ဝဳကဳပဳဒဳယာ mnwwiki https://mnw.wikipedia.org/wiki/%E1%80%99%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%99%E1%80%BA MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter မဳဒဳယာ တၟေင် ဓရီုကျာ ညးလွပ် ညးလွပ် ဓရီုကျာ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဓရီုကျာ ဝှာင် ဝှာင် ဓရီုကျာ မဳဒဳယာဝဳကဳ မဳဒဳယာဝဳကဳ ဓရီုကျာ ထာမ်ပလိက် ထာမ်ပလိက် ဓရီုကျာ ရီု ရီု ဓရီုကျာ ကဏ္ဍ ကဏ္ဍ ဓရီုကျာ ပါင်မုက် ပါင်မုက် ဓရီုကျာ TimedText TimedText talk မဝ်ဂျူ မဝ်ဂျူ ဓရီုကျာ Event Event talk 10 12667 59155 59034 2026-10-25T14:00:18Z Aue Nai 24 59155 wikitext text/x-wiki <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%; width:100%; table-layout: fixed;" |+ '''[[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] (Periodic Table of Elements)''' |- ! colspan="19" style="background:#f8f9fa;" | ဂကောံ (Group) |- ! [[လၟေင် (သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး)|လၟေင်]] (Period) ! [[ဂကောံ ၁ (သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး)|၁]] ! [[ဂကောံ ၂ (သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး)|၂]] ! ! [[ဂကောံ ၃ (သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး)|၃]] ! [[ဂကောံ ၄ (သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး)|၄]] ! [[ဂကောံ ၅ (သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး)|၅]] ! [[ဂကောံ ၆ (သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး)|၆]] ! [[ဂကောံ ၇ (သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး)|၇]] ! [[ဂကောံ ၈ (သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး)|၈]] ! [[ဂကောံ ၉ (သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး)|၉]] ! [[ဂကောံ ၁၀ (သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး)|၁၀]] ! [[ဂကောံ ၁၁ (သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး)|၁၁]] ! [[ဂကောံ ၁၂ (သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး)|၁၂]] ! [[ဂကောံ ၁၃ (သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး)|၁၃]] ! [[ဂကောံ ၁၄ (သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး)|၁၄]] ! [[ဂကောံ ၁၅ (သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး)|၁၅]] ! [[ဂကောံ ၁၆ (သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး)|၁၆]] ! [[ဂကောံ ၁၇ (သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး)|၁၇]] ! [[ဂကောံ ၁၈ (သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး)|၁၈]] |- ! '''၁''' | style="background:#a0ffa0;" | 1<br/>'''[[ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်|H]]''' | colspan="16" | | style="background:#c0ffff;" | 2<br/>'''[[ဟဳလဳယာမ်|He]]''' |- ! '''၂''' | style="background:#ff6666;" | 3<br/>'''[[လဳသဳယာမ်|Li]]''' | style="background:#ffdead;" | 4<br/>'''[[ဗေရဳလဳယာမ်|Be]]''' | colspan="11" | | style="background:#cccc99;" | 5<br/>'''[[ဗဝ်ရဝ်|B]]''' | style="background:#a0ffa0;" | 6<br/>'''[[ကာဗောန်|C]]''' | style="background:#a0ffa0;" | 7<br/>'''[[နိုက်ထရဝ်ဂျိန်|N]]''' | style="background:#a0ffa0;" | 8<br/>'''[[အံက်သဳဂျိန်|O]]''' | style="background:#ffff99;" | 9<br/>'''[[ဖလဝ်ရေန်|F]]''' | style="background:#c0ffff;" | 10<br/>'''[[နဳယျိုန်|Ne]]''' |- ! '''၃''' | style="background:#ff6666;" | 11<br/>'''[[သဝ်ဒဳယာမ်|Na]]''' | style="background:#ffdead;" | 12<br/>'''[[မာဂနဳသဳယာမ်|Mg]]''' | colspan="11" | | style="background:#cccccc;" | 13<br/>'''[[အလူမဳနဳယာမ်|Al]]''' | style="background:#cccc99;" | 14<br/>'''[[သဳလဳကောန်|Si]]''' | style="background:#a0ffa0;" | 15<br/>'''[[ဖဝ်သဖဝ်ရပ်|P]]''' | style="background:#a0ffa0;" | 16<br/>'''[[သာလ်ဖာ|S]]''' | style="background:#ffff99;" | 17<br/>'''[[ကလဝ်ရေန်|Cl]]''' | style="background:#c0ffff;" | 18<br/>'''[[အာဂေန်|Ar]]''' |- ! '''၄''' | style="background:#ff6666;" | 19<br/>'''[[ပဝ်တက်သဳယာမ်|K]]''' | style="background:#ffdead;" | 20<br/>'''[[ကာလ်သဳယာမ်|Ca]]''' | | style="background:#ffc0c0;" | 21<br/>'''[[သကာန်ဒဳယာမ်|Sc]]''' | style="background:#ffc0c0;" | 22<br/>'''[[တဳတာနဳယာမ်|Ti]]''' | style="background:#ffc0c0;" | 23<br/>'''[[ဗာနေဒဳယာမ်|V]]''' | style="background:#ffc0c0;" | 24<br/>'''[[ခရဝ်မဳယာမ်|Cr]]''' | style="background:#ffc0c0;" | 25<br/>'''[[မာန်ဂနိတ်|Mn]]''' | style="background:#ffc0c0;" | 26<br/>'''[[ပသဲ|Fe]]''' | style="background:#ffc0c0;" | 27<br/>'''[[ကဝ်ဗာလ်|Co]]''' | style="background:#ffc0c0;" | 28<br/>'''[[နဳကေလ်|Ni]]''' | style="background:#ffc0c0;" | 29<br/>'''[[ကောပ်ပါ|Cu]]''' | style="background:#ffc0c0;" | 30<br/>'''[[ဇြေခ်|Zn]]''' | style="background:#cccccc;" | 31<br/>'''[[ဂါလဳယာမ်|Ga]]''' | style="background:#cccc99;" | 32<br/>'''[[ဂျာမေနဳယာမ်|Ge]]''' | style="background:#cccc99;" | 33<br/>'''[[အာသေနေတ်|As]]''' | style="background:#a0ffa0;" | 34<br/>'''[[သဳလဳနဳယာမ်|Se]]''' | style="background:#ffff99;" | 35<br/>'''[[ဗရဝ်မိန်|Br]]''' | style="background:#c0ffff;" | 36<br/>'''[[ခရိပ်တောန်|Kr]]''' |- ! '''၅''' | style="background:#ff6666;" | 37<br/>'''[[ရူဗဳဒဳယာမ်|Rb]]''' | style="background:#ffdead;" | 38<br/>'''[[သထရွန်တဳယာမ်|Sr]]''' | | style="background:#ffc0c0;" | 39<br/>'''[[ယေတ်ထရဳယာမ်|Y]]''' | style="background:#ffc0c0;" | 40<br/>'''[[ဇာကဝ်နဳယာမ်|Zr]]''' | style="background:#ffc0c0;" | 41<br/>'''[[နဳအဝ်ဗဳယာမ်|Nb]]''' | style="background:#ffc0c0;" | 42<br/>'''[[မဝ်လိပ်ဒဳနမ်|Mo]]''' | style="background:#ffc0c0;" | 43<br/>'''[[တက်နဳသဳယာမ်|Tc]]''' | style="background:#ffc0c0;" | 44<br/>'''[[ရူတဳနဳယာမ်|Ru]]''' | style="background:#ffc0c0;" | 45<br/>'''[[ရဝ်ဒဳယာမ်|Rh]]''' | style="background:#ffc0c0;" | 46<br/>'''[[ပါလ္လာဒဳယာမ်|Pd]]''' | style="background:#ffc0c0;" | 47<br/>'''[[သြန်|Ag]]''' | style="background:#ffc0c0;" | 48<br/>'''[[ကေဒ်မဳယာမ်|Cd]]''' | style="background:#cccccc;" | 49<br/>'''[[အေန်ဒဳယာမ်|In]]''' | style="background:#cccccc;" | 50<br/>'''[[ခဲသြန်|Sn]]''' | style="background:#cccc99;" | 51<br/>'''[[အာန်တဳမဝ်နဳ|Sb]]''' | style="background:#cccc99;" | 52<br/>'''[[တေလူရဳယာမ်|Te]]''' | style="background:#ffff99;" | 53<br/>'''[[အာဲအဝ်ဒိန်|I]]''' | style="background:#c0ffff;" | 54<br/>'''[[ဇြဳနောန်|Xe]]''' |- ! '''၆''' | style="background:#ff6666;" | 55<br/>'''[[သဳသဳယာမ်|Cs]]''' | style="background:#ffdead;" | 56<br/>'''[[ဗာရဳယာမ်|Ba]]''' | style="background:#ffbfff;" | * | style="background:#ffc0c0;" | 71<br/>'''[[လူတဳသဳယာမ်|Lu]]''' | style="background:#ffc0c0;" | 72<br/>'''[[ဟာပ်နဳယာမ်|Hf]]''' | style="background:#ffc0c0;" | 73<br/>'''[[တာန်တာလမ်|Ta]]''' | style="background:#ffc0c0;" | 74<br/>'''[[တေန်သတေန်|W]]''' | style="background:#ffc0c0;" | 75<br/>'''[[ရဳနဳယာမ်|Re]]''' | style="background:#ffc0c0;" | 76<br/>'''[[အဝ်သမာမ်|Os]]''' | style="background:#ffc0c0;" | 77<br/>'''[[အဳရဳဒဳယာမ်|Ir]]''' | style="background:#ffc0c0;" | 78<br/>'''[[ပလာတ်တဳနမ်|Pt]]''' | style="background:#ffc0c0;" | 79<br/>'''[[ထဝ်|Au]]''' | style="background:#ffc0c0;" | 80<br/>'''[[မာကျူရဳ|Hg]]''' | style="background:#cccccc;" | 81<br/>'''[[တာလဳယာမ်|Tl]]''' | style="background:#cccccc;" | 82<br/>'''[[ဖကောဝ်|Pb]]''' | style="background:#cccccc;" | 83<br/>'''[[ဗိသမတ်|Bi]]''' | style="background:#cccc99;" | 84<br/>'''[[ပဝ်လဝ်နဳယာမ်|Po]]''' | style="background:#ffff99;" | 85<br/>'''[[အာသတာတေန်|At]]''' | style="background:#c0ffff;" | 86<br/>'''[[ရေဒေါန်|Rn]]''' |- ! '''၇''' | style="background:#ff6666;" | 87<br/>'''[[ဖရာန်သဳယာမ်|Fr]]''' | style="background:#ffdead;" | 88<br/>'''[[ရေဒဳယာမ်|Ra]]''' | style="background:#ff99cc;" | ** | style="background:#ffc0c0;" | 103<br/>'''[[လဝ်ရေန်သဳယာမ်|Lr]]''' | style="background:#ffc0c0;" | 104<br/>'''[[ရူသာဖဝ်ဒဳယာမ်|Rf]]''' | style="background:#ffc0c0;" | 105<br/>'''[[ဒပ်နဳယာမ်|Db]]''' | style="background:#ffc0c0;" | 106<br/>'''[[သဳဗဝ်ဂဳယာမ်|Sg]]''' | style="background:#ffc0c0;" | 107<br/>'''[[ဗဝ်ရဳယာမ်|Bh]]''' | style="background:#ffc0c0;" | 108<br/>'''[[ဟာသဳယာမ်|Hs]]''' | style="background:#ffc0c0;" | 109<br/>'''[[မေတ်နဳရဳယာမ်|Mt]]''' | style="background:#ffc0c0;" | 110<br/>'''[[ဒါမ်သတာတဳယာမ်|Ds]]''' | style="background:#ffc0c0;" | 111<br/>'''[[ရိုန်ဂေန်နဳယာမ်|Rg]]''' | style="background:#ffc0c0;" | 112<br/>'''[[ကဝ်ပါနဳသဳယာမ်|Cn]]''' | style="background:#cccccc;" | 113<br/>'''[[နဳဟဝ်နဳယာမ်|Nh]]''' | style="background:#cccccc;" | 114<br/>'''[[ဖလဳရဝ်ဗဳယာမ်|Fl]]''' | style="background:#cccccc;" | 115<br/>'''[[မဝ်သကဝ်ဗဳယာမ်|Mc]]''' | style="background:#cccccc;" | 116<br/>'''[[လဳဗာမဝ်ရဳယာမ်|Lv]]''' | style="background:#ffff99;" | 117<br/>'''[[တေန်နေတ်သိန်|Ts]]''' | style="background:#c0ffff;" | 118<br/>'''[[အဝ်ဂါနေတ်သန်|Og]]''' |- | colspan="19" style="height:15px;" | |- ! colspan="3" rowspan="2" | | style="background:#ffbfff;" | * | style="background:#ffbfff;" | 57<br/>'''[[လာန်တာနမ်|La]]''' | style="background:#ffbfff;" | 58<br/>'''[[သဳရဳယာမ်|Ce]]''' | style="background:#ffbfff;" | 59<br/>'''[[ပရာသဳအဝ်ဒဳမဳယာမ်|Pr]]''' | style="background:#ffbfff;" | 60<br/>'''[[နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ်|Nd]]''' | style="background:#ffbfff;" | 61<br/>'''[[ပရဝ်မဳသဳယာမ်|Pm]]''' | style="background:#ffbfff;" | 62<br/>'''[[သာမာရဳယာမ်|Sm]]''' | style="background:#ffbfff;" | 63<br/>'''[[ယူရဝ်ပဳယာမ်|Eu]]''' | style="background:#ffbfff;" | 64<br/>'''[[ဂါဒဝ်လဳနဳယာမ်|Gd]]''' | style="background:#ffbfff;" | 65<br/>'''[[တာဗဳယာမ်|Tb]]''' | style="background:#ffbfff;" | 66<br/>'''[[ဒိသပရဝ်သဳယာမ်|Dy]]''' | style="background:#ffbfff;" | 67<br/>'''[[ဟဝ်မဳယာမ်|Ho]]''' | style="background:#ffbfff;" | 68<br/>'''[[အာဗဳယာမ်|Er]]''' | style="background:#ffbfff;" | 69<br/>'''[[တူလဳယာမ်|Tm]]''' | style="background:#ffbfff;" | 70<br/>'''[[ယေတ်တာဗဳယာမ်|Yb]]''' | colspan="2" rowspan="2" | |- | style="background:#ff99cc;" | ** | style="background:#ff99cc;" | 89<br/>'''[[အက်တဳနဳယာမ်|Ac]]''' | style="background:#ff99cc;" | 90<br/>'''[[တဝ်ရဳယာမ်|Th]]''' | style="background:#ff99cc;" | 91<br/>'''[[ပရဝ်တက်တဳနဳယာမ်|Pa]]''' | style="background:#ff99cc;" | 92<br/>'''[[ယူရေနဳယာမ်|U]]''' | style="background:#ff99cc;" | 93<br/>'''[[နေပ်ကျူနဳယာမ်|Np]]''' | style="background:#ff99cc;" | 94<br/>'''[[ပလူတဝ်နဳယာမ်|Pu]]''' | style="background:#ff99cc;" | 95<br/>'''[[အမေရဳသဳယာမ်|Am]]''' | style="background:#ff99cc;" | 96<br/>'''[[ကျူရဳယာမ်|Cm]]''' | style="background:#ff99cc;" | 97<br/>'''[[ဗာကေလဳယာမ်|Bk]]''' | style="background:#ff99cc;" | 98<br/>'''[[ကာလဳဖဝ်နဳယာမ်|Cf]]''' | style="background:#ff99cc;" | 99<br/>'''[[အာင်သတာင်နဳယာမ်|Es]]''' | style="background:#ff99cc;" | 100<br/>'''[[ဖာမဳယာမ်|Fm]]''' | style="background:#ff99cc;" | 101<br/>'''[[မေန်ဒေလဳဗဳယာမ်|Md]]''' | style="background:#ff99cc;" | 102<br/>'''[[နဝ်ဗေလဳယာမ်|No]]''' |} {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%; width:100%; margin-top:10px;" |+ '''သင်္ကေတ အသာ်ဂမၠိုင်''' (Color Legend) |- | style="background:#ff6666; width:10%;" | [[အယ်ကာလဳ လောဟ]] | style="background:#ffdead; width:10%;" | [[အယ်ကာလဳတိ လောဟ]] | style="background:#ffbfff; width:10%;" | [[လာန်တာနိုက်]] | style="background:#ff99cc; width:10%;" | [[အက်တဳနိုက်]] | style="background:#ffc0c0; width:10%;" | [[လောဟ ကၠာဲ]] | style="background:#cccccc; width:10%;" | [[လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ]] |- | style="background:#cccc99;" | [[လောဟကဝက်]] | style="background:#a0ffa0;" | [[ဟွံသေင်ကဵုလောဟ]] | style="background:#ffff99;" | [[ဟာလဝ်ဂျေန်]] | style="background:#c0ffff;" | [[ဓာတ်ဓါတ်]] | style="background:#e8e8e8;" | အခိုက်အလိုက် ဟွံတီချိုတ်ပၠိုတ် | |} </div> mk61b9jkeshceu8ija5rfburup04jvl 10 12720 59204 59071 2026-10-26T05:48:25Z Aue Nai 24 59204 wikitext text/x-wiki <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; font-size:85%; border-collapse:collapse; line-height:1.2;" |+ '''သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး (Periodic Table of Elements)''' |- ! ဂကောံ ! 1 ! 2 ! ! 3 ! 4 ! 5 ! 6 ! 7 ! 8 ! 9 ! 10 ! 11 ! 12 ! 13 ! 14 ! 15 ! 16 ! 17 ! 18 |- ! လၟေင် | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- ! 1 | style="background:#a0ffa0;" | 1<br/>[[ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်|'''H''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်</span> | colspan="17" | | style="background:#c0ffff;" | 2<br/>[[ဟဳလဳယာမ်|'''He''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဟဳလဳယာမ်</span> |- ! 2 | style="background:#ff9d9d;" | 3<br/>[[လဳတဳယာမ်|'''Li''']]<br/><span style="font-size:75%;">လဳတဳယာမ်</span> | style="background:#ffdead;" | 4<br/>[[ဗေရဳလဳယာမ်|'''Be''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဗေရဳလဳယာမ်</span> | colspan="11" | | style="background:#cccc99;" | 5<br/>[[ဗဝ်ရွန်|'''B''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဗဝ်ရွန်</span> | style="background:#a0ffa0;" | 6<br/>[[ကာဗောန်|'''C''']]<br/><span style="font-size:75%;">ကာဗောန်</span> | style="background:#a0ffa0;" | 7<br/>[[နိုက်ထရဝ်ဂျိန်|'''N''']]<br/><span style="font-size:75%;">နိုက်ထရဝ်ဂျိန်</span> | style="background:#a0ffa0;" | 8<br/>[[အံက်သဳဂျိန်|'''O''']]<br/><span style="font-size:75%;">အံက်သဳဂျိန်</span> | style="background:#ffff99;" | 9<br/>[[ဖလဝ်ရိန်|'''F''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဖလဝ်ရိန်</span> | style="background:#c0ffff;" | 10<br/>[[နဳယောန်|'''Ne''']]<br/><span style="font-size:75%;">နဳယောန်</span> |- ! 3 | style="background:#ff9d9d;" | 11<br/>[[သဝ်ဒဳယာမ်|'''Na''']]<br/><span style="font-size:75%;">သဝ်ဒဳယာမ်</span> | style="background:#ffdead;" | 12<br/>[[မဂ္ဂနဳသဳယာမ်|'''Mg''']]<br/><span style="font-size:75%;">မဂ္ဂနဳသဳယာမ်</span> | colspan="11" | | style="background:#cccccc;" | 13<br/>[[အလူမဳနဳယာမ်|'''Al''']]<br/><span style="font-size:75%;">အလူမဳနဳယာမ်</span> | style="background:#cccc99;" | 14<br/>[[သဳလဳကောန်|'''Si''']]<br/><span style="font-size:75%;">သဳလဳကောန်</span> | style="background:#a0ffa0;" | 15<br/>[[ဖဝ်သဖရပ်|'''P''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဖဝ်သဖရပ်</span> | style="background:#a0ffa0;" | 16<br/>[[ဆာလဖာ|'''S''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဆာလဖာ</span> | style="background:#ffff99;" | 17<br/>[[ကလဝ်ရေန်|'''Cl''']]<br/><span style="font-size:75%;">ကလဝ်ရေန်</span> | style="background:#c0ffff;" | 18<br/>[[အာဂွန်|'''Ar''']]<br/><span style="font-size:75%;">အာဂွန်</span> |- ! 4 | style="background:#ff9d9d;" | 19<br/>[[ပဝ်တက်သဳယာမ်|'''K''']]<br/><span style="font-size:75%;">ပဝ်တက်သဳယာမ်</span> | style="background:#ffdead;" | 20<br/>[[ကယ်သဳယာမ်|'''Ca''']]<br/><span style="font-size:75%;">ကယ်သဳယာမ်</span> | | style="background:#ffc0c0;" | 21<br/>[[သကာန်ဒဳယာမ်|'''Sc''']]<br/><span style="font-size:75%;">သကာန်ဒဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 22<br/>[[တဳတေနဳယျာမ်|'''Ti''']]<br/><span style="font-size:75%;">တဳတေနဳယျာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 23<br/>[[ဗေနေဒဳယာမ်|'''V''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဗေနေဒဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 24<br/>[[ခရဝ်မဳယာမ်|'''Cr''']]<br/><span style="font-size:75%;">ခရဝ်မဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 25<br/>[[မေန်ဂနဳသ်|'''Mn''']]<br/><span style="font-size:75%;">မေန်ဂနဳသ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 26<br/>[[ပသဲ|'''Fe''']]<br/><span style="font-size:75%;">ပသဲ</span> | style="background:#ffc0c0;" | 27<br/>[[ကိုဗောတ်|'''Co''']]<br/><span style="font-size:75%;">ကိုဗောတ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 28<br/>[[နဳကေလ်|'''Ni''']]<br/><span style="font-size:75%;">နဳကေလ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 29<br/>[[ကောပ်ပါ|'''Cu''']]<br/><span style="font-size:75%;">ကောပ်ပါ</span> | style="background:#ffc0c0;" | 30<br/>[[ဇေန်|'''Zn''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဇေန်</span> | style="background:#cccccc;" | 31<br/>[[ဂါလဳယာမ်|'''Ga''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဂါလဳယာမ်</span> | style="background:#cccc99;" | 32<br/>[[ဂျာမေနဳယာမ်|'''Ge''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဂျာမေနဳယာမ်</span> | style="background:#cccc99;" | 33<br/>[[အာသေနေတ်|'''As''']]<br/><span style="font-size:75%;">အာသေနေတ်</span> | style="background:#a0ffa0;" | 34<br/>[[သဳလဳနဳယာမ်|'''Se''']]<br/><span style="font-size:75%;">သဳလဳနဳယာမ်</span> | style="background:#ffff99;" | 35<br/>[[ဗရဝ်မိန်|'''Br''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဗရဝ်မိန်</span> | style="background:#c0ffff;" | 36<br/>[[ခရိပ်တောန်|'''Kr''']]<br/><span style="font-size:75%;">ခရိပ်တောန်</span> |- ! 5 | style="background:#ff9d9d;" | 37<br/>[[ရူဗဳဒဳယာမ်|'''Rb''']]<br/><span style="font-size:75%;">ရူဗဳဒဳယာမ်</span> | style="background:#ffdead;" | 38<br/>[[သထရွန်တဳယာမ်|'''Sr''']]<br/><span style="font-size:75%;">သထရွန်တဳယာမ်</span> | | style="background:#ffc0c0;" | 39<br/>[[ယစ်ထရဳယာမ်|'''Y''']]<br/><span style="font-size:75%;">ယစ်ထရဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 40<br/>[[ဇဳရ်ကဝ်နဳယျာမ်|'''Zr''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဇဳရ်ကဝ်နဳယျာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 41<br/>[[နဳယဝ်ဗဳယာမ်|'''Nb''']]<br/><span style="font-size:75%;">နဳယဝ်ဗဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 42<br/>[[မဝ်လဳဗ်ဒဳနမ်|'''Mo''']]<br/><span style="font-size:75%;">မဝ်လဳဗ်ဒဳနမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 43<br/>[[တက်နဳသဳယာမ်|'''Tc''']]<br/><span style="font-size:75%;">တက်နဳသဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 44<br/>[[ရူတဳနဳယာမ်|'''Ru''']]<br/><span style="font-size:75%;">ရူတဳနဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 45<br/>[[ရဝ်ဒဳယာမ်|'''Rh''']]<br/><span style="font-size:75%;">ရဝ်ဒဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 46<br/>[[ပါလာဒဳယာမ်|'''Pd''']]<br/><span style="font-size:75%;">ပါလာဒဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 47<br/>[[သြန်|'''Ag''']]<br/><span style="font-size:75%;">သြန်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 48<br/>[[ကာဒ်မဳယာမ်|'''Cd''']]<br/><span style="font-size:75%;">ကာဒ်မဳယာမ်</span> | style="background:#cccccc;" | 49<br/>[[အေန်ဒဳယာမ်|'''In''']]<br/><span style="font-size:75%;">အေန်ဒဳယာမ်</span> | style="background:#cccccc;" | 50<br/>[[တေန်|'''Sn''']]<br/><span style="font-size:75%;">တေန်</span> | style="background:#cccc99;" | 51<br/>[[အာန်တဳမဝ်နဳ|'''Sb''']]<br/><span style="font-size:75%;">အာန်တဳမဝ်နဳ</span> | style="background:#cccc99;" | 52<br/>[[တေလူရဳယာမ်|'''Te''']]<br/><span style="font-size:75%;">တေလူရဳယာမ်</span> | style="background:#ffff99;" | 53<br/>[[အာယဒိန်|'''I''']]<br/><span style="font-size:75%;">အာယဒိန်</span> | style="background:#c0ffff;" | 54<br/>[[ဇြေနောန်|'''Xe''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဇြေနောန်</span> |- ! 6 | style="background:#ff9d9d;" | 55<br/>[[သဳသဳယာမ်|'''Cs''']]<br/><span style="font-size:75%;">သဳသဳယာမ်</span> | style="background:#ffdead;" | 56<br/>[[ဗေရဳယာမ်|'''Ba''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဗေရဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 57-71<br/>* | style="background:#ffc0c0;" | 72<br/>[[ဟာဖ်နဳယာမ်|'''Hf''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဟာဖ်နဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 73<br/>[[တာန်တာလမ်|'''Ta''']]<br/><span style="font-size:75%;">တာန်တာလမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 74<br/>[[တုင်သတေန်|'''W''']]<br/><span style="font-size:75%;">တုင်သတေန်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 75<br/>[[ရဳနဳယာမ်|'''Re''']]<br/><span style="font-size:75%;">ရဳနဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 76<br/>[[အဝ်သမဳယာမ်|'''Os''']]<br/><span style="font-size:75%;">အဝ်သမဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 77<br/>[[အဳရဳဒဳယာမ်|'''Ir''']]<br/><span style="font-size:75%;">အဳရဳဒဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 78<br/>[[ပလာတ်တဳနမ်|'''Pt''']]<br/><span style="font-size:75%;">ပလာတ်တဳနမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 79<br/>[[ထဝ်|'''Au''']]<br/><span style="font-size:75%;">ထဝ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 80<br/>[[မာကျူရဳ|'''Hg''']]<br/><span style="font-size:75%;">မာကျူရဳ</span> | style="background:#cccccc;" | 81<br/>[[တာလဳယာမ်|'''Tl''']]<br/><span style="font-size:75%;">တာလဳယာမ်</span> | style="background:#cccccc;" | 82<br/>[[လေဒ်|'''Pb''']]<br/><span style="font-size:75%;">လေဒ်</span> | style="background:#cccccc;" | 83<br/>[[ဗိသမာတ်|'''Bi''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဗိသမာတ်</span> | style="background:#cccccc;" | 84<br/>[[ပဝ်လဝ်နဳယာမ်|'''Po''']]<br/><span style="font-size:75%;">ပဝ်လဝ်နဳယာမ်</span> | style="background:#ffff99;" | 85<br/>[[အာသတာတိန်|'''At''']]<br/><span style="font-size:75%;">အာသတာတိန်</span> | style="background:#c0ffff;" | 86<br/>[[ရေဒေါန်|'''Rn''']]<br/><span style="font-size:75%;">ရေဒေါန်</span> |- ! 7 | style="background:#ff9d9d;" | 87<br/>[[ဖရန်သဳယာမ်|'''Fr''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဖရန်သဳယာမ်</span> | style="background:#ffdead;" | 88<br/>[[ရေဒဳယာမ်|'''Ra''']]<br/><span style="font-size:75%;">ရေဒဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 89-103<br/>** | style="background:#ffc0c0;" | 104<br/>[[ရူတာဖဝ်ဒဳယာမ်|'''Rf''']]<br/><span style="font-size:75%;">ရူတာဖဝ်ဒဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 105<br/>[[ဒုဗ်နဳယာမ်|'''Db''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဒုဗ်နဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 106<br/>[[သဳဗဝ်ဂဳယာမ်|'''Sg''']]<br/><span style="font-size:75%;">သဳဗဝ်ဂဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 107<br/>[[ဗဝ်ရဳယာမ်|'''Bh''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဗဝ်ရဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 108<br/>[[ဟာသဳယာမ်|'''Hs''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဟာသဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 109<br/>[[မိုက်တေနဳယာမ်|'''Mt''']]<br/><span style="font-size:75%;">မိုက်တေနဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 110<br/>[[ဒါမ်သတာတ်တဳယာမ်|'''Ds''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဒါမ်သတာတ်တဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 111<br/>[[ရိုန်ဂျေနဳယာမ်|'''Rg''']]<br/><span style="font-size:75%;">ရိုန်ဂျေနဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 112<br/>[[ကဝ်ပါနဳသဳယာမ်|'''Cn''']]<br/><span style="font-size:75%;">ကဝ်ပါနဳသဳယာမ်</span> | style="background:#cccccc;" | 113<br/>[[နဳဟဝ်နဳယာမ်|'''Nh''']]<br/><span style="font-size:75%;">နဳဟဝ်နဳယာမ်</span> | style="background:#cccccc;" | 114<br/>[[ဖလဳရဝ်ဗဳယာမ်|'''Fl''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဖလဳရဝ်ဗဳယာမ်</span> | style="background:#cccccc;" | 115<br/>[[မဝ်သကဝ်ဗဳယာမ်|'''Mc''']]<br/><span style="font-size:75%;">မဝ်သကဝ်ဗဳယာမ်</span> | style="background:#cccccc;" | 116<br/>[[လဳဗာမဝ်ရဳယာမ်|'''Lv''']]<br/><span style="font-size:75%;">လဳဗာမဝ်ရဳယာမ်</span> | style="background:#ffff99;" | 117<br/>[[တေန်နေသိန်|'''Ts''']]<br/><span style="font-size:75%;">တေန်နေသိန်</span> | style="background:#c0ffff;" | 118<br/>[[အဝ်ဂါနေတ်သောန်|'''Og''']]<br/><span style="font-size:75%;">အဝ်ဂါနေတ်သောန်</span> |- | colspan="19" style="height:15px;" | |- ! colspan="3" | * လာန်တာနိုက် (Lanthanides) | style="background:#ffbfff;" | 57<br/>[[လာန်တာနမ်|'''La''']]<br/><span style="font-size:75%;">လာန်တာနမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 58<br/>[[သဳရဳယာမ်|'''Ce''']]<br/><span style="font-size:75%;">သဳရဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 59<br/>[[ပရာသဳယဝ်ဒဳမဳယာမ်|'''Pr''']]<br/><span style="font-size:75%;">ပရာသဳယဝ်ဒဳမဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 60<br/>[[နဳယဝ်ဒဳမဳယာမ်|'''Nd''']]<br/><span style="font-size:75%;">နဳယဝ်ဒဳမဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 61<br/>[[ပရဝ်မဳတဳယာမ်|'''Pm''']]<br/><span style="font-size:75%;">ပရဝ်မဳတဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 62<br/>[[သမာရဳယာမ်|'''Sm''']]<br/><span style="font-size:75%;">သမာရဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 63<br/>[[ယူရဝ်ပဳယာမ်|'''Eu''']]<br/><span style="font-size:75%;">ယူရဝ်ပဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 64<br/>[[ဂါဒဝ်လဳနဳယာမ်|'''Gd''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဂါဒဝ်လဳနဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 65<br/>[[တာဗဳယာမ်|'''Tb''']]<br/><span style="font-size:75%;">တာဗဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 66<br/>[[ဒဳသပရဝ်သဳယာမ်|'''Dy''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဒဳသပရဝ်သဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 67<br/>[[ဟဝ်မဳယာမ်|'''Ho''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဟဝ်မဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 68<br/>[[အာဗဳယာမ်|'''Er''']]<br/><span style="font-size:75%;">အာဗဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 69<br/>[[တူလဳယာမ်|'''Tm''']]<br/><span style="font-size:75%;">တူလဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 70<br/>[[ယစ်တာဗဳယာမ်|'''Yb''']]<br/><span style="font-size:75%;">ယစ်တာဗဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 71<br/>[[လူတဳသဳယာမ်|'''Lu''']]<br/><span style="font-size:75%;">လူတဳသဳယာမ်</span> | colspan="1" | |- ! colspan="3" | ** အက်တဳနိုက် (Actinides) | style="background:#ff99cc;" | 89<br/>[[အက်တဳနဳယာမ်|'''Ac''']]<br/><span style="font-size:75%;">အက်တဳနဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 90<br/>[[တဝ်ရဳယာမ်|'''Th''']]<br/><span style="font-size:75%;">တဝ်ရဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 91<br/>[[ပရဝ်တတ်တဳနဳယာမ်|'''Pa''']]<br/><span style="font-size:75%;">ပရဝ်တတ်တဳနဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 92<br/>[[ယူရေနဳယာမ်|'''U''']]<br/><span style="font-size:75%;">ယူရေနဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 93<br/>[[နေပ်တူနဳယာမ်|'''Np''']]<br/><span style="font-size:75%;">နေပ်တူနဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 94<br/>[[ပလူတဝ်နဳယာမ်|'''Pu''']]<br/><span style="font-size:75%;">ပလူတဝ်နဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 95<br/>[[အမေရဳသဳယာမ်|'''Am''']]<br/><span style="font-size:75%;">အမေရဳသဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 96<br/>[[ကျူရဳယာမ်|'''Cm''']]<br/><span style="font-size:75%;">ကျူရဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 97<br/>[[ဗာကဳလဳယာမ်|'''Bk''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဗာကဳလဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 98<br/>[[ကာလဳဖဝ်နဳယာမ်|'''Cf''']]<br/><span style="font-size:75%;">ကာလဳဖဝ်နဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 99<br/>[[အာင်သတာင်နဳယာမ်|'''Es''']]<br/><span style="font-size:75%;">အာင်သတာင်နဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 100<br/>[[ဖာမဳယာမ်|'''Fm''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဖာမဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 101<br/>[[မေန်ဒေလဳဗဳယာမ်|'''Md''']]<br/><span style="font-size:75%;">မေန်ဒေလဳဗဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 102<br/>[[နဝ်ဗေလဳယာမ်|'''No''']]<br/><span style="font-size:75%;">နဝ်ဗေလဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 103<br/>[[လဝ်ရေန်သဳယာမ်|'''Lr''']]<br/><span style="font-size:75%;">လဝ်ရေန်သဳယာမ်</span> | colspan="1" | |- | colspan="19" style="text-align:left; padding:5px; background:#f9f9f9; border:1px solid #ddd;" | '''အရံင် ကဏ္ဍဂမၠိုင် (Legend):'''<br/> <span style="display:inline-block; width:15px; height:15px; background:#ff9d9d; border:1px solid #000;"></span> [[လောဟ အယ်ကာလဳ]] (Alkali metals) &nbsp; <span style="display:inline-block; width:15px; height:15px; background:#ffdead; border:1px solid #000;"></span> [[လောဟ တိ အယ်ကာလဳ]] (Alkaline earth metals) &nbsp; <span style="display:inline-block; width:15px; height:15px; background:#ffbfff; border:1px solid #000;"></span> [[လာန်တာနိုက်]] (Lanthanides) &nbsp; <span style="display:inline-block; width:15px; height:15px; background:#ff99cc; border:1px solid #000;"></span> [[အက်တဳနိုက်]] (Actinides)<br/> <span style="display:inline-block; width:15px; height:15px; background:#ffc0c0; border:1px solid #000;"></span> [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metals) &nbsp; <span style="display:inline-block; width:15px; height:15px; background:#cccccc; border:1px solid #000;"></span> [[လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ]] (Post-transition metals) &nbsp; <span style="display:inline-block; width:15px; height:15px; background:#cccc99; border:1px solid #000;"></span> [[လောဟ-ကဝက်]] (Metalloids)<br/> <span style="display:inline-block; width:15px; height:15px; background:#a0ffa0; border:1px solid #000;"></span> [[ဒြပ်ဟွံသေင်လောဟ]] (Reactive nonmetals) &nbsp; <span style="display:inline-block; width:15px; height:15px; background:#ffff99; border:1px solid #000;"></span> [[ဟာလဝ်ဂျေန်]] (Halogens) &nbsp; <span style="display:inline-block; width:15px; height:15px; background:#c0ffff; border:1px solid #000;"></span> [[ဓာတ်ကျာ ညိင်ဝတ်]] (Noble gases) |} </div> 09mg7utpwzucf3zw3n9dhh84arm1cc6 59205 59204 2026-10-26T05:52:07Z Aue Nai 24 59205 wikitext text/x-wiki <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; font-size:85%; border-collapse:collapse; line-height:1.2;" |+ '''သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး (Periodic Table of Elements)''' |- ! ဂကောံ ! 1 ! 2 ! ! 3 ! 4 ! 5 ! 6 ! 7 ! 8 ! 9 ! 10 ! 11 ! 12 ! 13 ! 14 ! 15 ! 16 ! 17 ! 18 |- ! လၟေင် | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- ! 1 | style="background:#a0ffa0;" | 1<br/>[[ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်|'''H''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်</span> | colspan="17" | | style="background:#c0ffff;" | 2<br/>[[ဟဳလဳယာမ်|'''He''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဟဳလဳယာမ်</span> |- ! 2 | style="background:#ff9d9d;" | 3<br/>[[လဳသဳယာမ်|'''Li''']]<br/><span style="font-size:75%;">လဳသဳယာမ်</span> | style="background:#ffdead;" | 4<br/>[[ဗေရဳလဳယာမ်|'''Be''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဗေရဳလဳယာမ်</span> | colspan="11" | | style="background:#cccc99;" | 5<br/>[[ဗဝ်ရောန်|'''B''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဗဝ်ရောန်</span> | style="background:#a0ffa0;" | 6<br/>[[ကာဗောန်|'''C''']]<br/><span style="font-size:75%;">ကာဗောန်</span> | style="background:#a0ffa0;" | 7<br/>[[နိုက်ထရဝ်ဂျိန်|'''N''']]<br/><span style="font-size:75%;">နိုက်ထရဝ်ဂျိန်</span> | style="background:#a0ffa0;" | 8<br/>[[အံက်သဳဂျိန်|'''O''']]<br/><span style="font-size:75%;">အံက်သဳဂျိန်</span> | style="background:#ffff99;" | 9<br/>[[ဖလဝ်ရေန်|'''F''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဖလဝ်ရေန်</span> | style="background:#c0ffff;" | 10<br/>[[နဳယျိုန်|'''Ne''']]<br/><span style="font-size:75%;">နဳယျိုန်</span> |- ! 3 | style="background:#ff9d9d;" | 11<br/>[[သဝ်ဒဳယာမ်|'''Na''']]<br/><span style="font-size:75%;">သဝ်ဒဳယာမ်</span> | style="background:#ffdead;" | 12<br/>[[မာဂ္ဂနဳသဳယာမ်|'''Mg''']]<br/><span style="font-size:75%;">မာဂ္ဂနဳသဳယာမ်</span> | colspan="11" | | style="background:#cccccc;" | 13<br/>[[အလူမဳနဳယာမ်|'''Al''']]<br/><span style="font-size:75%;">အလူမဳနဳယာမ်</span> | style="background:#cccc99;" | 14<br/>[[သဳလဳကောန်|'''Si''']]<br/><span style="font-size:75%;">သဳလဳကောန်</span> | style="background:#a0ffa0;" | 15<br/>[[ဖဝ်သဖဝ်ရပ်|'''P''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဖဝ်သဖဝ်ရပ်</span> | style="background:#a0ffa0;" | 16<br/>[[သာလ်ဖာ|'''S''']]<br/><span style="font-size:75%;">သာလ်ဖာ</span> | style="background:#ffff99;" | 17<br/>[[ကလဝ်ရေန်|'''Cl''']]<br/><span style="font-size:75%;">ကလဝ်ရေန်</span> | style="background:#c0ffff;" | 18<br/>[[အာဂေန်|'''Ar''']]<br/><span style="font-size:75%;">အာဂေန်</span> |- ! 4 | style="background:#ff9d9d;" | 19<br/>[[ပဝ်တက်သဳယာမ်|'''K''']]<br/><span style="font-size:75%;">ပဝ်တက်သဳယာမ်</span> | style="background:#ffdead;" | 20<br/>[[ကာလ်သဳယာမ်|'''Ca''']]<br/><span style="font-size:75%;">ကာလ်သဳယာမ်</span> | | style="background:#ffc0c0;" | 21<br/>[[သကာန်ဒဳယာမ်|'''Sc''']]<br/><span style="font-size:75%;">သကာန်ဒဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 22<br/>[[တဳတာနဳယာမ်|'''Ti''']]<br/><span style="font-size:75%;">တဳတာနဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 23<br/>[[ဗာနေဒဳယာမ်|'''V''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဗာနေဒဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 24<br/>[[ခရဝ်မဳယာမ်|'''Cr''']]<br/><span style="font-size:75%;">ခရဝ်မဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 25<br/>[[မာန်ဂနိတ်|'''Mn''']]<br/><span style="font-size:75%;">မာန်ဂနိတ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 26<br/>[[ပသဲ|'''Fe''']]<br/><span style="font-size:75%;">ပသဲ</span> | style="background:#ffc0c0;" | 27<br/>[[ကဝ်ဗာလ်|'''Co''']]<br/><span style="font-size:75%;">ကဝ်ဗာလ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 28<br/>[[နဳကေလ်|'''Ni''']]<br/><span style="font-size:75%;">နဳကေလ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 29<br/>[[ကောပ်ပါ|'''Cu''']]<br/><span style="font-size:75%;">ကောပ်ပါ</span> | style="background:#ffc0c0;" | 30<br/>[[ဇြေခ်|'''Zn''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဇြေခ်</span> | style="background:#cccccc;" | 31<br/>[[ဂါလဳယာမ်|'''Ga''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဂါလဳယာမ်</span> | style="background:#cccc99;" | 32<br/>[[ဂျာမေနဳယာမ်|'''Ge''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဂျာမေနဳယာမ်</span> | style="background:#cccc99;" | 33<br/>[[အာသေနေတ်|'''As''']]<br/><span style="font-size:75%;">အာသေနေတ်</span> | style="background:#a0ffa0;" | 34<br/>[[သဳလဳနဳယာမ်|'''Se''']]<br/><span style="font-size:75%;">သဳလဳနဳယာမ်</span> | style="background:#ffff99;" | 35<br/>[[ဗရဝ်မိန်|'''Br''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဗရဝ်မိန်</span> | style="background:#c0ffff;" | 36<br/>[[ခရိပ်တောန်|'''Kr''']]<br/><span style="font-size:75%;">ခရိပ်တောန်</span> |- ! 5 | style="background:#ff9d9d;" | 37<br/>[[ရူဗဳဒဳယာမ်|'''Rb''']]<br/><span style="font-size:75%;">ရူဗဳဒဳယာမ်</span> | style="background:#ffdead;" | 38<br/>[[သထရောန်တဳယာမ်|'''Sr''']]<br/><span style="font-size:75%;">သထရောန်တဳယာမ်</span> | | style="background:#ffc0c0;" | 39<br/>[[ယေတ်ထရဳယာမ်|'''Y''']]<br/><span style="font-size:75%;">ယေတ်ထရဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 40<br/>[[ဇြာကဝ်နဳယာမ်|'''Zr''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဇြာကဝ်နဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 41<br/>[[နဳအဝ်ဗဳယာမ်|'''Nb''']]<br/><span style="font-size:75%;">နဳအဝ်ဗဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 42<br/>[[မဝ်လိပ်ဒဳနမ်|'''Mo''']]<br/><span style="font-size:75%;">မဝ်လိပ်ဒဳနမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 43<br/>[[တက်နဳသဳယာမ်|'''Tc''']]<br/><span style="font-size:75%;">တက်နဳသဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 44<br/>[[ရူတဳနဳယာမ်|'''Ru''']]<br/><span style="font-size:75%;">ရူတဳနဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 45<br/>[[ရဝ်ဒဳယာမ်|'''Rh''']]<br/><span style="font-size:75%;">ရဝ်ဒဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 46<br/>[[ပါလေဒဳယာမ်|'''Pd''']]<br/><span style="font-size:75%;">ပါလေဒဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 47<br/>[[သြန်|'''Ag''']]<br/><span style="font-size:75%;">သြန်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 48<br/>[[ကေဒ်မဳယာမ်|'''Cd''']]<br/><span style="font-size:75%;">ကေဒ်မဳယာမ်</span> | style="background:#cccccc;" | 49<br/>[[အေန်ဒဳယာမ်|'''In''']]<br/><span style="font-size:75%;">အေန်ဒဳယာမ်</span> | style="background:#cccccc;" | 50<br/>[[ခဲသြန်|'''Sn''']]<br/><span style="font-size:75%;">ခဲသြန်</span> | style="background:#cccc99;" | 51<br/>[[အာန်တဳမဝ်နဳ|'''Sb''']]<br/><span style="font-size:75%;">အာန်တဳမဝ်နဳ</span> | style="background:#cccc99;" | 52<br/>[[တေလူရဳယာမ်|'''Te''']]<br/><span style="font-size:75%;">တေလူရဳယာမ်</span> | style="background:#ffff99;" | 53<br/>[[အာဲအဝ်ဒိန်|'''I''']]<br/><span style="font-size:75%;">အာဲအဝ်ဒိန်</span> | style="background:#c0ffff;" | 54<br/>[[ဇြဳနောန်|'''Xe''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဇြဳနောန်</span> |- ! 