၠောန်ပတိတ်လဝ် ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ်ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး ဂၞန် ၁၁၃, ၁၁၅, ၁၁၇ ကေုာံ ၁၁၈ ရ။

== ၁၀။ နိဿဲ ကေုာံ သ္ၚိအင် (References and Table Layout) ==
&lt;references /&gt;

{{သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး}}

[[ကဏ္ဍ:စရင် ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဓါတုဗေဒ]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>74hrgkhajham639acfuxq2sp6t1kp8h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>နိုက်ဒြဝ်ဂျိန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12734</id>
    <redirect title="နိုက်ထရဝ်ဂျိန်" />
    <revision>
      <id>59074</id>
      <timestamp>2026-10-25T03:27:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[နိုက်ဒြဝ်ဂျိန်]] ဇရေင် [[နိုက်ထရဝ်ဂျိန်]]</comment>
      <origin>59074</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56" sha1="0wy1mehe39j8tsfnysqs6x6atqlx44t" xml:space="preserve">#REDIRECT [[နိုက်ထရဝ်ဂျိန်]]</text>
      <sha1>0wy1mehe39j8tsfnysqs6x6atqlx44t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဖဝ်သဖဝ်ရေတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12735</id>
    <redirect title="ဖဝ်သဖဝ်ရပ်" />
    <revision>
      <id>59078</id>
      <timestamp>2026-10-25T03:29:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[ဖဝ်သဖဝ်ရေတ်]] ဇရေင် [[ဖဝ်သဖဝ်ရပ်]]</comment>
      <origin>59078</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44" sha1="m3dg9bwhndjwaj28nmaril6sai4gi0x" xml:space="preserve">#REDIRECT [[ဖဝ်သဖဝ်ရပ်]]</text>
      <sha1>m3dg9bwhndjwaj28nmaril6sai4gi0x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပဝ်တက်သဳယာမ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12736</id>
    <revision>
      <id>59079</id>
      <timestamp>2026-10-25T03:32:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox element | name = ပဝ်တက်သဳယာမ် | english_name = Potassium | symbol = K | atomic_number = 19 | atomic_mass = 39.0983 | element_category = [[အယ်ကာလဳ လောဟ]] (Alkali metal) | group = 1 | period = 4 | block = s-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု (Silvery-white) | image = [[File:Potassium.JPG|250px|alt=လောဟ ပဝ်တက်သဳယာမ်]] |...&quot;</comment>
      <origin>59079</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16517" sha1="mrk067n52wp83x4excinqzbd4qms8h4" xml:space="preserve">{{Infobox element
| name = ပဝ်တက်သဳယာမ်
| english_name = Potassium
| symbol = K
| atomic_number = 19
| atomic_mass = 39.0983
| element_category = [[အယ်ကာလဳ လောဟ]] (Alkali metal)
| group = 1
| period = 4
| block = s-block
| appearance = သာ်သြန်-ဗု (Silvery-white)
| image = [[File:Potassium.JPG|250px|alt=လောဟ ပဝ်တက်သဳယာမ်]]
| caption = ခဲလောဟ ပဝ်တက်သဳယာမ် ဂိုင်စွံလဝ် ပ္ဍဲကၠေင်
| phase = Solid
| melting_point_K = 336.7
| melting_point_C = 63.5
| boiling_point_K = 1032
| boiling_point_C = 759
| density_stp = 0.862 g/cm3
| discovery = [[Humphry Davy]] (၁၈၀၇)
| first_isolation = [[Humphry Davy]] (၁၈၀၇)
}}

'''ပဝ်တက်သဳယာမ်''' ({{lang-en|Potassium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓါတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''K''' (နူကဵု မအရေဝ် လေတ္တေန် တြေံ: ''kalium'') ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၁၉ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] (Periodic table) မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁ (Group 1) မကော်ဂး [[အယ်ကာလဳ လောဟ]] (Alkali metals) တုဲ ဒှ် လောဟ မၞုံကဵု အသာ် သြန်-ဗု ကေုာံ ဍိုန်ဍောတ်လောန် စဵုကဵု ရေက် နကဵု ၜုန် ဂွံရ။

ဟိုတ်နူ ပဝ်တက်သဳယာမ် ဝွံ မၞုံကဵု အဆက်အစပ် ဓါတု (Chemical reactivity) သၠုင်လောန်ဂှ်ရ၊ ဍေဟ် ဟွံမံင် ကေတ်တ် ပ္ဍဲသဘာဝ တုဲ လေပ်ပံင်ကောံ ကု ဒြပ်သ္အး တၞဟ်တအ် (Compounds) လၟိုန်ရ。 ယဝ်ရ ဍေဟ် ဒးကျာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒးဍာ်မ္ဂး၊ ဍေဟ် က္တဵုဒှ် ပရေင်တူပၟတ် တုဲ ပတိတ် လျး အသာ်ခဍောင် (Lilac flame) ဗွဲမပြဟ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးတအ် ဒးဂိုင်စွံ ဍေဟ် ပ္ဍဲကၠေင် (Mineral oil) ညံင်ဟွံဂွံ စုက်လုက် ကု ဍာ် ကေုာံ အံက်သဳဂျိန် ရ。

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ယၟုမ္ဂး &quot;ပဝ်တက်သဳယာမ်&quot; (Potassium) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် အင်္ဂလိက် ''potash'' (pot-ash) မဂွံအဓိပ္ပါယ် ချး မဂွံနူ ပရေင်စံင် တၞံဆု ကေုာံ တၞးဆု တအ်ရ。 သင်္ကေတ &quot;K&quot; ဂှ် ကၠုင်နူ မအရေဝ် လေတ္တေန် ''kalium'' မကၠုင်နူ အာရပ် ''al-qalyah'' (ပြာဆု) ရ。

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၀၇ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ဂကူအင်္ဂလိက် [[Sir Humphry Davy]] ပါ်ပတိတ် ပဝ်တက်သဳယာမ် လောဟ (Potassium metal) သ္အးဇ္ၚး ပထမအိုတ် နကဵု နဲကဲ လျးလလဳ (Electrolysis) နူကဵု ဓါတ် Caustic potash (KOH) ရ။ ဒြပ်သ္အး ဝွံ ဒှ် လောဟ ပထမအိုတ် မဂွံပါ်ပတိတ် နကဵု လျးလလဳ ရ。&lt;ref name=&quot;Davy1808&quot;&gt;Davy, Humphry (1808). &quot;On some new phenomena of chemical changes produced by electricity&quot;. ''Philosophical Transactions of the Royal Society of London''. 98: 1–44.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဂကောံဓါတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် (Chemical Properties and Characteristics) ==
ပဝ်တက်သဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ မသာ (လျိုင်သာနူဍာ်) ကေုာံ ဍိုန်ဍောတ်တုဲ နွံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် (Melting point: 63.5 °C) သဝ်ရ။ 

ပ္ဍဲလပါ် ဓါတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ က္တဵုဒှ် လၟေင်ဓါတု ဗွဲမပြဟ် (Highly reactive) ကု ဍာ်တုဲ ပတိတ် ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ကေုာံ ဍာ်ဓါတ် ပဝ်တက်သဳယာမ် ဟိုက်ဒရံက်သိုက် (Potassium hydroxide) ရ။ လၟေင်ဏအ် ပတိတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ ထတ်လောန်တုဲ မလေပ် က္တဵုဒှ် ပၟတ် အသာ်ခဍောင် (Lilac flame) ခတိုဟ်မာန်ရ။ ပ္ဍဲ ကျာ ဓမ္မတာမ္ဂး ဍေဟ် က္တဵုဒှ် အံက်သိုက် (Oxidation) ဗွဲမပြဟ် တုဲ အသာ် သြန်-ဗု ဂှ် ပြံင်လှာဲအာ ဒှ် အသာ်ပတေင်ရ။

== ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ (Forms and Abundance in Nature) ==
လတူတိ (Earth) မ္ဂး၊ ပဝ်တက်သဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု ထပှ် (Seventh most abundant element) ပ္ဍဲ သတ္တာဝါတိ (Earth's crust) တုဲ နွံ ၜိုတ် ၂.၄% သီုဖအိုတ်ရ။ 

ဟိုတ်နူ ဍေဟ် လေပ်လေင်လောဲ ပ္ဍဲ ဍာ်ဂှ်ရ၊ ပ္ဍဲ ဍာ်မှာသၟိတ် ကေုာံ လစတအ်ဂှ် ဓါတ် ပဝ်တက်သဳယာမ် နွံဂၠိုင်ရ။ ဍေဟ်ဝွံ လေပ်မံင် ပ္ဍဲ ဓါတ်တၟအ် ဗီုကဵု Sylvite (KCl), Carnallite, ကေုာံ Langbeinite တအ်ရ။ ဒၞာဲခါဲ တၟအ် ပဝ်တက်သဳယာမ် (Potash mines) အဓိက ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ မှာသၟိတ် တြေံ မကှ်အာလဝ်ဂှ်ရ。&lt;ref name=&quot;Greenwood1997&quot;&gt;Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements''. Butterworth-Heinemann. pp. 73–75.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် (Production and Extraction) ==
ပရေင်ပတိတ် ပဝ်တက်သဳယာမ် လောဟ အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ဝါတ်ဂါတ် နူ သဝ်ဒဳယာမ် ဏီရ။ ညးတအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံစကာ နဲကဲ လျးလလဳ (Electrolysis) သွက်ဂွံ ပတိတ် ပဝ်တက်သဳယာမ် ဟိုတ်နူ ဍေဟ် လေပ် လေင်ပၠန် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓါတ်ရ။ စၞးဂှ် ညးတအ် စကာ လၟေင် ပရေင်ဖျေံဂမ္တဴ (Thermal reduction) ဓါတ် Potassium chloride ကု သဝ်ဒဳယာမ် ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ၈၅၀ ဒီဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ လောဟ ပဝ်တက်သဳယာမ် အခိုးကျာ (Potassium vapor) ရ။

ဍုင်မပတိတ် ဓါတ် Potash အဓိကဂမၠိုင်ဂှ် ဒှ် ဍုင် ကနေဒါ (Canada)၊ ရုရှာ (Russia) ကေုာံ ဗေလာရုသ် (Belarus) တအ်ရ。

== ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် (Isotopes of Potassium) ==
ပဝ်တက်သဳယာမ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် (Isotopes) အဓိက ပိသာ်:
* '''Potassium-39 (³⁹K)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် (Stable) ကေုာံ နွံ ပ္ဍဲသဘာဝ ဂၠိုင်အိုတ် (၉၃.၃%) ရ。
* '''Potassium-41 (⁴¹K)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် ကေုာံ နွံ ၜိုတ် ၆.၇% ရ。
* '''Potassium-40 (⁴⁰K)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် (Radioactive isotope) မၞုံ ၜိုတ် ဝ.၀၁၂% ပ္ဍဲသဘာဝရ။ ဍေဟ် နွံ အာယုက် (Half-life) ၁.၂၅ ပြကောဋိ သၞာံ တုဲ၊ ဒှ် ဟိုတ် အဓိက သွက် ပရေင် ဓါတ်ရေဒဳယဝ် သဘာဝ (Natural radioactivity) ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ သတ္တဝါ ကေုာံ တၞံဆု ရ။ သၟာသိပ္ပံတအ် စကာ K-Ar dating (Potassium-Argon dating) သွက်ဂွံ တော် အာယုက် တၟအ် ကေုာံ တိရ。&lt;ref name=&quot;Dickin2005&quot;&gt;Dickin, A. P. (2005). ''Radiogenic Isotope Geology''. Cambridge University Press. pp. 18-20.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် (Applications and Uses) ==
ပဝ်တက်သဳယာမ် ကေုာံ ဓါတ်ပံင်ကောံဍေဟ်တအ် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး:
# '''ဓါတ်ဝေတ် တဵုလွဳ (Fertilizers)''': ၜိုတ် ၉၅% သွက် ဓါတ် ပဝ်တက်သဳယာမ် ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် တဵုလွဳ (NPK fertilizers) ညံင် တၞံဆု တၞံသြောအ် ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ သတ်ခိုဟ်ရ。
# '''ဍာ်ဆပ်ပျာ (Soap and Detergents)''': Potassium hydroxide (KOH) ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ ကၠောန် ဍာ်ဆပ်ပျာ ဍိုန်ဍိုန် (Liquid soaps) ရ。
# '''ကမှ် ကေုာံ မၞိက် (Glass and Ceramics)''': Potassium carbonate (K₂CO₃) ဂှ် ထပ်စုတ် ပ္ဍဲ ကမှ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ကမှ် သ္အးဇ္ၚး ကေုာံ ခိုင်က္ဍင် ဗီုကဵု ဒ္ၚောဝ် မတ် ကေုာံ ဇြပ် TV (CRTs) ရ。
# '''ယမ်း ကေုာံ ပၟတ် (Gunpowder and Pyrotechnics)''': Potassium nitrate (KNO₃) ဟွံသေင်မ္ဂး ယမ်းစိင် ဂှ် ဒှ် ဓါတ် အဓိက သွက် ကမၠောန် ကၠောန် ယမ်း (Black powder) ကေုာံ ပၟတ်ပၞန် (Fireworks) ရ。&lt;ref name=&quot;Ullmann2000&quot;&gt;Burkhardt, E. R. (2000). &quot;Potassium and Potassium Alloys&quot;. ''Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry''. Wiley-VCH.&lt;/ref&gt;

== ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်းကဏ္ဍ (Biological Role) ==
ပဝ်တက်သဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဓါတ် အဓိက (Essential macronutrient) သွက် လမျီု သတ္တဝါ ကေုာံ တၞံဆု သီုဖအိုတ် ရ:
* '''ပ္ဍဲ မၞိဟ် ကေုာံ သတ္တဝါ''': ပဝ်တက်သဳယာမ် အီယောန် (K⁺) ဂှ် နွံဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ အပ္ဍဲ ဆဲလ် (Intracellular fluid) ရ。 ဍေဟ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ ပလံင် ပရိုင် ပ္ဍဲ ဆဲလ် နာဗ် (Nerve signaling)၊ သွက်ဂွံ ထိင် စက် ဂြိုဟ် (Heart function) ကေုာံ ထိင် ဒြဟတ် ဍာ်ဆီ (Blood pressure) ရ。 
* စၞစ မပ္တံကဵု ဗြာတ်၊ ဍာ်တှ်၊ ကေုာံ တၞးသၞေဝ် တအ် နွံကဵု ဓါတ် ပဝ်တက်သဳယာမ် ဂၠိုင်ရ。 ယဝ်ရ ဓါတ်ဏအ် အောန်အာ (Hypokalemia) မ္ဂး က္တဵုဒှ် ယဲ ဂြိုဟ်လီု (Arrhythmia) မာန်ရ。
* '''ပ္ဍဲ တၞံဆု''': ပဝ်တက်သဳယာမ် ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် လၟေင် ပရေင် ဖံက်ဍာ် (Stomatal opening) ကေုာံ သွက်ဂွံ ထိင် အလုံ ဒြဟတ် ဍာ် ပ္ဍဲ တၞံဆု ရ。&lt;ref name=&quot;Suelter1970&quot;&gt;Suelter, C. H. (1970). &quot;Enzymes activated by monovalent cations&quot;. ''Science''. 168 (3933): 789–795.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ဓါတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် (Chemical Compounds) ==
* '''Potassium chloride (KCl)''': စကာ နဒဒှ် ဓါတ်ဝေတ် တဵုလွဳ ကေုာံ ၜဵု စၞး (Salt substitute) သွက် ညးယဲ ဆီတိုန် ရ။
* '''Potassium hydroxide (KOH)''': ဓါတ် အယ်ကာလဳ ဇၞော် (Strong base) စကာ ပ္ဍဲ ဍာ်ဆပ်ပျာ ကေုာံ ဗက်တရဳ အယ်ကာလာင် ရ။
* '''Potassium superoxide (KO₂)''': စကာ ပ္ဍဲ ကိရိယာ ယီု (Rebreathers) သွက်ဂွံ ဇြောတ်ကေတ် ဓာတ်ကျာ Carbon dioxide တုဲ ပတိတ်ကဵု Oxygen ရ။

== ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် (Safety and Hazards) ==
လောဟ ပဝ်တက်သဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ဂှ် ဒှ် အရာ မၞုံကဵု အန္တရာယ် (Highly hazardous) ရ။ 
* ယဝ်ရ စုက်လုက် ကု ဍာ် မ္ဂး ဍေဟ် ခတိုဟ် ဗွဲမပြဟ် (ထတ်နူ သဝ်ဒဳယာမ်) တုဲ ပတိတ် ပၟတ် အသာ်ခဍောင် ရ။ ဍေဟ် ပတိတ် ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် မလေပ်တူပၟတ် လောဲသွာရ。
* ပ္ဍဲ အခိင် စကာ ဍေဟ် ဒးစွံ သတိ ကေုာံ ဒးစကာ ကိရိယာ စဵုဒၞာ (Safety gear) လၟိုန်ရ。 ဓါတ် KOH လေဝ် လေပ် စံင်ပလီု စၞာံ ကေုာံ မတ် ဇၞော်ဗွဲမလောန်ရ။

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် (Comparison with Other Elements) ==
ပဝ်တက်သဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး:
* '''ကု သဝ်ဒဳယာမ် (Sodium)''': သီုၜါဂှ် ဒှ် အယ်ကာလဳ လောဟ တုဲ နွံကဵု အခိုက်အလိုက် ဓါတု ကြပ်တုပ်ရ။ ဆဂး ပဝ်တက်သဳယာမ် ဂှ် က္တဵုဒှ် အဆက်အစပ် ထတ်နူ သဝ်ဒဳယာမ် ရ။ ပ္ဍဲ ဇဳဝဗေဒ မ္ဂး ပဝ်တက်သဳယာမ် နွံ ပ္ဍဲ အပ္ဍဲ ဆဲလ် တုဲ သဝ်ဒဳယာမ် နွံ ပ္ဍဲ မ္ၚး ဆဲလ် ရ。
* '''ကု ရူဗဳဒဳယာမ် (Rubidium)''': ရူဗဳဒဳယာမ် ဂှ် နွံ သၟဝ် ပဝ်တက်သဳယာမ် ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး တုဲ က္တဵုဒှ် အဆက်အစပ် ဓါတု ထတ်နူ ပဝ်တက်သဳယာမ် ဏီရ။ သီုၜါဝွံ မလေပ် ထပက်စုတ် ပ္ဍဲ ဆဲလ် သတ္တဝါ ဂွံ တုပ်သၟဟ်ရ。

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Periodic table}}
{{ဂိတုမန်ဂမၠိုင်}}

[[ကဏ္ဍ:ပဝ်တက်သဳယာမ်]]
[[ကဏ္ဍ:အယ်ကာလဳ လောဟဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>mrk067n52wp83x4excinqzbd4qms8h4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59080</id>
      <parentid>59079</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T03:34:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59080</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15013" sha1="ai2biyjfi2wp9spn1nczvkatknvnhq9" xml:space="preserve">{{Infobox element
| name = ကာလ်သဳယာမ်
| english_name = Calcium
| symbol = Ca
| atomic_number = 20
| atomic_mass = 40.078
| element_category = [[အယ်ကာလာင် တိ လောဟ]] (Alkaline earth metal)
| group = 2
| period = 4
| block = s-block
| appearance = သာ်သြန်-ဗု (Silvery-white) သၟဟ်ပတေင်
| image = [[File:Calcium_unter_Argon_flashed_macrophotography.jpg|250px|alt=လောဟ ကာလ်သဳယာမ်]]
| caption = လောဟ ကာလ်သဳယာမ် ဂိုင်စွံလဝ် ပ္ဍဲ ဓာတ်ကျာ အာဂေန်
| phase = Solid
| melting_point_K = 1115
| melting_point_C = 842
| boiling_point_K = 1757
| boiling_point_C = 1484
| density_stp = 1.55 g/cm3
| discovery = [[Humphry Davy]] (၁၈၀၈)
| first_isolation = [[Humphry Davy]] (၁၈၀၈)
}}

'''ကာလ်သဳယာမ်''' ({{lang-en|Calcium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓါတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Ca''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၂၀ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] (Periodic table) မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၂ (Group 2) မကော်ဂး [[အယ်ကာလာင် တိ လောဟ]] (Alkaline earth metals) ရ။ လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု ၜတ်တ် ကေုာံ ဍိုန်ဍောတ်တုဲ၊ ယဝ်ရ ဒးကျာမ္ဂး ဍေဟ် က္တဵုဒှ် အံက်သိုက် (Oxidation) တုဲ အသာ် လမ္စံက်-ပတေင် အာရ။

ကာလ်သဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု မသုန် ပ္ဍဲ လတူတိ တုဲ၊ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ သတ္တဝါ ကေုာံ မၞိဟ် မ္ဂး ဍေဟ် ဒှ် လောဟ မၞုံဂၠိုင်အိုတ်ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ ဓါတ်ပံင်ကောံ ကာလ်သဳယာမ် (ဗီုကဵု ဓါတ်ထပဵု) ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန် သြိုင်ခၞံ (သဳမေန်)၊ ကမၠောန် ပသဲ ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ ရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ယၟုမ္ဂး &quot;ကာလ်သဳယာမ်&quot; (Calcium) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် လေတ္တေန် ''calx'' (genitive ''calcis'') မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ထပဵု&quot; (Lime/Limestone) ရ။ ဓါတ်ထပဵု (Calcium carbonate) ဂှ် မၞိဟ်တအ် တီကၠုင်လဝ် နူခေတ်ကိုပ်ကၠာ သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲ ပရေင် သြိုင်ခၞံ (Mortar) သ္ၚိ ကေုာံ ဘုတ်ဘာ တအ်ရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၀၈ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ဂကူအင်္ဂလိက် [[Sir Humphry Davy]] ပါ်ပတိတ် လောဟ ကာလ်သဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ပထမအိုတ် နကဵု နဲကဲ လျးလလဳ (Electrolysis) ရ။ ညးဖျေံလဝ် ဓါတ်ထပဵု (Lime) ကေုာံ Mercury oxide တုဲ ပတိတ် လျးလလဳ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ခဲလောဟ ကာလ်သဳယာမ် ရ。&lt;ref name=&quot;Davy1808&quot;&gt;Davy, Humphry (1808). &quot;Electro-chemical researches on the decomposition of the earths&quot;. ''Philosophical Transactions of the Royal Society of London''. 98: 333–370.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဂကောံဓါတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် (Chemical Properties and Characteristics) ==
ကာလ်သဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် ၈၄၂ ဒီဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် တုဲ ဍိုန်ဍောတ်လောန် (မာန်ရေက် နကဵု ၜုန်) ရ။ 

ပ္ဍဲလပါ် ဓါတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ က္တဵုဒှ် လၟေင်ဓါတု ဗွဲမပြဟ် ကု ဍာ်တုဲ ပတိတ် ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ကေုာံ ဍာ်ဓါတ် Calcium hydroxide ရ (ဆဂး ဟွံထတ် ညံင် သဝ်ဒဳယာမ်)။ ယဝ်ရ တူပၟတ် ပ္ဍဲကျာ မ္ဂး ဍေဟ် ပတိတ် လျး အသာ်ဗ္ကေတ်-မိတ် (Brick-red flame) တုဲ က္တဵုဒှ် Calcium oxide (Quicklime) ကေုာံ Calcium nitride ရ။

== ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ (Forms and Abundance in Nature) ==
လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ ကာလ်သဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု မသုန် (Fifth most abundant element) တုဲ နွံ ၜိုတ် ၄.၁% သီုဖအိုတ်ရ။ 

ဟိုတ်နူ ဍေဟ် က္တဵုဒှ် အဆက်အစပ် ဓါတု ထတ်ဂှ်ရ၊ ပ္ဍဲသဘာဝမ္ဂး ကာလ်သဳယာမ် ဂှ် ဟွံမံင် ကေတ်တ် ရ။ ဗွဲမဂၠိုင် ဍေဟ် လေပ်မံင် ပ္ဍဲ ဓါတ်တၟအ် ဗီုကဵု ထပဵု (Limestone/Calcium carbonate), Gypsum (Calcium sulfate), ကေုာံ Fluorite (Calcium fluoride) တအ်ရ။ တၟအ် ထပဵု ဂှ် က္တဵုဒှ်လဝ် နူကဵု ဇုတ် ကေုာံ ခၟောက် သတ္တဝါ ဍာ် (Marine organisms) မစုက်ကောံလဝ် ပွိုင် သၞာံ ဗွဲမလအ်ရ。&lt;ref name=&quot;Greenwood1997&quot;&gt;Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements''. Butterworth-Heinemann. pp. 108–110.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် (Production and Extraction) ==
ပရေင်ပတိတ် ကာလ်သဳယာမ် လောဟ သ္အးဇ္ၚး ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ဝါတ်ဂါတ် တုဲ နွံပၟိက် ဒြဟတ်ဂၠိုင်ရ။ နဲကဲ အဓိက ဂှ် ဒှ် ပရေင် ဖျေံဂမ္တဴ (Thermal reduction) Calcium oxide ကု လောဟ အလူမဳနဳယာမ် ပ္ဍဲ ဂမ္တဴသၠုင် ကေုာံ ဒၞာဲဟွံမဲကျာ (Vacuum) ရ။ 
ဍုင် မပတိတ် ကာလ်သဳယာမ် လောဟ ဂၠိုင်အိုတ် ဂှ် ဒှ် ဍုင်ကြုက် (China)၊ ရုရှာ (Russia) ကေုာံ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (USA) ရ။

== ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် (Isotopes of Calcium) ==
ကာလ်သဳယာမ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် (Isotopes) မညိင်ဝတ် (Stable) တြဴ သာ်:
* '''Calcium-40 (⁴⁰Ca)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံဂၠိုင်အိုတ် (၉၆.၉%) ရ。
* '''Calcium-44 (⁴⁴Ca)''' ကေုာံ '''Calcium-42 (⁴²Ca)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် တၞဟ်တအ်ရ。
* '''Calcium-48 (⁴⁸Ca)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံကဵု အာယုက် (Half-life) လအ်လောန် (၄၃ ပြကောဋိ သၞာံ) တုဲ၊ သၟာသိပ္ပံတအ် စကာ ဍေဟ် သွက်ဂွံ ကၠောန်ပတိတ် ဒြပ်သ္အး သၟဝ် သ္ၚိအင် မၞုံကဵု လျိုင်ဇြိုင် (Superheavy elements) နကဵု စက် Particle accelerators ရ。&lt;ref name=&quot;Oganessian2004&quot;&gt;Oganessian, Yu. Ts. et al. (2004). &quot;Measurements of cross sections and decay properties of the isotopes of elements 112, 114, and 116 produced in the fusion reactions 233,238U, 242Pu, and 248Cm+48Ca&quot;. ''Physical Review C''. 70 (6): 064609.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် (Applications and Uses) ==
ကာလ်သဳယာမ် လောဟ ကေုာံ ဓါတ်ပံင်ကောံဍေဟ်တအ် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး:
# '''ပရေင် သြိုင်ခၞံ (Construction)''': Calcium carbonate (Limestone) ကေုာံ Calcium silicate တအ်ဂှ် ဒှ် ဓါတ် အဓိက သွက်ဂွံ ကၠောန် သဳမေန် (Cement) ကေုာံ ကောန်ကရေတ် (Concrete) ရ。
# '''လောဟ ပံင်နှဴ (Metallurgy)''': လောဟ ကာလ်သဳယာမ် ဂှ် ထပ်စုတ် ပ္ဍဲ ပသဲ (Steelmaking) သွက်ဂွံ သ္ပသ္အး ဓါတ် အံက်သဳဂျိန် ကေုာံ သာလ်ဖာ ညံင် ပသဲ ဂွံ ခိုင်က္ဍင်ရ。
# '''တဵုလွဳ ကေုာံ ဍာ် (Agriculture)''': ဓါတ်ထပဵု (Lime) ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ ဖအောန် ဓါတ်ဖျး (Acidity) ပ္ဍဲ တိ ကေုာံ သွက်ဂွံ သ္ပသ္အး ဍာ် (Water treatment) ရ。
# '''စၞစ ကေုာံ ဂဥုဲ (Food and Medicine)''': Calcium supplements တအ်ဂှ် စကာ သွက် ညးယဲ ဇုတ်ဍိုန် (Osteoporosis) ကေုာံ ထပ်စုတ် ပ္ဍဲ ဍာ်တှ်၊ ကွာင် တအ် သွက် ပရေင်ထတ်ယုက်ရ。

== ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ (Biological Role) ==
ကာလ်သဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဓါတ် အဓိက (Essential mineral) သွက် လမျီု သတ္တဝါ သီုဖအိုတ် ရ:
* '''ဇုတ် ကေုာံ ၚေက် (Bones and Teeth)''': ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ မၞိဟ်၊ ကာလ်သဳယာမ် ၉၉% ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ ဇုတ် ကေုာံ ၚေက် နဒဒှ် ဓါတ် Calcium phosphate (Hydroxyapatite) မသ္ပကဵု ညံင်ဂွံ မ္ၚိုဟ်ခိုင်ရ။
* '''ပရေင် ဆဲလ် ကေုာံ ဖျုန် (Cellular and Muscle Function)''': ကာလ်သဳယာမ် အီယောန် (Ca²⁺) ဂှ် ကိစ္စဇၞော် သွက် ဖျုန် (Muscles) ဂွံ ကၠောန်ကမၠောန် (Muscle contraction)၊ ဆီ ဂွံ ကလောအ် (Blood clotting)၊ ကေုာံ သွက်ဂွံ ပလံင် ပရိုင် ပ္ဍဲ နာဗ် (Nerve transmission) ရ。&lt;ref name=&quot;Weaver2006&quot;&gt;Weaver, C. M.; Heaney, R. P. (2006). ''Calcium in Human Health''. Humana Press. pp. 10–12.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ဓါတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် (Chemical Compounds) ==
* '''Calcium carbonate (CaCO₃)''': တၟအ်ထပဵု၊ ခၟောက်၊ ပုလဲ။ စကာ ပ္ဍဲ သဳမေန် ကေုာံ ဂဥုဲ။
* '''Calcium oxide (CaO)''': Quicklime (ထပဵုဂျိုင်)။ စကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ပသဲ ကေုာံ ပရေင်သ္အးဍာ်။
* '''Calcium sulfate (CaSO₄)''': Gypsum (ဂျိပ်သာမ်)။ စကာ ကၠောန် ပလာသတာ (Plaster of Paris) သွက် သြိုင်ခၞံ ကေုာံ လွဳ ဇုတ် ကဝ်ရ။
* '''Calcium chloride (CaCl₂)''': စကာ သွက်ဂွံ ဖအောန် ကဆံင် ကလောအ် ဍာ်ခဲ ပ္ဍဲ ဂၠံင်ဍာန် (De-icing) ရ။

== ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် (Safety and Hazards) ==
ကာလ်သဳယာမ် လောဟ သ္အးဇ္ၚး ဂှ် ယဝ်ရ စုက်လုက် ကု ဍာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဓါတ်ဖျး မ္ဂး ဍေဟ် ပတိတ် ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် တုဲ မလေပ် တူပၟတ် မာန်ရ။ 
ဓါတ် Calcium oxide (ထပဵုဂျိုင်) ဂှ် နွံကဵု ဓါတ် အယ်ကာလဳ ထတ်လောန် (Strong alkali) တုဲ ယဝ်ရ ဒးစၞာံ ဟွံသေင်မ္ဂး မတ် မ္ဂး ဍေဟ် စံင်ပလီု (Chemical burns) ဗွဲမဇြိုဟ်နက် မာန်ရ။

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် (Comparison with Other Elements) ==
ကာလ်သဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး:
* '''ကု မာဂ္ဂနဳသဳယာမ် (Magnesium)''': သီုၜါဂှ် ဒှ် အယ်ကာလာင် တိ လောဟ (Group 2) တုဲ နွံကဵု အခိုက် ကြပ်တုပ်ရ။ ဆဂး ကာလ်သဳယာမ် ဂှ် က္တဵုဒှ် အဆက်အစပ် ထတ်နူ မာဂ္ဂနဳသဳယာမ် တုဲ၊ လျိုင် ဇြိုင်နူရ။
* '''ကု သထရွန်တဳယာမ် (Strontium)''': သထရွန်တဳယာမ် ဂှ် နွံ သၟဝ် ကာလ်သဳယာမ် တုဲ က္တဵုဒှ် အဆက်အစပ် ဓါတု ထတ်နူ ဏီရ။ သီုၜါဝွံ မလေပ် ထပက်စုတ် ပ္ဍဲ ဇုတ် သတ္တဝါ ဂွံ တုပ်သၟဟ်ရ (ဟိုတ်ဂှ်ရ ဓါတ်ရေဒဳယဝ် သထရွန်တဳယာမ် ၉၀ ဂှ် အန္တရာယ် ဇၞော်ရ)။

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Periodic table}}
{{ဂိတုမန်ဂမၠိုင်}}

[[ကဏ္ဍ:ကာလ်သဳယာမ်]]
[[ကဏ္ဍ:အယ်ကာလာင် တိ လောဟဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>ai2biyjfi2wp9spn1nczvkatknvnhq9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59081</id>
      <parentid>59080</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T03:34:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59081</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14967" sha1="a8lmaihxz1gb110c79t59lckib1trfw" xml:space="preserve">{{Infobox element
| name = ကာလ်သဳယာမ်
| english_name = Calcium
| symbol = Ca
| atomic_number = 20
| atomic_mass = 40.078
| element_category = [[အယ်ကာလာင် တိ လောဟ]] (Alkaline earth metal)
| group = 2
| period = 4
| block = s-block
| appearance = သာ်သြန်-ဗု (Silvery-white) သၟဟ်ပတေင်
| image = [[File:Calcium_unter_Argon_flashed_macrophotography.jpg|250px|alt=လောဟ ကာလ်သဳယာမ်]]
| caption = လောဟ ကာလ်သဳယာမ် ဂိုင်စွံလဝ် ပ္ဍဲ ဓာတ်ကျာ အာဂေန်
| phase = Solid
| melting_point_K = 1115
| melting_point_C = 842
| boiling_point_K = 1757
| boiling_point_C = 1484
| density_stp = 1.55 g/cm3
| discovery = [[Humphry Davy]] (၁၈၀၈)
| first_isolation = [[Humphry Davy]] (၁၈၀၈)
}}

'''ကာလ်သဳယာမ်''' ({{lang-en|Calcium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓါတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Ca''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၂၀ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] (Periodic table) မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၂ (Group 2) မကော်ဂး [[အယ်ကာလာင် တိ လောဟ]] (Alkaline earth metals) ရ။ လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု ၜတ်တ် ကေုာံ ဍိုန်ဍောတ်တုဲ၊ ယဝ်ရ ဒးကျာမ္ဂး ဍေဟ် က္တဵုဒှ် အံက်သိုက် (Oxidation) တုဲ အသာ် လမ္စံက်-ပတေင် အာရ။

ကာလ်သဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု မသုန် ပ္ဍဲ လတူတိ တုဲ၊ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ သတ္တဝါ ကေုာံ မၞိဟ် မ္ဂး ဍေဟ် ဒှ် လောဟ မၞုံဂၠိုင်အိုတ်ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ ဓါတ်ပံင်ကောံ ကာလ်သဳယာမ် (ဗီုကဵု ဓါတ်ထပဵု) ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန် သြိုင်ခၞံ (သဳမေန်)၊ ကမၠောန် ပသဲ ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ ရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ယၟုမ္ဂး &quot;ကာလ်သဳယာမ်&quot; (Calcium) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် လေတ္တေန် ''calx'' (genitive ''calcis'') မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ထပဵု&quot; (Lime/Limestone) ရ။ ဓါတ်ထပဵု (Calcium carbonate) ဂှ် မၞိဟ်တအ် တီကၠုင်လဝ် နူခေတ်ကိုပ်ကၠာ သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲ ပရေင် သြိုင်ခၞံ (Mortar) သ္ၚိ ကေုာံ ဘုတ်ဘာ တအ်ရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၀၈ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ဂကူအင်္ဂလိက် [[Sir Humphry Davy]] ပါ်ပတိတ် လောဟ ကာလ်သဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ပထမအိုတ် နကဵု နဲကဲ လျးလလဳ (Electrolysis) ရ။ ညးဖျေံလဝ် ဓါတ်ထပဵု (Lime) ကေုာံ Mercury oxide တုဲ ပတိတ် လျးလလဳ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ခဲလောဟ ကာလ်သဳယာမ် ရ。&lt;ref name=&quot;Davy1808&quot;&gt;Davy, Humphry (1808). &quot;Electro-chemical researches on the decomposition of the earths&quot;. ''Philosophical Transactions of the Royal Society of London''. 98: 333–370.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဂကောံဓါတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် (Chemical Properties and Characteristics) ==
ကာလ်သဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် ၈၄၂ ဒီဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် တုဲ ဍိုန်ဍောတ်လောန် (မာန်ရေက် နကဵု ၜုန်) ရ။ 

ပ္ဍဲလပါ် ဓါတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ က္တဵုဒှ် လၟေင်ဓါတု ဗွဲမပြဟ် ကု ဍာ်တုဲ ပတိတ် ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ကေုာံ ဍာ်ဓါတ် Calcium hydroxide ရ (ဆဂး ဟွံထတ် ညံင် သဝ်ဒဳယာမ်)။ ယဝ်ရ တူပၟတ် ပ္ဍဲကျာ မ္ဂး ဍေဟ် ပတိတ် လျး အသာ်ဗ္ကေတ်-မိတ် (Brick-red flame) တုဲ က္တဵုဒှ် Calcium oxide (Quicklime) ကေုာံ Calcium nitride ရ။

== ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ (Forms and Abundance in Nature) ==
လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ ကာလ်သဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု မသုန် (Fifth most abundant element) တုဲ နွံ ၜိုတ် ၄.၁% သီုဖအိုတ်ရ။ 

ဟိုတ်နူ ဍေဟ် က္တဵုဒှ် အဆက်အစပ် ဓါတု ထတ်ဂှ်ရ၊ ပ္ဍဲသဘာဝမ္ဂး ကာလ်သဳယာမ် ဂှ် ဟွံမံင် ကေတ်တ် ရ။ ဗွဲမဂၠိုင် ဍေဟ် လေပ်မံင် ပ္ဍဲ ဓါတ်တၟအ် ဗီုကဵု ထပဵု (Limestone/Calcium carbonate), Gypsum (Calcium sulfate), ကေုာံ Fluorite (Calcium fluoride) တအ်ရ။ တၟအ် ထပဵု ဂှ် က္တဵုဒှ်လဝ် နူကဵု ဇုတ် ကေုာံ ခၟောက် သတ္တဝါ ဍာ် (Marine organisms) မစုက်ကောံလဝ် ပွိုင် သၞာံ ဗွဲမလအ်ရ。&lt;ref name=&quot;Greenwood1997&quot;&gt;Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements''. Butterworth-Heinemann. pp. 108–110.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် (Production and Extraction) ==
ပရေင်ပတိတ် ကာလ်သဳယာမ် လောဟ သ္အးဇ္ၚး ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ဝါတ်ဂါတ် တုဲ နွံပၟိက် ဒြဟတ်ဂၠိုင်ရ။ နဲကဲ အဓိက ဂှ် ဒှ် ပရေင် ဖျေံဂမ္တဴ (Thermal reduction) Calcium oxide ကု လောဟ အလူမဳနဳယာမ် ပ္ဍဲ ဂမ္တဴသၠုင် ကေုာံ ဒၞာဲဟွံမဲကျာ (Vacuum) ရ။ 
ဍုင် မပတိတ် ကာလ်သဳယာမ် လောဟ ဂၠိုင်အိုတ် ဂှ် ဒှ် ဍုင်ကြုက် (China)၊ ရုရှာ (Russia) ကေုာံ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (USA) ရ။

== ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် (Isotopes of Calcium) ==
ကာလ်သဳယာမ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် (Isotopes) မညိင်ဝတ် (Stable) တြဴ သာ်:
* '''Calcium-40 (⁴⁰Ca)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံဂၠိုင်အိုတ် (၉၆.၉%) ရ。
* '''Calcium-44 (⁴⁴Ca)''' ကေုာံ '''Calcium-42 (⁴²Ca)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် တၞဟ်တအ်ရ。
* '''Calcium-48 (⁴⁸Ca)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံကဵု အာယုက် (Half-life) လအ်လောန် (၄၃ ပြကောဋိ သၞာံ) တုဲ၊ သၟာသိပ္ပံတအ် စကာ ဍေဟ် သွက်ဂွံ ကၠောန်ပတိတ် ဒြပ်သ္အး သၟဝ် သ္ၚိအင် မၞုံကဵု လျိုင်ဇြိုင် (Superheavy elements) နကဵု စက် Particle accelerators ရ。&lt;ref name=&quot;Oganessian2004&quot;&gt;Oganessian, Yu. Ts. et al. (2004). &quot;Measurements of cross sections and decay properties of the isotopes of elements 112, 114, and 116 produced in the fusion reactions 233,238U, 242Pu, and 248Cm+48Ca&quot;. ''Physical Review C''. 70 (6): 064609.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် (Applications and Uses) ==
ကာလ်သဳယာမ် လောဟ ကေုာံ ဓါတ်ပံင်ကောံဍေဟ်တအ် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး:
# '''ပရေင် သြိုင်ခၞံ (Construction)''': Calcium carbonate (Limestone) ကေုာံ Calcium silicate တအ်ဂှ် ဒှ် ဓါတ် အဓိက သွက်ဂွံ ကၠောန် သဳမေန် (Cement) ကေုာံ ကောန်ကရေတ် (Concrete) ရ。
# '''လောဟ ပံင်နှဴ (Metallurgy)''': လောဟ ကာလ်သဳယာမ် ဂှ် ထပ်စုတ် ပ္ဍဲ ပသဲ (Steelmaking) သွက်ဂွံ သ္ပသ္အး ဓါတ် အံက်သဳဂျိန် ကေုာံ သာလ်ဖာ ညံင် ပသဲ ဂွံ ခိုင်က္ဍင်ရ。
# '''တဵုလွဳ ကေုာံ ဍာ် (Agriculture)''': ဓါတ်ထပဵု (Lime) ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ ဖအောန် ဓါတ်ဖျး (Acidity) ပ္ဍဲ တိ ကေုာံ သွက်ဂွံ သ္ပသ္အး ဍာ် (Water treatment) ရ。
# '''စၞစ ကေုာံ ဂဥုဲ (Food and Medicine)''': Calcium supplements တအ်ဂှ် စကာ သွက် ညးယဲ ဇုတ်ဍိုန် (Osteoporosis) ကေုာံ ထပ်စုတ် ပ္ဍဲ ဍာ်တှ်၊ ကွာင် တအ် သွက် ပရေင်ထတ်ယုက်ရ。

== ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ (Biological Role) ==
ကာလ်သဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဓါတ် အဓိက (Essential mineral) သွက် လမျီု သတ္တဝါ သီုဖအိုတ် ရ:
* '''ဇုတ် ကေုာံ ၚေက် (Bones and Teeth)''': ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ မၞိဟ်၊ ကာလ်သဳယာမ် ၉၉% ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ ဇုတ် ကေုာံ ၚေက် နဒဒှ် ဓါတ် Calcium phosphate (Hydroxyapatite) မသ္ပကဵု ညံင်ဂွံ မ္ၚိုဟ်ခိုင်ရ။
* '''ပရေင် ဆဲလ် ကေုာံ ဖျုန် (Cellular and Muscle Function)''': ကာလ်သဳယာမ် အီယောန် (Ca²⁺) ဂှ် ကိစ္စဇၞော် သွက် ဖျုန် (Muscles) ဂွံ ကၠောန်ကမၠောန် (Muscle contraction)၊ ဆီ ဂွံ ကလောအ် (Blood clotting)၊ ကေုာံ သွက်ဂွံ ပလံင် ပရိုင် ပ္ဍဲ နာဗ် (Nerve transmission) ရ。&lt;ref name=&quot;Weaver2006&quot;&gt;Weaver, C. M.; Heaney, R. P. (2006). ''Calcium in Human Health''. Humana Press. pp. 10–12.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ဓါတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် (Chemical Compounds) ==
* '''Calcium carbonate (CaCO₃)''': တၟအ်ထပဵု၊ ခၟောက်၊ ပုလဲ။ စကာ ပ္ဍဲ သဳမေန် ကေုာံ ဂဥုဲ။
* '''Calcium oxide (CaO)''': Quicklime (ထပဵုဂျိုင်)။ စကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ပသဲ ကေုာံ ပရေင်သ္အးဍာ်။
* '''Calcium sulfate (CaSO₄)''': Gypsum (ဂျိပ်သာမ်)။ စကာ ကၠောန် ပလာသတာ (Plaster of Paris) သွက် သြိုင်ခၞံ ကေုာံ လွဳ ဇုတ် ကဝ်ရ။
* '''Calcium chloride (CaCl₂)''': စကာ သွက်ဂွံ ဖအောန် ကဆံင် ကလောအ် ဍာ်ခဲ ပ္ဍဲ ဂၠံင်ဍာန် (De-icing) ရ။

== ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် (Safety and Hazards) ==
ကာလ်သဳယာမ် လောဟ သ္အးဇ္ၚး ဂှ် ယဝ်ရ စုက်လုက် ကု ဍာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဓါတ်ဖျး မ္ဂး ဍေဟ် ပတိတ် ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် တုဲ မလေပ် တူပၟတ် မာန်ရ။ 
ဓါတ် Calcium oxide (ထပဵုဂျိုင်) ဂှ် နွံကဵု ဓါတ် အယ်ကာလဳ ထတ်လောန် (Strong alkali) တုဲ ယဝ်ရ ဒးစၞာံ ဟွံသေင်မ္ဂး မတ် မ္ဂး ဍေဟ် စံင်ပလီု (Chemical burns) ဗွဲမဇြိုဟ်နက် မာန်ရ။

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် (Comparison with Other Elements) ==
ကာလ်သဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး:
* '''ကု မာဂ္ဂနဳသဳယာမ် (Magnesium)''': သီုၜါဂှ် ဒှ် အယ်ကာလာင် တိ လောဟ (Group 2) တုဲ နွံကဵု အခိုက် ကြပ်တုပ်ရ။ ဆဂး ကာလ်သဳယာမ် ဂှ် က္တဵုဒှ် အဆက်အစပ် ထတ်နူ မာဂ္ဂနဳသဳယာမ် တုဲ၊ လျိုင် ဇြိုင်နူရ။
* '''ကု သထရွန်တဳယာမ် (Strontium)''': သထရွန်တဳယာမ် ဂှ် နွံ သၟဝ် ကာလ်သဳယာမ် တုဲ က္တဵုဒှ် အဆက်အစပ် ဓါတု ထတ်နူ ဏီရ။ သီုၜါဝွံ မလေပ် ထပက်စုတ် ပ္ဍဲ ဇုတ် သတ္တဝါ ဂွံ တုပ်သၟဟ်ရ (ဟိုတ်ဂှ်ရ ဓါတ်ရေဒဳယဝ် သထရွန်တဳယာမ် ၉၀ ဂှ် အန္တရာယ် ဇၞော်ရ)။

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Periodic table}}


[[ကဏ္ဍ:ကာလ်သဳယာမ်]]
[[ကဏ္ဍ:အယ်ကာလာင် တိ လောဟဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>a8lmaihxz1gb110c79t59lckib1trfw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59082</id>
      <parentid>59081</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T03:35:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59082</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16517" sha1="mrk067n52wp83x4excinqzbd4qms8h4" xml:space="preserve">{{Infobox element
| name = ပဝ်တက်သဳယာမ်
| english_name = Potassium
| symbol = K
| atomic_number = 19
| atomic_mass = 39.0983
| element_category = [[အယ်ကာလဳ လောဟ]] (Alkali metal)
| group = 1
| period = 4
| block = s-block
| appearance = သာ်သြန်-ဗု (Silvery-white)
| image = [[File:Potassium.JPG|250px|alt=လောဟ ပဝ်တက်သဳယာမ်]]
| caption = ခဲလောဟ ပဝ်တက်သဳယာမ် ဂိုင်စွံလဝ် ပ္ဍဲကၠေင်
| phase = Solid
| melting_point_K = 336.7
| melting_point_C = 63.5
| boiling_point_K = 1032
| boiling_point_C = 759
| density_stp = 0.862 g/cm3
| discovery = [[Humphry Davy]] (၁၈၀၇)
| first_isolation = [[Humphry Davy]] (၁၈၀၇)
}}

'''ပဝ်တက်သဳယာမ်''' ({{lang-en|Potassium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓါတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''K''' (နူကဵု မအရေဝ် လေတ္တေန် တြေံ: ''kalium'') ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၁၉ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] (Periodic table) မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁ (Group 1) မကော်ဂး [[အယ်ကာလဳ လောဟ]] (Alkali metals) တုဲ ဒှ် လောဟ မၞုံကဵု အသာ် သြန်-ဗု ကေုာံ ဍိုန်ဍောတ်လောန် စဵုကဵု ရေက် နကဵု ၜုန် ဂွံရ။

ဟိုတ်နူ ပဝ်တက်သဳယာမ် ဝွံ မၞုံကဵု အဆက်အစပ် ဓါတု (Chemical reactivity) သၠုင်လောန်ဂှ်ရ၊ ဍေဟ် ဟွံမံင် ကေတ်တ် ပ္ဍဲသဘာဝ တုဲ လေပ်ပံင်ကောံ ကု ဒြပ်သ္အး တၞဟ်တအ် (Compounds) လၟိုန်ရ。 ယဝ်ရ ဍေဟ် ဒးကျာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒးဍာ်မ္ဂး၊ ဍေဟ် က္တဵုဒှ် ပရေင်တူပၟတ် တုဲ ပတိတ် လျး အသာ်ခဍောင် (Lilac flame) ဗွဲမပြဟ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးတအ် ဒးဂိုင်စွံ ဍေဟ် ပ္ဍဲကၠေင် (Mineral oil) ညံင်ဟွံဂွံ စုက်လုက် ကု ဍာ် ကေုာံ အံက်သဳဂျိန် ရ。

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ယၟုမ္ဂး &quot;ပဝ်တက်သဳယာမ်&quot; (Potassium) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် အင်္ဂလိက် ''potash'' (pot-ash) မဂွံအဓိပ္ပါယ် ချး မဂွံနူ ပရေင်စံင် တၞံဆု ကေုာံ တၞးဆု တအ်ရ。 သင်္ကေတ &quot;K&quot; ဂှ် ကၠုင်နူ မအရေဝ် လေတ္တေန် ''kalium'' မကၠုင်နူ အာရပ် ''al-qalyah'' (ပြာဆု) ရ。

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၀၇ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ဂကူအင်္ဂလိက် [[Sir Humphry Davy]] ပါ်ပတိတ် ပဝ်တက်သဳယာမ် လောဟ (Potassium metal) သ္အးဇ္ၚး ပထမအိုတ် နကဵု နဲကဲ လျးလလဳ (Electrolysis) နူကဵု ဓါတ် Caustic potash (KOH) ရ။ ဒြပ်သ္အး ဝွံ ဒှ် လောဟ ပထမအိုတ် မဂွံပါ်ပတိတ် နကဵု လျးလလဳ ရ。&lt;ref name=&quot;Davy1808&quot;&gt;Davy, Humphry (1808). &quot;On some new phenomena of chemical changes produced by electricity&quot;. ''Philosophical Transactions of the Royal Society of London''. 98: 1–44.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဂကောံဓါတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် (Chemical Properties and Characteristics) ==
ပဝ်တက်သဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ မသာ (လျိုင်သာနူဍာ်) ကေုာံ ဍိုန်ဍောတ်တုဲ နွံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် (Melting point: 63.5 °C) သဝ်ရ။ 

ပ္ဍဲလပါ် ဓါတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ က္တဵုဒှ် လၟေင်ဓါတု ဗွဲမပြဟ် (Highly reactive) ကု ဍာ်တုဲ ပတိတ် ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ကေုာံ ဍာ်ဓါတ် ပဝ်တက်သဳယာမ် ဟိုက်ဒရံက်သိုက် (Potassium hydroxide) ရ။ လၟေင်ဏအ် ပတိတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ ထတ်လောန်တုဲ မလေပ် က္တဵုဒှ် ပၟတ် အသာ်ခဍောင် (Lilac flame) ခတိုဟ်မာန်ရ။ ပ္ဍဲ ကျာ ဓမ္မတာမ္ဂး ဍေဟ် က္တဵုဒှ် အံက်သိုက် (Oxidation) ဗွဲမပြဟ် တုဲ အသာ် သြန်-ဗု ဂှ် ပြံင်လှာဲအာ ဒှ် အသာ်ပတေင်ရ။

== ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ (Forms and Abundance in Nature) ==
လတူတိ (Earth) မ္ဂး၊ ပဝ်တက်သဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု ထပှ် (Seventh most abundant element) ပ္ဍဲ သတ္တာဝါတိ (Earth's crust) တုဲ နွံ ၜိုတ် ၂.၄% သီုဖအိုတ်ရ။ 

ဟိုတ်နူ ဍေဟ် လေပ်လေင်လောဲ ပ္ဍဲ ဍာ်ဂှ်ရ၊ ပ္ဍဲ ဍာ်မှာသၟိတ် ကေုာံ လစတအ်ဂှ် ဓါတ် ပဝ်တက်သဳယာမ် နွံဂၠိုင်ရ။ ဍေဟ်ဝွံ လေပ်မံင် ပ္ဍဲ ဓါတ်တၟအ် ဗီုကဵု Sylvite (KCl), Carnallite, ကေုာံ Langbeinite တအ်ရ။ ဒၞာဲခါဲ တၟအ် ပဝ်တက်သဳယာမ် (Potash mines) အဓိက ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ မှာသၟိတ် တြေံ မကှ်အာလဝ်ဂှ်ရ。&lt;ref name=&quot;Greenwood1997&quot;&gt;Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements''. Butterworth-Heinemann. pp. 73–75.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် (Production and Extraction) ==
ပရေင်ပတိတ် ပဝ်တက်သဳယာမ် လောဟ အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ဝါတ်ဂါတ် နူ သဝ်ဒဳယာမ် ဏီရ။ ညးတအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံစကာ နဲကဲ လျးလလဳ (Electrolysis) သွက်ဂွံ ပတိတ် ပဝ်တက်သဳယာမ် ဟိုတ်နူ ဍေဟ် လေပ် လေင်ပၠန် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓါတ်ရ။ စၞးဂှ် ညးတအ် စကာ လၟေင် ပရေင်ဖျေံဂမ္တဴ (Thermal reduction) ဓါတ် Potassium chloride ကု သဝ်ဒဳယာမ် ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ၈၅၀ ဒီဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ လောဟ ပဝ်တက်သဳယာမ် အခိုးကျာ (Potassium vapor) ရ။

ဍုင်မပတိတ် ဓါတ် Potash အဓိကဂမၠိုင်ဂှ် ဒှ် ဍုင် ကနေဒါ (Canada)၊ ရုရှာ (Russia) ကေုာံ ဗေလာရုသ် (Belarus) တအ်ရ。

== ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် (Isotopes of Potassium) ==
ပဝ်တက်သဳယာမ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် (Isotopes) အဓိက ပိသာ်:
* '''Potassium-39 (³⁹K)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် (Stable) ကေုာံ နွံ ပ္ဍဲသဘာဝ ဂၠိုင်အိုတ် (၉၃.၃%) ရ。
* '''Potassium-41 (⁴¹K)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် ကေုာံ နွံ ၜိုတ် ၆.၇% ရ。
* '''Potassium-40 (⁴⁰K)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် (Radioactive isotope) မၞုံ ၜိုတ် ဝ.၀၁၂% ပ္ဍဲသဘာဝရ။ ဍေဟ် နွံ အာယုက် (Half-life) ၁.၂၅ ပြကောဋိ သၞာံ တုဲ၊ ဒှ် ဟိုတ် အဓိက သွက် ပရေင် ဓါတ်ရေဒဳယဝ် သဘာဝ (Natural radioactivity) ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ သတ္တဝါ ကေုာံ တၞံဆု ရ။ သၟာသိပ္ပံတအ် စကာ K-Ar dating (Potassium-Argon dating) သွက်ဂွံ တော် အာယုက် တၟအ် ကေုာံ တိရ。&lt;ref name=&quot;Dickin2005&quot;&gt;Dickin, A. P. (2005). ''Radiogenic Isotope Geology''. Cambridge University Press. pp. 18-20.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် (Applications and Uses) ==
ပဝ်တက်သဳယာမ် ကေုာံ ဓါတ်ပံင်ကောံဍေဟ်တအ် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး:
# '''ဓါတ်ဝေတ် တဵုလွဳ (Fertilizers)''': ၜိုတ် ၉၅% သွက် ဓါတ် ပဝ်တက်သဳယာမ် ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် တဵုလွဳ (NPK fertilizers) ညံင် တၞံဆု တၞံသြောအ် ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ သတ်ခိုဟ်ရ。
# '''ဍာ်ဆပ်ပျာ (Soap and Detergents)''': Potassium hydroxide (KOH) ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ ကၠောန် ဍာ်ဆပ်ပျာ ဍိုန်ဍိုန် (Liquid soaps) ရ。
# '''ကမှ် ကေုာံ မၞိက် (Glass and Ceramics)''': Potassium carbonate (K₂CO₃) ဂှ် ထပ်စုတ် ပ္ဍဲ ကမှ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ကမှ် သ္အးဇ္ၚး ကေုာံ ခိုင်က္ဍင် ဗီုကဵု ဒ္ၚောဝ် မတ် ကေုာံ ဇြပ် TV (CRTs) ရ。
# '''ယမ်း ကေုာံ ပၟတ် (Gunpowder and Pyrotechnics)''': Potassium nitrate (KNO₃) ဟွံသေင်မ္ဂး ယမ်းစိင် ဂှ် ဒှ် ဓါတ် အဓိက သွက် ကမၠောန် ကၠောန် ယမ်း (Black powder) ကေုာံ ပၟတ်ပၞန် (Fireworks) ရ。&lt;ref name=&quot;Ullmann2000&quot;&gt;Burkhardt, E. R. (2000). &quot;Potassium and Potassium Alloys&quot;. ''Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry''. Wiley-VCH.&lt;/ref&gt;

== ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်းကဏ္ဍ (Biological Role) ==
ပဝ်တက်သဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဓါတ် အဓိက (Essential macronutrient) သွက် လမျီု သတ္တဝါ ကေုာံ တၞံဆု သီုဖအိုတ် ရ:
* '''ပ္ဍဲ မၞိဟ် ကေုာံ သတ္တဝါ''': ပဝ်တက်သဳယာမ် အီယောန် (K⁺) ဂှ် နွံဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ အပ္ဍဲ ဆဲလ် (Intracellular fluid) ရ。 ဍေဟ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ ပလံင် ပရိုင် ပ္ဍဲ ဆဲလ် နာဗ် (Nerve signaling)၊ သွက်ဂွံ ထိင် စက် ဂြိုဟ် (Heart function) ကေုာံ ထိင် ဒြဟတ် ဍာ်ဆီ (Blood pressure) ရ。 
* စၞစ မပ္တံကဵု ဗြာတ်၊ ဍာ်တှ်၊ ကေုာံ တၞးသၞေဝ် တအ် နွံကဵု ဓါတ် ပဝ်တက်သဳယာမ် ဂၠိုင်ရ。 ယဝ်ရ ဓါတ်ဏအ် အောန်အာ (Hypokalemia) မ္ဂး က္တဵုဒှ် ယဲ ဂြိုဟ်လီု (Arrhythmia) မာန်ရ。
* '''ပ္ဍဲ တၞံဆု''': ပဝ်တက်သဳယာမ် ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် လၟေင် ပရေင် ဖံက်ဍာ် (Stomatal opening) ကေုာံ သွက်ဂွံ ထိင် အလုံ ဒြဟတ် ဍာ် ပ္ဍဲ တၞံဆု ရ。&lt;ref name=&quot;Suelter1970&quot;&gt;Suelter, C. H. (1970). &quot;Enzymes activated by monovalent cations&quot;. ''Science''. 168 (3933): 789–795.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ဓါတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် (Chemical Compounds) ==
* '''Potassium chloride (KCl)''': စကာ နဒဒှ် ဓါတ်ဝေတ် တဵုလွဳ ကေုာံ ၜဵု စၞး (Salt substitute) သွက် ညးယဲ ဆီတိုန် ရ။
* '''Potassium hydroxide (KOH)''': ဓါတ် အယ်ကာလဳ ဇၞော် (Strong base) စကာ ပ္ဍဲ ဍာ်ဆပ်ပျာ ကေုာံ ဗက်တရဳ အယ်ကာလာင် ရ။
* '''Potassium superoxide (KO₂)''': စကာ ပ္ဍဲ ကိရိယာ ယီု (Rebreathers) သွက်ဂွံ ဇြောတ်ကေတ် ဓာတ်ကျာ Carbon dioxide တုဲ ပတိတ်ကဵု Oxygen ရ။

== ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် (Safety and Hazards) ==
လောဟ ပဝ်တက်သဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ဂှ် ဒှ် အရာ မၞုံကဵု အန္တရာယ် (Highly hazardous) ရ။ 
* ယဝ်ရ စုက်လုက် ကု ဍာ် မ္ဂး ဍေဟ် ခတိုဟ် ဗွဲမပြဟ် (ထတ်နူ သဝ်ဒဳယာမ်) တုဲ ပတိတ် ပၟတ် အသာ်ခဍောင် ရ။ ဍေဟ် ပတိတ် ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် မလေပ်တူပၟတ် လောဲသွာရ。
* ပ္ဍဲ အခိင် စကာ ဍေဟ် ဒးစွံ သတိ ကေုာံ ဒးစကာ ကိရိယာ စဵုဒၞာ (Safety gear) လၟိုန်ရ。 ဓါတ် KOH လေဝ် လေပ် စံင်ပလီု စၞာံ ကေုာံ မတ် ဇၞော်ဗွဲမလောန်ရ။

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် (Comparison with Other Elements) ==
ပဝ်တက်သဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး:
* '''ကု သဝ်ဒဳယာမ် (Sodium)''': သီုၜါဂှ် ဒှ် အယ်ကာလဳ လောဟ တုဲ နွံကဵု အခိုက်အလိုက် ဓါတု ကြပ်တုပ်ရ။ ဆဂး ပဝ်တက်သဳယာမ် ဂှ် က္တဵုဒှ် အဆက်အစပ် ထတ်နူ သဝ်ဒဳယာမ် ရ။ ပ္ဍဲ ဇဳဝဗေဒ မ္ဂး ပဝ်တက်သဳယာမ် နွံ ပ္ဍဲ အပ္ဍဲ ဆဲလ် တုဲ သဝ်ဒဳယာမ် နွံ ပ္ဍဲ မ္ၚး ဆဲလ် ရ。
* '''ကု ရူဗဳဒဳယာမ် (Rubidium)''': ရူဗဳဒဳယာမ် ဂှ် နွံ သၟဝ် ပဝ်တက်သဳယာမ် ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး တုဲ က္တဵုဒှ် အဆက်အစပ် ဓါတု ထတ်နူ ပဝ်တက်သဳယာမ် ဏီရ။ သီုၜါဝွံ မလေပ် ထပက်စုတ် ပ္ဍဲ ဆဲလ် သတ္တဝါ ဂွံ တုပ်သၟဟ်ရ。

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Periodic table}}
{{ဂိတုမန်ဂမၠိုင်}}

[[ကဏ္ဍ:ပဝ်တက်သဳယာမ်]]
[[ကဏ္ဍ:အယ်ကာလဳ လောဟဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>mrk067n52wp83x4excinqzbd4qms8h4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကာလ်သဳယာမ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12737</id>
    <revision>
      <id>59083</id>
      <timestamp>2026-10-25T03:36:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox element | name = ကာလ်သဳယာမ် | english_name = Calcium | symbol = Ca | atomic_number = 20 | atomic_mass = 40.078 | element_category = [[အယ်ကာလာင် တိ လောဟ]] (Alkaline earth metal) | group = 2 | period = 4 | block = s-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု (Silvery-white) သၟဟ်ပတေင် | image = File:Calcium_unter_Argon_flashed_macropho...&quot;</comment>
      <origin>59083</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15013" sha1="ai2biyjfi2wp9spn1nczvkatknvnhq9" xml:space="preserve">{{Infobox element
| name = ကာလ်သဳယာမ်
| english_name = Calcium
| symbol = Ca
| atomic_number = 20
| atomic_mass = 40.078
| element_category = [[အယ်ကာလာင် တိ လောဟ]] (Alkaline earth metal)
| group = 2
| period = 4
| block = s-block
| appearance = သာ်သြန်-ဗု (Silvery-white) သၟဟ်ပတေင်
| image = [[File:Calcium_unter_Argon_flashed_macrophotography.jpg|250px|alt=လောဟ ကာလ်သဳယာမ်]]
| caption = လောဟ ကာလ်သဳယာမ် ဂိုင်စွံလဝ် ပ္ဍဲ ဓာတ်ကျာ အာဂေန်
| phase = Solid
| melting_point_K = 1115
| melting_point_C = 842
| boiling_point_K = 1757
| boiling_point_C = 1484
| density_stp = 1.55 g/cm3
| discovery = [[Humphry Davy]] (၁၈၀၈)
| first_isolation = [[Humphry Davy]] (၁၈၀၈)
}}

'''ကာလ်သဳယာမ်''' ({{lang-en|Calcium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓါတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Ca''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၂၀ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] (Periodic table) မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၂ (Group 2) မကော်ဂး [[အယ်ကာလာင် တိ လောဟ]] (Alkaline earth metals) ရ။ လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု ၜတ်တ် ကေုာံ ဍိုန်ဍောတ်တုဲ၊ ယဝ်ရ ဒးကျာမ္ဂး ဍေဟ် က္တဵုဒှ် အံက်သိုက် (Oxidation) တုဲ အသာ် လမ္စံက်-ပတေင် အာရ။

ကာလ်သဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု မသုန် ပ္ဍဲ လတူတိ တုဲ၊ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ သတ္တဝါ ကေုာံ မၞိဟ် မ္ဂး ဍေဟ် ဒှ် လောဟ မၞုံဂၠိုင်အိုတ်ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ ဓါတ်ပံင်ကောံ ကာလ်သဳယာမ် (ဗီုကဵု ဓါတ်ထပဵု) ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန် သြိုင်ခၞံ (သဳမေန်)၊ ကမၠောန် ပသဲ ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ ရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ယၟုမ္ဂး &quot;ကာလ်သဳယာမ်&quot; (Calcium) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် လေတ္တေန် ''calx'' (genitive ''calcis'') မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ထပဵု&quot; (Lime/Limestone) ရ။ ဓါတ်ထပဵု (Calcium carbonate) ဂှ် မၞိဟ်တအ် တီကၠုင်လဝ် နူခေတ်ကိုပ်ကၠာ သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲ ပရေင် သြိုင်ခၞံ (Mortar) သ္ၚိ ကေုာံ ဘုတ်ဘာ တအ်ရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၀၈ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ဂကူအင်္ဂလိက် [[Sir Humphry Davy]] ပါ်ပတိတ် လောဟ ကာလ်သဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ပထမအိုတ် နကဵု နဲကဲ လျးလလဳ (Electrolysis) ရ။ ညးဖျေံလဝ် ဓါတ်ထပဵု (Lime) ကေုာံ Mercury oxide တုဲ ပတိတ် လျးလလဳ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ခဲလောဟ ကာလ်သဳယာမ် ရ。&lt;ref name=&quot;Davy1808&quot;&gt;Davy, Humphry (1808). &quot;Electro-chemical researches on the decomposition of the earths&quot;. ''Philosophical Transactions of the Royal Society of London''. 98: 333–370.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဂကောံဓါတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် (Chemical Properties and Characteristics) ==
ကာလ်သဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် ၈၄၂ ဒီဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် တုဲ ဍိုန်ဍောတ်လောန် (မာန်ရေက် နကဵု ၜုန်) ရ။ 

ပ္ဍဲလပါ် ဓါတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ က္တဵုဒှ် လၟေင်ဓါတု ဗွဲမပြဟ် ကု ဍာ်တုဲ ပတိတ် ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ကေုာံ ဍာ်ဓါတ် Calcium hydroxide ရ (ဆဂး ဟွံထတ် ညံင် သဝ်ဒဳယာမ်)။ ယဝ်ရ တူပၟတ် ပ္ဍဲကျာ မ္ဂး ဍေဟ် ပတိတ် လျး အသာ်ဗ္ကေတ်-မိတ် (Brick-red flame) တုဲ က္တဵုဒှ် Calcium oxide (Quicklime) ကေုာံ Calcium nitride ရ။

== ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ (Forms and Abundance in Nature) ==
လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ ကာလ်သဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု မသုန် (Fifth most abundant element) တုဲ နွံ ၜိုတ် ၄.၁% သီုဖအိုတ်ရ။ 

ဟိုတ်နူ ဍေဟ် က္တဵုဒှ် အဆက်အစပ် ဓါတု ထတ်ဂှ်ရ၊ ပ္ဍဲသဘာဝမ္ဂး ကာလ်သဳယာမ် ဂှ် ဟွံမံင် ကေတ်တ် ရ။ ဗွဲမဂၠိုင် ဍေဟ် လေပ်မံင် ပ္ဍဲ ဓါတ်တၟအ် ဗီုကဵု ထပဵု (Limestone/Calcium carbonate), Gypsum (Calcium sulfate), ကေုာံ Fluorite (Calcium fluoride) တအ်ရ။ တၟအ် ထပဵု ဂှ် က္တဵုဒှ်လဝ် နူကဵု ဇုတ် ကေုာံ ခၟောက် သတ္တဝါ ဍာ် (Marine organisms) မစုက်ကောံလဝ် ပွိုင် သၞာံ ဗွဲမလအ်ရ。&lt;ref name=&quot;Greenwood1997&quot;&gt;Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements''. Butterworth-Heinemann. pp. 108–110.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် (Production and Extraction) ==
ပရေင်ပတိတ် ကာလ်သဳယာမ် လောဟ သ္အးဇ္ၚး ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ဝါတ်ဂါတ် တုဲ နွံပၟိက် ဒြဟတ်ဂၠိုင်ရ။ နဲကဲ အဓိက ဂှ် ဒှ် ပရေင် ဖျေံဂမ္တဴ (Thermal reduction) Calcium oxide ကု လောဟ အလူမဳနဳယာမ် ပ္ဍဲ ဂမ္တဴသၠုင် ကေုာံ ဒၞာဲဟွံမဲကျာ (Vacuum) ရ။ 
ဍုင် မပတိတ် ကာလ်သဳယာမ် လောဟ ဂၠိုင်အိုတ် ဂှ် ဒှ် ဍုင်ကြုက် (China)၊ ရုရှာ (Russia) ကေုာံ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (USA) ရ။

== ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် (Isotopes of Calcium) ==
ကာလ်သဳယာမ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် (Isotopes) မညိင်ဝတ် (Stable) တြဴ သာ်:
* '''Calcium-40 (⁴⁰Ca)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံဂၠိုင်အိုတ် (၉၆.၉%) ရ。
* '''Calcium-44 (⁴⁴Ca)''' ကေုာံ '''Calcium-42 (⁴²Ca)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် တၞဟ်တအ်ရ。
* '''Calcium-48 (⁴⁸Ca)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံကဵု အာယုက် (Half-life) လအ်လောန် (၄၃ ပြကောဋိ သၞာံ) တုဲ၊ သၟာသိပ္ပံတအ် စကာ ဍေဟ် သွက်ဂွံ ကၠောန်ပတိတ် ဒြပ်သ္အး သၟဝ် သ္ၚိအင် မၞုံကဵု လျိုင်ဇြိုင် (Superheavy elements) နကဵု စက် Particle accelerators ရ。&lt;ref name=&quot;Oganessian2004&quot;&gt;Oganessian, Yu. Ts. et al. (2004). &quot;Measurements of cross sections and decay properties of the isotopes of elements 112, 114, and 116 produced in the fusion reactions 233,238U, 242Pu, and 248Cm+48Ca&quot;. ''Physical Review C''. 70 (6): 064609.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် (Applications and Uses) ==
ကာလ်သဳယာမ် လောဟ ကေုာံ ဓါတ်ပံင်ကောံဍေဟ်တအ် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး:
# '''ပရေင် သြိုင်ခၞံ (Construction)''': Calcium carbonate (Limestone) ကေုာံ Calcium silicate တအ်ဂှ် ဒှ် ဓါတ် အဓိက သွက်ဂွံ ကၠောန် သဳမေန် (Cement) ကေုာံ ကောန်ကရေတ် (Concrete) ရ。
# '''လောဟ ပံင်နှဴ (Metallurgy)''': လောဟ ကာလ်သဳယာမ် ဂှ် ထပ်စုတ် ပ္ဍဲ ပသဲ (Steelmaking) သွက်ဂွံ သ္ပသ္အး ဓါတ် အံက်သဳဂျိန် ကေုာံ သာလ်ဖာ ညံင် ပသဲ ဂွံ ခိုင်က္ဍင်ရ。
# '''တဵုလွဳ ကေုာံ ဍာ် (Agriculture)''': ဓါတ်ထပဵု (Lime) ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ ဖအောန် ဓါတ်ဖျး (Acidity) ပ္ဍဲ တိ ကေုာံ သွက်ဂွံ သ္ပသ္အး ဍာ် (Water treatment) ရ。
# '''စၞစ ကေုာံ ဂဥုဲ (Food and Medicine)''': Calcium supplements တအ်ဂှ် စကာ သွက် ညးယဲ ဇုတ်ဍိုန် (Osteoporosis) ကေုာံ ထပ်စုတ် ပ္ဍဲ ဍာ်တှ်၊ ကွာင် တအ် သွက် ပရေင်ထတ်ယုက်ရ。

== ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ (Biological Role) ==
ကာလ်သဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဓါတ် အဓိက (Essential mineral) သွက် လမျီု သတ္တဝါ သီုဖအိုတ် ရ:
* '''ဇုတ် ကေုာံ ၚေက် (Bones and Teeth)''': ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ မၞိဟ်၊ ကာလ်သဳယာမ် ၉၉% ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ ဇုတ် ကေုာံ ၚေက် နဒဒှ် ဓါတ် Calcium phosphate (Hydroxyapatite) မသ္ပကဵု ညံင်ဂွံ မ္ၚိုဟ်ခိုင်ရ။
* '''ပရေင် ဆဲလ် ကေုာံ ဖျုန် (Cellular and Muscle Function)''': ကာလ်သဳယာမ် အီယောန် (Ca²⁺) ဂှ် ကိစ္စဇၞော် သွက် ဖျုန် (Muscles) ဂွံ ကၠောန်ကမၠောန် (Muscle contraction)၊ ဆီ ဂွံ ကလောအ် (Blood clotting)၊ ကေုာံ သွက်ဂွံ ပလံင် ပရိုင် ပ္ဍဲ နာဗ် (Nerve transmission) ရ。&lt;ref name=&quot;Weaver2006&quot;&gt;Weaver, C. M.; Heaney, R. P. (2006). ''Calcium in Human Health''. Humana Press. pp. 10–12.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ဓါတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် (Chemical Compounds) ==
* '''Calcium carbonate (CaCO₃)''': တၟအ်ထပဵု၊ ခၟောက်၊ ပုလဲ။ စကာ ပ္ဍဲ သဳမေန် ကေုာံ ဂဥုဲ။
* '''Calcium oxide (CaO)''': Quicklime (ထပဵုဂျိုင်)။ စကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ပသဲ ကေုာံ ပရေင်သ္အးဍာ်။
* '''Calcium sulfate (CaSO₄)''': Gypsum (ဂျိပ်သာမ်)။ စကာ ကၠောန် ပလာသတာ (Plaster of Paris) သွက် သြိုင်ခၞံ ကေုာံ လွဳ ဇုတ် ကဝ်ရ။
* '''Calcium chloride (CaCl₂)''': စကာ သွက်ဂွံ ဖအောန် ကဆံင် ကလောအ် ဍာ်ခဲ ပ္ဍဲ ဂၠံင်ဍာန် (De-icing) ရ။

== ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် (Safety and Hazards) ==
ကာလ်သဳယာမ် လောဟ သ္အးဇ္ၚး ဂှ် ယဝ်ရ စုက်လုက် ကု ဍာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဓါတ်ဖျး မ္ဂး ဍေဟ် ပတိတ် ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် တုဲ မလေပ် တူပၟတ် မာန်ရ။ 
ဓါတ် Calcium oxide (ထပဵုဂျိုင်) ဂှ် နွံကဵု ဓါတ် အယ်ကာလဳ ထတ်လောန် (Strong alkali) တုဲ ယဝ်ရ ဒးစၞာံ ဟွံသေင်မ္ဂး မတ် မ္ဂး ဍေဟ် စံင်ပလီု (Chemical burns) ဗွဲမဇြိုဟ်နက် မာန်ရ။

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် (Comparison with Other Elements) ==
ကာလ်သဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး:
* '''ကု မာဂ္ဂနဳသဳယာမ် (Magnesium)''': သီုၜါဂှ် ဒှ် အယ်ကာလာင် တိ လောဟ (Group 2) တုဲ နွံကဵု အခိုက် ကြပ်တုပ်ရ။ ဆဂး ကာလ်သဳယာမ် ဂှ် က္တဵုဒှ် အဆက်အစပ် ထတ်နူ မာဂ္ဂနဳသဳယာမ် တုဲ၊ လျိုင် ဇြိုင်နူရ။
* '''ကု သထရွန်တဳယာမ် (Strontium)''': သထရွန်တဳယာမ် ဂှ် နွံ သၟဝ် ကာလ်သဳယာမ် တုဲ က္တဵုဒှ် အဆက်အစပ် ဓါတု ထတ်နူ ဏီရ။ သီုၜါဝွံ မလေပ် ထပက်စုတ် ပ္ဍဲ ဇုတ် သတ္တဝါ ဂွံ တုပ်သၟဟ်ရ (ဟိုတ်ဂှ်ရ ဓါတ်ရေဒဳယဝ် သထရွန်တဳယာမ် ၉၀ ဂှ် အန္တရာယ် ဇၞော်ရ)။

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Periodic table}}
{{ဂိတုမန်ဂမၠိုင်}}

[[ကဏ္ဍ:ကာလ်သဳယာမ်]]
[[ကဏ္ဍ:အယ်ကာလာင် တိ လောဟဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>ai2biyjfi2wp9spn1nczvkatknvnhq9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59084</id>
      <parentid>59083</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T03:36:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59084</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14967" sha1="a8lmaihxz1gb110c79t59lckib1trfw" xml:space="preserve">{{Infobox element
| name = ကာလ်သဳယာမ်
| english_name = Calcium
| symbol = Ca
| atomic_number = 20
| atomic_mass = 40.078
| element_category = [[အယ်ကာလာင် တိ လောဟ]] (Alkaline earth metal)
| group = 2
| period = 4
| block = s-block
| appearance = သာ်သြန်-ဗု (Silvery-white) သၟဟ်ပတေင်
| image = [[File:Calcium_unter_Argon_flashed_macrophotography.jpg|250px|alt=လောဟ ကာလ်သဳယာမ်]]
| caption = လောဟ ကာလ်သဳယာမ် ဂိုင်စွံလဝ် ပ္ဍဲ ဓာတ်ကျာ အာဂေန်
| phase = Solid
| melting_point_K = 1115
| melting_point_C = 842
| boiling_point_K = 1757
| boiling_point_C = 1484
| density_stp = 1.55 g/cm3
| discovery = [[Humphry Davy]] (၁၈၀၈)
| first_isolation = [[Humphry Davy]] (၁၈၀၈)
}}

'''ကာလ်သဳယာမ်''' ({{lang-en|Calcium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓါတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Ca''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၂၀ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] (Periodic table) မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၂ (Group 2) မကော်ဂး [[အယ်ကာလာင် တိ လောဟ]] (Alkaline earth metals) ရ။ လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု ၜတ်တ် ကေုာံ ဍိုန်ဍောတ်တုဲ၊ ယဝ်ရ ဒးကျာမ္ဂး ဍေဟ် က္တဵုဒှ် အံက်သိုက် (Oxidation) တုဲ အသာ် လမ္စံက်-ပတေင် အာရ။

ကာလ်သဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု မသုန် ပ္ဍဲ လတူတိ တုဲ၊ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ သတ္တဝါ ကေုာံ မၞိဟ် မ္ဂး ဍေဟ် ဒှ် လောဟ မၞုံဂၠိုင်အိုတ်ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ ဓါတ်ပံင်ကောံ ကာလ်သဳယာမ် (ဗီုကဵု ဓါတ်ထပဵု) ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန် သြိုင်ခၞံ (သဳမေန်)၊ ကမၠောန် ပသဲ ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ ရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ယၟုမ္ဂး &quot;ကာလ်သဳယာမ်&quot; (Calcium) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် လေတ္တေန် ''calx'' (genitive ''calcis'') မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ထပဵု&quot; (Lime/Limestone) ရ။ ဓါတ်ထပဵု (Calcium carbonate) ဂှ် မၞိဟ်တအ် တီကၠုင်လဝ် နူခေတ်ကိုပ်ကၠာ သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲ ပရေင် သြိုင်ခၞံ (Mortar) သ္ၚိ ကေုာံ ဘုတ်ဘာ တအ်ရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၀၈ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ဂကူအင်္ဂလိက် [[Sir Humphry Davy]] ပါ်ပတိတ် လောဟ ကာလ်သဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ပထမအိုတ် နကဵု နဲကဲ လျးလလဳ (Electrolysis) ရ။ ညးဖျေံလဝ် ဓါတ်ထပဵု (Lime) ကေုာံ Mercury oxide တုဲ ပတိတ် လျးလလဳ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ခဲလောဟ ကာလ်သဳယာမ် ရ。&lt;ref name=&quot;Davy1808&quot;&gt;Davy, Humphry (1808). &quot;Electro-chemical researches on the decomposition of the earths&quot;. ''Philosophical Transactions of the Royal Society of London''. 98: 333–370.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဂကောံဓါတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် (Chemical Properties and Characteristics) ==
ကာလ်သဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် ၈၄၂ ဒီဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် တုဲ ဍိုန်ဍောတ်လောန် (မာန်ရေက် နကဵု ၜုန်) ရ။ 

ပ္ဍဲလပါ် ဓါတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ က္တဵုဒှ် လၟေင်ဓါတု ဗွဲမပြဟ် ကု ဍာ်တုဲ ပတိတ် ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ကေုာံ ဍာ်ဓါတ် Calcium hydroxide ရ (ဆဂး ဟွံထတ် ညံင် သဝ်ဒဳယာမ်)။ ယဝ်ရ တူပၟတ် ပ္ဍဲကျာ မ္ဂး ဍေဟ် ပတိတ် လျး အသာ်ဗ္ကေတ်-မိတ် (Brick-red flame) တုဲ က္တဵုဒှ် Calcium oxide (Quicklime) ကေုာံ Calcium nitride ရ။

== ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ (Forms and Abundance in Nature) ==
လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ ကာလ်သဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု မသုန် (Fifth most abundant element) တုဲ နွံ ၜိုတ် ၄.၁% သီုဖအိုတ်ရ။ 

ဟိုတ်နူ ဍေဟ် က္တဵုဒှ် အဆက်အစပ် ဓါတု ထတ်ဂှ်ရ၊ ပ္ဍဲသဘာဝမ္ဂး ကာလ်သဳယာမ် ဂှ် ဟွံမံင် ကေတ်တ် ရ။ ဗွဲမဂၠိုင် ဍေဟ် လေပ်မံင် ပ္ဍဲ ဓါတ်တၟအ် ဗီုကဵု ထပဵု (Limestone/Calcium carbonate), Gypsum (Calcium sulfate), ကေုာံ Fluorite (Calcium fluoride) တအ်ရ။ တၟအ် ထပဵု ဂှ် က္တဵုဒှ်လဝ် နူကဵု ဇုတ် ကေုာံ ခၟောက် သတ္တဝါ ဍာ် (Marine organisms) မစုက်ကောံလဝ် ပွိုင် သၞာံ ဗွဲမလအ်ရ。&lt;ref name=&quot;Greenwood1997&quot;&gt;Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements''. Butterworth-Heinemann. pp. 108–110.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် (Production and Extraction) ==
ပရေင်ပတိတ် ကာလ်သဳယာမ် လောဟ သ္အးဇ္ၚး ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ဝါတ်ဂါတ် တုဲ နွံပၟိက် ဒြဟတ်ဂၠိုင်ရ။ နဲကဲ အဓိက ဂှ် ဒှ် ပရေင် ဖျေံဂမ္တဴ (Thermal reduction) Calcium oxide ကု လောဟ အလူမဳနဳယာမ် ပ္ဍဲ ဂမ္တဴသၠုင် ကေုာံ ဒၞာဲဟွံမဲကျာ (Vacuum) ရ။ 
ဍုင် မပတိတ် ကာလ်သဳယာမ် လောဟ ဂၠိုင်အိုတ် ဂှ် ဒှ် ဍုင်ကြုက် (China)၊ ရုရှာ (Russia) ကေုာံ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (USA) ရ။

== ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် (Isotopes of Calcium) ==
ကာလ်သဳယာမ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် (Isotopes) မညိင်ဝတ် (Stable) တြဴ သာ်:
* '''Calcium-40 (⁴⁰Ca)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံဂၠိုင်အိုတ် (၉၆.၉%) ရ。
* '''Calcium-44 (⁴⁴Ca)''' ကေုာံ '''Calcium-42 (⁴²Ca)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် တၞဟ်တအ်ရ。
* '''Calcium-48 (⁴⁸Ca)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံကဵု အာယုက် (Half-life) လအ်လောန် (၄၃ ပြကောဋိ သၞာံ) တုဲ၊ သၟာသိပ္ပံတအ် စကာ ဍေဟ် သွက်ဂွံ ကၠောန်ပတိတ် ဒြပ်သ္အး သၟဝ် သ္ၚိအင် မၞုံကဵု လျိုင်ဇြိုင် (Superheavy elements) နကဵု စက် Particle accelerators ရ。&lt;ref name=&quot;Oganessian2004&quot;&gt;Oganessian, Yu. Ts. et al. (2004). &quot;Measurements of cross sections and decay properties of the isotopes of elements 112, 114, and 116 produced in the fusion reactions 233,238U, 242Pu, and 248Cm+48Ca&quot;. ''Physical Review C''. 70 (6): 064609.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် (Applications and Uses) ==
ကာလ်သဳယာမ် လောဟ ကေုာံ ဓါတ်ပံင်ကောံဍေဟ်တအ် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး:
# '''ပရေင် သြိုင်ခၞံ (Construction)''': Calcium carbonate (Limestone) ကေုာံ Calcium silicate တအ်ဂှ် ဒှ် ဓါတ် အဓိက သွက်ဂွံ ကၠောန် သဳမေန် (Cement) ကေုာံ ကောန်ကရေတ် (Concrete) ရ。
# '''လောဟ ပံင်နှဴ (Metallurgy)''': လောဟ ကာလ်သဳယာမ် ဂှ် ထပ်စုတ် ပ္ဍဲ ပသဲ (Steelmaking) သွက်ဂွံ သ္ပသ္အး ဓါတ် အံက်သဳဂျိန် ကေုာံ သာလ်ဖာ ညံင် ပသဲ ဂွံ ခိုင်က္ဍင်ရ。
# '''တဵုလွဳ ကေုာံ ဍာ် (Agriculture)''': ဓါတ်ထပဵု (Lime) ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ ဖအောန် ဓါတ်ဖျး (Acidity) ပ္ဍဲ တိ ကေုာံ သွက်ဂွံ သ္ပသ္အး ဍာ် (Water treatment) ရ。
# '''စၞစ ကေုာံ ဂဥုဲ (Food and Medicine)''': Calcium supplements တအ်ဂှ် စကာ သွက် ညးယဲ ဇုတ်ဍိုန် (Osteoporosis) ကေုာံ ထပ်စုတ် ပ္ဍဲ ဍာ်တှ်၊ ကွာင် တအ် သွက် ပရေင်ထတ်ယုက်ရ。

== ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ (Biological Role) ==
ကာလ်သဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဓါတ် အဓိက (Essential mineral) သွက် လမျီု သတ္တဝါ သီုဖအိုတ် ရ:
* '''ဇုတ် ကေုာံ ၚေက် (Bones and Teeth)''': ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ မၞိဟ်၊ ကာလ်သဳယာမ် ၉၉% ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ ဇုတ် ကေုာံ ၚေက် နဒဒှ် ဓါတ် Calcium phosphate (Hydroxyapatite) မသ္ပကဵု ညံင်ဂွံ မ္ၚိုဟ်ခိုင်ရ။
* '''ပရေင် ဆဲလ် ကေုာံ ဖျုန် (Cellular and Muscle Function)''': ကာလ်သဳယာမ် အီယောန် (Ca²⁺) ဂှ် ကိစ္စဇၞော် သွက် ဖျုန် (Muscles) ဂွံ ကၠောန်ကမၠောန် (Muscle contraction)၊ ဆီ ဂွံ ကလောအ် (Blood clotting)၊ ကေုာံ သွက်ဂွံ ပလံင် ပရိုင် ပ္ဍဲ နာဗ် (Nerve transmission) ရ。&lt;ref name=&quot;Weaver2006&quot;&gt;Weaver, C. M.; Heaney, R. P. (2006). ''Calcium in Human Health''. Humana Press. pp. 10–12.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ဓါတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် (Chemical Compounds) ==
* '''Calcium carbonate (CaCO₃)''': တၟအ်ထပဵု၊ ခၟောက်၊ ပုလဲ။ စကာ ပ္ဍဲ သဳမေန် ကေုာံ ဂဥုဲ။
* '''Calcium oxide (CaO)''': Quicklime (ထပဵုဂျိုင်)။ စကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ပသဲ ကေုာံ ပရေင်သ္အးဍာ်။
* '''Calcium sulfate (CaSO₄)''': Gypsum (ဂျိပ်သာမ်)။ စကာ ကၠောန် ပလာသတာ (Plaster of Paris) သွက် သြိုင်ခၞံ ကေုာံ လွဳ ဇုတ် ကဝ်ရ။
* '''Calcium chloride (CaCl₂)''': စကာ သွက်ဂွံ ဖအောန် ကဆံင် ကလောအ် ဍာ်ခဲ ပ္ဍဲ ဂၠံင်ဍာန် (De-icing) ရ။

== ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် (Safety and Hazards) ==
ကာလ်သဳယာမ် လောဟ သ္အးဇ္ၚး ဂှ် ယဝ်ရ စုက်လုက် ကု ဍာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဓါတ်ဖျး မ္ဂး ဍေဟ် ပတိတ် ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် တုဲ မလေပ် တူပၟတ် မာန်ရ။ 
ဓါတ် Calcium oxide (ထပဵုဂျိုင်) ဂှ် နွံကဵု ဓါတ် အယ်ကာလဳ ထတ်လောန် (Strong alkali) တုဲ ယဝ်ရ ဒးစၞာံ ဟွံသေင်မ္ဂး မတ် မ္ဂး ဍေဟ် စံင်ပလီု (Chemical burns) ဗွဲမဇြိုဟ်နက် မာန်ရ။

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် (Comparison with Other Elements) ==
ကာလ်သဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး:
* '''ကု မာဂ္ဂနဳသဳယာမ် (Magnesium)''': သီုၜါဂှ် ဒှ် အယ်ကာလာင် တိ လောဟ (Group 2) တုဲ နွံကဵု အခိုက် ကြပ်တုပ်ရ။ ဆဂး ကာလ်သဳယာမ် ဂှ် က္တဵုဒှ် အဆက်အစပ် ထတ်နူ မာဂ္ဂနဳသဳယာမ် တုဲ၊ လျိုင် ဇြိုင်နူရ။
* '''ကု သထရွန်တဳယာမ် (Strontium)''': သထရွန်တဳယာမ် ဂှ် နွံ သၟဝ် ကာလ်သဳယာမ် တုဲ က္တဵုဒှ် အဆက်အစပ် ဓါတု ထတ်နူ ဏီရ။ သီုၜါဝွံ မလေပ် ထပက်စုတ် ပ္ဍဲ ဇုတ် သတ္တဝါ ဂွံ တုပ်သၟဟ်ရ (ဟိုတ်ဂှ်ရ ဓါတ်ရေဒဳယဝ် သထရွန်တဳယာမ် ၉၀ ဂှ် အန္တရာယ် ဇၞော်ရ)။

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Periodic table}}


[[ကဏ္ဍ:ကာလ်သဳယာမ်]]
[[ကဏ္ဍ:အယ်ကာလာင် တိ လောဟဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>a8lmaihxz1gb110c79t59lckib1trfw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သကာန်ဒဳယာမ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12738</id>
    <revision>
      <id>59085</id>
      <timestamp>2026-10-25T03:42:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox element | name = သကာန်ဒဳယာမ် | english_name = Scandium | symbol = Sc | atomic_number = 21 | atomic_mass = 44.955908 | element_category = [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal) | group = 3 | period = 4 | block = d-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု (Silvery white) | image = File:Scandium_sublimed_dendritic_and_macroscopic_crystals.jpg|250px|alt=လောဟ သ...&quot;</comment>
      <origin>59085</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16124" sha1="0uhk03l4btoox52538wakc7p0lzkceh" xml:space="preserve">{{Infobox element
| name = သကာန်ဒဳယာမ်
| english_name = Scandium
| symbol = Sc
| atomic_number = 21
| atomic_mass = 44.955908
| element_category = [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal)
| group = 3
| period = 4
| block = d-block
| appearance = သာ်သြန်-ဗု (Silvery white)
| image = [[File:Scandium_sublimed_dendritic_and_macroscopic_crystals.jpg|250px|alt=လောဟ သကာန်ဒဳယာမ်]]
| caption = ခဲလောဟ သကာန်ဒဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ၉၉.၉၉%
| phase = Solid
| melting_point_K = 1814
| melting_point_C = 1541
| boiling_point_K = 3109
| boiling_point_C = 2836
| density_stp = 2.985 g/cm3
| discovery = [[Lars Fredrik Nilson]] (၁၈၇၉)
| first_isolation = Per Teodor Cleve (၁၈၇၉)
}}

'''သကာန်ဒဳယာမ်''' ({{lang-en|Scandium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓါတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Sc''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၂၁ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] (Periodic table) မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၃ (Group 3) တုဲ ဒှ် [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal) ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ ကဆံင် ၄ ရ။ လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု ၜတ်တ်တုဲ လျိုင် သာလောန်ရ။ သကာန်ဒဳယာမ် ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ပံင်နှဴ ကု ဒြပ်သ္အး တၟအ် ကေဝ်ဝါတ် (Rare-earth elements) မပ္တံကဵု ယေတ်ထရဳယာမ် တုဲ ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ ဓါတ်တၟအ် သဘာဝ ဂမၠိုင်ရ။

ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ သကာန်ဒဳယာမ် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ပရေင်ကၠောန် လောဟ ပံင်နှဴ အလူမဳနဳယာမ်-သကာန်ဒဳယာမ် (Aluminium-scandium alloys) သွက် ကမၠောန် သြိုင်ခၞံ က္ၜင်ကျာ ဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ ကိရိယာ ပရေင်ဝေင်ဇိုင် မပ္တံကဵု ဇုတ် ကွဳလိုန်ဓါတ် ကေုာံ တၞုင်ၜိုတ် ဘေတ်သဘဝ် ရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ယၟုမ္ဂး &quot;သကာန်ဒဳယာမ်&quot; (Scandium) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် လေတ္တေန် ''Scandia'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဒေသ သကာန်ဒဳနေဗဳယျာ (Scandinavia) ရ။ 

ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဂၠာဲဆဵုဏီ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၆၉ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ [[Dmitri Mendeleev]] (ညးမခၞံ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး) ညးဟီုလဝ် ကြိုတ် (Predict) ဒဒှ်ရ ဒြပ်သ္အး တၟိမွဲ မၞုံကဵု လျိုင်အက်တောမ် အကြာ ၄၀ ကဵု ၄၈ သ္ဒးနွံရောင် တုဲ ညးကဵုလဝ် ယၟု &quot;ekaboron&quot; (ဧကဗဝ်ရောန်) ရ။ ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၇၉ သၟာသိပ္ပံ ဂကူသွိတ်ဒေန် [[Lars Fredrik Nilson]] ကေုာံ ဂကောံညးတအ် ဂၠာဲဆဵုကေတ် ဒြပ်သ္အး ဝွံ ပ္ဍဲအခိင် ညးတအ် စမ်ၜတ် တၟအ် euxenite ကေုာံ gadolinite မဂွံဆဵု ပ္ဍဲ သကာန်ဒဳနေဗဳယျာ ရ။ အခိုက်အလိုက် ဒြပ်သ္အး ဝွံ တုပ်သၟဟ်ဒၟံင် ကု ဧကဗဝ်ရောန် မေန်ဒလဳယေပ် မဟီုလဝ်ဂှ် ကွက်တိက်ရ。&lt;ref name=&quot;Nilson1879&quot;&gt;Nilson, L. F. (1879). &quot;Sur l'ytterbine, terre nouvelle de M. Marignac&quot;. ''Comptes Rendus''. 88: 642–647.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဂကောံဓါတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် (Chemical Properties and Characteristics) ==
သကာန်ဒဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ သာ (Light metal) မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် (Melting point) ၁၅၄၁ ဒီဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ရ။

ပ္ဍဲလပါ် ဓါတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ က္တဵုဒှ် လၟေင်ဓါတု (Reactive) ကု ဍာ်ဓါတ် ဗီုကဵု Hydrochloric acid တုဲ ပတိတ် ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ရ။ သကာန်ဒဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ဒးကျာမ္ဂး အသာ် သြန်-ဗု ဂှ် ပြံင်လှာဲအာ ဒှ် အသာ် ဍာ်မိတ် ဟွံသေင်မ္ဂး အသာ်ပ္ကဴမၠဵု (Yellowish or pinkish cast) ဟိုတ်နူ က္တဵုဒှ် ဗွိုက် အံက်သိုက် (Scandium oxide) ရ။ ပ္ဍဲ ဒြပ်ပံင်ကောံ ဓါတု ဗွဲမဂၠိုင်မ္ဂး ဍေဟ် နွံ ပ္ဍဲ ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် (Oxidation state) +3 လၟိုန်ရ。

== ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ (Forms and Abundance in Nature) ==
လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ သကာန်ဒဳယာမ် ဝွံ ဟွံသေင် ဒြပ်သ္အး မအောန်လောန် (Rare element) ရ။ ဍေဟ် နွံ ၜိုတ် ၂၂ ပ္ဍဲ မွဲ ပြကောဋိ (22 ppm) တုဲ နွံဂၠိုင်နူ ခဲ (Lead) ဏီရ။

ဆဂး ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဟွံပကောံမံင် မွဲဒၞာဲဓဝ် (Not concentrated in specific deposits) ကေုာံ လေပ် ပြးဇး မံင် အကြာ တၟအ် ကေဝ်ဝါတ် တၞဟ်တအ်ဂှ်ရ၊ ဍေဟ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မခါဲကေတ် ဝါတ်ဂါတ်လောန် (Difficult to extract) မွဲရ။ တၟအ် Thortveitite ဂှ် ဒှ် ဓါတ်တၟအ် မၞုံကဵု သကာန်ဒဳယာမ် ဂၠိုင်အိုတ် (စဵုကဵု ၄၅% သကာန်ဒဳယာမ် အံက်သိုက်) ဆဂး တၟအ်ဝွံ ဂွံဆဵုကေတ် ဝါတ်ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ဍုင် နဝ်ဝေ ကေုာံ မာဒါဂါသကာ ရ。&lt;ref name=&quot;Emsley2001&quot;&gt;Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 379–382.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် (Production and Extraction) ==
ပရေင်ပတိတ် သကာန်ဒဳယာမ် လောဟ သ္အးဇ္ၚး ဂှ် ဇြိုင်သန် ကေုာံ ၚုဟ်မး က္ဍင်လောန်ရ (ၚုဟ် သၠုင်နူ ထဝ် လဆောဝ်)။ အလုံမွဲဂၠးတိမ္ဂး ပရေင်ပတိတ် သကာန်ဒဳယာမ် မွဲသၞာံမ္ဂး နွံ ဆ ၜိုတ် ၁၅-၂၀ တာန် ဓဝ်ရ။ 

ဗွဲမဂၠိုင် ညးတအ် ပတိတ် သကာန်ဒဳယာမ် နဒဒှ် ကပေါတ်ကြဴ (Byproduct) နူကဵု ပရေင် ခါဲ ယူရေနဳယာမ် (Uranium extraction) ဟွံသေင်မ္ဂး တၟအ် ဗံက်သိုက် (Bauxite residue / Red mud) ရ။ ဍုင် မပတိတ် သကာန်ဒဳယာမ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ဍုင်ကြုက်၊ ရုရှာ၊ ယူကရေန် (Ukraine) ကေုာံ ဖဳလေတ်ပိန် တအ်ရ。 

== ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် (Isotopes of Scandium) ==
သကာန်ဒဳယာမ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် (Isotopes) မညိင်ဝတ် (Stable) ဆ မွဲသာ်ဓဝ်ရ မတွဟ်ဂး '''Scandium-45 (⁴⁵Sc)''' ရ:
* '''Scandium-45 (⁴⁵Sc)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံ ပ္ဍဲသဘာဝ ၁၀၀% ရ။
* '''Scandium-46 (⁴⁶Sc)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် (Radioactive isotope) မၞုံကဵု အာယုက် (Half-life) ၈၃.၈ တ္ၚဲ ရ။ ဍေဟ်ဝွံ စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန်ရုင်စက် ကၠေင် (Oil refining) နဒဒှ် ဓါတ် ဗက်စၟတ် (Radioactive tracer) သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ဍာ်ကၠေင် ဇွောဝ် (Leak detection) ပ္ဍဲ ပိုက် ဂမၠိုင်ရ。&lt;ref name=&quot;Greenwood1997&quot;&gt;Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 946–948.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် (Applications and Uses) ==
သကာန်ဒဳယာမ် ဂှ် စကာ အဓိက ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကွတ်ပညာ သၠုင်သၠုင်:
# '''လောဟ ပံင်နှဴ အလူမဳနဳယာမ် (Aluminium-Scandium Alloys)''': ယဝ်ရ ထပ်စုတ် သကာန်ဒဳယာမ် ၜိုတ် ၀.၁% ကဵု ၀.၅% ပ္ဍဲ အလူမဳနဳယာမ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် သ္ပကဵု ညံင် အလူမဳနဳယာမ် ဂွံ မ္ၚိုဟ်ခိုင်က္ဍင် ကေုာံ ဂဟဵု (Welding) ဂွံ ခိုဟ်ရ။ ဍေဟ်ဝွံ စကာလဝ် ပ္ဍဲ က္ၜင်ကျာ ပၞာန် ရုရှာ (MiG-29) ကေုာံ လၟုဟ် စကာ ပ္ဍဲ ဇုတ် ကွဳလိုန်ဓါတ် ပြိုင် (Racing bicycles)၊ တၞုင်ၜိုတ် ဘေတ်သဘဝ် (Baseball bats) ကေုာံ ဒုံးပျံ ရ。
# '''လျး မေတ်တယ် ဟာလိုက် (Metal-Halide Lamps)''': ဓါတ် Scandium iodide (ScI₃) ဂှ် ထပ်စုတ် ပ္ဍဲ မပၟတ် လျးလလဳ သၠုင်သၠုင် သွက်ဂွံ ပတိတ် လျး မတုပ် ကု လျးတ္ၚဲ ရ။ မပၟတ် ဏအ်ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ သလာတ် ဝေင်ဇိုင် (Stadiums) ကေုာံ ကမၠောန် ရုပ်ဒမျိုင် (Film industry) ရ。
# '''သံလိုက် အာကာသ (Solid oxide fuel cells)''': Scandia-stabilized zirconia ဂှ် စကာ နဒဒှ် ဓါတ်ကၠောအ် (Electrolyte) ပ္ဍဲ စက် SOFC သွက်ဂွံ ပတိတ် ဒြဟတ်လလဳ နူကဵု ဓာတ်ကျာ ရ。

== ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ (Biological Role) ==
သကာန်ဒဳယာမ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်းကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ သွက် သတ္တဝါ ကေုာံ တၞံဆု တအ်ရ (No known biological role)။ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ မၞိဟ် မ္ဂး သကာန်ဒဳယာမ် နွံ ဆ ၜိုတ် ၀.၂ မဳလဳဂရာမ် ဓဝ်ရ တုဲ ဍေဟ် ဟွံသ္ပ ကဵု ဖဵု ဟွံသေင်မ္ဂး ဒုဟ် မွဲသာ်ရ။
ဗွဲဓမ္မတာမ္ဂး လောဟ သကာန်ဒဳယာမ် ဂှ် ဟွံမဲ ကု ဂျိ (Low toxicity) ကီုလေဝ်၊ ဓါတ်ပံင်ကောံ သကာန်ဒဳယာမ် လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ယဝ်ရ ယီုလုပ်အာမ္ဂး လေပ် က္တဵုဒှ် အန္တရာယ် ကသအ် မာန်ရ။

== ၈။ ဓါတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် (Chemical Compounds) ==
* '''Scandium oxide (Sc₂O₃)''': ကော်ဂး Scandia ရ။ စကာ သွက်ဂွံ ကၠောန် မပၟတ် လျး သၠုင် ကေုာံ စကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကမှ် (Ceramics) ရ။
* '''Scandium chloride (ScCl₃)''': စကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဓါတု ကေုာံ နဒဒှ် ဓါတ်ကၠောအ် (Catalyst)။
* '''Scandium triflate (Sc(OTf)₃)''': ဒှ် ဓါတ် Lewis acid မသ္အးဇ္ၚး ကေုာံ လေပ်စကာ ဂွံ ပ္ဍဲ ဍာ်၊ တုဲ ဒှ် ဓါတ်ကၠောအ် အဓိက ပ္ဍဲ ဓါတု ဩဂဲနေတ် (Organic chemistry synthesis) ရ。&lt;ref name=&quot;Cotton1999&quot;&gt;Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley &amp; Sons. pp. 775–778.&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် (Safety and Hazards) ==
သကာန်ဒဳယာမ် လောဟ ဂှ် ယဝ်ရ နွံ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ကလောံဇၞော်ဇၞော် မ္ဂး ဟွံမဲ ကု အန္တရာယ် ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ နွံ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ခဗိုက် (Powder) ဟွံသေင်မ္ဂး ကရေက်သောဲသောဲ မ္ဂး ဍေဟ် မလေပ် တူပၟတ် လောဲသွာ (Highly flammable) ပ္ဍဲ ကျာ ရ။ ယဝ်ရ တူပၟတ်မ္ဂး ဒးစကာ ကိရိယာ ပလိုတ်ပၟတ် Class D ဓဝ်ရ၊ စကာ ဍာ် ဟွံဂွံရ။

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် (Comparison with Other Elements) ==
သကာန်ဒဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး:
* '''ကု အလူမဳနဳယာမ် (Aluminium)''': သကာန်ဒဳယာမ် ဂှ် လျိုင် ဇြိုင်နူ အလူမဳနဳယာမ် ညိ (2.98 vs 2.70 g/cm³) ဆဂး ဍေဟ် မ္ၚိုဟ်ခိုင်နူ ဗွဲမလောန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပံင်နှဴ သီုၜါမ္ဂး ကလိဂွံ လောဟ မသာ ကေုာံ ခိုင်ကၠိုက်ရ။
* '''ကု ယေတ်ထရဳယာမ် (Yttrium)''': သီုၜါဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၃ (Group 3) တုဲ နွံကဵု အခိုက်အလိုက် ဓါတု ကြပ်တုပ်လောန်ရ။ သီုၜါဝွံ မလေပ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ ဓါတ်တၟအ် တုပ်သၟဟ် ကေုာံ နွံ ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် +3 တုပ်ရ။

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Periodic table}}

[[ကဏ္ဍ:သကာန်ဒဳယာမ်]]
[[ကဏ္ဍ:လောဟ ကၠာဲဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>0uhk03l4btoox52538wakc7p0lzkceh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တဳတာနဳယာမ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12739</id>
    <revision>
      <id>59086</id>
      <timestamp>2026-10-25T03:43:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox element | name = တဳတာနဳယာမ် | english_name = Titanium | symbol = Ti | atomic_number = 22 | atomic_mass = 47.867 | element_category = [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal) | group = 4 | period = 4 | block = d-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု (Silvery-white) မၞုံကဵု လျး | image = File:Titan-crystal_bar.JPG|250px|alt=လောဟ တဳတာ...&quot;</comment>
      <origin>59086</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16771" sha1="3wkp09g47uos7n0zxwtdlrvokuc2ree" xml:space="preserve">{{Infobox element
| name = တဳတာနဳယာမ်
| english_name = Titanium
| symbol = Ti
| atomic_number = 22
| atomic_mass = 47.867
| element_category = [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal)
| group = 4
| period = 4
| block = d-block
| appearance = သာ်သြန်-ဗု (Silvery-white) မၞုံကဵု လျး
| image = [[File:Titan-crystal_bar.JPG|250px|alt=လောဟ တဳတာနဳယာမ်]]
| caption = ကလောံ လောဟ တဳတာနဳယာမ် (Titanium crystal bar) သ္အးဇ္ၚး ၉၉.၉၉%
| phase = Solid
| melting_point_K = 1941
| melting_point_C = 1668
| boiling_point_K = 3560
| boiling_point_C = 3287
| density_stp = 4.506 g/cm3
| discovery = [[William Gregor]] (၁၇၉၁)
| first_isolation = [[Jöns Jakob Berzelius]] (၁၈၂၅)
| named_by = [[Martin Heinrich Klaproth]] (၁၇၉၅)
}}

'''တဳတာနဳယာမ်''' ({{lang-en|Titanium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Ti''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၂၂ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] (Periodic table) မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၄ (Group 4) တုဲ ဒှ် [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal) ရ။ လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု ၜတ်တ်၊ လျိုင် သာလောန်၊ ဍိုတ်က္ဍင် ဗွဲမလောန် ကေုာံ ဟွံလေပ် က္တဵုဒှ် နှိင် (Corrosion resistant) သီုကဵု ပ္ဍဲ ဍာ်မှာသၟိတ်၊ ဍာ်ရမတ် ကေုာံ ကလဝ်ရေန် ရ။

တဳတာနဳယာမ် ဂှ် ဒှ် လောဟ မၞုံကဵု အစောမ် သၠုင်အိုတ် သွက်ဂွံ ဒုင်ဒဝ် ဒြဟတ်ဇြိုင် ပ္ဍဲအကြာ လောဟ မၞုံကဵု လျိုင်သာ တအ် (Highest strength-to-weight ratio) ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ တဳတာနဳယာမ် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ပရေင်ကၠောန် လောဟ ပံင်နှဴ သွက် ကမၠောန် သြိုင်ခၞံ က္ၜင်ကျာ ဇၞော်ဇၞော် (Aerospace)၊ ကွဳစက်၊ လွဟ်ပၞာန် ကေုာံ ကိရိယာ ပရေင်ဂဥုဲ (Medical implants) ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဟွံက္တဵုဒှ် အန္တရာယ် ကု ခန္ဓကာယ မၞိဟ် (Biocompatible) ရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ယၟုမ္ဂး &quot;တဳတာနဳယာမ်&quot; (Titanium) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် ဂရိတ် ''Titans'' မဒှ် ယၟု ကောန်ကျာ် ဂမၠိုင် (Sons of the Earth) ပ္ဍဲ ဝင်ပုရာဏ် ဂရိတ်ရ။ 

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၉၁ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ကေုာံ လကျာ် ဂကူအင်္ဂလိက် [[William Gregor]] ဂွံဆဵုကေတ် ဒြပ်သ္အး ဝွံ ပထမအိုတ် ပ္ဍဲအခိင် ညးစမ်ၜတ် တၟအ်ဗတဳ လမ္စံက် (Ilmenite) မဂွံဆဵု ပ္ဍဲ ဒေသ Cornwall ရ။ ညးကော်စလဝ် ဍေဟ် &quot;manaccanite&quot; ရ။ ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၉၅ ဂှ် သၟာဓာတု ဂကူဂျာမာန် [[Martin Heinrich Klaproth]] လေဝ် ဂွံဆဵုကေတ် ဓာတ်ဝွံ ပ္ဍဲ တၟအ် Rutile တုဲ ညးခုတ်လဝ် ယၟု &quot;Titanium&quot; အတိုင် ယၟု ကောန်ကျာ် ဂရိတ် ရ။ စိုပ်သၞာံ ၁၉၁၀ ဂှ်မှ သၟာသိပ္ပံ [[Matthew A. Hunter]] ဂွံပါ်ပတိတ် လောဟ တဳတာနဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ၉၉.၉% ပထမအိုတ် နကဵု နဲကဲ Hunter process ရ。&lt;ref name=&quot;Emsley2001&quot;&gt;Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 457–460.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် (Chemical Properties and Characteristics) ==
တဳတာနဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ သာ ကေုာံ ဍိုတ်က္ဍင်လောန် (Strong and light) မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် ၁၆၆၈ ဒီဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် (မသၠုင်နူ ပသဲ ဏီ) ရ။ လျိုင် ဍေဟ်ဂှ် ဇြိုင်နူ အလူမဳနဳယာမ် ၆၀% ကီုလေဝ် ဍိုတ်က္ဍင်နူ ၜါဆ ရ။

ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ က္တဵုဒှ် အဆက်အစပ် (Reactivity) အောန်လောန် ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ဓမ္မတာ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် က္တဵုဗဒှ်လဝ် ဗွိုက် အံက်သိုက် (Titanium dioxide) ဗွဲမခိုင်ကၠိုက် ပ္ဍဲ လတူ စၞာံ ဍေဟ်ရ။ ဗွိုက်ဝွံ စဵုဒၞာ ညံင် တဳတာနဳယာမ် ဟွံဂွံ ဆက်လီုလာ် ဟွံသေင်မ္ဂး က္တဵုဒှ် နှိင် (Corrosion) ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ဂမ္တဴသၠုင် (လတူ ၈၀၀ ဒီဂရဳ သေန်တဳဂရိတ်) မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် တူပၟတ် ပ္ဍဲ ဓာတ်ကျာ အံက်သဳဂျိန် ကေုာံ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် မာန်ရ。

== ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ (Forms and Abundance in Nature) ==
လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ တဳတာနဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု ဒစိတ် (Ninth most abundant element) တုဲ နွံ ၜိုတ် ၀.၆% သီုဖအိုတ်ရ။ 

တဳတာနဳယာမ် ဂှ် ဟွံမံင် ကေတ်တ် ပ္ဍဲသဘာဝ တုဲ၊ ဗွဲမဂၠိုင် လေပ်မံင် ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် ဗီုကဵု Ilmenite (FeTiO₃), Rutile (TiO₂), ကေုာံ Titanite တအ်ရ။ တၟအ် Ilmenite ဂှ် ဒှ် တၟအ် အဓိက သွက်ဂွံ ပတိတ် တဳတာနဳယာမ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိရ။ ပါဲနူ လတူတိတုဲ တဳတာနဳယာမ် ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ ဓါတ်တၟအ် မကၠုင်နူ ဂိတု ကေုာံ သၞံင် တၞဟ်တအ် ကီုရ。&lt;ref name=&quot;Greenwood1997&quot;&gt;Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements''. Butterworth-Heinemann. pp. 958–961.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် (Production and Extraction) ==
ပရေင်ပတိတ် တဳတာနဳယာမ် လောဟ ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ဝါတ်ဂါတ်လောန် တုဲ စကာ ဒြဟတ်ဂၠိုင်ရ။ နဲကဲ အဓိက မစကာ လၟုဟ်ဂှ် ဒှ် '''Kroll process''' (နဲကဲ ခရဝ်လ်) ရ။ 
ညးတအ် ပၠုပ်စုတ် ဓာတ်ကျာ ကလဝ်ရေန် (Chlorine) ပ္ဍဲ တၟအ် Rutile ဟွံသေင်မ္ဂး Ilmenite တုဲ ပတိတ် Titanium tetrachloride (TiCl₄) ရ။ ကြဴနူဂှ် စကာ လောဟ မာဂ္ဂနဳသဳယာမ် ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ၈၀၀ ဒီဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် သွက်ဂွံ ဖျေံဂမ္တဴ (Reduction) တုဲ ကလိဂွံ ကလောံ တဳတာနဳယာမ် မသ္အးဇ္ၚး (Titanium sponge) ရ။ 
ဍုင် မပတိတ် တဳတာနဳယာမ် လောဟ ဂၠိုင်အိုတ် ဂှ် ဒှ် ဍုင်ကြုက်၊ ဂျပေန်၊ ရုရှာ ကေုာံ ကာဇာတ်သတာန် (Kazakhstan) ရ。

== ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် (Isotopes of Titanium) ==
တဳတာနဳယာမ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် (Isotopes) မညိင်ဝတ် (Stable) မသုန် သာ်:
* '''Titanium-48 (⁴⁸Ti)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံဂၠိုင်အိုတ် (၇၃.၈%) ပ္ဍဲသဘာဝရ。
* '''Titanium-46, -47, -49, ကေုာံ -50''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် တၞဟ်တအ် မၞုံ လၟိဟ် အောန်ရ。
အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် (Radioactive isotopes) ဗီုကဵု Titanium-44 ဂှ် နွံ အာယုက် (Half-life) ၆၀ သၞာံ တုဲ ညးတအ် စကာ သွက် ပရေင် လ္ၚတ် ဓာတုဗေဒ အာကာသ (Astrophysics) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ပရေင် ခတိုဟ် သၞံင် (Supernova) ရ。&lt;ref name=&quot;Audi2003&quot;&gt;Audi, G. et al. (2003). &quot;The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties&quot;. ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် (Applications and Uses) ==
တဳတာနဳယာမ် ဂှ် စကာ အဓိက ပ္ဍဲ ကမၠောန် ၜါ ကဏ္ဍ:
# '''Titanium dioxide (TiO₂)''': ၜိုတ် ၉၅% သွက် တၟအ် တဳတာနဳယာမ် ဂှ် ပတိတ် နဒဒှ် ဓာတ် အရံင် ဗု (White pigment) ร။ TiO₂ ဝွံ ဒှ် ဓာတ် အသာ်ဗု မၞုံကဵု အစောမ် ဆေဝ်ဒဝ် လျး (High refractive index) ခိုဟ်အိုတ်တုဲ စကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ဍာ်ဂဥုဲ (Paint)၊ ပလာသတေတ်၊ လိက်၊ ဍာ်ဆပ်ပျာ ကေုာံ ဂဥုဲ စဵုဒၞာ လျးတ္ၚဲ (Sunscreen) ရ。
# '''လောဟ ပံင်နှဴ (Titanium Alloys)''': ဟိုတ်နူ မသာ ကေုာံ ဍိုတ်က္ဍင်ဂှ်ရ၊ တဳတာနဳယာမ် ဂှ် ပံင်နှဴ ကု အလူမဳနဳယာမ် ကေုာံ ဗာနေဒဳယာမ် တုဲ စကာ ပ္ဍဲ က္ၜင်ကျာ ဇၞော် (ဗီုကဵု Boeing 787)၊ ဒုံးပျံ၊ က္ၜင် သၟဝ်ဍာ် (Submarines)၊ ကွဳစက်၊ ကေုာံ ကိရိယာ ရုင်စက် ဓာတု ရ。

== ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ ကေုာံ ဂဥုဲ (Biological Role and Medical Uses) ==
တဳတာနဳယာမ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ သွက် သတ္တဝါ တအ်ရ (No known biological role)။ ဆဂး ဍေဟ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ပရေင်ဂဥုဲ (Medicine):
* '''Biocompatibility (ဟွံက္တဵုဒှ် ဂျိ ကု ခန္ဓ)''': ဟိုတ်နူ တဳတာနဳယာမ် ဂှ် ဟွံက္တဵုဒှ် နှိင် ကေုာံ ခန္ဓကာယ မၞိဟ် ဟွံတးပါဲ (Not rejected by the body) ဂှ်ရ၊ ညးတအ် စကာ ဍေဟ် သွက်ဂွံ ကၠောန် ဇုတ် ကေုာံ ၚေက် အတု (Joint replacements, Dental implants) ရ။
* ဇုတ် တဳတာနဳယာမ် တအ် လေပ် ပံင်ကောံ (Osseointegration) ကု ဇုတ် ဓမ္မတာ မၞိဟ် ဗွဲမခိုဟ်ရ。&lt;ref name=&quot;Williams1981&quot;&gt;Williams, D. F. (1981). ''Biocompatibility of Clinical Implant Materials''. CRC Press. pp. 9–14.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် (Chemical Compounds) ==
* '''Titanium dioxide (TiO₂)''': ဓာတ် အရံင် ဗု (Pigment) မစကာ ဂၠိုင်အိုတ်ရ။
* '''Titanium tetrachloride (TiCl₄)''': ဒှ် ဍာ် အသာ် ဟွံမဲ မပတိတ် ယက် ဗွဲမထတ် ပ္ဍဲ ကျာ ရ။ စကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ပတိတ် လောဟ တဳတာနဳယာမ် ကေုာံ စကာ ပ္ဍဲ ယက် ပၞာန် (Smoke screens) ရ။
* '''Titanium nitride (TiN)''': ဒှ် ဓာတ် မ္ၚိုဟ်လောန် မၞုံကဵု အသာ် ထဝ် ရ။ စကာ သွက်ဂွံ ဖျေံ ဗွိုက် (Coating) လတူ ၜုန် ကေုာံ ကိရိယာ ပသဲ ညံင် ဂွံ မ္ၚိုဟ် ကေုာံ ဟွံလီုလာ် လောဲရ。

== ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် (Safety and Hazards) ==
တဳတာနဳယာမ် လောဟ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ကလောံဇၞော်ဇၞော် ဂှ် ဟွံမဲ ကု အန္တရာယ် ရ။ ဟွံက္တဵုဒှ် ဂျိ (Non-toxic) တုဲ စကာ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ မၞိဟ် ဂွံရ။
ဆဂး ယဝ်ရ နွံ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ခဗိုက် (Powder) ဟွံသေင်မ္ဂး ကရေက်သောဲသောဲ (Titanium shavings) မ္ဂး ဍေဟ် မလေပ် တူပၟတ် လောဲသွာ (Highly flammable) ပ္ဍဲ ကျာ ကေုာံ ပ္ဍဲ ဓာတ်ကျာ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ရ။ ယဝ်ရ တူပၟတ်မ္ဂး ဒးစကာ ကိရိယာ ပလိုတ်ပၟတ် Class D ဟွံသေင်မ္ဂး ဗတဳ ဓဝ်ရ၊ စကာ ဍာ် ဟွံဂွံ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် မလေပ် ခတိုဟ်ရ。

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် (Comparison with Other Elements) ==
တဳတာနဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု လောဟ ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး:
* '''ကု ပသဲ (Iron)''': တဳတာနဳယာမ် ဂှ် ဍိုတ်က္ဍင် တုပ် ကု ပသဲ (Steel) ကီုလေဝ်၊ လျိုင် သာနူ ၄၅% ရ။ တုဲပၠန် ပသဲ ဂှ် က္တဵုဒှ် နှိင် (Rust) တုဲ တဳတာနဳယာမ် ဂှ် ဟွံက္တဵုဒှ် နှိင် ရ။
* '''ကု အလူမဳနဳယာမ် (Aluminium)''': တဳတာနဳယာမ် ဂှ် လျိုင် ဇြိုင်နူ အလူမဳနဳယာမ် ၆၀% ဆဂး ဍေဟ် မ္ၚိုဟ်ခိုင်နူ ၜါဆ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ က္ၜင်ကျာ ဇၞော်ဇၞော် ညးတအ် ပြံင်စကာ တဳတာနဳယာမ် စၞး အလူမဳနဳယာမ် သွက် ဒၞာဲ မနွံပၟိက် ဒြဟတ် ခိုင်ကၠိုက်ရ。&lt;ref name=&quot;Donachie2000&quot;&gt;Donachie, M. J. (2000). ''Titanium: A Technical Guide'' (2nd ed.). ASM International. pp. 11–15.&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Periodic table}}
{{ဂိတုမန်ဂမၠိုင်}}

[[ကဏ္ဍ:တဳတာနဳယာမ်]]
[[ကဏ္ဍ:လောဟ ကၠာဲဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>3wkp09g47uos7n0zxwtdlrvokuc2ree</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59087</id>
      <parentid>59086</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T03:44:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် (Chemical Properties and Characteristics) */</comment>
      <origin>59087</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16730" sha1="iz1woukq130h5xg4x6dkm64dsii6r42" xml:space="preserve">{{Infobox element
| name = တဳတာနဳယာမ်
| english_name = Titanium
| symbol = Ti
| atomic_number = 22
| atomic_mass = 47.867
| element_category = [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal)
| group = 4
| period = 4
| block = d-block
| appearance = သာ်သြန်-ဗု (Silvery-white) မၞုံကဵု လျး
| image = [[File:Titan-crystal_bar.JPG|250px|alt=လောဟ တဳတာနဳယာမ်]]
| caption = ကလောံ လောဟ တဳတာနဳယာမ် (Titanium crystal bar) သ္အးဇ္ၚး ၉၉.၉၉%
| phase = Solid
| melting_point_K = 1941
| melting_point_C = 1668
| boiling_point_K = 3560
| boiling_point_C = 3287
| density_stp = 4.506 g/cm3
| discovery = [[William Gregor]] (၁၇၉၁)
| first_isolation = [[Jöns Jakob Berzelius]] (၁၈၂၅)
| named_by = [[Martin Heinrich Klaproth]] (၁၇၉၅)
}}

'''တဳတာနဳယာမ်''' ({{lang-en|Titanium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Ti''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၂၂ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] (Periodic table) မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၄ (Group 4) တုဲ ဒှ် [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal) ရ။ လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု ၜတ်တ်၊ လျိုင် သာလောန်၊ ဍိုတ်က္ဍင် ဗွဲမလောန် ကေုာံ ဟွံလေပ် က္တဵုဒှ် နှိင် (Corrosion resistant) သီုကဵု ပ္ဍဲ ဍာ်မှာသၟိတ်၊ ဍာ်ရမတ် ကေုာံ ကလဝ်ရေန် ရ။

တဳတာနဳယာမ် ဂှ် ဒှ် လောဟ မၞုံကဵု အစောမ် သၠုင်အိုတ် သွက်ဂွံ ဒုင်ဒဝ် ဒြဟတ်ဇြိုင် ပ္ဍဲအကြာ လောဟ မၞုံကဵု လျိုင်သာ တအ် (Highest strength-to-weight ratio) ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ တဳတာနဳယာမ် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ပရေင်ကၠောန် လောဟ ပံင်နှဴ သွက် ကမၠောန် သြိုင်ခၞံ က္ၜင်ကျာ ဇၞော်ဇၞော် (Aerospace)၊ ကွဳစက်၊ လွဟ်ပၞာန် ကေုာံ ကိရိယာ ပရေင်ဂဥုဲ (Medical implants) ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဟွံက္တဵုဒှ် အန္တရာယ် ကု ခန္ဓကာယ မၞိဟ် (Biocompatible) ရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ယၟုမ္ဂး &quot;တဳတာနဳယာမ်&quot; (Titanium) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် ဂရိတ် ''Titans'' မဒှ် ယၟု ကောန်ကျာ် ဂမၠိုင် (Sons of the Earth) ပ္ဍဲ ဝင်ပုရာဏ် ဂရိတ်ရ။ 

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၉၁ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ကေုာံ လကျာ် ဂကူအင်္ဂလိက် [[William Gregor]] ဂွံဆဵုကေတ် ဒြပ်သ္အး ဝွံ ပထမအိုတ် ပ္ဍဲအခိင် ညးစမ်ၜတ် တၟအ်ဗတဳ လမ္စံက် (Ilmenite) မဂွံဆဵု ပ္ဍဲ ဒေသ Cornwall ရ။ ညးကော်စလဝ် ဍေဟ် &quot;manaccanite&quot; ရ။ ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၉၅ ဂှ် သၟာဓာတု ဂကူဂျာမာန် [[Martin Heinrich Klaproth]] လေဝ် ဂွံဆဵုကေတ် ဓာတ်ဝွံ ပ္ဍဲ တၟအ် Rutile တုဲ ညးခုတ်လဝ် ယၟု &quot;Titanium&quot; အတိုင် ယၟု ကောန်ကျာ် ဂရိတ် ရ။ စိုပ်သၞာံ ၁၉၁၀ ဂှ်မှ သၟာသိပ္ပံ [[Matthew A. Hunter]] ဂွံပါ်ပတိတ် လောဟ တဳတာနဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ၉၉.၉% ပထမအိုတ် နကဵု နဲကဲ Hunter process ရ。&lt;ref name=&quot;Emsley2001&quot;&gt;Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 457–460.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက်  ==
တဳတာနဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ သာ ကေုာံ ဍိုတ်က္ဍင်လောန် (Strong and light) မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် ၁၆၆၈ ဒီဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် (မသၠုင်နူ ပသဲ ဏီ) ရ။ လျိုင် ဍေဟ်ဂှ် ဇြိုင်နူ အလူမဳနဳယာမ် ၆၀% ကီုလေဝ် ဍိုတ်က္ဍင်နူ ၜါဆ ရ။

ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ က္တဵုဒှ် အဆက်အစပ် (Reactivity) အောန်လောန် ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ဓမ္မတာ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် က္တဵုဗဒှ်လဝ် ဗွိုက် အံက်သိုက် (Titanium dioxide) ဗွဲမခိုင်ကၠိုက် ပ္ဍဲ လတူ စၞာံ ဍေဟ်ရ။ ဗွိုက်ဝွံ စဵုဒၞာ ညံင် တဳတာနဳယာမ် ဟွံဂွံ ဆက်လီုလာ် ဟွံသေင်မ္ဂး က္တဵုဒှ် နှိင် (Corrosion) ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ဂမ္တဴသၠုင် (လတူ ၈၀၀ ဒီဂရဳ သေန်တဳဂရိတ်) မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် တူပၟတ် ပ္ဍဲ ဓာတ်ကျာ အံက်သဳဂျိန် ကေုာံ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် မာန်ရ。

== ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ (Forms and Abundance in Nature) ==
လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ တဳတာနဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု ဒစိတ် (Ninth most abundant element) တုဲ နွံ ၜိုတ် ၀.၆% သီုဖအိုတ်ရ။ 

တဳတာနဳယာမ် ဂှ် ဟွံမံင် ကေတ်တ် ပ္ဍဲသဘာဝ တုဲ၊ ဗွဲမဂၠိုင် လေပ်မံင် ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် ဗီုကဵု Ilmenite (FeTiO₃), Rutile (TiO₂), ကေုာံ Titanite တအ်ရ။ တၟအ် Ilmenite ဂှ် ဒှ် တၟအ် အဓိက သွက်ဂွံ ပတိတ် တဳတာနဳယာမ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိရ။ ပါဲနူ လတူတိတုဲ တဳတာနဳယာမ် ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ ဓါတ်တၟအ် မကၠုင်နူ ဂိတု ကေုာံ သၞံင် တၞဟ်တအ် ကီုရ。&lt;ref name=&quot;Greenwood1997&quot;&gt;Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements''. Butterworth-Heinemann. pp. 958–961.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် (Production and Extraction) ==
ပရေင်ပတိတ် တဳတာနဳယာမ် လောဟ ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ဝါတ်ဂါတ်လောန် တုဲ စကာ ဒြဟတ်ဂၠိုင်ရ။ နဲကဲ အဓိက မစကာ လၟုဟ်ဂှ် ဒှ် '''Kroll process''' (နဲကဲ ခရဝ်လ်) ရ။ 
ညးတအ် ပၠုပ်စုတ် ဓာတ်ကျာ ကလဝ်ရေန် (Chlorine) ပ္ဍဲ တၟအ် Rutile ဟွံသေင်မ္ဂး Ilmenite တုဲ ပတိတ် Titanium tetrachloride (TiCl₄) ရ။ ကြဴနူဂှ် စကာ လောဟ မာဂ္ဂနဳသဳယာမ် ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ၈၀၀ ဒီဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် သွက်ဂွံ ဖျေံဂမ္တဴ (Reduction) တုဲ ကလိဂွံ ကလောံ တဳတာနဳယာမ် မသ္အးဇ္ၚး (Titanium sponge) ရ။ 
ဍုင် မပတိတ် တဳတာနဳယာမ် လောဟ ဂၠိုင်အိုတ် ဂှ် ဒှ် ဍုင်ကြုက်၊ ဂျပေန်၊ ရုရှာ ကေုာံ ကာဇာတ်သတာန် (Kazakhstan) ရ。

== ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် (Isotopes of Titanium) ==
တဳတာနဳယာမ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် (Isotopes) မညိင်ဝတ် (Stable) မသုန် သာ်:
* '''Titanium-48 (⁴⁸Ti)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံဂၠိုင်အိုတ် (၇၃.၈%) ပ္ဍဲသဘာဝရ。
* '''Titanium-46, -47, -49, ကေုာံ -50''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် တၞဟ်တအ် မၞုံ လၟိဟ် အောန်ရ。
အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် (Radioactive isotopes) ဗီုကဵု Titanium-44 ဂှ် နွံ အာယုက် (Half-life) ၆၀ သၞာံ တုဲ ညးတအ် စကာ သွက် ပရေင် လ္ၚတ် ဓာတုဗေဒ အာကာသ (Astrophysics) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ပရေင် ခတိုဟ် သၞံင် (Supernova) ရ。&lt;ref name=&quot;Audi2003&quot;&gt;Audi, G. et al. (2003). &quot;The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties&quot;. ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် (Applications and Uses) ==
တဳတာနဳယာမ် ဂှ် စကာ အဓိက ပ္ဍဲ ကမၠောန် ၜါ ကဏ္ဍ:
# '''Titanium dioxide (TiO₂)''': ၜိုတ် ၉၅% သွက် တၟအ် တဳတာနဳယာမ် ဂှ် ပတိတ် နဒဒှ် ဓာတ် အရံင် ဗု (White pigment) ร။ TiO₂ ဝွံ ဒှ် ဓာတ် အသာ်ဗု မၞုံကဵု အစောမ် ဆေဝ်ဒဝ် လျး (High refractive index) ခိုဟ်အိုတ်တုဲ စကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ဍာ်ဂဥုဲ (Paint)၊ ပလာသတေတ်၊ လိက်၊ ဍာ်ဆပ်ပျာ ကေုာံ ဂဥုဲ စဵုဒၞာ လျးတ္ၚဲ (Sunscreen) ရ。
# '''လောဟ ပံင်နှဴ (Titanium Alloys)''': ဟိုတ်နူ မသာ ကေုာံ ဍိုတ်က္ဍင်ဂှ်ရ၊ တဳတာနဳယာမ် ဂှ် ပံင်နှဴ ကု အလူမဳနဳယာမ် ကေုာံ ဗာနေဒဳယာမ် တုဲ စကာ ပ္ဍဲ က္ၜင်ကျာ ဇၞော် (ဗီုကဵု Boeing 787)၊ ဒုံးပျံ၊ က္ၜင် သၟဝ်ဍာ် (Submarines)၊ ကွဳစက်၊ ကေုာံ ကိရိယာ ရုင်စက် ဓာတု ရ。

== ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ ကေုာံ ဂဥုဲ (Biological Role and Medical Uses) ==
တဳတာနဳယာမ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ သွက် သတ္တဝါ တအ်ရ (No known biological role)။ ဆဂး ဍေဟ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ပရေင်ဂဥုဲ (Medicine):
* '''Biocompatibility (ဟွံက္တဵုဒှ် ဂျိ ကု ခန္ဓ)''': ဟိုတ်နူ တဳတာနဳယာမ် ဂှ် ဟွံက္တဵုဒှ် နှိင် ကေုာံ ခန္ဓကာယ မၞိဟ် ဟွံတးပါဲ (Not rejected by the body) ဂှ်ရ၊ ညးတအ် စကာ ဍေဟ် သွက်ဂွံ ကၠောန် ဇုတ် ကေုာံ ၚေက် အတု (Joint replacements, Dental implants) ရ။
* ဇုတ် တဳတာနဳယာမ် တအ် လေပ် ပံင်ကောံ (Osseointegration) ကု ဇုတ် ဓမ္မတာ မၞိဟ် ဗွဲမခိုဟ်ရ。&lt;ref name=&quot;Williams1981&quot;&gt;Williams, D. F. (1981). ''Biocompatibility of Clinical Implant Materials''. CRC Press. pp. 9–14.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် (Chemical Compounds) ==
* '''Titanium dioxide (TiO₂)''': ဓာတ် အရံင် ဗု (Pigment) မစကာ ဂၠိုင်အိုတ်ရ။
* '''Titanium tetrachloride (TiCl₄)''': ဒှ် ဍာ် အသာ် ဟွံမဲ မပတိတ် ယက် ဗွဲမထတ် ပ္ဍဲ ကျာ ရ။ စကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ပတိတ် လောဟ တဳတာနဳယာမ် ကေုာံ စကာ ပ္ဍဲ ယက် ပၞာန် (Smoke screens) ရ။
* '''Titanium nitride (TiN)''': ဒှ် ဓာတ် မ္ၚိုဟ်လောန် မၞုံကဵု အသာ် ထဝ် ရ။ စကာ သွက်ဂွံ ဖျေံ ဗွိုက် (Coating) လတူ ၜုန် ကေုာံ ကိရိယာ ပသဲ ညံင် ဂွံ မ္ၚိုဟ် ကေုာံ ဟွံလီုလာ် လောဲရ。

== ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် (Safety and Hazards) ==
တဳတာနဳယာမ် လောဟ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ကလောံဇၞော်ဇၞော် ဂှ် ဟွံမဲ ကု အန္တရာယ် ရ။ ဟွံက္တဵုဒှ် ဂျိ (Non-toxic) တုဲ စကာ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ မၞိဟ် ဂွံရ။
ဆဂး ယဝ်ရ နွံ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ခဗိုက် (Powder) ဟွံသေင်မ္ဂး ကရေက်သောဲသောဲ (Titanium shavings) မ္ဂး ဍေဟ် မလေပ် တူပၟတ် လောဲသွာ (Highly flammable) ပ္ဍဲ ကျာ ကေုာံ ပ္ဍဲ ဓာတ်ကျာ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ရ။ ယဝ်ရ တူပၟတ်မ္ဂး ဒးစကာ ကိရိယာ ပလိုတ်ပၟတ် Class D ဟွံသေင်မ္ဂး ဗတဳ ဓဝ်ရ၊ စကာ ဍာ် ဟွံဂွံ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် မလေပ် ခတိုဟ်ရ。

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် (Comparison with Other Elements) ==
တဳတာနဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု လောဟ ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး:
* '''ကု ပသဲ (Iron)''': တဳတာနဳယာမ် ဂှ် ဍိုတ်က္ဍင် တုပ် ကု ပသဲ (Steel) ကီုလေဝ်၊ လျိုင် သာနူ ၄၅% ရ။ တုဲပၠန် ပသဲ ဂှ် က္တဵုဒှ် နှိင် (Rust) တုဲ တဳတာနဳယာမ် ဂှ် ဟွံက္တဵုဒှ် နှိင် ရ။
* '''ကု အလူမဳနဳယာမ် (Aluminium)''': တဳတာနဳယာမ် ဂှ် လျိုင် ဇြိုင်နူ အလူမဳနဳယာမ် ၆၀% ဆဂး ဍေဟ် မ္ၚိုဟ်ခိုင်နူ ၜါဆ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ က္ၜင်ကျာ ဇၞော်ဇၞော် ညးတအ် ပြံင်စကာ တဳတာနဳယာမ် စၞး အလူမဳနဳယာမ် သွက် ဒၞာဲ မနွံပၟိက် ဒြဟတ် ခိုင်ကၠိုက်ရ。&lt;ref name=&quot;Donachie2000&quot;&gt;Donachie, M. J. (2000). ''Titanium: A Technical Guide'' (2nd ed.). ASM International. pp. 11–15.&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Periodic table}}
{{ဂိတုမန်ဂမၠိုင်}}

[[ကဏ္ဍ:တဳတာနဳယာမ်]]
[[ကဏ္ဍ:လောဟ ကၠာဲဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>iz1woukq130h5xg4x6dkm64dsii6r42</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59088</id>
      <parentid>59087</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T03:45:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59088</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16684" sha1="ifu3iudua4ya7mvbfqb700ofjj2aqw9" xml:space="preserve">{{Infobox element
| name = တဳတာနဳယာမ်
| english_name = Titanium
| symbol = Ti
| atomic_number = 22
| atomic_mass = 47.867
| element_category = [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal)
| group = 4
| period = 4
| block = d-block
| appearance = သာ်သြန်-ဗု (Silvery-white) မၞုံကဵု လျး
| image = [[File:Titan-crystal_bar.JPG|250px|alt=လောဟ တဳတာနဳယာမ်]]
| caption = ကလောံ လောဟ တဳတာနဳယာမ် (Titanium crystal bar) သ္အးဇ္ၚး ၉၉.၉၉%
| phase = Solid
| melting_point_K = 1941
| melting_point_C = 1668
| boiling_point_K = 3560
| boiling_point_C = 3287
| density_stp = 4.506 g/cm3
| discovery = [[William Gregor]] (၁၇၉၁)
| first_isolation = [[Jöns Jakob Berzelius]] (၁၈၂၅)
| named_by = [[Martin Heinrich Klaproth]] (၁၇၉၅)
}}

'''တဳတာနဳယာမ်''' ({{lang-en|Titanium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Ti''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၂၂ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] (Periodic table) မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၄ (Group 4) တုဲ ဒှ် [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal) ရ။ လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု ၜတ်တ်၊ လျိုင် သာလောန်၊ ဍိုတ်က္ဍင် ဗွဲမလောန် ကေုာံ ဟွံလေပ် က္တဵုဒှ် နှိင် (Corrosion resistant) သီုကဵု ပ္ဍဲ ဍာ်မှာသၟိတ်၊ ဍာ်ရမတ် ကေုာံ ကလဝ်ရေန် ရ။

တဳတာနဳယာမ် ဂှ် ဒှ် လောဟ မၞုံကဵု အစောမ် သၠုင်အိုတ် သွက်ဂွံ ဒုင်ဒဝ် ဒြဟတ်ဇြိုင် ပ္ဍဲအကြာ လောဟ မၞုံကဵု လျိုင်သာ တအ် (Highest strength-to-weight ratio) ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ တဳတာနဳယာမ် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ပရေင်ကၠောန် လောဟ ပံင်နှဴ သွက် ကမၠောန် သြိုင်ခၞံ က္ၜင်ကျာ ဇၞော်ဇၞော် (Aerospace)၊ ကွဳစက်၊ လွဟ်ပၞာန် ကေုာံ ကိရိယာ ပရေင်ဂဥုဲ (Medical implants) ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဟွံက္တဵုဒှ် အန္တရာယ် ကု ခန္ဓကာယ မၞိဟ် (Biocompatible) ရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ယၟုမ္ဂး &quot;တဳတာနဳယာမ်&quot; (Titanium) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် ဂရိတ် ''Titans'' မဒှ် ယၟု ကောန်ကျာ် ဂမၠိုင် (Sons of the Earth) ပ္ဍဲ ဝင်ပုရာဏ် ဂရိတ်ရ။ 

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၉၁ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ကေုာံ လကျာ် ဂကူအင်္ဂလိက် [[William Gregor]] ဂွံဆဵုကေတ် ဒြပ်သ္အး ဝွံ ပထမအိုတ် ပ္ဍဲအခိင် ညးစမ်ၜတ် တၟအ်ဗတဳ လမ္စံက် (Ilmenite) မဂွံဆဵု ပ္ဍဲ ဒေသ Cornwall ရ။ ညးကော်စလဝ် ဍေဟ် &quot;manaccanite&quot; ရ။ ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၉၅ ဂှ် သၟာဓာတု ဂကူဂျာမာန် [[Martin Heinrich Klaproth]] လေဝ် ဂွံဆဵုကေတ် ဓာတ်ဝွံ ပ္ဍဲ တၟအ် Rutile တုဲ ညးခုတ်လဝ် ယၟု &quot;Titanium&quot; အတိုင် ယၟု ကောန်ကျာ် ဂရိတ် ရ။ စိုပ်သၞာံ ၁၉၁၀ ဂှ်မှ သၟာသိပ္ပံ [[Matthew A. Hunter]] ဂွံပါ်ပတိတ် လောဟ တဳတာနဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ၉၉.၉% ပထမအိုတ် နကဵု နဲကဲ Hunter process ရ。&lt;ref name=&quot;Emsley2001&quot;&gt;Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 457–460.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက်  ==
တဳတာနဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ သာ ကေုာံ ဍိုတ်က္ဍင်လောန် (Strong and light) မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် ၁၆၆၈ ဒီဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် (မသၠုင်နူ ပသဲ ဏီ) ရ။ လျိုင် ဍေဟ်ဂှ် ဇြိုင်နူ အလူမဳနဳယာမ် ၆၀% ကီုလေဝ် ဍိုတ်က္ဍင်နူ ၜါဆ ရ။

ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ က္တဵုဒှ် အဆက်အစပ် (Reactivity) အောန်လောန် ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ဓမ္မတာ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် က္တဵုဗဒှ်လဝ် ဗွိုက် အံက်သိုက် (Titanium dioxide) ဗွဲမခိုင်ကၠိုက် ပ္ဍဲ လတူ စၞာံ ဍေဟ်ရ။ ဗွိုက်ဝွံ စဵုဒၞာ ညံင် တဳတာနဳယာမ် ဟွံဂွံ ဆက်လီုလာ် ဟွံသေင်မ္ဂး က္တဵုဒှ် နှိင် (Corrosion) ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ဂမ္တဴသၠုင် (လတူ ၈၀၀ ဒီဂရဳ သေန်တဳဂရိတ်) မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် တူပၟတ် ပ္ဍဲ ဓာတ်ကျာ အံက်သဳဂျိန် ကေုာံ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် မာန်ရ。

== ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ (Forms and Abundance in Nature) ==
လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ တဳတာနဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု ဒစိတ် (Ninth most abundant element) တုဲ နွံ ၜိုတ် ၀.၆% သီုဖအိုတ်ရ။ 

တဳတာနဳယာမ် ဂှ် ဟွံမံင် ကေတ်တ် ပ္ဍဲသဘာဝ တုဲ၊ ဗွဲမဂၠိုင် လေပ်မံင် ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် ဗီုကဵု Ilmenite (FeTiO₃), Rutile (TiO₂), ကေုာံ Titanite တအ်ရ။ တၟအ် Ilmenite ဂှ် ဒှ် တၟအ် အဓိက သွက်ဂွံ ပတိတ် တဳတာနဳယာမ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိရ။ ပါဲနူ လတူတိတုဲ တဳတာနဳယာမ် ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ ဓါတ်တၟအ် မကၠုင်နူ ဂိတု ကေုာံ သၞံင် တၞဟ်တအ် ကီုရ。&lt;ref name=&quot;Greenwood1997&quot;&gt;Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements''. Butterworth-Heinemann. pp. 958–961.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် (Production and Extraction) ==
ပရေင်ပတိတ် တဳတာနဳယာမ် လောဟ ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ဝါတ်ဂါတ်လောန် တုဲ စကာ ဒြဟတ်ဂၠိုင်ရ။ နဲကဲ အဓိက မစကာ လၟုဟ်ဂှ် ဒှ် '''Kroll process''' (နဲကဲ ခရဝ်လ်) ရ။ 
ညးတအ် ပၠုပ်စုတ် ဓာတ်ကျာ ကလဝ်ရေန် (Chlorine) ပ္ဍဲ တၟအ် Rutile ဟွံသေင်မ္ဂး Ilmenite တုဲ ပတိတ် Titanium tetrachloride (TiCl₄) ရ။ ကြဴနူဂှ် စကာ လောဟ မာဂ္ဂနဳသဳယာမ် ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ၈၀၀ ဒီဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် သွက်ဂွံ ဖျေံဂမ္တဴ (Reduction) တုဲ ကလိဂွံ ကလောံ တဳတာနဳယာမ် မသ္အးဇ္ၚး (Titanium sponge) ရ။ 
ဍုင် မပတိတ် တဳတာနဳယာမ် လောဟ ဂၠိုင်အိုတ် ဂှ် ဒှ် ဍုင်ကြုက်၊ ဂျပေန်၊ ရုရှာ ကေုာံ ကာဇာတ်သတာန် (Kazakhstan) ရ。

== ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် (Isotopes of Titanium) ==
တဳတာနဳယာမ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် (Isotopes) မညိင်ဝတ် (Stable) မသုန် သာ်:
* '''Titanium-48 (⁴⁸Ti)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံဂၠိုင်အိုတ် (၇၃.၈%) ပ္ဍဲသဘာဝရ。
* '''Titanium-46, -47, -49, ကေုာံ -50''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် တၞဟ်တအ် မၞုံ လၟိဟ် အောန်ရ。
အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် (Radioactive isotopes) ဗီုကဵု Titanium-44 ဂှ် နွံ အာယုက် (Half-life) ၆၀ သၞာံ တုဲ ညးတအ် စကာ သွက် ပရေင် လ္ၚတ် ဓာတုဗေဒ အာကာသ (Astrophysics) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ပရေင် ခတိုဟ် သၞံင် (Supernova) ရ。&lt;ref name=&quot;Audi2003&quot;&gt;Audi, G. et al. (2003). &quot;The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties&quot;. ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် (Applications and Uses) ==
တဳတာနဳယာမ် ဂှ် စကာ အဓိက ပ္ဍဲ ကမၠောန် ၜါ ကဏ္ဍ:
# '''Titanium dioxide (TiO₂)''': ၜိုတ် ၉၅% သွက် တၟအ် တဳတာနဳယာမ် ဂှ် ပတိတ် နဒဒှ် ဓာတ် အရံင် ဗု (White pigment) ร။ TiO₂ ဝွံ ဒှ် ဓာတ် အသာ်ဗု မၞုံကဵု အစောမ် ဆေဝ်ဒဝ် လျး (High refractive index) ခိုဟ်အိုတ်တုဲ စကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ဍာ်ဂဥုဲ (Paint)၊ ပလာသတေတ်၊ လိက်၊ ဍာ်ဆပ်ပျာ ကေုာံ ဂဥုဲ စဵုဒၞာ လျးတ္ၚဲ (Sunscreen) ရ。
# '''လောဟ ပံင်နှဴ (Titanium Alloys)''': ဟိုတ်နူ မသာ ကေုာံ ဍိုတ်က္ဍင်ဂှ်ရ၊ တဳတာနဳယာမ် ဂှ် ပံင်နှဴ ကု အလူမဳနဳယာမ် ကေုာံ ဗာနေဒဳယာမ် တုဲ စကာ ပ္ဍဲ က္ၜင်ကျာ ဇၞော် (ဗီုကဵု Boeing 787)၊ ဒုံးပျံ၊ က္ၜင် သၟဝ်ဍာ် (Submarines)၊ ကွဳစက်၊ ကေုာံ ကိရိယာ ရုင်စက် ဓာတု ရ。

== ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ ကေုာံ ဂဥုဲ (Biological Role and Medical Uses) ==
တဳတာနဳယာမ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ သွက် သတ္တဝါ တအ်ရ (No known biological role)။ ဆဂး ဍေဟ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ပရေင်ဂဥုဲ (Medicine):
* '''Biocompatibility (ဟွံက္တဵုဒှ် ဂျိ ကု ခန္ဓ)''': ဟိုတ်နူ တဳတာနဳယာမ် ဂှ် ဟွံက္တဵုဒှ် နှိင် ကေုာံ ခန္ဓကာယ မၞိဟ် ဟွံတးပါဲ (Not rejected by the body) ဂှ်ရ၊ ညးတအ် စကာ ဍေဟ် သွက်ဂွံ ကၠောန် ဇုတ် ကေုာံ ၚေက် အတု (Joint replacements, Dental implants) ရ။
* ဇုတ် တဳတာနဳယာမ် တအ် လေပ် ပံင်ကောံ (Osseointegration) ကု ဇုတ် ဓမ္မတာ မၞိဟ် ဗွဲမခိုဟ်ရ。&lt;ref name=&quot;Williams1981&quot;&gt;Williams, D. F. (1981). ''Biocompatibility of Clinical Implant Materials''. CRC Press. pp. 9–14.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် (Chemical Compounds) ==
* '''Titanium dioxide (TiO₂)''': ဓာတ် အရံင် ဗု (Pigment) မစကာ ဂၠိုင်အိုတ်ရ။
* '''Titanium tetrachloride (TiCl₄)''': ဒှ် ဍာ် အသာ် ဟွံမဲ မပတိတ် ယက် ဗွဲမထတ် ပ္ဍဲ ကျာ ရ။ စကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ပတိတ် လောဟ တဳတာနဳယာမ် ကေုာံ စကာ ပ္ဍဲ ယက် ပၞာန် (Smoke screens) ရ။
* '''Titanium nitride (TiN)''': ဒှ် ဓာတ် မ္ၚိုဟ်လောန် မၞုံကဵု အသာ် ထဝ် ရ။ စကာ သွက်ဂွံ ဖျေံ ဗွိုက် (Coating) လတူ ၜုန် ကေုာံ ကိရိယာ ပသဲ ညံင် ဂွံ မ္ၚိုဟ် ကေုာံ ဟွံလီုလာ် လောဲရ。

== ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် (Safety and Hazards) ==
တဳတာနဳယာမ် လောဟ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ကလောံဇၞော်ဇၞော် ဂှ် ဟွံမဲ ကု အန္တရာယ် ရ။ ဟွံက္တဵုဒှ် ဂျိ (Non-toxic) တုဲ စကာ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ မၞိဟ် ဂွံရ။
ဆဂး ယဝ်ရ နွံ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ခဗိုက် (Powder) ဟွံသေင်မ္ဂး ကရေက်သောဲသောဲ (Titanium shavings) မ္ဂး ဍေဟ် မလေပ် တူပၟတ် လောဲသွာ (Highly flammable) ပ္ဍဲ ကျာ ကေုာံ ပ္ဍဲ ဓာတ်ကျာ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ရ။ ယဝ်ရ တူပၟတ်မ္ဂး ဒးစကာ ကိရိယာ ပလိုတ်ပၟတ် Class D ဟွံသေင်မ္ဂး ဗတဳ ဓဝ်ရ၊ စကာ ဍာ် ဟွံဂွံ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် မလေပ် ခတိုဟ်ရ。

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် (Comparison with Other Elements) ==
တဳတာနဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု လောဟ ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး:
* '''ကု ပသဲ (Iron)''': တဳတာနဳယာမ် ဂှ် ဍိုတ်က္ဍင် တုပ် ကု ပသဲ (Steel) ကီုလေဝ်၊ လျိုင် သာနူ ၄၅% ရ။ တုဲပၠန် ပသဲ ဂှ် က္တဵုဒှ် နှိင် (Rust) တုဲ တဳတာနဳယာမ် ဂှ် ဟွံက္တဵုဒှ် နှိင် ရ။
* '''ကု အလူမဳနဳယာမ် (Aluminium)''': တဳတာနဳယာမ် ဂှ် လျိုင် ဇြိုင်နူ အလူမဳနဳယာမ် ၆၀% ဆဂး ဍေဟ် မ္ၚိုဟ်ခိုင်နူ ၜါဆ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ က္ၜင်ကျာ ဇၞော်ဇၞော် ညးတအ် ပြံင်စကာ တဳတာနဳယာမ် စၞး အလူမဳနဳယာမ် သွက် ဒၞာဲ မနွံပၟိက် ဒြဟတ် ခိုင်ကၠိုက်ရ。&lt;ref name=&quot;Donachie2000&quot;&gt;Donachie, M. J. (2000). ''Titanium: A Technical Guide'' (2nd ed.). ASM International. pp. 11–15.&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Periodic table}}


[[ကဏ္ဍ:တဳတာနဳယာမ်]]
[[ကဏ္ဍ:လောဟ ကၠာဲဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>ifu3iudua4ya7mvbfqb700ofjj2aqw9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဗာနေဒဳယာမ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12740</id>
    <revision>
      <id>59089</id>
      <timestamp>2026-10-25T03:48:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox element | name = ဗာနေဒဳယာမ် | english_name = Vanadium | symbol = V | atomic_number = 23 | atomic_mass = 50.9415 | element_category = [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal) | group = 5 | period = 4 | block = d-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု-ပတေင်  | image = [[File:Vanadium_etched.jpg|250px|alt=လောဟ ဗာနေဒဳယာမ်]] | caption =...&quot;</comment>
      <origin>59089</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16806" sha1="g4dz74nu7diqmurofp58uw0984a9vy8" xml:space="preserve">{{Infobox element
| name = ဗာနေဒဳယာမ်
| english_name = Vanadium
| symbol = V
| atomic_number = 23
| atomic_mass = 50.9415
| element_category = [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal)
| group = 5
| period = 4
| block = d-block
| appearance = သာ်သြန်-ဗု-ပတေင် 
| image = [[File:Vanadium_etched.jpg|250px|alt=လောဟ ဗာနေဒဳယာမ်]]
| caption = ကလောံ လောဟ ဗာနေဒဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ၉၉.၉%
| phase = Solid
| melting_point_K = 2183
| melting_point_C = 1910
| boiling_point_K = 3680
| boiling_point_C = 3407
| density_stp = 6.00 g/cm3
| discovery = [[Andrés Manuel del Río]] (၁၈၀၁)
| first_isolation = [[Henry Enfield Roscoe]] (၁၈၆၇)
| named_by = [[Nils Gabriel Sefström]] (၁၈၃၀)
}}

'''ဗာနေဒဳယာမ်''' ({{lang-en|Vanadium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''V''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၂၃ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] (Periodic table) မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၅ (Group 5) တုဲ ဒှ် [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal) မွဲရ။ လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု-ပတေင်၊ မ္ၚိုဟ်ခိုင်၊ ဍိုတ်က္ဍင် ကေုာံ ဟွံလေပ် က္တဵုဒှ် နှိင် လောဲသွာ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် က္တဵုဗဒှ်လဝ် ဗွိုက် အံက်သိုက် မစဵုဒၞာလဝ်ရ။

ဗာနေဒဳယာမ် ဂှ် ဟွံမံင် ကေတ်တ် ပ္ဍဲသဘာဝ တုဲ၊ ဗွဲမဂၠိုင် လေပ်ပံင်ကောံ ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ်နာနာ (ၜိုတ် ၆၅ သာ်) ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ ဗာနေဒဳယာမ် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ပရေင်ကၠောန် လောဟ ပံင်နှဴ သွက်ဂွံ ကၠောန် ပသဲ မ္ၚိုဟ် (High-strength steel) ဗီုကဵု ကိရိယာ ရုင်စက် ကေုာံ ဒြဟတ်စက် ကွဳစက်တအ်ရ။ တုဲပၠန် ဍေဟ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ပတိတ် ဍာ်ဓာတ် သာလ်ဖျူရေတ် (Sulfuric acid) နဒဒှ် ဓာတ်ကၠောအ် (Catalyst) ရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် ==
ယၟုမ္ဂး &quot;ဗာနေဒဳယာမ်&quot; (Vanadium) ဝွံ ကၠုင်နူ ယၟု &quot;Vanadis&quot; (ဗာနာဒိသ်) မဒှ် ယၟုတၞဟ် သွက် ကျာ်သြဳ ဂရိတ်-နဝ်သ် မကော်ဂး ဖရဳယာ (Freyja) ဟိုတ်နူ ဓာတ်ပံင်ကောံ ဗာနေဒဳယာမ် တအ် နွံကဵု အရံင် အသာ် ကျေဝ်ဂေါဝ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၀၁ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ဂကူသပိန်-မက်သဳကာန် [[Andrés Manuel del Río]] ဂွံဆဵုကေတ် ဒြပ်သ္အး ဝွံ ပထမအိုတ် ပ္ဍဲအခိင် ညးစမ်ၜတ် တၟအ်ခဲဗ္ကေတ် (Vanadinite) ပ္ဍဲ မက်သဳကဝ် တုဲ ညးကော်စလဝ် &quot;erythronium&quot; (အဳရဳသရဝ်နဳယာမ်) ရ။ ဆဂး ကြဴနူဂှ် ညးတၞဟ်တအ် ထေင်မှာအာ ဒဒှ်ရ ဍေဟ် ဒှ် ဆ ခရဝ်မဳယာမ် ဓမ္မတာ တုဲ ညးလေဝ် ဒုင်တုပ်စိုတ်အာရ။ စိုပ်သၞာံ ၁၈၃၀ ဂှ်မှ သၟာသိပ္ပံ ဂကူသွိတ်ဒေန် [[Nils Gabriel Sefström]] ဂွံကလေင်ဆဵုကေတ် ဓာတ်ဝွံ ပ္ဍဲ တၟအ်ပသဲ တုဲ ညးခုတ်လဝ် ယၟု &quot;Vanadium&quot; ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၆၇ သၟာသိပ္ပံ ဂကူအင်္ဂလိက် [[Henry Enfield Roscoe]] ဂွံပါ်ပတိတ် လောဟ ဗာနေဒဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ပထမအိုတ် နကဵု ပရေင် ဖျေံဂမ္တဴ Vanadium dichloride ကု ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ရ。&lt;ref name=&quot;Emsley2001&quot;&gt;Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 467–471.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ==
ဗာနေဒဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ ဍိုတ်က္ဍင် (Hard metal) မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် ၁၉၁၀ ဒီဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ကေုာံ ကဆံင်ကတဴ ၃၄၀၇ ဒီဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ရ။

ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ က္တဵုဒှ် အဆက်အစပ် ဓာတု ပ္ဍဲ ဂမ္တဴသၠုင် ရ။ ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ဓမ္မတာမ္ဂး ဍေဟ် ဟွံလီုလာ် လောဲသွာ ဟိုတ်နူ ဗွိုက် အံက်သိုက် စဵုဒၞာလဝ်ရ။ ဗာနေဒဳယာမ် ဂှ် နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် (Oxidation states) ၄ သာ် အဓိက: +2 (အသာ်ခဍောင်), +3 (အသာ်သၚေက်), +4 (အသာ်သွာ်), ကေုာံ +5 (အသာ်ဍာ်မိတ်) ရ။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ အသာ် ဓာတ်ဝွံ ဒှ် အရာ တၟေင် မွဲ သွက် လောဟ ကၠာဲ (Transition metals) ရ။

== ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ ==
လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ ဗာနေဒဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု ၜါစှ် (20th most abundant element) တုဲ နွံ ၜိုတ် ၁၂၀ ပ္ဍဲ မွဲ ပြကောဋိ (ppm) ရ။ 

ဗာနေဒဳယာမ် ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု Carnotite, Roscoelite, Vanadinite ကေုာံ Titaniferous magnetite တအ်ရ။ ပါဲနူ လတူတိတုဲ ဍေဟ်ဝွံ ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ တၟအ်ကတိုဟ်ကျာ (Meteorites) ကေုာံ ပ္ဍဲ ဍာ်ကၠေင်သဘာဝ (Crude oil) လ္ၚဵုတအ် ကီုရ。&lt;ref name=&quot;Greenwood1997&quot;&gt;Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 976–979.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် ==
ပရေင်ပတိတ် ဗာနေဒဳယာမ် လောဟ အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နဒဒှ် ကပေါတ်ကြဴ (Byproduct) နူကဵု ပရေင် ပတိတ် ပသဲ နူကဵု တၟအ် Titaniferous magnetite ร။ ညးတအ် ကလိဂွံ ဍာ်တၟအ် (Slag) မၞုံကဵု ဗာနေဒဳယာမ် ဂၠိုင် တုဲ၊ စကာ လၟေင် ဓာတု သွက်ဂွံ ပတိတ် Vanadium pentoxide (V₂O₅) ရ။
ကြဴနူဂှ် စကာ လောဟ အလူမဳနဳယာမ် သွက်ဂွံ ဖျေံဂမ္တဴ V₂O₅ တုဲ ကလိဂွံ Ferrovanadium (ပသဲ-ဗာနေဒဳယာမ်) ရ။ 
ဍုင် မပတိတ် ဗာနေဒဳယာမ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ဍုင်ကြုက် (China)၊ ရုရှာ (Russia) ကေုာံ အာဖရိက သၠုင်ကျာ (South Africa) ရ။

== ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် ==
ဗာနေဒဳယာမ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် သဘာဝ ၜါသာ်:
* '''Vanadium-51 (⁵¹V)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် (Stable) ကေုာံ နွံဂၠိုင်အိုတ် (၉၉.၇၅%) ပ္ဍဲသဘာဝရ။
* '''Vanadium-50 (⁵⁰V)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် (Radioactive) မၞုံ ၜိုတ် ဝ.၂၅% ရ။ ဍေဟ်ဝွံ နွံကဵု အာယုက် (Half-life) လအ်လောန် (၁.၅ x ၁၀¹⁷ သၞာံ) တုဲ ဟွံက္တဵုဒှ် အန္တရာယ် ရဒဳယဝ်အက်တိဗ် ရ。&lt;ref name=&quot;Audi2003&quot;&gt;Audi, G. et al. (2003). &quot;The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties&quot;. ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် ==
ဗာနေဒဳယာမ် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန် ရုင်စက်:
# '''ပသဲ ပံင်နှဴ (Ferrovanadium)''': လွပ် ဇၞော်အိုတ် (ဂၠိုင်နူ ၈၅%) ဂှ် ဒှ် သွက်ဂွံ ထပ်စုတ် ပ္ဍဲ ပသဲ ရ။ ယဝ်ရ ထပ်စုတ် ဗာနေဒဳယာမ် ဆ ညိဓဝ် (၀.၁ - ၁%) မ္ဂး ဍေဟ် သ္ပကဵု ညံင် ပသဲ ဂွံ မ္ၚိုဟ်ခိုင်က္ဍင် လောန် တုဲ စကာ ပ္ဍဲ ဇုတ် ကွဳစက် (Gears, Axles) ကေုာံ ကိရိယာ တဲ (Hand tools) ဗီုကဵု Spanners ရ။
# '''လောဟ တဳတာနဳယာမ် ပံင်နှဴ (Titanium-Vanadium Alloys)''': ပံင်နှဴ ကု တဳတာနဳယာမ် ကေုာံ အလူမဳနဳယာမ် တုဲ စကာ ပ္ဍဲ က္ၜင်ကျာ ကေုာံ ဒုံးပျံ ဟိုတ်နူ မၞုံကဵု လျိုင်သာ ကေုာံ ဒုင်ဒဝ် ဂမ္တဴ ထတ်ထတ် ရ။
# '''ဓာတ်ကၠောအ် (Catalysts)''': Vanadium pentoxide (V₂O₅) ဂှ် ဒှ် ဓာတ်ကၠောအ် အဓိက သွက် ကမၠောန် ပတိတ် ဍာ်ဓာတ် သာလ်ဖျူရေတ် (Contact process) ရ။
# '''ဗက်တရဳ (Vanadium Redox Batteries)''': စကာ ပ္ဍဲ ဗက်တရဳ ဇၞော်ဇၞော် သွက်ဂွံ ဂိုင်စွံ ဒြဟတ် လလဳ (Energy storage) နူကဵု စက်ကျာ ကေုာံ လျးတ္ၚဲ ရ။

== ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ ==
ဗာနေဒဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဓာတ် မနွံပၟိက် ညိည သွက် သတ္တဝါ လ္ၚဵု တအ်ရ:
* '''ပ္ဍဲ သတ္တဝါ ဍာ် (Marine Life)''': သတ္တဝါ ဍာ် ဗီုကဵု Ascidians (Sea squirts) တအ် နွံကဵု ပရဝ်တိန် မကော်ဂး Vanabins မလေပ် ပကောံ ဓာတ် ဗာနေဒဳယာမ် ပ္ဍဲ ဆီ ဍေဟ်တအ် စဵုကဵု ၁၀၀ ဆ လတူ ဍာ်မှာသၟိတ် ရ။
* '''ပ္ဍဲ ဗက်တဳရဳယျာ (Bacteria)''': ဗက်တဳရဳယျာ လ္ၚဵု တအ် စကာ အေန်ဇြာင် Vanadium nitrogenase သွက်ဂွံ ဇြောတ်ကေတ် ဓာတ်ကျာ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် နူကဵု ကျာ ရ။
* '''ပ္ဍဲ မၞိဟ်''': သွက် မၞိဟ် မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ဟွံဒှ် ဓာတ် အဓိက (Not essential) တုဲ ယဝ်ရ လုပ်အာ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ဂၠိုင်လောန်မ္ဂး လေပ် က္တဵုဒှ် ဂျိ မာန်ရ。&lt;ref name=&quot;Rehder2015&quot;&gt;Rehder, D. (2015). &quot;The role of vanadium in biology&quot;. ''Metallomics''. 7 (5): 730–742.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် ==
* '''Vanadium pentoxide (V₂O₅)''': ဓာတ် အသာ် လိမ္မဴ-ဍာ်မိတ်။ စကာ နဒဒှ် ဓာတ်ကၠောအ် ပ္ဍဲ ရုင်စက် ဓာတု ကေုာံ ပရေင်ကၠောန် ကမှ် ရ။
* '''Vanadyl sulfate (VOSO₄)''': စကာ နဒဒှ် ဓာတ် ထပ်စုတ် ပ္ဍဲ ဂဥုဲ လ္ၚဵု သွက်ဂွံ ထိင် ဓာတ်သဂြာ ပ္ဍဲ ဆီ သွက် ညးယဲ ဍာ်မိတ် (Diabetes) (ဆဂး ဟွံဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဍိုက်ပေင်ဏီ) ရ။
* '''Vanadium tetrachloride (VCl₄)''': ဍာ် အသာ် ဍာ်မိတ်-သၚေက် မလေပ် က္တဵုဒှ် လၟေင်ဓာတု ပြဟ်လောန် ပ္ဍဲ ကျာ ရ။

== ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် ==
ဗာနေဒဳယာမ် လောဟ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ကလောံဇၞော်ဇၞော် ဂှ် ဟွံမဲ ကု အန္တရာယ် ရ။ 
ဆဂး ဓာတ်ပံင်ကောံ ဗာနေဒဳယာမ် (ဗွဲတၟေင် V₂O₅) တအ်ဂှ် နွံကဵု ဂျိ (Toxic) ရ။ ယဝ်ရ ယီုလုပ်အာ ယက် ဟွံသေင်မ္ဂး ခဗိုက် ဍေဟ်တအ် မ္ဂး ဍေဟ် မလေပ် ပလီု ကသအ် (Respiratory system) ကေုာံ က္တဵုဒှ် ယဲ ခဍက်၊ ယဲ ကသအ် ဍာ်ဂမၠိုင် (Bronchitis) မာန်ရ။ သၟာကမၠောန် ပ္ဍဲ ရုင်စက် ဗာနေဒဳယာမ် တအ် ဒးစကာ ကိရိယာ စဵုဒၞာ (Respirators) လၟိုန်ရ。

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် ==
ဗာနေဒဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု လောဟ ကၠာဲ တၞဟ်တအ် မ္ဂး:
* '''ကု တဳတာနဳယာမ် (Titanium)''': သီုၜါဂှ် နွံ အခိုက်အလိုက် ဓာတု ကြပ်တုပ် ကေုာံ ဍိုတ်က္ဍင် လောန်ရ။ ဗာနေဒဳယာမ် ဂှ် ဇြိုင်နူ ညိ ဆဂး ဍေဟ် ကဵု ဖဵု ဇၞော် ပ္ဍဲ ပရေင် ပံင်နှဴ ကု ပသဲ တုဲ တဳတာနဳယာမ် ဂှ် စကာ ကေတ်တ် နဒဒှ် လောဟ သ္အးဇ္ၚး ဂၠိုင်ရ။
* '''ကု ခရဝ်မဳယာမ် (Chromium)''': ခရဝ်မဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး ဂတ ဗာနေဒဳယာမ် တုဲ သီုၜါဂှ် ထပ်စုတ် ပ္ဍဲ ပသဲ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပသဲ ဟွံဒှ် နှိင် (Stainless steel) ကေုာံ ပသဲ မ္ၚိုဟ် ရ။ ခရဝ်မဳယာမ် ဂှ် စဵုဒၞာ နှိင် ခိုဟ်နူ တုဲ ဗာနေဒဳယာမ် ဂှ် ကဵု ဒြဟတ် ခိုင်က္ဍင် ဂၠိုင်နူ ရ。&lt;ref name=&quot;Cotton1999&quot;&gt;Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley &amp; Sons. pp. 714–718.&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{Periodic table}}

[[ကဏ္ဍ:ဗာနေဒဳယာမ်]]
[[ကဏ္ဍ:လောဟ ကၠာဲဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>g4dz74nu7diqmurofp58uw0984a9vy8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ခရဝ်မဳယာမ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12741</id>
    <revision>
      <id>59090</id>
      <timestamp>2026-10-25T03:50:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox element | name = ဗာနေဒဳယာမ် | english_name = Vanadium | symbol = V | atomic_number = 23 | atomic_mass = 50.9415 | element_category = [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal) | group = 5 | period = 4 | block = d-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု-ပတေင်  | image = [[File:Vanadium_etched.jpg|250px|alt=လောဟ ဗာနေဒဳယာမ်]] | caption =...&quot;</comment>
      <origin>59090</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16806" sha1="g4dz74nu7diqmurofp58uw0984a9vy8" xml:space="preserve">{{Infobox element
| name = ဗာနေဒဳယာမ်
| english_name = Vanadium
| symbol = V
| atomic_number = 23
| atomic_mass = 50.9415
| element_category = [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal)
| group = 5
| period = 4
| block = d-block
| appearance = သာ်သြန်-ဗု-ပတေင် 
| image = [[File:Vanadium_etched.jpg|250px|alt=လောဟ ဗာနေဒဳယာမ်]]
| caption = ကလောံ လောဟ ဗာနေဒဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ၉၉.၉%
| phase = Solid
| melting_point_K = 2183
| melting_point_C = 1910
| boiling_point_K = 3680
| boiling_point_C = 3407
| density_stp = 6.00 g/cm3
| discovery = [[Andrés Manuel del Río]] (၁၈၀၁)
| first_isolation = [[Henry Enfield Roscoe]] (၁၈၆၇)
| named_by = [[Nils Gabriel Sefström]] (၁၈၃၀)
}}

'''ဗာနေဒဳယာမ်''' ({{lang-en|Vanadium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''V''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၂၃ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] (Periodic table) မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၅ (Group 5) တုဲ ဒှ် [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal) မွဲရ။ လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု-ပတေင်၊ မ္ၚိုဟ်ခိုင်၊ ဍိုတ်က္ဍင် ကေုာံ ဟွံလေပ် က္တဵုဒှ် နှိင် လောဲသွာ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် က္တဵုဗဒှ်လဝ် ဗွိုက် အံက်သိုက် မစဵုဒၞာလဝ်ရ။

ဗာနေဒဳယာမ် ဂှ် ဟွံမံင် ကေတ်တ် ပ္ဍဲသဘာဝ တုဲ၊ ဗွဲမဂၠိုင် လေပ်ပံင်ကောံ ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ်နာနာ (ၜိုတ် ၆၅ သာ်) ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ ဗာနေဒဳယာမ် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ပရေင်ကၠောန် လောဟ ပံင်နှဴ သွက်ဂွံ ကၠောန် ပသဲ မ္ၚိုဟ် (High-strength steel) ဗီုကဵု ကိရိယာ ရုင်စက် ကေုာံ ဒြဟတ်စက် ကွဳစက်တအ်ရ။ တုဲပၠန် ဍေဟ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ပတိတ် ဍာ်ဓာတ် သာလ်ဖျူရေတ် (Sulfuric acid) နဒဒှ် ဓာတ်ကၠောအ် (Catalyst) ရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် ==
ယၟုမ္ဂး &quot;ဗာနေဒဳယာမ်&quot; (Vanadium) ဝွံ ကၠုင်နူ ယၟု &quot;Vanadis&quot; (ဗာနာဒိသ်) မဒှ် ယၟုတၞဟ် သွက် ကျာ်သြဳ ဂရိတ်-နဝ်သ် မကော်ဂး ဖရဳယာ (Freyja) ဟိုတ်နူ ဓာတ်ပံင်ကောံ ဗာနေဒဳယာမ် တအ် နွံကဵု အရံင် အသာ် ကျေဝ်ဂေါဝ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၀၁ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ဂကူသပိန်-မက်သဳကာန် [[Andrés Manuel del Río]] ဂွံဆဵုကေတ် ဒြပ်သ္အး ဝွံ ပထမအိုတ် ပ္ဍဲအခိင် ညးစမ်ၜတ် တၟအ်ခဲဗ္ကေတ် (Vanadinite) ပ္ဍဲ မက်သဳကဝ် တုဲ ညးကော်စလဝ် &quot;erythronium&quot; (အဳရဳသရဝ်နဳယာမ်) ရ။ ဆဂး ကြဴနူဂှ် ညးတၞဟ်တအ် ထေင်မှာအာ ဒဒှ်ရ ဍေဟ် ဒှ် ဆ ခရဝ်မဳယာမ် ဓမ္မတာ တုဲ ညးလေဝ် ဒုင်တုပ်စိုတ်အာရ။ စိုပ်သၞာံ ၁၈၃၀ ဂှ်မှ သၟာသိပ္ပံ ဂကူသွိတ်ဒေန် [[Nils Gabriel Sefström]] ဂွံကလေင်ဆဵုကေတ် ဓာတ်ဝွံ ပ္ဍဲ တၟအ်ပသဲ တုဲ ညးခုတ်လဝ် ယၟု &quot;Vanadium&quot; ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၆၇ သၟာသိပ္ပံ ဂကူအင်္ဂလိက် [[Henry Enfield Roscoe]] ဂွံပါ်ပတိတ် လောဟ ဗာနေဒဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ပထမအိုတ် နကဵု ပရေင် ဖျေံဂမ္တဴ Vanadium dichloride ကု ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ရ。&lt;ref name=&quot;Emsley2001&quot;&gt;Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 467–471.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ==
ဗာနေဒဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ ဍိုတ်က္ဍင် (Hard metal) မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် ၁၉၁၀ ဒီဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ကေုာံ ကဆံင်ကတဴ ၃၄၀၇ ဒီဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ရ။

ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ က္တဵုဒှ် အဆက်အစပ် ဓာတု ပ္ဍဲ ဂမ္တဴသၠုင် ရ။ ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ဓမ္မတာမ္ဂး ဍေဟ် ဟွံလီုလာ် လောဲသွာ ဟိုတ်နူ ဗွိုက် အံက်သိုက် စဵုဒၞာလဝ်ရ။ ဗာနေဒဳယာမ် ဂှ် နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် (Oxidation states) ၄ သာ် အဓိက: +2 (အသာ်ခဍောင်), +3 (အသာ်သၚေက်), +4 (အသာ်သွာ်), ကေုာံ +5 (အသာ်ဍာ်မိတ်) ရ။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ အသာ် ဓာတ်ဝွံ ဒှ် အရာ တၟေင် မွဲ သွက် လောဟ ကၠာဲ (Transition metals) ရ။

== ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ ==
လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ ဗာနေဒဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု ၜါစှ် (20th most abundant element) တုဲ နွံ ၜိုတ် ၁၂၀ ပ္ဍဲ မွဲ ပြကောဋိ (ppm) ရ။ 

ဗာနေဒဳယာမ် ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု Carnotite, Roscoelite, Vanadinite ကေုာံ Titaniferous magnetite တအ်ရ။ ပါဲနူ လတူတိတုဲ ဍေဟ်ဝွံ ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ တၟအ်ကတိုဟ်ကျာ (Meteorites) ကေုာံ ပ္ဍဲ ဍာ်ကၠေင်သဘာဝ (Crude oil) လ္ၚဵုတအ် ကီုရ。&lt;ref name=&quot;Greenwood1997&quot;&gt;Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 976–979.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် ==
ပရေင်ပတိတ် ဗာနေဒဳယာမ် လောဟ အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နဒဒှ် ကပေါတ်ကြဴ (Byproduct) နူကဵု ပရေင် ပတိတ် ပသဲ နူကဵု တၟအ် Titaniferous magnetite ร။ ညးတအ် ကလိဂွံ ဍာ်တၟအ် (Slag) မၞုံကဵု ဗာနေဒဳယာမ် ဂၠိုင် တုဲ၊ စကာ လၟေင် ဓာတု သွက်ဂွံ ပတိတ် Vanadium pentoxide (V₂O₅) ရ။
ကြဴနူဂှ် စကာ လောဟ အလူမဳနဳယာမ် သွက်ဂွံ ဖျေံဂမ္တဴ V₂O₅ တုဲ ကလိဂွံ Ferrovanadium (ပသဲ-ဗာနေဒဳယာမ်) ရ။ 
ဍုင် မပတိတ် ဗာနေဒဳယာမ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ဍုင်ကြုက် (China)၊ ရုရှာ (Russia) ကေုာံ အာဖရိက သၠုင်ကျာ (South Africa) ရ။

== ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် ==
ဗာနေဒဳယာမ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် သဘာဝ ၜါသာ်:
* '''Vanadium-51 (⁵¹V)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် (Stable) ကေုာံ နွံဂၠိုင်အိုတ် (၉၉.၇၅%) ပ္ဍဲသဘာဝရ။
* '''Vanadium-50 (⁵⁰V)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် (Radioactive) မၞုံ ၜိုတ် ဝ.၂၅% ရ။ ဍေဟ်ဝွံ နွံကဵု အာယုက် (Half-life) လအ်လောန် (၁.၅ x ၁၀¹⁷ သၞာံ) တုဲ ဟွံက္တဵုဒှ် အန္တရာယ် ရဒဳယဝ်အက်တိဗ် ရ。&lt;ref name=&quot;Audi2003&quot;&gt;Audi, G. et al. (2003). &quot;The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties&quot;. ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် ==
ဗာနေဒဳယာမ် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန် ရုင်စက်:
# '''ပသဲ ပံင်နှဴ (Ferrovanadium)''': လွပ် ဇၞော်အိုတ် (ဂၠိုင်နူ ၈၅%) ဂှ် ဒှ် သွက်ဂွံ ထပ်စုတ် ပ္ဍဲ ပသဲ ရ။ ယဝ်ရ ထပ်စုတ် ဗာနေဒဳယာမ် ဆ ညိဓဝ် (၀.၁ - ၁%) မ္ဂး ဍေဟ် သ္ပကဵု ညံင် ပသဲ ဂွံ မ္ၚိုဟ်ခိုင်က္ဍင် လောန် တုဲ စကာ ပ္ဍဲ ဇုတ် ကွဳစက် (Gears, Axles) ကေုာံ ကိရိယာ တဲ (Hand tools) ဗီုကဵု Spanners ရ။
# '''လောဟ တဳတာနဳယာမ် ပံင်နှဴ (Titanium-Vanadium Alloys)''': ပံင်နှဴ ကု တဳတာနဳယာမ် ကေုာံ အလူမဳနဳယာမ် တုဲ စကာ ပ္ဍဲ က္ၜင်ကျာ ကေုာံ ဒုံးပျံ ဟိုတ်နူ မၞုံကဵု လျိုင်သာ ကေုာံ ဒုင်ဒဝ် ဂမ္တဴ ထတ်ထတ် ရ။
# '''ဓာတ်ကၠောအ် (Catalysts)''': Vanadium pentoxide (V₂O₅) ဂှ် ဒှ် ဓာတ်ကၠောအ် အဓိက သွက် ကမၠောန် ပတိတ် ဍာ်ဓာတ် သာလ်ဖျူရေတ် (Contact process) ရ။
# '''ဗက်တရဳ (Vanadium Redox Batteries)''': စကာ ပ္ဍဲ ဗက်တရဳ ဇၞော်ဇၞော် သွက်ဂွံ ဂိုင်စွံ ဒြဟတ် လလဳ (Energy storage) နူကဵု စက်ကျာ ကေုာံ လျးတ္ၚဲ ရ။

== ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ ==
ဗာနေဒဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဓာတ် မနွံပၟိက် ညိည သွက် သတ္တဝါ လ္ၚဵု တအ်ရ:
* '''ပ္ဍဲ သတ္တဝါ ဍာ် (Marine Life)''': သတ္တဝါ ဍာ် ဗီုကဵု Ascidians (Sea squirts) တအ် နွံကဵု ပရဝ်တိန် မကော်ဂး Vanabins မလေပ် ပကောံ ဓာတ် ဗာနေဒဳယာမ် ပ္ဍဲ ဆီ ဍေဟ်တအ် စဵုကဵု ၁၀၀ ဆ လတူ ဍာ်မှာသၟိတ် ရ။
* '''ပ္ဍဲ ဗက်တဳရဳယျာ (Bacteria)''': ဗက်တဳရဳယျာ လ္ၚဵု တအ် စကာ အေန်ဇြာင် Vanadium nitrogenase သွက်ဂွံ ဇြောတ်ကေတ် ဓာတ်ကျာ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် နူကဵု ကျာ ရ။
* '''ပ္ဍဲ မၞိဟ်''': သွက် မၞိဟ် မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ဟွံဒှ် ဓာတ် အဓိက (Not essential) တုဲ ယဝ်ရ လုပ်အာ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ဂၠိုင်လောန်မ္ဂး လေပ် က္တဵုဒှ် ဂျိ မာန်ရ。&lt;ref name=&quot;Rehder2015&quot;&gt;Rehder, D. (2015). &quot;The role of vanadium in biology&quot;. ''Metallomics''. 7 (5): 730–742.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် ==
* '''Vanadium pentoxide (V₂O₅)''': ဓာတ် အသာ် လိမ္မဴ-ဍာ်မိတ်။ စကာ နဒဒှ် ဓာတ်ကၠောအ် ပ္ဍဲ ရုင်စက် ဓာတု ကေုာံ ပရေင်ကၠောန် ကမှ် ရ။
* '''Vanadyl sulfate (VOSO₄)''': စကာ နဒဒှ် ဓာတ် ထပ်စုတ် ပ္ဍဲ ဂဥုဲ လ္ၚဵု သွက်ဂွံ ထိင် ဓာတ်သဂြာ ပ္ဍဲ ဆီ သွက် ညးယဲ ဍာ်မိတ် (Diabetes) (ဆဂး ဟွံဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဍိုက်ပေင်ဏီ) ရ။
* '''Vanadium tetrachloride (VCl₄)''': ဍာ် အသာ် ဍာ်မိတ်-သၚေက် မလေပ် က္တဵုဒှ် လၟေင်ဓာတု ပြဟ်လောန် ပ္ဍဲ ကျာ ရ။

== ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် ==
ဗာနေဒဳယာမ် လောဟ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ကလောံဇၞော်ဇၞော် ဂှ် ဟွံမဲ ကု အန္တရာယ် ရ။ 
ဆဂး ဓာတ်ပံင်ကောံ ဗာနေဒဳယာမ် (ဗွဲတၟေင် V₂O₅) တအ်ဂှ် နွံကဵု ဂျိ (Toxic) ရ။ ယဝ်ရ ယီုလုပ်အာ ယက် ဟွံသေင်မ္ဂး ခဗိုက် ဍေဟ်တအ် မ္ဂး ဍေဟ် မလေပ် ပလီု ကသအ် (Respiratory system) ကေုာံ က္တဵုဒှ် ယဲ ခဍက်၊ ယဲ ကသအ် ဍာ်ဂမၠိုင် (Bronchitis) မာန်ရ။ သၟာကမၠောန် ပ္ဍဲ ရုင်စက် ဗာနေဒဳယာမ် တအ် ဒးစကာ ကိရိယာ စဵုဒၞာ (Respirators) လၟိုန်ရ。

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် ==
ဗာနေဒဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု လောဟ ကၠာဲ တၞဟ်တအ် မ္ဂး:
* '''ကု တဳတာနဳယာမ် (Titanium)''': သီုၜါဂှ် နွံ အခိုက်အလိုက် ဓာတု ကြပ်တုပ် ကေုာံ ဍိုတ်က္ဍင် လောန်ရ။ ဗာနေဒဳယာမ် ဂှ် ဇြိုင်နူ ညိ ဆဂး ဍေဟ် ကဵု ဖဵု ဇၞော် ပ္ဍဲ ပရေင် ပံင်နှဴ ကု ပသဲ တုဲ တဳတာနဳယာမ် ဂှ် စကာ ကေတ်တ် နဒဒှ် လောဟ သ္အးဇ္ၚး ဂၠိုင်ရ။
* '''ကု ခရဝ်မဳယာမ် (Chromium)''': ခရဝ်မဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး ဂတ ဗာနေဒဳယာမ် တုဲ သီုၜါဂှ် ထပ်စုတ် ပ္ဍဲ ပသဲ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပသဲ ဟွံဒှ် နှိင် (Stainless steel) ကေုာံ ပသဲ မ္ၚိုဟ် ရ။ ခရဝ်မဳယာမ် ဂှ် စဵုဒၞာ နှိင် ခိုဟ်နူ တုဲ ဗာနေဒဳယာမ် ဂှ် ကဵု ဒြဟတ် ခိုင်က္ဍင် ဂၠိုင်နူ ရ。&lt;ref name=&quot;Cotton1999&quot;&gt;Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley &amp; Sons. pp. 714–718.&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{Periodic table}}

[[ကဏ္ဍ:ဗာနေဒဳယာမ်]]
[[ကဏ္ဍ:လောဟ ကၠာဲဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>g4dz74nu7diqmurofp58uw0984a9vy8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59091</id>
      <parentid>59090</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T03:51:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59091</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16779" sha1="fkpcbozwz8m63mcnkfhu6cw9v8crzeb" xml:space="preserve">{{Infobox element
| name = ဗာနေဒဳယာမ်
| english_name = Vanadium
| symbol = V
| atomic_number = 23
| atomic_mass = 50.9415
| element_category = [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal)
| group = 5
| period = 4
| block = d-block
| appearance = သာ်သြန်-ဗု-ပတေင် 
| image = [[File:Vanadium_etched.jpg|250px|alt=လောဟ ဗာနေဒဳယာမ်]]
| caption = ကလောံ လောဟ ဗာနေဒဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ၉၉.၉%
| phase = Solid
| melting_point_K = 2183
| melting_point_C = 1910
| boiling_point_K = 3680
| boiling_point_C = 3407
| density_stp = 6.00 g/cm3
| discovery = [[Andrés Manuel del Río]] (၁၈၀၁)
| first_isolation = [[Henry Enfield Roscoe]] (၁၈၆၇)
| named_by = [[Nils Gabriel Sefström]] (၁၈၃၀)
}}

'''ဗာနေဒဳယာမ်''' ({{lang-en|Vanadium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''V''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၂၃ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] (Periodic table) မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၅ (Group 5) တုဲ ဒှ် [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal) မွဲရ။ လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု-ပတေင်၊ မ္ၚိုဟ်ခိုင်၊ ဍိုတ်က္ဍင် ကေုာံ ဟွံလေပ် က္တဵုဒှ် နှိင် လောဲသွာ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် က္တဵုဗဒှ်လဝ် ဗွိုက် အံက်သိုက် မစဵုဒၞာလဝ်ရ။

ဗာနေဒဳယာမ် ဂှ် ဟွံမံင် ကေတ်တ် ပ္ဍဲသဘာဝ တုဲ၊ ဗွဲမဂၠိုင် လေပ်ပံင်ကောံ ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ်နာနာ (ၜိုတ် ၆၅ သာ်) ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ ဗာနေဒဳယာမ် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ပရေင်ကၠောန် လောဟ ပံင်နှဴ သွက်ဂွံ ကၠောန် ပသဲ မ္ၚိုဟ် (High-strength steel) ဗီုကဵု ကိရိယာ ရုင်စက် ကေုာံ ဒြဟတ်စက် ကွဳစက်တအ်ရ။ တုဲပၠန် ဍေဟ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ပတိတ် ဍာ်ဓာတ် သာလ်ဖျူရေတ် (Sulfuric acid) နဒဒှ် ဓာတ်ကၠောအ် (Catalyst) ရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် ==
ယၟုမ္ဂး &quot;ဗာနေဒဳယာမ်&quot; (Vanadium) ဝွံ ကၠုင်နူ ယၟု &quot;Vanadis&quot; (ဗာနာဒိသ်) မဒှ် ယၟုတၞဟ် သွက် ကျာ်သြဳ ဂရိတ်-နဝ်သ် မကော်ဂး ဖရဳယာ (Freyja) ဟိုတ်နူ ဓာတ်ပံင်ကောံ ဗာနေဒဳယာမ် တအ် နွံကဵု အရံင် အသာ် ကျေဝ်ဂေါဝ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၀၁ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ဂကူသပိန်-မက်သဳကာန် [[Andrés Manuel del Río]] ဂွံဆဵုကေတ် ဒြပ်သ္အး ဝွံ ပထမအိုတ် ပ္ဍဲအခိင် ညးစမ်ၜတ် တၟအ်ခဲဗ္ကေတ် (Vanadinite) ပ္ဍဲ မက်သဳကဝ် တုဲ ညးကော်စလဝ် &quot;erythronium&quot; (အဳရဳသရဝ်နဳယာမ်) ရ။ ဆဂး ကြဴနူဂှ် ညးတၞဟ်တအ် ထေင်မှာအာ ဒဒှ်ရ ဍေဟ် ဒှ် ဆ ခရဝ်မဳယာမ် ဓမ္မတာ တုဲ ညးလေဝ် ဒုင်တုပ်စိုတ်အာရ။ စိုပ်သၞာံ ၁၈၃၀ ဂှ်မှ သၟာသိပ္ပံ ဂကူသွိတ်ဒေန် [[Nils Gabriel Sefström]] ဂွံကလေင်ဆဵုကေတ် ဓာတ်ဝွံ ပ္ဍဲ တၟအ်ပသဲ တုဲ ညးခုတ်လဝ် ယၟု &quot;Vanadium&quot; ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၆၇ သၟာသိပ္ပံ ဂကူအင်္ဂလိက် [[Henry Enfield Roscoe]] ဂွံပါ်ပတိတ် လောဟ ဗာနေဒဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ပထမအိုတ် နကဵု ပရေင် ဖျေံဂမ္တဴ Vanadium dichloride ကု ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ရ。&lt;ref name=&quot;Emsley2001&quot;&gt;Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 467–471.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ==
ဗာနေဒဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ ဍိုတ်က္ဍင် (Hard metal) မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် ၁၉၁၀ ဒီဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ကေုာံ ကဆံင်ကတဴ ၃၄၀၇ ဒီဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ရ။

ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ က္တဵုဒှ် အဆက်အစပ် ဓာတု ပ္ဍဲ ဂမ္တဴသၠုင် ရ။ ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ဓမ္မတာမ္ဂး ဍေဟ် ဟွံလီုလာ် လောဲသွာ ဟိုတ်နူ ဗွိုက် အံက်သိုက် စဵုဒၞာလဝ်ရ။ ဗာနေဒဳယာမ် ဂှ် နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် (Oxidation states) ၄ သာ် အဓိက: +2 (အသာ်ခဍောင်), +3 (အသာ်သၚေက်), +4 (အသာ်သွာ်), ကေုာံ +5 (အသာ်ဍာ်မိတ်) ရ။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ အသာ် ဓာတ်ဝွံ ဒှ် အရာ တၟေင် မွဲ သွက် လောဟ ကၠာဲ (Transition metals) ရ။

== ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ ==
လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ ဗာနေဒဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု ၜါစှ် (20th most abundant element) တုဲ နွံ ၜိုတ် ၁၂၀ ပ္ဍဲ မွဲ ပြကောဋိ (ppm) ရ။ 

ဗာနေဒဳယာမ် ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု Carnotite, Roscoelite, Vanadinite ကေုာံ Titaniferous magnetite တအ်ရ။ ပါဲနူ လတူတိတုဲ ဍေဟ်ဝွံ ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ တၟအ်ကတိုဟ်ကျာ (Meteorites) ကေုာံ ပ္ဍဲ ဍာ်ကၠေင်သဘာဝ (Crude oil) လ္ၚဵုတအ် ကီုရ。&lt;ref name=&quot;Greenwood1997&quot;&gt;Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 976–979.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် ==
ပရေင်ပတိတ် ဗာနေဒဳယာမ် လောဟ အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နဒဒှ် ကပေါတ်ကြဴ (Byproduct) နူကဵု ပရေင် ပတိတ် ပသဲ နူကဵု တၟအ် Titaniferous magnetite ร။ ညးတအ် ကလိဂွံ ဍာ်တၟအ် (Slag) မၞုံကဵု ဗာနေဒဳယာမ် ဂၠိုင် တုဲ၊ စကာ လၟေင် ဓာတု သွက်ဂွံ ပတိတ် Vanadium pentoxide (V₂O₅) ရ။
ကြဴနူဂှ် စကာ လောဟ အလူမဳနဳယာမ် သွက်ဂွံ ဖျေံဂမ္တဴ V₂O₅ တုဲ ကလိဂွံ Ferrovanadium (ပသဲ-ဗာနေဒဳယာမ်) ရ။ 
ဍုင် မပတိတ် ဗာနေဒဳယာမ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ဍုင်ကြုက် (China)၊ ရုရှာ (Russia) ကေုာံ အာဖရိက သၠုင်ကျာ (South Africa) ရ။

== ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် ==
ဗာနေဒဳယာမ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် သဘာဝ ၜါသာ်:
* '''Vanadium-51 (⁵¹V)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် (Stable) ကေုာံ နွံဂၠိုင်အိုတ် (၉၉.၇၅%) ပ္ဍဲသဘာဝရ။
* '''Vanadium-50 (⁵⁰V)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် (Radioactive) မၞုံ ၜိုတ် ဝ.၂၅% ရ။ ဍေဟ်ဝွံ နွံကဵု အာယုက် (Half-life) လအ်လောန် (၁.၅ x ၁၀¹⁷ သၞာံ) တုဲ ဟွံက္တဵုဒှ် အန္တရာယ် ရဒဳယဝ်အက်တိဗ် ရ。&lt;ref name=&quot;Audi2003&quot;&gt;Audi, G. et al. (2003). &quot;The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties&quot;. ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် ==
ဗာနေဒဳယာမ် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန် ရုင်စက်:
# '''ပသဲ ပံင်နှဴ (Ferrovanadium)''': လွပ် ဇၞော်အိုတ် (ဂၠိုင်နူ ၈၅%) ဂှ် ဒှ် သွက်ဂွံ ထပ်စုတ် ပ္ဍဲ ပသဲ ရ။ ယဝ်ရ ထပ်စုတ် ဗာနေဒဳယာမ် ဆ ညိဓဝ် (၀.၁ - ၁%) မ္ဂး ဍေဟ် သ္ပကဵု ညံင် ပသဲ ဂွံ မ္ၚိုဟ်ခိုင်က္ဍင် လောန် တုဲ စကာ ပ္ဍဲ ဇုတ် ကွဳစက် (Gears, Axles) ကေုာံ ကိရိယာ တဲ (Hand tools) ဗီုကဵု Spanners ရ။
# '''လောဟ တဳတာနဳယာမ် ပံင်နှဴ (Titanium-Vanadium Alloys)''': ပံင်နှဴ ကု တဳတာနဳယာမ် ကေုာံ အလူမဳနဳယာမ် တုဲ စကာ ပ္ဍဲ က္ၜင်ကျာ ကေုာံ ဒုံးပျံ ဟိုတ်နူ မၞုံကဵု လျိုင်သာ ကေုာံ ဒုင်ဒဝ် ဂမ္တဴ ထတ်ထတ် ရ။
# '''ဓာတ်ကၠောအ် (Catalysts)''': Vanadium pentoxide (V₂O₅) ဂှ် ဒှ် ဓာတ်ကၠောအ် အဓိက သွက် ကမၠောန် ပတိတ် ဍာ်ဓာတ် သာလ်ဖျူရေတ် (Contact process) ရ။
# '''ဗက်တရဳ (Vanadium Redox Batteries)''': စကာ ပ္ဍဲ ဗက်တရဳ ဇၞော်ဇၞော် သွက်ဂွံ ဂိုင်စွံ ဒြဟတ် လလဳ (Energy storage) နူကဵု စက်ကျာ ကေုာံ လျးတ္ၚဲ ရ။

== ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ ==
ဗာနေဒဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဓာတ် မနွံပၟိက် ညိည သွက် သတ် လ္ၚဵု တအ်ရ:
* '''ပ္ဍဲ သတ် ဍာ် (Marine Life)''': သတ် ဍာ် ဗီုကဵု Ascidians (Sea squirts) တအ် နွံကဵု ပရဝ်တိန် မကော်ဂး Vanabins မလေပ် ပကောံ ဓာတ် ဗာနေဒဳယာမ် ပ္ဍဲ ဆီ ဍေဟ်တအ် စဵုကဵု ၁၀၀ ဆ လတူ ဍာ်မှာသၟိတ် ရ။
* '''ပ္ဍဲ ဗက်တဳရဳယျာ (Bacteria)''': ဗက်တဳရဳယျာ လ္ၚဵု တအ် စကာ အေန်ဇြာင် Vanadium nitrogenase သွက်ဂွံ ဇြောတ်ကေတ် ဓာတ်ကျာ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် နူကဵု ကျာ ရ။
* '''ပ္ဍဲ မၞိဟ်''': သွက် မၞိဟ် မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ဟွံဒှ် ဓာတ် အဓိက (Not essential) တုဲ ယဝ်ရ လုပ်အာ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ဂၠိုင်လောန်မ္ဂး လေပ် က္တဵုဒှ် ဂျိ မာန်ရ。&lt;ref name=&quot;Rehder2015&quot;&gt;Rehder, D. (2015). &quot;The role of vanadium in biology&quot;. ''Metallomics''. 7 (5): 730–742.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် ==
* '''Vanadium pentoxide (V₂O₅)''': ဓာတ် အသာ် လိမ္မဴ-ဍာ်မိတ်။ စကာ နဒဒှ် ဓာတ်ကၠောအ် ပ္ဍဲ ရုင်စက် ဓာတု ကေုာံ ပရေင်ကၠောန် ကမှ် ရ။
* '''Vanadyl sulfate (VOSO₄)''': စကာ နဒဒှ် ဓာတ် ထပ်စုတ် ပ္ဍဲ ဂဥုဲ လ္ၚဵု သွက်ဂွံ ထိင် ဓာတ်သဂြာ ပ္ဍဲ ဆီ သွက် ညးယဲ ဍာ်မိတ် (Diabetes) (ဆဂး ဟွံဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဍိုက်ပေင်ဏီ) ရ။
* '''Vanadium tetrachloride (VCl₄)''': ဍာ် အသာ် ဍာ်မိတ်-သၚေက် မလေပ် က္တဵုဒှ် လၟေင်ဓာတု ပြဟ်လောန် ပ္ဍဲ ကျာ ရ။

== ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် ==
ဗာနေဒဳယာမ် လောဟ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ကလောံဇၞော်ဇၞော် ဂှ် ဟွံမဲ ကု အန္တရာယ် ရ။ 
ဆဂး ဓာတ်ပံင်ကောံ ဗာနေဒဳယာမ် (ဗွဲတၟေင် V₂O₅) တအ်ဂှ် နွံကဵု ဂျိ (Toxic) ရ။ ယဝ်ရ ယီုလုပ်အာ ယက် ဟွံသေင်မ္ဂး ခဗိုက် ဍေဟ်တအ် မ္ဂး ဍေဟ် မလေပ် ပလီု ကသအ် (Respiratory system) ကေုာံ က္တဵုဒှ် ယဲ ခဍက်၊ ယဲ ကသအ် ဍာ်ဂမၠိုင် (Bronchitis) မာန်ရ။ သၟာကမၠောန် ပ္ဍဲ ရုင်စက် ဗာနေဒဳယာမ် တအ် ဒးစကာ ကိရိယာ စဵုဒၞာ (Respirators) လၟိုန်ရ。

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် ==
ဗာနေဒဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု လောဟ ကၠာဲ တၞဟ်တအ် မ္ဂး:
* '''ကု တဳတာနဳယာမ် (Titanium)''': သီုၜါဂှ် နွံ အခိုက်အလိုက် ဓာတု ကြပ်တုပ် ကေုာံ ဍိုတ်က္ဍင် လောန်ရ။ ဗာနေဒဳယာမ် ဂှ် ဇြိုင်နူ ညိ ဆဂး ဍေဟ် ကဵု ဖဵု ဇၞော် ပ္ဍဲ ပရေင် ပံင်နှဴ ကု ပသဲ တုဲ တဳတာနဳယာမ် ဂှ် စကာ ကေတ်တ် နဒဒှ် လောဟ သ္အးဇ္ၚး ဂၠိုင်ရ။
* '''ကု ခရဝ်မဳယာမ် (Chromium)''': ခရဝ်မဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး ဂတ ဗာနေဒဳယာမ် တုဲ သီုၜါဂှ် ထပ်စုတ် ပ္ဍဲ ပသဲ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပသဲ ဟွံဒှ် နှိင် (Stainless steel) ကေုာံ ပသဲ မ္ၚိုဟ် ရ။ ခရဝ်မဳယာမ် ဂှ် စဵုဒၞာ နှိင် ခိုဟ်နူ တုဲ ဗာနေဒဳယာမ် ဂှ် ကဵု ဒြဟတ် ခိုင်က္ဍင် ဂၠိုင်နူ ရ。&lt;ref name=&quot;Cotton1999&quot;&gt;Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley &amp; Sons. pp. 714–718.&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{Periodic table}}

[[ကဏ္ဍ:ဗာနေဒဳယာမ်]]
[[ကဏ္ဍ:လောဟ ကၠာဲဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>fkpcbozwz8m63mcnkfhu6cw9v8crzeb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မာန်ဂနိတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12742</id>
    <revision>
      <id>59092</id>
      <timestamp>2026-10-25T03:52:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox element | name = မာန်ဂနိတ် | english_name = Manganese | symbol = Mn | atomic_number = 25 | atomic_mass = 54.938044 | element_category = [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal) | group = 7 | period = 4 | block = d-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု-ပတေင် (Silvery metallic) | image = File:Manganese_flakes.jpg|250px|alt=လောဟ မာန်ဂနိတ...&quot;</comment>
      <origin>59092</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17321" sha1="4pp4nu662zue13ycds6pm60jb09qc19" xml:space="preserve">{{Infobox element
| name = မာန်ဂနိတ်
| english_name = Manganese
| symbol = Mn
| atomic_number = 25
| atomic_mass = 54.938044
| element_category = [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal)
| group = 7
| period = 4
| block = d-block
| appearance = သာ်သြန်-ဗု-ပတေင် (Silvery metallic)
| image = [[File:Manganese_flakes.jpg|250px|alt=လောဟ မာန်ဂနိတ်]]
| caption = ကလောံဇၞော်ဇၞော် လောဟ မာန်ဂနိတ် (Manganese flakes) သ္အးဇ္ၚး ၉၉.၉%
| phase = Solid
| melting_point_K = 1519
| melting_point_C = 1246
| boiling_point_K = 2334
| boiling_point_C = 2061
| density_stp = 7.21 g/cm3
| discovery = [[Johan Gottlieb Gahn]] (၁၇၇၄)
| first_isolation = [[Johan Gottlieb Gahn]] (၁၇၇၄)
| named_by = [[Carl Wilhelm Scheele]] (၁၇၇၄)
}}

'''မာန်ဂနိတ်''' ({{lang-en|Manganese}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Mn''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၂၅ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၇ (Group 7) တုဲ ဒှ် [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal) ရ။ လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု ပတေင်၊ မ္ၚိုဟ်လောန်၊ ဍိုတ်က္ဍင် ဆဂး လေပ် ထကးလောဲ (Very brittle) တုဲ တူပၟတ် (Oxidize) လောဲသွာ ပ္ဍဲ ကျာ ရ။

မာန်ဂနိတ် ဂှ် ဟွံမံင် ကေတ်တ် ပ္ဍဲသဘာဝ တုဲ၊ ဗွဲမဂၠိုင် လေပ်ပံင်ကောံ ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် ဗီုကဵု Pyrolusite (Manganese dioxide) သီုကဵု ပံင်နှဴ မံင် ကု တၟအ် ပသဲ (Iron ores) ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ လွပ် အဓိက သွက် မာန်ဂနိတ် (ၜိုတ် ၉၀%) ဂှ် ဒှ် ပရေင်ကၠောန် ပသဲ (Steelmaking) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဓာတ်သာလ်ဖာ (Desulfurization) ကေုာံ သ္ပကဵု ညံင် ပသဲ ဂွံ မ္ၚိုဟ်ခိုင်က္ဍင် ရ။ ပါဲနူဂှ် ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် ဓာတ် အဓိက ပ္ဍဲ ဗက်တရဳ အယ်ကာလာင် (Alkaline batteries) ကေုာံ ဒှ် ဓာတ် မနွံပၟိက် သွက် လမျီု သတ် သီုဖအိုတ် ရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် ==
ယၟုမ္ဂး &quot;မာန်ဂနိတ်&quot; (Manganese) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် လေတ္တေန် ''magnes'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;သံလိုက်&quot; (Magnet) ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ကိုပ်ကၠာတေအ်၊ ညးတအ် ဂွံဆဵုကေတ် တၟအ်လမ္စံက် မွဲ မကော်ဂး &quot;magnesia nigra&quot; (Manganese dioxide) ပ္ဍဲ ဒေသ Magnesia ဍုင်ဂရိတ်ရ။ တၟအ်ဝွံ ညးတအ် စကာလဝ် သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမှ် (Glassmaking) သွက်ဂွံ သ္ပသ္အး အရံင် ကမှ် ရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၇၄ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ဂကူသွိတ်ဒေန် [[Carl Wilhelm Scheele]] စၟတ်သမ္တီလဝ် ဒဒှ်ရ တၟအ် pyrolusite ဂှ် နွံကဵု ဒြပ်သ္အး တၟိ မွဲရ။ ပ္ဍဲသၞာံဂှ်ကီု သၟာသိပ္ပံ [[Johan Gottlieb Gahn]] ဂွံပါ်ပတိတ် လောဟ မာန်ဂနိတ် သ္အးဇ္ၚး ပထမအိုတ် နကဵု ပရေင် ဖျေံဂမ္တဴ (Reduction) ဓာတ် Manganese dioxide ကု ချး (Carbon) ရ။ ကြဴနူ ပရေင်ပါ်ပတိတ်ဝွံ၊ မာန်ဂနိတ် ဂှ် ဒှ်ကၠုင် ဒြပ်သ္အး အဓိက ပ္ဍဲ ကမၠောန် ပတိတ် ပသဲ အလုံဂၠးတိရ。&lt;ref name=&quot;Emsley2001&quot;&gt;Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 249–253.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ==
မာန်ဂနိတ် ဝွံ ဒှ် လောဟ မ္ၚိုဟ် ကေုာံ လေပ်ထကးလောဲ (Hard and brittle metal) မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် ၁၂၄၆ ဒီဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ရ။ 

ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ က္တဵုဒှ် အဆက်အစပ် (Reactive) လောဲသွာ ကု အံက်သဳဂျိန် တုဲ ယဝ်ရ ဒးကျာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒးဍာ် မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် က္တဵုဒှ် နှိင် (Rusting) တုပ် ညံင်ရဴ ပသဲ ကီုရ။ မာန်ဂနိတ် ဂှ် နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် (Oxidation states) ဂၠိုင်ကဵု သာ် ဗီုကဵု +2, +3, +4, +6, ကေုာံ +7 ရ။ ကဆံင် +2 (အသာ်ပ္ကဴမၠဵု/Pink) ဂှ် ညိင်ဝတ်အိုတ် ပ္ဍဲ သဘာဝ တုဲ၊ ကဆံင် +7 (ဥပမာ- ဓာတ် Potassium permanganate အသာ်ခဍောင်) ဂှ် ဒှ် ဓာတ် အံက်သဳဒိုက် (Strong oxidizing agent) ဇၞော်မွဲ ရ။

== ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ ==
လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ မာန်ဂနိတ် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု ၜါစှ်ၜါ (12th most abundant element) တုဲ နွံ ၜိုတ် ၁၀၀၀ ပ္ဍဲ မွဲ ပြကောဋိ (ppm) (ဝ.၁%) ရ။ 

မာန်ဂနိတ် ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် လေပ်မံင် ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် Pyrolusite (MnO₂), Rhodochrosite (MnCO₃), ကေုာံ Braunite ရ။ ပါဲနူ လတူတိတုဲ၊ ပ္ဍဲ သၟဝ် ဍာ်မှာသၟိတ် ဇြိုဟ်ဇြိုဟ် (Deep ocean floor) တအ်ဂှ် နွံကဵု ကလောံဇၞော်ဇၞော် မာန်ဂနိတ် (Manganese nodules) မက္တဵုဒှ်လဝ် နူကဵု ပရေင် ကလောအ်ကောံ ဓာတ် မာန်ဂနိတ် ကေုာံ ပသဲ ပွိုင် သၞာံ ဗွဲမလအ်ရ (သၟာသိပ္ပံတအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ဒဒှ်ရ နွံ ဂၠိုင်နူ ၅၀၀ ဗဳလဳယျောန် တာန်)。&lt;ref name=&quot;Greenwood1997&quot;&gt;Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 1040–1043.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် ==
ပရေင်ပတိတ် မာန်ဂနိတ် လောဟ အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နူကဵု တၟအ် Pyrolusite (MnO₂) ရ။ 
သွက်ဂွံ ကၠောန် ပသဲ မ္ဂး ညးတအ် ဖျေံဂမ္တဴ တၟအ် မာန်ဂနိတ် ကေုာံ တၟအ် ပသဲ ပံင်နှဴ ကု ချး (Carbon) ပ္ဍဲ မဖိုဟ်လလဳ တုဲ ကလိဂွံ ဓာတ် Ferromanganese (ပသဲ-မာန်ဂနိတ်) ရ။ သွက်ဂွံ ဂွံ လောဟ မာန်ဂနိတ် သ္အးဇ္ၚး မ္ဂး၊ ဒးစကာ နဲကဲ လျးလလဳ (Electrolysis) နူကဵု ဍာ်ဓာတ် Manganese sulfate ရ။

ဍုင် မပတိတ် တၟအ် မာန်ဂနိတ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ဍုင် အာဖရိက သၠုင်ကျာ (South Africa)၊ ဩသတြေလျာ (Australia)၊ ကြုက် (China) ကေုာံ ဂါဗောန် (Gabon) တအ်ရ။

== ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် ==
မာန်ဂနိတ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် (Stable isotope) ဆ မွဲသာ်ဓဝ်ရ:
* '''Manganese-55 (⁵⁵Mn)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံ ပ္ဍဲသဘာဝ ၁၀၀% ရ။
ပါဲနူဂှ် အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် (Radioactive isotopes) ဗီုကဵု Manganese-53 (⁵³Mn) ဂှ် နွံကဵု အာယုက် (Half-life) လအ်လောန် (၃.၇ ပြကောဋိ သၞာံ) တုဲ ဍေဟ် က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ တၟအ်ကတိုဟ်ကျာ (Meteorites) ဟိုတ်နူ လျးကောသမိက် (Cosmic rays) ရ။ သၟာသိပ္ပံတအ် စကာ ⁵³Mn သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဝင် ဓါတ်တၟအ် အာကာသ ကေုာံ ဝင် သဘာဝတိ ရ。&lt;ref name=&quot;Audi2003&quot;&gt;Audi, G. et al. (2003). &quot;The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties&quot;. ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် ==
မာန်ဂနိတ် ဂှ် စကာ အဓိက ပ္ဍဲ ကမၠောန် ၃ ကဏ္ဍ:
# '''ပသဲ ကေုာံ လောဟ ပံင်နှဴ (Steel and Alloys)''': ၜိုတ် ၉၀% သွက် မာန်ဂနိတ် အလုံဂၠးတိ ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ပသဲ ရ။ ဍေဟ် ဇြောတ်ကေတ် ဓာတ် အံက်သဳဂျိန် ကေုာံ သာလ်ဖာ ညံင် ပသဲ ဟွံဂွံ ထကးလောဲ (Deoxidizer and Desulfurizer) တုဲ၊ သ္ပကဵု ညံင် ပသဲ ဂွံ မ္ၚိုဟ်ခိုင်က္ဍင် ရ။ ပံင်နှဴ ကု အလူမဳနဳယာမ် မ္ဂး သ္ပကဵု ညံင် ဂွံ ဒုင်ဒဝ် နှိင် ခိုဟ် (စကာ ပ္ဍဲ ခရော် ဍာ်ယာမ) ရ။
# '''ဗက်တရဳ (Batteries)''': Manganese dioxide (MnO₂) ဂှ် ဒှ် ဓာတ် အဓိက ပ္ဍဲ ဗက်တရဳ အယ်ကာလာင် (Alkaline batteries) ကေုာံ Zinc-carbon batteries မစကာ ပ္ဍဲ ကိရိယာ တဲ ကေုာံ လျးပၟတ် ဂမၠိုင်ရ။
# '''ဓာတ်အရံင် ကေုာံ ကမှ် (Pigments and Glass)''': စကာ သွက်ဂွံ သ္ပသ္အး အရံင် ကမှ် ဟွံသေင်မ္ဂး ထပ်စုတ် အရံင် ခဍောင်/ပ္ကဴမၠဵု ပ္ဍဲ ကမှ် ကေုာံ မၞိက် ရ။

== ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ ==
မာန်ဂနိတ် ဝွံ ဒှ် ဓာတ် အဓိက သွက် လမျီု သတ် ကေုာံ တၞံဆု သီုဖအိုတ် ရ (Essential trace element for all living organisms):
* '''ပ္ဍဲ တၞံဆု (Plants)''': ဓာတ် မာန်ဂနိတ် ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ လဒက်ပ္တန် အေန်ဇြာင် (Oxygen-evolving complex) သွက် လၟေင် ပရေင် ဓါတ်သၚေက် (Photosynthesis) မပတိတ် ဓာတ်ကျာ အံက်သဳဂျိန် သွက် ဂၠးတိဝွံရ။
* '''ပ္ဍဲ မၞိဟ် ကေုာံ သတ် (Humans and Animals)''': မာန်ဂနိတ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ အေန်ဇြာင် ဗွဲမဂၠိုင် (ဥပမာ- Manganese superoxide dismutase) မစဵုဒၞာ ဓာတ် အံက်သဳဂျိန် မလေပ်ပလီု ဆဲလ် (Antioxidant defense) ရ။ ဍေဟ် ကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ ကၠောန် ဇုတ် ကေုာံ စၞာတ် ဓာတ်သဂြာ ရ။ စၞစ မပ္တံကဵု သတ်ဆု၊ တၞးသၞေဝ် ကေုာံ လ္ၚဴ တအ် နွံကဵု ဓာတ် မာန်ဂနိတ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ。&lt;ref name=&quot;Roth2006&quot;&gt;Roth, J. A. (2006). &quot;Homeostatic and toxic mechanisms regulating manganese clearance&quot;. ''Biochemical Pharmacology''. 72 (11): 1423–1433.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် ==
* '''Manganese dioxide (MnO₂)''': ဒှ် ဓာတ် အသာ်လမ္စံက်။ စကာ အဓိက ပ္ဍဲ ဗက်တရဳ ကေုာံ နဒဒှ် ဓာတ်ကၠောအ် (Catalyst)။
* '''Potassium permanganate (KMnO₄)''': ဒှ် ဓာတ် အသာ်ခဍောင် မၞုံကဵု အစောမ် အံက်သဳဒိုက် ထတ်လောန်ရ။ စကာ ပ္ဍဲ ပရေင် သ္ပသ္အး ဍာ်၊ ဂဥုဲ ဂစိုတ် စၟ (Disinfectant) ကေုာံ ပ္ဍဲ ရုင်စက် ဓာတု ရ။
* '''Manganese(II) sulfate (MnSO₄)''': ဒှ် ဓာတ် အသာ်ပ္ကဴမၠဵု (Pink) မစကာ နဒဒှ် ဓာတ်ဝေတ် တဵုလွဳ (Fertilizer) သွက် တိ မၞုံကဵု ဓာတ် မာန်ဂနိတ် အောန် ရ။

== ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် ==
မာန်ဂနိတ် ဂှ် ၜိုန်ရ ဒှ် ဓာတ် အဓိက သွက် ခန္ဓကာယ ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ လၟိဟ် လုပ်အာ ဂၠိုင်လောန် မ္ဂး ဍေဟ် က္တဵုဒှ် ဂျိ (Toxic) မာန်ရ။ 
သၟာကမၠောန် ပ္ဍဲ ရုင်စက် ပသဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒၞာဲခါဲတၟအ် တအ် ယဝ်ရ ယီုလုပ်အာ ယက် မာန်ဂနိတ် ဂၠိုင်လောန် မ္ဂး လေပ် က္တဵုဒှ် ယဲ က္ဍဟ် မကော်ဂး &quot;Manganism&quot; (ယဲ မာန်ဂနေတ်ဇြေမ်) မာန်ရ။ ယဲဝွံ နွံ လက်သဏ် တုပ် ကု ယဲ ပါကိန်သောန် (Parkinson's disease) မပ္တံကဵု တဲ ဇဝိဇဝဝ် ကေုာံ ပရေင် ချဳဒရာင် လီုလာ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ ရုင်စက် တအ် ဒးစကာ ကိရိယာ စဵုဒၞာ ယီု (Respirators) လၟိုန်ရ。

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် ==
မာန်ဂနိတ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု လောဟ ကၠာဲ တၞဟ်တအ် မ္ဂး:
* '''ကု ပသဲ (Iron)''': မာန်ဂနိတ် ဂှ် နွံ ကြပ် ကု ပသဲ ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး တုဲ နွံ အခိုက်အလိုက် ဓာတု တုပ်သၟဟ် ညိည ရ။ ဍေဟ် မ္ၚိုဟ်နူ ပသဲ ကီုလေဝ် ဍေဟ် လေပ် ထကးလောဲ (Brittle) နူ ပသဲ ဗွဲမလောန်ရ။ 
* '''ကု ခရဝ်မဳယာမ် (Chromium)''': သီုၜါဂှ် ထပ်စုတ် ပ္ဍဲ ပသဲ ရ။ ခရဝ်မဳယာမ် ဂှ် ကဵု ဖဵု သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ နှိင် (Stainless) တုဲ၊ မာန်ဂနိတ် ဂှ် ကဵု ဖဵု သွက်ဂွံ မ္ၚိုဟ်ခိုင်က္ဍင် ကေုာံ စဵုဒၞာ ဓာတ် သာလ်ဖာ လီုလာ် ရ。&lt;ref name=&quot;Cotton1999&quot;&gt;Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley &amp; Sons. pp. 747–750.&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{Periodic table}}

[[ကဏ္ဍ:မာန်ဂနိတ်]]
[[ကဏ္ဍ:လောဟ ကၠာဲဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>4pp4nu662zue13ycds6pm60jb09qc19</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဝ်ဗာလ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12743</id>
    <revision>
      <id>59093</id>
      <timestamp>2026-10-25T03:58:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox element | name = ကဝ်ဗာလ် | english_name = Cobalt | symbol = Co | atomic_number = 27 | atomic_mass = 58.933194 | element_category = [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal) | group = 9 | period = 4 | block = d-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု-ပတေင် မၞုံကဵု လျး  | image = [[File:Cobalt_ore_2.jpg|250px|alt=လောဟ ကဝ်ဗာလ်]]...&quot;</comment>
      <origin>59093</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17051" sha1="0nvndrqmh0fzi2bxc8vch1p1fy4ogvl" xml:space="preserve">{{Infobox element
| name = ကဝ်ဗာလ်
| english_name = Cobalt
| symbol = Co
| atomic_number = 27
| atomic_mass = 58.933194
| element_category = [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal)
| group = 9
| period = 4
| block = d-block
| appearance = သာ်သြန်-ဗု-ပတေင် မၞုံကဵု လျး 
| image = [[File:Cobalt_ore_2.jpg|250px|alt=လောဟ ကဝ်ဗာလ်]]
| caption = ကလောံဇၞော်ဇၞော် လောဟ ကဝ်ဗာလ် သ္အးဇ္ၚး
| phase = Solid
| melting_point_K = 1768
| melting_point_C = 1495
| boiling_point_K = 3200
| boiling_point_C = 2927
| density_stp = 8.90 g/cm3
| discovery = [[Georg Brandt]] (၁၇၃၅)
| first_isolation = [[Georg Brandt]] (၁၇၃၅)
}}

'''ကဝ်ဗာလ်''' ({{lang-en|Cobalt}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Co''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၂၇ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၉ (Group 9) တုဲ ဒှ် [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal) မွဲရ။ လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု-ပတေင်၊ လျိုင် ဇြိုင်၊ ဍိုတ်က္ဍင် ကေုာံ နွံကဵု အစောမ် ပသဲဒဇက်ပသဲ (Ferromagnetic) ညံင်ရဴ ပသဲ ကီုရ။ 

လတူတိ (Earth) မ္ဂး၊ ကဝ်ဗာလ် ဂှ် ဟွံမံင် ကေတ်တ် နဒဒှ် လောဟ သ္အးဇ္ၚး တုဲ၊ ဗွဲမဂၠိုင် လေပ်ပံင်ကောံ ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် ပံင်နှဴ ကု ကောပ်ပါ ကေုာံ နဳကေလ် ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ ကဝ်ဗာလ် ဂှ် ဒှ် လောဟ အဓိက သွက် ပရေင်ကၠောန် ဗက်တရဳ လဳသဳယာမ်-အီယောန် (Lithium-ion batteries) မစကာ ပ္ဍဲ ကွဳစက် လျးလလဳ ကေုာံ ဖုန်တဲ ရ။ ပါဲနူဂှ် ဍေဟ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ ကၠောန် လောဟ ပံင်နှဴ မၞုံကဵု အစောမ် သၠုင် (Superalloys)၊ ကလောံ ပသဲဒဇက်ပသဲ ကေုာံ ဒှ် ဓာတ် အဓိက ပ္ဍဲ ဗဳတာမေန် B12 သွက် လမျီု သတ် သီုဖအိုတ် ရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် ==
ယၟုမ္ဂး &quot;ကဝ်ဗာလ်&quot; (Cobalt) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် ဂျာမာန် ''kobald'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''kobalt'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ကလော် ဟွံသေင်မ္ဂး ဘုတ်&quot; (Goblin) ရ။ ပ္ဍဲခေတ် လဒေါဝ်တေအ်၊ သၟာခါဲတၟအ် ဂကူဂျာမာန် တအ် ဂွံဆဵုကေတ် တၟအ် မၞုံကဵု ဓာတ် ကဝ်ဗာလ် တုဲ၊ ဍေဟ်တအ် ထေင်ကေတ် ဒဒှ်ရ ဒှ် တၟအ် သြန် ရ။ ဆဂး အခိင် ဍေဟ်တအ် ဖျေံဂမ္တဴ တၟအ်ဂှ် သြန် ဟွံတိတ်ကၠုင် တုဲ ပတိတ် ယက် ဓာတ်ဂျိ (Arsenic) မပလီု ပရေင်ထတ်ယုက် ဍေဟ်တအ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဍေဟ်တအ် ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ ကလော်တအ် ပလီုလဝ် တၟအ်ဂှ် တုဲ ကော်စ &quot;kobald&quot; ရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၃၅ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ဂကူသွိတ်ဒေန် [[Georg Brandt]] ဂွံပါ်ပတိတ် လောဟ ကဝ်ဗာလ် သ္အးဇ္ၚး ပထမအိုတ် တုဲ၊ ညးထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ အရံင် သၚေက်-သွာ် (Blue color) ပ္ဍဲ ကမှ် တအ်ဂှ် ကၠုင်နူ ဓာတ် ကဝ်ဗာလ် ဏအ်ရ၊ ဟွံသေင် ကု ဓာတ် ဗိသမတ် (Bismuth) အတိုင် မၞိဟ်တအ် ထေင်လဝ် တြေံဂှ်ရ。&lt;ref name=&quot;Weeks1933&quot;&gt;Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 110–115.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ==
ကဝ်ဗာလ် ဝွံ ဒှ် လောဟ ဍိုတ်က္ဍင် ကေုာံ မ္ၚိုဟ် (Hard metal) မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် ၁၄၉၅ ဒီဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ရ。 တင်တၟေင် ဍေဟ်ဂှ် နွံကဵု အခိုက် ပသဲဒဇက်ပသဲ (Ferromagnetism) စဵုကဵု ဂမ္တဴ ၁၁၂၁ ဒီဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် (Curie temperature သၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲအကြာ ဒြပ်သ္အး သီုဖအိုတ်) ရ။

ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ ညိင်ဝတ် ပ္ဍဲ ကျာ တုဲ ဟွံလေပ် က္တဵုဒှ် နှိင် လောဲသွာ ညံင်ရဴ ပသဲ ရ။ ကဝ်ဗာလ် ဂှ် နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် (Oxidation states) အဓိက ၜါသာ်: +2 ကေုာံ +3 ရ။ ဓာတ်ပံင်ကောံ +2 ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် နွံကဵု အရံင် ပ္ကဴမၠဵု (Pink) ဟွံသေင်မ္ဂး ဗ္ကေတ်၊ တုဲ ဓာတ်ပံင်ကောံ +3 တအ်ဂှ် နွံကဵု အရံင် သၚေက်-သွာ် (Blue) ကေုာံ သၚေက် ရ။

== ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ ==
လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ ကဝ်ဗာလ် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံ ၜိုတ် ၂၉ ပ္ဍဲ မွဲ ပြကောဋိ (ppm) တုဲ ဟွံသေင် ဒြပ်သ္အး မဂၠိုင်လောန် ရ။ 

ကဝ်ဗာလ် ဂှ် ဟွံမံင် ကေတ်တ် တုဲ ဗွဲမဂၠိုင် လေပ်ပံင်ကောံ ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် ဗီုကဵု Cobaltite (CoAsS), Erythrite, ကေုာံ Skutterudite ရ။ ဗွဲမဂၠိုင် ကဝ်ဗာလ် ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် နဒဒှ် ဓာတ် အကြာ တၟအ် ကောပ်ပါ (Copper) ကေုာံ နဳကေလ် (Nickel) ရ။ ပါဲနူ လတူတိတုဲ ကဝ်ဗာလ် ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ တၟအ်ကတိုဟ်ကျာ (Meteorites) ကေုာံ ပ္ဍဲ သၟဝ် ဍာ်မှာသၟိတ် (Manganese nodules) ကီုရ。&lt;ref name=&quot;Greenwood1997&quot;&gt;Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 1113–1115.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် ==
ပရေင်ပတိတ် ကဝ်ဗာလ် လောဟ အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နဒဒှ် ကပေါတ်ကြဴ (Byproduct) နူကဵု ပရေင် ခါဲ ကောပ်ပါ ကေုာံ နဳကေလ် ရ။ 
ညးတအ် စကာ လၟေင် ဓာတု ဍာ် (Hydrometallurgy) ကေုာံ ပရေင် ဖျေံဂမ္တဴ (Pyrometallurgy) သွက်ဂွံ ပါ်ပတိတ် ဓာတ် ကဝ်ဗာလ် နူကဵု ဓာတ်တၟအ် တအ်ရ။ ကြဴနူဂှ် စကာ လျးလလဳ (Electrolysis) သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ကလောံဇၞော်ဇၞော် ကဝ်ဗာလ် မသ္အးဇ္ၚး ရ။

ဍုင် မပတိတ် ကဝ်ဗာလ် အဓိက ကေုာံ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ (ဂၠိုင်နူ ၇၀%) ဂှ် ဒှ် ဍုင် ကောန်ဂဝ် (Democratic Republic of the Congo - DRC) ရ။

== ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် ==
ကဝ်ဗာလ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် (Stable isotope) ဆ မွဲသာ်ဓဝ်ရ:
* '''Cobalt-59 (⁵⁹Co)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံ ပ္ဍဲသဘာဝ ၁၀၀% ရ။
ပါဲနူဂှ် အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် ဗီုကဵု '''Cobalt-60 (⁶⁰Co)''' ဂှ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ရုင်ဂဥုဲ ရ။ ⁶⁰Co ဝွံ နွံကဵု အာယုက် (Half-life) ၅.၂၇ သၞာံ တုဲ ပတိတ် လျး ဂါမ္မာ (Gamma rays) ထတ်လောန် ရ။ ညးတအ် စကာ ဍေဟ် သွက်ဂွံ လွဳ ယဲ ကေန်သာ (Radiotherapy) ကေုာံ သွက်ဂွံ ဂစိုတ် စၟ ပ္ဍဲ ကိရိယာ ရုင်ဂဥုဲ (Sterilization) ရ。&lt;ref name=&quot;Audi2003&quot;&gt;Audi, G. et al. (2003). &quot;The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties&quot;. ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် ==
ကဝ်ဗာလ် ဂှ် ဒှ် လောဟ အဓိက သွက် ကွတ်ပညာ ခေတ်တၟိ:
# '''ဗက်တရဳ (Lithium-ion Batteries)''': လွပ် ဇၞော်အိုတ် သွက် ကဝ်ဗာလ် ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် ဗက်တရဳ သွက် ကွဳစက် လျးလလဳ ကေုာံ ကိရိယာ တဲ ရ။ ဓာတ် Lithium cobalt oxide (LiCoO₂) ဂှ် ဒှ် ဓာတ် အဓိက ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ ဓါတ်ဖိုဟ် (Cathode) မသ္ပကဵု ညံင် ဗက်တရဳ ဂွံ တန်တဴ လအ် ကေုာံ နွံကဵု ဒြဟတ် ထတ် ရ。
# '''လောဟ ပံင်နှဴ (Superalloys)''': ကဝ်ဗာလ် ဂှ် ပံင်နှဴ ကု ခရဝ်မဳယာမ် ကေုာံ တာန်သတေန် တုဲ ကလိဂွံ လောဟ မ္ၚိုဟ် မဒုင်ဒဝ် ဂမ္တဴ ထတ်လောန် (စဵုကဵု ၁၀၀၀ ဒီဂရဳ) ရ။ စကာ ပ္ဍဲ စက် က္ၜင်ကျာ (Jet engines) ကေုာံ စက်ကျာ (Gas turbines) ရ။
# '''ပသဲဒဇက်ပသဲ (Magnets)''': ကဝ်ဗာလ် ဂှ် ထပ်စုတ် ပ္ဍဲ လောဟ ပံင်နှဴ Alnico (Aluminium, Nickel, Cobalt) သွက်ဂွံ ကၠောန် ကလောံ ပသဲဒဇက်ပသဲ မၞုံကဵု အစောမ် ထတ် (Permanent magnets) မစကာ ပ္ဍဲ မဝ်တာ ကေုာံ စက် ရ။
# '''ဓာတ်အရံင် (Pigments)''': Cobalt blue (Cobalt aluminate) ဂှ် ဒှ် ဓာတ်အရံင် သၚေက်-သွာ် မစကာ ပ္ဍဲ ကမှ်၊ ပလာသတေတ် ကေုာံ ပါန်ခဳ ရ။

== ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ ==
ကဝ်ဗာလ် ဝွံ ဒှ် ဓာတ် အဓိက သွက် လမျီု သတ် (Essential trace element for animals) ရ:
* '''ဗဳတာမေန် ဘဳ-၁၂ (Vitamin B12)''': ဓာတ် ကဝ်ဗာလ် ဂှ် ဒှ် လဒေါဝ်ဗဟဵု ပ္ဍဲ လဒက်ပ္တန် မဝ်လဳကျူ ဗဳတာမေန် B12 (Cobalamin) ရ။ ဗဳတာမေန် ဏအ်ဂှ် ကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ ကၠောန် ဆဲလ် ဆီဗ္ကေတ် ကေုာံ သွက် ကမၠောန် နာဗ် ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ သတ် ကေုာံ မၞိဟ် ရ။
* '''ပရေင်ထတ်ယုက်''': ယဝ်ရ သတ် တအ် ဟွံကလိဂွံ ဓာတ် ကဝ်ဗာလ် ဍိုက်ပေင် မ္ဂး က္တဵုဒှ် ယဲ ဆီအောန် ကေုာံ ဍိုန်ဇြ မာန်ရ။ စၞစ မပ္တံကဵု ဖျုန်၊ တှ် ကေုာံ ခၟာဲ တအ် နွံကဵု ဗဳတာမေန် B12 ဍိုက်ပေင် ရ。&lt;ref name=&quot;Mertz1981&quot;&gt;Mertz, W. (1981). &quot;The essential trace elements&quot;. ''Science''. 213 (4514): 1332–1338.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် ==
* '''Cobalt(II) chloride (CoCl₂)''': ဓာတ် မၞုံကဵု အရံင် ပ္ကဴမၠဵု (Pink) ပ္ဍဲအခိင် နွံကဵု ဍာ် တုဲ ပြံင်လှာဲ ဒှ် အရံင် သၚေက်-သွာ် (Blue) အခိင် ကှ် ရ။ စကာ နဒဒှ် ဓာတ် စၟတ်သမ္တီ ဍာ် (Moisture indicator) ရ။
* '''Lithium cobalt oxide (LiCoO₂)''': ဓာတ် အဓိက သွက် ဗက်တရဳ ဖုန် ကေုာံ ကွဳစက်။
* '''Cobalt(II) oxide (CoO)''': ဓာတ် အသာ် လမ္စံက်-သၚေက် မစကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကမှ် (Ceramics) ကေုာံ ဓာတ်အရံင် ရ။

== ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် ==
ကဝ်ဗာလ် လောဟ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ကလောံဇၞော်ဇၞော် ဂှ် ဟွံမဲ ကု အန္တရာယ် ရ။ 
ဆဂး ယဝ်ရ ယီုလုပ်အာ ခဗိုက် ကဝ်ဗာလ် (Cobalt dust) ဂၠိုင်လောန် ပ္ဍဲ ရုင်စက် မ္ဂး၊ ဍေဟ် မလေပ် က္တဵုဒှ် ယဲ ကသအ် (Asthma) ကေုာံ လေပ် ပလီု ဂြိုဟ် ဆီ ရ။ တုဲပၠန် ဓာတ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် ⁶⁰Co ဂှ် ယဝ်ရ ဟွံစွံ ပ္ဍဲ ခရော် စဵုဒၞာ ခိုင်ခိုင် မ္ဂး ပတိတ် လျး ဂါမ္မာ မပလီု ဆဲလ် ခန္ဓကာယ ကေုာံ က္တဵုဒှ် ယဲ ရဒဳယဝ် (Radiation sickness) မာန်ရ။

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် ==
ကဝ်ဗာလ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု လောဟ ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး:
* '''ကု ပသဲ (Iron) ကေုာံ နဳကေလ် (Nickel)''': သီု ပိ သာ်ဏအ် နွံ ကြပ် ရေင်သကအ် (Iron triad) တုဲ သီု ပိ သာ် ဂှ် နွံကဵု အစောမ် ပသဲဒဇက်ပသဲ (Ferromagnetic) ရ။ ကဝ်ဗာလ် ဂှ် ထိင် အစောမ် ပသဲဒဇက်ပသဲ ဂွံ ခိုဟ်နူ ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ သၠုင်နူ ပသဲ ကေုာံ နဳကေလ် ရ။
* '''ကု ကောပ်ပါ (Copper)''': သီုၜါဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တၟအ် တုပ်သၟဟ် တုဲ ဒှ် လောဟ ကၠာဲ ရ။ ကောပ်ပါ ဂှ် ကၠောအ် လလဳ ခိုဟ်နူ ဗွဲမလောန် တုဲ ကဝ်ဗာလ် ဂှ် နွံကဵု အစောမ် မ္ၚိုဟ် ကေုာံ သံလိုက် ဂၠိုင်နူ ရ。&lt;ref name=&quot;Cotton1999&quot;&gt;Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley &amp; Sons. pp. 785–789.&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{Periodic table}}

[[ကဏ္ဍ:ကဝ်ဗာလ်]]
[[ကဏ္ဍ:လောဟ ကၠာဲဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>0nvndrqmh0fzi2bxc8vch1p1fy4ogvl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>နဳကေလ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12744</id>
    <revision>
      <id>59094</id>
      <timestamp>2026-10-25T04:02:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox element | name = နဳကေလ် | english_name = Nickel | symbol = Ni | atomic_number = 28 | atomic_mass = 58.6934 | element_category = [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal) | group = 10 | period = 4 | block = d-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု-ပတေင် မၞုံကဵု လျး (Lustrous, silvery with a gold tinge) | image = File:Nickel_chunk.jpg|250px|alt=လ...&quot;</comment>
      <origin>59094</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18245" sha1="324d4gjysrwqrshozbkd6gee4vom92y" xml:space="preserve">{{Infobox element
| name = နဳကေလ်
| english_name = Nickel
| symbol = Ni
| atomic_number = 28
| atomic_mass = 58.6934
| element_category = [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal)
| group = 10
| period = 4
| block = d-block
| appearance = သာ်သြန်-ဗု-ပတေင် မၞုံကဵု လျး (Lustrous, silvery with a gold tinge)
| image = [[File:Nickel_chunk.jpg|250px|alt=လောဟ နဳကေလ်]]
| caption = ကလောံဇၞော်ဇၞော် လောဟ နဳကေလ် သ္အးဇ္ၚး ၉၉.၉%
| phase = Solid
| melting_point_K = 1728
| melting_point_C = 1455
| boiling_point_K = 3003
| boiling_point_C = 2730
| density_stp = 8.908 g/cm3
| discovery = [[Axel Fredrik Cronstedt]] (၁၇၅၁)
| first_isolation = [[Axel Fredrik Cronstedt]] (၁၇၅၁)
}}

'''နဳကေလ်''' ({{lang-en|Nickel}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Ni''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၂၈ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၀ (Group 10) တုဲ ဒှ် [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal) မွဲရ။ လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု-ပတေင် (ဗွဲမဂၠိုင် နွံကဵု အသာ်ထဝ် ညိည)၊ လျိုင် ဇြိုင်၊ ဍိုတ်က္ဍင် ကေုာံ နွံကဵု အစောမ် ပသဲဒဇက်ပသဲ (Ferromagnetic) ညံင်ရဴ ပသဲ ကေုာံ ကဝ်ဗာလ် ကီုရ။ 

လတူတိ (Earth) မ္ဂး၊ နဳကေလ် ဂှ် ဟွံမံင် ကေတ်တ် နဒဒှ် လောဟ သ္အးဇ္ၚး တုဲ ဗွဲမဂၠိုင် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် သဘာဝ ဂမၠိုင် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ လဒေါဝ်ဗဟဵု ဂၠးတိ (Earth's core) မ္ဂး ဍေဟ် လေပ်ပံင်ကောံ ကု ပသဲ တုဲ ဒှ် ဒြပ်သ္အး အဓိက မရနုက်ကဵု ၜါ ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ လွပ် အဓိက သွက် နဳကေလ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ကၠောန် ပသဲ ဟွံဒှ်နှိင် (Stainless steel) ကေုာံ လောဟ ပံင်နှဴ မၞုံကဵု အစောမ် သၠုင် (Superalloys) ရ။ ပါဲနူဂှ် ဍေဟ်ဝွံ စကာ ပ္ဍဲ ဗက်တရဳ၊ မသြန် (Coins) ကေုာံ ပရေင် ဖျေံဗွိုက် လောဟ (Electroplating) ရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် ==
ယၟုမ္ဂး &quot;နဳကေလ်&quot; (Nickel) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် ဂျာမာန် တြေံ ''Kupfernickel'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ကောပ်ပါ ကလော်&quot; (Copper demon/goblin) ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ်လဒေါဝ်တေအ်၊ သၟာခါဲတၟအ် ဂျာမာန် တအ် ဂွံဆဵုကေတ် တၟအ် မၞုံကဵု အရံင် သၚေက်-ဗ္ကေတ် မတုပ် ကု တၟအ် ကောပ်ပါ (Copper ore) ရ။ ဆဂး အခိင် ဍေဟ်တအ် ဖျေံဂမ္တဴ သွက်ဂွံ ပတိတ် ကောပ်ပါ ဂှ် ကောပ်ပါ ဟွံတိတ်ကၠုင်လးလး ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဍေဟ်တအ် ထေင်ကေတ် ဒဒှ်ရ ကလော် (Nickel) တအ် ပလီုလဝ် တၟအ်ဂှ် တုဲ ကော်စ ''Kupfernickel'' ရ (တၟအ်ဂှ် လၟုဟ် ညးကော်စ Nickeline - ဓာတ် နဳကေလ် အာသေနိုက်)။

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၅၁ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ကေုာံ သၟာဓါတုဗေဒ ဂကူသွိတ်ဒေန် [[Axel Fredrik Cronstedt]] စမ်ၜတ် တၟအ် ''Kupfernickel'' ဂှ် တုဲ ညး ဂွံပါ်ပတိတ် လောဟ သ္အးဇ္ၚး တၟိ မွဲ မၞုံကဵု အရံင် သြန်-ဗု ရ။ ညး ဂွံတီကေတ် ဒဒှ်ရ ဍေဟ် ဟွံသေင် ကု ကောပ်ပါ တုဲ ညးခုတ်လဝ် ယၟု &quot;Nickel&quot; နူကဵု ယၟု တြေံဂှ်ရ。&lt;ref name=&quot;Weeks1933&quot;&gt;Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 115–120.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ==
နဳကေလ် ဝွံ ဒှ် လောဟ ဍိုတ်က္ဍင် (Hard metal) ကေုာံ လေပ် ပၠးဒှ် ဇုက် (Ductile) မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် ၁၄၅၅ ဒီဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ရ。 တင်တၟေင် ဍေဟ်ဂှ် နွံကဵု အခိုက် ပသဲဒဇက်ပသဲ (Ferromagnetism) စဵုကဵု ဂမ္တဴ ၃၅၅ ဒီဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် (Curie temperature) ရ။

ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ က္တဵုဒှ် လၟေင်ဓာတု အောန်လောန် ပ္ဍဲ ကျာ ဓမ္မတာ (Resistant to corrosion) ဟိုတ်နူ ဍေဟ် က္တဵုဗဒှ်လဝ် ဗွိုက် အံက်သိုက် သောဲသောဲ မစဵုဒၞာ ဍေဟ် (Passivation) ရ။ ဓာတ် နဳကေလ် ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် (Oxidation state) +2 ရ။ ဓာတ်ပံင်ကောံ Ni(II) ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် နွံကဵု အရံင် သၚေက် (Green) ဟွံသေင်မ္ဂး သၚေက်-သွာ် (Blue-green) ရ။

== ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ ==
လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ နဳကေလ် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု ၜါစှ်ပန် (24th most abundant element) တုဲ နွံ ၜိုတ် ၈၄ ပ္ဍဲ မွဲ ပြကောဋိ (ppm) ရ။ 

နဳကေလ် ဂှ် ဟွံမံင် ကေတ်တ် တုဲ ဗွဲမဂၠိုင် လေပ်ပံင်ကောံ ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် အဓိက ၜါ ဂကူ: 
# '''Laterites (တၟအ် လာတ်တရိုက်)''': ဓာတ်တၟအ် ဍာ် (Oxide ores) ဗီုကဵု Limonite ကေုာံ Garnierite মဂွံဆဵု ပ္ဍဲ ဒေသ ဥတု ဂမ္တဴ (Tropical regions) ရ။
# '''Sulfides (တၟအ် သာလ်ဖိုက်)''': ဓာတ်တၟအ် ဗီုကဵု Pentlandite မပံင်နှဴ ကု ပသဲ ကေုာံ သာလ်ဖာ ရ။ 
ပါဲနူ လတူတိတုဲ နဳကေလ် ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ တၟအ်ကတိုဟ်ကျာ ပသဲ (Iron meteorites) ကေုာံ လဒေါဝ်ဗဟဵု ဂၠးတိ ရ。&lt;ref name=&quot;Greenwood1997&quot;&gt;Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 1145–1149.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် ==
ပရေင်ပတိတ် နဳကေလ် လောဟ ဂှ် တန်တဴဒၟံင် ကု ဂကူ တၟအ် ဍေဟ်ရ။ သွက် တၟအ် သာလ်ဖိုက် မ္ဂး၊ ညးတအ် စကာ လၟေင် ဖျေံဂမ္တဴ ကေုာံ စံင် (Roasting and smelting) သွက်ဂွံ ပါ်ပတိတ် ပသဲ ကေုာံ သာလ်ဖာ တုဲ ကလိဂွံ နဳကေလ် ရ။ သွက်ဂွံ ဂွံ နဳကေလ် သ္အးဇ္ၚး (High-purity nickel) မ္ဂး ညးတအ် စကာ နဲကဲ '''Mond process''' (နဲကဲ မောန်) মစကာ ဓာတ်ကျာ Carbon monoxide သွက်ဂွံ ပတိတ် ဓာတ်ကျာ Nickel tetracarbonyl တုဲ ကလေင် ဖျေံဂမ္တဴ ဍေဟ် ပၠန်ရ။

ဍုင် မပတိတ် နဳကေလ် အဓိက ကေုာံ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ ဂှ် ဒှ် ဍုင် အေန်ဒဝ်နဳယှာ (Indonesia) (ဂၠိုင်အိုတ်)၊ ဖဳလေတ်ပိန် (Philippines)၊ ရုရှာ (Russia) ကေုာံ ကနေဒါ (Canada) ရ။

== ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် ==
နဳကေလ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် (Stable isotopes) မသုန် သာ်:
* '''Nickel-58 (⁵⁸Ni)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံဂၠိုင်အိုတ် (၆၈.၀၇%) ပ္ဍဲသဘာဝရ။
* '''Nickel-60 (⁶⁰Ni)''': နွံ ၜိုတ် ၂၆.၂၂% တုဲ ဒှ် ကပေါတ်ကြဴ နူကဵု ပရေင် ပြဟ်လီု ဓာတ် ရေဒဳယဝ် Iron-60 ရ။
* '''Nickel-62 (⁶²Ni)''': ၜိုန်ရ နွံ ဆ ၃.၆% ကီုလေဝ်၊ နျူကလိယ ⁶²Ni ဝွံ ဒှ် နျူကလိယ မၞုံကဵု ဒြဟတ် ဒက်ပ္တန် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ မွဲ နျူကလဳယောန် (Highest binding energy per nucleon) ပ္ဍဲအကြာ ဒြပ်သ္အး သီုဖအိုတ် လတူတိ ရ။
* '''Nickel-61 ကေုာံ Nickel-64''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် သှ်ေတအ်ရ。&lt;ref name=&quot;Audi2003&quot;&gt;Audi, G. et al. (2003). &quot;The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties&quot;. ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် ==
နဳကေလ် ဂှ် ဒှ် လောဟ အဓိက သွက် ကမၠောန် ရုင်စက်နာနာ:
# '''ပသဲ ဟွံဒှ်နှိင် (Stainless Steel)''': လွပ် ဇၞော်အိုတ် (ၜိုတ် ၆၈%) သွက် နဳကေလ် ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ပရေင် ပံင်နှဴ ကု ပသဲ ကေုာံ ခရဝ်မဳယာမ် ရ။ နဳကေလ် သ္ပကဵု ညံင် ပသဲ ဂွံ လေပ်ပၠးဒှ် ဇုက် ခိုဟ် ကေုာံ စဵုဒၞာ နှိင် ခိုဟ်လောန်ရ (ဥပမာ- Series 300 stainless steel)။
# '''လောဟ ပံင်နှဴ တၞဟ်ဂမၠိုင် (Non-ferrous Alloys)''': ပံင်နှဴ ကု ကောပ်ပါ (Cupronickel) မ္ဂး စကာ ကၠောန် ဇုတ် က္ၜင် ကေုာံ မသြန် (Coins) ရ။ ပံင်နှဴ သွက် Superalloys ဗီုကဵု Inconel ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ စက် က္ၜင်ကျာ ရ။
# '''ဗက်တရဳ (Batteries)''': နဳကေလ် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ဗက်တရဳ (Nickel-cadmium, NiMH) ကေုာံ လၟုဟ် စကာ ပ္ဍဲ ဗက်တရဳ ကွဳစက် လျးလလဳ (Lithium-ion batteries ဓာတ်ဖိုဟ် NMC/NCA) ရ။
# '''ဖျေံဗွိုက် လောဟ (Electroplating)''': စကာ သွက်ဂွံ ဖျေံ ဗွိုက် လောဟ နဳကေလ် လတူ ပသဲ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ နှိင် ကေုာံ ကဵု အရံင် လျးကျေဝ်ဂေါဝ် ရ။

== ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ ==
နဳကေလ် ဝွံ ဒှ် ဓာတ် မနွံပၟိက် ညိည သွက် သတ် ကေုာံ ရုက္ခဗေဒ လ္ၚဵု တအ်ရ:
* '''ပ္ဍဲ တၞံဆု ကေုာံ စၟစၟောန် (Plants and Microbes)''': နဳကေလ် ဂှ် ဒှ် ဓာတ် အဓိက ပ္ဍဲ အေန်ဇြာင် Urease (အေန်ဇြာင် မပါ်ပတိတ် ဓာတ် ယူရဳယျာ) ပ္ဍဲ တၞံဆု တအ်ရ။
* '''ပ္ဍဲ မၞိဟ် (Humans)''': သွက် မၞိဟ် မ္ဂး နဳကေလ် ဂှ် ဟွံဒှ် ဓာတ် အဓိက မနွံပၟိက် (Not strictly essential) ရ။ ခန္ဓကာယ ပိုယ် နွံပၟိက် ဓာတ်ဏအ် အောန်လောန် တုဲ စၞစ ဓမ္မတာ တအ် နွံ ဍိုက်ပေင် ရ။
* '''ပရေင် အလက်ဂျဳ (Nickel Allergy)''': မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် (ၜိုတ် ၁၀-၂၀%) က္တဵုဒှ် ယဲ အလက်ဂျဳ ကု နဳကေလ် (Contact dermatitis) ယဝ်ရ စၞာံ ဒး လောဟ နဳကေလ် မပ္တံကဵု ဇုက်သြန်၊ နာဍဳ တအ် ပွိုင် မလအ် မ္ဂး ဍေဟ် က္တဵုဒှ် သရ ကေုာံ ယဲစၞာံ ရ。&lt;ref name=&quot;Denkhaus2002&quot;&gt;Denkhaus, E.; Salnikow, K. (2002). &quot;Nickel essentiality, toxicity, and carcinogenicity&quot;. ''Critical Reviews in Oncology/Hematology''. 42 (1): 35–56.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် ==
* '''Nickel(II) chloride (NiCl₂)''': ဓာတ် အသာ် သၚေက်-ဍာ်မိတ် මလေပ် လေင် ပ္ဍဲ ဍာ်။ စကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ဖျေံဗွိုက် လောဟ နဳကေလ် ရ။
* '''Nickel(II) sulfate (NiSO₄)''': ဓာတ် အသာ် သၚေက်-သွာ် (Blue-green)။ စကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ပတိတ် ဗက်တရဳ ကေုာံ ဖျေံဗွိုက် လောဟ ရ။
* '''Nickel tetracarbonyl (Ni(CO)₄)''': ဓာတ် ဍာ် အသာ် ဟွံမဲ မက္တဵုဒှ် လောဲသွာ ပ္ဍဲ ကျာ ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဓာတ် အဓိက ပ္ဍဲ လၟေင် Mond process ဆဂး နွံကဵု ဂျိဇၞော် ဗွဲမလောန် (Highly toxic) ရ。

== ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် ==
နဳကေလ် လောဟ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ကလောံဇၞော်ဇၞော် ဂှ် ဟွံမဲ ကု အန္တရာယ် ဂျိ ရ။ 
ဆဂး ယက် နဳကေလ် ကေုာံ ဓာတ်ပံင်ကောံ နဳကေလ် (ဗီုကဵု Nickel sulfides ကေုာံ Nickel oxides) တအ်ဂှ် ဒှ် ဟိုတ် မပတိုန်ကဵု ယဲကေန်သာ (Carcinogens) ရ။ ယဝ်ရ သၟာကမၠောန် ပ္ဍဲ ရုင်စက် ယီုလုပ်အာ ခဗိုက် ဓာတ်တအ် ဏအ် ပွိုင် မလအ် မ္ဂး၊ လေပ် က္တဵုဒှ် ယဲ ကေန်သာ ကသအ် (Lung cancer) ကေုာံ ကေန်သာ မုဟ် ရ။ ဓာတ် Ni(CO)₄ ဂှ် နွံကဵု ဂျိ ဇၞော်လောန် တုဲ ယဝ်ရ ဒး ယီုလုပ်အာ ညိဓဝ် မ္ဂး လေပ် လီုဇဳဝိတ မာန်ရ။

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် ==
နဳကေလ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု လောဟ ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး:
* '''ကု ပသဲ (Iron) ကေုာံ ကဝ်ဗာလ် (Cobalt)''': သီု ပိ သာ်ဏအ် နွံ ကြပ် ရေင်သကအ် (Iron triad) တုဲ သီု ပိ သာ် ဂှ် နွံကဵု အစောမ် ပသဲဒဇက်ပသဲ (Ferromagnetic) ရ။ နဳကေလ် ဂှ် စဵုဒၞာ နှိင် ခိုဟ်နူ ပသဲ ကေုာံ ကဝ်ဗာလ် ဗွဲမလောန် တုဲ စကာ သွက် ပရေင် ကဵု အရံင် လျး ရ။
* '''ကု ကောပ်ပါ (Copper)''': သီုၜါဂှ် နွံ ကြပ် ရေင်သကအ် တုဲ လေပ် ပံင်နှဴ ရေင်သကအ် (Alloys) ခိုဟ်လောန် (Cupronickel) ရ။ ကောပ်ပါ ဂှ် နွံကဵု အရံင် ဗ္ကေတ် တုဲ ကၠောအ် လလဳ ခိုဟ်နူ၊ ဆဂး နဳကေလ် ဂှ် နွံ အရံင် ဗု ကေုာံ မ္ၚိုဟ်နူ ရ。&lt;ref name=&quot;Cotton1999&quot;&gt;Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley &amp; Sons. pp. 794–798.&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး}}

[[ကဏ္ဍ:နဳကေလ်]]
[[ကဏ္ဍ:လောဟ ကၠာဲဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>324d4gjysrwqrshozbkd6gee4vom92y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂါလဳယာမ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12745</id>
    <revision>
      <id>59095</id>
      <timestamp>2026-10-25T04:08:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox element | name = ဂါလဳယာမ် | english_name = Gallium | symbol = Ga | atomic_number = 31 | atomic_mass = 69.723 | element_category = [[လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ]] (Post-transition metal) | group = 13 | period = 4 | block = p-block | appearance = သာ်သြန်-သွာ် (Silvery-blue) | image = [[File:Gallium_crystals.jpg|250px|alt=လောဟ ဂါလဳယာမ်]] | ca...&quot;</comment>
      <origin>59095</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16890" sha1="95tmqnwth3citgeuqxhwqsbfwiteguu" xml:space="preserve">{{Infobox element
| name = ဂါလဳယာမ်
| english_name = Gallium
| symbol = Ga
| atomic_number = 31
| atomic_mass = 69.723
| element_category = [[လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ]] (Post-transition metal)
| group = 13
| period = 4
| block = p-block
| appearance = သာ်သြန်-သွာ် (Silvery-blue)
| image = [[File:Gallium_crystals.jpg|250px|alt=လောဟ ဂါလဳယာမ်]]
| caption = ကလောံဇၞော်ဇၞော် လောဟ ဂါလဳယာမ် (Gallium crystals) သ္အးဇ္ၚး ၉၉.၉၉%
| phase = Solid
| melting_point_K = 302.9146
| melting_point_C = 29.7646
| boiling_point_K = 2673
| boiling_point_C = 2400
| density_stp = 5.91 g/cm3
| discovery = [[Lecoq de Boisbaudran]] (၁၈၇၅)
| first_isolation = [[Lecoq de Boisbaudran]] (၁၈၇၅)
}}

'''ဂါလဳယာမ်''' ({{lang-en|Gallium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Ga''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၃၁ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၃ (Group 13) တုဲ ဒှ် [[လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ]] (Post-transition metal) ရ။ လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန် မပြံက်ဒၟံင် သွာ် ညိည တုဲ၊ တင်တၟေင် ဍေဟ်ဂှ် နွံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် (Melting point) သဝ်လောန်ရ (၂၉.၇၆ ဒီဂရဳ သေန်တဳဂရိတ်)။ ယဝ်ရ စွံ လောဟ ဂါလဳယာမ် ပ္ဍဲ တဲ ပိုယ်မ္ဂး၊ ဍေဟ် လေပ် လေင်အာ နကဵု ဓာတ်ဂမ္တဴ ခန္ဓကာယ ပိုယ် မာန်ရ။

ဂါလဳယာမ် ဂှ် ဟွံမံင် ကေတ်တ် ပ္ဍဲသဘာဝ တုဲ၊ ဗွဲမဂၠိုင် လေပ်ပံင်ကောံ ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် ဗီုကဵု တၟအ်ဗံက်သိုက် (Bauxite) ကေုာံ တၟအ်ဇြေခ် ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ လွပ် အဓိက သွက် ဂါလဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ရုင်စက် အီလက်ထရဝ်နေတ် (Electronics) ရ။ ဓာတ်ပံင်ကောံ Gallium arsenide (GaAs) ကေုာံ Gallium nitride (GaN) တအ်ဂှ် ဒှ် ဓာတ် အဓိက သွက်ဂွံ ကၠောန် မိုက်ခရဝ်ချိပ် (Microchips)၊ မပၟတ် လျးဒါဲအုတ် (LEDs) ကေုာံ ကိရိယာ လေဇာ (Lasers) ရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် ==
ယၟုမ္ဂး &quot;ဂါလဳယာမ်&quot; (Gallium) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် လေတ္တေန် ''Gallia'' မဒှ် ယၟု တြေံ သွက် ဍုင်ပြင်သေတ် (Gaul) ရ။

ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဂၠာဲဆဵုဏီ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၇၁ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ [[Dmitri Mendeleev]] (ညးမခၞံ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး) ညးဟီုလဝ် ကြိုတ် (Predict) ဒဒှ်ရ ဒြပ်သ္အး တၟိမွဲ မၞုံ သၟဝ် အလူမဳနဳယာမ် သ္ဒးနွံရောင် တုဲ ညးကဵုလဝ် ယၟု &quot;eka-aluminium&quot; (ဧကအလူမဳနဳယာမ်) ရ။ ညးသီု တော်လဝ် လျိုင်အက်တောမ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ဓာတု ဍေဟ် ဗွဲမဒးရးရ။ ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၇၅ သၟာသိပ္ပံ ဂကူပြင်သေတ် [[Paul-Émile Lecoq de Boisbaudran]] ဂွံဆဵုကေတ် ဓာတ်ဝွံ နကဵု နဲကဲ Spectroscopy နူကဵု တၟအ်ဇြေခ် (Sphalerite) တုဲ ညးပါ်ပတိတ် လောဟ ဂါလဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး နကဵု လျးလလဳ အလန်ပထမအိုတ်ရ။ အခိုက်အလိုက် ဂါလဳယာမ် ဂှ် တုပ်သၟဟ်ဒၟံင် ကု ဧကအလူမဳနဳယာမ် မေန်ဒလဳယေပ် မဟီုလဝ်ဂှ် ကွက်တိက်ရ。&lt;ref name=&quot;Weeks1933&quot;&gt;Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 195–200.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ==
ဂါလဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ ဍိုန်ဍောတ် (Soft metal) မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် သဝ် (၂၉.၇၆ °C) ဆဂး ကဆံင်ကတဴ (Boiling point) ဍေဟ် သၠုင်ဗွဲမလောန် (၂၄၀၀ °C) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂါလဳယာမ် ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ဍာ် (Liquid range) အကြာ ဂမ္တဴ မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲအကြာ ဒြပ်သ္အး သီုဖအိုတ် ရ။
တင်တၟေင် မွဲပၠန်ဂှ်၊ အခိင် ဍေဟ် ကလောအ် ဒှ် ကလောံဇၞော်ဇၞော် မ္ဂး၊ ဍေဟ် သၠဲတိုန် (Expands by 3.1%) တုပ် ညံင်ရဴ ဍာ် မကလောအ် ဒှ် ဍာ်ကလောအ် ကီုရ။

ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဂါလဳယာမ် လေပ် ပံင်ကောံ (Alloys) ဟွံသေင်မ္ဂး လုပ်လေင် ပ္ဍဲ လောဟ တၞဟ်တအ် ဗွဲမပြဟ်ရ။ ဥပမာ- ယဝ်ရ ဂါလဳယာမ် ဒး အလူမဳနဳယာမ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် လုပ်ပြး ပ္ဍဲ အလူမဳနဳယာမ် တုဲ သ္ပကဵု ညံင် အလူမဳနဳယာမ် ဂွံ ထကးလီု လောဲသွာ (Embrittlement) ဗွဲမလောန်ရ။ 

== ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ ==
လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ ဂါလဳယာမ် ဝွံ နွံ ၜိုတ် ၁၆.၉ ပ္ဍဲ မွဲ ပြကောဋိ (ppm) တုဲ နွံဂၠိုင်နူ ခဲ (Lead) ဏီရ။ 

ဆဂး ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဟွံပကောံမံင် မွဲဒၞာဲဓဝ် ကေုာံ ဓာတ်တၟအ် ဍေဟ် ကေတ်တ် ဗီုကဵု Gallite (CuGaS₂) ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ဝါတ်လောန်ဂှ်ရ၊ ဍေဟ် လေပ် ပြးဇး မံင် အကြာ တၟအ် အလူမဳနဳယာမ် (Bauxite) ကေုာံ တၟအ်ဇြေခ် (Sphalerite) ရ။ ဗွဲမဂၠိုင် ပရေင် ဂၠာဲဆဵု ဂါလဳယာမ် သဘာဝ ဂှ် မံင် ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ထပ်စုတ် ညိည အကြာ လောဟ တၞဟ်တအ် ရ。&lt;ref name=&quot;Greenwood1997&quot;&gt;Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 227–229.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် ==
ပရေင်ပတိတ် ဂါလဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နဒဒှ် ကပေါတ်ကြဴ (Byproduct) နူကဵု ရုင်စက် ပတိတ် အလူမဳနဳယာမ် ကေုာံ ဇြေခ် ရ။ 
ပ္ဍဲ လၟေင် Bayer process မပတိတ် အလူမဳနဳယာမ် နူ တၟအ် Bauxite ဂှ်၊ ဓာတ် ဂါလဳယာမ် တအ် ကောံမံင် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် Sodium aluminate liquor ရ။ နူကဵု ဍာ်ဓာတ်ဂှ် ညးတအ် ကလေင် စကာ လျးလလဳ (Electrolysis) သွက်ဂွံ ပါ်ပတိတ် လောဟ ဂါလဳယာမ် ရ။

ဍုင် မပတိတ် ဂါလဳယာမ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ဍုင်ကြုက် (China - ဂၠိုင်နူ ၉၀% လၟိဟ်ဂၠးတိ)၊ ဂျာမနဳ (Germany) ကေုာံ ဂျပေန် (Japan) ရ။

== ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် ==
ဂါလဳယာမ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် (Stable isotopes) ၜါသာ်:
* '''Gallium-69 (⁶⁹Ga)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံဂၠိုင်အိုတ် (၆၀.၁၁%) ပ္ဍဲသဘာဝရ။
* '''Gallium-71 (⁷¹Ga)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် မရနုက်ကဵု ၜါ (၃၉.၈၉%) ရ။
ပါဲနူဂှ် အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် (Radioactive isotope) ဗီုကဵု '''Gallium-67 (⁶⁷Ga)''' ဂှ် နွံကဵု အာယုက် ၃.၂၆ တ္ၚဲ တုဲ စကာ ပ္ဍဲ ရုင်ဂဥုဲ (Nuclear medicine) နဒဒှ် ဓာတ်ဗက်စၟတ် သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ဆဲလ် ယဲကေန်သာ (Tumor imaging) ကေုာံ ပရေင် ယဲဇၞော် (Inflammation) ရ。&lt;ref name=&quot;Audi2003&quot;&gt;Audi, G. et al. (2003). &quot;The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties&quot;. ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် ==
ဂါလဳယာမ် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကွတ်ပညာ သၠုင်သၠုင်:
# '''အီလက်ထရဝ်နေတ် ကေုာံ Semiconductor''': ၜိုတ် ၉၈% သွက် ဂါလဳယာမ် ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ဏအ်ရ။ ဓာတ် Gallium arsenide (GaAs) ကေုာံ Gallium nitride (GaN) တအ်ဂှ် စကာ ကၠောန် မိုက်ခရဝ်ချိပ် (ICs) မၞုံကဵု ဒြဟတ် ပြဟ်၊ မပၟတ် လျးဒါဲအုတ် (LEDs) အသာ်သၚေက်-သွာ် ကေုာံ ဓာတ်လေဇာ (Blue lasers) မစကာ ပ္ဍဲ ဇြပ် Blu-ray ရ။ ဓာတ်တအ် ဏအ်ဂှ် ကၠောအ်လလဳ ခိုဟ်နူ သဳလဳကောန် ပ္ဍဲ ဂမ္တဴသၠုင် ရ။
# '''စက် တော်ဂမ္တဴ (Thermometers)''': ဟိုတ်နူ ဂါလဳယာမ် လေင်ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ဓမ္မတာ ကေုာံ ကတဴ ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ သၠုင်လောန် ဂှ်ရ၊ ညးတအ် ပံင်နှဴ ဍေဟ် ကု အေန်ဒဳယာမ် (Indium) တုဲ ကၠောန် စက် တော်ဂမ္တဴ (Galinstan thermometers) စၞး မာကျူရဳ (Mercury) ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဟွံမဲ ကု ဂျိ ရ။
# '''လောဟ ပံင်နှဴ (Alloys)''': စကာ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ လောဟ မလေင် ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ သဝ် (Low-melting alloys) ရ。

== ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ ==
ဂါလဳယာမ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ သွက် သတ် တအ်ရ (No known biological role)။ 
ဆဂး ဓာတ် ဂါလဳယာမ် အီယောန် (Ga³⁺) ဂှ် နွံ အခိုက်အလိုက် ဓာတု တုပ်သၟဟ် ကု ဓာတ် ပသဲ (Fe³⁺) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ပိုယ် ဍေဟ် လေပ် လုပ်ပြး ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဆဲလ် မနွံပၟိက် ဓာတ်ပသဲ ဂၠိုင် (ဗီုကဵု ဆဲလ် ယဲကေန်သာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဗက်တဳရဳယျာ) ရ။ သၟာဂဥုဲတအ် စကာ အခိုက် ဏအ် သွက်ဂွံ လွဳယဲ (Pharmacology) ကေုာံ စကာ ပ္ဍဲ ပရေင် ဂၠာဲယဲ နကဵု ဓာတ် ⁶⁷Ga (Gallium scan) ရ。&lt;ref name=&quot;Chitambar2010&quot;&gt;Chitambar, C. R. (2010). &quot;Medical applications and toxicities of gallium compounds&quot;. ''International Journal of Environmental Research and Public Health''. 7 (5): 2337–2361.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် ==
* '''Gallium arsenide (GaAs)''': ဓာတ် Semiconductor မကိစ္စဇၞော်အိုတ်။ စကာ ပ္ဍဲ ဖုန်တဲ (Smartphones) ကေုာံ စက် Wi-Fi သွက်ဂွံ ပလံင် ဒြဟတ် ရေဒဳယဝ် ပြဟ်ပြဟ်ရ။
* '''Gallium nitride (GaN)''': စကာ ကၠောန် မပၟတ် LED အသာ်ဗု ကေုာံ သၚေက်-သွာ်၊ တုဲပၠန် စကာ ပ္ဍဲ အဒပ်တာ ဓာတ်လလဳ (Chargers) ခေတ်တၟိ မၞုံကဵု ဒြဟတ်ထတ် ရ။
* '''Gallium trichloride (GaCl₃)''': စကာ ပ္ဍဲ သၟာဓာတုဗေဒ သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် ကေုာံ ပတိတ် ဓာတ်ပံင်ကောံ ဂါလဳယာမ် တၞဟ်တအ် ရ။

== ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် ==
ဂါလဳယာမ် လောဟ သ္အးဇ္ၚး ဂှ် ဟွံမဲ ကု အန္တရာယ် ဂျိ သွက် မၞိဟ် (Non-toxic) ရ။ ညးတအ် ဍိုက်စွံ ပ္ဍဲ တဲ ဂွံရ။
ဆဂး ဂါလဳယာမ် ဂှ် နွံကဵု အန္တရာယ် ဇၞော် သွက် လောဟ တၞဟ်တအ် (Corrosive to metals) ရ။ ယဝ်ရ ဍေဟ် ဒး လောဟ အလူမဳနဳယာမ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် လုပ်ပြး တုဲ ပလီု လဒက်ပ္တန် အလူမဳနဳယာမ် ညံင်ဂွံ ထကးလီု ညံင်ရဴ မုဟ် တၟအ် (Liquid metal embrittlement) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂါလဳယာမ် ဂှ် ဟွံကဵု အခေါင် ပၠုပ် ပ္ဍဲ က္ၜင်ကျာ (မကၠောန်လဝ် နကဵု အလူမဳနဳယာမ်) လးလးရ။

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် ==
ဂါလဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး:
* '''ကု အလူမဳနဳယာမ် (Aluminium)''': သီုၜါဂှ် နွံ ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၃ တုဲ အခိုက်အလိုက် ဓာတု ကြပ်တုပ်ရ။ ဆဂး အလူမဳနဳယာမ် ဂှ် နွံ ကဆံင်စှ်ေဍာ် သၠုင် ကေုာံ မ္ၚိုဟ်ခိုင် တုဲ၊ ဂါလဳယာမ် ဂှ် လေင် ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ဓမ္မတာ ရ။
* '''ကု အေန်ဒဳယာမ် (Indium)''': သီုၜါဂှ် နွံ ကဆံင်စှ်ေဍာ် သဝ် ကေုာံ ဍိုန်ဍောတ် ရ။ ဍေဟ်တအ် ပံင်နှဴ တုဲ စကာ ပ္ဍဲ ဓာတ်လေင် (Liquid metal alloys) ကေုာံ Semiconductor ရ。&lt;ref name=&quot;Cotton1999&quot;&gt;Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley &amp; Sons. pp. 175–182.&lt;/ref&gt;

== ကဏ္ဍဂမၠိုင် ==

[[ကဏ္ဍ:ဂါလဳယာမ်]]
[[ကဏ္ဍ:လောဟ ကြဴ-ကၠာဲဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>95tmqnwth3citgeuqxhwqsbfwiteguu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂျာမေနဳယာမ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12746</id>
    <revision>
      <id>59096</id>
      <timestamp>2026-10-25T04:09:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox element | name = ဂျာမေနဳယာမ် | english_name = Germanium | symbol = Ge | atomic_number = 32 | atomic_mass = 72.630 | element_category = [[လောဟကဝက်]] (Metalloid) | group = 14 | period = 4 | block = p-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု-ပတေင် (Grayish-white) မၞုံကဵု လျး | image = File:Germanium_crystals.jpg|250px|alt=လော...&quot;</comment>
      <origin>59096</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17530" sha1="lhhpqbkmrazlo2axupz8lgdz2n2e30c" xml:space="preserve">{{Infobox element
| name = ဂျာမေနဳယာမ်
| english_name = Germanium
| symbol = Ge
| atomic_number = 32
| atomic_mass = 72.630
| element_category = [[လောဟကဝက်]] (Metalloid)
| group = 14
| period = 4
| block = p-block
| appearance = သာ်သြန်-ဗု-ပတေင် (Grayish-white) မၞုံကဵု လျး
| image = [[File:Germanium_crystals.jpg|250px|alt=လောဟကဝက် ဂျာမေနဳယာမ်]]
| caption = ကလောံဇၞော်ဇၞော် ဂျာမေနဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး
| phase = Solid
| melting_point_K = 1211.40
| melting_point_C = 938.25
| boiling_point_K = 3106
| boiling_point_C = 2833
| density_stp = 5.323 g/cm3
| discovery = [[Clemens Winkler]] (၁၈၈၆)
| first_isolation = [[Clemens Winkler]] (၁၈၈၆)
}}

'''ဂျာမေနဳယာမ်''' ({{lang-en|Germanium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Ge''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၃၂ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၄ (Group 14) တုဲ ဒှ် [[လောဟကဝက်]] (Metalloid) မွဲရ။ ဍေဟ်ဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု-ပတေင်၊ လျးတၟး၊ မ္ၚိုဟ် ဆဂး လေပ် ထကးလောဲ (Brittle) ရ။ အခိုက်အလိုက် ဓာတု ဍေဟ်ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကု ဒြပ်သ္အး မၞုံ ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၄ တၞဟ်တအ် ဗီုကဵု သဳလဳကောန် ကေုာံ ဖကောဝ်သြန် (Tin) ရ။

ဂျာမေနဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မကၠောအ်လလဳ ကဝက် (Semiconductor) မွဲ တုဲ၊ ပ္ဍဲ ခေတ်လဒေါဝ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ တေအ် ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် ဓာတ် အဓိက သွက်ဂွံ ကၠောန် ထရန်သေတ်သတာ (Transistors) အလန်ပထမအိုတ် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ ညးတအ် ပြံင်စကာ သဳလဳကောန် စၞး ဍေဟ် ဂၠိုင်ရ။ လွပ် အဓိက သွက် ဂျာမေနဳယာမ် လၟုဟ် ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ဇုက်ကမှ် ပလံင်လျး (Fiber optics)၊ ကိရိယာ မတ်ဒ္ၚောဝ် ညာတ် ဗတံ (Infrared optics) ကေုာံ ပရေင်ကၠောန် ပလာသတေတ် PET ရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် ==
ယၟုမ္ဂး &quot;ဂျာမေနဳယာမ်&quot; (Germanium) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် လေတ္တေန် ''Germania'' မဒှ် ယၟု ဍုင် ဂျာမနဳ (Germany) ရ။ 

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၆၉ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ရုရှာ [[Dmitri Mendeleev]] ဟီုလဝ် ကြိုတ် (Predict) ဒဒှ်ရ ဒြပ်သ္အး တၟိမွဲ မၞုံ သၟဝ် သဳလဳကောန် သ္ဒးနွံရောင် တုဲ ညးကဵုလဝ် ယၟု &quot;eka-silicon&quot; (ဧကသဳလဳကောန်) ရ။ ညးသီု တော်လဝ် လျိုင်အက်တောမ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ဍေဟ် ဗွဲမဒးရးရ။ 
ကြဴနူဂှ် စိုပ်သၞာံ ၁၈၈၆ ဂှ်မှ၊ သၟာသိပ္ပံ ဂကူဂျာမာန် [[Clemens Winkler]] ဂွံဆဵုကေတ် ဓာတ်ဝွံ ပ္ဍဲအခိင် ညးစမ်ၜတ် တၟအ်သြန် တၟိ မွဲ မကော်ဂး Argyrodite মဂွံဆဵု ပ္ဍဲ ဒေသ Freiberg ဍုင်ဂျာမနဳ ရ။ ညးပါ်ပတိတ် လောဟ သ္အးဇ္ၚး တုဲ ခုတ်လဝ် ယၟု &quot;Germanium&quot; သွက်ဂွံ သ္ပစၟတ်သမ္တီ ကု ဍုင်မိတိမ ညးရ။ ပရေင် ဂၠာဲဆဵု ဏအ်ဂှ် ဒှ် သက်သဳ ခိုင်ကၠိုက်အိုတ် မထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး Mendeleev မဖျေံလဝ် ဂှ် ဒးရး သေချာ ရောင်။&lt;ref name=&quot;Weeks1933&quot;&gt;Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 200–205.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ==
ဂျာမေနဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟကဝက် မ္ၚိုဟ် ကေုာံ ထကးလောဲ (Hard and brittle metalloid) မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် ၉၃၈ ဒီဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ရ။ တင်တၟေင် ဍေဟ်ဂှ် တုပ် ညံင်ရဴ ဍာ် ကဵု ဂါလဳယာမ် ကီု၊ ဍေဟ် သၠဲတိုန် (Expands) ပ္ဍဲ အခိင် ကလောအ် ဒှ် ကလောံဇၞော်ဇၞော် ရ။

ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဂျာမေနဳယာမ် ဂှ် နွံကဵု ဓာတ် ကၠောအ်လလဳ ကဝက် (Semiconductor properties) ဗွဲမခိုဟ် ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ဓမ္မတာ ရ။ ပ္ဍဲ ကျာ ဓမ္မတာ မ္ဂး ဍေဟ် ညိင်ဝတ် (Stable) တုဲ ဟွံက္တဵုဒှ် လၟေင်ဓာတု (Oxidation) လောဲသွာ ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ဂမ္တဴသၠုင် (လတူ ၆၀၀ °C) မ္ဂး ဍေဟ် က္တဵုဒှ် ဓာတ် Germanium dioxide (GeO₂) ရ။ ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် အဓိက သွက် ဂျာမေနဳယာမ် ဂှ် ဒှ် +4 ကေုာံ +2 တုဲ၊ +4 ဂှ် ညိင်ဝတ်အိုတ် ရ။

== ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ ==
လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ ဂျာမေနဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မနွံ အောန် (Rare element) မွဲ တုဲ၊ နွံ ဆ ၜိုတ် ၁.၅ ပ္ဍဲ မွဲ ပြကောဋိ (ppm) ဓဝ်ရ။ 

ဂျာမေနဳယာမ် ဂှ် ဟွံမံင် ကေတ်တ် ပ္ဍဲ သဘာဝ တုဲ၊ လေပ် ပြးဇး မံင် အကြာ တၟအ် ဓာတ် တၞဟ်တအ် ရ။ ဓာတ်တၟအ် ဂျာမေနဳယာမ် ကေတ်တ် ဗီုကဵု Argyrodite, Germanite, ကေုာံ Renierite တအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ဝါတ်လောန်ရ။ ဗွဲမဂၠိုင် ဍေဟ် လေပ် ပံင်ကောံ ပ္ဍဲ တၟအ်ဇြေခ် (Zinc ores - Sphalerite) ကေုာံ ပ္ဍဲ ချးတၟအ် (Coal) လ္ၚဵု တအ် ရ。&lt;ref name=&quot;Greenwood1997&quot;&gt;Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 367–370.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် ==
ပရေင်ပတိတ် ဂျာမေနဳယာမ် အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နဒဒှ် ကပေါတ်ကြဴ (Byproduct) နူကဵု ပရေင် ခါဲ ဇြေခ် ကေုာံ ပရေင် စံင် ချးတၟအ် ရ။ 
ညးတအ် ပကောံ ယက်ချး (Fly ash) ဟွံသေင်မ္ဂး ကပေါတ် သိဟ်သှ် နူ ရုင်စက် ဇြေခ် တုဲ၊ စကာ လၟေင် ဓာတု သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ဓာတ် Germanium tetrachloride (GeCl₄) ရ။ ကြဴနူဂှ် ပတိတ် ကလောံဇၞော်ဇၞော် ဂျာမေနဳယာမ် နကဵု လၟေင် ဖျေံဂမ္တဴ ကု ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ရ။ သွက် ကမၠောန် အီလက်ထရဝ်နေတ် မ္ဂး၊ ညးတအ် ဒးစကာ နဲကဲ Zone melting သွက်ဂွံ ဂွံ ဂျာမေနဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ဗွဲမလောန် (Ultra-pure) ရ။

ဍုင် မပတိတ် ဂျာမေနဳယာမ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ဍုင်ကြုက် (China - ဂၠိုင်နူ ၆၀%)၊ ရုရှာ ကေုာံ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ရ။&lt;ref name=&quot;USGS2021&quot;&gt;USGS (2021). &quot;Mineral Commodity Summaries: Germanium&quot;. ''U.S. Geological Survey''.&lt;/ref&gt;

== ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် ==
ဂျာမေနဳယာမ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် (Stable isotopes) မသုန် သာ်:
* '''Germanium-74 (⁷⁴Ge)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံဂၠိုင်အိုတ် (၃၆.၃%) ပ္ဍဲသဘာဝရ။
* '''Germanium-70, -72, -73''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် သှ်ေတအ်ရ။
* '''Germanium-76 (⁷⁶Ge)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ် မၞုံကဵု အာယုက် (Half-life) လအ်ဗွဲမလောန် (၁.၈ x ၁၀²⁴ သၞာံ) တုဲ ဍေဟ် ပြဟ်လီု နကဵု လၟေင် Double beta decay ရ။ သၟာ ရူပဗေဒ တအ် လ္ၚတ် ⁷⁶Ge သွက်ဂွံ တီ အခိုက်အလိုက် ဓာတ် နျူထရဳနဝ် (Neutrinos) ရ。&lt;ref name=&quot;Audi2003&quot;&gt;Audi, G. et al. (2003). &quot;The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties&quot;. ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် ==
ဂျာမေနဳယာမ် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကွတ်ပညာ သၠုင်သၠုင်:
# '''မတ်ဒ္ၚောဝ် အေန်ဖရာရိတ် (Infrared Optics)''': လွပ် ဇၞော်အိုတ် (ၜိုတ် ၃၀%) သွက် ဂျာမေနဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် မတ်ဒ္ၚောဝ် ကေုာံ မှောဝ် (Lenses and windows) သွက် ကမ္မရာ ညာတ် ဗတံ (Thermal imaging cameras) ရ။ ဂျာမေနဳယာမ် ဂှ် လျး အေန်ဖရာရိတ် (IR) လေပ် ကၠောအ်ဂွံ ဗွဲမခိုဟ်ရ။
# '''ဇုက်ကမှ် ပလံင်လျး (Fiber Optics)''': ဓာတ် Germanium dioxide (GeO₂) ဂှ် ထပ်စုတ် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဇုက်ကမှ် သွက်ဂွံ သၠုင်ပတိုန် အစောမ် ဆေဝ်ဒဝ် လျး (Refractive index) တုဲ သ္ပကဵု ညံင် ပရိုင် အေန်တာနေတ် ဂွံ စိုပ် ပြဟ်ပြဟ်ရ။
# '''ဓာတ်ကၠောအ် ပလာသတေတ် (PET Catalysts)''': ပ္ဍဲ ဍုင် ဂျပေန် ဂှ်၊ ညးတအ် စကာ GeO₂ နဒဒှ် ဓာတ်ကၠောအ် (Catalyst) သွက်ဂွံ ကၠောန် ပလာသတေတ် PET မသ္အးဇ္ၚး သွက် ပလင် ဍာ်ယာမ ရ။
# '''ပြိုင် လျးတ္ၚဲ (Solar Cells)''': ဂျာမေနဳယာမ် ဂှ် စကာ နဒဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ ကၠောန် ပြိုင် လျးတ္ၚဲ မၞုံကဵု အစောမ် သၠုင် (High-efficiency solar cells) မစကာ ပ္ဍဲ ဂြိုဟ်တုဲ ကေုာံ က္ၜင် အာကာသ (Satellites) ရ။

== ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ ==
ဂျာမေနဳယာမ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ သွက် သတ် တအ်ရ (No known biological role)။ ပ္ဍဲ '''သဲလ်''' (Cells) ခန္ဓကာယ ပိုယ် ဍေဟ် ဟွံပါလုပ် တုဲ၊ သတ် သီုဖအိုတ် ဟွံနွံပၟိက် ဓာတ်ဏအ် ရ။ 
စၞစ လ္ၚဵု ဗီုကဵု ဂျေန်သေန် (Ginseng) ကေုာံ ကြက်ဗ္တာင် တအ် နွံကဵု ဓာတ် ဂျာမေနဳယာမ် ညိည ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ဟွံကဵု ဖဵု ကု ပရေင်ထတ်ယုက် ဍိုက်ပေင် ရ။ သၟာသွံရာန် လ္ၚဵု သွံ ဓာတ် ဂျာမေနဳယာမ် (Germanium supplements) နဒဒှ် ဂဥုဲ ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ စစုတ် ဂၠိုင်မ္ဂး ဍေဟ် ဟွံကဵုဖဵု ကု '''သဲလ်''' ကေုာံ လေပ် ပလီု ကသအ်ဍာ် (Kidney failure) စဵုကဵု လီုဇဳဝိတ မာန်ရ။

== ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် ==
* '''Germanium dioxide (GeO₂)''': ဓာတ် အသာ်ဗု။ စကာ အဓိက ပ္ဍဲ မတ်ဒ္ၚောဝ် ကေုာံ ဇုက်ကမှ် Fiber optics ရ။
* '''Germanium tetrachloride (GeCl₄)''': ဍာ် အသာ် ဟွံမဲ။ ဒှ် ဓာတ် အဓိက သွက်ဂွံ ပတိတ် GeO₂ သွက် Fiber optics ရ။
* '''Germane (GeH₄)''': ဒှ် ဓာတ်ကျာ မလေပ် တူပၟတ် လောဲသွာ။ စကာ ပ္ဍဲ ရုင်စက် Semiconductor သွက်ဂွံ ထပ်စုတ် ဓာတ် ဂျာမေနဳယာမ် ပ္ဍဲ သဳလဳကောန် (Doping) ရ。

== ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် ==
ဂျာမေနဳယာမ် လောဟ ကေုာံ ဓာတ်ပံင်ကောံ ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဟွံမဲ ကု အန္တရာယ် ဂျိ ဇၞော်ဇၞော် ရ။
ဆဂး ဓာတ်ကျာ Germane (GeH₄) ကေုာံ GeCl₄ တအ်ဂှ် နွံကဵု ဂျိ (Toxic) ကေုာံ က္တဵုဒှ် အန္တရာယ် ပြဟ်လောန်ရ။ ဗီုမဟီုလဝ် ပ္ဍဲ အခန်ကဏ္ဍ လတူတေအ်၊ ပရေင် စကာ ဓာတ် ဂျာမေနဳယာမ် (Supplements) သွက် ပရေင်ထတ်ယုက် ဂှ် ဒှ် အန္တရာယ် ဇၞော်လောန် တုဲ သၟာဂဥုဲ (FDA) တအ် စဵုဒၞာလဝ် ရ။