6 | style="background:#ff9d9d;" | 55<br/>[[သဳသဳယာမ်|'''Cs''']]<br/><span style="font-size:75%;">သဳသဳယာမ်</span> | style="background:#ffdead;" | 56<br/>[[ဗေရဳယာမ်|'''Ba''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဗေရဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 57-71<br/>* | style="background:#ffc0c0;" | 72<br/>[[ဟာဖနဳယာမ်|'''Hf''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဟာဖနဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 73<br/>[[တာန်တာလမ်|'''Ta''']]<br/><span style="font-size:75%;">တာန်တာလမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 74<br/>[[တာန်သတေန်|'''W''']]<br/><span style="font-size:75%;">တာန်သတေန်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 75<br/>[[ရဳနဳယာမ်|'''Re''']]<br/><span style="font-size:75%;">ရဳနဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 76<br/>[[အဝ်သမဳယာမ်|'''Os''']]<br/><span style="font-size:75%;">အဝ်သမဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 77<br/>[[အဳရဳဒဳယာမ်|'''Ir''']]<br/><span style="font-size:75%;">အဳရဳဒဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 78<br/>[[ပလာတ်တဳနမ်|'''Pt''']]<br/><span style="font-size:75%;">ပလာတ်တဳနမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 79<br/>[[ထဝ်|'''Au''']]<br/><span style="font-size:75%;">ထဝ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 80<br/>[[မာကျူရဳ|'''Hg''']]<br/><span style="font-size:75%;">မာကျူရဳ</span> | style="background:#cccccc;" | 81<br/>[[တာလဳယာမ်|'''Tl''']]<br/><span style="font-size:75%;">တာလဳယာမ်</span> | style="background:#cccccc;" | 82<br/>[[ခဲ|'''Pb''']]<br/><span style="font-size:75%;">ခဲ</span> | style="background:#cccccc;" | 83<br/>[[ဗိသမတ်|'''Bi''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဗိသမတ်</span> | style="background:#cccccc;" | 84<br/>[[ပဝ်လဝ်နဳယာမ်|'''Po''']]<br/><span style="font-size:75%;">ပဝ်လဝ်နဳယာမ်</span> | style="background:#ffff99;" | 85<br/>[[အာသတာတိန်|'''At''']]<br/><span style="font-size:75%;">အာသတာတိန်</span> | style="background:#c0ffff;" | 86<br/>[[ရာဒေါန်|'''Rn''']]<br/><span style="font-size:75%;">ရာဒေါန်</span> |- ! 7 | style="background:#ff9d9d;" | 87<br/>[[ဖရာန်သဳယာမ်|'''Fr''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဖရာန်သဳယာမ်</span> | style="background:#ffdead;" | 88<br/>[[ရာဒဳယာမ်|'''Ra''']]<br/><span style="font-size:75%;">ရာဒဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 89-103<br/>** | style="background:#ffc0c0;" | 104<br/>[[ရူတာဖဝ်ဒဳယာမ်|'''Rf''']]<br/><span style="font-size:75%;">ရူတာဖဝ်ဒဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 105<br/>[[ဒပ်နဳယာမ်|'''Db''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဒပ်နဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 106<br/>[[သဳဗဝ်ဂဳယာမ်|'''Sg''']]<br/><span style="font-size:75%;">သဳဗဝ်ဂဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 107<br/>[[ဗဝ်ရဳယာမ်|'''Bh''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဗဝ်ရဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 108<br/>[[ဟာသဳယာမ်|'''Hs''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဟာသဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 109<br/>[[မာဲနဳရဳယာမ်|'''Mt''']]<br/><span style="font-size:75%;">မာဲနဳရဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 110<br/>[[ဒါမ်သတာတ်တဳယာမ်|'''Ds''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဒါမ်သတာတ်တဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 111<br/>[[ရဝ်အေန်ဂျဳနဳယာမ်|'''Rg''']]<br/><span style="font-size:75%;">ရဝ်အေန်ဂျဳနဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 112<br/>[[ကဝ်ပါနဳသဳယာမ်|'''Cn''']]<br/><span style="font-size:75%;">ကဝ်ပါနဳသဳယာမ်</span> | style="background:#cccccc;" | 113<br/>[[နဳဟဝ်နဳယာမ်|'''Nh''']]<br/><span style="font-size:75%;">နဳဟဝ်နဳယာမ်</span> | style="background:#cccccc;" | 114<br/>[[ဖလဳရဝ်ဗဳယာမ်|'''Fl''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဖလဳရဝ်ဗဳယာမ်</span> | style="background:#cccccc;" | 115<br/>[[မဝ်သကဝ်ဗဳယာမ်|'''Mc''']]<br/><span style="font-size:75%;">မဝ်သကဝ်ဗဳယာမ်</span> | style="background:#cccccc;" | 116<br/>[[လဳဗာမဝ်ရဳယာမ်|'''Lv''']]<br/><span style="font-size:75%;">လဳဗာမဝ်ရဳယာမ်</span> | style="background:#ffff99;" | 117<br/>[[တေန်နေသ်သေန်|'''Ts''']]<br/><span style="font-size:75%;">တေန်နေသ်သေန်</span> | style="background:#c0ffff;" | 118<br/>[[အဝ်ဂါနေတ်သောန်|'''Og''']]<br/><span style="font-size:75%;">အဝ်ဂါနေတ်သောန်</span> |- | colspan="19" style="height:15px;" | |- ! colspan="3" | * လာန်တာနိုက် (Lanthanides) | style="background:#ffbfff;" | 57<br/>[[လာန်တာနမ်|'''La''']]<br/><span style="font-size:75%;">လာန်တာနမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 58<br/>[[သဳရဳယာမ်|'''Ce''']]<br/><span style="font-size:75%;">သဳရဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 59<br/>[[ပရာသဳအဝ်ဒဳမဳယာမ်|'''Pr''']]<br/><span style="font-size:75%;">ပရာသဳအဝ်ဒဳမဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 60<br/>[[နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ်|'''Nd''']]<br/><span style="font-size:75%;">နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 61<br/>[[ပရဝ်မဳသဳယာမ်|'''Pm''']]<br/><span style="font-size:75%;">ပရဝ်မဳသဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 62<br/>[[သမာရဳယာမ်|'''Sm''']]<br/><span style="font-size:75%;">သမာရဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 63<br/>[[ယူရဝ်ပဳယာမ်|'''Eu''']]<br/><span style="font-size:75%;">ယူရဝ်ပဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 64<br/>[[ဂေဒဝ်လဳနဳယာမ်|'''Gd''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဂေဒဝ်လဳနဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 65<br/>[[တာဗဳယာမ်|'''Tb''']]<br/><span style="font-size:75%;">တာဗဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 66<br/>[[ဒိသပရဝ်သဳယာမ်|'''Dy''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဒိသပရဝ်သဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 67<br/>[[ဟဝ်လမဳယာမ်|'''Ho''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဟဝ်လမဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 68<br/>[[အာဗဳယာမ်|'''Er''']]<br/><span style="font-size:75%;">အာဗဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 69<br/>[[တူလဳယာမ်|'''Tm''']]<br/><span style="font-size:75%;">တူလဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 70<br/>[[ယေတ်တာဗဳယာမ်|'''Yb''']]<br/><span style="font-size:75%;">ယေတ်တာဗဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 71<br/>[[လူတဳသဳယာမ်|'''Lu''']]<br/><span style="font-size:75%;">လူတဳသဳယာမ်</span> | colspan="1" | |- ! colspan="3" | ** အက်တဳနိုက် (Actinides) | style="background:#ff99cc;" | 89<br/>[[အက်တဳနမ်|'''Ac''']]<br/><span style="font-size:75%;">အက်တဳနမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 90<br/>[[တဝ်ရဳယာမ်|'''Th''']]<br/><span style="font-size:75%;">တဝ်ရဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 91<br/>[[ပရဝ်တက်တဳနဳယာမ်|'''Pa''']]<br/><span style="font-size:75%;">ပရဝ်တက်တဳနဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 92<br/>[[ယူရေနဳယာမ်|'''U''']]<br/><span style="font-size:75%;">ယူရေနဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 93<br/>[[နေပ်တူနဳယာမ်|'''Np''']]<br/><span style="font-size:75%;">နေပ်တူနဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 94<br/>[[ပလူတဝ်နဳယာမ်|'''Pu''']]<br/><span style="font-size:75%;">ပလူတဝ်နဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 95<br/>[[အမေရဳသဳယာမ်|'''Am''']]<br/><span style="font-size:75%;">အမေရဳသဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 96<br/>[[ကျူရဳယာမ်|'''Cm''']]<br/><span style="font-size:75%;">ကျူရဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 97<br/>[[ဗာကလဳယာမ်|'''Bk''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဗာကလဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 98<br/>[[ကာလဳဖဝ်နဳယာမ်|'''Cf''']]<br/><span style="font-size:75%;">ကာလဳဖဝ်နဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 99<br/>[[အာင်သတာင်နဳယာမ်|'''Es''']]<br/><span style="font-size:75%;">အာင်သတာင်နဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 100<br/>[[ဖာမဳယာမ်|'''Fm''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဖာမဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 101<br/>[[မေန်ဒလဳဗဳယာမ်|'''Md''']]<br/><span style="font-size:75%;">မေန်ဒလဳဗဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 102<br/>[[နဝ်ဗေလဳယာမ်|'''No''']]<br/><span style="font-size:75%;">နဝ်ဗေလဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 103<br/>[[လဝ်ရေန်သဳယာမ်|'''Lr''']]<br/><span style="font-size:75%;">လဝ်ရေန်သဳယာမ်</span> | colspan="1" | |- | colspan="19" style="text-align:left; padding:5px; background:#f9f9f9; border:1px solid #ddd;" | '''အရံင် ကဏ္ဍဂမၠိုင် (Legend):'''<br/> <span style="display:inline-block; width:15px; height:15px; background:#ff9d9d; border:1px solid #000;"></span> [[လောဟ အယ်ကာလဳ]] (Alkali metals) &nbsp; <span style="display:inline-block; width:15px; height:15px; background:#ffdead; border:1px solid #000;"></span> [[လောဟ တိ အယ်ကာလဳ]] (Alkaline earth metals) &nbsp; <span style="display:inline-block; width:15px; height:15px; background:#ffbfff; border:1px solid #000;"></span> [[လာန်တာနိုက်]] (Lanthanides) &nbsp; <span style="display:inline-block; width:15px; height:15px; background:#ff99cc; border:1px solid #000;"></span> [[အက်တဳနိုက်]] (Actinides)<br/> <span style="display:inline-block; width:15px; height:15px; background:#ffc0c0; border:1px solid #000;"></span> [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metals) &nbsp; <span style="display:inline-block; width:15px; height:15px; background:#cccccc; border:1px solid #000;"></span> [[လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ]] (Post-transition metals) &nbsp; <span style="display:inline-block; width:15px; height:15px; background:#cccc99; border:1px solid #000;"></span> [[လောဟ-ကဝက်]] (Metalloids)<br/> <span style="display:inline-block; width:15px; height:15px; background:#a0ffa0; border:1px solid #000;"></span> [[ဒြပ်ဟွံသေင်လောဟ]] (Reactive nonmetals) &nbsp; <span style="display:inline-block; width:15px; height:15px; background:#ffff99; border:1px solid #000;"></span> [[ဟာလဝ်ဂျေန်]] (Halogens) &nbsp; <span style="display:inline-block; width:15px; height:15px; background:#c0ffff; border:1px solid #000;"></span> [[ဓာတ်ကျာ ညိင်ဝတ်]] (Noble gases) |} </div> nbcty6h92njcnq4dmhmv5lnwjby7yty 59206 59205 2026-10-26T05:52:42Z Aue Nai 24 59206 wikitext text/x-wiki <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; font-size:85%; border-collapse:collapse; line-height:1.2;" |+ '''သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး (Periodic Table of Elements)''' |- ! ဂကောံ ! 1 ! 2 ! ! 3 ! 4 ! 5 ! 6 ! 7 ! 8 ! 9 ! 10 ! 11 ! 12 ! 13 ! 14 ! 15 ! 16 ! 17 ! 18 |- ! လၟေင် | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- ! 1 | style="background:#a0ffa0;" | 1<br/>[[ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်|'''H''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်</span> | colspan="17" | | style="background:#c0ffff;" | 2<br/>[[ဟဳလဳယာမ်|'''He''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဟဳလဳယာမ်</span> |- ! 2 | style="background:#ff9d9d;" | 3<br/>[[လဳသဳယာမ်|'''Li''']]<br/><span style="font-size:75%;">လဳသဳယာမ်</span> | style="background:#ffdead;" | 4<br/>[[ဗေရဳလဳယာမ်|'''Be''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဗေရဳလဳယာမ်</span> | colspan="11" | | style="background:#cccc99;" | 5<br/>[[ဗဝ်ရောန်|'''B''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဗဝ်ရောန်</span> | style="background:#a0ffa0;" | 6<br/>[[ကာဗောန်|'''C''']]<br/><span style="font-size:75%;">ကာဗောန်</span> | style="background:#a0ffa0;" | 7<br/>[[နိုက်ထရဝ်ဂျိန်|'''N''']]<br/><span style="font-size:75%;">နိုက်ထရဝ်ဂျိန်</span> | style="background:#a0ffa0;" | 8<br/>[[အံက်သဳဂျိန်|'''O''']]<br/><span style="font-size:75%;">အံက်သဳဂျိန်</span> | style="background:#ffff99;" | 9<br/>[[ဖလဝ်ရေန်|'''F''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဖလဝ်ရေန်</span> | style="background:#c0ffff;" | 10<br/>[[နဳယျိုန်|'''Ne''']]<br/><span style="font-size:75%;">နဳယျိုန်</span> |- ! 3 | style="background:#ff9d9d;" | 11<br/>[[သဝ်ဒဳယာမ်|'''Na''']]<br/><span style="font-size:75%;">သဝ်ဒဳယာမ်</span> | style="background:#ffdead;" | 12<br/>[[မာဂ္ဂနဳသဳယာမ်|'''Mg''']]<br/><span style="font-size:75%;">မာဂ္ဂနဳသဳယာမ်</span> | colspan="11" | | style="background:#cccccc;" | 13<br/>[[အလူမဳနဳယာမ်|'''Al''']]<br/><span style="font-size:75%;">အလူမဳနဳယာမ်</span> | style="background:#cccc99;" | 14<br/>[[သဳလဳကောန်|'''Si''']]<br/><span style="font-size:75%;">သဳလဳကောန်</span> | style="background:#a0ffa0;" | 15<br/>[[ဖဝ်သဖဝ်ရပ်|'''P''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဖဝ်သဖဝ်ရပ်</span> | style="background:#a0ffa0;" | 16<br/>[[သာလ်ဖာ|'''S''']]<br/><span style="font-size:75%;">သာလ်ဖာ</span> | style="background:#ffff99;" | 17<br/>[[ကလဝ်ရေန်|'''Cl''']]<br/><span style="font-size:75%;">ကလဝ်ရေန်</span> | style="background:#c0ffff;" | 18<br/>[[အာဂေန်|'''Ar''']]<br/><span style="font-size:75%;">အာဂေန်</span> |- ! 4 | style="background:#ff9d9d;" | 19<br/>[[ပဝ်တက်သဳယာမ်|'''K''']]<br/><span style="font-size:75%;">ပဝ်တက်သဳယာမ်</span> | style="background:#ffdead;" | 20<br/>[[ကာလ်သဳယာမ်|'''Ca''']]<br/><span style="font-size:75%;">ကာလ်သဳယာမ်</span> | | style="background:#ffc0c0;" | 21<br/>[[သကာန်ဒဳယာမ်|'''Sc''']]<br/><span style="font-size:75%;">သကာန်ဒဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 22<br/>[[တဳတာနဳယာမ်|'''Ti''']]<br/><span style="font-size:75%;">တဳတာနဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 23<br/>[[ဗာနေဒဳယာမ်|'''V''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဗာနေဒဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 24<br/>[[ခရဝ်မဳယာမ်|'''Cr''']]<br/><span style="font-size:75%;">ခရဝ်မဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 25<br/>[[မာန်ဂနိတ်|'''Mn''']]<br/><span style="font-size:75%;">မာန်ဂနိတ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 26<br/>[[ပသဲ|'''Fe''']]<br/><span style="font-size:75%;">ပသဲ</span> | style="background:#ffc0c0;" | 27<br/>[[ကဝ်ဗာလ်|'''Co''']]<br/><span style="font-size:75%;">ကဝ်ဗာလ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 28<br/>[[နဳကေလ်|'''Ni''']]<br/><span style="font-size:75%;">နဳကေလ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 29<br/>[[ကောပ်ပါ|'''Cu''']]<br/><span style="font-size:75%;">ကောပ်ပါ</span> | style="background:#ffc0c0;" | 30<br/>[[ဇြေခ်|'''Zn''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဇြေခ်</span> | style="background:#cccccc;" | 31<br/>[[ဂါလဳယာမ်|'''Ga''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဂါလဳယာမ်</span> | style="background:#cccc99;" | 32<br/>[[ဂျာမေနဳယာမ်|'''Ge''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဂျာမေနဳယာမ်</span> | style="background:#cccc99;" | 33<br/>[[အာသေနေတ်|'''As''']]<br/><span style="font-size:75%;">အာသေနေတ်</span> | style="background:#a0ffa0;" | 34<br/>[[သဳလဳနဳယာမ်|'''Se''']]<br/><span style="font-size:75%;">သဳလဳနဳယာမ်</span> | style="background:#ffff99;" | 35<br/>[[ဗရဝ်မိန်|'''Br''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဗရဝ်မိန်</span> | style="background:#c0ffff;" | 36<br/>[[ခရိပ်တောန်|'''Kr''']]<br/><span style="font-size:75%;">ခရိပ်တောန်</span> |- ! 5 | style="background:#ff9d9d;" | 37<br/>[[ရူဗဳဒဳယာမ်|'''Rb''']]<br/><span style="font-size:75%;">ရူဗဳဒဳယာမ်</span> | style="background:#ffdead;" | 38<br/>[[သထရောန်တဳယာမ်|'''Sr''']]<br/><span style="font-size:75%;">သထရောန်တဳယာမ်</span> | | style="background:#ffc0c0;" | 39<br/>[[ယေတ်ထရဳယာမ်|'''Y''']]<br/><span style="font-size:75%;">ယေတ်ထရဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 40<br/>[[ဇြာကဝ်နဳယာမ်|'''Zr''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဇြာကဝ်နဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 41<br/>[[နဳအဝ်ဗဳယာမ်|'''Nb''']]<br/><span style="font-size:75%;">နဳအဝ်ဗဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 42<br/>[[မဝ်လိပ်ဒဳနမ်|'''Mo''']]<br/><span style="font-size:75%;">မဝ်လိပ်ဒဳနမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 43<br/>[[တက်နဳသဳယာမ်|'''Tc''']]<br/><span style="font-size:75%;">တက်နဳသဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 44<br/>[[ရူတဳနဳယာမ်|'''Ru''']]<br/><span style="font-size:75%;">ရူတဳနဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 45<br/>[[ရဝ်ဒဳယာမ်|'''Rh''']]<br/><span style="font-size:75%;">ရဝ်ဒဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 46<br/>[[ပါလေဒဳယာမ်|'''Pd''']]<br/><span style="font-size:75%;">ပါလေဒဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 47<br/>[[သြန်|'''Ag''']]<br/><span style="font-size:75%;">သြန်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 48<br/>[[ကေဒ်မဳယာမ်|'''Cd''']]<br/><span style="font-size:75%;">ကေဒ်မဳယာမ်</span> | style="background:#cccccc;" | 49<br/>[[အေန်ဒဳယာမ်|'''In''']]<br/><span style="font-size:75%;">အေန်ဒဳယာမ်</span> | style="background:#cccccc;" | 50<br/>[[ဖကောဝ်ဩန်|'''Sn''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဖကောဝ်ဩန်</span> | style="background:#cccc99;" | 51<br/>[[အာန်တဳမဝ်နဳ|'''Sb''']]<br/><span style="font-size:75%;">အာန်တဳမဝ်နဳ</span> | style="background:#cccc99;" | 52<br/>[[တေလူရဳယာမ်|'''Te''']]<br/><span style="font-size:75%;">တေလူရဳယာမ်</span> | style="background:#ffff99;" | 53<br/>[[အာဲအဝ်ဒိန်|'''I''']]<br/><span style="font-size:75%;">အာဲအဝ်ဒိန်</span> | style="background:#c0ffff;" | 54<br/>[[ဇြဳနောန်|'''Xe''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဇြဳနောန်</span> |- ! 6 | style="background:#ff9d9d;" | 55<br/>[[သဳသဳယာမ်|'''Cs''']]<br/><span style="font-size:75%;">သဳသဳယာမ်</span> | style="background:#ffdead;" | 56<br/>[[ဗေရဳယာမ်|'''Ba''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဗေရဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 57-71<br/>* | style="background:#ffc0c0;" | 72<br/>[[ဟာဖနဳယာမ်|'''Hf''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဟာဖနဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 73<br/>[[တာန်တာလမ်|'''Ta''']]<br/><span style="font-size:75%;">တာန်တာလမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 74<br/>[[တာန်သတေန်|'''W''']]<br/><span style="font-size:75%;">တာန်သတေန်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 75<br/>[[ရဳနဳယာမ်|'''Re''']]<br/><span style="font-size:75%;">ရဳနဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 76<br/>[[အဝ်သမဳယာမ်|'''Os''']]<br/><span style="font-size:75%;">အဝ်သမဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 77<br/>[[အဳရဳဒဳယာမ်|'''Ir''']]<br/><span style="font-size:75%;">အဳရဳဒဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 78<br/>[[ပလာတ်တဳနမ်|'''Pt''']]<br/><span style="font-size:75%;">ပလာတ်တဳနမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 79<br/>[[ထဝ်|'''Au''']]<br/><span style="font-size:75%;">ထဝ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 80<br/>[[မာကျူရဳ|'''Hg''']]<br/><span style="font-size:75%;">မာကျူရဳ</span> | style="background:#cccccc;" | 81<br/>[[တာလဳယာမ်|'''Tl''']]<br/><span style="font-size:75%;">တာလဳယာမ်</span> | style="background:#cccccc;" | 82<br/>[[ခဲ|'''Pb''']]<br/><span style="font-size:75%;">ခဲ</span> | style="background:#cccccc;" | 83<br/>[[ဗိသမတ်|'''Bi''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဗိသမတ်</span> | style="background:#cccccc;" | 84<br/>[[ပဝ်လဝ်နဳယာမ်|'''Po''']]<br/><span style="font-size:75%;">ပဝ်လဝ်နဳယာမ်</span> | style="background:#ffff99;" | 85<br/>[[အာသတာတိန်|'''At''']]<br/><span style="font-size:75%;">အာသတာတိန်</span> | style="background:#c0ffff;" | 86<br/>[[ရာဒေါန်|'''Rn''']]<br/><span style="font-size:75%;">ရာဒေါန်</span> |- ! 7 | style="background:#ff9d9d;" | 87<br/>[[ဖရာန်သဳယာမ်|'''Fr''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဖရာန်သဳယာမ်</span> | style="background:#ffdead;" | 88<br/>[[ရာဒဳယာမ်|'''Ra''']]<br/><span style="font-size:75%;">ရာဒဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 89-103<br/>** | style="background:#ffc0c0;" | 104<br/>[[ရူတာဖဝ်ဒဳယာမ်|'''Rf''']]<br/><span style="font-size:75%;">ရူတာဖဝ်ဒဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 105<br/>[[ဒပ်နဳယာမ်|'''Db''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဒပ်နဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 106<br/>[[သဳဗဝ်ဂဳယာမ်|'''Sg''']]<br/><span style="font-size:75%;">သဳဗဝ်ဂဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 107<br/>[[ဗဝ်ရဳယာမ်|'''Bh''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဗဝ်ရဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 108<br/>[[ဟာသဳယာမ်|'''Hs''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဟာသဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 109<br/>[[မာဲနဳရဳယာမ်|'''Mt''']]<br/><span style="font-size:75%;">မာဲနဳရဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 110<br/>[[ဒါမ်သတာတ်တဳယာမ်|'''Ds''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဒါမ်သတာတ်တဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 111<br/>[[ရဝ်အေန်ဂျဳနဳယာမ်|'''Rg''']]<br/><span style="font-size:75%;">ရဝ်အေန်ဂျဳနဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 112<br/>[[ကဝ်ပါနဳသဳယာမ်|'''Cn''']]<br/><span style="font-size:75%;">ကဝ်ပါနဳသဳယာမ်</span> | style="background:#cccccc;" | 113<br/>[[နဳဟဝ်နဳယာမ်|'''Nh''']]<br/><span style="font-size:75%;">နဳဟဝ်နဳယာမ်</span> | style="background:#cccccc;" | 114<br/>[[ဖလဳရဝ်ဗဳယာမ်|'''Fl''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဖလဳရဝ်ဗဳယာမ်</span> | style="background:#cccccc;" | 115<br/>[[မဝ်သကဝ်ဗဳယာမ်|'''Mc''']]<br/><span style="font-size:75%;">မဝ်သကဝ်ဗဳယာမ်</span> | style="background:#cccccc;" | 116<br/>[[လဳဗာမဝ်ရဳယာမ်|'''Lv''']]<br/><span style="font-size:75%;">လဳဗာမဝ်ရဳယာမ်</span> | style="background:#ffff99;" | 117<br/>[[တေန်နေသ်သေန်|'''Ts''']]<br/><span style="font-size:75%;">တေန်နေသ်သေန်</span> | style="background:#c0ffff;" | 118<br/>[[အဝ်ဂါနေတ်သောန်|'''Og''']]<br/><span style="font-size:75%;">အဝ်ဂါနေတ်သောန်</span> |- | colspan="19" style="height:15px;" | |- ! colspan="3" | * လာန်တာနိုက် (Lanthanides) | style="background:#ffbfff;" | 57<br/>[[လာန်တာနမ်|'''La''']]<br/><span style="font-size:75%;">လာန်တာနမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 58<br/>[[သဳရဳယာမ်|'''Ce''']]<br/><span style="font-size:75%;">သဳရဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 59<br/>[[ပရာသဳအဝ်ဒဳမဳယာမ်|'''Pr''']]<br/><span style="font-size:75%;">ပရာသဳအဝ်ဒဳမဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 60<br/>[[နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ်|'''Nd''']]<br/><span style="font-size:75%;">နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 61<br/>[[ပရဝ်မဳသဳယာမ်|'''Pm''']]<br/><span style="font-size:75%;">ပရဝ်မဳသဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 62<br/>[[သမာရဳယာမ်|'''Sm''']]<br/><span style="font-size:75%;">သမာရဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 63<br/>[[ယူရဝ်ပဳယာမ်|'''Eu''']]<br/><span style="font-size:75%;">ယူရဝ်ပဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 64<br/>[[ဂေဒဝ်လဳနဳယာမ်|'''Gd''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဂေဒဝ်လဳနဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 65<br/>[[တာဗဳယာမ်|'''Tb''']]<br/><span style="font-size:75%;">တာဗဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 66<br/>[[ဒိသပရဝ်သဳယာမ်|'''Dy''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဒိသပရဝ်သဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 67<br/>[[ဟဝ်လမဳယာမ်|'''Ho''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဟဝ်လမဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 68<br/>[[အာဗဳယာမ်|'''Er''']]<br/><span style="font-size:75%;">အာဗဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 69<br/>[[တူလဳယာမ်|'''Tm''']]<br/><span style="font-size:75%;">တူလဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 70<br/>[[ယေတ်တာဗဳယာမ်|'''Yb''']]<br/><span style="font-size:75%;">ယေတ်တာဗဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 71<br/>[[လူတဳသဳယာမ်|'''Lu''']]<br/><span style="font-size:75%;">လူတဳသဳယာမ်</span> | colspan="1" | |- ! colspan="3" | ** အက်တဳနိုက် (Actinides) | style="background:#ff99cc;" | 89<br/>[[အက်တဳနမ်|'''Ac''']]<br/><span style="font-size:75%;">အက်တဳနမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 90<br/>[[တဝ်ရဳယာမ်|'''Th''']]<br/><span style="font-size:75%;">တဝ်ရဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 91<br/>[[ပရဝ်တက်တဳနဳယာမ်|'''Pa''']]<br/><span style="font-size:75%;">ပရဝ်တက်တဳနဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 92<br/>[[ယူရေနဳယာမ်|'''U''']]<br/><span style="font-size:75%;">ယူရေနဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 93<br/>[[နေပ်တူနဳယာမ်|'''Np''']]<br/><span style="font-size:75%;">နေပ်တူနဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 94<br/>[[ပလူတဝ်နဳယာမ်|'''Pu''']]<br/><span style="font-size:75%;">ပလူတဝ်နဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 95<br/>[[အမေရဳသဳယာမ်|'''Am''']]<br/><span style="font-size:75%;">အမေရဳသဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 96<br/>[[ကျူရဳယာမ်|'''Cm''']]<br/><span style="font-size:75%;">ကျူရဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 97<br/>[[ဗာကလဳယာမ်|'''Bk''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဗာကလဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 98<br/>[[ကာလဳဖဝ်နဳယာမ်|'''Cf''']]<br/><span style="font-size:75%;">ကာလဳဖဝ်နဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 99<br/>[[အာင်သတာင်နဳယာမ်|'''Es''']]<br/><span style="font-size:75%;">အာင်သတာင်နဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 100<br/>[[ဖာမဳယာမ်|'''Fm''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဖာမဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 101<br/>[[မေန်ဒလဳဗဳယာမ်|'''Md''']]<br/><span style="font-size:75%;">မေန်ဒလဳဗဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 102<br/>[[နဝ်ဗေလဳယာမ်|'''No''']]<br/><span style="font-size:75%;">နဝ်ဗေလဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 103<br/>[[လဝ်ရေန်သဳယာမ်|'''Lr''']]<br/><span style="font-size:75%;">လဝ်ရေန်သဳယာမ်</span> | colspan="1" | |- | colspan="19" style="text-align:left; padding:5px; background:#f9f9f9; border:1px solid #ddd;" | '''အရံင် ကဏ္ဍဂမၠိုင် (Legend):'''<br/> <span style="display:inline-block; width:15px; height:15px; background:#ff9d9d; border:1px solid #000;"></span> [[လောဟ အယ်ကာလဳ]] (Alkali metals) &nbsp; <span style="display:inline-block; width:15px; height:15px; background:#ffdead; border:1px solid #000;"></span> [[လောဟ တိ အယ်ကာလဳ]] (Alkaline earth metals) &nbsp; <span style="display:inline-block; width:15px; height:15px; background:#ffbfff; border:1px solid #000;"></span> [[လာန်တာနိုက်]] (Lanthanides) &nbsp; <span style="display:inline-block; width:15px; height:15px; background:#ff99cc; border:1px solid #000;"></span> [[အက်တဳနိုက်]] (Actinides)<br/> <span style="display:inline-block; width:15px; height:15px; background:#ffc0c0; border:1px solid #000;"></span> [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metals) &nbsp; <span style="display:inline-block; width:15px; height:15px; background:#cccccc; border:1px solid #000;"></span> [[လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ]] (Post-transition metals) &nbsp; <span style="display:inline-block; width:15px; height:15px; background:#cccc99; border:1px solid #000;"></span> [[လောဟ-ကဝက်]] (Metalloids)<br/> <span style="display:inline-block; width:15px; height:15px; background:#a0ffa0; border:1px solid #000;"></span> [[ဒြပ်ဟွံသေင်လောဟ]] (Reactive nonmetals) &nbsp; <span style="display:inline-block; width:15px; height:15px; background:#ffff99; border:1px solid #000;"></span> [[ဟာလဝ်ဂျေန်]] (Halogens) &nbsp; <span style="display:inline-block; width:15px; height:15px; background:#c0ffff; border:1px solid #000;"></span> [[ဓာတ်ကျာ ညိင်ဝတ်]] (Noble gases) |} </div> fud4ik8j3r5s4h4kyktkeutybwbv5uo 59207 59206 2026-10-26T05:53:14Z Aue Nai 24 59207 wikitext text/x-wiki <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; font-size:85%; border-collapse:collapse; line-height:1.2;" |+ '''သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး (Periodic Table of Elements)''' |- ! ဂကောံ ! 1 ! 2 ! ! 3 ! 4 ! 5 ! 6 ! 7 ! 8 ! 9 ! 10 ! 11 ! 12 ! 13 ! 14 ! 15 ! 16 ! 17 ! 18 |- ! လၟေင် | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- ! 1 | style="background:#a0ffa0;" | 1<br/>[[ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်|'''H''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်</span> | colspan="17" | | style="background:#c0ffff;" | 2<br/>[[ဟဳလဳယာမ်|'''He''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဟဳလဳယာမ်</span> |- ! 2 | style="background:#ff9d9d;" | 3<br/>[[လဳသဳယာမ်|'''Li''']]<br/><span style="font-size:75%;">လဳသဳယာမ်</span> | style="background:#ffdead;" | 4<br/>[[ဗေရဳလဳယာမ်|'''Be''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဗေရဳလဳယာမ်</span> | colspan="11" | | style="background:#cccc99;" | 5<br/>[[ဗဝ်ရောန်|'''B''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဗဝ်ရောန်</span> | style="background:#a0ffa0;" | 6<br/>[[ကာဗောန်|'''C''']]<br/><span style="font-size:75%;">ကာဗောန်</span> | style="background:#a0ffa0;" | 7<br/>[[နိုက်ထရဝ်ဂျိန်|'''N''']]<br/><span style="font-size:75%;">နိုက်ထရဝ်ဂျိန်</span> | style="background:#a0ffa0;" | 8<br/>[[အံက်သဳဂျိန်|'''O''']]<br/><span style="font-size:75%;">အံက်သဳဂျိန်</span> | style="background:#ffff99;" | 9<br/>[[ဖလဝ်ရေန်|'''F''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဖလဝ်ရေန်</span> | style="background:#c0ffff;" | 10<br/>[[နဳယျိုန်|'''Ne''']]<br/><span style="font-size:75%;">နဳယျိုန်</span> |- ! 3 | style="background:#ff9d9d;" | 11<br/>[[သဝ်ဒဳယာမ်|'''Na''']]<br/><span style="font-size:75%;">သဝ်ဒဳယာမ်</span> | style="background:#ffdead;" | 12<br/>[[မာဂ္ဂနဳသဳယာမ်|'''Mg''']]<br/><span style="font-size:75%;">မာဂ္ဂနဳသဳယာမ်</span> | colspan="11" | | style="background:#cccccc;" | 13<br/>[[အလူမဳနဳယာမ်|'''Al''']]<br/><span style="font-size:75%;">အလူမဳနဳယာမ်</span> | style="background:#cccc99;" | 14<br/>[[သဳလဳကောန်|'''Si''']]<br/><span style="font-size:75%;">သဳလဳကောန်</span> | style="background:#a0ffa0;" | 15<br/>[[ဖဝ်သဖဝ်ရပ်|'''P''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဖဝ်သဖဝ်ရပ်</span> | style="background:#a0ffa0;" | 16<br/>[[သာလ်ဖာ|'''S''']]<br/><span style="font-size:75%;">သာလ်ဖာ</span> | style="background:#ffff99;" | 17<br/>[[ကလဝ်ရေန်|'''Cl''']]<br/><span style="font-size:75%;">ကလဝ်ရေန်</span> | style="background:#c0ffff;" | 18<br/>[[အာဂေန်|'''Ar''']]<br/><span style="font-size:75%;">အာဂေန်</span> |- ! 4 | style="background:#ff9d9d;" | 19<br/>[[ပဝ်တက်သဳယာမ်|'''K''']]<br/><span style="font-size:75%;">ပဝ်တက်သဳယာမ်</span> | style="background:#ffdead;" | 20<br/>[[ကာလ်သဳယာမ်|'''Ca''']]<br/><span style="font-size:75%;">ကာလ်သဳယာမ်</span> | | style="background:#ffc0c0;" | 21<br/>[[သကာန်ဒဳယာမ်|'''Sc''']]<br/><span style="font-size:75%;">သကာန်ဒဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 22<br/>[[တဳတာနဳယာမ်|'''Ti''']]<br/><span style="font-size:75%;">တဳတာနဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 23<br/>[[ဗာနေဒဳယာမ်|'''V''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဗာနေဒဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 24<br/>[[ခရဝ်မဳယာမ်|'''Cr''']]<br/><span style="font-size:75%;">ခရဝ်မဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 25<br/>[[မာန်ဂနိတ်|'''Mn''']]<br/><span style="font-size:75%;">မာန်ဂနိတ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 26<br/>[[ပသဲ|'''Fe''']]<br/><span style="font-size:75%;">ပသဲ</span> | style="background:#ffc0c0;" | 27<br/>[[ကဝ်ဗာလ်|'''Co''']]<br/><span style="font-size:75%;">ကဝ်ဗာလ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 28<br/>[[နဳကေလ်|'''Ni''']]<br/><span style="font-size:75%;">နဳကေလ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 29<br/>[[ကောပ်ပါ|'''Cu''']]<br/><span style="font-size:75%;">ကောပ်ပါ</span> | style="background:#ffc0c0;" | 30<br/>[[ဇြေခ်|'''Zn''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဇြေခ်</span> | style="background:#cccccc;" | 31<br/>[[ဂါလဳယာမ်|'''Ga''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဂါလဳယာမ်</span> | style="background:#cccc99;" | 32<br/>[[ဂျာမေနဳယာမ်|'''Ge''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဂျာမေနဳယာမ်</span> | style="background:#cccc99;" | 33<br/>[[အာသေနေတ်|'''As''']]<br/><span style="font-size:75%;">အာသေနေတ်</span> | style="background:#a0ffa0;" | 34<br/>[[သဳလဳနဳယာမ်|'''Se''']]<br/><span style="font-size:75%;">သဳလဳနဳယာမ်</span> | style="background:#ffff99;" | 35<br/>[[ဗရဝ်မိန်|'''Br''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဗရဝ်မိန်</span> | style="background:#c0ffff;" | 36<br/>[[ခရိပ်တောန်|'''Kr''']]<br/><span style="font-size:75%;">ခရိပ်တောန်</span> |- ! 5 | style="background:#ff9d9d;" | 37<br/>[[ရူဗဳဒဳယာမ်|'''Rb''']]<br/><span style="font-size:75%;">ရူဗဳဒဳယာမ်</span> | style="background:#ffdead;" | 38<br/>[[သထရောန်တဳယာမ်|'''Sr''']]<br/><span style="font-size:75%;">သထရောန်တဳယာမ်</span> | | style="background:#ffc0c0;" | 39<br/>[[ယေတ်ထရဳယာမ်|'''Y''']]<br/><span style="font-size:75%;">ယေတ်ထရဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 40<br/>[[ဇြာကဝ်နဳယာမ်|'''Zr''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဇြာကဝ်နဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 41<br/>[[နဳအဝ်ဗဳယာမ်|'''Nb''']]<br/><span style="font-size:75%;">နဳအဝ်ဗဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 42<br/>[[မဝ်လိပ်ဒဳနမ်|'''Mo''']]<br/><span style="font-size:75%;">မဝ်လိပ်ဒဳနမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 43<br/>[[တက်နဳသဳယာမ်|'''Tc''']]<br/><span style="font-size:75%;">တက်နဳသဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 44<br/>[[ရူတဳနဳယာမ်|'''Ru''']]<br/><span style="font-size:75%;">ရူတဳနဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 45<br/>[[ရဝ်ဒဳယာမ်|'''Rh''']]<br/><span style="font-size:75%;">ရဝ်ဒဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 46<br/>[[ပလေဒဳယာမ်|'''Pd''']]<br/><span style="font-size:75%;">ပလေဒဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 47<br/>[[သြန်|'''Ag''']]<br/><span style="font-size:75%;">သြန်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 48<br/>[[ကေဒ်မဳယာမ်|'''Cd''']]<br/><span style="font-size:75%;">ကေဒ်မဳယာမ်</span> | style="background:#cccccc;" | 49<br/>[[အေန်ဒဳယာမ်|'''In''']]<br/><span style="font-size:75%;">အေန်ဒဳယာမ်</span> | style="background:#cccccc;" | 50<br/>[[ဖကောဝ်ဩန်|'''Sn''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဖကောဝ်ဩန်</span> | style="background:#cccc99;" | 51<br/>[[အာန်တဳမဝ်နဳ|'''Sb''']]<br/><span style="font-size:75%;">အာန်တဳမဝ်နဳ</span> | style="background:#cccc99;" | 52<br/>[[တေလူရဳယာမ်|'''Te''']]<br/><span style="font-size:75%;">တေလူရဳယာမ်</span> | style="background:#ffff99;" | 53<br/>[[အာဲအဝ်ဒိန်|'''I''']]<br/><span style="font-size:75%;">အာဲအဝ်ဒိန်</span> | style="background:#c0ffff;" | 54<br/>[[ဇြဳနောန်|'''Xe''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဇြဳနောန်</span> |- ! 