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် ==
ဂျာမေနဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး:
* '''ကု သဳလဳကောန် (Silicon)''': သီုၜါဂှ် နွံ ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၄ တုဲ ဒှ် ဓာတ် လောဟကဝက် ကေုာံ Semiconductor ရ။ ဂျာမေနဳယာမ် ဂှ် ကၠောအ် လလဳ ခိုဟ်နူ သဳလဳကောန် ဆဂး ဍေဟ် ဟွံဒုင်ဒဝ် ဂမ္တဴ ထတ် ညံင် သဳလဳကောန် ရ။ သဳလဳကောန် ဂှ် ဂွံလောဲ ကေုာံ ၚုဟ်တန်နူ ဗွဲမလောန် တုဲ စကာ ဂၠိုင်အိုတ် လၟုဟ်ရ။
* '''ကု ဖကောဝ်သြန် (Tin)''': ဖကောဝ်သြန် ဂှ် နွံ သၟဝ် ဂျာမေနဳယာမ် ရ။ ဖကောဝ်သြန် ဂှ် နွံ အခိုက် လောဟ ဍိုက်ပေင် (True metal) တုဲ ဂျာမေနဳယာမ် ဂှ် နွံ အခိုက် လောဟကဝက် ရ。&lt;ref name=&quot;Cotton1999&quot;&gt;Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley &amp; Sons. pp. 265–270.&lt;/ref&gt;

== ကဏ္ဍဂမၠိုင် ==

[[ကဏ္ဍ:ဂျာမေနဳယာမ်]]
[[ကဏ္ဍ:လောဟကဝက်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>lhhpqbkmrazlo2axupz8lgdz2n2e30c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အာသေနေတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12747</id>
    <revision>
      <id>59097</id>
      <timestamp>2026-10-25T04:11:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox element | name = အာသေနေတ် | english_name = Arsenic | symbol = As | atomic_number = 33 | atomic_mass = 74.921595 | element_category = [[လောဟကဝက်]] (Metalloid) | group = 15 | period = 4 | block = p-block | appearance = သာ်သြန်-ပတေင် မၞုံကဵု လျး (Metallic grey) | image = File:Arsenic_bulk.jpg|250px|alt=လောဟကဝက် အာ...&quot;</comment>
      <origin>59097</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17238" sha1="5p3q3bhzeigqzu9wei38a438r5t9ql1" xml:space="preserve">{{Infobox element
| name = အာသေနေတ်
| english_name = Arsenic
| symbol = As
| atomic_number = 33
| atomic_mass = 74.921595
| element_category = [[လောဟကဝက်]] (Metalloid)
| group = 15
| period = 4
| block = p-block
| appearance = သာ်သြန်-ပတေင် မၞုံကဵု လျး (Metallic grey)
| image = [[File:Arsenic_bulk.jpg|250px|alt=လောဟကဝက် အာသေနေတ်]]
| caption = ကလောံဇၞော်ဇၞော် အာသေနေတ် သ္အးဇ္ၚး
| phase = Solid
| melting_point_K = 1090
| melting_point_C = 817 (ပ္ဍဲ ဒြဟတ် ဓရိုတ် သၠုင်)
| boiling_point_K = 887 (Sublimes)
| boiling_point_C = 615 (Sublimes)
| density_stp = 5.727 g/cm3
| discovery = [[Albertus Magnus]] (၁၂၅၀)
| first_isolation = [[Albertus Magnus]] (၁၂၅၀)
}}

'''အာသေနေတ်''' ({{lang-en|Arsenic}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''As''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၃၃ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၅ (Group 15) တုဲ ဒှ် [[လောဟကဝက်]] (Metalloid) ရ။ အာသေနေတ် ဝွံ နွံကဵု ဗီုပြင် အခိုက်အလိုက် (Allotropes) တၞဟ်ခြာ ဂၠိုင်ကဵုသာ်တုဲ၊ ဗီုပြင် မပြာကတ်အိုတ်ဂှ် ဒှ် အာသေနေတ် အသာ်ပတေင် (Grey arsenic) မၞုံကဵု လျး လောဟ ကေုာံ လေပ် ထကးလောဲ ရ။ 

အာသေနေတ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မပြာကတ် ဟိုတ်နူ ဍေဟ် နွံကဵု ဂျိ (Toxicity) ဇၞော်ဗွဲမလောန် သွက် လမျီု သတ် သီုဖအိုတ် ရ။ ပ္ဍဲသဘာဝမ္ဂး ဍေဟ် လေပ်ပံင်ကောံ ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် သာလ်ဖာ ကေုာံ လောဟ တၞဟ်တအ် (ဗွဲတၟေင် ကောပ်ပါ ကေုာံ ဖကောဝ်) ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ လွပ် အဓိက သွက် အာသေနေတ် ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ရုင်စက် အီလက်ထရဝ်နေတ် (Semiconductors) ကေုာံ ပရေင် ပံင်နှဴ ကု လောဟ ဖကောဝ် (Lead alloys) သွက်ဂွံ ကၠောန် ဗက်တရဳ ကွဳစက် (Car batteries) ရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် ==
ယၟုမ္ဂး &quot;အာသေနေတ်&quot; (Arsenic) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် သဳရဳယာတ် ''zarniqa'' ကေုာံ ဖာသဳ ''zarnikh'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;အရံင်ထဝ်&quot; (Yellow orpiment) ရ။ မအရေဝ်ဝွံ ပြံင်လှာဲအာ ဒှ် မအရေဝ် ဂရိတ် ''arsenikon'' (ἀρσενικόν) တုဲ တိုန်အာ စိုပ် လေတ္တေန် ''arsenicum'' ရ။

ဓာတ်ပံင်ကောံ အာသေနေတ် ဗီုကဵု Orpiment (As₂S₃) ကေုာံ Realgar (As₄S₄) တအ်ဂှ် မၞိဟ်တအ် တီကၠုင်လဝ် နူခေတ် တြေံ (ဂရိတ်၊ ရဝ်မ ကေုာံ ကြုက်) သွက်ဂွံ စကာ နဒဒှ် ဓာတ်အရံင် ကေုာံ ဂဥုဲ (ဆဂး ဂဥုဲဂျိ) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၜိုတ် ၁၂၅၀ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ကေုာံ လကျာ် ဂကူဂျာမာန် [[Albertus Magnus]] (အာလ်ဗာတပ် မာဂ်နပ်) ဂွံပါ်ပတိတ် ဒြပ်သ္အး အာသေနေတ် သ္အးဇ္ၚး ပထမအိုတ် နကဵု ပရေင် ဖျေံဂမ္တဴ ဓာတ် Arsenic trisulfide ကု ဍာ်ဆပ်ပျာ ရ。&lt;ref name=&quot;Emsley2001&quot;&gt;Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 43–47.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ==
အာသေနေတ် ဝွံ ဒှ် လောဟကဝက် မၞုံကဵု အခိုက်အလိုက် ဓာတု ကြပ်တုပ် ကု ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ရ။ 
တင်တၟေင် အဓိက ဍေဟ်ဂှ် ပ္ဍဲ ဒြဟတ် ဓရိုတ် (Pressure) ဓမ္မတာမ္ဂး၊ ဍေဟ် ဟွံလေင် ဒှ် ဍာ် တုဲ၊ ပြံင်လှာဲအာ နူ ကလောံဇၞော်ဇၞော် ဒှ် ဓာတ်ကျာ တိုက်ရိုက် (Sublimation) ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ၆၁၅ ဒီဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ရ။ သွက်ဂွံ ဂွံ အာသေနေတ် ဍာ် မ္ဂး ဒးစကာ ဒြဟတ် ဓရိုတ် သၠုင်လောန် ရ။

ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ ညိင်ဝတ် ပ္ဍဲ ကျာ ကှ်ကှ်၊ ဆဂး ယဝ်ရ ဒး ဍာ် ကေုာံ ကျာ မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် က္တဵုဒှ် ဗွိုက် ဓာတ် Arsenic oxide လမ္စံက် ရ။ အာသေနေတ် နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် (Oxidation states) အဓိက သာ်: -3, +3, ကေုာံ +5 ရ။ ဓာတ် Arsenic(III) ဂှ် နွံကဵု ဂျိ ဇၞော်အိုတ် ရ။

== ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ ==
လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ အာသေနေတ် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု မသုန်စှ်ပိ (53rd most abundant element) တုဲ နွံ ၜိုတ် ၁.၅ ပ္ဍဲ မွဲ ပြကောဋိ (ppm) ရ။ 

အာသေနေတ် ဂှ် လဆောဝ် ဂွံဆဵုကေတ် သ္အးဇ္ၚး (Native element) ကီုလေဝ်၊ ဗွဲမဂၠိုင် လေပ်ပံင်ကောံ ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် သာလ်ဖာ ဗီုကဵု Arsenopyrite (FeAsS), Realgar (As₄S₄), ကေုာံ Orpiment (As₂S₃) ရ။ ဍေဟ် လေပ် ပြးဇး မံင် ပ္ဍဲ တၟအ် လောဟ တၞဟ်တအ် ဗီုကဵု ထဝ်၊ သြန်၊ ကောပ်ပါ ကေုာံ ဖကောဝ် ရ。&lt;ref name=&quot;Greenwood1997&quot;&gt;Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 547–551.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် ==
ပရေင်ပတိတ် အာသေနေတ် အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နဒဒှ် ကပေါတ်ကြဴ (Byproduct) နူကဵု ရုင်စက် ပတိတ် ကောပ်ပါ (Copper) ကေုာံ ဖကောဝ် (Lead) ရ။ 
အခိင် ညးတအ် ဖျေံဂမ္တဴ (Smelting) တၟအ် ကောပ်ပါ ဟွံသေင်မ္ဂး ဖကောဝ် မ္ဂး၊ ဓာတ် အာသေနေတ် မပါလုပ်ဒၟံင် ဂှ် က္တဵုဒှ် အာ ဓာတ်ကျာ Arsenic trioxide (As₂O₃) ရ။ ယက် As₂O₃ ဏအ်ဂှ် ညးတအ် ဇြောတ်ပကောံ ကေတ် နူကဵု ကသောင် ယက် တုဲ၊ ဖျေံဂမ္တဴ ဍေဟ် ကု ချး သွက်ဂွံ ကလိဂွံ လောဟ အာသေနေတ် သ္အးဇ္ၚး ရ။

ဍုင် မပတိတ် အာသေနေတ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ဍုင်ကြုက် (China - ဂၠိုင်အိုတ်)၊ မဝ်ရဝ်ကဝ် (Morocco) ကေုာံ ရုရှာ (Russia) ရ။

== ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် ==
အာသေနေတ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် (Stable isotope) ဆ မွဲသာ်ဓဝ်ရ:
* '''Arsenic-75 (⁷⁵As)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံ ပ္ဍဲသဘာဝ ၁၀၀% ရ။
ပါဲနူဂှ် အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် (Radioactive isotopes) ၜိုတ် ၃၀ သာ် နွံ တုဲ၊ မပြာကတ်အိုတ် ဂှ် ဒှ် '''Arsenic-73 (⁷³As)''' (အာယုက် ၈၀.၃ တ္ၚဲ) ကေုာံ '''Arsenic-74 (⁷⁴As)''' (အာယုက် ၁၇.၇ တ္ၚဲ) ရ။ သၟာသိပ္ပံတအ် စကာ အိုင်သဝ်တုပ် တအ် ဏအ် ပ္ဍဲ ပရေင် စမ်ၜတ် ဓာတုဗေဒ ကေုာံ ရုင်ဂဥုဲ ညိည ရ。&lt;ref name=&quot;Audi2003&quot;&gt;Audi, G. et al. (2003). &quot;The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties&quot;. ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် ==
ၜိုန်ရ အာသေနေတ် နွံကဵု ဂျိ ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် နွံကဵု လွပ် အဓိက ပ္ဍဲ ကမၠောန် ရုင်စက်:
# '''ပရေင် စဵုဒၞာ ဆု (Wood Preservation)''': ခေတ်ကၠာတေအ် လွပ် ဇၞော်အိုတ် ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် Chromated copper arsenate (CCA) မစကာ သွက်ဂွံ လံက် ဆု ညံင် စၟ ကေုာံ တောတ် ဟွံဂွံ စ ရ။ လၟုဟ် ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ကၟာတ်လဒဵုလဝ် ဟိုတ်နူ အန္တရာယ် ဂျိ ဍေဟ် ရ။
# '''လောဟ ပံင်နှဴ (Alloys)''': အာသေနေတ် ၜိုတ် ၁-၂% ဂှ် ထပ်စုတ် ပ္ဍဲ လောဟ ဖကောဝ် (Lead alloys) သွက်ဂွံ ကၠောန် ဗက်တရဳ ကွဳစက် (Lead-acid batteries) ကေုာံ လွဟ် မကမ် (Ammunition/Lead shot) ညံင် ဖကောဝ် ဂွံ မ္ၚိုဟ်ခိုင်က္ဍင် ရ။
# '''အီလက်ထရဝ်နေတ် (Semiconductors)''': ဓာတ် Gallium arsenide (GaAs) ဂှ် ဒှ် ဓာတ် အဓိက သွက်ဂွံ ကၠောန် မိုက်ခရဝ်ချိပ် မၞုံကဵု ဒြဟတ် ပြဟ်၊ ကေုာံ မပၟတ် လျးဒါဲအုတ် (LEDs) ရ။
# '''ပရေင် တဵုလွဳ (Agriculture)''': ခေတ်ကၠာတေအ် စကာ ဓာတ် အာသေနေတ် နဒဒှ် ဂဥုဲ ဂစိုတ် စၟ (Pesticides) ကေုာံ ဂဥုဲ ဂစိုတ် ချောဲ (Herbicides) ရ (လၟုဟ် ဖအောန်ဖျေံလဝ် ရ)။

== ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ ==
အာသေနေတ် ဝွံ ဒှ် ဓာတ် ဂျိ သွက် လမျီု သတ် ကေုာံ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ 
ဆဂး သွက် သတ် လ္ၚဵု ဗီုကဵု ကၞိ၊ စာင်၊ ကေုာံ ကၞု တအ် မ္ဂး ဓာတ် အာသေနေတ် ညိည ဂှ် ဒှ် ဓာတ် အဓိက သွက် ပရေင် ဇၞော်မောဝ် (Essential trace element) ရ။ ပ္ဍဲ ဗက်တဳရဳယျာ (Bacteria) လ္ၚဵု မမံင် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ မၞုံကဵု ဂျိ ဂှ်၊ ဍေဟ်တအ် စကာ ဓာတ် အာသေနေတ် စၞး ဖဝ်သဖဝ်ရပ် သွက်ဂွံ ပတိတ် ဒြဟတ် (Respiration) မာန်ရ。&lt;ref name=&quot;Wolfe2003&quot;&gt;Wolfe-Simon, F. et al. (2011). &quot;A Bacterium That Can Grow by Using Arsenic Instead of Phosphorus&quot;. ''Science''. 332 (6034): 1163–1166.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် ==
* '''Arsenic trioxide (As₂O₃)''': ဒှ် ဓာတ် အသာ်ဗု ಮလေပ် က္တဵုဒှ် ဂျိ ဇၞော်လောန် (White arsenic) ရ။ ၜိုန်ရ ဒှ် ဂျိ ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ်ဝွံ သၟာဂဥုဲ တအ် စကာ နဒဒှ် ဂဥုဲ (Trisenox) သွက်ဂွံ လွဳ ယဲ ကေန်သာ ဆီ (APL Leukemia) ရ။
* '''Gallium arsenide (GaAs)''': ဓာတ် Semiconductor ကိစ္စဇၞော် မစကာ ပ္ဍဲ ရုင်စက် အီလက်ထရဝ်နေတ်။
* '''Arsine (AsH₃)''': ဒှ် ဓာတ်ကျာ မၞုံကဵု ဂျိ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲအကြာ ဓာတ်ပံင်ကောံ အာသေနေတ် သီုဖအိုတ် ရ။ စကာ ပ္ဍဲ ရုင်စက် Semiconductor သွက် ပရေင် Doping ရ。

== ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် ==
အာသေနေတ် ကေုာံ ဓာတ်ပံင်ကောံ ဍေဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဒှ် ဂျိ (Highly toxic) ကေုာံ ဒှ် ဟိုတ် မပတိုန်ကဵု ယဲကေန်သာ (Carcinogen) ရ။ 
* ယဝ်ရ လုပ်အာ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ပွိုင် မလအ် မ္ဂး ဍေဟ် မလေပ် ပလီု ဂြိုဟ်၊ ကသအ်၊ စၞာံ၊ ကေုာံ က္တဵုဒှ် ယဲ ကေန်သာ ရ။ 
* '''ပြသၞာ ဍာ်သၟဝ်တိ (Groundwater Poisoning)''': ပ္ဍဲ ဍုင် ဗီုကဵု ဗင်္ဂလာဒေသ် (Bangladesh) ကေုာံ အိန္ဒိယ တအ်၊ ဓာတ် အာသေနေတ် နူကဵု တၟအ် သဘာဝ လေပ် လုပ်ပြး ပ္ဍဲ ဍာ်သၟဝ်တိ တုဲ မၞိဟ် ပြကောဋိ ကဵု ကိုတ် ဒးဒုင် အန္တရာယ် ယဲ အာသေနေတ် (Arsenicosis) နူကဵု ဍာ်သွုင် ရ။ ဣဏအ်ဂှ် ဒှ် ပြသၞာ ပရေင်ထတ်ယုက် ဇၞော်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ。&lt;ref name=&quot;WHO2018&quot;&gt;World Health Organization (2018). &quot;Arsenic&quot;. ''Fact sheets''. WHO.&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် ==
အာသေနေတ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး:
* '''ကု ဖဝ်သဖဝ်ရပ် (Phosphorus)''': သီုၜါဂှ် နွံ ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၅ (Group 15) တုဲ အခိုက်အလိုက် ဓာတု ကြပ်တုပ်ရ။ ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ဂှ် ဒှ် ဓာတ် အဓိက သွက် လမျီု သတ် (DNA/ATP) ဆဂး အာသေနေတ် ဂှ် ဒှ် ဂျိ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ယဝ်ရ အာသေနေတ် လုပ်အာ ခန္ဓကာယ မ္ဂး ဍေဟ် လုပ်ကေတ် ဒၞာဲ ဖဝ်သဖဝ်ရပ် တုဲ ပလီု လၟေင် '''သဲလ်''' (Cells) ရ။
* '''ကု အာန်တဳမဝ်နဳ (Antimony)''': အာန်တဳမဝ်နဳ ဂှ် နွံ သၟဝ် အာသေနေတ် တုဲ ဒှ် လောဟကဝက် မၞုံ အခိုက် ကြပ်တုပ် ရ။ သီုၜါဂှ် စကာ ပ္ဍဲ ပရေင် ပံင်နှဴ ကု ဖကောဝ် သွက် ဗက်တရဳ ရ。&lt;ref name=&quot;Cotton1999&quot;&gt;Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley &amp; Sons. pp. 380–385.&lt;/ref&gt;

== ကဏ္ဍဂမၠိုင် ==

[[ကဏ္ဍ:အာသေနေတ်]]
[[ကဏ္ဍ:လောဟကဝက်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>5p3q3bhzeigqzu9wei38a438r5t9ql1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59098</id>
      <parentid>59097</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T04:12:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59098</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17238" sha1="5elga76h77bj02ensvgkf6t3ud38nx7" xml:space="preserve">{{Infobox element
| name = အာသေနေတ်
| english_name = Arsenic
| symbol = As
| atomic_number = 33
| atomic_mass = 74.921595
| element_category = [[လောဟကဝက်]] (Metalloid)
| group = 15
| period = 4
| block = p-block
| appearance = သာ်သြန်-ပတေင် မၞုံကဵု လျး (Metallic grey)
| image = [[File:Arsenic_bulk.jpg|250px|alt=လောဟကဝက် အာသေနေတ်]]
| caption = ကလောံဇၞော်ဇၞော် အာသေနေတ် သ္အးဇ္ၚး
| phase = Solid
| melting_point_K = 1090
| melting_point_C = 817 (ပ္ဍဲ ဒြဟတ် ဓရိုတ် သၠုင်)
| boiling_point_K = 887 (Sublimes)
| boiling_point_C = 615 (Sublimes)
| density_stp = 5.727 g/cm3
| discovery = [[Albertus Magnus]] (၁၂၅၀)
| first_isolation = [[Albertus Magnus]] (၁၂၅၀)
}}

'''အာသေနေတ်''' ({{lang-en|Arsenic}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''As''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၃၃ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၅ (Group 15) တုဲ ဒှ် [[လောဟကဝက်]] (Metalloid) ရ။ အာသေနေတ် ဝွံ နွံကဵု ဗီုပြင် အခိုက်အလိုက် (Allotropes) တၞဟ်ခြာ ဂၠိုင်ကဵုသာ်တုဲ၊ ဗီုပြင် မပြာကတ်အိုတ်ဂှ် ဒှ် အာသေနေတ် အသာ်ပတေင် (Grey arsenic) မၞုံကဵု လျး လောဟ ကေုာံ လေပ် ထကးလောဲ ရ။ 

အာသေနေတ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မပြာကတ် ဟိုတ်နူ ဍေဟ် နွံကဵု ဂျိ (Toxicity) ဇၞော်ဗွဲမလောန် သွက် လမျီု သတ် သီုဖအိုတ် ရ။ ပ္ဍဲသဘာဝမ္ဂး ဍေဟ် လေပ်ပံင်ကောံ ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် သာလ်ဖာ ကေုာံ လောဟ တၞဟ်တအ် (ဗွဲတၟေင် ကောပ်ပါ ကေုာံ ဖကောဝ်) ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ လွပ် အဓိက သွက် အာသေနေတ် ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ရုင်စက် အီလက်ထရဝ်နေတ် (Semiconductors) ကေုာံ ပရေင် ပံင်နှဴ ကု လောဟ ဖကောဝ် (Lead alloys) သွက်ဂွံ ကၠောန် ဗက်တရဳ ကွဳစက် (Car batteries) ရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် ==
ယၟုမ္ဂး &quot;အာသေနေတ်&quot; (Arsenic) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် သဳရဳယာတ် ''zarniqa'' ကေုာံ ဖာသဳ ''zarnikh'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;အရံင်ထဝ်&quot; (Yellow orpiment) ရ။ မအရေဝ်ဝွံ ပြံင်လှာဲအာ ဒှ် မအရေဝ် ဂရိတ် ''arsenikon'' (ἀρσενικόν) တုဲ တိုန်အာ စိုပ် လေတ္တေန် ''arsenicum'' ရ။

ဓာတ်ပံင်ကောံ အာသေနေတ် ဗီုကဵု Orpiment (As₂S₃) ကေုာံ Realgar (As₄S₄) တအ်ဂှ် မၞိဟ်တအ် တီကၠုင်လဝ် နူခေတ် တြေံ (ဂရိတ်၊ ရဝ်မ ကေုာံ ကြုက်) သွက်ဂွံ စကာ နဒဒှ် ဓာတ်အရံင် ကေုာံ ဂဥုဲ (ဆဂး ဂဥုဲဂျိ) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၜိုတ် ၁၂၅၀ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ကေုာံ လကျာ် ဂကူဂျာမာန် [[Albertus Magnus]] (အာလ်ဗာတပ် မာဂ်နပ်) ဂွံပါ်ပတိတ် ဒြပ်သ္အး အာသေနေတ် သ္အးဇ္ၚး ပထမအိုတ် နကဵု ပရေင် ဖျေံဂမ္တဴ ဓာတ် Arsenic trisulfide ကု ဍာ်ဆပ်ပျာ ရ。&lt;ref name=&quot;Emsley2001&quot;&gt;Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 43–47.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ==
အာသေနေတ် ဝွံ ဒှ် လောဟကဝက် မၞုံကဵု အခိုက်အလိုက် ဓာတု ကြပ်တုပ် ကု ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ရ။ 
တင်တၟေင် အဓိက ဍေဟ်ဂှ် ပ္ဍဲ ဒြဟတ် ဓရိုတ် (Pressure) ဓမ္မတာမ္ဂး၊ ဍေဟ် ဟွံလေင် ဒှ် ဍာ် တုဲ၊ ပြံင်လှာဲအာ နူ ကလောံဇၞော်ဇၞော် ဒှ် ဓာတ်ကျာ တိုက်ရိုက် (Sublimation) ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ၆၁၅ ဒီဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ရ။ သွက်ဂွံ ဂွံ အာသေနေတ် ဍာ် မ္ဂး ဒးစကာ ဒြဟတ် ဓရိုတ် သၠုင်လောန် ရ။

ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ ညိင်ဝတ် ပ္ဍဲ ကျာ ကှ်ကှ်၊ ဆဂး ယဝ်ရ ဒး ဍာ် ကေုာံ ကျာ မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် က္တဵုဒှ် ဗွိုက် ဓာတ် Arsenic oxide လမ္စံက် ရ။ အာသေနေတ် နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် (Oxidation states) အဓိက သာ်: -3, +3, ကေုာံ +5 ရ။ ဓာတ် Arsenic(III) ဂှ် နွံကဵု ဂျိ ဇၞော်အိုတ် ရ။

== ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ ==
လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ အာသေနေတ် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု မသုန်စှ်ပိ (53rd most abundant element) တုဲ နွံ ၜိုတ် ၁.၅ ပ္ဍဲ မွဲ ပြကောဋိ (ppm) ရ။ 

အာသေနေတ် ဂှ် လဆောဝ် ဂွံဆဵုကေတ် သ္အးဇ္ၚး (Native element) ကီုလေဝ်၊ ဗွဲမဂၠိုင် လေပ်ပံင်ကောံ ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် သာလ်ဖာ ဗီုကဵု Arsenopyrite (FeAsS), Realgar (As₄S₄), ကေုာံ Orpiment (As₂S₃) ရ။ ဍေဟ် လေပ် ပြးဇး မံင် ပ္ဍဲ တၟအ် လောဟ တၞဟ်တအ် ဗီုကဵု ထဝ်၊ သြန်၊ ကောပ်ပါ ကေုာံ ဖကောဝ် ရ。&lt;ref name=&quot;Greenwood1997&quot;&gt;Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 547–551.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် ==
ပရေင်ပတိတ် အာသေနေတ် အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နဒဒှ် ကပေါတ်ကြဴ (Byproduct) နူကဵု ရုင်စက် ပတိတ် ကောပ်ပါ (Copper) ကေုာံ ဖကောဝ် (Lead) ရ။ 
အခိင် ညးတအ် ဖျေံဂမ္တဴ (Smelting) တၟအ် ကောပ်ပါ ဟွံသေင်မ္ဂး ဖကောဝ် မ္ဂး၊ ဓာတ် အာသေနေတ် မပါလုပ်ဒၟံင် ဂှ် က္တဵုဒှ် အာ ဓာတ်ကျာ Arsenic trioxide (As₂O₃) ရ။ ယက် As₂O₃ ဏအ်ဂှ် ညးတအ် ဇြောတ်ပကောံ ကေတ် နူကဵု ကသောင် ယက် တုဲ၊ ဖျေံဂမ္တဴ ဍေဟ် ကု ချး သွက်ဂွံ ကလိဂွံ လောဟ အာသေနေတ် သ္အးဇ္ၚး ရ။

ဍုင် မပတိတ် အာသေနေတ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ဍုင်ကြုက် (China - ဂၠိုင်အိုတ်)၊ မဝ်ရဝ်ကဝ် (Morocco) ကေုာံ ရုရှာ (Russia) ရ။

== ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် ==
အာသေနေတ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် (Stable isotope) ဆ မွဲသာ်ဓဝ်ရ:
* '''Arsenic-75 (⁷⁵As)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံ ပ္ဍဲသဘာဝ ၁၀၀% ရ။
ပါဲနူဂှ် အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် (Radioactive isotopes) ၜိုတ် ၃၀ သာ် နွံ တုဲ၊ မပြာကတ်အိုတ် ဂှ် ဒှ် '''Arsenic-73 (⁷³As)''' (အာယုက် ၈၀.၃ တ္ၚဲ) ကေုာံ '''Arsenic-74 (⁷⁴As)''' (အာယုက် ၁၇.၇ တ္ၚဲ) ရ။ သၟာသိပ္ပံတအ် စကာ အိုင်သဝ်တုပ် တအ် ဏအ် ပ္ဍဲ ပရေင် စမ်ၜတ် ဓာတုဗေဒ ကေုာံ ရုင်ဂဥုဲ ညိည ရ。&lt;ref name=&quot;Audi2003&quot;&gt;Audi, G. et al. (2003). &quot;The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties&quot;. ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် ==
ၜိုန်ရ အာသေနေတ် နွံကဵု ဂျိ ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် နွံကဵု လွပ် အဓိက ပ္ဍဲ ကမၠောန် ရုင်စက်:
# '''ပရေင် စဵုဒၞာ ဆု (Wood Preservation)''': ခေတ်ကၠာတေအ် လွပ် ဇၞော်အိုတ် ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် Chromated copper arsenate (CCA) မစကာ သွက်ဂွံ လံက် ဆု ညံင် စၟ ကေုာံ တောတ် ဟွံဂွံ စ ရ။ လၟုဟ် ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ကၟာတ်လဒဵုလဝ် ဟိုတ်နူ အန္တရာယ် ဂျိ ဍေဟ် ရ။
# '''လောဟ ပံင်နှဴ (Alloys)''': အာသေနေတ် ၜိုတ် ၁-၂% ဂှ် ထပ်စုတ် ပ္ဍဲ လောဟ ဖကောဝ် (Lead alloys) သွက်ဂွံ ကၠောန် ဗက်တရဳ ကွဳစက် (Lead-acid batteries) ကေုာံ လွဟ် မကမ် (Ammunition/Lead shot) ညံင် ဖကောဝ် ဂွံ မ္ၚိုဟ်ခိုင်က္ဍင် ရ။
# '''အီလက်ထရဝ်နေတ် (Semiconductors)''': ဓာတ် Gallium arsenide (GaAs) ဂှ် ဒှ် ဓာတ် အဓိက သွက်ဂွံ ကၠောန် မိုက်ခရဝ်ချိပ် မၞုံကဵု ဒြဟတ် ပြဟ်၊ ကေုာံ မပၟတ် လျးဒါဲအုတ် (LEDs) ရ။
# '''ပရေင် တဵုလွဳ (Agriculture)''': ခေတ်ကၠာတေအ် စကာ ဓာတ် အာသေနေတ် နဒဒှ် ဂဥုဲ ဂစိုတ် စၟ (Pesticides) ကေုာံ ဂဥုဲ ဂစိုတ် ချောဲ (Herbicides) ရ (လၟုဟ် ဖအောန်ဖျေံလဝ် ရ)။

== ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ ==
အာသေနေတ် ဝွံ ဒှ် ဓာတ် ဂျိ သွက် လမျီု သတ် ကေုာံ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ 
ဆဂး သွက် သတ် လ္ၚဵု ဗီုကဵု ကၞိ၊ စာင်၊ ကေုာံ ကၞု တအ် မ္ဂး ဓာတ် အာသေနေတ် ညိည ဂှ် ဒှ် ဓာတ် အဓိက သွက် ပရေင် ဇၞော်မောဝ် (Essential trace element) ရ။ ပ္ဍဲ ဗက်တဳရဳယျာ (Bacteria) လ္ၚဵု မမံင် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ မၞုံကဵု ဂျိ ဂှ်၊ ဍေဟ်တအ် စကာ ဓာတ် အာသေနေတ် စၞး ဖဝ်သဖဝ်ရပ် သွက်ဂွံ ပတိတ် ဒြဟတ် (Respiration) မာန်ရ。&lt;ref name=&quot;Wolfe2003&quot;&gt;Wolfe-Simon, F. et al. (2011). &quot;A Bacterium That Can Grow by Using Arsenic Instead of Phosphorus&quot;. ''Science''. 332 (6034): 1163–1166.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် ==
* '''Arsenic trioxide (As₂O₃)''': ဒှ် ဓာတ် အသာ်ဗု မလေပ် က္တဵုဒှ် ဂျိ ဇၞော်လောန် (White arsenic) ရ။ ၜိုန်ရ ဒှ် ဂျိ ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ်ဝွံ သၟာဂဥုဲ တအ် စကာ နဒဒှ် ဂဥုဲ (Trisenox) သွက်ဂွံ လွဳ ယဲ ကေန်သာ ဆီ (APL Leukemia) ရ။
* '''Gallium arsenide (GaAs)''': ဓာတ် Semiconductor ကိစ္စဇၞော် မစကာ ပ္ဍဲ ရုင်စက် အီလက်ထရဝ်နေတ်။
* '''Arsine (AsH₃)''': ဒှ် ဓာတ်ကျာ မၞုံကဵု ဂျိ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲအကြာ ဓာတ်ပံင်ကောံ အာသေနေတ် သီုဖအိုတ် ရ။ စကာ ပ္ဍဲ ရုင်စက် Semiconductor သွက် ပရေင် Doping ရ。

== ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် ==
အာသေနေတ် ကေုာံ ဓာတ်ပံင်ကောံ ဍေဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဒှ် ဂျိ (Highly toxic) ကေုာံ ဒှ် ဟိုတ် မပတိုန်ကဵု ယဲကေန်သာ (Carcinogen) ရ။ 
* ယဝ်ရ လုပ်အာ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ပွိုင် မလအ် မ္ဂး ဍေဟ် မလေပ် ပလီု ဂြိုဟ်၊ ကသအ်၊ စၞာံ၊ ကေုာံ က္တဵုဒှ် ယဲ ကေန်သာ ရ။ 
* '''ပြသၞာ ဍာ်သၟဝ်တိ (Groundwater Poisoning)''': ပ္ဍဲ ဍုင် ဗီုကဵု ဗင်္ဂလာဒေသ် (Bangladesh) ကေုာံ အိန္ဒိယ တအ်၊ ဓာတ် အာသေနေတ် နူကဵု တၟအ် သဘာဝ လေပ် လုပ်ပြး ပ္ဍဲ ဍာ်သၟဝ်တိ တုဲ မၞိဟ် ပြကောဋိ ကဵု ကိုတ် ဒးဒုင် အန္တရာယ် ယဲ အာသေနေတ် (Arsenicosis) နူကဵု ဍာ်သွုင် ရ။ ဣဏအ်ဂှ် ဒှ် ပြသၞာ ပရေင်ထတ်ယုက် ဇၞော်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ。&lt;ref name=&quot;WHO2018&quot;&gt;World Health Organization (2018). &quot;Arsenic&quot;. ''Fact sheets''. WHO.&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် ==
အာသေနေတ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး:
* '''ကု ဖဝ်သဖဝ်ရပ် (Phosphorus)''': သီုၜါဂှ် နွံ ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၅ (Group 15) တုဲ အခိုက်အလိုက် ဓာတု ကြပ်တုပ်ရ။ ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ဂှ် ဒှ် ဓာတ် အဓိက သွက် လမျီု သတ် (DNA/ATP) ဆဂး အာသေနေတ် ဂှ် ဒှ် ဂျိ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ယဝ်ရ အာသေနေတ် လုပ်အာ ခန္ဓကာယ မ္ဂး ဍေဟ် လုပ်ကေတ် ဒၞာဲ ဖဝ်သဖဝ်ရပ် တုဲ ပလီု လၟေင် '''သဲလ်''' (Cells) ရ။
* '''ကု အာန်တဳမဝ်နဳ (Antimony)''': အာန်တဳမဝ်နဳ ဂှ် နွံ သၟဝ် အာသေနေတ် တုဲ ဒှ် လောဟကဝက် မၞုံ အခိုက် ကြပ်တုပ် ရ။ သီုၜါဂှ် စကာ ပ္ဍဲ ပရေင် ပံင်နှဴ ကု ဖကောဝ် သွက် ဗက်တရဳ ရ。&lt;ref name=&quot;Cotton1999&quot;&gt;Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley &amp; Sons. pp. 380–385.&lt;/ref&gt;

== ကဏ္ဍဂမၠိုင် ==

[[ကဏ္ဍ:အာသေနေတ်]]
[[ကဏ္ဍ:လောဟကဝက်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>5elga76h77bj02ensvgkf6t3ud38nx7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သဳလဳနဳယာမ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12748</id>
    <revision>
      <id>59099</id>
      <timestamp>2026-10-25T04:13:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox element | name = သဳလဳနဳယာမ် | english_name = Selenium | symbol = Se | atomic_number = 34 | atomic_mass = 78.971 | element_category = [[ဟွံသေင်ကဵုလောဟ]] (Reactive nonmetal) | group = 16 | period = 4 | block = p-block | appearance = သာ်လမ္စံက်၊ ဗ္ကေတ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး သာ်ပတေင် မၞုံက...&quot;</comment>
      <origin>59099</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17537" sha1="k7p5lo7e1ayay4eyfflhtw1kc3kx5av" xml:space="preserve">{{Infobox element
| name = သဳလဳနဳယာမ်
| english_name = Selenium
| symbol = Se
| atomic_number = 34
| atomic_mass = 78.971
| element_category = [[ဟွံသေင်ကဵုလောဟ]] (Reactive nonmetal)
| group = 16
| period = 4
| block = p-block
| appearance = သာ်လမ္စံက်၊ ဗ္ကေတ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး သာ်ပတေင် မၞုံကဵု လျးလောဟ (Black, red, and gray allotropes)
| image = [[File:Selenium_macro.jpg|250px|alt=သဳလဳနဳယာမ် သာ်ပတေင်]]
| caption = ကလောံဇၞော်ဇၞော် သဳလဳနဳယာမ် သာ်ပတေင် (Gray selenium)
| phase = Solid
| melting_point_K = 494
| melting_point_C = 221
| boiling_point_K = 958
| boiling_point_C = 685
| density_stp = 4.81 g/cm3 (Gray)
| discovery = [[Jöns Jakob Berzelius]] ကေုာံ Johan Gottlieb Gahn (၁၈၁၇)
| first_isolation = [[Jöns Jakob Berzelius]] (၁၈၁၇)
}}

'''သဳလဳနဳယာမ်''' ({{lang-en|Selenium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Se''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၃၄ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၆ (Group 16) တုဲ ဒှ် ဒြပ်သ္အး [[ဟွံသေင်ကဵုလောဟ]] (Reactive nonmetal) ရ။ အခိုက်အလိုက် ဓာတု ဍေဟ်ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကု ဒြပ်သ္အး မၞုံ ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၆ တၞဟ်တအ် ဗီုကဵု သာလ်ဖာ (Sulfur) ကေုာံ တေလူရဳယာမ် (Tellurium) ရ။ 

သဳလဳနဳယာမ် ဝွံ နွံကဵု ဗီုပြင် အခိုက်အလိုက် (Allotropes) တၞဟ်ခြာ ဂၠိုင်ကဵုသာ် ဗီုကဵု အသာ်ဗ္ကေတ်၊ လမ္စံက် ကေုာံ ပတေင် ရ။ ဗီုပြင် အသာ်ပတေင် ဂှ် ညိင်ဝတ်အိုတ် တုဲ နွံကဵု လျး လောဟ ညိည ကေုာံ လေပ် ကၠောအ်လလဳ (Semiconductor) ရ။ တင်တၟေင် ဍေဟ်ဂှ် ပ္ဍဲအခိင် ဒးလျးတ္ၚဲ မ္ဂး ဍေဟ် ကၠောအ်လလဳ ခိုဟ်နူ အခိင် ပ္ဍဲ ဒၞာဲဂၠု (Photoconductivity) ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ သဳလဳနဳယာမ် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကမှ် (Glassmaking)၊ ဓာတ်အရံင် (Pigments)၊ ကေုာံ ပြိုင် လျးတ္ၚဲ (Solar cells) ရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် ==
ယၟုမ္ဂး &quot;သဳလဳနဳယာမ်&quot; (Selenium) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် ဂရိတ် ''selene'' (σελήνη) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဂိတု&quot; ရ။ ဟိုတ်မဂွံ ခုတ်လဝ် ယၟု ဏအ်ဂှ် ဒှ်ဟိုတ်နူ သဳလဳနဳယာမ် ဏအ် လေပ် ဂွံဆဵုကေတ် မွဲစွံ ကု ဒြပ်သ္အး တေလူရဳယာမ် (Tellurium - မကၠုင်နူ ယၟု 'တိ') ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် တအ်ရ (တိ ကဵု ဂိတု)။

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၁၇ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ဂကူသွိတ်ဒေန် [[Jöns Jakob Berzelius]] ကေုာံ [[Johan Gottlieb Gahn]] ဂွံဆဵုကေတ် ဒြပ်သ္အး ဝွံ ပ္ဍဲအခိင် ညးတအ် လ္ၚတ် ဓာတ် အကျန် နူကဵု ရုင်စက် ပတိတ် ဍာ်ဓာတ် သာလ်ဖျူရေတ် ရ။ ကိုပ်ကၠာအိုတ် ညးတအ် ထေင်လဝ် ဒဒှ်ရ ဒှ် ဓာတ် တေလူရဳယာမ်၊ ဆဂး ကြဴနူ စမ်ၜတ် တုဲ ညးတအ် ဂွံတီကေတ် ဒဒှ်ရ ဒှ် ဒြပ်သ္အး တၟိ မွဲ တုဲ ခုတ်လဝ် ယၟု &quot;Selenium&quot; ရ。&lt;ref name=&quot;Weeks1933&quot;&gt;Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 200–204.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ==
သဳလဳနဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မလေပ် ပြံင်လှာဲ ဗီုပြင် အခိုက်အလိုက် ဍေဟ် (Allotropes) မာန်ရ။ 
* '''သဳလဳနဳယာမ် ပတေင် (Gray Selenium)''': ဒှ် ဗီုပြင် ညိင်ဝတ်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ဓမ္မတာ၊ နွံကဵု လျး လောဟ ကေုာံ လေပ် ကၠောအ်လလဳ။ ကဆံင်စှ်ေဍာ် ၂၂၁ ဒီဂရဳ သေန်တဳဂရိတ်။ ဍေဟ် နွံကဵု အစောမ် Photoconductivity ရ။
* '''သဳလဳနဳယာမ် ဗ္ကေတ် (Red Selenium)''': ဒှ် ဓာတ် မဟွံကၠောအ်လလဳ (Insulator) တုဲ မ္ၚိုဟ်ခိုင် အောန်ရ။

ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ သဳလဳနဳယာမ် ဝွံ နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် (Oxidation states) အဓိက: -2, +2, +4, ကေုာံ +6 ရ။ ဍေဟ် လေပ် တူပၟတ် ပ္ဍဲ ကျာ တုဲ ပတိတ် ဓာတ်ကျာ Selenium dioxide (SeO₂) မၞုံကဵု သၟူ တုပ် ညံင်ရဴ သၟူ ခရက် (Horseradish smell) ရ။

== ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ ==
လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ သဳလဳနဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မနွံ အောန် (Rare element) မွဲ တုဲ၊ နွံ ဆ ၜိုတ် ၀.၀၅ ပ္ဍဲ မွဲ ပြကောဋိ (ppm) ဓဝ်ရ။ 

သဳလဳနဳယာမ် ဂှ် ဟွံမံင် ကေတ်တ် ပ္ဍဲ သဘာဝ တုဲ၊ ဍေဟ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် သာလ်ဖာ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ဓာတ်တၟအ် သဳလဳနဳယာမ် ကေတ်တ် (Selenides) တအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ဝါတ်လောန်ရ။ ဗွဲမဂၠိုင် ဍေဟ် လေပ် စၞး (Substitute) သာလ်ဖာ ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် ကောပ်ပါ၊ ဖကောဝ်၊ ကေုာံ နဳကေလ် ရ။&lt;ref name=&quot;Greenwood1997&quot;&gt;Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 747–750.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် ==
ပရေင်ပတိတ် သဳလဳနဳယာမ် အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နဒဒှ် ကပေါတ်ကြဴ (Byproduct) နူကဵု ပရေင် သ္ပသ္အး ကောပ်ပါ (Copper refining) ရ။ 
ပ္ဍဲ လၟေင် Electrolytic refining သွက် ကောပ်ပါ ဂှ်၊ ကပေါတ် အကျန် မစှ်ေကောံ သၟဝ် စက် (Anode slimes) တအ်ဂှ် နွံကဵု ဓာတ် သဳလဳနဳယာမ် ကေုာံ လောဟ ၚုဟ်တန် တၞဟ်တအ် (ဗီုကဵု ထဝ် ကေုာံ သြန်) ရ။ ညးတအ် ဖျေံဂမ္တဴ (Roasting) အကျန် ဏအ် ကု ဓာတ် Sodium carbonate တုဲ ကလိဂွံ ဓာတ် Selenium dioxide (SeO₂) ရ။ ကြဴနူဂှ် စကာ ဓာတ်ကျာ Sulfur dioxide သွက်ဂွံ ဖျေံဂမ္တဴ ဍေဟ် ကလေင် ဒှ် လောဟ သဳလဳနဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ရ။

ဍုင် မပတိတ် သဳလဳနဳယာမ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ဍုင် ဂျပေန်၊ ရုရှာ၊ ဂျာမနဳ ကေုာံ ကနေဒါ ရ。

== ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် ==
သဳလဳနဳယာမ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် (Stable isotopes) တြဴ သာ်:
* '''Selenium-80 (⁸⁰Se)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံဂၠိုင်အိုတ် (၄၉.၆၁%) ပ္ဍဲသဘာဝရ။
* '''Selenium-74, 76, 77, 78, ကေုာံ 82''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် သှ်ေတအ်ရ။
ပါဲနူဂှ် အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် ဗီုကဵု '''Selenium-75 (⁷⁵Se)''' ဂှ် နွံကဵု အာယုက် ၁၁၉.၇ တ္ၚဲ တုဲ ဍေဟ် စကာ ပ္ဍဲ ရုင်ဂဥုဲ (Radiotracer) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ပရေင်ကၠောန်ကမၠောန် ပရဝ်တိန် ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ရ。&lt;ref name=&quot;Audi2003&quot;&gt;Audi, G. et al. (2003). &quot;The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties&quot;. ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် ==
သဳလဳနဳယာမ် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန် ၃ ကဏ္ဍ:
# '''ကမၠောန် ကမှ် (Glassmaking)''': လွပ် ဇၞော်အိုတ် သွက် သဳလဳနဳယာမ် (ၜိုတ် ၅၀%) ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကမှ် ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဖအောန်ဖျေံ အရံင် သၚေက် မကၠုင်နူ ဓာတ် ပသဲ ပ္ဍဲ ကမှ် (Decolorizing glass) ရ။ ယဝ်ရ ထပ်စုတ် ဂၠိုင် မ္ဂး ဍေဟ် ပတိတ် ကမှ် အသာ်ဗ္ကေတ် မကျေဝ်ဂေါဝ် (Ruby red glass) മစကာ ပ္ဍဲ မပၟတ် ကွဳစက် ကေုာံ မပၟတ် ဂၠံင် ရ။
# '''ဓာတ်အရံင် ကေုာံ ပလာသတေတ် (Pigments)''': ပံင်နှဴ ကု ဓာတ် ကေဒ်မဳယာမ် (Cadmium) တုဲ ကလိဂွံ ဓာတ်အရံင် ဗ္ကေတ် ကေုာံ လိမ္မဴ မတန်တဴ လအ် ကေုာံ ဟွံလီုလာ် လောဲ ရ။
# '''အီလက်ထရဝ်နေတ် (Electronics &amp; Solar)''': ဟိုတ်နူ အစောမ် Photoconductive ဂှ်ရ၊ ဍေဟ် ဂှ် စကာလဝ် ပ္ဍဲ စက် ဖဝ်တဝ်ကဝ်ပဳ (Photocopiers) ကေုာံ ကိရိယာ တော် လျးတ္ၚဲ (Light meters) ပ္ဍဲ ခေတ်ကိုပ်ကၠာ ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် ပြိုင် လျးတ္ၚဲ (CIGS solar cells - Copper Indium Gallium Selenide) သွက်ဂွံ ပတိတ် ဒြဟတ် လလဳ ရ。

== ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ ==
သဳလဳနဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဓာတ် အဓိက (Essential trace element) သွက် လမျီု သတ် သီုဖအိုတ် ရ:
* '''ပ္ဍဲ မၞိဟ် ကေုာံ သတ်''': သဳလဳနဳယာမ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရဝ်တိန် မကော်ဂး Selenoproteins (ဥပမာ- Glutathione peroxidase) မဒှ် ဓာတ် စဵုဒၞာ (Antioxidant) ဇၞော်မွဲ ပ္ဍဲ '''သဲလ်''' (Cells) ပိုယ်ရ။ ဍေဟ် စဵုဒၞာ ညံင် '''သဲလ်''' တအ် ဟွံဂွံ လီုလာ် နူကဵု ဓာတ် အံက်သဳဂျိန် လီု (Free radicals) ရ။ တုဲပၠန် ဍေဟ် ကိစ္စဇၞော် သွက် ဂြိုဟ် တာဲရွိုက် (Thyroid function) ရ။
* '''ပရေင်ထတ်ယုက်''': စၞစ မပ္တံကဵု ၜဵုက၊ ဖျုန် ကေုာံ သတ်ဆု ဗရာဇြဳ (Brazil nuts) တအ် နွံကဵု ဓာတ် သဳလဳနဳယာမ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ယဝ်ရ ဓာတ်ဏအ် အောန်အာမ္ဂး လေပ် က္တဵုဒှ် ယဲ ဂြိုဟ် (Keshan disease) ရ。&lt;ref name=&quot;Rayman2000&quot;&gt;Rayman, M. P. (2000). &quot;The importance of selenium to human health&quot;. ''The Lancet''. 356 (9225): 233–241.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် ==
* '''Selenium dioxide (SeO₂)''': ဓာတ် အသာ်ဗု မလေပ် က္တဵုဒှ် ဓာတ်ကျာ ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ၃၁၅ °C ရ။ စကာ ပ္ဍဲ ရုင်စက် ဓာတု သွက်ဂွံ ပတိတ် ဓာတ်ပံင်ကောံ သဳလဳနဳယာမ် တၞဟ်တအ် ရ။
* '''Hydrogen selenide (H₂Se)''': ဓာတ်ကျာ မၞုံကဵု သၟူ ပသကေမ် (Rotten radish smell) ကေုာံ ဂျိဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။ စကာ ပ္ဍဲ ရုင်စက် Semiconductor သွက် ပရေင် Doping ရ။
* '''Sodium selenite (Na₂SeO₃)''': ဓာတ် မလေင် ပ္ဍဲ ဍာ်။ စကာ နဒဒှ် ဂဥုဲ ထပ်စုတ် သဳလဳနဳယာမ် သွက် တိရစ္ဆာန် ကေုာံ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကမှ် ရ။

== ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် ==
သဳလဳနဳယာမ် ဂှ် ၜိုန်ရ ဒှ် ဓာတ် အဓိက သွက် ခန္ဓကာယ ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ လၟိဟ် လုပ်အာ ဂၠိုင်လောန် မ္ဂး ဍေဟ် က္တဵုဒှ် ဂျိ (Toxic) မာန်ရ။ 
* '''ယဲ သဳလဳနဝ်သဳတ် (Selenosis)''': ယဝ်ရ စစုတ် ဓာတ် သဳလဳနဳယာမ် ဂၠိုင်လောန် (လတူ ၄၀၀ မိုက်ခရဝ်ဂရာမ် ပ္ဍဲ မွဲတ္ၚဲ) မ္ဂး၊ လေပ် က္တဵုဒှ် ယဲ Selenosis မၞုံကဵု လက်သဏ် ဗီုကဵု သၟူပါင် ထသီု (Garlic breath)၊ သော် ကေုာံ သၞေမ်တဲ ပြဟ်၊ ဍိုန်ဇြ ကေုာံ ကသအ် လီုလာ် ရ။ 
* ဓာတ်ကျာ H₂Se ဂှ် ဒှ် ဓာတ်ကျာ မၞုံကဵု ဂျိ ဇၞော်လောန် တုဲ သၟာကမၠောန် ပ္ဍဲ ရုင်စက် တအ် ဒးစွံ သတိ ဗွဲမဇၞော် ရ။

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် ==
သဳလဳနဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး:
* '''ကု သာလ်ဖာ (Sulfur)''': သီုၜါဂှ် နွံ ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၆ (Group 16) တုဲ အခိုက်အလိုက် ဓာတု ကြပ်တုပ်လောန် ရ။ သာလ်ဖာ ဂှ် ဒှ် ဟွံသေင်ကဵုလောဟ ကှ်ကှ် တုဲ သဳလဳနဳယာမ် ဂှ် နွံကဵု အခိုက် လောဟကဝက် ညိည တုဲ လေပ် ကၠောအ်လလဳ ရ။ 
* '''ကု တေလူရဳယာမ် (Tellurium)''': တေလူရဳယာမ် ဂှ် နွံ သၟဝ် သဳလဳနဳယာမ် တုဲ ဒှ် လောဟကဝက် မၞုံ အခိုက် ကြပ်တုပ် ရ။ ဍေဟ် မ္ၚိုဟ်နူ သဳလဳနဳယာမ် တုဲ လေပ် ကၠောအ်လလဳ ခိုဟ်နူ ညိ ရ。&lt;ref name=&quot;Cotton1999&quot;&gt;Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley &amp; Sons. pp. 496–500.&lt;/ref&gt;

== ကဏ္ဍဂမၠိုင် ==

[[ကဏ္ဍ:သဳလဳနဳယာမ်]]
[[ကဏ္ဍ:ဟွံသေင်ကဵုလောဟဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>k7p5lo7e1ayay4eyfflhtw1kc3kx5av</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59100</id>
      <parentid>59099</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T04:14:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59100</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17537" sha1="osob50hy2d9mcxzn5r3sjf23fj4i5rq" xml:space="preserve">{{Infobox element
| name = သဳလဳနဳယာမ်
| english_name = Selenium
| symbol = Se
| atomic_number = 34
| atomic_mass = 78.971
| element_category = [[ဟွံသေင်ကဵုလောဟ]] (Reactive nonmetal)
| group = 16
| period = 4
| block = p-block
| appearance = သာ်လမ္စံက်၊ ဗ္ကေတ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး သာ်ပတေင် မၞုံကဵု လျးလောဟ (Black, red, and gray allotropes)
| image = [[File:Selenium_macro.jpg|250px|alt=သဳလဳနဳယာမ် သာ်ပတေင်]]
| caption = ကလောံဇၞော်ဇၞော် သဳလဳနဳယာမ် သာ်ပတေင် (Gray selenium)
| phase = Solid
| melting_point_K = 494
| melting_point_C = 221
| boiling_point_K = 958
| boiling_point_C = 685
| density_stp = 4.81 g/cm3 (Gray)
| discovery = [[Jöns Jakob Berzelius]] ကေုာံ Johan Gottlieb Gahn (၁၈၁၇)
| first_isolation = [[Jöns Jakob Berzelius]] (၁၈၁၇)
}}

'''သဳလဳနဳယာမ်''' ({{lang-en|Selenium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Se''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၃၄ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၆ (Group 16) တုဲ ဒှ် ဒြပ်သ္အး [[ဟွံသေင်ကဵုလောဟ]] (Reactive nonmetal) ရ။ အခိုက်အလိုက် ဓာတု ဍေဟ်ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကု ဒြပ်သ္အး မၞုံ ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၆ တၞဟ်တအ် ဗီုကဵု သာလ်ဖာ (Sulfur) ကေုာံ တေလူရဳယာမ် (Tellurium) ရ။ 

သဳလဳနဳယာမ် ဝွံ နွံကဵု ဗီုပြင် အခိုက်အလိုက် (Allotropes) တၞဟ်ခြာ ဂၠိုင်ကဵုသာ် ဗီုကဵု အသာ်ဗ္ကေတ်၊ လမ္စံက် ကေုာံ ပတေင် ရ။ ဗီုပြင် အသာ်ပတေင် ဂှ် ညိင်ဝတ်အိုတ် တုဲ နွံကဵု လျး လောဟ ညိည ကေုာံ လေပ် ကၠောအ်လလဳ (Semiconductor) ရ။ တင်တၟေင် ဍေဟ်ဂှ် ပ္ဍဲအခိင် ဒးလျးတ္ၚဲ မ္ဂး ဍေဟ် ကၠောအ်လလဳ ခိုဟ်နူ အခိင် ပ္ဍဲ ဒၞာဲဂၠု (Photoconductivity) ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ သဳလဳနဳယာမ် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကမှ် (Glassmaking)၊ ဓာတ်အရံင် (Pigments)၊ ကေုာံ ပြိုင် လျးတ္ၚဲ (Solar cells) ရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် ==
ယၟုမ္ဂး &quot;သဳလဳနဳယာမ်&quot; (Selenium) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် ဂရိတ် ''selene'' (σελήνη) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဂိတု&quot; ရ။ ဟိုတ်မဂွံ ခုတ်လဝ် ယၟု ဏအ်ဂှ် ဒှ်ဟိုတ်နူ သဳလဳနဳယာမ် ဏအ် လေပ် ဂွံဆဵုကေတ် မွဲစွံ ကု ဒြပ်သ္အး တေလူရဳယာမ် (Tellurium - မကၠုင်နူ ယၟု 'တိ') ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် တအ်ရ (တိ ကဵု ဂိတု)။

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၁၇ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ဂကူသွိတ်ဒေန် [[Jöns Jakob Berzelius]] ကေုာံ [[Johan Gottlieb Gahn]] ဂွံဆဵုကေတ် ဒြပ်သ္အး ဝွံ ပ္ဍဲအခိင် ညးတအ် လ္ၚတ် ဓာတ် အကျန် နူကဵု ရုင်စက် ပတိတ် ဍာ်ဓာတ် သာလ်ဖျူရေတ် ရ။ ကိုပ်ကၠာအိုတ် ညးတအ် ထေင်လဝ် ဒဒှ်ရ ဒှ် ဓာတ် တေလူရဳယာမ်၊ ဆဂး ကြဴနူ စမ်ၜတ် တုဲ ညးတအ် ဂွံတီကေတ် ဒဒှ်ရ ဒှ် ဒြပ်သ္အး တၟိ မွဲ တုဲ ခုတ်လဝ် ယၟု &quot;Selenium&quot; ရ。&lt;ref name=&quot;Weeks1933&quot;&gt;Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 200–204.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ==
သဳလဳနဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မလေပ် ပြံင်လှာဲ ဗီုပြင် အခိုက်အလိုက် ဍေဟ် (Allotropes) မာန်ရ။ 
* '''သဳလဳနဳယာမ် ပတေင် (Gray Selenium)''': ဒှ် ဗီုပြင် ညိင်ဝတ်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ဓမ္မတာ၊ နွံကဵု လျး လောဟ ကေုာံ လေပ် ကၠောအ်လလဳ။ ကဆံင်စှ်ေဍာ် ၂၂၁ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ်။ ဍေဟ် နွံကဵု အစောမ် Photoconductivity ရ။
* '''သဳလဳနဳယာမ် ဗ္ကေတ် (Red Selenium)''': ဒှ် ဓာတ် မဟွံကၠောအ်လလဳ (Insulator) တုဲ မ္ၚိုဟ်ခိုင် အောန်ရ။

ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ သဳလဳနဳယာမ် ဝွံ နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် (Oxidation states) အဓိက: -2, +2, +4, ကေုာံ +6 ရ။ ဍေဟ် လေပ် တူပၟတ် ပ္ဍဲ ကျာ တုဲ ပတိတ် ဓာတ်ကျာ Selenium dioxide (SeO₂) မၞုံကဵု သၟူ တုပ် ညံင်ရဴ သၟူ ခရက် (Horseradish smell) ရ။

== ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ ==
လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ သဳလဳနဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မနွံ အောန် (Rare element) မွဲ တုဲ၊ နွံ ဆ ၜိုတ် ၀.၀၅ ပ္ဍဲ မွဲ ပြကောဋိ (ppm) ဓဝ်ရ။ 

သဳလဳနဳယာမ် ဂှ် ဟွံမံင် ကေတ်တ် ပ္ဍဲ သဘာဝ တုဲ၊ ဍေဟ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် သာလ်ဖာ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ဓာတ်တၟအ် သဳလဳနဳယာမ် ကေတ်တ် (Selenides) တအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ဝါတ်လောန်ရ။ ဗွဲမဂၠိုင် ဍေဟ် လေပ် စၞး (Substitute) သာလ်ဖာ ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် ကောပ်ပါ၊ ဖကောဝ်၊ ကေုာံ နဳကေလ် ရ။&lt;ref name=&quot;Greenwood1997&quot;&gt;Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 747–750.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် ==
ပရေင်ပတိတ် သဳလဳနဳယာမ် အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နဒဒှ် ကပေါတ်ကြဴ (Byproduct) နူကဵု ပရေင် သ္ပသ္အး ကောပ်ပါ (Copper refining) ရ။ 
ပ္ဍဲ လၟေင် Electrolytic refining သွက် ကောပ်ပါ ဂှ်၊ ကပေါတ် အကျန် မစှ်ေကောံ သၟဝ် စက် (Anode slimes) တအ်ဂှ် နွံကဵု ဓာတ် သဳလဳနဳယာမ် ကေုာံ လောဟ ၚုဟ်တန် တၞဟ်တအ် (ဗီုကဵု ထဝ် ကေုာံ သြန်) ရ။ ညးတအ် ဖျေံဂမ္တဴ (Roasting) အကျန် ဏအ် ကု ဓာတ် Sodium carbonate တုဲ ကလိဂွံ ဓာတ် Selenium dioxide (SeO₂) ရ။ ကြဴနူဂှ် စကာ ဓာတ်ကျာ Sulfur dioxide သွက်ဂွံ ဖျေံဂမ္တဴ ဍေဟ် ကလေင် ဒှ် လောဟ သဳလဳနဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ရ။

ဍုင် မပတိတ် သဳလဳနဳယာမ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ဍုင် ဂျပေန်၊ ရုရှာ၊ ဂျာမနဳ ကေုာံ ကနေဒါ ရ。

== ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် ==
သဳလဳနဳယာမ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် (Stable isotopes) တြဴ သာ်:
* '''Selenium-80 (⁸⁰Se)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံဂၠိုင်အိုတ် (၄၉.၆၁%) ပ္ဍဲသဘာဝရ။
* '''Selenium-74, 76, 77, 78, ကေုာံ 82''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် သှ်ေတအ်ရ။
ပါဲနူဂှ် အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် ဗီုကဵု '''Selenium-75 (⁷⁵Se)''' ဂှ် နွံကဵု အာယုက် ၁၁၉.၇ တ္ၚဲ တုဲ ဍေဟ် စကာ ပ္ဍဲ ရုင်ဂဥုဲ (Radiotracer) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ပရေင်ကၠောန်ကမၠောန် ပရဝ်တိန် ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ရ。&lt;ref name=&quot;Audi2003&quot;&gt;Audi, G. et al. (2003). &quot;The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties&quot;. ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် ==
သဳလဳနဳယာမ် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန် ၃ ကဏ္ဍ:
# '''ကမၠောန် ကမှ် (Glassmaking)''': လွပ် ဇၞော်အိုတ် သွက် သဳလဳနဳယာမ် (ၜိုတ် ၅၀%) ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကမှ် ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဖအောန်ဖျေံ အရံင် သၚေက် မကၠုင်နူ ဓာတ် ပသဲ ပ္ဍဲ ကမှ် (Decolorizing glass) ရ။ ယဝ်ရ ထပ်စုတ် ဂၠိုင် မ္ဂး ဍေဟ် ပတိတ် ကမှ် အသာ်ဗ္ကေတ် မကျေဝ်ဂေါဝ် (Ruby red glass) മစကာ ပ္ဍဲ မပၟတ် ကွဳစက် ကေုာံ မပၟတ် ဂၠံင် ရ။
# '''ဓာတ်အရံင် ကေုာံ ပလာသတေတ် (Pigments)''': ပံင်နှဴ ကု ဓာတ် ကေဒ်မဳယာမ် (Cadmium) တုဲ ကလိဂွံ ဓာတ်အရံင် ဗ္ကေတ် ကေုာံ လိမ္မဴ မတန်တဴ လအ် ကေုာံ ဟွံလီုလာ် လောဲ ရ။
# '''အီလက်ထရဝ်နေတ် (Electronics &amp; Solar)''': ဟိုတ်နူ အစောမ် Photoconductive ဂှ်ရ၊ ဍေဟ် ဂှ် စကာလဝ် ပ္ဍဲ စက် ဖဝ်တဝ်ကဝ်ပဳ (Photocopiers) ကေုာံ ကိရိယာ တော် လျးတ္ၚဲ (Light meters) ပ္ဍဲ ခေတ်ကိုပ်ကၠာ ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် ပြိုင် လျးတ္ၚဲ (CIGS solar cells - Copper Indium Gallium Selenide) သွက်ဂွံ ပတိတ် ဒြဟတ် လလဳ ရ。

== ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ ==
သဳလဳနဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဓာတ် အဓိက (Essential trace element) သွက် လမျီု သတ် သီုဖအိုတ် ရ:
* '''ပ္ဍဲ မၞိဟ် ကေုာံ သတ်''': သဳလဳနဳယာမ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရဝ်တိန် မကော်ဂး Selenoproteins (ဥပမာ- Glutathione peroxidase) မဒှ် ဓာတ် စဵုဒၞာ (Antioxidant) ဇၞော်မွဲ ပ္ဍဲ '''သဲလ်''' (Cells) ပိုယ်ရ။ ဍေဟ် စဵုဒၞာ ညံင် '''သဲလ်''' တအ် ဟွံဂွံ လီုလာ် နူကဵု ဓာတ် အံက်သဳဂျိန် လီု (Free radicals) ရ။ တုဲပၠန် ဍေဟ် ကိစ္စဇၞော် သွက် ဂြိုဟ် တာဲရွိုက် (Thyroid function) ရ။
* '''ပရေင်ထတ်ယုက်''': စၞစ မပ္တံကဵု ၜဵုက၊ ဖျုန် ကေုာံ သတ်ဆု ဗရာဇြဳ (Brazil nuts) တအ် နွံကဵု ဓာတ် သဳလဳနဳယာမ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ယဝ်ရ ဓာတ်ဏအ် အောန်အာမ္ဂး လေပ် က္တဵုဒှ် ယဲ ဂြိုဟ် (Keshan disease) ရ。&lt;ref name=&quot;Rayman2000&quot;&gt;Rayman, M. P. (2000). &quot;The importance of selenium to human health&quot;. ''The Lancet''. 356 (9225): 233–241.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် ==
* '''Selenium dioxide (SeO₂)''': ဓာတ် အသာ်ဗု မလေပ် က္တဵုဒှ် ဓာတ်ကျာ ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ၃၁၅ °C ရ။ စကာ ပ္ဍဲ ရုင်စက် ဓာတု သွက်ဂွံ ပတိတ် ဓာတ်ပံင်ကောံ သဳလဳနဳယာမ် တၞဟ်တအ် ရ။
* '''Hydrogen selenide (H₂Se)''': ဓာတ်ကျာ မၞုံကဵု သၟူ ပသကေမ် (Rotten radish smell) ကေုာံ ဂျိဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။ စကာ ပ္ဍဲ ရုင်စက် Semiconductor သွက် ပရေင် Doping ရ။
* '''Sodium selenite (Na₂SeO₃)''': ဓာတ် မလေင် ပ္ဍဲ ဍာ်။ စကာ နဒဒှ် ဂဥုဲ ထပ်စုတ် သဳလဳနဳယာမ် သွက် တိရစ္ဆာန် ကေုာံ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကမှ် ရ။

== ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် ==
သဳလဳနဳယာမ် ဂှ် ၜိုန်ရ ဒှ် ဓာတ် အဓိက သွက် ခန္ဓကာယ ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ လၟိဟ် လုပ်အာ ဂၠိုင်လောန် မ္ဂး ဍေဟ် က္တဵုဒှ် ဂျိ (Toxic) မာန်ရ။ 
* '''ယဲ သဳလဳနဝ်သဳတ် (Selenosis)''': ယဝ်ရ စစုတ် ဓာတ် သဳလဳနဳယာမ် ဂၠိုင်လောန် (လတူ ၄၀၀ မိုက်ခရဝ်ဂရာမ် ပ္ဍဲ မွဲတ္ၚဲ) မ္ဂး၊ လေပ် က္တဵုဒှ် ယဲ Selenosis မၞုံကဵု လက်သဏ် ဗီုကဵု သၟူပါင် ထသီု (Garlic breath)၊ သော် ကေုာံ သၞေမ်တဲ ပြဟ်၊ ဍိုန်ဇြ ကေုာံ ကသအ် လီုလာ် ရ။ 
* ဓာတ်ကျာ H₂Se ဂှ် ဒှ် ဓာတ်ကျာ မၞုံကဵု ဂျိ ဇၞော်လောန် တုဲ သၟာကမၠောန် ပ္ဍဲ ရုင်စက် တအ် ဒးစွံ သတိ ဗွဲမဇၞော် ရ။

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် ==
သဳလဳနဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး:
* '''ကု သာလ်ဖာ (Sulfur)''': သီုၜါဂှ် နွံ ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၆ (Group 16) တုဲ အခိုက်အလိုက် ဓာတု ကြပ်တုပ်လောန် ရ။ သာလ်ဖာ ဂှ် ဒှ် ဟွံသေင်ကဵုလောဟ ကှ်ကှ် တုဲ သဳလဳနဳယာမ် ဂှ် နွံကဵု အခိုက် လောဟကဝက် ညိည တုဲ လေပ် ကၠောအ်လလဳ ရ။ 
* '''ကု တေလူရဳယာမ် (Tellurium)''': တေလူရဳယာမ် ဂှ် နွံ သၟဝ် သဳလဳနဳယာမ် တုဲ ဒှ် လောဟကဝက် မၞုံ အခိုက် ကြပ်တုပ် ရ။ ဍေဟ် မ္ၚိုဟ်နူ သဳလဳနဳယာမ် တုဲ လေပ် ကၠောအ်လလဳ ခိုဟ်နူ ညိ ရ。&lt;ref name=&quot;Cotton1999&quot;&gt;Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley &amp; Sons. pp. 496–500.&lt;/ref&gt;

== ကဏ္ဍဂမၠိုင် ==

[[ကဏ္ဍ:သဳလဳနဳယာမ်]]
[[ကဏ္ဍ:ဟွံသေင်ကဵုလောဟဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>osob50hy2d9mcxzn5r3sjf23fj4i5rq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဗရဝ်မိန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12749</id>
    <revision>
      <id>59101</id>
      <timestamp>2026-10-25T04:14:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox element | name = ဗရဝ်မိန် | english_name = Bromine | symbol = Br | atomic_number = 35 | atomic_mass = 79.904 | element_category = [[ဟာလဝ်ဂျေန်]] (Halogen) | group = 17 | period = 4 | block = p-block | appearance = ဍာ် အသာ်ဗ္ကေတ်-လမ္စံက် မပတိတ် ယက် (Fuming red-brown liquid) | image = File:Bromine_vial_in_acrylic_cu...&quot;</comment>
      <origin>59101</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17625" sha1="m21xj835cwry9nt9f9fd7k0mbx1vk1m" xml:space="preserve">{{Infobox element
| name = ဗရဝ်မိန်
| english_name = Bromine
| symbol = Br
| atomic_number = 35
| atomic_mass = 79.904
| element_category = [[ဟာလဝ်ဂျေန်]] (Halogen)
| group = 17
| period = 4
| block = p-block
| appearance = ဍာ် အသာ်ဗ္ကေတ်-လမ္စံက် မပတိတ် ယက် (Fuming red-brown liquid)
| image = [[File:Bromine_vial_in_acrylic_cube.jpg|250px|alt=ဓာတ်ဍာ် ဗရဝ်မိန်]]
| caption = ဓာတ်ဍာ် ဗရဝ်မိန် မပတိတ် ယက် ပ္ဍဲကဵု ဖန်စွံ
| phase = Liquid
| melting_point_K = 265.8
| melting_point_C = -7.2
| boiling_point_K = 332.0
| boiling_point_C = 58.8
| density_stp = 3.1028 g/cm3
| discovery = [[Antoine Jérôme Balard]] ကေုာံ [[Carl Jacob Löwig]] (၁၈၂၅)
| first_isolation = [[Antoine Jérôme Balard]] (၁၈၂၆)
}}

'''ဗရဝ်မိန်''' ({{lang-en|Bromine}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Br''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၃၅ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၇ (Group 17) တုဲ ဒှ် ဒြပ်သ္အး [[ဟာလဝ်ဂျေန်]] (Halogen) မွဲရ。 တင်တၟေင် အဓိက သွက် ဗရဝ်မိန် ဂှ် ဍေဟ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး ဟွံသေင်ကဵုလောဟ (Nonmetal) ဆ မွဲသာ်ဓဝ် မနွံ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ဍာ် (Liquid) ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ဓမ္မတာ ရ (မွဲသာ်ပၠန် ဂှ် ဒှ် လောဟ မာကျူရဳ)။ 

ဗရဝ်မိန် ဂှ် ဒှ် ဍာ် အသာ်ဗ္ကေတ်-လမ္စံက် မၞုံကဵု လျိုင် ဇြိုင် ကေုာံ မလေပ် ပတိတ် ယက် (Volatile) လောဲသွာ ရ။ ယက် ဍေဟ် ဂှ် နွံကဵု သၟူ ပသကေမ် (Pungent smell) ကေုာံ နွံကဵု ဂျိ (Toxic) သွက် လမျီု သတ် သီုဖအိုတ် ရ။ ပ္ဍဲသဘာဝမ္ဂး ဍေဟ် ဟွံမံင် ကေတ်တ် တုဲ ဗွဲမဂၠိုင် လေပ်ပံင်ကောံ ပ္ဍဲ ဍာ်မှာသၟိတ် ကေုာံ ဍာ်လစ ၜဵု တအ်ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ လွပ် အဓိက သွက် ဗရဝ်မိန် ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် ဓာတ် စဵုဒၞာ ပၟတ် (Flame retardants)၊ ပရေင် သ္ပသ္အး ဍာ်၊ ဓာတ် ပတိတ် သတ်ဆု ကေုာံ ရုင်စက် ဂဥုဲ ရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် ==
ယၟုမ္ဂး &quot;ဗရဝ်မိန်&quot; (Bromine) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် ဂရိတ် ''brômos'' (βρῶμος) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;သၟူ ပသကေမ်&quot; (Stench/strong smell) ရ။ ဟိုတ်ဂှ် ဒှ်ဟိုတ်နူ ယက် ဗရဝ်မိန် ဂှ် နွံကဵု သၟူ ဓရိုဟ် ပလီု ကသအ် ဗွဲမလောန် ရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၂၅ ကေုာံ ၁၈၂၆ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ၜါတၠ မတွဟ်ဂး [[Carl Jacob Löwig]] (ဂကူဂျာမာန်) ကေုာံ [[Antoine Jérôme Balard]] (ဂကူပြင်သေတ်) ဂွံဆဵုကေတ် ကေုာံ ပါ်ပတိတ် ဒြပ်သ္အး ဝွံ နကဵု လၟေင် တၞဟ်ခြာ ရေင်သကအ် ရ။ Löwig ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် နူကဵု ဍာ်ပလင် သဘာဝ (Mineral water) ပ္ဍဲ ဍုင် ဂျာမနဳ တုဲ၊ Balard ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် နူကဵု ပြာ ပ္ကဴမှာသၟိတ် (Seaweed ash) ပ္ဍဲ ဍုင် ပြင်သေတ် ရ။ Balard ဂှ် ပတိုန်ထ္ၜး ကမၠောန် ညး ကိုပ်ကၠာ တုဲ ညး ဂွံ စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ညးမဂၠာဲဆဵုကေတ် ဗရဝ်မိန် အဓိက ရ。&lt;ref name=&quot;Weeks1933&quot;&gt;Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 261–266.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ==
ဗရဝ်မိန် ဝွံ ဒှ် ဍာ် ဇြိုင် မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် -၇.၂ ဒီဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ကေုာံ ကဆံင်ကတဴ ၅၈.၈ ဒီဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ရ။

ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မက္တဵုဒှ် လၟေင်ဓာတု ဗွဲမပြဟ် (Highly reactive) မွဲ တုဲ ဒှ် ဓာတ် အံက်သဳဒိုက် (Strong oxidizing agent) မွဲရ။ ဍေဟ်ဝွံ အစောမ် ထတ်နူ အာဲအဝ်ဒိန် (Iodine) ဆဂး အောန်နူ ကလဝ်ရေန် (Chlorine) ရ။ ဗရဝ်မိန် ဂှ် လေပ် လေင် ပ္ဍဲ ဍာ် ညိည (Bromine water) ကေုာံ လေင် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် ဩဂဲနေတ် ဗီုကဵု Carbon disulfide ရ။ ဍေဟ် နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် (Oxidation states) အဓိက: -1 (Bromide), +1, +3, +5, ကေုာံ +7 ရ။

== ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ ==
လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ ဗရဝ်မိန် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မနွံ အောန် မွဲ တုဲ၊ နွံ ၜိုတ် ၂.၄ ပ္ဍဲ မွဲ ပြကောဋိ (ppm) ဓဝ်ရ။ 

ဆဂး ဟိုတ်နူ ဓာတ် Bromide (Br⁻) တအ် လေပ်လေင် ပ္ဍဲ ဍာ် ဗွဲမလောဲသွာ ဂှ်ရ၊ ဍေဟ်တအ် လေပ် ဇွောဝ်စှ်ေ ကောံ ပ္ဍဲ ဍာ်မှာသၟိတ် (Seawater) ကေုာံ ဍာ်လစ ၜဵု တအ် ရ။ ဍာ်မှာသၟိတ် မ္ဂး နွံ ဓာတ် ဗရဝ်မိန် ၜိုတ် ၆၅ ppm တုဲ၊ ပ္ဍဲ ဍာ်လစ ၜဵု ဗီုကဵု ဍာ်လစ ღမ္မုက် (Dead Sea) ပ္ဍဲ ဍုင် အေဿရေ (Israel) မ္ဂး နွံ ဓာတ် ဗရဝ်မိန် ဂၠိုင်လောန် (စဵုကဵု ၅၀၀၀ ppm) ရ。&lt;ref name=&quot;Greenwood1997&quot;&gt;Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 794–797.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် ==
ပရေင်ပတိတ် ဗရဝ်မိန် သ္အးဇ္ၚး ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နူကဵု ဍာ်မှာသၟိတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဍာ်လစ ၜဵု (Brine pools) ရ။ 
ညးတအ် ပၠုပ်စုတ် ဓာတ်ကျာ ကလဝ်ရေန် (Chlorine gas) ပ္ဍဲ ဍာ်ၜဵု မၞုံကဵု ဓာတ် Bromide ရ။ ကလဝ်ရေန် ဂှ် နွံကဵု အစောမ် အံက်သဳဒိုက် ထတ်နူ ဗရဝ်မိန် တုဲ ဍေဟ် ထ္ၜေတ်ပတိတ် ဗရဝ်မိန် နူ ဍာ်ၜဵု (Displacement reaction) တုဲ ကလိဂွံ ဓာတ်ဍာ် ဗရဝ်မိန် (Br₂) ร။ 
Cl₂ + 2 Br⁻ → 2 Cl⁻ + Br₂

ဍုင် မပတိတ် ဗရဝ်မိန် အဓိက ဂှ် ဒှ် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (USA)၊ အေဿရေ (Israel - နူ ဍာ်လစ ღမ္မုက်)၊ ဍုင်ကြုက် ကေုာံ ဂျပါန် (Japan) ရ。

== ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် ==
ဗရဝ်မိန် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် (Stable isotopes) ၜါသာ် မၞုံ လၟိဟ် ကြပ်တုပ် ရေင်သကအ် ပ္ဍဲ သဘာဝ:
* '''Bromine-79 (⁷⁹Br)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံဂၠိုင်အိုတ် (၅၀.၆၉%) ရ။
* '''Bromine-81 (⁸¹Br)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် မရနုက်ကဵု ၜါ (၄၉.၃၁%) ရ။
ပါဲနူဂှ် အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် ဗွဲမဂၠိုင် လေဝ် နွံ တုဲ မပြာကတ်အိုတ် ဂှ် ဒှ် Bromine-77 (⁷⁷Br) ကေုာံ Bromine-82 (⁸²Br) မစကာ ပ္ဍဲ ပရေင် စမ်ၜတ် ရုင်ဂဥုဲ (Medical tracing) ရ。&lt;ref name=&quot;Audi2003&quot;&gt;Audi, G. et al. (2003). &quot;The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties&quot;. ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် ==
ဗရဝ်မိန် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန် ဓာတုဗေဒ:
# '''ဓာတ် စဵုဒၞာ ပၟတ် (Flame Retardants)''': လွပ် ဇၞော်အိုတ် သွက် ဗရဝ်မိန် (ၜိုတ် ၅၀%) ဂှ် ဒှ် ဓာတ် Brominated flame retardants ရ။ ဓာတ်ဏအ် ထပ်စုတ် ပ္ဍဲ ပလာသတေတ်၊ ကိရိယာ အီလက်ထရဝ်နေတ် (ဖုန်၊ တဳဗဳ) ကေုာံ ကပေါတ် သ္ၚိ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညံင် ပၟတ် ဟွံဂွံ တူ လောဲသွာ ရ။
# '''ပရေင် သ္ပသ္အး ဍာ် (Water Purification)''': ဓာတ် ဗရဝ်မိန် (Brominated compounds) ဂှ် စကာ နဒဒှ် ဂဥုဲ ဂစိုတ် စၟ ပ္ဍဲ ဍာ်ကၟာ (Swimming pools) ကေုာံ ဍာ်လစ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် သ္ပကမၠောန် ခိုဟ်နူ ကလဝ်ရေန် ပ္ဍဲ ဍာ်ကတဴ ရ။
# '''ဓာတ် တဵုလွဳ ကေုာံ ဓာတ်ကၠောအ် (Agriculture &amp; Drilling)''': Methyl bromide ဂှ် ခေတ်ကၠာတေအ် စကာ နဒဒှ် ဓာတ် ယက် ဂစိုတ် စၟ (Fumigant) ပ္ဍဲ တိ တဵုလွဳ ကီုလေဝ်၊ လၟုဟ် ကၟာတ်လဒဵုလဝ် ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ပလီု ဗွိုက် အဝ်ဇြောန် (Ozone layer) ရ။ Clear brine fluids မၞုံကဵု ဗရဝ်မိန် ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ခါဲ ဍာ်ကၠေင် (Oil drilling) ရ。
# '''မတ်ဒ္ၚောဝ် ကေုာံ ဗီု (Photography)''': ခေတ်ကၠာတေအ် ဓာတ် Silver bromide (AgBr) ဂှ် ဒှ် ဓာတ် အဓိက သွက်ဂွံ ကၠောန် တၞး ဖလင် ကမ္မရာ (Photographic film) ဟိုတ်နူ ဍေဟ် လေပ် ဒုင်စသိုင် ကု လျးတ္ၚဲ ရ။

== ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ ==
ဗရဝ်မိန် ဝွံ ဒှ် ဓာတ် အဓိက (Essential trace element) သွက် သတ် လ္ၚဵု ကေုာံ မၞိဟ် ရ:
* '''ပ္ဍဲ မၞိဟ် ကေုာံ သတ်''': သၟာသိပ္ပံ ဂွံဆဵုကေတ် ဒဒှ်ရ ဓာတ် Bromide ဂှ် နွံပၟိက် သွက် ပရေင် ဇၞော်မောဝ် တမ် သဲလ် (Tissue development) ရ။ တုဲပၠန် သဲလ် ဆီဗု မကော်ဂး Eosinophils တအ်ဂှ် စကာ ဓာတ် Bromide သွက်ဂွံ ကၠောန်ပတိတ် ဓာတ်ဂျိ ဂစိုတ် စၟ (Parasites) ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ပိုယ် ရ။
* '''စၞစ''': ဓာတ် Bromide ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဍာ်ၜဵု ကေုာံ သတ် ဍာ် မှာသၟိတ် (Seafood) ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ၜိုန်ရ နွံပၟိက် ညိည ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ လၟိဟ် လုပ်အာ ဂၠိုင်လောန် မ္ဂး က္တဵုဒှ် ဂျိ (Bromism) မာန်ရ。&lt;ref name=&quot;McCall2014&quot;&gt;McCall, A. S. et al. (2014). &quot;Bromine Is an Essential Trace Element for Assembly of Collagen IV Scaffolds in Tissue Development and Architecture&quot;. ''Cell''. 157 (6): 1380–1392.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် ==
* '''Hydrogen bromide (HBr)''': ဓာတ်ကျာ မလေပ် လေင် ပ္ဍဲ ဍာ် တုဲ က္တဵုဒှ် ဍာ်ဓာတ် Hydrobromic acid (Strong acid) ร။
* '''Sodium bromide (NaBr)''': ဓာတ် ၜဵု အသာ်ဗု။ ပ္ဍဲ ခေတ် ၁၉ ကဵု ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ လပါ်စ ဂှ် စကာ နဒဒှ် ဂဥုဲ ကဵု သၠိင် (Sedative) ကေုာံ လွဳ ယဲ က္ဍဟ်ဇတဝ် (Epilepsy) ရ။ 
* '''Organobromine compounds''': ဓာတ် ပံင်နှဴ ဗရဝ်မိန် ကေုာံ ကာဗောန် (ဗီုကဵု PBBs) မစကာ ပ္ဍဲ ဓာတ် စဵုဒၞာ ပၟတ် ကေုာံ ဂဥုဲ ဂစိုတ် စၟ ရ။

== ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် ==
ဗရဝ်မိန် သ္အးဇ္ၚး ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ဍာ် ဂှ် ဒှ် ဓာတ် မၞုံကဵု ဂျိ ဇၞော်လောန် (Highly toxic) ကေုာံ လေပ် စံင်ပလီု စၞာံ (Corrosive) ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ရ။
* ယဝ်ရ ဒး စၞာံ မ္ဂး ဍေဟ် က္တဵုဒှ် သရ စံင် မလွဳ ဝါတ်ဂါတ် ဗွဲမလောန် ရ။
* ယက် ဗရဝ်မိန် ဂှ် ယဝ်ရ ယီုလုပ်အာ မ္ဂး လေပ် စံင်ပလီု ကသအ်၊ ဂြိုဟ် ကေုာံ မတ် တုဲ က္တဵုဒှ် ယဲ ကသအ် ဍာ်ဂမၠိုင် (Pulmonary edema) စဵုကဵု လီုဇဳဝိတ မာန်ရ။ သၟာကမၠောန် ဓာတုဗေဒ တအ် ဒးစကာ ဍေဟ် ပ္ဍဲ ဖန်စွံ ယက် (Fume hood) ကေုာံ ကိရိယာ စဵုဒၞာ လၟိုန်ရ။

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် ==
ဗရဝ်မိန် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး:
* '''ကု ကလဝ်ရေန် (Chlorine)''': သီုၜါဂှ် ဒှ် ဟာလဝ်ဂျေန် ရ။ ကလဝ်ရေန် ဂှ် ဒှ် ဓာတ်ကျာ ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ဓမ္မတာ တုဲ နွံကဵု အစောမ် အံက်သဳဒိုက် ထတ်နူ ဗရဝ်မိန် ရ။ ကလဝ်ရေန် ဂှ် စကာ ဂၠိုင်နူ ကေုာံ ၚုဟ်တန်နူ ဗွဲမလောန် ရ။
* '''ကု အာဲအဝ်ဒိန် (Iodine)''': အာဲအဝ်ဒိန် ဂှ် နွံ သၟဝ် ဗရဝ်မိန် တုဲ ဒှ် ခဲလောံ (Solid) ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ဓမ္မတာ ရ။ အာဲအဝ်ဒိန် ဂှ် နွံကဵု အစောမ် အံက်သဳဒိုက် အောန်နူ ဗရဝ်မိန် ကေုာံ ဒှ် ဓာတ် အဓိက သွက် ဂြိုဟ် တာဲရွိုက် ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ပိုယ် ရ。&lt;ref name=&quot;Cotton1999&quot;&gt;Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley &amp; Sons. pp. 547–550.&lt;/ref&gt;

== ကဏ္ဍဂမၠိုင် ==

[[ကဏ္ဍ:ဗရဝ်မိန်]]
[[ကဏ္ဍ:ဟာလဝ်ဂျေန်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဟွံသေင်ကဵုလောဟဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>m21xj835cwry9nt9f9fd7k0mbx1vk1m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ခရိပ်တောန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12750</id>
    <revision>
      <id>59102</id>
      <timestamp>2026-10-25T04:17:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox element | name = ခရိပ်တောန် | english_name = Krypton | symbol = Kr | atomic_number = 36 | atomic_mass = 83.798 | element_category = [[ဓာတ်ဓါတ်]] (Noble gas) | group = 18 | period = 4 | block = p-block | appearance = ဓာတ်ကျာ အသာ်ဟွံမဲ (Colorless gas, exhibiting a whitish glow in a high electric field) | image = File:Krypton_discharge_tube.j...&quot;</comment>
      <origin>59102</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16752" sha1="iskn95p40qb3rmrg463d5quk1eitaz3" xml:space="preserve">{{Infobox element
| name = ခရိပ်တောန်
| english_name = Krypton
| symbol = Kr
| atomic_number = 36
| atomic_mass = 83.798
| element_category = [[ဓာတ်ဓါတ်]] (Noble gas)
| group = 18
| period = 4
| block = p-block
| appearance = ဓာတ်ကျာ အသာ်ဟွံမဲ (Colorless gas, exhibiting a whitish glow in a high electric field)
| image = [[File:Krypton_discharge_tube.jpg|250px|alt=ဓာတ်ကျာ ခရိပ်တောန်]]
| caption = ဓာတ်ကျာ ခရိပ်တောန် ပတိတ် လျးတၟး ပ္ဍဲ ပိုက်လလဳ
| phase = Gas
| melting_point_K = 115.78
| melting_point_C = -157.37
| boiling_point_K = 119.93
| boiling_point_C = -153.42
| density_stp = 3.749 g/L
| discovery = [[William Ramsay]] ကေုာံ [[Morris Travers]] (၁၈၉၈)
| first_isolation = [[William Ramsay]] ကေုာံ [[Morris Travers]] (၁၈၉၈)
}}

'''ခရိပ်တောန်''' ({{lang-en|Krypton}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Kr''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၃၆ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၈ (Group 18) တုဲ ဒှ် ဓာတ်ကျာ မညိင်ဝတ် မကော်ဂး [[ဓာတ်ဓါတ်]] (Noble gas) မွဲရ။ ဓာတ်ကျာဝွံ ဟွံမဲ ကု အသာ်၊ ဟွံမဲ ကု သၟူ၊ ကေုာံ ဟွံမဲ ကု ရှ် တုဲ ပ္ဍဲ သဘာဝမ္ဂး နွံ ဆ ညိည ဓဝ် ပ္ဍဲ လတူ ကျာဂၠးတိ ပိုယ်ရ။ 

ခရိပ်တောန် ဂှ် နွံကဵု အခိုက်အလိုက် ညိင်ဝတ် (Chemically inert) တုဲ ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံလေပ် ပံင်ကောံ ကု ဒြပ်သ္အး တၞဟ်တအ် ရ။ လွပ် အဓိက သွက် ခရိပ်တောန် ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် မပၟတ် လျးလလဳ (Fluorescent lamps)၊ မပၟတ် လျး ကမ္မရာ (Photographic flashes) ကေုာံ ပ္ဍဲ ကိရိယာ လေဇာ (Lasers) မစကာ သွက် ပရေင် လွဳယဲ မတ် ရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် ==
ယၟုမ္ဂး &quot;ခရိပ်တောန်&quot; (Krypton) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် ဂရိတ် ''kryptos'' (κρυπτός) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;အရာ မပၞုက်စွံလဝ်&quot; (The hidden one) ရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၉၈ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ဂကူအင်္ဂလိက် [[Sir William Ramsay]] ကေုာံ သၟာဓာတု [[Morris Travers]] တအ် ဂွံဆဵုကေတ် ဒြပ်သ္အး ဝွံ ပ္ဍဲ ဍုင်လာန်ဒါန် ရ။ ညးတအ် ဂွံဆဵုကေတ် ဍေဟ် ပ္ဍဲအခိင် ညးတအ် ပတိတ် ဍာ်ကျာ (Liquid air) တုဲ ဖျေံဂမ္တဴ ညံင် ဓာတ်ကျာ တၞဟ်တအ် (ဗီုကဵု ဍာ်၊ အံက်သဳဂျိန်၊ နိုက်ထရဝ်ဂျိန်၊ ကေုာံ အာဂေန်) ဂွံ အိုတ်အာ ရ။ ပ္ဍဲ အကျန် မသှ်ေဒၟံင် ဂှ် ညးတအ် ဂွံဆဵုကေတ် ဓာတ်ကျာ တၟိ ဏအ် တုဲ ညးတအ် ခုတ်လဝ် ယၟု &quot;Krypton&quot; ရ။ ကြဴနူဂှ် ညးတအ် သီု ဂွံဆဵုကေတ် နဳယျိုန် ကေုာံ ဇြဳနောန် နကဵု နဲကဲ ဏအ် ကီုရ。&lt;ref name=&quot;Weeks1933&quot;&gt;Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 300–305.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ==
ခရိပ်တောန် ဝွံ ဒှ် ဓာတ်ကျာ ဇြိုင် (လျိုင် ဇြိုင်နူ ကျာ ဓမ္မတာ ၜိုတ် ၃ ဆ) မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် -၁၅၇.၃၇ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ကေုာံ ကဆံင်ကတဴ -၁၅၃.၄၂ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ရ။

ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် ဓာတ်ကျာ ညိင်ဝတ် (Inert gas) တုဲ နွံကဵု ဗွိုက် အဳလက်ထရွန် ပေင်ဒၟံင် (Full valence shell) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဍေဟ် ဟွံလေပ် က္တဵုဒှ် လၟေင်ဓာတု ကု ဒြပ်သ္အး တၞဟ်တအ် လောဲသွာ ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၃ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံတအ် ဂွံအံင်ဇၞး ပ္ဍဲ ပရေင် ကၠောန်ဗဒှ် ဓာတ်ပံင်ကောံ ခရိပ်တောန် (Krypton difluoride) နကဵု ပရေင် ပံင်နှဴ ကု ဖလဝ်ရေန် (Fluorine) ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ သဝ်လောန် ရ။

== ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ ==
ခရိပ်တောန် ဝွံ ဒှ် ဓာတ်ကျာ မနွံ အောန် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ လတူ ကျာဂၠးတိ ပိုယ် တုဲ၊ နွံ ဆ ၜိုတ် ၁ ပ္ဍဲ မွဲ ပြကောဋိ (1 ppm by volume) ဓဝ်ရ။ 

ဍေဟ်ဝွံ ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ လတူ ကျာ (Atmosphere) သၟး ဟွံသေင်၊ ပ္ဍဲ သၞံင် တၞဟ်တအ် កေုာံ ပ္ဍဲ အာကာသ လေဝ် သၟာသိပ္ပံတအ် ဂွံဆဵုကေတ် နကဵု လၟေင် တေလဳသကုပ် ရ။ ပါဲနူဂှ် အိုင်သဝ်တုပ် ခရိပ်တောန် လ္ၚဵု တအ်ဂှ် က္တဵုဒှ် နူကဵု ပရေင် ပြဟ်လီု နျူကလဳယျာ (Nuclear fission) ယူရေနဳယာမ် ပ္ဍဲ လတူ တိ ကေုာံ ပ္ဍဲ ရုင်စက် လလဳ နျူကလဳယျာ တအ်ရ。&lt;ref name=&quot;Greenwood1997&quot;&gt;Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 890–893.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် ==
ပရေင်ပတိတ် ခရိပ်တောန် ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နူကဵု ဍာ်ကျာ (Liquid air) နကဵု လၟေင် Fractional distillation ရ။ 
ညးတအ် ပတိတ် ဍာ်ကျာ တုဲ ဖျေံဂမ္တဴ ညံင် ဓာတ်ကျာ တၞဟ်တအ် ဂွံ လေင်အာ ကၠာရ။ ဟိုတ်နူ ခရိပ်တောန် ကဵု ဇြဳနောန် တအ် နွံ ကဆံင်ကတဴ သၠုင်နူ ဓာတ်ကျာ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ကေုာံ အံက်သဳဂျိန် ဂှ်ရ၊ ဍေဟ်တအ် သှ်ေဒၟံင် ပ္ဍဲ ကၞောတ် လၟေင် ရ။ ကြဴနူဂှ် ညးတအ် ပါ်ပတိတ် ခရိပ်တောန် နူ ဇြဳနောန် နကဵု လၟေင် ပရေင် စကာ ကာဗောန် (Activated carbon) ရ။

ပရေင် ပတိတ် ခရိပ်တောန် ဂှ် စကာ ဒြဟတ်လလဳ ဂၠိုင်လောန် တုဲ ၚုဟ်မး ဍေဟ် က္ဍင်နူ အာဂေန် ကေုာံ နဳယျိုန် ဗွဲမလောန် ရ။

== ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် ==
ခရိပ်တောန် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် (Stable isotopes) တြဴ သာ်:
* '''Krypton-84 (⁸⁴Kr)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံဂၠိုင်အိုတ် (၅၇.၀%) ပ္ဍဲသဘာဝရ။
* '''Krypton-86, 82, 83, 80, ကေုာံ 78''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် သှ်ေတအ်ရ။ 
ပါဲနူဂှ် ဍေဟ် နွံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် မပ္တံကဵု:
* '''Krypton-81 (⁸¹Kr)''': နွံကဵု အာယုက် ၂၂၉,၀၀၀ သၞာံ။ ဍေဟ် က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ကျာ ဟိုတ်နူ လျးကောသမိက် တုဲ သၟာသိပ္ပံတအ် စကာ ဍေဟ် သွက်ဂွံ တော် အာယုက် (Dating) ဍာ်သၟဝ်တိ တြေံတြဟ် ရ။
* '''Krypton-85 (⁸⁵Kr)''': နွံကဵု အာယုက် ၁၀.၇၆ သၞာံ။ ဍေဟ် က္တဵုဒှ် နူကဵု ပရေင် စမ်ၜတ် ဗုံး နျူကလဳယျာ ကေုာံ ရုင်စက် လလဳ နျူကလဳယျာ ရ。&lt;ref name=&quot;Audi2003&quot;&gt;Audi, G. et al. (2003). &quot;The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties&quot;. ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် ==
ခရိပ်တောန် ဂှ် စကာ အဓိက ပ္ဍဲ ကမၠောန် မပၟတ် ကေုာံ ကွတ်ပညာ လေဇာ:
# '''မပၟတ် လျးလလဳ (Lighting)''': ခရိပ်တောန် ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ မပၟတ် (Fluorescent bulbs) သွက်ဂွံ ဖအောန် လၟိဟ် ဒြဟတ် လလဳ ကေုာံ ပခိုဟ်ပတိုန် လျး တၟး ရ။ ယဝ်ရ ထပ်စုတ် ခရိပ်တောန် ညိ ပ္ဍဲ မပၟတ် အာဂေန် မ္ဂး ဍေဟ် သ္ပကဵု ညံင် လျး ဂွံ တၟးခိုဟ် ရ။ ပါဲနူဂှ် ဍေဟ် စကာ ပ္ဍဲ မပၟတ် ကမ္မရာ (Photographic flashes) မၞုံကဵု လျး တၟး ထတ်လောန် ရ။
# '''လေဇာ (Lasers)''': ဓာတ်ကျာ ခရိပ်တောန် ကဵု ဖလဝ်ရေန် ပံင်နှဴ (Krypton fluoride laser) ဂှ် ဒှ် လေဇာ UV မၞုံကဵု ဒြဟတ် ထတ်လောန် မစကာ ပ္ဍဲ ရုင်စက် Semiconductor သွက်ဂွံ ကၠောန် မိုက်ခရဝ်ချိပ် ရ။
# '''စၟတ်သမ္တီ မဳတာ (Definition of the Meter)''': နူ သၞာံ ၁၉၆၀ စဵုကဵု ၁၉၈၃ ဂှ်၊ လျး မပတိတ် နူကဵု အိုင်သဝ်တုပ် ⁸⁶Kr ဂှ် ဂၠးတိ စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် တိုင် သွက်ဂွံ ၜတ် ဇမၠိင် မွဲ မဳတာ (Meter) ရ (လၟုဟ် ပြံင်စကာ လျး ပ္ဍဲ ဒၞာဲဟွံမဲကျာ ရ)။

== ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ ==
ခရိပ်တောန် ဝွံ ဒှ် ဓာတ်ကျာ မညိင်ဝတ် တုဲ ဟွံမဲ ကု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ သွက် သတ် တအ်ရ (No biological role)။ 
ဍေဟ် ဟွံက္တဵုဒှ် ဂျိ (Non-toxic) ကု ခန္ဓကာယ ပိုယ် ရ။ ၜိုန်ရ ဍေဟ် ဟွံမဲ ကု အန္တရာယ် ဂျိ ကီုလေဝ်၊ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဇြိုင်နူ ကျာ ဂှ်ရ၊ ယဝ်ရ ဍေဟ် ကောံ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ကၟာတ်လဒဵုမွဲ မ္ဂး ဍေဟ် ထ္ၜေတ်ပတိတ် ဓာတ်ကျာ အံက်သဳဂျိန် တုဲ မၞိဟ် မယီုလုပ်အာ တအ် လေပ် ချိုတ် ဟိုတ်နူ ယီုဟွံဂွံ (Asphyxiation) မာန်ရ。

== ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် ==
ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဒှ် ဓာတ်ဓါတ် (Noble gas) ဂှ်ရ၊ ဓာတ်ပံင်ကောံ ခရိပ်တောန် နွံ အောန် ဗွဲမလောန် ရ:
* '''Krypton difluoride (KrF₂)''': ဒှ် ဓာတ် ခဲလောံ အသာ်ဗု ಮလေပ် ထကးလီု လောဲသွာ ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ဓမ္မတာ ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် ဓာတ် အံက်သဳဒိုက် (Oxidizing agent) မၞုံကဵု အစောမ် ထတ်လောန် ပ္ဍဲအကြာ ဓာတ်ပံင်ကောံ သီုဖအိုတ် ရ။
* ဓာတ်ပံင်ကောံ တၞဟ် ဗီုကဵု Krypton clathrates (မပံင်နှဴ ကု ဍာ် ပ္ဍဲ ဒြဟတ် ဓရိုတ် သၠုင်) လေဝ် သၟာသိပ္ပံတအ် စမ်ၜတ် လ္ၚတ်လဝ် ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် ကီုရ。

== ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် ==
ဓာတ်ကျာ ခရိပ်တောန် ဓမ္မတာ ဂှ် ဟွံမဲ ကု အန္တရာယ် ရ။ 
ဆဂး ဗီုမဟီုလဝ် ပ္ဍဲ အခန်ကဏ္ဍ လတူတေအ်၊ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ မကၟာတ်လဒဵုလဝ် ဍေဟ် မလေပ် ပတိတ် အန္တရာယ် ယီုဟွံဂွံ ရ။ ဍာ်ကျာ ခရိပ်တောန် (Liquid krypton) ဂှ် ကတဴအောန်လောန် (Cryogenic liquid) တုဲ ယဝ်ရ ဒး စၞာံ မ္ဂး လေပ် စံင်ပလီု (Frostbite) ဗွဲမဇြိုဟ်နက် မာန်ရ။ ဒးစကာ တဲစွပ် ကေုာံ ကိရိယာ စဵုဒၞာ အခိင် ရပ်စပ် ဍေဟ် ရ။

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် ==
ခရိပ်တောန် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်ဓါတ် တၞဟ် ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး:
* '''ကု အာဂေန် (Argon)''': သီုၜါဂှ် ဒှ် ဓာတ်ကျာ ညိင်ဝတ် ရ။ အာဂေန် ဂှ် နွံ ဂၠိုင်နူ ကေုာံ ၚုဟ်တန်နူ ဗွဲမလောန် တုဲ စကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် သာမည ဗီုကဵု ပရေင် ဂဟဵု (Welding) ရ။ ခရိပ်တောန် ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် မနွံပၟိက် ကွတ်ပညာ တၟေင် ဓဝ်ရ။
* '''ကု ဇြဳနောန် (Xenon)''': ဇြဳနောန် ဂှ် နွံ သၟဝ် ခရိပ်တောန် တုဲ ဇြိုင်နူ ရ။ သီုၜါဂှ် လေပ် က္တဵုဒှ် ဓာတ်ပံင်ကောံ ကု ဖလဝ်ရေန် ကီုလေဝ်၊ ဇြဳနောန် ဂှ် က္တဵုဒှ် ဓာတ်ပံင်ကောံ ဂၠိုင်နူ ကေုာံ ညိင်ဝတ်နူ ခရိပ်တောန် ရ。&lt;ref name=&quot;Cotton1999&quot;&gt;Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley &amp; Sons. pp. 586–590.&lt;/ref&gt;


[[ကဏ္ဍ:ခရိပ်တောန်]]
[[ကဏ္ဍ:ဓာတ်ဓါတ်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>iskn95p40qb3rmrg463d5quk1eitaz3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ရူဗဳဒဳယာမ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12751</id>
    <revision>
      <id>59103</id>
      <timestamp>2026-10-25T04:48:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox element | name = ရူဗဳဒဳယာမ် | english_name = Rubidium | symbol = Rb | atomic_number = 37 | atomic_mass = 85.468 | element_category = [[အယ်ကာလဳ လောဟ]] (Alkali metal) | group = 1 | period = 5 | block = s-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု-ပတေင် (Silvery white) | image = File:Rubidium_in_ampoule.jpg|250px|alt=လောဟ ရူဗဳဒဳယ...&quot;</comment>
      <origin>59103</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16252" sha1="kktegijiyvb4mtc95f3i0yt7ndtfzyi" xml:space="preserve">{{Infobox element
| name = ရူဗဳဒဳယာမ်
| english_name = Rubidium
| symbol = Rb
| atomic_number = 37
| atomic_mass = 85.468
| element_category = [[အယ်ကာလဳ လောဟ]] (Alkali metal)
| group = 1
| period = 5
| block = s-block
| appearance = သာ်သြန်-ဗု-ပတေင် (Silvery white)
| image = [[File:Rubidium_in_ampoule.jpg|250px|alt=လောဟ ရူဗဳဒဳယာမ်]]
| caption = လောဟ ရူဗဳဒဳယာမ် ဂိုင်စွံလဝ် ပ္ဍဲ ဖန်စွံ ဟွံမဲကျာ
| phase = Solid
| melting_point_K = 312.45
| melting_point_C = 39.30
| boiling_point_K = 961
| boiling_point_C = 688
| density_stp = 1.532 g/cm3
| discovery = [[Robert Bunsen]] ကေုာံ [[Gustav Kirchhoff]] (၁၈၆၁)
| first_isolation = [[Robert Bunsen]] (၁၈၆၁)
}}

'''ရူဗဳဒဳယာမ်''' ({{lang-en|Rubidium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Rb''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၃၇ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁ (Group 1) တုဲ ဒှ် [[အယ်ကာလဳ လောဟ]] (Alkali metal) မွဲရ။ လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု ၜတ်တ် ကေုာံ ဍိုန်ဍောတ်လောန် (မာန်ရေက် နကဵု ၜုန် ဂွံ) တုဲ၊ နွံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် သဝ်လောန် (၃၉.၃၀ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ်) ရ။

ဟိုတ်နူ ရူဗဳဒဳယာမ် ဝွံ မၞုံကဵု အဆက်အစပ် ဓာတု (Chemical reactivity) သၠုင်ဗွဲမလောန်ဂှ်ရ၊ ဍေဟ် ဟွံမံင် ကေတ်တ် ပ္ဍဲသဘာဝ လးလး ရ。 ယဝ်ရ ဍေဟ် ဒးကျာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒးဍာ်မ္ဂး၊ ဍေဟ် က္တဵုဒှ် ပရေင်တူပၟတ် တုဲ ပတိတ် လျး အသာ်ဗ္ကေတ်-ခဍောင် ဗွဲမပြဟ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးတအ် ဒးဂိုင်စွံ ဍေဟ် ပ္ဍဲကၠေင် (Mineral oil) ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲ ဖန်စွံ ဟွံမဲကျာ (Vacuum ampoule) လၟိုန်ရ。

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် ==
ယၟုမ္ဂး &quot;ရူဗဳဒဳယာမ်&quot; (Rubidium) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် လေတ္တေန် ''rubidus'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;အသာ်ဗ္ကေတ် ဇြိုဟ်&quot; (Deep red) ရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၆၁ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ဂကူဂျာမာန် ၜါတၠ မတွဟ်ဂး [[Robert Bunsen]] ကေုာံ [[Gustav Kirchhoff]] တအ် ဂွံဆဵုကေတ် ဒြပ်သ္အး ဝွံ ပ္ဍဲအခိင် ညးတအ် စမ်ၜတ် တၟအ် Lepidolite (လဳပဳဒဝ်လိုက်) နကဵု ကိရိယာ စမ်ၜတ် လျး (Spectroscope) မဒှ် ကိရိယာ ညးတအ် မခၞံဗဒှ်လဝ် တၟိတၟိ ရ။ ညးတအ် ဂွံဆဵုကေတ် လျး အသာ်ဗ္ကေတ် ၜါ ပၞောတ် မထ္ၜးကဵု ဒြပ်သ္အး တၟိ ဏအ် တုဲ ညးတအ် ခုတ်လဝ် ယၟု &quot;Rubidium&quot; ရ (ဍေဟ်တအ် သီု ဂွံဆဵုကေတ် သဳသဳယာမ် နကဵု နဲကဲ ဏအ် ကီုရ)။ ကြဴနူဂှ် Bunsen ဂွံပါ်ပတိတ် လောဟ သ္အးဇ္ၚး နကဵု လၟေင် လျးလလဳ ရ。&lt;ref name=&quot;Weeks1933&quot;&gt;Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 210–215.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ==
ရူဗဳဒဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ ဍိုန်ဍောတ် (Soft metal) မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် ၃၉.၃၀ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် (ကြပ် လေင် ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ခန္ဓကာယ ပိုယ်) ရ။ 

ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ က္တဵုဒှ် လၟေင်ဓာတု ဗွဲမပြဟ် (Highly reactive) ကု ဍာ်တုဲ ပတိတ် ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ကေုာံ ဍာ်ဓာတ် Rubidium hydroxide (RbOH) ရ။ လၟေင်ဏအ် ပတိတ် ဓာတ်ဂမ္တဴ ထတ်လောန်တုဲ မလေပ် က္တဵုဒှ် ပၟတ် ခတိုဟ် ဗွဲမပြဟ် မာန်ရ။ ပ္ဍဲ ကျာ ဓမ္မတာမ္ဂး ဍေဟ် တူပၟတ် ကေတ်တ် (Spontaneous ignition) တုဲ က္တဵုဒှ် ဓာတ် Rubidium superoxide (RbO₂) ရ။ ဍေဟ် နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် အဓိက +1 ရ။

== ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ ==
လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ ရူဗဳဒဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု ၜါစှ်ပိ (23rd most abundant element) တုဲ နွံ ၜိုတ် ၉၀ ပ္ဍဲ မွဲ ပြကောဋိ (ppm) ရ (နွံဂၠိုင်နူ ကောပ်ပါ ကေုာံ ဖကောဝ် ဏီရ)။ 

ဆဂး ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဟွံပကောံမံင် မွဲဒၞာဲဓဝ် တုဲ ဓာတ်တၟအ် ရူဗဳဒဳယာမ် ကေတ်တ် ဟွံမဲ ဂှ်ရ၊ ဍေဟ် ဂွံဆဵုကေတ် ဝါတ်လောန် ရ။ ဗွဲမဂၠိုင် ဍေဟ် လေပ် ပြးဇး မံင် နဒဒှ် ဓာတ် စၞး (Substitute) ပ္ဍဲ တၟအ် ပဝ်တက်သဳယာမ် (Potassium minerals) ဗီုကဵု Lepidolite, Pollucite ကေုာံ Carnallite ရ。&lt;ref name=&quot;Greenwood1997&quot;&gt;Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 74–77.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် ==
ပရေင်ပတိတ် ရူဗဳဒဳယာမ် လောဟ အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နဒဒှ် ကပေါတ်ကြဴ (Byproduct) နူကဵု ပရေင် ပတိတ် လဳသဳယာမ် (Lithium extraction) နူ တၟအ် Lepidolite ရ။ 
ကြဴနူ ညးတအ် ပတိတ် ကေတ် လဳသဳယာမ် တုဲ၊ ဓာတ် အကျန် မသှ်ေဒၟံင် ဂှ် နွံကဵု ပဝ်တက်သဳယာမ်၊ ရူဗဳဒဳယာမ် ကေုာံ သဳသဳယာမ် ရ။ ညးတအ် စကာ လၟေင် ဓာတု Fractional crystallization သွက်ဂွံ ပါ်ပတိတ် ဓာတ် ရူဗဳဒဳယာမ် ရ။ သွက်ဂွံ ဂွံ လောဟ သ္အးဇ္ၚး မ္ဂး၊ ညးတအ် ဖျေံဂမ္တဴ ဓာတ် Rubidium chloride ကု ကာလ်သဳယာမ် (Calcium) ဟွံသေင်မ္ဂး သဝ်ဒဳယာမ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲဟွံမဲကျာ (Vacuum) ရ။

ရူဗဳဒဳယာမ် ဂှ် ဒှ် လောဟ ၚုဟ်တန် ဗွဲမလောန် တုဲ ဍုင် မပတိတ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ဍုင် ကနေဒါ ကေုာံ ကြုက် ရ။

== ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် ==
ရူဗဳဒဳယာမ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် သဘာဝ ၜါသာ်:
* '''Rubidium-85 (⁸⁵Rb)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် (Stable) ကေုာံ နွံဂၠိုင်အိုတ် (၇၂.၂%) ပ္ဍဲသဘာဝရ။
* '''Rubidium-87 (⁸⁷Rb)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် (Radioactive) မၞုံ ၜိုတ် ၂၇.၈% ရ။ ဍေဟ်ဝွံ နွံကဵု အာယုက် (Half-life) လအ်ဗွဲမလောန် မတွဟ်ဂး ၄၉ ဗဳလဳယျောန် သၞာံ (သၠုင်နူ အာယုက် စက်ဝဲလောက ဏီ) ရ။ ⁸⁷Rb ဂှ် ပြဟ်လီု တုဲ က္တဵုဒှ် Strontium-87 (⁸⁷Sr) ရ။ သၟာ ရူပဗေဒ ကေုာံ ဝင်တိ တအ် စကာ လၟေင် ပြဟ်လီု ဏအ် မကော်ဂး &quot;Rubidium-Strontium dating&quot; သွက်ဂွံ တော် အာယုက် တၟအ် ဇြိုဟ်ဇြိုဟ် လတူတိ ကေုာံ တၟအ် ဂိတု ရ。&lt;ref name=&quot;Dickin2005&quot;&gt;Dickin, A. P. (2005). ''Radiogenic Isotope Geology''. Cambridge University Press. pp. 31–33.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် ==
ဟိုတ်နူ ရူဗဳဒဳယာမ် ဂှ် ၚုဟ်မး က္ဍင်လောန် တုဲ နွံ အခိုက်အလိုက် တုပ် ကု ပဝ်တက်သဳယာမ် ဂှ်ရ၊ လွပ် ဍေဟ် ပ္ဍဲ ရုင်စက် နွံ အောန် ရ။ ဆဂး ဍေဟ် စကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကွတ်ပညာ တၟေင်:
# '''နာဍဳ အက်တောမ် (Atomic Clocks)''': နာဍဳ ရူဗဳဒဳယာမ် ဂှ် ဒှ် နာဍဳ အက်တောမ် ၚုဟ်တန် ကေုာံ သၟတ်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ စက် GPS၊ ကိရိယာ ဆက်စၠောအ် (Telecommunications) ကေုာံ က္ၜင် အာကာသ ရ။
# '''လေဇာ ကေုာံ ရူပဗေဒ (Laser Cooling)''': ဓာတ် ရူဗဳဒဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဓာတ် အဓိက သွက်ဂွံ ကၠောန် ပရေင် စမ်ၜတ် Bose-Einstein condensate မဒှ် ပရေင် ဖျေံဂမ္တဴ အက်တောမ် ညံင်ဂွံ စိုပ် ဂမ္တဴ သဝ်အိုတ် ပ္ဍဲ လောက (Absolute zero) ရ။
# '''မပၟတ် ကေုာံ ဓာတ်အရံင် (Pyrotechnics)''': ဓာတ် ပံင်ကောံ ရူဗဳဒဳယာမ် လ္ၚဵု တအ်ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ မပၟတ် ပၞန် (Fireworks) သွက်ဂွံ ပတိတ် အရံင် ဗ္ကေတ်-ခဍောင် မကျေဝ်ဂေါဝ် ရ။

== ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ ==
ရူဗဳဒဳယာမ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ သွက် သတ် တအ်ရ (No known biological role)။ 
ဆဂး ဟိုတ်နူ ဍေဟ် နွံ အခိုက်အလိုက် တုပ် ကု ပဝ်တက်သဳယာမ် (Potassium) ဂှ်ရ၊ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ပိုယ် ဍေဟ် လေပ် လုပ်ပြး ပ္ဍဲ '''သဲလ်''' (Cells) စၞး ပဝ်တက်သဳယာမ် မာန်ရ။ ယဝ်ရ လုပ်အာ ပ္ဍဲ လၟိဟ် ညိည မ္ဂး ဍေဟ် ဟွံကဵု အန္တရာယ် ဂျိ သွက် သတ် တအ် ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ လုပ်အာ လတူ နူ ဓာတ် ပဝ်တက်သဳယာမ် မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် က္တဵုဒှ် ဂျိ ကေုာံ ပလီု ကမၠောန် ဖျုန် ကေုာံ နာဗ် မာန်ရ。&lt;ref name=&quot;Relman1956&quot;&gt;Relman, A. S. (1956). &quot;The physiological behavior of rubidium and cesium in relation to that of potassium&quot;. ''The Yale Journal of Biology and Medicine''. 29 (3): 248–262.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် ==
* '''Rubidium chloride (RbCl)''': ဒှ် ဓာတ် ၜဵု အသာ်ဗု ಮစကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ စမ်ၜတ် ဓာတုဗေဒ ရ။
* '''Rubidium hydroxide (RbOH)''': ဒှ် ဓာတ် အယ်ကာလဳ ဇၞော် (Strong base) မၞုံကဵု အစောမ် စံင်ပလီု စၞာံ ဗွဲမထတ် (Highly corrosive) ရ။ 
* '''Rubidium carbonate (Rb₂CO₃)''': စကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် ကမှ် တၟေင် (Specialty glass) ရ။

== ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် ==
ရူဗဳဒဳယာမ် လောဟ သ္အးဇ္ၚး ဂှ် ဒှ် အရာ မၞုံကဵု အန္တရာယ် (Highly hazardous) ရ။ 
* ဍေဟ် လေပ် တူပၟတ် ကေတ်တ် ပ္ဍဲ ကျာ တုဲ၊ ယဝ်ရ စုက်လုက် ကု ဍာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပယှ် (Moisture) ပ္ဍဲ စၞာံ မ္ဂး ဍေဟ် ခတိုဟ် ဗွဲမပြဟ် ကေုာံ ပတိတ် ပၟတ် ရ။
* ဓာတ် RbOH မက္တဵုဒှ် နူကဵု ပရေင် ဏအ်ဂှ် လေပ် စံင်ပလီု ဖျုန် ကေုာံ မတ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် မာန်ရ။
* အခိင် ရပ်စပ် ဍေဟ် ဒးစကာ ဖန်စွံ မၞုံကဵု ဓာတ်ကျာ အာဂေန် (Argon) ဟွံသေင်မ္ဂး ဂိုင်စွံ ပ္ဍဲ ကၠေင် ဓဝ်ရ။

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် ==
ရူဗဳဒဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု အယ်ကာလဳ လောဟ ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး:
* '''ကု ပဝ်တက်သဳယာမ် (Potassium)''': ရူဗဳဒဳယာမ် ဂှ် နွံ သၟဝ် ပဝ်တက်သဳယာမ် တုဲ ဍိုန်ဍောတ်နူ၊ လျိုင် ဇြိုင်နူ ကေုာံ က္တဵုဒှ် အဆက်အစပ် ဓာတု ထတ်နူ ရ။
* '''ကု သဳသဳယာမ် (Caesium)''': သဳသဳယာမ် ဂှ် နွံ သၟဝ် ရူဗဳဒဳယာမ် တုဲ၊ သဳသဳယာမ် ဂှ် လေင် ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ သဝ်နူ (၂၈.၅ °C) ကေုာံ က္တဵုဒှ် လၟေင်ဓာတု ထတ်နူ ရူဗဳဒဳယာမ် ဏီရ。&lt;ref name=&quot;Cotton1999&quot;&gt;Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley &amp; Sons. pp. 92–95.&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး}}

[[ကဏ္ဍ:ရူဗဳဒဳယာမ်]]
[[ကဏ္ဍ:အယ်ကာလဳ လောဟဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>kktegijiyvb4mtc95f3i0yt7ndtfzyi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သထရောန်တဳယာမ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12752</id>
    <revision>
      <id>59105</id>
      <timestamp>2026-10-25T04:51:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox element | name = သထရောန်တဳယာမ် | english_name = Strontium | symbol = Sr | atomic_number = 38 | atomic_mass = 87.62 | element_category = [[အယ်ကာလာင် တိ လောဟ]] (Alkaline earth metal) | group = 2 | period = 5 | block = s-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု မၞုံကဵု အသာ်ဍာ်မိတ် ညိည (Silvery white with a...&quot;</comment>
      <origin>59105</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18124" sha1="1ymljz3r3qumn8bmoyz2mpo05vs5x6w" xml:space="preserve">{{Infobox element
| name = သထရောန်တဳယာမ်
| english_name = Strontium
| symbol = Sr
| atomic_number = 38
| atomic_mass = 87.62
| element_category = [[အယ်ကာလာင် တိ လောဟ]] (Alkaline earth metal)
| group = 2
| period = 5
| block = s-block
| appearance = သာ်သြန်-ဗု မၞုံကဵု အသာ်ဍာ်မိတ် ညိည (Silvery white with a pale yellow tint)
| image = [[File:Strontium_destilled.jpg|250px|alt=လောဟ သထရောန်တဳယာမ်]]
| caption = ကလောံဇၞော်ဇၞော် လောဟ သထရောန်တဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး 
| phase = Solid
| melting_point_K = 1050
| melting_point_C = 777
| boiling_point_K = 1650
| boiling_point_C = 1377
| density_stp = 2.64 g/cm3
| discovery = [[Adair Crawford]] (၁၇၉၀)
| first_isolation = [[Humphry Davy]] (၁၈၀၈)
}}

'''သထရောန်တဳယာမ်''' ({{lang-en|Strontium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Sr''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၃၈ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၂ (Group 2) တုဲ ဒှ် [[အယ်ကာလာင် တိ လောဟ]] (Alkaline earth metal) မွဲရ။ လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု ၜတ်တ် ကေုာံ ဍိုန်ဍောတ်လောန်ရ။ ယဝ်ရ ဍေဟ် ဒးကျာ မ္ဂး လေပ် က္တဵုဒှ် အံက်သိုက် တုဲ ပြံင်လှာဲအာ ဒှ် အသာ်ဍာ်မိတ် ညိည ရ။ 

သထရောန်တဳယာမ် ဝွံ နွံကဵု အခိုက်အလိုက် ဓာတု ကြပ်တုပ် ကု ကာလ်သဳယာမ် (Calcium) ကေုာံ ဗေရဳယာမ် (Barium) ရ။ ပ္ဍဲ သဘာဝ မ္ဂး ဍေဟ် ဟွံမံင် ကေတ်တ် တုဲ ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် Celestine ကေုာံ Strontianite ရ။ လွပ် အဓိက သွက် သထရောန်တဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် မပၟတ်ပၞန် (Fireworks) သွက်ဂွံ ပတိတ် အရံင် ဗ္ကေတ် မကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် ပသဲဒဇက်ပသဲ (Ferrite magnets) ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ်ကိုပ်ကၠာတေအ် ဍေဟ်ဝွံ စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ တဳဗဳ ခေတ်တြေံ (CRT televisions) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ လျး X-ray ရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် ==
ယၟုမ္ဂး &quot;သထရောန်တဳယာမ်&quot; (Strontium) ဝွံ ကၠုင်နူ ယၟု ကွာန် Strontian (သထရောန်ရှာန်) ပ္ဍဲ ဍုင် သကတ်လာန် (Scotland) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၉၀ ဂှ်၊ ညးမခါဲတၟအ် ပ္ဍဲ ကွာန် ဏအ် ဂွံဆဵုကေတ် တၟအ် တၟိ မွဲ တုဲ သၟာသိပ္ပံ [[Adair Crawford]] ကေုာံ ညးမကၠောန်ကမၠောန် မွဲစွံ [[William Cruickshank]] တအ် စမ်ၜတ် လ္ၚတ်ရ။ ညးတအ် ဂွံတီကေတ် ဒဒှ်ရ တၟအ်ဏအ် (လၟုဟ် ကော်စ Strontianite) ဂှ် တၞဟ်ခြာ နူ တၟအ် ဗေရဳယာမ် (Barium) ကေုာံ တၟအ် ကာလ်သဳယာမ် တုဲ ဒှ် ဓာတ်တၟိ မွဲ ရ။

ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၀၈ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ဂကူအင်္ဂလိက် [[Humphry Davy]] ဂွံပါ်ပတိတ် လောဟ သထရောန်တဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ပထမအိုတ် နကဵု နဲကဲ လျးလလဳ (Electrolysis) နူကဵု ပရေင် ပံင်နှဴ ဓာတ် Strontium oxide ကေုာံ Mercury oxide ရ။ ညး ခုတ်လဝ် ယၟု &quot;Strontium&quot; အတိုင် ယၟု ကွာန် သကတ်လာန် ဂှ်ရ。&lt;ref name=&quot;Weeks1933&quot;&gt;Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 132–136.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ==
သထရောန်တဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ ဍိုန်ဍောတ် ကေုာံ သာ (Soft and light metal) မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် ၇၇၇ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ကေုာံ ကဆံင်ကတဴ ၁3၇၇ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ရ။

ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ က္တဵုဒှ် အဆက်အစပ် (Reactive) လောဲသွာ ကု ဍာ် ကေုာံ ကျာ ရ။ ယဝ်ရ စုတ် ပ္ဍဲ ဍာ် မ္ဂး ဍေဟ် က္တဵုဒှ် လၟေင်ဓာတု (Reaction) ထတ်နူ ကာလ်သဳယာမ် ဆဂး ဍိုန်နူ ဗေရဳယာမ် တုဲ၊ ပတိတ် ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ကေုာံ ဍာ်ဓာတ် Strontium hydroxide ရ။ ပ္ဍဲ ကျာ မ္ဂး ဍေဟ် တူပၟတ် တုဲ က္တဵုဒှ် ဓာတ် Strontium oxide (SrO) ကေုာံ Strontium nitride (Sr₃N₂) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးတအ် ဒးဂိုင်စွံ လောဟ ဏအ် ပ္ဍဲ ကၠေင် (Mineral oil) လၟိုန်ရ။ ဍေဟ် နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် +2 လၟိုန် ရ။

== ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ ==
လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ သထရောန်တဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု စှ်မသုန် (15th most abundant element) တုဲ နွံ ၜိုတ် ၃၆၀ ပ္ဍဲ မွဲ ပြကောဋိ (ppm) ရ။ 

ဍေဟ် ဟွံမံင် ကေတ်တ် နဒဒှ် လောဟ သ္အးဇ္ၚး တုဲ၊ ဗွဲမဂၠိုင် လေပ်ပံင်ကောံ ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် အဓိက ၜါ ဂကူ: 
* '''Celestine (သဳလေတ်သတိန်)''': ဒှ် ဓာတ်တၟအ် Strontium sulfate (SrSO₄)။
* '''Strontianite (သထရောန်ရှာန်နိုက်)''': ဒှ် ဓာတ်တၟအ် Strontium carbonate (SrCO₃)။ 
တၟအ် Celestine ဂှ် ဒှ် တၟအ် မၞုံဂၠိုင်အိုတ် ကေုာံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ပရေင် ခါဲကေတ် သထရောန်တဳယာမ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ဓာတ်ဏအ် လေပ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ ဍာ်မှာသၟိတ် ၜိုတ် ၈ ppm ကီုရ。&lt;ref name=&quot;Greenwood1997&quot;&gt;Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 109–112.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် ==
ပရေင်ပတိတ် သထရောန်တဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နူကဵု တၟအ် Celestine រ။ 
ညးတအ် ဖျေံဂမ္တဴ တၟအ် ဏအ် ကု ချး (Carbon) သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ဍေဟ် ညံင်ဂွံ ဒှ် Strontium sulfide (SrS) တုဲ ကလေင် ပြံင်လှာဲ ကဵု ဓာတ် ကာဗောန်ဒါင်အံက်သိုက် (CO₂) ညံင်ဂွံ ဒှ် Strontium carbonate (SrCO₃) ရ။ သွက်ဂွံ ဂွံ လောဟ သ္အးဇ္ၚး မ္ဂး၊ ညးတအ် ဒးစကာ ပရေင် ဖျေံဂမ္တဴ Strontium oxide ကု လောဟ အလူမဳနဳယာမ် (Aluminothermic reduction) ပ္ဍဲ ဒၞာဲဟွံမဲကျာ (Vacuum) ရ။

ဍုင် မပတိတ် တၟအ် သထရောန်တဳယာမ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ဍုင်ကြုက်၊ သပိန် (Spain) ကေုာံ မက်သဳကဝ် (Mexico) ရ။

== ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် ==
သထရောန်တဳယာမ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် (Stable isotopes) ပန် သာ်:
* '''Strontium-88 (⁸⁸Sr)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံဂၠိုင်အိုတ် (၈၂.၅၈%) ပ္ဍဲသဘာဝရ။
* '''Strontium-86 (⁸⁶Sr)''': နွံ ၉.၈၆%။
* '''Strontium-87 (⁸⁷Sr)''': နွံ ၇.၀၀% (က္တဵုဒှ် နူ ပရေင် ပြဟ်လီု ဓာတ် Rubidium-87)။ လၟိဟ် ⁸⁷Sr/⁸⁶Sr ဂှ် သၟာသိပ္ပံတအ် စကာ ပ္ဍဲ ပရေင် လ္ၚတ် ဝင်တိ (Geochronology) ကေုာံ လ္ၚတ် ဒေသ တမ်မူလ သတ် ခေတ်တြေံ (Archaeology) ရ။
* '''Strontium-84 (⁸⁴Sr)''': နွံ ၀.၅၆%။

ပါဲနူဂှ် '''Strontium-90 (⁹⁰Sr)''' ဝွံ ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် မၞုံကဵု အာယုက် ၂၈.၉ သၞာံ ရ။ ဍေဟ် က္တဵုဒှ် နူ ပရေင် ခတိုဟ် ဗုံး နျူကလဳယျာ (Nuclear fallout) ကေုာံ ရုင်စက် လလဳ ရ။ ⁹⁰Sr ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ကေုာံ နွံကဵု အန္တရာယ် ဗွဲမလောန် ရ。&lt;ref name=&quot;Audi2003&quot;&gt;Audi, G. et al. (2003). &quot;The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties&quot;. ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် ==
သထရောန်တဳယာမ် ဂှ် စကာ အဓိက ပ္ဍဲ ကမၠောန် ရုင်စက်:
# '''ပသဲဒဇက်ပသဲ (Ferrite Magnets)''': လၟုဟ် လွပ် ဇၞော်အိုတ် ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် ပသဲဒဇက်ပသဲ (Strontium ferrite magnets) ရ။ ဍေဟ်တအ် နွံကဵု အစောမ် သံလိုက် ထတ် ကေုာံ ၚုဟ်တန် တုဲ စကာ ပ္ဍဲ မဝ်တာ ကွဳစက်၊ လော်သပဳကာ (Loudspeakers) ကေုာံ ကိရိယာ လလဳနာနာ ရ။
# '''မပၟတ်ပၞန် (Pyrotechnics)''': ဓာတ်ပံင်ကောံ ဗီုကဵု Strontium carbonate ကေုာံ Strontium nitrate ဂှ် ထပ်စုတ် ပ္ဍဲ မပၟတ်ပၞန် (Fireworks) ကေုာံ မပၟတ် အန္တရာယ် (Flares) သွက်ဂွံ ပတိတ် အရံင် ဗ္ကေတ် (Brilliant red color) မကျေဝ်ဂေါဝ် ရ။
# '''တဳဗဳ ခေတ်တြေံ (CRT Glass)''': ပ္ဍဲ ခေတ် ၉၀ တေအ်၊ လွပ် ဂၠိုင်အိုတ် (၇၅%) ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် ဖန် တဳဗဳ CRT သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညံင် လျး X-ray ဟွံဂွံ တိတ်ကၠုင် ရ။ ဆဂး လၟုဟ် ကမၠောန် ဏအ် အိုတ်အာ ရ။
# '''လောဟ ပံင်နှဴ (Alloys)''': ထပ်စုတ် ညိည ပ္ဍဲ လောဟ အလူမဳနဳယာမ် ညံင် ဂွံ မ္ၚိုဟ် ကေုာံ စကာ ပ္ဍဲ ပရေင် ကၠောန် ဇြေခ် သ္အးဇ္ၚး ရ။

== ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ ==
သထရောန်တဳယာမ် ဝွံ ဟွံဒှ် ဓာတ် အဓိက သွက် လမျီု သတ် (Not essential) ရ။ 
ဆဂး ဟိုတ်နူ ဍေဟ် နွံ အခိုက်အလိုက် တုပ် ကု ကာလ်သဳယာမ် ဂှ်ရ၊ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ပိုယ် ဍေဟ် လုပ်ပြး ပ္ဍဲ ဇုတ် ကေုာံ ၚေက် စၞး ကာလ်သဳယာမ် ဂွံ ရ။ 
* '''ပရေင် ဂဥုဲ (Medical Uses)''': ဂဥုဲ မကော်ဂး Strontium ranelate ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ လွဳ ယဲ ဇုတ်ဍိုန် (Osteoporosis) ဟိုတ်နူ ဍေဟ် သ္ပကဵု ညံင် ဇုတ် ဂွံ ကလေင် ခိုင်က္ဍင် ရ။
* '''အန္တရာယ် ⁹⁰Sr''': ယဝ်ရ ဓာတ် ရေဒဳယဝ် Strontium-90 လုပ်အာ ခန္ဓကာယ မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဂိုင်စွံလဝ် ပ္ဍဲ ဇုတ် ပွိုင် မလအ် တုဲ လျး ရေဒဳယဝ် ဍေဟ် ပလီု '''သဲလ်''' ဇုတ် မာန်ရ။ ဣဏအ် က္တဵုဒှ် ဟိုတ် ယဲ ကေန်သာ ဇုတ် (Bone cancer) ကေုာံ ကေန်သာ ဆီ (Leukemia) ရ。&lt;ref name=&quot;WHO2010&quot;&gt;World Health Organization (2010). &quot;Strontium and Strontium Compounds&quot;. ''Concise International Chemical Assessment Document''. 77.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် ==
* '''Strontium carbonate (SrCO₃)''': ဓာတ် အသာ်ဗု။ စကာ အဓိက ပ္ဍဲ မပၟတ်ပၞန် (အရံင် ဗ္ကေတ်) ကေုာံ ပသဲဒဇက်ပသဲ ရ။
* '''Strontium chloride (SrCl₂)''': စကာ ပ္ဍဲ ဍာ်ဆပ်ၚေက် (Toothpaste) သွက် ညးမၞုံကဵု ၚေက် ဒုင်စသိုင် လောဲ (Sensitive teeth) ညံင် ဟွံဂွံ ဂျိင် ရ။
* '''Strontium titanate (SrTiO₃)''': ဒှ် ဓာတ် မၞုံကဵု အစောမ် ဆေဝ်ဒဝ် လျး သၠုင်လောန် တုဲ၊ ခေတ်ကၠာတေအ် စကာ ကၠောန် မတ်မၞိက် ဗိုတ် အတု (Diamond simulant) ရ။

== ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် ==
သထရောန်တဳယာမ် လောဟ သ္အးဇ္ၚး ဂှ် ဒှ် အရာ မၞုံကဵု အန္တရာယ် ပၟတ် (Fire hazard) ရ။ လေပ် တူပၟတ် ကေတ်တ် ပ္ဍဲ ကျာ တုဲ၊ ယဝ်ရ စုက်လုက် ကု ဍာ် မ္ဂး ခတိုဟ် ဗွဲမပြဟ် ကေုာံ ပတိတ် ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ရ။
ဓာတ်ပံင်ကောံ သထရောန်တဳယာမ် မညိင်ဝတ် တအ် (Stable compounds) ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံမဲ ကု ဂျိ (Low toxicity) ရ။ ဆဂး ဓာတ် ရေဒဳယဝ် ⁹⁰Sr ဂှ် ဒှ် အန္တရာယ် ဇၞော်လောန် သွက် သတ် သီုဖအိုတ် ရ။

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် ==
သထရောန်တဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး:
* '''ကု ကာလ်သဳယာမ် (Calcium)''': သထရောန်တဳယာမ် ဂှ် နွံ သၟဝ် ကာလ်သဳယာမ် ရ။ ဍေဟ် ဇြိုင်နူ ကာလ်သဳယာမ် ကေုာံ က္တဵုဒှ် အဆက်အစပ် ဓာတု (Reactivity) ထတ်နူ ကာလ်သဳယာမ် ရ။
* '''ကု ဗေရဳယာမ် (Barium)''': ဗေရဳယာမ် ဂှ် နွံ သၟဝ် သထရောန်တဳယာမ် ရ။ ဗေရဳယာမ် ဂှ် ဇြိုင်နူ၊ က္တဵုဒှ် ဓာတု ထတ်နူ သထရောန်တဳယာမ် ရ။ တုဲပၠန် ဗေရဳယာမ် ဂှ် နွံကဵု ဂျိ သွက် ခန္ဓကာယ ပိုယ်၊ ဆဂး သထရောန်တဳယာမ် ဂှ် ဟွံမဲ ကု ဂျိ (ယဝ်ရ ဟွံဒှ် ရေဒဳယဝ်) ရ。&lt;ref name=&quot;Cotton1999&quot;&gt;Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley &amp; Sons. pp. 112–115.&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး}}

[[ကဏ္ဍ:သထရောန်တဳယာမ်]]
[[ကဏ္ဍ:အယ်ကာလာင် တိ လောဟဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>1ymljz3r3qumn8bmoyz2mpo05vs5x6w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ယေတ်ထရဳယာမ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12753</id>
    <revision>
      <id>59106</id>
      <timestamp>2026-10-25T04:57:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox element | name = ယေတ်ထရဳယာမ် | english_name = Yttrium | symbol = Y | atomic_number = 39 | atomic_mass = 88.905 | element_category = [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal) | group = 3 | period = 5 | block = d-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု မၞုံကဵု လျး (Silvery white) | image = File:Yttrium_sublimed_dendritic_and_1cm3_cube.jpg|250px|alt=...&quot;</comment>
      <origin>59106</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16411" sha1="r4e60g5k463e1avi59ggcd6xg3m00n2" xml:space="preserve">{{Infobox element
| name = ယေတ်ထရဳယာမ်
| english_name = Yttrium
| symbol = Y
| atomic_number = 39
| atomic_mass = 88.905
| element_category = [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal)
| group = 3
| period = 5
| block = d-block
| appearance = သာ်သြန်-ဗု မၞုံကဵု လျး (Silvery white)
| image = [[File:Yttrium_sublimed_dendritic_and_1cm3_cube.jpg|250px|alt=လောဟ ယေတ်ထရဳယာမ်]]
| caption = ကလောံဇၞော်ဇၞော် လောဟ ယေတ်ထရဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ၉၉.၉၉%
| phase = Solid
| melting_point_K = 1799
| melting_point_C = 1526
| boiling_point_K = 3203
| boiling_point_C = 2930
| density_stp = 4.472 g/cm3
| discovery = [[Johan Gadolin]] (၁၇၉၄)
| first_isolation = [[Friedrich Wöhler]] (၁၈၂၈)
}}

'''ယေတ်ထရဳယာမ်''' ({{lang-en|Yttrium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Y''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၃၉ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၃ (Group 3) တုဲ ဒှ် [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal) မွဲရ။ လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု ၜတ်တ်၊ လျးတၟး ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ဓာတု ဍေဟ်ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကု ဒြပ်သ္အး တၟအ် ကေဝ်ဝါတ် (Rare-earth elements / Lanthanides) ဗွဲမလောန် ရ။ 

ယေတ်ထရဳယာမ် ဂှ် ဟွံမံင် ကေတ်တ် ပ္ဍဲသဘာဝ တုဲ၊ ဗွဲမဂၠိုင် လေပ်ပံင်ကောံ ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် ကေဝ်ဝါတ် တအ် လၟိုန်ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ လွပ် အဓိက သွက် ယေတ်ထရဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် မပၟတ် လျးဒါဲအုတ် (LEDs)၊ ကမှ် ဓာတ်အရံင် (Phosphors) မပတိတ် အရံင် ဗ္ကေတ် ပ္ဍဲ တဳဗဳ ခေတ်တြေံ ကေုာံ ကိရိယာ လေဇာ YAG (Yttrium aluminium garnet) ရ။ ပါဲနူဂှ် ဍေဟ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲ ပရေင် ကၠောန် ဒြပ် ကၠောအ်လလဳ သၠုင် (Superconductors) ဗီုကဵု YBCO ရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် ==
ယၟုမ္ဂး &quot;ယေတ်ထရဳယာမ်&quot; (Yttrium) ဝွံ ကၠုင်နူ ယၟု ကွာန် ဍောတ်တ် မွဲ မကော်ဂး ''Ytterby'' (ယေတ်တာဗဳ) မနွံ ပ္ဍဲ ဍုင် သွိတ်ဒေန် (Sweden) ရ။ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ခါဲတၟအ် ကွာန်ဏအ်ဂှ် သၟာသိပ္ပံတအ် ဂွံဆဵုကေတ် ဒြပ်သ္အး တၟိ ၄ သာ် မတွဟ်ဂး ယေတ်ထရဳယာမ်၊ အာဗဳယာမ် (Erbium)၊ တာဗဳယာမ် (Terbium) ကေုာံ ယေတ်တာဗဳယာမ် (Ytterbium) ရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၉၄ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ကေုာံ ဓာတုဗေဒ ဂကူဖိန်လာန် [[Johan Gadolin]] ဂွံဆဵုကေတ် ဓာတ် အံက်သိုက် တၟိ မွဲ (Yttria) နူကဵု တၟအ် Gadolinite မခါဲပတိတ် နူ ကွာန် Ytterby ဂှ်ရ။ ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၂၈ ဂှ် သၟာဓာတု ဂကူဂျာမာန် [[Friedrich Wöhler]] ဂွံပါ်ပတိတ် လောဟ ယေတ်ထရဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ပထမအိုတ် နကဵု လၟေင် ဖျေံဂမ္တဴ ဓာတ် Yttrium chloride ကု လောဟ ပဝ်တက်သဳယာမ် ရ。&lt;ref name=&quot;Emsley2001&quot;&gt;Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 495–500.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ==
ယေတ်ထရဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ ဍိုန်ဍောတ် (Soft metal) မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် ၁၅၂၆ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ရ။

ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ လေပ် က္တဵုဒှ် အဆက်အစပ် ဓာတု ပ္ဍဲ ကျာ တုဲ က္တဵုဗဒှ် ဗွိုက် ဓာတ် Yttrium(III) oxide (Y₂O₃) ရ။ ဗွိုက်ဝွံ စဵုဒၞာ ညံင် လောဟ အပ္ဍဲ ဟွံဂွံ က္တဵုဒှ် နှိင် ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ ဍေဟ် နွံ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ခဗိုက် (Powder) မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် တူပၟတ် လောဲသွာ ပ္ဍဲ ကျာ ရ။ ဍေဟ် လေင် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓါတ် ဖျး (Acids) ကေုာံ ဍာ် ဓမ္မတာ တုဲ ပတိတ် ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ရ။ ယေတ်ထရဳယာမ် ဂှ် နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် (Oxidation state) +3 လၟိုန်ရ (တုပ် ကု လာန်တာနိုက် တအ်ရ)။

== ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ ==
လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ ယေတ်ထရဳယာမ် ဝွံ နွံ ၜိုတ် ၃၁ ပ္ဍဲ မွဲ ပြကောဋိ (ppm) ရ။ လၟိဟ်ဏအ်ဂှ် ဂၠိုင်နူ သြန်၊ ဖကောဝ် (Lead) ကေုာံ ယူရေနဳယာမ် ဏီရ။

ဆဂး ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဟွံပကောံမံင် မွဲဒၞာဲဓဝ် ကေုာံ လေပ် ပြးဇး မံင် အကြာ တၟအ် ကေဝ်ဝါတ် တၞဟ်တအ် ဂှ်ရ၊ ဍေဟ် ဂွံဆဵုကေတ် ဝါတ်ဂါတ် ရ။ ဗွဲမဂၠိုင် ဍေဟ် လေပ်ပံင်ကောံ ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် ဗီုကဵု Monazite, Xenotime ကေုာံ Bastnäsite ရ။ တၟအ် Xenotime (Yttrium orthophosphate) ဂှ် ဒှ် တၟအ် အဓိက မၞုံကဵု ဓာတ် ယေတ်ထရဳယာမ် ဂၠိုင်အိုတ် ရ (စဵုကဵု ၆၀%)。&lt;ref name=&quot;Greenwood1997&quot;&gt;Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 946–948.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် ==
ပရေင်ပတိတ် ယေတ်ထရဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ဝါတ်ဂါတ် ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ပံင်နှဴ မံင် ကု လာန်တာနိုက် တၞဟ်တအ် ရ။
ညးတအ် စကာ နဲကဲ Solvent extraction ကေုာံ Ion exchange သွက်ဂွံ ပါ်ပတိတ် ဓာတ် ယေတ်ထရဳယာမ် နူကဵု တၟအ် Xenotime ဟွံသေင်မ္ဂး Monazite ရ။ ကြဴနူ ကလိဂွံ Yttrium oxide (Y₂O₃) တုဲ၊ ညးတအ် ပြံင်လှာဲ ဍေဟ် ညံင်ဂွံ ဒှ် Yttrium fluoride တုဲ ဖျေံဂမ္တဴ ကု လောဟ ကာလ်သဳယာမ် (Calcium) သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ကလောံဇၞော်ဇၞော် လောဟ ယေတ်ထရဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ရ။

ဍုင် မပတိတ် ယေတ်ထရဳယာမ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ဍုင်ကြုက် (China - ဂၠိုင်အိုတ်)၊ ရုရှာ၊ ဩသတြေလျာ ကေုာံ ဍုင်အိန္ဒိယ ရ။

== ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် ==
ယေတ်ထရဳယာမ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် (Stable isotope) ဆ မွဲသာ်ဓဝ်ရ:
* '''Yttrium-89 (⁸⁹Y)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံ ပ္ဍဲသဘာဝ ၁၀၀% ရ။
ပါဲနူဂှ် အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် ဗီုကဵု '''Yttrium-90 (⁹⁰Y)''' ဂှ် နွံကဵု အာယုက် ၂.၆၇ တ္ၚဲ ရ။ ⁹⁰Y ဝွံ ပတိတ် လျး ဘဳတာ (Beta radiation) သၠုင် တုဲ ညးတအ် စကာ ဍေဟ် ပ္ဍဲ ရုင်ဂဥုဲ သွက်ဂွံ လွဳ ယဲ ကေန်သာ (Radiation therapy) ဗွဲတၟေင် ကေန်သာ ဂြိုဟ် ကေုာံ ကေန်သာ ဇုတ် ရ。&lt;ref name=&quot;Audi2003&quot;&gt;Audi, G. et al. (2003). &quot;The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties&quot;. ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် ==
ယေတ်ထရဳယာမ် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကွတ်ပညာ သၠုင်သၠုင်:
# '''ကမှ် ဓာတ်အရံင် (Phosphors)''': ခေတ်ကၠာတေအ် Y₂O₃ ကေုာံ Europium ပံင်နှဴ ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ ပတိတ် အရံင် ဗ္ကေတ် ပ္ဍဲ တဳဗဳ CRT ရ။ လၟုဟ် ဍေဟ် စကာ ပ္ဍဲ မပၟတ် LED ကေုာံ လျးလလဳ သွက်ဂွံ ပတိတ် လျး ဗု ရ။
# '''လေဇာ (YAG Lasers)''': Yttrium aluminium garnet (YAG) ဂှ် ဒှ် တၟအ် ကၠောန်ဗဒှ် (Synthetic crystal) မစကာ သွက်ဂွံ ကၠောန် ကိရိယာ လေဇာ (Nd:YAG laser) မၞုံကဵု ဒြဟတ် ထတ်လောန် ရ။ လေဇာ ဏအ် စကာ ပ္ဍဲ ရုင်ဂဥုဲ (လွဳ မတ်၊ စၞာံ) ကေုာံ ပရေင် ဂဟဵု ပသဲ (Welding/Cutting) ရ။
# '''ဒြပ် ကၠောအ်လလဳ သၠုင် (Superconductors)''': YBCO (Yttrium barium copper oxide) ဂှ် ဒှ် ဓာတ် ကၠောအ်လလဳ သၠုင် (High-temperature superconductor) မလေပ် ကၠောအ်လလဳ ဟွံမဲ ကု ဒြဟတ် ဒုင်ဒဝ် (Zero resistance) ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ -၁၈၀ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် (ဂမ္တဴ ဍာ်ကျာ နိုက်ထရဝ်ဂျိန်) ရ။
# '''ပသဲဒဇက်ပသဲ ကေုာံ ကမှ် (Garnets and Ceramics)''': Yttrium iron garnet (YIG) ဂှ် နွံကဵု အစောမ် ပသဲဒဇက်ပသဲ (Magnetic properties) မစကာ ပ္ဍဲ ကိရိယာ Microwave ရ။

== ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ ==
ယေတ်ထရဳယာမ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ သွက် သတ် တအ်ရ (No known biological role)။ ပ္ဍဲ '''သဲလ်''' (Cells) ခန္ဓကာယ ပိုယ် ဍေဟ် ဟွံပါလုပ် တုဲ၊ သတ် သီုဖအိုတ် ဟွံနွံပၟိက် ဓာတ်ဏအ် ရ။ 
ဓာတ် ယေတ်ထရဳယာမ် ဓမ္မတာ ဂှ် ဟွံမဲ ကု ဂျိ ဇၞော်ဇၞော် ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ လၟိဟ် လုပ်အာ ဂၠိုင်လောန် မ္ဂး လေပ် ပလီု ဂြိုဟ် ကေုာံ ကသအ် မာန်ရ။ တၞံဆု လ္ၚဵု တအ် လေပ် ဇြောတ်ကေတ် ဓာတ် ယေတ်ထရဳယာမ် နူ တိ ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ဟွံကဵု အန္တရာယ် ကု တၞံဆု ရ。&lt;ref name=&quot;Emsley2001&quot;/&gt;

== ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် ==
* '''Yttrium(III) oxide (Y₂O₃)''': ကော်ဂး Yttria ရ။ ဒှ် ဓာတ် အသာ်ဗု မစကာ အဓိက ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကမှ် ဓာတ်အရံင်၊ လေဇာ ကေုာံ ကမှ် မ္ၚိုဟ် (Ceramics) ရ။
* '''Yttrium barium copper oxide (YBCO)''': ဓာတ် ကၠောအ်လလဳ သၠုင် မပြာကတ်အိုတ် မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၇ ရ။
* '''Yttrium aluminium garnet (YAG)''': Y₃Al₅O₁₂ ဂှ် စကာ ကၠောန် မတ်မၞိက် အတု ကေုာံ လေဇာ ရ။

== ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် ==
ယေတ်ထရဳယာမ် လောဟ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ကလောံဇၞော်ဇၞော် ဂှ် ဟွံမဲ ကု အန္တရာယ် ရ။ 
ဆဂး ယဝ်ရ ဍေဟ် နွံ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ခဗိုက် ဟွံသေင်မ္ဂး ကရေက်သောဲသောဲ မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် တူပၟတ် လောဲသွာ (Highly flammable) ပ္ဍဲ ကျာ ရ။ ဓာတ်ပံင်ကောံ ယေတ်ထရဳယာမ် ဗွဲမဂၠိုင် (ဗီုကဵု Yttrium chloride) ဂှ် နွံကဵု ဂျိ ညိည တုဲ ယဝ်ရ ယီုလုပ်အာ ခဗိုက် ဍေဟ် ပွိုင် မလအ် မ္ဂး လေပ် က္တဵုဒှ် ယဲ ကသအ် (Pneumoconiosis) ရ။

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် ==
ယေတ်ထရဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး:
* '''ကု သကာန်ဒဳယာမ် (Scandium)''': သီုၜါဂှ် နွံ ပ္ဍဲ ဂကောံ ၃ (Group 3) တုဲ အခိုက်အလိုက် ဓာတု ကြပ်တုပ်လောန်ရ။ သကာန်ဒဳယာမ် ဂှ် လျိုင် သာနူ ဆဂး ဂွံဆဵုကေတ် ဝါတ်နူ ယေတ်ထရဳယာမ် ဗွဲမလောန် ရ။
* '''ကု လာန်တာနမ် (Lanthanum) កေုာံ ကေဝ်ဝါတ် (Lanthanides)''': ယေတ်ထရဳယာမ် ၜိုန်ရ ဟွံသေင် လာန်တာနိုက် ကီုလေဝ်၊ အခိုက် ဓာတု ဍေဟ် တုပ် ကု ဒြပ်သ္အး ကေဝ်ဝါတ် တအ် ဍိုက်ပေင် ရ။ ဍေဟ် နွံ ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် +3 လၟိုန် ကေုာံ လေပ် ပံင်နှဴ ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် သဘာဝ မွဲစွံ ရ。&lt;ref name=&quot;Cotton1999&quot;&gt;Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley &amp; Sons. pp. 1109–1111.&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

[[ကဏ္ဍ:ယေတ်ထရဳယာမ်]]
[[ကဏ္ဍ:လောဟ ကၠာဲဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>r4e60g5k463e1avi59ggcd6xg3m00n2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဇြာကဝ်နဳယာမ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12754</id>
    <revision>
      <id>59108</id>
      <timestamp>2026-10-25T05:02:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox element | name = ဇြာကဝ်နဳယာမ် | english_name = Zirconium | symbol = Zr | atomic_number = 40 | atomic_mass = 91.224 | element_category = [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal) | group = 4 | period = 5 | block = d-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု မၞုံကဵု လျး (Silvery white) | image = File:Zirconium_crystal_bar_and_1cm3_cube.jpg|250px|alt=...&quot;</comment>
      <origin>59108</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16962" sha1="1p6jwhgl4p326omidoe8ei273f27slb" xml:space="preserve">{{Infobox element
| name = ဇြာကဝ်နဳယာမ်
| english_name = Zirconium
| symbol = Zr
| atomic_number = 40
| atomic_mass = 91.224
| element_category = [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal)
| group = 4
| period = 5
| block = d-block
| appearance = သာ်သြန်-ဗု မၞုံကဵု လျး (Silvery white)
| image = [[File:Zirconium_crystal_bar_and_1cm3_cube.jpg|250px|alt=လောဟ ဇြာကဝ်နဳယာမ်]]
| caption = ကလောံဇၞော်ဇၞော် လောဟ ဇြာကဝ်နဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး
| phase = Solid
| melting_point_K = 2128
| melting_point_C = 1855
| boiling_point_K = 4650
| boiling_point_C = 4377
| density_stp = 6.52 g/cm3
| discovery = [[Martin Heinrich Klaproth]] (၁၇၈၉)
| first_isolation = [[Jöns Jakob Berzelius]] (၁၈၂၄)
}}

'''ဇြာကဝ်နဳယာမ်''' ({{lang-en|Zirconium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Zr''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၄၀ ရ။ ပ္ဍဲကဵု သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၄ (Group 4) တုဲ ဒှ် [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal) မွဲရ。 လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု ၜတ်တ်၊ လျးတၟး၊ မ္ၚိုဟ်လောန် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ဓာတု ဍေဟ်ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကု ဒြပ်သ္အး တဳတာနဳယာမ် (Titanium) မၞုံ လတူ ဍေဟ် ရ။

ဇြာကဝ်နဳယာမ် ဂှ် ဟွံမံင် ကေတ်တ် ပ္ဍဲသဘာဝ တုဲ၊ ဗွဲမဂၠိုင် လေပ်ပံင်ကောံ ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် Zircon (Zirconium silicate) ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ လွပ် အဓိက သွက် ဇြာကဝ်နဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ရုင်စက် လလဳ နျူကလဳယျာ (Nuclear reactors) ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဟွံဇြောတ်ကေတ် ဓာတ် နျူထရွန် (Low neutron-capture cross-section) ရ။ ပါဲနူဂှ် ဍေဟ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲ ပရေင် ကၠောန် ကမှ် မ္ၚိုဟ် မဒုင်ဒဝ် ဂမ္တဴ ထတ် (Refractories) ကေုာံ မတ်မၞိက် အတု Zirconia (Cubic zirconia) မတုပ် ညံင်ရဴ ဗိုတ် ရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် ==
ယၟုမ္ဂး &quot;ဇြာကဝ်နဳယာမ်&quot; (Zirconium) ဝွံ ကၠုင်နူ ယၟု ဓာတ်တၟအ် &quot;Zircon&quot; ရ။ မအရေဝ် Zircon ဝွံ ဆက်ကၠုင် နူ မအရေဝ် ဖာသဳ ''zargun'' (زرگون) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;အရံင်ထဝ်&quot; (Gold-colored) ရ။ 

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၈၉ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ဂကူဂျာမာန် [[Martin Heinrich Klaproth]] ဂွံဆဵုကေတ် ဓာတ် အံက်သိုက် တၟိ မွဲ (Zirconia) ပ္ဍဲအခိင် ညးစမ်ၜတ် တၟအ် Zircon နူကဵု တကအ် သဳရိလင်္ကာ រ။ ညး ဂွံတီကေတ် ဒဒှ်ရ တၟအ်ဝွံ နွံကဵု ဒြပ်သ္အး တၟိ မွဲ မဟွံတုပ် ကု ဓာတ်တၞဟ်တအ် ရ။ ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၂၄ ဂှ် သၟာဓာတု ဂကူသွိတ်ဒေန် [[Jöns Jakob Berzelius]] ဂွံပါ်ပတိတ် လောဟ ဇြာကဝ်နဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ပထမအိုတ် နကဵု လၟေင် ဖျေံဂမ္တဴ ဓာတ် Potassium zirconium fluoride ကု လောဟ ပဝ်တက်သဳယာမ် ရ。&lt;ref name=&quot;Weeks1933&quot;&gt;Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 148–151.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ==
ဇြာကဝ်နဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ မ္ၚိုဟ် ကေုာံ ဍိုတ်က္ဍင် (Hard and strong metal) မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် ၁၈၅၅ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ร။ 

ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ က္တဵုဒှ် အဆက်အစပ် ဓာတု ပ္ဍဲ ကျာ တုဲ က္တဵုဗဒှ် ဗွိုက် ဓာတ် Zirconium dioxide (ZrO₂) လတူ စၞာံ လောဟ ဍေဟ် ဗွဲမပြဟ် ရ။ ဗွိုက်ဝွံ စဵုဒၞာ ညံင် လောဟ အပ္ဍဲ ဟွံဂွံ က္တဵုဒှ် နှိင် (Highly resistant to corrosion) တုဲ ဍေဟ် ဒုင်ဒဝ် ဂွံ ကု ဍာ်ဓာတ် ဖျး၊ အယ်ကာလဳ ကေုာံ ဍာ်မှာသၟိတ် ရ။ ဇြာကဝ်နဳယာမ် ဂှ် နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် (Oxidation state) +4 အဓိက ရ။

== ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ ==
လတူတိ မ္ဂး၊ ဇြာကဝ်နဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု ၜါစှ် (20th most abundant element) တုဲ နွံ ၜိုတ် ၁၃၀ ပ္ဍဲ မွဲ ပြကောဋိ (ppm) ရ။

ဇြာကဝ်နဳယာမ် ဂှ် ဟွံမံင် ကေတ်တ် တုဲ၊ ဗွဲမဂၠိုင် လေပ်ပံင်ကောံ ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် သဳလဳကိတ် မကော်ဂး Zircon (ZrSiO₄) ကေုာံ တၟအ် Baddeleyite (ZrO₂) ရ။ တၟအ် Zircon ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဗတဳ ပ္ဍဲ ပြင်မှာသၟိတ် ဂမၠိုင် ရ။ ပါဲနူ လတူတိတုဲ၊ ဇြာကဝ်နဳယာမ် ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ တၟအ် ဂိတု ကေုာံ သၞံင် တၞဟ်တအ် ကီုရ。&lt;ref name=&quot;Greenwood1997&quot;&gt;Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 958–961.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် ==
ပရေင်ပတိတ် ဇြာကဝ်နဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နကဵု နဲကဲ Kroll process မတုပ် ညံင်ရဴ ပရေင် ပတိတ် တဳတာနဳယာမ် ကီုရ။ 
ညးတအ် ပၠုပ်စုတ် ဓာတ်ကျာ ကလဝ်ရေန် ကေုာံ ချး ပ္ဍဲ တၟအ် Zircon သွက်ဂွံ ပတိတ် ဓာတ် Zirconium tetrachloride (ZrCl₄) ရ။ ကြဴနူဂှ် ညးတအ် ဖျေံဂမ္တဴ (Reduction) ZrCl₄ ကု လောဟ မာဂ္ဂနဳသဳယာမ် (Magnesium) ပ္ဍဲ ဓာတ်ကျာ အာဂေန် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ကလောံဇၞော်ဇၞော် ဇြာကဝ်နဳယာမ် မသ္အးဇ္ၚး ရ။ 

ဍုင် မခါဲပတိတ် တၟအ် Zircon အဓိက ဂှ် ဒှ် ဩသတြေလျာ (Australia) ကေုာံ အာဖရိက သၠုင်ကျာ (South Africa) ရ။

== ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် ==
ဇြာကဝ်နဳယာမ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် (Stable isotopes) ပန် သာ်:
* '''Zirconium-90 (⁹⁰Zr)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံဂၠိုင်အိုတ် (၅၁.၄၅%) ပ္ဍဲသဘာဝရ။
* '''Zirconium-91, 92, ကေုာံ 94''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် သှ်ေတအ်ရ။
ပါဲနူဂှ် ဍေဟ် နွံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ် မွဲ မကော်ဂး '''Zirconium-96 (⁹⁶Zr)''' മနွံ ၜိုတ် ၂.၈% ပ္ဍဲသဘာဝရ။ ⁹⁶Zr ဂှ် နွံကဵု အာယုက် (Half-life) လအ်ဗွဲမလောန် (၂.၀ x ၁၀¹⁹ သၞာံ) တုဲ ပြဟ်လီု နကဵု လၟေင် Double beta decay ရ。&lt;ref name=&quot;Audi2003&quot;&gt;Audi, G. et al. (2003). &quot;The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties&quot;. ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် ==
ဇြာကဝ်နဳယာမ် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကွတ်ပညာ သၠုင်သၠုင်:
# '''ရုင်စက် လလဳ နျူကလဳယျာ (Nuclear Reactors)''': လွပ် အဓိက သွက် ဇြာကဝ်နဳယာမ် လောဟ ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် သြိုင်ခၞံ ပိုက် ပၠုပ်စုတ် ဓာတ် ယူရေနဳယာမ် (Fuel cladding) ပ္ဍဲ ရုင်စက် နျူကလဳယျာ ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဟွံဇြောတ်ကေတ် ဓာတ် နျူထရွန် ကေုာံ ဒုင်ဒဝ် နှိင် ပ္ဍဲ ဍာ် ကတဴ ဂွံ ဗွဲမခိုဟ် ရ။
# '''ကမှ် မ္ၚိုဟ် ကေုာံ ဒုင်ဂမ္တဴ (Refractories)''': Zircon (ZrSiO₄) ကေုာံ Zirconia (ZrO₂) ဂှ် ဒှ် ဓာတ် မဒုင်ဒဝ် ဂမ္တဴ ထတ် (Refractory materials) တုဲ စကာ ပ္ဍဲ မဖိုဟ် ဇၞော်ဇၞော် သွက်ဂွံ လေင် ပသဲ ကေုာံ ကမှ် ရ။
# '''မတ်မၞိက် အတု (Cubic Zirconia)''': ဓာတ် Zirconium dioxide ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ခရစ်သတယ် (Cubic form) ဂှ် နွံကဵု လျး တၟး တုပ် ညံင်ရဴ ဗိုတ် (Diamond) တုဲ စကာ ကၠောန် မတ်မၞိက် သွက် ပရေင် ကျေဝ်ဂေါဝ် ရ။
# '''လောဟ ပံင်နှဴ (Alloys)''': ဇြာကဝ်နဳယာမ် ဂှ် ထပ်စုတ် ပ္ဍဲ ပသဲ ကေုာံ လောဟ တၞဟ်တအ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ နှိင် ကေုာံ သ္ပကဵု ညံင် ဂွံ မ္ၚိုဟ်ခိုင်က္ဍင် ရ။

== ၇။ အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ ==
ဇြာကဝ်နဳယာမ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ သွက် သတ် တအ်ရ (No biological role)။ ပ္ဍဲ '''သဲလ်''' (Cells) ခန္ဓကာယ ပိုယ် ဍေဟ် ဟွံပါလုပ် တုဲ၊ သတ် သီုဖအိုတ် ဟွံနွံပၟိက် ဓာတ်ဏအ် ရ။ 
လောဟ ဇြာကဝ်နဳယာမ် ကေုာံ ဓာတ်ပံင်ကောံ ဍေဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဟွံက္တဵုဒှ် ဂျိ (Non-toxic) ကေုာံ ဟွံက္တဵုဒှ် အန္တရာယ် ကု ခန္ဓကာယ မၞိဟ် (Biocompatible) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးတအ် လဆောဝ် စကာ ဓာတ် Zirconia သွက်ဂွံ ကၠောန် ၚေက် အတု (Dental crowns and implants) ပ္ဍဲ ရုင်ဂဥုဲ ရ。&lt;ref name=&quot;Emsley2001&quot;&gt;Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 506–510.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် ==
* '''Zirconium dioxide (ZrO₂)''': ကော်ဂး Zirconia ရ။ ဒှ် ဓာတ် အသာ်ဗု မစကာ အဓိက ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကမှ် မ္ၚိုဟ်၊ ၚေက် အတု ကေုာံ မတ်မၞိက် Cubic zirconia ရ။
* '''Zirconium(IV) silicate (ZrSiO₄)''': ကော်ဂး Zircon ရ။ ဒှ် တၟအ် သဘာဝ မစကာ သွက်ဂွံ ခါဲပတိတ် လောဟ ဇြာကဝ်နဳယာမ်။
* '''Zirconium tetrachloride (ZrCl₄)''': ဒှ် ဓာတ် အဓိက ပ္ဍဲ လၟေင် ကၠောန်ဗဒှ် လောဟ သ္အးဇ္ၚး ရ။

== ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် ==
ဇြာကဝ်နဳယာမ် လောဟ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ကလောံဇၞော်ဇၞော် ဂှ် ဟွံမဲ ကု အန္တရာယ် ရ။ 
ဆဂး ယဝ်ရ ဍေဟ် နွံ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ခဗိုက် (Zirconium powder) မ္ဂး ဍေဟ် ဒှ် ဓာတ် မလေပ် တူပၟတ် ကေတ်တ် (Pyrophoric) ပ္ဍဲ ကျာ ရ။ ဍေဟ် လေပ် ခတိုဟ် ကေုာံ ပတိတ် ပၟတ် ဂမ္တဴ ထတ် ဗွဲမလောန် တုဲ သၟာကမၠောန် တအ် ဒးစွံ သတိ ဗွဲမဇၞော် ပ္ဍဲ အခိင် ရပ်စပ် ဍေဟ် ရ။ ဓာတ်တၟအ် Zircon လ္ၚဵု တအ်ဂှ် နွံကဵု ဓာတ် ယူရေနဳယာမ် ဟွံသေင်မ္ဂး တဝ်ရဳယာမ် ညိည တုဲ လေပ် ပတိတ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ် ဍိုန်ဍိုန် မာန်ရ။

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် ==
ဇြာကဝ်နဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး:
* '''ကု တဳတာနဳယာမ် (Titanium)''': သီုၜါဂှ် နွံ ပ္ဍဲ ဂကောံ ၄ (Group 4) တုဲ အခိုက်အလိုက် ဓာတု ကြပ်တုပ်လောန်ရ။ တဳတာနဳယာမ် ဂှ် လျိုင် သာနူ ကေုာံ စကာ ပ္ဍဲ က္ၜင်ကျာ ဂၠိုင် တုဲ၊ ဇြာကဝ်နဳယာမ် ဂှ် လျိုင် ဇြိုင်နူ ကေုာံ စကာ အဓိက ပ္ဍဲ ရုင်စက် နျူကလဳယျာ ရ။
* '''ကု ဟာဖနဳယာမ် (Hafnium)''': ဟာဖနဳယာမ် ဂှ် နွံ သၟဝ် ဇြာကဝ်နဳယာမ် တုဲ၊ အခိုက် ဓာတု သီုၜါ ဏအ်ဂှ် တုပ်သၟဟ် ညံင်ရဴ ကောဒေအ် (Chemical twins) ရ။ ဆဂး တင်တၞဟ်ခြာ ဇၞော်အိုတ် ဂှ် ဇြာကဝ်နဳယာမ် ဟွံဇြောတ် နျူထရွန် တုဲ ဟာဖနဳယာမ် ဂှ် ဇြောတ် နျူထရွန် ဗွဲမထတ် (Strong neutron absorber) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးတအ် ဒးပါ်ပတိတ် ဟာဖနဳယာမ် အိုတ်အး ကၠာ ဟွံဂွံ စကာ ဇြာကဝ်နဳယာမ် ပ္ဍဲ ရုင်စက် နျူကလဳယျာ ရ。&lt;ref name=&quot;Cotton1999&quot;&gt;Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley &amp; Sons. pp. 741–745.&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

[[ကဏ္ဍ:ဇြာကဝ်နဳယာမ်]]
[[ကဏ္ဍ:လောဟ ကၠာဲဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>1p6jwhgl4p326omidoe8ei273f27slb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>နဳအဝ်ဗဳယာမ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12755</id>
    <revision>
      <id>59109</id>
      <timestamp>2026-10-25T05:05:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox element | name = နဳအဝ်ဗဳယာမ် | english_name = Niobium | symbol = Nb | atomic_number = 41 | atomic_mass = 92.906 | element_category = [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal) | group = 5 | period = 5 | block = d-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု-ပတေင် (Silvery grey metallic) | image = File:Niobium_crystals_and_1cm3_cube.jpg|250px|alt=လောဟ န...&quot;</comment>
      <origin>59109</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17077" sha1="3r1vvuh0twg25zt8gz66rbenthwy4jw" xml:space="preserve">{{Infobox element
| name = နဳအဝ်ဗဳယာမ်
| english_name = Niobium
| symbol = Nb
| atomic_number = 41
| atomic_mass = 92.906
| element_category = [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal)
| group = 5
| period = 5
| block = d-block
| appearance = သာ်သြန်-ဗု-ပတေင် (Silvery grey metallic)
| image = [[File:Niobium_crystals_and_1cm3_cube.jpg|250px|alt=လောဟ နဳအဝ်ဗဳယာမ်]]
| caption = ကလောံဇၞော်ဇၞော် လောဟ နဳအဝ်ဗဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ၉၉.၉၉%
| phase = Solid
| melting_point_K = 2750
| melting_point_C = 2477
| boiling_point_K = 5017
| boiling_point_C = 4744
| density_stp = 8.57 g/cm3
| discovery = [[Charles Hatchett]] (၁၈၀၁)
| first_isolation = [[Christian Wilhelm Blomstrand]] (၁၈၆၄)
}}

'''နဳအဝ်ဗဳယာမ်''' ({{lang-en|Niobium}}) ဟွံသေင်မ္ဂး ကိုပ်ကၠာတေအ် မကော်ဂး '''ကဝ်လာမ်ဗဳယာမ်''' (Columbium) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Nb''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၄၁ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၅ (Group 5) တုဲ ဒှ် [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal) မွဲရ။ လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု-ပတေင်၊ လျးတၟး ၜတ်တ်၊ ဍိုန်ဍောတ် (Soft) တုဲ လေပ် ပၠးဒှ် ဇုက် (Ductile) ဗွဲမခိုဟ်ရ။ 

နဳအဝ်ဗဳယာမ် ဂှ် ဟွံမံင် ကေတ်တ် ပ္ဍဲသဘာဝ တုဲ၊ ဗွဲမဂၠိုင် လေပ်ပံင်ကောံ ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် သဘာဝ မပံင်နှဴ ကု ဒြပ်သ္အး တာန်တာလမ် (Tantalum) လၟိုန်ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ လွပ် အဓိက သွက် နဳအဝ်ဗဳယာမ် (ၜိုတ် ၉၀%) ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် ပသဲမ္ၚိုဟ် မၞုံကဵု အစောမ် သၠုင် (High-strength low-alloy steel - HSLA) မစကာ ပ္ဍဲ ပရေင် သြိုင်ခၞံ ကေုာံ ပိုက် ဓာတ်ကျာ (Gas pipelines) ရ။ ပါဲနူဂှ် ဍေဟ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲ ပရေင် ကၠောန် ကိရိယာ ကၠောအ်လလဳ သၠုင် (Superconductors) ဗီုကဵု ပသဲဒဇက်ပသဲ ပ္ဍဲ စက် MRI ကေုာံ ကိရိယာ ရုင်ဂဥုဲ (Medical implants) ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဟွံက္တဵုဒှ် အန္တရာယ် ကု ခန္ဓကာယ (Hypoallergenic) ရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် ==
ယၟုမ္ဂး &quot;နဳအဝ်ဗဳယာမ်&quot; (Niobium) ဝွံ ကၠုင်နူ ယၟု &quot;Niobe&quot; (နဳအဝ်ဗဳ) မဒှ် ကောန်ဝုတ် သၟိင် Tantalus (တာန်တာလပ်) ပ္ဍဲ ဝင်ပုရာဏ် ဂရိတ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ် ဒှ်ဟိုတ်နူ အခိုက်အလိုက် ဓာတု ဍေဟ်ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကု ဒြပ်သ္အး တာန်တာလမ် (Tantalum) ဗွဲမလောန် ရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၀၁ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ဂကူအင်္ဂလိက် [[Charles Hatchett]] ဂွံဆဵုကေတ် ဒြပ်သ္အး တၟိ ဏအ် ပ္ဍဲ တၟအ် Columbite မကၠုင်နူ ဍုင်အမေရိကာန် တုဲ၊ ညးခုတ်လဝ် ယၟု &quot;Columbium&quot; (ကဝ်လာမ်ဗဳယာမ်) ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၄၆ ဂှ်၊ သၟာဓာတု ဂကူဂျာမာန် [[Heinrich Rose]] စမ်ၜတ် တၟအ် Columbite ကေုာံ Tantalite တုဲ ညး ဂွံတီကေတ် ဒဒှ်ရ ဒြပ်သ္အး ၜါ ဏအ်ဂှ် တၞဟ်ခြာ ရေင်သကအ် ရ။ ညး ဂွံ ခုတ်လဝ် ယၟု &quot;Niobium&quot; သွက် ဒြပ်သ္အး ဏအ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၉ ဂှ်မှ ဂကောံ ဓာတုဗေဒ အလုံဂၠးတိ (IUPAC) သ္ပစၟတ်သမ္တီ ယၟု &quot;Niobium&quot; နဒဒှ် ယၟု တရာဝ် ရ。&lt;ref name=&quot;Weeks1933&quot;&gt;Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 342–350.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ==
နဳအဝ်ဗဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ ဍိုန်ဍောတ် (Soft and ductile metal) မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် သၠုင်ဗွဲမလောန် (၂၄၇၇ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ်) ရ။

ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ က္တဵုဒှ် အဆက်အစပ် ဓာတု အောန်လောန် (Inert) ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ဓမ္မတာ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် က္တဵုဗဒှ်လဝ် ဗွိုက် ဓာတ် အံက်သိုက် (Oxide layer) မစဵုဒၞာလဝ် ဍေဟ် ရ။ ယဝ်ရ ဖျေံ လျးလလဳ (Anodizing) မ္ဂး ဗွိုက် ဏအ် လေပ် ပြံင်လှာဲ အသာ် ဒှ် အရံင် သွာ်၊ သၚေက် ကေုာံ ထဝ် မကျေဝ်ဂေါဝ် မာန်ရ။ ဍေဟ် ဟွံလေင် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် ဖျး ဓမ္မတာ တုဲ နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် (Oxidation state) အဓိက +5 ရ။

== ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ ==
လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ နဳအဝ်ဗဳယာမ် ဝွံ နွံ ၜိုတ် ၂၀ ပ္ဍဲ မွဲ ပြကောဋိ (ppm) ရ။ လၟိဟ်ဏအ်ဂှ် ဂၠိုင်နူ ဖကောဝ် (Lead) ညိ ရ။

ဍေဟ် ဟွံမံင် ကေတ်တ် ပ္ဍဲ သဘာဝ တုဲ၊ လေပ်ပံင်ကောံ ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် ဗီုကဵု Columbite, Pyrochlore, ကေုာံ Euxenite ရ။ တၟအ် Pyrochlore ဂှ် ဒှ် တၟအ် အဓိက မၞုံကဵု ဓာတ် နဳအဝ်ဗဳယာမ် ဂၠိုင်အိုတ် သွက် ပရေင် ပတိတ် လောဟ ဏအ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ。&lt;ref name=&quot;Greenwood1997&quot;&gt;Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 1138–1140.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် ==
ပရေင်ပတိတ် နဳအဝ်ဗဳယာမ် ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နူကဵု တၟအ် Pyrochlore ရ။ 
ညးတအ် ပတိတ် တၟအ် ဏအ် တုဲ စကာ လၟေင် ပရေင် ဖျေံဂမ္တဴ (Aluminothermic reduction) မဖျေံဂမ္တဴ ဓာတ် Niobium pentoxide (Nb₂O₅) ကု လောဟ အလူမဳနဳယာမ် (Aluminium) ဟွံသေင်မ္ဂး ကာဗောန် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ဓာတ် Ferroniobium (ပသဲ-နဳအဝ်ဗဳယာမ်) ဟွံသေင်မ္ဂး လောဟ သ္အးဇ္ၚး ရ။

ဍုင် မပတိတ် နဳအဝ်ဗဳယာမ် အဓိက ကေုာံ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ ဂှ် ဒှ် ဍုင် ဗြာဇြဳ (Brazil) မပတိတ် ၜိုတ် ၉၀% လၟိဟ်ဂၠးတိ (နူကမ္ပဏဳ CBMM) ကေုာံ ဍုင် ကနေဒါ (Canada) ရ။

== ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် ==
နဳအဝ်ဗဳယာမ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် (Stable isotope) ဆ မွဲသာ်ဓဝ်ရ:
* '''Niobium-93 (⁹³Nb)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံ ပ္ဍဲသဘာဝ ၁၀၀% ရ။
ပါဲနူဂှ် အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် (Radioactive isotopes) ဗွဲမဂၠိုင် လေဝ် နွံ တုဲ၊ မပြာကတ်အိုတ် ဂှ် ဒှ် Niobium-92 (⁹²Nb) မၞုံကဵု အာယုက် (Half-life) ၃၄.၇ ပြကောဋိ သၞာံ ကေုာံ Niobium-94 (⁹⁴Nb) မၞုံကဵု အာယုက် ၂၀,၃၀၀ သၞာံ ရ။ ⁹⁴Nb ဏအ်ဂှ် က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ စက် ရုင်လလဳ နျူကလဳယျာ (Nuclear reactors) နူကဵု ပသဲမ္ၚိုဟ် တအ်ရ。&lt;ref name=&quot;Audi2003&quot;&gt;Audi, G. et al. (2003). &quot;The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties&quot;. ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် ==
နဳအဝ်ဗဳယာမ် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကွတ်ပညာ ကေုာံ ရုင်စက်:
# '''ပသဲမ္ၚိုဟ် ကေုာံ လောဟ ပံင်နှဴ (HSLA Steel)''': လွပ် ဇၞော်အိုတ် (၉၀%) ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ပရေင် ပံင်နှဴ ကု ပသဲ ရ။ ယဝ်ရ ထပ်စုတ် နဳအဝ်ဗဳယာမ် ဆ ညိဓဝ် (၀.၁%) မ္ဂး ဍေဟ် သ္ပကဵု ညံင် ပသဲမ္ၚိုဟ် ဂွံ ခိုင်က္ဍင် လောန် ကေုာံ သာ ရ။ စကာ ပ္ဍဲ ကွဳစက်၊ ပိုက် ဓာတ်ကျာ၊ ဒဒန် ကေုာံ သြိုင်ခၞံ ဇၞော်ဇၞော် ရ။
# '''ပသဲဒဇက်ပသဲ ကၠောအ်လလဳ သၠုင် (Superconducting Magnets)''': လောဟ ပံင်နှဴ Niobium-titanium (Nb-Ti) ကေုာံ Niobium-tin (Nb₃Sn) တအ်ဂှ် ဒှ် ဒြပ် ကၠောအ်လလဳ သၠုင် ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ သဝ် ရ။ ဍေဟ်တအ် စကာ ကၠောန် ပသဲဒဇက်ပသဲ ထတ်လောန် ပ္ဍဲ စက် MRI ရုင်ဂဥုဲ ကေုာံ စက် Particle accelerators (ဗီုကဵု LHC ပ္ဍဲ CERN) ရ။
# '''ကိရိယာ ရုင်ဂဥုဲ ကေုာံ ကပေါတ် ကျေဝ်ဂေါဝ် (Medical &amp; Jewelry)''': ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဟွံက္တဵုဒှ် အန္တရာယ် ဂျိ ကု ခန္ဓကာယ (Biocompatible) ဂှ်ရ၊ ဍေဟ် စကာ ကၠောန် ကိရိယာ ထောံ ဇုတ် ကေုာံ ၚေက် (Implants) ရ။ တုဲပၠန် ဍေဟ် လေပ် ပြံင်လှာဲ အသာ် (Anodized colors) တုဲ ညးတအ် စကာ ကၠောန် ဇုက်သြန် ကေုာံ လစိန် (Jewelry) မကျေဝ်ဂေါဝ် ရ။

== ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ ==
နဳအဝ်ဗဳယာမ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ သွက် သတ် တအ်ရ (No known biological role)။ ပ္ဍဲ '''သဲလ်''' (Cells) ခန္ဓကာယ ပိုယ် ဍေဟ် ဟွံပါလုပ် တုဲ၊ သတ် သီုဖအိုတ် ဟွံနွံပၟိက် ဓာတ်ဏအ် ရ။ 
လောဟ နဳအဝ်ဗဳယာမ် ဓမ္မတာ ဂှ် ဟွံမဲ ကု ဂျိ (Non-toxic) ကေုာံ ဟွံက္တဵုဒှ် အဆက်အစပ် ကု ဍာ်ဆီ ဟွံသေင်မ္ဂး ဖျုန် ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဍေဟ် ဒှ် လောဟ မခိုဟ်အိုတ် မွဲ သွက် ပရေင် ကိရိယာ ရုင်ဂဥုဲ (Medical implants) ရ。&lt;ref name=&quot;Emsley2001&quot;&gt;Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 282–285.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် ==
* '''Niobium pentoxide (Nb₂O₅)''': ဒှ် ဓာတ် အသာ်ဗု ಮစကာ အဓိက ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် ကမှ် ဓာတ်အရံင် (Optical glass) မၞုံကဵု အစောမ် ဆေဝ်ဒဝ် လျး သၠုင် (High refractive index) ကေုာံ စကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် ကပါသဳတာ (Capacitors) ရ။
* '''Lithium niobate (LiNbO₃)''': ဓာတ် မစကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကိရိယာ ပလံင်လျး ဇုက်ကမှ် (Fiber optics) ကေုာံ ကိရိယာ ဖုန် (Mobile phones) ရ။
* '''Niobium nitride (NbN)''': ဓာတ် ကၠောအ်လလဳ သၠုင် မစကာ ပ္ဍဲ စက် အာရီု လျး အေန်ဖရာရိတ် (Infrared detectors) ရ。

== ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် ==
နဳအဝ်ဗဳယာမ် လောဟ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ကလောံဇၞော်ဇၞော် ဂှ် ဟွံမဲ ကု အန္တရာယ် ရ။ 
ဆဂး ယဝ်ရ ဍေဟ် နွံ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ခဗိုက် (Powder) ဟွံသေင်မ္ဂး ကရေက်သောဲသောဲ မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် တူပၟတ် ကေုာံ ခတိုဟ် လောဲသွာ (Fire hazard) ပ္ဍဲ ကျာ ရ။ ဓာတ်ပံင်ကောံ နဳအဝ်ဗဳယာမ် လ္ၚဵု တအ်ဂှ် နွံကဵု ဂျိ ညိည တုဲ ယဝ်ရ ယီုလုပ်အာ ခဗိုက် ဍေဟ် ပွိုင် မလအ် မ္ဂး လေပ် က္တဵုဒှ် ယဲ ကသအ် မာန်ရ။

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် ==
နဳအဝ်ဗဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး:
* '''ကု တာန်တာလမ် (Tantalum)''': တာန်တာလမ် ဂှ် နွံ သၟဝ် နဳအဝ်ဗဳယာမ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၅ တုဲ နွံ အခိုက်အလိုက် ဓာတု တုပ်သၟဟ် ဍိုက်ပေင် ရ။ တာန်တာလမ် ဂှ် ဇြိုင်နူ ၜါဆ တုဲ ကဆံင်စှ်ေဍာ် သၠုင်နူ ရ။ သီုၜါဝွံ မလေပ် ပံင်ကောံ မံင် ပ္ဍဲ တၟအ် သဘာဝ မွဲစွံ လၟိုန် ရ။
* '''ကု ဗာနေဒဳယာမ် (Vanadium)''': ဗာနေဒဳယာမ် ဂှ် နွံ လတူ နဳအဝ်ဗဳယာမ် တုဲ၊ သီုၜါဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ပရေင် ကၠောန် ပသဲမ္ၚိုဟ် ရ။ နဳအဝ်ဗဳယာမ် ဂှ် ကဵု ဖဵု ခိုင်က္ဍင် ပ္ဍဲ ပသဲ ၜိုန်ရ စကာ လၟိဟ် အောန် နူ ဗာနေဒဳယာမ် ကီုလေဝ် ရ。&lt;ref name=&quot;Cotton1999&quot;&gt;Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley &amp; Sons. pp. 876–878.&lt;/ref&gt;

== ကဏ္ဍဂမၠိုင် ==

[[ကဏ္ဍ:နဳအဝ်ဗဳယာမ်]]
[[ကဏ္ဍ:လောဟ ကၠာဲဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>3r1vvuh0twg25zt8gz66rbenthwy4jw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12756</id>
    <revision>
      <id>59110</id>
      <timestamp>2026-10-25T05:06:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Commons category|Chemical elements}} လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ဒြပ်သ္အး]]''' ကေုာံ '''[[စရင် ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]''' ရ။  ကဏ္ဍဏအ်ဝွံ ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် မဆေင်စပ် ကု [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု...&quot;</comment>
      <origin>59110</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="644" sha1="gif0zt0mzm8udqtkv172rgbx4p0ucac" xml:space="preserve">{{Commons category|Chemical elements}}
လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ဒြပ်သ္အး]]''' ကေုာံ '''[[စရင် ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]''' ရ။

ကဏ္ဍဏအ်ဝွံ ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် မဆေင်စပ် ကု [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတုဂမၠိုင် မဖျေံလဝ် လၟေင် ပ္ဍဲ [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] (Periodic table) ရ။

[[ကဏ္ဍ:ဓါတုဗေဒ]]
[[ကဏ္ဍ:သိပ္ပံ]]</text>
      <sha1>gif0zt0mzm8udqtkv172rgbx4p0ucac</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:စရင် ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12757</id>
    <revision>
      <id>59111</id>
      <timestamp>2026-10-25T05:07:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[စရင် ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]''' ရ။  ကဏ္ဍဏအ်ဝွံ ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် မဒှ် စရင် မဆေင်စပ် ကု [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတုဂမၠိုင် ရ။  ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အ...&quot;</comment>
      <origin>59111</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="486" sha1="ewhdkr2sae2wb6ptrbr4g9bbuued3y5" xml:space="preserve">လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[စရင် ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]''' ရ။

ကဏ္ဍဏအ်ဝွံ ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် မဒှ် စရင် မဆေင်စပ် ကု [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတုဂမၠိုင် ရ။

[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဓါတုဗေဒ]]</text>
      <sha1>ewhdkr2sae2wb6ptrbr4g9bbuued3y5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:လောဟ ကၠာဲဂမၠိုင်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12758</id>
    <revision>
      <id>59112</id>
      <timestamp>2026-10-25T05:08:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Commons category|Transition metals}} လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[လောဟ ကၠာဲ]]''' ရ။  ကဏ္ဍဏအ်ဝွံ ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် မဆေင်စပ် ကု [[ဒြပ်သ္အး]] [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metals) ဂမၠိုင် မဖျေံလဝ်...&quot;</comment>
      <origin>59112</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="628" sha1="grzzcoddb4iwn9d9puix2jw8e12dxp5" xml:space="preserve">{{Commons category|Transition metals}}
လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[လောဟ ကၠာဲ]]''' ရ။

ကဏ္ဍဏအ်ဝွံ ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် မဆေင်စပ် ကု [[ဒြပ်သ္အး]] [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metals) ဂမၠိုင် မဖျေံလဝ် လၟေင် ပ္ဍဲ ဘလံက် d-block သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး ရ။

[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဓါတုဗေဒ]]</text>
      <sha1>grzzcoddb4iwn9d9puix2jw8e12dxp5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ဟွံသေင်ကဵုလောဟဂမၠိုင်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12759</id>
    <revision>
      <id>59113</id>
      <timestamp>2026-10-25T05:09:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Commons category|Nonmetals}} လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ဟွံသေင်ကဵုလောဟ]]''' ရ။  ကဏ္ဍဏအ်ဝွံ ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် မဆေင်စပ် ကု [[ဒြပ်သ္အး]] [[ဟွံသေင်ကဵုလောဟ]] (Nonmetals) ဂမၠိုင် မဖ...&quot;</comment>
      <origin>59113</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="626" sha1="eulbql0wmc0bjftg58zpm3ieybm3v1v" xml:space="preserve">{{Commons category|Nonmetals}}
လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ဟွံသေင်ကဵုလောဟ]]''' ရ။

ကဏ္ဍဏအ်ဝွံ ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် မဆေင်စပ် ကု [[ဒြပ်သ္အး]] [[ဟွံသေင်ကဵုလောဟ]] (Nonmetals) ဂမၠိုင် မဖျေံလဝ် လၟေင် ပ္ဍဲ [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] ရ။

[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဓါတုဗေဒ]]</text>
      <sha1>eulbql0wmc0bjftg58zpm3ieybm3v1v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဟွံသေင်ကဵုလောဟ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12760</id>
    <revision>
      <id>59114</id>
      <timestamp>2026-10-25T05:12:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox | title = ဟွံသေင်ကဵုလောဟ (Nonmetal) | image = [[File:Periodic_table_elements_colored_as_nonmetals.svg|250px|alt=သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး ထ္ၜးလဝ် ဒြပ်သ္အး ဟွံသေင်ကဵုလောဟ]] | caption = ဒြပ်သ္အး ဟွံသေင်ကဵုလောဟ ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ သ္ၚိအ...&quot;</comment>
      <origin>59114</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21919" sha1="qru9tnw3v6ifejztzieen3yafqzioyf" xml:space="preserve">{{Infobox
| title = ဟွံသေင်ကဵုလောဟ (Nonmetal)
| image = [[File:Periodic_table_elements_colored_as_nonmetals.svg|250px|alt=သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး ထ္ၜးလဝ် ဒြပ်သ္အး ဟွံသေင်ကဵုလောဟ]]
| caption = ဒြပ်သ္အး ဟွံသေင်ကဵုလောဟ ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] (အသာ် သၚေက် ကေုာံ သၚေက်-ဍာ်မိတ်)
| label1 = ဂကောံ
| data1 = ဒြပ်သ္အး ဓာတု 
| label2 = လၟိဟ်
| data2 = ၁၇ သာ် (စၟတ်သမ္တီလဝ်)
| label3 = ဗီုပြင်
| data3 = ဓာတ်ကျာ (၁၁)၊ ဍာ် (၁)၊ ခဲလောံ (၅)
| label4 = ဒြပ်သ္အး ပြာကတ်
| data4 = ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်၊ ကာဗောန်၊ နိုက်ထရဝ်ဂျိန်၊ အံက်သဳဂျိန်
| label5 = အခိုက်အလိုက် အဓိက
| data5 = ကၠောအ် လလဳ/ဂမ္တဴ အောန်၊ ဇြောတ်ကေတ် အဳလက်ထရွန် လောဲ
}}

'''ဟွံသေင်ကဵုလောဟ''' ({{lang-en|Nonmetal}}) ဝွံ ဒှ် ဂကောံ [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု အခိုက်အလိုက် ရူပဗေဒ ကေုာံ ဓာတု မတၞဟ်ခြာ နူကဵု [[လောဟ]] တအ် ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] (Periodic table) မ္ဂး ဍေဟ်တအ် နွံ ပ္ဍဲ လပါ် သတုံ ကေုာံ လတူ (ပါဲနူ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် မွဲ မနွံ လပါ် ဇွိ) ရ။ ဒြပ်သ္အး ဟွံသေင်ကဵုလောဟ တအ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံလေပ် ကၠောအ် လလဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂမ္တဴ ခိုဟ်ခိုဟ် (Poor conductors)၊ ဟွံမဲ ကု လျးလောဟ (Lack metallic luster)၊ ကေုာံ ယဝ်ရ နွံ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ခဲလောံ (Solid) မ္ဂး လေပ် ထကးလောဲ (Brittle) ရ။

ပ္ဍဲ လပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်တအ် နွံကဵု အစောမ် Electronegativity သၠုင် တုဲ၊ ပ္ဍဲအခိင် က္တဵုဒှ် လၟေင်ဓာတု (Chemical reactions) မ္ဂး ဍေဟ်တအ် လေပ် ဇြောတ်ကေတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပါ်ပရအ် အဳလက်ထရွန် (Electrons) ကု ဒြပ်သ္အး တၞဟ်တအ် လောဲသွာ ရ။ ဒြပ်သ္အး ဟွံသေင်ကဵုလောဟ ဝွံ ၜိုန်ရ နွံ လၟိဟ် အောန် (၁၇ သာ် ဓဝ်) ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ်တအ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး အဓိက မလဒက်ပ္တန်လဝ် စက်ဝဲလောက၊ သဘာဝတိ ကေုာံ လမျီု သတ် သီုဖအိုတ် ရ (ဥပမာ - အံက်သဳဂျိန်၊ ကာဗောန်၊ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်)။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် ==
ဝေါဟာရ မ္ဂး &quot;ဟွံသေင်ကဵုလောဟ&quot; (Nonmetal) ဝွံ ကၠုင်နူ ပရေင် ပါ်ပါ် ဂကောံ ဒြပ်သ္အး မသ္ပလဝ် နူကဵု ခေတ် ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ ရ။ သၟာဓာတု ဂကူပြင်သေတ် [[Antoine Lavoisier]] (အာန်တိုန် လာဗွိုင်သဳယာ) မဒှ် မအံက် ဓာတုဗေဒ ခေတ်တၟိ ဂှ်၊ ပါ်လဝ် ဒြပ်သ္အး တအ် နဒဒှ် လောဟ ကေုာံ ဟွံသေင်ကဵုလောဟ ပ္ဍဲ လိက် ညး မပတိတ်လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၈၉ ဂှ်ရ။ 

ကိုပ်ကၠာ ခေတ် ဓာတုဗေဒ ဟွံဂွံ ဇၞော်မောဝ်ဏီ၊ မၞိဟ်တအ် တီကၠုင်လဝ် ဒြပ်သ္အး ဟွံသေင်ကဵုလောဟ လ္ၚဵု ဗီုကဵု ကာဗောန် (ချး) ကေုာံ သာလ်ဖာ (ကန့်) နူကဵု ခေတ်တြေံတေအ် ရ။ ဆဂး ဒြပ်သ္အး ဗွဲမဂၠိုင် ဗီုကဵု ဓာတ်ကျာ အံက်သဳဂျိန်၊ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ကေုာံ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် တအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ကေုာံ ကၞောတ် ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ (အခိင် လ္ၚတ် ဓာတ်ကျာ) ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ကေုာံ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ လပါ်စ ဂှ် သၟာသိပ္ပံတအ် ဂွံဆဵုကေတ် ဓာတ် ဟာလဝ်ဂျေန် (Halogens) ကေုာံ ဓာတ်ဓါတ် (Noble gases) သီုဖအိုတ် တုဲ စရင် ဂကောံ ဟွံသေင်ကဵုလောဟ ဂှ် ဍိုက်ပေင်ကၠုင် ရ。&lt;ref name=&quot;Steudel2020&quot;&gt;Steudel, Ralf (2020). ''Chemistry of the Non-Metals: Syntheses - Structures - Bonding - Applications''. Walter de Gruyter GmbH &amp; Co KG. pp. 1–5.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ==
ဟွံသေင်ကဵုလောဟ တအ်ဂှ် နွံကဵု တင်တၟေင် ဓာတု မပြာကတ်:
* '''Electronegativity သၠုင်''': ဍေဟ်တအ် နွံကဵု အစောမ် ဇြောတ်ကေတ် အဳလက်ထရွန် သၠုင်လောန် ပ္ဍဲအခိင် ဍေဟ်တအ် ပံင်ကောံ ကု လောဟ ရ (ဥပမာ- ဖလဝ်ရေန် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံကဵု Electronegativity သၠုင်အိုတ်)။
* '''ဗီုပြင် ဓာတ်ပံင်ကောံ''': ယဝ်ရ ဍေဟ်တအ် ပံင်ကောံ ကု လောဟ မ္ဂး က္တဵုဗဒှ် ဓာတ် အဳယောန် (Ionic bonds) ရ (ဥပမာ- NaCl ၜဵု)။ ယဝ်ရ ဍေဟ်တအ် ကေုာံ ဍေဟ်တအ် ပံင်ကောံ ရေင်သကအ် မ္ဂး က္တဵုဗဒှ် ဓာတ် ကဝ်ဗာလေန် (Covalent bonds) မပါ်ပရအ် အဳလက်ထရွန် ရ (ဥပမာ- H₂O ဍာ်၊ CO₂ ဓာတ်ကျာ)။
* '''လၟေင် အံက်သဳဒေယှေန်''': ဟွံသေင်ကဵုလောဟ ဗွဲမဂၠိုင် လေပ် က္တဵုဒှ် ဓာတ် အံက်သဳဒိုက် (Oxidizing agents) မစံင်ပလီု ဟွံသေင်မ္ဂး ကေတ် အဳလက်ထရွန် နူ သအာင် ရ။ ဗွဲတၟေင် ဟာလဝ်ဂျေန် ကေုာံ အံက်သဳဂျိန် တအ်ဂှ် ထတ်လောန် ရ。

== ၃။ အခိုက်အလိုက် ရူပဗေဒ ==
ပ္ဍဲ လပါ် ရူပဗေဒ မ္ဂး၊ ဒြပ်သ္အး ဟွံသေင်ကဵုလောဟ တအ်ဂှ် ဟွံတုပ် ရေင်သကအ် လးလး ရ:
* '''ဗီုပြင် ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ဓမ္မတာ''': ဒြပ်သ္အး ၁၁ သာ် ဂှ် ဒှ် ဓာတ်ကျာ (ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်၊ နိုက်ထရဝ်ဂျိန်၊ အံက်သဳဂျိန်၊ ဖလဝ်ရေန်၊ ကလဝ်ရေန်၊ ကေုာံ ဓာတ်ဓါတ် တြဴသာ်)၊ ၁ သာ် ဂှ် ဒှ် ဍာ် (ဗရဝ်မိန်)၊ ကေုာံ ၅ သာ် ဂှ် ဒှ် ခဲလောံ (ကာဗောန်၊ ဖဝ်သဖဝ်ရပ်၊ သာလ်ဖာ၊ သဳလဳနဳယာမ်၊ ကေုာံ အာဲအဝ်ဒိန်) ရ။
* '''ကၠောအ် လလဳ ကေုာံ ဂမ္တဴ''': ဗွဲမဂၠိုင် ဍေဟ်တအ် ဟွံကၠောအ် လလဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂမ္တဴ (Insulators) ရ။ ဆဂး ကာဗောန် (ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ဂရပ်ဖိုက်) ဂှ် ကၠောအ် လလဳ ဗွဲမခိုဟ် ရ။
* '''ကဆံင်စှ်ေဍာ် ကေုာံ လျိုင်''': ကဆံင်စှ်ေဍာ် ကေုာံ ကဆံင်ကတဴ ဍေဟ်တအ်ဂှ် သဝ် ဗွဲမလောန် (ပါဲနူ ကာဗောန် မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် သၠုင်အိုတ်) ရ။ လျိုင် ဍေဟ်တအ် လေဝ် သာလောန် ရ。&lt;ref name=&quot;Wiberg2001&quot;&gt;Wiberg, Egon; Wiberg, Nils (2001). ''Inorganic Chemistry''. Academic Press. pp. 105–109.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ ==
ၜိုန်ရ ဒြပ်သ္အး ဟွံသေင်ကဵုလောဟ ဂှ် နွံ လၟိဟ် အောန် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ်တအ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ စက်ဝဲလောက (Universe) ရ။
* '''ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ကေုာံ ဟဳလဳယာမ်''': ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ သၞံင် ကေုာံ အာကာသ (ဂၠိုင်နူ ၉၉%) ရ။
* '''လတူတိ ကေုာံ ဍာ်''': လတူတိ (Crust) ပိုယ်ဂှ် လဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဓာတ် အံက်သဳဂျိန် (၄၆%) ဂၠိုင်အိုတ် ရ။ ဍာ် မှာသၟိတ် ဂှ် လဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ကေုာံ အံက်သဳဂျိန် ရ။
* '''လတူ ကျာ (Atmosphere)''': ကျာ ပိုယ် မယီုဒၟံင် ဂှ် လဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု နိုက်ထရဝ်ဂျိန် (၇၈%) ကေုာံ အံက်သဳဂျိန် (၂၁%) ရ။ ဒြပ်သ္အး ဟွံသေင်ကဵုလောဟ ဂမၠိုင် ဏအ်ဂှ် ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ဂၠးတိ ပိုယ် ဏအ် ရ။

== ၅။ ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဂကောံ ==
ဒြပ်သ္အး ၁၇ သာ် မစၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် ဟွံသေင်ကဵုလောဟ (Nonmetals) ဂှ် နွံ အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ရ:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! ဂၞန်အက်တောမ်
! ဒြပ်သ္အး
! သင်္ကေတ
! ဂကောံ (Group)
! ဗီုပြင် ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ဓမ္မတာ
|-
| 1 || [[ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်]] || H || 1 || ဓာတ်ကျာ
|-
| 2 || [[ဟဳလဳယာမ်]] || He || 18 || ဓာတ်ကျာ (ဓာတ်ဓါတ်)
|-
| 6 || [[ကာဗောန်]] || C || 14 || ခဲလောံ
|-
| 7 || [[နိုက်ထရဝ်ဂျိန်]] || N || 15 || ဓာတ်ကျာ
|-
| 8 || [[အံက်သဳဂျိန်]] || O || 16 || ဓာတ်ကျာ
|-
| 9 || [[ဖလဝ်ရေန်]] || F || 17 || ဓာတ်ကျာ (ဟာလဝ်ဂျေန်)
|-
| 10 || [[နဳယျိုန်]] || Ne || 18 || ဓာတ်ကျာ (ဓာတ်ဓါတ်)
|-
| 15 || [[ဖဝ်သဖဝ်ရပ်]] || P || 15 || ခဲလောံ
|-
| 16 || [[သာလ်ဖာ]] || S || 16 || ခဲလောံ
|-
| 17 || [[ကလဝ်ရေန်]] || Cl || 17 || ဓာတ်ကျာ (ဟာလဝ်ဂျေန်)
|-
| 18 || [[အာဂေန်]] || Ar || 18 || ဓာတ်ကျာ (ဓာတ်ဓါတ်)
|-
| 34 || [[သဳလဳနဳယာမ်]] || Se || 16 || ခဲလောံ
|-
| 35 || [[ဗရဝ်မိန်]] || Br || 17 || ဍာ် (ဟာလဝ်ဂျေန်)
|-
| 36 || [[ခရိပ်တောန်]] || Kr || 18 || ဓာတ်ကျာ (ဓာတ်ဓါတ်)
|-
| 53 || [[အာဲအဝ်ဒိန်]] || I || 17 || ခဲလောံ (ဟာလဝ်ဂျေန်)
|-
| 54 || [[ဇြဳနောန်]] || Xe || 18 || ဓာတ်ကျာ (ဓာတ်ဓါတ်)
|-
| 86 || [[ရေဒေါန်]] || Rn || 18 || ဓာတ်ကျာ (ဓာတ်ဓါတ်)
|}

== ၆။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် ==
ပရေင်ပတိတ် ဒြပ်သ္အး ဟွံသေင်ကဵုလောဟ ဂှ် နွံကဵု နဲကဲ တၞဟ်ခြာ ဗွဲမဂၠိုင်:
* '''ဓာတ်ကျာ ပ္ဍဲ လတူကျာ''': နိုက်ထရဝ်ဂျိန်၊ အံက်သဳဂျိန်၊ အာဂေန် တအ်ဂှ် ပတိတ် နူကဵု ဍာ်ကျာ (Liquid air) နကဵု လၟေင် Fractional distillation ရ။
* '''ဟာလဝ်ဂျေန်''': ကလဝ်ရေန် ဂှ် ပတိတ် နူ ဍာ်ၜဵု (NaCl) နကဵု လၟေင် လျးလလဳ ရ။ ဗရဝ်မိန် ဂှ် ပတိတ် နူ ဍာ်မှာသၟိတ် ကေုာံ ဍာ်လစ ၜဵု ရ။ အာဲအဝ်ဒိန် ဂှ် ပတိတ် နူ တၟအ်ၜဵု ကေုာံ ပ္ကဴမှာသၟိတ် (Seaweed) ရ။
* '''ခဲလောံ''': ကာဗောန် ဂှ် ခါဲပတိတ် နူ တၟအ်ချး ဟွံသေင်မ္ဂး တၟအ် ဗိုတ် ရ။ သာလ်ဖာ ဂှ် ခါဲပတိတ် နူ သၟဝ်တိ ဟွံသေင်မ္ဂး ကလိဂွံ နူ ပရေင် သ္ပသ္အး ဍာ်ကၠေင် ရ။ ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ဂှ် ပတိတ် နူ တၟအ် ဖဝ်သဖိတ် រ。&lt;ref name=&quot;Greenwood1997&quot;&gt;Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 35–40.&lt;/ref&gt;

== ၇။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် ==
ဟွံသေင်ကဵုလောဟ ဂှ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ကမၠောန် မၞိဟ် တအ်:
# '''ပရေင် တဵုလွဳ ကေုာံ ဓာတ်ဝေတ်''': နိုက်ထရဝ်ဂျိန်၊ ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ကေုာံ သာလ်ဖာ တအ်ဂှ် ဒှ် ဓာတ် အဓိက သွက်ဂွံ ကၠောန် ဓာတ်ဝေတ် တဵုလွဳ (Fertilizers) မဗ္စလွဳ မၞိဟ် အလုံဂၠးတိ ရ။
# '''စွမ်းအင် (Energy)''': ကာဗောန် (ချး၊ ဍာ်ကၠေင်) ကေုာံ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဂှ် ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် သွက် ဒြဟတ် စွမ်းအင် အလုံဂၠးတိ ရ။ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် လၟုဟ် လေဝ် စကာ နဒဒှ် ဒြဟတ် တၟိ (Hydrogen fuel) ရ။
# '''ရုင်စက် ဓာတုဗေဒ''': ကလဝ်ရေန် ဂှ် စကာ ကၠောန် ပလာသတေတ် (PVC)၊ ပရေင် သ္ပသ္အး ဍာ် ကေုာံ ဓာတ် ဂစိုတ် စၟ ရ။ အံက်သဳဂျိန် ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ပသဲမ္ၚိုဟ် ကေုာံ ရုင်ဂဥုဲ ရ။
# '''ကွတ်ပညာ တၟေင်''': ဓာတ်ဓါတ် (Noble gases) တအ်ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ လေဇာ၊ မပၟတ် ကေုာံ ပရေင် ဂဟဵု ပသဲ ရ။ သဳလဳနဳယာမ် ကေုာံ ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ ရုင်စက် Semiconductor ရ。

== ၈။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ ==
ဒြပ်သ္အး ဟွံသေင်ကဵုလောဟ ဂှ် ဒှ် သဇိုင် လဒက်ပ္တန် သွက် လမျီု သတ် (Basis of Life):
* '''ဒြပ်သ္အး ဇဳဝ (Biogenic elements)''': ကာဗောန်၊ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်၊ အံက်သဳဂျိန် ကေုာံ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် (CHON) ပန် သာ် ဏအ်ဂှ် လဒက်ပ္တန်လဝ် ဂၠိုင်နူ ၉၆% ဇမၞော်ဒြပ် ခန္ဓကာယ ပိုယ် ရ။ ဍေဟ်တအ် ဒက်ပ္တန်လဝ် DNA, ပရဝ်တိန်၊ ကေုာံ သဲလ် သီုဖအိုတ် ရ။
* '''ဓာတ် အဓိက တၞဟ်''': ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ဂှ် ဒှ် ဓာတ် အဓိက သွက် ဇုတ်၊ ၚေက် ကေုာံ ဒြဟတ် (ATP) ရ။ သာလ်ဖာ ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရဝ်တိန်၊ တုဲ အာဲအဝ်ဒိန် ဂှ် ဒှ် ဓာတ် အဓိက သွက် ဂြိုဟ် တာဲရွိုက် (Thyroid) ရ။
ဟွံမဲ ကု ဒြပ်သ္အး ဟွံသေင်ကဵုလောဟ မ္ဂး လမျီု သတ် ဟွံမာန် က္တဵုဒှ် လးလး ရ。&lt;ref name=&quot;Williams2001&quot;&gt;Williams, R. J. P.; Fraústo da Silva, J. J. R. (2001). ''The Biological Chemistry of the Elements: The Inorganic Chemistry of Life''. Oxford University Press. pp. 10–15.&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် ==
ဟွံသေင်ကဵုလောဟ လ္ၚဵု တအ်ဂှ် နွံကဵု ဂျိ ဟွံသေင်မ္ဂး အန္တရာယ် ဇၞော်လောန်:
* '''ဟာလဝ်ဂျေန် (Halogens)''': ဖလဝ်ရေန် ကေုာံ ကလဝ်ရေန် ဂှ် ဒှ် ဓာတ်ကျာ မၞုံကဵု ဂျိ ဇၞော်လောန် တုဲ စံင်ပလီု ဖျုန် ကေုာံ ကသအ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ရ။
* '''ဓာတ်ကျာ အန္တရာယ်''': ဓာတ်ကျာ CO (Carbon monoxide) မက္တဵုဒှ် နူ ကာဗောန် တူ ဟွံအိုတ် ဂှ် ဒှ် ဂျိ မဂစိုတ် လမျီု လောဲသွာ ရ။ ဓာတ်ကျာ ရေဒေါန် (Radon) ဂှ် ဒှ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ် မပတိုန်ကဵု ယဲ ကေန်သာ ကသအ် ရ။
* '''ပရေင် ခတိုဟ်''': ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဂှ် လေပ် တူပၟတ် ကေုာံ ခတိုဟ် လောဲသွာ ပ္ဍဲ ကျာ ရ။ 

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု လောဟ ကေုာံ လောဟကဝက် ==
ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး:
* '''ကု လောဟ (Metals)''': လောဟ ဗွဲမဂၠိုင် (ဥပမာ- ပသဲ၊ ထဝ်) ဂှ် မ္ၚိုဟ်၊ လေပ် ပၠးဒှ် ဇုက်၊ ကၠောအ် လလဳ ခိုဟ် ကေုာံ လေပ် ပတိတ် အဳလက်ထရွန် ရ။ ဟွံသေင်ကဵုလောဟ ဂှ် တၞဟ်ခြာ သီုဖအိုတ် (ဒစးဒုင်)၊ ဍေဟ်တအ် ဟွံကၠောအ် လလဳ၊ ထကးလောဲ ကေုာံ လေပ် ဇြောတ်ကေတ် အဳလက်ထရွန် ရ။
* '''ကု လောဟကဝက် (Metalloids)''': လောဟကဝက် (ဥပမာ- သဳလဳကောန်၊ ဂျာမေနဳယာမ်) ဂှ် နွံ အကြာ လောဟ ကဵု ဟွံသေင်ကဵုလောဟ ရ။ ဍေဟ်တအ် လေပ် ကၠောအ် လလဳ ညိည (Semiconductors) တုဲ နွံ ဗီုပြင် လျး လောဟ ကီုလေဝ် အခိုက် ဓာတု ဍေဟ်တအ် ဂှ် ကြပ် ကု ဟွံသေင်ကဵုလောဟ ဂၠိုင်နူ ရ。&lt;ref name=&quot;Cotton1999&quot;&gt;Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley &amp; Sons. pp. 50–55.&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး}}

[[ကဏ္ဍ:ဟွံသေင်ကဵုလောဟဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>qru9tnw3v6ifejztzieen3yafqzioyf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59118</id>
      <parentid>59114</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T05:20:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59118</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21923" sha1="d74yd2udvfzvq8uj7mnb63yaij5g0r6" xml:space="preserve">{{Infobox
| title = ဟွံသေင်ကဵုလောဟ (Nonmetal)
| image = [[File:Periodic_table_elements_colored_as_nonmetals.svg|250px|alt=သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး ထ္ၜးလဝ် ဒြပ်သ္အး ဟွံသေင်ကဵုလောဟ]]
| caption = ဒြပ်သ္အး ဟွံသေင်ကဵုလောဟ ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] (အသာ် သၚေက် ကေုာံ သၚေက်-ဍာ်မိတ်)
| label1 = ဂကောံ
| data1 = ဒြပ်သ္အး ဓာတု 
| label2 = လၟိဟ်
| data2 = ၁၇ သာ် (စၟတ်သမ္တီလဝ်)
| label3 = ဗီုပြင်
| data3 = ဓာတ်ကျာ (၁၁)၊ ဍာ် (၁)၊ ခဲလောံ (၅)
| label4 = ဒြပ်သ္အး ပြာကတ်
| data4 = ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်၊ ကာဗောန်၊ နိုက်ထရဝ်ဂျိန်၊ အံက်သဳဂျိန်
| label5 = အခိုက်အလိုက် အဓိက
| data5 = ကၠောအ် လလဳ/ဂမ္တဴ အောန်၊ ဇြောတ်ကေတ် အဳလက်ထရွန် လောဲ
}}

'''ဟွံသေင်ကဵုလောဟ''' ({{lang-en|Nonmetal}}) ဝွံ ဒှ် ဂကောံ [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု အခိုက်အလိုက် ရူပဗေဒ ကေုာံ ဓာတု မတၞဟ်ခြာ နူကဵု [[လောဟ]] တအ် ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] (Periodic table) မ္ဂး ဍေဟ်တအ် နွံ ပ္ဍဲ လပါ် သတုံ ကေုာံ လတူ (ပါဲနူ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် မွဲ မနွံ လပါ် ဇွိ) ရ။ ဒြပ်သ္အး ဟွံသေင်ကဵုလောဟ တအ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံလေပ် ကၠောအ် လလဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂမ္တဴ ခိုဟ်ခိုဟ် (Poor conductors)၊ ဟွံမဲ ကု လျးလောဟ (Lack metallic luster)၊ ကေုာံ ယဝ်ရ နွံ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ခဲလောံ (Solid) မ္ဂး လေပ် ထကးလောဲ (Brittle) ရ။

ပ္ဍဲ လပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်တအ် နွံကဵု အစောမ် Electronegativity သၠုင် တုဲ၊ ပ္ဍဲအခိင် က္တဵုဒှ် လၟေင်ဓာတု (Chemical reactions) မ္ဂး ဍေဟ်တအ် လေပ် ဇြောတ်ကေတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပါ်ပရအ် အဳလက်ထရွန် (Electrons) ကု ဒြပ်သ္အး တၞဟ်တအ် လောဲသွာ ရ။ ဒြပ်သ္အး ဟွံသေင်ကဵုလောဟ ဝွံ ၜိုန်ရ နွံ လၟိဟ် အောန် (၁၇ သာ် ဓဝ်) ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ်တအ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး အဓိက မလဒက်ပ္တန်လဝ် စက်ဝဲလောက၊ သဘာဝတိ ကေုာံ လမျီု သတ် သီုဖအိုတ် ရ (ဥပမာ - အံက်သဳဂျိန်၊ ကာဗောန်၊ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်)။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် ==
ဝေါဟာရ မ္ဂး &quot;ဟွံသေင်ကဵုလောဟ&quot; (Nonmetal) ဝွံ ကၠုင်နူ ပရေင် ပါ်ပါ် ဂကောံ ဒြပ်သ္အး မသ္ပလဝ် နူကဵု ခေတ် ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ ရ။ သၟာဓာတု ဂကူပြင်သေတ် [[Antoine Lavoisier]] ([[အာန်တိုန် လာဗွိုင်သဳယာ]]) မဒှ် မအံက် ဓာတုဗေဒ ခေတ်တၟိ ဂှ်၊ ပါ်လဝ် ဒြပ်သ္အး တအ် နဒဒှ် လောဟ ကေုာံ ဟွံသေင်ကဵုလောဟ ပ္ဍဲ လိက် ညး မပတိတ်လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၈၉ ဂှ်ရ။ 

ကိုပ်ကၠာ ခေတ် ဓာတုဗေဒ ဟွံဂွံ ဇၞော်မောဝ်ဏီ၊ မၞိဟ်တအ် တီကၠုင်လဝ် ဒြပ်သ္အး ဟွံသေင်ကဵုလောဟ လ္ၚဵု ဗီုကဵု ကာဗောန် (ချး) ကေုာံ သာလ်ဖာ (ကန့်) နူကဵု ခေတ်တြေံတေအ် ရ။ ဆဂး ဒြပ်သ္အး ဗွဲမဂၠိုင် ဗီုကဵု ဓာတ်ကျာ အံက်သဳဂျိန်၊ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ကေုာံ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် တအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ကေုာံ ကၞောတ် ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ (အခိင် လ္ၚတ် ဓာတ်ကျာ) ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ကေုာံ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ လပါ်စ ဂှ် သၟာသိပ္ပံတအ် ဂွံဆဵုကေတ် ဓာတ် ဟာလဝ်ဂျေန် (Halogens) ကေုာံ ဓာတ်ဓါတ် (Noble gases) သီုဖအိုတ် တုဲ စရင် ဂကောံ ဟွံသေင်ကဵုလောဟ ဂှ် ဍိုက်ပေင်ကၠုင် ရ。&lt;ref name=&quot;Steudel2020&quot;&gt;Steudel, Ralf (2020). ''Chemistry of the Non-Metals: Syntheses - Structures - Bonding - Applications''. Walter de Gruyter GmbH &amp; Co KG. pp. 1–5.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ==
ဟွံသေင်ကဵုလောဟ တအ်ဂှ် နွံကဵု တင်တၟေင် ဓာတု မပြာကတ်:
* '''Electronegativity သၠုင်''': ဍေဟ်တအ် နွံကဵု အစောမ် ဇြောတ်ကေတ် အဳလက်ထရွန် သၠုင်လောန် ပ္ဍဲအခိင် ဍေဟ်တအ် ပံင်ကောံ ကု လောဟ ရ (ဥပမာ- ဖလဝ်ရေန် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံကဵု Electronegativity သၠုင်အိုတ်)။
* '''ဗီုပြင် ဓာတ်ပံင်ကောံ''': ယဝ်ရ ဍေဟ်တအ် ပံင်ကောံ ကု လောဟ မ္ဂး က္တဵုဗဒှ် ဓာတ် အဳယောန် (Ionic bonds) ရ (ဥပမာ- NaCl ၜဵု)။ ယဝ်ရ ဍေဟ်တအ် ကေုာံ ဍေဟ်တအ် ပံင်ကောံ ရေင်သကအ် မ္ဂး က္တဵုဗဒှ် ဓာတ် ကဝ်ဗာလေန် (Covalent bonds) မပါ်ပရအ် အဳလက်ထရွန် ရ (ဥပမာ- H₂O ဍာ်၊ CO₂ ဓာတ်ကျာ)။
* '''လၟေင် အံက်သဳဒေယှေန်''': ဟွံသေင်ကဵုလောဟ ဗွဲမဂၠိုင် လေပ် က္တဵုဒှ် ဓာတ် အံက်သဳဒိုက် (Oxidizing agents) မစံင်ပလီု ဟွံသေင်မ္ဂး ကေတ် အဳလက်ထရွန် နူ သအာင် ရ။ ဗွဲတၟေင် ဟာလဝ်ဂျေန် ကေုာံ အံက်သဳဂျိန် တအ်ဂှ် ထတ်လောန် ရ。

== ၃။ အခိုက်အလိုက် ရူပဗေဒ ==
ပ္ဍဲ လပါ် ရူပဗေဒ မ္ဂး၊ ဒြပ်သ္အး ဟွံသေင်ကဵုလောဟ တအ်ဂှ် ဟွံတုပ် ရေင်သကအ် လးလး ရ:
* '''ဗီုပြင် ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ဓမ္မတာ''': ဒြပ်သ္အး ၁၁ သာ် ဂှ် ဒှ် ဓာတ်ကျာ (ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်၊ နိုက်ထရဝ်ဂျိန်၊ အံက်သဳဂျိန်၊ ဖလဝ်ရေန်၊ ကလဝ်ရေန်၊ ကေုာံ ဓာတ်ဓါတ် တြဴသာ်)၊ ၁ သာ် ဂှ် ဒှ် ဍာ် (ဗရဝ်မိန်)၊ ကေုာံ ၅ သာ် ဂှ် ဒှ် ခဲလောံ (ကာဗောန်၊ ဖဝ်သဖဝ်ရပ်၊ သာလ်ဖာ၊ သဳလဳနဳယာမ်၊ ကေုာံ အာဲအဝ်ဒိန်) ရ။
* '''ကၠောအ် လလဳ ကေုာံ ဂမ္တဴ''': ဗွဲမဂၠိုင် ဍေဟ်တအ် ဟွံကၠောအ် လလဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂမ္တဴ (Insulators) ရ။ ဆဂး ကာဗောန် (ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ဂရပ်ဖိုက်) ဂှ် ကၠောအ် လလဳ ဗွဲမခိုဟ် ရ။
* '''ကဆံင်စှ်ေဍာ် ကေုာံ လျိုင်''': ကဆံင်စှ်ေဍာ် ကေုာံ ကဆံင်ကတဴ ဍေဟ်တအ်ဂှ် သဝ် ဗွဲမလောန် (ပါဲနူ ကာဗောန် မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် သၠုင်အိုတ်) ရ။ လျိုင် ဍေဟ်တအ် လေဝ် သာလောန် ရ。&lt;ref name=&quot;Wiberg2001&quot;&gt;Wiberg, Egon; Wiberg, Nils (2001). ''Inorganic Chemistry''. Academic Press. pp. 105–109.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ ==
ၜိုန်ရ ဒြပ်သ္အး ဟွံသေင်ကဵုလောဟ ဂှ် နွံ လၟိဟ် အောန် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ်တအ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ စက်ဝဲလောက (Universe) ရ။
* '''ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ကေုာံ ဟဳလဳယာမ်''': ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ သၞံင် ကေုာံ အာကာသ (ဂၠိုင်နူ ၉၉%) ရ။
* '''လတူတိ ကေုာံ ဍာ်''': လတူတိ (Crust) ပိုယ်ဂှ် လဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဓာတ် အံက်သဳဂျိန် (၄၆%) ဂၠိုင်အိုတ် ရ။ ဍာ် မှာသၟိတ် ဂှ် လဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ကေုာံ အံက်သဳဂျိန် ရ။
* '''လတူ ကျာ (Atmosphere)''': ကျာ ပိုယ် မယီုဒၟံင် ဂှ် လဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု နိုက်ထရဝ်ဂျိန် (၇၈%) ကေုာံ အံက်သဳဂျိန် (၂၁%) ရ။ ဒြပ်သ္အး ဟွံသေင်ကဵုလောဟ ဂမၠိုင် ဏအ်ဂှ် ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ဂၠးတိ ပိုယ် ဏအ် ရ။

== ၅။ ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဂကောံ ==
ဒြပ်သ္အး ၁၇ သာ် မစၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် ဟွံသေင်ကဵုလောဟ (Nonmetals) ဂှ် နွံ အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ရ:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! ဂၞန်အက်တောမ်
! ဒြပ်သ္အး
! သင်္ကေတ
! ဂကောံ (Group)
! ဗီုပြင် ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ဓမ္မတာ
|-
| 1 || [[ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်]] || H || 1 || ဓာတ်ကျာ
|-
| 2 || [[ဟဳလဳယာမ်]] || He || 18 || ဓာတ်ကျာ (ဓာတ်ဓါတ်)
|-
| 6 || [[ကာဗောန်]] || C || 14 || ခဲလောံ
|-
| 7 || [[နိုက်ထရဝ်ဂျိန်]] || N || 15 || ဓာတ်ကျာ
|-
| 8 || [[အံက်သဳဂျိန်]] || O || 16 || ဓာတ်ကျာ
|-
| 9 || [[ဖလဝ်ရေန်]] || F || 17 || ဓာတ်ကျာ (ဟာလဝ်ဂျေန်)
|-
| 10 || [[နဳယျိုန်]] || Ne || 18 || ဓာတ်ကျာ (ဓာတ်ဓါတ်)
|-
| 15 || [[ဖဝ်သဖဝ်ရပ်]] || P || 15 || ခဲလောံ
|-
| 16 || [[သာလ်ဖာ]] || S || 16 || ခဲလောံ
|-
| 17 || [[ကလဝ်ရေန်]] || Cl || 17 || ဓာတ်ကျာ (ဟာလဝ်ဂျေန်)
|-
| 18 || [[အာဂေန်]] || Ar || 18 || ဓာတ်ကျာ (ဓာတ်ဓါတ်)
|-
| 34 || [[သဳလဳနဳယာမ်]] || Se || 16 || ခဲလောံ
|-
| 35 || [[ဗရဝ်မိန်]] || Br || 17 || ဍာ် (ဟာလဝ်ဂျေန်)
|-
| 36 || [[ခရိပ်တောန်]] || Kr || 18 || ဓာတ်ကျာ (ဓာတ်ဓါတ်)
|-
| 53 || [[အာဲအဝ်ဒိန်]] || I || 17 || ခဲလောံ (ဟာလဝ်ဂျေန်)
|-
| 54 || [[ဇြဳနောန်]] || Xe || 18 || ဓာတ်ကျာ (ဓာတ်ဓါတ်)
|-
| 86 || [[ရေဒေါန်]] || Rn || 18 || ဓာတ်ကျာ (ဓာတ်ဓါတ်)
|}

== ၆။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် ==
ပရေင်ပတိတ် ဒြပ်သ္အး ဟွံသေင်ကဵုလောဟ ဂှ် နွံကဵု နဲကဲ တၞဟ်ခြာ ဗွဲမဂၠိုင်:
* '''ဓာတ်ကျာ ပ္ဍဲ လတူကျာ''': နိုက်ထရဝ်ဂျိန်၊ အံက်သဳဂျိန်၊ အာဂေန် တအ်ဂှ် ပတိတ် နူကဵု ဍာ်ကျာ (Liquid air) နကဵု လၟေင် Fractional distillation ရ။
* '''ဟာလဝ်ဂျေန်''': ကလဝ်ရေန် ဂှ် ပတိတ် နူ ဍာ်ၜဵု (NaCl) နကဵု လၟေင် လျးလလဳ ရ။ ဗရဝ်မိန် ဂှ် ပတိတ် နူ ဍာ်မှာသၟိတ် ကေုာံ ဍာ်လစ ၜဵု ရ။ အာဲအဝ်ဒိန် ဂှ် ပတိတ် နူ တၟအ်ၜဵု ကေုာံ ပ္ကဴမှာသၟိတ် (Seaweed) ရ။
* '''ခဲလောံ''': ကာဗောန် ဂှ် ခါဲပတိတ် နူ တၟအ်ချး ဟွံသေင်မ္ဂး တၟအ် ဗိုတ် ရ။ သာလ်ဖာ ဂှ် ခါဲပတိတ် နူ သၟဝ်တိ ဟွံသေင်မ္ဂး ကလိဂွံ နူ ပရေင် သ္ပသ္အး ဍာ်ကၠေင် ရ။ ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ဂှ် ပတိတ် နူ တၟအ် ဖဝ်သဖိတ် រ。&lt;ref name=&quot;Greenwood1997&quot;&gt;Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 35–40.&lt;/ref&gt;

== ၇။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် ==
ဟွံသေင်ကဵုလောဟ ဂှ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ကမၠောန် မၞိဟ် တအ်:
# '''ပရေင် တဵုလွဳ ကေုာံ ဓာတ်ဝေတ်''': နိုက်ထရဝ်ဂျိန်၊ ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ကေုာံ သာလ်ဖာ တအ်ဂှ် ဒှ် ဓာတ် အဓိက သွက်ဂွံ ကၠောန် ဓာတ်ဝေတ် တဵုလွဳ (Fertilizers) မဗ္စလွဳ မၞိဟ် အလုံဂၠးတိ ရ။
# '''စွမ်းအင် (Energy)''': ကာဗောန် (ချး၊ ဍာ်ကၠေင်) ကေုာံ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဂှ် ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် သွက် ဒြဟတ် စွမ်းအင် အလုံဂၠးတိ ရ။ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် လၟုဟ် လေဝ် စကာ နဒဒှ် ဒြဟတ် တၟိ (Hydrogen fuel) ရ။
# '''ရုင်စက် ဓာတုဗေဒ''': ကလဝ်ရေန် ဂှ် စကာ ကၠောန် ပလာသတေတ် (PVC)၊ ပရေင် သ္ပသ္အး ဍာ် ကေုာံ ဓာတ် ဂစိုတ် စၟ ရ။ အံက်သဳဂျိန် ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ပသဲမ္ၚိုဟ် ကေုာံ ရုင်ဂဥုဲ ရ။
# '''ကွတ်ပညာ တၟေင်''': ဓာတ်ဓါတ် (Noble gases) တအ်ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ လေဇာ၊ မပၟတ် ကေုာံ ပရေင် ဂဟဵု ပသဲ ရ။ သဳလဳနဳယာမ် ကေုာံ ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ ရုင်စက် Semiconductor ရ。

== ၈။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ ==
ဒြပ်သ္အး ဟွံသေင်ကဵုလောဟ ဂှ် ဒှ် သဇိုင် လဒက်ပ္တန် သွက် လမျီု သတ် (Basis of Life):
* '''ဒြပ်သ္အး ဇဳဝ (Biogenic elements)''': ကာဗောန်၊ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်၊ အံက်သဳဂျိန် ကေုာံ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် (CHON) ပန် သာ် ဏအ်ဂှ် လဒက်ပ္တန်လဝ် ဂၠိုင်နူ ၉၆% ဇမၞော်ဒြပ် ခန္ဓကာယ ပိုယ် ရ။ ဍေဟ်တအ် ဒက်ပ္တန်လဝ် DNA, ပရဝ်တိန်၊ ကေုာံ သဲလ် သီုဖအိုတ် ရ။
* '''ဓာတ် အဓိက တၞဟ်''': ဖဝ်သဖဝ်ရပ် ဂှ် ဒှ် ဓာတ် အဓိက သွက် ဇုတ်၊ ၚေက် ကေုာံ ဒြဟတ် (ATP) ရ။ သာလ်ဖာ ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရဝ်တိန်၊ တုဲ အာဲအဝ်ဒိန် ဂှ် ဒှ် ဓာတ် အဓိက သွက် ဂြိုဟ် တာဲရွိုက် (Thyroid) ရ။
ဟွံမဲ ကု ဒြပ်သ္အး ဟွံသေင်ကဵုလောဟ မ္ဂး လမျီု သတ် ဟွံမာန် က္တဵုဒှ် လးလး ရ。&lt;ref name=&quot;Williams2001&quot;&gt;Williams, R. J. P.; Fraústo da Silva, J. J. R. (2001). ''The Biological Chemistry of the Elements: The Inorganic Chemistry of Life''. Oxford University Press. pp. 10–15.&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် ==
ဟွံသေင်ကဵုလောဟ လ္ၚဵု တအ်ဂှ် နွံကဵု ဂျိ ဟွံသေင်မ္ဂး အန္တရာယ် ဇၞော်လောန်:
* '''ဟာလဝ်ဂျေန် (Halogens)''': ဖလဝ်ရေန် ကေုာံ ကလဝ်ရေန် ဂှ် ဒှ် ဓာတ်ကျာ မၞုံကဵု ဂျိ ဇၞော်လောန် တုဲ စံင်ပလီု ဖျုန် ကေုာံ ကသအ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ရ။
* '''ဓာတ်ကျာ အန္တရာယ်''': ဓာတ်ကျာ CO (Carbon monoxide) မက္တဵုဒှ် နူ ကာဗောန် တူ ဟွံအိုတ် ဂှ် ဒှ် ဂျိ မဂစိုတ် လမျီု လောဲသွာ ရ။ ဓာတ်ကျာ ရေဒေါန် (Radon) ဂှ် ဒှ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ် မပတိုန်ကဵု ယဲ ကေန်သာ ကသအ် ရ။
* '''ပရေင် ခတိုဟ်''': ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဂှ် လေပ် တူပၟတ် ကေုာံ ခတိုဟ် လောဲသွာ ပ္ဍဲ ကျာ ရ။ 

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု လောဟ ကေုာံ လောဟကဝက် ==
ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး:
* '''ကု လောဟ (Metals)''': လောဟ ဗွဲမဂၠိုင် (ဥပမာ- ပသဲ၊ ထဝ်) ဂှ် မ္ၚိုဟ်၊ လေပ် ပၠးဒှ် ဇုက်၊ ကၠောအ် လလဳ ခိုဟ် ကေုာံ လေပ် ပတိတ် အဳလက်ထရွန် ရ။ ဟွံသေင်ကဵုလောဟ ဂှ် တၞဟ်ခြာ သီုဖအိုတ် (ဒစးဒုင်)၊ ဍေဟ်တအ် ဟွံကၠောအ် လလဳ၊ ထကးလောဲ ကေုာံ လေပ် ဇြောတ်ကေတ် အဳလက်ထရွန် ရ။
* '''ကု လောဟကဝက် (Metalloids)''': လောဟကဝက် (ဥပမာ- သဳလဳကောန်၊ ဂျာမေနဳယာမ်) ဂှ် နွံ အကြာ လောဟ ကဵု ဟွံသေင်ကဵုလောဟ ရ။ ဍေဟ်တအ် လေပ် ကၠောအ် လလဳ ညိည (Semiconductors) တုဲ နွံ ဗီုပြင် လျး လောဟ ကီုလေဝ် အခိုက် ဓာတု ဍေဟ်တအ် ဂှ် ကြပ် ကု ဟွံသေင်ကဵုလောဟ ဂၠိုင်နူ ရ。&lt;ref name=&quot;Cotton1999&quot;&gt;Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley &amp; Sons. pp. 50–55.&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး}}

[[ကဏ္ဍ:ဟွံသေင်ကဵုလောဟဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>d74yd2udvfzvq8uj7mnb63yaij5g0r6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အာန်တိုန် လာဗွိုင်သဳယာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12761</id>
    <revision>
      <id>59115</id>
      <timestamp>2026-10-25T05:16:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox scientist | name = အာန်တိုန် လာဗွိုင်သဳယာ | native_name = Antoine-Laurent de Lavoisier | image = [[File:Antoine_lavoisier_color.jpg|250px|alt=အာန်တိုန် လာဗွိုင်သဳယာ]] | caption = အာန်တိုန် လာဗွိုင်သဳယာ (၁၇၄၃–၁၇၉၄) | birth_date = ၂၆ အဝ်ဂေတ် ၁၇၄...&quot;</comment>
      <origin>59115</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23945" sha1="6pma1w5l10fl5y8xkp02j67hd3nvxpw" xml:space="preserve">{{Infobox scientist
| name = အာန်တိုန် လာဗွိုင်သဳယာ
| native_name = Antoine-Laurent de Lavoisier
| image = [[File:Antoine_lavoisier_color.jpg|250px|alt=အာန်တိုန် လာဗွိုင်သဳယာ]]
| caption = အာန်တိုန် လာဗွိုင်သဳယာ (၁၇၄၃–၁၇၉၄)
| birth_date = ၂၆ အဝ်ဂေတ် ၁၇၄၃
| birth_place = ပါရဳ, [[ဍုင်ပြင်သေတ်]] (Kingdom of France)
| death_date = ၈ မေ ၁၇၉၄ (အာယုက် ၅၀)
| death_place = ပါရဳ, [[ဍုင်ပြင်သေတ်]] (First French Republic)
| death_cause = ဒးဒုင် ကုတ်က္ဍိုပ် (Guillotine)
| citizenship = ပြင်သေတ်
| fields = [[ဓာတုဗေဒ]], [[ဇဳဝဗေဒ]], ဘဏ္ဍာရေး
| known_for = - သၞောဝ် ပရေင် တန်တဴ ဇမၞော်ဒြပ် (Law of conservation of mass)&lt;br&gt;- စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ခုတ်ယၟု [[အံက်သဳဂျိန်]] ကေုာံ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်&lt;br&gt;- ပလီုကၠေအ် သီအိုရဳ Phlogiston&lt;br&gt;- ခၞံဗဒှ် စရင် [[ဒြပ်သ္အး]] ခေတ်တၟိ ပထမအိုတ်&lt;br&gt;- လဒက်ပ္တန် ပရေင် စၟတ်သမ္တီ လျိုင်မေထရစ်
| spouse = [[Marie-Anne Pierrette Paulze]] (စှ်ေစိုတ် ၁၇၇၁)
}}

'''အာန်တိုန်-လဝ်ရီု ဒေဝ် လာဗွိုင်သဳယာ''' ({{lang-en|Antoine-Laurent de Lavoisier}}, ၂၆ အဝ်ဂေတ် ၁၇၄၃ – ၈ မေ ၁၇၉၄) ဝွံ ဒှ် သၟာသိပ္ပံ ကေုာံ သၟာဓာတုဗေဒ ဂကူပြင်သေတ် မပြာကတ်တုဲ ညးဂှ် ဂၠးတိ စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် &quot;မအံက် ဓာတုဗေဒ ခေတ်တၟိ&quot; (Father of modern chemistry) ရ။ ညးဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မပြံင်လှာဲကၠေအ် ဝင် ဓာတုဗေဒ နူကဵု ပရေင် လ္ၚတ် အခိုက်အလိုက် သာမည (Qualitative) ညံင်ဂွံ ဒှ်အာ ပရေင် လ္ၚတ် မၞုံကဵု ဇမၞော် လၟိဟ် ကေုာံ လျိုင် တိက်တ်တ် (Quantitative) မွဲရ။ 

ကမၠောန် အဓိက ညးမကၠောန်လဝ်ဂှ် ဒှ် ပရေင် ဂၠာဲဆဵု ဒဒှ်ရ ဓာတ်ကျာ အံက်သဳဂျိန် ဂှ် ကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲ ပရေင် တူပၟတ် (Combustion) ရ။ ညးဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မခုတ်လဝ် ယၟု ဓာတ်ကျာ အံက်သဳဂျိန် (၁၇၇၈) ကေုာံ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် (၁၇၈၃) တုဲ ညး ပလီုကၠေအ် သီအိုရဳ Phlogiston (ဖလဝ်ဂျေတ်သတောန်) မဒှ် သီအိုရဳ ညးတအ် ပတှ်ေလဝ် ပ္ဍဲ ခေတ်တြေံဂှ်ရ။ ပါဲနူဂှ် ညး ခၞံဗဒှ်လဝ် စရင် [[ဒြပ်သ္အး]] (Elements) ပထမအိုတ် ကေုာံ ပတိုန်ထ္ၜး သၞောဝ် ပရေင် တန်တဴ ဇမၞော်ဒြပ် (Law of Conservation of Mass) ရ။ ၜိုန်ရ ညး ကၠောန်လဝ် ကမၠောန် သိပ္ပံ မဇၞော်ကဵု ဒြဟတ် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ အခိင် ပရေင် ကလိုက်ကမဵု ပြင်သေတ် (French Revolution) ဂှ် ဟိုတ်နူ ညး ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ အုပ်ဓုပ် အခေါန် (Ferme Générale) ဂှ်ရ ညး ဒးဒုင် ဖျေံအမိင် ဂစိုတ် နကဵု စက် ကုတ်က္ဍိုပ် (Guillotine) ရ။

== ၁။ ပထမ အဝဲ ကေုာံ ပရေင်ပညာ (Early life and education) ==
အာန်တိုန် လာဗွိုင်သဳယာ ဂှ် သၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲ ဍုင် ပါရဳ၊ ဍုင်ပြင်သေတ် ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၂၆ အဝ်ဂေတ် ၁၇၄၃ ရ။ ညးဝွံ ကၠုင်နူ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် သိုက်လှိင် ကေုာံ မၞုံကဵု ပရေင် သြန်ဘဏ္ဍာ ခိုင်ကၠိုက် မွဲရ။ အပါညး ဒှ် သၟာသၞောဝ် (Lawyer) ပ္ဍဲ ရုင်ဗစာ ပါလဳမာန် ပ္ဍဲ ပါရဳ (Parlement of Paris) ရ။ အခိင် ညး ကလိဂွံ အာယုက် မသုန် သၞာံ ဂှ် မိညး စုတိအာ တုဲ ညး ကလိဂွံ အာဲကၟာဲ သြန် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၅၄ အခိင် အာယုက် ၁၁ သၞာံ၊ ညး တိုန် ဘာ ကဝ်လိက် College Mazarin ရ။ ပ္ဍဲ ဘာဏအ် ညး လ္ၚတ် ပရေင် ဓာတုဗေဒ၊ ရုက္ခဗေဒ၊ နက္ခတ္တဗေဒ ကေုာံ သင်္ချာ ရ။ ၜိုန်ရ ညး စိုတ်လုပ်စ ပ္ဍဲ သိပ္ပံ ကီုလေဝ်၊ အတိုင် ပၟိက် မိမ ညးတအ် ညး ဆက် တိုန် ဘာ သၞောဝ်ဥပဒေ တုဲ ကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ ဥပဒေ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၆၃ ရ။ ဆဂး ညး ဟွံကေင် ကၠောန် ကမၠောန် သၟာသၞောဝ် လးလး ရ။ စၞးဂှ် ညး ဆက်လ္ၚတ် သိပ္ပံ နကဵု ပရေင် ထံက်ပင် နူ သၟာသိပ္ပံ ပြာကတ် ဗီုကဵု Guillaume François Rouelle တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Donovan1996&quot;&gt;Donovan, Arthur (1996). ''Antoine Lavoisier: Science, Administration and Revolution''. Cambridge University Press. pp. 15–22.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ကမၠောန် သၟာသိပ္ပံ ကေုာံ ဝင် (Early scientific work and history) ==
ကမၠောန် သုတေသန ပထမအိုတ် သွက် လာဗွိုင်သဳယာ ဂှ် ဒှ် ပရေင် လ္ၚတ် ဓာတုဗေဒ မဆေင်ကဵု တၟအ် (Geology) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၆၄ ညး ပတိုန်ထ္ၜး လိက်စံင် မဆေင်ကဵု ပရေင် ဓာတု ဓါတ် ကာလ်သဳယာမ် သာလ်ဖိတ် (Gypsum) ကု ဂကောံ အကေဒမဳ သိပ္ပံ ပြင်သေတ် (French Academy of Sciences) ရ။ 

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၆၆ ဂှ်၊ ညး ကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ ထဝ် နူကဵု သၟိင် ပြင်သေတ် သွက် ပရေင် ကသပ် ညး မချူလဝ် နဲကဲ သွက်ဂွံ ပခိုဟ်ပတိုန် လျး မပၟတ် ဂၠံင် (Street lighting) ပ္ဍဲ ဍုင် ပါရဳ ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၆၈၊ အခိင် ညး ကလိဂွံ အာယုက် ၂၅ သၞာံ ဓဝ်ဂှ်၊ ညး ဒးဒုင် ရုဲစှ် နဒဒှ် ကောန်ဂကောံ ပ္ဍဲ ဂကောံ အကေဒမဳ သိပ္ပံ ပြင်သေတ် (Academy of Sciences) ဟိုတ်နူ ပရေင် လ္ၚတ် ညး ပ္ဍဲ ဝင်တိ ရ။ ပ္ဍဲ အခိင်ဂှ် ပရေင် လ္ၚတ် နာနာ ဗီုကဵု ပသဲဒဇက်ပသဲ (Magnet) ကေုာံ လလဳ လေဝ် ဇၞော်မောဝ် ကၠုင်ဒၟံင် ပ္ဍဲ ယူရောပ် ကီုရ၊ ဆဂး လာဗွိုင်သဳယာ ဂှ် ညး ရုဲစှ် လ္ၚတ် ပရေင် ဓာတုဗေဒ အဓိက ရ။

== ၃။ ပရေင် ဂၠာဲဆဵု ဓာတ်ကျာ အံက်သဳဂျိန် ကေုာံ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် (Discovery of Oxygen and Hydrogen) ==
ပ္ဍဲ ခေတ်ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ တအ် ပတှ်ေလဝ် ဒဒှ်ရ အရာ မတူပၟတ် ဂွံ တအ်ဂှ် နွံကဵု ဓာတ်မွဲ မကော်ဂး &quot;Phlogiston&quot; (ဖလဝ်ဂျေတ်သတောန်) တုဲ အခိင် တူပၟတ် ဓာတ်ဂှ် တိတ်အာ နူ အရာဂှ် ရောင်။ လာဗွိုင်သဳယာ ဟွံဒုင်တဲ သီအိုရဳ ဏအ် ရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၇၄ ဂှ်၊ ညးစမ်ၜတ် ပရေင် တူပၟတ် လောဟ ဗီုကဵု ဖကောဝ် (Lead) ကေုာံ သြန် ပ္ဍဲ ဖန်စွံ မကၟာတ်လဝ် (Closed vessels) ရ။ ညး ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ကြဴနူ တူပၟတ် တုဲ လျိုင် လောဟ ဂှ် ဇြိုင်တိုန် ရ။ ယဝ်ရ ဓာတ် Phlogiston တိတ်အာမ္ဂး လျိုင် သ္ဒး သာအာ ရောင်။ သၟာသိပ္ပံ အင်္ဂလိက် Joseph Priestley ဆဵုလဝ် ဓာတ်ကျာ တၟိ မွဲ (ညးကော်စ Dephlogisticated air) တုဲ ဟီုလဴကဵု လာဗွိုင်သဳယာ ရ။ လာဗွိုင်သဳယာ စမ်ၜတ် ဆက်တုဲ ညး ပဒတန် ဒဒှ်ရ လောဟ တအ် တူပၟတ် တုဲ လျိုင် ဇြိုင်တိုန် ဂှ် ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဇြောတ်ကေတ် ဓာတ်ကျာ ဏအ် နူ ကျာ ရ။ ညး ခုတ်လဝ် ယၟု ဓာတ်ကျာ ဏအ် &quot;Oxygen&quot; (အံက်သဳဂျိန် - မပတိတ် ဓါတ်ဖျး) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၇၈ ရ။ တုဲပၠန် ညး စမ်ၜတ် ဓာတ်ကျာ မတူပၟတ် ဂွံ မွဲပၠန် တုဲ ခုတ်လဝ် ယၟု &quot;Hydrogen&quot; (ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် - မပတိတ် ဍာ်) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၈၃ ရ。&lt;ref name=&quot;Holmes1985&quot;&gt;Holmes, Frederic L. (1985). ''Lavoisier and the Chemistry of Life: An Exploration of Scientific Creativity''. University of Wisconsin Press. pp. 112–118.&lt;/ref&gt;

== ၄။ သၞောဝ် ပရေင် တန်တဴ ဇမၞော်ဒြပ် (Law of Conservation of Mass) ==
လာဗွိုင်သဳယာ ဂှ် စကာ ကိရိယာ စမ်လျိုင် (Balance) မၞုံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် ဇြိုဟ်နက် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ဇၟာပ် ပရေင် စမ်ၜတ် ညး ရ။ ညး စမ်ၜတ် ပရေင် ပြံင်လှာဲ ဓာတုဗေဒ အပ္ဍဲ ဖန် မကၟာတ်လဝ် (Closed system) ညံင် ကျာ ဟွံဂွံ လုပ်တိတ် ရ။ 

ညး ဂွံဆဵုကေတ် ဒဒှ်ရ ၜိုန်ရ အရာ တအ် ပြံင်လှာဲ ဗီုပြင် ဟွံသေင်မ္ဂး အသာ် အခိင် က္တဵုဒှ် လၟေင်ဓာတု (Chemical reaction) ကီုလေဝ်၊ လျိုင် အလုံမွဲ (Total mass) ဂှ် ဟွံပြံင်လှာဲ လးလး ရ။ လျိုင် ဓာတ် မလုပ် (Reactants) ကဵု လျိုင် ဓာတ် မတိတ် (Products) ဂှ် တုပ် သၟဟ် လၟိုန် ရ။ ညး စၟတ်သမ္တီလဝ် သၞောဝ် ဏအ် နဒဒှ် &quot;Law of Conservation of Mass&quot; (သၞောဝ် ပရေင် တန်တဴ ဇမၞော်ဒြပ်) တုဲ ညး ချူလဝ် ဒဒှ်ရ &quot;အရာ မွဲမွဲ ဟွံလေပ် က္တဵုဒှ် တၟိ၊ ကေုာံ ဟွံလေပ် လီုလာ် အိုတ်အာ ပ္ဍဲ လၟေင် ဓာတုဗေဒ&quot; ရ။ သၞောဝ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ဓာတုဗေဒ ခေတ်တၟိ ရ။

== ၅။ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး ပထမ (First list of elements) ==
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၈၉၊ လာဗွိုင်သဳယာ တြးပတိတ် လိက်အုပ် မၞုံယၟု ''Traité Élémentaire de Chimie'' (သဇိုင် ဓာတုဗေဒ) ရ။ လိက်အုပ်ဝွံ ဒှ် လိက်အုပ် ပြကိုဟ် ဓာတုဗေဒ ခေတ်တၟိ ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။

ပ္ဍဲ လိက်အုပ်ဏအ်၊ ညး ပံက်လဝ် အဓိပ္ပါယ် &quot;[[ဒြပ်သ္အး]]&quot; (Element) ဗွဲမကၠးဖ္ဍး ဒဒှ်ရ ဒြပ်သ္အး ဂှ် ဒှ် ဒြပ် မဟွံမာန် ပါ်ပတိတ် နကဵု လၟေင် ဓာတု ဓမ္မတာ ရ။ ညး သီု ခၞံဗဒှ် စရင် ဒြပ်သ္အး ပထမအိုတ် မပါလုပ် ဓာတ် ၃၃ သာ် ရ။ ပ္ဍဲ စရင် ဏအ် ပါလုပ် ဓာတ်ကျာ အံက်သဳဂျိန်၊ နိုက်ထရဝ်ဂျိန်၊ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်၊ ဖဝ်သဖဝ်ရပ်၊ မာကျူရဳ၊ ဇြေခ် ကေုာံ လောဟ တၞဟ်တအ် ရ။ ၜိုန်ရ ပ္ဍဲ စရင် ညး ဂှ် လျး (Light) ကဵု ဓါတ်ဂမ္တဴ (Caloric) တအ် ပါလုပ်ဒၟံင် နဒဒှ် ဒြပ်သ္အး (မဒှ် အရာ ဗၠေတ်) ကီုလေဝ်၊ စရင် ဏအ် ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] (Periodic table) အနာဂတ် ရ。&lt;ref name=&quot;Siegfried1982&quot;&gt;Siegfried, Robert (1982). &quot;Lavoisier's Table of Simple Substances: Its Origin and Interpretation&quot;. ''Ambix''. 29 (1): 29–48.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ပရေင် လ္ၚတ် ဒြပ် မတူပၟတ် (Combustion and Respiration) ==
လာဗွိုင်သဳယာ ညး သီု လ္ၚတ် ပရေင် ဇဳဝဗေဒ (Biology) မဆေင်ကဵု ပရေင် ယီု (Respiration) ပ္ဍဲ သတ် (Organisms) တအ်ရ။

ညး စမ်ၜတ် ကု သတ် ကေုာံ မၞိဟ် တုဲ၊ ညး ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေင် ယီု ဂှ် ဒှ် ပရေင် တူပၟတ် (Combustion) အလုံမွဲ ဗီုပြင် မပြဟ် ကေုာံ သာ ရ။ သတ် တအ် ဇြောတ်ကေတ် အံက်သဳဂျိန် ပ္ဍဲ [[သဲလ်]] (Cells) ခန္ဓကာယ တုဲ၊ အံက်သဳဂျိန် ဂှ် စံင်ပလီု ဓာတ် ကာဗောန် မပါလုပ် ပ္ဍဲ စၞစ တုဲ ပတိတ် ဓာတ်ကျာ Carbon dioxide ကေုာံ ဒြဟတ် ဂမ္တဴ ရ။ ပရေင် လ္ၚတ် ဏအ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ လၟေင် ဇဳဝဗေဒ ပ္ဍဲ သတ် ဂှ် က္တဵုဒှ် အတိုင် သၞောဝ် ဓာတုဗေဒ သဘာဝ ဍိုက်ပေင် ရ။

== ၇။ ကမၠောန် ပရေင် မေထရစ် (Metric system) ကေုာံ ပရေင် အုပ်ဓုပ် (Administrative work) ==
လာဗွိုင်သဳယာ ဂှ် ပါဲနူ ကမၠောန် သိပ္ပံ တုဲ၊ ညး သီု ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင် အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ဘဏ္ဍာရေး ဍုင် ပြင်သေတ် ရ။ 
ညး ဒှ် ကောန်ဂကောံ ပ္ဍဲ ဂကောံ Ferme Générale မဒှ် ဂကောံ မပကောံ အခေါန် သွက် သၟိင် ပြင်သေတ် ရ။ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ဏအ် ညး သီု ကၠောန်လဝ် ပရေင် သြိုင်ခၞံ ကၟာင် ဍုင် ပါရဳ (Wall of the Farmers-General) သွက်ဂွံ ကေတ် အခေါန် ကပေါတ် မလုပ် ဍုင် ရ။ 

ပါဲနူဂှ်၊ ညး ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ကမ္မတဳ သွက်ဂွံ လဒက်ပ္တန် ပရေင် စၟတ်သမ္တီ လျိုင် ကေုာံ ဇမၠိင် တၟိ မကော်ဂး &quot;Metric system&quot; (စနစ် မေထရစ်) ရ။ ညး ကၠောန် သုတေသန သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ လျိုင် မွဲ ကဳလဝ်ဂရာမ် (Kilogram) ကေုာံ ပရေင် တော် ဂမ္တဴ ပ္ဍဲ [[ဒဳဂရဳ]] (Degrees) တအ် ညံင်ဂွံ တန်တဴ အလုံမွဲဂၠးတိ ရ。&lt;ref name=&quot;Alder2002&quot;&gt;Alder, Ken (2002). ''The Measure of All Things: The Seven-Year Odyssey and Hidden Error That Transformed the World''. Free Press. pp. 85–92.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ဇြဟတ် ကောန်ဗြဴ မာရဳ အာန်နဳ (Contribution of Marie-Anne Paulze) ==
ပရေင် အံင်ဇၞး လာဗွိုင်သဳယာ ဂှ် ဟွံမာန် က္တဵုဒှ် ယဝ်ရ ဟွံမဲ ကု အရီုအဗင် နူ ကောန်ဗြဴ ညး [[Marie-Anne Pierrette Paulze]] (မာရဳ-အာန်နဳ ပေါလ်ဇြဳ) ရ။ ညးတအ် စှ်ေစိုတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၇၁ အခိင် မာရဳ အာယုက် ၁၃ သၞာံ ဓဝ်ရ။

မာရဳ အာန်နဳ ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် မစိစောန် ပ္ဍဲ အရေဝ် အင်္ဂလိက် ကေုာံ လေတ္တေန် တုဲ၊ ညး ကၠာဲစၠောအ်ကဵု လိက်စံင် သိပ္ပံ နူ အင်္ဂလာန် (ဗီုကဵု လိက် Priestley ကေုာံ Cavendish) ညံင် တၠသ္ၚိ ညး ဂွံ ဗှ် လ္ၚတ် မာန်ရ။ တုဲပၠန် ညး လ္ၚတ် ပါန်ခဳ ကေုာံ ဓဇက်ကဵု ဗီုရုပ် ကိရိယာ စမ်ၜတ် (Diagrams) သွက် လိက်အုပ် ''Traité Élémentaire de Chimie'' အလုံမွဲ ရ။ ညး သီု ဒှ် မၞိဟ် မချူစၟတ်သမ္တီ အလုံမွဲ ပရေင် စမ်ၜတ် ဓာတု ပ္ဍဲ ရုင်စမ်ၜတ် ညးတအ် လၟိုန်ရ။

== ၉။ ပြသၞာ ဍုင် ကေုာံ လီုဇဳဝိတ (French Revolution and Execution) ==
ပ္ဍဲ အခိင် ပြသၞာ ကလိုက်ကမဵု ပြင်သေတ် (French Revolution) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၈၉ ဂှ်၊ မၞိဟ်တအ် ထေဲထုတ် ကု သၟိင် ကေုာံ ဂကောံ အုပ်ဓုပ် အခေါန် (Ferme Générale) ဗွဲမလောန် ရ။ ၜိုန်ရ လာဗွိုင်သဳယာ ဂှ် ဒှ် သၟာသိပ္ပံ မကၠောန်လဝ် ဖဵု သွက် ဍုင် ကီုလေဝ်၊ ဟိုတ်နူ ညး ဒှ် ကောန်ဂကောံ ပ္ဍဲ Ferme Générale ကေုာံ ဒှ် မၞိဟ် သိုက်လှိင် မွဲ ဂှ်ရ၊ ညး လေဝ် ဒးဒုင် ရပ် ပ္ဍဲ အခိင် ဥတု ဖေက်လကိုတ် (Reign of Terror) ရ။

ပ္ဍဲ ၈ မေ ၁၇၉၄ ဂှ်၊ လာဗွိုင်သဳယာ ကေုာံ ညး ပါလုပ် ပ္ဍဲ Ferme Générale သီုဖအိုတ် ၂၈ တၠ တအ် ဒးဒုင် ဖျေံအမိင် ဂစိုတ် နကဵု စက် ကုတ်က္ဍိုပ် (Guillotine) ရ။ လဴပြာကတ် ဒၟံင် ဒဒှ်ရ အခိင် ညး အာတ်မိက် သွက်ဂွံ ဆက်ကၠောန် ပရေင် စမ်ၜတ် သိပ္ပံ ညိ ဏီ ဂှ်၊ သၟာသၞောဝ် တရား ဟီုကလေင် ဒဒှ်ရ &quot;သမ္မတရး (Republic) ဏအ် ဟွံနွံပၟိက် သၟာသိပ္ပံ&quot; (The Republic has no need of scientists) ရ。&lt;ref name=&quot;Guerlac1975&quot;&gt;Guerlac, Henry (1975). ''Antoine-Laurent Lavoisier: Chemist and Revolutionary''. Charles Scribner's Sons. pp. 130–135.&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ အာဲကၟာဲ ကေုာံ ဖိုလ် (Legacy and Impact) ==
ပရေင် စုတိ လာဗွိုင်သဳယာ ဂှ် ဒှ် လေင်ဆောမ် ဇၞော်အိုတ် မွဲ သွက် သိပ္ပံ ဂၠးတိ ရ။ သၟာသင်္ချာ ပြင်သေတ် Joseph-Louis Lagrange ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ &quot;သွက်ဂွံ ကုတ်က္ဍိုပ် ညးမွဲ ဂှ် ကေတ် အခိင် ဆ မွဲ စက္က ဓဝ်ရ၊ ဆဂး သွက်ဂွံ ကလိဂွံ က္ဍဟ် ဗီု ညး ဏအ် မွဲပၠန် ဂှ် ကၠံသၞာံ လေဝ် ဟွံရုံဂှ်ရ&quot; ရ။

အာဲကၟာဲ အဓိက လာဗွိုင်သဳယာ ဂှ် ဒှ် ပရေင် ပြံင်လှာဲ ဓာတုဗေဒ (Chemical Revolution) ရ။ ညး ပတိုန်ထ္ၜး နဲကဲ စမ်ၜတ် မၞုံကဵု စၟတ်သမ္တီ လျိုင် မတန်တဴ၊ သၞောဝ် ပရေင် တန်တဴ ဇမၞော်ဒြပ်၊ ကေုာံ ခုတ်ယၟု ဒြပ်သ္အး မဒှ် သဇိုင် သွက် ဓာတုဗေဒ ခေတ်လၟုဟ် ရ။ သွက်ဂွံ သ္ပဂုဏ်စရာဲ ကု ညး၊ ယၟု ညး ဂှ် ဒှ် ယၟု မွဲ ပ္ဍဲအကြာ ယၟု သၟာသိပ္ပံ ၇၂ တၠ မချူလဝ် ပ္ဍဲ ပသဲ ဒယိုင် တာဝါ အဳဖဴ (Eiffel Tower) ပ္ဍဲ ဍုင် ပါရဳ ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

[[ကဏ္ဍ:ဓာတုဗေဒ]]
[[ကဏ္ဍ:သၟာသိပ္ပံ ပြင်သေတ်]]
[[ကဏ္ဍ:၁၇၄၃ သၠးဂၠံဂဝ်]]
[[ကဏ္ဍ:၁၇၉၄ စုတိ]]</text>
      <sha1>6pma1w5l10fl5y8xkp02j67hd3nvxpw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59129</id>
      <parentid>59115</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T07:56:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59129</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23944" sha1="4zts4kcnf8h14s7m5vc05rvr392nycg" xml:space="preserve">{{Infobox scientist
| name = အာန်တိုန် လာဗွိုင်သဳယာ
| native_name = Antoine-Laurent de Lavoisie
| image = [[File:Antoine_lavoisier_color.jpg|250px|alt=အာန်တိုန် လာဗွိုင်သဳယာ]]
| caption = အာန်တိုန် လာဗွိုင်သဳယာ (၁၇၄၃–၁၇၉၄)
| birth_date = ၂၆ အဝ်ဂေတ် ၁၇၄၃
| birth_place = ပါရဳ, [[ဍုင်ပြင်သေတ်]] (Kingdom of France)
| death_date = ၈ မေ ၁၇၉၄ (အာယုက် ၅၀)
| death_place = ပါရဳ, [[ဍုင်ပြင်သေတ်]] (First French Republic)
| death_cause = ဒးဒုင် ကုတ်က္ဍိုပ် (Guillotine)
| citizenship = ပြင်သေတ်
| fields = [[ဓာတုဗေဒ]], [[ဇဳဝဗေဒ]], ဘဏ္ဍာရေး
| known_for = - သၞောဝ် ပရေင် တန်တဴ ဇမၞော်ဒြပ် (Law of conservation of mass)&lt;br&gt;- စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ခုတ်ယၟု [[အံက်သဳဂျိန်]] ကေုာံ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်&lt;br&gt;- ပလီုကၠေအ် သဳအိုရဳ Phlogiston&lt;br&gt;- ခၞံဗဒှ် စရင် [[ဒြပ်သ္အး]] ခေတ်တၟိ ပထမအိုတ်&lt;br&gt;- လဒက်ပ္တန် ပရေင် စၟတ်သမ္တီ လျိုင်မေထရစ်
| spouse = [[Marie-Anne Pierrette Paulze]] (စှ်ေစိုတ် ၁၇၇၁)
}}

'''အာန်တိုန်-လဝ်ရီု ဒေဝ် လာဗွိုင်သဳယာ''' ({{lang-en|Antoine-Laurent de Lavoisier}}, ၂၆ အဝ်ဂေတ် ၁၇၄၃ – ၈ မေ ၁၇၉၄) ဝွံ ဒှ် သၟာသိပ္ပံ ကေုာံ သၟာဓာတုဗေဒ ဂကူပြင်သေတ် မပြာကတ်တုဲ ညးဂှ် ဂၠးတိ စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် &quot;မအံက် ဓာတုဗေဒ ခေတ်တၟိ&quot; (Father of modern chemistry) ရ။ ညးဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မပြံင်လှာဲကၠေအ် ဝင် ဓာတုဗေဒ နူကဵု ပရေင် လ္ၚတ် အခိုက်အလိုက် သာမည (Qualitative) ညံင်ဂွံ ဒှ်အာ ပရေင် လ္ၚတ် မၞုံကဵု ဇမၞော် လၟိဟ် ကေုာံ လျိုင် တိက်တ်တ် (Quantitative) မွဲရ။ 

ကမၠောန် အဓိက ညးမကၠောန်လဝ်ဂှ် ဒှ် ပရေင် ဂၠာဲဆဵု ဒဒှ်ရ ဓာတ်ကျာ အံက်သဳဂျိန် ဂှ် ကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲ ပရေင် တူပၟတ် (Combustion) ရ။ ညးဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မခုတ်လဝ် ယၟု ဓာတ်ကျာ အံက်သဳဂျိန် (၁၇၇၈) ကေုာံ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် (၁၇၈၃) တုဲ ညး ပလီုကၠေအ် သဳအိုရဳ Phlogiston (ဖလဝ်ဂျေတ်သတောန်) မဒှ် သဳအိုရဳ ညးတအ် ပတှ်ေလဝ် ပ္ဍဲ ခေတ်တြေံဂှ်ရ။ ပါဲနူဂှ် ညး ခၞံဗဒှ်လဝ် စရင် [[ဒြပ်သ္အး]] (Elements) ပထမအိုတ် ကေုာံ ပတိုန်ထ္ၜး သၞောဝ် ပရေင် တန်တဴ ဇမၞော်ဒြပ် (Law of Conservation of Mass) ရ။ ၜိုန်ရ ညး ကၠောန်လဝ် ကမၠောန် သိပ္ပံ မဇၞော်ကဵု ဒြဟတ် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ အခိင် ပရေင် ကလိုက်ကမဵု ပြင်သေတ် (French Revolution) ဂှ် ဟိုတ်နူ ညး ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ အုပ်ဓုပ် အခေါန် (Ferme Générale) ဂှ်ရ ညး ဒးဒုင် ဖျေံအမိင် ဂစိုတ် နကဵု စက် ကုတ်က္ဍိုပ် (Guillotine) ရ။

== ၁။ ပထမ အဝဲ ကေုာံ ပရေင်ပညာ (Early life and education) ==
အာန်တိုန် လာဗွိုင်သဳယာ ဂှ် သၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲ ဍုင် ပါရဳ၊ ဍုင်ပြင်သေတ် ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၂၆ အဝ်ဂေတ် ၁၇၄၃ ရ။ ညးဝွံ ကၠုင်နူ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် သိုက်လှိင် ကေုာံ မၞုံကဵု ပရေင် သြန်ဘဏ္ဍာ ခိုင်ကၠိုက် မွဲရ။ အပါညး ဒှ် သၟာသၞောဝ် (Lawyer) ပ္ဍဲ ရုင်ဗစာ ပါလဳမာန် ပ္ဍဲ ပါရဳ (Parlement of Paris) ရ။ အခိင် ညး ကလိဂွံ အာယုက် မသုန် သၞာံ ဂှ် မိညး စုတိအာ တုဲ ညး ကလိဂွံ အာဲကၟာဲ သြန် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၅၄ အခိင် အာယုက် ၁၁ သၞာံ၊ ညး တိုန် ဘာ ကဝ်လိက် College Mazarin ရ။ ပ္ဍဲ ဘာဏအ် ညး လ္ၚတ် ပရေင် ဓာတုဗေဒ၊ ရုက္ခဗေဒ၊ နက္ခတ္တဗေဒ ကေုာံ သင်္ချာ ရ။ ၜိုန်ရ ညး စိုတ်လုပ်စ ပ္ဍဲ သိပ္ပံ ကီုလေဝ်၊ အတိုင် ပၟိက် မိမ ညးတအ် ညး ဆက် တိုန် ဘာ သၞောဝ်ဥပဒေ တုဲ ကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ ဥပဒေ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၆၃ ရ။ ဆဂး ညး ဟွံကေင် ကၠောန် ကမၠောန် သၟာသၞောဝ် လးလး ရ။ စၞးဂှ် ညး ဆက်လ္ၚတ် သိပ္ပံ နကဵု ပရေင် ထံက်ပင် နူ သၟာသိပ္ပံ ပြာကတ် ဗီုကဵု Guillaume François Rouelle တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Donovan1996&quot;&gt;Donovan, Arthur (1996). ''Antoine Lavoisier: Science, Administration and Revolution''. Cambridge University Press. pp. 15–22.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ကမၠောန် သၟာသိပ္ပံ ကေုာံ ဝင် (Early scientific work and history) ==
ကမၠောန် သုတေသန ပထမအိုတ် သွက် လာဗွိုင်သဳယာ ဂှ် ဒှ် ပရေင် လ္ၚတ် ဓာတုဗေဒ မဆေင်ကဵု တၟအ် (Geology) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၆၄ ညး ပတိုန်ထ္ၜး လိက်စံင် မဆေင်ကဵု ပရေင် ဓာတု ဓါတ် ကာလ်သဳယာမ် သာလ်ဖိတ် (Gypsum) ကု ဂကောံ အကေဒမဳ သိပ္ပံ ပြင်သေတ် (French Academy of Sciences) ရ။ 

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၆၆ ဂှ်၊ ညး ကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ ထဝ် နူကဵု သၟိင် ပြင်သေတ် သွက် ပရေင် ကသပ် ညး မချူလဝ် နဲကဲ သွက်ဂွံ ပခိုဟ်ပတိုန် လျး မပၟတ် ဂၠံင် (Street lighting) ပ္ဍဲ ဍုင် ပါရဳ ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၆၈၊ အခိင် ညး ကလိဂွံ အာယုက် ၂၅ သၞာံ ဓဝ်ဂှ်၊ ညး ဒးဒုင် ရုဲစှ် နဒဒှ် ကောန်ဂကောံ ပ္ဍဲ ဂကောံ အကေဒမဳ သိပ္ပံ ပြင်သေတ် (Academy of Sciences) ဟိုတ်နူ ပရေင် လ္ၚတ် ညး ပ္ဍဲ ဝင်တိ ရ။ ပ္ဍဲ အခိင်ဂှ် ပရေင် လ္ၚတ် နာနာ ဗီုကဵု ပသဲဒဇက်ပသဲ (Magnet) ကေုာံ လလဳ လေဝ် ဇၞော်မောဝ် ကၠုင်ဒၟံင် ပ္ဍဲ ယူရောပ် ကီုရ၊ ဆဂး လာဗွိုင်သဳယာ ဂှ် ညး ရုဲစှ် လ္ၚတ် ပရေင် ဓာတုဗေဒ အဓိက ရ။

== ၃။ ပရေင် ဂၠာဲဆဵု ဓာတ်ကျာ အံက်သဳဂျိန် ကေုာံ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် (Discovery of Oxygen and Hydrogen) ==
ပ္ဍဲ ခေတ်ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ တအ် ပတှ်ေလဝ် ဒဒှ်ရ အရာ မတူပၟတ် ဂွံ တအ်ဂှ် နွံကဵု ဓာတ်မွဲ မကော်ဂး &quot;Phlogiston&quot; (ဖလဝ်ဂျေတ်သတောန်) တုဲ အခိင် တူပၟတ် ဓာတ်ဂှ် တိတ်အာ နူ အရာဂှ် ရောင်။ လာဗွိုင်သဳယာ ဟွံဒုင်တဲ သဳအိုရဳ ဏအ် ရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၇၄ ဂှ်၊ ညးစမ်ၜတ် ပရေင် တူပၟတ် လောဟ ဗီုကဵု ဖကောဝ် (Lead) ကေုာံ သြန် ပ္ဍဲ ဖန်စွံ မကၟာတ်လဝ် (Closed vessels) ရ။ ညး ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ကြဴနူ တူပၟတ် တုဲ လျိုင် လောဟ ဂှ် ဇြိုင်တိုန် ရ။ ယဝ်ရ ဓာတ် Phlogiston တိတ်အာမ္ဂး လျိုင် သ္ဒး သာအာ ရောင်။ သၟာသိပ္ပံ အင်္ဂလိက် Joseph Priestley ဆဵုလဝ် ဓာတ်ကျာ တၟိ မွဲ (ညးကော်စ Dephlogisticated air) တုဲ ဟီုလဴကဵု လာဗွိုင်သဳယာ ရ။ လာဗွိုင်သဳယာ စမ်ၜတ် ဆက်တုဲ ညး ပဒတန် ဒဒှ်ရ လောဟ တအ် တူပၟတ် တုဲ လျိုင် ဇြိုင်တိုန် ဂှ် ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဇြောတ်ကေတ် ဓာတ်ကျာ ဏအ် နူ ကျာ ရ။ ညး ခုတ်လဝ် ယၟု ဓာတ်ကျာ ဏအ် &quot;Oxygen&quot; (အံက်သဳဂျိန် - မပတိတ် ဓါတ်ဖျး) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၇၈ ရ။ တုဲပၠန် ညး စမ်ၜတ် ဓာတ်ကျာ မတူပၟတ် ဂွံ မွဲပၠန် တုဲ ခုတ်လဝ် ယၟု &quot;Hydrogen&quot; (ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် - မပတိတ် ဍာ်) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၈၃ ရ。&lt;ref name=&quot;Holmes1985&quot;&gt;Holmes, Frederic L. (1985). ''Lavoisier and the Chemistry of Life: An Exploration of Scientific Creativity''. University of Wisconsin Press. pp. 112–118.&lt;/ref&gt;

== ၄။ သၞောဝ် ပရေင် တန်တဴ ဇမၞော်ဒြပ် (Law of Conservation of Mass) ==
လာဗွိုင်သဳယာ ဂှ် စကာ ကိရိယာ စမ်လျိုင် (Balance) မၞုံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် ဇြိုဟ်နက် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ဇၟာပ် ပရေင် စမ်ၜတ် ညး ရ။ ညး စမ်ၜတ် ပရေင် ပြံင်လှာဲ ဓာတုဗေဒ အပ္ဍဲ ဖန် မကၟာတ်လဝ် (Closed system) ညံင် ကျာ ဟွံဂွံ လုပ်တိတ် ရ။ 

ညး ဂွံဆဵုကေတ် ဒဒှ်ရ ၜိုန်ရ အရာ တအ် ပြံင်လှာဲ ဗီုပြင် ဟွံသေင်မ္ဂး အသာ် အခိင် က္တဵုဒှ် လၟေင်ဓာတု (Chemical reaction) ကီုလေဝ်၊ လျိုင် အလုံမွဲ (Total mass) ဂှ် ဟွံပြံင်လှာဲ လးလး ရ။ လျိုင် ဓာတ် မလုပ် (Reactants) ကဵု လျိုင် ဓာတ် မတိတ် (Products) ဂှ် တုပ် သၟဟ် လၟိုန် ရ။ ညး စၟတ်သမ္တီလဝ် သၞောဝ် ဏအ် နဒဒှ် &quot;Law of Conservation of Mass&quot; (သၞောဝ် ပရေင် တန်တဴ ဇမၞော်ဒြပ်) တုဲ ညး ချူလဝ် ဒဒှ်ရ &quot;အရာ မွဲမွဲ ဟွံလေပ် က္တဵုဒှ် တၟိ၊ ကေုာံ ဟွံလေပ် လီုလာ် အိုတ်အာ ပ္ဍဲ လၟေင် ဓာတုဗေဒ&quot; ရ။ သၞောဝ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ဓာတုဗေဒ ခေတ်တၟိ ရ။

== ၅။ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး ပထမ (First list of elements) ==
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၈၉၊ လာဗွိုင်သဳယာ တြးပတိတ် လိက်အုပ် မၞုံယၟု ''Traité Élémentaire de Chimie'' (သဇိုင် ဓာတုဗေဒ) ရ။ လိက်အုပ်ဝွံ ဒှ် လိက်အုပ် ပြကိုဟ် ဓာတုဗေဒ ခေတ်တၟိ ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။

ပ္ဍဲ လိက်အုပ်ဏအ်၊ ညး ပံက်လဝ် အဓိပ္ပါယ် &quot;[[ဒြပ်သ္အး]]&quot; (Element) ဗွဲမကၠးဖ္ဍး ဒဒှ်ရ ဒြပ်သ္အး ဂှ် ဒှ် ဒြပ် မဟွံမာန် ပါ်ပတိတ် နကဵု လၟေင် ဓာတု ဓမ္မတာ ရ။ ညး သီု ခၞံဗဒှ် စရင် ဒြပ်သ္အး ပထမအိုတ် မပါလုပ် ဓာတ် ၃၃ သာ် ရ။ ပ္ဍဲ စရင် ဏအ် ပါလုပ် ဓာတ်ကျာ အံက်သဳဂျိန်၊ နိုက်ထရဝ်ဂျိန်၊ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်၊ ဖဝ်သဖဝ်ရပ်၊ မာကျူရဳ၊ ဇြေခ် ကေုာံ လောဟ တၞဟ်တအ် ရ။ ၜိုန်ရ ပ္ဍဲ စရင် ညး ဂှ် လျး (Light) ကဵု ဓါတ်ဂမ္တဴ (Caloric) တအ် ပါလုပ်ဒၟံင် နဒဒှ် ဒြပ်သ္အး (မဒှ် အရာ ဗၠေတ်) ကီုလေဝ်၊ စရင် ဏအ် ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] (Periodic table) အနာဂတ် ရ。&lt;ref name=&quot;Siegfried1982&quot;&gt;Siegfried, Robert (1982). &quot;Lavoisier's Table of Simple Substances: Its Origin and Interpretation&quot;. ''Ambix''. 29 (1): 29–48.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ပရေင် လ္ၚတ် ဒြပ် မတူပၟတ် (Combustion and Respiration) ==
လာဗွိုင်သဳယာ ညး သီု လ္ၚတ် ပရေင် ဇဳဝဗေဒ (Biology) မဆေင်ကဵု ပရေင် ယီု (Respiration) ပ္ဍဲ သတ် (Organisms) တအ်ရ။

ညး စမ်ၜတ် ကု သတ် ကေုာံ မၞိဟ် တုဲ၊ ညး ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေင် ယီု ဂှ် ဒှ် ပရေင် တူပၟတ် (Combustion) အလုံမွဲ ဗီုပြင် မပြဟ် ကေုာံ သာ ရ။ သတ် တအ် ဇြောတ်ကေတ် အံက်သဳဂျိန် ပ္ဍဲ [[သဲလ်]] (Cells) ခန္ဓကာယ တုဲ၊ အံက်သဳဂျိန် ဂှ် စံင်ပလီု ဓာတ် ကာဗောန် မပါလုပ် ပ္ဍဲ စၞစ တုဲ ပတိတ် ဓာတ်ကျာ Carbon dioxide ကေုာံ ဒြဟတ် ဂမ္တဴ ရ။ ပရေင် လ္ၚတ် ဏအ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ လၟေင် ဇဳဝဗေဒ ပ္ဍဲ သတ် ဂှ် က္တဵုဒှ် အတိုင် သၞောဝ် ဓာတုဗေဒ သဘာဝ ဍိုက်ပေင် ရ။

== ၇။ ကမၠောန် ပရေင် မေထရစ် (Metric system) ကေုာံ ပရေင် အုပ်ဓုပ် (Administrative work) ==
လာဗွိုင်သဳယာ ဂှ် ပါဲနူ ကမၠောန် သိပ္ပံ တုဲ၊ ညး သီု ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင် အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ဘဏ္ဍာရေး ဍုင် ပြင်သေတ် ရ။ 
ညး ဒှ် ကောန်ဂကောံ ပ္ဍဲ ဂကောံ Ferme Générale မဒှ် ဂကောံ မပကောံ အခေါန် သွက် သၟိင် ပြင်သေတ် ရ။ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ဏအ် ညး သီု ကၠောန်လဝ် ပရေင် သြိုင်ခၞံ ကၟာင် ဍုင် ပါရဳ (Wall of the Farmers-General) သွက်ဂွံ ကေတ် အခေါန် ကပေါတ် မလုပ် ဍုင် ရ။ 

ပါဲနူဂှ်၊ ညး ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ကမ္မတဳ သွက်ဂွံ လဒက်ပ္တန် ပရေင် စၟတ်သမ္တီ လျိုင် ကေုာံ ဇမၠိင် တၟိ မကော်ဂး &quot;Metric system&quot; (စနစ် မေထရစ်) ရ။ ညး ကၠောန် သုတေသန သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ လျိုင် မွဲ ကဳလဝ်ဂရာမ် (Kilogram) ကေုာံ ပရေင် တော် ဂမ္တဴ ပ္ဍဲ [[ဒဳဂရဳ]] (Degrees) တအ် ညံင်ဂွံ တန်တဴ အလုံမွဲဂၠးတိ ရ。&lt;ref name=&quot;Alder2002&quot;&gt;Alder, Ken (2002). ''The Measure of All Things: The Seven-Year Odyssey and Hidden Error That Transformed the World''. Free Press. pp. 85–92.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ဇြဟတ် ကောန်ဗြဴ မာရဳ အာန်နဳ (Contribution of Marie-Anne Paulze) ==
ပရေင် အံင်ဇၞး လာဗွိုင်သဳယာ ဂှ် ဟွံမာန် က္တဵုဒှ် ယဝ်ရ ဟွံမဲ ကု အရီုအဗင် နူ ကောန်ဗြဴ ညး [[Marie-Anne Pierrette Paulze]] (မာရဳ-အာန်နဳ ပေါလ်ဇြဳ) ရ။ ညးတအ် စှ်ေစိုတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၇၁ အခိင် မာရဳ အာယုက် ၁၃ သၞာံ ဓဝ်ရ။

မာရဳ အာန်နဳ ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် မစိစောန် ပ္ဍဲ အရေဝ် အင်္ဂလိက် ကေုာံ လေတ္တေန် တုဲ၊ ညး ကၠာဲစၠောအ်ကဵု လိက်စံင် သိပ္ပံ နူ အင်္ဂလာန် (ဗီုကဵု လိက် Priestley ကေုာံ Cavendish) ညံင် တၠသ္ၚိ ညး ဂွံ ဗှ် လ္ၚတ် မာန်ရ။ တုဲပၠန် ညး လ္ၚတ် ပါန်ခဳ ကေုာံ ဓဇက်ကဵု ဗီုရုပ် ကိရိယာ စမ်ၜတ် (Diagrams) သွက် လိက်အုပ် ''Traité Élémentaire de Chimie'' အလုံမွဲ ရ။ ညး သီု ဒှ် မၞိဟ် မချူစၟတ်သမ္တီ အလုံမွဲ ပရေင် စမ်ၜတ် ဓာတု ပ္ဍဲ ရုင်စမ်ၜတ် ညးတအ် လၟိုန်ရ။

== ၉။ ပြသၞာ ဍုင် ကေုာံ လီုဇဳဝိတ (French Revolution and Execution) ==
ပ္ဍဲ အခိင် ပြသၞာ ကလိုက်ကမဵု ပြင်သေတ် (French Revolution) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၈၉ ဂှ်၊ မၞိဟ်တအ် ထေဲထုတ် ကု သၟိင် ကေုာံ ဂကောံ အုပ်ဓုပ် အခေါန် (Ferme Générale) ဗွဲမလောန် ရ။ ၜိုန်ရ လာဗွိုင်သဳယာ ဂှ် ဒှ် သၟာသိပ္ပံ မကၠောန်လဝ် ဖဵု သွက် ဍုင် ကီုလေဝ်၊ ဟိုတ်နူ ညး ဒှ် ကောန်ဂကောံ ပ္ဍဲ Ferme Générale ကေုာံ ဒှ် မၞိဟ် သိုက်လှိင် မွဲ ဂှ်ရ၊ ညး လေဝ် ဒးဒုင် ရပ် ပ္ဍဲ အခိင် ဥတု ဖေက်လကိုတ် (Reign of Terror) ရ။

ပ္ဍဲ ၈ မေ ၁၇၉၄ ဂှ်၊ လာဗွိုင်သဳယာ ကေုာံ ညး ပါလုပ် ပ္ဍဲ Ferme Générale သီုဖအိုတ် ၂၈ တၠ တအ် ဒးဒုင် ဖျေံအမိင် ဂစိုတ် နကဵု စက် ကုတ်က္ဍိုပ် (Guillotine) ရ။ လဴပြာကတ် ဒၟံင် ဒဒှ်ရ အခိင် ညး အာတ်မိက် သွက်ဂွံ ဆက်ကၠောန် ပရေင် စမ်ၜတ် သိပ္ပံ ညိ ဏီ ဂှ်၊ သၟာသၞောဝ် တရား ဟီုကလေင် ဒဒှ်ရ &quot;သမ္မတရး (Republic) ဏအ် ဟွံနွံပၟိက် သၟာသိပ္ပံ&quot; (The Republic has no need of scientists) ရ。&lt;ref name=&quot;Guerlac1975&quot;&gt;Guerlac, Henry (1975). ''Antoine-Laurent Lavoisier: Chemist and Revolutionary''. Charles Scribner's Sons. pp. 130–135.&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ အာဲကၟာဲ ကေုာံ ဖိုလ် (Legacy and Impact) ==
ပရေင် စုတိ လာဗွိုင်သဳယာ ဂှ် ဒှ် လေင်ဆောမ် ဇၞော်အိုတ် မွဲ သွက် သိပ္ပံ ဂၠးတိ ရ။ သၟာသင်္ချာ ပြင်သေတ် Joseph-Louis Lagrange ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ &quot;သွက်ဂွံ ကုတ်က္ဍိုပ် ညးမွဲ ဂှ် ကေတ် အခိင် ဆ မွဲ စက္က ဓဝ်ရ၊ ဆဂး သွက်ဂွံ ကလိဂွံ က္ဍဟ် ဗီု ညး ဏအ် မွဲပၠန် ဂှ် ကၠံသၞာံ လေဝ် ဟွံရုံဂှ်ရ&quot; ရ။

အာဲကၟာဲ အဓိက လာဗွိုင်သဳယာ ဂှ် ဒှ် ပရေင် ပြံင်လှာဲ ဓာတုဗေဒ (Chemical Revolution) ရ။ ညး ပတိုန်ထ္ၜး နဲကဲ စမ်ၜတ် မၞုံကဵု စၟတ်သမ္တီ လျိုင် မတန်တဴ၊ သၞောဝ် ပရေင် တန်တဴ ဇမၞော်ဒြပ်၊ ကေုာံ ခုတ်ယၟု ဒြပ်သ္အး မဒှ် သဇိုင် သွက် ဓာတုဗေဒ ခေတ်လၟုဟ် ရ။ သွက်ဂွံ သ္ပဂုဏ်စရာဲ ကု ညး၊ ယၟု ညး ဂှ် ဒှ် ယၟု မွဲ ပ္ဍဲအကြာ ယၟု သၟာသိပ္ပံ ၇၂ တၠ မချူလဝ် ပ္ဍဲ ပသဲ ဒယိုင် တာဝါ အဳဖဴ (Eiffel Tower) ပ္ဍဲ ဍုင် ပါရဳ ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

[[ကဏ္ဍ:ဓာတုဗေဒ]]
[[ကဏ္ဍ:သၟာသိပ္ပံ ပြင်သေတ်]]
[[ကဏ္ဍ:၁၇၄၃ သၠးဂၠံဂဝ်]]
[[ကဏ္ဍ:၁၇၉၄ စုတိ]]</text>
      <sha1>4zts4kcnf8h14s7m5vc05rvr392nycg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59130</id>
      <parentid>59129</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T10:13:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59130</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23994" sha1="gkj5kjhfz3mkjs5ps7fesfhlb7m7wza" xml:space="preserve">{{Infobox scientist
| name = အာန်တိုန် လာဗွိုင်သဳယာ
| native_name = Antoine-Laurent de Lavoisie
| image = [[File:Antoine_lavoisier_color.jpg|250px|alt=အာန်တိုန် လာဗွိုင်သဳယာ]]
| caption = အာန်တိုန် လာဗွိုင်သဳယာ (၁၇၄၃–၁၇၉၄)
| birth_date = ၂၆ အဝ်ဂေတ် ၁၇၄၃
| birth_place = ပါရဳ, [[ပြင်သေတ်|ဍုင်ပြင်သေတ်]] (Kingdom of France)
| death_date = ၈ မေ ၁၇၉၄ (အာယုက် ၅၀)
| death_place = ပါရဳ, [[ပြင်သေတ်|ဍုင်ပြင်သေတ်]] (First French Republic)
| death_cause = ဒးဒုင် ကုတ်က္ဍိုပ် (Guillotine)
| citizenship = ပြင်သေတ်
| fields = [[ဓာတုဗေဒ]], [[ဇဳဝဗေဒ]], ဘဏ္ဍာရေး
| known_for = - သၞောဝ် ပရေင် တန်တဴ ဇမၞော်ဒြပ် (Law of conservation of mass)&lt;br&gt;- စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ခုတ်ယၟု [[အံက်သဳဂျိန်]] ကေုာံ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်&lt;br&gt;- ပလီုကၠေအ် သဳအိုရဳ Phlogiston&lt;br&gt;- ခၞံဗဒှ် စရင် [[ဒြပ်သ္အး]] ခေတ်တၟိ ပထမအိုတ်&lt;br&gt;- လဒက်ပ္တန် ပရေင် စၟတ်သမ္တီ လျိုင်မေထရစ်
| spouse = [[Marie-Anne Pierrette Paulze]] (စှ်ေစိုတ် ၁၇၇၁)
}}

'''အာန်တိုန်-လဝ်ရီု ဒေဝ် လာဗွိုင်သဳယာ''' ({{lang-en|Antoine-Laurent de Lavoisier}}, ၂၆ အဝ်ဂေတ် ၁၇၄၃ – ၈ မေ ၁၇၉၄) ဝွံ ဒှ် သၟာသိပ္ပံ ကေုာံ သၟာဓာတုဗေဒ ဂကူပြင်သေတ် မပြာကတ်တုဲ ညးဂှ် ဂၠးတိ စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် &quot;မအံက် ဓာတုဗေဒ ခေတ်တၟိ&quot; (Father of modern chemistry) ရ။ ညးဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မပြံင်လှာဲကၠေအ် ဝင် ဓာတုဗေဒ နူကဵု ပရေင် လ္ၚတ် အခိုက်အလိုက် သာမည (Qualitative) ညံင်ဂွံ ဒှ်အာ ပရေင် လ္ၚတ် မၞုံကဵု ဇမၞော် လၟိဟ် ကေုာံ လျိုင် တိက်တ်တ် (Quantitative) မွဲရ။ 