6 | style="background:#ff9d9d;" | 55<br/>[[သဳသဳယာမ်|'''Cs''']]<br/><span style="font-size:75%;">သဳသဳယာမ်</span> | style="background:#ffdead;" | 56<br/>[[ဗေရဳယာမ်|'''Ba''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဗေရဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 57-71<br/>* | style="background:#ffc0c0;" | 72<br/>[[ဟာဖနဳယာမ်|'''Hf''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဟာဖနဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 73<br/>[[တာန်တာလမ်|'''Ta''']]<br/><span style="font-size:75%;">တာန်တာလမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 74<br/>[[တာန်သတေန်|'''W''']]<br/><span style="font-size:75%;">တာန်သတေန်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 75<br/>[[ရဳနဳယာမ်|'''Re''']]<br/><span style="font-size:75%;">ရဳနဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 76<br/>[[အဝ်သမဳယာမ်|'''Os''']]<br/><span style="font-size:75%;">အဝ်သမဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 77<br/>[[အဳရဳဒဳယာမ်|'''Ir''']]<br/><span style="font-size:75%;">အဳရဳဒဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 78<br/>[[ပလာတ်တဳနမ်|'''Pt''']]<br/><span style="font-size:75%;">ပလာတ်တဳနမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 79<br/>[[ထဝ်|'''Au''']]<br/><span style="font-size:75%;">ထဝ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 80<br/>[[မာကျူရဳ|'''Hg''']]<br/><span style="font-size:75%;">မာကျူရဳ</span> | style="background:#cccccc;" | 81<br/>[[တာလဳယာမ်|'''Tl''']]<br/><span style="font-size:75%;">တာလဳယာမ်</span> | style="background:#cccccc;" | 82<br/>[[ခဲ|'''Pb''']]<br/><span style="font-size:75%;">ခဲ</span> | style="background:#cccccc;" | 83<br/>[[ဗိသမတ်|'''Bi''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဗိသမတ်</span> | style="background:#cccccc;" | 84<br/>[[ပဝ်လဝ်နဳယာမ်|'''Po''']]<br/><span style="font-size:75%;">ပဝ်လဝ်နဳယာမ်</span> | style="background:#ffff99;" | 85<br/>[[အာသတာတိန်|'''At''']]<br/><span style="font-size:75%;">အာသတာတိန်</span> | style="background:#c0ffff;" | 86<br/>[[ရာဒေါန်|'''Rn''']]<br/><span style="font-size:75%;">ရာဒေါန်</span> |- ! 7 | style="background:#ff9d9d;" | 87<br/>[[ဖရာန်သဳယာမ်|'''Fr''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဖရာန်သဳယာမ်</span> | style="background:#ffdead;" | 88<br/>[[ရာဒဳယာမ်|'''Ra''']]<br/><span style="font-size:75%;">ရာဒဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 89-103<br/>** | style="background:#ffc0c0;" | 104<br/>[[ရူတာဖဝ်ဒဳယာမ်|'''Rf''']]<br/><span style="font-size:75%;">ရူတာဖဝ်ဒဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 105<br/>[[ဒပ်နဳယာမ်|'''Db''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဒပ်နဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 106<br/>[[သဳဗဝ်ဂဳယာမ်|'''Sg''']]<br/><span style="font-size:75%;">သဳဗဝ်ဂဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 107<br/>[[ဗဝ်ရဳယာမ်|'''Bh''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဗဝ်ရဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 108<br/>[[ဟာသဳယာမ်|'''Hs''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဟာသဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 109<br/>[[မာဲနဳရဳယာမ်|'''Mt''']]<br/><span style="font-size:75%;">မာဲနဳရဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 110<br/>[[ဒါမ်သတာတ်တဳယာမ်|'''Ds''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဒါမ်သတာတ်တဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 111<br/>[[ရဝ်အေန်ဂျဳနဳယာမ်|'''Rg''']]<br/><span style="font-size:75%;">ရဝ်အေန်ဂျဳနဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 112<br/>[[ကဝ်ပါနဳသဳယာမ်|'''Cn''']]<br/><span style="font-size:75%;">ကဝ်ပါနဳသဳယာမ်</span> | style="background:#cccccc;" | 113<br/>[[နဳဟဝ်နဳယာမ်|'''Nh''']]<br/><span style="font-size:75%;">နဳဟဝ်နဳယာမ်</span> | style="background:#cccccc;" | 114<br/>[[ဖလဳရဝ်ဗဳယာမ်|'''Fl''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဖလဳရဝ်ဗဳယာမ်</span> | style="background:#cccccc;" | 115<br/>[[မဝ်သကဝ်ဗဳယာမ်|'''Mc''']]<br/><span style="font-size:75%;">မဝ်သကဝ်ဗဳယာမ်</span> | style="background:#cccccc;" | 116<br/>[[လဳဗာမဝ်ရဳယာမ်|'''Lv''']]<br/><span style="font-size:75%;">လဳဗာမဝ်ရဳယာမ်</span> | style="background:#ffff99;" | 117<br/>[[တေန်နေသ်သေန်|'''Ts''']]<br/><span style="font-size:75%;">တေန်နေသ်သေန်</span> | style="background:#c0ffff;" | 118<br/>[[အဝ်ဂါနေတ်သောန်|'''Og''']]<br/><span style="font-size:75%;">အဝ်ဂါနေတ်သောန်</span> |- | colspan="19" style="height:15px;" | |- ! colspan="3" | * လာန်တာနိုက် (Lanthanides) | style="background:#ffbfff;" | 57<br/>[[လာန်တာနမ်|'''La''']]<br/><span style="font-size:75%;">လာန်တာနမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 58<br/>[[သဳရဳယာမ်|'''Ce''']]<br/><span style="font-size:75%;">သဳရဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 59<br/>[[ပရာသဳအဝ်ဒဳမဳယာမ်|'''Pr''']]<br/><span style="font-size:75%;">ပရာသဳအဝ်ဒဳမဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 60<br/>[[နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ်|'''Nd''']]<br/><span style="font-size:75%;">နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 61<br/>[[ပရဝ်မဳသဳယာမ်|'''Pm''']]<br/><span style="font-size:75%;">ပရဝ်မဳသဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 62<br/>[[သမာရဳယာမ်|'''Sm''']]<br/><span style="font-size:75%;">သမာရဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 63<br/>[[ယူရဝ်ပဳယာမ်|'''Eu''']]<br/><span style="font-size:75%;">ယူရဝ်ပဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 64<br/>[[ဂေဒဝ်လဳနဳယာမ်|'''Gd''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဂေဒဝ်လဳနဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 65<br/>[[တာဗဳယာမ်|'''Tb''']]<br/><span style="font-size:75%;">တာဗဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 66<br/>[[ဒိသပရဝ်သဳယာမ်|'''Dy''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဒိသပရဝ်သဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 67<br/>[[ဟဝ်လမဳယာမ်|'''Ho''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဟဝ်လမဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 68<br/>[[အာဗဳယာမ်|'''Er''']]<br/><span style="font-size:75%;">အာဗဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 69<br/>[[တူလဳယာမ်|'''Tm''']]<br/><span style="font-size:75%;">တူလဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 70<br/>[[ယေတ်တာဗဳယာမ်|'''Yb''']]<br/><span style="font-size:75%;">ယေတ်တာဗဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 71<br/>[[လူတဳသဳယာမ်|'''Lu''']]<br/><span style="font-size:75%;">လူတဳသဳယာမ်</span> | colspan="1" | |- ! colspan="3" | ** အက်တဳနိုက် (Actinides) | style="background:#ff99cc;" | 89<br/>[[အက်တဳနမ်|'''Ac''']]<br/><span style="font-size:75%;">အက်တဳနမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 90<br/>[[တဝ်ရဳယာမ်|'''Th''']]<br/><span style="font-size:75%;">တဝ်ရဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 91<br/>[[ပရဝ်တက်တဳနဳယာမ်|'''Pa''']]<br/><span style="font-size:75%;">ပရဝ်တက်တဳနဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 92<br/>[[ယူရေနဳယာမ်|'''U''']]<br/><span style="font-size:75%;">ယူရေနဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 93<br/>[[နေပ်တူနဳယာမ်|'''Np''']]<br/><span style="font-size:75%;">နေပ်တူနဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 94<br/>[[ပလူတဝ်နဳယာမ်|'''Pu''']]<br/><span style="font-size:75%;">ပလူတဝ်နဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 95<br/>[[အမေရဳသဳယာမ်|'''Am''']]<br/><span style="font-size:75%;">အမေရဳသဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 96<br/>[[ကျူရဳယာမ်|'''Cm''']]<br/><span style="font-size:75%;">ကျူရဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 97<br/>[[ဗာကလဳယာမ်|'''Bk''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဗာကလဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 98<br/>[[ကာလဳဖဝ်နဳယာမ်|'''Cf''']]<br/><span style="font-size:75%;">ကာလဳဖဝ်နဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 99<br/>[[အာင်သတာင်နဳယာမ်|'''Es''']]<br/><span style="font-size:75%;">အာင်သတာင်နဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 100<br/>[[ဖာမဳယာမ်|'''Fm''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဖာမဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 101<br/>[[မေန်ဒလဳဗဳယာမ်|'''Md''']]<br/><span style="font-size:75%;">မေန်ဒလဳဗဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 102<br/>[[နဝ်ဗေလဳယာမ်|'''No''']]<br/><span style="font-size:75%;">နဝ်ဗေလဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 103<br/>[[လဝ်ရေန်သဳယာမ်|'''Lr''']]<br/><span style="font-size:75%;">လဝ်ရေန်သဳယာမ်</span> | colspan="1" | |- | colspan="19" style="text-align:left; padding:5px; background:#f9f9f9; border:1px solid #ddd;" | '''အရံင် ကဏ္ဍဂမၠိုင် (Legend):'''<br/> <span style="display:inline-block; width:15px; height:15px; background:#ff9d9d; border:1px solid #000;"></span> [[လောဟ အယ်ကာလဳ]] (Alkali metals) &nbsp; <span style="display:inline-block; width:15px; height:15px; background:#ffdead; border:1px solid #000;"></span> [[လောဟ တိ အယ်ကာလဳ]] (Alkaline earth metals) &nbsp; <span style="display:inline-block; width:15px; height:15px; background:#ffbfff; border:1px solid #000;"></span> [[လာန်တာနိုက်]] (Lanthanides) &nbsp; <span style="display:inline-block; width:15px; height:15px; background:#ff99cc; border:1px solid #000;"></span> [[အက်တဳနိုက်]] (Actinides)<br/> <span style="display:inline-block; width:15px; height:15px; background:#ffc0c0; border:1px solid #000;"></span> [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metals) &nbsp; <span style="display:inline-block; width:15px; height:15px; background:#cccccc; border:1px solid #000;"></span> [[လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ]] (Post-transition metals) &nbsp; <span style="display:inline-block; width:15px; height:15px; background:#cccc99; border:1px solid #000;"></span> [[လောဟ-ကဝက်]] (Metalloids)<br/> <span style="display:inline-block; width:15px; height:15px; background:#a0ffa0; border:1px solid #000;"></span> [[ဒြပ်ဟွံသေင်လောဟ]] (Reactive nonmetals) &nbsp; <span style="display:inline-block; width:15px; height:15px; background:#ffff99; border:1px solid #000;"></span> [[ဟာလဝ်ဂျေန်]] (Halogens) &nbsp; <span style="display:inline-block; width:15px; height:15px; background:#c0ffff; border:1px solid #000;"></span> [[ဓာတ်ကျာ ညိင်ဝတ်]] (Noble gases) |} </div> 51u2ufixkzn0rz8c1t4fkhtwvp7ijx0 59211 59207 2026-10-26T09:32:21Z Aue Nai 24 59211 wikitext text/x-wiki <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; font-size:85%; border-collapse:collapse; line-height:1.2;" |+ '''သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး (Periodic Table of Elements)''' |- ! ဂကောံ ! 1 ! 2 ! ! 3 ! 4 ! 5 ! 6 ! 7 ! 8 ! 9 ! 10 ! 11 ! 12 ! 13 ! 14 ! 15 ! 16 ! 17 ! 18 |- ! လၟေင် | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- ! 1 | style="background:#a0ffa0;" | 1<br/>[[ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်|'''H''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်</span> | colspan="17" | | style="background:#c0ffff;" | 2<br/>[[ဟဳလဳယာမ်|'''He''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဟဳလဳယာမ်</span> |- ! 2 | style="background:#ff9d9d;" | 3<br/>[[လဳသဳယာမ်|'''Li''']]<br/><span style="font-size:75%;">လဳသဳယာမ်</span> | style="background:#ffdead;" | 4<br/>[[ဗေရဳလဳယာမ်|'''Be''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဗေရဳလဳယာမ်</span> | colspan="11" | | style="background:#cccc99;" | 5<br/>[[ဗဝ်ရောန်|'''B''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဗဝ်ရောန်</span> | style="background:#a0ffa0;" | 6<br/>[[ကာဗောန်|'''C''']]<br/><span style="font-size:75%;">ကာဗောန်</span> | style="background:#a0ffa0;" | 7<br/>[[နိုက်ထရဝ်ဂျိန်|'''N''']]<br/><span style="font-size:75%;">နိုက်ထရဝ်ဂျိန်</span> | style="background:#a0ffa0;" | 8<br/>[[အံက်သဳဂျိန်|'''O''']]<br/><span style="font-size:75%;">အံက်သဳဂျိန်</span> | style="background:#ffff99;" | 9<br/>[[ဖလဝ်ရေန်|'''F''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဖလဝ်ရေန်</span> | style="background:#c0ffff;" | 10<br/>[[နဳယျိုန်|'''Ne''']]<br/><span style="font-size:75%;">နဳယျိုန်</span> |- ! 3 | style="background:#ff9d9d;" | 11<br/>[[သဝ်ဒဳယာမ်|'''Na''']]<br/><span style="font-size:75%;">သဝ်ဒဳယာမ်</span> | style="background:#ffdead;" | 12<br/>[[မာဂ္ဂနဳသဳယာမ်|'''Mg''']]<br/><span style="font-size:75%;">မာဂ္ဂနဳသဳယာမ်</span> | colspan="11" | | style="background:#cccccc;" | 13<br/>[[အလူမဳနဳယာမ်|'''Al''']]<br/><span style="font-size:75%;">အလူမဳနဳယာမ်</span> | style="background:#cccc99;" | 14<br/>[[သဳလဳကောန်|'''Si''']]<br/><span style="font-size:75%;">သဳလဳကောန်</span> | style="background:#a0ffa0;" | 15<br/>[[ဖဝ်သဖဝ်ရပ်|'''P''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဖဝ်သဖဝ်ရပ်</span> | style="background:#a0ffa0;" | 16<br/>[[သာလ်ဖာ|'''S''']]<br/><span style="font-size:75%;">သာလ်ဖာ</span> | style="background:#ffff99;" | 17<br/>[[ကလဝ်ရေန်|'''Cl''']]<br/><span style="font-size:75%;">ကလဝ်ရေန်</span> | style="background:#c0ffff;" | 18<br/>[[အာဂေန်|'''Ar''']]<br/><span style="font-size:75%;">အာဂေန်</span> |- ! 4 | style="background:#ff9d9d;" | 19<br/>[[ပဝ်တက်သဳယာမ်|'''K''']]<br/><span style="font-size:75%;">ပဝ်တက်သဳယာမ်</span> | style="background:#ffdead;" | 20<br/>[[ကာလ်သဳယာမ်|'''Ca''']]<br/><span style="font-size:75%;">ကာလ်သဳယာမ်</span> | | style="background:#ffc0c0;" | 21<br/>[[သကာန်ဒဳယာမ်|'''Sc''']]<br/><span style="font-size:75%;">သကာန်ဒဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 22<br/>[[တဳတာနဳယာမ်|'''Ti''']]<br/><span style="font-size:75%;">တဳတာနဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 23<br/>[[ဗာနေဒဳယာမ်|'''V''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဗာနေဒဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 24<br/>[[ခရဝ်မဳယာမ်|'''Cr''']]<br/><span style="font-size:75%;">ခရဝ်မဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 25<br/>[[မာန်ဂနိတ်|'''Mn''']]<br/><span style="font-size:75%;">မာန်ဂနိတ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 26<br/>[[ပသဲ|'''Fe''']]<br/><span style="font-size:75%;">ပသဲ</span> | style="background:#ffc0c0;" | 27<br/>[[ကဝ်ဗာလ်|'''Co''']]<br/><span style="font-size:75%;">ကဝ်ဗာလ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 28<br/>[[နဳကေလ်|'''Ni''']]<br/><span style="font-size:75%;">နဳကေလ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 29<br/>[[ကောပ်ပါ|'''Cu''']]<br/><span style="font-size:75%;">ကောပ်ပါ</span> | style="background:#ffc0c0;" | 30<br/>[[ဇြေခ်|'''Zn''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဇြေခ်</span> | style="background:#cccccc;" | 31<br/>[[ဂါလဳယာမ်|'''Ga''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဂါလဳယာမ်</span> | style="background:#cccc99;" | 32<br/>[[ဂျာမေနဳယာမ်|'''Ge''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဂျာမေနဳယာမ်</span> | style="background:#cccc99;" | 33<br/>[[အာသေနေတ်|'''As''']]<br/><span style="font-size:75%;">အာသေနေတ်</span> | style="background:#a0ffa0;" | 34<br/>[[သဳလဳနဳယာမ်|'''Se''']]<br/><span style="font-size:75%;">သဳလဳနဳယာမ်</span> | style="background:#ffff99;" | 35<br/>[[ဗရဝ်မိန်|'''Br''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဗရဝ်မိန်</span> | style="background:#c0ffff;" | 36<br/>[[ခရိပ်တောန်|'''Kr''']]<br/><span style="font-size:75%;">ခရိပ်တောန်</span> |- ! 5 | style="background:#ff9d9d;" | 37<br/>[[ရူဗဳဒဳယာမ်|'''Rb''']]<br/><span style="font-size:75%;">ရူဗဳဒဳယာမ်</span> | style="background:#ffdead;" | 38<br/>[[သထရောန်တဳယာမ်|'''Sr''']]<br/><span style="font-size:75%;">သထရောန်တဳယာမ်</span> | | style="background:#ffc0c0;" | 39<br/>[[ယေတ်ထရဳယာမ်|'''Y''']]<br/><span style="font-size:75%;">ယေတ်ထရဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 40<br/>[[ဇြာကဝ်နဳယာမ်|'''Zr''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဇြာကဝ်နဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 41<br/>[[နဳအဝ်ဗဳယာမ်|'''Nb''']]<br/><span style="font-size:75%;">နဳအဝ်ဗဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 42<br/>[[မဝ်လိပ်ဒဳနမ်|'''Mo''']]<br/><span style="font-size:75%;">မဝ်လိပ်ဒဳနမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 43<br/>[[တက်နဳသဳယာမ်|'''Tc''']]<br/><span style="font-size:75%;">တက်နဳသဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 44<br/>[[ရူတဳနဳယာမ်|'''Ru''']]<br/><span style="font-size:75%;">ရူတဳနဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 45<br/>[[ရဝ်ဒဳယာမ်|'''Rh''']]<br/><span style="font-size:75%;">ရဝ်ဒဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 46<br/>[[ပလေဒဳယာမ်|'''Pd''']]<br/><span style="font-size:75%;">ပလေဒဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 47<br/>[[သြန်|'''Ag''']]<br/><span style="font-size:75%;">သြန်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 48<br/>[[ကေဒ်မဳယာမ်|'''Cd''']]<br/><span style="font-size:75%;">ကေဒ်မဳယာမ်</span> | style="background:#cccccc;" | 49<br/>[[အေန်ဒဳယာမ်|'''In''']]<br/><span style="font-size:75%;">အေန်ဒဳယာမ်</span> | style="background:#cccccc;" | 50<br/>[[ဖကောဝ်ဩန်|'''Sn''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဖကောဝ်ဩန်</span> | style="background:#cccc99;" | 51<br/>[[အာန်တဳမဝ်နဳ|'''Sb''']]<br/><span style="font-size:75%;">အာန်တဳမဝ်နဳ</span> | style="background:#cccc99;" | 52<br/>[[တေလူရဳယာမ်|'''Te''']]<br/><span style="font-size:75%;">တေလူရဳယာမ်</span> | style="background:#ffff99;" | 53<br/>[[အာဲအဝ်ဒိန်|'''I''']]<br/><span style="font-size:75%;">အာဲအဝ်ဒိန်</span> | style="background:#c0ffff;" | 54<br/>[[ဇြဳနောန်|'''Xe''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဇြဳနောန်</span> |- ! 6 | style="background:#ff9d9d;" | 55<br/>[[သဳသဳယာမ်|'''Cs''']]<br/><span style="font-size:75%;">သဳသဳယာမ်</span> | style="background:#ffdead;" | 56<br/>[[ဗေရဳယာမ်|'''Ba''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဗေရဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 57-71<br/>* | style="background:#ffc0c0;" | 72<br/>[[ဟာဖနဳယာမ်|'''Hf''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဟာဖနဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 73<br/>[[တာန်တာလမ်|'''Ta''']]<br/><span style="font-size:75%;">တာန်တာလမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 74<br/>[[တာန်သတေန်|'''W''']]<br/><span style="font-size:75%;">တာန်သတေန်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 75<br/>[[ရဳနဳယာမ်|'''Re''']]<br/><span style="font-size:75%;">ရဳနဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 76<br/>[[အဝ်သမဳယာမ်|'''Os''']]<br/><span style="font-size:75%;">အဝ်သမဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 77<br/>[[အဳရဳဒဳယာမ်|'''Ir''']]<br/><span style="font-size:75%;">အဳရဳဒဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 78<br/>[[ပလာတ်တဳနမ်|'''Pt''']]<br/><span style="font-size:75%;">ပလာတ်တဳနမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 79<br/>[[ထဝ်|'''Au''']]<br/><span style="font-size:75%;">ထဝ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 80<br/>[[မာကျူရဳ|'''Hg''']]<br/><span style="font-size:75%;">မာကျူရဳ</span> | style="background:#cccccc;" | 81<br/>[[တာလဳယာမ်|'''Tl''']]<br/><span style="font-size:75%;">တာလဳယာမ်</span> | style="background:#cccccc;" | 82<br/>[[ဖကောဝ်|'''Pb''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဖကောဝ်</span> | style="background:#cccccc;" | 83<br/>[[ဗိသမတ်|'''Bi''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဗိသမတ်</span> | style="background:#cccccc;" | 84<br/>[[ပဝ်လဝ်နဳယာမ်|'''Po''']]<br/><span style="font-size:75%;">ပဝ်လဝ်နဳယာမ်</span> | style="background:#ffff99;" | 85<br/>[[အာသတာတိန်|'''At''']]<br/><span style="font-size:75%;">အာသတာတိန်</span> | style="background:#c0ffff;" | 86<br/>[[ရာဒေါန်|'''Rn''']]<br/><span style="font-size:75%;">ရာဒေါန်</span> |- ! 7 | style="background:#ff9d9d;" | 87<br/>[[ဖရာန်သဳယာမ်|'''Fr''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဖရာန်သဳယာမ်</span> | style="background:#ffdead;" | 88<br/>[[ရာဒဳယာမ်|'''Ra''']]<br/><span style="font-size:75%;">ရာဒဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 89-103<br/>** | style="background:#ffc0c0;" | 104<br/>[[ရူတာဖဝ်ဒဳယာမ်|'''Rf''']]<br/><span style="font-size:75%;">ရူတာဖဝ်ဒဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 105<br/>[[ဒပ်နဳယာမ်|'''Db''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဒပ်နဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 106<br/>[[သဳဗဝ်ဂဳယာမ်|'''Sg''']]<br/><span style="font-size:75%;">သဳဗဝ်ဂဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 107<br/>[[ဗဝ်ရဳယာမ်|'''Bh''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဗဝ်ရဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 108<br/>[[ဟာသဳယာမ်|'''Hs''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဟာသဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 109<br/>[[မာဲနဳရဳယာမ်|'''Mt''']]<br/><span style="font-size:75%;">မာဲနဳရဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 110<br/>[[ဒါမ်သတာတ်တဳယာမ်|'''Ds''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဒါမ်သတာတ်တဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 111<br/>[[ရဝ်အေန်ဂျဳနဳယာမ်|'''Rg''']]<br/><span style="font-size:75%;">ရဝ်အေန်ဂျဳနဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 112<br/>[[ကဝ်ပါနဳသဳယာမ်|'''Cn''']]<br/><span style="font-size:75%;">ကဝ်ပါနဳသဳယာမ်</span> | style="background:#cccccc;" | 113<br/>[[နဳဟဝ်နဳယာမ်|'''Nh''']]<br/><span style="font-size:75%;">နဳဟဝ်နဳယာမ်</span> | style="background:#cccccc;" | 114<br/>[[ဖလဳရဝ်ဗဳယာမ်|'''Fl''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဖလဳရဝ်ဗဳယာမ်</span> | style="background:#cccccc;" | 115<br/>[[မဝ်သကဝ်ဗဳယာမ်|'''Mc''']]<br/><span style="font-size:75%;">မဝ်သကဝ်ဗဳယာမ်</span> | style="background:#cccccc;" | 116<br/>[[လဳဗာမဝ်ရဳယာမ်|'''Lv''']]<br/><span style="font-size:75%;">လဳဗာမဝ်ရဳယာမ်</span> | style="background:#ffff99;" | 117<br/>[[တေန်နေသ်သေန်|'''Ts''']]<br/><span style="font-size:75%;">တေန်နေသ်သေန်</span> | style="background:#c0ffff;" | 118<br/>[[အဝ်ဂါနေတ်သောန်|'''Og''']]<br/><span style="font-size:75%;">အဝ်ဂါနေတ်သောန်</span> |- | colspan="19" style="height:15px;" | |- ! colspan="3" | * လာန်တာနိုက် (Lanthanides) | style="background:#ffbfff;" | 57<br/>[[လာန်တာနမ်|'''La''']]<br/><span style="font-size:75%;">လာန်တာနမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 58<br/>[[သဳရဳယာမ်|'''Ce''']]<br/><span style="font-size:75%;">သဳရဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 59<br/>[[ပရာသဳအဝ်ဒဳမဳယာမ်|'''Pr''']]<br/><span style="font-size:75%;">ပရာသဳအဝ်ဒဳမဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 60<br/>[[နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ်|'''Nd''']]<br/><span style="font-size:75%;">နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 61<br/>[[ပရဝ်မဳသဳယာမ်|'''Pm''']]<br/><span style="font-size:75%;">ပရဝ်မဳသဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 62<br/>[[သမာရဳယာမ်|'''Sm''']]<br/><span style="font-size:75%;">သမာရဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 63<br/>[[ယူရဝ်ပဳယာမ်|'''Eu''']]<br/><span style="font-size:75%;">ယူရဝ်ပဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 64<br/>[[ဂေဒဝ်လဳနဳယာမ်|'''Gd''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဂေဒဝ်လဳနဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 65<br/>[[တာဗဳယာမ်|'''Tb''']]<br/><span style="font-size:75%;">တာဗဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 66<br/>[[ဒိသပရဝ်သဳယာမ်|'''Dy''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဒိသပရဝ်သဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 67<br/>[[ဟဝ်လမဳယာမ်|'''Ho''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဟဝ်လမဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 68<br/>[[အာဗဳယာမ်|'''Er''']]<br/><span style="font-size:75%;">အာဗဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 69<br/>[[တူလဳယာမ်|'''Tm''']]<br/><span style="font-size:75%;">တူလဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 70<br/>[[ယေတ်တာဗဳယာမ်|'''Yb''']]<br/><span style="font-size:75%;">ယေတ်တာဗဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 71<br/>[[လူတဳသဳယာမ်|'''Lu''']]<br/><span style="font-size:75%;">လူတဳသဳယာမ်</span> | colspan="1" | |- ! colspan="3" | ** အက်တဳနိုက် (Actinides) | style="background:#ff99cc;" | 89<br/>[[အက်တဳနမ်|'''Ac''']]<br/><span style="font-size:75%;">အက်တဳနမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 90<br/>[[တဝ်ရဳယာမ်|'''Th''']]<br/><span style="font-size:75%;">တဝ်ရဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 91<br/>[[ပရဝ်တက်တဳနဳယာမ်|'''Pa''']]<br/><span style="font-size:75%;">ပရဝ်တက်တဳနဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 92<br/>[[ယူရေနဳယာမ်|'''U''']]<br/><span style="font-size:75%;">ယူရေနဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 93<br/>[[နေပ်တူနဳယာမ်|'''Np''']]<br/><span style="font-size:75%;">နေပ်တူနဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 94<br/>[[ပလူတဝ်နဳယာမ်|'''Pu''']]<br/><span style="font-size:75%;">ပလူတဝ်နဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 95<br/>[[အမေရဳသဳယာမ်|'''Am''']]<br/><span style="font-size:75%;">အမေရဳသဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 96<br/>[[ကျူရဳယာမ်|'''Cm''']]<br/><span style="font-size:75%;">ကျူရဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 97<br/>[[ဗာကလဳယာမ်|'''Bk''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဗာကလဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 98<br/>[[ကာလဳဖဝ်နဳယာမ်|'''Cf''']]<br/><span style="font-size:75%;">ကာလဳဖဝ်နဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 99<br/>[[အာင်သတာင်နဳယာမ်|'''Es''']]<br/><span style="font-size:75%;">အာင်သတာင်နဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 100<br/>[[ဖာမဳယာမ်|'''Fm''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဖာမဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 101<br/>[[မေန်ဒလဳဗဳယာမ်|'''Md''']]<br/><span style="font-size:75%;">မေန်ဒလဳဗဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 102<br/>[[နဝ်ဗေလဳယာမ်|'''No''']]<br/><span style="font-size:75%;">နဝ်ဗေလဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 103<br/>[[လဝ်ရေန်သဳယာမ်|'''Lr''']]<br/><span style="font-size:75%;">လဝ်ရေန်သဳယာမ်</span> | colspan="1" | |- | colspan="19" style="text-align:left; padding:5px; background:#f9f9f9; border:1px solid #ddd;" | '''အရံင် ကဏ္ဍဂမၠိုင် (Legend):'''<br/> <span style="display:inline-block; width:15px; height:15px; background:#ff9d9d; border:1px solid #000;"></span> [[လောဟ အယ်ကာလဳ]] (Alkali metals) &nbsp; <span style="display:inline-block; width:15px; height:15px; background:#ffdead; border:1px solid #000;"></span> [[လောဟ တိ အယ်ကာလဳ]] (Alkaline earth metals) &nbsp; <span style="display:inline-block; width:15px; height:15px; background:#ffbfff; border:1px solid #000;"></span> [[လာန်တာနိုက်]] (Lanthanides) &nbsp; <span style="display:inline-block; width:15px; height:15px; background:#ff99cc; border:1px solid #000;"></span> [[အက်တဳနိုက်]] (Actinides)<br/> <span style="display:inline-block; width:15px; height:15px; background:#ffc0c0; border:1px solid #000;"></span> [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metals) &nbsp; <span style="display:inline-block; width:15px; height:15px; background:#cccccc; border:1px solid #000;"></span> [[လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ]] (Post-transition metals) &nbsp; <span style="display:inline-block; width:15px; height:15px; background:#cccc99; border:1px solid #000;"></span> [[လောဟ-ကဝက်]] (Metalloids)<br/> <span style="display:inline-block; width:15px; height:15px; background:#a0ffa0; border:1px solid #000;"></span> [[ဒြပ်ဟွံသေင်လောဟ]] (Reactive nonmetals) &nbsp; <span style="display:inline-block; width:15px; height:15px; background:#ffff99; border:1px solid #000;"></span> [[ဟာလဝ်ဂျေန်]] (Halogens) &nbsp; <span style="display:inline-block; width:15px; height:15px; background:#c0ffff; border:1px solid #000;"></span> [[ဓာတ်ကျာ ညိင်ဝတ်]] (Noble gases) |} </div> 4ig7wnz16haj5w47s8v9ppmdyr36c5z 59218 59211 2026-10-26T10:07:51Z Aue Nai 24 59218 wikitext text/x-wiki <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; font-size:85%; border-collapse:collapse; line-height:1.2;" |+ '''သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး (Periodic Table of Elements)''' |- ! ဂကောံ ! 1 ! 2 ! ! 3 ! 4 ! 5 ! 6 ! 7 ! 8 ! 9 ! 10 ! 11 ! 12 ! 13 ! 14 ! 15 ! 16 ! 17 ! 18 |- ! လၟေင် | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- ! 1 | style="background:#a0ffa0;" | 1<br/>[[ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်|'''H''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်</span> | colspan="17" | | style="background:#c0ffff;" | 2<br/>[[ဟဳလဳယာမ်|'''He''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဟဳလဳယာမ်</span> |- ! 2 | style="background:#ff9d9d;" | 3<br/>[[လဳသဳယာမ်|'''Li''']]<br/><span style="font-size:75%;">လဳသဳယာမ်</span> | style="background:#ffdead;" | 4<br/>[[ဗေရဳလဳယာမ်|'''Be''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဗေရဳလဳယာမ်</span> | colspan="11" | | style="background:#cccc99;" | 5<br/>[[ဗဝ်ရောန်|'''B''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဗဝ်ရောန်</span> | style="background:#a0ffa0;" | 6<br/>[[ကာဗောန်|'''C''']]<br/><span style="font-size:75%;">ကာဗောန်</span> | style="background:#a0ffa0;" | 7<br/>[[နိုက်ထရဝ်ဂျိန်|'''N''']]<br/><span style="font-size:75%;">နိုက်ထရဝ်ဂျိန်</span> | style="background:#a0ffa0;" | 8<br/>[[အံက်သဳဂျိန်|'''O''']]<br/><span style="font-size:75%;">အံက်သဳဂျိန်</span> | style="background:#ffff99;" | 9<br/>[[ဖလဝ်ရေန်|'''F''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဖလဝ်ရေန်</span> | style="background:#c0ffff;" | 10<br/>[[နဳယျိုန်|'''Ne''']]<br/><span style="font-size:75%;">နဳယျိုန်</span> |- ! 3 | style="background:#ff9d9d;" | 11<br/>[[သဝ်ဒဳယာမ်|'''Na''']]<br/><span style="font-size:75%;">သဝ်ဒဳယာမ်</span> | style="background:#ffdead;" | 12<br/>[[မာဂ္ဂနဳသဳယာမ်|'''Mg''']]<br/><span style="font-size:75%;">မာဂ္ဂနဳသဳယာမ်</span> | colspan="11" | | style="background:#cccccc;" | 13<br/>[[အလူမဳနဳယာမ်|'''Al''']]<br/><span style="font-size:75%;">အလူမဳနဳယာမ်</span> | style="background:#cccc99;" | 14<br/>[[သဳလဳကောန်|'''Si''']]<br/><span style="font-size:75%;">သဳလဳကောန်</span> | style="background:#a0ffa0;" | 15<br/>[[ဖဝ်သဖဝ်ရပ်|'''P''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဖဝ်သဖဝ်ရပ်</span> | style="background:#a0ffa0;" | 16<br/>[[သာလ်ဖာ|'''S''']]<br/><span style="font-size:75%;">သာလ်ဖာ</span> | style="background:#ffff99;" | 17<br/>[[ကလဝ်ရေန်|'''Cl''']]<br/><span style="font-size:75%;">ကလဝ်ရေန်</span> | style="background:#c0ffff;" | 18<br/>[[အာဂေန်|'''Ar''']]<br/><span style="font-size:75%;">အာဂေန်</span> |- ! 4 | style="background:#ff9d9d;" | 19<br/>[[ပဝ်တက်သဳယာမ်|'''K''']]<br/><span style="font-size:75%;">ပဝ်တက်သဳယာမ်</span> | style="background:#ffdead;" | 20<br/>[[ကာလ်သဳယာမ်|'''Ca''']]<br/><span style="font-size:75%;">ကာလ်သဳယာမ်</span> | | style="background:#ffc0c0;" | 21<br/>[[သကာန်ဒဳယာမ်|'''Sc''']]<br/><span style="font-size:75%;">သကာန်ဒဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 22<br/>[[တဳတာနဳယာမ်|'''Ti''']]<br/><span style="font-size:75%;">တဳတာနဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 23<br/>[[ဗာနေဒဳယာမ်|'''V''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဗာနေဒဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 24<br/>[[ခရဝ်မဳယာမ်|'''Cr''']]<br/><span style="font-size:75%;">ခရဝ်မဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 25<br/>[[မာန်ဂနိတ်|'''Mn''']]<br/><span style="font-size:75%;">မာန်ဂနိတ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 26<br/>[[ပသဲ|'''Fe''']]<br/><span style="font-size:75%;">ပသဲ</span> | style="background:#ffc0c0;" | 27<br/>[[ကဝ်ဗာလ်|'''Co''']]<br/><span style="font-size:75%;">ကဝ်ဗာလ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 28<br/>[[နဳကေလ်|'''Ni''']]<br/><span style="font-size:75%;">နဳကေလ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 29<br/>[[ကောပ်ပါ|'''Cu''']]<br/><span style="font-size:75%;">ကောပ်ပါ</span> | style="background:#ffc0c0;" | 30<br/>[[ဇြေခ်|'''Zn''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဇြေခ်</span> | style="background:#cccccc;" | 31<br/>[[ဂါလဳယာမ်|'''Ga''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဂါလဳယာမ်</span> | style="background:#cccc99;" | 32<br/>[[ဂျာမေနဳယာမ်|'''Ge''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဂျာမေနဳယာမ်</span> | style="background:#cccc99;" | 33<br/>[[အာသေနေတ်|'''As''']]<br/><span style="font-size:75%;">အာသေနေတ်</span> | style="background:#a0ffa0;" | 34<br/>[[သဳလဳနဳယာမ်|'''Se''']]<br/><span style="font-size:75%;">သဳလဳနဳယာမ်</span> | style="background:#ffff99;" | 35<br/>[[ဗရဝ်မိန်|'''Br''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဗရဝ်မိန်</span> | style="background:#c0ffff;" | 36<br/>[[ခရိပ်တောန်|'''Kr''']]<br/><span style="font-size:75%;">ခရိပ်တောန်</span> |- ! 5 | style="background:#ff9d9d;" | 37<br/>[[ရူဗဳဒဳယာမ်|'''Rb''']]<br/><span style="font-size:75%;">ရူဗဳဒဳယာမ်</span> | style="background:#ffdead;" | 38<br/>[[သထရောန်တဳယာမ်|'''Sr''']]<br/><span style="font-size:75%;">သထရောန်တဳယာမ်</span> | | style="background:#ffc0c0;" | 39<br/>[[ယေတ်ထရဳယာမ်|'''Y''']]<br/><span style="font-size:75%;">ယေတ်ထရဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 40<br/>[[ဇြာကဝ်နဳယာမ်|'''Zr''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဇြာကဝ်နဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 41<br/>[[နဳအဝ်ဗဳယာမ်|'''Nb''']]<br/><span style="font-size:75%;">နဳအဝ်ဗဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 42<br/>[[မဝ်လိပ်ဒဳနမ်|'''Mo''']]<br/><span style="font-size:75%;">မဝ်လိပ်ဒဳနမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 43<br/>[[တက်နဳသဳယာမ်|'''Tc''']]<br/><span style="font-size:75%;">တက်နဳသဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 44<br/>[[ရူတဳနဳယာမ်|'''Ru''']]<br/><span style="font-size:75%;">ရူတဳနဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 45<br/>[[ရဝ်ဒဳယာမ်|'''Rh''']]<br/><span style="font-size:75%;">ရဝ်ဒဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 46<br/>[[ပလေဒဳယာမ်|'''Pd''']]<br/><span style="font-size:75%;">ပလေဒဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 47<br/>[[သြန်|'''Ag''']]<br/><span style="font-size:75%;">သြန်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 48<br/>[[ကေဒ်မဳယာမ်|'''Cd''']]<br/><span style="font-size:75%;">ကေဒ်မဳယာမ်</span> | style="background:#cccccc;" | 49<br/>[[အေန်ဒဳယာမ်|'''In''']]<br/><span style="font-size:75%;">အေန်ဒဳယာမ်</span> | style="background:#cccccc;" | 50<br/>[[ဖကောဝ်ဩန်|'''Sn''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဖကောဝ်ဩန်</span> | style="background:#cccc99;" | 51<br/>[[အာန်တဳမဝ်နဳ|'''Sb''']]<br/><span style="font-size:75%;">အာန်တဳမဝ်နဳ</span> | style="background:#cccc99;" | 52<br/>[[တေလူရဳယာမ်|'''Te''']]<br/><span style="font-size:75%;">တေလူရဳယာမ်</span> | style="background:#ffff99;" | 53<br/>[[အာဲအဝ်ဒိန်|'''I''']]<br/><span style="font-size:75%;">အာဲအဝ်ဒိန်</span> | style="background:#c0ffff;" | 54<br/>[[ဇြဳနောန်|'''Xe''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဇြဳနောန်</span> |- ! 