ကမၠောန် အဓိက ညးမကၠောန်လဝ်ဂှ် ဒှ် ပရေင် ဂၠာဲဆဵု ဒဒှ်ရ ဓာတ်ကျာ အံက်သဳဂျိန် ဂှ် ကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲ ပရေင် တူပၟတ် (Combustion) ရ။ ညးဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မခုတ်လဝ် ယၟု ဓာတ်ကျာ အံက်သဳဂျိန် (၁၇၇၈) ကေုာံ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် (၁၇၈၃) တုဲ ညး ပလီုကၠေအ် သဳအိုရဳ Phlogiston (ဖလဝ်ဂျေတ်သတောန်) မဒှ် သဳအိုရဳ ညးတအ် ပတှ်ေလဝ် ပ္ဍဲ ခေတ်တြေံဂှ်ရ။ ပါဲနူဂှ် ညး ခၞံဗဒှ်လဝ် စရင် [[ဒြပ်သ္အး]] (Elements) ပထမအိုတ် ကေုာံ ပတိုန်ထ္ၜး သၞောဝ် ပရေင် တန်တဴ ဇမၞော်ဒြပ် (Law of Conservation of Mass) ရ။ ၜိုန်ရ ညး ကၠောန်လဝ် ကမၠောန် သိပ္ပံ မဇၞော်ကဵု ဒြဟတ် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ အခိင် ပရေင် ကလိုက်ကမဵု ပြင်သေတ် (French Revolution) ဂှ် ဟိုတ်နူ ညး ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ အုပ်ဓုပ် အခေါန် (Ferme Générale) ဂှ်ရ ညး ဒးဒုင် ဖျေံအမိင် ဂစိုတ် နကဵု စက် ကုတ်က္ဍိုပ် (Guillotine) ရ။

== ၁။ ပထမ အဝဲ ကေုာံ ပရေင်ပညာ (Early life and education) ==
အာန်တိုန် လာဗွိုင်သဳယာ ဂှ် သၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲ ဍုင် ပါရဳ၊ ဍုင်ပြင်သေတ် ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၂၆ အဝ်ဂေတ် ၁၇၄၃ ရ။ ညးဝွံ ကၠုင်နူ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် သိုက်လှိင် ကေုာံ မၞုံကဵု ပရေင် သြန်ဘဏ္ဍာ ခိုင်ကၠိုက် မွဲရ။ အပါညး ဒှ် သၟာသၞောဝ် (Lawyer) ပ္ဍဲ ရုင်ဗစာ ပါလဳမာန် ပ္ဍဲ ပါရဳ (Parlement of Paris) ရ။ အခိင် ညး ကလိဂွံ အာယုက် မသုန် သၞာံ ဂှ် မိညး စုတိအာ တုဲ ညး ကလိဂွံ အာဲကၟာဲ သြန် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၅၄ အခိင် အာယုက် ၁၁ သၞာံ၊ ညး တိုန် ဘာ ကဝ်လိက် College Mazarin ရ။ ပ္ဍဲ ဘာဏအ် ညး လ္ၚတ် ပရေင် ဓာတုဗေဒ၊ ရုက္ခဗေဒ၊ နက္ခတ္တဗေဒ ကေုာံ သင်္ချာ ရ။ ၜိုန်ရ ညး စိုတ်လုပ်စ ပ္ဍဲ သိပ္ပံ ကီုလေဝ်၊ အတိုင် ပၟိက် မိမ ညးတအ် ညး ဆက် တိုန် ဘာ သၞောဝ်ဥပဒေ တုဲ ကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ ဥပဒေ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၆၃ ရ။ ဆဂး ညး ဟွံကေင် ကၠောန် ကမၠောန် သၟာသၞောဝ် လးလး ရ။ စၞးဂှ် ညး ဆက်လ္ၚတ် သိပ္ပံ နကဵု ပရေင် ထံက်ပင် နူ သၟာသိပ္ပံ ပြာကတ် ဗီုကဵု Guillaume François Rouelle တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Donovan1996&quot;&gt;Donovan, Arthur (1996). ''Antoine Lavoisier: Science, Administration and Revolution''. Cambridge University Press. pp. 15–22.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ကမၠောန် သၟာသိပ္ပံ ကေုာံ ဝင် (Early scientific work and history) ==
ကမၠောန် သုတေသန ပထမအိုတ် သွက် လာဗွိုင်သဳယာ ဂှ် ဒှ် ပရေင် လ္ၚတ် ဓာတုဗေဒ မဆေင်ကဵု တၟအ် (Geology) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၆၄ ညး ပတိုန်ထ္ၜး လိက်စံင် မဆေင်ကဵု ပရေင် ဓာတု ဓါတ် ကာလ်သဳယာမ် သာလ်ဖိတ် (Gypsum) ကု ဂကောံ အကေဒမဳ သိပ္ပံ ပြင်သေတ် (French Academy of Sciences) ရ။ 

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၆၆ ဂှ်၊ ညး ကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ ထဝ် နူကဵု သၟိင် ပြင်သေတ် သွက် ပရေင် ကသပ် ညး မချူလဝ် နဲကဲ သွက်ဂွံ ပခိုဟ်ပတိုန် လျး မပၟတ် ဂၠံင် (Street lighting) ပ္ဍဲ ဍုင် ပါရဳ ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၆၈၊ အခိင် ညး ကလိဂွံ အာယုက် ၂၅ သၞာံ ဓဝ်ဂှ်၊ ညး ဒးဒုင် ရုဲစှ် နဒဒှ် ကောန်ဂကောံ ပ္ဍဲ ဂကောံ အကေဒမဳ သိပ္ပံ ပြင်သေတ် (Academy of Sciences) ဟိုတ်နူ ပရေင် လ္ၚတ် ညး ပ္ဍဲ ဝင်တိ ရ။ ပ္ဍဲ အခိင်ဂှ် ပရေင် လ္ၚတ် နာနာ ဗီုကဵု ပသဲဒဇက်ပသဲ (Magnet) ကေုာံ လလဳ လေဝ် ဇၞော်မောဝ် ကၠုင်ဒၟံင် ပ္ဍဲ ယူရောပ် ကီုရ၊ ဆဂး လာဗွိုင်သဳယာ ဂှ် ညး ရုဲစှ် လ္ၚတ် ပရေင် ဓာတုဗေဒ အဓိက ရ။

== ၃။ ပရေင် ဂၠာဲဆဵု ဓာတ်ကျာ အံက်သဳဂျိန် ကေုာံ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် (Discovery of Oxygen and Hydrogen) ==
ပ္ဍဲ ခေတ်ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ တအ် ပတှ်ေလဝ် ဒဒှ်ရ အရာ မတူပၟတ် ဂွံ တအ်ဂှ် နွံကဵု ဓာတ်မွဲ မကော်ဂး &quot;Phlogiston&quot; (ဖလဝ်ဂျေတ်သတောန်) တုဲ အခိင် တူပၟတ် ဓာတ်ဂှ် တိတ်အာ နူ အရာဂှ် ရောင်။ လာဗွိုင်သဳယာ ဟွံဒုင်တဲ သဳအိုရဳ ဏအ် ရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၇၄ ဂှ်၊ ညးစမ်ၜတ် ပရေင် တူပၟတ် လောဟ ဗီုကဵု ဖကောဝ် (Lead) ကေုာံ သြန် ပ္ဍဲ ဖန်စွံ မကၟာတ်လဝ် (Closed vessels) ရ။ ညး ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ကြဴနူ တူပၟတ် တုဲ လျိုင် လောဟ ဂှ် ဇြိုင်တိုန် ရ။ ယဝ်ရ ဓာတ် Phlogiston တိတ်အာမ္ဂး လျိုင် သ္ဒး သာအာ ရောင်။ သၟာသိပ္ပံ အင်္ဂလိက် Joseph Priestley ဆဵုလဝ် ဓာတ်ကျာ တၟိ မွဲ (ညးကော်စ Dephlogisticated air) တုဲ ဟီုလဴကဵု လာဗွိုင်သဳယာ ရ။ လာဗွိုင်သဳယာ စမ်ၜတ် ဆက်တုဲ ညး ပဒတန် ဒဒှ်ရ လောဟ တအ် တူပၟတ် တုဲ လျိုင် ဇြိုင်တိုန် ဂှ် ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဇြောတ်ကေတ် ဓာတ်ကျာ ဏအ် နူ ကျာ ရ။ ညး ခုတ်လဝ် ယၟု ဓာတ်ကျာ ဏအ် &quot;Oxygen&quot; (အံက်သဳဂျိန် - မပတိတ် ဓါတ်ဖျး) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၇၈ ရ။ တုဲပၠန် ညး စမ်ၜတ် ဓာတ်ကျာ မတူပၟတ် ဂွံ မွဲပၠန် တုဲ ခုတ်လဝ် ယၟု &quot;Hydrogen&quot; (ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် - မပတိတ် ဍာ်) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၈၃ ရ。&lt;ref name=&quot;Holmes1985&quot;&gt;Holmes, Frederic L. (1985). ''Lavoisier and the Chemistry of Life: An Exploration of Scientific Creativity''. University of Wisconsin Press. pp. 112–118.&lt;/ref&gt;

== ၄။ သၞောဝ် ပရေင် တန်တဴ ဇမၞော်ဒြပ် (Law of Conservation of Mass) ==
လာဗွိုင်သဳယာ ဂှ် စကာ ကိရိယာ စမ်လျိုင် (Balance) မၞုံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် ဇြိုဟ်နက် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ဇၟာပ် ပရေင် စမ်ၜတ် ညး ရ။ ညး စမ်ၜတ် ပရေင် ပြံင်လှာဲ ဓာတုဗေဒ အပ္ဍဲ ဖန် မကၟာတ်လဝ် (Closed system) ညံင် ကျာ ဟွံဂွံ လုပ်တိတ် ရ။ 

ညး ဂွံဆဵုကေတ် ဒဒှ်ရ ၜိုန်ရ အရာ တအ် ပြံင်လှာဲ ဗီုပြင် ဟွံသေင်မ္ဂး အသာ် အခိင် က္တဵုဒှ် လၟေင်ဓာတု (Chemical reaction) ကီုလေဝ်၊ လျိုင် အလုံမွဲ (Total mass) ဂှ် ဟွံပြံင်လှာဲ လးလး ရ။ လျိုင် ဓာတ် မလုပ် (Reactants) ကဵု လျိုင် ဓာတ် မတိတ် (Products) ဂှ် တုပ် သၟဟ် လၟိုန် ရ။ ညး စၟတ်သမ္တီလဝ် သၞောဝ် ဏအ် နဒဒှ် &quot;Law of Conservation of Mass&quot; (သၞောဝ် ပရေင် တန်တဴ ဇမၞော်ဒြပ်) တုဲ ညး ချူလဝ် ဒဒှ်ရ &quot;အရာ မွဲမွဲ ဟွံလေပ် က္တဵုဒှ် တၟိ၊ ကေုာံ ဟွံလေပ် လီုလာ် အိုတ်အာ ပ္ဍဲ လၟေင် ဓာတုဗေဒ&quot; ရ။ သၞောဝ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ဓာတုဗေဒ ခေတ်တၟိ ရ။

== ၅။ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး ပထမ (First list of elements) ==
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၈၉၊ လာဗွိုင်သဳယာ တြးပတိတ် လိက်အုပ် မၞုံယၟု ''Traité Élémentaire de Chimie'' (သဇိုင် ဓာတုဗေဒ) ရ။ လိက်အုပ်ဝွံ ဒှ် လိက်အုပ် ပြကိုဟ် ဓာတုဗေဒ ခေတ်တၟိ ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။

ပ္ဍဲ လိက်အုပ်ဏအ်၊ ညး ပံက်လဝ် အဓိပ္ပါယ် &quot;[[ဒြပ်သ္အး]]&quot; (Element) ဗွဲမကၠးဖ္ဍး ဒဒှ်ရ ဒြပ်သ္အး ဂှ် ဒှ် ဒြပ် မဟွံမာန် ပါ်ပတိတ် နကဵု လၟေင် ဓာတု ဓမ္မတာ ရ။ ညး သီု ခၞံဗဒှ် စရင် ဒြပ်သ္အး ပထမအိုတ် မပါလုပ် ဓာတ် ၃၃ သာ် ရ။ ပ္ဍဲ စရင် ဏအ် ပါလုပ် ဓာတ်ကျာ အံက်သဳဂျိန်၊ နိုက်ထရဝ်ဂျိန်၊ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်၊ ဖဝ်သဖဝ်ရပ်၊ မာကျူရဳ၊ ဇြေခ် ကေုာံ လောဟ တၞဟ်တအ် ရ။ ၜိုန်ရ ပ္ဍဲ စရင် ညး ဂှ် လျး (Light) ကဵု ဓါတ်ဂမ္တဴ (Caloric) တအ် ပါလုပ်ဒၟံင် နဒဒှ် ဒြပ်သ္အး (မဒှ် အရာ ဗၠေတ်) ကီုလေဝ်၊ စရင် ဏအ် ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] (Periodic table) အနာဂတ် ရ。&lt;ref name=&quot;Siegfried1982&quot;&gt;Siegfried, Robert (1982). &quot;Lavoisier's Table of Simple Substances: Its Origin and Interpretation&quot;. ''Ambix''. 29 (1): 29–48.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ပရေင် လ္ၚတ် ဒြပ် မတူပၟတ် (Combustion and Respiration) ==
လာဗွိုင်သဳယာ ညး သီု လ္ၚတ် ပရေင် ဇဳဝဗေဒ (Biology) မဆေင်ကဵု ပရေင် ယီု (Respiration) ပ္ဍဲ သတ် (Organisms) တအ်ရ။

ညး စမ်ၜတ် ကု သတ် ကေုာံ မၞိဟ် တုဲ၊ ညး ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေင် ယီု ဂှ် ဒှ် ပရေင် တူပၟတ် (Combustion) အလုံမွဲ ဗီုပြင် မပြဟ် ကေုာံ သာ ရ။ သတ် တအ် ဇြောတ်ကေတ် အံက်သဳဂျိန် ပ္ဍဲ [[သဲလ်]] (Cells) ခန္ဓကာယ တုဲ၊ အံက်သဳဂျိန် ဂှ် စံင်ပလီု ဓာတ် ကာဗောန် မပါလုပ် ပ္ဍဲ စၞစ တုဲ ပတိတ် ဓာတ်ကျာ Carbon dioxide ကေုာံ ဒြဟတ် ဂမ္တဴ ရ။ ပရေင် လ္ၚတ် ဏအ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ လၟေင် ဇဳဝဗေဒ ပ္ဍဲ သတ် ဂှ် က္တဵုဒှ် အတိုင် သၞောဝ် ဓာတုဗေဒ သဘာဝ ဍိုက်ပေင် ရ။

== ၇။ ကမၠောန် ပရေင် မေထရစ် (Metric system) ကေုာံ ပရေင် အုပ်ဓုပ် (Administrative work) ==
လာဗွိုင်သဳယာ ဂှ် ပါဲနူ ကမၠောန် သိပ္ပံ တုဲ၊ ညး သီု ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင် အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ဘဏ္ဍာရေး ဍုင် ပြင်သေတ် ရ။ 
ညး ဒှ် ကောန်ဂကောံ ပ္ဍဲ ဂကောံ Ferme Générale မဒှ် ဂကောံ မပကောံ အခေါန် သွက် သၟိင် ပြင်သေတ် ရ။ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ဏအ် ညး သီု ကၠောန်လဝ် ပရေင် သြိုင်ခၞံ ကၟာင် ဍုင် ပါရဳ (Wall of the Farmers-General) သွက်ဂွံ ကေတ် အခေါန် ကပေါတ် မလုပ် ဍုင် ရ။ 

ပါဲနူဂှ်၊ ညး ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ကမ္မတဳ သွက်ဂွံ လဒက်ပ္တန် ပရေင် စၟတ်သမ္တီ လျိုင် ကေုာံ ဇမၠိင် တၟိ မကော်ဂး &quot;Metric system&quot; (စနစ် မေထရစ်) ရ။ ညး ကၠောန် သုတေသန သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ လျိုင် မွဲ ကဳလဝ်ဂရာမ် (Kilogram) ကေုာံ ပရေင် တော် ဂမ္တဴ ပ္ဍဲ [[ဒဳဂရဳ]] (Degrees) တအ် ညံင်ဂွံ တန်တဴ အလုံမွဲဂၠးတိ ရ。&lt;ref name=&quot;Alder2002&quot;&gt;Alder, Ken (2002). ''The Measure of All Things: The Seven-Year Odyssey and Hidden Error That Transformed the World''. Free Press. pp. 85–92.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ဇြဟတ် ကောန်ဗြဴ မာရဳ အာန်နဳ (Contribution of Marie-Anne Paulze) ==
ပရေင် အံင်ဇၞး လာဗွိုင်သဳယာ ဂှ် ဟွံမာန် က္တဵုဒှ် ယဝ်ရ ဟွံမဲ ကု အရီုအဗင် နူ ကောန်ဗြဴ ညး [[Marie-Anne Pierrette Paulze]] (မာရဳ-အာန်နဳ ပေါလ်ဇြဳ) ရ။ ညးတအ် စှ်ေစိုတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၇၁ အခိင် မာရဳ အာယုက် ၁၃ သၞာံ ဓဝ်ရ။

မာရဳ အာန်နဳ ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် မစိစောန် ပ္ဍဲ အရေဝ် အင်္ဂလိက် ကေုာံ လေတ္တေန် တုဲ၊ ညး ကၠာဲစၠောအ်ကဵု လိက်စံင် သိပ္ပံ နူ အင်္ဂလာန် (ဗီုကဵု လိက် Priestley ကေုာံ Cavendish) ညံင် တၠသ္ၚိ ညး ဂွံ ဗှ် လ္ၚတ် မာန်ရ။ တုဲပၠန် ညး လ္ၚတ် ပါန်ခဳ ကေုာံ ဓဇက်ကဵု ဗီုရုပ် ကိရိယာ စမ်ၜတ် (Diagrams) သွက် လိက်အုပ် ''Traité Élémentaire de Chimie'' အလုံမွဲ ရ။ ညး သီု ဒှ် မၞိဟ် မချူစၟတ်သမ္တီ အလုံမွဲ ပရေင် စမ်ၜတ် ဓာတု ပ္ဍဲ ရုင်စမ်ၜတ် ညးတအ် လၟိုန်ရ။

== ၉။ ပြသၞာ ဍုင် ကေုာံ လီုဇဳဝိတ (French Revolution and Execution) ==
ပ္ဍဲ အခိင် ပြသၞာ ကလိုက်ကမဵု ပြင်သေတ် (French Revolution) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၈၉ ဂှ်၊ မၞိဟ်တအ် ထေဲထုတ် ကု သၟိင် ကေုာံ ဂကောံ အုပ်ဓုပ် အခေါန် (Ferme Générale) ဗွဲမလောန် ရ။ ၜိုန်ရ လာဗွိုင်သဳယာ ဂှ် ဒှ် သၟာသိပ္ပံ မကၠောန်လဝ် ဖဵု သွက် ဍုင် ကီုလေဝ်၊ ဟိုတ်နူ ညး ဒှ် ကောန်ဂကောံ ပ္ဍဲ Ferme Générale ကေုာံ ဒှ် မၞိဟ် သိုက်လှိင် မွဲ ဂှ်ရ၊ ညး လေဝ် ဒးဒုင် ရပ် ပ္ဍဲ အခိင် ဥတု ဖေက်လကိုတ် (Reign of Terror) ရ။

ပ္ဍဲ ၈ မေ ၁၇၉၄ ဂှ်၊ လာဗွိုင်သဳယာ ကေုာံ ညး ပါလုပ် ပ္ဍဲ Ferme Générale သီုဖအိုတ် ၂၈ တၠ တအ် ဒးဒုင် ဖျေံအမိင် ဂစိုတ် နကဵု စက် ကုတ်က္ဍိုပ် (Guillotine) ရ။ လဴပြာကတ် ဒၟံင် ဒဒှ်ရ အခိင် ညး အာတ်မိက် သွက်ဂွံ ဆက်ကၠောန် ပရေင် စမ်ၜတ် သိပ္ပံ ညိ ဏီ ဂှ်၊ သၟာသၞောဝ် တရား ဟီုကလေင် ဒဒှ်ရ &quot;သမ္မတရး (Republic) ဏအ် ဟွံနွံပၟိက် သၟာသိပ္ပံ&quot; (The Republic has no need of scientists) ရ。&lt;ref name=&quot;Guerlac1975&quot;&gt;Guerlac, Henry (1975). ''Antoine-Laurent Lavoisier: Chemist and Revolutionary''. Charles Scribner's Sons. pp. 130–135.&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ အာဲကၟာဲ ကေုာံ ဖိုလ် (Legacy and Impact) ==
ပရေင် စုတိ လာဗွိုင်သဳယာ ဂှ် ဒှ် လေင်ဆောမ် ဇၞော်အိုတ် မွဲ သွက် သိပ္ပံ ဂၠးတိ ရ။ သၟာသင်္ချာ ပြင်သေတ် Joseph-Louis Lagrange ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ &quot;သွက်ဂွံ ကုတ်က္ဍိုပ် ညးမွဲ ဂှ် ကေတ် အခိင် ဆ မွဲ စက္က ဓဝ်ရ၊ ဆဂး သွက်ဂွံ ကလိဂွံ က္ဍဟ် ဗီု ညး ဏအ် မွဲပၠန် ဂှ် ကၠံသၞာံ လေဝ် ဟွံရုံဂှ်ရ&quot; ရ။

အာဲကၟာဲ အဓိက လာဗွိုင်သဳယာ ဂှ် ဒှ် ပရေင် ပြံင်လှာဲ ဓာတုဗေဒ (Chemical Revolution) ရ။ ညး ပတိုန်ထ္ၜး နဲကဲ စမ်ၜတ် မၞုံကဵု စၟတ်သမ္တီ လျိုင် မတန်တဴ၊ သၞောဝ် ပရေင် တန်တဴ ဇမၞော်ဒြပ်၊ ကေုာံ ခုတ်ယၟု ဒြပ်သ္အး မဒှ် သဇိုင် သွက် ဓာတုဗေဒ ခေတ်လၟုဟ် ရ။ သွက်ဂွံ သ္ပဂုဏ်စရာဲ ကု ညး၊ ယၟု ညး ဂှ် ဒှ် ယၟု မွဲ ပ္ဍဲအကြာ ယၟု သၟာသိပ္ပံ ၇၂ တၠ မချူလဝ် ပ္ဍဲ ပသဲ ဒယိုင် တာဝါ အဳဖဴ (Eiffel Tower) ပ္ဍဲ ဍုင် ပါရဳ ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

[[ကဏ္ဍ:ဓာတုဗေဒ]]
[[ကဏ္ဍ:သၟာသိပ္ပံ ပြင်သေတ်]]
[[ကဏ္ဍ:၁၇၄၃ သၠးဂၠံဂဝ်]]
[[ကဏ္ဍ:၁၇၉၄ စုတိ]]</text>
      <sha1>gkj5kjhfz3mkjs5ps7fesfhlb7m7wza</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မာရဳ-အာန်နဳ ပေါလ်ဇြဳ လာဗွိုင်သဳယာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12762</id>
    <revision>
      <id>59116</id>
      <timestamp>2026-10-25T05:18:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox scientist | name = မာရဳ-အာန်နဳ ပေါလ်ဇြဳ လာဗွိုင်သဳယာ | native_name = Marie-Anne Pierrette Paulze | image = [[File:David_-_Portrait_of_Monsieur_Lavoisier_and_His_Wife_(cropped).jpg|250px|alt=မာရဳ-အာန်နဳ ပေါလ်ဇြဳ]] | caption = မာရဳ-အာန်နဳ ပေါလ်ဇြဳ (၁၇၅၈–၁၈၃၆) | b...&quot;</comment>
      <origin>59116</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21799" sha1="bs21favietwp3pj0sniss2gshl0hryt" xml:space="preserve">{{Infobox scientist
| name = မာရဳ-အာန်နဳ ပေါလ်ဇြဳ လာဗွိုင်သဳယာ
| native_name = Marie-Anne Pierrette Paulze
| image = [[File:David_-_Portrait_of_Monsieur_Lavoisier_and_His_Wife_(cropped).jpg|250px|alt=မာရဳ-အာန်နဳ ပေါလ်ဇြဳ]]
| caption = မာရဳ-အာန်နဳ ပေါလ်ဇြဳ (၁၇၅၈–၁၈၃၆)
| birth_date = ၂၀ ဇာန်နဝါရဳ ၁၇၅၈
| birth_place = မောန်ဗရဳသန် (Montbrison), [[ဍုင်ပြင်သေတ်]]
| death_date = ၁၀ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၈၃၆ (အာယုက် ၇၈)
| death_place = ပါရဳ, [[ဍုင်ပြင်သေတ်]]
| citizenship = ပြင်သေတ်
| fields = [[ဓာတုဗေဒ]], ပရေင် ကၠာဲဘာသာ, ပါန်ခဳ ဓဇက်ဗီု
| known_for = - မိ ဓာတုဗေဒ ခေတ်တၟိ (Mother of Modern Chemistry)&lt;br&gt;- ဓဇက်ဗီု ကိရိယာ ရုင်စမ်ၜတ် သွက် လိက်အုပ် ''Traité Élémentaire de Chimie''&lt;br&gt;- ကၠာဲစၠောအ် လိက်စံင် သိပ္ပံ နူ အင်္ဂလိက် သွက် အာန်တိုန် လာဗွိုင်သဳယာ&lt;br&gt;- ဒက်ပ္တန် ကေုာံ ထိင်ဒဝ် အာဲကၟာဲ သိပ္ပံ လာဗွိုင်သဳယာ
| spouse = [[အာန်တိုန် လာဗွိုင်သဳယာ]] (၁၇၇၁–၁၇၉၄)&lt;br&gt;Benjamin Thompson (Count Rumford) (၁၈၀၄–၁၈၁၄)
}}

'''မာရဳ-အာန်နဳ ပဳယျေရက် ပေါလ်ဇြဳ လာဗွိုင်သဳယာ''' ({{lang-en|Marie-Anne Pierrette Paulze Lavoisier}}, ၂၀ ဇာန်နဝါရဳ ၁၇၅၈ – ၁၀ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၈၃၆) ဝွံ ဒှ် သၟာဓာတုဗေဒ ကေုာံ သၟာပါန်ခဳ ဂကူပြင်သေတ် မွဲတုဲ၊ ညးဂှ် ဒှ် တၠသ္ၚိ ကေုာံ သၟာကမၠောန် မပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင် ဂၠာဲဆဵု ဓာတုဗေဒ ခေတ်တၟိ ကု သၟာသိပ္ပံ [[အာန်တိုန် လာဗွိုင်သဳယာ]] (Antoine Lavoisier) ရ။ ညးဝွံ ဂၠးတိ စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် &quot;မိ ဓာတုဗေဒ ခေတ်တၟိ&quot; ဟိုတ်နူ ဇြဟတ် ထံက်ပင် ညး ပ္ဍဲ ရုင်စမ်ၜတ် ကေုာံ ပရေင် ပရးဝါဒ သိပ္ပံ ရ။

မာရဳ-အာန်နဳ ဂှ် ဟွံသေင် ဆ သမ္ဘာ ဓမ္မတာ မွဲ၊ ညး ဒှ် မၞိဟ် မကၠာဲစၠောအ် လိက်စံင် သိပ္ပံ နူ ဘာသာ အင်္ဂလိက် ကဵု လေတ္တေန် ညံင် တၠသ္ၚိ ညး ဂွံလ္ၚတ် မာန် ရ။ ပါဲနူဂှ် ညး သီု လ္ၚတ်လဝ် ပါန်ခဳ တုဲ ညး ဒှ် မၞိဟ် မဓဇက် ဗီုရုပ် ကိရိယာ စမ်ၜတ် သီုဖအိုတ် သွက် လိက်အုပ် ဓာတုဗေဒ လာဗွိုင်သဳယာ ရ။ ကြဴနူ တၠသ္ၚိ ညး ဒးဒုင် ဂစိုတ် ပ္ဍဲ အခိင် ကလိုက်ကမဵု ပြင်သေတ် (French Revolution) ဂှ်၊ ညး ဆက် တက်ပတိတ် လိက်စံင် တၠသ္ၚိ ညး တုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် အာဲကၟာဲ ဓာတုဗေဒ ညံင် ဟွံဂွံ ကၠေအ်ဗဒန် အာ ရ။

== ၁။ ပထမ အဝဲ ကေုာံ ပရေင်ပညာ (Early life and education) ==
မာရဳ-အာန်နဳ ပေါလ်ဇြဳ ဂှ် သၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲ ဍုင် မောန်ဗရဳသန် (Montbrison) ပ္ဍဲ ပြဝိုင် လွာ (Loire) ဍုင်ပြင်သေတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၅၈ ရ။ ညး ကၠုင်နူ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် သိုက်လှိင် တုဲ အပါညး Jacques Paulze (ဂျာက် ပေါလ်ဇြဳ) ဂှ် ဒှ် သၟာသၞောဝ် ကေုာံ ကောန်ဂကောံ ပ္ဍဲ ဂကောံ အုပ်ဓုပ် အခေါန် (Ferme Générale) မွဲရ။ မိညး စုတိအာ ပ္ဍဲ အခိင် ညး ကလိဂွံ အာယုက် ပိ သၞာံ ဓဝ်ရ។

ကြဴနူ မိညး စုတိ တုဲ၊ အပါညး ပလံင်ဏာ ညး ဇရေင် ဘာ လကျာ်ဗြဴ (Convent) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ပရေင်ပညာ ဓမ္မတာ မွဲရ။ ပ္ဍဲ ဘာဂှ် ညး လ္ၚတ် ဘာသာ အရေဝ် သာမည တအ်ရ။ ဆဂး ညး နွံ စိုတ် ပ္ဍဲ ပရေင် သိပ္ပံ ကေုာံ ပရေင် ပါန်ခဳ နူ အဝဲဍောတ်တ် တေအ်ရ။ ညး ဒှ် ညးဗြဴ မၞုံကဵု ဉာဏ် ရေက်မြက် ကေုာံ ပညာ သၠုင် မွဲ ပ္ဍဲ အခိင်ဂှ် ရ。&lt;ref name=&quot;Eagle1998&quot;&gt;Eagle, Cassandra T. and Sloan, Jennifer (1998). &quot;Marie Anne Paulze Lavoisier: The Mother of Modern Chemistry&quot;. ''The Chemical Educator''. 3 (5): 1–18.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ပရေင် စှ်ေစိုတ် ကု လာဗွိုင်သဳယာ (Marriage to Lavoisier) ==
ပ္ဍဲ အခိင် မာရဳ-အာန်နဳ ကလိဂွံ အာယုက် ၁၃ သၞာံ ဂှ်၊ မၞိဟ်ဇၞော် မၞုံကဵု အဝဵု မွဲတၠ (Count d'Amerval) မၞုံ အာယုက် ၅၀ ပြင်င် အာတ် မိက် ညး သွက်ဂွံ စှ်ေစိုတ် ရ။ အပါ ညး ဟွံမဲ ပၟိက် သွက်ဂွံ ကဵု ကောန်ဝုတ် စှ်ေစိုတ် ကု မၞိဟ်ဇၞော် ဏအ် ကီုလေဝ်၊ ဟိုတ်နူ Count ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် သၟဝ် သၟိင် ဇၞော် ဂှ်ရ၊ ညး ဒးဂၠာဲ နဲကဲ သွက်ဂွံ ဝေင်ပါဲ ရ။

ဟိုတ်ဂှ်ရ အပါညး ပတိုန် ကသပ် ကဵု သၟာကမၠောန် ညး မတွဟ်ဂး အာန်တိုန် လာဗွိုင်သဳယာ (Antoine Lavoisier) မၞုံ အာယုက် ၂၈ သၞာံ သွက်ဂွံ စှ်ေစိုတ် ကု မာရဳ-အာန်နဳ ပြဟ်ပြဟ် ရ။ လာဗွိုင်သဳယာ လေဝ် ဒုင်တဲ တုဲ ညးတအ် သီု ၜါ စှ်ေစိုတ် ပ္ဍဲ ၁၆ ဒဳဇြေမ်ဗါ ၁၇၇၁ ရ။ ၜိုန်ရ ညးတအ် စှ်ေစိုတ် ဟိုတ်နူ ပရေင် ကေင်ကာ ကီုလေဝ်၊ ပရေင် အိန်ထံင် ညးတအ် ဂှ် ဒှ် ပရေင် အိန်ထံင် မနွံကဵု တသိုက် ကေုာံ ပရေင် ရေင်တၠုင် ကမၠောန် သိပ္ပံ မခိုဟ်အိုတ် မွဲရ။

== ၃။ ပရေင် လ္ၚတ် ပါန်ခဳ ကေုာံ ဓဇက်ဗီု (Artistic training and illustration) ==
မာရဳ-အာန်နဳ ဂှ် ဒှ် ညးဗြဴ မၞုံကဵု အစောမ် ပါန်ခဳ မွဲရ။ ကြဴနူ စှ်ေစိုတ် တုဲ ညး သီု လ္ၚတ် ပါန်ခဳ ဓဇက်ဗီု ကု သၟာပါန်ခဳ ပြင်သေတ် မပြာကတ် [[Jacques-Louis David]] (ဂျာက်-လုဝဳ ဒါဗိတ်) ရ။

ကွတ် ပါန်ခဳ ဏအ်ဂှ် ဒှ် အရီုအဗင် ဇၞော်အိုတ် သွက် ရုင်စမ်ၜတ် လာဗွိုင်သဳယာ ရ။ မာရဳ-အာန်နဳ ဓဇက် ဗီုရုပ် ကိရိယာ စမ်ၜတ် ဗီုကဵု ခရော်၊ လပါ် ပၟတ်၊ လပါ် ဍာ် ကေုာံ စက် ၜတ် လျိုင် တအ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ရ။ ဗီုရုပ် တအ် ဏအ်ဂှ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက် သၟာသိပ္ပံ တၞဟ်တအ် ဂွံ ကလေင် ကၠောန် ပရေင် စမ်ၜတ် ဂှ် မာန်ရ။ ဗီုရုပ် ညး ဓဇက်လဝ် ဂှ် သီု မၞုံကဵု စၟတ်သမ္တီ လက်မှတ် &quot;Paulze Lavoisier Sculpsit&quot; ရ。&lt;ref name=&quot;Borgias1993&quot;&gt;Borgias, Adriane P. (1993). &quot;Marie Anne Pierrette Paulze Lavoisier&quot;. In Grinstein, L. S. et al. (eds.). ''Women in Chemistry and Physics, A Biobibliographic Sourcebook''. Greenwood Press. pp. 314–319.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ကမၠောန် ကၠာဲစၠောအ် ဘာသာ ကေုာံ သုတေသန (Translation and research work) ==
မာရဳ-အာန်နဳ ဂှ် လေပ် ဘာသာ အင်္ဂလိက် ကေုာံ လေတ္တေန် (Latin) ဗွဲမခိုဟ်ရ။ ပ္ဍဲ အခိင်ဂှ် လိက်စံင် သိပ္ပံ အဓိက ဗွဲမဂၠိုင် ချူလဝ် နကဵု ဘာသာ အင်္ဂလိက် ဗီုကဵု လိက် Joseph Priestley ကေုာံ Henry Cavendish တအ်ရ။

ညး ကၠာဲစၠောအ် လိက်စံင် ဏအ် သွက် တၠသ္ၚိ ညး တုဲ၊ ညး သီု ထပ်စုတ် တင်စၟတ် (Notes) ကေုာံ ပရေင် ဒစဵုဒစး (Critiques) ပ္ဍဲ လိက် တအ်ဂှ် ဏီရ။ ဥပမာ ညး ကၠာဲစၠောအ် လိက် ''De la force des acides'' (On the strength of acids) တွဟ်ဂး အစောမ် ဓါတ်ဖျး ညးမချူလဝ် နကဵု Richard Kirwan တုဲ၊ ညး သီု ထ္ၜးကဵု တင်ဗၠေတ် ပ္ဍဲ သီအိုရဳ Phlogiston မပါလုပ် ပ္ဍဲ လိက်ဂှ် ရ။ ကမၠောန် ကၠာဲစၠောအ် ညး ဏအ်ဂှ် ပံက်ကဵု တြင် သွက် လာဗွိုင်သဳယာ ဂွံ တီ ပရိုင် သၟာသိပ္ပံ အင်္ဂလာန် တအ် ရ။

== ၅။ အခန်ကဏ္ဍ ပ္ဍဲ ရုင်စမ်ၜတ် ဓာတုဗေဒ (Role in the chemistry laboratory) ==
ရုင်စမ်ၜတ် ဓာတုဗေဒ ပ္ဍဲ သ္ၚိ လာဗွိုင်သဳယာ ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ အဓိက သွက် ပရေင် ပြံင်လှာဲ ဓာတုဗေဒ ခေတ်တၟိ ရ။ 
မာရဳ-အာန်နဳ ဂှ် ဟွံသေင် ဆ ညးမဗဵု၊ ညး ဒှ် သၟာကမၠောန် (Laboratory assistant) အဓိက ရ။ လာဗွိုင်သဳယာ ကဵု ညး စွံ အခိင် ပ္ဍဲ ရုင်စမ်ၜတ် နူ ဂယး ၆ နာဍဳ စဵုကဵု ၉ နာဍဳ ကေုာံ နူ သဝ်တ္ၚဲ ၇ နာဍဳ စဵုကဵု ၉ နာဍဳ လၟိုန်ရ။ 

မာရဳ-အာန်နဳ ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် မချူ စၟတ်သမ္တီ လၟေင် ဓာတု၊ လျိုင်၊ ကေုာံ သွဟ် ပရေင် စမ်ၜတ် သီုဖအိုတ် ရ။ ပ္ဍဲ လိက် စၟတ်သမ္တီ (Notebooks) လာဗွိုင်သဳယာ မ္ဂး၊ လိက်တဲ မာရဳ-အာန်နဳ ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ဂၠိုင်အိုတ် ရ။ ညး သီု ဒက်ပ္တန် သဘင် ကောံဓရီု သိပ္ပံ (Scientific salons) ပ္ဍဲ သ္ၚိ ညး သွက်ဂွံ ဆက်ဆောံ ကု သၟာသိပ္ပံ နူ အလုံမွဲ ယူရောပ် ရ。&lt;ref name=&quot;Kawashima2007&quot;&gt;Kawashima, Keiko (2007). &quot;Paulze-Lavoisier, Marie-Anne-Pierrette&quot;. ''New Dictionary of Scientific Biography''. Vol. 6. Thomson &amp; Gale. pp. 44–45.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ဇြဟတ် ထံက်ပင် ပ္ဍဲ လိက်အုပ် ဓာတု (Contributions to Traité Élémentaire de Chimie) ==
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၈၉၊ လာဗွိုင်သဳယာ တြးပတိတ် လိက်အုပ် ဓာတုဗေဒ အဓိက မကော်ဂး ''Traité Élémentaire de Chimie'' (သဇိုင် ဓာတုဗေဒ) ရ။ လိက်အုပ် ဏအ်ဂှ် ဒှ် လိက်အုပ် မပြံင်လှာဲကၠေအ် လၟေင် လ္ၚတ် ဓာတုဗေဒ အလုံဂၠးတိ ရ။

သွက် လိက်အုပ် ဏအ်၊ မာရဳ-အာန်နဳ ဓဇက်လဝ် ဗီုရုပ် ကိရိယာ စမ်ၜတ် (Copper engravings) သီုဖအိုတ် ၁၃ တၞး ရ။ ဗီုရုပ် တအ် ဏအ်ဂှ် ဓဇက်လဝ် ချိုတ်ပၠိုတ် ဗွဲမလောန် တုဲ သ္ပကဵု ညံင် ညးဗှ်လိက် တအ် ဂွံ ကၠိုဟ် လၟေင် စမ်ၜတ် ဓာတ်ကျာ အံက်သဳဂျိန် ကေုာံ ပရေင် ၜတ် လျိုင် တအ် ရ။ လိက်အုပ် ဏအ် ဂွံ အံင်ဇၞး ဂှ် တန်တဴဒၟံင် ကု ဗီုရုပ် ကေုာံ ပရေင် စၟတ်သမ္တီ ညး ဗွဲမဇၞော် ရ။

== ၇။ ပြသၞာ ပြင်သေတ် ကေုာံ ပရေင် လီုဇဳဝိတ တၠသ္ၚိ (French Revolution and Husband's Execution) ==
ပ္ဍဲ အခိင် ကလိုက်ကမဵု ပြင်သေတ် (French Revolution)၊ အလဵုအသဳ တၟိ တအ် ရပ်ကေတ် မၞိဟ် မပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ အုပ်ဓုပ် အခေါန် (Ferme Générale) သီုဖအိုတ် ရ။ အပါ မာရဳ-အာန်နဳ ကေုာံ တၠသ္ၚိ ညး လာဗွိုင်သဳယာ လေဝ် ဒးဒုင် ရပ် ကီုရ။

မာရဳ-အာန်နဳ ဂစာန် တိတ် ဟီု တွဟ် သွက် တၠသ္ၚိ ညး ပ္ဍဲ ရုင်ဗစာ၊ ညး ထ္ၜးကဵု ကမၠောန် သိပ္ပံ မလာဗွိုင်သဳယာ ကၠောန်လဝ် သွက် ဍုင် ပြင်သေတ် ရ။ ဆဂး အလဵုအသဳ တအ် ဟွံဒုင်တဲ တုဲ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၈ မေ ၁၇၉၄ ဂှ်၊ လာဗွိုင်သဳယာ ကေုာံ အပါ ညး ဒးဒုင် ဖျေံအမိင် ဂစိုတ် နကဵု စက် ကုတ်က္ဍိုပ် ရ။ ကြဴနူဂှ် သြန် ကေုာံ ကပေါတ် ရုင်စမ်ၜတ် ညးတအ် သီုဖအိုတ် လေဝ် ဒးဒုင် သီကေတ် (Confiscated) နူကဵု အလဵုအသဳ ဏီရ။

== ၈။ ပရေင် တက်ပတိတ် လိက်စံင် ကြဴနူ တၠသ္ၚိ စုတိ (Publication of memoirs after husband's death) ==
ကြဴနူ တၠသ္ၚိ ညး စုတိ တုဲ၊ မာရဳ-အာန်နဳ ဒး ဒုင် ဒဒိုက် ဗွဲမဇၞော် ရ။ ညး ဟွံမဲ ကု သြန် ကေုာံ ဒးမံင် ဇရေင် ညးထံက်ပင် တအ် ရ။ ဆဂး ညး ဟွံဖျေံ ဇြဟတ် ရ။ ညး ကလေင် ဂၠာဲ ကလိဂွံ လိက် စၟတ်သမ္တီ (Notebooks) ကေုာံ လိက်စံင် တၠသ္ၚိ ညး မသှ်ေဒၟံင် တအ် ရ။

ညး ပကောံ လိက် တအ် ဏအ် တုဲ ညး တက်ပတိတ် လိက်အုပ် ''Mémoires de Chimie'' (စၟတ်သမ္တီ ဓာတုဗေဒ) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အာဲကၟာဲ သိပ္ပံ တၠသ္ၚိ ညး ရ。 ပ္ဍဲ လိက် နိဒါန် ဂှ် ညး ချူ ဒစဵုဒစး လတူ သၟာပရေင်ဍုင်ကွာန် တအ် မဂစိုတ်လဝ် တၠသ္ၚိ ညး ရ (ၜိုန်ရ လိက် နိဒါန် ဏအ် ဟွံပါ ပ္ဍဲ လိက်အုပ် မတက်ပတိတ် ဂှ် ကီုလေဝ်)။ ပရေင် ညး မတက်ပတိတ် လိက် ဏအ် ဂှ် သ္ပကဵု ညံင် သၟာသိပ္ပံ ဂၠးတိ ဂွံ ဆက် လ္ၚတ် ဓာတုဗေဒ လာဗွိုင်သဳယာ မာန် ရ。&lt;ref name=&quot;Scribd2023&quot;&gt;&quot;The Mother of Modern Chemistry&quot;. ''Scribd Document''. Retrieved October 2026.&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပရေင် စှ်ေစိုတ် အလန် ဒုတိယ (Second marriage to Count Rumford) ==
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၀၄၊ မာရဳ-အာန်နဳ စှ်ေစိုတ် ကု သၟာရူပဗေဒ (Physicist) ဂကူအမေရိကာန်-အင်္ဂလိက် မကော်ဂး [[Benjamin Thompson]] (ကော်စ Count Rumford) ရ။ Count Rumford ဝွံ ဒှ် သၟာသိပ္ပံ မပြာကတ် ပ္ဍဲ ပရေင် လ္ၚတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ (Thermodynamics) ရ။

ဆဂး ပရေင် အိန်ထံင် ညးတအ် ဏအ် ဟွံမဲ ကု တသိုက် ဗီု အလန် ပထမ ရ။ မာရဳ-အာန်နဳ ဂှ် ဒှ် ညး မဒးဂၞပ် ပရေင် ဆက်ဆောံ ကောံဓရီု (Socialite) တုဲ၊ Rumford ဂှ် နွံ စိုတ် သကိုပ်သက ကေုာံ မံင် ကေတ်တ် ရ။ တုဲပၠန် Rumford ဟွံကဵု အခေါင် မာရဳ-အာန်နဳ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ရုင်စမ်ၜတ် ညး (ဟွံတုပ် ကု လာဗွိုင်သဳယာ) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးတအ် ပြးဆာဲ ရေင်သကအ် ကြဴနူ စှ်ေစိုတ် ဂွံ ၄ သၞာံ ရ။

== ၁၀။ ပရေင် လီုဇဳဝိတ ကေုာံ အာဲကၟာဲ သိပ္ပံ (Death and Scientific Legacy) ==
ကြဴနူ ပြးဆာဲ ကု Rumford တုဲ၊ မာရဳ-အာန်နဳ ဆက် မံင် ပ္ဍဲ ဍုင် ပါရဳ ကေုာံ ဒက်ပ္တန် သဘင် ကောံဓရီု သိပ္ပံ (Salons) စဵုကဵု ညး စုတိ ရ။ ညး စုတိ အာ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၁၀ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၈၃၆ ပ္ဍဲ အာယုက် ၇၈ သၞာံ တုဲ တိုပ် ဒတန် လဝ် ပ္ဍဲ သုသာန် Père Lachaise Cemetery ပ္ဍဲ ပါရဳ ရ။

အာဲကၟာဲ အဓိက မာရဳ-အာန်နဳ ပေါလ်ဇြဳ ဂှ် ဒှ် ပရေင် ညး မပါလုပ် လဒက်ပ္တန် ဓာတုဗေဒ ခေတ်တၟိ ရ။ သၟာဝင် သိပ္ပံ တအ် စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ ပရေင် အံင်ဇၞး လာဗွိုင်သဳယာ ဂှ် ဟွံမာန် က္တဵုဒှ် လးလး ယဝ်ရ ဟွံမဲ ကု အရီုအဗင် နူ မာရဳ-အာန်နဳ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠာဲဘာသာ၊ ဓဇက်ဗီု ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ လၟေင် စမ်ၜတ် ရ။ လိက်အုပ် ကေုာံ ဗီုရုပ် ညး တအ်ဂှ် ဒှ် သက်သဳ အဓိက မထ္ၜးကဵု အစောမ် ညးဗြဴ ပ္ဍဲ ဝင် သိပ္ပံ ရ。&lt;ref name=&quot;Ball2019&quot;&gt;Ball, Philip (2019). &quot;Madame Lavoisier's Translation of Oxygen&quot;. ''Science Stories (Podcast)''. BBC.&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

[[ကဏ္ဍ:၁၇၅၈ သၠးဂၠံဂဝ်]]
[[ကဏ္ဍ:၁၈၃၆ စုတိ]]
[[ကဏ္ဍ:ဓာတုဗေဒ]]
[[ကဏ္ဍ:သၟာသိပ္ပံ ပြင်သေတ်]]</text>
      <sha1>bs21favietwp3pj0sniss2gshl0hryt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:သၟာသိပ္ပံ ပြင်သေတ်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12763</id>
    <revision>
      <id>59117</id>
      <timestamp>2026-10-25T05:19:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Commons category|Scientists from France}} လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[သၟာသိပ္ပံ]]''' ကေုာံ '''[[ဍုင်ပြင်သေတ်]]''' ရ။  ကဏ္ဍဏအ်ဝွံ ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် မဆေင်စပ် ကု သၟာသိပ္ပံ ကေုာံ ညးမသ...&quot;</comment>
      <origin>59117</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="702" sha1="5kc1hgexstxd9e840iow3r4ujzgggtg" xml:space="preserve">{{Commons category|Scientists from France}}
လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[သၟာသိပ္ပံ]]''' ကေုာံ '''[[ဍုင်ပြင်သေတ်]]''' ရ။

ကဏ္ဍဏအ်ဝွံ ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် မဆေင်စပ် ကု သၟာသိပ္ပံ ကေုာံ ညးမသ္ပသုတေသနဂမၠိုင် မကၠုင်နူ ဍုင် [[ပြင်သေတ်]] ရ။

[[ကဏ္ဍ:သၟာသိပ္ပံဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ပြင်သေတ်]]
[[ကဏ္ဍ:မၞိဟ်ဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>5kc1hgexstxd9e840iow3r4ujzgggtg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မဝ်လိပ်ဒဳနမ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12764</id>
    <revision>
      <id>59119</id>
      <timestamp>2026-10-25T07:33:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox element | name = မဝ်လိပ်ဒဳနမ် | english_name = Molybdenum | symbol = Mo | atomic_number = 42 | atomic_mass = 95.95 | element_category = [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal) | group = 6 | period = 5 | block = d-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု-ပတေင် (Silvery grey metallic) | image = File:Molybdenum_crystalline_fragment_and_1cm3_cube.jpg|250px|al...&quot;</comment>
      <origin>59119</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18980" sha1="h6qd7qnescsy7wtaiwfbujhqpq06tzc" xml:space="preserve">{{Infobox element
| name = မဝ်လိပ်ဒဳနမ်
| english_name = Molybdenum
| symbol = Mo
| atomic_number = 42
| atomic_mass = 95.95
| element_category = [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal)
| group = 6
| period = 5
| block = d-block
| appearance = သာ်သြန်-ဗု-ပတေင် (Silvery grey metallic)
| image = [[File:Molybdenum_crystalline_fragment_and_1cm3_cube.jpg|250px|alt=လောဟ မဝ်လိပ်ဒဳနမ်]]
| caption = ကလောံဇၞော်ဇၞော် လောဟ မဝ်လိပ်ဒဳနမ် သ္အးဇ္ၚး ၉၉.၉၉%
| phase = Solid
| melting_point_K = 2896
| melting_point_C = 2623
| boiling_point_K = 4912
| boiling_point_C = 4639
| density_stp = 10.28 g/cm3
| discovery = [[Carl Wilhelm Scheele]] (၁၇၇၈)
| first_isolation = [[Peter Jacob Hjelm]] (၁၇၈၁)
}}

'''မဝ်လိပ်ဒဳနမ်''' ({{lang-en|Molybdenum}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Mo''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၄၂ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၆ (Group 6) တုဲ ဒှ် [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal) မွဲရ။ လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု-ပတေင် တုဲ၊ တင်တၟေင် အဓိက ဍေဟ်ဂှ် နွံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် (Melting point) သၠုင်လောန် ဗွဲမလောန် မရနုက်ကဵု တြဴ ပ္ဍဲအကြာ ဒြပ်သ္အး သီုဖအိုတ် ရ။ 

မဝ်လိပ်ဒဳနမ် ဂှ် ဟွံမံင် ကေတ်တ် ပ္ဍဲသဘာဝ တုဲ၊ ဗွဲမဂၠိုင် လေပ်ပံင်ကောံ ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် သဘာဝ ဗီုကဵု Molybdenite ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ လွပ် အဓိက သွက် မဝ်လိပ်ဒဳနမ် (ၜိုတ် ၈၀%) ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် ပသဲမ္ၚိုဟ် ကေုာံ လောဟ ပံင်နှဴ (Steel alloys) မၞုံကဵု အစောမ် ဒုင်ဒဝ် ဂမ္တဴ သၠုင် ကေုာံ စဵုဒၞာ နှိင် ရ။ ပါဲနူဂှ် ဍေဟ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ပရေင် ဇဳဝဗေဒ နဒဒှ် ဓာတ် မနွံပၟိက် သွက် လမျီု သတ် သီုဖအိုတ် (Essential element) တုဲ ပါလုပ် ပ္ဍဲ အေန်ဇြာင် (Enzymes) မဂၠိုင်ကဵုသာ် ရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် ==
ယၟုမ္ဂး &quot;မဝ်လိပ်ဒဳနမ်&quot; (Molybdenum) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် ဂရိတ် ''molybdos'' (μόλυβδος) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဖကောဝ်&quot; (Lead) ရ။ ဟိုတ်မဂွံ ခုတ်လဝ် ယၟု ဏအ်ဂှ် ဒှ်ဟိုတ်နူ ပ္ဍဲ ခေတ်တြေံ တေအ်၊ ဓာတ်တၟအ် မဝ်လိပ်ဒဳနမ် (Molybdenite) ဂှ် နွံ အသာ် လမ္စံက်-ပတေင် တုပ် ညံင်ရဴ တၟအ် ဖကောဝ် ကေုာံ ဂရက်ဖိုက် (Graphite) ဗွဲမလောန် တုဲ မၞိဟ်တအ် ထေင် ဗၠေတ် ဒဒှ်ရ ဍေဟ် ဒှ် တၟအ် ဖကောဝ် ရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၇၈ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ဂကူသွိတ်ဒေန် [[Carl Wilhelm Scheele]] စမ်ၜတ် လ္ၚတ် တၟအ် Molybdenite တုဲ ညး ဂွံတီကေတ် ဒဒှ်ရ ဍေဟ် ဟွံသေင် ကု ဖကောဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂရက်ဖိုက် ရ။ ညး ဂွံဆဵုကေတ် ဓာတ် အံက်သိုက် တၟိ မွဲ မကော်ဂး Molybdic acid ရ။ ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၈၁ ဂှ် သၟာဓာတု [[Peter Jacob Hjelm]] ဂွံပါ်ပတိတ် လောဟ မဝ်လိပ်ဒဳနမ် သ္အးဇ္ၚး ပထမအိုတ် နကဵု လၟေင် ဖျေံဂမ္တဴ ဓာတ် Molybdic acid ကု ချး (Carbon) ရ。&lt;ref name=&quot;Emsley2001&quot;&gt;Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 264–268.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ==
မဝ်လိပ်ဒဳနမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ ဇြိုင် ကေုာံ မ္ၚိုဟ်ခိုင်က္ဍင် (Hard, tough metal) မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် ၂၆၂၃ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ရ။

ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ က္တဵုဒှ် အဆက်အစပ် ဓာတု အောန် (Inert) ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ဓမ္မတာ တုဲ ဟွံက္တဵုဒှ် နှိင် လောဲသွာ ပ္ဍဲ ကျာ ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ ဖျေံဂမ္တဴ လတူ ၆၀၀ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် လေပ် တူပၟတ် တုဲ က္တဵုဒှ် ဓာတ်ကျာ အံက်သိုက် (Molybdenum trioxide - MoO₃) ရ။ ဍေဟ် နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် (Oxidation states) နူ -2 စဵုကဵု +6၊ ဆဂး +6 ကဵု +4 ဂှ် ဒှ် ကဆံင် မညိင်ဝတ်အိုတ် ရ။ ဍေဟ် ဟွံလေင် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် ဖျး ဓမ္မတာ ရ။

== ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ ==
လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ မဝ်လိပ်ဒဳနမ် ဝွံ နွံ ၜိုတ် ၁.၂ ပ္ဍဲ မွဲ ပြကောဋိ (ppm) တုဲ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မနွံ အောန် မွဲ မရနုက်ကဵု ၅၄ ပ္ဍဲ သဘာဝ ရ။ 

ဍေဟ် ဟွံမံင် ကေတ်တ် ပ္ဍဲ သဘာဝ တုဲ၊ ဂွံဆဵုကေတ် အဓိက ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် Molybdenite (MoS₂) ရ။ ပါဲနူဂှ် ဍေဟ် သီု လေပ်ပံင်ကောံ ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် Wulfenite (PbMoO₄) ကေုာံ Powellite (CaMoO₄) ရ။ ဗွဲမဂၠိုင် တၟအ် မဝ်လိပ်ဒဳနမ် ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် မွဲစွံ ကု တၟအ် ကောပ်ပါ (Copper ores) ရ。&lt;ref name=&quot;Greenwood1997&quot;&gt;Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 1002–1004.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် ==
ပရေင်ပတိတ် မဝ်လိပ်ဒဳနမ် ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နူကဵု တၟအ် Molybdenite နကဵု လၟေင် စံင် (Roasting) ရ။ 
ညးတအ် စံင် တၟအ် MoS₂ ပ္ဍဲ ကျာ ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ၇၀၀ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ဓာတ်ကျာ MoO₃ ရ။ 
2 MoS₂ + 7 O₂ → 2 MoO₃ + 4 SO₂ 
ကြဴနူဂှ် ညးတအ် ဖျေံဂမ္တဴ MoO₃ ကု ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် (Hydrogen) ဟွံသေင်မ္ဂး ကာဗောန် ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ သၠုင် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ခဗိုက် လောဟ မဝ်လိပ်ဒဳနမ် သ္အးဇ္ၚး ရ။ သွက်ဂွံ ကၠောန် ပသဲ မ္ဂး ညးတအ် ကၠောန် ဓာတ် Ferromolybdenum (ပသဲ-မဝ်လိပ်ဒဳနမ်) တိုက်ရိုက် ရ။

ဍုင် မပတိတ် မဝ်လိပ်ဒဳနမ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ဍုင်ကြုက် (China)၊ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်၊ ဍုင်ချဳလဳ (Chile) ကေုာံ ဍုင်ပဳရူ (Peru) ရ။

== ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် ==
မဝ်လိပ်ဒဳနမ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် သဘာဝ ထပှ် သာ်:
* '''Molybdenum-92, 94, 95, 96, 97, ကေုာံ 98''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် (Stable) တုဲ ⁹⁸Mo ဂှ် နွံဂၠိုင်အိုတ် (၂၄.၁%) ရ။
* '''Molybdenum-100 (¹⁰⁰Mo)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် (Radioactive) မၞုံကဵု အာယုက် (Half-life) လအ်ဗွဲမလောန် (၁၀¹⁹ သၞာံ) ရ။ 
ပါဲနူဂှ် '''Molybdenum-99 (⁹⁹Mo)''' ဂှ် ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ် မကိစ္စဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ရုင်ဂဥုဲ ရ။ ⁹⁹Mo ဏအ် ပြဟ်လီု တုဲ က္တဵုဒှ် Technetium-99m (⁹⁹ᵐTc) မဒှ် ဓာတ် အဓိက သွက် ပရေင် တက်ဗီု ဓါတ်လလဳ နျူကလဳယျာ (Nuclear medical imaging) ရ。&lt;ref name=&quot;Audi2003&quot;&gt;Audi, G. et al. (2003). &quot;The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties&quot;. ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် ==
မဝ်လိပ်ဒဳနမ် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန် ရုင်စက် ဇၞော်ဇၞော်:
# '''ပသဲမ္ၚိုဟ် ကေုာံ လောဟ ပံင်နှဴ (Steel Alloys)''': လွပ် ဇၞော်အိုတ် (၈၀%) ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ပရေင် ကၠောန် ပသဲမ္ၚိုဟ် ရ။ ဍေဟ် သ္ပကဵု ညံင် ပသဲ ဂွံ ခိုင်က္ဍင်၊ ဒုင်ဒဝ် ဂမ္တဴ သၠုင် ကေုာံ စဵုဒၞာ နှိင် ခိုဟ် ရ (ဥပမာ- Series 316 stainless steel)။ စကာ ပ္ဍဲ ပိုက် ရုင်စက် ဍာ်ကၠေင်၊ စက် က္ၜင်ကျာ ကေုာံ လွဟ် ပၞာန် ရ။
# '''ဓာတ်ကၠောအ် (Catalysts)''': ဓာတ် မဝ်လိပ်ဒဳနမ် ဂှ် စကာ နဒဒှ် ဓာတ်ကၠောအ် သွက်ဂွံ ပါ်ပတိတ် ဓာတ် သာလ်ဖာ (Desulfurization) နူကဵု ဍာ်ကၠေင် ပ္ဍဲ ရုင်စက် ပတိတ် ကၠေင် ဓါတ် (Petroleum refining) ညံင် ကျာ ဟွံဂွံ ကၠိခဍက် ရ။
# '''ကၠေင် လံက် စက် (Lubricants)''': ဓာတ် Molybdenum disulfide (MoS₂) ဂှ် ဒှ် ဓာတ် ခဲလောံ မလေပ် သၠောဲ (Solid lubricant) မစကာ ပ္ဍဲ စက် မၞုံကဵု ဂမ္တဴ သၠုင် ကေုာံ ဒြဟတ် ဓရိုတ် ထတ် မဒၞာဲ ကၠေင် ဓမ္မတာ လေင် ဟွံသေင်မ္ဂး တူ အာ မာန်ရ။
# '''အီလက်ထရဝ်ဒ် ကေုာံ မပၟတ် (Electrodes)''': စကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် ကမှ် (Glass melting) ပ္ဍဲ မဖိုဟ် လလဳ မၞုံကဵု ဂမ္တဴ သၠုင် ရ။

== ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ ==
မဝ်လိပ်ဒဳနမ် ဝွံ ဒှ် ဓာတ် အဓိက (Essential trace element) သွက် လမျီု သတ် ကေုာံ တၞံဆု သီုဖအိုတ် ရ:
* '''ပ္ဍဲ တၞံဆု ကေုာံ ဗက်တဳရဳယျာ''': ဓာတ်ဏအ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ အေန်ဇြာင် Nitrogenase မစကာ သွက်ဂွံ ဇြောတ်ကေတ် ဓာတ်ကျာ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် နူ ကျာ (Nitrogen fixation) ညံင်ဂွံ ဒှ် ဓာတ် ဝေတ် သွက် တၞံဆု တအ် ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ရ။ 
* '''ပ္ဍဲ မၞိဟ် ကေုာံ သတ်''': ပ္ဍဲ '''သဲလ်''' (Cells) ခန္ဓကာယ ပိုယ် မ္ဂး၊ မဝ်လိပ်ဒဳနမ် ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ အေန်ဇြာင် အဓိက ဗီုကဵု Sulfite oxidase ကေုာံ Xanthine oxidase မကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ ဖအး ဓာတ် သာလ်ဖာ ကေုာံ ဓာတ်ဂျိ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ရ။
* စၞစ မပ္တံကဵု သတ်သြောအ်၊ မှိုဟ် ကေုာံ ဖျုန် ဂြိုဟ် တအ် နွံကဵု ဓာတ် မဝ်လိပ်ဒဳနမ် ဍိုက်ပေင် ရ。&lt;ref name=&quot;Mendel2011&quot;&gt;Mendel, R. R. (2011). &quot;Cell biology of molybdenum&quot;. ''Biochimica et Biophysica Acta''. 1813 (1): 18–26.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် ==
* '''Molybdenum disulfide (MoS₂)''': ဓာတ် အသာ်လမ္စံက်-ပတေင် မစကာ နဒဒှ် ကၠေင် လံက် စက် ကေုာံ ဓာတ်ကၠောအ် (Catalyst)။
* '''Molybdenum trioxide (MoO₃)''': ဓာတ် အသာ်ဗု-သာ်မိတ် မစကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် ပသဲမ္ၚိုဟ် ကေုာံ ဓာတ်အရံင်။
* '''Molybdates (e.g., Sodium molybdate - Na₂MoO₄)''': ဒှ် ဓာတ် ၜဵု မလေင် ပ္ဍဲ ဍာ်။ စကာ နဒဒှ် ဓာတ် ဝေတ် (Fertilizers) သွက် တိ မၞုံကဵု ဓာတ် မဝ်လိပ်ဒဳနမ် အောန် ကေုာံ စကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် သ္ပသ္အး ဍာ် ရ။

== ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် ==
မဝ်လိပ်ဒဳနမ် ကေုာံ ဓာတ်ပံင်ကောံ ဍေဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဟွံမဲ ကု အန္တရာယ် ဂျိ ဇၞော်ဇၞော် သွက် မၞိဟ် (Low toxicity) ရ။ 
ဆဂး ယဝ်ရ တိရစ္ဆာန် (ဥပမာ- ဂၠဴ ကေုာံ သဵု) တအ် စဒး ဓာတ် မဝ်လိပ်ဒဳနမ် ဂၠိုင်လောန် နူ ချောဲ မ္ဂး၊ ဍေဟ် လေပ် က္တဵုဒှ် ယဲ Molybdenosis ရ။ ယဲ ဏအ်ဂှ် သ္ပကဵု ညံင် ခန္ဓကာယ ဟွံဂွံ ဇြောတ်ကေတ် ဓာတ် ကောပ်ပါ (Copper deficiency) တုဲ သ္ပကဵု ညံင် ဍိုန်ဇြ၊ သော် ပြဟ် ကေုာံ ဇုတ် လီုလာ် ရ။ သၟာကမၠောန် ပ္ဍဲ ရုင်စက် တအ် ဒးစွံ သတိ ညံင် ဟွံဂွံ ယီုလုပ်အာ ခဗိုက် MoO₃ ပွိုင် မလအ် ရ။

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် ==
မဝ်လိပ်ဒဳနမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး တၞဟ် တအ် မ္ဂး:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ပရေင် ပတောအ်ၜတ် မဝ်လိပ်ဒဳနမ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင်
|-
! ဓာတ် 
! အဆက်အစပ် ကု မဝ်လိပ်ဒဳနမ်
! တင်တၟေင် တၞဟ်ခြာ
|-
| '''တာန်သတေန်''' (Tungsten)
| နွံ သၟဝ် မဝ်လိပ်ဒဳနမ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၆၊ အခိုက်အလိုက် ဓာတု ကြပ်တုပ်လောန်ရ။
| တာန်သတေန် ဂှ် လျိုင် ဇြိုင်နူ ၜါဆ ကေုာံ နွံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် သၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲ လောဟ သီုဖအိုတ် (၃၄၂၂ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ်) ရ။
|-
| '''ခရဝ်မဳယာမ်''' (Chromium)
| နွံ လတူ မဝ်လိပ်ဒဳနမ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၆။
| ခရဝ်မဳယာမ် ဂှ် စဵုဒၞာ နှိင် ခိုဟ်နူ ကေုာံ ၚုဟ်တန်နူ ဆဂး မ္ၚိုဟ်ခိုင် အောန်နူ မဝ်လိပ်ဒဳနမ် ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ သၠုင် ရ။ ဓာတ် +6 ဍေဟ် (CrVI) နွံ ဂျိ ဇၞော်ရ။
|-
| '''ဖကောဝ်''' (Lead)
| ဟွံမဲ အဆက်အစပ် ဓာတု။ ဆဂး ပ္ဍဲ ဝင် တၟအ် ဍေဟ် (Molybdenite vs Galena) ဂှ် မၞိဟ်တအ် ထေင် ဗၠေတ် ဒဒှ်ရ ဒှ် တၟအ် ဖကောဝ် ရ။
| ဖကောဝ် ဂှ် လေင် လောဲ (၃၂၇ ဒဳဂရဳ) ကေုာံ နွံကဵု ဂျိ သွက် နာဗ် (Neurotoxin) ရ။
|}
&lt;ref name=&quot;Cotton1999&quot;&gt;Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley &amp; Sons. pp. 920–925.&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

[[ကဏ္ဍ:မဝ်လိပ်ဒဳနမ်]]
[[ကဏ္ဍ:လောဟ ကၠာဲဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>h6qd7qnescsy7wtaiwfbujhqpq06tzc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကာလ် ဝဳလ်ဟာမ် ယျဳလ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12765</id>
    <revision>
      <id>59120</id>
      <timestamp>2026-10-25T07:41:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox scientist | name = ကာလ် ဝဳလ်ဟာမ် ယျဳလ်(Carl Wilhelm Scheele) | image = Carl Wilhelm Scheele from Familj-Journalen1874.png | image_size = 250px | alt = ဗီုရုပ် ကာလ် ဝဳလ်ဟာမ် ၐဳလေ | caption = ကာလ် ဝဳလ်ဟာမ် ယျဳလ်(၁၇၄၂ – ၁၇၈၆) | birth_date = ၉ ဒဳဇြေန်ဗါ ၁၇၄...&quot;</comment>
      <origin>59120</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22917" sha1="39b56f6ipyd84zwtstg771kv0l3vb2h" xml:space="preserve">{{Infobox scientist
| name = ကာလ် ဝဳလ်ဟာမ် ယျဳလ်(Carl Wilhelm Scheele)
| image = Carl Wilhelm Scheele from Familj-Journalen1874.png
| image_size = 250px
| alt = ဗီုရုပ် ကာလ် ဝဳလ်ဟာမ် ၐဳလေ
| caption = ကာလ် ဝဳလ်ဟာမ် ယျဳလ်(၁၇၄၂ – ၁၇၈၆)
| birth_date = ၉ ဒဳဇြေန်ဗါ ၁၇၄၂
| birth_place = ဍုင် [[Stralsund]], ပဝ်မေရနဳယှာ (Swedish Pomerania)
| death_date = ၂၁ မေ ၁၇၈၆ (အာယုက် ၄၃)
| death_place = ဍုင် [[Köping]], ဍုင်သွိတ်ဒေန် (Sweden)
| nationality = သွိတ်ဒေန်-ဂျာမာန် (Swedish-German)
| fields = [[ဓါတုဗေဒ]], [[ဂဥုဲ]] (Pharmacy)
| known_for = ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ဓာတ်ကျာ [[အံက်သဳဂျိန်]], [[ကလဝ်ရေန်]], [[မာန်ဂနိတ်]], [[တေန်သတေန်]], [[မဝ်လိပ်ဒဳနမ်]], [[ဗာရဳယာမ်]], ကေုာံ ဓာတ်ဖျး ဩဂဲနေတ် ဗွဲမဂၠိုင်
| influences = [[Torbern Bergman]]
}}

'''ကာလ် ဝဳလ်ဟာမ် ၐဳလေ''' ({{lang-en|Carl Wilhelm Scheele}}; ၉ ဒဳဇြေန်ဗါ ၁၇၄၂ – ၂၁ မေ ၁၇၈၆) ဝွံ ဒှ် သၟာသိပ္ပံ ကေုာံ သၟာဓါတုဗေဒ သၟာဂဥုဲ (Pharmaceutical chemist) ဂကူသွိတ်ဒေန်-ဂျာမာန် မွဲ မပြာကတ်လောန် ပ္ဍဲ ဝင် ဓါတုဗေဒ ရ။ ညးဝွံ ဒှ် ပူဂိုလ် အဓိက မဂၠာဲဆဵုကေတ် ဓာတ်ကျာ [[အံက်သဳဂျိန်]] (Oxygen) ကိုပ်ကၠာအိုတ်ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ပတိတ်လိက် ညး လဇုဲအာ နူ သၟာသိပ္ပံ ဂျဝ်သေပ် ပရိတ်သလဳ (Joseph Priestley) တုဲ ညး ၜါ တၠဏအ် ဂွံဒုင်စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ညးမဂၠာဲဆဵု အံက်သဳဂျိန် ရ။

ပါဲနူ အံက်သဳဂျိန် တုဲ၊ ယျဳလ်ဝွံ ဂွံဆဵုကေတ် [[ဒြပ်သ္အး]] တၟိ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု [[ကလဝ်ရေန်]] (Chlorine)၊ [[မာန်ဂနိတ်]] (Manganese)၊ [[မဝ်လိပ်ဒဳနမ်]] (Molybdenum)၊ [[ဗာရဳယာမ်]] (Barium)၊ ကေုာံ [[တေန်သတေန်]] (Tungsten) ရ။ တုဲပၠန် ညး ပါ်ပတိတ် ဓာတ်ဖျး (Acids) ဩဂဲနေတ် ကေုာံ အေန်ဩဂဲနေတ် တၞဟ်ခြာ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ဓာတ်ဖျး တာတာရိတ် (Tartaric acid)၊ ဓာတ်ဖျး သဳတရေတ် (Citric acid)၊ ကေုာံ ဓာတ်ဖျး ဟာ်ဒြဝ်သဳယာနေတ် (Hydrogen cyanide) တအ်ရ။ ဟိုတ်နူ ညး မလေပ် စမ်ရှ် ဓာတ် ဓါတု ဇၟာပ်ဇၟာပ် သာ် နကဵု လတာ် ညး ဂှ်ရ၊ ညး က္တဵုဒှ် ယဲ တုဲ ဒးစုတိအာ နကဵု အာယုက် မဍောတ်သွတ် ၄၃ သၞာံ ရ။

== ၁။ ပထမအဝဲ ကေုာံ ပရေင်ပညာ ==
ကာလ် ဝဳလ်ဟာမ် ယျဳလ်ဂှ် က္တဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဍုင် Stralsund မနွံ ပ္ဍဲ ဒေသ ပဝ်မေရနဳယှာ (Pomerania) မဒှ် ဒၞာဲ သၟဝ် က္ဍိုင်ဗတာင် သွိတ်ဒေန် (Swedish Pomerania) ပ္ဍဲ အခိင်ဂှ်ရ (လၟုဟ် နွံ ပ္ဍဲ ဍုင် ဂျာမနဳ)။ ညးဝွံ ဒှ် ကောန် မရနုက်ကဵု ထပှ် ပ္ဍဲ ကောဒေအ် ၁၁ တၠ တုဲ၊ မအံက် ညးဂှ် ဒှ် သၟာဗၞိက် မွဲရ။ 

ယျဳလ်ဂှ် စိုတ်ထတ် ပ္ဍဲ ပရေင် ဓါတုဗေဒ နူ အဝဲ ဍောတ်တ် ရ။ ပ္ဍဲ အာယုက် ၁၄ သၞာံ (သၞာံ ၁၇၅၇) ဂှ်၊ ညး ပြံင်အာ ဍုင် Gothenburg ပ္ဍဲ သွိတ်ဒေန် သွက်ဂွံ ကတ်လ္ၚတ် ကမၠောန် သၟာဂဥုဲ (Pharmacist apprentice) ဇရေင် သၟာဂဥုဲ Martin Andreas Bauch រ။ ပ္ဍဲ ဆေင်ဂဥုဲ ဏအ်ဂှ် ညး ဂွံ အခေါင် လ္ၚတ် လိက်အုပ် ဓါတုဗေဒ တြေံတြဟ် တအ် တုဲ၊ ပ္ဍဲ အခိင် ဗတံ ညး လေပ် ကၠောန် ပရေင်စမ်ၜတ် ဓါတုဗေဒ ကေတ်တ် ရ။ ညး ဗတောန်ကေတ် ကွတ် ဓါတုဗေဒ နကဵု ပရေင်စမ်ၜတ် တိုက်ရိုက် မဟွံမဲ ကု အစာ မဗတောန်ကဵု လပါ် သဇိုင် တေသြရဳ (Theory) ရ။&lt;ref name=&quot;Fors2008&quot;&gt;Fors, Hjalmar (2008). &quot;Stepping through Science's Door: C. W. Scheele, from Pharmacist's Apprentice to Academician&quot;. ''Ambix''. 55 (1): 29–49.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ကမၠောန် နဒဒှ် သၟာဂဥုဲ ==
ကြဴနူ မကတ်လ္ၚတ် ဇရေင် Bauch ပွိုင် ၈ သၞာံ တုဲ၊ ယျဳလ်ပြံင်အာ ကၠောန် ကမၠောန် နဒဒှ် သၟာဂဥုဲ ပ္ဍဲ ဍုင် Malmö (၁၇၆၅)၊ ကြဴနူဂှ် ဍုင် Stockholm (၁၇၆၈)၊ ကေုာံ ဍုင် Uppsala (၁၇၇၀) ရ။ ပ္ဍဲ ဍုင် Uppsala ဏအ်ဂှ် ညး ဂွံ ဆဵုညာတ် ကု သၟာသိပ္ပံ တက္ကသိုလ် မပြာကတ် [[Torbern Bergman]] (တဝ်ဗာန် ဗာတ်မာန်) ရ။ Bergman ဂှ် ဆဵုညာတ် အစောမ်စရာဲ ယျဳလ်ပ္ဍဲ ပရေင်စမ်ၜတ် တုဲ သ္ပ မိတ်သဟာဲ ကေုာံ ထံက်ပင် ညး သွက်ဂွံ ပတိတ် လိက်ပရေင် ဓါတုဗေဒ ဂမၠိုင် ရ။

ၜိုန်ရ ညး ဂွံဒုင် စၟတ်သမ္တီ နူ ဂကောံ သိပ္ပံ သွိတ်ဒေန် ကီုလေဝ်၊ ယျဳလ်ဟွံမိက် ဒှ် အစာဘာ တက္ကသိုလ် ရ။ ညး မိက်ဂွံ ကၠောန် ပရေင်စမ်ၜတ် ပ္ဍဲ ဆေင်ဂဥုဲ ညး ဓဝ်ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၇၅ ဂှ် ညး ပြံင်အာ ဍုင် Köping တုဲ ရာန်ကေတ် ဆေင်ဂဥုဲ ဇကုအပိုင် တုဲ မံင်အာ ပ္ဍဲ ဍုင်ဏအ် စဵုကဵု လအိတ် ဘဝ ညးရ။

== ၃။ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ဓာတ်ကျာ အံက်သဳဂျိန် ==
ပရေင် အံင်ဇၞး ဇၞော်အိုတ် သွက် ယျဳလ်ဂှ် ဒှ် ပရေင် ဂၠာဲဆဵု ဓာတ်ကျာ [[အံက်သဳဂျိန်]] (Oxygen) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၇၁-၁၇၇၂ လပါ်ဂှ်၊ ယျဳလ်စမ်ၜတ် ဖျေံဂမ္တဴ ဓာတ်ပံင်ကောံ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု Silver carbonate, Mercuric oxide, ကေုာံ Potassium nitrate တအ်ရ။ ညး ဂွံဆဵုကေတ် ဓာတ်ကျာ တၟိ မွဲ မသ္ပကဵု ညံင် ပၟတ် ဂွံ တူ ထတ်နူ ကျာ ဓမ္မတာ ရ။ ညး ခုတ်လဝ် ယၟု ဓာတ်ကျာ ဏအ် &quot;Fire air&quot; (ကျာပၟတ်) ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ထံက်ပင် ပရေင် တူပၟတ် ရ။

ယျဳလ်ချူလဝ် စပ်ကဵု ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ဏအ် ပ္ဍဲ လိက်အုပ် ညး ''Chemische Abhandlung von der Luft und dem Feuer'' (Chemical Treatise on Air and Fire) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၇၅ ဆဂး လိက်အုပ် ဏအ်ဂှ် စိုပ် သၞာံ ၁၇၇၇ ဂှ်မှ တက်ပတိတ် ဂွံ ရ။ ပ္ဍဲ အခိင်ဂှ် သၟာသိပ္ပံ အင်္ဂလိက် [[Joseph Priestley]] (ဂျဝ်သေပ် ပရိတ်သလဳ) ပတိတ် လိက်ပရေင် ညး မဆေင်ကဵု ပရေင်ဂၠာဲဆဵု အံက်သဳဂျိန် (Dephlogisticated air) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၇၄ ရ။ ၜိုန်ရ Priestley ပတိတ် လိက် ကိုပ်ကၠာ ကီုလေဝ်၊ သၟာဝင် တအ် ဒုင်တဲ ဒဒှ်ရ ယျဳလ်ဂှ် ဂၠာဲဆဵုကေတ် ဓာတ်ကျာ အံက်သဳဂျိန် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် ညး ရ。&lt;ref name=&quot;Partington1962&quot;&gt;Partington, J. R. (1962). ''A History of Chemistry, Vol. 3''. Macmillan. pp. 210–215.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ဒြပ်သ္အး တၞဟ်ဂမၠိုင် ==
ယျဳလ်ဝွံ ဂွံဆဵုကေတ် ကေုာံ ပါ်ပတိတ် ဒြပ်သ္အး ဓာတု ဂမၠိုင် မဟွံမဲ ကု သၟာသိပ္ပံ တၞဟ်တအ် ဂွံပတောအ်ၜတ် မာန်ရ:
* '''ကလဝ်ရေန် (Chlorine)''': ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၇၄ ဂှ် ညး ဖျေံဂမ္တဴ ဓာတ် Pyrolusite (Manganese dioxide) ကု ဓာတ်ဖျး Hydrochloric acid တုဲ ညး ဂွံဆဵုကေတ် ဓာတ်ကျာ အသာ် သၚေက်-ဍာ်မိတ် မၞုံကဵု သၟူ သကာတ်မြဟ် ရ။ ညး ကော် ဍေဟ် &quot;Dephlogisticated marine acid air&quot; ရ (ကြဴနူဂှ် Humphry Davy ကဵု ယၟု Chlorine)။
* '''မာန်ဂနိတ် (Manganese)''': ညး သ္ပစၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲ တၟအ် Pyrolusite ဂှ် နွံကဵု လောဟ တၟိ မွဲရ (ကြဴနူဂှ် J. G. Gahn ပါ်ပတိတ် လောဟဏအ် ဂွံ)။
* '''မဝ်လိပ်ဒဳနမ် (Molybdenum)''': ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၇၈ ညး သ္ပစၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ တၟအ် Molybdenite ဂှ် ဟွံသေင် ကု ဓာတ် ဖကောဝ် (Lead) တုဲ ဍေဟ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး တၟိ ရ။
* '''တေန်သတေန် (Tungsten)''': ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၈၁ ညး စမ်ၜတ် တၟအ် Tungsten (လၟုဟ် ကော် Scheelite) တုဲ ဂွံဆဵုကေတ် ဓာတ်ဖျး Tungstic acid မထ္ၜးကဵု လောဟ တၟိ ရ။
* '''ဗာရဳယာမ် (Barium)''': ညး ဂွံဆဵုကေတ် ဓာတ် Barium oxide နူကဵု တၟအ် Baryte ရ။

== ၅။ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ဓာတ်ဖျး ဩဂဲနေတ် ကေုာံ အေန်ဩဂဲနေတ် ==
ယျဳလ်ဂှ် ပြာကတ်လောန် ပ္ဍဲ ပရေင် ပါ်ပတိတ် ဓာတ်ဖျး (Acids) နူကဵု သတ်ဆု ကေုာံ တၞံဆု သဘာဝ တအ်ရ။ ညး ပါ်ပတိတ် ဓာတ်ဖျး ဩဂဲနေတ် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု:
* '''Tartaric acid''' (နူ ဍာ်ဇဗျေတ်)
* '''Citric acid''' (နူ သတ် ကဗျာ/သ္ၚဴ)
* '''Lactic acid''' (နူ တှ် ဖျး)
* '''Uric acid''' (နူ တၟအ် ပ္ဍဲ ကသအ်ဍာ်)
* '''Oxalic acid''' (နူ တၞံဆု)
* '''Gallic acid''' კေုာံ '''Malic acid''' (နူ သတ် ဝေန်)

ပ္ဍဲ လပါ် ဓာတ် အေန်ဩဂဲနေတ် (Inorganic) မ္ဂး ညး ဂွံဆဵုကေတ် ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် သာလ်ဖိုက် (Hydrogen sulfide) ကေုာံ ဓာတ်ဖျး Hydrofluoric acid ร။ အရာ မအံသဝ်အိုတ် ဂှ် ညး ပါ်ပတိတ် ဓာတ်ဖျး ဟာ်ဒြဝ်သဳယာနေတ် (Hydrogen cyanide - Prussic acid) မဒှ် ဓာတ်ဂျိ ထတ်လောန် မွဲရ။ ညး သီု စမ်ရှ် ဓာတ်ဂျိ ဏအ် နကဵု လတာ် ညး တုဲ ချူလဝ် ဒဒှ်ရ ဍေဟ် နွံကဵု ရှ် ဗွဲမတၟေင် ရ။&lt;ref name=&quot;Greenberg2000&quot;&gt;Greenberg, Arthur (2000). ''A Chemical History Tour: Picturing Chemistry from Alchemy to Modern Molecular Science''. Wiley-Interscience. pp. 110–115.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ဓာတ် Scheele's Green ကေုာံ ဓာတ်အရံင် ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၇၅ ဂှ်၊ ယျဳလ်ခၞံဗဒှ် ဓာတ်အရံင် အသာ်သၚေက် တၟိ မွဲ မကော်ဂး &quot;Scheele's Green&quot; (Copper arsenite - CuHAsO₃) ရ။ ဓာတ်အရံင် ဏအ်ဂှ် ကျေဝ်လောန် တုဲ ညးတအ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ဍုင် ယူရဝ်ပ သွက်ဂွံ ကၠောန် စက္ခော ပတ် ဗဒင် (Wallpapers)၊ ကပေါတ် ဂၠိက်ယာတ် ကေုာံ ဍာ်ဂဥုဲ ပရေက် ဂမၠိုင် ရ။

ဆဂး ဓာတ်အရံင် ဏအ်ဂှ် လဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဓာတ် ကောပ်ပါ (Copper) ကေုာံ အာသေနေတ် (Arsenic) မဒှ် ဓာတ်ဂျိ ထတ်လောန် ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဥတု ကတဴ ဟွံသေင်မ္ဂး ယဝ်ရ စၟ မှိုဟ် တအ် စ ဓာတ် ဏအ် မ္ဂး ဍေဟ် ပတိတ် ဓာတ်ကျာ အာသေနေတ် မပတိုန်ကဵု ယဲ ကေုာံ အန္တရာယ် လမျီု သွက် မၞိဟ် မံင် ပ္ဍဲ သ္ၚိ တအ်ရ။ သၟာဝင် လ္ၚဵု တအ် ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ သၟိင် နပိုလဳယောန် (Napoleon) ဂှ် စုတိအာ ဟိုတ်နူ ဓာတ်ဂျိ Scheele's Green မနွံ ပ္ဍဲ စက္ခော ဗဒင် ညး ရ။

== ၇။ လိက်အုပ် ကေုာံ ပရေင်ပတိတ်လိက် ==
ယျဳလ်ဂှ် ဒှ် သၟာသိပ္ပံ မချူ စၟတ်သမ္တီ လၟေင် ပရေင်စမ်ၜတ် ညး ဗွဲမစွံသတိ ရ။ ညး ပတိတ် လိက်ပရေင် ပ္ဍဲ ဂျာနယ် ဂကောံ သိပ္ပံ သွိတ်ဒေန် (Royal Swedish Academy of Sciences) ၜိုတ် မသုန်စှ် ပရေင် ရ။ 

လိက်အုပ် ဇၞော်အိုတ် ညး မချူလဝ် ဂှ် ဒှ် ''Chemische Abhandlung von der Luft und dem Feuer'' (၁၇၇၇) ရ။ ပ္ဍဲ လိက်အုပ် ဏအ် ညး ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ကျာ ဓမ္မတာ ပိုယ်ဏအ် ဂှ် လဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဓာတ်ကျာ ၜါ သာ်: &quot;Fire air&quot; (အံက်သဳဂျိန် - မထံက်ပင် ပၟတ် ကေုာံ လမျီု သတ်) ကေုာံ &quot;Foul air&quot; (နိုက်ထရဝ်ဂျိန် - မဟွံထံက်ပင် ပၟတ်) ရ။ ၜိုန်ရ ပရေင် စမ်ၜတ် ညး ဒးရး ကီုလေဝ်၊ ညး သှ်ေဒၟံင် ပ္ဍဲ လညာတ် တေသြရဳ Phlogiston (လညာတ် တြေံ မဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ ပၟတ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်) စဵုကဵု လအိတ် ဘဝ ညး ရ。&lt;ref name=&quot;Castle1913&quot;&gt;Castle, L. (1913). ''Discovery of Oxygen''. Journal of Chemical Education. pp. 12–15.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ဘဝပူဂိုလ် ကေုာံ ပရေင်စုတိ ==
ယျဳလ်ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် မမံင် ကေတ်တ် ကေုာံ စိုတ် နွံ ဆ ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် ဓါတုဗေဒ ဓဝ်ရ။ ညး နွံကဵု အခိုက်အလိုက် အန္တရာယ် ဇၞော် မွဲ မတွဟ်ဂး &quot;စမ်ရှ်&quot; (Tasting) ကေုာံ &quot;သၟူ&quot; (Smelling) ဓာတ် ဓါတု တၟိ ညး မဂၠာဲဆဵုလဝ် တအ်ရ။ ညး စမ်ရှ် လဝ် ဓာတ် မၞုံကဵု ဂျိ ဗီုကဵု [[ဖကောဝ်]] (Lead)၊ အာသေနေတ် (Arsenic)၊ ကေုာံ ဓာတ်ကျာ Hydrogen cyanide ရ။ 

ဟိုတ်နူ ပရေင် စုက်လုက် ကု ဓာတ်ဂျိ ဗွဲမလအ်လ ကေုာံ ပရေင် ယီုလုပ် ယက် ဓာတု ဇၟာပ်တ္ၚဲ ဂှ်ရ၊ ပရေင်ထတ်ယုက် ယျဳလ်စဍိုန်လျ စှ်ေ ကၠုင် ရ။ ညး က္တဵုဒှ် ယဲ ဇိုင်တဲ ကေက် (Rheumatism) ကေုာံ ယဲ ကသအ်ဍာ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၈၆၊ အခိင် ညး နွံ လတူ ခါတ် ယဲ က္ဍင်လောန် ဂှ်၊ ညး ထပ်တဲ ကု ဣဒ္ဓဝုတ် (Widow) အစာ သၟာဂဥုဲ တြေံ ညး မတွဟ်ဂး Margareta Pohl (မာဂရေတ္တ ပဝ်လ်) သွက်ဂွံ ပအပ်ကဵု အခေါင် ပိုင်ပြဳ ဆေင်ဂဥုဲ ညး ရ။ ကြဴနူ ထပ်တဲ ၜါ တ္ၚဲ (၂၁ မေ ၁၇၈၆) ဂှ်၊ ယျဳလ်စုတိအာ နကဵု အာယုက် ဆ ၄၃ သၞာံ ဓဝ်ရ။

== ၉။ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ဂုဏ်သိက္ခာ ==
ၜိုန်ရ ညး စုတိ ပြဟ် ကီုလေဝ်၊ ပရေင် ဂၠာဲဆဵု ယျဳလ်တအ်ဂှ် ကဵု ဖဵု သွက် ကမၠောန် ဓါတုဗေဒ အလုံဂၠးတိ ဗွဲမလောန် ရ။ 
* '''Scheelite (ရှဳလိုက်)''': တၟအ် ဓာတ် တေန်သတေန် (Calcium tungstate) ဂှ် ညးတအ် ခုတ်လဝ် ယၟု &quot;Scheelite&quot; သွက်ဂွံ ပတိုန် ဂုဏ်သိက္ခာ ညးရ။
* '''Scheele (Crater)''': ကတိုင် ဇၞော် မွဲ ပ္ဍဲ လတူ ဂိတု ဂှ် လေဝ် ကဵုလဝ် ယၟု ညး ကီုရ။
* ပ္ဍဲ ဍုင် သွိတ်ဒေန် ကေုာံ ဂျာမနဳ မ္ဂး ညးတအ် ပတူလဝ် ရုပ် အစာ ယျဳလ်(Statues) ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဍုင် Stockholm ကေုာံ Köping သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ညး နဒဒှ် သၟာသိပ္ပံ မပြာကတ်အိုတ် မွဲ တၠ ရ။

== ၁၀။ ပရေင်ပတောအ်ၜတ် ကု သၟာသိပ္ပံ ပ္ဍဲခေတ်တုပ် ==
အခိင် ယျဳလ်ဂျိုင်ဒၟံင်ဂှ် ဒှ် အခိင် မက္တဵုဒှ် တဝ်စၞေဟ် ဓါတုဗေဒ (Chemical Revolution) မွဲ မပြိုင်ပကာန် ကု သၟာသိပ္ပံ ဗီုကဵု Joseph Priestley ကေုာံ [[Antoine Lavoisier]] (အာန်တိုန် လာဗွိုင်သဳယာ) ရ။

* '''ကု Priestley''': သီုၜါ ဂၠာဲဆဵု အံက်သဳဂျိန် ရ။ ယျဳလ်ဂှ် သၟာစမ်ၜတ် (Experimentalist) မခိုဟ်နူ ကေုာံ စမ်ၜတ် လၟေင် ဓာတု ချိုတ်ပၠိုတ် နူ Priestley ရ။ ဆဂး Priestley ဂှ် ပရေင် ပတိတ် လိက် ပြဟ်နူ ရ။
* '''ကု Lavoisier''': Lavoisier ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် မဖျေံ သဇိုင် တေသြရဳ ဓါတုဗေဒ ခေတ်တၟိ (Modern Chemistry) မဟွံဒုင်တဲ လညာတ် Phlogiston ရ။ ယျဳလ်ၜိုန်ရ ဂွံဆဵု ဓာတ် ဂၠိုင်နူ ကီုလေဝ်၊ ညး ဟွံလေပ် ဖျေံ တေသြရဳ တၟိ တုဲ သှ်ေဒၟံင် ပ္ဍဲ လညာတ် တြေံ (Phlogiston theory) ရ။ 
ၜိုန်ဂှ်လေဝ် လပါ် ပရေင် ဂၠာဲဆဵု ဓာတ် (Empirical discoveries) မ္ဂး ယျဳလ်ဂှ် ဒှ် သၟာသိပ္ပံ မအံသဝ်အိုတ် ပ္ဍဲ ခေတ် ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ ရ ဟီု စ ဂွံ ရ。&lt;ref name=&quot;Uglow2002&quot;&gt;Uglow, Jenny (2002). ''The Lunar Men: Five Friends Whose Curiosity Changed the World''. Farrar, Straus and Giroux. pp. 150–155.&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

[[ကဏ္ဍ:သၟာဓါတုဗေဒဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:သၟာသိပ္ပံ ဂကူသွိတ်ဒေန်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ပူဂိုလ် မက္တဵုဒှ် သၞာံ ၁၇၄၂]]
[[ကဏ္ဍ:ပူဂိုလ် မစုတိ သၞာံ ၁၇၈၆]]</text>
      <sha1>39b56f6ipyd84zwtstg771kv0l3vb2h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59121</id>
      <parentid>59120</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T07:43:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59121</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22917" sha1="bnryxys6wvvb9panhd5h0wdkmp9ut8y" xml:space="preserve">{{Infobox scientist
| name = ကာလ် ဝဳလ်ဟာမ် ယျဳလ်(Carl Wilhelm Scheele)
| image = Carl Wilhelm Scheele from Familj-Journalen1874.png
| image_size = 250px
| alt = ဗီုရုပ် ကာလ် ဝဳလ်ဟာမ် ၐဳလေ
| caption = ကာလ် ဝဳလ်ဟာမ် ယျဳလ်(၁၇၄၂ – ၁၇၈၆)
| birth_date = ၉ ဒဳဇြေန်ဗါ ၁၇၄၂
| birth_place = ဍုင် [[Stralsund]], ပဝ်မေရနဳယှာ (Swedish Pomerania)
| death_date = ၂၁ မေ ၁၇၈၆ (အာယုက် ၄၃)
| death_place = ဍုင် [[Köping]], ဍုင်သွိတ်ဒေန် (Sweden)
| nationality = သွိတ်ဒေန်-ဂျာမာန် (Swedish-German)
| fields = [[ဓါတုဗေဒ]], [[ဂဥုဲ]] (Pharmacy)
| known_for = ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ဓာတ်ကျာ [[အံက်သဳဂျိန်]], [[ကလဝ်ရေန်]], [[မာန်ဂနိတ်]], [[တေန်သတေန်]], [[မဝ်လိပ်ဒဳနမ်]], [[ဗေရဳယာမ်]], ကေုာံ ဓာတ်ဖျး ဩဂဲနေတ် ဗွဲမဂၠိုင်
| influences = [[Torbern Bergman]]
}}

'''ကာလ် ဝဳလ်ဟာမ် ၐဳလေ''' ({{lang-en|Carl Wilhelm Scheele}}; ၉ ဒဳဇြေန်ဗါ ၁၇၄၂ – ၂၁ မေ ၁၇၈၆) ဝွံ ဒှ် သၟာသိပ္ပံ ကေုာံ သၟာဓါတုဗေဒ သၟာဂဥုဲ (Pharmaceutical chemist) ဂကူသွိတ်ဒေန်-ဂျာမာန် မွဲ မပြာကတ်လောန် ပ္ဍဲ ဝင် ဓါတုဗေဒ ရ။ ညးဝွံ ဒှ် ပူဂိုလ် အဓိက မဂၠာဲဆဵုကေတ် ဓာတ်ကျာ [[အံက်သဳဂျိန်]] (Oxygen) ကိုပ်ကၠာအိုတ်ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ပတိတ်လိက် ညး လဇုဲအာ နူ သၟာသိပ္ပံ ဂျဝ်သေပ် ပရိတ်သလဳ (Joseph Priestley) တုဲ ညး ၜါ တၠဏအ် ဂွံဒုင်စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ညးမဂၠာဲဆဵု အံက်သဳဂျိန် ရ။

ပါဲနူ အံက်သဳဂျိန် တုဲ၊ ယျဳလ်ဝွံ ဂွံဆဵုကေတ် [[ဒြပ်သ္အး]] တၟိ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု [[ကလဝ်ရေန်]] (Chlorine)၊ [[မာန်ဂနိတ်]] (Manganese)၊ [[မဝ်လိပ်ဒဳနမ်]] (Molybdenum)၊ [[ဗေရဳယာမ်]] (Barium)၊ ကေုာံ [[တေန်သတေန်]] (Tungsten) ရ။ တုဲပၠန် ညး ပါ်ပတိတ် ဓာတ်ဖျး (Acids) ဩဂဲနေတ် ကေုာံ အေန်ဩဂဲနေတ် တၞဟ်ခြာ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ဓာတ်ဖျး တာတာရိတ် (Tartaric acid)၊ ဓာတ်ဖျး သဳတရေတ် (Citric acid)၊ ကေုာံ ဓာတ်ဖျး ဟာ်ဒြဝ်သဳယာနေတ် (Hydrogen cyanide) တအ်ရ။ ဟိုတ်နူ ညး မလေပ် စမ်ရှ် ဓာတ် ဓါတု ဇၟာပ်ဇၟာပ် သာ် နကဵု လတာ် ညး ဂှ်ရ၊ ညး က္တဵုဒှ် ယဲ တုဲ ဒးစုတိအာ နကဵု အာယုက် မဍောတ်သွတ် ၄၃ သၞာံ ရ။

== ၁။ ပထမအဝဲ ကေုာံ ပရေင်ပညာ ==
ကာလ် ဝဳလ်ဟာမ် ယျဳလ်ဂှ် က္တဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဍုင် Stralsund မနွံ ပ္ဍဲ ဒေသ ပဝ်မေရနဳယှာ (Pomerania) မဒှ် ဒၞာဲ သၟဝ် က္ဍိုင်ဗတာင် သွိတ်ဒေန် (Swedish Pomerania) ပ္ဍဲ အခိင်ဂှ်ရ (လၟုဟ် နွံ ပ္ဍဲ ဍုင် ဂျာမနဳ)။ ညးဝွံ ဒှ် ကောန် မရနုက်ကဵု ထပှ် ပ္ဍဲ ကောဒေအ် ၁၁ တၠ တုဲ၊ မအံက် ညးဂှ် ဒှ် သၟာဗၞိက် မွဲရ။ 

ယျဳလ်ဂှ် စိုတ်ထတ် ပ္ဍဲ ပရေင် ဓါတုဗေဒ နူ အဝဲ ဍောတ်တ် ရ။ ပ္ဍဲ အာယုက် ၁၄ သၞာံ (သၞာံ ၁၇၅၇) ဂှ်၊ ညး ပြံင်အာ ဍုင် Gothenburg ပ္ဍဲ သွိတ်ဒေန် သွက်ဂွံ ကတ်လ္ၚတ် ကမၠောန် သၟာဂဥုဲ (Pharmacist apprentice) ဇရေင် သၟာဂဥုဲ Martin Andreas Bauch រ။ ပ္ဍဲ ဆေင်ဂဥုဲ ဏအ်ဂှ် ညး ဂွံ အခေါင် လ္ၚတ် လိက်အုပ် ဓါတုဗေဒ တြေံတြဟ် တအ် တုဲ၊ ပ္ဍဲ အခိင် ဗတံ ညး လေပ် ကၠောန် ပရေင်စမ်ၜတ် ဓါတုဗေဒ ကေတ်တ် ရ။ ညး ဗတောန်ကေတ် ကွတ် ဓါတုဗေဒ နကဵု ပရေင်စမ်ၜတ် တိုက်ရိုက် မဟွံမဲ ကု အစာ မဗတောန်ကဵု လပါ် သဇိုင် တေသြရဳ (Theory) ရ။&lt;ref name=&quot;Fors2008&quot;&gt;Fors, Hjalmar (2008). &quot;Stepping through Science's Door: C. W. Scheele, from Pharmacist's Apprentice to Academician&quot;. ''Ambix''. 55 (1): 29–49.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ကမၠောန် နဒဒှ် သၟာဂဥုဲ ==
ကြဴနူ မကတ်လ္ၚတ် ဇရေင် Bauch ပွိုင် ၈ သၞာံ တုဲ၊ ယျဳလ်ပြံင်အာ ကၠောန် ကမၠောန် နဒဒှ် သၟာဂဥုဲ ပ္ဍဲ ဍုင် Malmö (၁၇၆၅)၊ ကြဴနူဂှ် ဍုင် Stockholm (၁၇၆၈)၊ ကေုာံ ဍုင် Uppsala (၁၇၇၀) ရ။ ပ္ဍဲ ဍုင် Uppsala ဏအ်ဂှ် ညး ဂွံ ဆဵုညာတ် ကု သၟာသိပ္ပံ တက္ကသိုလ် မပြာကတ် [[Torbern Bergman]] (တဝ်ဗာန် ဗာတ်မာန်) ရ။ Bergman ဂှ် ဆဵုညာတ် အစောမ်စရာဲ ယျဳလ်ပ္ဍဲ ပရေင်စမ်ၜတ် တုဲ သ္ပ မိတ်သဟာဲ ကေုာံ ထံက်ပင် ညး သွက်ဂွံ ပတိတ် လိက်ပရေင် ဓါတုဗေဒ ဂမၠိုင် ရ။

ၜိုန်ရ ညး ဂွံဒုင် စၟတ်သမ္တီ နူ ဂကောံ သိပ္ပံ သွိတ်ဒေန် ကီုလေဝ်၊ ယျဳလ်ဟွံမိက် ဒှ် အစာဘာ တက္ကသိုလ် ရ။ ညး မိက်ဂွံ ကၠောန် ပရေင်စမ်ၜတ် ပ္ဍဲ ဆေင်ဂဥုဲ ညး ဓဝ်ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၇၅ ဂှ် ညး ပြံင်အာ ဍုင် Köping တုဲ ရာန်ကေတ် ဆေင်ဂဥုဲ ဇကုအပိုင် တုဲ မံင်အာ ပ္ဍဲ ဍုင်ဏအ် စဵုကဵု လအိတ် ဘဝ ညးရ။

== ၃။ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ဓာတ်ကျာ အံက်သဳဂျိန် ==
ပရေင် အံင်ဇၞး ဇၞော်အိုတ် သွက် ယျဳလ်ဂှ် ဒှ် ပရေင် ဂၠာဲဆဵု ဓာတ်ကျာ [[အံက်သဳဂျိန်]] (Oxygen) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၇၁-၁၇၇၂ လပါ်ဂှ်၊ ယျဳလ်စမ်ၜတ် ဖျေံဂမ္တဴ ဓာတ်ပံင်ကောံ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု Silver carbonate, Mercuric oxide, ကေုာံ Potassium nitrate တအ်ရ။ ညး ဂွံဆဵုကေတ် ဓာတ်ကျာ တၟိ မွဲ မသ္ပကဵု ညံင် ပၟတ် ဂွံ တူ ထတ်နူ ကျာ ဓမ္မတာ ရ။ ညး ခုတ်လဝ် ယၟု ဓာတ်ကျာ ဏအ် &quot;Fire air&quot; (ကျာပၟတ်) ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ထံက်ပင် ပရေင် တူပၟတ် ရ။

ယျဳလ်ချူလဝ် စပ်ကဵု ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ဏအ် ပ္ဍဲ လိက်အုပ် ညး ''Chemische Abhandlung von der Luft und dem Feuer'' (Chemical Treatise on Air and Fire) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၇၅ ဆဂး လိက်အုပ် ဏအ်ဂှ် စိုပ် သၞာံ ၁၇၇၇ ဂှ်မှ တက်ပတိတ် ဂွံ ရ။ ပ္ဍဲ အခိင်ဂှ် သၟာသိပ္ပံ အင်္ဂလိက် [[Joseph Priestley]] (ဂျဝ်သေပ် ပရိတ်သလဳ) ပတိတ် လိက်ပရေင် ညး မဆေင်ကဵု ပရေင်ဂၠာဲဆဵု အံက်သဳဂျိန် (Dephlogisticated air) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၇၄ ရ။ ၜိုန်ရ Priestley ပတိတ် လိက် ကိုပ်ကၠာ ကီုလေဝ်၊ သၟာဝင် တအ် ဒုင်တဲ ဒဒှ်ရ ယျဳလ်ဂှ် ဂၠာဲဆဵုကေတ် ဓာတ်ကျာ အံက်သဳဂျိန် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် ညး ရ。&lt;ref name=&quot;Partington1962&quot;&gt;Partington, J. R. (1962). ''A History of Chemistry, Vol. 3''. Macmillan. pp. 210–215.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ဒြပ်သ္အး တၞဟ်ဂမၠိုင် ==
ယျဳလ်ဝွံ ဂွံဆဵုကေတ် ကေုာံ ပါ်ပတိတ် ဒြပ်သ္အး ဓာတု ဂမၠိုင် မဟွံမဲ ကု သၟာသိပ္ပံ တၞဟ်တအ် ဂွံပတောအ်ၜတ် မာန်ရ:
* '''ကလဝ်ရေန် (Chlorine)''': ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၇၄ ဂှ် ညး ဖျေံဂမ္တဴ ဓာတ် Pyrolusite (Manganese dioxide) ကု ဓာတ်ဖျး Hydrochloric acid တုဲ ညး ဂွံဆဵုကေတ် ဓာတ်ကျာ အသာ် သၚေက်-ဍာ်မိတ် မၞုံကဵု သၟူ သကာတ်မြဟ် ရ။ ညး ကော် ဍေဟ် &quot;Dephlogisticated marine acid air&quot; ရ (ကြဴနူဂှ် Humphry Davy ကဵု ယၟု Chlorine)။
* '''မာန်ဂနိတ် (Manganese)''': ညး သ္ပစၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲ တၟအ် Pyrolusite ဂှ် နွံကဵု လောဟ တၟိ မွဲရ (ကြဴနူဂှ် J. G. Gahn ပါ်ပတိတ် လောဟဏအ် ဂွံ)။
* '''မဝ်လိပ်ဒဳနမ် (Molybdenum)''': ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၇၈ ညး သ္ပစၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ တၟအ် Molybdenite ဂှ် ဟွံသေင် ကု ဓာတ် ဖကောဝ် (Lead) တုဲ ဍေဟ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး တၟိ ရ။
* '''တေန်သတေန် (Tungsten)''': ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၈၁ ညး စမ်ၜတ် တၟအ် Tungsten (လၟုဟ် ကော် Scheelite) တုဲ ဂွံဆဵုကေတ် ဓာတ်ဖျး Tungstic acid မထ္ၜးကဵု လောဟ တၟိ ရ။
* '''ဗေရဳယာမ် (Barium)''': ညး ဂွံဆဵုကေတ် ဓာတ် Barium oxide နူကဵု တၟအ် Baryte ရ။

== ၅။ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ဓာတ်ဖျး ဩဂဲနေတ် ကေုာံ အေန်ဩဂဲနေတ် ==
ယျဳလ်ဂှ် ပြာကတ်လောန် ပ္ဍဲ ပရေင် ပါ်ပတိတ် ဓာတ်ဖျး (Acids) နူကဵု သတ်ဆု ကေုာံ တၞံဆု သဘာဝ တအ်ရ။ ညး ပါ်ပတိတ် ဓာတ်ဖျး ဩဂဲနေတ် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု:
* '''Tartaric acid''' (နူ ဍာ်ဇဗျေတ်)
* '''Citric acid''' (နူ သတ် ကဗျာ/သ္ၚဴ)
* '''Lactic acid''' (နူ တှ် ဖျး)
* '''Uric acid''' (နူ တၟအ် ပ္ဍဲ ကသအ်ဍာ်)
* '''Oxalic acid''' (နူ တၞံဆု)
* '''Gallic acid''' კေုာံ '''Malic acid''' (နူ သတ် ဝေန်)

ပ္ဍဲ လပါ် ဓာတ် အေန်ဩဂဲနေတ် (Inorganic) မ္ဂး ညး ဂွံဆဵုကေတ် ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် သာလ်ဖိုက် (Hydrogen sulfide) ကေုာံ ဓာတ်ဖျး Hydrofluoric acid ร။ အရာ မအံသဝ်အိုတ် ဂှ် ညး ပါ်ပတိတ် ဓာတ်ဖျး ဟာ်ဒြဝ်သဳယာနေတ် (Hydrogen cyanide - Prussic acid) မဒှ် ဓာတ်ဂျိ ထတ်လောန် မွဲရ။ ညး သီု စမ်ရှ် ဓာတ်ဂျိ ဏအ် နကဵု လတာ် ညး တုဲ ချူလဝ် ဒဒှ်ရ ဍေဟ် နွံကဵု ရှ် ဗွဲမတၟေင် ရ။&lt;ref name=&quot;Greenberg2000&quot;&gt;Greenberg, Arthur (2000). ''A Chemical History Tour: Picturing Chemistry from Alchemy to Modern Molecular Science''. Wiley-Interscience. pp. 110–115.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ဓာတ် Scheele's Green ကေုာံ ဓာတ်အရံင် ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၇၅ ဂှ်၊ ယျဳလ်ခၞံဗဒှ် ဓာတ်အရံင် အသာ်သၚေက် တၟိ မွဲ မကော်ဂး &quot;Scheele's Green&quot; (Copper arsenite - CuHAsO₃) ရ။ ဓာတ်အရံင် ဏအ်ဂှ် ကျေဝ်လောန် တုဲ ညးတအ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ဍုင် ယူရဝ်ပ သွက်ဂွံ ကၠောန် စက္ခော ပတ် ဗဒင် (Wallpapers)၊ ကပေါတ် ဂၠိက်ယာတ် ကေုာံ ဍာ်ဂဥုဲ ပရေက် ဂမၠိုင် ရ။

ဆဂး ဓာတ်အရံင် ဏအ်ဂှ် လဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဓာတ် ကောပ်ပါ (Copper) ကေုာံ အာသေနေတ် (Arsenic) မဒှ် ဓာတ်ဂျိ ထတ်လောန် ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဥတု ကတဴ ဟွံသေင်မ္ဂး ယဝ်ရ စၟ မှိုဟ် တအ် စ ဓာတ် ဏအ် မ္ဂး ဍေဟ် ပတိတ် ဓာတ်ကျာ အာသေနေတ် မပတိုန်ကဵု ယဲ ကေုာံ အန္တရာယ် လမျီု သွက် မၞိဟ် မံင် ပ္ဍဲ သ္ၚိ တအ်ရ။ သၟာဝင် လ္ၚဵု တအ် ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ သၟိင် နပိုလဳယောန် (Napoleon) ဂှ် စုတိအာ ဟိုတ်နူ ဓာတ်ဂျိ Scheele's Green မနွံ ပ္ဍဲ စက္ခော ဗဒင် ညး ရ။

== ၇။ လိက်အုပ် ကေုာံ ပရေင်ပတိတ်လိက် ==
ယျဳလ်ဂှ် ဒှ် သၟာသိပ္ပံ မချူ စၟတ်သမ္တီ လၟေင် ပရေင်စမ်ၜတ် ညး ဗွဲမစွံသတိ ရ။ ညး ပတိတ် လိက်ပရေင် ပ္ဍဲ ဂျာနယ် ဂကောံ သိပ္ပံ သွိတ်ဒေန် (Royal Swedish Academy of Sciences) ၜိုတ် မသုန်စှ် ပရေင် ရ။ 

လိက်အုပ် ဇၞော်အိုတ် ညး မချူလဝ် ဂှ် ဒှ် ''Chemische Abhandlung von der Luft und dem Feuer'' (၁၇၇၇) ရ။ ပ္ဍဲ လိက်အုပ် ဏအ် ညး ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ကျာ ဓမ္မတာ ပိုယ်ဏအ် ဂှ် လဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဓာတ်ကျာ ၜါ သာ်: &quot;Fire air&quot; (အံက်သဳဂျိန် - မထံက်ပင် ပၟတ် ကေုာံ လမျီု သတ်) ကေုာံ &quot;Foul air&quot; (နိုက်ထရဝ်ဂျိန် - မဟွံထံက်ပင် ပၟတ်) ရ။ ၜိုန်ရ ပရေင် စမ်ၜတ် ညး ဒးရး ကီုလေဝ်၊ ညး သှ်ေဒၟံင် ပ္ဍဲ လညာတ် တေသြရဳ Phlogiston (လညာတ် တြေံ မဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ ပၟတ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်) စဵုကဵု လအိတ် ဘဝ ညး ရ。&lt;ref name=&quot;Castle1913&quot;&gt;Castle, L. (1913). ''Discovery of Oxygen''. Journal of Chemical Education. pp. 12–15.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ဘဝပူဂိုလ် ကေုာံ ပရေင်စုတိ ==
ယျဳလ်ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် မမံင် ကေတ်တ် ကေုာံ စိုတ် နွံ ဆ ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် ဓါတုဗေဒ ဓဝ်ရ။ ညး နွံကဵု အခိုက်အလိုက် အန္တရာယ် ဇၞော် မွဲ မတွဟ်ဂး &quot;စမ်ရှ်&quot; (Tasting) ကေုာံ &quot;သၟူ&quot; (Smelling) ဓာတ် ဓါတု တၟိ ညး မဂၠာဲဆဵုလဝ် တအ်ရ။ ညး စမ်ရှ် လဝ် ဓာတ် မၞုံကဵု ဂျိ ဗီုကဵု [[ဖကောဝ်]] (Lead)၊ အာသေနေတ် (Arsenic)၊ ကေုာံ ဓာတ်ကျာ Hydrogen cyanide ရ။ 

ဟိုတ်နူ ပရေင် စုက်လုက် ကု ဓာတ်ဂျိ ဗွဲမလအ်လ ကေုာံ ပရေင် ယီုလုပ် ယက် ဓာတု ဇၟာပ်တ္ၚဲ ဂှ်ရ၊ ပရေင်ထတ်ယုက် ယျဳလ်စဍိုန်လျ စှ်ေ ကၠုင် ရ။ ညး က္တဵုဒှ် ယဲ ဇိုင်တဲ ကေက် (Rheumatism) ကေုာံ ယဲ ကသအ်ဍာ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၈၆၊ အခိင် ညး နွံ လတူ ခါတ် ယဲ က္ဍင်လောန် ဂှ်၊ ညး ထပ်တဲ ကု ဣဒ္ဓဝုတ် (Widow) အစာ သၟာဂဥုဲ တြေံ ညး မတွဟ်ဂး Margareta Pohl (မာဂရေတ္တ ပဝ်လ်) သွက်ဂွံ ပအပ်ကဵု အခေါင် ပိုင်ပြဳ ဆေင်ဂဥုဲ ညး ရ။ ကြဴနူ ထပ်တဲ ၜါ တ္ၚဲ (၂၁ မေ ၁၇၈၆) ဂှ်၊ ယျဳလ်စုတိအာ နကဵု အာယုက် ဆ ၄၃ သၞာံ ဓဝ်ရ။

== ၉။ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ဂုဏ်သိက္ခာ ==
ၜိုန်ရ ညး စုတိ ပြဟ် ကီုလေဝ်၊ ပရေင် ဂၠာဲဆဵု ယျဳလ်တအ်ဂှ် ကဵု ဖဵု သွက် ကမၠောန် ဓါတုဗေဒ အလုံဂၠးတိ ဗွဲမလောန် ရ။ 
* '''Scheelite (ရှဳလိုက်)''': တၟအ် ဓာတ် တေန်သတေန် (Calcium tungstate) ဂှ် ညးတအ် ခုတ်လဝ် ယၟု &quot;Scheelite&quot; သွက်ဂွံ ပတိုန် ဂုဏ်သိက္ခာ ညးရ။
* '''Scheele (Crater)''': ကတိုင် ဇၞော် မွဲ ပ္ဍဲ လတူ ဂိတု ဂှ် လေဝ် ကဵုလဝ် ယၟု ညး ကီုရ။
* ပ္ဍဲ ဍုင် သွိတ်ဒေန် ကေုာံ ဂျာမနဳ မ္ဂး ညးတအ် ပတူလဝ် ရုပ် အစာ ယျဳလ်(Statues) ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဍုင် Stockholm ကေုာံ Köping သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ညး နဒဒှ် သၟာသိပ္ပံ မပြာကတ်အိုတ် မွဲ တၠ ရ။

== ၁၀။ ပရေင်ပတောအ်ၜတ် ကု သၟာသိပ္ပံ ပ္ဍဲခေတ်တုပ် ==
အခိင် ယျဳလ်ဂျိုင်ဒၟံင်ဂှ် ဒှ် အခိင် မက္တဵုဒှ် တဝ်စၞေဟ် ဓါတုဗေဒ (Chemical Revolution) မွဲ မပြိုင်ပကာန် ကု သၟာသိပ္ပံ ဗီုကဵု Joseph Priestley ကေုာံ [[Antoine Lavoisier]] (အာန်တိုန် လာဗွိုင်သဳယာ) ရ။

* '''ကု Priestley''': သီုၜါ ဂၠာဲဆဵု အံက်သဳဂျိန် ရ။ ယျဳလ်ဂှ် သၟာစမ်ၜတ် (Experimentalist) မခိုဟ်နူ ကေုာံ စမ်ၜတ် လၟေင် ဓာတု ချိုတ်ပၠိုတ် နူ Priestley ရ။ ဆဂး Priestley ဂှ် ပရေင် ပတိတ် လိက် ပြဟ်နူ ရ။
* '''ကု Lavoisier''': Lavoisier ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် မဖျေံ သဇိုင် တေသြရဳ ဓါတုဗေဒ ခေတ်တၟိ (Modern Chemistry) မဟွံဒုင်တဲ လညာတ် Phlogiston ရ။ ယျဳလ်ၜိုန်ရ ဂွံဆဵု ဓာတ် ဂၠိုင်နူ ကီုလေဝ်၊ ညး ဟွံလေပ် ဖျေံ တေသြရဳ တၟိ တုဲ သှ်ေဒၟံင် ပ္ဍဲ လညာတ် တြေံ (Phlogiston theory) ရ။ 
ၜိုန်ဂှ်လေဝ် လပါ် ပရေင် ဂၠာဲဆဵု ဓာတ် (Empirical discoveries) မ္ဂး ယျဳလ်ဂှ် ဒှ် သၟာသိပ္ပံ မအံသဝ်အိုတ် ပ္ဍဲ ခေတ် ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ ရ ဟီု စ ဂွံ ရ。&lt;ref name=&quot;Uglow2002&quot;&gt;Uglow, Jenny (2002). ''The Lunar Men: Five Friends Whose Curiosity Changed the World''. Farrar, Straus and Giroux. pp. 150–155.&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

[[ကဏ္ဍ:သၟာဓါတုဗေဒဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:သၟာသိပ္ပံ ဂကူသွိတ်ဒေန်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ပူဂိုလ် မက္တဵုဒှ် သၞာံ ၁၇၄၂]]
[[ကဏ္ဍ:ပူဂိုလ် မစုတိ သၞာံ ၁၇၈၆]]</text>
      <sha1>bnryxys6wvvb9panhd5h0wdkmp9ut8y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59124</id>
      <parentid>59121</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T07:47:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59124</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22920" sha1="3ijk5i6m3j4tmxmq42vwgrbdelwqdqz" xml:space="preserve">{{Infobox scientist
| name = ကာလ် ဝဳလ်ဟာမ် ယျဳလ်(Carl Wilhelm Scheele)
| image = Carl Wilhelm Scheele from Familj-Journalen1874.png
| image_size = 250px
| alt = ဗီုရုပ် ကာလ် ဝဳလ်ဟာမ် ၐဳလေ
| caption = ကာလ် ဝဳလ်ဟာမ် ယျဳလ်(၁၇၄၂ – ၁၇၈၆)
| birth_date = ၉ ဒဳဇြေန်ဗါ ၁၇၄၂
| birth_place = ဍုင် [[Stralsund]], ပဝ်မေရနဳယှာ (Swedish Pomerania)
| death_date = ၂၁ မေ ၁၇၈၆ (အာယုက် ၄၃)
| death_place = ဍုင် [[Köping]], ဍုင်သွိတ်ဒေန် (Sweden)
| nationality = သွိတ်ဒေန်-ဂျာမာန် (Swedish-German)
| fields = [[ဓါတုဗေဒ]], [[ဂဥုဲ]] (Pharmacy)
| known_for = ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ဓာတ်ကျာ [[အံက်သဳဂျိန်]], [[ကလဝ်ရေန်]], [[မာန်ဂနိတ်]], [[တေန်သတေန်]], [[မဝ်လိပ်ဒဳနမ်]], [[ဗေရဳယာမ်]], ကေုာံ ဓာတ်ဖျး ဩဂဲနေတ် ဗွဲမဂၠိုင်
| influences = [[Torbern Bergman]]
}}

'''ကာလ် ဝဳလ်ဟာမ် ယျဳလ်''' ({{lang-en|Carl Wilhelm Scheele}}; ၉ ဒဳဇြေန်ဗါ ၁၇၄၂ – ၂၁ မေ ၁၇၈၆) ဝွံ ဒှ် သၟာသိပ္ပံ ကေုာံ သၟာဓါတုဗေဒ သၟာဂဥုဲ (Pharmaceutical chemist) ဂကူသွိတ်ဒေန်-ဂျာမာန် မွဲ မပြာကတ်လောန် ပ္ဍဲ ဝင် ဓါတုဗေဒ ရ။ ညးဝွံ ဒှ် ပူဂိုလ် အဓိက မဂၠာဲဆဵုကေတ် ဓာတ်ကျာ [[အံက်သဳဂျိန်]] (Oxygen) ကိုပ်ကၠာအိုတ်ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ပတိတ်လိက် ညး လဇုဲအာ နူ သၟာသိပ္ပံ ဂျဝ်သေပ် ပရိတ်သလဳ (Joseph Priestley) တုဲ ညး ၜါ တၠဏအ် ဂွံဒုင်စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ညးမဂၠာဲဆဵု အံက်သဳဂျိန် ရ။

ပါဲနူ အံက်သဳဂျိန် တုဲ၊ ယျဳလ်ဝွံ ဂွံဆဵုကေတ် [[ဒြပ်သ္အး]] တၟိ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု [[ကလဝ်ရေန်]] (Chlorine)၊ [[မာန်ဂနိတ်]] (Manganese)၊ [[မဝ်လိပ်ဒဳနမ်]] (Molybdenum)၊ [[ဗေရဳယာမ်]] (Barium)၊ ကေုာံ [[တေန်သတေန်]] (Tungsten) ရ။ တုဲပၠန် ညး ပါ်ပတိတ် ဓာတ်ဖျး (Acids) ဩဂဲနေတ် ကေုာံ အေန်ဩဂဲနေတ် တၞဟ်ခြာ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ဓာတ်ဖျး တာတာရိတ် (Tartaric acid)၊ ဓာတ်ဖျး သဳတရေတ် (Citric acid)၊ ကေုာံ ဓာတ်ဖျး ဟာ်ဒြဝ်သဳယာနေတ် (Hydrogen cyanide) တအ်ရ။ ဟိုတ်နူ ညး မလေပ် စမ်ရှ် ဓာတ် ဓါတု ဇၟာပ်ဇၟာပ် သာ် နကဵု လတာ် ညး ဂှ်ရ၊ ညး က္တဵုဒှ် ယဲ တုဲ ဒးစုတိအာ နကဵု အာယုက် မဍောတ်သွတ် ၄၃ သၞာံ ရ။

== ၁။ ပထမအဝဲ ကေုာံ ပရေင်ပညာ ==
ကာလ် ဝဳလ်ဟာမ် ယျဳလ်ဂှ် က္တဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဍုင် Stralsund မနွံ ပ္ဍဲ ဒေသ ပဝ်မေရနဳယှာ (Pomerania) မဒှ် ဒၞာဲ သၟဝ် က္ဍိုင်ဗတာင် သွိတ်ဒေန် (Swedish Pomerania) ပ္ဍဲ အခိင်ဂှ်ရ (လၟုဟ် နွံ ပ္ဍဲ ဍုင် ဂျာမနဳ)။ ညးဝွံ ဒှ် ကောန် မရနုက်ကဵု ထပှ် ပ္ဍဲ ကောဒေအ် ၁၁ တၠ တုဲ၊ မအံက် ညးဂှ် ဒှ် သၟာဗၞိက် မွဲရ။ 

ယျဳလ်ဂှ် စိုတ်ထတ် ပ္ဍဲ ပရေင် ဓါတုဗေဒ နူ အဝဲ ဍောတ်တ် ရ။ ပ္ဍဲ အာယုက် ၁၄ သၞာံ (သၞာံ ၁၇၅၇) ဂှ်၊ ညး ပြံင်အာ ဍုင် Gothenburg ပ္ဍဲ သွိတ်ဒေန် သွက်ဂွံ ကတ်လ္ၚတ် ကမၠောန် သၟာဂဥုဲ (Pharmacist apprentice) ဇရေင် သၟာဂဥုဲ Martin Andreas Bauch រ။ ပ္ဍဲ ဆေင်ဂဥုဲ ဏအ်ဂှ် ညး ဂွံ အခေါင် လ္ၚတ် လိက်အုပ် ဓါတုဗေဒ တြေံတြဟ် တအ် တုဲ၊ ပ္ဍဲ အခိင် ဗတံ ညး လေပ် ကၠောန် ပရေင်စမ်ၜတ် ဓါတုဗေဒ ကေတ်တ် ရ။ ညး ဗတောန်ကေတ် ကွတ် ဓါတုဗေဒ နကဵု ပရေင်စမ်ၜတ် တိုက်ရိုက် မဟွံမဲ ကု အစာ မဗတောန်ကဵု လပါ် သဇိုင် တေသြရဳ (Theory) ရ။&lt;ref name=&quot;Fors2008&quot;&gt;Fors, Hjalmar (2008). &quot;Stepping through Science's Door: C. W. Scheele, from Pharmacist's Apprentice to Academician&quot;. ''Ambix''. 55 (1): 29–49.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ကမၠောန် နဒဒှ် သၟာဂဥုဲ ==
ကြဴနူ မကတ်လ္ၚတ် ဇရေင် Bauch ပွိုင် ၈ သၞာံ တုဲ၊ ယျဳလ်ပြံင်အာ ကၠောန် ကမၠောန် နဒဒှ် သၟာဂဥုဲ ပ္ဍဲ ဍုင် Malmö (၁၇၆၅)၊ ကြဴနူဂှ် ဍုင် Stockholm (၁၇၆၈)၊ ကေုာံ ဍုင် Uppsala (၁၇၇၀) ရ။ ပ္ဍဲ ဍုင် Uppsala ဏအ်ဂှ် ညး ဂွံ ဆဵုညာတ် ကု သၟာသိပ္ပံ တက္ကသိုလ် မပြာကတ် [[Torbern Bergman]] (တဝ်ဗာန် ဗာတ်မာန်) ရ။ Bergman ဂှ် ဆဵုညာတ် အစောမ်စရာဲ ယျဳလ်ပ္ဍဲ ပရေင်စမ်ၜတ် တုဲ သ္ပ မိတ်သဟာဲ ကေုာံ ထံက်ပင် ညး သွက်ဂွံ ပတိတ် လိက်ပရေင် ဓါတုဗေဒ ဂမၠိုင် ရ။

ၜိုန်ရ ညး ဂွံဒုင် စၟတ်သမ္တီ နူ ဂကောံ သိပ္ပံ သွိတ်ဒေန် ကီုလေဝ်၊ ယျဳလ်ဟွံမိက် ဒှ် အစာဘာ တက္ကသိုလ် ရ။ ညး မိက်ဂွံ ကၠောန် ပရေင်စမ်ၜတ် ပ္ဍဲ ဆေင်ဂဥုဲ ညး ဓဝ်ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၇၅ ဂှ် ညး ပြံင်အာ ဍုင် Köping တုဲ ရာန်ကေတ် ဆေင်ဂဥုဲ ဇကုအပိုင် တုဲ မံင်အာ ပ္ဍဲ ဍုင်ဏအ် စဵုကဵု လအိတ် ဘဝ ညးရ။

== ၃။ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ဓာတ်ကျာ အံက်သဳဂျိန် ==
ပရေင် အံင်ဇၞး ဇၞော်အိုတ် သွက် ယျဳလ်ဂှ် ဒှ် ပရေင် ဂၠာဲဆဵု ဓာတ်ကျာ [[အံက်သဳဂျိန်]] (Oxygen) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၇၁-၁၇၇၂ လပါ်ဂှ်၊ ယျဳလ်စမ်ၜတ် ဖျေံဂမ္တဴ ဓာတ်ပံင်ကောံ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု Silver carbonate, Mercuric oxide, ကေုာံ Potassium nitrate တအ်ရ။ ညး ဂွံဆဵုကေတ် ဓာတ်ကျာ တၟိ မွဲ မသ္ပကဵု ညံင် ပၟတ် ဂွံ တူ ထတ်နူ ကျာ ဓမ္မတာ ရ။ ညး ခုတ်လဝ် ယၟု ဓာတ်ကျာ ဏအ် &quot;Fire air&quot; (ကျာပၟတ်) ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ထံက်ပင် ပရေင် တူပၟတ် ရ။

ယျဳလ်ချူလဝ် စပ်ကဵု ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ဏအ် ပ္ဍဲ လိက်အုပ် ညး ''Chemische Abhandlung von der Luft und dem Feuer'' (Chemical Treatise on Air and Fire) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၇၅ ဆဂး လိက်အုပ် ဏအ်ဂှ် စိုပ် သၞာံ ၁၇၇၇ ဂှ်မှ တက်ပတိတ် ဂွံ ရ။ ပ္ဍဲ အခိင်ဂှ် သၟာသိပ္ပံ အင်္ဂလိက် [[Joseph Priestley]] (ဂျဝ်သေပ် ပရိတ်သလဳ) ပတိတ် လိက်ပရေင် ညး မဆေင်ကဵု ပရေင်ဂၠာဲဆဵု အံက်သဳဂျိန် (Dephlogisticated air) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၇၄ ရ။ ၜိုန်ရ Priestley ပတိတ် လိက် ကိုပ်ကၠာ ကီုလေဝ်၊ သၟာဝင် တအ် ဒုင်တဲ ဒဒှ်ရ ယျဳလ်ဂှ် ဂၠာဲဆဵုကေတ် ဓာတ်ကျာ အံက်သဳဂျိန် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် ညး ရ。&lt;ref name=&quot;Partington1962&quot;&gt;Partington, J. R. (1962). ''A History of Chemistry, Vol. 3''. Macmillan. pp. 210–215.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ဒြပ်သ္အး တၞဟ်ဂမၠိုင် ==
ယျဳလ်ဝွံ ဂွံဆဵုကေတ် ကေုာံ ပါ်ပတိတ် ဒြပ်သ္အး ဓာတု ဂမၠိုင် မဟွံမဲ ကု သၟာသိပ္ပံ တၞဟ်တအ် ဂွံပတောအ်ၜတ် မာန်ရ:
* '''ကလဝ်ရေန် (Chlorine)''': ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၇၄ ဂှ် ညး ဖျေံဂမ္တဴ ဓာတ် Pyrolusite (Manganese dioxide) ကု ဓာတ်ဖျး Hydrochloric acid တုဲ ညး ဂွံဆဵုကေတ် ဓာတ်ကျာ အသာ် သၚေက်-ဍာ်မိတ် မၞုံကဵု သၟူ သကာတ်မြဟ် ရ။ ညး ကော် ဍေဟ် &quot;Dephlogisticated marine acid air&quot; ရ (ကြဴနူဂှ် Humphry Davy ကဵု ယၟု Chlorine)။
* '''မာန်ဂနိတ် (Manganese)''': ညး သ္ပစၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲ တၟအ် Pyrolusite ဂှ် နွံကဵု လောဟ တၟိ မွဲရ (ကြဴနူဂှ် J. G. Gahn ပါ်ပတိတ် လောဟဏအ် ဂွံ)။
* '''မဝ်လိပ်ဒဳနမ် (Molybdenum)''': ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၇၈ ညး သ္ပစၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ တၟအ် Molybdenite ဂှ် ဟွံသေင် ကု ဓာတ် ဖကောဝ် (Lead) တုဲ ဍေဟ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး တၟိ ရ။
* '''တေန်သတေန် (Tungsten)''': ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၈၁ ညး စမ်ၜတ် တၟအ် Tungsten (လၟုဟ် ကော် Scheelite) တုဲ ဂွံဆဵုကေတ် ဓာတ်ဖျး Tungstic acid မထ္ၜးကဵု လောဟ တၟိ ရ။
* '''ဗေရဳယာမ် (Barium)''': ညး ဂွံဆဵုကေတ် ဓာတ် Barium oxide နူကဵု တၟအ် Baryte ရ။

== ၅။ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ဓာတ်ဖျး ဩဂဲနေတ် ကေုာံ အေန်ဩဂဲနေတ် ==
ယျဳလ်ဂှ် ပြာကတ်လောန် ပ္ဍဲ ပရေင် ပါ်ပတိတ် ဓာတ်ဖျး (Acids) နူကဵု သတ်ဆု ကေုာံ တၞံဆု သဘာဝ တအ်ရ။ ညး ပါ်ပတိတ် ဓာတ်ဖျး ဩဂဲနေတ် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု:
* '''Tartaric acid''' (နူ ဍာ်ဇဗျေတ်)
* '''Citric acid''' (နူ သတ် ကဗျာ/သ္ၚဴ)
* '''Lactic acid''' (နူ တှ် ဖျး)
* '''Uric acid''' (နူ တၟအ် ပ္ဍဲ ကသအ်ဍာ်)
* '''Oxalic acid''' (နူ တၞံဆု)
* '''Gallic acid''' კေုာံ '''Malic acid''' (နူ သတ် ဝေန်)

ပ္ဍဲ လပါ် ဓာတ် အေန်ဩဂဲနေတ် (Inorganic) မ္ဂး ညး ဂွံဆဵုကေတ် ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် သာလ်ဖိုက် (Hydrogen sulfide) ကေုာံ ဓာတ်ဖျး Hydrofluoric acid ร။ အရာ မအံသဝ်အိုတ် ဂှ် ညး ပါ်ပတိတ် ဓာတ်ဖျး ဟာ်ဒြဝ်သဳယာနေတ် (Hydrogen cyanide - Prussic acid) မဒှ် ဓာတ်ဂျိ ထတ်လောန် မွဲရ။ ညး သီု စမ်ရှ် ဓာတ်ဂျိ ဏအ် နကဵု လတာ် ညး တုဲ ချူလဝ် ဒဒှ်ရ ဍေဟ် နွံကဵု ရှ် ဗွဲမတၟေင် ရ။&lt;ref name=&quot;Greenberg2000&quot;&gt;Greenberg, Arthur (2000). ''A Chemical History Tour: Picturing Chemistry from Alchemy to Modern Molecular Science''. Wiley-Interscience. pp. 110–115.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ဓာတ် Scheele's Green ကေုာံ ဓာတ်အရံင် ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၇၅ ဂှ်၊ ယျဳလ်ခၞံဗဒှ် ဓာတ်အရံင် အသာ်သၚေက် တၟိ မွဲ မကော်ဂး &quot;Scheele's Green&quot; (Copper arsenite - CuHAsO₃) ရ။ ဓာတ်အရံင် ဏအ်ဂှ် ကျေဝ်လောန် တုဲ ညးတအ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ဍုင် ယူရဝ်ပ သွက်ဂွံ ကၠောန် စက္ခော ပတ် ဗဒင် (Wallpapers)၊ ကပေါတ် ဂၠိက်ယာတ် ကေုာံ ဍာ်ဂဥုဲ ပရေက် ဂမၠိုင် ရ။

ဆဂး ဓာတ်အရံင် ဏအ်ဂှ် လဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဓာတ် ကောပ်ပါ (Copper) ကေုာံ အာသေနေတ် (Arsenic) မဒှ် ဓာတ်ဂျိ ထတ်လောန် ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဥတု ကတဴ ဟွံသေင်မ္ဂး ယဝ်ရ စၟ မှိုဟ် တအ် စ ဓာတ် ဏအ် မ္ဂး ဍေဟ် ပတိတ် ဓာတ်ကျာ အာသေနေတ် မပတိုန်ကဵု ယဲ ကေုာံ အန္တရာယ် လမျီု သွက် မၞိဟ် မံင် ပ္ဍဲ သ္ၚိ တအ်ရ။ သၟာဝင် လ္ၚဵု တအ် ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ သၟိင် နပိုလဳယောန် (Napoleon) ဂှ် စုတိအာ ဟိုတ်နူ ဓာတ်ဂျိ Scheele's Green မနွံ ပ္ဍဲ စက္ခော ဗဒင် ညး ရ။

== ၇။ လိက်အုပ် ကေုာံ ပရေင်ပတိတ်လိက် ==
ယျဳလ်ဂှ် ဒှ် သၟာသိပ္ပံ မချူ စၟတ်သမ္တီ လၟေင် ပရေင်စမ်ၜတ် ညး ဗွဲမစွံသတိ ရ။ ညး ပတိတ် လိက်ပရေင် ပ္ဍဲ ဂျာနယ် ဂကောံ သိပ္ပံ သွိတ်ဒေန် (Royal Swedish Academy of Sciences) ၜိုတ် မသုန်စှ် ပရေင် ရ။ 

လိက်အုပ် ဇၞော်အိုတ် ညး မချူလဝ် ဂှ် ဒှ် ''Chemische Abhandlung von der Luft und dem Feuer'' (၁၇၇၇) ရ။ ပ္ဍဲ လိက်အုပ် ဏအ် ညး ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ကျာ ဓမ္မတာ ပိုယ်ဏအ် ဂှ် လဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဓာတ်ကျာ ၜါ သာ်: &quot;Fire air&quot; (အံက်သဳဂျိန် - မထံက်ပင် ပၟတ် ကေုာံ လမျီု သတ်) ကေုာံ &quot;Foul air&quot; (နိုက်ထရဝ်ဂျိန် - မဟွံထံက်ပင် ပၟတ်) ရ။ ၜိုန်ရ ပရေင် စမ်ၜတ် ညး ဒးရး ကီုလေဝ်၊ ညး သှ်ေဒၟံင် ပ္ဍဲ လညာတ် တေသြရဳ Phlogiston (လညာတ် တြေံ မဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ ပၟတ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်) စဵုကဵု လအိတ် ဘဝ ညး ရ。&lt;ref name=&quot;Castle1913&quot;&gt;Castle, L. (1913). ''Discovery of Oxygen''. Journal of Chemical Education. pp. 12–15.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ဘဝပူဂိုလ် ကေုာံ ပရေင်စုတိ ==
ယျဳလ်ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် မမံင် ကေတ်တ် ကေုာံ စိုတ် နွံ ဆ ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် ဓါတုဗေဒ ဓဝ်ရ။ ညး နွံကဵု အခိုက်အလိုက် အန္တရာယ် ဇၞော် မွဲ မတွဟ်ဂး &quot;စမ်ရှ်&quot; (Tasting) ကေုာံ &quot;သၟူ&quot; (Smelling) ဓာတ် ဓါတု တၟိ ညး မဂၠာဲဆဵုလဝ် တအ်ရ။ ညး စမ်ရှ် လဝ် ဓာတ် မၞုံကဵု ဂျိ ဗီုကဵု [[ဖကောဝ်]] (Lead)၊ အာသေနေတ် (Arsenic)၊ ကေုာံ ဓာတ်ကျာ Hydrogen cyanide ရ။ 

ဟိုတ်နူ ပရေင် စုက်လုက် ကု ဓာတ်ဂျိ ဗွဲမလအ်လ ကေုာံ ပရေင် ယီုလုပ် ယက် ဓာတု ဇၟာပ်တ္ၚဲ ဂှ်ရ၊ ပရေင်ထတ်ယုက် ယျဳလ်စဍိုန်လျ စှ်ေ ကၠုင် ရ။ ညး က္တဵုဒှ် ယဲ ဇိုင်တဲ ကေက် (Rheumatism) ကေုာံ ယဲ ကသအ်ဍာ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၈၆၊ အခိင် ညး နွံ လတူ ခါတ် ယဲ က္ဍင်လောန် ဂှ်၊ ညး ထပ်တဲ ကု ဣဒ္ဓဝုတ် (Widow) အစာ သၟာဂဥုဲ တြေံ ညး မတွဟ်ဂး Margareta Pohl (မာဂရေတ္တ ပဝ်လ်) သွက်ဂွံ ပအပ်ကဵု အခေါင် ပိုင်ပြဳ ဆေင်ဂဥုဲ ညး ရ။ ကြဴနူ ထပ်တဲ ၜါ တ္ၚဲ (၂၁ မေ ၁၇၈၆) ဂှ်၊ ယျဳလ်စုတိအာ နကဵု အာယုက် ဆ ၄၃ သၞာံ ဓဝ်ရ။

== ၉။ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ဂုဏ်သိက္ခာ ==
ၜိုန်ရ ညး စုတိ ပြဟ် ကီုလေဝ်၊ ပရေင် ဂၠာဲဆဵု ယျဳလ်တအ်ဂှ် ကဵု ဖဵု သွက် ကမၠောန် ဓါတုဗေဒ အလုံဂၠးတိ ဗွဲမလောန် ရ။ 
* '''Scheelite (ရှဳလိုက်)''': တၟအ် ဓာတ် တေန်သတေန် (Calcium tungstate) ဂှ် ညးတအ် ခုတ်လဝ် ယၟု &quot;Scheelite&quot; သွက်ဂွံ ပတိုန် ဂုဏ်သိက္ခာ ညးရ။
* '''Scheele (Crater)''': ကတိုင် ဇၞော် မွဲ ပ္ဍဲ လတူ ဂိတု ဂှ် လေဝ် ကဵုလဝ် ယၟု ညး ကီုရ။
* ပ္ဍဲ ဍုင် သွိတ်ဒေန် ကေုာံ ဂျာမနဳ မ္ဂး ညးတအ် ပတူလဝ် ရုပ် အစာ ယျဳလ်(Statues) ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဍုင် Stockholm ကေုာံ Köping သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ညး နဒဒှ် သၟာသိပ္ပံ မပြာကတ်အိုတ် မွဲ တၠ ရ။

== ၁၀။ ပရေင်ပတောအ်ၜတ် ကု သၟာသိပ္ပံ ပ္ဍဲခေတ်တုပ် ==
အခိင် ယျဳလ်ဂျိုင်ဒၟံင်ဂှ် ဒှ် အခိင် မက္တဵုဒှ် တဝ်စၞေဟ် ဓါတုဗေဒ (Chemical Revolution) မွဲ မပြိုင်ပကာန် ကု သၟာသိပ္ပံ ဗီုကဵု Joseph Priestley ကေုာံ [[Antoine Lavoisier]] (အာန်တိုန် လာဗွိုင်သဳယာ) ရ။

* '''ကု Priestley''': သီုၜါ ဂၠာဲဆဵု အံက်သဳဂျိန် ရ။ ယျဳလ်ဂှ် သၟာစမ်ၜတ် (Experimentalist) မခိုဟ်နူ ကေုာံ စမ်ၜတ် လၟေင် ဓာတု ချိုတ်ပၠိုတ် နူ Priestley ရ။ ဆဂး Priestley ဂှ် ပရေင် ပတိတ် လိက် ပြဟ်နူ ရ။
* '''ကု Lavoisier''': Lavoisier ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် မဖျေံ သဇိုင် တေသြရဳ ဓါတုဗေဒ ခေတ်တၟိ (Modern Chemistry) မဟွံဒုင်တဲ လညာတ် Phlogiston ရ။ ယျဳလ်ၜိုန်ရ ဂွံဆဵု ဓာတ် ဂၠိုင်နူ ကီုလေဝ်၊ ညး ဟွံလေပ် ဖျေံ တေသြရဳ တၟိ တုဲ သှ်ေဒၟံင် ပ္ဍဲ လညာတ် တြေံ (Phlogiston theory) ရ။ 
ၜိုန်ဂှ်လေဝ် လပါ် ပရေင် ဂၠာဲဆဵု ဓာတ် (Empirical discoveries) မ္ဂး ယျဳလ်ဂှ် ဒှ် သၟာသိပ္ပံ မအံသဝ်အိုတ် ပ္ဍဲ ခေတ် ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ ရ ဟီု စ ဂွံ ရ。&lt;ref name=&quot;Uglow2002&quot;&gt;Uglow, Jenny (2002). ''The Lunar Men: Five Friends Whose Curiosity Changed the World''. Farrar, Straus and Giroux. pp. 150–155.&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

[[ကဏ္ဍ:သၟာဓါတုဗေဒဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:သၟာသိပ္ပံ ဂကူသွိတ်ဒေန်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ပူဂိုလ် မက္တဵုဒှ် သၞာံ ၁၇၄၂]]
[[ကဏ္ဍ:ပူဂိုလ် မစုတိ သၞာံ ၁၇၈၆]]</text>
      <sha1>3ijk5i6m3j4tmxmq42vwgrbdelwqdqz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဗေရဳယာမ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12766</id>
    <revision>
      <id>59122</id>
      <timestamp>2026-10-25T07:45:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox element | name = ဗေရဳယာမ် | english_name = Barium | symbol = Ba | atomic_number = 56 | atomic_mass = 137.327 | element_category = [[လောဟ အယ်ကာလဳတိ]] (Alkaline earth metal) | group = 2 | period = 6 | block = s-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု ၜတ်တ် (Silvery gray metallic) | image = File:Barium_unter_Argon_Schutzgas_Atmosphäre.jpg|250px|al...&quot;</comment>
      <origin>59122</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18973" sha1="iwum807kun8f3zm1w1xhz36hvrjka8w" xml:space="preserve">{{Infobox element
| name = ဗေရဳယာမ်
| english_name = Barium
| symbol = Ba
| atomic_number = 56
| atomic_mass = 137.327
| element_category = [[လောဟ အယ်ကာလဳတိ]] (Alkaline earth metal)
| group = 2
| period = 6
| block = s-block
| appearance = သာ်သြန်-ဗု ၜတ်တ် (Silvery gray metallic)
| image = [[File:Barium_unter_Argon_Schutzgas_Atmosphäre.jpg|250px|alt=လောဟ ဗေရဳယာမ်]]
| caption = ကလောံ လောဟ ဗေရဳယာမ် မဂိုင်စွံလဝ် ပ္ဍဲ ဖန် ဓာတ်ကျာ အာဂေန်
| phase = Solid
| melting_point_K = 1000
| melting_point_C = 727
| boiling_point_K = 2118
| boiling_point_C = 1845
| density_stp = 3.51 g/cm3
| discovery = [[Carl Wilhelm Scheele]] (၁၇၇၄)
| first_isolation = [[Humphry Davy]] (၁၈၀၈)
}}

'''ဗေရဳယာမ်''' ({{lang-en|Barium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Ba''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၅၆ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၂ (Group 2) တုဲ ဒှ် [[လောဟ အယ်ကာလဳတိ]] (Alkaline earth metal) မွဲရ။ လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု ၜတ်တ် ကေုာံ ဍိုန်ဍောတ် (Soft) တုဲ၊ နွံကဵု လၟေင် အဆက်အစပ် ဓာတု (Chemical reactivity) သၠုင်ဗွဲမလောန် ရ။ 

ဟိုတ်နူ ဍေဟ် လေပ် က္တဵုဒှ် လၟေင်ဓာတု ကု ကျာ ကေုာံ ဍာ် ဗွဲမပြဟ် ဂှ်ရ၊ ဗေရဳယာမ် လောဟ သ္အးဇ္ၚး ဂှ် ဟွံမံင် ကေတ်တ် ပ္ဍဲသဘာဝ လးလး ရ။ ဍေဟ် ဗွဲမဂၠိုင် လေပ်ပံင်ကောံ ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် ဗီုကဵု Baryte (Barium sulfate) ကေုာံ Witherite (Barium carbonate) ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ လွပ် အဓိက သွက် ဓာတ်ပံင်ကောံ ဗေရဳယာမ် (ၜိုတ် ၇၅-၈၀%) ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ခါဲ ဍာ်ကၠေင် (Oil well drilling fluid) ဟိုတ်နူ ဍေဟ် နွံကဵု လျိုင် ဇြိုင် ရ။ ပါဲနူဂှ် ဍေဟ်ဝွံ စကာ ပ္ဍဲ ပရေင် ကၠောန် မပၟတ် (Fireworks) သွက်ဂွံ ပတိတ် အရံင် သၚေက်၊ ပရေင် စမ်ၜတ် ရုင်ဂဥုဲ (Barium swallow) ကေုာံ ဒြပ် ကၠောအ်လလဳ သၠုင် (YBCO Superconductors) ရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် ==
ယၟုမ္ဂး &quot;ဗေရဳယာမ်&quot; (Barium) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် ဂရိတ် ''barys'' (βαρύς) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဇြိုင်&quot; (Heavy) ရ။ ဟိုတ်ဂှ် ဒှ်ဟိုတ်နူ တၟအ် သဘာဝ ဍေဟ် မတွဟ်ဂး Baryte ဂှ် နွံကဵု လျိုင် ဇြိုင်လောန် (High density) ရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၇၄ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ဂကူသွိတ်ဒေန် [[Carl Wilhelm Scheele]] စမ်ၜတ် တၟအ် Baryte (Heavy spar) တုဲ ညး ဂွံတီကေတ် ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲ တၟအ်ဏအ်ဂှ် နွံကဵု ဓာတ် အံက်သိုက် သဘာဝ တၟိ မွဲ မဟွံသေင် ကု ဓာတ် ထပဵု (Lime) ရ။ ညး ကဵုလဝ် ယၟု &quot;Baryta&quot; (Barium oxide) ရ။ ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၀၈ ဂှ် သၟာဓာတု ဂကူအင်္ဂလိက် [[Sir Humphry Davy]] ဂွံပါ်ပတိတ် လောဟ ဗေရဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်လာန်ဒါန် နကဵု လၟေင် လျးလလဳ (Electrolysis) နူကဵု ဍာ်ဓာတ် Baryta မပံင်နှဴ ကု ဓာတ် မာကျူရဳ ရ။&lt;ref name=&quot;Weeks1933&quot;&gt;Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 125–129.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ==
ဗေရဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ ဍိုန်ဍောတ် ကေုာံ သာ်သြန် မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် ၇၂၇ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ရ။

ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ က္တဵုဒှ် အဆက်အစပ် ဓာတု ထတ်လောန် (Highly reactive) ရ။ ယဝ်ရ ဍေဟ် ဒးကျာ မ္ဂး ဍေဟ် က္တဵုဒှ် ဓာတ် Barium oxide (BaO) ကေုာံ Barium peroxide (BaO₂) ဗွဲမပြဟ် တုဲ ပြံင်လှာဲ အသာ် ဒှ် လမ္စံက် ရ။ ယဝ်ရ ဒးဍာ် မ္ဂး ဍေဟ် လေင် တုဲ ပတိတ် ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် (Hydrogen) ကေုာံ Barium hydroxide (Ba(OH)₂) মဒှ် ဓာတ် အယ်ကာလဳ ဇၞော် (Strong base) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးတအ် ဒးဂိုင်စွံ လောဟ ဗေရဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ပ္ဍဲ သၟဝ် ဍာ်ကၠေင် (Mineral oil) ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲ ဖန်စွံ ဓာတ်ကျာ အာဂေန် (Argon) လၟိုန်ရ။ ဍေဟ် နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် +2 လၟိုန် ရ။

== ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ ==
လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ ဗေရဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု စှ်ပန် (14th most abundant element) တုဲ နွံ ၜိုတ် ၄၂၅ ပ္ဍဲ မွဲ ပြကောဋိ (ppm) ရ။ 

ဗေရဳယာမ် ဂှ် လေပ်ပံင်ကောံ ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် အဓိက ၜါ သာ်:
# '''Baryte (ဗာရိုက်)''': BaSO₄ (Barium sulfate) - ဒှ် တၟအ် မၞုံကဵု ဓာတ် ဗေရဳယာမ် ဂၠိုင်အိုတ် ကေုာံ စကာ ဂၠိုင်အိုတ် ප္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ဍေဟ် ဟွံလေင် ပ္ဍဲ ဍာ် ရ။
# '''Witherite (ဝဳတာရိုက်)''': BaCO₃ (Barium carbonate) - ဂွံဆဵုကေတ် အောန်နူ Baryte တုဲ လေပ် လေင် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် ဖျး ရ။
တၟအ် သဘာဝ တအ်ဏအ် ဂှ် နွံကဵု လျိုင် ဇြိုင်လောန် (Density 4.5 g/cm³) ၜိုန်ရ ဍေဟ်တအ် ဒှ် တၟအ် ဟွံသေင်ကဵုလောဟ ကီုလေဝ် ရ。&lt;ref name=&quot;Greenwood1997&quot;&gt;Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 106–109.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် ==
ပရေင်ပတိတ် ဗေရဳယာမ် အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နူကဵု တၟအ် Baryte (BaSO₄) ရ။ 
ကိုပ်ကၠာအိုတ် ညးတအ် ဖျေံဂမ္တဴ (Roasting) တၟအ် Baryte ကု ချး (Carbon) ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ သၠုင် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ဓာတ် Barium sulfide (BaS) মလေပ် လေင် ပ္ဍဲ ဍာ် ရ (BaSO₄ + 4 C → BaS + 4 CO)။ နူကဵု ဍာ်ဓာတ် BaS ဏအ်ဂှ် ညးတအ် ကလေင် ကၠောန်ပတိတ် ဓာတ်ပံင်ကောံ ဗေရဳယာမ် တၞဟ်တအ် ရ။ 
သွက်ဂွံ ဂွံ လောဟ ဗေရဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး (Pure Barium metal) မ္ဂး၊ ညးတအ် ဖျေံဂမ္တဴ ဓာတ် Barium oxide (BaO) ကု လောဟ အလူမဳနဳယာမ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲဟွံမဲကျာ ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ၁၁၀၀ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ရ။

ဍုင် မခါဲပတိတ် တၟအ် Baryte အဓိက ဂှ် ဒှ် ဍုင်ကြုက် (China - ဂၠိုင်အိုတ်)၊ အိန္ဒိယ၊ မဝ်ရဝ်ကဝ် ကေုာံ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ရ။

== ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် ==
ဗေရဳယာမ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် (Stable isotopes) ထပှ် သာ်:
* '''Barium-138 (¹³⁸Ba)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံဂၠိုင်အိုတ် (၇၁.၇%) ပ္ဍဲသဘာဝရ။
* '''Barium-130, 132, 134, 135, 136, 137''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် သှ်ေတအ်ရ။
ပါဲနူဂှ် အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် ဗွဲမဂၠိုင် လေဝ် နွံ တုဲ၊ မပြာကတ်အိုတ် ဂှ် ဒှ် '''Barium-133 (¹³³Ba)''' မၞုံကဵု အာယုက် ၁၀.၅ သၞာံ ร။ ဍေဟ် ပတိတ် လျး ဂါမ္မာ (Gamma rays) တုဲ သၟာသိပ္ပံတအ် စကာ ဍေဟ် ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် ရူပဗေဒ (Calibration source) ရ。&lt;ref name=&quot;Audi2003&quot;&gt;Audi, G. et al. (2003). &quot;The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties&quot;. ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် ==
ဗေရဳယာမ် ကေုာံ ဓာတ်ပံင်ကောံ ဍေဟ် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ရုင်စက်:
# '''ကမၠောန် ခါဲ ဍာ်ကၠေင် (Oil and Gas Drilling)''': လွပ် ဇၞော်အိုတ် (ၜိုတ် ၈၀%) ဂှ် ဒှ် တၟအ် Baryte (BaSO₄) မစကာ နဒဒှ် ဍာ်ခါဲ (Drilling fluid) ရ။ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဇြိုင်လောန် ဂှ်ရ ဍေဟ် ကဵု ဒြဟတ် ဓရိုတ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညံင် ဍာ်ကၠေင် ဟွံဂွံ ခတိုဟ် တိတ်ကၠုင် နူ ပထောင် ခါဲ ရ။
# '''မပၟတ် ကေုာံ ဓာတ်အရံင် (Fireworks)''': ဓာတ် Barium nitrate (Ba(NO₃)₂) ကေုာံ Barium chloride (BaCl₂) ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ မပၟတ် ပၞန် သွက်ဂွံ ပတိတ် အရံင် သၚေက် မကျေဝ်ဂေါဝ် (Apple green color) ရ။
# '''ပရေင် ဇြောတ် ဓာတ်ကျာ (Getter)''': ခေတ်ကၠာတေအ် ဗေရဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ ပိုက် လလဳ လဟာင် (Vacuum tubes) ကေုာံ တဳဗဳ CRT သွက်ဂွံ ဇြောတ်ပကောံ ဓာတ်ကျာ အံက်သဳဂျိန် မသှ်ေဒၟံင် (Getter) ညံင် ဟွံဂွံ လီုလာ် ရ။
# '''ဒြပ် ကၠောအ်လလဳ သၠုင် (Superconductors)''': YBCO (Yttrium barium copper oxide) ဂှ် ဒှ် ဓာတ် ကၠောအ်လလဳ သၠုင် ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ သဝ် ရ။ ဍေဟ် ကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲ ပရေင် သုတေသန ရူပဗေဒ ခေတ်တၟိ ရ။

== ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ ==
ဗေရဳယာမ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ သွက် သတ် တအ်ရ (No known biological role)။ 
ဆဂး ဓာတ် ဗေရဳယာမ် မလေင် ပ္ဍဲ ဍာ် (Soluble barium compounds) ဗီုကဵု BaCl₂ ကေုာံ BaCO₃ တအ်ဂှ် နွံကဵု ဂျိ ဇၞော်လောန် (Highly toxic) သွက် မၞိဟ် ကေုာံ သတ် ရ။ 
* '''အန္တရာယ် ဂျိ''': ဓာတ် ဗေရဳယာမ် အီယောန် (Ba²⁺) ဂှ် နွံ အခိုက် ကြပ်တုပ် ကု ပဝ်တက်သဳယာမ် (K⁺) တုဲ ဍေဟ် လုပ်ကၟာတ် လဒဵု တြင် ပဝ်တက်သဳယာမ် (Potassium channels) ပ္ဍဲ '''သဲလ်''' (Cells) ခန္ဓကာယ ရ။ ဣဏအ်ဂှ် သ္ပကဵု ညံင် ဖျုန် ဇတဝ် (Muscle spasms)၊ ဂြိုဟ် ဇတဝ် ဟွံမဲ ကု အခိင် (Cardiac arrhythmias) ကေုာံ လေပ် ချိုတ် မာန်ရ။
* '''ပရေင် စမ်ၜတ် ရုင်ဂဥုဲ (Barium Meal)''': ၜိုန်ရ ဍေဟ် ဒှ် ဂျိ ကီုလေဝ်၊ သၟာဂဥုဲတအ် စကာ ဓာတ် Barium sulfate (BaSO₄) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် စက် ဓါတ်မှောဝ် (X-ray imaging) ပ္ဍဲ ကြုတ် ကေုာံ ပထောင်စၞ (Gastrointestinal tract) ရ။ ဟိုတ်နူ BaSO₄ ဏအ်ဂှ် လေင် ဟွံမာန် ပ္ဍဲ ဍာ် ကေုာံ ဍာ်ဖျး ပ္ဍဲ ကြုတ် ဂှ်ရ၊ ဍေဟ် ဟွံလုပ် စိုပ် ပ္ဍဲ ဆီ ကေုာံ ဟွံကဵု အန္တရာယ် ဂျိ လးလး ရ。&lt;ref name=&quot;Schroeder1972&quot;&gt;Schroeder, H. A.; Kraemer, L. A. (1974). &quot;Cardiovascular mortality, municipal water, and barium&quot;. ''Archives of Environmental Health''. 28 (6): 303–306.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် ==
* '''Barium sulfate (BaSO₄)''': ဓာတ် အသာ်ဗု ಮဟွံလေင် ပ္ဍဲ ဍာ်။ စကာ ပ္ဍဲ ရုင်စက် ခါဲ ဍာ်ကၠေင် ကေုာံ ပ္ဍဲ ရုင်ဂဥုဲ သွက် စက် X-ray ရ။
* '''Barium carbonate (BaCO₃)''': ဓာတ် အသာ်ဗု ಮလေင် ပ္ဍဲ ဍာ်ဖျး ကြုတ်။ စကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် ကမှ် (Glass) ကေုာံ ခေတ်ကၠာတေအ် စကာ နဒဒှ် ဂျိ ဂစိုတ် ကၞိ (Rat poison) ရ။
* '''Barium titanate (BaTiO₃)''': ဒှ် ဓာတ် Ferroelectric ကေုာံ Piezoelectric ಮစကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် ကပါသဳတာ (Capacitors) ကေုာံ မိုက္ကရဝ်ဖုန် ရ။

== ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် ==
ဗေရဳယာမ် လောဟ သ္အးဇ္ၚး ဂှ် ဒှ် အရာ မၞုံကဵု အန္တရာယ် (Hazardous) ရ။ 
* ယဝ်ရ ဍေဟ် နွံ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ခဗိုက် (Powder) မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် တူပၟတ် ကေတ်တ် (Pyrophoric) ပ္ဍဲ ကျာ ရ။ 
* ဍေဟ် လေပ် ခတိုဟ် ယဝ်ရ စုက်လုက် ကု ဍာ် (ပတိတ် ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်) ရ။
* ဓာတ် ဗေရဳယာမ် မလေင် ပ္ဍဲ ဍာ် တအ်ဂှ် ဒး စွံသတိ ဗွဲမဇၞော် ညံင် ဟွံဂွံ ယီုလုပ်အာ ဟွံသေင်မ္ဂး စဒး ရ။ ယဝ်ရ ဒး ဂျိ ဗေရဳယာမ် မ္ဂး သၟာဂဥုဲ တအ် ကဵု ဍာ်ဓာတ် Sodium sulfate (Na₂SO₄) သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ဍေဟ် ညံင်ဂွံ ဒှ် Barium sulfate ဟွံလေင် ပ္ဍဲ ဍာ် ရ။

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် ==
ဗေရဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု လောဟ အယ်ကာလဳတိ တၞဟ် ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး:
* '''ကု သထရွန်တဳယာမ် (Strontium)''': သထရွန်တဳယာမ် ဂှ် နွံ လတူ ဗေရဳယာမ် တုဲ နွံ အခိုက်အလိုက် ဓာတု ကြပ်တုပ်လောန်ရ။ သထရွန်တဳယာမ် ဂှ် ပတိတ် လျး အရံင် ဗ္ကေတ် ပ္ဍဲ ပၟတ် တုဲ၊ ဗေရဳယာမ် ဂှ် ပတိတ် လျး သၚေက် ရ။ ဗေရဳယာမ် ဂှ် ဇြိုင်နူ ကေုာံ က္တဵုဒှ် အဆက်အစပ် ဓာတု ထတ်နူ ရ။
* '''ကု ရေဒဳယာမ် (Radium)''': ရေဒဳယာမ် ဂှ် နွံ သၟဝ် ဗေရဳယာမ် တုဲ ဒှ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် (Radioactive) ဍိုက်ပေင် ရ။ သီုၜါဝွံ မလေပ် ပံင်ကောံ မံင် ပ္ဍဲ တၟအ် သဘာဝ မွဲစွံ (Baryte) ရ။&lt;ref name=&quot;Cotton1999&quot;&gt;Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley &amp; Sons. pp. 102–104.&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

[[ကဏ္ဍ:ဗေရဳယာမ်]]
[[ကဏ္ဍ:လောဟ အယ်ကာလဳတိဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>iwum807kun8f3zm1w1xhz36hvrjka8w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59123</id>
      <parentid>59122</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T07:46:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် */</comment>
      <origin>59123</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19027" sha1="4w35pls8dbr976vfbf4g3e4s57ksszf" xml:space="preserve">{{Infobox element
| name = ဗေရဳယာမ်
| english_name = Barium
| symbol = Ba
| atomic_number = 56
| atomic_mass = 137.327
| element_category = [[လောဟ အယ်ကာလဳတိ]] (Alkaline earth metal)
| group = 2
| period = 6
| block = s-block
| appearance = သာ်သြန်-ဗု ၜတ်တ် (Silvery gray metallic)
| image = [[File:Barium_unter_Argon_Schutzgas_Atmosphäre.jpg|250px|alt=လောဟ ဗေရဳယာမ်]]
| caption = ကလောံ လောဟ ဗေရဳယာမ် မဂိုင်စွံလဝ် ပ္ဍဲ ဖန် ဓာတ်ကျာ အာဂေန်
| phase = Solid
| melting_point_K = 1000
| melting_point_C = 727
| boiling_point_K = 2118
| boiling_point_C = 1845
| density_stp = 3.51 g/cm3
| discovery = [[Carl Wilhelm Scheele]] (၁၇၇၄)
| first_isolation = [[Humphry Davy]] (၁၈၀၈)
}}

'''ဗေရဳယာမ်''' ({{lang-en|Barium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Ba''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၅၆ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၂ (Group 2) တုဲ ဒှ် [[လောဟ အယ်ကာလဳတိ]] (Alkaline earth metal) မွဲရ။ လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု ၜတ်တ် ကေုာံ ဍိုန်ဍောတ် (Soft) တုဲ၊ နွံကဵု လၟေင် အဆက်အစပ် ဓာတု (Chemical reactivity) သၠုင်ဗွဲမလောန် ရ။ 

ဟိုတ်နူ ဍေဟ် လေပ် က္တဵုဒှ် လၟေင်ဓာတု ကု ကျာ ကေုာံ ဍာ် ဗွဲမပြဟ် ဂှ်ရ၊ ဗေရဳယာမ် လောဟ သ္အးဇ္ၚး ဂှ် ဟွံမံင် ကေတ်တ် ပ္ဍဲသဘာဝ လးလး ရ။ ဍေဟ် ဗွဲမဂၠိုင် လေပ်ပံင်ကောံ ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် ဗီုကဵု Baryte (Barium sulfate) ကေုာံ Witherite (Barium carbonate) ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ လွပ် အဓိက သွက် ဓာတ်ပံင်ကောံ ဗေရဳယာမ် (ၜိုတ် ၇၅-၈၀%) ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ခါဲ ဍာ်ကၠေင် (Oil well drilling fluid) ဟိုတ်နူ ဍေဟ် နွံကဵု လျိုင် ဇြိုင် ရ။ ပါဲနူဂှ် ဍေဟ်ဝွံ စကာ ပ္ဍဲ ပရေင် ကၠောန် မပၟတ် (Fireworks) သွက်ဂွံ ပတိတ် အရံင် သၚေက်၊ ပရေင် စမ်ၜတ် ရုင်ဂဥုဲ (Barium swallow) ကေုာံ ဒြပ် ကၠောအ်လလဳ သၠုင် (YBCO Superconductors) ရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် ==
ယၟုမ္ဂး &quot;ဗေရဳယာမ်&quot; (Barium) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် ဂရိတ် ''barys'' (βαρύς) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဇြိုင်&quot; (Heavy) ရ။ ဟိုတ်ဂှ် ဒှ်ဟိုတ်နူ တၟအ် သဘာဝ ဍေဟ် မတွဟ်ဂး Baryte ဂှ် နွံကဵု လျိုင် ဇြိုင်လောန် (High density) ရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၇၄ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ဂကူသွိတ်ဒေန် [[ကာလ် ဝဳလ်ဟာမ် ယျဳလ်|Carl Wilhelm Scheele]] စမ်ၜတ် တၟအ် Baryte (Heavy spar) တုဲ ညး ဂွံတီကေတ် ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲ တၟအ်ဏအ်ဂှ် နွံကဵု ဓာတ် အံက်သိုက် သဘာဝ တၟိ မွဲ မဟွံသေင် ကု ဓာတ် ထပဵု (Lime) ရ။ ညး ကဵုလဝ် ယၟု &quot;Baryta&quot; (Barium oxide) ရ။ ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၀၈ ဂှ် သၟာဓာတု ဂကူအင်္ဂလိက် [[Sir Humphry Davy]] ဂွံပါ်ပတိတ် လောဟ ဗေရဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်လာန်ဒါန် နကဵု လၟေင် လျးလလဳ (Electrolysis) နူကဵု ဍာ်ဓာတ် Baryta မပံင်နှဴ ကု ဓာတ် မာကျူရဳ ရ။&lt;ref name=&quot;Weeks1933&quot;&gt;Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 125–129.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ==
ဗေရဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ ဍိုန်ဍောတ် ကေုာံ သာ်သြန် မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် ၇၂၇ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ရ။

ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ က္တဵုဒှ် အဆက်အစပ် ဓာတု ထတ်လောန် (Highly reactive) ရ။ ယဝ်ရ ဍေဟ် ဒးကျာ မ္ဂး ဍေဟ် က္တဵုဒှ် ဓာတ် Barium oxide (BaO) ကေုာံ Barium peroxide (BaO₂) ဗွဲမပြဟ် တုဲ ပြံင်လှာဲ အသာ် ဒှ် လမ္စံက် ရ။ ယဝ်ရ ဒးဍာ် မ္ဂး ဍေဟ် လေင် တုဲ ပတိတ် ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် (Hydrogen) ကေုာံ Barium hydroxide (Ba(OH)₂) মဒှ် ဓာတ် အယ်ကာလဳ ဇၞော် (Strong base) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးတအ် ဒးဂိုင်စွံ လောဟ ဗေရဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ပ္ဍဲ သၟဝ် ဍာ်ကၠေင် (Mineral oil) ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲ ဖန်စွံ ဓာတ်ကျာ အာဂေန် (Argon) လၟိုန်ရ။ ဍေဟ် နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် +2 လၟိုန် ရ။

== ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ ==
လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ ဗေရဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု စှ်ပန် (14th most abundant element) တုဲ နွံ ၜိုတ် ၄၂၅ ပ္ဍဲ မွဲ ပြကောဋိ (ppm) ရ။ 

ဗေရဳယာမ် ဂှ် လေပ်ပံင်ကောံ ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် အဓိက ၜါ သာ်:
# '''Baryte (ဗာရိုက်)''': BaSO₄ (Barium sulfate) - ဒှ် တၟအ် မၞုံကဵု ဓာတ် ဗေရဳယာမ် ဂၠိုင်အိုတ် ကေုာံ စကာ ဂၠိုင်အိုတ် ප္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ဍေဟ် ဟွံလေင် ပ္ဍဲ ဍာ် ရ။
# '''Witherite (ဝဳတာရိုက်)''': BaCO₃ (Barium carbonate) - ဂွံဆဵုကေတ် အောန်နူ Baryte တုဲ လေပ် လေင် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် ဖျး ရ။
တၟအ် သဘာဝ တအ်ဏအ် ဂှ် နွံကဵု လျိုင် ဇြိုင်လောန် (Density 4.5 g/cm³) ၜိုန်ရ ဍေဟ်တအ် ဒှ် တၟအ် ဟွံသေင်ကဵုလောဟ ကီုလေဝ် ရ。&lt;ref name=&quot;Greenwood1997&quot;&gt;Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 106–109.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် ==
ပရေင်ပတိတ် ဗေရဳယာမ် အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နူကဵု တၟအ် Baryte (BaSO₄) ရ။ 
ကိုပ်ကၠာအိုတ် ညးတအ် ဖျေံဂမ္တဴ (Roasting) တၟအ် Baryte ကု ချး (Carbon) ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ သၠုင် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ဓာတ် Barium sulfide (BaS) মလေပ် လေင် ပ္ဍဲ ဍာ် ရ (BaSO₄ + 4 C → BaS + 4 CO)။ နူကဵု ဍာ်ဓာတ် BaS ဏအ်ဂှ် ညးတအ် ကလေင် ကၠောန်ပတိတ် ဓာတ်ပံင်ကောံ ဗေရဳယာမ် တၞဟ်တအ် ရ။ 
သွက်ဂွံ ဂွံ လောဟ ဗေရဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး (Pure Barium metal) မ္ဂး၊ ညးတအ် ဖျေံဂမ္တဴ ဓာတ် Barium oxide (BaO) ကု လောဟ အလူမဳနဳယာမ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲဟွံမဲကျာ ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ၁၁၀၀ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ရ။

ဍုင် မခါဲပတိတ် တၟအ် Baryte အဓိက ဂှ် ဒှ် ဍုင်ကြုက် (China - ဂၠိုင်အိုတ်)၊ အိန္ဒိယ၊ မဝ်ရဝ်ကဝ် ကေုာံ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ရ။

== ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် ==
ဗေရဳယာမ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် (Stable isotopes) ထပှ် သာ်:
* '''Barium-138 (¹³⁸Ba)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံဂၠိုင်အိုတ် (၇၁.၇%) ပ္ဍဲသဘာဝရ။
* '''Barium-130, 132, 134, 135, 136, 137''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် သှ်ေတအ်ရ။
ပါဲနူဂှ် အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် ဗွဲမဂၠိုင် လေဝ် နွံ တုဲ၊ မပြာကတ်အိုတ် ဂှ် ဒှ် '''Barium-133 (¹³³Ba)''' မၞုံကဵု အာယုက် ၁၀.၅ သၞာံ ร။ ဍေဟ် ပတိတ် လျး ဂါမ္မာ (Gamma rays) တုဲ သၟာသိပ္ပံတအ် စကာ ဍေဟ် ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် ရူပဗေဒ (Calibration source) ရ。&lt;ref name=&quot;Audi2003&quot;&gt;Audi, G. et al. (2003). &quot;The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties&quot;. ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် ==
ဗေရဳယာမ် ကေုာံ ဓာတ်ပံင်ကောံ ဍေဟ် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ရုင်စက်:
# '''ကမၠောန် ခါဲ ဍာ်ကၠေင် (Oil and Gas Drilling)''': လွပ် ဇၞော်အိုတ် (ၜိုတ် ၈၀%) ဂှ် ဒှ် တၟအ် Baryte (BaSO₄) မစကာ နဒဒှ် ဍာ်ခါဲ (Drilling fluid) ရ။ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဇြိုင်လောန် ဂှ်ရ ဍေဟ် ကဵု ဒြဟတ် ဓရိုတ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညံင် ဍာ်ကၠေင် ဟွံဂွံ ခတိုဟ် တိတ်ကၠုင် နူ ပထောင် ခါဲ ရ။
# '''မပၟတ် ကေုာံ ဓာတ်အရံင် (Fireworks)''': ဓာတ် Barium nitrate (Ba(NO₃)₂) ကေုာံ Barium chloride (BaCl₂) ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ မပၟတ် ပၞန် သွက်ဂွံ ပတိတ် အရံင် သၚေက် မကျေဝ်ဂေါဝ် (Apple green color) ရ။
# '''ပရေင် ဇြောတ် ဓာတ်ကျာ (Getter)''': ခေတ်ကၠာတေအ် ဗေရဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ ပိုက် လလဳ လဟာင် (Vacuum tubes) ကေုာံ တဳဗဳ CRT သွက်ဂွံ ဇြောတ်ပကောံ ဓာတ်ကျာ အံက်သဳဂျိန် မသှ်ေဒၟံင် (Getter) ညံင် ဟွံဂွံ လီုလာ် ရ။
# '''ဒြပ် ကၠောအ်လလဳ သၠုင် (Superconductors)''': YBCO (Yttrium barium copper oxide) ဂှ် ဒှ် ဓာတ် ကၠောအ်လလဳ သၠုင် ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ သဝ် ရ။ ဍေဟ် ကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲ ပရေင် သုတေသန ရူပဗေဒ ခေတ်တၟိ ရ။

== ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ ==
ဗေရဳယာမ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ သွက် သတ် တအ်ရ (No known biological role)။ 
ဆဂး ဓာတ် ဗေရဳယာမ် မလေင် ပ္ဍဲ ဍာ် (Soluble barium compounds) ဗီုကဵု BaCl₂ ကေုာံ BaCO₃ တအ်ဂှ် နွံကဵု ဂျိ ဇၞော်လောန် (Highly toxic) သွက် မၞိဟ် ကေုာံ သတ် ရ။ 
* '''အန္တရာယ် ဂျိ''': ဓာတ် ဗေရဳယာမ် အီယောန် (Ba²⁺) ဂှ် နွံ အခိုက် ကြပ်တုပ် ကု ပဝ်တက်သဳယာမ် (K⁺) တုဲ ဍေဟ် လုပ်ကၟာတ် လဒဵု တြင် ပဝ်တက်သဳယာမ် (Potassium channels) ပ္ဍဲ '''သဲလ်''' (Cells) ခန္ဓကာယ ရ။ ဣဏအ်ဂှ် သ္ပကဵု ညံင် ဖျုန် ဇတဝ် (Muscle spasms)၊ ဂြိုဟ် ဇတဝ် ဟွံမဲ ကု အခိင် (Cardiac arrhythmias) ကေုာံ လေပ် ချိုတ် မာန်ရ။
* '''ပရေင် စမ်ၜတ် ရုင်ဂဥုဲ (Barium Meal)''': ၜိုန်ရ ဍေဟ် ဒှ် ဂျိ ကီုလေဝ်၊ သၟာဂဥုဲတအ် စကာ ဓာတ် Barium sulfate (BaSO₄) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် စက် ဓါတ်မှောဝ် (X-ray imaging) ပ္ဍဲ ကြုတ် ကေုာံ ပထောင်စၞ (Gastrointestinal tract) ရ။ ဟိုတ်နူ BaSO₄ ဏအ်ဂှ် လေင် ဟွံမာန် ပ္ဍဲ ဍာ် ကေုာံ ဍာ်ဖျး ပ္ဍဲ ကြုတ် ဂှ်ရ၊ ဍေဟ် ဟွံလုပ် စိုပ် ပ္ဍဲ ဆီ ကေုာံ ဟွံကဵု အန္တရာယ် ဂျိ လးလး ရ。&lt;ref name=&quot;Schroeder1972&quot;&gt;Schroeder, H. A.; Kraemer, L. A. (1974). &quot;Cardiovascular mortality, municipal water, and barium&quot;. ''Archives of Environmental Health''. 28 (6): 303–306.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် ==
* '''Barium sulfate (BaSO₄)''': ဓာတ် အသာ်ဗု ಮဟွံလေင် ပ္ဍဲ ဍာ်။ စကာ ပ္ဍဲ ရုင်စက် ခါဲ ဍာ်ကၠေင် ကေုာံ ပ္ဍဲ ရုင်ဂဥုဲ သွက် စက် X-ray ရ။
* '''Barium carbonate (BaCO₃)''': ဓာတ် အသာ်ဗု ಮလေင် ပ္ဍဲ ဍာ်ဖျး ကြုတ်။ စကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် ကမှ် (Glass) ကေုာံ ခေတ်ကၠာတေအ် စကာ နဒဒှ် ဂျိ ဂစိုတ် ကၞိ (Rat poison) ရ။
* '''Barium titanate (BaTiO₃)''': ဒှ် ဓာတ် Ferroelectric ကေုာံ Piezoelectric ಮစကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် ကပါသဳတာ (Capacitors) ကေုာံ မိုက္ကရဝ်ဖုန် ရ။

== ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် ==
ဗေရဳယာမ် လောဟ သ္အးဇ္ၚး ဂှ် ဒှ် အရာ မၞုံကဵု အန္တရာယ် (Hazardous) ရ။ 
* ယဝ်ရ ဍေဟ် နွံ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ခဗိုက် (Powder) မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် တူပၟတ် ကေတ်တ် (Pyrophoric) ပ္ဍဲ ကျာ ရ။ 
* ဍေဟ် လေပ် ခတိုဟ် ယဝ်ရ စုက်လုက် ကု ဍာ် (ပတိတ် ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်) ရ။
* ဓာတ် ဗေရဳယာမ် မလေင် ပ္ဍဲ ဍာ် တအ်ဂှ် ဒး စွံသတိ ဗွဲမဇၞော် ညံင် ဟွံဂွံ ယီုလုပ်အာ ဟွံသေင်မ္ဂး စဒး ရ။ ယဝ်ရ ဒး ဂျိ ဗေရဳယာမ် မ္ဂး သၟာဂဥုဲ တအ် ကဵု ဍာ်ဓာတ် Sodium sulfate (Na₂SO₄) သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ဍေဟ် ညံင်ဂွံ ဒှ် Barium sulfate ဟွံလေင် ပ္ဍဲ ဍာ် ရ။

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် ==
ဗေရဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု လောဟ အယ်ကာလဳတိ တၞဟ် ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး:
* '''ကု သထရွန်တဳယာမ် (Strontium)''': သထရွန်တဳယာမ် ဂှ် နွံ လတူ ဗေရဳယာမ် တုဲ နွံ အခိုက်အလိုက် ဓာတု ကြပ်တုပ်လောန်ရ။ သထရွန်တဳယာမ် ဂှ် ပတိတ် လျး အရံင် ဗ္ကေတ် ပ္ဍဲ ပၟတ် တုဲ၊ ဗေရဳယာမ် ဂှ် ပတိတ် လျး သၚေက် ရ။ ဗေရဳယာမ် ဂှ် ဇြိုင်နူ ကေုာံ က္တဵုဒှ် အဆက်အစပ် ဓာတု ထတ်နူ ရ။
* '''ကု ရေဒဳယာမ် (Radium)''': ရေဒဳယာမ် ဂှ် နွံ သၟဝ် ဗေရဳယာမ် တုဲ ဒှ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် (Radioactive) ဍိုက်ပေင် ရ။ သီုၜါဝွံ မလေပ် ပံင်ကောံ မံင် ပ္ဍဲ တၟအ် သဘာဝ မွဲစွံ (Baryte) ရ။&lt;ref name=&quot;Cotton1999&quot;&gt;Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley &amp; Sons. pp. 102–104.&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

[[ကဏ္ဍ:ဗေရဳယာမ်]]
[[ကဏ္ဍ:လောဟ အယ်ကာလဳတိဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>4w35pls8dbr976vfbf4g3e4s57ksszf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သာ ဟာမ်ဖရဳ ဍေဗဳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12767</id>
    <revision>
      <id>59125</id>
      <timestamp>2026-10-25T07:50:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox scientist | name = သာ ဟာမ်ဖရဳ ဍေဗဳ (Sir Humphry Davy) | image = [[File:Sir Humphry Davy, Bt by Sir Thomas Lawrence.jpg|250px|alt=ဗီုရုပ် သာ ဟာမ်ဖရဳ ဍေဗဳ]] | caption = သာ ဟာမ်ဖရဳ ဍေဗဳ (၁၇၇၈ – ၁၈၂၉) | birth_date = ၁၇ ဒဳဇြေန်ဗါ ၁၇၇၈ | birth_place = ဍုင် Penzance,...&quot;</comment>
      <origin>59125</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25370" sha1="h75eqhn52hhx0u5t01z89wti8n22i9b" xml:space="preserve">{{Infobox scientist
| name = သာ ဟာမ်ဖရဳ ဍေဗဳ (Sir Humphry Davy)
| image = [[File:Sir Humphry Davy, Bt by Sir Thomas Lawrence.jpg|250px|alt=ဗီုရုပ် သာ ဟာမ်ဖရဳ ဍေဗဳ]]
| caption = သာ ဟာမ်ဖရဳ ဍေဗဳ (၁၇၇၈ – ၁၈၂၉)
| birth_date = ၁၇ ဒဳဇြေန်ဗါ ၁၇၇၈
| birth_place = ဍုင် Penzance, ကောန်ဝေါလ် (Cornwall), [[အင်္ဂလာန်]] (England)
| death_date = ၂၉ မေ ၁၈၂၉ (အာယုက် ၅၀)
| death_place = ဍုင် ဂျနဳဗာ (Geneva), [[သဝိဇြာလာန်]] (Switzerland)
| nationality = ဗြိတိန် (British)
| fields = [[ဓါတုဗေဒ]], ရူပဗေဒ (Physics)
| known_for = ပရေင်ဂၠာဲဆဵု လောဟ [[သဝ်ဒဳယာမ်]], [[ပဝ်တက်သဳယာမ်]], [[ကာလ်သဳယာမ်]], [[မာဂနဳသဳယာမ်]], [[ဗာရဳယာမ်]], [[သထရွန်တဳယာမ်]], ကေုာံ ပရေင် ခၞံဗဒှ် ပၟတ် ဍေဗဳ (Davy lamp)
| influences = [[Antoine Lavoisier]], [[Alessandro Volta]]
| influenced = [[Michael Faraday]]
| awards = Copley Medal (၁၈၀၅), Royal Medal (၁၈၂၇)
}}

'''သာ ဟာမ်ဖရဳ ဍေဗဳ''' ({{lang-en|Sir Humphry Davy}}; ၁၇ ဒဳဇြေန်ဗါ ၁၇၇၈ – ၂၉ မေ ၁၈၂၉) ဝွံ ဒှ် သၟာသိပ္ပံ၊ သၟာဓါတုဗေဒ ကေုာံ အစာကၞေဟ် ဂကူဗြိတိန် မပြာကတ်အိုတ် ပ္ဍဲ ခေတ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ လပါ်စ ရ။ ညးဝွံ ဒှ် ပူဂိုလ် အဓိက ပ္ဍဲ ဝင် ဓါတုဗေဒ မဂၠာဲဆဵုကေတ် [[ဒြပ်သ္အး]] လောဟ တၟိ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု [[သဝ်ဒဳယာမ်]] (Sodium)၊ [[ပဝ်တက်သဳယာမ်]] (Potassium)၊ [[ကာလ်သဳယာမ်]] (Calcium)၊ [[မာဂနဳသဳယာမ်]] (Magnesium)၊ [[ဗာရဳယာမ်]] (Barium) ကေုာံ [[သထရွန်တဳယာမ်]] (Strontium) နကဵု နဲကဲ စကာ ဒြဟတ် လျးလလဳ မကော်ဂး လၟေင် ပါ်ပတိတ် နကဵု လျးလလဳ (Electrolysis) ရ။

ပါဲနူ ပရေင် ဂၠာဲဆဵု လောဟ တအ်ဏအ် တုဲ၊ ဍေဗဳ ဂှ် ပြာကတ်လောန် ပ္ဍဲ ပရေင် ခၞံဗဒှ် &quot;ပၟတ် ဍေဗဳ&quot; (Davy lamp) မဒှ် မပၟတ် စဵုဒၞာ ဘေးအန္တရာယ် သွက် သၟာခါဲတၟအ် ချး (Coal miners) ညံင်ဟွံဂွံ က္တဵုဒှ် ပရေင် ခတိုဟ် ဓာတ်ကျာ ပ္ဍဲ ဂိုဟ်တၟအ် ရ။ ညး သီု ဂွံဒုင် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် မၞိဟ် မပတိုန်ထ္ၜး ကေုာံ စမ်ၜတ် ဓာတ်ကျာ နိုက်ထရတ် အံက်သိုက် (Nitrous oxide - ဓာတ်ကျာ ဂြိုင်) ကိုပ်ကၠာအိုတ် သွက် ပရေင် ရုင်ဂဥုဲ ရ။ ဍေဗဳ ဝွံ သီု ဒှ် အစာ မကဵု ပရေင် ပညာ ကေုာံ ထံက်ပင် လဝ် သၟာသိပ္ပံ ဇၞော် [[မိုက်ကယ် ဖာရာဒေ]] (Michael Faraday) ပ္ဍဲ အခိင် ဖာရာဒေ စလုပ် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ဂကောံ သိပ္ပံ ရဝ်ယျာ အေန်သတဳကျူ (Royal Institution) ရ။ 

== ၁။ ပထမအဝဲ ကေုာံ ပရေင်ပညာ ==
ဟာမ်ဖရဳ ဍေဗဳ ဂှ် က္တဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဍုင် Penzance မနွံ ပ္ဍဲ တွဵုရး ကောန်ဝေါလ် (Cornwall) ဍုင်အင်္ဂလာန် ပ္ဍဲ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် ဂူဗာ် ဓမ္မတာ မွဲရ။ ပ္ဍဲ အဝဲ ဍောတ်တ် ညး တိုန်လဝ် ဘာ ပ္ဍဲ ဍုင် Truro ဆဂး ညး ဟွံမဲ စိုတ် ပ္ဍဲ ပရေင်ပညာ ဘာ ဓမ္မတာ (Formal education) တုဲ ညး ဒှ် မၞိဟ် မဒးစိုတ် ပ္ဍဲ လိက်ကဗျ၊ ပရေင် လ္ၚတ် သဘာဝ ကေုာံ လွဳ မပ္တံကဵု တမ္ၚာ ကေုာံ ခါဲတၟအ် ရ။ 

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၉၄ မအံက် ညး စုတိအာ တုဲ၊ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် ညး ဒးဒုင် ဒဒိုက် လပါ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၉၅ ညး ဒးလုပ် ကၠောန် ကမၠောန် နဒဒှ် ကောန်ကွး (Apprentice) ဇရေင် အစာဂဥုဲ (Surgeon-apothecary) မွဲ တၠ မကော်ဂး J. Bingham Borlase ရ။ ပ္ဍဲ ဆေင်ဂဥုဲ ဏအ်ဂှ် ညး စိုတ် လုပ်စ ပ္ဍဲ ကွတ် ဓါတုဗေဒ တုဲ ညး စ ဗှ် လ္ၚတ် လိက်အုပ် ဓါတုဗေဒ ဇၞော် မချူလဝ် နကဵု အစာ ဇၞော် ဂကူပြင်သေတ် [[Antoine Lavoisier]] (အာန်တိုန် လာဗွိုင်သဳယာ) မကော်ဂး ''Traité Élémentaire de Chimie'' ရ။ လိက်အုပ် ဏအ် ပြံင်လှာဲ ထောအ် ဘဝ ညး ညံင်ဂွံ စိုပ် လပါ် သိပ္ပံ ရ။ ညး စ ကၠောန် ပရေင် စမ်ၜတ် ဓါတုဗေဒ ကေတ်တ် ပ္ဍဲ သ္ၚိ ညး နကဵု ကိရိယာ ဆ မဂွံ ဗွဲမရိုဟ်ရေင် ရ。&lt;ref name=&quot;Knight1992&quot;&gt;Knight, David (1992). ''Humphry Davy: Science and Power''. Cambridge University Press. pp. 15–22.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ကမၠောန် ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ စမ်ၜတ် ဓာတ်ကျာ ==
ပရေင် စိုတ်ထတ် ဍေဗဳ ပ္ဍဲ ဓါတုဗေဒ ဂှ် ဂွံဒုင် တီညာတ် နူကဵု Davies Giddy (ကြဴနူဂှ် ညးမဒှ် ဥက္ကဌ Royal Society) တုဲ၊ Giddy ဂှ် ပလံင်ဏာ ဍေဗဳ သွက်ဂွံ လုပ် ကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် ဂဥုဲ (Pneumatic Institution) ပ္ဍဲ ဍုင် ဘရစ်သတဝ် (Bristol) သၟဝ် အစာဇၞော် Thomas Beddoes ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၉၈ ရ။ ဌာန်စမ်ၜတ် ဏအ်ဂှ် ကၠောန် ပရေင် စမ်ၜတ် လွဳ ယဲ မပ္တံကဵု ယဲ ကသအ်ဍာ် နကဵု လၟေင် ယီုလုပ် ဓာတ်ကျာ နာနာ သာ် ရ။

ပ္ဍဲ ဒၞာဲဏအ် ဍေဗဳ ကၠောန် ပရေင် စမ်ၜတ် မဆေင်ကဵု ဓာတ်ကျာ နိုက်ထရတ် အံက်သိုက် (Nitrous oxide - N₂O) ရ။ ညး စမ် ယီုလုပ် ဓာတ်ကျာ ဏအ် ကေတ်တ် ဗွဲမဂၠိုင် အလန် တုဲ ညး ဂွံတီကေတ် ဒဒှ်ရ ဓာတ်ကျာ ဏအ် သ္ပကဵု ညံင် စိုတ် ဂွံ မိပ်မြဟ်၊ ဂြိုင် ကေုာံ ဖအောန်ဖျေံ ပရေင် ဂိဇြာဲ (Pain relief) မာန်ရ။ ညး ခုတ်လဝ် ယၟု ဍေဟ် &quot;Laughing gas&quot; (ဓာတ်ကျာ ဂြိုင်) တုဲ ချူ ပတိတ် လိက်အုပ် သုတေသန ''Researches, Chemical and Philosophical'' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၀၀ ရ။ လိက်အုပ် ဏအ် သ္ပကဵု ညံင် ဍေဗဳ ဂွံ ပြာကတ် တိုန် အလုံ မွဲ ဍုင် အင်္ဂလာန် ဗွဲမပြဟ် ရ။

== ၃။ ကမၠောန် ပ္ဍဲ Royal Institution ==
ဟိုတ်နူ ပရေင် အံင်ဇၞး ညး ပ္ဍဲ ဘရစ်သတဝ် ဂှ်ရ၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၀၁ ဂှ် [[Count Rumford]] (ကံင် ရမ်ဖောတ်) ကော်ဘိက် ဍေဗဳ ညံင်ဂွံ ကၠုင် ဟီုတွဟ် ကေုာံ ကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ဂကောံ သိပ္ပံ တၟိ မကော်ဂး [[Royal Institution]] ပ္ဍဲ ဍုင် လာန်ဒါန် ရ。 ပ္ဍဲ အခိင်ဂှ် ဍေဗဳ နွံ အာယုက် ဆ ၂၂ သၞာံ ဓဝ်ရ။ 

ဍေဗဳ ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် မနွံကဵု အစောမ် ဟီုတွဟ် (Lecturer) မခိုဟ်လောန်၊ ရုပ်သာ် ကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ ပရေင် စမ်ၜတ် လတူ စင် ညး မထ္ၜးကဵု လျး ခတိုဟ် နာနာ တအ်ဂှ် သ္ပကဵု ညံင် မၞိဟ် ပ္ဍဲ လာန်ဒါန် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ကဆံင် မိက်ဂွံ တိုန် ကလင် ပေါဲ ဟီုတွဟ် ညး ရ။ ကွဳစက် ချေဟ် တအ် တိုန် ဍိုက် ပ္ဍဲ ဂၠံင် Albemarle Street ဒၞာဲ Royal Institution ညံင် လာန်ဒါန် ဂွံ ဒး စွံ သၞောဝ် ဂၠံင် (One-way street) ကိုပ်ကၠာအိုတ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၀၂ ဂှ် ညး ဂွံဒုင် ရုဲစှ် နဒဒှ် ပါမောက္ခ (Professor) ဓါတုဗေဒ ပ္ဍဲ ရဝ်ယျာ အေန်သတဳကျူ ဏအ် ရ。&lt;ref name=&quot;Golinski1992&quot;&gt;Golinski, Jan (1992). ''Science as Public Culture: Chemistry and Enlightenment in Britain, 1760-1820''. Cambridge University Press. pp. 190–195.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု လောဟ သဝ်ဒဳယာမ် ကေုာံ ပဝ်တက်သဳယာမ် ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၀၀ ဂှ် သၟာသိပ္ပံ အဳတလဳ [[Alessandro Volta]] (အလက်သာန်ဒရဝ် ဗဝ်တာ) ခၞံဗဒှ် ဗက်တရဳ ကိုပ်ကၠာအိုတ် (Voltaic pile) မာန်ကၠုင် တုဲ၊ ဍေဗဳ စကာ ကိရိယာ ဏအ် သွက် ပရေင် စမ်ၜတ် လျးလလဳ ကေုာံ ဓါတုဗေဒ (Electrochemistry) ပ္ဍဲ Royal Institution ရ။ ညး ဒက်ပ္တန် ဗက်တရဳ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ အခိင်ဂှ် (မၞုံကဵု သဲလ် ၜိုတ် ၂၀၀၀) သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် ပါ်ပတိတ် ဓာတ်ပံင်ကောံ တအ် ရ။

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၀၇ ဂှ်၊ ဍေဗဳ စကာ လျးလလဳ ဖျေံ လတူ ဓာတ် Potash (Potassium hydroxide) မလေင်ဒၟံင် (Molten potash) တုဲ ညး ဂွံဆဵုကေတ် လောဟ တၟိ မွဲ မၞုံကဵု အသာ် သြန်-ဗု မလေပ် တူပၟတ် လောဲသွာ ပ္ဍဲ ဍာ် ရ။ ညး ခုတ်လဝ် ယၟု လောဟ ဏအ် [[ပဝ်တက်သဳယာမ်]] (Potassium) ရ။ ကြဴနူဂှ် ၜိုတ် မွဲ ဂိတု လၟေင်ဏအ် ပၠန်၊ ညး စကာ လျးလလဳ လတူ ဓာတ် Soda (Sodium hydroxide) တုဲ ဂွံ ပါ်ပတိတ် လောဟ [[သဝ်ဒဳယာမ်]] (Sodium) ရ။ လောဟ ၜါ ဏအ်ဂှ် ဒှ် လောဟ အယ်ကာလဳ (Alkali metals) ကိုပ်ကၠာအိုတ် မဂွံဒုင် ပါ်ပတိတ် နကဵု သိပ္ပံ ရ။

== ၅။ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု လောဟ တၞဟ်ဂမၠိုင် ==
ကြဴနူ ပရေင် အံင်ဇၞး ကု ပဝ်တက်သဳယာမ် ကေုာံ သဝ်ဒဳယာမ် တုဲ၊ ဍေဗဳ ဆက် စမ်ၜတ် ပါ်ပတိတ် ဓာတ် အယ်ကာလဳ တၞဟ်တအ် နကဵု လျးလလဳ ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၀၈ ဂှ် ညး ပံင်နှဴ ဓာတ် တိ (Alkaline earth oxides) ကု ဓာတ် မာကျူရဳ (Mercury) ကေုာံ ဖျေံ လျးလလဳ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ လောဟ မပံင်နှဴ ကု မာကျူရဳ (Amalgams) ရ။ ကြဴနူ ညး ဖျေံဂမ္တဴ ပါ်ပတိတ် မာကျူရဳ တုဲ၊ ညး ဂွံ ပါ်ပတိတ် လောဟ တၟိ ပန် သာ်:
* [[ကာလ်သဳယာမ်]] (Calcium) - နူကဵု တၟအ်ထပဵု (Lime/Calcium oxide)
* [[မာဂနဳသဳယာမ်]] (Magnesium) - နူကဵု တၟအ် မာဂနဳသဳယာ (Magnesia)
* [[ဗာရဳယာမ်]] (Barium) - နူကဵု တၟအ် ဗာရိုက် (Baryte)
* [[သထရွန်တဳယာမ်]] (Strontium) - နူကဵု တၟအ် Strontianite 

ပါဲနူ လောဟ တအ်ဏအ် တုဲ၊ ညး သီု ဂွံ ပါ်ပတိတ် ဒြပ်သ္အး [[ဗဝ်ရွန်]] (Boron) နူကဵု ဓာတ် Boric acid ကီုလေဝ်၊ သၟာသိပ္ပံ ပြင်သေတ် Gay-Lussac ကေုာံ Thénard တအ် ဂွံ ပါ်ပတိတ် ဍေဟ် ပ္ဍဲ အခိင် မကြပ်တုပ် ရေင်သကအ် ရ。&lt;ref name=&quot;Hartley1966&quot;&gt;Hartley, Harold (1966). ''Humphry Davy''. Nelson. pp. 75–80.&lt;/ref&gt;

== ၆။ လညာတ် တေသြရဳ ဓာတုဗေဒ ကေုာံ ကလဝ်ရေန် ==
ကိုပ်ကၠာ ခေတ် ဍေဗဳ တေအ်၊ လညာတ် တေသြရဳ Lavoisier မဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ &quot;ဓာတ်ဖျး သီုဖအိုတ် သ္ဒး နွံကဵု ဓာတ်ကျာ အံက်သဳဂျိန် (Oxygen is the principle of acidity)&quot; ဂှ် မၞိဟ်တအ် ပတှ်ေကေတ် လဝ် ရ။ ဆဂး ဍေဗဳ စမ်ၜတ် ဓာတ်ကျာ Muriatic acid (လၟုဟ် ကော် Hydrochloric acid) ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် တုဲ၊ ညး ဂွံ ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ဓာတ်ဖျး ဏအ် ဟွံမဲ ကု ဓာတ် အံက်သဳဂျိန် လးလး ရ။

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၁၀ ဂှ်၊ ညး သ္ပ သက်သဳ ဒဒှ်ရ ဓာတ်ကျာ သၚေက်-ဍာ်မိတ် (မညးတအ် ကော်လဝ် Oxymuriatic acid) ဂှ် ဟွံသေင် ကု ဓာတ်ပံင်ကောံ အံက်သဳဂျိန် တုဲ၊ ဍေဟ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး တၟိ မွဲ ရ။ ညး ခုတ်လဝ် ယၟု ဍေဟ် [[ကလဝ်ရေန်]] (Chlorine) နူကဵု မအရေဝ် ဂရိတ် Khloros မဂွံအဓိပ္ပါယ် သၚေက်-ဍာ်မိတ် ရ။ တုဲပၠန် ညး သီု သ္ပ စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ [[အာဲအဝ်ဒိန်]] (Iodine) လေဝ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မွဲ ကီုရ။ ပရေင် ဏအ် သ္ပကဵု ညံင် သၟာဓာတု တအ် ဂွံ တီကေတ် ဒဒှ်ရ &quot;ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်&quot; (Hydrogen) ဂှ် ဒှ် ဓာတ် အဓိက သွက် ဓာတ်ဖျး ရ၊ ဟွံသေင် ကု အံက်သဳဂျိန် ရ။

== ၇။ ပၟတ် ဍေဗဳ သွက် သၟာခါဲတၟအ် ==
ပရေင် အံင်ဇၞး မဂွံ လမျီု မၞိဟ် ဂၠိုင်အိုတ် သွက် ဍေဗဳ ဂှ် ဒှ် ပရေင် ခၞံဗဒှ် ပၟတ် ဍေဗဳ (Davy Lamp) ရ။ ပ္ဍဲ အခိင်ဂှ်၊ သၟာခါဲတၟအ် ချး (Coal miners) ပ္ဍဲ အင်္ဂလာန် တအ် ဒးဒုင် အန္တရာယ် ပရေင် ခတိုဟ် ဂိုဟ်တၟအ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် သၞာံ ဟိုတ်နူ ဓာတ်ကျာ Firedamp (ဗွဲမဂၠိုင် ဒှ် Methane) ဒး လျး ပၟတ် ဖံက် တုဲ ခတိုဟ် ရ။ ဂကောံ သၟာခါဲတၟအ် တအ် အာတ်မိက် ဍေဗဳ သွက်ဂွံ ဂၠာဲ နဲကဲ စဵုဒၞာ ရ။

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၁၅ ဂှ်၊ ဍေဗဳ ကၠောန် ပရေင် စမ်ၜတ် တုဲ ညး ဂွံတီကေတ် ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ ပၟတ် ဂှ် ကၟာတ်လဒဵု လဝ် နကဵု ဇာ ပသဲ (Wire gauze) မ္ဂး၊ ဇာ ပသဲ ဂှ် ဇြောတ်ကေတ် ဓာတ်ဂမ္တဴ နူ ပၟတ် တုဲ ပၟတ် ဂှ် ဟွံမာန် တိတ် အာ လပါ်မ္ၚး သွက်ဂွံ ကဵု ဓာတ်ကျာ Firedamp ခတိုဟ် ရ။ ပၟတ် ဏအ် ကော်ဂး &quot;Davy Lamp&quot; တုဲ ဍေဟ် ရီုဗင် စဵုဒၞာ လမျီု သၟာခါဲတၟအ် မဂၠိုင်ကဵု လ္ၚီ မာန်ကၠုင် ရ။ ဍေဗဳ ဂှ် ဟွံသ္ပလဝ် မူပိုင် (Patent) သွက် ပၟတ် ဏအ် တုဲ ညး ကဵု အခေါင် ကၠောန် သွက် ညးဂမၠိုင် ရ。&lt;ref name=&quot;Treneer1963&quot;&gt;Treneer, Anne (1963). ''The Mercurial Chemist: A Life of Sir Humphry Davy''. Methuen. pp. 165–170.&lt;/ref&gt;

== ၈။ မိုက်ကယ် ဖာရာဒေ ကေုာံ ဍေဗဳ ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၁၂ ဂှ်၊ သၟာကမၠောန် ဒက်လိက် (Bookbinder) သၟတ် မွဲ တၠ မကော်ဂး [[မိုက်ကယ် ဖာရာဒေ]] (Michael Faraday) တိုန် ကလင် ပေါဲ ဟီုတွဟ် ဍေဗဳ ပ္ဍဲ Royal Institution တုဲ၊ ဖာရာဒေ ချူ စၟတ်သမ္တီ တင်ဟီုတွဟ် တအ်ဂှ် တုဲ ပလံင်ဏာ ကဵု ဍေဗဳ ရ။ ဍေဗဳ ဒးစိုတ် ပရေင် ဍိုဟ်ကေက် ဖာရာဒေ တုဲ ခပတိုန် ဖာရာဒေ နဒဒှ် ကောန်ရဲ လပါ် ဓာတုဗေဒ (Chemical assistant) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၁၃ ရ။

ဖာရာဒေ ဂှ် ဗတောန် ကတ်လ္ၚတ် ကွတ် ဓာတုဗေဒ နူ ဍေဗဳ တုဲ ကြဴနူဂှ် ညး ဒှ် သၟာသိပ္ပံ မပြာကတ်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် သိပ္ပံ မွဲ တၠ ရ (မၞိဟ် ဂၠာဲဆဵု ဒြဟတ် လလဳ သံလိုက်)။ ဍေဗဳ ဇကု ညး ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ &quot;ပရေင် ဂၠာဲဆဵု မဇၞော်အိုတ် သွက် အဲ ဂှ် ဒှ် မိုက်ကယ် ဖာရာဒေ ရ&quot;။ ဆဂး ပ္ဍဲ အခိင် ကၞောတ် ဘဝ ဍေဗဳ ဂှ် ဟိုတ်နူ ဖာရာဒေ အံင်ဇၞး ဂၠိုင်နူ ညး တုဲ၊ ဍေဗဳ က္တဵုဒှ် စိုတ် စောရဝဲ (Jealousy) ညိည လတူ ဖာရာဒေ မာန် ရောင် သၟာဝင် တအ် ဟီုလဝ် ရ။

== ၉။ ဘဝပူဂိုလ် ကေုာံ ပရေင်စုတိ ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၁၂ ဂှ် ဍေဗဳ ဂွံဒုင် ပအပ် တဆိပ်ကြာ &quot;သာ&quot; (Knighthood) နူကဵု သၟိင် ဂျောတ် မရနုက်ကဵု ပိ (King George III) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံဂှ် ကီု ညး သ္ပ မင်္ဂလာ ထပ်တဲ ကု ဣဒ္ဓဝုတ် ညးသိုက် မွဲ တၠ မကော်ဂး Jane Apreece (ဂျိန်း အေပရဳသ်) ရ။ ညးတအ် တိတ် တရဴ အလုံ မွဲ ဍုင် ယူရဝ်ပ သွက် ပရေင် လ္ၚတ် သိပ္ပံ ဗွဲမဂၠိုင် အလန် ရ (ဖာရာဒေ လေဝ် ပါအာ နဒဒှ် ကောန်ရဲ လပါ် သိပ္ပံ)။ 

ဆဂး ဟိုတ်နူ ပရေင် စမ်ၜတ် မဆေင်ကဵု ဓာတ်ကျာ မၞုံကဵု ဂျိ ကေုာံ ပရေင် ခတိုဟ် ဓာတ် ဗွဲမဂၠိုင် အလန် ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် ဂှ်ရ၊ ပရေင် ထတ်ယုက် ဍေဗဳ စဍိုန်လျ စှ်ေ ကၠုင် ပ္ဍဲ အာယုက် ၄၀ ပြင်င် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၂၀ ဂှ် ညး ဂွံဒုင် ရုဲစှ် နဒဒှ် ဥက္ကဌ ဂကောံ သိပ္ပံ ရဝ်ယျာ (President of the Royal Society) ကီုလေဝ်၊ ပရေင် ယဲ က္ဍဟ်ဇတဝ် (Stroke) က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ညး ၜါ သုံး အလန် ရ။ ညး တိတ် တရဴ အာ ဍုင် ယူရဝ်ပ သွက်ဂွံ လွဳ ယဲ တုဲ၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၂၉ မေ ၂၉ ဂှ် ညး စုတိအာ ပ္ဍဲ ဍုင် ဂျနဳဗာ (Geneva) ဍုင် သဝိဇြာလာန် (Switzerland) နကဵု အာယုက် ၅၀ သၞာံ ရ။

== ၁၀။ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ဂုဏ်သိက္ခာ ==
သာ ဟာမ်ဖရဳ ဍေဗဳ ဝွံ ဂွံဒုင် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် သၟာသိပ္ပံ မအံသဝ်အိုတ် မွဲ တၠ ပ္ဍဲ ဝင် ဗြိတိန် ရ:
* '''တဆိပ်ကြာ ဍေဗဳ (Davy Medal)''': ဂကောံ သိပ္ပံ ရဝ်ယျာ (Royal Society) ဍုင် လာန်ဒါန် စၟတ်သမ္တီ တဆိပ်ကြာ သွက် ညးမကၠောန် ပရေင် အံင်ဇၞး ဓါတုဗေဒ အလုံဂၠးတိ ဇၟာပ်ဇၟာပ် သၞာံ ရ။
* '''ဍေဗဳ (Crater)''': ကတိုင် ဇၞော် မွဲ ပ္ဍဲ လတူ ဂိတု ဂှ် လေဝ် ကဵုလဝ် ယၟု ညး ကီုရ။
* '''ရုပ် ဍေဗဳ (Statues)''': ညးတအ် ပတူလဝ် ရုပ် ညး ပ္ဍဲ ဍုင် Penzance မဒှ် ဍုင် က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ညး သွက်ဂွံ ပတိုန် ဂုဏ်သိက္ခာ ရ။
ဍေဗဳ ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် မပြံင်လှာဲ ပရေင် ဓါတုဗေဒ နူကဵု ကွတ် မစကာ ပၟတ် သၟး ဂှ် ညံင်ဂွံ စကာ ဒြဟတ် လျးလလဳ မာန်ကၠုင် တုဲ ဍေဟ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ပရေင် ဓါတုဗေဒ ခေတ်တၟိ (Modern electrochemistry) ရ。&lt;ref name=&quot;Davy1800&quot;&gt;Davy, Humphry (1800). ''Researches, Chemical and Philosophical: Chiefly Concerning Nitrous Oxide''. Biggs and Cottle.&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

[[ကဏ္ဍ:သၟာဓါတုဗေဒဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:သၟာသိပ္ပံ ဂကူဗြိတိန်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ပူဂိုလ် မက္တဵုဒှ် သၞာံ ၁၇၇၈]]
[[ကဏ္ဍ:ပူဂိုလ် မစုတိ သၞာံ ၁၈၂၉]]</text>
      <sha1>h75eqhn52hhx0u5t01z89wti8n22i9b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59126</id>
      <parentid>59125</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T07:50:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59126</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25370" sha1="447fbc3ipcjlr7nkv38027gjowejzv7" xml:space="preserve">{{Infobox scientist
| name = သာ ဟာမ်ဖရဳ ဍေဗဳ (Sir Humphry Davy)
| image = [[File:Sir Humphry Davy, Bt by Sir Thomas Lawrence.jpg|250px|alt=ဗီုရုပ် သာ ဟာမ်ဖရဳ ဍေဗဳ]]
| caption = သာ ဟာမ်ဖရဳ ဍေဗဳ (၁၇၇၈ – ၁၈၂၉)
| birth_date = ၁၇ ဒဳဇြေန်ဗါ ၁၇၇၈
| birth_place = ဍုင် Penzance, ကောန်ဝေါလ် (Cornwall), [[အင်္ဂလာန်]] (England)
| death_date = ၂၉ မေ ၁၈၂၉ (အာယုက် ၅၀)
| death_place = ဍုင် ဂျနဳဗာ (Geneva), [[သဝိဇြာလာန်]] (Switzerland)
| nationality = ဗြိတိန် (British)
| fields = [[ဓါတုဗေဒ]], ရူပဗေဒ (Physics)
| known_for = ပရေင်ဂၠာဲဆဵု လောဟ [[သဝ်ဒဳယာမ်]], [[ပဝ်တက်သဳယာမ်]], [[ကာလ်သဳယာမ်]], [[မာဂနဳသဳယာမ်]], [[ဗေရဳယာမ်]], [[သထရွန်တဳယာမ်]], ကေုာံ ပရေင် ခၞံဗဒှ် ပၟတ် ဍေဗဳ (Davy lamp)
| influences = [[Antoine Lavoisier]], [[Alessandro Volta]]
| influenced = [[Michael Faraday]]
| awards = Copley Medal (၁၈၀၅), Royal Medal (၁၈၂၇)
}}

'''သာ ဟာမ်ဖရဳ ဍေဗဳ''' ({{lang-en|Sir Humphry Davy}}; ၁၇ ဒဳဇြေန်ဗါ ၁၇၇၈ – ၂၉ မေ ၁၈၂၉) ဝွံ ဒှ် သၟာသိပ္ပံ၊ သၟာဓါတုဗေဒ ကေုာံ အစာကၞေဟ် ဂကူဗြိတိန် မပြာကတ်အိုတ် ပ္ဍဲ ခေတ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ လပါ်စ ရ။ ညးဝွံ ဒှ် ပူဂိုလ် အဓိက ပ္ဍဲ ဝင် ဓါတုဗေဒ မဂၠာဲဆဵုကေတ် [[ဒြပ်သ္အး]] လောဟ တၟိ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု [[သဝ်ဒဳယာမ်]] (Sodium)၊ [[ပဝ်တက်သဳယာမ်]] (Potassium)၊ [[ကာလ်သဳယာမ်]] (Calcium)၊ [[မာဂနဳသဳယာမ်]] (Magnesium)၊ [[ဗေရဳယာမ်]] (Barium) ကေုာံ [[သထရွန်တဳယာမ်]] (Strontium) နကဵု နဲကဲ စကာ ဒြဟတ် လျးလလဳ မကော်ဂး လၟေင် ပါ်ပတိတ် နကဵု လျးလလဳ (Electrolysis) ရ။

ပါဲနူ ပရေင် ဂၠာဲဆဵု လောဟ တအ်ဏအ် တုဲ၊ ဍေဗဳ ဂှ် ပြာကတ်လောန် ပ္ဍဲ ပရေင် ခၞံဗဒှ် &quot;ပၟတ် ဍေဗဳ&quot; (Davy lamp) မဒှ် မပၟတ် စဵုဒၞာ ဘေးအန္တရာယ် သွက် သၟာခါဲတၟအ် ချး (Coal miners) ညံင်ဟွံဂွံ က္တဵုဒှ် ပရေင် ခတိုဟ် ဓာတ်ကျာ ပ္ဍဲ ဂိုဟ်တၟအ် ရ။ ညး သီု ဂွံဒုင် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် မၞိဟ် မပတိုန်ထ္ၜး ကေုာံ စမ်ၜတ် ဓာတ်ကျာ နိုက်ထရတ် အံက်သိုက် (Nitrous oxide - ဓာတ်ကျာ ဂြိုင်) ကိုပ်ကၠာအိုတ် သွက် ပရေင် ရုင်ဂဥုဲ ရ။ ဍေဗဳ ဝွံ သီု ဒှ် အစာ မကဵု ပရေင် ပညာ ကေုာံ ထံက်ပင် လဝ် သၟာသိပ္ပံ ဇၞော် [[မိုက်ကယ် ဖာရာဒေ]] (Michael Faraday) ပ္ဍဲ အခိင် ဖာရာဒေ စလုပ် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ဂကောံ သိပ္ပံ ရဝ်ယျာ အေန်သတဳကျူ (Royal Institution) ရ။ 

== ၁။ ပထမအဝဲ ကေုာံ ပရေင်ပညာ ==
ဟာမ်ဖရဳ ဍေဗဳ ဂှ် က္တဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဍုင် Penzance မနွံ ပ္ဍဲ တွဵုရး ကောန်ဝေါလ် (Cornwall) ဍုင်အင်္ဂလာန် ပ္ဍဲ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် ဂူဗာ် ဓမ္မတာ မွဲရ။ ပ္ဍဲ အဝဲ ဍောတ်တ် ညး တိုန်လဝ် ဘာ ပ္ဍဲ ဍုင် Truro ဆဂး ညး ဟွံမဲ စိုတ် ပ္ဍဲ ပရေင်ပညာ ဘာ ဓမ္မတာ (Formal education) တုဲ ညး ဒှ် မၞိဟ် မဒးစိုတ် ပ္ဍဲ လိက်ကဗျ၊ ပရေင် လ္ၚတ် သဘာဝ ကေုာံ လွဳ မပ္တံကဵု တမ္ၚာ ကေုာံ ခါဲတၟအ် ရ။ 

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၉၄ မအံက် ညး စုတိအာ တုဲ၊ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် ညး ဒးဒုင် ဒဒိုက် လပါ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၉၅ ညး ဒးလုပ် ကၠောန် ကမၠောန် နဒဒှ် ကောန်ကွး (Apprentice) ဇရေင် အစာဂဥုဲ (Surgeon-apothecary) မွဲ တၠ မကော်ဂး J. Bingham Borlase ရ။ ပ္ဍဲ ဆေင်ဂဥုဲ ဏအ်ဂှ် ညး စိုတ် လုပ်စ ပ္ဍဲ ကွတ် ဓါတုဗေဒ တုဲ ညး စ ဗှ် လ္ၚတ် လိက်အုပ် ဓါတုဗေဒ ဇၞော် မချူလဝ် နကဵု အစာ ဇၞော် ဂကူပြင်သေတ် [[Antoine Lavoisier]] (အာန်တိုန် လာဗွိုင်သဳယာ) မကော်ဂး ''Traité Élémentaire de Chimie'' ရ။ လိက်အုပ် ဏအ် ပြံင်လှာဲ ထောအ် ဘဝ ညး ညံင်ဂွံ စိုပ် လပါ် သိပ္ပံ ရ။ ညး စ ကၠောန် ပရေင် စမ်ၜတ် ဓါတုဗေဒ ကေတ်တ် ပ္ဍဲ သ္ၚိ ညး နကဵု ကိရိယာ ဆ မဂွံ ဗွဲမရိုဟ်ရေင် ရ。&lt;ref name=&quot;Knight1992&quot;&gt;Knight, David (1992). ''Humphry Davy: Science and Power''. Cambridge University Press. pp. 15–22.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ကမၠောန် ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ စမ်ၜတ် ဓာတ်ကျာ ==
ပရေင် စိုတ်ထတ် ဍေဗဳ ပ္ဍဲ ဓါတုဗေဒ ဂှ် ဂွံဒုင် တီညာတ် နူကဵု Davies Giddy (ကြဴနူဂှ် ညးမဒှ် ဥက္ကဌ Royal Society) တုဲ၊ Giddy ဂှ် ပလံင်ဏာ ဍေဗဳ သွက်ဂွံ လုပ် ကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် ဂဥုဲ (Pneumatic Institution) ပ္ဍဲ ဍုင် ဘရစ်သတဝ် (Bristol) သၟဝ် အစာဇၞော် Thomas Beddoes ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၉၈ ရ။ ဌာန်စမ်ၜတ် ဏအ်ဂှ် ကၠောန် ပရေင် စမ်ၜတ် လွဳ ယဲ မပ္တံကဵု ယဲ ကသအ်ဍာ် နကဵု လၟေင် ယီုလုပ် ဓာတ်ကျာ နာနာ သာ် ရ။

ပ္ဍဲ ဒၞာဲဏအ် ဍေဗဳ ကၠောန် ပရေင် စမ်ၜတ် မဆေင်ကဵု ဓာတ်ကျာ နိုက်ထရတ် အံက်သိုက် (Nitrous oxide - N₂O) ရ။ ညး စမ် ယီုလုပ် ဓာတ်ကျာ ဏအ် ကေတ်တ် ဗွဲမဂၠိုင် အလန် တုဲ ညး ဂွံတီကေတ် ဒဒှ်ရ ဓာတ်ကျာ ဏအ် သ္ပကဵု ညံင် စိုတ် ဂွံ မိပ်မြဟ်၊ ဂြိုင် ကေုာံ ဖအောန်ဖျေံ ပရေင် ဂိဇြာဲ (Pain relief) မာန်ရ။ ညး ခုတ်လဝ် ယၟု ဍေဟ် &quot;Laughing gas&quot; (ဓာတ်ကျာ ဂြိုင်) တုဲ ချူ ပတိတ် လိက်အုပ် သုတေသန ''Researches, Chemical and Philosophical'' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၀၀ ရ။ လိက်အုပ် ဏအ် သ္ပကဵု ညံင် ဍေဗဳ ဂွံ ပြာကတ် တိုန် အလုံ မွဲ ဍုင် အင်္ဂလာန် ဗွဲမပြဟ် ရ။

== ၃။ ကမၠောန် ပ္ဍဲ Royal Institution ==
ဟိုတ်နူ ပရေင် အံင်ဇၞး ညး ပ္ဍဲ ဘရစ်သတဝ် ဂှ်ရ၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၀၁ ဂှ် [[Count Rumford]] (ကံင် ရမ်ဖောတ်) ကော်ဘိက် ဍေဗဳ ညံင်ဂွံ ကၠုင် ဟီုတွဟ် ကေုာံ ကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ဂကောံ သိပ္ပံ တၟိ မကော်ဂး [[Royal Institution]] ပ္ဍဲ ဍုင် လာန်ဒါန် ရ。 ပ္ဍဲ အခိင်ဂှ် ဍေဗဳ နွံ အာယုက် ဆ ၂၂ သၞာံ ဓဝ်ရ။ 

ဍေဗဳ ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် မနွံကဵု အစောမ် ဟီုတွဟ် (Lecturer) မခိုဟ်လောန်၊ ရုပ်သာ် ကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ ပရေင် စမ်ၜတ် လတူ စင် ညး မထ္ၜးကဵု လျး ခတိုဟ် နာနာ တအ်ဂှ် သ္ပကဵု ညံင် မၞိဟ် ပ္ဍဲ လာန်ဒါန် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ကဆံင် မိက်ဂွံ တိုန် ကလင် ပေါဲ ဟီုတွဟ် ညး ရ။ ကွဳစက် ချေဟ် တအ် တိုန် ဍိုက် ပ္ဍဲ ဂၠံင် Albemarle Street ဒၞာဲ Royal Institution ညံင် လာန်ဒါန် ဂွံ ဒး စွံ သၞောဝ် ဂၠံင် (One-way street) ကိုပ်ကၠာအိုတ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၀၂ ဂှ် ညး ဂွံဒုင် ရုဲစှ် နဒဒှ် ပါမောက္ခ (Professor) ဓါတုဗေဒ ပ္ဍဲ ရဝ်ယျာ အေန်သတဳကျူ ဏအ် ရ。&lt;ref name=&quot;Golinski1992&quot;&gt;Golinski, Jan (1992). ''Science as Public Culture: Chemistry and Enlightenment in Britain, 1760-1820''. Cambridge University Press. pp. 190–195.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု လောဟ သဝ်ဒဳယာမ် ကေုာံ ပဝ်တက်သဳယာမ် ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၀၀ ဂှ် သၟာသိပ္ပံ အဳတလဳ [[Alessandro Volta]] (အလက်သာန်ဒရဝ် ဗဝ်တာ) ခၞံဗဒှ် ဗက်တရဳ ကိုပ်ကၠာအိုတ် (Voltaic pile) မာန်ကၠုင် တုဲ၊ ဍေဗဳ စကာ ကိရိယာ ဏအ် သွက် ပရေင် စမ်ၜတ် လျးလလဳ ကေုာံ ဓါတုဗေဒ (Electrochemistry) ပ္ဍဲ Royal Institution ရ။ ညး ဒက်ပ္တန် ဗက်တရဳ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ အခိင်ဂှ် (မၞုံကဵု သဲလ် ၜိုတ် ၂၀၀၀) သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် ပါ်ပတိတ် ဓာတ်ပံင်ကောံ တအ် ရ။

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၀၇ ဂှ်၊ ဍေဗဳ စကာ လျးလလဳ ဖျေံ လတူ ဓာတ် Potash (Potassium hydroxide) မလေင်ဒၟံင် (Molten potash) တုဲ ညး ဂွံဆဵုကေတ် လောဟ တၟိ မွဲ မၞုံကဵု အသာ် သြန်-ဗု မလေပ် တူပၟတ် လောဲသွာ ပ္ဍဲ ဍာ် ရ။ ညး ခုတ်လဝ် ယၟု လောဟ ဏအ် [[ပဝ်တက်သဳယာမ်]] (Potassium) ရ။ ကြဴနူဂှ် ၜိုတ် မွဲ ဂိတု လၟေင်ဏအ် ပၠန်၊ ညး စကာ လျးလလဳ လတူ ဓာတ် Soda (Sodium hydroxide) တုဲ ဂွံ ပါ်ပတိတ် လောဟ [[သဝ်ဒဳယာမ်]] (Sodium) ရ။ လောဟ ၜါ ဏအ်ဂှ် ဒှ် လောဟ အယ်ကာလဳ (Alkali metals) ကိုပ်ကၠာအိုတ် မဂွံဒုင် ပါ်ပတိတ် နကဵု သိပ္ပံ ရ။

== ၅။ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု လောဟ တၞဟ်ဂမၠိုင် ==
ကြဴနူ ပရေင် အံင်ဇၞး ကု ပဝ်တက်သဳယာမ် ကေုာံ သဝ်ဒဳယာမ် တုဲ၊ ဍေဗဳ ဆက် စမ်ၜတ် ပါ်ပတိတ် ဓာတ် အယ်ကာလဳ တၞဟ်တအ် နကဵု လျးလလဳ ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၀၈ ဂှ် ညး ပံင်နှဴ ဓာတ် တိ (Alkaline earth oxides) ကု ဓာတ် မာကျူရဳ (Mercury) ကေုာံ ဖျေံ လျးလလဳ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ လောဟ မပံင်နှဴ ကု မာကျူရဳ (Amalgams) ရ။ ကြဴနူ ညး ဖျေံဂမ္တဴ ပါ်ပတိတ် မာကျူရဳ တုဲ၊ ညး ဂွံ ပါ်ပတိတ် လောဟ တၟိ ပန် သာ်:
* [[ကာလ်သဳယာမ်]] (Calcium) - နူကဵု တၟအ်ထပဵု (Lime/Calcium oxide)
* [[မာဂနဳသဳယာမ်]] (Magnesium) - နူကဵု တၟအ် မာဂနဳသဳယာ (Magnesia)
* [[ဗေရဳယာမ်]] (Barium) - နူကဵု တၟအ် ဗာရိုက် (Baryte)
* [[သထရွန်တဳယာမ်]] (Strontium) - နူကဵု တၟအ် Strontianite 

ပါဲနူ လောဟ တအ်ဏအ် တုဲ၊ ညး သီု ဂွံ ပါ်ပတိတ် ဒြပ်သ္အး [[ဗဝ်ရွန်]] (Boron) နူကဵု ဓာတ် Boric acid ကီုလေဝ်၊ သၟာသိပ္ပံ ပြင်သေတ် Gay-Lussac ကေုာံ Thénard တအ် ဂွံ ပါ်ပတိတ် ဍေဟ် ပ္ဍဲ အခိင် မကြပ်တုပ် ရေင်သကအ် ရ。&lt;ref name=&quot;Hartley1966&quot;&gt;Hartley, Harold (1966). ''Humphry Davy''. Nelson. pp. 75–80.&lt;/ref&gt;

== ၆။ လညာတ် တေသြရဳ ဓာတုဗေဒ ကေုာံ ကလဝ်ရေန် ==
ကိုပ်ကၠာ ခေတ် ဍေဗဳ တေအ်၊ လညာတ် တေသြရဳ Lavoisier မဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ &quot;ဓာတ်ဖျး သီုဖအိုတ် သ္ဒး နွံကဵု ဓာတ်ကျာ အံက်သဳဂျိန် (Oxygen is the principle of acidity)&quot; ဂှ် မၞိဟ်တအ် ပတှ်ေကေတ် လဝ် ရ။ ဆဂး ဍေဗဳ စမ်ၜတ် ဓာတ်ကျာ Muriatic acid (လၟုဟ် ကော် Hydrochloric acid) ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် တုဲ၊ ညး ဂွံ ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ဓာတ်ဖျး ဏအ် ဟွံမဲ ကု ဓာတ် အံက်သဳဂျိန် လးလး ရ။

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၁၀ ဂှ်၊ ညး သ္ပ သက်သဳ ဒဒှ်ရ ဓာတ်ကျာ သၚေက်-ဍာ်မိတ် (မညးတအ် ကော်လဝ် Oxymuriatic acid) ဂှ် ဟွံသေင် ကု ဓာတ်ပံင်ကောံ အံက်သဳဂျိန် တုဲ၊ ဍေဟ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး တၟိ မွဲ ရ။ ညး ခုတ်လဝ် ယၟု ဍေဟ် [[ကလဝ်ရေန်]] (Chlorine) နူကဵု မအရေဝ် ဂရိတ် Khloros မဂွံအဓိပ္ပါယ် သၚေက်-ဍာ်မိတ် ရ။ တုဲပၠန် ညး သီု သ္ပ စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ [[အာဲအဝ်ဒိန်]] (Iodine) လေဝ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မွဲ ကီုရ။ ပရေင် ဏအ် သ္ပကဵု ညံင် သၟာဓာတု တအ် ဂွံ တီကေတ် ဒဒှ်ရ &quot;ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်&quot; (Hydrogen) ဂှ် ဒှ် ဓာတ် အဓိက သွက် ဓာတ်ဖျး ရ၊ ဟွံသေင် ကု အံက်သဳဂျိန် ရ။

== ၇။ ပၟတ် ဍေဗဳ သွက် သၟာခါဲတၟအ် ==
ပရေင် အံင်ဇၞး မဂွံ လမျီု မၞိဟ် ဂၠိုင်အိုတ် သွက် ဍေဗဳ ဂှ် ဒှ် ပရေင် ခၞံဗဒှ် ပၟတ် ဍေဗဳ (Davy Lamp) ရ။ ပ္ဍဲ အခိင်ဂှ်၊ သၟာခါဲတၟအ် ချး (Coal miners) ပ္ဍဲ အင်္ဂလာန် တအ် ဒးဒုင် အန္တရာယ် ပရေင် ခတိုဟ် ဂိုဟ်တၟအ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် သၞာံ ဟိုတ်နူ ဓာတ်ကျာ Firedamp (ဗွဲမဂၠိုင် ဒှ် Methane) ဒး လျး ပၟတ် ဖံက် တုဲ ခတိုဟ် ရ။ ဂကောံ သၟာခါဲတၟအ် တအ် အာတ်မိက် ဍေဗဳ သွက်ဂွံ ဂၠာဲ နဲကဲ စဵုဒၞာ ရ။

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၁၅ ဂှ်၊ ဍေဗဳ ကၠောန် ပရေင် စမ်ၜတ် တုဲ ညး ဂွံတီကေတ် ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ ပၟတ် ဂှ် ကၟာတ်လဒဵု လဝ် နကဵု ဇာ ပသဲ (Wire gauze) မ္ဂး၊ ဇာ ပသဲ ဂှ် ဇြောတ်ကေတ် ဓာတ်ဂမ္တဴ နူ ပၟတ် တုဲ ပၟတ် ဂှ် ဟွံမာန် တိတ် အာ လပါ်မ္ၚး သွက်ဂွံ ကဵု ဓာတ်ကျာ Firedamp ခတိုဟ် ရ။ ပၟတ် ဏအ် ကော်ဂး &quot;Davy Lamp&quot; တုဲ ဍေဟ် ရီုဗင် စဵုဒၞာ လမျီု သၟာခါဲတၟအ် မဂၠိုင်ကဵု လ္ၚီ မာန်ကၠုင် ရ။ ဍေဗဳ ဂှ် ဟွံသ္ပလဝ် မူပိုင် (Patent) သွက် ပၟတ် ဏအ် တုဲ ညး ကဵု အခေါင် ကၠောန် သွက် ညးဂမၠိုင် ရ。&lt;ref name=&quot;Treneer1963&quot;&gt;Treneer, Anne (1963). ''The Mercurial Chemist: A Life of Sir Humphry Davy''. Methuen. pp. 165–170.&lt;/ref&gt;

== ၈။ မိုက်ကယ် ဖာရာဒေ ကေုာံ ဍေဗဳ ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၁၂ ဂှ်၊ သၟာကမၠောန် ဒက်လိက် (Bookbinder) သၟတ် မွဲ တၠ မကော်ဂး [[မိုက်ကယ် ဖာရာဒေ]] (Michael Faraday) တိုန် ကလင် ပေါဲ ဟီုတွဟ် ဍေဗဳ ပ္ဍဲ Royal Institution တုဲ၊ ဖာရာဒေ ချူ စၟတ်သမ္တီ တင်ဟီုတွဟ် တအ်ဂှ် တုဲ ပလံင်ဏာ ကဵု ဍေဗဳ ရ။ ဍေဗဳ ဒးစိုတ် ပရေင် ဍိုဟ်ကေက် ဖာရာဒေ တုဲ ခပတိုန် ဖာရာဒေ နဒဒှ် ကောန်ရဲ လပါ် ဓာတုဗေဒ (Chemical assistant) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၁၃ ရ။

ဖာရာဒေ ဂှ် ဗတောန် ကတ်လ္ၚတ် ကွတ် ဓာတုဗေဒ နူ ဍေဗဳ တုဲ ကြဴနူဂှ် ညး ဒှ် သၟာသိပ္ပံ မပြာကတ်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် သိပ္ပံ မွဲ တၠ ရ (မၞိဟ် ဂၠာဲဆဵု ဒြဟတ် လလဳ သံလိုက်)။ ဍေဗဳ ဇကု ညး ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ &quot;ပရေင် ဂၠာဲဆဵု မဇၞော်အိုတ် သွက် အဲ ဂှ် ဒှ် မိုက်ကယ် ဖာရာဒေ ရ&quot;။ ဆဂး ပ္ဍဲ အခိင် ကၞောတ် ဘဝ ဍေဗဳ ဂှ် ဟိုတ်နူ ဖာရာဒေ အံင်ဇၞး ဂၠိုင်နူ ညး တုဲ၊ ဍေဗဳ က္တဵုဒှ် စိုတ် စောရဝဲ (Jealousy) ညိည လတူ ဖာရာဒေ မာန် ရောင် သၟာဝင် တအ် ဟီုလဝ် ရ။

== ၉။ ဘဝပူဂိုလ် ကေုာံ ပရေင်စုတိ ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၁၂ ဂှ် ဍေဗဳ ဂွံဒုင် ပအပ် တဆိပ်ကြာ &quot;သာ&quot; (Knighthood) နူကဵု သၟိင် ဂျောတ် မရနုက်ကဵု ပိ (King George III) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံဂှ် ကီု ညး သ္ပ မင်္ဂလာ ထပ်တဲ ကု ဣဒ္ဓဝုတ် ညးသိုက် မွဲ တၠ မကော်ဂး Jane Apreece (ဂျိန်း အေပရဳသ်) ရ။ ညးတအ် တိတ် တရဴ အလုံ မွဲ ဍုင် ယူရဝ်ပ သွက် ပရေင် လ္ၚတ် သိပ္ပံ ဗွဲမဂၠိုင် အလန် ရ (ဖာရာဒေ လေဝ် ပါအာ နဒဒှ် ကောန်ရဲ လပါ် သိပ္ပံ)။ 

ဆဂး ဟိုတ်နူ ပရေင် စမ်ၜတ် မဆေင်ကဵု ဓာတ်ကျာ မၞုံကဵု ဂျိ ကေုာံ ပရေင် ခတိုဟ် ဓာတ် ဗွဲမဂၠိုင် အလန် ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် ဂှ်ရ၊ ပရေင် ထတ်ယုက် ဍေဗဳ စဍိုန်လျ စှ်ေ ကၠုင် ပ္ဍဲ အာယုက် ၄၀ ပြင်င် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၂၀ ဂှ် ညး ဂွံဒုင် ရုဲစှ် နဒဒှ် ဥက္ကဌ ဂကောံ သိပ္ပံ ရဝ်ယျာ (President of the Royal Society) ကီုလေဝ်၊ ပရေင် ယဲ က္ဍဟ်ဇတဝ် (Stroke) က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ညး ၜါ သုံး အလန် ရ။ ညး တိတ် တရဴ အာ ဍုင် ယူရဝ်ပ သွက်ဂွံ လွဳ ယဲ တုဲ၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၂၉ မေ ၂၉ ဂှ် ညး စုတိအာ ပ္ဍဲ ဍုင် ဂျနဳဗာ (Geneva) ဍုင် သဝိဇြာလာန် (Switzerland) နကဵု အာယုက် ၅၀ သၞာံ ရ။

== ၁၀။ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ဂုဏ်သိက္ခာ ==
သာ ဟာမ်ဖရဳ ဍေဗဳ ဝွံ ဂွံဒုင် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် သၟာသိပ္ပံ မအံသဝ်အိုတ် မွဲ တၠ ပ္ဍဲ ဝင် ဗြိတိန် ရ:
* '''တဆိပ်ကြာ ဍေဗဳ (Davy Medal)''': ဂကောံ သိပ္ပံ ရဝ်ယျာ (Royal Society) ဍုင် လာန်ဒါန် စၟတ်သမ္တီ တဆိပ်ကြာ သွက် ညးမကၠောန် ပရေင် အံင်ဇၞး ဓါတုဗေဒ အလုံဂၠးတိ ဇၟာပ်ဇၟာပ် သၞာံ ရ။
* '''ဍေဗဳ (Crater)''': ကတိုင် ဇၞော် မွဲ ပ္ဍဲ လတူ ဂိတု ဂှ် လေဝ် ကဵုလဝ် ယၟု ညး ကီုရ။
* '''ရုပ် ဍေဗဳ (Statues)''': ညးတအ် ပတူလဝ် ရုပ် ညး ပ္ဍဲ ဍုင် Penzance မဒှ် ဍုင် က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ညး သွက်ဂွံ ပတိုန် ဂုဏ်သိက္ခာ ရ။
ဍေဗဳ ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် မပြံင်လှာဲ ပရေင် ဓါတုဗေဒ နူကဵု ကွတ် မစကာ ပၟတ် သၟး ဂှ် ညံင်ဂွံ စကာ ဒြဟတ် လျးလလဳ မာန်ကၠုင် တုဲ ဍေဟ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ပရေင် ဓါတုဗေဒ ခေတ်တၟိ (Modern electrochemistry) ရ。&lt;ref name=&quot;Davy1800&quot;&gt;Davy, Humphry (1800). ''Researches, Chemical and Philosophical: Chiefly Concerning Nitrous Oxide''. Biggs and Cottle.&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

[[ကဏ္ဍ:သၟာဓါတုဗေဒဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:သၟာသိပ္ပံ ဂကူဗြိတိန်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ပူဂိုလ် မက္တဵုဒှ် သၞာံ ၁၇၇၈]]
[[ကဏ္ဍ:ပူဂိုလ် မစုတိ သၞာံ ၁၈၂၉]]</text>
      <sha1>447fbc3ipcjlr7nkv38027gjowejzv7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59127</id>
      <parentid>59126</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T07:51:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59127</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25388" sha1="hce0p2caff1w49j6uojvxpbeeyghae2" xml:space="preserve">{{Infobox scientist
| name = သာ ဟာမ်ဖရဳ ဍေဗဳ (Sir Humphry Davy)
| image = [[File:Sir Humphry Davy, Bt by Sir Thomas Lawrence.jpg|250px|alt=ဗီုရုပ် သာ ဟာမ်ဖရဳ ဍေဗဳ]]
| caption = သာ ဟာမ်ဖရဳ ဍေဗဳ (၁၇၇၈ – ၁၈၂၉)
| birth_date = ၁၇ ဒဳဇြေန်ဗါ ၁၇၇၈
| birth_place = ဍုင် Penzance, ကောန်ဝေါလ် (Cornwall), [[အင်္ဂလာန်]] (England)
| death_date = ၂၉ မေ ၁၈၂၉ (အာယုက် ၅၀)
| death_place = ဍုင် ဂျနဳဗာ (Geneva), [[သဝိဇြာလာန်]] (Switzerland)
| nationality = ဗြိတိန် (British)
| fields = [[ဓါတုဗေဒ]], ရူပဗေဒ (Physics)
| known_for = ပရေင်ဂၠာဲဆဵု လောဟ [[သဝ်ဒဳယာမ်]], [[ပဝ်တက်သဳယာမ်]], [[ကာလ်သဳယာမ်]], [[မာဂ္ဂနဳသဳယာမ်]], [[ဗေရဳယာမ်]], [[သထရွန်တဳယာမ်]], ကေုာံ ပရေင် ခၞံဗဒှ် ပၟတ် ဍေဗဳ (Davy lamp)
| influences = [[Antoine Lavoisier]], [[Alessandro Volta]]
| influenced = [[Michael Faraday]]
| awards = Copley Medal (၁၈၀၅), Royal Medal (၁၈၂၇)
}}

'''သာ ဟာမ်ဖရဳ ဍေဗဳ''' ({{lang-en|Sir Humphry Davy}}; ၁၇ ဒဳဇြေန်ဗါ ၁၇၇၈ – ၂၉ မေ ၁၈၂၉) ဝွံ ဒှ် သၟာသိပ္ပံ၊ သၟာဓါတုဗေဒ ကေုာံ အစာကၞေဟ် ဂကူဗြိတိန် မပြာကတ်အိုတ် ပ္ဍဲ ခေတ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ လပါ်စ ရ။ ညးဝွံ ဒှ် ပူဂိုလ် အဓိက ပ္ဍဲ ဝင် ဓါတုဗေဒ မဂၠာဲဆဵုကေတ် [[ဒြပ်သ္အး]] လောဟ တၟိ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု [[သဝ်ဒဳယာမ်]] (Sodium)၊ [[ပဝ်တက်သဳယာမ်]] (Potassium)၊ [[ကာလ်သဳယာမ်]] (Calcium)၊ [[မာဂ္ဂနဳသဳယာမ်]] (Magnesium)၊ [[ဗေရဳယာမ်]] (Barium) ကေုာံ [[သထရွန်တဳယာမ်]] (Strontium) နကဵု နဲကဲ စကာ ဒြဟတ် လျးလလဳ မကော်ဂး လၟေင် ပါ်ပတိတ် နကဵု လျးလလဳ (Electrolysis) ရ။

ပါဲနူ ပရေင် ဂၠာဲဆဵု လောဟ တအ်ဏအ် တုဲ၊ ဍေဗဳ ဂှ် ပြာကတ်လောန် ပ္ဍဲ ပရေင် ခၞံဗဒှ် &quot;ပၟတ် ဍေဗဳ&quot; (Davy lamp) မဒှ် မပၟတ် စဵုဒၞာ ဘေးအန္တရာယ် သွက် သၟာခါဲတၟအ် ချး (Coal miners) ညံင်ဟွံဂွံ က္တဵုဒှ် ပရေင် ခတိုဟ် ဓာတ်ကျာ ပ္ဍဲ ဂိုဟ်တၟအ် ရ။ ညး သီု ဂွံဒုင် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် မၞိဟ် မပတိုန်ထ္ၜး ကေုာံ စမ်ၜတ် ဓာတ်ကျာ နိုက်ထရတ် အံက်သိုက် (Nitrous oxide - ဓာတ်ကျာ ဂြိုင်) ကိုပ်ကၠာအိုတ် သွက် ပရေင် ရုင်ဂဥုဲ ရ။ ဍေဗဳ ဝွံ သီု ဒှ် အစာ မကဵု ပရေင် ပညာ ကေုာံ ထံက်ပင် လဝ် သၟာသိပ္ပံ ဇၞော် [[မိုက်ကယ် ဖာရာဒေ]] (Michael Faraday) ပ္ဍဲ အခိင် ဖာရာဒေ စလုပ် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ဂကောံ သိပ္ပံ ရဝ်ယျာ အေန်သတဳကျူ (Royal Institution) ရ။ 

== ၁။ ပထမအဝဲ ကေုာံ ပရေင်ပညာ ==
ဟာမ်ဖရဳ ဍေဗဳ ဂှ် က္တဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဍုင် Penzance မနွံ ပ္ဍဲ တွဵုရး ကောန်ဝေါလ် (Cornwall) ဍုင်အင်္ဂလာန် ပ္ဍဲ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် ဂူဗာ် ဓမ္မတာ မွဲရ။ ပ္ဍဲ အဝဲ ဍောတ်တ် ညး တိုန်လဝ် ဘာ ပ္ဍဲ ဍုင် Truro ဆဂး ညး ဟွံမဲ စိုတ် ပ္ဍဲ ပရေင်ပညာ ဘာ ဓမ္မတာ (Formal education) တုဲ ညး ဒှ် မၞိဟ် မဒးစိုတ် ပ္ဍဲ လိက်ကဗျ၊ ပရေင် လ္ၚတ် သဘာဝ ကေုာံ လွဳ မပ္တံကဵု တမ္ၚာ ကေုာံ ခါဲတၟအ် ရ။ 

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၉၄ မအံက် ညး စုတိအာ တုဲ၊ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် ညး ဒးဒုင် ဒဒိုက် လပါ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၉၅ ညး ဒးလုပ် ကၠောန် ကမၠောန် နဒဒှ် ကောန်ကွး (Apprentice) ဇရေင် အစာဂဥုဲ (Surgeon-apothecary) မွဲ တၠ မကော်ဂး J. Bingham Borlase ရ။ ပ္ဍဲ ဆေင်ဂဥုဲ ဏအ်ဂှ် ညး စိုတ် လုပ်စ ပ္ဍဲ ကွတ် ဓါတုဗေဒ တုဲ ညး စ ဗှ် လ္ၚတ် လိက်အုပ် ဓါတုဗေဒ ဇၞော် မချူလဝ် နကဵု အစာ ဇၞော် ဂကူပြင်သေတ် [[Antoine Lavoisier]] (အာန်တိုန် လာဗွိုင်သဳယာ) မကော်ဂး ''Traité Élémentaire de Chimie'' ရ။ လိက်အုပ် ဏအ် ပြံင်လှာဲ ထောအ် ဘဝ ညး ညံင်ဂွံ စိုပ် လပါ် သိပ္ပံ ရ။ ညး စ ကၠောန် ပရေင် စမ်ၜတ် ဓါတုဗေဒ ကေတ်တ် ပ္ဍဲ သ္ၚိ ညး နကဵု ကိရိယာ ဆ မဂွံ ဗွဲမရိုဟ်ရေင် ရ。&lt;ref name=&quot;Knight1992&quot;&gt;Knight, David (1992). ''Humphry Davy: Science and Power''. Cambridge University Press. pp. 15–22.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ကမၠောန် ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ စမ်ၜတ် ဓာတ်ကျာ ==
ပရေင် စိုတ်ထတ် ဍေဗဳ ပ္ဍဲ ဓါတုဗေဒ ဂှ် ဂွံဒုင် တီညာတ် နူကဵု Davies Giddy (ကြဴနူဂှ် ညးမဒှ် ဥက္ကဌ Royal Society) တုဲ၊ Giddy ဂှ် ပလံင်ဏာ ဍေဗဳ သွက်ဂွံ လုပ် ကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် ဂဥုဲ (Pneumatic Institution) ပ္ဍဲ ဍုင် ဘရစ်သတဝ် (Bristol) သၟဝ် အစာဇၞော် Thomas Beddoes ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၉၈ ရ။ ဌာန်စမ်ၜတ် ဏအ်ဂှ် ကၠောန် ပရေင် စမ်ၜတ် လွဳ ယဲ မပ္တံကဵု ယဲ ကသအ်ဍာ် နကဵု လၟေင် ယီုလုပ် ဓာတ်ကျာ နာနာ သာ် ရ။

ပ္ဍဲ ဒၞာဲဏအ် ဍေဗဳ ကၠောန် ပရေင် စမ်ၜတ် မဆေင်ကဵု ဓာတ်ကျာ နိုက်ထရတ် အံက်သိုက် (Nitrous oxide - N₂O) ရ။ ညး စမ် ယီုလုပ် ဓာတ်ကျာ ဏအ် ကေတ်တ် ဗွဲမဂၠိုင် အလန် တုဲ ညး ဂွံတီကေတ် ဒဒှ်ရ ဓာတ်ကျာ ဏအ် သ္ပကဵု ညံင် စိုတ် ဂွံ မိပ်မြဟ်၊ ဂြိုင် ကေုာံ ဖအောန်ဖျေံ ပရေင် ဂိဇြာဲ (Pain relief) မာန်ရ။ ညး ခုတ်လဝ် ယၟု ဍေဟ် &quot;Laughing gas&quot; (ဓာတ်ကျာ ဂြိုင်) တုဲ ချူ ပတိတ် လိက်အုပ် သုတေသန ''Researches, Chemical and Philosophical'' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၀၀ ရ။ လိက်အုပ် ဏအ် သ္ပကဵု ညံင် ဍေဗဳ ဂွံ ပြာကတ် တိုန် အလုံ မွဲ ဍုင် အင်္ဂလာန် ဗွဲမပြဟ် ရ။

== ၃။ ကမၠောန် ပ္ဍဲ Royal Institution ==
ဟိုတ်နူ ပရေင် အံင်ဇၞး ညး ပ္ဍဲ ဘရစ်သတဝ် ဂှ်ရ၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၀၁ ဂှ် [[Count Rumford]] (ကံင် ရမ်ဖောတ်) ကော်ဘိက် ဍေဗဳ ညံင်ဂွံ ကၠုင် ဟီုတွဟ် ကေုာံ ကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ဂကောံ သိပ္ပံ တၟိ မကော်ဂး [[Royal Institution]] ပ္ဍဲ ဍုင် လာန်ဒါန် ရ。 ပ္ဍဲ အခိင်ဂှ် ဍေဗဳ နွံ အာယုက် ဆ ၂၂ သၞာံ ဓဝ်ရ။ 

ဍေဗဳ ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် မနွံကဵု အစောမ် ဟီုတွဟ် (Lecturer) မခိုဟ်လောန်၊ ရုပ်သာ် ကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ ပရေင် စမ်ၜတ် လတူ စင် ညး မထ္ၜးကဵု လျး ခတိုဟ် နာနာ တအ်ဂှ် သ္ပကဵု ညံင် မၞိဟ် ပ္ဍဲ လာန်ဒါန် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ကဆံင် မိက်ဂွံ တိုန် ကလင် ပေါဲ ဟီုတွဟ် ညး ရ။ ကွဳစက် ချေဟ် တအ် တိုန် ဍိုက် ပ္ဍဲ ဂၠံင် Albemarle Street ဒၞာဲ Royal Institution ညံင် လာန်ဒါန် ဂွံ ဒး စွံ သၞောဝ် ဂၠံင် (One-way street) ကိုပ်ကၠာအိုတ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၀၂ ဂှ် ညး ဂွံဒုင် ရုဲစှ် နဒဒှ် ပါမောက္ခ (Professor) ဓါတုဗေဒ ပ္ဍဲ ရဝ်ယျာ အေန်သတဳကျူ ဏအ် ရ。&lt;ref name=&quot;Golinski1992&quot;&gt;Golinski, Jan (1992). ''Science as Public Culture: Chemistry and Enlightenment in Britain, 1760-1820''. Cambridge University Press. pp. 190–195.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု လောဟ သဝ်ဒဳယာမ် ကေုာံ ပဝ်တက်သဳယာမ် ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၀၀ ဂှ် သၟာသိပ္ပံ အဳတလဳ [[Alessandro Volta]] (အလက်သာန်ဒရဝ် ဗဝ်တာ) ခၞံဗဒှ် ဗက်တရဳ ကိုပ်ကၠာအိုတ် (Voltaic pile) မာန်ကၠုင် တုဲ၊ ဍေဗဳ စကာ ကိရိယာ ဏအ် သွက် ပရေင် စမ်ၜတ် လျးလလဳ ကေုာံ ဓါတုဗေဒ (Electrochemistry) ပ္ဍဲ Royal Institution ရ။ ညး ဒက်ပ္တန် ဗက်တရဳ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ အခိင်ဂှ် (မၞုံကဵု သဲလ် ၜိုတ် ၂၀၀၀) သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် ပါ်ပတိတ် ဓာတ်ပံင်ကောံ တအ် ရ။

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၀၇ ဂှ်၊ ဍေဗဳ စကာ လျးလလဳ ဖျေံ လတူ ဓာတ် Potash (Potassium hydroxide) မလေင်ဒၟံင် (Molten potash) တုဲ ညး ဂွံဆဵုကေတ် လောဟ တၟိ မွဲ မၞုံကဵု အသာ် သြန်-ဗု မလေပ် တူပၟတ် လောဲသွာ ပ္ဍဲ ဍာ် ရ။ ညး ခုတ်လဝ် ယၟု လောဟ ဏအ် [[ပဝ်တက်သဳယာမ်]] (Potassium) ရ။ ကြဴနူဂှ် ၜိုတ် မွဲ ဂိတု လၟေင်ဏအ် ပၠန်၊ ညး စကာ လျးလလဳ လတူ ဓာတ် Soda (Sodium hydroxide) တုဲ ဂွံ ပါ်ပတိတ် လောဟ [[သဝ်ဒဳယာမ်]] (Sodium) ရ။ လောဟ ၜါ ဏအ်ဂှ် ဒှ် လောဟ အယ်ကာလဳ (Alkali metals) ကိုပ်ကၠာအိုတ် မဂွံဒုင် ပါ်ပတိတ် နကဵု သိပ္ပံ ရ။

== ၅။ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု လောဟ တၞဟ်ဂမၠိုင် ==
ကြဴနူ ပရေင် အံင်ဇၞး ကု ပဝ်တက်သဳယာမ် ကေုာံ သဝ်ဒဳယာမ် တုဲ၊ ဍေဗဳ ဆက် စမ်ၜတ် ပါ်ပတိတ် ဓာတ် အယ်ကာလဳ တၞဟ်တအ် နကဵု လျးလလဳ ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၀၈ ဂှ် ညး ပံင်နှဴ ဓာတ် တိ (Alkaline earth oxides) ကု ဓာတ် မာကျူရဳ (Mercury) ကေုာံ ဖျေံ လျးလလဳ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ လောဟ မပံင်နှဴ ကု မာကျူရဳ (Amalgams) ရ။ ကြဴနူ ညး ဖျေံဂမ္တဴ ပါ်ပတိတ် မာကျူရဳ တုဲ၊ ညး ဂွံ ပါ်ပတိတ် လောဟ တၟိ ပန် သာ်:
* [[ကာလ်သဳယာမ်]] (Calcium) - နူကဵု တၟအ်ထပဵု (Lime/Calcium oxide)
* [[မာဂ္ဂနဳသဳယာမ်]] (Magnesium) - နူကဵု တၟအ် မာဂနဳသဳယာ (Magnesia)
* [[ဗေရဳယာမ်]] (Barium) - နူကဵု တၟအ် ဗာရိုက် (Baryte)
* [[သထရွန်တဳယာမ်]] (Strontium) - နူကဵု တၟအ် Strontianite 

ပါဲနူ လောဟ တအ်ဏအ် တုဲ၊ ညး သီု ဂွံ ပါ်ပတိတ် ဒြပ်သ္အး [[ဗဝ်ရွန်]] (Boron) နူကဵု ဓာတ် Boric acid ကီုလေဝ်၊ သၟာသိပ္ပံ ပြင်သေတ် Gay-Lussac ကေုာံ Thénard တအ် ဂွံ ပါ်ပတိတ် ဍေဟ် ပ္ဍဲ အခိင် မကြပ်တုပ် ရေင်သကအ် ရ。&lt;ref name=&quot;Hartley1966&quot;&gt;Hartley, Harold (1966). ''Humphry Davy''. Nelson. pp. 75–80.&lt;/ref&gt;

== ၆။ လညာတ် တေသြရဳ ဓာတုဗေဒ ကေုာံ ကလဝ်ရေန် ==
ကိုပ်ကၠာ ခေတ် ဍေဗဳ တေအ်၊ လညာတ် တေသြရဳ Lavoisier မဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ &quot;ဓာတ်ဖျး သီုဖအိုတ် သ္ဒး နွံကဵု ဓာတ်ကျာ အံက်သဳဂျိန် (Oxygen is the principle of acidity)&quot; ဂှ် မၞိဟ်တအ် ပတှ်ေကေတ် လဝ် ရ။ ဆဂး ဍေဗဳ စမ်ၜတ် ဓာတ်ကျာ Muriatic acid (လၟုဟ် ကော် Hydrochloric acid) ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် တုဲ၊ ညး ဂွံ ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ဓာတ်ဖျး ဏအ် ဟွံမဲ ကု ဓာတ် အံက်သဳဂျိန် လးလး ရ။

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၁၀ ဂှ်၊ ညး သ္ပ သက်သဳ ဒဒှ်ရ ဓာတ်ကျာ သၚေက်-ဍာ်မိတ် (မညးတအ် ကော်လဝ် Oxymuriatic acid) ဂှ် ဟွံသေင် ကု ဓာတ်ပံင်ကောံ အံက်သဳဂျိန် တုဲ၊ ဍေဟ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး တၟိ မွဲ ရ။ ညး ခုတ်လဝ် ယၟု ဍေဟ် [[ကလဝ်ရေန်]] (Chlorine) နူကဵု မအရေဝ် ဂရိတ် Khloros မဂွံအဓိပ္ပါယ် သၚေက်-ဍာ်မိတ် ရ။ တုဲပၠန် ညး သီု သ္ပ စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ [[အာဲအဝ်ဒိန်]] (Iodine) လေဝ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မွဲ ကီုရ။ ပရေင် ဏအ် သ္ပကဵု ညံင် သၟာဓာတု တအ် ဂွံ တီကေတ် ဒဒှ်ရ &quot;ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်&quot; (Hydrogen) ဂှ် ဒှ် ဓာတ် အဓိက သွက် ဓာတ်ဖျး ရ၊ ဟွံသေင် ကု အံက်သဳဂျိန် ရ။

== ၇။ ပၟတ် ဍေဗဳ သွက် သၟာခါဲတၟအ် ==
ပရေင် အံင်ဇၞး မဂွံ လမျီု မၞိဟ် ဂၠိုင်အိုတ် သွက် ဍေဗဳ ဂှ် ဒှ် ပရေင် ခၞံဗဒှ် ပၟတ် ဍေဗဳ (Davy Lamp) ရ။ ပ္ဍဲ အခိင်ဂှ်၊ သၟာခါဲတၟအ် ချး (Coal miners) ပ္ဍဲ အင်္ဂလာန် တအ် ဒးဒုင် အန္တရာယ် ပရေင် ခတိုဟ် ဂိုဟ်တၟအ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် သၞာံ ဟိုတ်နူ ဓာတ်ကျာ Firedamp (ဗွဲမဂၠိုင် ဒှ် Methane) ဒး လျး ပၟတ် ဖံက် တုဲ ခတိုဟ် ရ။ ဂကောံ သၟာခါဲတၟအ် တအ် အာတ်မိက် ဍေဗဳ သွက်ဂွံ ဂၠာဲ နဲကဲ စဵုဒၞာ ရ။

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၁၅ ဂှ်၊ ဍေဗဳ ကၠောန် ပရေင် စမ်ၜတ် တုဲ ညး ဂွံတီကေတ် ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ ပၟတ် ဂှ် ကၟာတ်လဒဵု လဝ် နကဵု ဇာ ပသဲ (Wire gauze) မ္ဂး၊ ဇာ ပသဲ ဂှ် ဇြောတ်ကေတ် ဓာတ်ဂမ္တဴ နူ ပၟတ် တုဲ ပၟတ် ဂှ် ဟွံမာန် တိတ် အာ လပါ်မ္ၚး သွက်ဂွံ ကဵု ဓာတ်ကျာ Firedamp ခတိုဟ် ရ။ ပၟတ် ဏအ် ကော်ဂး &quot;Davy Lamp&quot; တုဲ ဍေဟ် ရီုဗင် စဵုဒၞာ လမျီု သၟာခါဲတၟအ် မဂၠိုင်ကဵု လ္ၚီ မာန်ကၠုင် ရ။ ဍေဗဳ ဂှ် ဟွံသ္ပလဝ် မူပိုင် (Patent) သွက် ပၟတ် ဏအ် တုဲ ညး ကဵု အခေါင် ကၠောန် သွက် ညးဂမၠိုင် ရ。&lt;ref name=&quot;Treneer1963&quot;&gt;Treneer, Anne (1963). ''The Mercurial Chemist: A Life of Sir Humphry Davy''. Methuen. pp. 165–170.&lt;/ref&gt;

== ၈။ မိုက်ကယ် ဖာရာဒေ ကေုာံ ဍေဗဳ ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၁၂ ဂှ်၊ သၟာကမၠောန် ဒက်လိက် (Bookbinder) သၟတ် မွဲ တၠ မကော်ဂး [[မိုက်ကယ် ဖာရာဒေ]] (Michael Faraday) တိုန် ကလင် ပေါဲ ဟီုတွဟ် ဍေဗဳ ပ္ဍဲ Royal Institution တုဲ၊ ဖာရာဒေ ချူ စၟတ်သမ္တီ တင်ဟီုတွဟ် တအ်ဂှ် တုဲ ပလံင်ဏာ ကဵု ဍေဗဳ ရ။ ဍေဗဳ ဒးစိုတ် ပရေင် ဍိုဟ်ကေက် ဖာရာဒေ တုဲ ခပတိုန် ဖာရာဒေ နဒဒှ် ကောန်ရဲ လပါ် ဓာတုဗေဒ (Chemical assistant) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၁၃ ရ။

ဖာရာဒေ ဂှ် ဗတောန် ကတ်လ္ၚတ် ကွတ် ဓာတုဗေဒ နူ ဍေဗဳ တုဲ ကြဴနူဂှ် ညး ဒှ် သၟာသိပ္ပံ မပြာကတ်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် သိပ္ပံ မွဲ တၠ ရ (မၞိဟ် ဂၠာဲဆဵု ဒြဟတ် လလဳ သံလိုက်)။ ဍေဗဳ ဇကု ညး ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ &quot;ပရေင် ဂၠာဲဆဵု မဇၞော်အိုတ် သွက် အဲ ဂှ် ဒှ် မိုက်ကယ် ဖာရာဒေ ရ&quot;။ ဆဂး ပ္ဍဲ အခိင် ကၞောတ် ဘဝ ဍေဗဳ ဂှ် ဟိုတ်နူ ဖာရာဒေ အံင်ဇၞး ဂၠိုင်နူ ညး တုဲ၊ ဍေဗဳ က္တဵုဒှ် စိုတ် စောရဝဲ (Jealousy) ညိည လတူ ဖာရာဒေ မာန် ရောင် သၟာဝင် တအ် ဟီုလဝ် ရ။

== ၉။ ဘဝပူဂိုလ် ကေုာံ ပရေင်စုတိ ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၁၂ ဂှ် ဍေဗဳ ဂွံဒုင် ပအပ် တဆိပ်ကြာ &quot;သာ&quot; (Knighthood) နူကဵု သၟိင် ဂျောတ် မရနုက်ကဵု ပိ (King George III) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံဂှ် ကီု ညး သ္ပ မင်္ဂလာ ထပ်တဲ ကု ဣဒ္ဓဝုတ် ညးသိုက် မွဲ တၠ မကော်ဂး Jane Apreece (ဂျိန်း အေပရဳသ်) ရ။ ညးတအ် တိတ် တရဴ အလုံ မွဲ ဍုင် ယူရဝ်ပ သွက် ပရေင် လ္ၚတ် သိပ္ပံ ဗွဲမဂၠိုင် အလန် ရ (ဖာရာဒေ လေဝ် ပါအာ နဒဒှ် ကောန်ရဲ လပါ် သိပ္ပံ)။ 

ဆဂး ဟိုတ်နူ ပရေင် စမ်ၜတ် မဆေင်ကဵု ဓာတ်ကျာ မၞုံကဵု ဂျိ ကေုာံ ပရေင် ခတိုဟ် ဓာတ် ဗွဲမဂၠိုင် အလန် ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် ဂှ်ရ၊ ပရေင် ထတ်ယုက် ဍေဗဳ စဍိုန်လျ စှ်ေ ကၠုင် ပ္ဍဲ အာယုက် ၄၀ ပြင်င် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၂၀ ဂှ် ညး ဂွံဒုင် ရုဲစှ် နဒဒှ် ဥက္ကဌ ဂကောံ သိပ္ပံ ရဝ်ယျာ (President of the Royal Society) ကီုလေဝ်၊ ပရေင် ယဲ က္ဍဟ်ဇတဝ် (Stroke) က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ညး ၜါ သုံး အလန် ရ။ ညး တိတ် တရဴ အာ ဍုင် ယူရဝ်ပ သွက်ဂွံ လွဳ ယဲ တုဲ၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၂၉ မေ ၂၉ ဂှ် ညး စုတိအာ ပ္ဍဲ ဍုင် ဂျနဳဗာ (Geneva) ဍုင် သဝိဇြာလာန် (Switzerland) နကဵု အာယုက် ၅၀ သၞာံ ရ။

== ၁၀။ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ဂုဏ်သိက္ခာ ==
သာ ဟာမ်ဖရဳ ဍေဗဳ ဝွံ ဂွံဒုင် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် သၟာသိပ္ပံ မအံသဝ်အိုတ် မွဲ တၠ ပ္ဍဲ ဝင် ဗြိတိန် ရ:
* '''တဆိပ်ကြာ ဍေဗဳ (Davy Medal)''': ဂကောံ သိပ္ပံ ရဝ်ယျာ (Royal Society) ဍုင် လာန်ဒါန် စၟတ်သမ္တီ တဆိပ်ကြာ သွက် ညးမကၠောန် ပရေင် အံင်ဇၞး ဓါတုဗေဒ အလုံဂၠးတိ ဇၟာပ်ဇၟာပ် သၞာံ ရ။
* '''ဍေဗဳ (Crater)''': ကတိုင် ဇၞော် မွဲ ပ္ဍဲ လတူ ဂိတု ဂှ် လေဝ် ကဵုလဝ် ယၟု ညး ကီုရ။
* '''ရုပ် ဍေဗဳ (Statues)''': ညးတအ် ပတူလဝ် ရုပ် ညး ပ္ဍဲ ဍုင် Penzance မဒှ် ဍုင် က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ညး သွက်ဂွံ ပတိုန် ဂုဏ်သိက္ခာ ရ။
ဍေဗဳ ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် မပြံင်လှာဲ ပရေင် ဓါတုဗေဒ နူကဵု ကွတ် မစကာ ပၟတ် သၟး ဂှ် ညံင်ဂွံ စကာ ဒြဟတ် လျးလလဳ မာန်ကၠုင် တုဲ ဍေဟ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ပရေင် ဓါတုဗေဒ ခေတ်တၟိ (Modern electrochemistry) ရ。&lt;ref name=&quot;Davy1800&quot;&gt;Davy, Humphry (1800). ''Researches, Chemical and Philosophical: Chiefly Concerning Nitrous Oxide''. Biggs and Cottle.&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

[[ကဏ္ဍ:သၟာဓါတုဗေဒဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:သၟာသိပ္ပံ ဂကူဗြိတိန်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ပူဂိုလ် မက္တဵုဒှ် သၞာံ ၁၇၇၈]]
[[ကဏ္ဍ:ပူဂိုလ် မစုတိ သၞာံ ၁၈၂၉]]</text>
      <sha1>hce0p2caff1w49j6uojvxpbeeyghae2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59128</id>
      <parentid>59127</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T07:51:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59128</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25397" sha1="dn7ddahjn53v2832t1ou29k7y0hc3ao" xml:space="preserve">{{Infobox scientist
| name = သာ ဟာမ်ဖရဳ ဍေဗဳ (Sir Humphry Davy)
| image = [[File:Sir Humphry Davy, Bt by Sir Thomas Lawrence.jpg|250px|alt=ဗီုရုပ် သာ ဟာမ်ဖရဳ ဍေဗဳ]]
| caption = သာ ဟာမ်ဖရဳ ဍေဗဳ (၁၇၇၈ – ၁၈၂၉)
| birth_date = ၁၇ ဒဳဇြေန်ဗါ ၁၇၇၈
| birth_place = ဍုင် Penzance, ကောန်ဝေါလ် (Cornwall), [[အင်္ဂလာန်]] (England)
| death_date = ၂၉ မေ ၁၈၂၉ (အာယုက် ၅၀)
| death_place = ဍုင် ဂျနဳဗာ (Geneva), [[သဝိဇြာလာန်]] (Switzerland)
| nationality = ဗြိတိန် (British)
| fields = [[ဓါတုဗေဒ]], ရူပဗေဒ (Physics)
| known_for = ပရေင်ဂၠာဲဆဵု လောဟ [[သဝ်ဒဳယာမ်]], [[ပဝ်တက်သဳယာမ်]], [[ကာလ်သဳယာမ်]], [[မာဂ္ဂနဳသဳယာမ်]], [[ဗေရဳယာမ်]], [[သထရောန်တဳယာမ်]], ကေုာံ ပရေင် ခၞံဗဒှ် ပၟတ် ဍေဗဳ (Davy lamp)
| influences = [[Antoine Lavoisier]], [[Alessandro Volta]]
| influenced = [[Michael Faraday]]
| awards = Copley Medal (၁၈၀၅), Royal Medal (၁၈၂၇)
}}

'''သာ ဟာမ်ဖရဳ ဍေဗဳ''' ({{lang-en|Sir Humphry Davy}}; ၁၇ ဒဳဇြေန်ဗါ ၁၇၇၈ – ၂၉ မေ ၁၈၂၉) ဝွံ ဒှ် သၟာသိပ္ပံ၊ သၟာဓါတုဗေဒ ကေုာံ အစာကၞေဟ် ဂကူဗြိတိန် မပြာကတ်အိုတ် ပ္ဍဲ ခေတ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ လပါ်စ ရ။ ညးဝွံ ဒှ် ပူဂိုလ် အဓိက ပ္ဍဲ ဝင် ဓါတုဗေဒ မဂၠာဲဆဵုကေတ် [[ဒြပ်သ္အး]] လောဟ တၟိ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု [[သဝ်ဒဳယာမ်]] (Sodium)၊ [[ပဝ်တက်သဳယာမ်]] (Potassium)၊ [[ကာလ်သဳယာမ်]] (Calcium)၊ [[မာဂ္ဂနဳသဳယာမ်]] (Magnesium)၊ [[ဗေရဳယာမ်]] (Barium) ကေုာံ [[သထရောန်တဳယာမ်]] (Strontium) နကဵု နဲကဲ စကာ ဒြဟတ် လျးလလဳ မကော်ဂး လၟေင် ပါ်ပတိတ် နကဵု လျးလလဳ (Electrolysis) ရ။

ပါဲနူ ပရေင် ဂၠာဲဆဵု လောဟ တအ်ဏအ် တုဲ၊ ဍေဗဳ ဂှ် ပြာကတ်လောန် ပ္ဍဲ ပရေင် ခၞံဗဒှ် &quot;ပၟတ် ဍေဗဳ&quot; (Davy lamp) မဒှ် မပၟတ် စဵုဒၞာ ဘေးအန္တရာယ် သွက် သၟာခါဲတၟအ် ချး (Coal miners) ညံင်ဟွံဂွံ က္တဵုဒှ် ပရေင် ခတိုဟ် ဓာတ်ကျာ ပ္ဍဲ ဂိုဟ်တၟအ် ရ။ ညး သီု ဂွံဒုင် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် မၞိဟ် မပတိုန်ထ္ၜး ကေုာံ စမ်ၜတ် ဓာတ်ကျာ နိုက်ထရတ် အံက်သိုက် (Nitrous oxide - ဓာတ်ကျာ ဂြိုင်) ကိုပ်ကၠာအိုတ် သွက် ပရေင် ရုင်ဂဥုဲ ရ။ ဍေဗဳ ဝွံ သီု ဒှ် အစာ မကဵု ပရေင် ပညာ ကေုာံ ထံက်ပင် လဝ် သၟာသိပ္ပံ ဇၞော် [[မိုက်ကယ် ဖာရာဒေ]] (Michael Faraday) ပ္ဍဲ အခိင် ဖာရာဒေ စလုပ် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ဂကောံ သိပ္ပံ ရဝ်ယျာ အေန်သတဳကျူ (Royal Institution) ရ။ 

== ၁။ ပထမအဝဲ ကေုာံ ပရေင်ပညာ ==
ဟာမ်ဖရဳ ဍေဗဳ ဂှ် က္တဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဍုင် Penzance မနွံ ပ္ဍဲ တွဵုရး ကောန်ဝေါလ် (Cornwall) ဍုင်အင်္ဂလာန် ပ္ဍဲ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် ဂူဗာ် ဓမ္မတာ မွဲရ။ ပ္ဍဲ အဝဲ ဍောတ်တ် ညး တိုန်လဝ် ဘာ ပ္ဍဲ ဍုင် Truro ဆဂး ညး ဟွံမဲ စိုတ် ပ္ဍဲ ပရေင်ပညာ ဘာ ဓမ္မတာ (Formal education) တုဲ ညး ဒှ် မၞိဟ် မဒးစိုတ် ပ္ဍဲ လိက်ကဗျ၊ ပရေင် လ္ၚတ် သဘာဝ ကေုာံ လွဳ မပ္တံကဵု တမ္ၚာ ကေုာံ ခါဲတၟအ် ရ။ 

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၉၄ မအံက် ညး စုတိအာ တုဲ၊ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် ညး ဒးဒုင် ဒဒိုက် လပါ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၉၅ ညး ဒးလုပ် ကၠောန် ကမၠောန် နဒဒှ် ကောန်ကွး (Apprentice) ဇရေင် အစာဂဥုဲ (Surgeon-apothecary) မွဲ တၠ မကော်ဂး J. Bingham Borlase ရ။ ပ္ဍဲ ဆေင်ဂဥုဲ ဏအ်ဂှ် ညး စိုတ် လုပ်စ ပ္ဍဲ ကွတ် ဓါတုဗေဒ တုဲ ညး စ ဗှ် လ္ၚတ် လိက်အုပ် ဓါတုဗေဒ ဇၞော် မချူလဝ် နကဵု အစာ ဇၞော် ဂကူပြင်သေတ် [[Antoine Lavoisier]] (အာန်တိုန် လာဗွိုင်သဳယာ) မကော်ဂး ''Traité Élémentaire de Chimie'' ရ။ လိက်အုပ် ဏအ် ပြံင်လှာဲ ထောအ် ဘဝ ညး ညံင်ဂွံ စိုပ် လပါ် သိပ္ပံ ရ။ ညး စ ကၠောန် ပရေင် စမ်ၜတ် ဓါတုဗေဒ ကေတ်တ် ပ္ဍဲ သ္ၚိ ညး နကဵု ကိရိယာ ဆ မဂွံ ဗွဲမရိုဟ်ရေင် ရ。&lt;ref name=&quot;Knight1992&quot;&gt;Knight, David (1992). ''Humphry Davy: Science and Power''. Cambridge University Press. pp. 15–22.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ကမၠောန် ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ စမ်ၜတ် ဓာတ်ကျာ ==
ပရေင် စိုတ်ထတ် ဍေဗဳ ပ္ဍဲ ဓါတုဗေဒ ဂှ် ဂွံဒုင် တီညာတ် နူကဵု Davies Giddy (ကြဴနူဂှ် ညးမဒှ် ဥက္ကဌ Royal Society) တုဲ၊ Giddy ဂှ် ပလံင်ဏာ ဍေဗဳ သွက်ဂွံ လုပ် ကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် ဂဥုဲ (Pneumatic Institution) ပ္ဍဲ ဍုင် ဘရစ်သတဝ် (Bristol) သၟဝ် အစာဇၞော် Thomas Beddoes ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၉၈ ရ။ ဌာန်စမ်ၜတ် ဏအ်ဂှ် ကၠောန် ပရေင် စမ်ၜတ် လွဳ ယဲ မပ္တံကဵု ယဲ ကသအ်ဍာ် နကဵု လၟေင် ယီုလုပ် ဓာတ်ကျာ နာနာ သာ် ရ။

ပ္ဍဲ ဒၞာဲဏအ် ဍေဗဳ ကၠောန် ပရေင် စမ်ၜတ် မဆေင်ကဵု ဓာတ်ကျာ နိုက်ထရတ် အံက်သိုက် (Nitrous oxide - N₂O) ရ။ ညး စမ် ယီုလုပ် ဓာတ်ကျာ ဏအ် ကေတ်တ် ဗွဲမဂၠိုင် အလန် တုဲ ညး ဂွံတီကေတ် ဒဒှ်ရ ဓာတ်ကျာ ဏအ် သ္ပကဵု ညံင် စိုတ် ဂွံ မိပ်မြဟ်၊ ဂြိုင် ကေုာံ ဖအောန်ဖျေံ ပရေင် ဂိဇြာဲ (Pain relief) မာန်ရ။ ညး ခုတ်လဝ် ယၟု ဍေဟ် &quot;Laughing gas&quot; (ဓာတ်ကျာ ဂြိုင်) တုဲ ချူ ပတိတ် လိက်အုပ် သုတေသန ''Researches, Chemical and Philosophical'' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၀၀ ရ။ လိက်အုပ် ဏအ် သ္ပကဵု ညံင် ဍေဗဳ ဂွံ ပြာကတ် တိုန် အလုံ မွဲ ဍုင် အင်္ဂလာန် ဗွဲမပြဟ် ရ။

== ၃။ ကမၠောန် ပ္ဍဲ Royal Institution ==
ဟိုတ်နူ ပရေင် အံင်ဇၞး ညး ပ္ဍဲ ဘရစ်သတဝ် ဂှ်ရ၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၀၁ ဂှ် [[Count Rumford]] (ကံင် ရမ်ဖောတ်) ကော်ဘိက် ဍေဗဳ ညံင်ဂွံ ကၠုင် ဟီုတွဟ် ကေုာံ ကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ဂကောံ သိပ္ပံ တၟိ မကော်ဂး [[Royal Institution]] ပ္ဍဲ ဍုင် လာန်ဒါန် ရ。 ပ္ဍဲ အခိင်ဂှ် ဍေဗဳ နွံ အာယုက် ဆ ၂၂ သၞာံ ဓဝ်ရ။ 

ဍေဗဳ ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် မနွံကဵု အစောမ် ဟီုတွဟ် (Lecturer) မခိုဟ်လောန်၊ ရုပ်သာ် ကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ ပရေင် စမ်ၜတ် လတူ စင် ညး မထ္ၜးကဵု လျး ခတိုဟ် နာနာ တအ်ဂှ် သ္ပကဵု ညံင် မၞိဟ် ပ္ဍဲ လာန်ဒါန် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ကဆံင် မိက်ဂွံ တိုန် ကလင် ပေါဲ ဟီုတွဟ် ညး ရ။ ကွဳစက် ချေဟ် တအ် တိုန် ဍိုက် ပ္ဍဲ ဂၠံင် Albemarle Street ဒၞာဲ Royal Institution ညံင် လာန်ဒါန် ဂွံ ဒး စွံ သၞောဝ် ဂၠံင် (One-way street) ကိုပ်ကၠာအိုတ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၀၂ ဂှ် ညး ဂွံဒုင် ရုဲစှ် နဒဒှ် ပါမောက္ခ (Professor) ဓါတုဗေဒ ပ္ဍဲ ရဝ်ယျာ အေန်သတဳကျူ ဏအ် ရ。&lt;ref name=&quot;Golinski1992&quot;&gt;Golinski, Jan (1992). ''Science as Public Culture: Chemistry and Enlightenment in Britain, 1760-1820''. Cambridge University Press. pp. 190–195.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု လောဟ သဝ်ဒဳယာမ် ကေုာံ ပဝ်တက်သဳယာမ် ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၀၀ ဂှ် သၟာသိပ္ပံ အဳတလဳ [[Alessandro Volta]] (အလက်သာန်ဒရဝ် ဗဝ်တာ) ခၞံဗဒှ် ဗက်တရဳ ကိုပ်ကၠာအိုတ် (Voltaic pile) မာန်ကၠုင် တုဲ၊ ဍေဗဳ စကာ ကိရိယာ ဏအ် သွက် ပရေင် စမ်ၜတ် လျးလလဳ ကေုာံ ဓါတုဗေဒ (Electrochemistry) ပ္ဍဲ Royal Institution ရ။ ညး ဒက်ပ္တန် ဗက်တရဳ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ အခိင်ဂှ် (မၞုံကဵု သဲလ် ၜိုတ် ၂၀၀၀) သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် ပါ်ပတိတ် ဓာတ်ပံင်ကောံ တအ် ရ။

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၀၇ ဂှ်၊ ဍေဗဳ စကာ လျးလလဳ ဖျေံ လတူ ဓာတ် Potash (Potassium hydroxide) မလေင်ဒၟံင် (Molten potash) တုဲ ညး ဂွံဆဵုကေတ် လောဟ တၟိ မွဲ မၞုံကဵု အသာ် သြန်-ဗု မလေပ် တူပၟတ် လောဲသွာ ပ္ဍဲ ဍာ် ရ။ ညး ခုတ်လဝ် ယၟု လောဟ ဏအ် [[ပဝ်တက်သဳယာမ်]] (Potassium) ရ။ ကြဴနူဂှ် ၜိုတ် မွဲ ဂိတု လၟေင်ဏအ် ပၠန်၊ ညး စကာ လျးလလဳ လတူ ဓာတ် Soda (Sodium hydroxide) တုဲ ဂွံ ပါ်ပတိတ် လောဟ [[သဝ်ဒဳယာမ်]] (Sodium) ရ။ လောဟ ၜါ ဏအ်ဂှ် ဒှ် လောဟ အယ်ကာလဳ (Alkali metals) ကိုပ်ကၠာအိုတ် မဂွံဒုင် ပါ်ပတိတ် နကဵု သိပ္ပံ ရ။

== ၅။ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု လောဟ တၞဟ်ဂမၠိုင် ==
ကြဴနူ ပရေင် အံင်ဇၞး ကု ပဝ်တက်သဳယာမ် ကေုာံ သဝ်ဒဳယာမ် တုဲ၊ ဍေဗဳ ဆက် စမ်ၜတ် ပါ်ပတိတ် ဓာတ် အယ်ကာလဳ တၞဟ်တအ် နကဵု လျးလလဳ ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၀၈ ဂှ် ညး ပံင်နှဴ ဓာတ် တိ (Alkaline earth oxides) ကု ဓာတ် မာကျူရဳ (Mercury) ကေုာံ ဖျေံ လျးလလဳ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ လောဟ မပံင်နှဴ ကု မာကျူရဳ (Amalgams) ရ။ ကြဴနူ ညး ဖျေံဂမ္တဴ ပါ်ပတိတ် မာကျူရဳ တုဲ၊ ညး ဂွံ ပါ်ပတိတ် လောဟ တၟိ ပန် သာ်:
* [[ကာလ်သဳယာမ်]] (Calcium) - နူကဵု တၟအ်ထပဵု (Lime/Calcium oxide)
* [[မာဂ္ဂနဳသဳယာမ်]] (Magnesium) - နူကဵု တၟအ် မာဂနဳသဳယာ (Magnesia)
* [[ဗေရဳယာမ်]] (Barium) - နူကဵု တၟအ် ဗာရိုက် (Baryte)
* [[သထရောန်တဳယာမ်]] (Strontium) - နူကဵု တၟအ် Strontianite 

ပါဲနူ လောဟ တအ်ဏအ် တုဲ၊ ညး သီု ဂွံ ပါ်ပတိတ် ဒြပ်သ္အး [[ဗဝ်ရွန်]] (Boron) နူကဵု ဓာတ် Boric acid ကီုလေဝ်၊ သၟာသိပ္ပံ ပြင်သေတ် Gay-Lussac ကေုာံ Thénard တအ် ဂွံ ပါ်ပတိတ် ဍေဟ် ပ္ဍဲ အခိင် မကြပ်တုပ် ရေင်သကအ် ရ。&lt;ref name=&quot;Hartley1966&quot;&gt;Hartley, Harold (1966). ''Humphry Davy''. Nelson. pp. 75–80.&lt;/ref&gt;

== ၆။ လညာတ် တေသြရဳ ဓာတုဗေဒ ကေုာံ ကလဝ်ရေန် ==
ကိုပ်ကၠာ ခေတ် ဍေဗဳ တေအ်၊ လညာတ် တေသြရဳ Lavoisier မဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ &quot;ဓာတ်ဖျး သီုဖအိုတ် သ္ဒး နွံကဵု ဓာတ်ကျာ အံက်သဳဂျိန် (Oxygen is the principle of acidity)&quot; ဂှ် မၞိဟ်တအ် ပတှ်ေကေတ် လဝ် ရ။ ဆဂး ဍေဗဳ စမ်ၜတ် ဓာတ်ကျာ Muriatic acid (လၟုဟ် ကော် Hydrochloric acid) ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် တုဲ၊ ညး ဂွံ ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ဓာတ်ဖျး ဏအ် ဟွံမဲ ကု ဓာတ် အံက်သဳဂျိန် လးလး ရ။

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၁၀ ဂှ်၊ ညး သ္ပ သက်သဳ ဒဒှ်ရ ဓာတ်ကျာ သၚေက်-ဍာ်မိတ် (မညးတအ် ကော်လဝ် Oxymuriatic acid) ဂှ် ဟွံသေင် ကု ဓာတ်ပံင်ကောံ အံက်သဳဂျိန် တုဲ၊ ဍေဟ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး တၟိ မွဲ ရ။ ညး ခုတ်လဝ် ယၟု ဍေဟ် [[ကလဝ်ရေန်]] (Chlorine) နူကဵု မအရေဝ် ဂရိတ် Khloros မဂွံအဓိပ္ပါယ် သၚေက်-ဍာ်မိတ် ရ။ တုဲပၠန် ညး သီု သ္ပ စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ [[အာဲအဝ်ဒိန်]] (Iodine) လေဝ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မွဲ ကီုရ။ ပရေင် ဏအ် သ္ပကဵု ညံင် သၟာဓာတု တအ် ဂွံ တီကေတ် ဒဒှ်ရ &quot;ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်&quot; (Hydrogen) ဂှ် ဒှ် ဓာတ် အဓိက သွက် ဓာတ်ဖျး ရ၊ ဟွံသေင် ကု အံက်သဳဂျိန် ရ။

== ၇။ ပၟတ် ဍေဗဳ သွက် သၟာခါဲတၟအ် ==
ပရေင် အံင်ဇၞး မဂွံ လမျီု မၞိဟ် ဂၠိုင်အိုတ် သွက် ဍေဗဳ ဂှ် ဒှ် ပရေင် ခၞံဗဒှ် ပၟတ် ဍေဗဳ (Davy Lamp) ရ။ ပ္ဍဲ အခိင်ဂှ်၊ သၟာခါဲတၟအ် ချး (Coal miners) ပ္ဍဲ အင်္ဂလာန် တအ် ဒးဒုင် အန္တရာယ် ပရေင် ခတိုဟ် ဂိုဟ်တၟအ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် သၞာံ ဟိုတ်နူ ဓာတ်ကျာ Firedamp (ဗွဲမဂၠိုင် ဒှ် Methane) ဒး လျး ပၟတ် ဖံက် တုဲ ခတိုဟ် ရ။ ဂကောံ သၟာခါဲတၟအ် တအ် အာတ်မိက် ဍေဗဳ သွက်ဂွံ ဂၠာဲ နဲကဲ စဵုဒၞာ ရ။

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၁၅ ဂှ်၊ ဍေဗဳ ကၠောန် ပရေင် စမ်ၜတ် တုဲ ညး ဂွံတီကေတ် ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ ပၟတ် ဂှ် ကၟာတ်လဒဵု လဝ် နကဵု ဇာ ပသဲ (Wire gauze) မ္ဂး၊ ဇာ ပသဲ ဂှ် ဇြောတ်ကေတ် ဓာတ်ဂမ္တဴ နူ ပၟတ် တုဲ ပၟတ် ဂှ် ဟွံမာန် တိတ် အာ လပါ်မ္ၚး သွက်ဂွံ ကဵု ဓာတ်ကျာ Firedamp ခတိုဟ် ရ။ ပၟတ် ဏအ် ကော်ဂး &quot;Davy Lamp&quot; တုဲ ဍေဟ် ရီုဗင် စဵုဒၞာ လမျီု သၟာခါဲတၟအ် မဂၠိုင်ကဵု လ္ၚီ မာန်ကၠုင် ရ။ ဍေဗဳ ဂှ် ဟွံသ္ပလဝ် မူပိုင် (Patent) သွက် ပၟတ် ဏအ် တုဲ ညး ကဵု အခေါင် ကၠောန် သွက် ညးဂမၠိုင် ရ。&lt;ref name=&quot;Treneer1963&quot;&gt;Treneer, Anne (1963). ''The Mercurial Chemist: A Life of Sir Humphry Davy''. Methuen. pp. 165–170.&lt;/ref&gt;

== ၈။ မိုက်ကယ် ဖာရာဒေ ကေုာံ ဍေဗဳ ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၁၂ ဂှ်၊ သၟာကမၠောန် ဒက်လိက် (Bookbinder) သၟတ် မွဲ တၠ မကော်ဂး [[မိုက်ကယ် ဖာရာဒေ]] (Michael Faraday) တိုန် ကလင် ပေါဲ ဟီုတွဟ် ဍေဗဳ ပ္ဍဲ Royal Institution တုဲ၊ ဖာရာဒေ ချူ စၟတ်သမ္တီ တင်ဟီုတွဟ် တအ်ဂှ် တုဲ ပလံင်ဏာ ကဵု ဍေဗဳ ရ။ ဍေဗဳ ဒးစိုတ် ပရေင် ဍိုဟ်ကေက် ဖာရာဒေ တုဲ ခပတိုန် ဖာရာဒေ နဒဒှ် ကောန်ရဲ လပါ် ဓာတုဗေဒ (Chemical assistant) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၁၃ ရ။