6 | style="background:#ff9d9d;" | 55<br/>[[သဳသဳယာမ်|'''Cs''']]<br/><span style="font-size:75%;">သဳသဳယာမ်</span> | style="background:#ffdead;" | 56<br/>[[ဗေရဳယာမ်|'''Ba''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဗေရဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 57-71<br/>* | style="background:#ffc0c0;" | 72<br/>[[ဟာဖနဳယာမ်|'''Hf''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဟာဖနဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 73<br/>[[တာန်တာလမ်|'''Ta''']]<br/><span style="font-size:75%;">တာန်တာလမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 74<br/>[[တာန်သတေန်|'''W''']]<br/><span style="font-size:75%;">တာန်သတေန်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 75<br/>[[ရဳနဳယာမ်|'''Re''']]<br/><span style="font-size:75%;">ရဳနဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 76<br/>[[အဝ်သမဳယာမ်|'''Os''']]<br/><span style="font-size:75%;">အဝ်သမဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 77<br/>[[အဳရဳဒဳယာမ်|'''Ir''']]<br/><span style="font-size:75%;">အဳရဳဒဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 78<br/>[[ပလာတ်တဳနမ်|'''Pt''']]<br/><span style="font-size:75%;">ပလာတ်တဳနမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 79<br/>[[ထဝ်|'''Au''']]<br/><span style="font-size:75%;">ထဝ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 80<br/>[[မာကျူရဳ|'''Hg''']]<br/><span style="font-size:75%;">မာကျူရဳ</span> | style="background:#cccccc;" | 81<br/>[[တာလဳယာမ်|'''Tl''']]<br/><span style="font-size:75%;">တာလဳယာမ်</span> | style="background:#cccccc;" | 82<br/>[[ဖကောဝ်|'''Pb''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဖကောဝ်</span> | style="background:#cccccc;" | 83<br/>[[ဗိသမတ်|'''Bi''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဗိသမတ်</span> | style="background:#cccccc;" | 84<br/>[[ပဝ်လဝ်နဳယာမ်|'''Po''']]<br/><span style="font-size:75%;">ပဝ်လဝ်နဳယာမ်</span> | style="background:#ffff99;" | 85<br/>[[အာသတာတိန်|'''At''']]<br/><span style="font-size:75%;">အာသတာတိန်</span> | style="background:#c0ffff;" | 86<br/>[[ရာဒေါန်|'''Rn''']]<br/><span style="font-size:75%;">ရာဒေါန်</span> |- ! 7 | style="background:#ff9d9d;" | 87<br/>[[ဖရာန်သဳယာမ်|'''Fr''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဖရာန်သဳယာမ်</span> | style="background:#ffdead;" | 88<br/>[[ရေဒဳယာမ်|'''Ra''']]<br/><span style="font-size:75%;">ရေဒဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 89-103<br/>** | style="background:#ffc0c0;" | 104<br/>[[ရူတာဖဝ်ဒဳယာမ်|'''Rf''']]<br/><span style="font-size:75%;">ရူတာဖဝ်ဒဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 105<br/>[[ဒပ်နဳယာမ်|'''Db''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဒပ်နဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 106<br/>[[သဳဗဝ်ဂဳယာမ်|'''Sg''']]<br/><span style="font-size:75%;">သဳဗဝ်ဂဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 107<br/>[[ဗဝ်ရဳယာမ်|'''Bh''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဗဝ်ရဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 108<br/>[[ဟာသဳယာမ်|'''Hs''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဟာသဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 109<br/>[[မာဲနဳရဳယာမ်|'''Mt''']]<br/><span style="font-size:75%;">မာဲနဳရဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 110<br/>[[ဒါမ်သတာတ်တဳယာမ်|'''Ds''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဒါမ်သတာတ်တဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 111<br/>[[ရဝ်အေန်ဂျဳနဳယာမ်|'''Rg''']]<br/><span style="font-size:75%;">ရဝ်အေန်ဂျဳနဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 112<br/>[[ကဝ်ပါနဳသဳယာမ်|'''Cn''']]<br/><span style="font-size:75%;">ကဝ်ပါနဳသဳယာမ်</span> | style="background:#cccccc;" | 113<br/>[[နဳဟဝ်နဳယာမ်|'''Nh''']]<br/><span style="font-size:75%;">နဳဟဝ်နဳယာမ်</span> | style="background:#cccccc;" | 114<br/>[[ဖလဳရဝ်ဗဳယာမ်|'''Fl''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဖလဳရဝ်ဗဳယာမ်</span> | style="background:#cccccc;" | 115<br/>[[မဝ်သကဝ်ဗဳယာမ်|'''Mc''']]<br/><span style="font-size:75%;">မဝ်သကဝ်ဗဳယာမ်</span> | style="background:#cccccc;" | 116<br/>[[လဳဗာမဝ်ရဳယာမ်|'''Lv''']]<br/><span style="font-size:75%;">လဳဗာမဝ်ရဳယာမ်</span> | style="background:#ffff99;" | 117<br/>[[တေန်နေသ်သေန်|'''Ts''']]<br/><span style="font-size:75%;">တေန်နေသ်သေန်</span> | style="background:#c0ffff;" | 118<br/>[[အဝ်ဂါနေတ်သောန်|'''Og''']]<br/><span style="font-size:75%;">အဝ်ဂါနေတ်သောန်</span> |- | colspan="19" style="height:15px;" | |- ! colspan="3" | * လာန်တာနိုက် (Lanthanides) | style="background:#ffbfff;" | 57<br/>[[လာန်တာနမ်|'''La''']]<br/><span style="font-size:75%;">လာန်တာနမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 58<br/>[[သဳရဳယာမ်|'''Ce''']]<br/><span style="font-size:75%;">သဳရဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 59<br/>[[ပရာသဳအဝ်ဒဳမဳယာမ်|'''Pr''']]<br/><span style="font-size:75%;">ပရာသဳအဝ်ဒဳမဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 60<br/>[[နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ်|'''Nd''']]<br/><span style="font-size:75%;">နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 61<br/>[[ပရဝ်မဳသဳယာမ်|'''Pm''']]<br/><span style="font-size:75%;">ပရဝ်မဳသဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 62<br/>[[သမာရဳယာမ်|'''Sm''']]<br/><span style="font-size:75%;">သမာရဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 63<br/>[[ယူရဝ်ပဳယာမ်|'''Eu''']]<br/><span style="font-size:75%;">ယူရဝ်ပဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 64<br/>[[ဂေဒဝ်လဳနဳယာမ်|'''Gd''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဂေဒဝ်လဳနဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 65<br/>[[တာဗဳယာမ်|'''Tb''']]<br/><span style="font-size:75%;">တာဗဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 66<br/>[[ဒိသပရဝ်သဳယာမ်|'''Dy''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဒိသပရဝ်သဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 67<br/>[[ဟဝ်လမဳယာမ်|'''Ho''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဟဝ်လမဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 68<br/>[[အာဗဳယာမ်|'''Er''']]<br/><span style="font-size:75%;">အာဗဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 69<br/>[[တူလဳယာမ်|'''Tm''']]<br/><span style="font-size:75%;">တူလဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 70<br/>[[ယေတ်တာဗဳယာမ်|'''Yb''']]<br/><span style="font-size:75%;">ယေတ်တာဗဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 71<br/>[[လူတဳသဳယာမ်|'''Lu''']]<br/><span style="font-size:75%;">လူတဳသဳယာမ်</span> | colspan="1" | |- ! colspan="3" | ** အက်တဳနိုက် (Actinides) | style="background:#ff99cc;" | 89<br/>[[အက်တဳနမ်|'''Ac''']]<br/><span style="font-size:75%;">အက်တဳနမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 90<br/>[[တဝ်ရဳယာမ်|'''Th''']]<br/><span style="font-size:75%;">တဝ်ရဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 91<br/>[[ပရဝ်တက်တဳနဳယာမ်|'''Pa''']]<br/><span style="font-size:75%;">ပရဝ်တက်တဳနဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 92<br/>[[ယူရေနဳယာမ်|'''U''']]<br/><span style="font-size:75%;">ယူရေနဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 93<br/>[[နေပ်တူနဳယာမ်|'''Np''']]<br/><span style="font-size:75%;">နေပ်တူနဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 94<br/>[[ပလူတဝ်နဳယာမ်|'''Pu''']]<br/><span style="font-size:75%;">ပလူတဝ်နဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 95<br/>[[အမေရဳသဳယာမ်|'''Am''']]<br/><span style="font-size:75%;">အမေရဳသဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 96<br/>[[ကျူရဳယာမ်|'''Cm''']]<br/><span style="font-size:75%;">ကျူရဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 97<br/>[[ဗာကလဳယာမ်|'''Bk''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဗာကလဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 98<br/>[[ကာလဳဖဝ်နဳယာမ်|'''Cf''']]<br/><span style="font-size:75%;">ကာလဳဖဝ်နဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 99<br/>[[အာင်သတာင်နဳယာမ်|'''Es''']]<br/><span style="font-size:75%;">အာင်သတာင်နဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 100<br/>[[ဖာမဳယာမ်|'''Fm''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဖာမဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 101<br/>[[မေန်ဒလဳဗဳယာမ်|'''Md''']]<br/><span style="font-size:75%;">မေန်ဒလဳဗဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 102<br/>[[နဝ်ဗေလဳယာမ်|'''No''']]<br/><span style="font-size:75%;">နဝ်ဗေလဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 103<br/>[[လဝ်ရေန်သဳယာမ်|'''Lr''']]<br/><span style="font-size:75%;">လဝ်ရေန်သဳယာမ်</span> | colspan="1" | |- | colspan="19" style="text-align:left; padding:5px; background:#f9f9f9; border:1px solid #ddd;" | '''အရံင် ကဏ္ဍဂမၠိုင် (Legend):'''<br/> <span style="display:inline-block; width:15px; height:15px; background:#ff9d9d; border:1px solid #000;"></span> [[လောဟ အယ်ကာလဳ]] (Alkali metals) &nbsp; <span style="display:inline-block; width:15px; height:15px; background:#ffdead; border:1px solid #000;"></span> [[လောဟ တိ အယ်ကာလဳ]] (Alkaline earth metals) &nbsp; <span style="display:inline-block; width:15px; height:15px; background:#ffbfff; border:1px solid #000;"></span> [[လာန်တာနိုက်]] (Lanthanides) &nbsp; <span style="display:inline-block; width:15px; height:15px; background:#ff99cc; border:1px solid #000;"></span> [[အက်တဳနိုက်]] (Actinides)<br/> <span style="display:inline-block; width:15px; height:15px; background:#ffc0c0; border:1px solid #000;"></span> [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metals) &nbsp; <span style="display:inline-block; width:15px; height:15px; background:#cccccc; border:1px solid #000;"></span> [[လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ]] (Post-transition metals) &nbsp; <span style="display:inline-block; width:15px; height:15px; background:#cccc99; border:1px solid #000;"></span> [[လောဟ-ကဝက်]] (Metalloids)<br/> <span style="display:inline-block; width:15px; height:15px; background:#a0ffa0; border:1px solid #000;"></span> [[ဒြပ်ဟွံသေင်လောဟ]] (Reactive nonmetals) &nbsp; <span style="display:inline-block; width:15px; height:15px; background:#ffff99; border:1px solid #000;"></span> [[ဟာလဝ်ဂျေန်]] (Halogens) &nbsp; <span style="display:inline-block; width:15px; height:15px; background:#c0ffff; border:1px solid #000;"></span> [[ဓာတ်ကျာ ညိင်ဝတ်]] (Noble gases) |} </div> rac8ab1auhuj5md0scrle1d2wmcheev 59221 59218 2026-10-26T10:27:47Z Aue Nai 24 59221 wikitext text/x-wiki <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; font-size:85%; border-collapse:collapse; line-height:1.2;" |+ '''သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး (Periodic Table of Elements)''' |- ! ဂကောံ ! 1 ! 2 ! ! 3 ! 4 ! 5 ! 6 ! 7 ! 8 ! 9 ! 10 ! 11 ! 12 ! 13 ! 14 ! 15 ! 16 ! 17 ! 18 |- ! လၟေင် | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- ! 1 | style="background:#a0ffa0;" | 1<br/>[[ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်|'''H''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်</span> | colspan="17" | | style="background:#c0ffff;" | 2<br/>[[ဟဳလဳယာမ်|'''He''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဟဳလဳယာမ်</span> |- ! 2 | style="background:#ff9d9d;" | 3<br/>[[လဳသဳယာမ်|'''Li''']]<br/><span style="font-size:75%;">လဳသဳယာမ်</span> | style="background:#ffdead;" | 4<br/>[[ဗေရဳလဳယာမ်|'''Be''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဗေရဳလဳယာမ်</span> | colspan="11" | | style="background:#cccc99;" | 5<br/>[[ဗဝ်ရောန်|'''B''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဗဝ်ရောန်</span> | style="background:#a0ffa0;" | 6<br/>[[ကာဗောန်|'''C''']]<br/><span style="font-size:75%;">ကာဗောန်</span> | style="background:#a0ffa0;" | 7<br/>[[နိုက်ထရဝ်ဂျိန်|'''N''']]<br/><span style="font-size:75%;">နိုက်ထရဝ်ဂျိန်</span> | style="background:#a0ffa0;" | 8<br/>[[အံက်သဳဂျိန်|'''O''']]<br/><span style="font-size:75%;">အံက်သဳဂျိန်</span> | style="background:#ffff99;" | 9<br/>[[ဖလဝ်ရေန်|'''F''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဖလဝ်ရေန်</span> | style="background:#c0ffff;" | 10<br/>[[နဳယျိုန်|'''Ne''']]<br/><span style="font-size:75%;">နဳယျိုန်</span> |- ! 3 | style="background:#ff9d9d;" | 11<br/>[[သဝ်ဒဳယာမ်|'''Na''']]<br/><span style="font-size:75%;">သဝ်ဒဳယာမ်</span> | style="background:#ffdead;" | 12<br/>[[မာဂ္ဂနဳသဳယာမ်|'''Mg''']]<br/><span style="font-size:75%;">မာဂ္ဂနဳသဳယာမ်</span> | colspan="11" | | style="background:#cccccc;" | 13<br/>[[အလူမဳနဳယာမ်|'''Al''']]<br/><span style="font-size:75%;">အလူမဳနဳယာမ်</span> | style="background:#cccc99;" | 14<br/>[[သဳလဳကောန်|'''Si''']]<br/><span style="font-size:75%;">သဳလဳကောန်</span> | style="background:#a0ffa0;" | 15<br/>[[ဖဝ်သဖဝ်ရပ်|'''P''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဖဝ်သဖဝ်ရပ်</span> | style="background:#a0ffa0;" | 16<br/>[[သာလ်ဖာ|'''S''']]<br/><span style="font-size:75%;">သာလ်ဖာ</span> | style="background:#ffff99;" | 17<br/>[[ကလဝ်ရေန်|'''Cl''']]<br/><span style="font-size:75%;">ကလဝ်ရေန်</span> | style="background:#c0ffff;" | 18<br/>[[အာဂေန်|'''Ar''']]<br/><span style="font-size:75%;">အာဂေန်</span> |- ! 4 | style="background:#ff9d9d;" | 19<br/>[[ပဝ်တက်သဳယာမ်|'''K''']]<br/><span style="font-size:75%;">ပဝ်တက်သဳယာမ်</span> | style="background:#ffdead;" | 20<br/>[[ကာလ်သဳယာမ်|'''Ca''']]<br/><span style="font-size:75%;">ကာလ်သဳယာမ်</span> | | style="background:#ffc0c0;" | 21<br/>[[သကာန်ဒဳယာမ်|'''Sc''']]<br/><span style="font-size:75%;">သကာန်ဒဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 22<br/>[[တဳတာနဳယာမ်|'''Ti''']]<br/><span style="font-size:75%;">တဳတာနဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 23<br/>[[ဗာနေဒဳယာမ်|'''V''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဗာနေဒဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 24<br/>[[ခရဝ်မဳယာမ်|'''Cr''']]<br/><span style="font-size:75%;">ခရဝ်မဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 25<br/>[[မာန်ဂနိတ်|'''Mn''']]<br/><span style="font-size:75%;">မာန်ဂနိတ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 26<br/>[[ပသဲ|'''Fe''']]<br/><span style="font-size:75%;">ပသဲ</span> | style="background:#ffc0c0;" | 27<br/>[[ကဝ်ဗာလ်|'''Co''']]<br/><span style="font-size:75%;">ကဝ်ဗာလ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 28<br/>[[နဳကေလ်|'''Ni''']]<br/><span style="font-size:75%;">နဳကေလ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 29<br/>[[ကောပ်ပါ|'''Cu''']]<br/><span style="font-size:75%;">ကောပ်ပါ</span> | style="background:#ffc0c0;" | 30<br/>[[ဇြေခ်|'''Zn''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဇြေခ်</span> | style="background:#cccccc;" | 31<br/>[[ဂါလဳယာမ်|'''Ga''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဂါလဳယာမ်</span> | style="background:#cccc99;" | 32<br/>[[ဂျာမေနဳယာမ်|'''Ge''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဂျာမေနဳယာမ်</span> | style="background:#cccc99;" | 33<br/>[[အာသေနေတ်|'''As''']]<br/><span style="font-size:75%;">အာသေနေတ်</span> | style="background:#a0ffa0;" | 34<br/>[[သဳလဳနဳယာမ်|'''Se''']]<br/><span style="font-size:75%;">သဳလဳနဳယာမ်</span> | style="background:#ffff99;" | 35<br/>[[ဗရဝ်မိန်|'''Br''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဗရဝ်မိန်</span> | style="background:#c0ffff;" | 36<br/>[[ခရိပ်တောန်|'''Kr''']]<br/><span style="font-size:75%;">ခရိပ်တောန်</span> |- ! 5 | style="background:#ff9d9d;" | 37<br/>[[ရူဗဳဒဳယာမ်|'''Rb''']]<br/><span style="font-size:75%;">ရူဗဳဒဳယာမ်</span> | style="background:#ffdead;" | 38<br/>[[သထရောန်တဳယာမ်|'''Sr''']]<br/><span style="font-size:75%;">သထရောန်တဳယာမ်</span> | | style="background:#ffc0c0;" | 39<br/>[[ယေတ်ထရဳယာမ်|'''Y''']]<br/><span style="font-size:75%;">ယေတ်ထရဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 40<br/>[[ဇြာကဝ်နဳယာမ်|'''Zr''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဇြာကဝ်နဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 41<br/>[[နဳအဝ်ဗဳယာမ်|'''Nb''']]<br/><span style="font-size:75%;">နဳအဝ်ဗဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 42<br/>[[မဝ်လိပ်ဒဳနမ်|'''Mo''']]<br/><span style="font-size:75%;">မဝ်လိပ်ဒဳနမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 43<br/>[[တက်နဳသဳယာမ်|'''Tc''']]<br/><span style="font-size:75%;">တက်နဳသဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 44<br/>[[ရူတဳနဳယာမ်|'''Ru''']]<br/><span style="font-size:75%;">ရူတဳနဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 45<br/>[[ရဝ်ဒဳယာမ်|'''Rh''']]<br/><span style="font-size:75%;">ရဝ်ဒဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 46<br/>[[ပလေဒဳယာမ်|'''Pd''']]<br/><span style="font-size:75%;">ပလေဒဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 47<br/>[[သြန်|'''Ag''']]<br/><span style="font-size:75%;">သြန်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 48<br/>[[ကေဒ်မဳယာမ်|'''Cd''']]<br/><span style="font-size:75%;">ကေဒ်မဳယာမ်</span> | style="background:#cccccc;" | 49<br/>[[အေန်ဒဳယာမ်|'''In''']]<br/><span style="font-size:75%;">အေန်ဒဳယာမ်</span> | style="background:#cccccc;" | 50<br/>[[ဖကောဝ်ဩန်|'''Sn''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဖကောဝ်ဩန်</span> | style="background:#cccc99;" | 51<br/>[[အာန်တဳမဝ်နဳ|'''Sb''']]<br/><span style="font-size:75%;">အာန်တဳမဝ်နဳ</span> | style="background:#cccc99;" | 52<br/>[[တေလူရဳယာမ်|'''Te''']]<br/><span style="font-size:75%;">တေလူရဳယာမ်</span> | style="background:#ffff99;" | 53<br/>[[အာဲအဝ်ဒိန်|'''I''']]<br/><span style="font-size:75%;">အာဲအဝ်ဒိန်</span> | style="background:#c0ffff;" | 54<br/>[[ဇြဳနောန်|'''Xe''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဇြဳနောန်</span> |- ! 6 | style="background:#ff9d9d;" | 55<br/>[[သဳသဳယာမ်|'''Cs''']]<br/><span style="font-size:75%;">သဳသဳယာမ်</span> | style="background:#ffdead;" | 56<br/>[[ဗေရဳယာမ်|'''Ba''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဗေရဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 57-71<br/>* | style="background:#ffc0c0;" | 72<br/>[[ဟာဖနဳယာမ်|'''Hf''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဟာဖနဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 73<br/>[[တာန်တာလမ်|'''Ta''']]<br/><span style="font-size:75%;">တာန်တာလမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 74<br/>[[တာန်သတေန်|'''W''']]<br/><span style="font-size:75%;">တာန်သတေန်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 75<br/>[[ရဳနဳယာမ်|'''Re''']]<br/><span style="font-size:75%;">ရဳနဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 76<br/>[[အဝ်သမဳယာမ်|'''Os''']]<br/><span style="font-size:75%;">အဝ်သမဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 77<br/>[[အဳရဳဒဳယာမ်|'''Ir''']]<br/><span style="font-size:75%;">အဳရဳဒဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 78<br/>[[ပလာတ်တဳနမ်|'''Pt''']]<br/><span style="font-size:75%;">ပလာတ်တဳနမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 79<br/>[[ထဝ်|'''Au''']]<br/><span style="font-size:75%;">ထဝ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 80<br/>[[မာကျူရဳ|'''Hg''']]<br/><span style="font-size:75%;">မာကျူရဳ</span> | style="background:#cccccc;" | 81<br/>[[တာလဳယာမ်|'''Tl''']]<br/><span style="font-size:75%;">တာလဳယာမ်</span> | style="background:#cccccc;" | 82<br/>[[ဖကောဝ်|'''Pb''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဖကောဝ်</span> | style="background:#cccccc;" | 83<br/>[[ဗိသမတ်|'''Bi''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဗိသမတ်</span> | style="background:#cccccc;" | 84<br/>[[ပဝ်လဝ်နဳယာမ်|'''Po''']]<br/><span style="font-size:75%;">ပဝ်လဝ်နဳယာမ်</span> | style="background:#ffff99;" | 85<br/>[[အာသတာတိန်|'''At''']]<br/><span style="font-size:75%;">အာသတာတိန်</span> | style="background:#c0ffff;" | 86<br/>[[ရာဒေါန်|'''Rn''']]<br/><span style="font-size:75%;">ရာဒေါန်</span> |- ! 7 | style="background:#ff9d9d;" | 87<br/>[[ဖရာန်သဳယာမ်|'''Fr''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဖရာန်သဳယာမ်</span> | style="background:#ffdead;" | 88<br/>[[ရေဒဳယာမ်|'''Ra''']]<br/><span style="font-size:75%;">ရေဒဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 89-103<br/>** | style="background:#ffc0c0;" | 104<br/>[[ရူတာဖဝ်ဒဳယာမ်|'''Rf''']]<br/><span style="font-size:75%;">ရူတာဖဝ်ဒဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 105<br/>[[ဒပ်နဳယာမ်|'''Db''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဒပ်နဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 106<br/>[[သဳဗဝ်ဂဳယာမ်|'''Sg''']]<br/><span style="font-size:75%;">သဳဗဝ်ဂဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 107<br/>[[ဗဝ်ရဳယာမ်|'''Bh''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဗဝ်ရဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 108<br/>[[ဟာသဳယာမ်|'''Hs''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဟာသဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 109<br/>[[မာဲနဳရဳယာမ်|'''Mt''']]<br/><span style="font-size:75%;">မာဲနဳရဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 110<br/>[[ဒါမ်သတာတ်တဳယာမ်|'''Ds''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဒါမ်သတာတ်တဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 111<br/>[[ရဝ်အေန်ဂျဳနဳယာမ်|'''Rg''']]<br/><span style="font-size:75%;">ရဝ်အေန်ဂျဳနဳယာမ်</span> | style="background:#ffc0c0;" | 112<br/>[[ကဝ်ပါနဳသဳယာမ်|'''Cn''']]<br/><span style="font-size:75%;">ကဝ်ပါနဳသဳယာမ်</span> | style="background:#cccccc;" | 113<br/>[[နဳဟဝ်နဳယာမ်|'''Nh''']]<br/><span style="font-size:75%;">နဳဟဝ်နဳယာမ်</span> | style="background:#cccccc;" | 114<br/>[[ဖလဳရဝ်ဗဳယာမ်|'''Fl''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဖလဳရဝ်ဗဳယာမ်</span> | style="background:#cccccc;" | 115<br/>[[မဝ်သကဝ်ဗဳယာမ်|'''Mc''']]<br/><span style="font-size:75%;">မဝ်သကဝ်ဗဳယာမ်</span> | style="background:#cccccc;" | 116<br/>[[လဳဗာမဝ်ရဳယာမ်|'''Lv''']]<br/><span style="font-size:75%;">လဳဗာမဝ်ရဳယာမ်</span> | style="background:#ffff99;" | 117<br/>[[တေန်နေသ်သေန်|'''Ts''']]<br/><span style="font-size:75%;">တေန်နေသ်သေန်</span> | style="background:#c0ffff;" | 118<br/>[[အဝ်ဂါနေတ်သောန်|'''Og''']]<br/><span style="font-size:75%;">အဝ်ဂါနေတ်သောန်</span> |- | colspan="19" style="height:15px;" | |- ! colspan="3" | * လာန်တာနိုက် (Lanthanides) | style="background:#ffbfff;" | 57<br/>[[လာန်တာနမ်|'''La''']]<br/><span style="font-size:75%;">လာန်တာနမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 58<br/>[[သဳရဳယာမ်|'''Ce''']]<br/><span style="font-size:75%;">သဳရဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 59<br/>[[ပရာသဳအဝ်ဒဳမဳယာမ်|'''Pr''']]<br/><span style="font-size:75%;">ပရာသဳအဝ်ဒဳမဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 60<br/>[[နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ်|'''Nd''']]<br/><span style="font-size:75%;">နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 61<br/>[[ပရဝ်မဳသဳယာမ်|'''Pm''']]<br/><span style="font-size:75%;">ပရဝ်မဳသဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 62<br/>[[သမာရဳယာမ်|'''Sm''']]<br/><span style="font-size:75%;">သမာရဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 63<br/>[[ယူရဝ်ပဳယာမ်|'''Eu''']]<br/><span style="font-size:75%;">ယူရဝ်ပဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 64<br/>[[ဂေဒဝ်လဳနဳယာမ်|'''Gd''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဂေဒဝ်လဳနဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 65<br/>[[တာဗဳယာမ်|'''Tb''']]<br/><span style="font-size:75%;">တာဗဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 66<br/>[[ဒိသပရဝ်သဳယာမ်|'''Dy''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဒိသပရဝ်သဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 67<br/>[[ဟဝ်လမဳယာမ်|'''Ho''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဟဝ်လမဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 68<br/>[[အာဗဳယာမ်|'''Er''']]<br/><span style="font-size:75%;">အာဗဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 69<br/>[[တူလဳယာမ်|'''Tm''']]<br/><span style="font-size:75%;">တူလဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 70<br/>[[ယေတ်တာဗဳယာမ်|'''Yb''']]<br/><span style="font-size:75%;">ယေတ်တာဗဳယာမ်</span> | style="background:#ffbfff;" | 71<br/>[[လူတဳသဳယာမ်|'''Lu''']]<br/><span style="font-size:75%;">လူတဳသဳယာမ်</span> | colspan="1" | |- ! colspan="3" | ** အက်တဳနိုက် (Actinides) | style="background:#ff99cc;" | 89<br/>[[အက်တဳနဳယာမ်|'''Ac''']]<br/><span style="font-size:75%;">အက်တဳနဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 90<br/>[[တဝ်ရဳယာမ်|'''Th''']]<br/><span style="font-size:75%;">တဝ်ရဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 91<br/>[[ပရဝ်တက်တဳနဳယာမ်|'''Pa''']]<br/><span style="font-size:75%;">ပရဝ်တက်တဳနဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 92<br/>[[ယူရေနဳယာမ်|'''U''']]<br/><span style="font-size:75%;">ယူရေနဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 93<br/>[[နေပ်တူနဳယာမ်|'''Np''']]<br/><span style="font-size:75%;">နေပ်တူနဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 94<br/>[[ပလူတဝ်နဳယာမ်|'''Pu''']]<br/><span style="font-size:75%;">ပလူတဝ်နဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 95<br/>[[အမေရဳသဳယာမ်|'''Am''']]<br/><span style="font-size:75%;">အမေရဳသဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 96<br/>[[ကျူရဳယာမ်|'''Cm''']]<br/><span style="font-size:75%;">ကျူရဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 97<br/>[[ဗာကလဳယာမ်|'''Bk''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဗာကလဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 98<br/>[[ကာလဳဖဝ်နဳယာမ်|'''Cf''']]<br/><span style="font-size:75%;">ကာလဳဖဝ်နဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 99<br/>[[အာင်သတာင်နဳယာမ်|'''Es''']]<br/><span style="font-size:75%;">အာင်သတာင်နဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 100<br/>[[ဖာမဳယာမ်|'''Fm''']]<br/><span style="font-size:75%;">ဖာမဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 101<br/>[[မေန်ဒလဳဗဳယာမ်|'''Md''']]<br/><span style="font-size:75%;">မေန်ဒလဳဗဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 102<br/>[[နဝ်ဗေလဳယာမ်|'''No''']]<br/><span style="font-size:75%;">နဝ်ဗေလဳယာမ်</span> | style="background:#ff99cc;" | 103<br/>[[လဝ်ရေန်သဳယာမ်|'''Lr''']]<br/><span style="font-size:75%;">လဝ်ရေန်သဳယာမ်</span> | colspan="1" | |- | colspan="19" style="text-align:left; padding:5px; background:#f9f9f9; border:1px solid #ddd;" | '''အရံင် ကဏ္ဍဂမၠိုင် (Legend):'''<br/> <span style="display:inline-block; width:15px; height:15px; background:#ff9d9d; border:1px solid #000;"></span> [[လောဟ အယ်ကာလဳ]] (Alkali metals) &nbsp; <span style="display:inline-block; width:15px; height:15px; background:#ffdead; border:1px solid #000;"></span> [[လောဟ တိ အယ်ကာလဳ]] (Alkaline earth metals) &nbsp; <span style="display:inline-block; width:15px; height:15px; background:#ffbfff; border:1px solid #000;"></span> [[လာန်တာနိုက်]] (Lanthanides) &nbsp; <span style="display:inline-block; width:15px; height:15px; background:#ff99cc; border:1px solid #000;"></span> [[အက်တဳနိုက်]] (Actinides)<br/> <span style="display:inline-block; width:15px; height:15px; background:#ffc0c0; border:1px solid #000;"></span> [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metals) &nbsp; <span style="display:inline-block; width:15px; height:15px; background:#cccccc; border:1px solid #000;"></span> [[လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ]] (Post-transition metals) &nbsp; <span style="display:inline-block; width:15px; height:15px; background:#cccc99; border:1px solid #000;"></span> [[လောဟ-ကဝက်]] (Metalloids)<br/> <span style="display:inline-block; width:15px; height:15px; background:#a0ffa0; border:1px solid #000;"></span> [[ဒြပ်ဟွံသေင်လောဟ]] (Reactive nonmetals) &nbsp; <span style="display:inline-block; width:15px; height:15px; background:#ffff99; border:1px solid #000;"></span> [[ဟာလဝ်ဂျေန်]] (Halogens) &nbsp; <span style="display:inline-block; width:15px; height:15px; background:#c0ffff; border:1px solid #000;"></span> [[ဓာတ်ကျာ ညိင်ဝတ်]] (Noble gases) |} </div> mukvkonr36nnrqj0obza9ynstjuzluw 0 12733 59176 59149 2026-10-25T15:19:11Z Aue Nai 24 /* ၆။ စရင် ဒြပ်သ္အး (ဂၞန်အက်တောမ် ၆၁ စဵုကဵု ၈၀) */ 59176 wikitext text/x-wiki {{Infobox science | name = စရင် ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင် | image = [[File:Periodic_table_large.svg|300px|alt=သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] | caption = ဒြပ်သ္အး ၁၁၈ သာ် မဖျေံလဝ် လၟေင် ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး | field = [[ဓါတုဗေဒ]] (Chemistry) | components = [[ဒြပ်သ္အး]] (Elements) | total_known = ၁၁၈ | naturally_occurring = ၉၄ | synthetic = ၂၄ }} '''စရင် ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်''' ({{lang-en|List of chemical elements}}) ဝွံ ဒှ် စရင် မပကောံလဝ် [[ဒြပ်သ္အး]] (Chemical elements) ဓါတု သီုဖအိုတ် ၁၁၈ သာ် မဂွံဆဵုကေတ်လဝ် စဵုကဵု ခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံရ။ ဒြပ်သ္အး တအ်ဝွံ ဖျေံလဝ် လၟေင် အတိုင် ဂၞန်အက်တောမ် (Atomic number) ဍေဟ်တအ် ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] (Periodic table) ရ။ စရင်ဝွံ ထ္ၜးကဵု ယၟုဒြပ်သ္အး နကဵု ဘာသာမန်[cite: 1] ကေုာံ အင်္ဂလိက်၊ သင်္ကေတ (Symbol)၊ ဂၞန်အက်တောမ်၊ လျိုင်အက်တောမ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ဂကူလောဟ ဍေဟ်တအ်ရ။ == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် စရင် (Introduction and List Structure) == ဒြပ်သ္အး မွဲဂှ် ဒှ် ဒြပ်မသ္အးဇ္ၚး မလဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု အက်တောမ် မၞုံကဵု လၟိဟ် ပရဝ်တွန် တုပ်သၟဟ်ရ။ လၟိဟ် ပရဝ်တွန် ဂှ် ညးကော်စ ဂၞန်အက်တောမ် တုဲ၊ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ ပါ်ခြာ ဒြပ်သ္အး မွဲ ကဵု မွဲရ။ ပ္ဍဲ စရင် သၟဝ်ဝွံ၊ ဒြပ်သ္အး နူ ဂၞန် ၁ စဵုကဵု ၉၄ ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ သဘာဝ (Naturally occurring) တုဲ၊ ဂၞန် ၉၅ စဵုကဵု ၁၁၈ ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မကၠောန်ပတိတ် (Synthetic elements) ရ။<ref name="IUPAC2016">IUPAC (2016). "Elements: Discoveries and Assignments". ''International Union of Pure and Applied Chemistry''.</ref> == ၂။ အခိုက်အလိုက် ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင် (Properties of Elements in the Table) == ဒြပ်သ္အး ဇၟာပ်ပ်သာ်ဂှ် ပါ်ခြာလဝ် နကဵု ဂကူ အခိုက်အလိုက် ဓါတု ဍေဟ်တအ် ဗီုကဵု [[လောဟ]] (Metals)၊ [[ဟွံသေင်ကဵုလောဟ]] (Nonmetals)၊ ကေုာံ [[လောဟကဝက်]] (Metalloids) ရ။ ပ္ဍဲကဵု သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး၊ ဒြပ်သ္အး မၞုံပ္ဍဲ ဂကောံ (Group) တုပ်မ္ဂး နွံကဵု အခိုက် ဓါတု တုပ်သၟဟ်တုဲ၊ မၞုံပ္ဍဲ ကဆံင် (Period) တုပ်မ္ဂး နွံကဵု လၟိဟ် ဗွိုက် အဳလက်ထရွန် တုပ်သၟဟ်ရ။<ref name="Scerri2007">Scerri, E. R. (2007). ''The Periodic Table: Its Story and Its Significance''. Oxford University Press. pp. 102–106.</ref> == ၃။ စရင် ဒြပ်သ္အး (ဂၞန်အက်တောမ် ၁ စဵုကဵု ၂၀) == {| class="wikitable sortable" |- ! ဂၞန် !! သင်္ကေတ !! ယၟု မန် !! ယၟု အင်္ဂလိက် !! ဂကောံ !! ကဆံင် !! ဂကူ |- | 1 || H || [[ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်]] || Hydrogen || 1 || 1 || ဟွံသေင်ကဵုလောဟ |- | 2 || He || [[ဟဳလဳယာမ်]] || Helium || 18 || 1 || ဓာတ်ဓါတ် |- | 3 || Li || [[လဳသဳယာမ်]] || Lithium || 1 || 2 || အယ်ကာလဳ လောဟ |- | 4 || Be || [[ဗေရဳလဳယာမ်]] || Beryllium || 2 || 2 || အယ်ကာလာင် တိ လောဟ |- | 5 || B || [[ဗဝ်ရောန်]] || Boron || 13 || 2 || လောဟကဝက် |- | 6 || C || [[ကာဗောန်]] || Carbon || 14 || 2 || ဟွံသေင်ကဵုလောဟ |- | 7 || N || [[နိုက်ထရဝ်ဂျိန်]] || Nitrogen || 15 || 2 || ဟွံသေင်ကဵုလောဟ |- | 8 || O || [[အံက်သဳဂျိန်]] || Oxygen || 16 || 2 || ဟွံသေင်ကဵုလောဟ |- | 9 || F || [[ဖလဝ်ရေန်]] || Fluorine || 17 || 2 || ဟာလဝ်ဂျေန် |- | 10 || Ne || [[နဳယျိုန်]] || Neon || 18 || 2 || ဓာတ်ဓါတ် |- | 11 || Na || [[သဝ်ဒဳယာမ်]] || Sodium || 1 || 3 || အယ်ကာလဳ လောဟ |- | 12 || Mg || [[မာဂ္ဂနဳသဳယာမ်]] || Magnesium || 2 || 3 || အယ်ကာလာင် တိ လောဟ |- | 13 || Al || [[အလူမဳနဳယာမ်]] || Aluminium || 13 || 3 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ |- | 14 || Si || [[သဳလဳကောန်]] || Silicon || 14 || 3 || လောဟကဝက် |- | 15 || P || [[ဖဝ်သဖဝ်ရပ်]] || Phosphorus || 15 || 3 || ဟွံသေင်ကဵုလောဟ |- | 16 || S || [[သာလ်ဖာ]] || Sulfur || 16 || 3 || ဟွံသေင်ကဵုလောဟ |- | 17 || Cl || [[ကလဝ်ရေန်]] || Chlorine || 17 || 3 || ဟာလဝ်ဂျေန် |- | 18 || Ar || [[အာဂေန်]] || Argon || 18 || 3 || ဓာတ်ဓါတ် |- | 19 || K || [[ပဝ်တက်သဳယာမ်]] || Potassium || 1 || 4 || အယ်ကာလဳ လောဟ |- | 20 || Ca || [[ကာလ်သဳယာမ်]] || Calcium || 2 || 4 || အယ်ကာလာင် တိ လောဟ |} == ၄။ စရင် ဒြပ်သ္အး (ဂၞန်အက်တောမ် ၂၁ စဵုကဵု ၄၀) == {| class="wikitable sortable" |- ! ဂၞန် !! သင်္ကေတ !! ယၟု မန် !! ယၟု အင်္ဂလိက် !! ဂကောံ !! ကဆံင် !! ဂကူ |- | 21 || Sc || [[သကာန်ဒဳယာမ်]] || Scandium || 3 || 4 || လောဟ ကၠာဲ |- | 22 || Ti || [[တဳတာနဳယာမ်]] || Titanium || 4 || 4 || လောဟ ကၠာဲ |- | 23 || V || [[ဗာနေဒဳယာမ်]] || Vanadium || 5 || 4 || လောဟ ကၠာဲ |- | 24 || Cr || [[ခရဝ်မဳယာမ်]] || Chromium || 6 || 4 || လောဟ ကၠာဲ |- | 25 || Mn || [[မာန်ဂနိတ်]] || Manganese || 7 || 4 || လောဟ ကၠာဲ |- | 26 || Fe || [[ပသဲ]] || Iron || 8 || 4 || လောဟ ကၠာဲ |- | 27 || Co || [[ကဝ်ဗာလ်]] || Cobalt || 9 || 4 || လောဟ ကၠာဲ |- | 28 || Ni || [[နဳကေလ်]] || Nickel || 10 || 4 || လောဟ ကၠာဲ |- | 29 || Cu || [[ကောပ်ပါ]] || Copper || 11 || 4 || လောဟ ကၠာဲ |- | 30 || Zn || [[ဇြေခ်]] || Zinc || 12 || 4 || လောဟ ကၠာဲ |- | 31 || Ga || [[ဂါလဳယာမ်]] || Gallium || 13 || 4 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ |- | 32 || Ge || [[ဂျာမေနဳယာမ်]] || Germanium || 14 || 4 || လောဟကဝက် |- | 33 || As || [[အာသေနေတ်]] || Arsenic || 15 || 4 || လောဟကဝက် |- | 34 || Se || [[သဳလဳနဳယာမ်]] || Selenium || 16 || 4 || ဟွံသေင်ကဵုလောဟ |- | 35 || Br || [[ဗရဝ်မိန်]] || Bromine || 17 || 4 || ဟာလဝ်ဂျေန် |- | 36 || Kr || [[ခရိပ်တောန်]] || Krypton || 18 || 4 || ဓာတ်ဓါတ် |- | 37 || Rb || [[ရူဗဳဒဳယာမ်]] || Rubidium || 1 || 5 || အယ်ကာလဳ လောဟ |- | 38 || Sr || [[သထရောန်တဳယာမ်]] || Strontium || 2 || 5 || အယ်ကာလာင် တိ လောဟ |- | 39 || Y || [[ယေတ်ထရဳယာမ်]] || Yttrium || 3 || 5 || လောဟ ကၠာဲ |- | 40 || Zr || [[ဇြာကဝ်နဳယာမ်]] || Zirconium || 4 || 5 || လောဟ ကၠာဲ |} == ၅။ စရင် ဒြပ်သ္အး (ဂၞန်အက်တောမ် ၄၁ စဵုကဵု ၆၀) == {| class="wikitable sortable" |- ! ဂၞန် !! သင်္ကေတ !! ယၟု မန် !! ယၟု အင်္ဂလိက် !! ဂကောံ !! ကဆံင် !! ဂကူ |- | 41 || Nb || [[နဳအဝ်ဗဳယာမ်]] || Niobium || 5 || 5 || လောဟ ကၠာဲ |- | 42 || Mo || [[မဝ်လိပ်ဒဳနမ်]] || Molybdenum || 6 || 5 || လောဟ ကၠာဲ |- | 43 || Tc || [[တက်နဳသဳယာမ်]] || Technetium || 7 || 5 || လောဟ ကၠာဲ |- | 44 || Ru || [[ရူတဳနဳယာမ်]] || Ruthenium || 8 || 5 || လောဟ ကၠာဲ |- | 45 || Rh || [[ရဝ်ဒဳယာမ်]] || Rhodium || 9 || 5 || လောဟ ကၠာဲ |- | 46 || Pd || [[ပလေဒဳယာမ်]] || Palladium || 10 || 5 || လောဟ ကၠာဲ |- | 47 || Ag || [[သြန်]] || Silver || 11 || 5 || လောဟ ကၠာဲ |- | 48 || Cd || [[ကေဒ်မဳယာမ်]] || Cadmium || 12 || 5 || လောဟ ကၠာဲ |- | 49 || In || [[အေန်ဒဳယာမ်]] || Indium || 13 || 5 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ |- | 50 || Sn || [[ဖကောဝ်သြန်]] || Tin || 14 || 5 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ |- | 51 || Sb || [[အာန်တဳမဝ်နဳ]] || Antimony || 15 || 5 || လောဟကဝက် |- | 52 || Te || [[တေလူရဳယာမ်]] || Tellurium || 16 || 5 || လောဟကဝက် |- | 53 || I || [[အာဲအဝ်ဒိန်]] || Iodine || 17 || 5 || ဟာလဝ်ဂျေန် |- | 54 || Xe || [[ဇြဳနောန်]] || Xenon || 18 || 5 || ဓာတ်ဓါတ် |- | 55 || Cs || [[သဳသဳယာမ်]] || Caesium || 1 || 6 || အယ်ကာလဳ လောဟ |- | 56 || Ba || [[ဗေရဳယာမ်]] || Barium || 2 || 6 || အယ်ကာလာင် တိ လောဟ |- | 57 || La || [[လာန်တာနမ်]] || Lanthanum || 3 || 6 || လာန်တာနိုက် |- | 58 || Ce || [[သဳရဳယာမ်]] || Cerium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက် |- | 59 || Pr || [[ပရာသဳအဝ်ဒဳမဳယာမ်]] || Praseodymium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက် |- | 60 || Nd || [[နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ်]] || Neodymium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက် |} == ၆။ စရင် ဒြပ်သ္အး (ဂၞန်အက်တောမ် ၆၁ စဵုကဵု ၈၀) == {| class="wikitable sortable" |- ! ဂၞန် !! သင်္ကေတ !! ယၟု မန် !! ယၟု အင်္ဂလိက် !! ဂကောံ !! ကဆံင် !! ဂကူ |- | 61 || Pm || [[ပရဝ်မဳသဳယာမ်]] || Promethium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက် |- | 62 || Sm || [[သမာရဳယာမ်]] || Samarium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက် |- | 63 || Eu || [[ယူရဝ်ပဳယာမ်]] || Europium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက် |- | 64 || Gd || [[ဂေဒဝ်လဳနဳယာမ်]] || Gadolinium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက် |- | 