ဖာရာဒေ ဂှ် ဗတောန် ကတ်လ္ၚတ် ကွတ် ဓာတုဗေဒ နူ ဍေဗဳ တုဲ ကြဴနူဂှ် ညး ဒှ် သၟာသိပ္ပံ မပြာကတ်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် သိပ္ပံ မွဲ တၠ ရ (မၞိဟ် ဂၠာဲဆဵု ဒြဟတ် လလဳ သံလိုက်)။ ဍေဗဳ ဇကု ညး ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ &quot;ပရေင် ဂၠာဲဆဵု မဇၞော်အိုတ် သွက် အဲ ဂှ် ဒှ် မိုက်ကယ် ဖာရာဒေ ရ&quot;။ ဆဂး ပ္ဍဲ အခိင် ကၞောတ် ဘဝ ဍေဗဳ ဂှ် ဟိုတ်နူ ဖာရာဒေ အံင်ဇၞး ဂၠိုင်နူ ညး တုဲ၊ ဍေဗဳ က္တဵုဒှ် စိုတ် စောရဝဲ (Jealousy) ညိည လတူ ဖာရာဒေ မာန် ရောင် သၟာဝင် တအ် ဟီုလဝ် ရ။

== ၉။ ဘဝပူဂိုလ် ကေုာံ ပရေင်စုတိ ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၁၂ ဂှ် ဍေဗဳ ဂွံဒုင် ပအပ် တဆိပ်ကြာ &quot;သာ&quot; (Knighthood) နူကဵု သၟိင် ဂျောတ် မရနုက်ကဵု ပိ (King George III) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံဂှ် ကီု ညး သ္ပ မင်္ဂလာ ထပ်တဲ ကု ဣဒ္ဓဝုတ် ညးသိုက် မွဲ တၠ မကော်ဂး Jane Apreece (ဂျိန်း အေပရဳသ်) ရ။ ညးတအ် တိတ် တရဴ အလုံ မွဲ ဍုင် ယူရဝ်ပ သွက် ပရေင် လ္ၚတ် သိပ္ပံ ဗွဲမဂၠိုင် အလန် ရ (ဖာရာဒေ လေဝ် ပါအာ နဒဒှ် ကောန်ရဲ လပါ် သိပ္ပံ)။ 

ဆဂး ဟိုတ်နူ ပရေင် စမ်ၜတ် မဆေင်ကဵု ဓာတ်ကျာ မၞုံကဵု ဂျိ ကေုာံ ပရေင် ခတိုဟ် ဓာတ် ဗွဲမဂၠိုင် အလန် ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် ဂှ်ရ၊ ပရေင် ထတ်ယုက် ဍေဗဳ စဍိုန်လျ စှ်ေ ကၠုင် ပ္ဍဲ အာယုက် ၄၀ ပြင်င် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၂၀ ဂှ် ညး ဂွံဒုင် ရုဲစှ် နဒဒှ် ဥက္ကဌ ဂကောံ သိပ္ပံ ရဝ်ယျာ (President of the Royal Society) ကီုလေဝ်၊ ပရေင် ယဲ က္ဍဟ်ဇတဝ် (Stroke) က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ညး ၜါ သုံး အလန် ရ။ ညး တိတ် တရဴ အာ ဍုင် ယူရဝ်ပ သွက်ဂွံ လွဳ ယဲ တုဲ၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၂၉ မေ ၂၉ ဂှ် ညး စုတိအာ ပ္ဍဲ ဍုင် ဂျနဳဗာ (Geneva) ဍုင် သဝိဇြာလာန် (Switzerland) နကဵု အာယုက် ၅၀ သၞာံ ရ။

== ၁၀။ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ဂုဏ်သိက္ခာ ==
သာ ဟာမ်ဖရဳ ဍေဗဳ ဝွံ ဂွံဒုင် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် သၟာသိပ္ပံ မအံသဝ်အိုတ် မွဲ တၠ ပ္ဍဲ ဝင် ဗြိတိန် ရ:
* '''တဆိပ်ကြာ ဍေဗဳ (Davy Medal)''': ဂကောံ သိပ္ပံ ရဝ်ယျာ (Royal Society) ဍုင် လာန်ဒါန် စၟတ်သမ္တီ တဆိပ်ကြာ သွက် ညးမကၠောန် ပရေင် အံင်ဇၞး ဓါတုဗေဒ အလုံဂၠးတိ ဇၟာပ်ဇၟာပ် သၞာံ ရ။
* '''ဍေဗဳ (Crater)''': ကတိုင် ဇၞော် မွဲ ပ္ဍဲ လတူ ဂိတု ဂှ် လေဝ် ကဵုလဝ် ယၟု ညး ကီုရ။
* '''ရုပ် ဍေဗဳ (Statues)''': ညးတအ် ပတူလဝ် ရုပ် ညး ပ္ဍဲ ဍုင် Penzance မဒှ် ဍုင် က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ညး သွက်ဂွံ ပတိုန် ဂုဏ်သိက္ခာ ရ။
ဍေဗဳ ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် မပြံင်လှာဲ ပရေင် ဓါတုဗေဒ နူကဵု ကွတ် မစကာ ပၟတ် သၟး ဂှ် ညံင်ဂွံ စကာ ဒြဟတ် လျးလလဳ မာန်ကၠုင် တုဲ ဍေဟ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ပရေင် ဓါတုဗေဒ ခေတ်တၟိ (Modern electrochemistry) ရ。&lt;ref name=&quot;Davy1800&quot;&gt;Davy, Humphry (1800). ''Researches, Chemical and Philosophical: Chiefly Concerning Nitrous Oxide''. Biggs and Cottle.&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

[[ကဏ္ဍ:သၟာဓါတုဗေဒဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:သၟာသိပ္ပံ ဂကူဗြိတိန်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ပူဂိုလ် မက္တဵုဒှ် သၞာံ ၁၇၇၈]]
[[ကဏ္ဍ:ပူဂိုလ် မစုတိ သၞာံ ၁၈၂၉]]</text>
      <sha1>dn7ddahjn53v2832t1ou29k7y0hc3ao</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဒဳဂရဳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12768</id>
    <revision>
      <id>59131</id>
      <timestamp>2026-10-25T10:15:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox unit | name = ဒဳဂရဳ | image = [[File:Degree_symbol.svg|150px|alt=သင်္ကေတ ဒဳဂရဳ]] | caption = သင်္ကေတ သွက် ဒဳဂရဳ (°) | standard = [[လၟေင် ၜတ်ကၞာတ် အလုံဂၠးတိ]] (Accepted for use with SI) | quantity = [[ဒကဴ]] (Plane angle) | symbol = ° | conversions = 1° = π/180 [[ရေဒဳယာန်]] &lt;b...&quot;</comment>
      <origin>59131</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13812" sha1="mmhedk33o6znlx2sytjy7nisrw5fl9q" xml:space="preserve">{{Infobox unit
| name = ဒဳဂရဳ
| image = [[File:Degree_symbol.svg|150px|alt=သင်္ကေတ ဒဳဂရဳ]]
| caption = သင်္ကေတ သွက် ဒဳဂရဳ (°)
| standard = [[လၟေင် ၜတ်ကၞာတ် အလုံဂၠးတိ]] (Accepted for use with SI)
| quantity = [[ဒကဴ]] (Plane angle)
| symbol = °
| conversions = 1° = π/180 [[ရေဒဳယာန်]] &lt;br&gt; 1° = 1/360 ပရေင်ဂေတ် &lt;br&gt; 1° = 60 မိနေတ် &lt;br&gt; 1° = 3600 စက္က
}}

'''ဒဳဂရဳ''' ({{lang-en|Degree}}) ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဒဳဂရဳ ဒကဴ''' (Degree of arc) (သင်္ကေတ: '''°''') ဝွံ ဒှ် ယူနေတ် လၟေင် ၜတ်ကၞာတ် သွက် ဒကဴ (Plane angle) မွဲ မကေတ်လဝ် သဇိုင် နူကဵု ပရေင်ဂေတ် မွဲ ဗွိုင် (One full rotation) ရ။ ပရေင်ဂေတ် မွဲ ဗွိုင် အတိုင် ခဍမ် ဂှ် နွံ ၃၆၀ ဒဳဂရဳ (360°) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ မွဲ ဒဳဂရဳ ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကု ၁/၃၆၀ အလုံ မွဲ ဗွိုင် ရ။ ၜိုန်ရ ဍေဟ် ဟွံသေင် ကု ယူနေတ် တရာဝ် ပ္ဍဲ [[လၟေင် ၜတ်ကၞာတ် အလုံဂၠးတိ]] (SI) ကီုလေဝ်၊ ဂကောံ SI တအ် ဒုင်တဲ သွက်ဂွံ စကာ ဍေဟ် မွဲစွံ ကု ယူနေတ် SI ဓမ္မတာ (ဗီုကဵု ရေဒဳယာန်) ရ။

ဒဳဂရဳ ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ပရေင် ၜတ်ကၞာတ် ဒကဴ ပ္ဍဲ သင်္ချာ၊ နက္ခတ္တဗေဒ၊ ပထဝဳဝင် ကေုာံ အေန်ဂျေန်နဳယာ ရ။ ပါဲနူ ဒဳဂရဳ သွက် ဒကဴ တုဲ၊ မအရေဝ် &quot;ဒဳဂရဳ&quot; ဂှ် သီု စကာ ပ္ဍဲ ပရေင် ၜတ်ကၞာတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ (Temperature degrees) ကေုာံ ပ္ဍဲ လၟေင် သင်္ချာ ပဝ်လဳနဝ်မဳယာလ် (Polynomial degree) ကီုရ။ 

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် ==
ဝင် သွက်ဂွံ စကာ ၃၆၀ ဒဳဂရဳ ပ္ဍဲ မွဲ ဗွိုင် ဂှ် ကၠုင်နူ ခေတ် ဂကူဗာဗဳလောန် (Babylonians) ကေုာံ သုမေရဳယာန် (Sumerians) ပ္ဍဲ ၜိုတ် ၂၄၀၀ သၞာံ ကိုပ်ကၠာ ခရေတ် တေအ်ရ။ 
ဂကူဗာဗဳလောန် တအ် စကာ လၟေင် ဂၞန် သဇိုင် ၆၀ (Sexagesimal system) တုဲ ဍေဟ်တအ် ပါ်ကရေက် ဗွိုင် မွဲ နကဵု ၆၀ x ၆ = ၃၆၀ ဒကုတ် ရ။ သၟာဝင် တအ် ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ လၟိဟ် ၃၆၀ ဏအ်ဂှ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု လၟိဟ် တ္ၚဲ ပ္ဍဲ မွဲ သၞာံ (ပြက္ခဒိန် ဍေဟ်တအ် နွံ ၃၆၀ တ္ၚဲ ၜိုတ်ရီု) ကေုာံ လၟေင် ပရေင် တွိုန် တ္ၚဲ (Sun's apparent motion) မချဳဒရာင် ၜိုတ် ၁ ဒဳဂရဳ ပ္ဍဲ မွဲ တ္ၚဲ ရ。&lt;ref name=&quot;Boyer1991&quot;&gt;Boyer, Carl B. (1991). ''A History of Mathematics'' (2nd ed.). John Wiley &amp; Sons. pp. 111–112.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ==
ပ္ဍဲ လပါ် ဂျဳဩမေတြဳ (Geometry)၊ မွဲ ဒဳဂရဳ ဂှ် ဒှ် ဒကဴ မက္တဵုဒှ် နူကဵု ပရေင် ပါ်ကရေက် မွဲ ဗွိုင် ခဍမ် ကု ၃၆၀ ဒကုတ် တုပ်တုပ် ရ။ 
* ပရေင်ဂေတ် မွဲ ဗွိုင် = 360°
* ကဝက် ဗွိုင် (လပါ်တိုက်) = 180°
* ဒကဴ ကွာတ် (Right angle) = 90°
သင်္ကေတ ဒဳဂရဳ (°) ဂှ် စွံလဝ် လပါ် လတူ လပါ် ပုင် သွက် ဂၞန် ၜတ်ကၞာတ် (ဥပမာ- 45°) រ။

== ၃။ လၟေင် စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ပါ်ကရေက် ==
သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ဒကဴ သၟတ်သၟတ် မ္ဂး ညးတအ် ပါ်ကရေက် ဒဳဂရဳ မွဲ ကု မိနေတ် (Minutes) ကေုာံ စက္က (Seconds):
* '''၁ ဒဳဂရဳ (1°)''' = ၆၀ မိနေတ် (60')
* '''၁ မိနေတ် (1')''' = ၆၀ စက္က (60&quot;)
* ဟိုတ်ဂှ်ရ '''၁ ဒဳဂရဳ''' = ၃၆၀၀ စက္က (3600&quot;) ရ။
လၟေင် ဏအ်ဂှ် (Degree-Minute-Second / DMS) စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ပထဝဳဝင် ကေုာံ နက္ခတ္တဗေဒ ရ။ ပ္ဍဲ သင်္ချာ ခေတ်တၟိ မ္ဂး ညးတအ် စကာ ဂၞန် ဒသမ (Decimal degrees) ဂၠိုင် ဗီုကဵု 45.5° ရ။&lt;ref name=&quot;Weisstein2010&quot;&gt;Weisstein, Eric W. (2010). &quot;Degree&quot;. ''MathWorld--A Wolfram Web Resource''. Retrieved 2026-10-25.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပတောအ်ၜတ် ကု ရေဒဳယာန် ==
ပ္ဍဲ သင်္ချာ သၠုင် (Calculus) ကေုာံ ရူပဗေဒ မ္ဂး ညးတအ် စကာ ရေဒဳယာန် (Radian) စၞး ဒဳဂရဳ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ 
ရေဒဳယာန် ဂှ် ဒှ် ယူနေတ် တရာဝ် SI သွက် ဒကဴ ရ။ မွဲ ဗွိုင် ခဍမ် ဂှ် နွံ 2π ရေဒဳယာန် (ၜိုတ် 6.283) ရ။
* '''180°''' = π ရေဒဳယာန်
* '''1°''' = π / 180 ရေဒဳယာန် (ၜိုတ် 0.01745 rad)
* '''1 ရေဒဳယာန်''' = 180 / π ဒဳဂရဳ (ၜိုတ် 57.296°)
လၟေင် ပြံင်လှာဲ ဏအ်ဂှ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက် ပရေင် တော် ဂၞန် ပ္ဍဲ သမဳကာ (Equations) ရ။

== ၅။ လွပ် ပ္ဍဲ ပထဝဳဝင် ==
ပ္ဍဲ ပထဝဳဝင် (Geography) မ္ဂး ဒဳဂရဳ ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် လၟေင် စၟတ်သမ္တီ ဒတန် (Coordinate system) လတူ ဂၠးတိ ရ:
* '''လတ္တဳကျူ (Latitude)''': ၜတ်ကၞာတ် နူကဵု လဒေါဝ် ဂၠးတိ (Equator) မဒှ် 0° စဵုကဵု မစိုပ် 90° သၟဝ်ကျာ (North Pole) ဟွံသေင်မ္ဂး 90° သၠုင်ကျာ (South Pole) ရ။
* '''လံင်ဂျဳကျူ (Longitude)''': ၜတ်ကၞာတ် နူကဵု လဒေါဝ် ဝင် (Prime Meridian) ပ္ဍဲ ဍုင် ဂရိန်နေတ် (Greenwich) မဒှ် 0° စဵုကဵု 180° လပါ် ဗၟံက် ကေုာံ 180° လပါ် ပလိုတ် ရ။
မွဲ ဒဳဂရဳ လတ္တဳကျူ လတူတိ ဂှ် နွံ ဇမၠိင် ၜိုတ် ၁၁၁ ကဳလဝ်မဳတာ (69 miles) ရ။&lt;ref name=&quot;Maling1992&quot;&gt;Maling, D. H. (1992). ''Coordinate Systems and Map Projections'' (2nd ed.). Pergamon Press. pp. 30–35.&lt;/ref&gt;

== ၆။ လွပ် ပ္ဍဲ နက္ခတ္တဗေဒ ==
နက္ခတ္တဗေဒ (Astronomy) ဂှ် စကာ ဒဳဂရဳ သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ဇမၞော် ကေုာံ ဒတန် သၞံင် ပ္ဍဲ လတူ အာကာသ (Celestial sphere) ရ။ 
* သၞံင် ကေုာံ ဂိတု ပ္ဍဲ လတူ အာကာသ ဂှ် ၜတ်ကၞာတ် နကဵု ဒကဴ ဒဳဂရဳ ရ။ ဥပမာ- ဂိတု ပေင် မွဲ မၞိဟ်တအ် ညာတ် ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ဂှ် နွံ ဇမၞော် ၜိုတ် ၀.၅ ဒဳဂရဳ (0.5°) ပ္ဍဲ မတ် ပိုယ်ရ။
* ညးတအ် သီု စကာ စက္က (Arcseconds) သွက်ဂွံ ၜတ် ဇမၠိင် အကြာ သၞံင် ၜါ မနွံ ဇမ္ၚောဲ လောန် ရ။

== ၇။ လွပ် ပ္ဍဲ သင်္ချာ တြဳဂဝ်နဝ်မေတ္ထရဳ ==
ပ္ဍဲ တြဳဂဝ်နဝ်မေတ္ထရဳ (Trigonometry)၊ ဒဳဂရဳ ဂှ် ဒှ် ယူနေတ် အဓိက သွက်ဂွံ သ္ပ တိုင် ပ္ဍဲ ဆက်စပ် (Functions) ဗီုကဵု sine, cosine ကေုာံ tangent ရ။ 
* sin(90°) = 1
* cos(180°) = -1
* tan(45°) = 1
ၜိုန်ရ ခေတ်တၟိ စကာ ရေဒဳယာန် ဂၠိုင် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ ပရေင် ဗတောန် ပညာ သဇိုင် (Basic geometry) ကေုာံ အေန်ဂျေန်နဳယာ မ္ဂး ဒဳဂရဳ ဂှ် ညးတအ် စကာ ဂၠိုင်အိုတ် ရ ဟိုတ်နူ ဂၞန် ၃၆၀ ဂှ် ပါ်ကရေက် လောဲသွာ (နွံကဵု ဂၞန် ပါ် ၂၄ သာ်) ရ。&lt;ref name=&quot;Maor1998&quot;&gt;Maor, Eli (1998). ''Trigonometric Delights''. Princeton University Press. pp. 19–22.&lt;/ref&gt;

== ၈။ လၟေင် ၜတ်ကၞာတ် သ္အာင်ဂမၠိုင် ==
ပါဲနူ ဒဳဂရဳ ကဵု ရေဒဳယာန် တုဲ၊ နွံ လၟေင် ၜတ်ကၞာတ် ဒကဴ တၞဟ်မွဲ မကော်ဂး '''ဂရေဒဳယာန်''' (Gradian) ရ။
* ဂရေဒဳယာန် ဝွံ (လဆောဝ် ကော် gon) ပါ်ကရေက် မွဲ ဗွိုင် ကု ၄၀၀ ဒကုတ် (400 grads = 1 turn) ရ။ 
* ဟိုတ်ဂှ်ရ ဒကဴ ကွာတ် (Right angle) ဂှ် နွံ 100 grads ရ။
လၟေင် ဏအ်ဂှ် ဍုင် ပြင်သေတ် ခၞံဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ ခေတ် ပြံင်လှာဲ စကာ လၟေင် မက်တြေတ် (Metric system) ဆဂး လၟုဟ် ဟွံပြာကတ် လောန် ရ။

== ၉။ ပွံက် ဒဳဂရဳ သွက် ဓါတ်ဂမ္တဴ ==
မအရေဝ် &quot;ဒဳဂရဳ&quot; (Degree) ဂှ် သီု စကာ သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ (Temperature) ရ။ ဆဂး ဍေဟ် ဟွံဆေင်စပ် ကု ဒကဴ ဂျဳဩမေတြဳ ရ:
* '''ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် (Celsius / °C)''': လၟေင် မစကာ ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ။ 0°C ဂှ် ဒှ် ကဆံင် ဍာ် ကလောအ် တုဲ 100°C ဂှ် ဒှ် ကဆံင် ဍာ် ဍိုက် ရ။
* '''ဒဳဂရဳ ဖာရေန်ဟာ် (Fahrenheit / °F)''': စကာ ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်။ 32°F ဂှ် ဍာ် ကလောအ် တုဲ 212°F ဂှ် ဍာ် ဍိုက် ရ。
* သွက် လၟေင် ကယ်ဗိန် (Kelvin) မဒှ် ယူနေတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ SI တရာဝ် ဂှ် ညးတအ် ဟွံစကာ သင်္ကေတ &quot;ဒဳဂရဳ&quot; ရ (ဥပမာ- 273 K, ဟွံသေင် 273°K)။&lt;ref name=&quot;BIPM2019&quot;&gt;Bureau International des Poids et Mesures (2019). ''The International System of Units (SI)'' (9th ed.). BIPM. pp. 135–137.&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သင်္ကေတ ကေုာံ ကွတ်တဲ ==
သင်္ကေတ ဒဳဂရဳ (°) ဂှ် ပ္ဍဲ ကွတ်တဲ ကောမ်ပျူတာ (Typography) မ္ဂး နွံကဵု ဂၞန် ယူနဳကုဒ် (Unicode) `U+00B0` ရ။
* ပ္ဍဲ Windows မ္ဂး ဍဵု `Alt + 0176` (ဟွံသေင်မ္ဂး `Alt + 248`) သွက်ဂွံ တက်ပတိတ် သင်္ကေတ ဏအ် ရ။
* ပ္ဍဲ Mac OS မ္ဂး ဍဵု `Option + Shift + 8` ရ။
* ပ္ဍဲ HTML မ္ဂး စကာ `&amp;deg;` ဟွံသေင်မ္ဂး `&amp;#176;` ရ။
အခိင် ချူ မ္ဂး၊ အကြာ ဂၞန် ကေုာံ သင်္ကေတ ဒဳဂရဳ ဂှ် ဟွံဒး စွံ ဒၞာဲ (Space) ရ (ဥပမာ- 45° ဓဝ်ရ၊ 45 ° ဟွံသေင်)။ ဆဂး သွက် ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် မ္ဂး ဒးစွံ ဒၞာဲ ညိ ရ (ဥပမာ- 25 °C)။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = Angle measurement
| title = ယူနေတ် ၜတ်ကၞာတ် ဒကဴ (Angle units)
| list1 = [[ဒဳဂရဳ]] (°) • [[ရေဒဳယာန်]] (rad) • [[ဂရေဒဳယာန်]] (grad) • [[မိနေတ် ကေုာံ စက္က]] (' &quot;)
}}

[[ကဏ္ဍ:သင်္ချာ]]
[[ကဏ္ဍ:ယူနေတ် ၜတ်ကၞာတ်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဂျဳဩမေတြဳ]]</text>
      <sha1>mmhedk33o6znlx2sytjy7nisrw5fl9q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>လၟေင် ၜတ်ကၞာတ် အလုံဂၠးတိ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12769</id>
    <revision>
      <id>59132</id>
      <timestamp>2026-10-25T10:18:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox standard | title = လၟေင် ၜတ်ကၞာတ် အလုံဂၠးတိ | english_name = International System of Units (SI) | image = [[File:SI_base_unit.svg|250px|alt=သဇိုင် လၟေင် ၜတ်ကၞာတ် SI]] | caption = သင်္ကေတ လၟေင် ၜတ်ကၞာတ် သဇိုင် ၇ သာ် မဒုင်သဇိုင် လတူ ကို...&quot;</comment>
      <origin>59132</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20564" sha1="9r8ez0ur1ezjal0yzwwf96y6sdh0clp" xml:space="preserve">{{Infobox standard
| title = လၟေင် ၜတ်ကၞာတ် အလုံဂၠးတိ
| english_name = International System of Units (SI)
| image = [[File:SI_base_unit.svg|250px|alt=သဇိုင် လၟေင် ၜတ်ကၞာတ် SI]]
| caption = သင်္ကေတ လၟေင် ၜတ်ကၞာတ် သဇိုင် ၇ သာ် မဒုင်သဇိုင် လတူ ကိုန်ဂစိုတ် (Constants) သဘာဝ
| abbreviation = SI
| organization = [[BIPM]] (International Bureau of Weights and Measures)
| conception_date = ၁၉၆၀
| status = အလုံဂၠးတိ စကာဒၟံင်
| scope = ၜတ်ကၞာတ် သိပ္ပံ, ပရေင်ပိုန်ဒြပ်, ပရေင်မၞိဟ်
| base_units = [[မဳတာ]] (m)&lt;br&gt;[[ကဳလဝ်ဂရာမ်]] (kg)&lt;br&gt;[[စက္က]] (s)&lt;br&gt;[[အာမ်ပဳယာ]] (A)&lt;br&gt;[[ကေလ်ဗိန်]] (K)&lt;br&gt;[[မဝ်လ်]] (mol)&lt;br&gt;[[ကာန်ဒေလာ]] (cd)
| derived_units = ၂၂ သာ် မၞုံကဵု ယၟု တၟေင် (ဥပမာ- နျူတောန်, ဂျဴ, ဝတ်)
}}

'''လၟေင် ၜတ်ကၞာတ် အလုံဂၠးတိ''' ({{lang-en|International System of Units}}, နူ ပြင်သေတ်: ''Système international d'unités'', သင်္ကေတ: '''SI''') ဝွံ ဒှ် လၟေင် ၜတ်ကၞာတ် (Metric system) မစကာ ဗွဲမလှဲလးအိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိပိုယ် လၟုဟ်ရ။ လၟေင်ဏအ်ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၀ တုဲ၊ ဒှ် တိုင်ခဳ အဓိက သွက် ကမၠောန် သိပ္ပံ၊ ကွတ်အေန်ဂျေန်နဳယာ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် အလုံဂၠးတိရ။ လၟေင် SI ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ လၟေင် ၜတ်ကၞာတ် သဇိုင် ထပှ် သာ် (Base units) မပ္တံကဵု မဳတာ (meter)၊ ကဳလဝ်ဂရာမ် (kilogram)၊ စက္က (second)၊ အာမ်ပဳယာ (ampere)၊ ကေလ်ဗိန် (kelvin)၊ မဝ်လ် (mole)၊ ကေုာံ ကာန်ဒေလာ (candela) ရ။

နူကဵု ပရေင် ကလေင်ပတန် (Redefinition) သၞာံ ၂၀၁၉ ဂှ်၊ လၟေင် ၜတ်ကၞာတ် သီုဖအိုတ်ဂှ် ဟွံဒုင်သဇိုင် လတူ ကပေါတ် ရူပ (Physical artifacts) တုဲ၊ ပြံင်လှာဲ ဒုင်သဇိုင် လတူ ကိုန်ဂစိုတ် (Fundamental physical constants) သဘာဝ မပ္တံကဵု အသိင် လျး (Speed of light) ကေုာံ ပလာင် ကိုန်ဂစိုတ် (Planck constant) ရ။ ဣဏအ်ဂှ် သ္ပကဵု ညံင် ပရေင် ၜတ်ကၞာတ် ဂွံ တန်တဴ ညိင်ဝတ် ဍိုက်ပေင်လောန် ပ္ဍဲ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဒၞာဲ ပ္ဍဲ စက်ဝဲလောက (Universe) ရ။

== ၁။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်တမ်မူလ (History and Origins) ==
လၟေင် SI ဂှ် ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် နူကဵု လၟေင် မေတြေတ် (Metric system) မခၞံဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ အခိင် ပရေင် ကတဵုသပုန် ပြင်သေတ် (French Revolution) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၉၉ ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ်ကၠာတေအ်ဂှ် ဇၟာပ် ဍုင် ကေုာံ ဇၟာပ် ဒေသ တအ် နွံကဵု လၟေင် ၜတ်ကၞာတ် ဇကုအပိုင် မဟွံတုပ် ရေင်သကအ် တုဲ သ္ပကဵု ညံင် ပရေင် ဗၞိက် ကေုာံ သိပ္ပံ ဂွံ က္တဵုဒှ် ပြသၞာ ဝါတ်ဂါတ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သၟာသိပ္ပံ ပြင်သေတ် တအ် ခၞံဗဒှ် &quot;မဳတာ&quot; ကေုာံ &quot;ကဳလဝ်ဂရာမ်&quot; မဒုင်သဇိုင် လတူ ဇမၞော် ဂၠးတိ (Earth's dimensions) ကေုာံ ဍာ် သ္အးဇ္ၚး ရ။

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၇၅ ဂှ်၊ ဍုင် ၁၇ ဍုင် ထပက်စၟတ်တဲ ပ္ဍဲ လိက်ကသုက် မဳတာ (Metre Convention) တုဲ ဒက်ပ္တန် ဂကောံ BIPM (International Bureau of Weights and Measures) သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ကပေါတ် တိုင်ခဳ အလုံဂၠးတိ ရ။ စိုပ် သၞာံ ၁၉၆၀ ပ္ဍဲ သဘင်ကောံဓရီု CGPM အလန် မရနုက်ကဵု ၁၁ ဂှ်၊ ညးတအ် သ္ပစၟတ်သမ္တီ လၟေင် တၟိ ဏအ် နဒဒှ် &quot;လၟေင် ၜတ်ကၞာတ် အလုံဂၠးတိ&quot; (SI) ရ。&lt;ref name=&quot;BIPM2019&quot;&gt;BIPM (2019). ''The International System of Units (SI)'' (9th ed.). International Bureau of Weights and Measures. pp. 117–120.&lt;/ref&gt;

== ၂။ လၟေင် ၜတ်ကၞာတ် သဇိုင် (SI Base Units) ==
လၟေင် SI ဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ၜတ်ကၞာတ် သဇိုင် ထပှ် သာ် মဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ ၜတ် ဇမၞော် ရူပဗေဒ အဓိက ဂမၠိုင်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! ဇမၞော် (Quantity)
! ယၟု ၜတ်ကၞာတ် (Unit Name)
! သင်္ကေတ (Symbol)
! သဇိုင် ကိုန်ဂစိုတ် (Defining Constant)
|-
| ဇမၠိင် (Length)
| [[မဳတာ]] (meter)
| '''m'''
| အသိင် လျး ပ္ဍဲ ဒၞာဲဟွံမဲကျာ ($c$)
|-
| လျိုင်ဒြပ် (Mass)
| [[ကဳလဝ်ဂရာမ်]] (kilogram)
| '''kg'''
| ပလာင် ကိုန်ဂစိုတ် ($h$)
|-
| အခိင် (Time)
| [[စက္က]] (second)
| '''s'''
| ပရေင် ချဳဒရာင် အက်တောမ် သဳသဳယာမ် ($\Delta \nu_{Cs}$)
|-
| လၟေင် လလဳ (Electric current)
| [[အာမ်ပဳယာ]] (ampere)
| '''A'''
| ဓါတ်လလဳ အဳလက်ထရွန် သဇိုင် ($e$)
|-
| ဂမ္တဴ ထာမဝ်ဒုင်နမေတ် (Thermodynamic temp.)
| [[ကေလ်ဗိန်]] (kelvin)
| '''K'''
| ဗဝ်ဇြမေန် ကိုန်ဂစိုတ် ($k$)
|-
| လၟိဟ် ဒြပ် (Amount of substance)
| [[မဝ်လ်]] (mole)
| '''mol'''
| အာဗဝ်ဂါဒရဝ် ကိုန်ဂစိုတ် ($N_A$)
|-
| ဒြဟတ် လျး (Luminous intensity)
| [[ကာန်ဒေလာ]] (candela)
| '''cd'''
| ဒြဟတ် လျး သၟာတ် ($K_{cd}$)
|}

== ၃။ လၟေင် ၜတ်ကၞာတ် မကၠုင်နူ သဇိုင် (Derived Units) ==
လၟေင် ၜတ်ကၞာတ် တၞဟ် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ သိပ္ပံ ဂှ် ကၠုင်နူ ပရေင် ပံင်နှဴ ကေုာံ ပရေင် ပတောအ်ၜတ် လၟေင် သဇိုင် ထပှ် သာ် ဏအ် ရ။ ၜတ်ကၞာတ် မကၠုင်နူ သဇိုင် (Derived units) ဂမၠိုင် နွံကဵု ယၟု တၟေင် ၂၂ သာ် သွက်ဂွံ ကဵု ဂုဏ်သိက္ခာ ကု သၟာသိပ္ပံ မပြာကတ် တအ်ရ။

* '''ဒြဟတ် (Force):''' [[နျူတောန်]] (Newton - N) = $kg \cdot m/s^2$
* '''ဒြဟတ် ဓရိုတ် (Pressure):''' [[ပါသကယ်]] (Pascal - Pa) = $N/m^2$
* '''ဒြဟတ် ကမၠောန် (Energy/Work):''' [[ဂျဴ]] (Joule - J) = $N \cdot m$
* '''ဒြဟတ် အသိင် (Power):''' [[ဝတ်]] (Watt - W) = $J/s$
* '''ဒြဟတ် လလဳ (Electric potential):''' [[ဗဝ်]] (Volt - V) = $W/A$
* '''ဒြဟတ် ဆေဝ်ဒဝ် လလဳ (Resistance):''' [[အုမ်]] (Ohm - $\Omega$) = $V/A$
* '''ဂမ္တဴ (Celsius):''' [[ဒဳဂရဳ]] သေန်တဳဂရိတ် (°C) = $K - 273.15$&lt;ref name=&quot;Taylor2001&quot;&gt;Taylor, B. N. (2001). ''Guide for the Use of the International System of Units (SI)''. NIST Special Publication 811. pp. 4–10.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ဥပသာဂ် အက်စ်အာင် ဂမၠိုင် (SI Prefixes) ==
သွက်ဂွံ ၜတ် အရာ မဇၞော်လောန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဍောတ်လောန် မ္ဂး၊ လၟေင် SI စကာ ဥပသာဂ် (Prefixes) မဒုင်သဇိုင် လတူ ဒြဟတ် စှ် (Powers of 10) ရ။ ဣဏအ်ဂှ် သ္ပကဵု ညံင် ပရေင် တော် လၟိဟ် ဂွံ လောဲသွာ ဗွဲမလောန်ရ (တၞဟ်ခြာ ကု လၟေင် အေန်ပဳရဳယျေဝ် မစကာ ၁၂, ၁၆ တအ်)။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! ဥပသာဂ် (Prefix)
! သင်္ကေတ
! လၟိဟ် (Factor)
! ဥပသာဂ် (Prefix)
! သင်္ကေတ
! လၟိဟ် (Factor)
|-
| ကဳလဝ် (kilo) || k || $10^3$ (လ္ၚီ) || မဳလဳ (milli) || m || $10^{-3}$ (မွဲ ပ္ဍဲ လ္ၚီ)
|-
| မေဂါ (mega) || M || $10^6$ (ပြကောဋိ) || မိုက်ခရဝ် (micro) || $\mu$ || $10^{-6}$ (မွဲ ပ္ဍဲ ပြကောဋိ)
|-
| ဂဳဂါ (giga) || G || $10^9$ (ဗဳလဳယျောန်) || နာနဝ် (nano) || n || $10^{-9}$
|-
| တေရာ (tera) || T || $10^{12}$ || ပဳကဝ် (pico) || p || $10^{-12}$
|}

== ၅။ ပရေင် ကလေင်ပတန် သၞာံ ၂၀၁၉ (2019 Redefinition) ==
စဵုကဵု သၞာံ ၂၀၁၉ ဂှ်၊ ကဳလဝ်ဂရာမ် ဂှ် ဒုင်သဇိုင် လတူ ကလောံ လောဟ &quot;IPK&quot; (International Prototype of the Kilogram) မဂိုင်စွံလဝ် ပ္ဍဲ ပြင်သေတ် ရ။ ဆဂး ကလောံ လောဟ ဏအ် လျိုင် ဍေဟ် ပြံင်လှာဲဒၟံင် ညိည (Micrograms) ဟိုတ်နူ ပရေင် ကၠိခဍက် တုဲ သိပ္ပံ သွက် ခေတ်တၟိ ဒးဒုင် အန္တရာယ် ရ။

ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၉ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ အလုံဂၠးတိ တုပ်စိုတ် ကလေင် ပတန် လၟေင် SI သီုဖအိုတ် (ဗွဲတၟေင် ကဳလဝ်ဂရာမ်, အာမ်ပဳယာ, ကေလ်ဗိန် ကေုာံ မဝ်လ်) နကဵု ကိုန်ဂစိုတ် သဘာဝ ၇ သာ် ရ။ ဥပမာ- ကဳလဝ်ဂရာမ် လၟုဟ် ဒုင်သဇိုင် လတူ ပလာင် ကိုန်ဂစိုတ် (Planck constant $h = 6.62607015 \times 10^{-34} J \cdot s$) တုဲ ၜတ် နကဵု စက် ချိန် ဓါတ်လလဳ မကော်ဂး Kibble balance ရ。&lt;ref name=&quot;Newell2014&quot;&gt;Newell, D. B. (2014). &quot;A more fundamental International System of Units&quot;. ''Physics Today''. 67 (7): 35–41.&lt;/ref&gt;

== ၆။ လၟေင် ၜတ်ကၞာတ် တၞဟ် မဒုင်တဲလဝ် (Non-SI Units Accepted for Use) ==
ၜိုန်ရ လၟေင် SI ဂှ် ဒှ် လၟေင် တရာဝ် ကီုလေဝ်၊ ကမ္မတဳ CIPM ဒုင်တဲလဝ် လၟေင် တၞဟ် လ္ၚဵု မၞိဟ်တအ် မစကာ ဒၟံင် လၟိုန်တ္ၚဲ ရ:
* '''အခိင်:''' မိနေတ် (minute - 60 s), နာဍဳ (hour - 3600 s), တ္ၚဲ (day - 86400 s)
* '''ဗွိုက် (Volume):''' လဳတာ (litre - L ဟွံသေင်မ္ဂး l) = $1 dm^3$
* '''လျိုင်ဒြပ်:''' တာန် (tonne - t) = 1000 kg
* '''တိ/ဗလး (Area):''' ဟေတ်တာ (hectare - ha) = 10,000 $m^2$
* '''ဒဳဂရဳ:''' [[ဒဳဂရဳ]] (degree - °) သွက် ဗလး ထောင့် ($1^{\circ} = \pi/180$ radians)

== ၇။ ပရေင်စကာ အလုံဂၠးတိ (Global Adoption) ==
လၟေင် SI ဝွံ ဒှ် လၟေင် ၜတ်ကၞာတ် တရာဝ် သွက် ဍုင် ကြပ် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ 
ဆဂး ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (USA) ဂှ် စဵုကဵု လၟုဟ် စကာဒၟံင် လၟေင် US Customary units (ဗီုကဵု မိုင်, ပံင်, ဖါရိန်ဟိုက်) သွက် ကမၠောန် လၟိုန်တ္ၚဲ ဏီရ (ၜိုန်ရ ပ္ဍဲ သိပ္ပံ ကေုာံ ရုင်စက် တအ် စကာ SI ကီုလေဝ်)။ ဍုင် လိုက်ဘေးရီးယား (Liberia) ကေုာံ ဍုင် မြန်မာ (Myanmar) တအ်လေဝ် တေအ်ကၠာတေအ် ဟွံစကာ SI ကီုလေဝ်၊ လၟုဟ် ဍုင် မြန်မာ လေဝ် ပြံင်လှာဲ စကာကၠုင် လၟေင် SI ဗွဲမဂၠိုင် ယျရ။ အလုံဂၠးတိ စကာ လၟေင် မွဲဓဝ် ဏအ် မ္ဂး ပရေင် သွာင် ဗၞိက်၊ ပရေင် ဆက်စၠောအ် ကေုာံ ကွတ်ပညာ တအ် ဂွံ ဆက်စပ် ရေင်သကအ် လောဲသွာ ရ။&lt;ref name=&quot;CIA2023&quot;&gt;CIA World Factbook (2023). &quot;Weights and Measures&quot;. Central Intelligence Agency.&lt;/ref&gt;

== ၈။ စီမံင် ကေုာံ ဂကောံ အုပ်ဓုပ် (Administration) ==
လၟေင် SI ဂှ် ထိင်ဒဝ်လဝ် နကဵု ဂကောံ ၃ သာ် အလုံဂၠးတိ မၞုံ သဇိုင် ပ္ဍဲ ဍုင် ပြင်သေတ်:
# '''CGPM (General Conference on Weights and Measures):''' ဒှ် ဂကောံ ကောံဓရီု သၠုင်အိုတ် မၞုံကဵု မၞိဟ်စၞး နူ ဍုင် ကောန်ဂကောံ ဂမၠိုင် မကၠောန်ဗဒှ် ဇၟာပ် ၄ သၞာံ မွဲဝါ သွက်ဂွံ သ္ပစၟတ်သမ္တီ တင် ပြံင်လှာဲ တအ်ရ။
# '''CIPM (International Committee for Weights and Measures):''' ဂကောံ သၟာသိပ္ပံ ၁၈ တၠ မရေင်တၠုင် ကမၠောန် အကြာ ကောံဓရီု CGPM ရ။
# '''BIPM (International Bureau of Weights and Measures):''' ရုင် ဗဟဵု ကေုာံ ဌာန်စမ်ၜတ် မၞုံ ပ္ဍဲ ဍုင် သေဗရာတ် (Sèvres) မထိင်ဒဝ် ကပေါတ် တိုင်ခဳ ကေုာံ စမ်ၜတ် လၟေင် ၜတ်ကၞာတ် ဂၠးတိ ရ။

== ၉။ ပတောအ်ၜတ် ကု လၟေင် အေန်ပဳရဳယျေဝ် (Comparison with Imperial System) ==
လၟေင် SI ဂှ် နွံကဵု တင်ခိုဟ်နူ (Advantages) လၟေင် အေန်ပဳရဳယျေဝ် (Imperial system - ပေ, ပံင်, ဂါလာန်) ဗွဲမဂၠိုင်:
* '''ဒုင်သဇိုင် ၁၀ (Base 10):''' ဇၟာပ် ဥပသာဂ် ဂှ် ဇၞော် ဟွံသေင်မ္ဂး ဍောတ် နကဵု ဒြဟတ် ၁၀ (ဥပမာ- ၁ မဳတာ = ၁၀၀ သေန်တဳမဳတာ = ၁၀၀၀ မဳလဳမဳတာ) ရ။ ပ္ဍဲ အေန်ပဳရဳယျေဝ် မ္ဂး (၁ ပေ = ၁၂ ၝောအ်တဲ, ၁ ယာဒ် = ၃ ပေ, ၁ မိုင် = ၅၂၈၀ ပေ) တုဲ တော် ဝါတ်ဂါတ် ရ။
* '''ဆက်စပ် ဍိုက်ပေင် (Coherence):''' ၜတ်ကၞာတ် SI တအ် ဆက်စပ် ရေင်သကအ် နကဵု လၟိဟ် &quot;၁&quot; လၟိုန် (ဥပမာ- ၁ နျူတောန် = ၁ ကဳလဝ်ဂရာမ် $\times$ ၁ မဳတာ / စက္က$^2$) ရ။ 
* '''သဘာဝ ကိုန်ဂစိုတ် (Universality):''' SI ဂှ် ဒုင်သဇိုင် လတူ အသိင် လျး တုဲ ၜတ်ကၞာတ် ပ္ဍဲ ဂြိုဟ် အင်္ဂါ လေဝ် တုပ် ကု လတူ တိ ကီုရ。&lt;ref name=&quot;Mills1993&quot;&gt;Mills, I. et al. (1993). ''Quantities, Units and Symbols in Physical Chemistry''. Blackwell Science. pp. 71–75.&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ ကွတ် ၜတ်ကၞာတ် ကေုာံ အနာဂတ် (Metrology and Future) ==
ကွတ်ပညာ မလ္ၚတ် ပရေင် ၜတ်ကၞာတ် ဂှ် ကော်ဂး ကွတ် မေတရဝ်လဝ်ဂျဳ (Metrology) ရ။ ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ သၟာသိပ္ပံ တအ် လ္ၚတ်ဒၟံင် သွက်ဂွံ ပခိုဟ်ပတိုန် ကဆံင် တိုင်ခဳ SI ဏီရ:
* '''စက္က အက်တောမ် (Atomic Seconds):''' လၟုဟ် ညးတအ် စကာ နာဍဳ Optical lattice clocks မချိုတ်ပၠိုတ်နူ နာဍဳ သဳသဳယာမ် ဓမ္မတာ မတွဟ်ဂး ပွိုင် ဗဳလဳယျောန် သၞာံ မ္ဂးမှ လီု ဆ မွဲ စက္က ဓဝ်ရ။ ဣဏအ် လေပ် ပြံင်လှာဲ ပရေင် စၟတ်သမ္တီ &quot;စက္က&quot; ပ္ဍဲ အနာဂတ် မာန်ရ။
* '''ကွတ် ကွမ်တာမ် (Quantum Metrology):''' ပရေင် စကာ ရူပဗေဒ ကွမ်တာမ် သွက်ဂွံ ၜတ် ဓါတ်လလဳ (Quantum Hall effect, Josephson effect) ဂှ် ကဵု ဇြဟတ် ကု ကွတ်ပညာ ခေတ်တၟိ ဗီုကဵု မိုက်ခရဝ်ချိပ် ကေုာံ ကွမ်တာမ် ကောမ်ပျူတာ ร။ လၟေင် ၜတ်ကၞာတ် အလုံဂၠးတိ (SI) ဝွံ ဆက်တုဲ ဇၞော်မောဝ် ပြံင်လှာဲ ညံင်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု ကွတ်ပညာ မတိုန်တၟိ တအ် လၟိုန်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = လၟေင် ၜတ်ကၞာတ် အလုံဂၠးတိ
| title = [[လၟေင် ၜတ်ကၞာတ် အလုံဂၠးတိ]] (SI)
| state = uncollapsed
| list1 = '''သဇိုင် ၜတ်ကၞာတ်:''' [[မဳတာ]] (m) &amp;bull; [[ကဳလဝ်ဂရာမ်]] (kg) &amp;bull; [[စက္က]] (s) &amp;bull; [[အာမ်ပဳယာ]] (A) &amp;bull; [[ကေလ်ဗိန်]] (K) &amp;bull; [[မဝ်လ်]] (mol) &amp;bull; [[ကာန်ဒေလာ]] (cd)
| list2 = '''မကၠုင်နူ သဇိုင် (ဥပမာ):''' [[နျူတောန်]] (N) &amp;bull; [[ဂျဴ]] (J) &amp;bull; [[ဝတ်]] (W) &amp;bull; [[ပါသကယ်]] (Pa) &amp;bull; [[ဗဝ်]] (V) &amp;bull; [[အုမ်]] ($\Omega$)
| list3 = '''တၞဟ်:''' [[ဥပသာဂ် အက်စ်အာင်|ဥပသာဂ်]] &amp;bull; [[BIPM]] &amp;bull; [[ကိုန်ဂစိုတ် ရူပဗေဒ]]
}}

[[ကဏ္ဍ:လၟေင် ၜတ်ကၞာတ်]]
[[ကဏ္ဍ:သိပ္ပံ]]
[[ကဏ္ဍ:ရူပဗေဒ]]</text>
      <sha1>9r8ez0ur1ezjal0yzwwf96y6sdh0clp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဳလဝ်ဂရာမ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12770</id>
    <revision>
      <id>59133</id>
      <timestamp>2026-10-25T10:20:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox unit | name = ကဳလဝ်ဂရာမ် | standard = [[သၞောတ်ယူနေတ် အလုံဂၠးတိ]] (SI) | quantity = [[လျိုင်]] / [[ဇမၞော်ဒြပ်]] (Mass) | symbol = kg | named_after = ဂရာမ် (Gram) - ပံင်နှဴ ကု ကဳလဝ် (၁၀၀၀) | definition = သၞောတ်စၟတ်သမ္တီတၟိ (၂၀၁၉)...&quot;</comment>
      <origin>59133</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21086" sha1="3cdpp9h38tgc3a4ll44f7v0wddl5nnl" xml:space="preserve">{{Infobox unit
| name = ကဳလဝ်ဂရာမ်
| standard = [[သၞောတ်ယူနေတ် အလုံဂၠးတိ]] (SI)
| quantity = [[လျိုင်]] / [[ဇမၞော်ဒြပ်]] (Mass)
| symbol = kg
| named_after = ဂရာမ် (Gram) - ပံင်နှဴ ကု ကဳလဝ် (၁၀၀၀)
| definition = သၞောတ်စၟတ်သမ္တီတၟိ (၂၀၁၉): ဒုင်သဇိုင် လတူ ကိန်းသေ ပလာန် (Planck constant) ''h'' မၞုံ ၚုဟ်မး &lt;math&gt;6.62607015 \times 10^{-34}&lt;/math&gt; J⋅s
| equivalence_1 = 1000 [[ဂရာမ်|g]]
| equivalence_2 = 2.20462262 [[ပေါင် (ယူနေတ်)|lb]]
| equivalence_3 = 0.06852176 [[သလာတ် (ယူနေတ်)|slug]]
}}

'''ကဳလဝ်ဂရာမ်''' ({{lang-en|Kilogram}}, သင်္ကေတ: '''kg''') ဝွံ ဒှ် ယူနေတ် အဓိက သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် [[လျိုင်]] (ဟွံသေင်မ္ဂး ဇမၞော်ဒြပ် - Mass) ပ္ဍဲ [[သၞောတ်ယူနေတ် အလုံဂၠးတိ]] (International System of Units - SI) ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် ယူနေတ် အဓိက (Base unit) ဆ မွဲသာ်ဓဝ် ပ္ဍဲ သၞောတ် SI မၞုံကဵု ဝေါဟာရ ထပ်ဂတ (Prefix) &quot;ကဳလဝ်-&quot; (kilo-) တုဲ၊ ဒှ် ယူနေတ် မစကာ ဗွဲမလှဲလးအိုတ် ပ္ဍဲ ပရေင် သိပ္ပံ၊ ပရေင် ဗၞိက်၊ ကေုာံ လွပ် ဇၟာပ်တ္ၚဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ 

နူ သၞာံ ၁၈၈၉ စဵုကဵု သၞာံ ၂၀၁၉ ဂှ်၊ ကဳလဝ်ဂရာမ် ဝွံ ဒုင်သဇိုင် စၟတ်သမ္တီလဝ် နကဵု လျိုင် ကလောံလောဟ မပံင်နှဴလဝ် ပလာတ်တဳနမ်-အဳရဳဒဳယာမ် (Platinum-iridium) မကော်ဂး &quot;International Prototype of the Kilogram&quot; (IPK) မဂိုင်စွံလဝ် ပ္ဍဲ ဍုင်ပြင်သေတ် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၉ ဂှ်၊ ကံင်သဳ ၜတ်ကၞာတ် အလုံဂၠးတိ (CGPM) တအ် ဖျေံသ္ဂုတ်သွာတ် ပြံင်လှာဲ နဲကဲ စၟတ်သမ္တီ ကဳလဝ်ဂရာမ် တၟိ နကဵု လၟေင် သိပ္ပံ ဓါတုရူပဗေဒ မဒုင်သဇိုင် လတူ ကိန်းသေ သဘာဝ တွဵု (Fundamental physical constants) ဗီုကဵု ကိန်းသေ ပလာန် (Planck constant) သွက်ဂွံ ဂွံ ပရေင် ညိင်ဝတ် ဍာံပြ မဟွံလေပ် ပြံင်လှာဲ နကဵု အခိင် ကေုာံ ဒၞာဲ ရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် ==
ယၟုမ္ဂး &quot;ကဳလဝ်ဂရာမ်&quot; (Kilogram) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် ပြင်သေတ် ''kilogramme'' (ကဳလဝ်ဂရာမ်) မဒှ် မအရေဝ် မပံင်နှဴလဝ် မအရေဝ် ဂရိတ် ''khilioi'' (χίλιοι) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;လ္ၚီ&quot; (Thousand) ကေုာံ မအရေဝ် လေတ္တေန်/ဂရိတ် တြေံ ''gramma'' (γράμμα) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;လျိုင် သၟတ်&quot; (A small weight) ရ။ ဝေါဟာရဏအ် စက္တဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၉၅ ပ္ဍဲ အခိင် ပရေင် တဝ်စၞေဟ် ပြင်သေတ် (French Revolution) မသ္ပသဇိုင် သၞောတ် မေတြေတ် (Metric system) ရ။

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၉၃ ဂှ်၊ ပရေင် စၟတ်သမ္တီ လျိုင် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ဂှ် ညးတအ် ခုတ်လဝ် ယၟု &quot;Grave&quot; (ဂရာဗ်) မဒှ် လျိုင် ဍာ် သ္အးဇ္ၚး မွဲ လဳတာ (Liter) ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ မာတ်သတာဲ (Freezing point) ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၉၅ ဂှ် ညးတအ် ပြံင်လှာဲ ယၟု ဍေဟ် ညံင်ဂွံ ဒှ် &quot;Kilogramme&quot; သွက်ဂွံ တုပ် ကု လၟေင် ဝေါဟာရ ဂရာမ် ရ။ ပရေင် ပြံင်လှာဲ ဏအ်ဂှ် သ္ပကဵု ညံင် သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် ဂၠးတိ ဂွံ ညဳသၟဟ် တုဲ ဍုင်တၞဟ်တအ် လေဝ် စကာ ကၠုင် ဗွဲမလှဲလး ရ。&lt;ref name=&quot;BIPM2006&quot;&gt;BIPM (2006). ''The International System of Units (SI)''. 8th edition. Bureau International des Poids et Mesures. pp. 112–115.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ တြေံ (IPK) ==
နူ သၞာံ ၁၈၈၉ စဵုကဵု သၞာံ ၂၀၁၉ ဂှ်၊ ၁ ကဳလဝ်ဂရာမ် ဂှ် ညးတအ် ၜတ်ကၞာတ် ဒုင်သဇိုင် ကု လျိုင် ကလောံလောဟ ဇၞော် မွဲ မကော်ဂး &quot;International Prototype of the Kilogram&quot; (IPK) ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;Le Grand K&quot; ရ။ ကလောံ ဏအ်ဂှ် ကၠောန်လဝ် နကဵု လောဟ ပလာတ်တဳနမ် ၉၀% ကေုာံ အဳရဳဒဳယာမ် ၁၀% တုဲ၊ ဂိုင်စွံလဝ် ပ္ဍဲ ဖန်စွံ ဟွံမဲကျာ (Vacuum bell jars) ပိ ထပ် ပ္ဍဲ ရုင် ၜတ်ကၞာတ် အလုံဂၠးတိ (BIPM) ပ္ဍဲ ဍုင် သေဗရာ (Sèvres)၊ ပြင်သေတ် ရ။

ၜိုန်ရ ညးတအ် ဂိုင်စွံလဝ် နကဵု နဲကဲ မစဵုဒၞာ ခိုဟ်အိုတ် ကီုလေဝ်၊ ကြဴနူ ၁၀၀ သၞာံ ပြင် တုဲ၊ သၟာသိပ္ပံ တအ် ဂွံဆဵုကေတ် ဒဒှ်ရ လျိုင် ကလောံ IPK ဏအ်ဂှ် လျအ်စှ်ေ အာ ၜိုတ် ၅၀ မိုက်ခရဝ်ဂရာမ် (Micrograms) ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ကလောံ ပတောအ်ၜတ် တၞဟ်တအ် မ္ဂး ရ။ ပရေင် လျအ်စှ်ေ ဟွံသေင်မ္ဂး ပြံင်လှာဲ လျိုင် ကလောံ သဇိုင် ဏအ်ဂှ် ဒှ် ပြသၞာ ဇၞော် မွဲ သွက် ပရေင် ၜတ်ကၞာတ် သိပ္ပံ မနွံပၟိက် ပရေင် ချိုတ်ပၠိုတ် သၠုင်လောန် ရ。&lt;ref name=&quot;Quinn1991&quot;&gt;Quinn, T. J. (1991). &quot;The kilogram: the present state of our knowledge&quot;. ''IEEE Transactions on Instrumentation and Measurement''. 40 (2): 81–85.&lt;/ref&gt;

== ၃။ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ တၟိ (၂၀၁၉) ==
ဟိုတ်နူ ပြသၞာ မက္တဵုဒှ် နူ ကလောံ IPK ဂှ်ရ၊ ပ္ဍဲ ဂိတု နဝ်ဝေန်ဗါ ၂၀၁၈ ဂှ်၊ ဂကောံ CGPM ဖျေံသ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ပရေင် စၟတ်သမ္တီ ကဳလဝ်ဂရာမ် တၟိ တုဲ ဍေဟ် စက္တဵုဒှ် ဒြဟတ် ပ္ဍဲ တွပ် ၂၀ မေ ၂၀၁၉ ရ။ 

ပရေင် စၟတ်သမ္တီ တၟိ ဏအ်ဂှ် ဟွံဒုင်သဇိုင် လတူ ဒြပ် သဘာဝ ရုပ် (Physical artifact) မွဲမွဲ ရ။ ဍေဟ် ဒုင်သဇိုင် လတူ ၚုဟ်မး ကိန်းသေ သဘာဝ တွဵု မတွဟ်ဂး &quot;ကိန်းသေ ပလာန်&quot; (Planck constant, ''h'') ရ။ အတိုင် သၞောတ် SI မ္ဂး၊ ၚုဟ်မး ''h'' ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ချိုတ်ပၠိုတ် ၆.၆၂၆ ၀၇၀ ၁၅ × ၁၀⁻³⁴ ယူနေတ် J⋅s (Joule-second) ရ။ ဟိုတ်နူ Joule ဂှ် တုပ် ကု kg⋅m²⋅s⁻² ဂှ်ရ၊ ညးတအ် ဂွံ ပံက်အဓိပ္ပါယ် လျိုင် ၁ ကဳလဝ်ဂရာမ် နကဵု လၟေင် တော် ၚုဟ်မး ''h'', လျး ပြဟ် (Speed of light, ''c''), ကေုာံ ယူနေတ် အခိင် သက္က (Second) ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;Newell2014&quot;&gt;Newell, D. B. (2014). &quot;A more fundamental International System of Units&quot;. ''Physics Today''. 67 (7): 35–41.&lt;/ref&gt;

== ၄။ နဲကဲ ၜတ်ကၞာတ် (Kibble Balance ကေုာံ Avogadro) ==
သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ကဳလဝ်ဂရာမ် အတိုင် ပရေင် စၟတ်သမ္တီ တၟိ ဏအ်ဂှ် ညးတအ် စကာ နဲကဲ သၠုင် ၜါ သာ်:
* '''Kibble balance (Watt balance)''': ဒှ် စက် ချိန်ခွင် မၞုံကဵု ဒြဟတ် သံလိုက်လလဳ ရ။ ဍေဟ်ဝွံ တော် ပတောအ်ၜတ် ဒြဟတ် လျိုင် (Mechanical power) ကု ဒြဟတ် လလဳ (Electrical power) ရ။ ဟိုတ်နူ ဒြဟတ် လလဳ ဂှ် တော်ကေတ် နကဵု ကိန်းသေ ပလာန် ဂွံ ဂှ်ရ၊ သၟာသိပ္ပံ တအ် ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် လျိုင် ကလောံ မွဲ ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် သၠုင်လောန် စဵုကဵု ၈ ဒသမ ဒၞာဲ ရ။
* '''Avogadro project (Silicon sphere)''': ဒှ် လၟေင် ပရေင် တော် လၟိဟ် အက်တောမ် ပ္ဍဲ ကလောံ သဳလဳကောန် မၞုံကဵု ဗီုပြင် ခဍမ် ဍိုက်ပေင် ရ။ နကဵု လၟေင် တော် လၟိဟ် အက်တောမ် သဳလဳကောန်-၂၈ ဏအ်ဂှ် ညးတအ် ကလိဂွံ ၚုဟ်မး လျိုင် ၁ ကဳလဝ်ဂရာမ် မချိုတ်ပၠိုတ် ရ。

== ၅။ အဆက်အစပ် ကု ယူနေတ် တၞဟ်ဂမၠိုင် ==
ကဳလဝ်ဂရာမ် ဂှ် ဒှ် ယူနေတ် သဇိုင် (Base unit) မွဲ တုဲ၊ ဍေဟ် ကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ ပံက်အဓိပ္ပါယ် ယူနေတ် တၞဟ်တအ် (Derived units) ပ္ဍဲ သၞောတ် SI ရ:
* '''နယူတောန် (Newton, N)''': ဒှ် ယူနေတ် ဒြဟတ် (Force)။ ၁ နယူတောန် ဂှ် ဒှ် ဒြဟတ် မနွံပၟိက် သွက်ဂွံ ပတိုန် လဟဵု (Acceleration) ၁ m/s² သွက် ဒြပ် ၁ ကဳလဝ်ဂရာမ် ရ (1 N = 1 kg⋅m/s²)။
* '''ဂျူလ် (Joule, J)''': ဒှ် ယူနေတ် ဒြဟတ်အစောမ် (Energy)။ ၁ ဂျူလ် ဂှ် ဒှ် ကမၠောန် မကၠောန်လဝ် နကဵု ဒြဟတ် ၁ နယူတောန် ပ္ဍဲ ဇမ္ၚောဲ ၁ မဳတာ (1 J = 1 kg⋅m²/s²)။
* '''ဝါတ် (Watt, W)''': ဒှ် ယူနေတ် ဒြဟတ်အစောမ် (Power) (1 W = 1 kg⋅m²/s³)။
* '''ပါသကာလ် (Pascal, Pa)''': ဒှ် ယူနေတ် ဒြဟတ် ဓရိုတ် (Pressure) (1 Pa = 1 kg/(m⋅s²))။&lt;ref name=&quot;BIPM2019&quot;&gt;BIPM (2019). ''Mise en pratique for the definition of the kilogram in the SI''. Sèvres: Bureau International des Poids et Mesures.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ယူနေတ် လျိုင် ပတောအ်ၜတ် ==
ပ္ဍဲ သၞောတ် SI မ္ဂး ဝေါဟာရ &quot;ကဳလဝ်&quot; ဂှ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် ၁၀၀၀ (10³) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ယူနေတ် လျိုင် ပတောအ်ၜတ် တအ်ဂှ် တန်တဴဒၟံင် ကု ယူနေတ် သဇိုင် &quot;ဂရာမ်&quot; (Gram, g) ရ:
* '''တာန် (Tonne, t)''' (ဟွံသေင်မ္ဂး Megagram, Mg) = ၁,၀၀၀ ကဳလဝ်ဂရာမ် (10³ kg)
* '''ကဳလဝ်ဂရာမ် (Kilogram, kg)''' = ၁,၀၀၀ ဂရာမ် (Base unit)
* '''ဂရာမ် (Gram, g)''' = ၀.၀၀၁ ကဳလဝ်ဂရာမ် (10⁻³ kg)
* '''မဳလဳဂရာမ် (Milligram, mg)''' = ၀.၀၀၁ ဂရာမ် (10⁻⁶ kg)
* '''မိုက်ခရဝ်ဂရာမ် (Microgram, μg)''' = ၀.၀၀၁ မဳလဳဂရာမ် (10⁻⁹ kg)
လွပ် &quot;တာန်&quot; ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် စကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ရုင်စက် ကေုာံ ပရေင် ဗၞိက် သွက် ကပေါတ် မၞုံကဵု လျိုင် ဇြိုင်ဇြိုင် ရ။

== ၇။ လျိုင် (Mass) ကေုာံ ဒြဟတ်ဓရိုတ် (Weight) ==
ပ္ဍဲ ပရေင် သိပ္ပံ၊ ဝေါဟာရ ဇမၞော်ဒြပ်/လျိုင် (Mass) ကေုာံ ဒြဟတ်ဓရိုတ် (Weight) ၜါ ဏအ်ဂှ် တၞဟ်ခြာ ရေင်သကအ် ရ။ 
* '''လျိုင်/ဇမၞော်ဒြပ် (Mass)''': ဂှ် ၜတ်ကၞာတ် နကဵု ယူနေတ် &quot;ကဳလဝ်ဂရာမ်&quot; တုဲ ဍေဟ် ဒှ် လၟိဟ် ဓာတ် ဒြပ် မနွံ ပ္ဍဲ ကပေါတ် မွဲရ။ ၚုဟ်မး Mass ဂှ် ညိင်ဝတ် (Constant) လၟိုန် တုဲ ဟွံပြံင်လှာဲ အတိုင် ဒၞာဲ (ဥပမာ- လတူ တိ ကဵု လတူ ဂိတု Mass တုပ်တုပ် ရ)။
* '''ဒြဟတ်ဓရိုတ် (Weight)''': ဂှ် ၜတ်ကၞာတ် နကဵု ယူနေတ် &quot;နယူတောန်&quot; (Newton) ရ။ ဍေဟ် ဒှ် လၟိဟ် ဒြဟတ် ဂြဲဓရောတ် (Gravitational force) မဓရိုတ် ဇမၞော်ဒြပ် ဂှ်ရ။ ၚုဟ်မး Weight ဂှ် ပြံင်လှာဲ အတိုင် ဒြဟတ် ဂြဲဓရောတ် ရ (ဥပမာ- လတူ ဂိတု ဂှ် Weight အောန်နူ လတူ တိ ၆ ဆ ရ)။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ပ္ဍဲ လွပ် ဇၟာပ်တ္ၚဲ မၞိဟ်တအ် စကာ ဝေါဟာရ &quot;လျိုင်&quot; (Weight) သွက် ကဳလဝ်ဂရာမ် ရ。&lt;ref name=&quot;Taylor2001&quot;&gt;Taylor, B. N. (2001). ''The International System of Units (SI)''. NIST Special Publication 330.&lt;/ref&gt;

== ၈။ လွပ် ပ္ဍဲ ပရေင်သိပ္ပံ ကေုာံ ကမၠောန် ==
ကဳလဝ်ဂရာမ် ဂှ် ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ကမၠောန် ၜတ်ကၞာတ် အလုံဂၠးတိ (Metrology) ကေုာံ ပရေင် ဗၞိက်:
* '''ပရေင် ဗၞိက် ကေုာံ သွံရာန်''': ကပေါတ် သီုဖအိုတ် မပ္တံကဵု စၞစ၊ သြောအ်၊ လောဟ ကေုာံ ကပေါတ် ရုင်စက် တအ်ဂှ် ညးတအ် သွံရာန် ဒုင်သဇိုင် ကု လျိုင် ကဳလဝ်ဂရာမ် ကေုာံ တာန် ရ။
* '''ပရေင် ရုင်ဂဥုဲ (Medicine)''': ကဵု ဂဥုဲ ကု ညးယဲ တအ်ဂှ် ဒုင်သဇိုင် လတူ လျိုင် ခန္ဓကာယ ညးယဲ မၜတ်ကၞာတ် နကဵု ကဳလဝ်ဂရာမ် တုဲ၊ လၟိဟ် ဂဥုဲ ဂှ် ၜတ်ကၞာတ် နကဵု မဳလဳဂရာမ် (mg) ရ။
* '''ပရေင် ဓါတုဗေဒ ကေုာံ ရူပဗေဒ''': သွက်ဂွံ တော် လၟိဟ် ဓာတ် မလုပ် ပ္ဍဲ လၟေင် ဓာတု (Chemical reactions)၊ သၟာသိပ္ပံ တအ် ဒးစကာ လျိုင် ကဳလဝ်ဂရာမ် (ဟွံသေင်မ္ဂး ဂရာမ်) သွက်ဂွံ တော် လၟိဟ် မဝ်လ် (Mole) ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ရ။

== ၉။ ပြသၞာ ယူနေတ် ဓမ္မတာ ကေုာံ သဇိုင် ==
ကဳလဝ်ဂရာမ် ဂှ် ဒှ် ယူနေတ် သဇိုင် မွဲ ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် နွံကဵု တင်တၟေင် မွဲ မဟွံတုပ် ကု ယူနေတ် သဇိုင် တၞဟ်တအ် (ဗီုကဵု မဳတာ၊ သက္က) ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ယူနေတ် ဆ မွဲသာ်ဓဝ် မၞုံကဵု ဝေါဟာရ ထပ်ဂတ (Prefix) &quot;ကဳလဝ်-&quot; (Kilo-) ပါလုပ်ဒၟံင် ပ္ဍဲ ယၟု ဍေဟ် ရ။

အတိုင် သၞောတ် SI မ္ဂး ယူနေတ် သဇိုင် ဍာံဍာံ ဂှ် ဒှ် &quot;ဂရာမ်&quot; (Gram) ရ၊ ဆဂး ဟိုတ်နူ ဂရာမ် ဂှ် သၟတ်လောန် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ဇၟာပ်တ္ၚဲ ဂှ်ရ ညးတအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ကဳလဝ်ဂရာမ် နဒဒှ် ယူနေတ် သဇိုင် အဓိက ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ယဝ်ရ မိက်ဂွံ စကာ ဝေါဟာရ ထပ်ဂတ တၞဟ်တအ် (ဗီုကဵု မဳလဳ-၊ မိုက်ခရဝ်-) မ္ဂး ညးတအ် ဒးထပ်စုတ် ပ္ဍဲ &quot;ဂရာမ်&quot; ရ၊ ဟွံသေင် ကု &quot;ကဳလဝ်ဂရာမ်&quot; (ဥပမာ- မဳလဳဂရာမ် (mg) ရ၊ ဟွံသေင် မဳလဳကဳလဝ်ဂရာမ် (mkg))။

== ၁၀။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု ယူနေတ် အင်္ဂလိက် ==
ၜိုန်ရ ဂၠးတိ ဗွဲမဂၠိုင် စကာ သၞောတ် မေတြေတ် ကီုလေဝ်၊ ဍုင် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (USA) ကေုာံ ဍုင် ညိည တအ် သှ်ေစကာဒၟံင် သၞောတ် ယူနေတ် အင်္ဂလိက် (Imperial / US Customary units) ဏီရ။ အဆက်အစပ် အကြာ ကဳလဝ်ဂရာမ် ကေုာံ ယူနေတ် တၞဟ်တအ် ဂှ်:
* '''၁ ကဳလဝ်ဂရာမ် (kg)''' = ၜိုတ် ၂.၂၀၄၆၂ ပေါင် (Pounds, lb)
* '''၁ ကဳလဝ်ဂရာမ် (kg)''' = ၜိုတ် ၃၅.၂၇၄ အံင် (Ounces, oz)
* '''၁ ပေါင် (lb)''' = ၀.၄၅၃၅၉၂၃၇ ကဳလဝ်ဂရာမ် (kg) (အတိုင် ပရေင် စၟတ်သမ္တီ သၞာံ ၁၉၅၉)
* '''၁ သလာတ် (Slug)''' = ၜိုတ် ၁၄.၅၉၃၉ ကဳလဝ်ဂရာမ် (kg) (Slug ဝွံ ဒှ် ယူနေတ် ဇမၞော်ဒြပ် အဓိက ပ္ဍဲ သၞောတ် အင်္ဂလိက် ရ)။

ပရေင် ပြံင်လှာဲ လျိုင် အကြာ သၞောတ် ၜါ ဏအ်ဂှ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ပရေင် ဗၞိက် အလုံဂၠးတိ၊ ပရေင် ကွတ်စက်၊ ကေုာံ ပရေင် က္ၜင်ကျာ ရ။ ယဝ်ရ တော် ဗၠေတ်အာ မ္ဂး လေပ် က္တဵုဒှ် အန္တရာယ် ဇၞော် မာန်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

[[ကဏ္ဍ:ကဳလဝ်ဂရာမ်]]
[[ကဏ္ဍ:ယူနေတ် လျိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:သၞောတ် SI]]</text>
      <sha1>3cdpp9h38tgc3a4ll44f7v0wddl5nnl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သာ အာက်ဇြက် နျူတောန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12771</id>
    <revision>
      <id>59134</id>
      <timestamp>2026-10-25T10:23:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox scientist | name = အာက်ဇြက် နျူတောန် (Isaac Newton) | image = Portrait of Sir Isaac Newton, 1689.jpg | image_size = 250px | alt = ဗီုရုပ် အာက်ဇြက် နျူတောန် | caption = သာ အာက်ဇြက် နျူတောန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၈၉ (ပါန်ခဳ - Godfrey Kneller) | birth_date = ၄ ဇာန...&quot;</comment>
      <origin>59134</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23129" sha1="h59ohw03xim534mrfi3s3ly9kpj8p71" xml:space="preserve">{{Infobox scientist
| name = အာက်ဇြက် နျူတောန် (Isaac Newton)
| image = Portrait of Sir Isaac Newton, 1689.jpg
| image_size = 250px
| alt = ဗီုရုပ် အာက်ဇြက် နျူတောန်
| caption = သာ အာက်ဇြက် နျူတောန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၈၉ (ပါန်ခဳ - Godfrey Kneller)
| birth_date = ၄ ဇာန္နဝါရဳ ၁၆၄၃ (O.S. 25 December 1642)
| birth_place = Woolsthorpe-by-Colsterworth, [[အင်္ဂလာန်]] (England)
| death_date = ၃၁ မာတ် ၁၇၂၇ (အာယုက် ၈၄) (O.S. 20 March 1727)
| death_place = ဍုင်လာန်ဒါန်, ဂရိတ်ဗြိတိန် (Great Britain)
| nationality = အင်္ဂလိက် (English)
| fields = [[ရူပဗေဒ]], [[သင်္ချာ]], [[နက္ခတ္တဗေဒ]], ဓါတုဗေဒ တြေံ (Alchemy)
| known_for = သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရာင် (Newton's laws of motion)&lt;br&gt;သၞောဝ် ဒြဟတ်ဓရောတ် အလုံဂၠးတိ (Universal gravitation)&lt;br&gt;ကာလ်ကူးလပ် (Calculus)&lt;br&gt;လိက်အုပ် ''Principia''&lt;br&gt;ဒ္ၚောဝ်တေလဳသကုပ် ပၠန်လျး (Reflecting telescope)
| influences = [[Johannes Kepler]], [[Galileo Galilei]], [[René Descartes]]
}}

'''သာ အာက်ဇြက် နျူတောန်''' ({{lang-en|Sir Isaac Newton}}; ၄ ဇာန္နဝါရဳ ၁၆၄၃ – ၃၁ မာတ် ၁၇၂၇) ဝွံ ဒှ် သၟာသင်္ချာ၊ သၟာရူပဗေဒ၊ သၟာနက္ခတ္တဗေဒ၊ သၟာဓါတုဗေဒ တြေံ ကေုာံ အစာချူလိက် ဂကူအင်္ဂလိက် မွဲ မပြာကတ်လောန် ပ္ဍဲ ဝင် သိပ္ပံ ရ။ ညးဝွံ ဂွံဒုင်စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ပူဂိုလ် မၞုံကဵု အစောမ်သတ္တိ ဇၞော်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဝင် ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ ဒှ် မၞိဟ် မဖျေံ သဇိုင် သွက် တဝ်စၞေဟ် သိပ္ပံ (Scientific Revolution) ပ္ဍဲ ခေတ် ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ ရ။ 

လိက်အုပ် ညး မၞုံယၟု ''Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica'' (သဇိုင် သင်္ချာ သွက် ဒဿန သဘာဝ) မပတိတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၈၇ ဂှ် ဒှ် လိက်အုပ် သိပ္ပံ မကိစ္စဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် သိပ္ပံ ရ။ ပ္ဍဲ လိက်အုပ်ဏအ် ညး ဖျေံလဝ် သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရာင် (Laws of motion) ကေုာံ သၞောဝ် ဒြဟတ်ဓရောတ် အလုံဂၠးတိ (Universal gravitation) မဒှ် သဇိုင် သွက် ရူပဗေဒ ခေတ်တြေံ (Classical mechanics) မစကာလဝ် ပွိုင် ပိ ဗွဝ်ကၠံ ပြင် ရ။ ပါဲနူဂှ် ညး သီု ခၞံဗဒှ် သင်္ချာ ကာလ်ကူးလပ် (Calculus) မွဲစွံ ကု Gottfried Wilhelm Leibniz ကေုာံ သ္ပလဝ် ပရေင်စမ်ၜတ် မဆေင်ကဵု လျး (Optics) ဗွဲမလှဲလး ရ။

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ဝင်ပထမအဝဲ ==
အာက်ဇြက် နျူတောန် ဂှ် က္တဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ခရေတ်သမာတ် (25 December 1642 အတိုင် ကြက္ကဒိန် တြေံ) ပ္ဍဲ ကွာန် Woolsthorpe-by-Colsterworth ဒေသ Lincolnshire ဍုင်အင်္ဂလာန် ရ။ ညးဝွံ ဒှ် ကောန်ၚာ် မက္တဵုဒှ် ကိုပ်ကၠာ အခိင် (Premature) တုဲ ဍောတ်သောဲ လောန် ရ။ မအံက် ညး မၞုံယၟု အာက်ဇြက် နျူတောန် (တုပ်) ဂှ် ဒှ် သၟာဗ္ၚ မွဲ တုဲ စုတိအာ ကိုပ်ကၠာ ညး ဟွံဂွံ က္တဵုဒှ်မၞိဟ် ပိ ဂိတု ရ။

အခိင် ညး ကလိဂွံ အာယုက် ၃ သၞာံ၊ မိအံက် ညး (Hannah Ayscough) ထပ်တဲ ကု လကျာ် ခရေတ်ယာန် မၞုံယၟု Barnabas Smith တုဲ ပြံင်အာ မံင် မွဲစွံ၊ ဆဂး ညး ဟွံကေတ်ဏာ နျူတောန် တုဲ ပအပ်လဝ် ကု မိနော် ရ။ နျူတောန် ဟွံဒးစိုတ် မအံက်ဒုတိယ ညး လးလး ရ။ ပရေင် ဏအ် သ္ပကဵု ညံင် စိုတ်ဓါတ် ညး ဂွံ ဍိုန်လျ ကေုာံ ဒှ် မၞိဟ် မမံင် ကေတ်တ် ပ္ဍဲ ဘဝ ပထမအဝဲ ရ。&lt;ref name=&quot;Westfall1980&quot;&gt;Westfall, Richard S. (1980). ''Never at Rest: A Biography of Isaac Newton''. Cambridge University Press. pp. 45–50.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ပရေင်ပညာ ကေုာံ တက္ကသိုလ် ==
နူ အာယုက် ၁၂ စဵုကဵု ၁၇ သၞာံ၊ နျူတောန် တိုန်ဘာ ဨကရာဇ် (The King's School) ပ္ဍဲ ဍုင် Grantham ရ。 ပ္ဍဲ အခိင်ဂှ် ညး ဒးဒုင် ကော် ဖျေံ နူ ဘာ ဟိုတ်နူ မိအံက် ညး မိက်ဂွံ ကဵု ညး ကၠောန် ကမၠောန် ဗ္ၚ ကီုလေဝ်၊ ညး ဟွံစိုတ်ထတ် လပါ် ဗ္ၚ လးလး ရ။ နကဵု ပရေင် ထံက်ပင် နူ အစာဘာ Henry Stokes၊ ညး ဂွံ အခေါင် ကလေင် တိုန်ဘာ တုဲ ကလိဂွံ ဇမၞး ပ္ဍဲ ပရေင်ပညာ ရ။

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၆၁၊ ညး တိုန် တက္ကသိုလ် Cambridge ပ္ဍဲ ကဝ်လိက် သြဳနဳတဳ (Trinity College) ရ။ ပ္ဍဲ အခိင်ဂှ် တက္ကသိုလ် ဗတောန်လဝ် လညာတ် ဒဿန အရေတ်သတဝ်တယ် (Aristotle) ဆဂး နျူတောန် လ္ၚတ်ကေတ် လညာတ် သၟာဒဿန ခေတ်တၟိ ဗီုကဵု ရနဳ ဒေကာတ် (René Descartes)၊ ဂါလဳလဳယဝ် (Galileo) ကေုာံ ကေပ်ပလာ (Kepler) ကေတ်တ် ရ။ 
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၆၅၊ ဟိုတ်နူ ယဲ ကပ် ဇၞော် (Great Plague) က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဍုင်လာန်ဒါန် တုဲ၊ တက္ကသိုလ် ကၟာတ်ထောအ် ရ။ ညး ကလေင် စဴအာ သ္ၚိ ညး ပ္ဍဲ Woolsthorpe ပွိုင် ၜါ သၞာံ (၁၆၆၅-၁၆၆၇) ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဏအ် ညး ကလိဂွံ လညာတ် သမ္တီ မဆေင်ကဵု ကာလ်ကူးလပ်၊ လျး ကေုာံ ဒြဟတ်ဓရောတ် မဒှ် တမ်ရိုဟ် သွက် လိက်အုပ် ညး ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရ (သၞာံ ဏအ်ဂှ် ညးကော်စ &quot;Annus mirabilis&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး သၞာံ မအံသဝ်)။&lt;ref name=&quot;Gleick2003&quot;&gt;Gleick, James (2003). ''Isaac Newton''. Pantheon Books. pp. 23–29.&lt;/ref&gt;

== ၃။ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု လပါ်သင်္ချာ (Calculus) ==
နျူတောန် ဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မခၞံဗဒှ် ကာလ်ကူးလပ် (Calculus) မဒှ် သၞောတ် သင်္ချာ မလ္ၚတ် ပရေင် ပြံင်လှာဲ (Mathematics of change) ร။ ညး ကော် ဍေဟ် &quot;Method of fluxions&quot; ရ။ နကဵု သၞောတ်ဏအ် ညး တော်ကေတ် အလယံင် (Area) ကေုာံ တင် က္ဍေက် (Tangents) ပ္ဍဲ လ္ၚောဝ် (Curves) ဗွဲမဒးရး ရ။

ပရေင် ဂၠာဲဆဵု ဏအ်ဂှ် က္တဵုဗဒှ် တဝ်စၞေဟ် ဇၞော်မွဲ ကု သၟာသင်္ချာ ဂျာမာန် Gottfried Leibniz ရ။ လိုက်ဗနေတ် လေဝ် ခၞံဗဒှ် ကာလ်ကူးလပ် ကေတ်တ် တုဲ ပတိတ် လိက် ကိုပ်ကၠာ နျူတောန် (၁၆၈၄) ရ။ ၜိုန်ရ နျူတောန် ခၞံလဝ် ကိုပ်ကၠာ (၁၆၆၆) ကီုလေဝ် ညး ဟွံပတိတ် လိက် ပြဟ်ပြဟ် ရ။ ပြသၞာ &quot;ညးဂှ် ခၞံဗဒှ် ကာလ်ကူးလပ် တရာဝ်&quot; ဂှ် လံက်လ ကြာ ဍုင်အင်္ဂလာန် ကေုာံ သၟာသိပ္ပံ ယူရဝ်ပ ပွိုင် မလအ် ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ညးတအ် ဒုင်တဲ ဒဒှ်ရ သီုၜါ တၠ ဂှ် ခၞံဗဒှ် ကေတ်တ် သီု ဟွံမဲ ကု ပရေင် ကၠတ် ကပ်ပဳ ရေင်သကအ် ရ။

== ၄။ လပါ် ရူပဗေဒ ကေုာံ လျး (Optics) ==
ပ္ဍဲ အကြာ သၞာံ ၁၆၇၀ ကဵု ၁၆၇၂၊ နျူတောန် တွဟ် လိက် မဆေင်ကဵု လျး (Optics) ရ။ ညး စမ်ၜတ် လျးတ္ၚဲ ကု ဒ္ၚောဝ်ပရဳဇြေမ် (Prism) တုဲ ညး ဂွံဆဵုကေတ် ဒဒှ်ရ လျး အသာ်ဗု ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု လျး အရံင် ဇၟာပ်ဇၟာပ် သာ် (Spectrum) ညံင်ရဴ တ္ၚဲတိ (Rainbow) ရ။

ညး သီု ဂွံဆဵုကေတ် ဒဒှ်ရ ဒ္ၚောဝ်မှောဝ် (Lens) ဓမ္မတာ တအ်ဂှ် လေပ် က္တဵုဗဒှ် Chromatic aberration (လျး အရံင် ပြးဇး) ရ။ သွက်ဂွံ ပလီု ပြသၞာ ဏအ် ညး ကၠောန်ဗဒှ် တေလဳသကုပ် ပၠန်လျး (Reflecting telescope) ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၆၈ မစကာ ဒ္ၚောဝ် (Mirror) စၞး ဒ္ၚောဝ်မှောဝ် ရ (တေလဳသကုပ် ဏအ် လၟုဟ် ကော်စ Newtonian telescope)။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၀၄ ညး ပတိတ် လိက်အုပ် ''Opticks'' မဗၟံက်ထ္ၜး လညာတ် ညး မဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ လျး ဂှ် လဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ကရေက် သောဲသောဲ (Corpuscular theory of light) ร။&lt;ref name=&quot;Newton1704&quot;&gt;Newton, Isaac (1704). ''Opticks: Or, A Treatise of the Reflexions, Refractions, Inflexions and Colours of Light''. London: Royal Society.&lt;/ref&gt;

== ၅။ သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရာင် ကေုာံ ဒြဟတ်ဓရောတ် ==
ပရေင် အံင်ဇၞး ဇၞော်အိုတ် ညး ဂှ် ဒှ် လိက်အုပ် ''Principia'' မပတိတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၈၇ ရ။ လိက်အုပ်ဏအ် ညး ချူလဝ် ဗီု လေတ္တေန် တုဲ ဗၟံက်ထ္ၜး သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရာင် ပိ သာ်:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရာင် နျူတောန် (Newton's Laws of Motion)
|-
! သၞောဝ်
! အဓိပ္ပါယ်
|-
| ပထမ
| ဒြပ်ဝတ္ထု မွဲ ယဝ်ရ ဟွံမဲ ကု ဒြဟတ် မ္ၚး (External force) မ္ဂး ဍေဟ် သှ်ေဒၟံင် အတိုင်တြေံ (ညိင်ဝတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ချဳဒရာင် နကဵု အသိင် တုပ်) လၟိုန်။ (Law of Inertia)
|-
| ဒုတိယ
| ဒြဟတ် (Force) ဂှ် တော်ကေတ် နူ လျိုင် ဒြပ် (Mass) ပံင်နှဴ ကု ပရေင် ဇၞော်မောဝ် အသိင် (Acceleration)။ (F = ma)
|-
| တတိယ
| ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဒြဟတ် ဓရိုဟ် (Action) ဂှ် နွံကဵု ဒြဟတ် တုံကလေင် (Reaction) မတုပ်သၟဟ် ကေုာံ ပြံင်လှာဲ လပါ် ဍာံဍာံ။
|}

ပါဲနူဂှ် ညး သီု ဗၟံက်ထ္ၜး သၞောဝ် ဒြဟတ်ဓရောတ် (Law of Universal Gravitation) မဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဒြပ်ဝတ္ထု ပ္ဍဲ လောက ဂှ် ဒဇက် ကေတ် ရေင်သကအ် နကဵု ဒြဟတ်ဓရောတ် မာန်ရ။ ဒြဟတ် ဏအ် တန်တဴ ကု လျိုင် ဒြပ်ဝတ္ထု တအ် ကေုာံ ဇမ္ၚောဲ အကြာ ဍေဟ်တအ် ရ။ ဝင် မဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ ညး ဂွံ လညာတ် ဏအ် ဟိုတ်နူ သတ် ပဝ် (Apple) ဒတုံစှ်ေ လတူ က္ဍိုပ် ညး ဂှ် ဒှ် ဒဏ္ဍာရဳ မွဲ (ဆဂး ညး တော်ညာတ် အခိင် ညး ဆဵု သတ်ပဝ် ဒတုံ ဇေတ်ဇေတ် ရ)။

== ၆။ ပရေင် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ရုင်သြန် (Royal Mint) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၉၆၊ နျူတောန် ဂွံဒုင် ခပတိုန် နဒဒှ် လဒေါဝ်ဗဟဵု ရုင်သြန် (Warden of the Mint) ကေုာံ ကြဴနူဂှ် ဒှ် အစာ ရုင်သြန် (Master of the Mint) ပ္ဍဲ ဍုင်လာန်ဒါန် ရ။
ပ္ဍဲ အခိင်ဂှ်၊ ဍုင်အင်္ဂလာန် ဆဵု ပြသၞာ သြန် ဂေါင် အတု (Counterfeiting) ဗွဲမဇၞော် ရ။ နျူတောန် စွံ အာရီု ပ္ဍဲ ကမၠောန် ဏအ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် တုဲ ညး လ္ၚတ် ဂၠာဲ ရပ် သၟာကမၠောန် သြန်အတု တအ် ဗီုကဵု ညးစုံထံက် (Detective) ရ။ ညး တွိုဟ် ရပ်ဂွံ William Chaloner (ဝဳလဳယာမ် ឆာလဝ်နာ) မဒှ် မၞိဟ် ကၠောန် သြန်အတု ဇၞော်အိုတ် တုဲ Chaloner ဒးဒုင် ကဵု အမိင် ဂစိုတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၉၉ ရ。&lt;ref name=&quot;Levenson2009&quot;&gt;Levenson, Thomas (2009). ''Newton and the Counterfeiter: The Unknown Detective Career of the World's Greatest Scientist''. Houghton Mifflin Harcourt. pp. 102–110.&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပရေင် ဘာသာ ကေုာံ လိက်ပတ် (Alchemy) ==
ၜိုန်ရ နျူတောန် ဒှ် သၟာသိပ္ပံ ကီုလေဝ်၊ အခိင် ညး ဂၠိုင်အိုတ် ဂှ် ညး လ္ၚတ်လဝ် လိက် ကျာ် (Theology) ကေုာံ ဓါတုဗေဒ တြေံ (Alchemy) ရ။
* '''Alchemy''': ညး စမ်ၜတ် လ္ၚတ် သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ လောဟ ဓမ္မတာ ညံင်ဂွံ ဒှ် ထဝ် (Philosopher's stone) ကေုာံ ဂၠာဲ ဍာ်လမျီု (Elixir of life) ရ။ ညး ချူလဝ် လိက် ပ္ဍဲ လပါ် ဏအ် ဂၠိုင်နူ လိက် ရူပဗေဒ ဏီ ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ ဓါတုဗေဒ တြေံ ဂှ် ညးတအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ဒဒှ်ရ မပၞုက် (Secret) တုဲ ညး ဟွံပတိတ် လိက် လးလး ရ။
* '''ဘာသာ''': ညး ဒှ် မၞိဟ် မလျိုင်ပတှ်ေ ကျာ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ဆဂး လညာတ် ညး ဂှ် ဟွံတုပ် ကု သာသနာ ဓမ္မတာ ရ (Arianism)။ ညး ဟွံဒုင်တဲ လညာတ် ပိသန္ထာန် (Trinity) ရ။ ညး သီု တော်လဝ် အာယုက် လောက နူကဵု လိက် သမ္မာကျာ် တုဲ ညး ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ လောကဏအ် ဟွံလီုလာ် ကိုပ်ကၠာ သၞာံ ၂၀၆၀ ရ။

== ၈။ ပရေင် ဇဳဝ ကေုာံ ဘဝ လအိတ် ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၀၃၊ နျူတောန် ဂွံဒုင် ရုဲစှ် နဒဒှ် ဥက္ကဌ ဂကောံ Royal Society တုဲ ညး တန်တဴ ပ္ဍဲ ရာထူ ဏအ် စဵုကဵု ညး စုတိ ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၀၅ ဂှ်၊ ဂၞကျာ် Anne (အာန်) ကဵု လဝ် ဂုဏ်သိက္ခာ &quot;Sir&quot; (Knighthood) ကု ညး ပ္ဍဲ ကဝ်လိက် သြဳနဳတဳ ရ (ဒှ် သၟာသိပ္ပံ ပထမအိုတ် မဂွံဒုင် ကဵု ဂုဏ်သိက္ခာ ဏအ်)။

ပ္ဍဲ ဘဝ လအိတ်၊ နျူတောန် မံင် ပ္ဍဲ ဍုင်လာန်ဒါန် ကု ကောန်ဒေအ်ဝုတ် ညး (Catherine Barton) ရ။ နျူတောန် ဟွံသ္ပလဝ် ဒတန် သ္ၚိကၟိန် (Never married) ကေုာံ ဟွံမဲ ကု ကောန်ဇာတ် ရ။ ညး စုတိအာ ပ္ဍဲ အခိင် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၂၇ (အာယုက် ၈၄) တုဲ ညးတအ် တိုပ်စွံလဝ် ဇုတ် ညး ပ္ဍဲ ကျာ်ဇၞော် Westminster Abbey ဍုင်လာန်ဒါန် မဒှ် ဒၞာဲ ဨကရာဇ် ကေုာံ ပူဂိုလ် ပြာကတ် တအ် ร။

== ၉။ အာဲကၟာဲ ကေုာံ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ==
အာဲကၟာဲ သိပ္ပံ ညး ဂှ် ပလီု ပရေင် ပြံင်လှာဲ ဂၠးတိ ဗွဲမလောန် ရ:
* '''ရူပဗေဒ နျူတောန် (Newtonian mechanics)''': သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရာင် ညး ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ရူပဗေဒ စဵုကဵု အဲလ်ဗာတ် အာင်သတာင် (Albert Einstein) ဂၠာဲဆဵု တေသြရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ (Relativity) ပ္ဍဲ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ရ။
* '''သင်္ချာ''': ကာလ်ကူးလပ် ဂှ် ဒှ် သၞောတ် သင်္ချာ မနွံပၟိက် သွက် အေန်ဂျေန်နဳယျာ ကေုာံ သိပ္ပံ သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် ရ။
* ယၟု ညး &quot;Newton&quot; ဂှ် ညးတအ် စကာ နဒဒှ် ယူနေတ် (Unit) ၜတ် ဒြဟတ် (Force) ပ္ဍဲ သၞောတ် SI (N) ရ။ သၟာသိပ္ပံ ကေုာံ ပူဂိုလ် ဝင် ဗွဲမဂၠိုင် ပတောအ်ၜတ် ဒဒှ်ရ နျူတောန် ဂှ် ကိစ္စဇၞော်နူ အာင်သတာင် ဏီ ပ္ဍဲ ဝင် ကောန်မၞိဟ် ရ。&lt;ref name=&quot;Hawking1988&quot;&gt;Hawking, Stephen (1988). ''A Brief History of Time''. Bantam Books. pp. 181–183.&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု သၟာသိပ္ပံ တၞဟ်ဂမၠိုင် ==
နျူတောန် ဂှ် နွံကဵု ဉာဏ် ဇၞော် ကီုလေဝ်၊ ညး လေပ် က္တဵုဒှ် ပြသၞာ ကု သၟာသိပ္ပံ တၞဟ်တအ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ရ:
* '''ကု Robert Hooke (ရဝ်ဗာတ် ཧောက်)''': Hooke ဂှ် ဒှ် သၟာသိပ္ပံ မစမ်ၜတ် လပါ် လျး ကေုာံ ဒြဟတ်ဓရောတ် ကီုရ။ ညး စောဒနာ ဒဒှ်ရ နျူတောန် ကၠတ် လညာတ် ညး သွက် လိက်အုပ် ''Principia'' ရ။ နျူတောန် ထေဲ ဇၞော်ကဵု ဒြဟတ် တုဲ ညး ဇိုတ် ပလီု ဗီုရုပ် Hooke ပ္ဍဲ Royal Society ကြဴနူ Hooke စုတိ ရ။
* '''ကု Gottfried Leibniz (ဂေါတ်ဖရိတ် လိုက်ဗနေတ်)''': ဗီုမဟီုလဝ် လတူတေအ်၊ သီုၜါ က္တဵုဒှ် ပြသၞာ လပါ် ကာလ်ကူးလပ် ရ။ နျူတောန် စကာ အာဏာ ညး ပ္ဍဲ Royal Society သွက်ဂွံ ချူ လိက် ပလီု ဂုဏ်သိက္ခာ Leibniz ရ။
* '''ကု Christiaan Huygens (ခရေတ်သတဳယာန် ဃာဲဂေန်)''': Huygens ဂှ် ပတိုန် လညာတ် လျး ဒှ် လပှ် (Wave theory of light) မပြိုင်ပကာန် ကု လညာတ် ကရေက် (Corpuscular) နျူတောန် ရ (လၟုဟ် သိပ္ပံ ဒုင်တဲ သီုၜါ)။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

[[ကဏ္ဍ:သၟာသိပ္ပံဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:သၟာရူပဗေဒဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:သၟာသင်္ချာဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ပူဂိုလ် မက္တဵုဒှ် သၞာံ ၁၆၄၃]]
[[ကဏ္ဍ:ပူဂိုလ် မစုတိ သၞာံ ၁၇၂၇]]</text>
      <sha1>h59ohw03xim534mrfi3s3ly9kpj8p71</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59135</id>
      <parentid>59134</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T10:23:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[နျူတောန်]] ဇရေင် [[သာ အာက်ဇြက် နျူတောန်]]</comment>
      <origin>59134</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23129" sha1="h59ohw03xim534mrfi3s3ly9kpj8p71" xml:space="preserve">{{Infobox scientist
| name = အာက်ဇြက် နျူတောန် (Isaac Newton)
| image = Portrait of Sir Isaac Newton, 1689.jpg
| image_size = 250px
| alt = ဗီုရုပ် အာက်ဇြက် နျူတောန်
| caption = သာ အာက်ဇြက် နျူတောန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၈၉ (ပါန်ခဳ - Godfrey Kneller)
| birth_date = ၄ ဇာန္နဝါရဳ ၁၆၄၃ (O.S. 25 December 1642)
| birth_place = Woolsthorpe-by-Colsterworth, [[အင်္ဂလာန်]] (England)
| death_date = ၃၁ မာတ် ၁၇၂၇ (အာယုက် ၈၄) (O.S. 20 March 1727)
| death_place = ဍုင်လာန်ဒါန်, ဂရိတ်ဗြိတိန် (Great Britain)
| nationality = အင်္ဂလိက် (English)
| fields = [[ရူပဗေဒ]], [[သင်္ချာ]], [[နက္ခတ္တဗေဒ]], ဓါတုဗေဒ တြေံ (Alchemy)
| known_for = သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရာင် (Newton's laws of motion)&lt;br&gt;သၞောဝ် ဒြဟတ်ဓရောတ် အလုံဂၠးတိ (Universal gravitation)&lt;br&gt;ကာလ်ကူးလပ် (Calculus)&lt;br&gt;လိက်အုပ် ''Principia''&lt;br&gt;ဒ္ၚောဝ်တေလဳသကုပ် ပၠန်လျး (Reflecting telescope)
| influences = [[Johannes Kepler]], [[Galileo Galilei]], [[René Descartes]]
}}

'''သာ အာက်ဇြက် နျူတောန်''' ({{lang-en|Sir Isaac Newton}}; ၄ ဇာန္နဝါရဳ ၁၆၄၃ – ၃၁ မာတ် ၁၇၂၇) ဝွံ ဒှ် သၟာသင်္ချာ၊ သၟာရူပဗေဒ၊ သၟာနက္ခတ္တဗေဒ၊ သၟာဓါတုဗေဒ တြေံ ကေုာံ အစာချူလိက် ဂကူအင်္ဂလိက် မွဲ မပြာကတ်လောန် ပ္ဍဲ ဝင် သိပ္ပံ ရ။ ညးဝွံ ဂွံဒုင်စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ပူဂိုလ် မၞုံကဵု အစောမ်သတ္တိ ဇၞော်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဝင် ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ ဒှ် မၞိဟ် မဖျေံ သဇိုင် သွက် တဝ်စၞေဟ် သိပ္ပံ (Scientific Revolution) ပ္ဍဲ ခေတ် ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ ရ။ 

လိက်အုပ် ညး မၞုံယၟု ''Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica'' (သဇိုင် သင်္ချာ သွက် ဒဿန သဘာဝ) မပတိတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၈၇ ဂှ် ဒှ် လိက်အုပ် သိပ္ပံ မကိစ္စဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် သိပ္ပံ ရ။ ပ္ဍဲ လိက်အုပ်ဏအ် ညး ဖျေံလဝ် သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရာင် (Laws of motion) ကေုာံ သၞောဝ် ဒြဟတ်ဓရောတ် အလုံဂၠးတိ (Universal gravitation) မဒှ် သဇိုင် သွက် ရူပဗေဒ ခေတ်တြေံ (Classical mechanics) မစကာလဝ် ပွိုင် ပိ ဗွဝ်ကၠံ ပြင် ရ။ ပါဲနူဂှ် ညး သီု ခၞံဗဒှ် သင်္ချာ ကာလ်ကူးလပ် (Calculus) မွဲစွံ ကု Gottfried Wilhelm Leibniz ကေုာံ သ္ပလဝ် ပရေင်စမ်ၜတ် မဆေင်ကဵု လျး (Optics) ဗွဲမလှဲလး ရ။

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ဝင်ပထမအဝဲ ==
အာက်ဇြက် နျူတောန် ဂှ် က္တဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ခရေတ်သမာတ် (25 December 1642 အတိုင် ကြက္ကဒိန် တြေံ) ပ္ဍဲ ကွာန် Woolsthorpe-by-Colsterworth ဒေသ Lincolnshire ဍုင်အင်္ဂလာန် ရ။ ညးဝွံ ဒှ် ကောန်ၚာ် မက္တဵုဒှ် ကိုပ်ကၠာ အခိင် (Premature) တုဲ ဍောတ်သောဲ လောန် ရ။ မအံက် ညး မၞုံယၟု အာက်ဇြက် နျူတောန် (တုပ်) ဂှ် ဒှ် သၟာဗ္ၚ မွဲ တုဲ စုတိအာ ကိုပ်ကၠာ ညး ဟွံဂွံ က္တဵုဒှ်မၞိဟ် ပိ ဂိတု ရ။

အခိင် ညး ကလိဂွံ အာယုက် ၃ သၞာံ၊ မိအံက် ညး (Hannah Ayscough) ထပ်တဲ ကု လကျာ် ခရေတ်ယာန် မၞုံယၟု Barnabas Smith တုဲ ပြံင်အာ မံင် မွဲစွံ၊ ဆဂး ညး ဟွံကေတ်ဏာ နျူတောန် တုဲ ပအပ်လဝ် ကု မိနော် ရ။ နျူတောန် ဟွံဒးစိုတ် မအံက်ဒုတိယ ညး လးလး ရ။ ပရေင် ဏအ် သ္ပကဵု ညံင် စိုတ်ဓါတ် ညး ဂွံ ဍိုန်လျ ကေုာံ ဒှ် မၞိဟ် မမံင် ကေတ်တ် ပ္ဍဲ ဘဝ ပထမအဝဲ ရ。&lt;ref name=&quot;Westfall1980&quot;&gt;Westfall, Richard S. (1980). ''Never at Rest: A Biography of Isaac Newton''. Cambridge University Press. pp. 45–50.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ပရေင်ပညာ ကေုာံ တက္ကသိုလ် ==
နူ အာယုက် ၁၂ စဵုကဵု ၁၇ သၞာံ၊ နျူတောန် တိုန်ဘာ ဨကရာဇ် (The King's School) ပ္ဍဲ ဍုင် Grantham ရ。 ပ္ဍဲ အခိင်ဂှ် ညး ဒးဒုင် ကော် ဖျေံ နူ ဘာ ဟိုတ်နူ မိအံက် ညး မိက်ဂွံ ကဵု ညး ကၠောန် ကမၠောန် ဗ္ၚ ကီုလေဝ်၊ ညး ဟွံစိုတ်ထတ် လပါ် ဗ္ၚ လးလး ရ။ နကဵု ပရေင် ထံက်ပင် နူ အစာဘာ Henry Stokes၊ ညး ဂွံ အခေါင် ကလေင် တိုန်ဘာ တုဲ ကလိဂွံ ဇမၞး ပ္ဍဲ ပရေင်ပညာ ရ။

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၆၁၊ ညး တိုန် တက္ကသိုလ် Cambridge ပ္ဍဲ ကဝ်လိက် သြဳနဳတဳ (Trinity College) ရ။ ပ္ဍဲ အခိင်ဂှ် တက္ကသိုလ် ဗတောန်လဝ် လညာတ် ဒဿန အရေတ်သတဝ်တယ် (Aristotle) ဆဂး နျူတောန် လ္ၚတ်ကေတ် လညာတ် သၟာဒဿန ခေတ်တၟိ ဗီုကဵု ရနဳ ဒေကာတ် (René Descartes)၊ ဂါလဳလဳယဝ် (Galileo) ကေုာံ ကေပ်ပလာ (Kepler) ကေတ်တ် ရ။ 
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၆၅၊ ဟိုတ်နူ ယဲ ကပ် ဇၞော် (Great Plague) က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဍုင်လာန်ဒါန် တုဲ၊ တက္ကသိုလ် ကၟာတ်ထောအ် ရ။ ညး ကလေင် စဴအာ သ္ၚိ ညး ပ္ဍဲ Woolsthorpe ပွိုင် ၜါ သၞာံ (၁၆၆၅-၁၆၆၇) ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဏအ် ညး ကလိဂွံ လညာတ် သမ္တီ မဆေင်ကဵု ကာလ်ကူးလပ်၊ လျး ကေုာံ ဒြဟတ်ဓရောတ် မဒှ် တမ်ရိုဟ် သွက် လိက်အုပ် ညး ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရ (သၞာံ ဏအ်ဂှ် ညးကော်စ &quot;Annus mirabilis&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး သၞာံ မအံသဝ်)။&lt;ref name=&quot;Gleick2003&quot;&gt;Gleick, James (2003). ''Isaac Newton''. Pantheon Books. pp. 23–29.&lt;/ref&gt;

== ၃။ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု လပါ်သင်္ချာ (Calculus) ==
နျူတောန် ဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မခၞံဗဒှ် ကာလ်ကူးလပ် (Calculus) မဒှ် သၞောတ် သင်္ချာ မလ္ၚတ် ပရေင် ပြံင်လှာဲ (Mathematics of change) ร။ ညး ကော် ဍေဟ် &quot;Method of fluxions&quot; ရ။ နကဵု သၞောတ်ဏအ် ညး တော်ကေတ် အလယံင် (Area) ကေုာံ တင် က္ဍေက် (Tangents) ပ္ဍဲ လ္ၚောဝ် (Curves) ဗွဲမဒးရး ရ။

ပရေင် ဂၠာဲဆဵု ဏအ်ဂှ် က္တဵုဗဒှ် တဝ်စၞေဟ် ဇၞော်မွဲ ကု သၟာသင်္ချာ ဂျာမာန် Gottfried Leibniz ရ။ လိုက်ဗနေတ် လေဝ် ခၞံဗဒှ် ကာလ်ကူးလပ် ကေတ်တ် တုဲ ပတိတ် လိက် ကိုပ်ကၠာ နျူတောန် (၁၆၈၄) ရ။ ၜိုန်ရ နျူတောန် ခၞံလဝ် ကိုပ်ကၠာ (၁၆၆၆) ကီုလေဝ် ညး ဟွံပတိတ် လိက် ပြဟ်ပြဟ် ရ။ ပြသၞာ &quot;ညးဂှ် ခၞံဗဒှ် ကာလ်ကူးလပ် တရာဝ်&quot; ဂှ် လံက်လ ကြာ ဍုင်အင်္ဂလာန် ကေုာံ သၟာသိပ္ပံ ယူရဝ်ပ ပွိုင် မလအ် ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ညးတအ် ဒုင်တဲ ဒဒှ်ရ သီုၜါ တၠ ဂှ် ခၞံဗဒှ် ကေတ်တ် သီု ဟွံမဲ ကု ပရေင် ကၠတ် ကပ်ပဳ ရေင်သကအ် ရ။

== ၄။ လပါ် ရူပဗေဒ ကေုာံ လျး (Optics) ==
ပ္ဍဲ အကြာ သၞာံ ၁၆၇၀ ကဵု ၁၆၇၂၊ နျူတောန် တွဟ် လိက် မဆေင်ကဵု လျး (Optics) ရ။ ညး စမ်ၜတ် လျးတ္ၚဲ ကု ဒ္ၚောဝ်ပရဳဇြေမ် (Prism) တုဲ ညး ဂွံဆဵုကေတ် ဒဒှ်ရ လျး အသာ်ဗု ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု လျး အရံင် ဇၟာပ်ဇၟာပ် သာ် (Spectrum) ညံင်ရဴ တ္ၚဲတိ (Rainbow) ရ။

ညး သီု ဂွံဆဵုကေတ် ဒဒှ်ရ ဒ္ၚောဝ်မှောဝ် (Lens) ဓမ္မတာ တအ်ဂှ် လေပ် က္တဵုဗဒှ် Chromatic aberration (လျး အရံင် ပြးဇး) ရ။ သွက်ဂွံ ပလီု ပြသၞာ ဏအ် ညး ကၠောန်ဗဒှ် တေလဳသကုပ် ပၠန်လျး (Reflecting telescope) ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၆၈ မစကာ ဒ္ၚောဝ် (Mirror) စၞး ဒ္ၚောဝ်မှောဝ် ရ (တေလဳသကုပ် ဏအ် လၟုဟ် ကော်စ Newtonian telescope)။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၀၄ ညး ပတိတ် လိက်အုပ် ''Opticks'' မဗၟံက်ထ္ၜး လညာတ် ညး မဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ လျး ဂှ် လဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ကရေက် သောဲသောဲ (Corpuscular theory of light) ร။&lt;ref name=&quot;Newton1704&quot;&gt;Newton, Isaac (1704). ''Opticks: Or, A Treatise of the Reflexions, Refractions, Inflexions and Colours of Light''. London: Royal Society.&lt;/ref&gt;

== ၅။ သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရာင် ကေုာံ ဒြဟတ်ဓရောတ် ==
ပရေင် အံင်ဇၞး ဇၞော်အိုတ် ညး ဂှ် ဒှ် လိက်အုပ် ''Principia'' မပတိတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၈၇ ရ။ လိက်အုပ်ဏအ် ညး ချူလဝ် ဗီု လေတ္တေန် တုဲ ဗၟံက်ထ္ၜး သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရာင် ပိ သာ်:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရာင် နျူတောန် (Newton's Laws of Motion)
|-
! သၞောဝ်
! အဓိပ္ပါယ်
|-
| ပထမ
| ဒြပ်ဝတ္ထု မွဲ ယဝ်ရ ဟွံမဲ ကု ဒြဟတ် မ္ၚး (External force) မ္ဂး ဍေဟ် သှ်ေဒၟံင် အတိုင်တြေံ (ညိင်ဝတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ချဳဒရာင် နကဵု အသိင် တုပ်) လၟိုန်။ (Law of Inertia)
|-
| ဒုတိယ
| ဒြဟတ် (Force) ဂှ် တော်ကေတ် နူ လျိုင် ဒြပ် (Mass) ပံင်နှဴ ကု ပရေင် ဇၞော်မောဝ် အသိင် (Acceleration)။ (F = ma)
|-
| တတိယ
| ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဒြဟတ် ဓရိုဟ် (Action) ဂှ် နွံကဵု ဒြဟတ် တုံကလေင် (Reaction) မတုပ်သၟဟ် ကေုာံ ပြံင်လှာဲ လပါ် ဍာံဍာံ။
|}

ပါဲနူဂှ် ညး သီု ဗၟံက်ထ္ၜး သၞောဝ် ဒြဟတ်ဓရောတ် (Law of Universal Gravitation) မဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဒြပ်ဝတ္ထု ပ္ဍဲ လောက ဂှ် ဒဇက် ကေတ် ရေင်သကအ် နကဵု ဒြဟတ်ဓရောတ် မာန်ရ။ ဒြဟတ် ဏအ် တန်တဴ ကု လျိုင် ဒြပ်ဝတ္ထု တအ် ကေုာံ ဇမ္ၚောဲ အကြာ ဍေဟ်တအ် ရ။ ဝင် မဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ ညး ဂွံ လညာတ် ဏအ် ဟိုတ်နူ သတ် ပဝ် (Apple) ဒတုံစှ်ေ လတူ က္ဍိုပ် ညး ဂှ် ဒှ် ဒဏ္ဍာရဳ မွဲ (ဆဂး ညး တော်ညာတ် အခိင် ညး ဆဵု သတ်ပဝ် ဒတုံ ဇေတ်ဇေတ် ရ)။

== ၆။ ပရေင် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ရုင်သြန် (Royal Mint) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၉၆၊ နျူတောန် ဂွံဒုင် ခပတိုန် နဒဒှ် လဒေါဝ်ဗဟဵု ရုင်သြန် (Warden of the Mint) ကေုာံ ကြဴနူဂှ် ဒှ် အစာ ရုင်သြန် (Master of the Mint) ပ္ဍဲ ဍုင်လာန်ဒါန် ရ။
ပ္ဍဲ အခိင်ဂှ်၊ ဍုင်အင်္ဂလာန် ဆဵု ပြသၞာ သြန် ဂေါင် အတု (Counterfeiting) ဗွဲမဇၞော် ရ။ နျူတောန် စွံ အာရီု ပ္ဍဲ ကမၠောန် ဏအ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် တုဲ ညး လ္ၚတ် ဂၠာဲ ရပ် သၟာကမၠောန် သြန်အတု တအ် ဗီုကဵု ညးစုံထံက် (Detective) ရ။ ညး တွိုဟ် ရပ်ဂွံ William Chaloner (ဝဳလဳယာမ် ឆာလဝ်နာ) မဒှ် မၞိဟ် ကၠောန် သြန်အတု ဇၞော်အိုတ် တုဲ Chaloner ဒးဒုင် ကဵု အမိင် ဂစိုတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၉၉ ရ。&lt;ref name=&quot;Levenson2009&quot;&gt;Levenson, Thomas (2009). ''Newton and the Counterfeiter: The Unknown Detective Career of the World's Greatest Scientist''. Houghton Mifflin Harcourt. pp. 102–110.&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပရေင် ဘာသာ ကေုာံ လိက်ပတ် (Alchemy) ==
ၜိုန်ရ နျူတောန် ဒှ် သၟာသိပ္ပံ ကီုလေဝ်၊ အခိင် ညး ဂၠိုင်အိုတ် ဂှ် ညး လ္ၚတ်လဝ် လိက် ကျာ် (Theology) ကေုာံ ဓါတုဗေဒ တြေံ (Alchemy) ရ။
* '''Alchemy''': ညး စမ်ၜတ် လ္ၚတ် သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ လောဟ ဓမ္မတာ ညံင်ဂွံ ဒှ် ထဝ် (Philosopher's stone) ကေုာံ ဂၠာဲ ဍာ်လမျီု (Elixir of life) ရ။ ညး ချူလဝ် လိက် ပ္ဍဲ လပါ် ဏအ် ဂၠိုင်နူ လိက် ရူပဗေဒ ဏီ ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ ဓါတုဗေဒ တြေံ ဂှ် ညးတအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ဒဒှ်ရ မပၞုက် (Secret) တုဲ ညး ဟွံပတိတ် လိက် လးလး ရ။
* '''ဘာသာ''': ညး ဒှ် မၞိဟ် မလျိုင်ပတှ်ေ ကျာ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ဆဂး လညာတ် ညး ဂှ် ဟွံတုပ် ကု သာသနာ ဓမ္မတာ ရ (Arianism)။ ညး ဟွံဒုင်တဲ လညာတ် ပိသန္ထာန် (Trinity) ရ။ ညး သီု တော်လဝ် အာယုက် လောက နူကဵု လိက် သမ္မာကျာ် တုဲ ညး ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ လောကဏအ် ဟွံလီုလာ် ကိုပ်ကၠာ သၞာံ ၂၀၆၀ ရ။

== ၈။ ပရေင် ဇဳဝ ကေုာံ ဘဝ လအိတ် ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၀၃၊ နျူတောန် ဂွံဒုင် ရုဲစှ် နဒဒှ် ဥက္ကဌ ဂကောံ Royal Society တုဲ ညး တန်တဴ ပ္ဍဲ ရာထူ ဏအ် စဵုကဵု ညး စုတိ ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၀၅ ဂှ်၊ ဂၞကျာ် Anne (အာန်) ကဵု လဝ် ဂုဏ်သိက္ခာ &quot;Sir&quot; (Knighthood) ကု ညး ပ္ဍဲ ကဝ်လိက် သြဳနဳတဳ ရ (ဒှ် သၟာသိပ္ပံ ပထမအိုတ် မဂွံဒုင် ကဵု ဂုဏ်သိက္ခာ ဏအ်)။

ပ္ဍဲ ဘဝ လအိတ်၊ နျူတောန် မံင် ပ္ဍဲ ဍုင်လာန်ဒါန် ကု ကောန်ဒေအ်ဝုတ် ညး (Catherine Barton) ရ။ နျူတောန် ဟွံသ္ပလဝ် ဒတန် သ္ၚိကၟိန် (Never married) ကေုာံ ဟွံမဲ ကု ကောန်ဇာတ် ရ။ ညး စုတိအာ ပ္ဍဲ အခိင် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၂၇ (အာယုက် ၈၄) တုဲ ညးတအ် တိုပ်စွံလဝ် ဇုတ် ညး ပ္ဍဲ ကျာ်ဇၞော် Westminster Abbey ဍုင်လာန်ဒါန် မဒှ် ဒၞာဲ ဨကရာဇ် ကေုာံ ပူဂိုလ် ပြာကတ် တအ် ร။

== ၉။ အာဲကၟာဲ ကေုာံ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ==
အာဲကၟာဲ သိပ္ပံ ညး ဂှ် ပလီု ပရေင် ပြံင်လှာဲ ဂၠးတိ ဗွဲမလောန် ရ:
* '''ရူပဗေဒ နျူတောန် (Newtonian mechanics)''': သၞောဝ် ပရေင်ချဳဒရာင် ညး ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ရူပဗေဒ စဵုကဵု အဲလ်ဗာတ် အာင်သတာင် (Albert Einstein) ဂၠာဲဆဵု တေသြရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ (Relativity) ပ္ဍဲ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ရ။
* '''သင်္ချာ''': ကာလ်ကူးလပ် ဂှ် ဒှ် သၞောတ် သင်္ချာ မနွံပၟိက် သွက် အေန်ဂျေန်နဳယျာ ကေုာံ သိပ္ပံ သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် ရ။
* ယၟု ညး &quot;Newton&quot; ဂှ် ညးတအ် စကာ နဒဒှ် ယူနေတ် (Unit) ၜတ် ဒြဟတ် (Force) ပ္ဍဲ သၞောတ် SI (N) ရ။ သၟာသိပ္ပံ ကေုာံ ပူဂိုလ် ဝင် ဗွဲမဂၠိုင် ပတောအ်ၜတ် ဒဒှ်ရ နျူတောန် ဂှ် ကိစ္စဇၞော်နူ အာင်သတာင် ဏီ ပ္ဍဲ ဝင် ကောန်မၞိဟ် ရ。&lt;ref name=&quot;Hawking1988&quot;&gt;Hawking, Stephen (1988). ''A Brief History of Time''. Bantam Books. pp. 181–183.&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု သၟာသိပ္ပံ တၞဟ်ဂမၠိုင် ==
နျူတောန် ဂှ် နွံကဵု ဉာဏ် ဇၞော် ကီုလေဝ်၊ ညး လေပ် က္တဵုဒှ် ပြသၞာ ကု သၟာသိပ္ပံ တၞဟ်တအ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ရ:
* '''ကု Robert Hooke (ရဝ်ဗာတ် ཧောက်)''': Hooke ဂှ် ဒှ် သၟာသိပ္ပံ မစမ်ၜတ် လပါ် လျး ကေုာံ ဒြဟတ်ဓရောတ် ကီုရ။ ညး စောဒနာ ဒဒှ်ရ နျူတောန် ကၠတ် လညာတ် ညး သွက် လိက်အုပ် ''Principia'' ရ။ နျူတောန် ထေဲ ဇၞော်ကဵု ဒြဟတ် တုဲ ညး ဇိုတ် ပလီု ဗီုရုပ် Hooke ပ္ဍဲ Royal Society ကြဴနူ Hooke စုတိ ရ။
* '''ကု Gottfried Leibniz (ဂေါတ်ဖရိတ် လိုက်ဗနေတ်)''': ဗီုမဟီုလဝ် လတူတေအ်၊ သီုၜါ က္တဵုဒှ် ပြသၞာ လပါ် ကာလ်ကူးလပ် ရ။ နျူတောန် စကာ အာဏာ ညး ပ္ဍဲ Royal Society သွက်ဂွံ ချူ လိက် ပလီု ဂုဏ်သိက္ခာ Leibniz ရ။
* '''ကု Christiaan Huygens (ခရေတ်သတဳယာန် ဃာဲဂေန်)''': Huygens ဂှ် ပတိုန် လညာတ် လျး ဒှ် လပှ် (Wave theory of light) မပြိုင်ပကာန် ကု လညာတ် ကရေက် (Corpuscular) နျူတောန် ရ (လၟုဟ် သိပ္ပံ ဒုင်တဲ သီုၜါ)။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

[[ကဏ္ဍ:သၟာသိပ္ပံဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:သၟာရူပဗေဒဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:သၟာသင်္ချာဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ပူဂိုလ် မက္တဵုဒှ် သၞာံ ၁၆၄၃]]
[[ကဏ္ဍ:ပူဂိုလ် မစုတိ သၞာံ ၁၇၂၇]]</text>
      <sha1>h59ohw03xim534mrfi3s3ly9kpj8p71</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>နျူတောန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12773</id>
    <revision>
      <id>59137</id>
      <timestamp>2026-10-25T10:25:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox physical quantity | name = နျူတောန် (Newton) | unit_of = [[ဒြဟတ်]] (Force) | symbol = N | base_units = kg⋅m⋅s⁻² | derived_units =  | named_after = [[အာက်သေတ် နျူတောန်]] (Isaac Newton) | system = [[သၞောတ်ဝ် ယူနေတ် ဂၠးကဝ်]] (SI) | image = File:Sir Isaac Newton (1643-1727).jpg|250px|alt=အာက်သေ...&quot;</comment>
      <origin>59137</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19174" sha1="0fa3wq35jy9loxpssrtrhn6u673wqgq" xml:space="preserve">{{Infobox physical quantity
| name = နျူတောန် (Newton)
| unit_of = [[ဒြဟတ်]] (Force)
| symbol = N
| base_units = kg⋅m⋅s⁻²
| derived_units = 
| named_after = [[အာက်သေတ် နျူတောန်]] (Isaac Newton)
| system = [[သၞောတ်ဝ် ယူနေတ် ဂၠးကဝ်]] (SI)
| image = [[File:Sir Isaac Newton (1643-1727).jpg|250px|alt=အာက်သေတ် နျူတောန်]]
| caption = အစာရူပဗေဒ အာက်သေတ် နျူတောန် (Sir Isaac Newton) မဒှ် ညးမဂွံဒုင် ခုတ်လဝ် ယၟု ယူနေတ် ဏအ်
}}

'''နျူတောန်''' ({{lang-en|Newton}}; သင်္ကေတ: '''N''') ဝွံ ဒှ် ယူနေတ် သၞောတ်ဝ် SI (International System of Units) မစကာ သွက်ဂွံ ၜတ် ကၞာတ် [[ဒြဟတ်]] (Force) ပ္ဍဲ ရူပဗေဒ ရ။ ယူနေတ် ဝွံ ညးတအ် ခုတ်လဝ် ယၟု သွက်ဂွံ ပတိုန် ဂုဏ်သိက္ခာ အစာရူပဗေဒ ကေုာံ သင်္ချာ ဂကူအင်္ဂလိက် [[အာက်သေတ် နျူတောန်]] (Sir Isaac Newton) မဒှ် ညးမဖျေံလဝ် သၞောဝ် ချဳဒရာင် နျူတောန် (Newton's laws of motion) ကေုာံ သၞောဝ် ဒြဟတ်ဓရောတ် အလုံဂၠးကဝ် (Universal gravitation) ရ။

ပ္ဍဲ ပွံက် ဓမ္မတာ မ္ဂး၊ မွဲ နျူတောန် (1 N) ဂှ် ဒှ် လၟိဟ် ဒြဟတ် မနွံပၟိက် သွက်ဂွံ ဓရိုဟ် ပ္တိုန် အသိင်ပြဟ် (Acceleration) မွဲ မဳတာ-ပ္ဍဲ-မွဲ-စက္က-ပန်ကၠင် (1 m/s²) ကု ဒြပ် မၞုံကဵု လျိုင်ဒြပ် (Mass) မွဲ ကဳလဝ်ဂရာမ် (1 kg) ရ။ ယူနေတ် နျူတောန် ဝွံ ဒှ် ယူနေတ် အဓိက မစကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် အေန်ဂျေန်နဳယျာ၊ ရူပဗေဒ၊ ကေုာံ ကွတ်သိပ္ပံ နာနာ သွက်ဂွံ တော် လျိုင် (Weight)၊ ဒြဟတ် ဓရိုဟ် (Thrust)၊ ကေုာံ ဒြဟတ် တтя် (Tension) ရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် ==
ယၟုမ္ဂး &quot;နျူတောန်&quot; (Newton) ဝွံ ကၠုင်နူ ယၟု အစာရူပဗေဒ [[အာက်သေတ် နျူတောန်]] (၁၆၄၂-၁၇၂၆) မဒှ် မၞိဟ် အဓိက ပ္ဍဲ ပရေင် ကတဵုဒှ် သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ ရ။ 

ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ စၟတ်သမ္တီ ယူနေတ် ဏအ်ဂှ် ညးတအ် စကာလဝ် ယူနေတ် ဒြဟတ် တၞဟ်တၞဟ် ဗီုကဵု ကဳလဝ်ဂရာမ်-ဒြဟတ် (Kilogram-force) ကေုာံ ဒါင် (Dyne) ပ္ဍဲ သၞောတ်ဝ် CGS ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၆ ဂှ်၊ ဂကောံ C.I.P.M (International Committee for Weights and Measures) သ္ပအာစာ ကဵု အခေါင် သွက်ဂွံ စကာ ယူနေတ် တၟိ မၞုံကဵု လဒက်ပ္တန် kg·m/s² သွက် ၜတ် ဒြဟတ် ရ။ ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၈ ပ္ဍဲ သဘင်သဳကၠဳ စပ်ကဵု လျိုင် ကေုာံ ၜတ်ကၞာတ် အလန်နဝမ (9th CGPM) ဂှ် ညးတအ် သ္ပစၟတ်သမ္တီ ယၟု &quot;နျူတောန်&quot; (Newton) တုဲ စကာ သင်္ကေတ &quot;N&quot; နဒဒှ် ယူနေတ် တရာဝ် သွက် ဒြဟတ် ပ္ဍဲ သၞောတ်ဝ် MKS (မပြံင်လှာဲ ဒှ်အာ သၞောတ်ဝ် SI လၟုဟ်) ရ。&lt;ref name=&quot;BIPM2019&quot;&gt;BIPM (2019). ''The International System of Units (SI)'', 9th Edition. International Bureau of Weights and Measures. pp. 137–138.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ပွံက် (Definition) ==
နျူတောန် ဝွံ ဒှ် ယူနေတ် မကၠုင်နူ ယူနေတ် သဇိုင် (Derived unit) ပ္ဍဲ သၞောတ်ဝ် SI ရ။ လဒက်ပ္တန် ဍေဟ်ဂှ် ကၠုင်နူ သၞောဝ် ချဳဒရာင် မရနုက်ကဵု ၜါ သွက် နျူတောန် မတွဟ်ဂး $F = ma$ (ဒြဟတ် = လျိုင်ဒြပ် × အသိင်ပြဟ်) ရ။

မွဲ နျူတောန် ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကု ဒြဟတ် မနွံပၟိက် သွက်ဂွံ ပကဵု ညံင် ဒြပ် မၞုံ လျိုင် ၁ ကဳလဝ်ဂရာမ် (kg) ဂွံ ချဳဒရာင် နကဵု အသိင်ပြဟ် ၁ မဳတာ ပ္ဍဲ မွဲ စက္က ပန်ကၠင် (m/s²) ရ။
နကဵု သၟာသီ သင်္ချာ မ္ဂး:
&lt;div style=&quot;text-align: center; font-size: 120%; margin: 1em;&quot;&gt;
'''1 N = 1 kg ⋅ m / s²'''
&lt;/div&gt;
အဓိပ္ပါယ် ဍေဟ်ဂှ် ယဝ်ရ ပိုယ် ဓရိုဟ် ကပေါတ် မၞုံလျိုင် ၁ ကဳလဝ်ဂရာမ် နကဵု ဒြဟတ် ၁ နျူတောန် မ္ဂး၊ အသိင် ဍေဟ် ဂှ် ဇၞော်တိုန် ၁ မဳတာ-ပ္ဍဲ-စက္က (1 m/s) ပ္ဍဲ ဇၟာပ်ဇၟာပ် စက္က ရ။&lt;ref name=&quot;Halliday2013&quot;&gt;Halliday, D.; Resnick, R.; Walker, J. (2013). ''Fundamentals of Physics'' (10th ed.). John Wiley &amp; Sons. pp. 89–90.&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဥပမာ ပ္ဍဲ သဘာဝ ကေုာံ တွဵုဇီု ==
သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် ဇမၞော် ဒြဟတ် မွဲ နျူတောန် မ္ဂး၊ ပိုယ် တော် ၜတ်ကၞာတ် ကု အရာ ဓမ္မတာ ပ္ဍဲ လတူတိ ဂွံရ:
* '''သတ်အေပဲလာ မွဲ မ''': သတ်အေပဲလာ ဍောတ်တ် မွဲ မ (မၞုံ လျိုင် ၜိုတ် ၁၀၂ ဂရာမ်) ယဝ်ရ ဍေဟ် တန်တဴဒၟံင် လတူ တဲ ပိုယ် မ္ဂး၊ ဒြဟတ်ဓရောတ် ဂၠးတိ (Gravity) မဓရိုဟ်ဖျေံ ဍေဟ် လတူ တဲ ပိုယ် ဂှ် ဒှ် ၜိုတ် '''၁ နျူတောန်''' (1 N) ရ။ (0.102 kg × 9.80665 m/s² ≈ 1 N)။
* '''လျိုင် မၞိဟ်''': မၞိဟ် ဇၞော် မၞုံ လျိုင် ၇၀ ကဳလဝ်ဂရာမ် (70 kg) မွဲ ဂှ် နွံကဵု လျိုင်ဒြဟတ် (Weight) ၜိုတ် '''၆၈၆ နျူတောန်''' လတူ ဂၠးတိ (70 kg × 9.8 m/s²) ရ။
* '''ကွဳစက် ဍောတ်''': ကွဳစက် မၞုံ လျိုင် ၁၀၀၀ ကဳလဝ်ဂရာမ် ဂှ် နွံ ဒြဟတ်လျိုင် ၜိုတ် '''၉,၈၀၀ နျူတောန်''' (9.8 kN) ရ။
* '''ပရေင် ဓရိုဟ် စက် က္ၜင်ကျာ''': စက် က္ၜင်ကျာ ဇၞော်ဇၞော် (ဗီုကဵု Boeing 777) မွဲ နွံကဵု ဒြဟတ် ဓရိုဟ် (Thrust) ၜိုတ် '''၅၀၀,၀၀၀ နျူတောန်''' (500 kN) ရ။

== ၄။ တၟော် ကု ယူနေတ် တၞဟ်ဂမၠိုင် ==
နျူတောန် ဂှ် ဒှ် ယူနေတ် SI ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ လ္ၚဵု ဍုင် ကေုာံ ရုင်စက် တအ် စကာ ယူနေတ် တၞဟ်တအ် ဏီရ။ သၟဝ်ဏအ် ဒှ် သ္ၚိအင် တၟော် ဒြဟတ် နျူတောန် ကု ယူနေတ် တၞဟ်တအ် ရ:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ ဇယား တၟော် ယူနေတ် ဒြဟတ်
|-
! ယူနေတ် 
! နျူတောန် (N)
! ဒါင် (dyne) 
! ကဳလဝ်ဂရာမ်-ဒြဟတ် (kgf) 
! ပံင်-ဒြဟတ် (lbf)
|-
| '''1 N'''
| 1
| 10⁵
| 0.10197
| 0.22481
|-
| '''1 dyne'''
| 10⁻⁵
| 1
| 1.0197 × 10⁻⁶
| 2.2481 × 10⁻⁶
|-
| '''1 kgf (kp)'''
| 9.80665
| 980,665
| 1
| 2.2046
|-
| '''1 lbf'''
| 4.44822
| 444,822
| 0.45359
| 1
|}
&lt;ref name=&quot;Taylor1995&quot;&gt;Taylor, B. N. (1995). ''Guide for the Use of the International System of Units (SI)''. NIST Special Publication 811. p. 33.&lt;/ref&gt;

== ၅။ လျိုင်ဒြပ် (Mass) ကေုာံ လျိုင် (Weight) ==
ပ္ဍဲ ရူပဗေဒ မ္ဂး၊ လျိုင်ဒြပ် (Mass) ကေုာံ လျိုင် (Weight) ဂှ် ဟွံတုပ် ရေင်သကအ် ရ။ 
* '''လျိုင်ဒြပ် (Mass)''' ဂှ် ၜတ် နကဵု ကဳလဝ်ဂရာမ် (kg) တုဲ ဍေဟ် တန်တဴဒၟံင် လၟိုန် ဟွံပြံင်လှာဲ ဇၟာပ် ဒၞာဲ (လတူတိ ဟွံသေင်မ္ဂး လတူဂိတု လေဝ် တုပ်တုပ်) ရ။
* '''လျိုင် (Weight)''' ဂှ် ဒှ် ဒြဟတ် ဓရောတ် (Gravitational force) မဓဇက် ကေတ် လျိုင်ဒြပ် ဂှ် တုဲ ဍေဟ် ဒး ၜတ် နကဵု ယူနေတ် '''နျူတောန် (N)''' ရ။

ပ္ဍဲ လတူတိ မ္ဂး၊ အသိင်ပြဟ် ဒြဟတ်ဓရောတ် (g) ဂှ် ဒှ် ၜိုတ် 9.80665 m/s² ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ကပေါတ် မၞုံ လျိုင်ဒြပ် 1 kg ဂှ် နွံ လျိုင် $1 \times 9.80665 = 9.80665$ N ရ။ ဆဂး လတူ ဂိတု မ္ဂး ဒြဟတ်ဓရောတ် နွံ ဆ 1.62 m/s² ဓဝ်ရ၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ လျိုင် ဍေဟ် သှ်ေ ဆ 1.62 N ဓဝ်ရ (လျိုင်ဒြပ် 1 kg ဂှ် ဟွံပြံင်)။

== ၆။ ယူနေတ် ကြပ်ညောန် ကေုာံ တၟော်ဂမၠိုင် ==
ပ္ဍဲ သၞောတ်ဝ် SI မ္ဂး ညးတအ် ထပ်စုတ် အက္ခရ် ကိုပ်ကၠာ (Prefixes) သွက်ဂွံ တော် လၟိဟ် နျူတောန် မဇၞော် ဟွံသေင်မ္ဂး သၟတ် တအ်ရ:
* '''မဳလဳနျူတောန် (mN)''': $10^{-3}$ N (စကာ သွက်ဂွံ ၜတ် ဒြဟတ် သၟတ် ဗီုကဵု ပရေင် ဓရိုဟ် ပ္ဍဲ သဲလ် ကေုာံ စက် ဍောတ်တ်)
* '''မိုက်ခရဝ်နျူတောန် ($\mu$N)''': $10^{-6}$ N
* '''ကဳလဝ်နျူတောန် (kN)''': $10^{3}$ N ဟွံသေင်မ္ဂး 1,000 N (စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန် သြိုင်ခၞံ သွက်ဂွံ ၜတ် ဒြဟတ် ကောန်ကရိတ် ကေုာံ ပသဲ)
* '''မေဂါနျူတောန် (MN)''': $10^{6}$ N ဟွံသေင်မ္ဂး 1,000,000 N (စကာ သွက်ဂွံ ၜတ် ဒြဟတ် ဓရိုဟ် က္ၜင်ကျာ ဒြဟတ်ထတ်၊ လၟေင် ပရေင် တာဒုင် ပသဲ တအ်)
* '''ဂဳဂါနျူတောန် (GN)''': $10^{9}$ N (ဒြဟတ် ဇၞော်ဗွဲမလောန် ဗီုကဵု အသိင် ခတိုဟ် ဂၠးတိ)

== ၇။ လၟေင် ပရေင်တၟော် ပ္ဍဲ သၞောဝ် နျူတောန် ==
သၞောဝ် ချဳဒရာင် နျူတောန် (Newton's laws of motion) မရနုက်ကဵု ၜါ ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ပွံက် နျူတောန် ဏအ်ရ။ သၞောဝ် ဂှ် ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ ဒြဟတ် သီုဖအိုတ် မဓရိုဟ် လတူ ကပေါတ် မွဲ (Net force) ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကု လျိုင်ဒြပ် ဍေဟ် ပံင် ကု အသိင်ပြဟ် ဍေဟ် ရ ($F = ma$)။

ယဝ်ရ ပိုယ် တီ လျိုင်ဒြပ် (m) ကေုာံ ဒြဟတ် (F) မ္ဂး၊ ပိုယ် တော် ကလိဂွံ အသိင်ပြဟ် (a) မာန်ရ။ ဥပမာ - ကွဳစက် လျိုင် 1000 kg ဂှ် ယဝ်ရ စက် ပတိတ် ဒြဟတ် 5000 N မ္ဂး၊ ကွဳစက် ဂှ် အသိင်ပြဟ် တိုန် $a = 5000 / 1000 = 5$ m/s² ပ္ဍဲ မွဲစက္က ရ။ လၟေင် တၟော် ဏအ်ဂှ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ပရေင် ရူပဗေဒ ခေတ်တြေံ (Classical mechanics) ရ。&lt;ref name=&quot;Young2011&quot;&gt;Young, H. D.; Freedman, R. A. (2011). ''Sears and Zemansky's University Physics'' (13th ed.). Addison-Wesley. pp. 113–115.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ကိရိယာ ၜတ် ဒြဟတ် (Measurement) ==
သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ဒြဟတ် နကဵု ယူနေတ် နျူတောန် မ္ဂး၊ ညးတအ် စကာ ကိရိယာ ဗွဲမဂၠိုင်:
* '''ဇုက်သပရေင် (Spring scale)''': ဍေဟ် ၜတ် ဒြဟတ် နကဵု လၟေင် ဇမၠိင် ဇုက်သပရေင် မဓဇက် တိတ်အာ (Hooke's law) ရ။ လတူ ဇုက်ဂှ် ညးတအ် ချူလဝ် လၟိဟ် ယူနေတ် နျူတောန် (N) ရ။
* '''လဝ်သဲလ် (Load cell)''': ဒှ် ကိရိယာ အီလက်ထရဝ်နေတ် မပြံင်လှာဲ ဒြဟတ် ဓရိုဟ် ညံင်ဂွံ ဒှ် တင်သမ္တီ လလဳ (Electrical signal) ရ။ စကာ ပ္ဍဲ ချိန်ခွင် ဒဳဂျဳတယ် ဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ စက် ၜတ် ဒြဟတ် ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် ရ。
* '''ဒါင်နာမဝ်မဳတာ (Dynamometer)''': ကိရိယာ သွက်ဂွံ ၜတ် ဒြဟတ် ပရေင် ဓရိုဟ် (Torque) ကေုာံ ဒြဟတ် စက် (Engine power) မာန်ရ။

== ၉။ ပရေင်စကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် အေန်ဂျေန်နဳယျာ ==
ပ္ဍဲ ကမၠောန် အေန်ဂျေန်နဳယျာ သြိုင်ခၞံ ကေုာံ ကမၠောန် စက် မ္ဂး၊ ယူနေတ် နျူတောန် ဂှ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန်:
* '''ဒြဟတ် ဒုင်ဒဝ် ကောန်ကရိတ် (Compressive strength)''': ညးတအ် ၜတ် ကၞာတ် ဒြဟတ် ဒုင်ဒဝ် ကောန်ကရိတ် ကေုာံ ပသဲ နကဵု မေဂါပါသကာလ် (MPa) မဒှ် ယူနေတ် မတွဟ်ဂး &quot;မွဲ နျူတောန် လတူ မွဲ မဳလဳမဳတာ ပန်ကၠင်&quot; (1 N/mm²) ရ။
* '''ဒြဟတ် တтяги (Tensile force)''': ဇုက် ပသဲ သွက် ဒဒန် မွဲ နွံပၟိက် သွက်ဂွံ ဒုင်ဒဝ် ဒြဟတ် တтяги မဂၠိုင် ကု ကဳလဝ်နျူတောန် (kN) တုဲ၊ အေန်ဂျေန်နဳယျာ တအ် တော် ဒြဟတ် ဏအ် သွက်ဂွံ ဖျေံ ပလင် စဵုဒၞာ ဘေး အန္တရာယ် (Safety factor) ရ။
* '''ဒြဟတ် ဓရိုဟ် စက်ကျာ (Thrust)''': ရုင်စက် ပတိတ် စက် က္ၜင်ကျာ ကေုာံ ရဝ်ကေတ် တအ် ၜတ်ကၞာတ် ဒြဟတ် စက် ဍေဟ်တအ် နကဵု ယူနေတ် ကဳလဝ်နျူတောန် ဟွံသေင်မ္ဂး မေဂါနျူတောန် (MN) ရ。&lt;ref name=&quot;Hibbeler2015&quot;&gt;Hibbeler, R. C. (2015). ''Engineering Mechanics: Statics'' (14th ed.). Pearson. pp. 7–9.&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ယူနေတ် ဟွံသေင် ကု SI ဂမၠိုင် ==
ၜိုန်ရ နျူတောန် ဂှ် ဒှ် ယူနေတ် လတူ သၞောဝ် (SI standard) ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ တွဵုရး အမေရိကာန် ကေုာံ ရုင်စက် လ္ၚဵု တအ် စကာ ယူနေတ် သၞောတ်ဝ် ဂျာမာန် ဟွံသေင်မ္ဂး အင်္ဂလိက် တြေံ ဏီရ:
* '''ကဳလဝ်ဂရာမ်-ဒြဟတ် (kgf)''': လဆောဝ် ကော် kilopond (kp) ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဒြဟတ်ဓရောတ် မဓရိုဟ် ကပေါတ် 1 kg ပ္ဍဲ လတူတိ (1 kgf ≈ 9.81 N) ရ။ ယူနေတ် ဏအ် လဆောဝ် သ္ပကဵု ညံင် မၞိဟ်တအ် ဂွံ ထေင်မှာ အကြာ လျိုင်ဒြပ် ကဵု ဒြဟတ် ရ။
* '''ပံင်-ဒြဟတ် (Pound-force / lbf)''': ယူနေတ် ဏအ် စကာ ပ္ဍဲ ဍုင် အမေရိကာန် ရ။ မွဲ lbf ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကု ၜိုတ် 4.45 N ရ။ ပရေင် ဟွံတုပ်သၟဟ် ယူနေတ် (Unit confusion) အကြာ N ကဵု lbf ဏအ် ကေင် ပကဵု ညံင် က္ၜင်အာကာသ မာတ်သ် (Mars Climate Orbiter) နာသာ (NASA) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၉ ဂှ် ဒး ထကးလီုအာ ရ ဟိုတ်နူ တော် ယူနေတ် မှာအာ ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{ယူနေတ် SI ဂမၠိုင်}}

[[ကဏ္ဍ:ယူနေတ် SI ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြဟတ်]]
[[ကဏ္ဍ:ရူပဗေဒ]]</text>
      <sha1>0fa3wq35jy9loxpssrtrhn6u673wqgq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59138</id>
      <parentid>59137</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T10:27:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59138</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19231" sha1="3vp32p395knrk92lsf462yinfkjf48a" xml:space="preserve">{{Infobox physical quantity
| name = နျူတောန် (Newton)
| unit_of = [[ဒြဟတ်]] (Force)
| symbol = N
| base_units = kg⋅m⋅s⁻²
| derived_units = 
| named_after = [[အာက်သေတ် နျူတောန်]] (Isaac Newton)
| system = [[သၞောတ်ဝ် ယူနေတ် ဂၠးကဝ်]] (SI)
| image = [[File:Sir Isaac Newton (1643-1727).jpg|250px|alt=အာက်သေတ် နျူတောန်]]
| caption = အစာရူပဗေဒ အာက်သေတ် နျူတောန် (Sir Isaac Newton) မဒှ် ညးမဂွံဒုင် ခုတ်လဝ် ယၟု ယူနေတ် ဏအ်
}}

'''နျူတောန်''' ({{lang-en|Newton}}; သင်္ကေတ: '''N''') ဝွံ ဒှ် ယူနေတ် သၞောတ်ဝ် SI (International System of Units) မစကာ သွက်ဂွံ ၜတ် ကၞာတ် [[ဒြဟတ်]] (Force) ပ္ဍဲ ရူပဗေဒ ရ။ ယူနေတ် ဝွံ ညးတအ် ခုတ်လဝ် ယၟု သွက်ဂွံ ပတိုန် ဂုဏ်သိက္ခာ အစာရူပဗေဒ ကေုာံ သင်္ချာ ဂကူအင်္ဂလိက် [[သာ အာက်ဇြက် နျူတောန်|အာက်သေတ် နျူတောန်]] (Sir Isaac Newton) မဒှ် ညးမဖျေံလဝ် သၞောဝ် ချဳဒရာင် နျူတောန် (Newton's laws of motion) ကေုာံ သၞောဝ် ဒြဟတ်ဓရောတ် အလုံဂၠးကဝ် (Universal gravitation) ရ။

ပ္ဍဲ ပွံက် ဓမ္မတာ မ္ဂး၊ မွဲ နျူတောန် (1 N) ဂှ် ဒှ် လၟိဟ် ဒြဟတ် မနွံပၟိက် သွက်ဂွံ ဓရိုဟ် ပ္တိုန် အသိင်ပြဟ် (Acceleration) မွဲ မဳတာ-ပ္ဍဲ-မွဲ-စက္က-ပန်ကၠင် (1 m/s²) ကု ဒြပ် မၞုံကဵု လျိုင်ဒြပ် (Mass) မွဲ ကဳလဝ်ဂရာမ် (1 kg) ရ။ ယူနေတ် နျူတောန် ဝွံ ဒှ် ယူနေတ် အဓိက မစကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် အေန်ဂျေန်နဳယျာ၊ ရူပဗေဒ၊ ကေုာံ ကွတ်သိပ္ပံ နာနာ သွက်ဂွံ တော် လျိုင် (Weight)၊ ဒြဟတ် ဓရိုဟ် (Thrust)၊ ကေုာံ ဒြဟတ် တтя် (Tension) ရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် ==
ယၟုမ္ဂး &quot;နျူတောန်&quot; (Newton) ဝွံ ကၠုင်နူ ယၟု အစာရူပဗေဒ [[အာက်သေတ် နျူတောန်]] (၁၆၄၂-၁၇၂၆) မဒှ် မၞိဟ် အဓိက ပ္ဍဲ ပရေင် ကတဵုဒှ် သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ ရ။ 

ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ စၟတ်သမ္တီ ယူနေတ် ဏအ်ဂှ် ညးတအ် စကာလဝ် ယူနေတ် ဒြဟတ် တၞဟ်တၞဟ် ဗီုကဵု ကဳလဝ်ဂရာမ်-ဒြဟတ် (Kilogram-force) ကေုာံ ဒါင် (Dyne) ပ္ဍဲ သၞောတ်ဝ် CGS ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၆ ဂှ်၊ ဂကောံ C.I.P.M (International Committee for Weights and Measures) သ္ပအာစာ ကဵု အခေါင် သွက်ဂွံ စကာ ယူနေတ် တၟိ မၞုံကဵု လဒက်ပ္တန် kg·m/s² သွက် ၜတ် ဒြဟတ် ရ။ ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၈ ပ္ဍဲ သဘင်သဳကၠဳ စပ်ကဵု လျိုင် ကေုာံ ၜတ်ကၞာတ် အလန်နဝမ (9th CGPM) ဂှ် ညးတအ် သ္ပစၟတ်သမ္တီ ယၟု &quot;နျူတောန်&quot; (Newton) တုဲ စကာ သင်္ကေတ &quot;N&quot; နဒဒှ် ယူနေတ် တရာဝ် သွက် ဒြဟတ် ပ္ဍဲ သၞောတ်ဝ် MKS (မပြံင်လှာဲ ဒှ်အာ သၞောတ်ဝ် SI လၟုဟ်) ရ。&lt;ref name=&quot;BIPM2019&quot;&gt;BIPM (2019). ''The International System of Units (SI)'', 9th Edition. International Bureau of Weights and Measures. pp. 137–138.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ပွံက် (Definition) ==
နျူတောန် ဝွံ ဒှ် ယူနေတ် မကၠုင်နူ ယူနေတ် သဇိုင် (Derived unit) ပ္ဍဲ သၞောတ်ဝ် SI ရ။ လဒက်ပ္တန် ဍေဟ်ဂှ် ကၠုင်နူ သၞောဝ် ချဳဒရာင် မရနုက်ကဵု ၜါ သွက် နျူတောန် မတွဟ်ဂး $F = ma$ (ဒြဟတ် = လျိုင်ဒြပ် × အသိင်ပြဟ်) ရ။

မွဲ နျူတောန် ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကု ဒြဟတ် မနွံပၟိက် သွက်ဂွံ ပကဵု ညံင် ဒြပ် မၞုံ လျိုင် ၁ ကဳလဝ်ဂရာမ် (kg) ဂွံ ချဳဒရာင် နကဵု အသိင်ပြဟ် ၁ မဳတာ ပ္ဍဲ မွဲ စက္က ပန်ကၠင် (m/s²) ရ။
နကဵု သၟာသီ သင်္ချာ မ္ဂး:
&lt;div style=&quot;text-align: center; font-size: 120%; margin: 1em;&quot;&gt;
'''1 N = 1 kg ⋅ m / s²'''
&lt;/div&gt;
အဓိပ္ပါယ် ဍေဟ်ဂှ် ယဝ်ရ ပိုယ် ဓရိုဟ် ကပေါတ် မၞုံလျိုင် ၁ ကဳလဝ်ဂရာမ် နကဵု ဒြဟတ် ၁ နျူတောန် မ္ဂး၊ အသိင် ဍေဟ် ဂှ် ဇၞော်တိုန် ၁ မဳတာ-ပ္ဍဲ-စက္က (1 m/s) ပ္ဍဲ ဇၟာပ်ဇၟာပ် စက္က ရ။&lt;ref name=&quot;Halliday2013&quot;&gt;Halliday, D.; Resnick, R.; Walker, J. (2013). ''Fundamentals of Physics'' (10th ed.). John Wiley &amp; Sons. pp. 89–90.&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဥပမာ ပ္ဍဲ သဘာဝ ကေုာံ တွဵုဇီု ==
သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် ဇမၞော် ဒြဟတ် မွဲ နျူတောန် မ္ဂး၊ ပိုယ် တော် ၜတ်ကၞာတ် ကု အရာ ဓမ္မတာ ပ္ဍဲ လတူတိ ဂွံရ:
* '''သတ်အေပဲလာ မွဲ မ''': သတ်အေပဲလာ ဍောတ်တ် မွဲ မ (မၞုံ လျိုင် ၜိုတ် ၁၀၂ ဂရာမ်) ယဝ်ရ ဍေဟ် တန်တဴဒၟံင် လတူ တဲ ပိုယ် မ္ဂး၊ ဒြဟတ်ဓရောတ် ဂၠးတိ (Gravity) မဓရိုဟ်ဖျေံ ဍေဟ် လတူ တဲ ပိုယ် ဂှ် ဒှ် ၜိုတ် '''၁ နျူတောန်''' (1 N) ရ။ (0.102 kg × 9.80665 m/s² ≈ 1 N)။
* '''လျိုင် မၞိဟ်''': မၞိဟ် ဇၞော် မၞုံ လျိုင် ၇၀ ကဳလဝ်ဂရာမ် (70 kg) မွဲ ဂှ် နွံကဵု လျိုင်ဒြဟတ် (Weight) ၜိုတ် '''၆၈၆ နျူတောန်''' လတူ ဂၠးတိ (70 kg × 9.8 m/s²) ရ။
* '''ကွဳစက် ဍောတ်''': ကွဳစက် မၞုံ လျိုင် ၁၀၀၀ ကဳလဝ်ဂရာမ် ဂှ် နွံ ဒြဟတ်လျိုင် ၜိုတ် '''၉,၈၀၀ နျူတောန်''' (9.8 kN) ရ။
* '''ပရေင် ဓရိုဟ် စက် က္ၜင်ကျာ''': စက် က္ၜင်ကျာ ဇၞော်ဇၞော် (ဗီုကဵု Boeing 777) မွဲ နွံကဵု ဒြဟတ် ဓရိုဟ် (Thrust) ၜိုတ် '''၅၀၀,၀၀၀ နျူတောန်''' (500 kN) ရ။

== ၄။ တၟော် ကု ယူနေတ် တၞဟ်ဂမၠိုင် ==
နျူတောန် ဂှ် ဒှ် ယူနေတ် SI ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ လ္ၚဵု ဍုင် ကေုာံ ရုင်စက် တအ် စကာ ယူနေတ် တၞဟ်တအ် ဏီရ။ သၟဝ်ဏအ် ဒှ် သ္ၚိအင် တၟော် ဒြဟတ် နျူတောန် ကု ယူနေတ် တၞဟ်တအ် ရ:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ ဇယား တၟော် ယူနေတ် ဒြဟတ်
|-
! ယူနေတ် 
! နျူတောန် (N)
! ဒါင် (dyne) 
! ကဳလဝ်ဂရာမ်-ဒြဟတ် (kgf) 
! ပံင်-ဒြဟတ် (lbf)
|-
| '''1 N'''
| 1
| 10⁵
| 0.10197
| 0.22481
|-
| '''1 dyne'''
| 10⁻⁵
| 1
| 1.0197 × 10⁻⁶
| 2.2481 × 10⁻⁶
|-
| '''1 kgf (kp)'''
| 9.80665
| 980,665
| 1
| 2.2046
|-
| '''1 lbf'''
| 4.44822
| 444,822
| 0.45359
| 1
|}
&lt;ref name=&quot;Taylor1995&quot;&gt;Taylor, B. N. (1995). ''Guide for the Use of the International System of Units (SI)''. NIST Special Publication 811. p. 33.&lt;/ref&gt;

== ၅။ လျိုင်ဒြပ် (Mass) ကေုာံ လျိုင် (Weight) ==
ပ္ဍဲ ရူပဗေဒ မ္ဂး၊ လျိုင်ဒြပ် (Mass) ကေုာံ လျိုင် (Weight) ဂှ် ဟွံတုပ် ရေင်သကအ် ရ။ 
* '''လျိုင်ဒြပ် (Mass)''' ဂှ် ၜတ် နကဵု ကဳလဝ်ဂရာမ် (kg) တုဲ ဍေဟ် တန်တဴဒၟံင် လၟိုန် ဟွံပြံင်လှာဲ ဇၟာပ် ဒၞာဲ (လတူတိ ဟွံသေင်မ္ဂး လတူဂိတု လေဝ် တုပ်တုပ်) ရ။
* '''လျိုင် (Weight)''' ဂှ် ဒှ် ဒြဟတ် ဓရောတ် (Gravitational force) မဓဇက် ကေတ် လျိုင်ဒြပ် ဂှ် တုဲ ဍေဟ် ဒး ၜတ် နကဵု ယူနေတ် '''နျူတောန် (N)''' ရ။

ပ္ဍဲ လတူတိ မ္ဂး၊ အသိင်ပြဟ် ဒြဟတ်ဓရောတ် (g) ဂှ် ဒှ် ၜိုတ် 9.80665 m/s² ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ကပေါတ် မၞုံ လျိုင်ဒြပ် 1 kg ဂှ် နွံ လျိုင် $1 \times 9.80665 = 9.80665$ N ရ။ ဆဂး လတူ ဂိတု မ္ဂး ဒြဟတ်ဓရောတ် နွံ ဆ 1.62 m/s² ဓဝ်ရ၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ လျိုင် ဍေဟ် သှ်ေ ဆ 1.62 N ဓဝ်ရ (လျိုင်ဒြပ် 1 kg ဂှ် ဟွံပြံင်)။

== ၆။ ယူနေတ် ကြပ်ညောန် ကေုာံ တၟော်ဂမၠိုင် ==
ပ္ဍဲ သၞောတ်ဝ် SI မ္ဂး ညးတအ် ထပ်စုတ် အက္ခရ် ကိုပ်ကၠာ (Prefixes) သွက်ဂွံ တော် လၟိဟ် နျူတောန် မဇၞော် ဟွံသေင်မ္ဂး သၟတ် တအ်ရ:
* '''မဳလဳနျူတောန် (mN)''': $10^{-3}$ N (စကာ သွက်ဂွံ ၜတ် ဒြဟတ် သၟတ် ဗီုကဵု ပရေင် ဓရိုဟ် ပ္ဍဲ သဲလ် ကေုာံ စက် ဍောတ်တ်)
* '''မိုက်ခရဝ်နျူတောန် ($\mu$N)''': $10^{-6}$ N
* '''ကဳလဝ်နျူတောန် (kN)''': $10^{3}$ N ဟွံသေင်မ္ဂး 1,000 N (စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန် သြိုင်ခၞံ သွက်ဂွံ ၜတ် ဒြဟတ် ကောန်ကရိတ် ကေုာံ ပသဲ)
* '''မေဂါနျူတောန် (MN)''': $10^{6}$ N ဟွံသေင်မ္ဂး 1,000,000 N (စကာ သွက်ဂွံ ၜတ် ဒြဟတ် ဓရိုဟ် က္ၜင်ကျာ ဒြဟတ်ထတ်၊ လၟေင် ပရေင် တာဒုင် ပသဲ တအ်)
* '''ဂဳဂါနျူတောန် (GN)''': $10^{9}$ N (ဒြဟတ် ဇၞော်ဗွဲမလောန် ဗီုကဵု အသိင် ခတိုဟ် ဂၠးတိ)

== ၇။ လၟေင် ပရေင်တၟော် ပ္ဍဲ သၞောဝ် နျူတောန် ==
သၞောဝ် ချဳဒရာင် နျူတောန် (Newton's laws of motion) မရနုက်ကဵု ၜါ ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ပွံက် နျူတောန် ဏအ်ရ။ သၞောဝ် ဂှ် ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ ဒြဟတ် သီုဖအိုတ် မဓရိုဟ် လတူ ကပေါတ် မွဲ (Net force) ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကု လျိုင်ဒြပ် ဍေဟ် ပံင် ကု အသိင်ပြဟ် ဍေဟ် ရ ($F = ma$)။

ယဝ်ရ ပိုယ် တီ လျိုင်ဒြပ် (m) ကေုာံ ဒြဟတ် (F) မ္ဂး၊ ပိုယ် တော် ကလိဂွံ အသိင်ပြဟ် (a) မာန်ရ။ ဥပမာ - ကွဳစက် လျိုင် 1000 kg ဂှ် ယဝ်ရ စက် ပတိတ် ဒြဟတ် 5000 N မ္ဂး၊ ကွဳစက် ဂှ် အသိင်ပြဟ် တိုန် $a = 5000 / 1000 = 5$ m/s² ပ္ဍဲ မွဲစက္က ရ။ လၟေင် တၟော် ဏအ်ဂှ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ပရေင် ရူပဗေဒ ခေတ်တြေံ (Classical mechanics) ရ。&lt;ref name=&quot;Young2011&quot;&gt;Young, H. D.; Freedman, R. A. (2011). ''Sears and Zemansky's University Physics'' (13th ed.). Addison-Wesley. pp. 113–115.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ကိရိယာ ၜတ် ဒြဟတ် (Measurement) ==
သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ဒြဟတ် နကဵု ယူနေတ် နျူတောန် မ္ဂး၊ ညးတအ် စကာ ကိရိယာ ဗွဲမဂၠိုင်:
* '''ဇုက်သပရေင် (Spring scale)''': ဍေဟ် ၜတ် ဒြဟတ် နကဵု လၟေင် ဇမၠိင် ဇုက်သပရေင် မဓဇက် တိတ်အာ (Hooke's law) ရ။ လတူ ဇုက်ဂှ် ညးတအ် ချူလဝ် လၟိဟ် ယူနေတ် နျူတောန် (N) ရ။
* '''လဝ်သဲလ် (Load cell)''': ဒှ် ကိရိယာ အီလက်ထရဝ်နေတ် မပြံင်လှာဲ ဒြဟတ် ဓရိုဟ် ညံင်ဂွံ ဒှ် တင်သမ္တီ လလဳ (Electrical signal) ရ။ စကာ ပ္ဍဲ ချိန်ခွင် ဒဳဂျဳတယ် ဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ စက် ၜတ် ဒြဟတ် ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် ရ。
* '''ဒါင်နာမဝ်မဳတာ (Dynamometer)''': ကိရိယာ သွက်ဂွံ ၜတ် ဒြဟတ် ပရေင် ဓရိုဟ် (Torque) ကေုာံ ဒြဟတ် စက် (Engine power) မာန်ရ။

== ၉။ ပရေင်စကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် အေန်ဂျေန်နဳယျာ ==
ပ္ဍဲ ကမၠောန် အေန်ဂျေန်နဳယျာ သြိုင်ခၞံ ကေုာံ ကမၠောန် စက် မ္ဂး၊ ယူနေတ် နျူတောန် ဂှ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန်:
* '''ဒြဟတ် ဒုင်ဒဝ် ကောန်ကရိတ် (Compressive strength)''': ညးတအ် ၜတ် ကၞာတ် ဒြဟတ် ဒုင်ဒဝ် ကောန်ကရိတ် ကေုာံ ပသဲ နကဵု မေဂါပါသကာလ် (MPa) မဒှ် ယူနေတ် မတွဟ်ဂး &quot;မွဲ နျူတောန် လတူ မွဲ မဳလဳမဳတာ ပန်ကၠင်&quot; (1 N/mm²) ရ။
* '''ဒြဟတ် တтяги (Tensile force)''': ဇုက် ပသဲ သွက် ဒဒန် မွဲ နွံပၟိက် သွက်ဂွံ ဒုင်ဒဝ် ဒြဟတ် တтяги မဂၠိုင် ကု ကဳလဝ်နျူတောန် (kN) တုဲ၊ အေန်ဂျေန်နဳယျာ တအ် တော် ဒြဟတ် ဏအ် သွက်ဂွံ ဖျေံ ပလင် စဵုဒၞာ ဘေး အန္တရာယ် (Safety factor) ရ။
* '''ဒြဟတ် ဓရိုဟ် စက်ကျာ (Thrust)''': ရုင်စက် ပတိတ် စက် က္ၜင်ကျာ ကေုာံ ရဝ်ကေတ် တအ် ၜတ်ကၞာတ် ဒြဟတ် စက် ဍေဟ်တအ် နကဵု ယူနေတ် ကဳလဝ်နျူတောန် ဟွံသေင်မ္ဂး မေဂါနျူတောန် (MN) ရ。&lt;ref name=&quot;Hibbeler2015&quot;&gt;Hibbeler, R. C. (2015). ''Engineering Mechanics: Statics'' (14th ed.). Pearson. pp. 7–9.&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ယူနေတ် ဟွံသေင် ကု SI ဂမၠိုင် ==
ၜိုန်ရ နျူတောန် ဂှ် ဒှ် ယူနေတ် လတူ သၞောဝ် (SI standard) ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ တွဵုရး အမေရိကာန် ကေုာံ ရုင်စက် လ္ၚဵု တအ် စကာ ယူနေတ် သၞောတ်ဝ် ဂျာမာန် ဟွံသေင်မ္ဂး အင်္ဂလိက် တြေံ ဏီရ:
* '''ကဳလဝ်ဂရာမ်-ဒြဟတ် (kgf)''': လဆောဝ် ကော် kilopond (kp) ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဒြဟတ်ဓရောတ် မဓရိုဟ် ကပေါတ် 1 kg ပ္ဍဲ လတူတိ (1 kgf ≈ 9.81 N) ရ။ ယူနေတ် ဏအ် လဆောဝ် သ္ပကဵု ညံင် မၞိဟ်တအ် ဂွံ ထေင်မှာ အကြာ လျိုင်ဒြပ် ကဵု ဒြဟတ် ရ။
* '''ပံင်-ဒြဟတ် (Pound-force / lbf)''': ယူနေတ် ဏအ် စကာ ပ္ဍဲ ဍုင် အမေရိကာန် ရ။ မွဲ lbf ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကု ၜိုတ် 4.45 N ရ။ ပရေင် ဟွံတုပ်သၟဟ် ယူနေတ် (Unit confusion) အကြာ N ကဵု lbf ဏအ် ကေင် ပကဵု ညံင် က္ၜင်အာကာသ မာတ်သ် (Mars Climate Orbiter) နာသာ (NASA) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၉ ဂှ် ဒး ထကးလီုအာ ရ ဟိုတ်နူ တော် ယူနေတ် မှာအာ ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{ယူနေတ် SI ဂမၠိုင်}}

[[ကဏ္ဍ:ယူနေတ် SI ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြဟတ်]]
[[ကဏ္ဍ:ရူပဗေဒ]]</text>
      <sha1>3vp32p395knrk92lsf462yinfkjf48a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59139</id>
      <parentid>59138</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T10:27:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် */</comment>
      <origin>59139</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19288" sha1="qbuk57ulmwwuf3ungg3dp9wq9dhcjc0" xml:space="preserve">{{Infobox physical quantity
| name = နျူတောန် (Newton)
| unit_of = [[ဒြဟတ်]] (Force)
| symbol = N
| base_units = kg⋅m⋅s⁻²
| derived_units = 
| named_after = [[အာက်သေတ် နျူတောန်]] (Isaac Newton)
| system = [[သၞောတ်ဝ် ယူနေတ် ဂၠးကဝ်]] (SI)
| image = [[File:Sir Isaac Newton (1643-1727).jpg|250px|alt=အာက်သေတ် နျူတောန်]]
| caption = အစာရူပဗေဒ အာက်သေတ် နျူတောန် (Sir Isaac Newton) မဒှ် ညးမဂွံဒုင် ခုတ်လဝ် ယၟု ယူနေတ် ဏအ်
}}

'''နျူတောန်''' ({{lang-en|Newton}}; သင်္ကေတ: '''N''') ဝွံ ဒှ် ယူနေတ် သၞောတ်ဝ် SI (International System of Units) မစကာ သွက်ဂွံ ၜတ် ကၞာတ် [[ဒြဟတ်]] (Force) ပ္ဍဲ ရူပဗေဒ ရ။ ယူနေတ် ဝွံ ညးတအ် ခုတ်လဝ် ယၟု သွက်ဂွံ ပတိုန် ဂုဏ်သိက္ခာ အစာရူပဗေဒ ကေုာံ သင်္ချာ ဂကူအင်္ဂလိက် [[သာ အာက်ဇြက် နျူတောန်|အာက်သေတ် နျူတောန်]] (Sir Isaac Newton) မဒှ် ညးမဖျေံလဝ် သၞောဝ် ချဳဒရာင် နျူတောန် (Newton's laws of motion) ကေုာံ သၞောဝ် ဒြဟတ်ဓရောတ် အလုံဂၠးကဝ် (Universal gravitation) ရ။

ပ္ဍဲ ပွံက် ဓမ္မတာ မ္ဂး၊ မွဲ နျူတောန် (1 N) ဂှ် ဒှ် လၟိဟ် ဒြဟတ် မနွံပၟိက် သွက်ဂွံ ဓရိုဟ် ပ္တိုန် အသိင်ပြဟ် (Acceleration) မွဲ မဳတာ-ပ္ဍဲ-မွဲ-စက္က-ပန်ကၠင် (1 m/s²) ကု ဒြပ် မၞုံကဵု လျိုင်ဒြပ် (Mass) မွဲ ကဳလဝ်ဂရာမ် (1 kg) ရ။ ယူနေတ် နျူတောန် ဝွံ ဒှ် ယူနေတ် အဓိက မစကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် အေန်ဂျေန်နဳယျာ၊ ရူပဗေဒ၊ ကေုာံ ကွတ်သိပ္ပံ နာနာ သွက်ဂွံ တော် လျိုင် (Weight)၊ ဒြဟတ် ဓရိုဟ် (Thrust)၊ ကေုာံ ဒြဟတ် တтя် (Tension) ရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် ==
ယၟုမ္ဂး &quot;နျူတောန်&quot; (Newton) ဝွံ ကၠုင်နူ ယၟု အစာရူပဗေဒ [[သာ အာက်ဇြက် နျူတောန်|အာက်သေတ် နျူတောန်]] (၁၆၄၂-၁၇၂၆) မဒှ် မၞိဟ် အဓိက ပ္ဍဲ ပရေင် ကတဵုဒှ် သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ ရ။ 

ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ စၟတ်သမ္တီ ယူနေတ် ဏအ်ဂှ် ညးတအ် စကာလဝ် ယူနေတ် ဒြဟတ် တၞဟ်တၞဟ် ဗီုကဵု ကဳလဝ်ဂရာမ်-ဒြဟတ် (Kilogram-force) ကေုာံ ဒါင် (Dyne) ပ္ဍဲ သၞောတ်ဝ် CGS ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၆ ဂှ်၊ ဂကောံ C.I.P.M (International Committee for Weights and Measures) သ္ပအာစာ ကဵု အခေါင် သွက်ဂွံ စကာ ယူနေတ် တၟိ မၞုံကဵု လဒက်ပ္တန် kg·m/s² သွက် ၜတ် ဒြဟတ် ရ။ ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၈ ပ္ဍဲ သဘင်သဳကၠဳ စပ်ကဵု လျိုင် ကေုာံ ၜတ်ကၞာတ် အလန်နဝမ (9th CGPM) ဂှ် ညးတအ် သ္ပစၟတ်သမ္တီ ယၟု &quot;နျူတောန်&quot; (Newton) တုဲ စကာ သင်္ကေတ &quot;N&quot; နဒဒှ် ယူနေတ် တရာဝ် သွက် ဒြဟတ် ပ္ဍဲ သၞောတ်ဝ် MKS (မပြံင်လှာဲ ဒှ်အာ သၞောတ်ဝ် SI လၟုဟ်) ရ。&lt;ref name=&quot;BIPM2019&quot;&gt;BIPM (2019). ''The International System of Units (SI)'', 9th Edition. International Bureau of Weights and Measures. pp. 137–138.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ပွံက် (Definition) ==
နျူတောန် ဝွံ ဒှ် ယူနေတ် မကၠုင်နူ ယူနေတ် သဇိုင် (Derived unit) ပ္ဍဲ သၞောတ်ဝ် SI ရ။ လဒက်ပ္တန် ဍေဟ်ဂှ် ကၠုင်နူ သၞောဝ် ချဳဒရာင် မရနုက်ကဵု ၜါ သွက် နျူတောန် မတွဟ်ဂး $F = ma$ (ဒြဟတ် = လျိုင်ဒြပ် × အသိင်ပြဟ်) ရ။

မွဲ နျူတောန် ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကု ဒြဟတ် မနွံပၟိက် သွက်ဂွံ ပကဵု ညံင် ဒြပ် မၞုံ လျိုင် ၁ ကဳလဝ်ဂရာမ် (kg) ဂွံ ချဳဒရာင် နကဵု အသိင်ပြဟ် ၁ မဳတာ ပ္ဍဲ မွဲ စက္က ပန်ကၠင် (m/s²) ရ။
နကဵု သၟာသီ သင်္ချာ မ္ဂး:
&lt;div style=&quot;text-align: center; font-size: 120%; margin: 1em;&quot;&gt;
'''1 N = 1 kg ⋅ m / s²'''
&lt;/div&gt;
အဓိပ္ပါယ် ဍေဟ်ဂှ် ယဝ်ရ ပိုယ် ဓရိုဟ် ကပေါတ် မၞုံလျိုင် ၁ ကဳလဝ်ဂရာမ် နကဵု ဒြဟတ် ၁ နျူတောန် မ္ဂး၊ အသိင် ဍေဟ် ဂှ် ဇၞော်တိုန် ၁ မဳတာ-ပ္ဍဲ-စက္က (1 m/s) ပ္ဍဲ ဇၟာပ်ဇၟာပ် စက္က ရ။&lt;ref name=&quot;Halliday2013&quot;&gt;Halliday, D.; Resnick, R.; Walker, J. (2013). ''Fundamentals of Physics'' (10th ed.). John Wiley &amp; Sons. pp. 89–90.&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဥပမာ ပ္ဍဲ သဘာဝ ကေုာံ တွဵုဇီု ==
သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် ဇမၞော် ဒြဟတ် မွဲ နျူတောန် မ္ဂး၊ ပိုယ် တော် ၜတ်ကၞာတ် ကု အရာ ဓမ္မတာ ပ္ဍဲ လတူတိ ဂွံရ:
* '''သတ်အေပဲလာ မွဲ မ''': သတ်အေပဲလာ ဍောတ်တ် မွဲ မ (မၞုံ လျိုင် ၜိုတ် ၁၀၂ ဂရာမ်) ယဝ်ရ ဍေဟ် တန်တဴဒၟံင် လတူ တဲ ပိုယ် မ္ဂး၊ ဒြဟတ်ဓရောတ် ဂၠးတိ (Gravity) မဓရိုဟ်ဖျေံ ဍေဟ် လတူ တဲ ပိုယ် ဂှ် ဒှ် ၜိုတ် '''၁ နျူတောန်''' (1 N) ရ။ (0.102 kg × 9.80665 m/s² ≈ 1 N)။
* '''လျိုင် မၞိဟ်''': မၞိဟ် ဇၞော် မၞုံ လျိုင် ၇၀ ကဳလဝ်ဂရာမ် (70 kg) မွဲ ဂှ် နွံကဵု လျိုင်ဒြဟတ် (Weight) ၜိုတ် '''၆၈၆ နျူတောန်''' လတူ ဂၠးတိ (70 kg × 9.8 m/s²) ရ။
* '''ကွဳစက် ဍောတ်''': ကွဳစက် မၞုံ လျိုင် ၁၀၀၀ ကဳလဝ်ဂရာမ် ဂှ် နွံ ဒြဟတ်လျိုင် ၜိုတ် '''၉,၈၀၀ နျူတောန်''' (9.8 kN) ရ။
* '''ပရေင် ဓရိုဟ် စက် က္ၜင်ကျာ''': စက် က္ၜင်ကျာ ဇၞော်ဇၞော် (ဗီုကဵု Boeing 777) မွဲ နွံကဵု ဒြဟတ် ဓရိုဟ် (Thrust) ၜိုတ် '''၅၀၀,၀၀၀ နျူတောန်''' (500 kN) ရ။

== ၄။ တၟော် ကု ယူနေတ် တၞဟ်ဂမၠိုင် ==
နျူတောန် ဂှ် ဒှ် ယူနေတ် SI ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ လ္ၚဵု ဍုင် ကေုာံ ရုင်စက် တအ် စကာ ယူနေတ် တၞဟ်တအ် ဏီရ။ သၟဝ်ဏအ် ဒှ် သ္ၚိအင် တၟော် ဒြဟတ် နျူတောန် ကု ယူနေတ် တၞဟ်တအ် ရ:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ ဇယား တၟော် ယူနေတ် ဒြဟတ်
|-
! ယူနေတ် 
! နျူတောန် (N)
! ဒါင် (dyne) 
! ကဳလဝ်ဂရာမ်-ဒြဟတ် (kgf) 
! ပံင်-ဒြဟတ် (lbf)
|-
| '''1 N'''
| 1
| 10⁵
| 0.10197
| 0.22481
|-
| '''1 dyne'''
| 10⁻⁵
| 1
| 1.0197 × 10⁻⁶
| 2.2481 × 10⁻⁶
|-
| '''1 kgf (kp)'''
| 9.80665
| 980,665
| 1
| 2.2046
|-
| '''1 lbf'''
| 4.44822
| 444,822
| 0.45359
| 1
|}
&lt;ref name=&quot;Taylor1995&quot;&gt;Taylor, B. N. (1995). ''Guide for the Use of the International System of Units (SI)''. NIST Special Publication 811. p. 33.&lt;/ref&gt;

== ၅။ လျိုင်ဒြပ် (Mass) ကေုာံ လျိုင် (Weight) ==
ပ္ဍဲ ရူပဗေဒ မ္ဂး၊ လျိုင်ဒြပ် (Mass) ကေုာံ လျိုင် (Weight) ဂှ် ဟွံတုပ် ရေင်သကအ် ရ။ 
* '''လျိုင်ဒြပ် (Mass)''' ဂှ် ၜတ် နကဵု ကဳလဝ်ဂရာမ် (kg) တုဲ ဍေဟ် တန်တဴဒၟံင် လၟိုန် ဟွံပြံင်လှာဲ ဇၟာပ် ဒၞာဲ (လတူတိ ဟွံသေင်မ္ဂး လတူဂိတု လေဝ် တုပ်တုပ်) ရ။
* '''လျိုင် (Weight)''' ဂှ် ဒှ် ဒြဟတ် ဓရောတ် (Gravitational force) မဓဇက် ကေတ် လျိုင်ဒြပ် ဂှ် တုဲ ဍေဟ် ဒး ၜတ် နကဵု ယူနေတ် '''နျူတောန် (N)''' ရ။

ပ္ဍဲ လတူတိ မ္ဂး၊ အသိင်ပြဟ် ဒြဟတ်ဓရောတ် (g) ဂှ် ဒှ် ၜိုတ် 9.80665 m/s² ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ကပေါတ် မၞုံ လျိုင်ဒြပ် 1 kg ဂှ် နွံ လျိုင် $1 \times 9.80665 = 9.80665$ N ရ။ ဆဂး လတူ ဂိတု မ္ဂး ဒြဟတ်ဓရောတ် နွံ ဆ 1.62 m/s² ဓဝ်ရ၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ လျိုင် ဍေဟ် သှ်ေ ဆ 1.62 N ဓဝ်ရ (လျိုင်ဒြပ် 1 kg ဂှ် ဟွံပြံင်)။

== ၆။ ယူနေတ် ကြပ်ညောန် ကေုာံ တၟော်ဂမၠိုင် ==
ပ္ဍဲ သၞောတ်ဝ် SI မ္ဂး ညးတအ် ထပ်စုတ် အက္ခရ် ကိုပ်ကၠာ (Prefixes) သွက်ဂွံ တော် လၟိဟ် နျူတောန် မဇၞော် ဟွံသေင်မ္ဂး သၟတ် တအ်ရ:
* '''မဳလဳနျူတောန် (mN)''': $10^{-3}$ N (စကာ သွက်ဂွံ ၜတ် ဒြဟတ် သၟတ် ဗီုကဵု ပရေင် ဓရိုဟ် ပ္ဍဲ သဲလ် ကေုာံ စက် ဍောတ်တ်)
* '''မိုက်ခရဝ်နျူတောန် ($\mu$N)''': $10^{-6}$ N
* '''ကဳလဝ်နျူတောန် (kN)''': $10^{3}$ N ဟွံသေင်မ္ဂး 1,000 N (စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန် သြိုင်ခၞံ သွက်ဂွံ ၜတ် ဒြဟတ် ကောန်ကရိတ် ကေုာံ ပသဲ)
* '''မေဂါနျူတောန် (MN)''': $10^{6}$ N ဟွံသေင်မ္ဂး 1,000,000 N (စကာ သွက်ဂွံ ၜတ် ဒြဟတ် ဓရိုဟ် က္ၜင်ကျာ ဒြဟတ်ထတ်၊ လၟေင် ပရေင် တာဒုင် ပသဲ တအ်)
* '''ဂဳဂါနျူတောန် (GN)''': $10^{9}$ N (ဒြဟတ် ဇၞော်ဗွဲမလောန် ဗီုကဵု အသိင် ခတိုဟ် ဂၠးတိ)

== ၇။ လၟေင် ပရေင်တၟော် ပ္ဍဲ သၞောဝ် နျူတောန် ==
သၞောဝ် ချဳဒရာင် နျူတောန် (Newton's laws of motion) မရနုက်ကဵု ၜါ ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ပွံက် နျူတောန် ဏအ်ရ။ သၞောဝ် ဂှ် ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ ဒြဟတ် သီုဖအိုတ် မဓရိုဟ် လတူ ကပေါတ် မွဲ (Net force) ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကု လျိုင်ဒြပ် ဍေဟ် ပံင် ကု အသိင်ပြဟ် ဍေဟ် ရ ($F = ma$)။

ယဝ်ရ ပိုယ် တီ လျိုင်ဒြပ် (m) ကေုာံ ဒြဟတ် (F) မ္ဂး၊ ပိုယ် တော် ကလိဂွံ အသိင်ပြဟ် (a) မာန်ရ။ ဥပမာ - ကွဳစက် လျိုင် 1000 kg ဂှ် ယဝ်ရ စက် ပတိတ် ဒြဟတ် 5000 N မ္ဂး၊ ကွဳစက် ဂှ် အသိင်ပြဟ် တိုန် $a = 5000 / 1000 = 5$ m/s² ပ္ဍဲ မွဲစက္က ရ။ လၟေင် တၟော် ဏအ်ဂှ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ပရေင် ရူပဗေဒ ခေတ်တြေံ (Classical mechanics) ရ。&lt;ref name=&quot;Young2011&quot;&gt;Young, H. D.; Freedman, R. A. (2011). ''Sears and Zemansky's University Physics'' (13th ed.). Addison-Wesley. pp. 113–115.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ကိရိယာ ၜတ် ဒြဟတ် (Measurement) ==
သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ဒြဟတ် နကဵု ယူနေတ် နျူတောန် မ္ဂး၊ ညးတအ် စကာ ကိရိယာ ဗွဲမဂၠိုင်:
* '''ဇုက်သပရေင် (Spring scale)''': ဍေဟ် ၜတ် ဒြဟတ် နကဵု လၟေင် ဇမၠိင် ဇုက်သပရေင် မဓဇက် တိတ်အာ (Hooke's law) ရ။ လတူ ဇုက်ဂှ် ညးတအ် ချူလဝ် လၟိဟ် ယူနေတ် နျူတောန် (N) ရ။
* '''လဝ်သဲလ် (Load cell)''': ဒှ် ကိရိယာ အီလက်ထရဝ်နေတ် မပြံင်လှာဲ ဒြဟတ် ဓရိုဟ် ညံင်ဂွံ ဒှ် တင်သမ္တီ လလဳ (Electrical signal) ရ။ စကာ ပ္ဍဲ ချိန်ခွင် ဒဳဂျဳတယ် ဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ စက် ၜတ် ဒြဟတ် ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် ရ。
* '''ဒါင်နာမဝ်မဳတာ (Dynamometer)''': ကိရိယာ သွက်ဂွံ ၜတ် ဒြဟတ် ပရေင် ဓရိုဟ် (Torque) ကေုာံ ဒြဟတ် စက် (Engine power) မာန်ရ။

== ၉။ ပရေင်စကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် အေန်ဂျေန်နဳယျာ ==
ပ္ဍဲ ကမၠောန် အေန်ဂျေန်နဳယျာ သြိုင်ခၞံ ကေုာံ ကမၠောန် စက် မ္ဂး၊ ယူနေတ် နျူတောန် ဂှ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန်:
* '''ဒြဟတ် ဒုင်ဒဝ် ကောန်ကရိတ် (Compressive strength)''': ညးတအ် ၜတ် ကၞာတ် ဒြဟတ် ဒုင်ဒဝ် ကောန်ကရိတ် ကေုာံ ပသဲ နကဵု မေဂါပါသကာလ် (MPa) မဒှ် ယူနေတ် မတွဟ်ဂး &quot;မွဲ နျူတောန် လတူ မွဲ မဳလဳမဳတာ ပန်ကၠင်&quot; (1 N/mm²) ရ။
* '''ဒြဟတ် တтяги (Tensile force)''': ဇုက် ပသဲ သွက် ဒဒန် မွဲ နွံပၟိက် သွက်ဂွံ ဒုင်ဒဝ် ဒြဟတ် တтяги မဂၠိုင် ကု ကဳလဝ်နျူတောန် (kN) တုဲ၊ အေန်ဂျေန်နဳယျာ တအ် တော် ဒြဟတ် ဏအ် သွက်ဂွံ ဖျေံ ပလင် စဵုဒၞာ ဘေး အန္တရာယ် (Safety factor) ရ။
* '''ဒြဟတ် ဓရိုဟ် စက်ကျာ (Thrust)''': ရုင်စက် ပတိတ် စက် က္ၜင်ကျာ ကေုာံ ရဝ်ကေတ် တအ် ၜတ်ကၞာတ် ဒြဟတ် စက် ဍေဟ်တအ် နကဵု ယူနေတ် ကဳလဝ်နျူတောန် ဟွံသေင်မ္ဂး မေဂါနျူတောန် (MN) ရ。&lt;ref name=&quot;Hibbeler2015&quot;&gt;Hibbeler, R. C. (2015). ''Engineering Mechanics: Statics'' (14th ed.). Pearson. pp. 7–9.&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ယူနေတ် ဟွံသေင် ကု SI ဂမၠိုင် ==
ၜိုန်ရ နျူတောန် ဂှ် ဒှ် ယူနေတ် လတူ သၞောဝ် (SI standard) ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ တွဵုရး အမေရိကာန် ကေုာံ ရုင်စက် လ္ၚဵု တအ် စကာ ယူနေတ် သၞောတ်ဝ် ဂျာမာန် ဟွံသေင်မ္ဂး အင်္ဂလိက် တြေံ ဏီရ:
* '''ကဳလဝ်ဂရာမ်-ဒြဟတ် (kgf)''': လဆောဝ် ကော် kilopond (kp) ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဒြဟတ်ဓရောတ် မဓရိုဟ် ကပေါတ် 1 kg ပ္ဍဲ လတူတိ (1 kgf ≈ 9.81 N) ရ။ ယူနေတ် ဏအ် လဆောဝ် သ္ပကဵု ညံင် မၞိဟ်တအ် ဂွံ ထေင်မှာ အကြာ လျိုင်ဒြပ် ကဵု ဒြဟတ် ရ။
* '''ပံင်-ဒြဟတ် (Pound-force / lbf)''': ယူနေတ် ဏအ် စကာ ပ္ဍဲ ဍုင် အမေရိကာန် ရ။ မွဲ lbf ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကု ၜိုတ် 4.45 N ရ။ ပရေင် ဟွံတုပ်သၟဟ် ယူနေတ် (Unit confusion) အကြာ N ကဵု lbf ဏအ် ကေင် ပကဵု ညံင် က္ၜင်အာကာသ မာတ်သ် (Mars Climate Orbiter) နာသာ (NASA) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၉ ဂှ် ဒး ထကးလီုအာ ရ ဟိုတ်နူ တော် ယူနေတ် မှာအာ ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{ယူနေတ် SI ဂမၠိုင်}}

[[ကဏ္ဍ:ယူနေတ် SI ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြဟတ်]]
[[ကဏ္ဍ:ရူပဗေဒ]]</text>
      <sha1>qbuk57ulmwwuf3ungg3dp9wq9dhcjc0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:ယူနေတ် SI ဂမၠိုင်</title>
    <ns>10</ns>
    <id>12774</id>
    <revision>
      <id>59140</id>
      <timestamp>2026-10-25T10:28:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Navbox | name = ယူနေတ် SI ဂမၠိုင် | title = [[သၞောတ်ဝ် ယူနေတ် ဂၠးကဝ်|ယူနေတ် SI ဂမၠိုင်]] (International System of Units) | listclass = hlist | state = {{{state|autocollapse}}}  | group1 = ယူနေတ် သဇိုင်&lt;br&gt;(Base units) | list1 = * [[မဳတာ]] (m) * [[ကဳလဝ်ဂရာမ်]] (kg) * စက...&quot;</comment>
      <origin>59140</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2201" sha1="09avthq8pyhrk1xl0owe3y15k8nysja" xml:space="preserve">{{Navbox
| name = ယူနေတ် SI ဂမၠိုင်
| title = [[သၞောတ်ဝ် ယူနေတ် ဂၠးကဝ်|ယူနေတ် SI ဂမၠိုင်]] (International System of Units)
| listclass = hlist
| state = {{{state|autocollapse}}}

| group1 = ယူနေတ် သဇိုင်&lt;br&gt;(Base units)
| list1 =
* [[မဳတာ]] (m)
* [[ကဳလဝ်ဂရာမ်]] (kg)
* [[စက္က]] (s)
* [[အမ်ပဳယျာ]] (A)
* [[ကေလ်ဗိန်]] (K)
* [[မောလ်]] (mol)
* [[ကာန်ဒေလာ]] (cd)

| group2 = ယူနေတ် မကၠုင်နူသဇိုင်&lt;br&gt;(Derived units)
| list2 =
* [[ဟာတ်]] (Hz)
* [[ရေဒဳယာန်]] (rad)
* [[သတေရေဒဳယာန်]] (sr)
* [[နျူတောန်]] (N)
* [[ပါသကာလ်]] (Pa)
* [[ဂျူ]] (J)
* [[ဝါတ်]] (W)
* [[ကူလောမ်]] (C)
* [[ဗို့]] (V)
* [[ဖာရတ်]] (F)
* [[အုမ်]] (Ω)
* [[သဳမေန်]] (S)
* [[ဝေဗာ]] (Wb)
* [[တေတ်သလာ]] (T)
* [[ဟေန်ရဳ]] (H)
* [[ဒဳဂရဳ သေလသဳယပ်]] (°C)
* [[လူမေန်]] (lm)
* [[လာက်]] (lx)
* [[ဗေက္ကရေလ်]] (Bq)
* [[ဂရေ]] (Gy)
* [[သဳဗာတ်]] (Sv)
* [[ကာတာလ်]] (kat)

| group3 = အက္ခရ် ကိုပ်ကၠာ&lt;br&gt;(SI prefixes)
| list3 =
* [[ယောတ်တာ]] (Y)
* [[ဇေတ်တာ]] (Z)
* [[အေက်ဇာ]] (E)
* [[ပေတာ]] (P)
* [[တေရာ]] (T)
* [[ဂဳဂါ]] (G)
* [[မေဂါ]] (M)
* [[ကဳလဝ်]] (k)
* [[ဟေက်တဝ်]] (h)
* [[ဒေကာ]] (da)
* [[ဒေသဳ]] (d)
* [[သေန်တဳ]] (c)
* [[မဳလဳ]] (m)
* [[မိုက်ခရဝ်]] (μ)
* [[နာနဝ်]] (n)
* [[ပဳကဝ်]] (p)
* [[ဖေမ်တဝ်]] (f)
* [[အာတ်တဝ်]] (a)
* [[ဇေပ်တဝ်]] (z)
* [[ယံက်တဝ်]] (y)

| below =
* [[ရူပဗေဒ]]
* [[ၜတ်ကၞာတ်]]
}}
&lt;noinclude&gt;
[[ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက် ယူနေတ် SI]]
[[ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက် ရူပဗေဒ]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>09avthq8pyhrk1xl0owe3y15k8nysja</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59141</id>
      <parentid>59140</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T10:29:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59141</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2198" sha1="jn7d45ez5kyfst6zj4dlfeq8wci081i" xml:space="preserve">{{Navbox
| name = ယူနေတ် SI ဂမၠိုင်
| title = [[သၞောတ်ဝ် ယူနေတ် ဂၠးကဝ်|ယူနေတ် SI ဂမၠိုင်]] (International System of Units)
| listclass = hlist
| state = {{{state|autocollapse}}}

| group1 = ယူနေတ် သဇိုင်&lt;br&gt;(Base units)
| list1 =
* [[မဳတာ]] (m)
* [[ကဳလဝ်ဂရာမ်]] (kg)
* [[စက္က]] (s)
* [[အမ်ပဳယျာ]] (A)
* [[ကေလ်ဗိန်]] (K)
* [[မောလ်]] (mol)
* [[ကာန်ဒေလာ]] (cd)

| group2 = ယူနေတ် မကၠုင်နူသဇိုင်&lt;br&gt;(Derived units)
| list2 =
* [[ဟာတ်]] (Hz)
* [[ရေဒဳယာန်]] (rad)
* [[သတေရေဒဳယာန်]] (sr)
* [[နျူတောန်]] (N)
* [[ပါသကာလ်]] (Pa)
* [[ဂျူ]] (J)
* [[ဝါတ်]] (W)
* [[ကူလောမ်]] (C)
* [[ဗို]] (V)
* [[ဖာရတ်]] (F)
* [[အုမ်]] (Ω)
* [[သဳမေန်]] (S)
* [[ဝေဗာ]] (Wb)
* [[တေတ်သလာ]] (T)
* [[ဟေန်ရဳ]] (H)
* [[ဒဳဂရဳ သေလသဳယပ်]] (°C)
* [[လူမေန်]] (lm)
* [[လာက်]] (lx)
* [[ဗေက္ကရေလ်]] (Bq)
* [[ဂရေ]] (Gy)
* [[သဳဗာတ်]] (Sv)
* [[ကာတာလ်]] (kat)

| group3 = အက္ခရ် ကိုပ်ကၠာ&lt;br&gt;(SI prefixes)
| list3 =
* [[ယောတ်တာ]] (Y)
* [[ဇေတ်တာ]] (Z)
* [[အေက်ဇာ]] (E)
* [[ပေတာ]] (P)
* [[တေရာ]] (T)
* [[ဂဳဂါ]] (G)
* [[မေဂါ]] (M)
* [[ကဳလဝ်]] (k)
* [[ဟေက်တဝ်]] (h)
* [[ဒေကာ]] (da)
* [[ဒေသဳ]] (d)
* [[သေန်တဳ]] (c)
* [[မဳလဳ]] (m)
* [[မိုက်ခရဝ်]] (μ)
* [[နာနဝ်]] (n)
* [[ပဳကဝ်]] (p)
* [[ဖေမ်တဝ်]] (f)
* [[အာတ်တဝ်]] (a)
* [[ဇေပ်တဝ်]] (z)
* [[ယံက်တဝ်]] (y)

| below =
* [[ရူပဗေဒ]]
* [[ၜတ်ကၞာတ်]]
}}
&lt;noinclude&gt;
[[ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက် ယူနေတ် SI]]
[[ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက် ရူပဗေဒ]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jn7d45ez5kyfst6zj4dlfeq8wci081i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောတ်ဝ် ယူနေတ် ဂၠးကဝ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12775</id>
    <revision>
      <id>59142</id>
      <timestamp>2026-10-25T10:32:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[[File:SI base unit 2019 logo.svg|thumb|300px|ယူနေတ် သဇိုင် ၇ သာ် ပ္ဍဲ သၞောတ်ဝ် ယူနေတ် ဂၠးကဝ် (SI) မဖျေံလဝ် သဇိုင် လတူ ဍာ်ဒကေဝ် သဘာဝ (Physical constants)]]  '''သၞောတ်ဝ် ယူနေတ် ဂၠးကဝ်''' ({{lang-fr|Système international d'unités}}; {{lang-en|...&quot;</comment>
      <origin>59142</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20593" sha1="34obtm096omsk9di65ugmm3vu8yqj0i" xml:space="preserve">[[File:SI base unit 2019 logo.svg|thumb|300px|ယူနေတ် သဇိုင် ၇ သာ် ပ္ဍဲ သၞောတ်ဝ် ယူနေတ် ဂၠးကဝ် (SI) မဖျေံလဝ် သဇိုင် လတူ ဍာ်ဒကေဝ် သဘာဝ (Physical constants)]]

'''သၞောတ်ဝ် ယူနေတ် ဂၠးကဝ်''' ({{lang-fr|Système international d'unités}}; {{lang-en|International System of Units}}), မလေပ် ကော်စ နကဵု သင်္ကေတ '''SI''' (အက်သ်အာင်) ဝွံ ဒှ် သၞောတ်ဝ် ၜတ်ကၞာတ် (System of measurement) မစကာဒၟံင် ဗွဲမလှဲလးအိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ လၟုဟ်ရ။ သၞောတ်ဝ်ဏအ်ဂှ် လဒက်ပ္တန်လဝ် နူကဵု သၞောတ်ဝ် မေတ္တရေတ် (Metric system) တုဲ၊ ဒှ် သၞောတ်ဝ် စၟတ်သမ္တီ တရာဝ် သွက် ပရေင်သိပ္ပံ၊ ကွတ်ပညာ၊ ကမၠောန်ရုင်စက်၊ ကေုာံ ပရေင်ဗၞိက် အလုံဂၠးကဝ် ရ။ 

သၞောတ်ဝ် SI ဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ယူနေတ် သဇိုင် (Base units) ထပှ် သာ်၊ ယူနေတ် မကၠုင်နူသဇိုင် (Derived units) ဂမၠိုင်၊ ကေုာံ အဆက် ယူနေတ် (Prefixes) သွက်ဂွံ ထ္ၜး လၟိဟ် ဇၞော် ဟွံသေင်မ္ဂး ဍောတ် တအ်ရ။ သၞောတ်ဝ်ဏအ်ဂှ် ဂကောံ အလုံဂၠးကဝ် မကော်ဂး CGPM (General Conference on Weights and Measures) တအ် ပတန်လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၀ တုဲ၊ သၞာံ ၂၀၁၉ ဂှ် ညးတအ် ကလေင် သ္ပစၟတ်သမ္တီတၟိ နကဵု ဍာ်ဒကေဝ် သဘာဝ (Physical constants) မသ္အးဇ္ၚး ရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် ==
သင်္ကေတ &quot;SI&quot; ဂှ် ကၠုင်နူ မအရေဝ် ပြင်သေတ် ''Système international'' ရ။ သၞောတ်ဝ် ၜတ်ကၞာတ် အလုံဂၠးတိဝွံ စက္တဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ အခိင် ပရေင် တဝ်စၞေဟ် ပြင်သေတ် (French Revolution) ပ္ဍဲ ခေတ် ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ (သၞာံ ၁၇၉၉) နဒဒှ် သၞောတ်ဝ် မေတ္တရေတ် (Metric system) မၞုံကဵု သဇိုင် မဳတာ (Meter) ကေုာံ ကဳလဝ်ဂရာမ် (Kilogram) ရ။ 

ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဒှ် သၞောတ်ဝ် SI ဂှ်၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၃၂ သၟာသိပ္ပံ ဂါတ်သ် (Carl Friedrich Gauss) ပတိုန်ထ္ၜး သၞောတ်ဝ် CGS (Centimetre-gram-second) ရ။ ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲ ခေတ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ သၞောတ်ဝ် MKS (Metre-kilogram-second) က္တဵုဒှ်ကၠုင် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၈ ဂှ် ဂကောံ CGPM ဖျေံ သ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် သၞောတ်ဝ် ၜတ်ကၞာတ် မွဲဓဝ် အလုံဂၠးတိ တုဲ၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၀ ဂှ် ညးတအ် သ္ပစၟတ်သမ္တီ သၞောတ်ဝ် &quot;SI&quot; ဏအ် နကဵု ယူနေတ် သဇိုင် ၆ သာ် ရ။ စိုပ် သၞာံ ၁၉၇၁ ဂှ်မှ ယူနေတ် သွက် လၟိဟ်ဒြပ် မကော်ဂး 'မောလ်' (Mole) ဂှ် ထပ်စုတ် နဒဒှ် ယူနေတ် သဇိုင် မရနုက်ကဵု ထပှ် ရ。&lt;ref name=&quot;BIPM_History&quot;&gt;BIPM (2019). &quot;Brief history of the SI&quot;. ''Bureau International des Poids et Mesures''. Retrieved from bipm.org.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ယူနေတ် သဇိုင် ၇ သာ် (SI Base Units) ==
သၞောတ်ဝ် SI ဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ယူနေတ် သဇိုင် ၇ သာ် မဟွံတန်တဴ ကု ရေင်သကအ် (Mutually independent) ရ:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! ယူနေတ် (Unit)
! သင်္ကေတ (Symbol)
! အရာမၜတ်ကၞာတ် (Quantity)
! ပွံက် သဘာဝ ၂၀၁၉ (2019 Defining Constant)
|-
| '''မဳတာ''' (Metre) || m || ဇမၠိင် (Length) || ပရဟ် လျး (Speed of light, ''c'')
|-
| '''ကဳလဝ်ဂရာမ်''' (Kilogram) || kg || လျိုင် / ဇမၞော်ဒြပ် (Mass) || ဍာ်ဒကေဝ် ပလာင် (Planck constant, ''h'')
|-
| '''စက္က''' (Second) || s || အခိင် (Time) || လၟေင် ချဳဒရာင် အက်တောမ် သဳသဳယာမ် (Cesium hyperfine splitting, Δ''ν''&lt;sub&gt;Cs&lt;/sub&gt;)
|-
| '''အာမ်ပဳယာ''' (Ampere) || A || ဒြဟတ် လလဳ (Electric current) || ဍာ်ဒကေဝ် ဒြဟတ်လလဳ သဇိုင် (Elementary charge, ''e'')
|-
| '''ကေလ်ဗိန်''' (Kelvin) || K || ဂမ္တဴ (Temperature) || ဍာ်ဒကေဝ် ဗောလ်ဇြမာန် (Boltzmann constant, ''k'')
|-
| '''မောလ်''' (Mole) || mol || လၟိဟ် ဒြပ် (Amount of substance) || ဍာ်ဒကေဝ် အာဗဝ်ဂါဒရဝ် (Avogadro constant, ''N''&lt;sub&gt;A&lt;/sub&gt;)
|-
| '''ကာန်ဒေလာ''' (Candela) || cd || လျး အလုံအစောမ် (Luminous intensity) || အစောမ် လျး (Luminous efficacy, ''K''&lt;sub&gt;cd&lt;/sub&gt;)
|}

== ၃။ ယူနေတ် မကၠုင်နူသဇိုင်ဂမၠိုင် (Derived Units) ==
ယူနေတ် မကၠုင်နူသဇိုင် (Derived units) ဂှ် ဒှ် ယူနေတ် မပံင်နှဴလဝ် ယူနေတ် သဇိုင် ဂမၠိုင် နကဵု လၟေင် သင်္ချာ (ပရေင် ပၟဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင် ပါ်) သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် အရာ တၞဟ်တအ် ရ။ ယူနေတ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ညးတအ် ခုတ်လဝ် ယၟု သၟာသိပ္ပံ သွက်ဂွံ ပတိုန် ဂုဏ်သိက္ခာ ရ။ ဥပမာ:
* '''ဟာတ် (Hertz, Hz)''': သွက် လၟေင် ဂလိုင် (Frequency). [s⁻¹]
* '''နယူတောန် (Newton, N)''': သွက် ဒြဟတ် (Force). [kg⋅m/s²]
* '''ပက်သကာလ် (Pascal, Pa)''': သွက် ဒြဟတ် ဓရိုတ် (Pressure). [N/m²]
* '''ဂျောလ် (Joule, J)''': သွက် ဒြဟတ် (Energy). [N⋅m]
* '''ဝါတ် (Watt, W)''': သွက် အစောမ် (Power). [J/s]
* '''ကူလောမ် (Coulomb, C)''': သွက် ဒြဟတ် လလဳ (Electric charge). [A⋅s]
* '''ဗောလ် (Volt, V)''': သွက် ဒြဟတ် လလဳ ကတ္တာ (Voltage). [W/A]&lt;ref name=&quot;NIST_SI&quot;&gt;National Institute of Standards and Technology (2019). &quot;SI Units&quot;. ''NIST''. Retrieved from nist.gov.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရေင် သ္ပစၟတ်သမ္တီ တၟိ သၞာံ ၂၀၁၉ (2019 Redefinition of SI) ==
ကိုပ်ကၠာ နူ သၞာံ ၂၀၁၉ ဂှ်၊ ယူနေတ် သဇိုင် လ္ၚဵု ဗီုကဵု ကဳလဝ်ဂရာမ် ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကု ကပေါတ် ရုပ်ဝတ္ထု တမ်မူလ (International Prototype of the Kilogram) မသိပ်ဂိုင်လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင်ပြင်သေတ် ရ။ ဆဂး ရုပ်ဝတ္ထု တအ်ဂှ် လျိုင် လေပ် ပြံင်လှာဲ ညိည ပ္ဍဲ အခိင် ကာလ မလအ်လ ရ။

ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ ဂိတု နဝ်ဝေမ်ဗါ ၂၀၁၈ ဂှ် ဂကောံ CGPM ဖျေံ သ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဂွံ သ္ပစၟတ်သမ္တီ ယူနေတ် သဇိုင် သီုဖအိုတ် နကဵု ဍာ်ဒကေဝ် သဘာဝ (Fundamental physical constants) မဟွံလေပ် ပြံင်လှာဲ လးလး ရ။ ပရေင် ဏအ် စသ္ပဒတန် ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၂၀ မေ ၂၀၁၉ (တ္ၚဲ ၜတ်ကၞာတ် ဂၠးကဝ်) ရ။ ပရေင် ပြံင်လှာဲ ဏအ်ဂှ် သ္ပကဵု ညံင် သၞောတ်ဝ် SI ဂွံ တန်တဴ ညိင်ဝတ် သက်က် စဵုကဵု ထာဝရ ရ。&lt;ref name=&quot;Nature2019&quot;&gt;Gibney, Elizabeth (2018). &quot;Largest overhaul of scientific units since 1875 wins approval&quot;. ''Nature''. 563 (7732): 451–452.&lt;/ref&gt;

== ၅။ အဆက် ယူနေတ် (SI Prefixes) ==
သွက်ဂွံ ထ္ၜး လၟိဟ် မဇၞော်လောန် ဟွံသေင်မ္ဂး မဍောတ်လောန်၊ သၞောတ်ဝ် SI စကာ အဆက် (Prefixes) သွက်ဂွံ စုတ် ဂတ ယူနေတ် တအ် ရ။ လၟိဟ် တအ်ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကု ၁၀ (Base 10) လၟိုန်ရ:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! အဆက် (Prefix) !! သင်္ကေတ !! လၟိဟ် ဆ !! ဥပမာ
|-
| တေရာ (Tera) || T || 10¹² || တေရာဗိုက် (Terabyte, TB)
|-
| ဂဳဂါ (Giga) || G || 10⁹ || ဂဳဂါဟာတ် (Gigahertz, GHz)
|-
| မေဂါ (Mega) || M || 10⁶ || မေဂါဝါတ် (Megawatt, MW)
|-
| ကဳလဝ် (Kilo) || k || 10³ || ကဳလဝ်မဳတာ (Kilometre, km)
|-
| '''(ယူနေတ် သဇိုင်)''' || - || 10⁰ || မဳတာ, ဂရာမ် (m, g)
|-
| မဳလဳ (Milli) || m || 10⁻³ || မဳလဳလဳတာ (Millilitre, mL)
|-
| မိုက်ခရဝ် (Micro) || μ || 10⁻⁶ || မိုက်ခရဝ်စက္က (Microsecond, μs)
|-
| နာနဝ် (Nano) || n || 10⁻⁹ || နာနဝ်မဳတာ (Nanometre, nm)
|-
| ပဳကဝ် (Pico) || p || 10⁻¹² || ပဳကဝ်ဖာရာတ် (Picofarad, pF)
|}

== ၆။ သၞောတ်ဝ် မဟွံသေင်ကဵု SI ဆဂး ဒုင်တဲလဝ် ==
ၜိုန်ရ သၞောတ်ဝ် SI ဝွံ ဍိုက်ပေင်ဒၟံင် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ လၟေင် ဘဝ လၟိုန်တ္ၚဲ ကေုာံ ပရေင်သိပ္ပံ လ္ၚဵု တအ်ဂှ် စကာ ယူနေတ် တၞဟ်ခြာ မဟွံပါ ပ္ဍဲ SI ကီုရ။ ဂကောံ BIPM ဒုင်တဲလဝ် ယူနေတ် တအ် ဏအ် သွက်ဂွံ စကာ မွဲစွံ ကု SI ရ:
* '''အခိင်''': မိနေတ် (min), နာဍဳ (h), တ္ၚဲ (d). (SI ယူနေတ် ဂှ် စက္က)
* '''ဗွိုက် (Volume)''': လဳတာ (L ဟွံသေင်မ္ဂး l). (SI ယူနေတ် ဂှ် မဳတာ ပိကၠင် - m³)
* '''လျိုင် (Mass)''': တာန် (Tonne, t) မတုပ် ကု 1000 kg.
* '''ဂမ္တဴ''': ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် (°C). (SI ယူနေတ် ဂှ် ကေလ်ဗိန် - K)
* '''သိပ္ပံ တၞဟ်''': အဳလက်ထရောန်ဗောလ် (Electronvolt, eV) သွက် ဒြဟတ် ရူပဗေဒ ဍောတ်တ်၊ ကေုာံ ဒဳဂရဳ (°) သွက် တိုင် (Angle).&lt;ref name=&quot;BIPM_Brochure&quot;&gt;BIPM (2019). ''The International System of Units (SI)'' (9th ed.). Bureau International des Poids et Mesures. pp. 145–147.&lt;/ref&gt;

== ၇။ ဗီုပြင် ချူ ကေုာံ သၞောဝ် (Writing Style and Rules) ==
သၞောတ်ဝ် SI နွံကဵု သၞောဝ် ချူ ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ညံင်ဂွံ တုပ်သၟဟ် အလုံဂၠးတိ:
# '''သင်္ကေတ ဟွံဒှ် ကိုန်ဗဟုဝစ်''': သင်္ကေတ (Symbols) ဂှ် ဟွံဒး ထပ်စုတ် &quot;s&quot; ပ္ဍဲ ကၞောတ် ရ (ဥပမာ- ချူ &quot;5 kg&quot; ရ၊ ဟွံချူ &quot;5 kgs&quot;)။
# '''စုတ် စၠး အကြာ လၟိဟ် ကဵု သင်္ကေတ''': ဒးစွံ ဒၞာဲ စၠး (Space) မွဲ အကြာ ဂၞန် ကဵု သင်္ကေတ (ဥပမာ- &quot;25 °C&quot;, &quot;10 m&quot;) ဆဂး သွက် သင်္ကေတ တိုင် (°), မိနေတ် ('), ကေုာံ စက္က (&quot;) ဂှ် ဟွံဒး စွံ စၠး ရ။
# '''သင်္ကေတ မကၠုင်နူ ယၟု ပူဂိုလ်''': ယဝ်ရ ယူနေတ် ဂှ် ကၠုင်နူ ယၟု သၟာသိပ္ပံ မ္ဂး၊ အက္ခရ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ဂှ် ဒးဒှ် အက္ခရ် ဇၞော် (Capital letter) ရ (ဥပမာ- Newton သွက် N, Watt သွက် W)။ ဆဂး ယဝ်ရ ချူ ယၟု ဍိုက်ပေင် မ္ဂး ဒးချူ အက္ခရ် ဍောတ် (ဥပမာ- newton, watt) ရ။
# '''စက် သင်္ချာ''': သင်္ကေတ တအ်ဂှ် ဒးချူ နကဵု လိက် ဓမ္မတာ (Upright type) တုဲ၊ သင်္ကေတ ဍာ်ဒကေဝ် (Variables) ဗီုကဵု ''x'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''m'' (လျိုင်) တအ်ဂှ် ဒးချူ နကဵု လိက် က္စင် (Italic type) ရ။

== ၈။ ပရေင် စကာ အလုံဂၠးတိ ==
သၞောတ်ဝ် SI ဝွံ ဒှ် သၞောတ်ဝ် မစကာဒၟံင် ပ္ဍဲ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင်အိုတ် (၉၅% ပြင်) ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ 
ဆဂး ဍုင် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (USA)၊ လိုက်ဗေးရီးယား (Liberia)၊ ကေုာံ ဍုင်ဗၟာ (Myanmar) တအ်ဂှ် ဟွံသ္ပလဝ် စၟတ်သမ္တီ နကဵု သၞောဝ် (Official adoption) ဍိုက်ပေင် ဏီရ။ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် စကာ သၞောတ်ဝ် US Customary units (ဗီုကဵု တိုင်, ပံင်, ဂါလောန်) ပ္ဍဲ လၟေင် ဘဝ လၟိုန်တ္ၚဲ ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ လပါ် ပရေင်သိပ္ပံ၊ ရုင်ဂဥုဲ၊ ကေုာံ ပရေင် ပၞာန် တအ်ဂှ် ညးတအ် လေဝ် စကာ သၞောတ်ဝ် SI ကီုရ။ ဍုင်ဗၟာ ဂှ် စကာ ယူနေတ် တြေံ ဗီုကဵု ပိဿာ ကေုာံ တင် ကီုလေဝ်၊ လၟုဟ် ပ္ဍဲ ပရေင် သြိုင်ခၞံ ကေုာံ ပရေင်ဗၞိက် မ္ဂး ပြံင်လှာဲ စကာဒၟံင် သၞောတ်ဝ် SI ဂၠိုင်ကၠုင်ယျ ရ။

== ၉။ ဂကောံ မင်မဲ သၞောတ်ဝ် (SI Organizations) ==
ပရေင် မင်မဲ ကေုာံ သ္ပဒတန် သၞောတ်ဝ် SI ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု လိက်ကသုက် မေတ္တရေတ် (Metre Convention) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၇၅ တုဲ၊ နွံကဵု ဂကောံ အဓိက ၃ သာ်:
# '''CGPM (General Conference on Weights and Measures)''': ဒှ် ဂကောံ ဇၞော်အိုတ် မာန် သ္ဂုတ်သွာတ် တၟိတၟိ (တွဟ်ကၠုင် ဇၟာပ် ၄ သၞာံ မွဲဝါ)။
# '''CIPM (International Committee for Weights and Measures)''': ဒှ် ကမ္မတဳ သၟာသိပ္ပံ ၁၈ တၠ မမင်မဲ ကမၠောန် လၟိုန်။
# '''BIPM (International Bureau of Weights and Measures)''': ဒှ် ရုင် ဌာန်ဂဥုပ် (Headquarters) မနွံ ပ္ဍဲ ဍုင် သေဗရာတ် (Sèvres) ဗဒါဲ ဝဵု ပါရဳ (Paris)၊ ဍုင်ပြင်သေတ် ရ။ ရုင် ဏအ် မင်မဲလဝ် ကပေါတ် တမ်မူလ ကေုာံ စမ်ၜတ် လၟေင် SI အလုံဂၠးတိ ရ。&lt;ref name=&quot;BIPM_Org&quot;&gt;BIPM (2020). &quot;Structure and organs of the BIPM&quot;. ''bipm.org''.&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ ပရေင်ပတောအ်ၜတ် ကု သၞောတ်ဝ် တၞဟ် ==
သၞောတ်ဝ် SI ဝွံ ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု သၞောတ်ဝ် Imperial (အင်္ဂလာန်) ဟွံသေင်မ္ဂး US Customary မ္ဂး:
* '''ဒုင်သဇိုင် ကု ၁၀ (Base 10)''': သၞောတ်ဝ် SI ဂှ် ပြံင်လှာဲ ယူနေတ် လောဲသွာ ဟိုတ်နူ ဒုင်သဇိုင် ကု ၁၀ (ဥပမာ- ၁ ကဳလဝ်မဳတာ = ၁၀၀၀ မဳတာ) ရ။ သၞောတ်ဝ် Imperial မ္ဂး ၁ တိုင် (Mile) = ၅၂၈၀ ပေ (Feet) တုဲ ဍေဟ် ဟွံမဲ ကု လၟေင် မချိုတ်ပၠိုတ် ရ။
* '''ယူနေတ် မကၠုင်နူသဇိုင် မသ္အးဇ္ၚး''': ပ္ဍဲ SI မ္ဂး၊ ဒြဟတ် (Force) ဂှ် ၜတ် နကဵု နယူတောန် (N) တုဲ လျိုင် (Mass) ဂှ် ၜတ် နကဵု ကဳလဝ်ဂရာမ် (kg) ရ။ ပ္ဍဲ သၞောတ်ဝ် US မ္ဂး &quot;Pound&quot; ဂှ် စကာ သွက် လျိုင် (Pound-mass) သီုကဵု သွက် ဒြဟတ် (Pound-force) တုဲ မလေပ် က္တဵုဗဒှ် ထုဲထံင် (Confusion) ဗွဲမလောဲသွာ ရ။ ဟိုတ်ဏအ်ရ သၞောတ်ဝ် SI ဂှ် ဒှ် သၞောတ်ဝ် အဓိက သွက် ပရေင် သိပ္ပံ ကေုာံ အေန်ဂျေန်နဳယာ အလုံဂၠးတိ ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = သၞောတ်ဝ် ယူနေတ် ဂၠးကဝ်
| title = [[သၞောတ်ဝ် ယူနေတ် ဂၠးကဝ်]] (SI)
| listclass = hlist
| group1 = ယူနေတ် သဇိုင်
| list1 =
* [[စက္က]] (အခိင်)
* [[မဳတာ]] (ဇမၠိင်)
* [[ကဳလဝ်ဂရာမ်]] (လျိုင်)
* [[အာမ်ပဳယာ]] (ဒြဟတ် လလဳ)
* [[ကေလ်ဗိန်]] (ဂမ္တဴ)
* [[မောလ်]] (လၟိဟ် ဒြပ်)
* [[ကာန်ဒေလာ]] (လျး)

| group2 = ယူနေတ် မကၠုင်နူသဇိုင် (လ္ၚဵု)
| list2 =
* [[ဟာတ်]] (Hz)
* [[နယူတောန်]] (N)
* [[ပက်သကာလ်]] (Pa)
* [[ဂျောလ်]] (J)
* [[ဝါတ်]] (W)
* [[ကူလောမ်]] (C)
* [[ဗောလ်]] (V)
* [[အုမ်]] (Ω)

| group3 = မဆေင်စပ်
| list3 =
* [[သၞောတ်ဝ် မေတ္တရေတ်]]
* [[BIPM]]
}}

[[ကဏ္ဍ:သၞောတ်ဝ် ယူနေတ် ဂၠးကဝ်]]
[[ကဏ္ဍ:ပရေင်ၜတ်ကၞာတ်]]
[[ကဏ္ဍ:ဓါတုဗေဒ]]
[[ကဏ္ဍ:ရူပဗေဒ]]
[[ကဏ္ဍ:သိပ္ပံ]]</text>
      <sha1>34obtm096omsk9di65ugmm3vu8yqj0i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တက်နဳသဳယာမ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12776</id>
    <revision>
      <id>59143</id>
      <timestamp>2026-10-25T10:34:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox element | name = တက်နဳသဳယာမ် | english_name = Technetium | symbol = Tc | atomic_number = 43 | atomic_mass = [98] | element_category = [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal) | group = 7 | period = 5 | block = d-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု မၞုံကဵု လျး (Shiny gray metal) | image = File:Technetium-sample.jpg|250px|alt=လောဟ တက...&quot;</comment>
      <origin>59143</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18977" sha1="duo20gh1bzruo1uxl2mlb4gbyw7nnzr" xml:space="preserve">{{Infobox element
| name = တက်နဳသဳယာမ်
| english_name = Technetium
| symbol = Tc
| atomic_number = 43
| atomic_mass = [98]
| element_category = [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal)
| group = 7
| period = 5
| block = d-block
| appearance = သာ်သြန်-ဗု မၞုံကဵု လျး (Shiny gray metal)
| image = [[File:Technetium-sample.jpg|250px|alt=လောဟ တက်နဳသဳယာမ်]]
| caption = ကလောံ လောဟ တက်နဳသဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး
| phase = Solid
| melting_point_K = 2430
| melting_point_C = 2157
| boiling_point_K = 4538
| boiling_point_C = 4265
| density_stp = 11 g/cm3
| discovery = [[Carlo Perrier]] ကေုာံ [[Emilio Segrè]] (၁၉၃၇)
| first_isolation = [[Carlo Perrier]] ကေုာံ [[Emilio Segrè]] (၁၉၃၇)
}}

'''တက်နဳသဳယာမ်''' ({{lang-en|Technetium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Tc''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၄၃ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၇ (Group 7) တုဲ ဒှ် [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal) မွဲရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး ဓာတ်ရေဒဳယဝ် (Radioactive element) မၞုံကဵု ဂၞန်အက်တောမ် အောန်အိုတ် ပ္ဍဲအကြာ ဒြပ်သ္အး သီုဖအိုတ် မဟွံမဲ ကု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် (No stable isotopes) လးလး ရ။

တက်နဳသဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မကၠောန်ဗဒှ်လဝ် နကဵု မၞိဟ် (Artificially produced) ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် သိပ္ပံ ရ။ ၜိုန်ရ ပ္ဍဲ သဘာဝ နွံ ဆ ညိည (နူကဵု ပရေင် ပြဟ်လီု ယူရေနဳယာမ်) ကီုလေဝ်၊ ဗွဲမဂၠိုင် ဍေဟ်ဝွံ ဂွံဆဵုကေတ် နူကဵု ရုင်စက် လလဳ နျူကလဳယျာ (Nuclear reactors) ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ လွပ် အဓိက သွက် တက်နဳသဳယာမ် (ဗွဲတၟေင် အိုင်သဝ်တုပ် Technetium-99m) ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ရုင်ဂဥုဲ သွက်ဂွံ တက် ဗီုရုပ် အပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ (Medical imaging) ဗွဲမလှဲလး ရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် ==
ယၟုမ္ဂး &quot;တက်နဳသဳယာမ်&quot; (Technetium) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် ဂရိတ် ''technētos'' (τεχνητός) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;မကၠောန်ဗဒှ်လဝ် နကဵု ကွတ် / ပရေင်မၞိဟ်&quot; (Artificial) ရ။ ဟိုတ်ဂှ် ဒှ်ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး ပထမအိုတ် မကၠောန်ဗဒှ် ပတိတ်လဝ် နကဵု သၟာသိပ္ပံ ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် ရ။

ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဂၠာဲဆဵုဏီ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၇၁ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ရုရှာ [[Dmitri Mendeleev]] (ညးမခၞံ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး) ညးဟီုလဝ် ကြိုတ် ဒဒှ်ရ ဒြပ်သ္အး တၟိမွဲ မၞုံ သၟဝ် မာန်ဂနိတ် သ္ဒးနွံရောင် တုဲ ညးကဵုလဝ် ယၟု &quot;eka-manganese&quot; (ဧကမာန်ဂနိတ်) ရ။ သၟာသိပ္ပံ ဗွဲမဂၠိုင် ဂစာန် ဂၠာဲ ဍေဟ် ပ္ဍဲ သဘာဝ ပွိုင် ၆၀ သၞာံ ပြင် ကီုလေဝ် ဟွံအံင်ဇၞး ရ။ 
စိုပ် သၞာံ ၁၉၃၇ ဂှ်မှ၊ သၟာသိပ္ပံ ဂကူအဳတလဳ ၜါတၠ မတွဟ်ဂး [[Carlo Perrier]] ကေုာံ [[Emilio Segrè]] တအ် ဂွံပါ်ပတိတ် ဓာတ် တက်နဳသဳယာမ် နူကဵု လောဟ မဝ်လိပ်ဒဳနမ် (Molybdenum) မဒးဒုင် တက်လဝ် နကဵု ဓာတ်ကျာ ဒြဟတ်ထတ် ပ္ဍဲ စက် Cyclotron ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် Berkeley၊ တွဵုရး ကာလဳဖဝ်နဳယျာ ရ။ ညးတအ် ဒှ် မၞိဟ် ဂၠာဲဆဵု တက်နဳသဳယာမ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် တုဲ ခုတ်လဝ် ယၟု ဏအ် ရ。&lt;ref name=&quot;Scerri2013&quot;&gt;Scerri, Eric (2013). ''A Tale of Seven Elements''. Oxford University Press. pp. 79–85.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ==
တက်နဳသဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ သာ်သြန်-ဗု မၞုံကဵု လျး တုဲ ဍေဟ် မ္ၚိုဟ်ခိုင် (Hard) ကေုာံ ကဆံင်စှ်ေဍာ် သၠုင်လောန် (၂၁၅၇ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ်) ရ။

ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ က္တဵုဒှ် အဆက်အစပ် ဓာတု တုပ် ညံင်ရဴ ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ ဂကောံ ၇ ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု ရဳနဳယာမ် (Rhenium) တုဲ တၞဟ်ခြာ ကု မာန်ဂနိတ် (Manganese) ညိည ရ。 ဍေဟ် လေပ် တူပၟတ် ပ္ဍဲ ဓာတ်ကျာ အံက်သဳဂျိန် တုဲ က္တဵုဒှ် ဓာတ် Technetium(VII) oxide (Tc₂O₇) ရ။ တက်နဳသဳယာမ် ဂှ် နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် (Oxidation states) ဗွဲမဂၠိုင် ဆဂး +4, +5, ကေုာံ +7 တအ်ဂှ် ပြာကတ်အိုတ် ရ။ တင်တၟေင် ဍေဟ် မွဲဂှ် ဍေဟ် ဒှ် ဒြပ် ကၠောအ်လလဳ သၠုင် (Superconductor) ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ သဝ်လောန် (၇.၄၆ ကေလ်ဗိန်) ရ။

== ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ ==
လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ တက်နဳသဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မနွံ အောန်အိုတ် ပ္ဍဲ သဘာဝ တုဲ ဂွံဆဵုကေတ် ဝါတ်လောန် ရ။ 

ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဒှ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ် (Radioactive) မၞုံကဵု အာယုက် (Half-life) ဂၠေအ်နူ အာယုက် တိ ဂှ်ရ၊ ဓာတ် တက်နဳသဳယာမ် တမ်မူလ နူ အခိင် က္တဵုဒှ် ဂၠးတိ ဂှ် ပြဟ်လီု အိုတ်အာ ယျ။ လၟုဟ် ပ္ဍဲ သဘာဝ မ္ဂး ဍေဟ် နွံ ဆ ညိည ဓဝ် ပ္ဍဲ တၟအ် ယူရေနဳယာမ် (Uranium ores) ဟိုတ်နူ ပရေင် ပြဟ်လီု နျူကလဳယျာ သဘာဝ (Spontaneous fission) ရ။ ပါဲနူ လတူတိတုဲ၊ သၟာသိပ္ပံတအ် ဂွံဆဵုကေတ် လျး တက်နဳသဳယာမ် ပ္ဍဲ သၞံင် ဇၞော်ဇၞော် လ္ၚဵု (Red giants) မထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ဒြပ်သ္အး ဏအ် လေပ် က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ အာကာသ ကီုရ。&lt;ref name=&quot;Greenwood1997&quot;&gt;Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 1044–1047.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် ==
ပရေင်ပတိတ် တက်နဳသဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နူကဵု စက် ရုင်လလဳ နျူကလဳယျာ ရ။ 
အခိင် ယူရေနဳယာမ်-၂၃၅ (²³⁵U) ထကးလီု (Fission) ပ္ဍဲ ရုင်စက် မ္ဂး၊ အိုင်သဝ်တုပ် Technetium-99 (⁹⁹Tc) ဂှ် ဒှ် ကပေါတ် ကြဴ အဓိက မွဲ (၆.၁% လၟိဟ် ထကး) ရ။ ညးတအ် ပကောံကေတ် ဓါတ်အကျန် လလဳ နျူကလဳယျာ တုဲ၊ စကာ လၟေင် ဓာတု သွက်ဂွံ ပါ်ပတိတ် ဓာတ် တက်နဳသဳယာမ် (ပ္ဍဲ ဗီုပြင် Ammonium pertechnetate) ร။

သွက် ပရေင် ရုင်ဂဥုဲ (Medical use) မ္ဂး ညးတအ် စကာ အိုင်သဝ်တုပ် ⁹⁹ᵐTc (Technetium-99m) မကၠောန်ဗဒှ် နူကဵု ကိရိယာ မကော်ဂး &quot;Technetium-99m generators&quot; (မဖျေံလဝ် ဓာတ် Molybdenum-99) မပလံင်လဝ် စိုပ် ရုင်ဂဥုဲ ဂမၠိုင် အလုံဂၠးတိ ရ။

== ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် ==
တက်နဳသဳယာမ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် (Stable isotope) ဟွံမဲ လးလး ရ (သီုဖအိုတ် ဒှ် Radioactive)။
* '''Technetium-99 (⁹⁹Tc)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မပြာကတ် ကေုာံ ဂွံဆဵုဂၠိုင်အိုတ် ရ။ နွံကဵု အာယုက် ၂၁၁,၀၀၀ သၞာံ တုဲ ပတိတ် လျး ဘဳတာ (Beta radiation) (အဳလက်ထရောန်) ရ။
* '''Technetium-98 (⁹⁸Tc)''' ကေုာံ '''Technetium-97 (⁹⁷Tc)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံကဵု အာယုက် လအ်အိုတ် ပ္ဍဲ တက်နဳသဳယာမ် (၄.၂ ပြကောဋိ သၞာံ ကေုာံ ၄.၂၁ ပြကောဋိ သၞာံ) ရ။
* '''Technetium-99m (⁹⁹ᵐTc)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံကဵု အာယုက် ၆ နာဍဳ ဓဝ် တုဲ၊ ပတိတ် လျး ဂါမ္မာ (Gamma radiation) ရ။ (m = metastable) ဍေဟ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက် ပရေင် ရုင်ဂဥုဲ ရ。&lt;ref name=&quot;Audi2003&quot;&gt;Audi, G. et al. (2003). &quot;The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties&quot;. ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် ==
တက်နဳသဳယာမ် (ဗွဲတၟေင် ⁹⁹ᵐTc) ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန် ဆေင်ကဵု ရုင်ဂဥုဲ:
# '''ပရေင် တက် ဗီုရုပ် ရုင်ဂဥုဲ (Nuclear Medicine)''': ၜိုတ် ၈၀% သွက် ပရေင် တက် ဗီုရုပ် (Medical imaging) ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဂှ် စကာ အိုင်သဝ်တုပ် ⁹⁹ᵐTc ရ။ ဍေဟ် ပတိတ် လျး ဂါမ္မာ မၞုံကဵု ဒြဟတ် ရုံဂပ် သွက် ကမ္မရာ ညာတ်ဂွံ၊ ဆဂး ဟွံပလီု '''သဲလ်''' (Cells) ခန္ဓကာယ လောန်အာ ရ။ တုဲပၠန် အာယုက် ဍေဟ် ၆ နာဍဳ ဂှ် ဍိုတ်ဍေဝ် သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် ယဲ (ဥပမာ- ယဲ ဇုတ်၊ ယဲ ကသအ်၊ ကေုာံ ယဲ က္ဍဟ်) တုဲ ပြဟ်အိုတ်အာ နူ ခန္ဓကာယ လောဲသွာ ရ။
# '''ဓာတ် စဵုဒၞာ နှိင် (Corrosion Inhibitor)''': ဓာတ် Pertechnetate (TcO₄⁻) ဂှ် ယဝ်ရ ထပ်စုတ် ဆ ညိဓဝ် (၅၅ ppm) ပ္ဍဲ ဍာ် မ္ဂး ဍေဟ် စဵုဒၞာ ညံင် ပသဲ ဟွံဂွံ က္တဵုဒှ် နှိင် ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ သၠုင် ဍိုက်ပေင် ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဒှ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ် ဂှ်ရ စကာ ဆ ပ္ဍဲ ရုင်စက် မကၟာတ်လဒဵုလဝ် ဓဝ်ရ။
# '''ဓာတ်ကၠောအ် (Catalyst)''': တက်နဳသဳယာမ် ဂှ် နွံကဵု အစောမ် ဓာတ်ကၠောအ် (Catalytic properties) ခိုဟ်နူ រဳနဳယာမ် (Rhenium) ကေုာံ Palladium ပ္ဍဲ ကမၠောန် ဓာတုဗေဒ လ္ၚဵု ရ။

== ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ ==
တက်နဳသဳယာမ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ သွက် '''သတ်''' (Organisms) တအ်ရ (No biological role)။ ပ္ဍဲ '''သဲလ်''' (Cells) ခန္ဓကာယ ပိုယ် ဍေဟ် ဟွံပါလုပ် တုဲ၊ '''သတ်''' သီုဖအိုတ် ဟွံနွံပၟိက် ဓာတ်ဏအ် ရ。
ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ် မပလီု ပရေင်ထတ်ယုက် မာန်ရ။ ယဝ်ရ လုပ်အာ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ နကဵု လၟိဟ် ဂၠိုင် (ဟွံသေင် ကု ⁹⁹ᵐTc သွက် ရုင်ဂဥုဲ) မ္ဂး လေပ် က္တဵုဒှ် အန္တရာယ် ယဲ ရေဒဳယဝ် (Radiation sickness) ကေုာံ ကေန်သာ ရ。&lt;ref name=&quot;Schwochau2000&quot;&gt;Schwochau, Klaus (2000). ''Technetium: Chemistry and Radiopharmaceutical Applications''. Wiley-VCH. pp. 312–315.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် ==
* '''Sodium pertechnetate (NaTcO₄)''': ဓာတ် ဍာ် မစကာ အဓိက ပ္ဍဲ ရုင်ဂဥုဲ သွက်ဂွံ လွဳ ကေုာံ စမ်ၜတ် ယဲ။
* '''Technetium(VII) oxide (Tc₂O₇)''': ဒှ် ဓာတ် ခဲလောံ အသာ် လိမ္မဴ မလေပ် လေင် ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ၁၁၉ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ร။ ဍေဟ် လေင် ပ္ဍဲ ဍာ် တုဲ က္တဵုဒှ် ဓာတ်ဖျး Pertechnetic acid ရ။
* '''Technetium disulfide (TcS₂)''': ဓာတ် အသာ် လမ္စံက် မတုပ် ကု ဓာတ် မဝ်လိပ်ဒဳနမ် (Molybdenum disulfide) ရ။

== ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် ==
တက်နဳသဳယာမ် ကေုာံ ဓာတ်ပံင်ကောံ ဍေဟ် သီုဖအိုတ် ဂှ် ဒှ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ် (Radioactive) တုဲ ဒးစွံ သတိ ဗွဲမဇၞော် ပ္ဍဲ အခိင် ရပ်စပ် ရ။ 
* အိုင်သဝ်တုပ် ⁹⁹Tc ပတိတ် လျး ဘဳတာ မၞုံကဵု ဒြဟတ် သဝ် (Low-energy beta) တုဲ စဵုဒၞာ ဍေဟ် နကဵု ဖန် (Glass) ဟွံသေင်မ္ဂး ပလာသတေတ် ပါင်ပါင် (Thin plastic) ဂွံ ရ။
* ဆဂး ယဝ်ရ ယီုလုပ်အာ ဟွံသေင်မ္ဂး စလုပ်အာ ဓာတ် ⁹⁹Tc ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ မ္ဂး၊ ဍေဟ် လေပ် စံင်ပလီု '''သဲလ်''' ကေုာံ DNA ဗွဲမဇြိုဟ်နက် မာန်ရ။ ဒးစကာ ဖန်စွံ ကေုာံ ကိရိယာ စဵုဒၞာ ရေဒဳယဝ် ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် လၟိုန်ရ。

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် ==
တက်နဳသဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး:
* '''ကု မာန်ဂနိတ် (Manganese)''': မာန်ဂနိတ် ဂှ် နွံ လတူ တက်နဳသဳယာမ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၇ ရ။ သီုၜါဂှ် နွံ ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် +7 ကီုလေဝ်၊ ဓာတ် ပံင်ကောံ မာန်ဂနိတ် (Permanganate) ဂှ် နွံ အစောမ် အံက်သဳဒိုက် ထတ်နူ Pertechnetate ဗွဲမလောန် ရ။ မာန်ဂနိတ် ဂှ် ညိင်ဝတ် တုဲ တက်နဳသဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ် ရ။
* '''ကု ရဳနဳယာမ် (Rhenium)''': ရဳနဳယာမ် ဂှ် နွံ သၟဝ် တက်နဳသဳယာမ် တုဲ၊ သီုၜါဂှ် နွံ အခိုက်အလိုက် ဓာတု တုပ်သၟဟ် ဍိုက်ပေင် ရ။ သၟာသိပ္ပံတအ် ဗွဲမဂၠိုင် စကာ ရဳနဳယာမ် (မညိင်ဝတ်) ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် လ္ၚတ် အခိုက် ဓာတု ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ စကာ တက်နဳသဳယာမ် (မဒှ် အန္တရာယ် ရေဒဳယဝ်) ရ。&lt;ref name=&quot;Cotton1999&quot;&gt;Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley &amp; Sons. pp. 974–978.&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး}}

[[ကဏ္ဍ:တက်နဳသဳယာမ်]]
[[ကဏ္ဍ:လောဟ ကၠာဲဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>duo20gh1bzruo1uxl2mlb4gbyw7nnzr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ရူတဳနဳယာမ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12777</id>
    <revision>
      <id>59144</id>
      <timestamp>2026-10-25T10:36:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox element | name = ရူတဳနဳယာမ် | english_name = Ruthenium | symbol = Ru | atomic_number = 44 | atomic_mass = 101.07 | element_category = [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal) | group = 8 | period = 5 | block = d-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု မၞုံကဵု လျး (Silvery-white metallic) | image = File:Ruthenium_a_half_bar.jpg|250px|alt=လောဟ...&quot;</comment>
      <origin>59144</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19298" sha1="4rfq3tyiszdodjyqim9rph37fgnoewh" xml:space="preserve">{{Infobox element
| name = ရူတဳနဳယာမ်
| english_name = Ruthenium
| symbol = Ru
| atomic_number = 44
| atomic_mass = 101.07
| element_category = [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal)
| group = 8
| period = 5
| block = d-block
| appearance = သာ်သြန်-ဗု မၞုံကဵု လျး (Silvery-white metallic)
| image = [[File:Ruthenium_a_half_bar.jpg|250px|alt=လောဟ ရူတဳနဳယာမ်]]
| caption = ကလောံဇၞော်ဇၞော် လောဟ ရူတဳနဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး
| phase = Solid
| melting_point_K = 2607
| melting_point_C = 2334
| boiling_point_K = 4423
| boiling_point_C = 4150
| density_stp = 12.45 g/cm3
| discovery = [[Karl Ernst Claus]] (၁၈၄၄)
| first_isolation = [[Karl Ernst Claus]] (၁၈၄၄)
}}

'''ရူတဳနဳယာမ်''' ({{lang-en|Ruthenium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Ru''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၄၄ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၈ (Group 8) တုဲ ဒှ် [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal) မွဲရ။ ရူတဳနဳယာမ် ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ လောဟ ပလာတ်တဳနမ် (Platinum group metals - PGM) မတွဟ်ဂး ရူတဳနဳယာမ်၊ ရဝ်ဒဳယာမ်၊ ပါလ္လာဒဳယာမ်၊ အဝ်သၟဳယာမ်၊ အဳရဳဒဳယာမ် ကေုာံ ပလာတ်တဳနမ် တအ်ရ။ လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု၊ မ္ၚိုဟ်ခိုင်၊ ဆဂး လေပ် ထကးလောဲ (Hard and brittle) ရ။ 

ရူတဳနဳယာမ် ဂှ် ဟွံမံင် ကေတ်တ် ပ္ဍဲသဘာဝ တုဲ၊ ဗွဲမဂၠိုင် လေပ်ပံင်ကောံ ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် ပလာတ်တဳနမ် တအ် လၟိုန်ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မနွံ အောန် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ လွပ် အဓိက သွက် ရူတဳနဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် အီလက်ထရဝ်နေတ် (Electronics) ဗီုကဵု မကၠောန် ဟာတ်ဒေတ် (Hard disk drives)၊ ကေုာံ ပရေင် ပံင်နှဴ ကု လောဟ တၞဟ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညံင်ဟွံဂွံ လီုလာ် ဟွံသေင်မ္ဂး က္တဵုဒှ် နှိင် ရ။ ပါဲနူဂှ် ဍေဟ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲ ပရေင် ဓာတ်ကၠောအ် (Catalysts) ပ္ဍဲ ရုင်စက် ဓာတုဗေဒ ရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် ==
ယၟုမ္ဂး &quot;ရူတဳနဳယာမ်&quot; (Ruthenium) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် လေတ္တေန် ''Ruthenia'' (ရူတဳနဳယျာ) မဒှ် ယၟု တြေံ သွက် ဍုင် ရုရှာ (Russia) ရ။ 

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၄၄ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ဂကူရုရှာ [[Karl Ernst Claus]] (ကာလ် အာန်သတ် ကလံက်သ်) မဒှ် အစာဘာ ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် Kazan State University ဂွံပါ်ပတိတ် ဒြပ်သ္အး တၟိ ဏအ် နူကဵု ကပေါတ် အကျန် ဓာတ်တၟအ် ပလာတ်တဳနမ် မကၠုင်နူ ဒေသ ဒဵု အူရာလ် (Ural Mountains) ရ။ ကိုပ်ကၠာ နူဂှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၂၇ သၟာသိပ္ပံ Jöns Jakob Berzelius ကေုာံ Gottfried Osann တအ် လ္ၚတ်လဝ် ဓာတ်တၟအ် ဏအ် တုဲ Osann ဂှ် ပတိုန်ထ္ၜး ယၟု ၃ သာ် (Ruthenium, Polinium, Pluranium) သွက် ဓာတ် တၟိ ညး ထေင်လဝ် ၃ သာ် ရ။ ဆဂး Berzelius ဟွံဒုင်တဲ ရ။ ကြဴနူ Claus စမ်ၜတ် ချိုတ်ချိုတ်ပၠိုတ်ပၠိုတ် တုဲမှ၊ ညး သ္ပဒတန် ဒဒှ်ရ ဓာတ် တၟိ မွဲ ဂှ် နွံ ဍာံပြ တုဲ ညး ဆက်စကာ ယၟု &quot;Ruthenium&quot; မတွဟ်ဂး ဍုင်မိတိမ ညး မာန်ရ။&lt;ref name=&quot;Weeks1933&quot;&gt;Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 385–390.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ==
ရူတဳနဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ မ္ၚိုဟ်ခိုင် ဆဂး ထကးလောဲ (Hard, brittle metal) မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် ၂၃၃၄ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ကေုာံ ကဆံင်ကတဴ သၠုင်လောန် ၄၁၅၀ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ရ။

ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ က္တဵုဒှ် အဆက်အစပ် ဓာတု အောန်လောန် (Inert) ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ဓမ္မတာ ရ။ ဍေဟ် ဟွံက္တဵုဒှ် နှိင် ပ္ဍဲ ကျာ တုဲ၊ ဟွံလေင် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် ဖျး ဓမ္မတာ မပ္တံကဵု Aqua regia (ဍာ်သၟိင်) ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ဓမ္မတာ ရ (ဆဂး လေင် ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ကတဴ)။ ဍေဟ် လေပ် က္တဵုဒှ် လၟေင်ဓာတု ကု ဟာလဝ်ဂျေန် (Halogens) ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ သၠုင် ရ။ ဍေဟ် နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် (Oxidation state) ဂၠိုင်ကဵုသာ် (နူ -2 စဵုကဵု +8) တုဲ၊ +2, +3, ကေုာံ +4 တအ်ဂှ် ပြာကတ်အိုတ် ရ။ ကဆံင် +8 (RuO₄) ဂှ် ဒှ် ဓာတ် မၞုံကဵု ဂျိ ထတ်လောန် ရ။

== ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ ==
လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ ရူတဳနဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မနွံ အောန် ဗွဲမလောန် မွဲ (၇၄ အလန် မနွံဂၠိုင်အိုတ်) တုဲ၊ နွံ ဆ ၜိုတ် ၀.၀၀၁ ပ္ဍဲ မွဲ ပြကောဋိ (ppm) ဓဝ်ရ။ 

ဍေဟ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် လေပ်ပံင်ကောံ ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် ပလာတ်တဳနမ် (Platinum ores) မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ ဒဵု ဥူရာလ် (ရုရှာ)၊ ကေုာံ တိုက် အမေရိက သၠုင်ကျာ ကဵု သၟဝ်ကျာ ရ။ ပါဲနူဂှ် ဍေဟ် လေပ် ပံင်နှဴ ပ္ဍဲ တၟအ် Pentlandite (တၟအ် နဳကေလ် ကေုာံ ကောပ်ပါ) မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ ဒေသ Sudbury (ကနေဒါ) ကေုာံ Bushveld (အဖရိက သၠုင်ကျာ) ရ။ တၟအ် ရူတဳနဳယာမ် ကေတ်တ် ဗီုကဵု Laurite (RuS₂) ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ဝါတ်လောန် ရ。&lt;ref name=&quot;Greenwood1997&quot;&gt;Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 1071–1075.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် ==
ပရေင်ပတိတ် ရူတဳနဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နဒဒှ် ကပေါတ်ကြဴ (Byproduct) နူကဵု ရုင်စက် သ္ပသ္အး နဳကေလ် (Nickel)၊ ကောပ်ပါ (Copper) ကေုာံ ပလာတ်တဳနမ် ရ။ 
အခိင် ညးတအ် သ္ပသ္အး ပလာတ်တဳနမ် မ္ဂး ဓာတ် အကျန် တအ် (Anode slimes) ဂှ် နွံကဵု လောဟ ပလာတ်တဳနမ် ဂကောံ တၞဟ်တအ် (Ru, Rh, Pd, Os, Ir) ရ။ ညးတအ် စကာ ဍာ်ဓာတ် ဖျး ကေုာံ ဓာတ် Sodium peroxide သွက်ဂွံ ပါ်ပတိတ် ဍေဟ်တအ် နကဵု လၟေင် ဓာတု မဇြိုင်ခုဲ ရ။ အလုံ မွဲဂၠးတိ မ္ဂး ပတိတ် ရူတဳနဳယာမ် ဆ ၜိုတ် ၃၀ တာန် ပ္ဍဲ မွဲ သၞာံ ဓဝ်ရ။

ဍုင် မပတိတ် ရူတဳနဳယာမ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ဍုင် အဖရိက သၠုင်ကျာ (South Africa)၊ ရုရှာ၊ ကေုာံ ဇြေမ်ဗာဗွေ (Zimbabwe) ရ။

== ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် ==
ရူတဳနဳယာမ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် (Stable isotopes) ၇ သာ်:
* '''Ruthenium-102 (¹⁰²Ru)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံဂၠိုင်အိုတ် (၃၁.၆%) ပ္ဍဲသဘာဝရ။
* '''Ruthenium-104 (¹⁰⁴Ru)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် မရနုက်ကဵု ၜါ (၁၈.၆%) ရ။
* '''¹⁰¹Ru, ⁹⁹Ru, ¹⁰⁰Ru, ⁹⁶Ru, ကေုာံ ⁹⁸Ru''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် သှ်ေတအ်ရ။
ပါဲနူဂှ် အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် (Radioactive isotopes) ၜိုတ် ၃၄ သာ် နွံ တုဲ၊ မပြာကတ်အိုတ် ဂှ် ဒှ် '''Ruthenium-106 (¹⁰⁶Ru)''' မၞုံကဵု အာယုက် (Half-life) ၃၇၃.၅၉ တ္ၚဲ ရ။ ညးတအ် စကာ ¹⁰⁶Ru ဏအ် ပ္ဍဲ ရုင်ဂဥုဲ သွက်ဂွံ လွဳ ယဲ ကေန်သာ မတ် (Eye tumors/Retinoblastoma) ნကဵု လၟေင် Brachytherapy ရ。&lt;ref name=&quot;Audi2003&quot;&gt;Audi, G. et al. (2003). &quot;The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties&quot;. ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် ==
ရူတဳနဳယာမ် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကွတ်ပညာ သၠုင်သၠုင်:
# '''အီလက်ထရဝ်နေတ် (Electronics)''': လွပ် ဇၞော်အိုတ် သွက် ရူတဳနဳယာမ် (ၜိုတ် ၅၀%) ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ရုင်စက် အီလက်ထရဝ်နေတ် ရ။ ဓာတ် Ruthenium dioxide (RuO₂) ကေုာံ Lead ruthenate တအ်ဂှ် စကာ ကၠောန် ကိရိယာ ဒုင်ဒဝ် လလဳ (Thick-film resistors) ရ။ ပါဲနူဂှ် ဍေဟ် စကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် ဟာတ်ဒေတ် (Hard disk drives) မၞုံကဵု ကဆံင် သိဟ်ဂိုင် တင်ဂၞင် သၠုင် ရ။
# '''လောဟ ပံင်နှဴ (Alloys)''': ယဝ်ရ ထပ်စုတ် ရူတဳနဳယာမ် ၜိုတ် ၀.၁% ပ္ဍဲ တဳတာနဳယာမ် (Titanium) မ္ဂး ဍေဟ် သ္ပကဵု ညံင် တဳတာနဳယာမ် ဂွံ စဵုဒၞာ နှိင် ပ္ဍဲ ဍာ်ဖျး ခိုဟ် တိုန် ၁၀၀ ဆ ရ။ တုဲပၠန် ဍေဟ် ပံင်နှဴ ကု ပလာတ်တဳနမ် ကေုာံ ပါလ္လာဒဳယာမ် သွက်ဂွံ ကၠောန် ကိရိယာ ဆက်စၠောအ် လလဳ (Electrical contacts) မၞုံကဵု အစောမ် စဵုဒၞာ ညံင်ဟွံဂွံ ရိုဟ် (Wear resistance) ရ။
# '''ဓာတ်ကၠောအ် (Catalysts)''': ရူတဳနဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဓာတ်ကၠောအ် မခိုဟ်လောန် သွက် လၟေင် ဓာတုဗေဒ ဗွဲမဂၠိုင် (ဥပမာ- Grubbs' catalyst သွက် ပရေင် ပံင်နှဴ ဩဂဲနေတ် ကေုာံ သွက်ဂွံ ပတိတ် ဍာ်ကျာ သေန်တဳသေတ် - Synthesis gas) ရ。

== ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ ==
ရူတဳနဳယာမ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ သွက် သတ် တအ်ရ (No known biological role)။ ပ္ဍဲ '''သဲလ်''' (Cells) ခန္ဓကာယ ပိုယ် ဍေဟ် ဟွံပါလုပ် တုဲ၊ သတ် သီုဖအိုတ် ဟွံနွံပၟိက် ဓာတ်ဏအ် ရ။ 
ၜိုန်ဂှ်လေဝ် သၟာဂဥုဲ ကေုာံ သၟာဓာတုဗေဒ တအ် လ္ၚတ်ဒၟံင် ဓာတ်ပံင်ကောံ ရူတဳနဳယာမ် (ဗီုကဵု NAMI-A ကေုာံ KP1019) သွက်ဂွံ စကာ နဒဒှ် ဂဥုဲ လွဳ ယဲ ကေန်သာ (Anti-cancer drugs) စၞး ဂဥုဲ ပလာတ်တဳနမ် (Cisplatin) ရ။ ဟိုတ်နူ ရူတဳနဳယာမ် ဂှ် အန္တရာယ် ဂျိ အောန်နူ ပလာတ်တဳနမ် သွက် သဲလ် ဓမ္မတာ ဂှ်ရ ဍေဟ် ဒှ် ဂဥုဲ မၞုံကဵု အစောမ် မပြဲ ရ。&lt;ref name=&quot;Clarke2003&quot;&gt;Clarke, M. J. (2003). &quot;Ruthenium metallopharmaceuticals&quot;. ''Coordination Chemistry Reviews''. 232 (1–2): 69–93.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် ==
* '''Ruthenium tetroxide (RuO₄)''': ဒှ် ဓာတ် ဍာ် အသာ် ထဝ်-ဍာ်မိတ် မလေပ် က္တဵုဒှ် ဓာတ်ကျာ လောဲသွာ ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် ဓာတ် အံက်သဳဒိုက် (Oxidizing agent) မၞုံကဵု အစောမ် ထတ်လောန် တုဲ နွံကဵု ဂျိ ဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။ စကာ ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် ဓာတု ဩဂဲနေတ် ရ။
* '''Ruthenium(III) chloride (RuCl₃)''': ဒှ် ဓာတ် အသာ် လမ္စံက် মစကာ အဓိက သွက်ဂွံ ပတိတ် ဓာတ်ပံင်ကောံ ရူတဳနဳယာမ် တၞဟ်တအ် ရ။
* '''Ruthenium red''': ဒှ် ဓာတ်အရံင် ဇဳဝဗေဒ (Biological stain) မစကာ သွက်ဂွံ လံက် အရံင် သဲလ် တၞံဆု ကေုာံ ပရဝ်တိန် တအ် ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် ရ။

== ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် ==
ရူတဳနဳယာမ် လောဟ သ္အးဇ္ၚး ဂှ် ဟွံမဲ ကု အန္တရာယ် ဂျိ ဇၞော်ဇၞော် ရ။ 
ဆဂး ဓာတ်ပံင်ကောံ ဍေဟ် ဗွဲမဂၠိုင် လေပ် က္တဵုဒှ် အန္တရာယ် ရ။ ဗွဲတၟေင် ဓာတ် Ruthenium tetroxide (RuO₄) ဂှ် နွံကဵု ဂျိ ဇၞော်လောန် တုဲ ယဝ်ရ ဒး ယီုလုပ်အာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒး စၞာံ မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် စံင်ပလီု (Corrosive) ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ကေုာံ လေပ် ခတိုဟ် (Explosive) မာန်ရ။ တုဲပၠန် ဓာတ်ပံင်ကောံ ရူတဳနဳယာမ် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် လေပ် လံက်စၞာံ (Stain) အသာ် လမ္စံက် ပွိုင် မလအ် (ဂၠိုင်နူ မွဲ သတ္တဟ) တုဲ ကြာတ် သ္အး ဟွံလောဲသွာ ရ။

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် ==
ရူတဳနဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး:
* '''ကု ပသဲ (Iron) ကေုာံ အဝ်သၟဳယာမ် (Osmium)''': သီု ပိ သာ်ဏအ် နွံ ပ္ဍဲ ဂကောံ ၈ (Group 8) ရ။ ရူတဳနဳယာမ် ကဵု အဝ်သၟဳယာမ် ဂှ် တုပ်သၟဟ် ရေင်သကအ် ဂၠိုင်နူ ပသဲ ရ။ ဍေဟ်တအ် သီုၜါ က္တဵုဒှ် ဓာတ် အံက်သိုက် +8 (RuO₄ ကဵု OsO₄) မၞုံကဵု ဂျိ ထတ်လောန် ရ။ အဝ်သၟဳယာမ် ဂှ် လျိုင် ဇြိုင်နူ ကေုာံ ၚုဟ်တန်နူ ရູတဳနဳယာမ် ရ။
* '''ကု ပလာတ်တဳနမ် (Platinum)''': ပလာတ်တဳနမ် ဂှ် လေပ် ပၠးဒှ် ဇုက် ခိုဟ်နူ တုဲ ကၠောန်ဗဒှ် လောဲသွာ နူ ရူတဳနဳယာမ် ရ။ ဆဂး ရူတဳနဳယာမ် ဂှ် မ္ၚိုဟ်နူ ကေုာံ ၚုဟ် သဝ်နူ ပလာတ်တဳနမ် ဗွဲမလောန် တုဲ ညးတအ် ပံင်နှဴ ဍေဟ် သွက်ဂွံ ပခိုဟ် ပလာတ်တဳနမ် ရ。&lt;ref name=&quot;Cotton1999&quot;&gt;Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley &amp; Sons. pp. 1010–1015.&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

[[ကဏ္ဍ:ရူတဳနဳယာမ်]]
[[ကဏ္ဍ:လောဟ ကၠာဲဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>4rfq3tyiszdodjyqim9rph37fgnoewh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ရဝ်ဒဳယာမ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12778</id>
    <revision>
      <id>59145</id>
      <timestamp>2026-10-25T10:38:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox element | name = ရဝ်ဒဳယာမ် | english_name = Rhodium | symbol = Rh | atomic_number = 45 | atomic_mass = 102.905 | element_category = [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal) | group = 9 | period = 5 | block = d-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု မၞုံကဵု လျး (Silvery white metallic) | image = File:Rhodium_powder_pressed_melted.jpg|250px|alt=လေ...&quot;</comment>
      <origin>59145</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17187" sha1="hlyzurc9pouurx468omicv1mj0nl5ls" xml:space="preserve">{{Infobox element
| name = ရဝ်ဒဳယာမ်
| english_name = Rhodium
| symbol = Rh
| atomic_number = 45
| atomic_mass = 102.905
| element_category = [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal)
| group = 9
| period = 5
| block = d-block
| appearance = သာ်သြန်-ဗု မၞုံကဵု လျး (Silvery white metallic)
| image = [[File:Rhodium_powder_pressed_melted.jpg|250px|alt=လောဟ ရဝ်ဒဳယာမ်]]
| caption = ကလောံဇၞော်ဇၞော် လောဟ ရဝ်ဒဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး
| phase = Solid
| melting_point_K = 2237
| melting_point_C = 1964
| boiling_point_K = 3968
| boiling_point_C = 3695
| density_stp = 12.41 g/cm3
| discovery = [[William Hyde Wollaston]] (၁၈၀၃)
| first_isolation = [[William Hyde Wollaston]] (၁၈၀၄)
}}

'''ရဝ်ဒဳယာမ်''' ({{lang-en|Rhodium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Rh''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၄၅ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၉ (Group 9) တုဲ ဒှ် [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal) ကေုာံ လောဟ ဂကောံ ပလာတ်တဳနမ် (Platinum group metal) မွဲရ။ လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု၊ မ္ၚိုဟ်လောန်၊ လျးတၟး ဗွဲမခိုဟ် ကေုာံ နွံကဵု အခိုက်အလိုက် မဟွံက္တဵုဒှ် လၟေင်ဓာတု ကု ဒြပ်သ္အး တၞဟ် (Noble metal) ရ။ 

ရဝ်ဒဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မနွံ အောန်အိုတ် ကေုာံ ၚုဟ်တန်အိုတ် ပ္ဍဲ လောက ပိုယ်ဏအ် မွဲရ။ ပ္ဍဲသဘာဝမ္ဂး ဍေဟ် ဂွံဆဵုကေတ် နဒဒှ် လောဟ သ္အးဇ္ၚး ဟွံသေင်မ္ဂး ပံင်နှဴ ကု ဒြပ်သ္အး တၞဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ပလာတ်တဳနမ် ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ လွပ် အဓိက သွက် ရဝ်ဒဳယာမ် (ၜိုတ် ၈၀%) ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် စက် ဖအောန် ယက် ဂျိ ကွဳစက် (Catalytic converters) ရ။ ပါဲနူဂှ် ဍေဟ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲ ပရေင် ဖျေံဗွိုက် လောဟ (Electroplating) သွက် ဇုက်သြန် လစိန် (Jewelry) ကေုာံ ပရေင် ကၠောန် ကိရိယာ ရုင်စက် ဓာတု ရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် ==
ယၟုမ္ဂး &quot;ရဝ်ဒဳယာမ်&quot; (Rhodium) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် ဂရိတ် ''rhodon'' (ῥόδον) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပ္ကဴဆီမစဗတာင်&quot; (Rose) ရ။ ဟိုတ်ဂှ် ဒှ်ဟိုတ်နူ ဓာတ်ပံင်ကောံ ရဝ်ဒဳယာမ် ဍာ် (Aqueous solutions of its salts) တအ်ဂှ် နွံကဵု အရံင် ဗ္ကေတ်-ပ္ကဴမၠဵု မတုပ် ကု ပ္ကဴဆီမစဗတာင် ရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၀၃ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ကေုာံ ဓာတုဗေဒ ဂကူအင်္ဂလိက် [[William Hyde Wollaston]] ဂွံဆဵုကေတ် ဒြပ်သ္အး တၟိ ဏအ် ကြဴနူ ညး ဂွံဆဵုကေတ် ဒြပ်သ္အး ပါလ္လာဒဳယာမ် (Palladium) ညိဓဝ် ရ။ ညး စမ်ၜတ် တၟအ် ပလာတ်တဳနမ် (Platinum ore) မကၠုင်နူ တိုက် အမေရိက သၠုင်ကျာ တုဲ၊ ညး လေင် ဍေဟ် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် Aqua regia ရ။ ကြဴနူ ပါ်ပတိတ် ပလာတ်တဳနမ် ကေုာံ ပါလ္လာဒဳယာမ် တုဲ၊ ညး ဂွံဆဵုကေတ် ဓာတ် အကျန် အသာ်ဗ္ကေတ် မွဲ ရ။ ညး ဖျေံဂမ္တဴ ဓာတ်ဏအ် ကု ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် တုဲ ဂွံပါ်ပတိတ် လောဟ ရဝ်ဒဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ရ。&lt;ref name=&quot;Weeks1933&quot;&gt;Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 410–415.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ==
ရဝ်ဒဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ မ္ၚိုဟ် ကေုာံ လျးတၟး (Hard and highly reflective metal) မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် ၁၉၆၄ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ရ။

ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ က္တဵုဒှ် အဆက်အစပ် ဓာတု အောန်လောန် (Chemically inert) ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ဓမ္မတာ ရ။ ဍေဟ် ဟွံလေပ် က္တဵုဒှ် နှိင် (Corrosion resistant) ကေုာံ ဟွံလေင် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် ဖျး ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ဍာ်ဓာတ် နိုက်ထရိတ် (Nitric acid) ကေုာံ ဍာ်ဓာတ် Aqua regia သီုမ္ဂး ရ။ ယဝ်ရ ဖျေံဂမ္တဴ ဍေဟ် စဵုကဵု ၆၀၀ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် က္တဵုဒှ် ဗွိုက် ဓာတ် Rhodium(III) oxide (Rh₂O₃) ညိည ရ။ ဍေဟ် နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် (Oxidation states) အဓိက +3 ရ။

== ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ ==
လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ ရဝ်ဒဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မနွံ အောန်အိုတ် မွဲ တုဲ နွံ ဆ ၜိုတ် ၀.၀၀၀၂ ပ္ဍဲ မွဲ ပြကောဋိ (ppm) ဓဝ်ရ။ 

ဍေဟ်ဝွံ ဂွံဆဵုကေတ် ဝါတ်လောန် တုဲ ဗွဲမဂၠိုင် လေပ်ပံင်ကောံ ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် သဘာဝ မပံင်နှဴ ကု ဒြပ်သ္အး ဂကောံ ပလာတ်တဳနမ် တၞဟ်တအ် (Platinum group metals - PGM) ဗီုကဵု ထဝ်၊ သြန်၊ ကောပ်ပါ ကေုာံ နဳကေလ် ရ။ တၟအ် ရဝ်ဒဳယာမ် ကေတ်တ် ဗီုကဵု Bowieite (Rh₂S₃) ကေုာံ Rhodplumsite တအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် အောန် ဗွဲမလောန် ရ。&lt;ref name=&quot;Greenwood1997&quot;&gt;Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 1044–1047.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် ==
ပရေင်ပတိတ် ရဝ်ဒဳယာမ် အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နဒဒှ် ကပေါတ်ကြဴ (Byproduct) နူကဵု ပရေင် ခါဲ ပလာတ်တဳနမ် ကေုာံ နဳကေလ် ရ။ 
ဟိုတ်နူ ဍေဟ် နွံ အောန် ကေုာံ ပံင်နှဴ မံင် ကု လောဟ တၞဟ် ဂှ်ရ၊ လၟေင် ပရေင် ပါ်ပတိတ် (Extraction process) ဍေဟ် ဂှ် ဝါတ်ဂါတ် ကေုာံ နွံကဵု ကဆံင် ဗွဲမဂၠိုင် ရ。 ညးတအ် ဒးစကာ လၟေင် ဓာတု ဍာ်ဖျးနာနာ သွက်ဂွံ ပါ်ပတိတ် လောဟ ၚုဟ်တန် တၞဟ်တအ် ကိုပ်ကၠာ တုဲ၊ လက္ကရဴအိုတ် ဂှ်မှ ကလိဂွံ ဓာတ် ရဝ်ဒဳယာမ် ကေုာံ ဖျေံဂမ္တဴ ကု ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် သွက်ဂွံ ဂွံ လောဟ သ္အးဇ္ၚး ရ။

ဍုင် မပတိတ် ရဝ်ဒဳယာမ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ဍုင် အာဖရိက သၠုင်ကျာ (South Africa) မပတိတ် ၜိုတ် ၈၀% လၟိဟ်ဂၠးတိ၊ ရုရှာ (Russia)၊ ကေုာံ ဍုင် ကနေဒါ (Canada) ရ။

== ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် ==
ရဝ်ဒဳယာမ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် (Stable isotope) ဆ မွဲသာ်ဓဝ်ရ:
* '''Rhodium-103 (¹⁰³Rh)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံ ပ္ဍဲသဘာဝ ၁၀% ရ။
ပါဲနူဂှ် အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် (Radioactive isotopes) ၜိုတ် ၂၀ သာ် နွံ တုဲ၊ မပြာကတ်အိုတ် ဂှ် ဒှ် Rhodium-101 (¹⁰¹Rh) မၞုံကဵု အာယုက် (Half-life) ၃.၃ သၞာံ ကေုာံ Rhodium-102 (¹⁰²Rh) မၞုံကဵု အာယုက် ၂၀၇ တ္ၚဲ ရ။ အိုင်သဝ်တုပ် တအ် ဏအ်ဂှ် ဟွံမဲ ကု လွပ် စကာ အဓိက ပ္ဍဲ ရုင်စက် တအ်ရ。&lt;ref name=&quot;Audi2003&quot;&gt;Audi, G. et al. (2003). &quot;The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties&quot;. ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် ==
ရဝ်ဒဳယာမ် ဂှ် ဒှ် လောဟ ၚုဟ်တန်လောန် တုဲ စကာ အဓိက ပ္ဍဲ ကမၠောန် ဓာတုဗေဒ ကေုာံ မတ်ဒ္ၚောဝ်:
# '''စက် ဖအောန် ယက် ဂျိ (Catalytic Converters)''': လွပ် ဇၞော်အိုတ် (ၜိုတ် ၈၀%) ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ကွဳစက် ရ။ ဍေဟ် သ္ပကမၠောန် နဒဒှ် ဓာတ်ကၠောအ် (Catalyst) သွက်ဂွံ ဖအောန် ဓာတ်ကျာ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် အံက်သိုက် (NOx) မဒှ် ဂျိ ကဵု ကလေင် ဒှ်အာ ဓာတ်ကျာ နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ကေုာံ အံက်သဳဂျိန် ဓမ္မတာ ရ။
# '''ဇုက်သြန် ကေုာံ လစိန် (Jewelry)''': ရဝ်ဒဳယာမ် ဂှ် နွံကဵု အရံင် သြန်-ဗု မကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ လျးတၟး ခိုဟ်လောန် ရ။ ညးတအ် စကာ ဍေဟ် သွက်ဂွံ ဖျေံဗွိုက် (Rhodium plating) လတူ ထဝ်-ဗု (White gold) ကေုာံ သြန် ညံင်ဂွံ တၟး ကေုာံ စဵုဒၞာ နှိင် ရ။
# '''ကိရိယာ အီလက်ထရဝ်နေတ်''': စကာ ပ္ဍဲ ပရေင် သ္ပ အဆက် လလဳ (Electrical contacts) ပ္ဍဲ ကိရိယာ မဒးဒုင်ဒဝ် ဂမ္တဴ ကေုာံ အခိုက် လီုလာ် ရ။
# '''ဓာတ်ကၠောအ် ပ္ဍဲ ရုင်စက် (Industrial Catalysis)''': စကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ပတိတ် ဓာတ်ဖျး အက်သဳတေတ် (Acetic acid) နကဵု လၟေင် Monsanto process ရ။

== ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ ==
ရဝ်ဒဳယာမ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ သွက် သတ် တအ်ရ (No known biological role)။ ပ္ဍဲ '''သဲလ်''' (Cells) ခန္ဓကာယ ပိုယ် ဍေဟ် ဟွံပါလုပ် တုဲ၊ သတ် သီုဖအိုတ် ဟွံနွံပၟိက် ဓာတ်ဏအ် ရ။ 
လောဟ ရဝ်ဒဳယာမ် ဓမ္မတာ ဂှ် ဟွံမဲ ကု ဂျိ (Non-toxic) ကေုာံ ဟွံက္တဵုဒှ် အဆက်အစပ် ကု ဍာ်ဆီ ရ။ ဆဂး ဓာတ်ပံင်ကောံ ရဝ်ဒဳယာမ် လ္ၚဵု တအ်ဂှ် နွံကဵု ဂျိ ကေုာံ လေပ် က္တဵုဒှ် အန္တရာယ် ယဲကေန်သာ (Carcinogenic) မာန်ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ဘဝ လၟိုန်တ္ၚဲ မၞိဟ်တအ် ကြပ် ဟွံစုက်လုက် ကု ဓာတ် ဏအ် လးလး ရ。&lt;ref name=&quot;Emsley2001&quot;&gt;Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 360–363.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် ==
* '''Rhodium(III) chloride (RhCl₃)''': ဒှ် ဓာတ် အသာ်ဗ္ကေတ် මလေပ် လေင် ပ္ဍဲ ဍာ်။ စကာ အဓိက နဒဒှ် တမ် သွက်ဂွံ ပတိတ် ဓာတ်ပံင်ကောံ ရဝ်ဒဳယာမ် တၞဟ်တအ် ရ။
* '''Wilkinson's catalyst''': [RhCl(PPh₃)₃] ဒှ် ဓာတ်ကၠောအ် ကိစ္စဇၞော် မစကာ ပ္ဍဲ ဓာတုဗေဒ ဩဂဲနေတ် သွက် လၟေင် Hydrogenation ရ။
* '''Rhodium(IV) dioxide (RhO₂)''': ဓာတ် အသာ်လမ္စံက် မက္တဵုဒှ် အခိင် ဖျေံဂမ္တဴ ရဝ်ဒဳယာမ် ပ္ဍဲ ကျာ ရ။

== ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် ==
ရဝ်ဒဳယာမ် လောဟ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ကလောံဇၞော်ဇၞော် ဂှ် ဟွံမဲ ကု အန္တရာယ် ရ။ 
ဆဂး ယဝ်ရ ဍေဟ် နွံ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ခဗိုက် (Powder) မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် တူပၟတ် လောဲသွာ (Flammable) ပ္ဍဲ ကျာ ရ။ ဓာတ်ပံင်ကောံ ဍေဟ်တအ်ဂှ် နွံကဵု ဂျိ တုဲ သၟာကမၠောန် ပ္ဍဲ ရုင်စက် တအ် ဒးစကာ ကိရိယာ စဵုဒၞာ အခိင် ရပ်စပ် ဍေဟ် တအ် ရ။

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် ==
ရဝ်ဒဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု လောဟ တၞဟ် ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး:
* '''ကု ပလာတ်တဳနမ် (Platinum) ကေုာံ ပါလ္လာဒဳယာမ် (Palladium)''': သီု ပိ သာ်ဏအ် နွံ ပ္ဍဲ ဂကောံ ပလာတ်တဳနမ် (PGM) ရ။ ရဝ်ဒဳယာမ် ဂှ် မ္ၚိုဟ်နူ၊ လျးတၟး ခိုဟ်နူ ကေုာံ ၚုဟ်တန်နူ ဍေဟ်တအ် ဗွဲမလောန် ရ။ ပလာတ်တဳနမ် ဂှ် လျိုင် ဇြိုင်နူ ရဝ်ဒဳယာမ် ရ။
* '''ကု ကဝ်ဗာလ် (Cobalt)''': ကဝ်ဗာလ် ဂှ် နွံ လတူ ရဝ်ဒဳယာမ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၉ တုဲ ဒှ် လောဟ ဓမ္မတာ မစကာ ဂၠိုင် ပ္ဍဲ ပသဲဒဇက်ပသဲ ရ။ ရဝ်ဒဳယာမ် ဂှ် ဒှ် လောဟ ၚုဟ်တန် တုဲ ဟွံမဲ ကု အစောမ် ပသဲဒဇက်ပသဲ (Non-magnetic) ရ。&lt;ref name=&quot;Cotton1999&quot;&gt;Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley &amp; Sons. pp. 1042–1045.&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{Periodic table}}

[[ကဏ္ဍ:ရဝ်ဒဳယာမ်]]
[[ကဏ္ဍ:လောဟ ကၠာဲဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>hlyzurc9pouurx468omicv1mj0nl5ls</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပလေဒဳယာမ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12779</id>
    <revision>
      <id>59147</id>
      <timestamp>2026-10-25T10:40:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox element | name = ပလေဒဳယာမ် | english_name = Palladium | symbol = Pd | atomic_number = 46 | atomic_mass = 106.42 | element_category = [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal) | group = 10 | period = 5 | block = d-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု မၞုံကဵု လျး (Silvery white metallic) | image = File:Palladium_crystals.jpg|250px|alt=လောဟ ပ...&quot;</comment>
      <origin>59147</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19653" sha1="4ap9zz4ofmb2z84l5ruel4wlclwikvr" xml:space="preserve">{{Infobox element
| name = ပလေဒဳယာမ်
| english_name = Palladium
| symbol = Pd
| atomic_number = 46
| atomic_mass = 106.42
| element_category = [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal)
| group = 10
| period = 5
| block = d-block
| appearance = သာ်သြန်-ဗု မၞုံကဵု လျး (Silvery white metallic)
| image = [[File:Palladium_crystals.jpg|250px|alt=လောဟ ပလေဒဳယာမ်]]
| caption = ကလောံဇၞော်ဇၞော် လောဟ ပလေဒဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး
| phase = Solid
| melting_point_K = 1828.05
| melting_point_C = 1554.9
| boiling_point_K = 3236
| boiling_point_C = 2963
| density_stp = 12.023 g/cm3
| discovery = [[William Hyde Wollaston]] (၁၈၀၂)
| first_isolation = [[William Hyde Wollaston]] (၁၈၀၂)
}}

'''ပလေဒဳယာမ်''' ({{lang-en|Palladium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Pd''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၄၆ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၀ (Group 10) တုဲ ဒှ် [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal) ကေုာံ လောဟ ဂကောံ ပလာတ်တဳနမ် (Platinum group metal) မွဲရ။ လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု မကျေဝ်ဂေါဝ်၊ မၞုံကဵု လျးတၟး ကေုာံ ဒှ် လောဟ မနွံ လျိုင် သာအိုတ် ကေုာံ ကဆံင်စှ်ေဍာ် သဝ်အိုတ် ပ္ဍဲအကြာ ဒြပ်သ္အး ဂကောံ ပလာတ်တဳနမ် (PGMs) သီုဖအိုတ် ရ။ 

ပလေဒဳယာမ် ဂှ် နွံကဵု အခိုက်အလိုက် ဓာတု တၟေင် မွဲ မတွဟ်ဂး ဍေဟ် လေပ် ဇြောတ်ကေတ် (Absorb) ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် စဵုကဵု ၉၀၀ ဆ လၟိဟ် ဗွိုက် ဍေဟ် ကေတ်တ် မာန်ရ။ ပ္ဍဲသဘာဝမ္ဂး ဍေဟ် ဂွံဆဵုကေတ် ပံင်နှဴ ကု ဒြပ်သ္အး တၞဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ပလာတ်တဳနမ် ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ လွပ် အဓိက သွက် ပလေဒဳယာမ် (ဂၠိုင်နူ ၈၀%) ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် စက် ဖအောန် ယက် ဂျိ ကွဳစက် (Catalytic converters) ရ။ ပါဲနူဂှ် ဍေဟ်ဝွံ စကာ ပ္ဍဲ ကိရိယာ အီလက်ထရဝ်နေတ်၊ ပရေင် ကၠောန် ၚေက် အတု၊ ကေုာံ ပံင်နှဴ ကု ထဝ် သွက်ဂွံ ကၠောန် ထဝ်-ဗု (White gold) ပ္ဍဲ ကမၠောန် လစိန် ရ။

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် ==
ယၟုမ္ဂး &quot;ပလေဒဳယာမ်&quot; (Palladium) ဝွံ ကၠုင်နူ ယၟု သၞံင်ဍောတ် Pallas (ပါလ္လာတ်) မဂွံဆဵုကေတ်လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၀၁ ဂှ်ရ။ ယၟု သၞံင်ဏအ်ဂှ် ပတိုန်လဝ် ဂုဏ်သိက္ခာ ကု Pallas Athena မဒှ် ကျာ်သြဳ ဒေဝတဴ ပညာ ပ္ဍဲ ဝင်ပုရာဏ် ဂရိတ် ရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၀၂ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ကေုာံ ဓာတုဗေဒ ဂကူအင်္ဂလိက် [[William Hyde Wollaston]] ဂွံဆဵုကေတ် ကေုာံ ပါ်ပတိတ် ဒြပ်သ္အး တၟိ ဏအ် နူကဵု တၟအ် ပလာတ်တဳနမ် (Platinum ore) မကၠုင်နူ တိုက် အမေရိက သၠုင်ကျာ ရ။ ညး လေင် တၟအ်ဂှ် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် Aqua regia တုဲ ဇြောတ်ပတိတ် ပလာတ်တဳနမ် ကိုပ်ကၠာ ရ။ ကြဴနူဂှ် ညး ထပ်စုတ် ဓာတ် Mercuric cyanide တုဲ ကလိဂွံ ဓာတ် Palladium(II) cyanide ရ။ လက္ကရဴအိုတ် ညး ဖျေံဂမ္တဴ ဓာတ်ဏအ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ လောဟ ပလေဒဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ရ။ Wollaston ပလံင်သွံ လောဟဏအ် ပ္ဍဲ ဆေင် ဍုင်လာန်ဒါန် နကဵု ဟွံပတိတ် ယၟု ညး ကိုပ်ကၠာ တုဲ၊ စိုပ် သၞာံ ၁၈၀၅ ဂှ်မှ ညး လလောင်တြး အလုံဂၠးတိ ရ。&lt;ref name=&quot;Weeks1933&quot;&gt;Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 385–390.&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ==
ပလေဒဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ သြန်-ဗု မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် ၁၅၅၄.၉ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ကေုာံ ကဆံင်ကတဴ ၂၉၆၃ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ရ။ ပ္ဍဲအကြာ လောဟ ဂကောံ ပလာတ်တဳနမ် သီုဖအိုတ် မ္ဂး ဍေဟ် သာအိုတ် ကေုာံ လေင် လောဲအိုတ် ရ။

ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ က္တဵုဒှ် အဆက်အစပ် ဓာတု အောန် (Precious metal) ရ။ ဍေဟ် ဟွံလေပ် က္တဵုဒှ် နှိင် (Tarnish) ပ္ဍဲ ကျာ ဓမ္မတာ၊ ဆဂး ယဝ်ရ ပ္ဍဲ ကျာ ဂှ် နွံကဵု ဓာတ်ကျာ သာလ်ဖာ (Sulfur) မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် ဒှ် အသာ် လမ္စံက် ညိည မာန်ရ။ တင်တၟေင် မအံသဝ်အိုတ် သွက် ပလေဒဳယာမ် ဂှ် ဍေဟ် လေပ် ဇြောတ်ကေတ် ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် (Hydrogen absorption) ဂၠိုင်လောန် ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ဓမ္မတာ ရ။ ဍေဟ် နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် (Oxidation states) အဓိက +2 ကေုာံ +4 ရ။

== ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ ==
လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ ပလေဒဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မနွံ အောန် ဗွဲမလောန် တုဲ နွံ ဆ ၜိုတ် ၀.၀၁၅ ပ္ဍဲ မွဲ ပြကောဋိ (ppm) ဓဝ်ရ။ 

ဍေဟ်ဝွံ ဂွံဆဵုကေတ် ဝါတ်လောန် တုဲ လဆောဝ် ဂွံဆဵုကေတ် နဒဒှ် လောဟ သ္အးဇ္ၚး ပံင်နှဴ ကု ထဝ် ကေုာံ ပလာတ်တဳနမ် ရ။ ဆဂး ဗွဲမဂၠိုင် လေပ်ပံင်ကောံ ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် လောဟ နဳကေလ် (Nickel) ကေုာံ ကောပ်ပါ (Copper) ဗီုကဵု ပ္ဍဲ ဒေသ ခါဲတၟအ် Norilsk (ဍုင်ရုရှာ) ကေုာံ ရးနိဂီု အာဖရိက သၠုင်ကျာ ရ။ ၜိုန်ရ နွံ အောန် ကီုလေဝ် ဟိုတ်နူ ပရေင် ခါဲ နဳကေလ် ဇၞော်လောန် ဂှ်ရ ညးတအ် ပတိတ် ကလိဂွံ ပလေဒဳယာမ် နဒဒှ် ကပေါတ်ကြဴ (Byproduct) ဍိုက်ပေင် ရ。&lt;ref name=&quot;Greenwood1997&quot;&gt;Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 1147–1150.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် ==
ပရေင်ပတိတ် ပလေဒဳယာမ် အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နူကဵု တၟအ် နဳကေလ် ကေုာံ ကောပ်ပါ ရ။ 
ကြဴနူ ညးတအ် ပတိတ် ကေတ် နဳကေလ် ကေုာံ ကောပ်ပါ တုဲ၊ အကျန် မသှ်ေဒၟံင် ဂှ် နွံကဵု လောဟ PGM ဂမၠိုင် ရ။ ညးတအ် စကာ ဍာ်ဓာတ် Aqua regia သွက်ဂွံ လေင် ပလေဒဳယာမ် ကေုာံ ပလာတ်တဳနမ် ရ။ ကြဴနူ ပါ်ပတိတ် ပလာတ်တဳနမ် တုဲ၊ ညးတအ် ထပ်စုတ် ဓာတ် အမဝ်နဳယျာ (Ammonia) ကေုာံ Hydrochloric acid တုဲ ကလိဂွံ ဓာတ် Palladium(II) chloride ရ။ လက္ကရဴအိုတ် ညးတအ် ဖျေံဂမ္တဴ ဍေဟ် ကု ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် သွက်ဂွံ ဂွံ လောဟ ပလေဒဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ရ။

ဍုင် မပတိတ် ပလေဒဳယာမ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ဍုင်ရုရှာ (Russia - ဂၠိုင်အိုတ် ၜိုတ် ၄၀%)၊ အာဖရိက သၠုင်ကျာ (South Africa)၊ ကနေဒါ ကေုာံ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ရ။

== ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် ==
ပလေဒဳယာမ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် (Stable isotopes) ထပှ် သာ် ပ္ဍဲ သဘာဝ:
* '''Palladium-106 (¹⁰⁶Pd)''': ၂၇.၃% (ဂၠိုင်အိုတ်)
* '''Palladium-104 (¹⁰⁴Pd)''': ၁၁.၁%
* '''Palladium-105 (¹⁰⁵Pd)''': ၂၂.၃%
* '''Palladium-108 (¹⁰⁸Pd)''': ၂၆.၄%
* '''Palladium-110 (¹¹⁰Pd)''': ၁၁.၇%
* '''Palladium-102 (¹⁰²Pd)''': ၁.၀%
ပါဲနူဂှ် အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် မပြာကတ် ဂှ် ဒှ် Palladium-107 (¹⁰⁷Pd) မၞုံကဵု အာယုက် ၆.၅ ပြကောဋိ သၞာံ ကေုာံ Palladium-103 (¹⁰³Pd) မၞုံကဵု အာယုက် ၁၇ တ္ၚဲ ရ။ ¹⁰³Pd ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ ရုင်ဂဥုဲ သွက်ဂွံ လွဳ ယဲ ကေန်သာ (Brachytherapy) ဗွဲတၟေင် ကေန်သာ ဆီ Prostate ရ。&lt;ref name=&quot;Audi2003&quot;&gt;Audi, G. et al. (2003). &quot;The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties&quot;. ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် ==
ပလေဒဳယာမ် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန် ရုင်စက် ကေုာံ ကွတ်ပညာ:
# '''စက် ဖအောန် ယက် ဂျိ (Catalytic Converters)''': လွပ် ဇၞော်အိုတ် သွက် ပလေဒဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ကွဳစက် ရ။ ဍေဟ် သ္ပကမၠောန် နဒဒှ် ဓာတ်ကၠောအ် (Catalyst) ညံင်ရဴ ရဝ်ဒဳယာမ် ကေုာံ ပလာတ်တဳနမ် သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ယက်ဂျိ (Carbon monoxide, hydrocarbons) ညံင်ဂွံ ဒှ် ဓာတ်ကျာ ကာဗောန်ဒါင်အံက်သိုက် ကေုာံ ဍာ် ရ။
# '''ကိရိယာ အီလက်ထရဝ်နေတ်''': ပလေဒဳယာမ် ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ ကပါသဳတာ (Multilayer ceramic capacitors - MLCC) မစကာ ပ္ဍဲ ဖုန် ကေုာံ ကောန်ပျူတာ ရ။ ဍေဟ် သီု စကာ ပ္ဍဲ ပရေင် သ္ပဗွိုက် ကိရိယာ လလဳ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ နှိင် ရ။
# '''ထဝ်-ဗု ကေုာံ လစိန် (White Gold &amp; Jewelry)''': ပလေဒဳယာမ် ဂှ် ပံင်နှဴ ကု ထဝ် သွက်ဂွံ ကၠောန် ထဝ်-ဗု (White gold) ရ။ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ၚုဟ်တန် တုဲ ဟွံက္တဵုဒှ် အန္တရာယ် ယဲစၞာံ ညံင် နဳကေလ် ဂှ်ရ ဍေဟ် ဒှ် ဒြပ် သၠုင်ပြဲ သွက် လစိန် ရ။
# '''ရုင်ဂဥုဲ ၚေက် (Dentistry)''': လောဟ ပံင်နှဴ ပလေဒဳယာမ် ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ ကၠောန် ၚေက် အတု ကေုာံ ကိရိယာ ရုင်ဂဥုဲ ၚေက် ရ။
# '''ပရေင် ဇြောတ် ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် (Hydrogen Purification)''': ဟိုတ်နူ ဍေဟ် လေပ် ဇြောတ်ကေတ် ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဂှ်ရ၊ ညးတအ် စကာ ဍေဟ် နဒဒှ် စန် စၟတ် (Filter) သွက်ဂွံ ပတိတ် ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် သ္အးဇ္ၚး ၁၀၀% ရ။

== ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ ==
ပလေဒဳယာမ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ သွက် သတ် တအ်ရ (No known biological role)။ ပ္ဍဲ '''သဲလ်''' (Cells) ခန္ဓကာယ ပိုယ် ဍေဟ် ဟွံပါလုပ် တုဲ၊ သတ် သီုဖအိုတ် ဟွံနွံပၟိက် ဓာတ်ဏအ် ရ။ 
လောဟ ပလေဒဳယာမ် ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ကလောံဇၞော်ဇၞော် ဂှ် ဟွံမဲ ကု ဂျိ (Non-toxic) ရ။ ဆဂး ဓာတ်ပံင်ကောံ ပလေဒဳယာမ် ဗီုကဵု Palladium(II) chloride တအ်ဂှ် လေပ် က္တဵုဒှ် ဂျိ ဇၞော်လောန် (Highly toxic) ကေုာံ မလေပ် က္တဵုဒှ် ယဲ ကေန်သာ (Carcinogenic) မာန်ရ။ မၞိဟ် လ္ၚဵု တအ် မလေပ် က္တဵုဒှ် အလက်ဂျဳ (Contact dermatitis) ယဝ်ရ စၞာံ ဒး လောဟဏအ် ပွိုင် မလအ် (တုပ် ညံင်ရဴ နဳကေလ် ကီု) ရ。&lt;ref name=&quot;Emsley2001&quot;&gt;Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 312–315.&lt;/ref&gt;

== ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် ==
* '''Palladium(II) chloride (PdCl₂)''': ဓာတ် အသာ်ဗ္ကေတ်-လမ္စံက် မစကာ အဓိက နဒဒှ် တမ် သွက်ဂွံ ပတိတ် ဓာတ်ပံင်ကောံ ပလေဒဳယာမ် တၞဟ်တအ် ကေုာံ ပ္ဍဲ ပရေင် ဓာတ်ကၠောအ် (Catalysis) ရ။
* '''Palladium acetate (Pd(OAc)₂)''': ဒှ် ဓာတ်ကၠောအ် ကိစ္စဇၞော် မစကာ ပ္ဍဲ ဓာတုဗေဒ ဩဂဲနေတ် (Organic synthesis) သွက် လၟေင် Cross-coupling reactions (ဥပမာ- Suzuki coupling မဂွံဒုင်လာပ် နဝ်ဘေလ်) ရ။
* '''Palladium on carbon (Pd/C)''': ဓာတ်ကၠောအ် မစကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ လၟေင် Hydrogenation သွက် ကမၠောန် ရုင်ဂဥုဲ ရ။

== ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် ==
ပလေဒဳယာမ် လောဟ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ကလောံဇၞော်ဇၞော် ဂှ် ဟွံမဲ ကု အန္တရာယ် ရ။ 
ဆဂး ယဝ်ရ ဍေဟ် နွံ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ခဗိုက် (Powder) ဟွံသေင်မ္ဂး ကရေက်သောဲသောဲ (Palladium black) မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် တူပၟတ် ကေုာံ ခတိုဟ် လောဲသွာ (Pyrophoric) ပ္ဍဲ ကျာ ရ။ တုဲပၠန် ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဇြောတ်ကေတ် ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဂၠိုင်လောန် ဂှ်ရ၊ ယဝ်ရ လောဟ ဏအ် ဇြောတ်လဝ် ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ပေင်ဒၟံင် တုဲ ဒး လျး ဟွံသေင်မ္ဂး ပၟတ် မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် ခတိုဟ် ဗွဲမပြဟ် မာန်ရ။

== ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် ==
ပလေဒဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု လောဟ တၞဟ် ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး:
* '''ကု ပလာတ်တဳနမ် (Platinum)''': သီုၜါဂှ် နွံ ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၀ တုဲ အခိုက်အလိုက် ဓာတု တုပ်သၟဟ် ရ။ ပလေဒဳယာမ် ဂှ် သာနူ (လျိုင် ဇြိုင်အောန်နူ) ကေုာံ လေင် ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ သဝ်နူ ပလာတ်တဳနမ် ရ။ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကွဳစက်၊ ညးတအ် စကာ ပလေဒဳယာမ် ဂၠိုင်နူ ပလာတ်တဳနမ် သွက် စက် ကွဳစက် ဓာတ်ကျာ (Gasoline) ရ။
* '''ကု နဳကေလ် (Nickel)''': နဳကေလ် ဂှ် နွံ လတူ ပလေဒဳယာမ် တုဲ၊ သီုၜါဂှ် နွံကဵု အစောမ် ကၠောအ်လလဳ ကေုာံ စကာ ပ္ဍဲ ထဝ်-ဗု ရ။ နဳကေလ် ဂှ် ၚုဟ်တန်အောန် ဗွဲမလောန် ဆဂး မလေပ် က္တဵုဒှ် အလက်ဂျဳ (Allergy) ယဲစၞာံ ဂၠိုင်နူ ပလေဒဳယာမ် ရ。&lt;ref name=&quot;Cotton1999&quot;&gt;Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley &amp; Sons. pp. 1063–1068.&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{Periodic table}}

[[ကဏ္ဍ:ပလေဒဳယာမ်]]
[[ကဏ္ဍ:လောဟ ကၠာဲဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>4ap9zz4ofmb2z84l5ruel4wlclwikvr</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>