65 || Tb || [[တာဗဳယာမ်]] || Terbium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက် |- | 66 || Dy || [[ဒိသပရဝ်သဳယာမ်]] || Dysprosium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက် |- | 67 || Ho || [[ဟဝ်မဳယာမ်]] || Holmium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက် |- | 68 || Er || [[အာဗဳယာမ်]] || Erbium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက် |- | 69 || Tm || [[တူလဳယာမ်]] || Thulium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက် |- | 70 || Yb || [[ယေတ်တာဗဳယာမ်]] || Ytterbium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက် |- | 71 || Lu || [[လူတဳသဳယာမ်]] || Lutetium || 3 || 6 || လောဟ ကၠာဲ |- | 72 || Hf || [[ဟာဖနဳယာမ်]] || Hafnium || 4 || 6 || လောဟ ကၠာဲ |- | 73 || Ta || [[တာန်တာလမ်]] || Tantalum || 5 || 6 || လောဟ ကၠာဲ |- | 74 || W || [[တာန်သတေန်]] || Tungsten || 6 || 6 || လောဟ ကၠာဲ |- | 75 || Re || [[ရဳနဳယာမ်]] || Rhenium || 7 || 6 || လောဟ ကၠာဲ |- | 76 || Os || [[အဝ်သမဳယာမ်]] || Osmium || 8 || 6 || လောဟ ကၠာဲ |- | 77 || Ir || [[အဳရဳဒဳယာမ်]] || Iridium || 9 || 6 || လောဟ ကၠာဲ |- | 78 || Pt || [[ပလာတ်တဳနမ်]] || Platinum || 10 || 6 || လောဟ ကၠာဲ |- | 79 || Au || [[ထဝ်]] || Gold || 11 || 6 || လောဟ ကၠာဲ |- | 80 || Hg || [[မာကျူရဳ]] || Mercury || 12 || 6 || လောဟ ကၠာဲ |} == ၇။ စရင် ဒြပ်သ္အး (ဂၞန်အက်တောမ် ၈၁ စဵုကဵု ၁၀၀) == {| class="wikitable sortable" |- ! ဂၞန် !! သင်္ကေတ !! ယၟု မန် !! ယၟု အင်္ဂလိက် !! ဂကောံ !! ကဆံင် !! ဂကူ |- | 81 || Tl || [[တာလဳယာမ်]] || Thallium || 13 || 6 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ |- | 82 || Pb || [[ဖကောဝ်]] || Lead || 14 || 6 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ |- | 83 || Bi || [[ဗိသမတ်]] || Bismuth || 15 || 6 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ |- | 84 || Po || [[ပဝ်လဝ်နဳယာမ်]] || Polonium || 16 || 6 || လောဟကဝက် |- | 85 || At || [[အာသတာတိန်]] || Astatine || 17 || 6 || ဟာလဝ်ဂျေန် |- | 86 || Rn || [[ရာဒေါန်]] || Radon || 18 || 6 || ဓာတ်ဓါတ် |- | 87 || Fr || [[ဖရာန်သဳယာမ်]] || Francium || 1 || 7 || အယ်ကာလဳ လောဟ |- | 88 || Ra || [[ရာဒဳယာမ်]] || Radium || 2 || 7 || အယ်ကာလာင် တိ လောဟ |- | 89 || Ac || [[အက်တဳနမ်]] || Actinium || 3 || 7 || အက်တဳနိုက် |- | 90 || Th || [[တဝ်ရဳယာမ်]] || Thorium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက် |- | 91 || Pa || [[ပရဝ်တက်တဳနဳယာမ်]] || Protactinium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက် |- | 92 || U || [[ယူရေနဳယာမ်]] || Uranium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက် |- | 93 || Np || [[နေပ်တူနဳယာမ်]] || Neptunium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက် |- | 94 || Pu || [[ပလူတဝ်နဳယာမ်]] || Plutonium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက် |- | 95 || Am || [[အမေရဳသဳယာမ်]] || Americium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက် |- | 96 || Cm || [[ကျူရဳယာမ်]] || Curium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက် |- | 97 || Bk || [[ဗာကလဳယာမ်]] || Berkelium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက် |- | 98 || Cf || [[ကာလဳဖဝ်နဳယာမ်]] || Californium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက် |- | 99 || Es || [[အာင်သတာင်နဳယာမ်]] || Einsteinium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက် |- | 100 || Fm || [[ဖာမဳယာမ်]] || Fermium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက် |} == ၈။ စရင် ဒြပ်သ္အး (ဂၞန်အက်တောမ် ၁၀၁ စဵုကဵု ၁၁၈) == {| class="wikitable sortable" |- ! ဂၞန် !! သင်္ကေတ !! ယၟု မန် !! ယၟု အင်္ဂလိက် !! ဂကောံ !! ကဆံင် !! ဂကူ |- | 101 || Md || [[မေန်ဒလဳဗဳယာမ်]] || Mendelevium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက် |- | 102 || No || [[နဝ်ဗေလဳယာမ်]] || Nobelium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက် |- | 103 || Lr || [[လဝ်ရေန်သဳယာမ်]] || Lawrencium || 3 || 7 || လောဟ ကၠာဲ |- | 104 || Rf || [[ရူတာဖဝ်ဒဳယာမ်]] || Rutherfordium || 4 || 7 || လောဟ ကၠာဲ |- | 105 || Db || [[ဒပ်နဳယာမ်]] || Dubnium || 5 || 7 || လောဟ ကၠာဲ |- | 106 || Sg || [[သဳဗဝ်ဂဳယာမ်]] || Seaborgium || 6 || 7 || လောဟ ကၠာဲ |- | 107 || Bh || [[ဗဝ်ရဳယာမ်]] || Bohrium || 7 || 7 || လောဟ ကၠာဲ |- | 108 || Hs || [[ဟာသဳယာမ်]] || Hassium || 8 || 7 || လောဟ ကၠာဲ |- | 109 || Mt || [[မာဲနဳရဳယာမ်]] || Meitnerium || 9 || 7 || လောဟ ကၠာဲ |- | 110 || Ds || [[ဒါမ်သတာတ်တဳယာမ်]] || Darmstadtium || 10 || 7 || လောဟ ကၠာဲ |- | 111 || Rg || [[ရဝ်အေန်ဂျဳနဳယာမ်]] || Roentgenium || 11 || 7 || လောဟ ကၠာဲ |- | 112 || Cn || [[ကဝ်ပါနဳသဳယာမ်]] || Copernicium || 12 || 7 || လောဟ ကၠာဲ |- | 113 || Nh || [[နဳဟဝ်နဳယာမ်]] || Nihonium || 13 || 7 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ |- | 114 || Fl || [[ဖလဳရဝ်ဗဳယာမ်]] || Flerovium || 14 || 7 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ |- | 115 || Mc || [[မဝ်သကဝ်ဗဳယာမ်]] || Moscovium || 15 || 7 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ |- | 116 || Lv || [[လဳဗာမဝ်ရဳယာမ်]] || Livermorium || 16 || 7 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ |- | 117 || Ts || [[တေန်နေသ်သေန်]] || Tennessine || 17 || 7 || ဟာလဝ်ဂျေန် |- | 118 || Og || [[အဝ်ဂါနေတ်သောန်]] || Oganesson || 18 || 7 || ဓာတ်ဓါတ် |} == ၉။ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ကေုာံ ဝင် (Discovery and History) == ဝင် ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ဒြပ်သ္အး တအ်ဂှ် စက္တဵုဒှ်လဝ် နူကဵု ခေတ်တြေံ (Antiquity) လောဟ မပ္တံကဵု ထဝ်၊ သြန်၊ ပသဲ၊ တေအ်ရ။ သၟာသိပ္ပံ ခေတ်တၟိ တအ် မပ္တံကဵု Antoine Lavoisier ကေုာံ Humphry Davy တအ် ပါ်ပတိတ် ဒြပ်သ္အး ဂၠိုင်ကဵုသာ် နကဵု လၟေင် လျးလလဳ ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ၊ Dmitri Mendeleev ပကောံ ဒြပ်သ္အး တအ် ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး ပထမအိုတ်ရ။<ref name="Weeks1933">Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 15-20.</ref> လၟုဟ်မ္ဂး၊ ဒြပ်သ္အး လက္ကရဴအိုတ် မကၠောန်ပတိတ်လဝ် ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ်ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး ဂၞန် ၁၁၃, ၁၁၅, ၁၁၇ ကေုာံ ၁၁၈ ရ။ == ၁၀။ နိဿဲ ကေုာံ သ္ၚိအင် (References and Table Layout) == <references /> {{သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး}} [[ကဏ္ဍ:စရင် ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဓါတုဗေဒ]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]] 568im1hhy4zxf47ttckigle4m9xlvk9 59216 59176 2026-10-26T10:00:16Z Aue Nai 24 /* ၇။ စရင် ဒြပ်သ္အး (ဂၞန်အက်တောမ် ၈၁ စဵုကဵု ၁၀၀) */ 59216 wikitext text/x-wiki {{Infobox science | name = စရင် ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင် | image = [[File:Periodic_table_large.svg|300px|alt=သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] | caption = ဒြပ်သ္အး ၁၁၈ သာ် မဖျေံလဝ် လၟေင် ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး | field = [[ဓါတုဗေဒ]] (Chemistry) | components = [[ဒြပ်သ္အး]] (Elements) | total_known = ၁၁၈ | naturally_occurring = ၉၄ | synthetic = ၂၄ }} '''စရင် ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်''' ({{lang-en|List of chemical elements}}) ဝွံ ဒှ် စရင် မပကောံလဝ် [[ဒြပ်သ္အး]] (Chemical elements) ဓါတု သီုဖအိုတ် ၁၁၈ သာ် မဂွံဆဵုကေတ်လဝ် စဵုကဵု ခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံရ။ ဒြပ်သ္အး တအ်ဝွံ ဖျေံလဝ် လၟေင် အတိုင် ဂၞန်အက်တောမ် (Atomic number) ဍေဟ်တအ် ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] (Periodic table) ရ။ စရင်ဝွံ ထ္ၜးကဵု ယၟုဒြပ်သ္အး နကဵု ဘာသာမန်[cite: 1] ကေုာံ အင်္ဂလိက်၊ သင်္ကေတ (Symbol)၊ ဂၞန်အက်တောမ်၊ လျိုင်အက်တောမ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ဂကူလောဟ ဍေဟ်တအ်ရ။ == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် စရင် (Introduction and List Structure) == ဒြပ်သ္အး မွဲဂှ် ဒှ် ဒြပ်မသ္အးဇ္ၚး မလဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု အက်တောမ် မၞုံကဵု လၟိဟ် ပရဝ်တွန် တုပ်သၟဟ်ရ။ လၟိဟ် ပရဝ်တွန် ဂှ် ညးကော်စ ဂၞန်အက်တောမ် တုဲ၊ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ ပါ်ခြာ ဒြပ်သ္အး မွဲ ကဵု မွဲရ။ ပ္ဍဲ စရင် သၟဝ်ဝွံ၊ ဒြပ်သ္အး နူ ဂၞန် ၁ စဵုကဵု ၉၄ ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ သဘာဝ (Naturally occurring) တုဲ၊ ဂၞန် ၉၅ စဵုကဵု ၁၁၈ ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မကၠောန်ပတိတ် (Synthetic elements) ရ။<ref name="IUPAC2016">IUPAC (2016). "Elements: Discoveries and Assignments". ''International Union of Pure and Applied Chemistry''.</ref> == ၂။ အခိုက်အလိုက် ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင် (Properties of Elements in the Table) == ဒြပ်သ္အး ဇၟာပ်ပ်သာ်ဂှ် ပါ်ခြာလဝ် နကဵု ဂကူ အခိုက်အလိုက် ဓါတု ဍေဟ်တအ် ဗီုကဵု [[လောဟ]] (Metals)၊ [[ဟွံသေင်ကဵုလောဟ]] (Nonmetals)၊ ကေုာံ [[လောဟကဝက်]] (Metalloids) ရ။ ပ္ဍဲကဵု သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး၊ ဒြပ်သ္အး မၞုံပ္ဍဲ ဂကောံ (Group) တုပ်မ္ဂး နွံကဵု အခိုက် ဓါတု တုပ်သၟဟ်တုဲ၊ မၞုံပ္ဍဲ ကဆံင် (Period) တုပ်မ္ဂး နွံကဵု လၟိဟ် ဗွိုက် အဳလက်ထရွန် တုပ်သၟဟ်ရ။<ref name="Scerri2007">Scerri, E. R. (2007). ''The Periodic Table: Its Story and Its Significance''. Oxford University Press. pp. 102–106.</ref> == ၃။ စရင် ဒြပ်သ္အး (ဂၞန်အက်တောမ် ၁ စဵုကဵု ၂၀) == {| class="wikitable sortable" |- ! ဂၞန် !! သင်္ကေတ !! ယၟု မန် !! ယၟု အင်္ဂလိက် !! ဂကောံ !! ကဆံင် !! ဂကူ |- | 1 || H || [[ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်]] || Hydrogen || 1 || 1 || ဟွံသေင်ကဵုလောဟ |- | 2 || He || [[ဟဳလဳယာမ်]] || Helium || 18 || 1 || ဓာတ်ဓါတ် |- | 3 || Li || [[လဳသဳယာမ်]] || Lithium || 1 || 2 || အယ်ကာလဳ လောဟ |- | 4 || Be || [[ဗေရဳလဳယာမ်]] || Beryllium || 2 || 2 || အယ်ကာလာင် တိ လောဟ |- | 5 || B || [[ဗဝ်ရောန်]] || Boron || 13 || 2 || လောဟကဝက် |- | 6 || C || [[ကာဗောန်]] || Carbon || 14 || 2 || ဟွံသေင်ကဵုလောဟ |- | 7 || N || [[နိုက်ထရဝ်ဂျိန်]] || Nitrogen || 15 || 2 || ဟွံသေင်ကဵုလောဟ |- | 8 || O || [[အံက်သဳဂျိန်]] || Oxygen || 16 || 2 || ဟွံသေင်ကဵုလောဟ |- | 9 || F || [[ဖလဝ်ရေန်]] || Fluorine || 17 || 2 || ဟာလဝ်ဂျေန် |- | 10 || Ne || [[နဳယျိုန်]] || Neon || 18 || 2 || ဓာတ်ဓါတ် |- | 11 || Na || [[သဝ်ဒဳယာမ်]] || Sodium || 1 || 3 || အယ်ကာလဳ လောဟ |- | 12 || Mg || [[မာဂ္ဂနဳသဳယာမ်]] || Magnesium || 2 || 3 || အယ်ကာလာင် တိ လောဟ |- | 13 || Al || [[အလူမဳနဳယာမ်]] || Aluminium || 13 || 3 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ |- | 14 || Si || [[သဳလဳကောန်]] || Silicon || 14 || 3 || လောဟကဝက် |- | 15 || P || [[ဖဝ်သဖဝ်ရပ်]] || Phosphorus || 15 || 3 || ဟွံသေင်ကဵုလောဟ |- | 16 || S || [[သာလ်ဖာ]] || Sulfur || 16 || 3 || ဟွံသေင်ကဵုလောဟ |- | 17 || Cl || [[ကလဝ်ရေန်]] || Chlorine || 17 || 3 || ဟာလဝ်ဂျေန် |- | 18 || Ar || [[အာဂေန်]] || Argon || 18 || 3 || ဓာတ်ဓါတ် |- | 19 || K || [[ပဝ်တက်သဳယာမ်]] || Potassium || 1 || 4 || အယ်ကာလဳ လောဟ |- | 20 || Ca || [[ကာလ်သဳယာမ်]] || Calcium || 2 || 4 || အယ်ကာလာင် တိ လောဟ |} == ၄။ စရင် ဒြပ်သ္အး (ဂၞန်အက်တောမ် ၂၁ စဵုကဵု ၄၀) == {| class="wikitable sortable" |- ! ဂၞန် !! သင်္ကေတ !! ယၟု မန် !! ယၟု အင်္ဂလိက် !! ဂကောံ !! ကဆံင် !! ဂကူ |- | 21 || Sc || [[သကာန်ဒဳယာမ်]] || Scandium || 3 || 4 || လောဟ ကၠာဲ |- | 22 || Ti || [[တဳတာနဳယာမ်]] || Titanium || 4 || 4 || လောဟ ကၠာဲ |- | 23 || V || [[ဗာနေဒဳယာမ်]] || Vanadium || 5 || 4 || လောဟ ကၠာဲ |- | 24 || Cr || [[ခရဝ်မဳယာမ်]] || Chromium || 6 || 4 || လောဟ ကၠာဲ |- | 25 || Mn || [[မာန်ဂနိတ်]] || Manganese || 7 || 4 || လောဟ ကၠာဲ |- | 26 || Fe || [[ပသဲ]] || Iron || 8 || 4 || လောဟ ကၠာဲ |- | 27 || Co || [[ကဝ်ဗာလ်]] || Cobalt || 9 || 4 || လောဟ ကၠာဲ |- | 28 || Ni || [[နဳကေလ်]] || Nickel || 10 || 4 || လောဟ ကၠာဲ |- | 29 || Cu || [[ကောပ်ပါ]] || Copper || 11 || 4 || လောဟ ကၠာဲ |- | 30 || Zn || [[ဇြေခ်]] || Zinc || 12 || 4 || လောဟ ကၠာဲ |- | 31 || Ga || [[ဂါလဳယာမ်]] || Gallium || 13 || 4 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ |- | 32 || Ge || [[ဂျာမေနဳယာမ်]] || Germanium || 14 || 4 || လောဟကဝက် |- | 33 || As || [[အာသေနေတ်]] || Arsenic || 15 || 4 || လောဟကဝက် |- | 34 || Se || [[သဳလဳနဳယာမ်]] || Selenium || 16 || 4 || ဟွံသေင်ကဵုလောဟ |- | 35 || Br || [[ဗရဝ်မိန်]] || Bromine || 17 || 4 || ဟာလဝ်ဂျေန် |- | 36 || Kr || [[ခရိပ်တောန်]] || Krypton || 18 || 4 || ဓာတ်ဓါတ် |- | 37 || Rb || [[ရူဗဳဒဳယာမ်]] || Rubidium || 1 || 5 || အယ်ကာလဳ လောဟ |- | 38 || Sr || [[သထရောန်တဳယာမ်]] || Strontium || 2 || 5 || အယ်ကာလာင် တိ လောဟ |- | 39 || Y || [[ယေတ်ထရဳယာမ်]] || Yttrium || 3 || 5 || လောဟ ကၠာဲ |- | 40 || Zr || [[ဇြာကဝ်နဳယာမ်]] || Zirconium || 4 || 5 || လောဟ ကၠာဲ |} == ၅။ စရင် ဒြပ်သ္အး (ဂၞန်အက်တောမ် ၄၁ စဵုကဵု ၆၀) == {| class="wikitable sortable" |- ! ဂၞန် !! သင်္ကေတ !! ယၟု မန် !! ယၟု အင်္ဂလိက် !! ဂကောံ !! ကဆံင် !! ဂကူ |- | 41 || Nb || [[နဳအဝ်ဗဳယာမ်]] || Niobium || 5 || 5 || လောဟ ကၠာဲ |- | 42 || Mo || [[မဝ်လိပ်ဒဳနမ်]] || Molybdenum || 6 || 5 || လောဟ ကၠာဲ |- | 43 || Tc || [[တက်နဳသဳယာမ်]] || Technetium || 7 || 5 || လောဟ ကၠာဲ |- | 44 || Ru || [[ရူတဳနဳယာမ်]] || Ruthenium || 8 || 5 || လောဟ ကၠာဲ |- | 45 || Rh || [[ရဝ်ဒဳယာမ်]] || Rhodium || 9 || 5 || လောဟ ကၠာဲ |- | 46 || Pd || [[ပလေဒဳယာမ်]] || Palladium || 10 || 5 || လောဟ ကၠာဲ |- | 47 || Ag || [[သြန်]] || Silver || 11 || 5 || လောဟ ကၠာဲ |- | 48 || Cd || [[ကေဒ်မဳယာမ်]] || Cadmium || 12 || 5 || လောဟ ကၠာဲ |- | 49 || In || [[အေန်ဒဳယာမ်]] || Indium || 13 || 5 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ |- | 50 || Sn || [[ဖကောဝ်သြန်]] || Tin || 14 || 5 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ |- | 51 || Sb || [[အာန်တဳမဝ်နဳ]] || Antimony || 15 || 5 || လောဟကဝက် |- | 52 || Te || [[တေလူရဳယာမ်]] || Tellurium || 16 || 5 || လောဟကဝက် |- | 53 || I || [[အာဲအဝ်ဒိန်]] || Iodine || 17 || 5 || ဟာလဝ်ဂျေန် |- | 54 || Xe || [[ဇြဳနောန်]] || Xenon || 18 || 5 || ဓာတ်ဓါတ် |- | 55 || Cs || [[သဳသဳယာမ်]] || Caesium || 1 || 6 || အယ်ကာလဳ လောဟ |- | 56 || Ba || [[ဗေရဳယာမ်]] || Barium || 2 || 6 || အယ်ကာလာင် တိ လောဟ |- | 57 || La || [[လာန်တာနမ်]] || Lanthanum || 3 || 6 || လာန်တာနိုက် |- | 58 || Ce || [[သဳရဳယာမ်]] || Cerium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက် |- | 59 || Pr || [[ပရာသဳအဝ်ဒဳမဳယာမ်]] || Praseodymium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက် |- | 60 || Nd || [[နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ်]] || Neodymium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက် |} == ၆။ စရင် ဒြပ်သ္အး (ဂၞန်အက်တောမ် ၆၁ စဵုကဵု ၈၀) == {| class="wikitable sortable" |- ! ဂၞန် !! သင်္ကေတ !! ယၟု မန် !! ယၟု အင်္ဂလိက် !! ဂကောံ !! ကဆံင် !! ဂကူ |- | 61 || Pm || [[ပရဝ်မဳသဳယာမ်]] || Promethium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက် |- | 62 || Sm || [[သမာရဳယာမ်]] || Samarium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက် |- | 63 || Eu || [[ယူရဝ်ပဳယာမ်]] || Europium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက် |- | 64 || Gd || [[ဂေဒဝ်လဳနဳယာမ်]] || Gadolinium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက် |- | 65 || Tb || [[တာဗဳယာမ်]] || Terbium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက် |- | 66 || Dy || [[ဒိသပရဝ်သဳယာမ်]] || Dysprosium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက် |- | 67 || Ho || [[ဟဝ်မဳယာမ်]] || Holmium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက် |- | 68 || Er || [[အာဗဳယာမ်]] || Erbium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက် |- | 69 || Tm || [[တူလဳယာမ်]] || Thulium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက် |- | 70 || Yb || [[ယေတ်တာဗဳယာမ်]] || Ytterbium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက် |- | 71 || Lu || [[လူတဳသဳယာမ်]] || Lutetium || 3 || 6 || လောဟ ကၠာဲ |- | 72 || Hf || [[ဟာဖနဳယာမ်]] || Hafnium || 4 || 6 || လောဟ ကၠာဲ |- | 73 || Ta || [[တာန်တာလမ်]] || Tantalum || 5 || 6 || လောဟ ကၠာဲ |- | 74 || W || [[တာန်သတေန်]] || Tungsten || 6 || 6 || လောဟ ကၠာဲ |- | 75 || Re || [[ရဳနဳယာမ်]] || Rhenium || 7 || 6 || လောဟ ကၠာဲ |- | 76 || Os || [[အဝ်သမဳယာမ်]] || Osmium || 8 || 6 || လောဟ ကၠာဲ |- | 77 || Ir || [[အဳရဳဒဳယာမ်]] || Iridium || 9 || 6 || လောဟ ကၠာဲ |- | 78 || Pt || [[ပလာတ်တဳနမ်]] || Platinum || 10 || 6 || လောဟ ကၠာဲ |- | 79 || Au || [[ထဝ်]] || Gold || 11 || 6 || လောဟ ကၠာဲ |- | 80 || Hg || [[မာကျူရဳ]] || Mercury || 12 || 6 || လောဟ ကၠာဲ |} == ၇။ စရင် ဒြပ်သ္အး (ဂၞန်အက်တောမ် ၈၁ စဵုကဵု ၁၀၀) == {| class="wikitable sortable" |- ! ဂၞန် !! သင်္ကေတ !! ယၟု မန် !! ယၟု အင်္ဂလိက် !! ဂကောံ !! ကဆံင် !! ဂကူ |- | 81 || Tl || [[တာလဳယာမ်]] || Thallium || 13 || 6 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ |- | 82 || Pb || [[ဖကောဝ်]] || Lead || 14 || 6 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ |- | 83 || Bi || [[ဗိသမတ်]] || Bismuth || 15 || 6 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ |- | 84 || Po || [[ပဝ်လဝ်နဳယာမ်]] || Polonium || 16 || 6 || လောဟကဝက် |- | 85 || At || [[အာသတာတိန်]] || Astatine || 17 || 6 || ဟာလဝ်ဂျေန် |- | 86 || Rn || [[ရာဒေါန်]] || Radon || 18 || 6 || ဓာတ်ဓါတ် |- | 87 || Fr || [[ဖရာန်သဳယာမ်]] || Francium || 1 || 7 || အယ်ကာလဳ လောဟ |- | 88 || Ra || [[ရေဒဳယာမ်]] || Radium || 2 || 7 || အယ်ကာလာင် တိ လောဟ |- | 89 || Ac || [[အက်တဳနမ်]] || Actinium || 3 || 7 || အက်တဳနိုက် |- | 90 || Th || [[တဝ်ရဳယာမ်]] || Thorium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက် |- | 91 || Pa || [[ပရဝ်တက်တဳနဳယာမ်]] || Protactinium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက် |- | 92 || U || [[ယူရေနဳယာမ်]] || Uranium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက် |- | 93 || Np || [[နေပ်တူနဳယာမ်]] || Neptunium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက် |- | 94 || Pu || [[ပလူတဝ်နဳယာမ်]] || Plutonium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက် |- | 95 || Am || [[အမေရဳသဳယာမ်]] || Americium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက် |- | 96 || Cm || [[ကျူရဳယာမ်]] || Curium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက် |- | 97 || Bk || [[ဗာကလဳယာမ်]] || Berkelium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက် |- | 98 || Cf || [[ကာလဳဖဝ်နဳယာမ်]] || Californium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက် |- | 99 || Es || [[အာင်သတာင်နဳယာမ်]] || Einsteinium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက် |- | 100 || Fm || [[ဖာမဳယာမ်]] || Fermium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက် |} == ၈။ စရင် ဒြပ်သ္အး (ဂၞန်အက်တောမ် ၁၀၁ စဵုကဵု ၁၁၈) == {| class="wikitable sortable" |- ! ဂၞန် !! သင်္ကေတ !! ယၟု မန် !! ယၟု အင်္ဂလိက် !! ဂကောံ !! ကဆံင် !! ဂကူ |- | 101 || Md || [[မေန်ဒလဳဗဳယာမ်]] || Mendelevium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက် |- | 102 || No || [[နဝ်ဗေလဳယာမ်]] || Nobelium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက် |- | 103 || Lr || [[လဝ်ရေန်သဳယာမ်]] || Lawrencium || 3 || 7 || လောဟ ကၠာဲ |- | 104 || Rf || [[ရူတာဖဝ်ဒဳယာမ်]] || Rutherfordium || 4 || 7 || လောဟ ကၠာဲ |- | 105 || Db || [[ဒပ်နဳယာမ်]] || Dubnium || 5 || 7 || လောဟ ကၠာဲ |- | 106 || Sg || [[သဳဗဝ်ဂဳယာမ်]] || Seaborgium || 6 || 7 || လောဟ ကၠာဲ |- | 107 || Bh || [[ဗဝ်ရဳယာမ်]] || Bohrium || 7 || 7 || လောဟ ကၠာဲ |- | 108 || Hs || [[ဟာသဳယာမ်]] || Hassium || 8 || 7 || လောဟ ကၠာဲ |- | 109 || Mt || [[မာဲနဳရဳယာမ်]] || Meitnerium || 9 || 7 || လောဟ ကၠာဲ |- | 110 || Ds || [[ဒါမ်သတာတ်တဳယာမ်]] || Darmstadtium || 10 || 7 || လောဟ ကၠာဲ |- | 111 || Rg || [[ရဝ်အေန်ဂျဳနဳယာမ်]] || Roentgenium || 11 || 7 || လောဟ ကၠာဲ |- | 112 || Cn || [[ကဝ်ပါနဳသဳယာမ်]] || Copernicium || 12 || 7 || လောဟ ကၠာဲ |- | 113 || Nh || [[နဳဟဝ်နဳယာမ်]] || Nihonium || 13 || 7 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ |- | 114 || Fl || [[ဖလဳရဝ်ဗဳယာမ်]] || Flerovium || 14 || 7 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ |- | 115 || Mc || [[မဝ်သကဝ်ဗဳယာမ်]] || Moscovium || 15 || 7 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ |- | 116 || Lv || [[လဳဗာမဝ်ရဳယာမ်]] || Livermorium || 16 || 7 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ |- | 117 || Ts || [[တေန်နေသ်သေန်]] || Tennessine || 17 || 7 || ဟာလဝ်ဂျေန် |- | 118 || Og || [[အဝ်ဂါနေတ်သောန်]] || Oganesson || 18 || 7 || ဓာတ်ဓါတ် |} == ၉။ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ကေုာံ ဝင် (Discovery and History) == ဝင် ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ဒြပ်သ္အး တအ်ဂှ် စက္တဵုဒှ်လဝ် နူကဵု ခေတ်တြေံ (Antiquity) လောဟ မပ္တံကဵု ထဝ်၊ သြန်၊ ပသဲ၊ တေအ်ရ။ သၟာသိပ္ပံ ခေတ်တၟိ တအ် မပ္တံကဵု Antoine Lavoisier ကေုာံ Humphry Davy တအ် ပါ်ပတိတ် ဒြပ်သ္အး ဂၠိုင်ကဵုသာ် နကဵု လၟေင် လျးလလဳ ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ၊ Dmitri Mendeleev ပကောံ ဒြပ်သ္အး တအ် ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး ပထမအိုတ်ရ။<ref name="Weeks1933">Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 15-20.</ref> လၟုဟ်မ္ဂး၊ ဒြပ်သ္အး လက္ကရဴအိုတ် မကၠောန်ပတိတ်လဝ် ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ်ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး ဂၞန် ၁၁၃, ၁၁၅, ၁၁၇ ကေုာံ ၁၁၈ ရ။ == ၁၀။ နိဿဲ ကေုာံ သ္ၚိအင် (References and Table Layout) == <references /> {{သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး}} [[ကဏ္ဍ:စရင် ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဓါတုဗေဒ]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]] 7xcr893xjz5yemkimuiz9phienh2fx2 59219 59216 2026-10-26T10:23:56Z Aue Nai 24 /* ၇။ စရင် ဒြပ်သ္အး (ဂၞန်အက်တောမ် ၈၁ စဵုကဵု ၁၀၀) */ 59219 wikitext text/x-wiki {{Infobox science | name = စရင် ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင် | image = [[File:Periodic_table_large.svg|300px|alt=သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] | caption = ဒြပ်သ္အး ၁၁၈ သာ် မဖျေံလဝ် လၟေင် ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး | field = [[ဓါတုဗေဒ]] (Chemistry) | components = [[ဒြပ်သ္အး]] (Elements) | total_known = ၁၁၈ | naturally_occurring = ၉၄ | synthetic = ၂၄ }} '''စရင် ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်''' ({{lang-en|List of chemical elements}}) ဝွံ ဒှ် စရင် မပကောံလဝ် [[ဒြပ်သ္အး]] (Chemical elements) ဓါတု သီုဖအိုတ် ၁၁၈ သာ် မဂွံဆဵုကေတ်လဝ် စဵုကဵု ခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံရ။ ဒြပ်သ္အး တအ်ဝွံ ဖျေံလဝ် လၟေင် အတိုင် ဂၞန်အက်တောမ် (Atomic number) ဍေဟ်တအ် ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] (Periodic table) ရ။ စရင်ဝွံ ထ္ၜးကဵု ယၟုဒြပ်သ္အး နကဵု ဘာသာမန်[cite: 1] ကေုာံ အင်္ဂလိက်၊ သင်္ကေတ (Symbol)၊ ဂၞန်အက်တောမ်၊ လျိုင်အက်တောမ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ဂကူလောဟ ဍေဟ်တအ်ရ။ == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် စရင် (Introduction and List Structure) == ဒြပ်သ္အး မွဲဂှ် ဒှ် ဒြပ်မသ္အးဇ္ၚး မလဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု အက်တောမ် မၞုံကဵု လၟိဟ် ပရဝ်တွန် တုပ်သၟဟ်ရ။ လၟိဟ် ပရဝ်တွန် ဂှ် ညးကော်စ ဂၞန်အက်တောမ် တုဲ၊ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ ပါ်ခြာ ဒြပ်သ္အး မွဲ ကဵု မွဲရ။ ပ္ဍဲ စရင် သၟဝ်ဝွံ၊ ဒြပ်သ္အး နူ ဂၞန် ၁ စဵုကဵု ၉၄ ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ သဘာဝ (Naturally occurring) တုဲ၊ ဂၞန် ၉၅ စဵုကဵု ၁၁၈ ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မကၠောန်ပတိတ် (Synthetic elements) ရ။<ref name="IUPAC2016">IUPAC (2016). "Elements: Discoveries and Assignments". ''International Union of Pure and Applied Chemistry''.</ref> == ၂။ အခိုက်အလိုက် ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင် (Properties of Elements in the Table) == ဒြပ်သ္အး ဇၟာပ်ပ်သာ်ဂှ် ပါ်ခြာလဝ် နကဵု ဂကူ အခိုက်အလိုက် ဓါတု ဍေဟ်တအ် ဗီုကဵု [[လောဟ]] (Metals)၊ [[ဟွံသေင်ကဵုလောဟ]] (Nonmetals)၊ ကေုာံ [[လောဟကဝက်]] (Metalloids) ရ။ ပ္ဍဲကဵု သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး၊ ဒြပ်သ္အး မၞုံပ္ဍဲ ဂကောံ (Group) တုပ်မ္ဂး နွံကဵု အခိုက် ဓါတု တုပ်သၟဟ်တုဲ၊ မၞုံပ္ဍဲ ကဆံင် (Period) တုပ်မ္ဂး နွံကဵု လၟိဟ် ဗွိုက် အဳလက်ထရွန် တုပ်သၟဟ်ရ။<ref name="Scerri2007">Scerri, E. R. (2007). ''The Periodic Table: Its Story and Its Significance''. Oxford University Press. pp. 102–106.</ref> == ၃။ စရင် ဒြပ်သ္အး (ဂၞန်အက်တောမ် ၁ စဵုကဵု ၂၀) == {| class="wikitable sortable" |- ! ဂၞန် !! သင်္ကေတ !! ယၟု မန် !! ယၟု အင်္ဂလိက် !! ဂကောံ !! ကဆံင် !! ဂကူ |- | 1 || H || [[ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်]] || Hydrogen || 1 || 1 || ဟွံသေင်ကဵုလောဟ |- | 2 || He || [[ဟဳလဳယာမ်]] || Helium || 18 || 1 || ဓာတ်ဓါတ် |- | 3 || Li || [[လဳသဳယာမ်]] || Lithium || 1 || 2 || အယ်ကာလဳ လောဟ |- | 4 || Be || [[ဗေရဳလဳယာမ်]] || Beryllium || 2 || 2 || အယ်ကာလာင် တိ လောဟ |- | 5 || B || [[ဗဝ်ရောန်]] || Boron || 13 || 2 || လောဟကဝက် |- | 6 || C || [[ကာဗောန်]] || Carbon || 14 || 2 || ဟွံသေင်ကဵုလောဟ |- | 7 || N || [[နိုက်ထရဝ်ဂျိန်]] || Nitrogen || 15 || 2 || ဟွံသေင်ကဵုလောဟ |- | 8 || O || [[အံက်သဳဂျိန်]] || Oxygen || 16 || 2 || ဟွံသေင်ကဵုလောဟ |- | 9 || F || [[ဖလဝ်ရေန်]] || Fluorine || 17 || 2 || ဟာလဝ်ဂျေန် |- | 10 || Ne || [[နဳယျိုန်]] || Neon || 18 || 2 || ဓာတ်ဓါတ် |- | 11 || Na || [[သဝ်ဒဳယာမ်]] || Sodium || 1 || 3 || အယ်ကာလဳ လောဟ |- | 12 || Mg || [[မာဂ္ဂနဳသဳယာမ်]] || Magnesium || 2 || 3 || အယ်ကာလာင် တိ လောဟ |- | 13 || Al || [[အလူမဳနဳယာမ်]] || Aluminium || 13 || 3 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ |- | 14 || Si || [[သဳလဳကောန်]] || Silicon || 14 || 3 || လောဟကဝက် |- | 15 || P || [[ဖဝ်သဖဝ်ရပ်]] || Phosphorus || 15 || 3 || ဟွံသေင်ကဵုလောဟ |- | 16 || S || [[သာလ်ဖာ]] || Sulfur || 16 || 3 || ဟွံသေင်ကဵုလောဟ |- | 17 || Cl || [[ကလဝ်ရေန်]] || Chlorine || 17 || 3 || ဟာလဝ်ဂျေန် |- | 18 || Ar || [[အာဂေန်]] || Argon || 18 || 3 || ဓာတ်ဓါတ် |- | 19 || K || [[ပဝ်တက်သဳယာမ်]] || Potassium || 1 || 4 || အယ်ကာလဳ လောဟ |- | 20 || Ca || [[ကာလ်သဳယာမ်]] || Calcium || 2 || 4 || အယ်ကာလာင် တိ လောဟ |} == ၄။ စရင် ဒြပ်သ္အး (ဂၞန်အက်တောမ် ၂၁ စဵုကဵု ၄၀) == {| class="wikitable sortable" |- ! ဂၞန် !! သင်္ကေတ !! ယၟု မန် !! ယၟု အင်္ဂလိက် !! ဂကောံ !! ကဆံင် !! ဂကူ |- | 21 || Sc || [[သကာန်ဒဳယာမ်]] || Scandium || 3 || 4 || လောဟ ကၠာဲ |- | 22 || Ti || [[တဳတာနဳယာမ်]] || Titanium || 4 || 4 || လောဟ ကၠာဲ |- | 23 || V || [[ဗာနေဒဳယာမ်]] || Vanadium || 5 || 4 || လောဟ ကၠာဲ |- | 24 || Cr || [[ခရဝ်မဳယာမ်]] || Chromium || 6 || 4 || လောဟ ကၠာဲ |- | 25 || Mn || [[မာန်ဂနိတ်]] || Manganese || 7 || 4 || လောဟ ကၠာဲ |- | 26 || Fe || [[ပသဲ]] || Iron || 8 || 4 || လောဟ ကၠာဲ |- | 27 || Co || [[ကဝ်ဗာလ်]] || Cobalt || 9 || 4 || လောဟ ကၠာဲ |- | 28 || Ni || [[နဳကေလ်]] || Nickel || 10 || 4 || လောဟ ကၠာဲ |- | 29 || Cu || [[ကောပ်ပါ]] || Copper || 11 || 4 || လောဟ ကၠာဲ |- | 30 || Zn || [[ဇြေခ်]] || Zinc || 12 || 4 || လောဟ ကၠာဲ |- | 31 || Ga || [[ဂါလဳယာမ်]] || Gallium || 13 || 4 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ |- | 32 || Ge || [[ဂျာမေနဳယာမ်]] || Germanium || 14 || 4 || လောဟကဝက် |- | 33 || As || [[အာသေနေတ်]] || Arsenic || 15 || 4 || လောဟကဝက် |- | 34 || Se || [[သဳလဳနဳယာမ်]] || Selenium || 16 || 4 || ဟွံသေင်ကဵုလောဟ |- | 35 || Br || [[ဗရဝ်မိန်]] || Bromine || 17 || 4 || ဟာလဝ်ဂျေန် |- | 36 || Kr || [[ခရိပ်တောန်]] || Krypton || 18 || 4 || ဓာတ်ဓါတ် |- | 37 || Rb || [[ရူဗဳဒဳယာမ်]] || Rubidium || 1 || 5 || အယ်ကာလဳ လောဟ |- | 38 || Sr || [[သထရောန်တဳယာမ်]] || Strontium || 2 || 5 || အယ်ကာလာင် တိ လောဟ |- | 39 || Y || [[ယေတ်ထရဳယာမ်]] || Yttrium || 3 || 5 || လောဟ ကၠာဲ |- | 40 || Zr || [[ဇြာကဝ်နဳယာမ်]] || Zirconium || 4 || 5 || လောဟ ကၠာဲ |} == ၅။ စရင် ဒြပ်သ္အး (ဂၞန်အက်တောမ် ၄၁ စဵုကဵု ၆၀) == {| class="wikitable sortable" |- ! ဂၞန် !! သင်္ကေတ !! ယၟု မန် !! ယၟု အင်္ဂလိက် !! ဂကောံ !! ကဆံင် !! ဂကူ |- | 41 || Nb || [[နဳအဝ်ဗဳယာမ်]] || Niobium || 5 || 5 || လောဟ ကၠာဲ |- | 42 || Mo || [[မဝ်လိပ်ဒဳနမ်]] || Molybdenum || 6 || 5 || လောဟ ကၠာဲ |- | 43 || Tc || [[တက်နဳသဳယာမ်]] || Technetium || 7 || 5 || လောဟ ကၠာဲ |- | 44 || Ru || [[ရူတဳနဳယာမ်]] || Ruthenium || 8 || 5 || လောဟ ကၠာဲ |- | 45 || Rh || [[ရဝ်ဒဳယာမ်]] || Rhodium || 9 || 5 || လောဟ ကၠာဲ |- | 46 || Pd || [[ပလေဒဳယာမ်]] || Palladium || 10 || 5 || လောဟ ကၠာဲ |- | 47 || Ag || [[သြန်]] || Silver || 11 || 5 || လောဟ ကၠာဲ |- | 48 || Cd || [[ကေဒ်မဳယာမ်]] || Cadmium || 12 || 5 || လောဟ ကၠာဲ |- | 49 || In || [[အေန်ဒဳယာမ်]] || Indium || 13 || 5 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ |- | 50 || Sn || [[ဖကောဝ်သြန်]] || Tin || 14 || 5 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ |- | 51 || Sb || [[အာန်တဳမဝ်နဳ]] || Antimony || 15 || 5 || လောဟကဝက် |- | 52 || Te || [[တေလူရဳယာမ်]] || Tellurium || 16 || 5 || လောဟကဝက် |- | 53 || I || [[အာဲအဝ်ဒိန်]] || Iodine || 17 || 5 || ဟာလဝ်ဂျေန် |- | 54 || Xe || [[ဇြဳနောန်]] || Xenon || 18 || 5 || ဓာတ်ဓါတ် |- | 55 || Cs || [[သဳသဳယာမ်]] || Caesium || 1 || 6 || အယ်ကာလဳ လောဟ |- | 56 || Ba || [[ဗေရဳယာမ်]] || Barium || 2 || 6 || အယ်ကာလာင် တိ လောဟ |- | 57 || La || [[လာန်တာနမ်]] || Lanthanum || 3 || 6 || လာန်တာနိုက် |- | 58 || Ce || [[သဳရဳယာမ်]] || Cerium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက် |- | 59 || Pr || [[ပရာသဳအဝ်ဒဳမဳယာမ်]] || Praseodymium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက် |- | 60 || Nd || [[နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ်]] || Neodymium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက် |} == ၆။ စရင် ဒြပ်သ္အး (ဂၞန်အက်တောမ် ၆၁ စဵုကဵု ၈၀) == {| class="wikitable sortable" |- ! ဂၞန် !! သင်္ကေတ !! ယၟု မန် !! ယၟု အင်္ဂလိက် !! ဂကောံ !! ကဆံင် !! ဂကူ |- | 61 || Pm || [[ပရဝ်မဳသဳယာမ်]] || Promethium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက် |- | 62 || Sm || [[သမာရဳယာမ်]] || Samarium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက် |- | 63 || Eu || [[ယူရဝ်ပဳယာမ်]] || Europium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက် |- | 64 || Gd || [[ဂေဒဝ်လဳနဳယာမ်]] || Gadolinium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက် |- | 65 || Tb || [[တာဗဳယာမ်]] || Terbium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက် |- | 66 || Dy || [[ဒိသပရဝ်သဳယာမ်]] || Dysprosium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက် |- | 67 || Ho || [[ဟဝ်မဳယာမ်]] || Holmium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက် |- | 68 || Er || [[အာဗဳယာမ်]] || Erbium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက် |- | 69 || Tm || [[တူလဳယာမ်]] || Thulium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက် |- | 70 || Yb || [[ယေတ်တာဗဳယာမ်]] || Ytterbium || n/a || 6 || လာန်တာနိုက် |- | 71 || Lu || [[လူတဳသဳယာမ်]] || Lutetium || 3 || 6 || လောဟ ကၠာဲ |- | 72 || Hf || [[ဟာဖနဳယာမ်]] || Hafnium || 4 || 6 || လောဟ ကၠာဲ |- | 73 || Ta || [[တာန်တာလမ်]] || Tantalum || 5 || 6 || လောဟ ကၠာဲ |- | 74 || W || [[တာန်သတေန်]] || Tungsten || 6 || 6 || လောဟ ကၠာဲ |- | 75 || Re || [[ရဳနဳယာမ်]] || Rhenium || 7 || 6 || လောဟ ကၠာဲ |- | 76 || Os || [[အဝ်သမဳယာမ်]] || Osmium || 8 || 6 || လောဟ ကၠာဲ |- | 77 || Ir || [[အဳရဳဒဳယာမ်]] || Iridium || 9 || 6 || လောဟ ကၠာဲ |- | 78 || Pt || [[ပလာတ်တဳနမ်]] || Platinum || 10 || 6 || လောဟ ကၠာဲ |- | 79 || Au || [[ထဝ်]] || Gold || 11 || 6 || လောဟ ကၠာဲ |- | 80 || Hg || [[မာကျူရဳ]] || Mercury || 12 || 6 || လောဟ ကၠာဲ |} == ၇။ စရင် ဒြပ်သ္အး (ဂၞန်အက်တောမ် ၈၁ စဵုကဵု ၁၀၀) == {| class="wikitable sortable" |- ! ဂၞန် !! သင်္ကေတ !! ယၟု မန် !! ယၟု အင်္ဂလိက် !! ဂကောံ !! ကဆံင် !! ဂကူ |- | 81 || Tl || [[တာလဳယာမ်]] || Thallium || 13 || 6 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ |- | 82 || Pb || [[ဖကောဝ်]] || Lead || 14 || 6 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ |- | 83 || Bi || [[ဗိသမတ်]] || Bismuth || 15 || 6 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ |- | 84 || Po || [[ပဝ်လဝ်နဳယာမ်]] || Polonium || 16 || 6 || လောဟကဝက် |- | 85 || At || [[အာသတာတိန်]] || Astatine || 17 || 6 || ဟာလဝ်ဂျေန် |- | 86 || Rn || [[ရာဒေါန်]] || Radon || 18 || 6 || ဓာတ်ဓါတ် |- | 87 || Fr || [[ဖရာန်သဳယာမ်]] || Francium || 1 || 7 || အယ်ကာလဳ လောဟ |- | 88 || Ra || [[ရေဒဳယာမ်]] || Radium || 2 || 7 || အယ်ကာလာင် တိ လောဟ |- | 89 || Ac || [[အက်တဳနဳယာမ်]] || Actinium || 3 || 7 || အက်တဳနိုက် |- | 90 || Th || [[တဝ်ရဳယာမ်]] || Thorium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက် |- | 91 || Pa || [[ပရဝ်တက်တဳနဳယာမ်]] || Protactinium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက် |- | 92 || U || [[ယူရေနဳယာမ်]] || Uranium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက် |- | 93 || Np || [[နေပ်တူနဳယာမ်]] || Neptunium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက် |- | 94 || Pu || [[ပလူတဝ်နဳယာမ်]] || Plutonium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက် |- | 95 || Am || [[အမေရဳသဳယာမ်]] || Americium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက် |- | 96 || Cm || [[ကျူရဳယာမ်]] || Curium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက် |- | 97 || Bk || [[ဗာကလဳယာမ်]] || Berkelium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက် |- | 98 || Cf || [[ကာလဳဖဝ်နဳယာမ်]] || Californium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက် |- | 99 || Es || [[အာင်သတာင်နဳယာမ်]] || Einsteinium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက် |- | 100 || Fm || [[ဖာမဳယာမ်]] || Fermium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက် |} == ၈။ စရင် ဒြပ်သ္အး (ဂၞန်အက်တောမ် ၁၀၁ စဵုကဵု ၁၁၈) == {| class="wikitable sortable" |- ! ဂၞန် !! သင်္ကေတ !! ယၟု မန် !! ယၟု အင်္ဂလိက် !! ဂကောံ !! ကဆံင် !! ဂကူ |- | 101 || Md || [[မေန်ဒလဳဗဳယာမ်]] || Mendelevium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက် |- | 102 || No || [[နဝ်ဗေလဳယာမ်]] || Nobelium || n/a || 7 || အက်တဳနိုက် |- | 103 || Lr || [[လဝ်ရေန်သဳယာမ်]] || Lawrencium || 3 || 7 || လောဟ ကၠာဲ |- | 104 || Rf || [[ရူတာဖဝ်ဒဳယာမ်]] || Rutherfordium || 4 || 7 || လောဟ ကၠာဲ |- | 105 || Db || [[ဒပ်နဳယာမ်]] || Dubnium || 5 || 7 || လောဟ ကၠာဲ |- | 106 || Sg || [[သဳဗဝ်ဂဳယာမ်]] || Seaborgium || 6 || 7 || လောဟ ကၠာဲ |- | 107 || Bh || [[ဗဝ်ရဳယာမ်]] || Bohrium || 7 || 7 || လောဟ ကၠာဲ |- | 108 || Hs || [[ဟာသဳယာမ်]] || Hassium || 8 || 7 || လောဟ ကၠာဲ |- | 109 || Mt || [[မာဲနဳရဳယာမ်]] || Meitnerium || 9 || 7 || လောဟ ကၠာဲ |- | 110 || Ds || [[ဒါမ်သတာတ်တဳယာမ်]] || Darmstadtium || 10 || 7 || လောဟ ကၠာဲ |- | 111 || Rg || [[ရဝ်အေန်ဂျဳနဳယာမ်]] || Roentgenium || 11 || 7 || လောဟ ကၠာဲ |- | 112 || Cn || [[ကဝ်ပါနဳသဳယာမ်]] || Copernicium || 12 || 7 || လောဟ ကၠာဲ |- | 113 || Nh || [[နဳဟဝ်နဳယာမ်]] || Nihonium || 13 || 7 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ |- | 114 || Fl || [[ဖလဳရဝ်ဗဳယာမ်]] || Flerovium || 14 || 7 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ |- | 115 || Mc || [[မဝ်သကဝ်ဗဳယာမ်]] || Moscovium || 15 || 7 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ |- | 116 || Lv || [[လဳဗာမဝ်ရဳယာမ်]] || Livermorium || 16 || 7 || လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ |- | 117 || Ts || [[တေန်နေသ်သေန်]] || Tennessine || 17 || 7 || ဟာလဝ်ဂျေန် |- | 118 || Og || [[အဝ်ဂါနေတ်သောန်]] || Oganesson || 18 || 7 || ဓာတ်ဓါတ် |} == ၉။ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ကေုာံ ဝင် (Discovery and History) == ဝင် ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ဒြပ်သ္အး တအ်ဂှ် စက္တဵုဒှ်လဝ် နူကဵု ခေတ်တြေံ (Antiquity) လောဟ မပ္တံကဵု ထဝ်၊ သြန်၊ ပသဲ၊ တေအ်ရ။ သၟာသိပ္ပံ ခေတ်တၟိ တအ် မပ္တံကဵု Antoine Lavoisier ကေုာံ Humphry Davy တအ် ပါ်ပတိတ် ဒြပ်သ္အး ဂၠိုင်ကဵုသာ် နကဵု လၟေင် လျးလလဳ ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ၊ Dmitri Mendeleev ပကောံ ဒြပ်သ္အး တအ် ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး ပထမအိုတ်ရ။<ref name="Weeks1933">Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 15-20.</ref> လၟုဟ်မ္ဂး၊ ဒြပ်သ္အး လက္ကရဴအိုတ် မကၠောန်ပတိတ်လဝ် ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ်ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး ဂၞန် ၁၁၃, ၁၁၅, ၁၁၇ ကေုာံ ၁၁၈ ရ။ == ၁၀။ နိဿဲ ကေုာံ သ္ၚိအင် (References and Table Layout) == <references /> {{သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး}} [[ကဏ္ဍ:စရင် ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဓါတုဗေဒ]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]] 70shadg8hjb657u9hj9vpcvg64kh54g 0 12780 59150 2026-10-25T12:50:23Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox element | name = ကေဒ်မဳယာမ် | english_name = Cadmium | symbol = Cd | atomic_number = 48 | atomic_mass = 112.414 | element_category = [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal) | group = 12 | period = 5 | block = d-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု ပြံက် သွာ် (Silvery bluish-gray metallic) | image = File:Cadmium-crystal_bar.jpg|250px|alt=လော..." 59150 wikitext text/x-wiki {{Infobox element | name = ကေဒ်မဳယာမ် | english_name = Cadmium | symbol = Cd | atomic_number = 48 | atomic_mass = 112.414 | element_category = [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal) | group = 12 | period = 5 | block = d-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု ပြံက် သွာ် (Silvery bluish-gray metallic) | image = [[File:Cadmium-crystal_bar.jpg|250px|alt=လောဟ ကေဒ်မဳယာမ်]] | caption = ကလောံဇၞော်ဇၞော် လောဟ ကေဒ်မဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး | phase = Solid | melting_point_K = 594.22 | melting_point_C = 321.07 | boiling_point_K = 1040 | boiling_point_C = 767 | density_stp = 8.65 g/cm3 | discovery = [[Friedrich Stromeyer]] ကေုာံ [[Karl Samuel Leberecht Hermann]] (၁၈၁၇) | first_isolation = [[Friedrich Stromeyer]] (၁၈၁၇) }} '''ကေဒ်မဳယာမ်''' ({{lang-en|Cadmium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Cd''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၄၈ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၂ (Group 12) တုဲ ဒှ် [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal) ဟွံသေင်မ္ဂး လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ (Post-transition metal) မွဲရ။ လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု မပြံက်ဒၟံင် သွာ် ညိည၊ ဍိုန်ဍောတ် (Soft) မာန်ရေက် နကဵု ၜုန် ဂွံ၊ ကေုာံ လေပ် ပၠးဒှ် ဇုက် (Ductile) ဗွဲမခိုဟ်ရ။ အခိုက်အလိုက် ဓာတု ဍေဟ်ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကု ဒြပ်သ္အး ဇြေခ် (Zinc) ကေုာံ မာကျူရဳ (Mercury) မနွံ ပ္ဍဲ ဂကောံ တုပ် သၟဟ်ဂှ် ရ။ ကေဒ်မဳယာမ် ဂှ် ဟွံမံင် ကေတ်တ် ပ္ဍဲသဘာဝ တုဲ၊ ဗွဲမဂၠိုင် လေပ်ပံင်ကောံ ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် ဇြေခ် လၟိုန်ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ လွပ် အဓိက သွက် ကေဒ်မဳယာမ် ပ္ဍဲ ခေတ်ကိုပ်ကၠာ ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် ဗက်တရဳ နဳကေလ်-ကေဒ်မဳယာမ် (Ni-Cd batteries) ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ ဍေဟ် နွံကဵု ဂျိ ဇၞော်လောန် သွက် လမျီု သတ် တအ်ဂှ်ရ လၟုဟ် ဖအောန်ဖျေံလဝ် လွပ် ဍေဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ပါဲနူဂှ် ဍေဟ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲ ပရေင် ကၠောန် ဓာတ်အရံင် (Cadmium pigments) ဗ္ကေတ် ကေုာံ ဍာ်မိတ်၊ ပရေင် ဖျေံဗွိုက် လောဟ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ နှိင် ကေုာံ ပ္ဍဲ ပြိုင် လျးတ္ၚဲ (Solar cells) ရ။ == ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် == ယၟုမ္ဂး "ကေဒ်မဳယာမ်" (Cadmium) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် လေတ္တေန် ''cadmia'' ကေုာံ ဂရိတ် ''kadmeia'' (καδμεία) မဒှ် ယၟု တြေံ သွက် တၟအ် Calamine (Zinc carbonate) ရ။ ယၟုဏအ်ဂှ် ကၠုင်နူ ယၟု သၟိင် "Cadmus" (ကဒ်မပ်) ပ္ဍဲ ဝင်ပုရာဏ် ဂရိတ် မဒှ် ညးမခၞံဗဒှ် ဍုင် Thebes ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၁၇ ဂှ်၊ သၟာဓာတု ဂကူဂျာမာန် ၜါတၠ မတွဟ်ဂး [[Friedrich Stromeyer]] ကေုာံ [[Karl Samuel Leberecht Hermann]] တအ် ဂွံဆဵုကေတ် ဒြပ်သ္အး တၟိ ဏအ် နကဵု လၟေင် တၞဟ်ခြာ ရေင်သကအ် ရ။ Stromeyer စမ်ၜတ် ဂဥုဲ Zinc oxide မစကာ ပ္ဍဲ ဆေင်ဂဥုဲ တုဲ ညး ဂွံဆဵုကေတ် ဒဒှ်ရ ဍေဟ် နွံကဵု အရံင် ဍာ်မိတ် ဟိုတ်နူ မၞုံကဵု ဓာတ် အကျန် တၞဟ် မွဲရ (Zinc oxide သ္အးဇ္ၚး မ္ဂး ဒးဒှ် အသာ်ဗု)။ ညး ဖျေံဂမ္တဴ ဓာတ်ဂှ် ကု ချး တုဲ ဂွံပါ်ပတိတ် လောဟ ကေဒ်မဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ရ။ ၜိုန်ရ Hermann လေဝ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ အခိင် တုပ်သၟဟ် ကီုလေဝ်၊ Stromeyer ဂှ် ပတိုန်ထ္ၜး လိက်ပရေင် ကိုပ်ကၠာ တုဲ ဂွံ ဒုင်စၟတ်သမ္တီ ရ。<ref name="Weeks1933">Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 190–194.</ref> == ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် == ကေဒ်မဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ ဍိုန်ဍောတ် ကေုာံ ပၠးဒှ် ဇုက် ခိုဟ် (Soft and ductile metal) မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် ၃၂၁.၀၇ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် (သဝ်နူ ဇြေခ် ညိ) ရ။ ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ က္တဵုဒှ် အဆက်အစပ် ဓာတု ညိင်ဝတ် ပ္ဍဲ ကျာ ဓမ္မတာ ရ။ ဍေဟ် ဟွံလေပ် က္တဵုဒှ် နှိင် လောဲသွာ တုဲ က္တဵုဗဒှ် ဗွိုက် ဓာတ် အံက်သိုက် (Cadmium oxide) မစဵုဒၞာလဝ် ဍေဟ် ရ။ ယဝ်ရ ဖျေံဂမ္တဴ ဍေဟ် စဵုကဵု တူပၟတ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ပတိတ် ယက် ဓာတ် Cadmium oxide အသာ် လမ္စံက်-ပတေင် မၞုံကဵု ဂျိ ဇၞော်လောန် ရ။ ဍေဟ် လေင် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် ဖျး တုဲ ပတိတ် ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ရ။ ဍေဟ် နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် (Oxidation state) အဓိက +2 လၟိုန်ရ (တုပ် ကု ဇြေခ် ရ)။ == ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ == လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ ကေဒ်မဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မနွံ အောန် (Rare element) မွဲ တုဲ နွံ ဆ ၜိုတ် ၀.၁၅ ပ္ဍဲ မွဲ ပြကောဋိ (ppm) ဓဝ်ရ။ ကေဒ်မဳယာမ် ဂှ် ဟွံမံင် ကေတ်တ် ပ္ဍဲ သဘာဝ တုဲ၊ လေပ် ပြးဇး မံင် ပ္ဍဲ တၟအ် ဇြေခ် (Zinc ores) ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ တၟအ် Sphalerite (Zinc sulfide) ရ။ ဓာတ်တၟအ် ကေဒ်မဳယာမ် ကေတ်တ် မကော်ဂး Greenockite (Cadmium sulfide) ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ဝါတ်လောန် တုဲ ဟွံမဲ ကု အစောမ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သွက်ဂွံ ခါဲ ပတိတ် လောဟ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဍေဟ် ဒှ် ဓာတ် အကျန် မကၠုင် နူကဵု တၟအ် ဇြေခ် လၟိုန်ရ。<ref name="Greenwood1997">Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 1201–1204.</ref> == ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် == ပရေင်ပတိတ် ကေဒ်မဳယာမ် အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နဒဒှ် ကပေါတ်ကြဴ (Byproduct) နူကဵု ပရေင် ဖျေံဂမ္တဴ (Smelting) ကေုာံ သ္ပသ္အး ဇြေခ် ရ။ ဟိုတ်နူ ကေဒ်မဳယာမ် နွံကဵု ကဆံင်ကတဴ (Boiling point ၇၆၇ °C) သဝ်နူ ဇြေခ် (၉၀၇ °C) ဂှ်ရ၊ ပ္ဍဲ လၟေင် ဖျေံဂမ္တဴ တၟအ် ဇြေခ် မ္ဂး ဓာတ် ကေဒ်မဳယာမ် တအ်ဂှ် လေင် ဒှ် ဓာတ်ကျာ ကိုပ်ကၠာ တုဲ ညးတအ် ပကောံကေတ် ယက် (Flue dust) ဍေဟ် ရ။ ကြဴနူဂှ် စကာ လၟေင် လျးလလဳ (Electrolysis) ဟွံသေင်မ္ဂး လၟေင် ပတိတ် ဓာတ်ကျာ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ လောဟ ကေဒ်မဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ရ။ ဍုင် မပတိတ် ကေဒ်မဳယာမ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ဍုင်ကြုက် (China - ဂၠိုင်အိုတ်)၊ ကိုဝ်ရဳယျာ သၠုင်ကျာ (South Korea)၊ ဂျပါန် (Japan) ကေုာံ ကနေဒါ (Canada) ရ။ == ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် == ကေဒ်မဳယာမ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် သဘာဝ ဒစာံ (၈) သာ်: * '''Cadmium-114 (¹¹⁴Cd)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် (Stable) ကေုာံ နွံဂၠိုင်အိုတ် (၂၈.၇၃%) ပ္ဍဲသဘာဝရ။ * '''Cadmium-112, 111, 110, 108, ကေုာံ 106''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် သှ်ေတအ်ရ။ * '''Cadmium-113 ကေုာံ Cadmium-116''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် (Radioactive isotopes) မၞုံကဵု အာယုက် (Half-life) လအ်ဗွဲမလောန် (၇.၇ x ၁၀¹⁵ သၞာံ ကေုာံ ၃ x ၁၀¹⁹ သၞာံ) ရ။ ပါဲနူဂှ် ဍေဟ် နွံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် မကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ဗီုကဵု Cadmium-109 မစကာ ပ္ဍဲ ပရေင် စမ်ၜတ် ရုင်ဂဥုဲ ရ。<ref name="Audi2003">Audi, G. et al. (2003). "The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties". ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.</ref> == ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် == ၜိုန်ရ ကေဒ်မဳယာမ် နွံကဵု ဂျိ ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် နွံကဵု လွပ် အဓိက ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကွတ်ပညာ တၟေင်: # '''ဗက်တရဳ (Ni-Cd Batteries)''': ခေတ်ကၠာတေအ် (ကိုပ်ကၠာ သၞာံ ၂၀၀၀) လွပ် ဇၞော်အိုတ် ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ဗက်တရဳ မကလေင် ကဵု ဓာတ်လလဳ (Rechargeable batteries) ရ။ လၟုဟ် ပြံင်လှာဲ စကာ ဗက်တရဳ Lithium-ion ဂၠိုင် တုဲ လွပ် ဏအ် စှ်ေအာ ရ။ # '''ဓာတ်အရံင် (Pigments)''': ဓာတ် Cadmium sulfide ကေုာံ Cadmium selenide ဂှ် ပတိတ် အရံင် ဍာ်မိတ်၊ လိမ္မဴ ကေုာံ ဗ္ကေတ် (Cadmium red/yellow) မကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ တန်တဴ လအ် ရ။ ဍေဟ်တအ် စကာ ပ္ဍဲ ကမှ်၊ ပလာသတေတ် ကေုာံ ပါန်ခဳ (Art paints) ရ။ # '''ဖျေံဗွိုက် လောဟ (Electroplating)''': ကေဒ်မဳယာမ် ဂှ် စဵုဒၞာ နှိင် ခိုဟ်လောန် ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ ဍာ်ၜဵု ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးတအ် စကာ ဍေဟ် သွက်ဂွံ ဖျေံဗွိုက် ပသဲ ပ္ဍဲ က္ၜင်ကျာ (Aerospace industry) ရ။ # '''ရုင်လလဳ နျူကလဳယျာ (Nuclear Reactors)''': ကေဒ်မဳယာမ် လေပ် ဇြောတ်ကေတ် ဓာတ် နျူထရွန် (Neutron absorber) ဗွဲမခိုဟ် တုဲ ညးတအ် စကာ ဍေဟ် သွက်ဂွံ ကၠောန် ဒယိုင် ထိင် (Control rods) သွက်ဂွံ ထိင် ဒြဟတ် နျူကလဳယျာ ရ。 # '''ပြိုင် လျးတ္ၚဲ (Solar Cells)''': ဓာတ် Cadmium telluride (CdTe) ဂှ် စကာ ကၠောန် ပြိုင် လျးတ္ၚဲ (Thin-film solar panels) မၞုံကဵု အစောမ် သၠုင် ကေုာံ ၚုဟ်တန် သဝ် ရ။ == ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ == ကေဒ်မဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဓာတ် ဂျိ (Toxic element) သွက် လမျီု သတ် ကေုာံ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ပိုယ် ဍေဟ် ဟွံပါလုပ် ကေုာံ ဟွံနွံပၟိက် လးလး ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ ဍေဟ် လုပ်အာ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ (နူကဵု ဍာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ယက် သၟူယံက်) မ္ဂး ဍေဟ် လုပ်ကေတ် ဒၞာဲ ဓာတ် ဇြေခ် (Zinc) ဟွံသေင်မ္ဂး ကာလ်သဳယာမ် ပ္ဍဲ အေန်ဇြာင် (Enzymes) တုဲ ပလီု လၟေင် '''သဲလ်''' (Cells) ရ။ ဍေဟ် မလေပ် ပလီု ကသအ်ဍာ် (Kidneys) ကေုာံ ဇုတ် ရ။<ref name="Jarup2003">Järup, L. (2003). "Hazards of heavy metal contamination". ''British Medical Bulletin''. 68 (1): 167–182.</ref> == ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် == * '''Cadmium sulfide (CdS)''': ဒှ် ဓာတ် အသာ် ဍာ်မိတ် မစကာ နဒဒှ် ဓာတ်အရံင် (Cadmium yellow) ရ။ * '''Cadmium telluride (CdTe)''': ဓာတ် Semiconductor မစကာ ပ္ဍဲ ပြိုင် လျးတ္ၚဲ (Solar panels) ရ။ * '''Cadmium oxide (CdO)''': ဓာတ် ခဗိုက် အသာ် လမ္စံက်-ပတေင် မစကာ နဒဒှ် ဓာတ်ကၠောအ် (Catalyst) ကေုာံ သွက် ဖျေံဗွိုက် လောဟ ရ။ == ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် == ကေဒ်မဳယာမ် ကေုာံ ဓာတ်ပံင်ကောံ ဍေဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဒှ် ဂျိ (Highly toxic) ကေုာံ ဒှ် ဟိုတ် မပတိုန်ကဵု ယဲကေန်သာ (Carcinogen) ဗွဲတၟေင် ကေန်သာ ကသအ် ကေုာံ ကသအ်ဍာ် ရ။ * '''ယဲ အဳတာဲ-အဳတာဲ (Itai-itai disease)''': ပ္ဍဲ ဍုင် ဂျပါန် (အခိင် ၁၉၅၀-၆၀ လပါ်)၊ ယက် ဍာ် ကေဒ်မဳယာမ် နူ ရုင်စက် ခါဲတၟအ် လုပ်အာ ပ္ဍဲ ဍာ်ကြုင် ကေုာံ ဝါသြောအ် တုဲ မၞိဟ် မစ သြောအ် တအ် က္တဵုဒှ် ယဲ ဏအ် ရ။ ယဲ ဏအ် သ္ပကဵု ညံင် ဇုတ် ဂွံ ဍိုန်လျ ကေုာံ ထကး လောဲသွာ တုဲ ဂိယဲ ဗွဲမလောန် ရ ("Itai-itai" မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ဂိလောန်၊ ဂိလောန်")။ * ဟိုတ်နူ အန္တရာယ် ဂျိ ဏအ်ရ၊ ဂကောံ သမဂ္ဂ ဥရောပ (EU) ကၟာတ်လဒဵု (RoHS Directive) ပရေင် စကာ ကေဒ်မဳယာမ် ပ္ဍဲ ကိရိယာ အီလက်ထရဝ်နေတ် ခေတ်တၟိ ရ。<ref name="WHO2019">World Health Organization (2019). "Cadmium". ''Fact sheets''. WHO.</ref> == ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် == ကေဒ်မဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး: * '''ကု ဇြေခ် (Zinc)''': သီုၜါဂှ် နွံ ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၂ တုဲ အခိုက်အလိုက် ဓာတု ကြပ်တုပ်လောန်ရ။ ဇြေခ် ဂှ် ဒှ် ဓာတ် အဓိက သွက် လမျီု '''သတ်''' (Essential mineral) ဆဂး ကေဒ်မဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဂျိ ရ။ ကေဒ်မဳယာမ် ဂှ် လျိုင် ဇြိုင်နူ ကေုာံ ဍိုန်ဍောတ်နူ ဇြေခ် ရ။ * '''ကု မာကျူရဳ (Mercury)''': မာကျူရဳ ဂှ် နွံ သၟဝ် ကေဒ်မဳယာမ် တုဲ၊ ဍေဟ် ဒှ် ဍာ် ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ဓမ္မတာ ရ။ သီုၜါဝွံ ဒှ် လောဟ ဇြိုင် မၞုံကဵု ဂျိ ဇၞော် (Toxic heavy metals) ကေုာံ လေပ် ပလီု သဘာဝ ရ。<ref name="Cotton1999">Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley & Sons. pp. 598–602.</ref> == နိဿဲ == <references /> {{Periodic table}} [[ကဏ္ဍ:ကေဒ်မဳယာမ်]] [[ကဏ္ဍ:လောဟ ကၠာဲဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]] ocwuotoxl47iprniof428zhydt84vd8 0 12781 59151 2026-10-25T13:45:44Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox element | name = အေန်ဒဳယာမ် | english_name = Indium | symbol = In | atomic_number = 49 | atomic_mass = 114.818 | element_category = [[လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ]] (Post-transition metal) | group = 13 | period = 5 | block = p-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု-ပတေင် မၞုံကဵု လျး (Silvery lustrous gray) | image = File:Indium_wet_cuts.jp..." 59151 wikitext text/x-wiki {{Infobox element | name = အေန်ဒဳယာမ် | english_name = Indium | symbol = In | atomic_number = 49 | atomic_mass = 114.818 | element_category = [[လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ]] (Post-transition metal) | group = 13 | period = 5 | block = p-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု-ပတေင် မၞုံကဵု လျး (Silvery lustrous gray) | image = [[File:Indium_wet_cuts.jpg|250px|alt=လောဟ အေန်ဒဳယာမ်]] | caption = ကလောံဇၞော်ဇၞော် လောဟ အေန်ဒဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ၉၉.၉၉% | phase = Solid | melting_point_K = 429.7485 | melting_point_C = 156.5985 | boiling_point_K = 2345 | boiling_point_C = 2072 | density_stp = 7.31 g/cm3 | discovery = [[Ferdinand Reich]] ကေုာံ [[Hieronymous Theodor Richter]] (၁၈၆၃) | first_isolation = [[Hieronymous Theodor Richter]] (၁၈၆၄) }} '''အေန်ဒဳယာမ်''' ({{lang-en|Indium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''In''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၄၉ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၃ (Group 13) တုဲ ဒှ် [[လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ]] (Post-transition metal) မွဲရ。 လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု-ပတေင်၊ လျးတၟး ဗွဲမခိုဟ် ကေုာံ ဍိုန်ဍောတ်လောန် (မာန်ရေက် နကဵု ၜုန် ဂွံ) ရ။ အေန်ဒဳယာမ် ဂှ် ဟွံမံင် ကေတ်တ် ပ္ဍဲသဘာဝ တုဲ၊ ဗွဲမဂၠိုင် လေပ်ပံင်ကောံ ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် ဇြေခ် (Zinc ores) ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ လွပ် အဓိက သွက် အေန်ဒဳယာမ် (ၜိုတ် ၄၅%) ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် ဓာတ် Indium tin oxide (ITO) မစကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ပရေင် ကၠောန် ဇြပ်ဒုင်လျး (Touch screens) ကေုာံ တဳဗဳ LCD/OLED ဂမၠိုင်ရ။ ပါဲနူဂှ် ဍေဟ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲ ပရေင် ကၠောန် ကိရိယာ Semiconductor၊ လောဟ ပံင်နှဴ မလေင် ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ သဝ် (Low-melting point alloys) ကေုာံ ပရေင် ဖျေံဗွိုက် လောဟ သွက် မတ်ဒ္ၚောဝ် ရ။ == ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် == ယၟုမ္ဂး "အေန်ဒဳယာမ်" (Indium) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် လေတ္တေန် ''indicum'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် "အသာ် မေန်" (Indigo blue) ရ။ ဟိုတ်မဂွံ ခုတ်လဝ် ယၟု ဏအ်ဂှ် ဒှ်ဟိုတ်နူ ပ္ဍဲအခိင် စမ်ၜတ် လျး (Spectroscopic analysis) ဍေဟ်ဂှ် သၟာသိပ္ပံတအ် ဂွံဆဵုကေတ် လျး အသာ်မေန် ဗွဲမတၟေင် ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၆၃ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ဂကူဂျာမာန် ၜါတၠ မတွဟ်ဂး [[Ferdinand Reich]] ကေုာံ [[Hieronymous Theodor Richter]] တအ် ဂွံဆဵုကေတ် ဒြပ်သ္အး တၟိ ဏအ် ပ္ဍဲအခိင် ညးတအ် ဂၠာဲ ဓာတ် တာလ်လဳယာမ် (Thallium) ပ္ဍဲ တၟအ် ဇြေခ် (Sphalerite) ရ။ ညးတအ် ဂွံဆဵုကေတ် ပၞောတ် လျး အသာ်မေန် ဏအ်တုဲ၊ Richter ဂှ် ဂွံပါ်ပတိတ် လောဟ အေန်ဒဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၆၄ ရ။ ကိုပ်ကၠာ ခေတ် ဒုတိယ ပၞာန်ဂၠးတိ ဂှ် လွပ် ဍေဟ် နွံ အောန်လောန် ဆဂး ကြဴနူ စကာ ပ္ဍဲ ပရေင် ကၠောန် စက် လလဳ ကေုာံ တဳဗဳ ဂှ်မှ ဍေဟ် ဒှ်ကၠုင် လောဟ ကိစ္စဇၞော် မွဲ ရ。<ref name="Weeks1933">Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 248–250.</ref> == ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် == အေန်ဒဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ ဍိုန်ဍောတ် (Soft metal) မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် သဝ် (၁၅၆.၆ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ်) ရ။ တင်တၟေင် ဍေဟ် မွဲဂှ် ယဝ်ရ ပိုယ် ဒစေင် ဟွံသေင်မ္ဂး ပဝိုက် လောဟ အေန်ဒဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး မ္ဂး၊ ဍေဟ် ပတိတ် ရမ္သာင် "ကရေဲ" (Tin cry) မာန်ရ။ ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ က္တဵုဒှ် အဆက်အစပ် ဓာတု အောန် (Stable in air and water) ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ဓမ္မတာ ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ ဖျေံဂမ္တဴ ဍေဟ် စဵုကဵု လေင် မ္ဂး ဍေဟ် တူပၟတ် တုဲ က္တဵုဒှ် ဓာတ် Indium(III) oxide (In₂O₃) ရ။ အေန်ဒဳယာမ် ဂှ် နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် (Oxidation state) အဓိက +3 ကေုာံ လဆောဝ် +1 လေဝ် နွံရ။ == ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ == လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ အေန်ဒဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မနွံ အောန် မွဲ တုဲ နွံ ဆ ၜိုတ် ၀.၂၅ ပ္ဍဲ မွဲ ပြကောဋိ (ppm) ဓဝ်ရ (လၟိဟ် တုပ် ကု သြန်)။ ဍေဟ်ဝွံ ဂွံဆဵုကေတ် နဒဒှ် လောဟ သ္အးဇ္ၚး ဝါတ်လောန် တုဲ ဗွဲမဂၠိုင် လေပ်ပံင်ကောံ ပြးဇး မံင် အကြာ တၟအ် သာလ်ဖိုက် ဗီုကဵု တၟအ် ဇြေခ် (Sphalerite) ကေုာံ တၟအ် ဖကောဝ် ရ။ ဓာတ်တၟအ် အေန်ဒဳယာမ် ကေတ်တ် ဗီုကဵု Indite (FeIn₂S₄) တအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် အောန် ဗွဲမလောန် ရ。<ref name="Greenwood1997">Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 227–230.</ref> == ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် == ပရေင်ပတိတ် အေန်ဒဳယာမ် အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နဒဒှ် ကပေါတ်ကြဴ (Byproduct) နူကဵု ပရေင် ဖျေံဂမ္တဴ ကေုာံ ခါဲ ပတိတ် ဇြေခ် (Zinc refining) ရ။ ညးတအ် ပကောံ ကပေါတ် အကျန် နူကဵု ရုင်စက် ဇြေခ် (Slags and dust) တုဲ စကာ လၟေင် Electrolysis ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင် ပါ်ပတိတ် နကဵု ဍာ်ဖျး သွက်ဂွံ ကလိဂွံ လောဟ အေန်ဒဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ရ။ လၟိဟ် ပတိတ် ဍေဟ် တန်တဴ ဒၟံင် ကု လၟိဟ် ပတိတ် ဇြေခ် အလုံဂၠးတိ ရ။ ဍုင် မပတိတ် အေန်ဒဳယာမ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ဍုင်ကြုက် (China - ဂၠိုင်အိုတ်)၊ ကဝ်ရဳယျာ သၠုင်ကျာ (South Korea)၊ ဂျပါန် (Japan) ကေုာံ ကနေဒါ (Canada) ရ။ == ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် == အေန်ဒဳယာမ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် ကေုာံ ရေဒဳယဝ် ၜါသာ် ပ္ဍဲ သဘာဝ: * '''Indium-115 (¹¹⁵In)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံဂၠိုင်အိုတ် (၉၅.၇%) ပ္ဍဲသဘာဝရ။ တင်တၟေင် ဍေဟ်ဂှ် ဍေဟ် ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် (Radioactive) မၞုံကဵု အာယုက် (Half-life) လအ်ဗွဲမလောန် မတွဟ်ဂး ၄.၄၁ x ၁၀¹⁴ သၞာံ (သၠုင်နူ အာယုက် စက်ဝဲလောက ဗွဲမလောန်) ရ။ * '''Indium-113 (¹¹³In)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် (Stable) မရနုက်ကဵု ၜါ (၄.၃%) ရ။ ပါဲနူဂှ် အိုင်သဝ်တုပ် ကၠောန်ဗဒှ် ဗီုကဵု Indium-111 (¹¹¹In) ဂှ် နွံကဵု အာယုက် ၂.၈ တ္ၚဲ တုဲ ညးတအ် စကာ ဍေဟ် ပ္ဍဲ ရုင်ဂဥုဲ သွက်ဂွံ ဂၠာဲဆဵု ယဲကေန်သာ ကေုာံ ပရေင် ချဳဒရာင် သဲလ် ဆီဗု ရ。<ref name="Audi2003">Audi, G. et al. (2003). "The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties". ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.</ref> == ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် == အေန်ဒဳယာမ် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန် အီလက်ထရဝ်နေတ်: # '''Indium Tin Oxide (ITO)''': လွပ် ဇၞော်အိုတ် (ၜိုတ် ၄၅%) ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် ITO ရ။ ITO ဂှ် ဒှ် ဓာတ် မလေပ် ကၠောအ်လလဳ တုဲ သီု ဟွံမဲ ကု အရံင် (Transparent conducting film) ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ ကၠောန် ဇြပ်ဒုင်လျး (Touch screens) ဖုန်တဲ ကေုာံ တဳဗဳ LCD/OLED ရ။ # '''လောဟ ပံင်နှဴ (Solders and Alloys)''': အေန်ဒဳယာမ် ဂှ် ကဵု ဖဵု လေင် ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ သဝ် (Low-melting point) တုဲ ညးတအ် စကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ဂဟဵု ပသဲ ဍောတ်တ် (Soldering) မဟွံစကာ ဖကောဝ် ရ။ ဍေဟ် လေပ် စပ် လောဲသွာ ကု ကမှ် ကေုာံ မတ်ဒ္ၚောဝ် ရ။ # '''Semiconductors''': ဓာတ် Indium phosphide (InP) ကေုာံ Indium arsenide (InAs) တအ်ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ ကိရိယာ လေဇာ၊ မပၟတ် LED ကေုာံ ကိရိယာ ပလံင် ပရိုင် ပ္ဍဲ ကွတ် ဇုက်ကမှ် (Fiber optics) ရ။ == ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ == အေန်ဒဳယာမ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ သွက် သတ် တအ်ရ (No known biological role)။ ပ္ဍဲ '''သဲလ်''' (Cells) ခန္ဓကာယ ပိုယ် ဍေဟ် ဟွံပါလုပ် တုဲ၊ သတ် သီုဖအိုတ် ဟွံနွံပၟိက် ဓာတ်ဏအ် ရ။ လောဟ အေန်ဒဳယာမ် ဓမ္မတာ ဂှ် ဟွံမဲ ကု ဂျိ ဇၞော်ဇၞော် ကီုလေဝ်၊ ပရေင် စုက်လုက် ကု ဓာတ်ပံင်ကောံ အေန်ဒဳယာမ် တအ်ဂှ် လေပ် က္တဵုဒှ် အန္တရာယ် မာန်ရ (ဆေင်စပ် ကု အခန် ၉)。<ref name="Emsley2001">Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 195–197.</ref> == ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် == * '''Indium tin oxide (ITO)''': ဓာတ်ပံင်ကောံ မကိစ္စဇၞော်အိုတ်။ လဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု In₂O₃ (၉၀%) ကေုာံ SnO₂ (၁၀%) ရ။ * '''Indium phosphide (InP)''': ဓာတ် Semiconductor မၞုံကဵု အစောမ် ကၠောအ်လလဳ ပြဟ်နူ သဳလဳကောန် တုဲ စကာ ပ္ဍဲ ကိရိယာ 5G ကေုာံ ရေဒါ ရ။ * '''Indium(III) chloride (InCl₃)''': ဓာတ် အသာ်ဗု ಮလေပ် လေင် ပ္ဍဲ ဍာ်။ စကာ ပ္ဍဲ သၟာဓာတုဗေဒ ဩဂဲနေတ် နဒဒှ် Lewis acid ရ。 == ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် == အေန်ဒဳယာမ် လောဟ သ္အးဇ္ၚး ဂှ် ဟွံမဲ ကု အန္တရာယ် ရ။ ဆဂး ဓာတ်ပံင်ကောံ အေန်ဒဳယာမ် ဗွဲတၟေင် ဓာတ် ITO ဂှ် နွံကဵု အန္တရာယ် ယဝ်ရ ယီုလုပ်အာ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ရ။ သၟာကမၠောန် ပ္ဍဲ ရုင်စက် ကၠောန် ITO ဟွံသေင်မ္ဂး ရုင်စက် ဖုန်တဲ တအ် ယဝ်ရ ယီုလုပ်အာ ခဗိုက် ITO (ITO dust) ပွိုင် မလအ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် လေပ် က္တဵုဒှ် ယဲ ကသအ် မကော်ဂး "Indium lung" (Alveolar proteinosis) ရ။ ယဲဏအ် လေပ် ပလီု ကသအ် စဵုကဵု လီုဇဳဝိတ မာန်ရ။ == ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် == အေန်ဒဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး: * '''ကု ဂါလဳယာမ် (Gallium)''': သီုၜါဂှ် နွံ ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၃ တုဲ အခိုက်အလိုက် ဓာတု ကြပ်တုပ်ရ။ ဂါလဳယာမ် ဂှ် လေင် ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ခန္ဓကာယ (၂၉.၇ °C) တုဲ အေန်ဒဳယာမ် ဂှ် လေင် ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ သၠုင်နူ ညိ (၁၅၆.၆ °C) ရ။ * '''ကု ခဲသြန် (Tin)''': ခဲသြန် ဂှ် နွံ ဗဒါဲ အေန်ဒဳယာမ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၄ ရ။ သီုၜါဂှ် ဍိုန်ဍောတ် ကေုာံ နွံ ကဆံင်စှ်ေဍာ် သဝ် ရ။ ဆဂး ခဲသြန် ဂှ် ဂွံလောဲ ကေုာံ ၚုဟ်တန်နူ အေန်ဒဳယာမ် ဗွဲမလောန် ရ。<ref name="Cotton1999">Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley & Sons. pp. 175–178.</ref> == နိဿဲ == <references /> {{Periodic table}} [[ကဏ္ဍ:အေန်ဒဳယာမ်]] [[ကဏ္ဍ:လောဟ ကြဴ-ကၠာဲဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]] bj3mkw1z1cu4r6qo63xsqz1ljm4839m 59153 59151 2026-10-25T13:50:44Z Aue Nai 24 59153 wikitext text/x-wiki {{Infobox element | name = ဖကောဝ်သြန် | english_name = Tin | symbol = Sn | atomic_number = 50 | atomic_mass = 118.710 | element_category = [[လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ]] (Post-transition metal) | group = 14 | period = 5 | block = p-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု မၞုံကဵု လျး (Silvery-white) | image = [[File:Tin_crystals.jpg|250px|alt=လောဟ ဖကောဝ်သြန်]] | caption = ကလောံဇၞော်ဇၞော် လောဟ ဖကောဝ်သြန် သ္အးဇ္ၚး | phase = Solid | melting_point_K = 505.08 | melting_point_C = 231.93 | boiling_point_K = 2875 | boiling_point_C = 2602 | density_stp = 7.265 g/cm3 (White tin) | discovery = [[ခေတ်တြေံ]] (3500 BC) | first_isolation = တီလဝ် နူ ခေတ်တြေံ }} '''ဖကောဝ်သြန်''' ({{lang-en|Tin}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Sn''' (နူကဵု မအရေဝ် လေတ္တေန်: ''stannum'') ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၅၀ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၄ (Group 14) တုဲ ဒှ် [[လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ]] (Post-transition metal) မွဲရ။ လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု၊ လျးတၟး ၜတ်တ်၊ ဍိုန်ဍောတ် (Soft) တုဲ လေပ် ပၠးဒှ် တၞး (Malleable) ဗွဲမခိုဟ်ရ။ ယဝ်ရ ပိုယ် ကမာတ်ဒစေင် (Bend) လောဟ ဖကောဝ်သြန် မ္ဂး ဍေဟ် ပတိတ် ရမ္သာင် က္တောဝ် "Tin cry" (ရမ္သာင် ဖကောဝ်သြန် ယာံ) ဟိုတ်နူ ပရေင် ထကး ကလောံ (Crystal twinning) အပ္ဍဲ ဍေဟ် ရ။ ဖကောဝ်သြန် ဂှ် ဟွံက္တဵုဒှ် နှိင် (Corrosion resistance) လောဲသွာ ပ္ဍဲ ဍာ် ကေုာံ ကျာ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ လွပ် အဓိက သွက် ဖကောဝ်သြန် ဂှ် ဒှ် ပရေင် ဖျေံဗွိုက် လောဟ (Tin plating) လတူ ပသဲ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ နှိင် ကေုာံ စကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် ဗုတ် ပသဲ (Tin cans) သွက်ဂွံ ဂိုင်စွံ စၞစ ရ။ ပါဲနူဂှ် ဍေဟ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ပရေင် ပံင်နှဴ ကု လောဟ တၞဟ်တအ် ဗီုကဵု ဗရိုတ် (Bronze - ပံင်နှဴ ကု ကောပ်ပါ) ကေုာံ ဓာတ် ဂဟဵု (Solder - ပံင်နှဴ ကု ဖကောဝ်) သွက် ရုင်စက် အီလက်ထရဝ်နေတ် (Electronics) ရ။ == ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် == ယၟုမ္ဂး "ဖကောဝ်သြန်" (Tin) ဝွံ ပ္ဍဲ ဘာသာအင်္ဂလိက် ကၠုင်နူ မအရေဝ် ဂျာမာန် တြေံ (Proto-Germanic) *tin-om ရ။ သင်္ကေတ ဓာတု ဍေဟ် '''Sn''' ဂှ် ကၠုင်နူ မအရေဝ် လေတ္တေန် ''stannum'' ရ။ ဖကောဝ်သြန် ဂှ် ဒှ် လောဟ မၞိဟ်တအ် ဂွံတီ ကေုာံ စကာကၠုင်လဝ် ပြဟ်အိုတ် မွဲရ။ ၜိုတ် ၃၅၀၀ သၞာံ ကိုပ်ကၠာ ခရေတ် (3500 BC) ဂှ်၊ မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဒေသ လဒေါဝ်ဗၟံက် (Middle East) တအ် စထပ်စုတ် ဖကောဝ်သြန် ပ္ဍဲ ကောပ်ပါ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ လောဟ မ္ၚိုဟ် မကော်ဂး "ဗရိုတ်" (Bronze) ရ။ ပရေင် ဂၠာဲဆဵု ဏအ်ဂှ် သ္ပကဵု ညံင် ဂၠးတိ ဂွံ က္တဵုဒှ် "ခေတ် ဗရိုတ်" (Bronze Age) မာန်ကၠုင် ရ။ ဟိုတ်နူ တၟအ် ဖကောဝ်သြန် နွံ အောန် ဂှ်ရ၊ ညးတအ် ဒးကၠောန် ပရေင်ဗၞိက် ဇမ္ၚောဲ (Tin trade) နူကဵု ဒေသ ကွေန်ဝေါလ် (Cornwall) ဍုင်အင်္ဂလာန် စဵုကဵု စိုပ် ဍုင်ရဝ်မ (Rome) ရ。<ref name="Weeks1933">Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 32–36.</ref> == ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် == ဖကောဝ်သြန် ဝွံ နွံကဵု ဗီုပြင် အခိုက်အလိုက် (Allotropes) အဓိက ၜါ သာ် မလေပ် ပြံင်လှာဲ ရေင်သကအ် အတိုင် ဂမ္တဴ ရ: * '''ဖကောဝ်သြန် အသာ်ဗု (White tin / β-tin)''': ဒှ် ဗီုပြင် လောဟ မညိင်ဝတ် ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ လတူ ၁၃.၂ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ร။ ဍေဟ် နွံကဵု လျး တၟး ကေုာံ ကၠောအ်လလဳ ခိုဟ် ရ။ * '''ဖကောဝ်သြန် အသာ်ပတေင် (Gray tin / α-tin)''': ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ သဝ် နူ ၁၃.၂ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် မ္ဂး၊ လောဟ ဖကောဝ်သြန် ဂှ် လေပ် ပြံင်လှာဲ ဒှ်အာ ဗီုပြင် ဟွံသေင်ကဵုလောဟ (Non-metallic) မၞုံကဵု အသာ်ပတေင် ကေုာံ ထကးလီု ဒှ် ခဗိုက် လောဲသွာ ရ။ လၟေင် ပြံင်လှာဲ နူ ဖကောဝ်သြန် ဗု ဒှ်အာ ဖကောဝ်သြန် ပတေင် ပ္ဍဲ ဥတု ဂံက် ဏအ်ဂှ် ညးတအ် ကော်စ '''ယဲ ဖကောဝ်သြန်''' (Tin pest) ရ။ ပ္ဍဲ လပါ် ဓာတုမ္ဂး ဍေဟ် ညိင်ဝတ် ပ္ဍဲ ဍာ် ကေုာံ ကျာ ဓမ္မတာ တုဲ နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် အဓိက +2 ကေုာံ +4 ရ။ == ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ == လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ ဖကောဝ်သြန် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မနွံ အောန် မွဲ တုဲ၊ နွံ ဆ ၜိုတ် ၂ ပ္ဍဲ မွဲ ပြကောဋိ (ppm) ဓဝ်ရ။ ဖကောဝ်သြန် ဂှ် ဟွံမံင် ကေတ်တ် နဒဒှ် လောဟ သ္အးဇ္ၚး ပ္ဍဲ သဘာဝ တုဲ၊ လေပ်ပံင်ကောံ ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် ရ။ ဓာတ်တၟအ် အဓိက အလုံမွဲဂၠးတိ သွက်ဂွံ ခါဲကေတ် ဖကောဝ်သြန် ဂှ် ဒှ် တၟအ် ကာတ်သဳတရိုက် (Cassiterite - SnO₂) ရ။ ဓာတ်တၟအ် ဏအ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် လေပ် ကောံဒၟံင် ပ္ဍဲ ဍာ်ကြုင် ကေုာံ သြင်ဗတဳ (Alluvial deposits) ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဇြိုင် ကေုာံ ဟွံလေင် ပ္ဍဲ ဍာ် ရ。<ref name="Greenwood1997">Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 367–369.</ref> == ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် == ပရေင်ပတိတ် ဖကောဝ်သြန် လောဟ ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နူကဵု တၟအ် Cassiterite ရ။ ညးတအ် သ္ပသ္အး တၟအ် ဏအ် ကိုပ်ကၠာ တုဲ၊ ဖျေံဂမ္တဴ ဍေဟ် ပံင်နှဴ ကု ချး (Carbon) ပ္ဍဲ မဖိုဟ် ဇၞော် (Reverberatory furnace) ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ၜိုတ် ၁၃၀၀ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ရ။ ချး ဂှ် ဇြောတ်ကေတ် ဓာတ် အံက်သဳဂျိန် နူ တၟအ် (Reduction) တုဲ ပတိတ် လောဟ ဖကောဝ်သြန် မလေင်ဒၟံင် ရ။ ကြဴနူဂှ် ညးတအ် သ္ပသ္အး ဍေဟ် (Refining) နကဵု လၟေင် ဖျေံဂမ္တဴ ဟွံသေင်မ္ဂး လျးလလဳ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ လောဟ ဖကောဝ်သြန် သ္အးဇ္ၚး ၉၉.၈% ရ။ ဍုင် မပတိတ် ဖကောဝ်သြန် အဓိက ဂှ် ဒှ် ဍုင်ကြုက် (China)၊ အေန်ဒဝ်နဳယှာ (Indonesia)၊ ဍုင်ဗၟာ (Myanmar)၊ ကေုာံ ပဳရူ (Peru) ရ။ == ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် == ဖကောဝ်သြန် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် (Stable isotopes) ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ရ (နွံ ၁၀ သာ် သီုဖအိုတ်)။ * အိုင်သဝ်တုပ် မပြာကတ်အိုတ် တအ်ဂှ် ဒှ် '''Tin-120 (¹²⁰Sn)''' (၃၂.၆%)၊ '''Tin-118 (¹¹⁸Sn)''' (၂၄.၂%)၊ ကေုာံ '''Tin-116 (¹¹⁶Sn)''' (၁၄.၅%) ရ။ ဟိုတ်မဂွံ နွံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် ဂၠိုင် ဗီုဏအ်ဂှ် ဒှ်ဟိုတ်နူ ဂၞန် ပရဝ်တောန် (Protons) ဍေဟ် ၅၀ ဂှ် ဒှ် ဂၞန် အံသဝ် (Magic number) ပ္ဍဲ ရူပဗေဒ နျူကလဳယျာ မသ္ပကဵု ညံင် နျူကလိယ ဂွံ ညိင်ဝတ် ဗွဲမလောန် ရ。 ပါဲနူဂှ် ဍေဟ် လေဝ် နွံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု Tin-126 (¹²⁶Sn) မၞုံကဵု အာယုက် (Half-life) ၂၃၀,၀၀၀ သၞာံ ရ。<ref name="Audi2003">Audi, G. et al. (2003). "The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties". ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.</ref> == ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် == ဖကောဝ်သြန် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန် ရုင်စက်နာနာ: # '''ပရေင် ဂဟဵု (Soldering)''': လွပ် ဇၞော်အိုတ် (ၜိုတ် ၅၀%) ဂှ် ဒှ် သွက်ဂွံ ကၠောန် ဓာတ် ဂဟဵု (Solder) သွက် ကမၠောန် အီလက်ထရဝ်နေတ် ရ။ ကိုပ်ကၠာတေအ် ညးတအ် ပံင်နှဴ ဍေဟ် ကု [[ဖကောဝ်]] (Lead) ၆၀/၄၀ ဆဂး လၟုဟ် ဟိုတ်နူ ဖကောဝ် နွံကဵု ဂျိ ဂှ်ရ၊ ညးတအ် ပြံင်စကာ ဂဟဵု ဟွံမဲ ဖကောဝ် (Lead-free solder) မပံင်နှဴ ကု ကောပ်ပါ ကေုာံ သြန် ဂၠိုင်ကၠုင်ယျ ရ။ # '''ဖျေံဗွိုက် လောဟ (Tin Plating)''': ဟိုတ်နူ ဖကောဝ်သြန် ဟွံက္တဵုဒှ် နှိင် တုဲ ဟွံမဲ ကု ဂျိ ဂှ်ရ၊ ညးတအ် ဖျေံဗွိုက် ဍေဟ် လတူ ပသဲ သွက်ဂွံ ကၠောန် ဗုတ် ပသဲ (Tin cans) သွက်ဂွံ ဂိုင်စွံ စၞစ ကေုာံ ဍာ်ယာမ ရ။ # '''ဗရိုတ် ကေုာံ လောဟ ပံင်နှဴ (Bronze and Alloys)''': ဖကောဝ်သြန် ပံင်နှဴ ကု ကောပ်ပါ မ္ဂး ဒှ် ဗရိုတ် (Bronze) မစကာ ကၠောန် ခၞိင်၊ ရုပ်စူ၊ ကေုာံ လစိန် ရ။ ဍေဟ် လေဝ် ပံင်နှဴ ပ္ဍဲ Niobium-tin (Nb₃Sn) သွက်ဂွံ ကၠောန် ပသဲဒဇက်ပသဲ ကၠောအ်လလဳ သၠုင် (Superconducting magnets) ပ္ဍဲ စက် MRI ရ။ # '''ကမှ် ဖန် (Float Glass)''': ပ္ဍဲ ကမၠောန် ပတိတ် တၞး ဖန် ဇၞော်ဇၞော် ဂှ်၊ ညးတအ် ပလင် (Float) ဖန် လေင် လတူ ဍာ် ဖကောဝ်သြန် မလေင်ဒၟံင် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ တၞး ဖန် မညဳ ကေုာံ ခိုဟ် ရ။ == ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ == ဖကောဝ်သြန် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ သွက် သတ် တအ်ရ (No known biological role)။ ပ္ဍဲ '''သဲလ်''' (Cells) ခန္ဓကာယ ပိုယ် ဍေဟ် ဟွံပါလုပ် တုဲ၊ သတ် သီုဖအိုတ် ဟွံနွံပၟိက် ဓာတ်ဏအ် ရ။ ဖကောဝ်သြန် ပ္ဍဲ ဗီုပြင် လောဟ ဓမ္မတာ (Metallic tin) ဂှ် ဟွံမဲ ကု အန္တရာယ် ဂျိ လးလး ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ မၞိဟ်တအ် ဂံင် စကာ ဍေဟ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် စၞစ ကေုာံ ဗုတ် ပသဲ ရ။ ဆဂး ဓာတ်ပံင်ကောံ ဩဂဲနဝ်-ဖကောဝ်သြန် (Organotin compounds) လ္ၚဵု တအ်ဂှ် နွံကဵု ဂျိ ဇၞော်လောန် သွက် လမျီု သတ် ရ。<ref name="Emsley2001">Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 446–450.</ref> == ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် == * '''Tin(IV) oxide (SnO₂)''': ဒှ် ဓာတ် အသာ်ဗု ಮစကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် ကမှ် မ္ၚိုဟ် (Ceramic glazes) ကေုာံ ဓာတ် အာရီု ဓာတ်ကျာ (Gas sensors) ရ။ * '''Tin(II) chloride (SnCl₂)''': ဒှ် ဓာတ် အသာ်ဗု මလေပ် လေင် ပ္ဍဲ ဍာ်။ စကာ နဒဒှ် ဓာတ် ဖျေံဂမ္တဴ (Reducing agent) ပ္ဍဲ ရုင်စက် ဓာတုဗေဒ ကေုာံ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ဖျေံဗွိုက် လောဟ ရ။ * '''Organotins (Tributyltin - TBT)''': ဓာတ်ပံင်ကောံ မၞုံကဵု ကာဗောန်။ ကိုပ်ကၠာတေအ် စကာ ပ္ဍဲ ဍာ်ဂဥုဲ လံက် ဂတာ က္ၜင် (Anti-fouling paint) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ခရုဲ မတောတ် က္ၜင် ရ။ == ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် == ဖကောဝ်သြန် လောဟ ဂှ် ဟွံမဲ ကု အန္တရာယ် သွက် မၞိဟ် ရ။ ဆဂး ဓာတ်ပံင်ကောံ Organotins ဗီုကဵု TBT တအ်ဂှ် ဒှ် ဂျိ (Highly toxic) ဇၞော်လောန် သွက် လမျီု သတ် ဍာ် မှာသၟိတ် ရ။ ဍေဟ် ပလီု လၟေင် ပရေင် ဟဝ်မောန် (Endocrine disruptor) ပ္ဍဲ က ကေုာံ ခရုဲ တအ် တုဲ သ္ပကဵု ညံင် သတ် တအ် ဂွံ ပြံင်လှာဲ လိင် (Imposex) မာန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂၠးတိ (IMO) ကၟာတ်လဒဵုလဝ် ပရေင် စကာ ဓာတ် ဏအ် ပ္ဍဲ က္ၜင် သီုဖအိုတ် နူ သၞာံ ၂၀၀၈ ဂှ်ရ။ == ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် == ဖကောဝ်သြန် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး: * '''ကု ဖကောဝ် (Lead)''': ဖကောဝ် ဂှ် နွံ သၟဝ် ဖကောဝ်သြန် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၄ ရ။ ဖကောဝ် ဂှ် ဇြိုင်နူ၊ ဍိုန်ဍောတ်နူ ကေုာံ နွံကဵု ဂျိ ဇၞော် (Toxic heavy metal) ရ။ ဖကောဝ်သြန် ဂှ် သာနူ ကေုာံ ဟွံမဲ ကု ဂျိ တုဲ မလေပ် စကာ နဒဒှ် အရာ မပြံင်သၠာဲ စၞး ဖကောဝ် ရ။ * '''ကု ဂျာမေနဳယာမ် (Germanium)''': ဂျာမေနဳယာမ် ဂှ် နွံ လတူ ဖကောဝ်သြန် တုဲ ဒှ် လောဟကဝက် (Metalloid) မၞုံကဵု အစောမ် ကၠောအ်လလဳ ကဝက် (Semiconductor) ရ။ ဖကောဝ်သြန် ဗု ဂှ် ဒှ် လောဟ ဍိုက်ပေင် ဆဂး ဖကောဝ်သြန် ပတေင် (α-tin) ဂှ် နွံ အခိုက် တုပ် ကု ဂျာမေနဳယာမ် ရ。<ref name="Cotton1999">Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley & Sons. pp. 268–275.</ref> == နိဿဲ == <references /> {{Periodic table}} [[ကဏ္ဍ:ဖကောဝ်သြန်]] [[ကဏ္ဍ:လောဟ ကြဴ-ကၠာဲဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]] czyjop67uzmk0dd6871ml76k07u1s5j 0 12782 59152 2026-10-25T13:46:16Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox element | name = အေန်ဒဳယာမ် | english_name = Indium | symbol = In | atomic_number = 49 | atomic_mass = 114.818 | element_category = [[လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ]] (Post-transition metal) | group = 13 | period = 5 | block = p-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု-ပတေင် မၞုံကဵု လျး (Silvery lustrous gray) | image = File:Indium_wet_cuts.jp..." 59152 wikitext text/x-wiki {{Infobox element | name = အေန်ဒဳယာမ် | english_name = Indium | symbol = In | atomic_number = 49 | atomic_mass = 114.818 | element_category = [[လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ]] (Post-transition metal) | group = 13 | period = 5 | block = p-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု-ပတေင် မၞုံကဵု လျး (Silvery lustrous gray) | image = [[File:Indium_wet_cuts.jpg|250px|alt=လောဟ အေန်ဒဳယာမ်]] | caption = ကလောံဇၞော်ဇၞော် လောဟ အေန်ဒဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ၉၉.၉၉% | phase = Solid | melting_point_K = 429.7485 | melting_point_C = 156.5985 | boiling_point_K = 2345 | boiling_point_C = 2072 | density_stp = 7.31 g/cm3 | discovery = [[Ferdinand Reich]] ကေုာံ [[Hieronymous Theodor Richter]] (၁၈၆၃) | first_isolation = [[Hieronymous Theodor Richter]] (၁၈၆၄) }} '''အေန်ဒဳယာမ်''' ({{lang-en|Indium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''In''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၄၉ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၃ (Group 13) တုဲ ဒှ် [[လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ]] (Post-transition metal) မွဲရ。 လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု-ပတေင်၊ လျးတၟး ဗွဲမခိုဟ် ကေုာံ ဍိုန်ဍောတ်လောန် (မာန်ရေက် နကဵု ၜုန် ဂွံ) ရ။ အေန်ဒဳယာမ် ဂှ် ဟွံမံင် ကေတ်တ် ပ္ဍဲသဘာဝ တုဲ၊ ဗွဲမဂၠိုင် လေပ်ပံင်ကောံ ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် ဇြေခ် (Zinc ores) ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ လွပ် အဓိက သွက် အေန်ဒဳယာမ် (ၜိုတ် ၄၅%) ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် ဓာတ် Indium tin oxide (ITO) မစကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ပရေင် ကၠောန် ဇြပ်ဒုင်လျး (Touch screens) ကေုာံ တဳဗဳ LCD/OLED ဂမၠိုင်ရ။ ပါဲနူဂှ် ဍေဟ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲ ပရေင် ကၠောန် ကိရိယာ Semiconductor၊ လောဟ ပံင်နှဴ မလေင် ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ သဝ် (Low-melting point alloys) ကေုာံ ပရေင် ဖျေံဗွိုက် လောဟ သွက် မတ်ဒ္ၚောဝ် ရ။ == ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် == ယၟုမ္ဂး "အေန်ဒဳယာမ်" (Indium) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် လေတ္တေန် ''indicum'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် "အသာ် မေန်" (Indigo blue) ရ။ ဟိုတ်မဂွံ ခုတ်လဝ် ယၟု ဏအ်ဂှ် ဒှ်ဟိုတ်နူ ပ္ဍဲအခိင် စမ်ၜတ် လျး (Spectroscopic analysis) ဍေဟ်ဂှ် သၟာသိပ္ပံတအ် ဂွံဆဵုကေတ် လျး အသာ်မေန် ဗွဲမတၟေင် ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၆၃ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ဂကူဂျာမာန် ၜါတၠ မတွဟ်ဂး [[Ferdinand Reich]] ကေုာံ [[Hieronymous Theodor Richter]] တအ် ဂွံဆဵုကေတ် ဒြပ်သ္အး တၟိ ဏအ် ပ္ဍဲအခိင် ညးတအ် ဂၠာဲ ဓာတ် တာလ်လဳယာမ် (Thallium) ပ္ဍဲ တၟအ် ဇြေခ် (Sphalerite) ရ။ ညးတအ် ဂွံဆဵုကေတ် ပၞောတ် လျး အသာ်မေန် ဏအ်တုဲ၊ Richter ဂှ် ဂွံပါ်ပတိတ် လောဟ အေန်ဒဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၆၄ ရ။ ကိုပ်ကၠာ ခေတ် ဒုတိယ ပၞာန်ဂၠးတိ ဂှ် လွပ် ဍေဟ် နွံ အောန်လောန် ဆဂး ကြဴနူ စကာ ပ္ဍဲ ပရေင် ကၠောန် စက် လလဳ ကေုာံ တဳဗဳ ဂှ်မှ ဍေဟ် ဒှ်ကၠုင် လောဟ ကိစ္စဇၞော် မွဲ ရ。<ref name="Weeks1933">Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 248–250.</ref> == ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် == အေန်ဒဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ ဍိုန်ဍောတ် (Soft metal) မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် သဝ် (၁၅၆.၆ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ်) ရ။ တင်တၟေင် ဍေဟ် မွဲဂှ် ယဝ်ရ ပိုယ် ဒစေင် ဟွံသေင်မ္ဂး ပဝိုက် လောဟ အေန်ဒဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး မ္ဂး၊ ဍေဟ် ပတိတ် ရမ္သာင် "ကရေဲ" (Tin cry) မာန်ရ။ ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ က္တဵုဒှ် အဆက်အစပ် ဓာတု အောန် (Stable in air and water) ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ဓမ္မတာ ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ ဖျေံဂမ္တဴ ဍေဟ် စဵုကဵု လေင် မ္ဂး ဍေဟ် တူပၟတ် တုဲ က္တဵုဒှ် ဓာတ် Indium(III) oxide (In₂O₃) ရ။ အေန်ဒဳယာမ် ဂှ် နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် (Oxidation state) အဓိက +3 ကေုာံ လဆောဝ် +1 လေဝ် နွံရ။ == ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ == လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ အေန်ဒဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မနွံ အောန် မွဲ တုဲ နွံ ဆ ၜိုတ် ၀.၂၅ ပ္ဍဲ မွဲ ပြကောဋိ (ppm) ဓဝ်ရ (လၟိဟ် တုပ် ကု သြန်)။ ဍေဟ်ဝွံ ဂွံဆဵုကေတ် နဒဒှ် လောဟ သ္အးဇ္ၚး ဝါတ်လောန် တုဲ ဗွဲမဂၠိုင် လေပ်ပံင်ကောံ ပြးဇး မံင် အကြာ တၟအ် သာလ်ဖိုက် ဗီုကဵု တၟအ် ဇြေခ် (Sphalerite) ကေုာံ တၟအ် ဖကောဝ် ရ။ ဓာတ်တၟအ် အေန်ဒဳယာမ် ကေတ်တ် ဗီုကဵု Indite (FeIn₂S₄) တအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် အောန် ဗွဲမလောန် ရ。<ref name="Greenwood1997">Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 227–230.</ref> == ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် == ပရေင်ပတိတ် အေန်ဒဳယာမ် အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နဒဒှ် ကပေါတ်ကြဴ (Byproduct) နူကဵု ပရေင် ဖျေံဂမ္တဴ ကေုာံ ခါဲ ပတိတ် ဇြေခ် (Zinc refining) ရ။ ညးတအ် ပကောံ ကပေါတ် အကျန် နူကဵု ရုင်စက် ဇြေခ် (Slags and dust) တုဲ စကာ လၟေင် Electrolysis ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင် ပါ်ပတိတ် နကဵု ဍာ်ဖျး သွက်ဂွံ ကလိဂွံ လောဟ အေန်ဒဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ရ။ လၟိဟ် ပတိတ် ဍေဟ် တန်တဴ ဒၟံင် ကု လၟိဟ် ပတိတ် ဇြေခ် အလုံဂၠးတိ ရ။ ဍုင် မပတိတ် အေန်ဒဳယာမ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ဍုင်ကြုက် (China - ဂၠိုင်အိုတ်)၊ ကဝ်ရဳယျာ သၠုင်ကျာ (South Korea)၊ ဂျပါန် (Japan) ကေုာံ ကနေဒါ (Canada) ရ။ == ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် == အေန်ဒဳယာမ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် ကေုာံ ရေဒဳယဝ် ၜါသာ် ပ္ဍဲ သဘာဝ: * '''Indium-115 (¹¹⁵In)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံဂၠိုင်အိုတ် (၉၅.၇%) ပ္ဍဲသဘာဝရ။ တင်တၟေင် ဍေဟ်ဂှ် ဍေဟ် ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် (Radioactive) မၞုံကဵု အာယုက် (Half-life) လအ်ဗွဲမလောန် မတွဟ်ဂး ၄.၄၁ x ၁၀¹⁴ သၞာံ (သၠုင်နူ အာယုက် စက်ဝဲလောက ဗွဲမလောန်) ရ။ * '''Indium-113 (¹¹³In)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် (Stable) မရနုက်ကဵု ၜါ (၄.၃%) ရ။ ပါဲနူဂှ် အိုင်သဝ်တုပ် ကၠောန်ဗဒှ် ဗီုကဵု Indium-111 (¹¹¹In) ဂှ် နွံကဵု အာယုက် ၂.၈ တ္ၚဲ တုဲ ညးတအ် စကာ ဍေဟ် ပ္ဍဲ ရုင်ဂဥုဲ သွက်ဂွံ ဂၠာဲဆဵု ယဲကေန်သာ ကေုာံ ပရေင် ချဳဒရာင် သဲလ် ဆီဗု ရ。<ref name="Audi2003">Audi, G. et al. (2003). "The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties". ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.</ref> == ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် == အေန်ဒဳယာမ် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန် အီလက်ထရဝ်နေတ်: # '''Indium Tin Oxide (ITO)''': လွပ် ဇၞော်အိုတ် (ၜိုတ် ၄၅%) ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် ITO ရ။ ITO ဂှ် ဒှ် ဓာတ် မလေပ် ကၠောအ်လလဳ တုဲ သီု ဟွံမဲ ကု အရံင် (Transparent conducting film) ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ ကၠောန် ဇြပ်ဒုင်လျး (Touch screens) ဖုန်တဲ ကေုာံ တဳဗဳ LCD/OLED ရ။ # '''လောဟ ပံင်နှဴ (Solders and Alloys)''': အေန်ဒဳယာမ် ဂှ် ကဵု ဖဵု လေင် ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ သဝ် (Low-melting point) တုဲ ညးတအ် စကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ဂဟဵု ပသဲ ဍောတ်တ် (Soldering) မဟွံစကာ ဖကောဝ် ရ။ ဍေဟ် လေပ် စပ် လောဲသွာ ကု ကမှ် ကေုာံ မတ်ဒ္ၚောဝ် ရ။ # '''Semiconductors''': ဓာတ် Indium phosphide (InP) ကေုာံ Indium arsenide (InAs) တအ်ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ ကိရိယာ လေဇာ၊ မပၟတ် LED ကေုာံ ကိရိယာ ပလံင် ပရိုင် ပ္ဍဲ ကွတ် ဇုက်ကမှ် (Fiber optics) ရ။ == ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ == အေန်ဒဳယာမ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ သွက် သတ် တအ်ရ (No known biological role)။ ပ္ဍဲ '''သဲလ်''' (Cells) ခန္ဓကာယ ပိုယ် ဍေဟ် ဟွံပါလုပ် တုဲ၊ သတ် သီုဖအိုတ် ဟွံနွံပၟိက် ဓာတ်ဏအ် ရ။ လောဟ အေန်ဒဳယာမ် ဓမ္မတာ ဂှ် ဟွံမဲ ကု ဂျိ ဇၞော်ဇၞော် ကီုလေဝ်၊ ပရေင် စုက်လုက် ကု ဓာတ်ပံင်ကောံ အေန်ဒဳယာမ် တအ်ဂှ် လေပ် က္တဵုဒှ် အန္တရာယ် မာန်ရ (ဆေင်စပ် ကု အခန် ၉)。<ref name="Emsley2001">Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 195–197.</ref> == ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် == * '''Indium tin oxide (ITO)''': ဓာတ်ပံင်ကောံ မကိစ္စဇၞော်အိုတ်။ လဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု In₂O₃ (၉၀%) ကေုာံ SnO₂ (၁၀%) ရ။ * '''Indium phosphide (InP)''': ဓာတ် Semiconductor မၞုံကဵု အစောမ် ကၠောအ်လလဳ ပြဟ်နူ သဳလဳကောန် တုဲ စကာ ပ္ဍဲ ကိရိယာ 5G ကေုာံ ရေဒါ ရ။ * '''Indium(III) chloride (InCl₃)''': ဓာတ် အသာ်ဗု ಮလေပ် လေင် ပ္ဍဲ ဍာ်။ စကာ ပ္ဍဲ သၟာဓာတုဗေဒ ဩဂဲနေတ် နဒဒှ် Lewis acid ရ。 == ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် == အေန်ဒဳယာမ် လောဟ သ္အးဇ္ၚး ဂှ် ဟွံမဲ ကု အန္တရာယ် ရ။ ဆဂး ဓာတ်ပံင်ကောံ အေန်ဒဳယာမ် ဗွဲတၟေင် ဓာတ် ITO ဂှ် နွံကဵု အန္တရာယ် ယဝ်ရ ယီုလုပ်အာ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ရ။ သၟာကမၠောန် ပ္ဍဲ ရုင်စက် ကၠောန် ITO ဟွံသေင်မ္ဂး ရုင်စက် ဖုန်တဲ တအ် ယဝ်ရ ယီုလုပ်အာ ခဗိုက် ITO (ITO dust) ပွိုင် မလအ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် လေပ် က္တဵုဒှ် ယဲ ကသအ် မကော်ဂး "Indium lung" (Alveolar proteinosis) ရ။ ယဲဏအ် လေပ် ပလီု ကသအ် စဵုကဵု လီုဇဳဝိတ မာန်ရ။ == ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် == အေန်ဒဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး: * '''ကု ဂါလဳယာမ် (Gallium)''': သီုၜါဂှ် နွံ ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၃ တုဲ အခိုက်အလိုက် ဓာတု ကြပ်တုပ်ရ။ ဂါလဳယာမ် ဂှ် လေင် ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ခန္ဓကာယ (၂၉.၇ °C) တုဲ အေန်ဒဳယာမ် ဂှ် လေင် ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ သၠုင်နူ ညိ (၁၅၆.၆ °C) ရ။ * '''ကု ခဲသြန် (Tin)''': ခဲသြန် ဂှ် နွံ ဗဒါဲ အေန်ဒဳယာမ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၄ ရ။ သီုၜါဂှ် ဍိုန်ဍောတ် ကေုာံ နွံ ကဆံင်စှ်ေဍာ် သဝ် ရ။ ဆဂး ခဲသြန် ဂှ် ဂွံလောဲ ကေုာံ ၚုဟ်တန်နူ အေန်ဒဳယာမ် ဗွဲမလောန် ရ。<ref name="Cotton1999">Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley & Sons. pp. 175–178.</ref> == နိဿဲ == <references /> {{Periodic table}} [[ကဏ္ဍ:အေန်ဒဳယာမ်]] [[ကဏ္ဍ:လောဟ ကြဴ-ကၠာဲဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]] bj3mkw1z1cu4r6qo63xsqz1ljm4839m 0 12783 59154 2026-10-25T13:55:37Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox element | name = အာန်တဳမဝ်နဳ | english_name = Antimony | symbol = Sb | atomic_number = 51 | atomic_mass = 121.760 | element_category = [[လောဟကဝက်]] (Metalloid) | group = 15 | period = 5 | block = p-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု-ပတေင် မၞုံကဵု လျး (Silvery lustrous gray) | image = File:Antimony-4.jpg|250px|alt=လော..." 59154 wikitext text/x-wiki {{Infobox element | name = အာန်တဳမဝ်နဳ | english_name = Antimony | symbol = Sb | atomic_number = 51 | atomic_mass = 121.760 | element_category = [[လောဟကဝက်]] (Metalloid) | group = 15 | period = 5 | block = p-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု-ပတေင် မၞုံကဵု လျး (Silvery lustrous gray) | image = [[File:Antimony-4.jpg|250px|alt=လောဟကဝက် အာန်တဳမဝ်နဳ]] | caption = ကလောံဇၞော်ဇၞော် အာန်တဳမဝ်နဳ သ္အးဇ္ၚး | phase = Solid | melting_point_K = 903.78 | melting_point_C = 630.63 | boiling_point_K = 1908 | boiling_point_C = 1635 | density_stp = 6.697 g/cm3 | discovery = ဂွံတီလဝ် နူ [[ခေတ်တြေံ]] | first_isolation = [[Vannoccio Biringuccio]] (၁၅၄၀) }} '''အာန်တဳမဝ်နဳ''' ({{lang-en|Antimony}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Sb''' (နူကဵု မအရေဝ် လေတ္တေန်: ''stibium'') ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၅၁ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၅ (Group 15) တုဲ ဒှ် [[လောဟကဝက်]] (Metalloid) မွဲရ။ ဍေဟ်ဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု-ပတေင်၊ လျးတၟး ၜတ်တ်၊ ကေုာံ လေပ် ထကးလောဲ (Brittle) ရ။ အခိုက်အလိုက် ဓာတု ဍေဟ်ဂှ် နွံ အကြာ လောဟ ကေုာံ ဟွံသေင်ကဵုလောဟ တုဲ တုပ်သၟဟ် ကု ဒြပ်သ္အး အာသေနေတ် (Arsenic) မနွံ လတူ ဍေဟ် ရ။ အာန်တဳမဝ်နဳ ဂှ် မၞိဟ်တအ် တီကၠုင် ကေုာံ စကာကၠုင်လဝ် နူကဵု ခေတ်တြေံတေအ် (ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ အဳဂျေပ် တြေံ သွက်ဂွံ ကၠောန် ကပေါတ် ဂ္ညိ မတ်) ရ။ ပ္ဍဲသဘာဝမ္ဂး ဍေဟ် ဗွဲမဂၠိုင် လေပ်ပံင်ကောံ ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် သာလ်ဖာ ဗီုကဵု တၟအ် Stibnite (Sb₂S₃) ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ လွပ် အဓိက သွက် အာန်တဳမဝ်နဳ ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် ဓာတ် စဵုဒၞာ ပၟတ် (Flame retardants) ကေုာံ ပရေင် ပံင်နှဴ ကု လောဟ [[ဖကောဝ်]] (Lead alloys) သွက်ဂွံ ကၠောန် ဗက်တရဳ ကွဳစက် (Lead-acid batteries) ညံင် ဂွံ မ္ၚိုဟ်ခိုင်က္ဍင် ရ။ ပါဲနူဂှ် ဍေဟ်ဝွံ သီု ကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲ ပရေင် ကၠောန် ကိရိယာ အီလက်ထရဝ်နေတ် ကေုာံ မိုက်ခရဝ်ချိပ် ရ။ == ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် == ယၟုမ္ဂး "အာန်တဳမဝ်နဳ" (Antimony) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် ဂရိတ် ''anti-monos'' (ἀντί-μόνος) မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ဟွံမံင် ကေတ်တ်" ဟွံသေင်မ္ဂး "ဟွံဒှ် မွဲဓဝ်" ရ၊ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် လေပ် ပံင်ကောံ မံင် ကု လောဟ တၞဟ်တအ် လၟိုန် ရ။ သင်္ကေတ '''Sb''' ဂှ် ကၠုင်နူ မအရေဝ် လေတ္တေန် ''stibium'' မဒှ် ယၟု တၟအ် Stibnite (သတိပ်နိုက်) မစကာ ကၠောန် ကပေါတ် ဂ္ညိ မတ် ပ္ဍဲ ခေတ်တြေံ ရ။ ဓာတ်တၟအ် အာန်တဳမဝ်နဳ သာလ်ဖိုက် ဂှ် မၞိဟ်တအ် စကာကၠုင်လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင် အဳဂျေပ် ကေုာံ လဒေါဝ်ဗၟံက် (Middle East) နူကဵု ၃၁၀၀ သၞာံ ကိုပ်ကၠာ ခရေတ် (3100 BC) တေအ်ရ ညးတအ် စကာ နဒဒှ် မှင်မတ် (Kohl) သွက်ဂွံ ဖျေံ အရံင် လမ္စံက် ပ္ဍဲ မတ် ရ။ ပရေင် ပါ်ပတိတ် လောဟ အာန်တဳမဝ်နဳ သ္အးဇ္ၚး ဂှ် သၟာဓာတု အာရပ် Jabir ibn Hayyan လ္ၚတ်လဝ် ပ္ဍဲ ၈ ဗွဝ်ကၠံ တုဲ၊ ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ မ္ဂး သၟာသိပ္ပံ အဳတလဳ [[Vannoccio Biringuccio]] ချူ စၟတ်သမ္တီလဝ် လၟေင် ပရေင် ပါ်ပတိတ် ဍေဟ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၅၄၀ ရ。<ref name="Weeks1933">Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 95–101.</ref> == ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် == အာန်တဳမဝ်နဳ ဝွံ ဒှ် လောဟကဝက် မ္ၚိုဟ် ကေုာံ ထကးလောဲ (Hard and brittle metalloid) မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် ၆၃၀.၆၃ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ရ။ ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ က္တဵုဒှ် အဆက်အစပ် ဓာတု အောန် (Stable) ပ္ဍဲ ကျာ ဓမ္မတာ တုဲ ဟွံလေပ် က္တဵုဒှ် လၟေင်ဓာတု (Oxidation) လောဲသွာ ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ ဖျေံဂမ္တဴ ဍေဟ် မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် တူပၟတ် တုဲ က္တဵုဒှ် ဓာတ်ကျာ Antimony trioxide (Sb₂O₃) အသာ်ဗု ရ။ ဍေဟ် ဟွံလေင် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် ဖျး ဓမ္မတာ ဆဂး လေင် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် နိုက်ထရိတ် (Nitric acid) ကေုာံ ဍာ်ဓာတ် ဆာလ်ဖျူရေတ် ထတ်ထတ် ရ။ အာန်တဳမဝ်နဳ ဂှ် နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် (Oxidation states) အဓိက သာ်: -3, +3, ကေုာံ +5 ရ။ == ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ == လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ အာန်တဳမဝ်နဳ ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မနွံ အောန် မွဲ တုဲ၊ နွံ ဆ ၜိုတ် ၀.၂ ပ္ဍဲ မွဲ ပြကောဋိ (ppm) ဓဝ်ရ။ အာန်တဳမဝ်နဳ ဂှ် ဟွံမံင် ကေတ်တ် ပ္ဍဲ သဘာဝ တုဲ၊ ဗွဲမဂၠိုင် လေပ်ပံင်ကောံ ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် သာလ်ဖာ ရ။ ဓာတ်တၟအ် အဓိက အိုတ် သွက်ဂွံ ခါဲကေတ် အာန်တဳမဝ်နဳ ဂှ် ဒှ် တၟအ် Stibnite (Sb₂S₃) ရ။ ပါဲနူဂှ် ဍေဟ် လေပ် ပြးဇး မံင် အကြာ တၟအ် လောဟ တၞဟ်တအ် ဗီုကဵု ဖကောဝ်၊ ကောပ်ပါ ကေုာံ သြန် ရ。<ref name="Greenwood1997">Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 547–550.</ref> == ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် == ပရေင်ပတိတ် အာန်တဳမဝ်နဳ လောဟ ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နူကဵု တၟအ် Stibnite ရ။ ညးတအ် ပတိတ် တၟအ် သာလ်ဖိုက် ဏအ် တုဲ ဖျေံဂမ္တဴ ကေုာံ စံင် (Roasting) ပ္ဍဲ ကျာ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ဓာတ် Antimony trioxide (Sb₂O₃) ရ။ ကြဴနူဂှ် ညးတအ် ကလေင် ဖျေံဂမ္တဴ ဓာတ် အံက်သိုက် ဏအ် ကု ချး (Carbon reduction) ပ္ဍဲ မဖိုဟ် ဇၞော် သွက်ဂွံ ပါ်ပတိတ် လောဟ အာန်တဳမဝ်နဳ ရ။ သွက်ဂွံ ဂွံ ဓာတ် မသ္အးဇ္ၚး လောန် သွက် ကမၠောန် Semiconductor မ္ဂး၊ ဒးစကာ နဲကဲ Zone melting ရ။ ဍုင် မပတိတ် အာန်တဳမဝ်နဳ အဓိက ဂှ် ဒှ် ဍုင်ကြုက် (China) မပတိတ် ဂၠိုင်နူ ကဝက် လၟိဟ် ဂၠးတိ၊ တာဂျဳကေတ်သတာန် (Tajikistan) ကေုာံ ရုရှာ ရ။ == ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် == အာန်တဳမဝ်နဳ ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် (Stable isotopes) ၜါ သာ်: * '''Antimony-121 (¹²¹Sb)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံဂၠိုင်အိုတ် (၅၇.၃၆%) ပ္ဍဲသဘာဝရ။ * '''Antimony-123 (¹²³Sb)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် မရနုက်ကဵု ၜါ (၄၂.၆၄%) ရ။ ပါဲနူဂှ် အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် (Radioactive isotopes) ဗွဲမဂၠိုင် လေဝ် နွံ တုဲ၊ မပြာကတ်အိုတ် ဂှ် ဒှ် Antimony-125 (¹²⁵Sb) မၞုံကဵု အာယုက် (Half-life) ၂.၇၅ သၞာံ ကေုာံ Antimony-124 (¹²⁴Sb) မၞုံကဵု အာယုက် ၆၀.၂ တ္ၚဲ ရ။ အိုင်သဝ်တုပ် တအ် ဏအ်ဂှ် က္တဵုဒှ် နူကဵု ပရေင် ပြဟ်လီု နျူကလဳယျာ ပ္ဍဲ စက် ရုင်လလဳ တအ်ရ。<ref name="Audi2003">Audi, G. et al. (2003). "The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties". ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.</ref> == ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် == အာန်တဳမဝ်နဳ ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကွတ်ပညာ ကေုာံ ရုင်စက်: # '''ဓာတ် စဵုဒၞာ ပၟတ် (Flame Retardants)''': လွပ် ဇၞော်အိုတ် သွက် အာန်တဳမဝ်နဳ (ၜိုတ် ၆၀%) ဂှ် ဒှ် ဓာတ် Antimony trioxide မစကာ မွဲစွံ ကု ဓာတ် ဟာလဝ်ဂျေန် သွက်ဂွံ ကၠောန် ကပေါတ် စဵုဒၞာ ပၟတ် ရ။ စကာ ပ္ဍဲ ပလာသတေတ်၊ ကိရိယာ အီလက်ထရဝ်နေတ် ကေုာံ ဂၠိက်ယာတ် တအ်ရ။ # '''လောဟ ပံင်နှဴ ကု ဖကောဝ် (Lead Alloys)''': အာန်တဳမဝ်နဳ (ၜိုတ် ၅%) ဂှ် ထပ်စုတ် ပ္ဍဲ လောဟ ဖကောဝ် (Lead) သွက်ဂွံ သ္ပကဵု ညံင် ဖကောဝ် ဂွံ မ္ၚိုဟ်ခိုင်က္ဍင် ရ။ စကာ အဓိက ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် ဗက်တရဳ ကွဳစက် (Lead-acid batteries) ကေုာံ လွဟ် မကမ် ရ။ # '''အီလက်ထရဝ်နေတ် ကေုာံ Semiconductor''': ဓာတ် အာန်တဳမဝ်နဳ သ္အးဇ္ၚး လောန် ဂှ် စကာ နဒဒှ် ဓာတ် ထပ်စုတ် (Dopant) ပ္ဍဲ သဳလဳကောန် သွက်ဂွံ ကၠောန် မိုက်ခရဝ်ချိပ်၊ ဒိုင်အုတ် ကေုာံ ကိရိယာ အာရီု လျး အေန်ဖရာရိတ် ရ။ # '''ကမှ် ကေုာံ ဓာတ်အရံင်''': စကာ သွက်ဂွံ သ္ပသ္အး အရံင် ကမှ် (Fining agent) ညံင် ဟွံဂွံ ဒှ် ဗၜိုဟ် ကျာ ကေုာံ စကာ ပ္ဍဲ ဓာတ်အရံင် အသာ် မိတ် ရ။ == ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ == အာန်တဳမဝ်နဳ ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ သွက် သတ် တအ်ရ (No biological role)။ ပ္ဍဲ '''သဲလ်''' (Cells) ခန္ဓကာယ ပိုယ် ဍေဟ် ဟွံပါလုပ် ရ။ ဓာတ် အာန်တဳမဝ်နဳ ကေုာံ ဓာတ်ပံင်ကောံ ဍေဟ် တအ်ဂှ် နွံကဵု ဂျိ (Toxic) ကု ခန္ဓကာယ ပိုယ် ရ။ ၜိုန်ရ ဍေဟ် နွံကဵု ဂျိ အောန်နူ အာသေနေတ် ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ လၟိဟ် လုပ်အာ ဂၠိုင်လောန် မ္ဂး ဍေဟ် က္တဵုဒှ် ယဲ မတုပ် ကု ယဲ ဂျိ အာသေနေတ် (Arsenic poisoning) မာန်ရ။ ဆဂး သၟာဂဥုဲ တအ် စကာ ဓာတ်ပံင်ကောံ အာန်တဳမဝ်နဳ လ္ၚဵု ဗီုကဵု Meglumine antimoniate နဒဒှ် ဂဥုဲ သွက်ဂွံ လွဳ ယဲ လေတ်ရှ်မာနဳယျာ (Leishmaniasis) မဒှ် ယဲ က္တဵုဒှ် နူ စၟ Parasite ပ္ဍဲ ဒေသ ဥတု ဂမ္တဴ ရ。<ref name="Emsley2001">Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 36–39.</ref> == ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် == * '''Antimony trioxide (Sb₂O₃)''': ဓာတ် အသာ်ဗု ಮစကာ အဓိက ပ္ဍဲ ကမၠောန် ဓာတ် စဵုဒၞာ ပၟတ် ကေုာံ ကမှ် ရ။ * '''Antimony trisulfide (Sb₂S₃)''': ဓာတ် တၟအ် သဘာဝ မၞုံကဵု အရံင် လမ္စံက်-ပတေင် (Stibnite)။ စကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် မပၟတ် ပၞန် ကေုာံ ကပေါတ် ဓာတ်အရံင် ရ။ * '''Fluoroantimonic acid (H₂FSbF₆)''': ဒှ် ဓာတ်ဖျး ထတ်လောန် (Superacid) မၞုံကဵု အစောမ် ထတ်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ရ။ ဍေဟ် ထတ်နူ ဍာ်ဓာတ် ဆာလ်ဖျူရေတ် ၁၀၀% ပြကောဋိ ကဵု ပြကောဋိ ဆ ရ。 == ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် == အာန်တဳမဝ်နဳ ကေုာံ ဓာတ်ပံင်ကောံ ဍေဟ် တအ်ဂှ် ဒှ် ဓာတ်ဂျိ တုဲ ဒးစွံ သတိ ဗွဲမဇၞော် ရ။ * ယဝ်ရ သၟာကမၠောန် ပ္ဍဲ ရုင်စက် ယီုလုပ်အာ ခဗိုက် အာန်တဳမဝ်နဳ (Antimony dust) ပွိုင် မလအ် မ္ဂး ဍေဟ် က္တဵုဒှ် ယဲ ကသအ် မကော်ဂး "Antimony pneumoconiosis" မာန်ရ။ * ဓာတ်ကျာ Stibine (SbH₃) ဂှ် ဒှ် ဓာတ်ကျာ မၞုံကဵု ဂျိ ဇၞော်ဗွဲမလောန် တုဲ လေပ် ပလီု ဆဲလ် ဆီဗ္ကေတ် ကေုာံ ပလီု ကသအ်ဍာ် ဗွဲမပြဟ် ရ။ == ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် == အာန်တဳမဝ်နဳ ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး: * '''ကု အာသေနေတ် (Arsenic)''': အာသေနေတ် ဂှ် နွံ လတူ အာန်တဳမဝ်နဳ ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၅ တုဲ နွံ အခိုက်အလိုက် လောဟကဝက် ကြပ်တုပ် ရ။ အာသေနေတ် ဂှ် နွံကဵု ဂျိ ဇၞော်နူ ကေုာံ လေပ် က္တဵုဒှ် ဓာတ်ကျာ လောဲသွာ နူ အာန်တဳမဝ်နဳ ရ။ * '''ကု ဗိသမတ် (Bismuth)''': ဗိသမတ် ဂှ် နွံ သၟဝ် အာန်တဳမဝ်နဳ တုဲ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် လောဟ ဍိုက်ပေင် (True metal) ရ။ ဗိသမတ် ဂှ် ဇြိုင်နူ ကေုာံ ဟွံမဲ ကု အန္တရာယ် ဂျိ သွက် မၞိဟ် ရ။ * '''ကု ဖကောဝ် (Lead)''': အာန်တဳမဝ်နဳ လေပ် ပံင်နှဴ ကု ဖကောဝ် သွက်ဂွံ ပခိုဟ်ပတိုန် အစောမ် မ္ၚိုဟ် ဖကောဝ် ရ။ ဖကောဝ် ဂှ် ဍိုန်ဍောတ်လောန် တုဲ အာန်တဳမဝ်နဳ ဂှ် ထကးလောဲ (Brittle) ရ。<ref name="Cotton1999">Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley & Sons. pp. 380–385.</ref> == နိဿဲ == <references /> {{Periodic table}} [[ကဏ္ဍ:အာန်တဳမဝ်နဳ]] [[ကဏ္ဍ:လောဟကဝက်ဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]] h8l08ra92f0fx3s5rz8diubnp9wokrb 59156 59154 2026-10-25T14:07:24Z Aue Nai 24 59156 wikitext text/x-wiki {{Infobox element | name = အာန်တဳမဝ်နဳ | english_name = Antimony | symbol = Sb | atomic_number = 51 | atomic_mass = 121.760 | element_category = [[လောဟကဝက်]] (Metalloid) | group = 15 | period = 5 | block = p-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု-ပတေင် မၞုံကဵု လျး (Silvery lustrous gray) | image = [[File:Antimony-4.jpg|250px|alt=လောဟကဝက် အာန်တဳမဝ်နဳ]] | caption = ကလောံဇၞော်ဇၞော် အာန်တဳမဝ်နဳ သ္အးဇ္ၚး | phase = Solid | melting_point_K = 903.78 | melting_point_C = 630.63 | boiling_point_K = 1908 | boiling_point_C = 1635 | density_stp = 6.697 g/cm3 | discovery = ဂွံတီလဝ် နူ [[ခေတ်တြေံ]] | first_isolation = [[Vannoccio Biringuccio]] (၁၅၄၀) }} '''အာန်တဳမဝ်နဳ''' ({{lang-en|Antimony}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Sb''' (နူကဵု မအရေဝ် လေတ္တေန်: ''stibium'') ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၅၁ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၅ (Group 15) တုဲ ဒှ် [[လောဟကဝက်]] (Metalloid) မွဲရ။ ဍေဟ်ဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု-ပတေင်၊ လျးတၟး ၜတ်တ်၊ ကေုာံ လေပ် ထကးလောဲ (Brittle) ရ။ အခိုက်အလိုက် ဓာတု ဍေဟ်ဂှ် နွံ အကြာ လောဟ ကေုာံ ဟွံသေင်ကဵုလောဟ တုဲ တုပ်သၟဟ် ကု ဒြပ်သ္အး အာသေနေတ် (Arsenic) မနွံ လတူ ဍေဟ် ရ။ အာန်တဳမဝ်နဳ ဂှ် မၞိဟ်တအ် တီကၠုင် ကေုာံ စကာကၠုင်လဝ် နူကဵု ခေတ်တြေံတေအ် (ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ အဳဂျေပ် တြေံ သွက်ဂွံ ကၠောန် ကပေါတ် ဂ္ညိ မတ်) ရ။ ပ္ဍဲသဘာဝမ္ဂး ဍေဟ် ဗွဲမဂၠိုင် လေပ်ပံင်ကောံ ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် သာလ်ဖာ ဗီုကဵု တၟအ် Stibnite (Sb₂S₃) ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ လွပ် အဓိက သွက် အာန်တဳမဝ်နဳ ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် ဓာတ် စဵုဒၞာ ပၟတ် (Flame retardants) ကေုာံ ပရေင် ပံင်နှဴ ကု လောဟ [[ဖကောဝ်]] (Lead alloys) သွက်ဂွံ ကၠောန် ဗက်တရဳ ကွဳစက် (Lead-acid batteries) ညံင် ဂွံ မ္ၚိုဟ်ခိုင်က္ဍင် ရ။ ပါဲနူဂှ် ဍေဟ်ဝွံ သီု ကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲ ပရေင် ကၠောန် ကိရိယာ အဳလက်ထရဝ်နေတ် ကေုာံ မိုက်ခရဝ်ချိပ် ရ။ == ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် == ယၟုမ္ဂး "အာန်တဳမဝ်နဳ" (Antimony) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် ဂရိတ် ''anti-monos'' (ἀντί-μόνος) မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ဟွံမံင် ကေတ်တ်" ဟွံသေင်မ္ဂး "ဟွံဒှ် မွဲဓဝ်" ရ၊ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် လေပ် ပံင်ကောံ မံင် ကု လောဟ တၞဟ်တအ် လၟိုန် ရ။ သင်္ကေတ '''Sb''' ဂှ် ကၠုင်နူ မအရေဝ် လေတ္တေန် ''stibium'' မဒှ် ယၟု တၟအ် Stibnite (သတိပ်နိုက်) မစကာ ကၠောန် ကပေါတ် ဂ္ညိ မတ် ပ္ဍဲ ခေတ်တြေံ ရ။ ဓာတ်တၟအ် အာန်တဳမဝ်နဳ သာလ်ဖိုက် ဂှ် မၞိဟ်တအ် စကာကၠုင်လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင် အဳဂျေပ် ကေုာံ လဒေါဝ်ဗၟံက် (Middle East) နူကဵု ၃၁၀၀ သၞာံ ကိုပ်ကၠာ ခရေတ် (3100 BC) တေအ်ရ ညးတအ် စကာ နဒဒှ် မှင်မတ် (Kohl) သွက်ဂွံ ဖျေံ အရံင် လမ္စံက် ပ္ဍဲ မတ် ရ။ ပရေင် ပါ်ပတိတ် လောဟ အာန်တဳမဝ်နဳ သ္အးဇ္ၚး ဂှ် သၟာဓာတု အာရပ် Jabir ibn Hayyan လ္ၚတ်လဝ် ပ္ဍဲ ၈ ဗွဝ်ကၠံ တုဲ၊ ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ မ္ဂး သၟာသိပ္ပံ အဳတလဳ [[Vannoccio Biringuccio]] ချူ စၟတ်သမ္တီလဝ် လၟေင် ပရေင် ပါ်ပတိတ် ဍေဟ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၅၄၀ ရ。<ref name="Weeks1933">Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 95–101.</ref> == ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် == အာန်တဳမဝ်နဳ ဝွံ ဒှ် လောဟကဝက် မ္ၚိုဟ် ကေုာံ ထကးလောဲ (Hard and brittle metalloid) မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် ၆၃၀.၆၃ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ရ။ ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ က္တဵုဒှ် အဆက်အစပ် ဓာတု အောန် (Stable) ပ္ဍဲ ကျာ ဓမ္မတာ တုဲ ဟွံလေပ် က္တဵုဒှ် လၟေင်ဓာတု (Oxidation) လောဲသွာ ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ ဖျေံဂမ္တဴ ဍေဟ် မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် တူပၟတ် တုဲ က္တဵုဒှ် ဓာတ်ကျာ Antimony trioxide (Sb₂O₃) အသာ်ဗု ရ။ ဍေဟ် ဟွံလေင် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် ဖျး ဓမ္မတာ ဆဂး လေင် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် နိုက်ထရိတ် (Nitric acid) ကေုာံ ဍာ်ဓာတ် ဆာလ်ဖျူရေတ် ထတ်ထတ် ရ။ အာန်တဳမဝ်နဳ ဂှ် နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် (Oxidation states) အဓိက သာ်: -3, +3, ကေုာံ +5 ရ။ == ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ == လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ အာန်တဳမဝ်နဳ ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မနွံ အောန် မွဲ တုဲ၊ နွံ ဆ ၜိုတ် ၀.၂ ပ္ဍဲ မွဲ ပြကောဋိ (ppm) ဓဝ်ရ။ အာန်တဳမဝ်နဳ ဂှ် ဟွံမံင် ကေတ်တ် ပ္ဍဲ သဘာဝ တုဲ၊ ဗွဲမဂၠိုင် လေပ်ပံင်ကောံ ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် သာလ်ဖာ ရ။ ဓာတ်တၟအ် အဓိက အိုတ် သွက်ဂွံ ခါဲကေတ် အာန်တဳမဝ်နဳ ဂှ် ဒှ် တၟအ် Stibnite (Sb₂S₃) ရ။ ပါဲနူဂှ် ဍေဟ် လေပ် ပြးဇး မံင် အကြာ တၟအ် လောဟ တၞဟ်တအ် ဗီုကဵု ဖကောဝ်၊ ကောပ်ပါ ကေုာံ သြန် ရ。<ref name="Greenwood1997">Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 547–550.</ref> == ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် == ပရေင်ပတိတ် အာန်တဳမဝ်နဳ လောဟ ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နူကဵု တၟအ် Stibnite ရ။ ညးတအ် ပတိတ် တၟအ် သာလ်ဖိုက် ဏအ် တုဲ ဖျေံဂမ္တဴ ကေုာံ စံင် (Roasting) ပ္ဍဲ ကျာ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ဓာတ် Antimony trioxide (Sb₂O₃) ရ။ ကြဴနူဂှ် ညးတအ် ကလေင် ဖျေံဂမ္တဴ ဓာတ် အံက်သိုက် ဏအ် ကု ချး (Carbon reduction) ပ္ဍဲ မဖိုဟ် ဇၞော် သွက်ဂွံ ပါ်ပတိတ် လောဟ အာန်တဳမဝ်နဳ ရ။ သွက်ဂွံ ဂွံ ဓာတ် မသ္အးဇ္ၚး လောန် သွက် ကမၠောန် Semiconductor မ္ဂး၊ ဒးစကာ နဲကဲ Zone melting ရ။ ဍုင် မပတိတ် အာန်တဳမဝ်နဳ အဓိက ဂှ် ဒှ် ဍုင်ကြုက် (China) မပတိတ် ဂၠိုင်နူ ကဝက် လၟိဟ် ဂၠးတိ၊ တာဂျဳကေတ်သတာန် (Tajikistan) ကေုာံ ရုရှာ ရ။ == ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် == အာန်တဳမဝ်နဳ ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် (Stable isotopes) ၜါ သာ်: * '''Antimony-121 (¹²¹Sb)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံဂၠိုင်အိုတ် (၅၇.၃၆%) ပ္ဍဲသဘာဝရ။ * '''Antimony-123 (¹²³Sb)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် မရနုက်ကဵု ၜါ (၄၂.၆၄%) ရ။ ပါဲနူဂှ် အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် (Radioactive isotopes) ဗွဲမဂၠိုင် လေဝ် နွံ တုဲ၊ မပြာကတ်အိုတ် ဂှ် ဒှ် Antimony-125 (¹²⁵Sb) မၞုံကဵု အာယုက် (Half-life) ၂.၇၅ သၞာံ ကေုာံ Antimony-124 (¹²⁴Sb) မၞုံကဵု အာယုက် ၆၀.၂ တ္ၚဲ ရ။ အိုင်သဝ်တုပ် တအ် ဏအ်ဂှ် က္တဵုဒှ် နူကဵု ပရေင် ပြဟ်လီု နျူကလဳယျာ ပ္ဍဲ စက် ရုင်လလဳ တအ်ရ。<ref name="Audi2003">Audi, G. et al. (2003). "The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties". ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.</ref> == ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် == အာန်တဳမဝ်နဳ ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကွတ်ပညာ ကေုာံ ရုင်စက်: # '''ဓာတ် စဵုဒၞာ ပၟတ် (Flame Retardants)''': လွပ် ဇၞော်အိုတ် သွက် အာန်တဳမဝ်နဳ (ၜိုတ် ၆၀%) ဂှ် ဒှ် ဓာတ် Antimony trioxide မစကာ မွဲစွံ ကု ဓာတ် ဟာလဝ်ဂျေန် သွက်ဂွံ ကၠောန် ကပေါတ် စဵုဒၞာ ပၟတ် ရ။ စကာ ပ္ဍဲ ပလာသတေတ်၊ ကိရိယာ အဳလက်ထရဝ်နေတ် ကေုာံ ဂၠိက်ယာတ် တအ်ရ။ # '''လောဟ ပံင်နှဴ ကု ဖကောဝ် (Lead Alloys)''': အာန်တဳမဝ်နဳ (ၜိုတ် ၅%) ဂှ် ထပ်စုတ် ပ္ဍဲ လောဟ ဖကောဝ် (Lead) သွက်ဂွံ သ္ပကဵု ညံင် ဖကောဝ် ဂွံ မ္ၚိုဟ်ခိုင်က္ဍင် ရ။ စကာ အဓိက ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် ဗက်တရဳ ကွဳစက် (Lead-acid batteries) ကေုာံ လွဟ် မကမ် ရ။ # '''အဳလက်ထရဝ်နေတ် ကေုာံ Semiconductor''': ဓာတ် အာန်တဳမဝ်နဳ သ္အးဇ္ၚး လောန် ဂှ် စကာ နဒဒှ် ဓာတ် ထပ်စုတ် (Dopant) ပ္ဍဲ သဳလဳကောန် သွက်ဂွံ ကၠောန် မိုက်ခရဝ်ချိပ်၊ ဒိုင်အုတ် ကေုာံ ကိရိယာ အာရီု လျး အေန်ဖရာရိတ် ရ။ # '''ကမှ် ကေုာံ ဓာတ်အရံင်''': စကာ သွက်ဂွံ သ္ပသ္အး အရံင် ကမှ် (Fining agent) ညံင် ဟွံဂွံ ဒှ် ဗၜိုဟ် ကျာ ကေုာံ စကာ ပ္ဍဲ ဓာတ်အရံင် အသာ် မိတ် ရ။ == ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ == အာန်တဳမဝ်နဳ ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ သွက် သတ် တအ်ရ (No biological role)။ ပ္ဍဲ '''သဲလ်''' (Cells) ခန္ဓကာယ ပိုယ် ဍေဟ် ဟွံပါလုပ် ရ။ ဓာတ် အာန်တဳမဝ်နဳ ကေုာံ ဓာတ်ပံင်ကောံ ဍေဟ် တအ်ဂှ် နွံကဵု ဂျိ (Toxic) ကု ခန္ဓကာယ ပိုယ် ရ။ ၜိုန်ရ ဍေဟ် နွံကဵု ဂျိ အောန်နူ အာသေနေတ် ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ လၟိဟ် လုပ်အာ ဂၠိုင်လောန် မ္ဂး ဍေဟ် က္တဵုဒှ် ယဲ မတုပ် ကု ယဲ ဂျိ အာသေနေတ် (Arsenic poisoning) မာန်ရ။ ဆဂး သၟာဂဥုဲ တအ် စကာ ဓာတ်ပံင်ကောံ အာန်တဳမဝ်နဳ လ္ၚဵု ဗီုကဵု Meglumine antimoniate နဒဒှ် ဂဥုဲ သွက်ဂွံ လွဳ ယဲ လေတ်ရှ်မာနဳယျာ (Leishmaniasis) မဒှ် ယဲ က္တဵုဒှ် နူ စၟ Parasite ပ္ဍဲ ဒေသ ဥတု ဂမ္တဴ ရ。<ref name="Emsley2001">Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 36–39.</ref> == ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် == * '''Antimony trioxide (Sb₂O₃)''': ဓာတ် အသာ်ဗု ಮစကာ အဓိက ပ္ဍဲ ကမၠောန် ဓာတ် စဵုဒၞာ ပၟတ် ကေုာံ ကမှ် ရ။ * '''Antimony trisulfide (Sb₂S₃)''': ဓာတ် တၟအ် သဘာဝ မၞုံကဵု အရံင် လမ္စံက်-ပတေင် (Stibnite)။ စကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် မပၟတ် ပၞန် ကေုာံ ကပေါတ် ဓာတ်အရံင် ရ။ * '''Fluoroantimonic acid (H₂FSbF₆)''': ဒှ် ဓာတ်ဖျး ထတ်လောန် (Superacid) မၞုံကဵု အစောမ် ထတ်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ရ။ ဍေဟ် ထတ်နူ ဍာ်ဓာတ် ဆာလ်ဖျူရေတ် ၁၀၀% ပြကောဋိ ကဵု ပြကောဋိ ဆ ရ。 == ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် == အာန်တဳမဝ်နဳ ကေုာံ ဓာတ်ပံင်ကောံ ဍေဟ် တအ်ဂှ် ဒှ် ဓာတ်ဂျိ တုဲ ဒးစွံ သတိ ဗွဲမဇၞော် ရ။ * ယဝ်ရ သၟာကမၠောန် ပ္ဍဲ ရုင်စက် ယီုလုပ်အာ ခဗိုက် အာန်တဳမဝ်နဳ (Antimony dust) ပွိုင် မလအ် မ္ဂး ဍေဟ် က္တဵုဒှ် ယဲ ကသအ် မကော်ဂး "Antimony pneumoconiosis" မာန်ရ။ * ဓာတ်ကျာ Stibine (SbH₃) ဂှ် ဒှ် ဓာတ်ကျာ မၞုံကဵု ဂျိ ဇၞော်ဗွဲမလောန် တုဲ လေပ် ပလီု ဆဲလ် ဆီဗ္ကေတ် ကေုာံ ပလီု ကသအ်ဍာ် ဗွဲမပြဟ် ရ။ == ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် == အာန်တဳမဝ်နဳ ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး: * '''ကု အာသေနေတ် (Arsenic)''': အာသေနေတ် ဂှ် နွံ လတူ အာန်တဳမဝ်နဳ ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၅ တုဲ နွံ အခိုက်အလိုက် လောဟကဝက် ကြပ်တုပ် ရ။ အာသေနေတ် ဂှ် နွံကဵု ဂျိ ဇၞော်နူ ကေုာံ လေပ် က္တဵုဒှ် ဓာတ်ကျာ လောဲသွာ နူ အာန်တဳမဝ်နဳ ရ။ * '''ကု ဗိသမတ် (Bismuth)''': ဗိသမတ် ဂှ် နွံ သၟဝ် အာန်တဳမဝ်နဳ တုဲ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် လောဟ ဍိုက်ပေင် (True metal) ရ။ ဗိသမတ် ဂှ် ဇြိုင်နူ ကေုာံ ဟွံမဲ ကု အန္တရာယ် ဂျိ သွက် မၞိဟ် ရ။ * '''ကု ဖကောဝ် (Lead)''': အာန်တဳမဝ်နဳ လေပ် ပံင်နှဴ ကု ဖကောဝ် သွက်ဂွံ ပခိုဟ်ပတိုန် အစောမ် မ္ၚိုဟ် ဖကောဝ် ရ။ ဖကောဝ် ဂှ် ဍိုန်ဍောတ်လောန် တုဲ အာန်တဳမဝ်နဳ ဂှ် ထကးလောဲ (Brittle) ရ。<ref name="Cotton1999">Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley & Sons. pp. 380–385.</ref> == နိဿဲ == <references /> {{Periodic table}} [[ကဏ္ဍ:အာန်တဳမဝ်နဳ]] [[ကဏ္ဍ:လောဟကဝက်ဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]] g7t4e7sttntjcx6z59ao44x9rdfybxu 10 12784 59157 2026-10-25T14:14:47Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Navbox | name = Navbox periodic table | title = [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] (Periodic Table of Elements) | bodyclass = hlist | state = {{{state|autocollapse}}} | group1 = [[လောဟ]] (Metals) | list1 = {{Navbox|subgroup | group1 = [[အယ်ကာလဳ လောဟ|အယ်ကာလဳ]] | list1 = * [[လဳသဳယာမ်|Li]] * [[သဝ်ဒဳယာမ်|Na]] * ပဝ်..." 59157 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Navbox periodic table | title = [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] (Periodic Table of Elements) | bodyclass = hlist | state = {{{state|autocollapse}}} | group1 = [[လောဟ]] (Metals) | list1 = {{Navbox|subgroup | group1 = [[အယ်ကာလဳ လောဟ|အယ်ကာလဳ]] | list1 = * [[လဳသဳယာမ်|Li]] * [[သဝ်ဒဳယာမ်|Na]] * [[ပဝ်တက်သဳယာမ်|K]] * [[ရူဗဳဒဳယာမ်|Rb]] * [[သဳသဳယာမ်|Cs]] * [[ဖရာန်သဳယာမ်|Fr]] | group2 = [[အယ်ကာလဳတိ လောဟ|အယ်ကာလဳတိ]] | list2 = * [[ဗေရဳလဳယာမ်|Be]] * [[မာဂနဳသဳယာမ်|Mg]] * [[ကာလ်သဳယာမ်|Ca]] * [[သထရွန်တဳယာမ်|Sr]] * [[ဗာရဳယာမ်|Ba]] * [[ရေဒဳယာမ်|Ra]] | group3 = [[လာန်တာနိုက်]] | list3 = * [[လာန်တာနမ်|La]] * [[သဳရဳယာမ်|Ce]] * [[ပရာသဳအဝ်ဒဳမဳယာမ်|Pr]] * [[နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ်|Nd]] * [[ပရဝ်မဳသဳယာမ်|Pm]] * [[သာမာရဳယာမ်|Sm]] * [[ယူရဝ်ပဳယာမ်|Eu]] * [[ဂါဒဝ်လဳနဳယာမ်|Gd]] * [[တာဗဳယာမ်|Tb]] * [[ဒိသပရဝ်သဳယာမ်|Dy]] * [[ဟဝ်မဳယာမ်|Ho]] * [[အာဗဳယာမ်|Er]] * [[တူလဳယာမ်|Tm]] * [[ယေတ်တာဗဳယာမ်|Yb]] * [[လူတဳသဳယာမ်|Lu]] | group4 = [[အက်တဳနိုက်]] | list4 = * [[အက်တဳနဳယာမ်|Ac]] * [[တဝ်ရဳယာမ်|Th]] * [[ပရဝ်တက်တဳနဳယာမ်|Pa]] * [[ယူရေနဳယာမ်|U]] * [[နေပ်ကျူနဳယာမ်|Np]] * [[ပလူတဝ်နဳယာမ်|Pu]] * [[အမေရဳသဳယာမ်|Am]] * [[ကျူရဳယာမ်|Cm]] * [[ဗာကေလဳယာမ်|Bk]] * [[ကာလဳဖဝ်နဳယာမ်|Cf]] * [[အာင်သတာင်နဳယာမ်|Es]] * [[ဖာမဳယာမ်|Fm]] * [[မေန်ဒေလဳဗဳယာမ်|Md]] * [[နဝ်ဗေလဳယာမ်|No]] * [[လဝ်ရေန်သဳယာမ်|Lr]] | group5 = [[လောဟ ကၠာဲ|ကၠာဲ (Transition)]] | list5 = * [[သကာန်ဒဳယာမ်|Sc]] * [[တဳတာနဳယာမ်|Ti]] * [[ဗာနေဒဳယာမ်|V]] * [[ခရဝ်မဳယာမ်|Cr]] * [[မာန်ဂနိတ်|Mn]] * [[ပသဲ|Fe]] * [[ကဝ်ဗာလ်|Co]] * [[နဳကေလ်|Ni]] * [[ကောပ်ပါ|Cu]] * [[ဇြေခ်|Zn]] * [[ယေတ်ထရဳယာမ်|Y]] * [[ဇာကဝ်နဳယာမ်|Zr]] * [[နဳအဝ်ဗဳယာမ်|Nb]] * [[မဝ်လိပ်ဒဳနမ်|Mo]] * [[တက်နဳသဳယာမ်|Tc]] * [[ရူတဳနဳယာမ်|Ru]] * [[ရဝ်ဒဳယာမ်|Rh]] * [[ပါလ္လာဒဳယာမ်|Pd]] * [[သြန်|Ag]] * [[ကေဒ်မဳယာမ်|Cd]] * [[ဟာပ်နဳယာမ်|Hf]] * [[တာန်တာလမ်|Ta]] * [[တေန်သတေန်|W]] * [[ရဳနဳယာမ်|Re]] * [[အဝ်သမာမ်|Os]] * [[အဳရဳဒဳယာမ်|Ir]] * [[ပလာတ်တဳနမ်|Pt]] * [[ထဝ်|Au]] * [[မာကျူရဳ|Hg]] * [[ရူသာဖဝ်ဒဳယာမ်|Rf]] * [[ဒပ်နဳယာမ်|Db]] * [[သဳဗဝ်ဂဳယာမ်|Sg]] * [[ဗဝ်ရဳယာမ်|Bh]] * [[ဟာသဳယာမ်|Hs]] * [[မေတ်နဳရဳယာမ်|Mt]] * [[ဒါမ်သတာတဳယာမ်|Ds]] * [[ရိုန်ဂေန်နဳယာမ်|Rg]] * [[ကဝ်ပါနဳသဳယာမ်|Cn]] | group6 = [[လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ|ကြဴ-ကၠာဲ]] | list6 = * [[အလူမဳနဳယာမ်|Al]] * [[ဂါလဳယာမ်|Ga]] * [[အေန်ဒဳယာမ်|In]] * [[ခဲသြန်|Sn]] * [[တာလဳယာမ်|Tl]] * [[ဖကောဝ်|Pb]] * [[ဗိသမတ်|Bi]] * [[နဳဟဝ်နဳယာမ်|Nh]] * [[ဖလဳရဝ်ဗဳယာမ်|Fl]] * [[မဝ်သကဝ်ဗဳယာမ်|Mc]] * [[လဳဗာမဝ်ရဳယာမ်|Lv]] }} | group2 = [[လောဟကဝက်]] (Metalloids) | list2 = * [[ဗဝ်ရဝ်|B]] * [[သဳလဳကောန်|Si]] * [[ဂျာမေနဳယာမ်|Ge]] * [[အာသေနေတ်|As]] * [[အာန်တဳမဝ်နဳ|Sb]] * [[တေလူရဳယာမ်|Te]] * [[ပဝ်လဝ်နဳယာမ်|Po]] | group3 = [[ဟွံသေင်ကဵုလောဟ]] (Nonmetals) | list3 = {{Navbox|subgroup | group1 = ဟွံသေင်ကဵုလောဟ ဓမ္မတာ | list1 = * [[ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်|H]] * [[ကာဗောန်|C]] * [[နိုက်ထရဝ်ဂျိန်|N]] * [[အံက်သဳဂျိန်|O]] * [[ဖဝ်သဖဝ်ရပ်|P]] * [[သာလ်ဖာ|S]] * [[သဳလဳနဳယာမ်|Se]] | group2 = [[ဟာလဝ်ဂျေန်]] | list2 = * [[ဖလဝ်ရေန်|F]] * [[ကလဝ်ရေန်|Cl]] * [[ဗရဝ်မိန်|Br]] * [[အာဲအဝ်ဒိန်|I]] * [[အာသတာတေန်|At]] * [[တေန်နေတ်သိန်|Ts]] | group3 = [[ဓာတ်ဓါတ်]] | list3 = * [[ဟဳလဳယာမ်|He]] * [[နဳယျိုန်|Ne]] * [[အာဂေန်|Ar]] * [[ခရိပ်တောန်|Kr]] * [[ဇြဳနောန်|Xe]] * [[ရေဒေါန်|Rn]] * [[အဝ်ဂါနေတ်သန်|Og]] }} | group4 = မဆေင်စပ် (Related) | list4 = * [[ဒြပ်သ္အး]] * [[စရင် ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]] * [[ဂကောံ (သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး)|ဂကောံ]] * [[လၟေင် (သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး)|လၟေင်]] * [[ဘလံက် (သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး)|ဘလံက်]] }} kvm0w67mrk0fo0jsg2jyjajpjt7u3s1 0 12785 59158 2026-10-25T14:22:19Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox element | name = တေလူရဳယာမ် | english_name = Tellurium | symbol = Te | atomic_number = 52 | atomic_mass = 127.60 | element_category = [[လောဟကဝက်]] (Metalloid) | group = 16 | period = 5 | block = p-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု မၞုံကဵု လျး (Silvery lustrous grey) | image = File:Tellurium2.jpg|250px|alt=လောဟကဝက် တ..." 59158 wikitext text/x-wiki {{Infobox element | name = တေလူရဳယာမ် | english_name = Tellurium | symbol = Te | atomic_number = 52 | atomic_mass = 127.60 | element_category = [[လောဟကဝက်]] (Metalloid) | group = 16 | period = 5 | block = p-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု မၞုံကဵု လျး (Silvery lustrous grey) | image = [[File:Tellurium2.jpg|250px|alt=လောဟကဝက် တေလူရဳယာမ်]] | caption = ကလောံဇၞော်ဇၞော် တေလူရဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး | phase = Solid | melting_point_K = 722.66 | melting_point_C = 449.51 | boiling_point_K = 1261 | boiling_point_C = 988 | density_stp = 6.24 g/cm3 | discovery = [[Franz-Joseph Müller von Reichenstein]] (၁၇၈၂) | first_isolation = [[Martin Heinrich Klaproth]] (၁၇၉၈) }} '''တေလူရဳယာမ်''' ({{lang-en|Tellurium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Te''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၅၂ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၆ (Group 16) တုဲ ဒှ် [[လောဟကဝက်]] (Metalloid) မွဲရ။ ဍေဟ်ဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု-ပတေင် မကျေဝ်ဂေါဝ်၊ လျးတၟး ၜတ်တ်၊ ကေုာံ ဍိုတ်က္ဍင် ဆဂး လေပ် ထကးလောဲ (Brittle) ရ။ အခိုက်အလိုက် ဓာတု ဍေဟ်ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကု ဒြပ်သ္အး သဳလဳနဳယာမ် (Selenium) ကေုာံ သာလ်ဖာ (Sulfur) ရ။ တေလူရဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မနွံ အောန် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ လတူတိ ပိုယ် (တုပ် ညံင်ရဴ ပလာတ်တဳနမ်) တုဲ၊ ဗွဲမဂၠိုင် လေပ်ပံင်ကောံ ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် ထဝ် ကေုာံ ဓာတ်တၟအ် ကောပ်ပါ ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ လွပ် အဓိက သွက် တေလူရဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ပရေင် ပံင်နှဴ ကု ပသဲ၊ ကောပ်ပါ ကေုာံ [[ဖကောဝ်]] သွက်ဂွံ ပခိုဟ်ပတိုန် အခိုက် ကမၠောန် စက် (Machinability) ရ။ ပါဲနူဂှ် ဍေဟ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် ပြိုင် လျးတ္ၚဲ (Cadmium telluride solar panels) ကေုာံ ကိရိယာ Semiconductor တအ်ရ။ == ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် == ယၟုမ္ဂး "တေလူရဳယာမ်" (Tellurium) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် လေတ္တေန် ''tellus'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် "တိ" (Earth) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၈၂ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ဂကူသြသတြဳယျာ (Austrian) [[Franz-Joseph Müller von Reichenstein]] ဂွံဆဵုကေတ် ဓာတ် တၟိ ဏအ် ပ္ဍဲအခိင် ညး လ္ၚတ် တၟအ်ထဝ် (Gold ores) မကၠုင်နူ ဒေသ Transylvania (လၟုဟ် ဍုင် ရဝ်မေနဳယျာ) ရ။ ကိုပ်ကၠာအိုတ် ညး ထေင်လဝ် ဒဒှ်ရ ဍေဟ် ဒှ် ဓာတ် အာန်တဳမဝ်နဳ (Antimony) ဟွံသေင်မ္ဂး ဗိသမတ် (Bismuth)၊ ဆဂး ကြဴနူ စမ်ၜတ် လအ်လ တုဲ ညး ဂွံတီကေတ် ဒဒှ်ရ ဒှ် ဒြပ်သ္အး တၟိ မွဲ ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၉၈ ဂှ် သၟာဓာတု ဂကူဂျာမာန် [[Martin Heinrich Klaproth]] ဂွံပါ်ပတိတ် ဓာတ် ဏအ် သ္အးသ္အးဇ္ၚးဇ္ၚး တုဲ ညး ခုတ်လဝ် ယၟု "Tellurium" ရ。<ref name="Weeks1933">Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 310–315.</ref> == ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် == တေလူရဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟကဝက် မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် ၄၄၉.၅၁ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ကေုာံ ကဆံင်ကတဴ ၉၈၈ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ရ။ တင်တၟေင် ဍေဟ်ဂှ် ဍေဟ် လေပ် ကၠောအ်လလဳ (Semiconductor) တုဲ ပရေင် ကၠောအ်လလဳ ဍေဟ် တန်တဴ ကု လျး (Photoconductivity) ညိည ကီုရ။ ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ က္တဵုဒှ် အဆက်အစပ် ဓာတု ပ္ဍဲ ကျာ ဓမ္မတာ အောန် တုဲ ညိင်ဝတ် ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ ဖျေံဂမ္တဴ ဍေဟ် မ္ဂး ဍေဟ် တူပၟတ် တုဲ ပတိတ် ဓာတ်ကျာ Tellurium dioxide (TeO₂) မၞုံကဵု လျး အသာ် သၚေက်-သွာ် ရ။ ဍေဟ် ဟွံလေင် ပ္ဍဲ ဍာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဍာ်ဓာတ် ဖျး ဓမ္မတာ ဆဂး လေင် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် နိုက်ထရိတ် (Nitric acid) ရ။ နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် (Oxidation states) အဓိက: -2, +4, ကေုာံ +6 ရ။ == ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ == လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ တေလူရဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မနွံ အောန် ဗွဲမလောန် တုဲ နွံ ဆ ၜိုတ် ၀.၀၀၁ ပ္ဍဲ မွဲ ပြကောဋိ (ppm) ဓဝ်ရ။ တေလူရဳယာမ် ဂှ် လဆောဝ် ဂွံဆဵုကေတ် သ္အးဇ္ၚး ကီုလေဝ်၊ ဗွဲမဂၠိုင် လေပ်ပံင်ကောံ ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် သဘာဝ မပံင်နှဴ ကု ထဝ် ကေုာံ သြန် ရ (ဥပမာ- တၟအ် Calaverite ကေုာံ Sylvanite)။ အရာ ဏအ် ဒှ် အရာ တၟေင် မွဲ ဟိုတ်နူ ထဝ် ဂှ် ဓမ္မတာ မ္ဂး ဟွံလေပ် ပံင်ကောံ ကု ဒြပ်သ္အး တၞဟ်တအ် လောဲသွာ ရ။ ဓာတ်တၟအ် တေလူရဳယာမ် တအ်ဏအ် ဂှ် ဒှ် တမ်ရိုဟ် အဓိက သွက် ပရေင် ခါဲ ထဝ် ပ္ဍဲ ဒေသ လ္ၚဵု ရ。<ref name="Greenwood1997">Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 748–751.</ref> == ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် == ပရေင်ပတိတ် တေလူရဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နဒဒှ် ကပေါတ်ကြဴ (Byproduct) နူကဵု ရုင်စက် သ္ပသ္အး ကောပ်ပါ ကေုာံ [[ဖကောဝ်]] ရ။ ပ္ဍဲ လၟေင် Electrolytic refining သွက် ကောပ်ပါ ဂှ်၊ ကပေါတ် အကျန် မစှ်ေကောံ သၟဝ် စက် (Anode slimes) တအ်ဂှ် နွံကဵု ဓာတ် တေလူရဳယာမ်၊ သဳလဳနဳယာမ် ကေုာံ လောဟ ၚုဟ်တန် တၞဟ်တအ် ရ။ ညးတအ် ဖျေံဂမ္တဴ (Roasting) အကျန် ဏအ် ကု Sodium carbonate တုဲ ပါ်ပတိတ် ဓာတ် Tellurium dioxide ร။ ကြဴနူဂှ် စကာ ဍာ်ဓာတ် ဖျး ကေုာံ လျးလလဳ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ လောဟ တေလူရဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ရ။ ဍုင် မပတိတ် တေလူရဳယာမ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ဍုင် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (USA)၊ ဂျပါန် (Japan)၊ ကနေဒါ (Canada) ကေုာံ ရုရှာ ရ။ == ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် == တေလူရဳယာမ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် ၈ သာ် ပ္ဍဲ သဘာဝ၊ ပၞောဝ်ဂှ် ၆ သာ် ဂှ် ညိင်ဝတ် (Stable) တုဲ ၜါ သာ် ဂှ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် ရ: * '''Tellurium-126 ကေုာံ 125, 124, 123, 122, 120''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် ရ။ * '''Tellurium-128 (¹²⁸Te)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံဂၠိုင်အိုတ် (၃၁.၇%) တုဲ နွံကဵု အာယုက် (Half-life) လအ်ဗွဲမလောန် (၂.၂ x ၁၀²⁴ သၞာံ) မဒှ် အာယုက် မလအ်အိုတ် ပ္ဍဲအကြာ အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ လောက ရ။ * '''Tellurium-130 (¹³⁰Te)''': လၟိဟ် ၃၄% တုဲ နွံ အာယုက် ၇.၉ x ၁၀²⁰ သၞာံ ရ။ ဍေဟ်တအ် ပြဟ်လီု နကဵု လၟေင် Double beta decay တုဲ သၟာ ရူပဗေဒ တအ် လ္ၚတ် ဍေဟ် သွက်ဂွံ တီ အခိုက် နျူထရဳနဝ် (Neutrinos) ရ。<ref name="Audi2003">Audi, G. et al. (2003). "The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties". ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.</ref> == ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် == တေလူရဳယာမ် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန် ၃ ကဏ္ဍ: # '''လောဟ ပံင်နှဴ (Metallurgy)''': လွပ် ဇၞော်အိုတ် (ၜိုတ် ၅၀%) ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ပရေင် ပံင်နှဴ ကု ပသဲ၊ ကောပ်ပါ ကေုာံ [[ဖကောဝ်]] ရ။ ထပ်စုတ် တေလူရဳယာမ် ဆ ညိဓဝ် ဂှ် သ္ပကဵု ညံင် လောဟ တအ်ဂှ် ဂွံ ဍိုန် စှ်ေ ညိ တုဲ မာန်ရေက် စက် (Machining) လောဲသွာ ရ။ ပ္ဍဲ [[ဖကောဝ်]] မ္ဂး ဍေဟ် ကဵု ဒြဟတ် ခိုင်က္ဍင် ကေုာံ စဵုဒၞာ ဓာတ်ဖျး ခိုဟ်နူ သွက် ဗက်တရဳ ရ။ # '''ပြိုင် လျးတ္ၚဲ (Solar Panels)''': ဓာတ် Cadmium telluride (CdTe) ဂှ် ဒှ် ဓာတ် Semiconductor မစကာ အဓိက ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် ပြိုင် လျးတ္ၚဲ မၞုံကဵု အစောမ် သၠုင် ကေုာံ ၚုဟ်တန် သဝ် (Thin-film solar cells) ရ။ # '''အီလက်ထရဝ်နေတ် ကေုာံ ရူပဗေဒ''': ဓာတ် Bismuth telluride (Bi₂Te₃) ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ ကိရိယာ ပတိတ် ဓာတ်လလဳ နူ ဂမ္တဴ (Thermoelectric generators) ကေုာံ သွက်ဂွံ ဖျေံဂမ္တဴ (Cooling devices) ร။ ပါဲနူဂှ် ဍေဟ် စကာ ပ္ဍဲ ကမှ် မတ်ဒ္ၚောဝ် (Optical glasses) သွက် လျး အေန်ဖရာရိတ် ရ။ == ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ == တေလူရဳယာမ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ သွက် သတ် တအ်ရ (No known biological role)။ ပ္ဍဲ '''သဲလ်''' (Cells) ခန္ဓကာယ ပိုယ် ဍေဟ် ဟွံပါလုပ် တုဲ၊ သတ် သီုဖအိုတ် ဟွံနွံပၟိက် ဓာတ်ဏအ် ရ။ ဓာတ် တေလူရဳယာမ် ဂှ် နွံကဵု ဂျိ ညိည (Mildly toxic) ร။ ယဝ်ရ မၞိဟ် မွဲ စစုက်လုက် ဓာတ် ဏအ် မ္ဂး၊ ခန္ဓကာယ ပိုယ် ပြံင်လှာဲ ဍေဟ် ဒှ် ဓာတ်ကျာ Dimethyl telluride တုဲ ပတိတ် နူ ယီု ရ။ ဓာတ်ကျာ ဏအ်ဂှ် နွံကဵု သၟူ ထသီု (Garlic breath) မသကာတ်မြဟ် ဗွဲမလောန် တုဲ သၟူ ဏအ် လေပ် တန်တဴ ပွိုင် ဂၠိုင်ကဵု ဂိတု မာန်ရ。<ref name="Chasteen1994">Chasteen, T. G. et al. (1994). "Tellurium: The element, its compounds and its biology". ''Coordination Chemistry Reviews''. 132: 247–253.</ref> == ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် == * '''Tellurium dioxide (TeO₂)''': ဓာတ် အသာ်ဗု။ စကာ အဓိက ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် ကမှ် တၟေင် (Tellurite glass) မစကာ ပ္ဍဲ လေဇာ ကေုာံ ဇုက်ကမှ် Fiber optics ရ။ * '''Cadmium telluride (CdTe)''': ဓာတ် အသာ်လမ္စံက် မဒှ် Semiconductor ကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက် ပြိုင် လျးတ္ၚဲ ရ။ * '''Telluric acid (Te(OH)₆)''': ဓာတ် ဍာ်ဖျး မက္တဵုဒှ် အခိင် တေလူရဳယာမ် ဇီုကဵု ဓာတ် အံက်သဳဒိုက် ထတ်တ် ရ。 == ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် == တေလူရဳယာမ် ကေုာံ ဓာတ်ပံင်ကောံ ဍေဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် နွံကဵု ဂျိ ညိည စဵုကဵု လဒေါဝ် (Moderately toxic) ရ။ * ယဝ်ရ ယီုလုပ်အာ ခဗိုက် ဟွံသေင်မ္ဂး ယက် တေလူရဳယာမ် မ္ဂး လေပ် က္တဵုဒှ် သၟူ ပါင် ထသီု၊ က္ဍဟ်ဂေတ်၊ ဍိုန်ဇြ ကေုာံ ပလီု စၞာံ ရ။ * ဓာတ် Hydrogen telluride (H₂Te) ဂှ် ဒှ် ဓာတ်ကျာ မၞုံကဵု ဂျိ ဇၞော်လောန် (Highly toxic) တုဲ သၟူ ပသကေမ် မာန်ရ။ * ၜိုန်ရ နွံကဵု ဂျိ ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ လၟေင် ဘဝ လၟိုန်တ္ၚဲ (ဥပမာ- ပြိုင် လျးတ္ၚဲ CdTe) ဍေဟ်တအ် ဂိုင်စွံလဝ် သီု ဂီုကၠီု တုဲ ဟွံကဵု အန္တရာယ် ကု ညးလွပ် တအ် ရ။ == ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် == တေလူရဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး: * '''ကု သဳလဳနဳယာမ် (Selenium)''': သီုၜါဂှ် နွံ ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၆ (Group 16) တုဲ အခိုက်အလိုက် ဓာတု ကြပ်တုပ်ရ။ သဳလဳနဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဟွံသေင်ကဵုလောဟ ကေုာံ ဒှ် ဓာတ် မနွံပၟိက် သွက် လမျီု သတ် (Essential element) တုဲ တေလူရဳယာမ် ဂှ် ဒှ် လောဟကဝက် ကေုာံ ဟွံနွံပၟိက် သွက် သတ် ရ။ * '''ကု ပဝ်လဝ်နဳယာမ် (Polonium)''': ပဝ်လဝ်နဳယာမ် ဂှ် နွံ သၟဝ် တေလူရဳယာမ် တုဲ ဒှ် လောဟ ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် (Radioactive metal) မၞုံကဵု ဂျိ ထတ်လောန် ပ္ဍဲ လောက ရ。<ref name="Cotton1999">Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley & Sons. pp. 500–503.</ref> == နိဿဲ == <references /> {{Periodic table}} [[ကဏ္ဍ:တေလူရဳယာမ်]] [[ကဏ္ဍ:လောဟကဝက်ဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]] 5k35a78ybgqa4fnlocg6vvjhrbraehb 0 12786 59159 2026-10-25T14:26:08Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox element | name = အာဲအဝ်ဒိန် | english_name = Iodine | symbol = I | atomic_number = 53 | atomic_mass = 126.904 | element_category = [[ဟာလဝ်ဂျေန်]] (Halogen) | group = 17 | period = 5 | block = p-block | appearance = ခဲလောံ အသာ်လမ္စံက်-ပတေင် သွာ် မၞုံကဵု လျးလောဟ ကေုာံ ပတိတ..." 59159 wikitext text/x-wiki {{Infobox element | name = အာဲအဝ်ဒိန် | english_name = Iodine | symbol = I | atomic_number = 53 | atomic_mass = 126.904 | element_category = [[ဟာလဝ်ဂျေန်]] (Halogen) | group = 17 | period = 5 | block = p-block | appearance = ခဲလောံ အသာ်လမ္စံက်-ပတေင် သွာ် မၞုံကဵု လျးလောဟ ကေုာံ ပတိတ် ဓာတ်ကျာ အသာ်ခဍောင် (Lustrous metallic gray solid, sublimes to a violet gas) | image = [[File:Iodine_sample.jpg|250px|alt=လောဟ အာဲအဝ်ဒိန်]] | caption = ကလောံ အာဲအဝ်ဒိန် (Iodine) ကေုာံ ဓာတ်ကျာ အသာ်ခဍောင် | phase = Solid | melting_point_K = 386.85 | melting_point_C = 113.7 | boiling_point_K = 457.4 | boiling_point_C = 184.3 | density_stp = 4.933 g/cm3 | discovery = [[Bernard Courtois]] (၁၈၁၁) | first_isolation = [[Bernard Courtois]] (၁၈၁၁) }} '''အာဲအဝ်ဒိန်''' ({{lang-en|Iodine}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''I''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၅၃ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၇ (Group 17) တုဲ ဒှ် ဒြပ်သ္အး [[ဟာလဝ်ဂျေန်]] (Halogen) မွဲရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် ဟာလဝ်ဂျေန် ဇြိုင်အိုတ် မညိင်ဝတ် (Stable halogen) ပ္ဍဲ သဘာဝ တုဲ၊ ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ဓမ္မတာ မ္ဂး ဍေဟ် နွံ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ခဲလောံ အသာ်လမ္စံက်-ပတေင် သွာ် ရ။ တင်တၟေင် ဍေဟ်ဂှ် ဍေဟ် လေပ် ပြံင်လှာဲ ဒှ် ဓာတ်ကျာ အသာ်ခဍောင် (Violet gas) ဗွဲမလောဲသွာ ရ။ အာဲအဝ်ဒိန် ဂှ် ဒှ် ဓာတ် အဓိက (Essential element) မနွံပၟိက် သွက် လမျီု သတ် ကေုာံ မၞိဟ် ဗွဲမလောန် ရ။ ခန္ဓကာယ ပိုယ် နွံပၟိက် အာဲအဝ်ဒိန် သွက်ဂွံ ကၠောန်ပတိတ် ဓာတ် ဟဝ်မောန် ဂြိုဟ် တာဲရွိုက် (Thyroid hormones) ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ လွပ် အဓိက သွက် အာဲအဝ်ဒိန် ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် ဂဥုဲ (Medical applications)၊ ဓာတ် သ္ပသ္အး စၟ (Disinfectants)၊ ကေုာံ ပရေင် စၞစ (ဥပမာ - ၜဵု ထပ်စုတ် အာဲအဝ်ဒိန်) ရ။ ပါဲနူဂှ် ဍေဟ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲ ဓာတုဗေဒ ဩဂဲနေတ် ကေုာံ ဓာတ်အရံင် ဓါတ်လလဳ ရ။ == ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် == ယၟုမ္ဂး "အာဲအဝ်ဒိန်" (Iodine) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် ဂရိတ် ''ioeides'' (ἰοειδής) မဂွံအဓိပ္ပါယ် "အသာ် ခဍောင်" (Violet-colored) ရ။ ယၟုဏအ်ဂှ် သၟာဓာတု ဂကူပြင်သေတ် Joseph Louis Gay-Lussac ခုတ်လဝ် ကဵု ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၁၃ ဟိုတ်နူ အရံင် ဓာတ်ကျာ ဍေဟ် ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၁၁ ဂှ်၊ သၟာဓာတု ဂကူပြင်သေတ် [[Bernard Courtois]] (ဗာနာတ် ကူတွာ) ဂွံဆဵုကေတ် ဒြပ်သ္အး တၟိ ဏအ် ပ္ဍဲ အခိင် ညး ပတိတ် ဓာတ် Potassium nitrate သွက် ယမ်း (Gunpowder) နူကဵု ပြာ ပ္ကဴမှာသၟိတ် (Seaweed ash) ရ။ ညး စုတ် ဓာတ်ဖျး Sulfuric acid ပ္ဍဲ ပြာဂှ် တုဲ ညး ဂွံဆဵုကေတ် ဓာတ်ကျာ အသာ်ခဍောင် မမံက်တိုန် ကၠုင် ရ။ ဓာတ်ကျာဂှ် ကလောအ် ဒှ်အာ ကလောံ ခဲလောံ လမ္စံက် တုဲ ညး ပါ်ပတိတ် ဒြပ်သ္အး တၟိ ဏအ် မာန်ကၠုင် ရ。<ref name="Weeks1933">Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 250–255.</ref> == ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် == အာဲအဝ်ဒိန် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး ဟွံသေင်ကဵုလောဟ (Nonmetal) မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် ၁၁၃.၇ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ကေုာံ ကဆံင်ကတဴ ၁၈၄.၃ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ရ。 ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် ဓာတ် ဟာလဝ်ဂျေန် မွဲ ကီုလေဝ်၊ အစောမ် အံက်သဳဒိုက် (Oxidizing power) ဍေဟ်ဂှ် ဍိုန်နူ ဖလဝ်ရေန်၊ ကလဝ်ရေန် ကေုာံ ဗရဝ်မိန် တအ် ဗွဲမလောန် ရ။ ဍေဟ် လေင် ပ္ဍဲ ဍာ် ညိည ဓဝ် (Slightly soluble in water) ဆဂး လေင် ဗွဲမခိုဟ် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် အလ်ကဝ်ဟဝ် (Alcohol) မကော်ဂး Tincture of iodine ကေုာံ ဍာ်ဓာတ် Potassium iodide ရ။ ဍေဟ် နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် (Oxidation states) အဓိက: -1 (Iodide), +1, +3, +5 (Iodate), ကေုာံ +7 (Periodate) ရ။ == ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ == လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ အာဲအဝ်ဒိန် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မနွံ အောန် မွဲ တုဲ၊ နွံ ၜိုတ် ၀.၄၆ ပ္ဍဲ မွဲ ပြကောဋိ (ppm) ဓဝ်ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ ဓာတ် Iodide (I⁻) တအ် လေပ်လေင် ပ္ဍဲ ဍာ် ဗွဲမလောဲသွာ ဂှ်ရ၊ ဍေဟ်တအ် ဇွောဝ်စှ်ေ ကောံ ပ္ဍဲ ဍာ်မှာသၟိတ် (Ocean) ရ။ သတ် ဍာ်မှာသၟိတ် ဗီုကဵု ပ္ကဴမှာသၟိတ် (Kelp) တအ် ဇြောတ်ပကောံ ဓာတ် အာဲအဝ်ဒိန် ဂွံ ဗွဲမခိုဟ် ရ။ လတူ တိ မ္ဂး၊ ဓာတ် အာဲအဝ်ဒိန် ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ တၟအ် Caliche ore ပ္ဍဲ ကန္တာရ အာတကာမာ (Atacama Desert) ဍုင် ချဳလဳ (Chile) မဒှ် ဒၞာဲ မၞုံကဵု ဓာတ် Sodium iodate (NaIO₃) ဗွဲမဂၠိုင် ရ。<ref name="Greenwood1997">Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 800–804.</ref> == ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် == ပရေင်ပတိတ် အာဲအဝ်ဒိန် အဓိက ဂှ် ကၠုင်နူ သဘာဝ ၜါ ဒၞာဲ ရ: # '''နူကဵု တၟအ် Caliche''': ပ္ဍဲ ဍုင်ချဳလဳ ဂှ် ညးတအ် ခါဲ တၟအ် ဏအ် တုဲ စကာ ဍာ်ဓာတ် Sodium bisulfite သွက်ဂွံ ဖျေံဂမ္တဴ (Reduce) ဓာတ် Iodate ညံင်ဂွံ ဒှ် လောဟ အာဲအဝ်ဒိန် သ္အးဇ္ၚး ရ။ # '''နူကဵု ဍာ်ၜဵု သၟဝ်တိ (Brines)''': ပ္ဍဲ ဍုင်ဂျပေန် ကေုာံ အမေရိကာန် ဂှ်၊ ဍာ်ၜဵု မတိတ် ကၠုင် မွဲစွံ ကု ဓာတ်ကျာ သဘာဝ (Natural gas wells) တအ် နွံကဵု ဓာတ် Iodide ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ညးတအ် ပၠုပ်စုတ် ဓာတ်ကျာ ကလဝ်ရေန် (Chlorine gas) ညံင်ဂွံ ထ္ၜေတ်ပတိတ် အာဲအဝ်ဒိန် ရ။ ဍုင် မပတိတ် အာဲအဝ်ဒိန် အဓိက ဂှ် ဒှ် ဍုင် ချဳလဳ (Chile - ဂၠိုင်အိုတ် ၜိုတ် ၆၀%)၊ ဂျပေန် (Japan) ကေုာံ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (USA) ရ။ == ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် == အာဲအဝ်ဒိန် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် (Stable isotope) ဆ မွဲသာ်ဓဝ်ရ: * '''Iodine-127 (¹²⁷I)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံ ပ္ဍဲသဘာဝ ၁၀၀% ရ။ ပါဲနူဂှ် အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် (Radioactive isotopes) ဗွဲမဂၠိုင် လေဝ် နွံ တုဲ၊ မပြာကတ်အိုတ် ဂှ်: * '''Iodine-131 (¹³¹I)''': နွံကဵု အာယုက် (Half-life) ၈.၀၂ တ္ၚဲ ရ။ ဍေဟ် က္တဵုဒှ် နူကဵု လၟေင် ခတိုဟ် နျူကလဳယျာ တုဲ လေပ် ပလီု ဂြိုဟ် တာဲရွိုက် မာန်ရ။ ဆဂး သၟာဂဥုဲ တအ် စကာ ဍေဟ် သွက်ဂွံ လွဳ ယဲ ကေန်သာ တာဲရွိုက် (Thyroid cancer therapy) ရ။ * '''Iodine-123 (¹²³I)''': အာယုက် ၁၃.၂ နာဍဳ။ စကာ သွက်ဂွံ တက် ဗီုရုပ် ဆီ ဂြိုဟ် တာဲရွိုက် (Medical imaging) ရ。<ref name="Audi2003">Audi, G. et al. (2003). "The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties". ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.</ref> == ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် == အာဲအဝ်ဒိန် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ပရေင် ရုင်ဂဥုဲ ကေုာံ ရုင်စက်: # '''ပရေင် ရုင်ဂဥုဲ ကေုာံ စဵုဒၞာ ယဲ (Medicine)''': Tincture of iodine ကေုာံ Povidone-iodine (Betadine) တအ်ဂှ် ဒှ် ဓာတ် သ္ပသ္အး စၟ (Antiseptics) ဇၞော်အိုတ် မစကာ သွက်ဂွံ ကြာတ် သရ ကေုာံ သ္ပသ္အး စၞာံ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ သ္ပ ကမၠောန် ရုင်ဂဥုဲ ရ။ ပါဲနူဂှ် ဓာတ်ပံင်ကောံ အာဲအဝ်ဒိန် ဂှ် စကာ နဒဒှ် ဓာတ် ထ္ၜး ဗီု (Radiocontrast agents) ပ္ဍဲ စက် X-ray ကေုာံ CT scan ညံင်ဂွံ ညာတ် ဇြောတ် ဆီ ရ။ # '''စၞစ ကေုာံ ၜဵု (Nutrition)''': သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ယဲ ကအ်ဇၞော် (Goiter) ဂှ်၊ ကၟိန်ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ပၠုပ်စုတ် ဓာတ် Potassium iodate ပ္ဍဲ ၜဵု စၞ (Iodised salt) ရ။ # '''ပရေင် ဓာတ်အရံင် ကေုာံ ဓာတုဗေဒ''': ဓာတ် Silver iodide (AgI) ဂှ် ခေတ်ကၠာတေအ် စကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကမ္မရာ ဖလင် (Photography) တုဲ လၟုဟ် စကာ သွက်ဂွံ ကၠောန် ဗြဲ အတု (Cloud seeding) ရ။ # '''ပရေင် သ္ပသ္အး ဍာ်''': ပ္ဍဲ ဍာ် သုင် ပရေင် တရဴ တအ်ဂှ် စကာ ကလောံ အာဲအဝ်ဒိန် သွက်ဂွံ ဂစိုတ် စၟ ပ္ဍဲ ဍာ် ရ。 == ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ == အာဲအဝ်ဒိန် ဝွံ ဒှ် ဓာတ် အဓိက (Essential trace element) မဇြိုင်အိုတ် သွက် လမျီု သတ် ကေုာံ မၞိဟ် ရ: * '''ဂြိုဟ် တာဲရွိုက် (Thyroid Gland)''': ခန္ဓကာယ ပိုယ် နွံပၟိက် အာဲအဝ်ဒိန် သွက်ဂွံ ကၠောန်ပတိတ် ဓာတ် ဟဝ်မောန် Thyroxine (T4) ကေုာံ Triiodothyronine (T3) ပ္ဍဲ ဂြိုဟ် တာဲရွိုက် ရ။ ဟဝ်မောန် တအ် ဏအ် ထိင်ဒဝ် ပရေင် လၟေင် ဒြဟတ် (Metabolism)၊ ပရေင် ဇၞော်မောဝ် ခန္ဓ ကေုာံ က္ဍဟ် ပ္ဍဲ ကောန်ၚာ် ရ။ * '''ယဲ အာဲအဝ်ဒိန် အောန် (Iodine Deficiency)''': ယဝ်ရ ဟွံကလိဂွံ ဓာတ် ဏအ် ဍိုက်ပေင် မ္ဂး၊ ဍေဟ် က္တဵုဒှ် ယဲ ကအ်ဇၞော် (Goiter) ဟိုတ်နူ ဂြိုဟ် ဇၞော်တိုန် သွက်ဂွံ ဇြောတ် အာဲအဝ်ဒိန် ရ။ ပ္ဍဲ ကောန်ၚာ် မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် က္တဵုဒှ် ယဲ က္ဍဟ် ဍိုန် (Cretinism) ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် လဇုဲ ရ။ စၞစ မပ္တံကဵု ၜဵုက၊ ပ္ကဴမှာသၟိတ် ကေုာံ ၜဵု ထပ်စုတ် အာဲအဝ်ဒိန် တအ် နွံကဵု ဓာတ် ဏအ် ဍိုက်ပေင် ရ。<ref name="WHO_Iodine">World Health Organization (2007). ''Assessment of iodine deficiency disorders and monitoring their elimination'' (3rd ed.). WHO Press.</ref> == ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် == * '''Potassium iodide (KI)''': ဒှ် ဓာတ် ၜဵု အသာ်ဗု။ စကာ နဒဒှ် ဂဥုဲ ထပ်စုတ် အာဲအဝ်ဒိန် ကေုာံ စကာ ပ္ဍဲ ရုင်ဂဥုဲ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဓာတ် ရေဒဳယဝ် ¹³¹I ပ္ဍဲ အခိင် ရုင်စက် နျူကလဳယျာ ခတိုဟ် (Thyroid blocking) ရ။ * '''Iodine heptafluoride (IF₇)''': ဒှ် ဓာတ်ကျာ မၞုံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် အာဲအဝ်ဒိန် +7 မဒှ် ကဆံင် သၠုင်အိုတ် ရ။ * '''Nitrogen triiodide (NI₃)''': ဒှ် ဓာတ် ခဲလောံ မလေပ် ခတိုဟ် လောဲသွာ (Contact explosive) မာန်ရ။ ဒး ကသော် တဲ ညိဓဝ် လေဝ် ခတိုဟ် မာန်ရ။ == ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် == အာဲအဝ်ဒိန် လောဟ သ္အးဇ္ၚး ဂှ် ၜိုန်ရ နွံပၟိက် သွက် ခန္ဓကာယ ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ လၟိဟ် လုပ်အာ ဂၠိုင်လောန် (စဵုကဵု ၂ ဂရာမ်) မ္ဂး ဍေဟ် က္တဵုဒှ် ဂျိ (Toxic) မာန်ရ။ * ဍာ်ဓာတ် အာဲအဝ်ဒိန် မတ်တ် ဂှ် ယဝ်ရ ဒး စၞာံ မ္ဂး လေပ် စံင်ပလီု စၞာံ ရ။ * ယက် အာဲအဝ်ဒိန် (Iodine vapor) ဂှ် နွံကဵု ဂျိ သွက် မတ် ကေုာံ ကသအ် တုဲ သၟာကမၠောန် တအ် ဒးစကာ ကိရိယာ စဵုဒၞာ အခိင် ရပ်စပ် ဍေဟ် ရ။ * အန္တရာယ် ဇၞော်အိုတ် မွဲဂှ် ဒှ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် ဗီုကဵု ¹³¹I မလေပ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဍာ်တှ် ကေုာံ လေပ် က္တဵုဒှ် ယဲ ကေန်သာ တာဲရွိုက် ရ。 == ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် == အာဲအဝ်ဒိန် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဟာလဝ်ဂျေန် တၞဟ် ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး: * '''ကု ကလဝ်ရေန် (Chlorine) ကေုာံ ဗရဝ်မိန် (Bromine)''': အာဲအဝ်ဒိန် ဂှ် နွံ သၟဝ် ဍေဟ်တအ် တုဲ ဇြိုင်နူ ကေုာံ ညိင်ဝတ်နူ ဍေဟ်တအ် ရ။ ကလဝ်ရေန် ဂှ် ဒှ် ဓာတ်ကျာ၊ ဗရဝ်မိန် ဂှ် ဒှ် ဍာ်၊ တုဲ အာဲအဝ်ဒိန် ဂှ် ဒှ် ခဲလောံ (Solid) ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ဓမ္မတာ ရ။ အာဲအဝ်ဒိန် ဂှ် လေပ် က္တဵုဒှ် ဓာတ် ကၠောအ်လလဳ ညိည (Semiconductor) ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဇၞော် ဂှ်ရ။ * '''ကု အာသတေတိန် (Astatine)''': အာသတေတိန် ဂှ် နွံ သၟဝ် အာဲအဝ်ဒိန် တုဲ ဒှ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ် မၞုံ အောန်အိုတ် ပ္ဍဲ သဘာဝ ရ။ သၟာသိပ္ပံတအ် ထေင်ကေတ် ဒဒှ်ရ အာသတေတိန် ဂှ် လေပ် ကၠောအ်လလဳ ထတ်နူ အာဲအဝ်ဒိန် ကေုာံ နွံ အခိုက် လောဟ ဂၠိုင်နူ ရ。<ref name="Cotton1999">Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley & Sons. pp. 548–553.</ref> == နိဿဲ == <references /> {{Periodic table}} [[ကဏ္ဍ:အာဲအဝ်ဒိန်]] [[ကဏ္ဍ:ဟာလဝ်ဂျေန်ဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဟွံသေင်ကဵုလောဟဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]] doa5qlx4n1mxi5ybgytxjkewoydn4c7 0 12787 59160 2026-10-25T14:30:30Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox element | name = ဇြဳနောန် | english_name = Xenon | symbol = Xe | atomic_number = 54 | atomic_mass = 131.293 | element_category = [[ဓာတ်ဓါတ်]] (Noble gas) | group = 18 | period = 5 | block = p-block | appearance = ဓာတ်ကျာ အသာ်ဟွံမဲ (Colorless gas, exhibiting a blue glow in an electric field) | image = File:Xenon_discharge_tube.jpg|250px|alt=ဓ..." 59160 wikitext text/x-wiki {{Infobox element | name = ဇြဳနောန် | english_name = Xenon | symbol = Xe | atomic_number = 54 | atomic_mass = 131.293 | element_category = [[ဓာတ်ဓါတ်]] (Noble gas) | group = 18 | period = 5 | block = p-block | appearance = ဓာတ်ကျာ အသာ်ဟွံမဲ (Colorless gas, exhibiting a blue glow in an electric field) | image = [[File:Xenon_discharge_tube.jpg|250px|alt=ဓာတ်ကျာ ဇြဳနောန်]] | caption = ဓာတ်ကျာ ဇြဳနောန် ပတိတ် လျးတၟး အသာ်သၚေက်-သွာ် (Blue glow) ပ္ဍဲ ပိုက်လလဳ | phase = Gas | melting_point_K = 161.40 | melting_point_C = -111.75 | boiling_point_K = 165.051 | boiling_point_C = -108.099 | density_stp = 5.894 g/L | discovery = [[William Ramsay]] ကေုာံ [[Morris Travers]] (၁၈၉၈) | first_isolation = [[William Ramsay]] ကေုာံ [[Morris Travers]] (၁၈၉၈) }} '''ဇြဳနောန်''' ({{lang-en|Xenon}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Xe''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၅၄ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၈ (Group 18) တုဲ ဒှ် ဓာတ်ကျာ မညိင်ဝတ် မကော်ဂး [[ဓာတ်ဓါတ်]] (Noble gas) မွဲရ။ ဓာတ်ကျာဝွံ ဟွံမဲ ကု အသာ်၊ ဟွံမဲ ကု သၟူ၊ ကေုာံ ဟွံမဲ ကု ရှ် တုဲ ပ္ဍဲ သဘာဝမ္ဂး နွံ ဆ ညိည ဓဝ် ပ္ဍဲ လတူ ကျာဂၠးတိ ပိုယ်ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် ဓာတ်ကျာ မၞုံကဵု လျိုင် ဇြိုင်အိုတ် ပ္ဍဲအကြာ ဓာတ်ဓါတ် မညိင်ဝတ် တအ်ရ။ ၜိုန်ရ ဇြဳနောန် ဂှ် ဒှ် ဓာတ်ဓါတ် မညိင်ဝတ် (Chemically inert) ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၂ ဂှ် သၟာသိပ္ပံတအ် ဂွံအံင်ဇၞး ပ္ဍဲ ပရေင် ကၠောန်ဗဒှ် ဓာတ်ပံင်ကောံ ဍေဟ် အလန်ပထမအိုတ် တုဲ၊ ဍေဟ် ပလီုထောအ် လညာတ် မဟီုလဝ် "ဓာတ်ဓါတ် တအ် ပံင်ကောံ ကု ဓာတ်တၞဟ် ဟွံဂွံ" ဂှ်ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ လွပ် အဓိက သွက် ဇြဳနောန် ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် မပၟတ် လျး ထတ်လောန် (High-intensity discharge lamps)၊ မပၟတ် ပၠးရုပ် (IMAX projectors)၊ ကိရိယာ လေဇာ (Lasers)၊ ကေုာံ ဒြဟတ်ဓရိုတ် အဳယောန် သွက် က္ၜင်အာကာသ (Ion thrusters) ရ။ ဍေဟ်ဝွံ သီု စကာ နဒဒှ် ဂဥုဲ ကဵု သၠိင် (General anesthetic) မခိုဟ်အိုတ် မွဲကီုရ။ == ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် == ယၟုမ္ဂး "ဇြဳနောန်" (Xenon) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် ဂရိတ် ''xenos'' (ξένος) မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ကၟုဲ" ဟွံသေင်မ္ဂး "မၞိဟ်သအာင်/အရာမတၟေင်" (Stranger/Guest) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၉၈ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ဂကူအင်္ဂလိက် [[Sir William Ramsay]] ကေုာံ [[Morris Travers]] တအ် ဂွံဆဵုကေတ် ဒြပ်သ္အး ဝွံ ပ္ဍဲ ဍုင်လာန်ဒါန် ရ။ ညးတအ် ဂွံဆဵုကေတ် ဍေဟ် ကြဴနူ ညးတအ် ဂွံဆဵုကေတ် ခရိပ်တောန် (Krypton) ကေုာံ နဳယျိုန် (Neon) ညိဓဝ် ရ။ ညးတအ် ပတိတ် ဍာ်ကျာ (Liquid air) တုဲ အခိင် ညးတအ် ဖျေံဂမ္တဴ ညံင် ဓာတ်ကျာ တၞဟ်တအ် ဂွံ လေင်အိုတ်အာ ဂှ်၊ ပ္ဍဲ အကျန် မသှ်ေဒၟံင် ဂှ် ညးတအ် ဂွံဆဵုကေတ် ဓာတ်ကျာ ဇြိုင် တၟိ မွဲ မၞုံကဵု အရံင် သၚေက်-သွာ် (Blue glow) ပ္ဍဲ ပိုက်လလဳ ရ။ Ramsay ဂှ် ဂွံဒုင် ကဵု လာပ် နဝ်ဗဴ (Nobel Prize) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၀၄ ဟိုတ်နူ ပရေင် ဂၠာဲဆဵု ဓာတ်ဓါတ် တအ် ဏအ်ရ。<ref name="Weeks1933">Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 301–307.</ref> == ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် == ဇြဳနောန် ဝွံ ဒှ် ဓာတ်ကျာ ဇြိုင် (လျိုင် ဇြိုင်နူ ကျာ ဓမ္မတာ ၜိုတ် ၄.၅ ဆ) မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် -၁၁၁.၇၅ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ကေုာံ ကဆံင်ကတဴ -၁၀၈.၀၉ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ရ။ ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် ဓာတ်ကျာ မၞုံကဵု ဗွိုက် အဳလက်ထရွန် ပေင်ဒၟံင် (Full valence shell) ရ။ ကိုပ်ကၠာ သၞာံ ၁၉၆၂ ဂှ် သၟာသိပ္ပံတအ် ထေင်လဝ် ဒဒှ်ရ ဍေဟ် ညိင်ဝတ် သက်က် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၂၊ သၟာဓာတု [[Neil Bartlett]] (နဳလ် ဗာတ်လေတ်) ဂွံအံင်ဇၞး ပ္ဍဲ ပရေင် ပံင်နှဴ ဇြဳနောန် ကု ဓာတ် Platinum hexafluoride တုဲ ကလိဂွံ ဓာတ်ပံင်ကောံ ဇြဳနောန် ပထမအိုတ် မတွဟ်ဂး Xenon hexafluoroplatinate ရ။ ပရေင်ဏအ် ပံက်ကဵု တြင် သွက် ဓာတုဗေဒ ဓာတ်ဓါတ် (Noble gas chemistry) အလုံမွဲ တုဲ၊ လၟုဟ် ဇြဳနောန် နွံကဵု ဓာတ်ပံင်ကောံ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု XeF₂, XeF₄, ကေုာံ XeO₃ ရ。<ref name="Bartlett1962">Bartlett, N. (1962). "Xenon hexafluoroplatinate(V) Xe+[PtF6]−". ''Proceedings of the Chemical Society''. 1962 (6): 218.</ref> == ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ == လတူကျာ (Earth's atmosphere) မ္ဂး၊ ဇြဳနောန် ဝွံ ဒှ် ဓာတ်ကျာ မနွံ အောန် ဗွဲမလောန် တုဲ၊ နွံ ဆ ၜိုတ် ၀.၀၈၇ ပ္ဍဲ မွဲ ပြကောဋိ (ppm) ဟွံသေင်မ္ဂး ၁ ပ္ဍဲ ၁၁.၅ မဳလဳယျောန် ဓဝ်ရ။ ဇြဳနောန် လ္ၚဵု တအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ လတူ ဂြိုဟ် တၞဟ်တအ် ကေုာံ ပ္ဍဲ တၟအ်ကတိုဟ်ကျာ (Meteorites) ရ။ ပ္ဍဲ လတူ ဂြိုဟ် ဂျူပဳတာ (Jupiter) မ္ဂး ဇြဳနောန် နွံ ဂၠိုင်နူ လတူ တိ ဗွဲမလောန် ရ။ ပါဲနူဂှ် ဓာတ် ဇြဳနောန် လ္ၚဵု ပ္ဍဲ လတူ တိ ဂှ် က္တဵုဒှ် နူကဵု ပရေင် ပြဟ်လီု (Radioactive decay) အိုင်သဝ်တုပ် အာဲအဝ်ဒိန် ကေုာံ ယူရေနဳယာမ် ရ。<ref name="Greenwood1997">Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 892–895.</ref> == ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် == ပရေင်ပတိတ် ဇြဳနောန် ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နူကဵု ဍာ်ကျာ (Liquid air) နကဵု လၟေင် Fractional distillation ရတုပ် ကု ပရေင် ပတိတ် ခရိပ်တောန် ကီုရ။ ညးတအ် ပတိတ် ဍာ်ကျာ တုဲ ဖျေံဂမ္တဴ ညံင် ဓာတ်ကျာ တၞဟ်တအ် ဗီုကဵု နိုက်ထရဝ်ဂျိန် ကေုာံ အံက်သဳဂျိန် ဂွံ လေင်အာ ကၠာရ။ ဇြဳနောန် ကဵု ခရိပ်တောန် တအ် သှ်ေဒၟံင် ပ္ဍဲ ကၞောတ် လၟေင် (Liquid oxygen fraction) ရ။ ကြဴနူဂှ် ညးတအ် ပါ်ပတိတ် ဇြဳနောန် ကဵု ခရိပ်တောန် နကဵု လၟေင် Silica gel ဟွံသေင်မ္ဂး Distillation ရ။ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် နွံ အောန်လောန် ပ္ဍဲ လတူ ကျာ ဂှ်ရ၊ ဇြဳနောန် ဂှ် ဒှ် ဓာတ်ကျာ ၚုဟ်တန်အိုတ် ပ္ဍဲအကြာ ဓာတ်ဓါတ် တအ်ရ။ == ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် == ဇြဳနောန် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် (Stable isotopes) ထပှ် သာ်၊ တုဲပၠန် အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် မၞုံကဵု အာယုက် လအ်လောန် (Primordial isotopes) ၜါ သာ် ပါလုပ် ရ: * '''Xenon-129, 131, 132''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲသဘာဝ ရ။ * '''Xenon-136 (¹³⁶Xe)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မပြဟ်လီု နကဵု လၟေင် Double beta decay တုဲ နွံကဵု အာယုက် 2.1 x 10²¹ သၞာံ (သၠုင်နူ အာယုက် လောက ဏီ) ရ။ သၟာ ရူပဗေဒ တအ် စကာ ဍေဟ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဓာတ် Neutrinos ရ။ ပါဲနူဂှ် '''Xenon-135 (¹³⁵Xe)''' ဂှ် ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ စက် ရုင်လလဳ နျူကလဳယျာ (Nuclear reactors) ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဇြောတ်ကေတ် နျူထရွန် (Neutron poison) ဗွဲမထတ်လောန် တုဲ လေပ် သ္ပကဵု ညံင် စက် နျူကလဳယျာ ဒး ဒေအ်ဇူ (Xenon poisoning) မာန်ရ (ဥပမာ- ပြသၞာ ပ္ဍဲ ချာနဝ်ဗဴ Chernobyl)。<ref name="Audi2003">Audi, G. et al. (2003). "The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties". ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.</ref> == ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် == ဇြဳနောန် ဂှ် စကာ အဓိက ပ္ဍဲ ကမၠောန် မပၟတ် ကေုာံ အာကာသ: # '''မပၟတ် လျး ထတ်လောန် (Illumination)''': ဇြဳနောန် စကာ ပ္ဍဲ မပၟတ် Xenon arc lamps မပတိတ် လျး တုပ် ညံင် လျးတ္ၚဲ (Sunlight-like spectrum) ရ။ မပၟတ် ဏအ် စကာ ပ္ဍဲ စက် ပၠးရုပ် IMAX (Movie projectors)၊ မပၟတ် ကွဳစက် (Xenon headlights)၊ ကေုာံ လျး ပ္ဍဲ ကမ္မရာ (Flashes) ရ။ # '''လေဇာ (Excimer Lasers)''': ဓာတ်ကျာ ဇြဳနောန် ပံင်နှဴ ကု ကလဝ်ရေန် (XeCl) ဂှ် စကာ ကၠောန် လေဇာ မၞုံကဵု ဒြဟတ် ထတ် မစကာ ပ္ဍဲ ရုင်ဂဥုဲ (လွဳ မတ် LASIK) ကေုာံ ရုင်စက် Semiconductor ရ။ # '''ဒြဟတ်ဓရိုတ် အာကာသ (Ion Thrusters)''': ဇြဳနောန် ဂှ် ဒှ် ဓာတ် အဓိက သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲ စက် ဒြဟတ်ဓရိုတ် အဳယောန် မစကာ ပ္ဍဲ က္ၜင်အာကာသ ကေုာံ ဂြိုဟ်တုဲ (Satellites) ရ။ ဟိုတ်နူ ဇြဳနောန် လျိုင် ဇြိုင် ကေုာံ သ္ပ အဳယောန် လောဲသွာ ဂှ်ရ၊ ဍေဟ် ပတိတ် ဒြဟတ် ဓရိုတ် ခိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲ အာကာသ ရ။ == ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ == ဇြဳနောန် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ သွက် သတ် တအ်ရ (No natural biological role)။ ပ္ဍဲ '''သဲလ်''' ခန္ဓကာယ ပိုယ် ဍေဟ် ဟွံပါလုပ် ရ။ ဆဂး ဍေဟ် နွံကဵု လွပ် ဇဳဝဗေဒ မတၟေင်လောန်: * '''ဂဥုဲ ကဵု သၠိင် (General Anesthetic)''': ဇြဳနောန် ဂှ် ဒှ် ဓာတ်ကျာ မကဵု သၠိင် မခိုဟ်အိုတ် ကေုာံ အန္တရာယ် အောန်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ဍေဟ် ဟွံက္တဵုဒှ် အန္တရာယ် ကု ဂြိုဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကသအ် ဆဂး ဟိုတ်နူ ၚုဟ် က္ဍင်လောန် ဂှ်ရ ညးတအ် စကာ အောန် ရ။ * '''စဵုဒၞာ က္ဍဟ် (Neuroprotectant)''': ဇြဳနောန် ဂှ် လေပ် စဵုဒၞာ က္ဍဟ် နူကဵု ပရေင် လီုလာ် (Brain damage) အခိင် ကလိဂွံ အံက်သဳဂျိန် အောန် တုဲ သၟာဂဥုဲ တအ် စကာ လွဳ ကောန်ၚာ် မက္တဵုဒှ် ယဲ ဍာ်မတ် လီု ร။ * '''ပရေင် ပြိုင်ပကာန် (Sports Doping)''': ယဝ်ရ ယီုလုပ် ဇြဳနောန် မ္ဂး ဍေဟ် ပတိုန်ကဵု ဓာတ် ဟဝ်မောန် Erythropoietin (EPO) မပတိတ် ဆဲလ် ဆီဗ္ကေတ် ဂၠိုင်တိုန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂကောံ ဝါဒါ (WADA) ကၟာတ်လဒဵုလဝ် ဟွံကဵု အခေါင် စကာ ပ္ဍဲ ပရေင် ပြိုင် ဇြဟတ် ရ。<ref name="Franks1998">Franks, N. P. et al. (1998). "How does xenon produce anaesthesia?". ''Nature''. 396 (6709): 324.</ref> == ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် == ၜိုန်ရ ဒှ် ဓာတ်ဓါတ် ကီုလေဝ်၊ ဇြဳနောန် နွံကဵု ဓာတ်ပံင်ကောံ တၟေင် ဂမၠိုင်: * '''Xenon fluorides (XeF₂, XeF₄, XeF₆)''': ဒှ် ဓာတ် ခဲလောံ အသာ်ဗု မက္တဵုဒှ် အခိင် ပံင်နှဴ ဇြဳနောန် ကု ဖလဝ်ရေန် ရ။ ဍေဟ်တအ် ဒှ် ဓာတ် အံက်သဳဒိုက် ဇၞော် မစကာ ပ္ဍဲ ဓာတုဗေဒ ရ။ * '''Xenon trioxide (XeO₃)''': ဒှ် ဓာတ် ခဲလောံ အသာ်ဗု මလေပ် ခတိုဟ် လောဲသွာ (Highly explosive) ဗွဲမလောန် ရ။ * '''Xenon tetroxide (XeO₄)''': ဒှ် ဓာတ်ကျာ မလေပ် ခတိုဟ် ဗွဲမပြဟ် လောန် ကေုာံ ညိင်ဝတ် အောန်လောန် ရ。 == ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် == ဓာတ်ကျာ ဇြဳနောန် ဓမ္မတာ ဂှ် ဟွံမဲ ကု ဂျိ (Non-toxic) ရ။ * ဆဂး ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဇြိုင်နူ ကျာ ဗွဲမလောန် (၄ ဆ) ဂှ်ရ၊ ယဝ်ရ ဍေဟ် ကောံ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ကၟာတ်လဒဵု (Closed space) မ္ဂး ဍေဟ် ထ္ၜေတ်ပတိတ် ကျာ တုဲ မၞိဟ် မယီုလုပ်အာ တအ် လေပ် ချိုတ် ဟိုတ်နူ ယီုဟွံဂွံ (Asphyxiation) ရ။ * '''ရမ္သာင် ဇြိုင် (Deep Voice Effect)''': ယဝ်ရ ယီုလုပ် ဇြဳနောန် ပ္ဍဲ ကအ် မ္ဂး፣ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဇြိုင် ဂှ်ရ ရမ္သာင် ပိုယ် ဂွံတိတ် ကၠုင် ဇြိုင် ကေုာံ သဝ် (Low pitch) လောန် ရ (ဒှ် ဒစး ကု ဟဳလဳယာမ် မပတိုန် ရမ္သာင် ရ)။ * ဓာတ်ပံင်ကောံ ဍေဟ် ဗီုကဵု XeO₃ ဂှ် ဒှ် ဓာတ် ခတိုဟ် ဇၞော်လောန် တုဲ အန္တရာယ် ဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။ == ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် == ဇြဳနောန် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်ဓါတ် တၞဟ် ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး: * '''ကု အာဂေန် (Argon) ကေုာံ ခရိပ်တောန် (Krypton)''': ဇြဳနောန် ဂှ် နွံ သၟဝ် ဍေဟ်တအ် တုဲ ဇြိုင်နူ ဍေဟ်တအ် ဗွဲမလောန် ရ။ တုဲပၠန် ဇြဳနောန် ဂှ် လေပ် က္တဵုဒှ် လၟေင်ဓာတု ကေုာံ ပတိတ် ဓာတ်ပံင်ကောံ ဂၠိုင်နူ အာဂေန် ကဵု ခရိပ်တောန် မာန်ရ။ * '''ကု ရေဒေါန် (Radon)''': ရေဒေါန် ဂှ် နွံ သၟဝ် ဇြဳနောန် ရ။ ရေဒေါန် ၜိုန်ရ လေပ် က္တဵုဒှ် ဓာတ်ပံင်ကောံ လောဲနူ ဇြဳနောန် ကီုလေဝ်၊ ရေဒေါန် ဂှ် ဒှ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် မၞုံကဵု အန္တရာယ် ဂျိ (ယဲကေန်သာ) တုဲ ဇြဳနောန် ဂှ် ညိင်ဝတ် ကေုာံ ဟွံမဲ ကု ဂျိ ရ。<ref name="Cotton1999">Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley & Sons. pp. 586–593.</ref> == နိဿဲ == <references /> {{Periodic table}} [[ကဏ္ဍ:ဇြဳနောန်]] [[ကဏ္ဍ:ဓာတ်ဓါတ်ဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]] 8zh5dwvg6sy72zgigt257zf5dni3yh6 0 12788 59161 2026-10-25T14:32:00Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox element | name = သဳသဳယာမ် | english_name = Caesium (Cesium) | symbol = Cs | atomic_number = 55 | atomic_mass = 132.905 | element_category = [[အယ်ကာလဳ လောဟ]] (Alkali metal) | group = 1 | period = 6 | block = s-block | appearance = သာ်သြန်-ထဝ် (Silvery gold) | image = [[File:Caesium_in_ampoule.jpg|250px|alt=လောဟ သဳသဳယာမ်]] | capt..." 59161 wikitext text/x-wiki {{Infobox element | name = သဳသဳယာမ် | english_name = Caesium (Cesium) | symbol = Cs | atomic_number = 55 | atomic_mass = 132.905 | element_category = [[အယ်ကာလဳ လောဟ]] (Alkali metal) | group = 1 | period = 6 | block = s-block | appearance = သာ်သြန်-ထဝ် (Silvery gold) | image = [[File:Caesium_in_ampoule.jpg|250px|alt=လောဟ သဳသဳယာမ်]] | caption = လောဟ သဳသဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ဂိုင်စွံလဝ် ပ္ဍဲ ဖန်စွံ ဟွံမဲကျာ | phase = Solid (လေင် ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ဓမ္မတာ) | melting_point_K = 301.7 | melting_point_C = 28.5 | boiling_point_K = 944 | boiling_point_C = 671 | density_stp = 1.93 g/cm3 | discovery = [[Robert Bunsen]] ကေုာံ [[Gustav Kirchhoff]] (၁၈၆၀) | first_isolation = [[Carl Setterberg]] (၁၈၈၁) }} '''သဳသဳယာမ်''' ({{lang-en|Caesium}} ဟွံသေင်မ္ဂး Cesium) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Cs''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၅၅ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁ (Group 1) တုဲ ဒှ် [[အယ်ကာလဳ လောဟ]] (Alkali metal) မွဲရ။ လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ထဝ် တုဲ ဒှ် လောဟ မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် သဝ်လောန် (၂၈.၅ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ်) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ယဝ်ရ ပိုယ် ရပ် ဍေဟ် ပ္ဍဲ တဲ မ္ဂး ဍေဟ် လေင်အာ နကဵု ဓာတ်ဂမ္တဴ ခန္ဓကာယ ပိုယ် မာန်ရ။ သဳသဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံကဵု အဆက်အစပ် ဓာတု (Chemical reactivity) ထတ်အိုတ် ပ္ဍဲအကြာ လောဟ မညိင်ဝတ် သီုဖအိုတ် ရ။ ဍေဟ် လေပ် တူပၟတ် ကေတ်တ် ပ္ဍဲ ကျာ တုဲ ယဝ်ရ ဒး ဍာ် မ္ဂး ဍေဟ် ခတိုဟ် ဗွဲမပြဟ် ၜိုန်ရ နွံ ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ သဝ် လောန် (-၁၁၆ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ်) ကီုလေဝ် ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ လွပ် အဓိက သွက် သဳသဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ နာဍဳ အက်တောမ် (Atomic clocks) မဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ အခိင် "မွဲ စက္က" အလုံဂၠးတိ ကေုာံ စကာ ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် ခါဲ ကၠေင် (Drilling fluids) ရ။ == ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် == ယၟုမ္ဂး "သဳသဳယာမ်" (Caesium) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် လေတ္တေန် ''caesius'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် "အသာ် သၚေက်-သွာ် အကာသ" (Sky blue) ရ။ ဟိုတ်မဂွံ ခုတ်လဝ် ယၟု ဏအ်ဂှ် ဒှ်ဟိုတ်နူ လျး ဓာတ် (Emission spectrum) ဍေဟ် နွံကဵု ပၞောတ် အသာ် သၚေက်-သွာ် ၜါ ပၞောတ် မတၟးဒၟံင် ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၆၀ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ဂကူဂျာမာန် ၜါတၠ မတွဟ်ဂး [[Robert Bunsen]] ကေုာံ [[Gustav Kirchhoff]] တအ် ဂွံဆဵုကေတ် ဒြပ်သ္အး ဝွံ ပ္ဍဲအခိင် ညးတအ် စမ်ၜတ် ဍာ်ပလင် သဘာဝ (Mineral water) နူကဵု ဍုင် Dürkheim နကဵု ကိရိယာ စမ်ၜတ် လျး (Spectroscope) မဒှ် ကိရိယာ ညးတအ် မခၞံဗဒှ်လဝ် တၟိတၟိ ရ။ သဳသဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် မဂွံဒုင် ဂၠာဲဆဵုကေတ် နကဵု ကွတ်ပညာ လျး Spectroscopy ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၈၁ ဂှ်မှ သၟာဓာတု Carl Setterberg ဂွံပါ်ပတိတ် လောဟ သဳသဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး နကဵု ပရေင် စကာ လျးလလဳ ရ。<ref name="Weeks1933">Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 215–220.</ref> == ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် == သဳသဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ ဍိုန်ဍောတ်လောန် (Softest solid element) မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် ၂၈.၅ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ကေုာံ ကဆံင်ကတဴ ၆၇၁ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ရ。 ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ က္တဵုဒှ် လၟေင်ဓာတု ဗွဲမပြဟ်လောန် (Most reactive metal) ရ။ ဍေဟ် တူပၟတ် ကေတ်တ် ပ္ဍဲ ကျာ တုဲ က္တဵုဒှ် ဓာတ် Caesium superoxide (CsO₂) ရ။ ယဝ်ရ စုက်လုက် ကု ဍာ် မ္ဂး ဍေဟ် ခတိုဟ် ပတိတ် ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ကေုာံ ဍာ်ဓာတ် Caesium hydroxide (CsOH) မဒှ် ဓာတ် အယ်ကာလဳ ထတ်အိုတ် ပ္ဍဲ လောက ရ (ဍေဟ် လေပ် စံင်ပလီု ဖန် မာန်ရ)။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးတအ် ဒးဂိုင်စွံ ဍေဟ် ပ္ဍဲ ဖန်စွံ ဟွံမဲကျာ (Vacuum) လၟိုန် ရ။ == ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ == လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ သဳသဳယာမ် ဝွံ နွံ ၜိုတ် ၃ ပ္ဍဲ မွဲ ပြကောဋိ (ppm) ရ။ လၟိဟ်ဏအ်ဂှ် ဂၠိုင်နူ ဗရဝ်မိန် ကေုာံ ယူရေနဳယာမ် ဏီရ။ သဳသဳယာမ် ဂှ် ဟွံမံင် ကေတ်တ် ပ္ဍဲသဘာဝ တုဲ၊ ဗွဲမဂၠိုင် လေပ်ပံင်ကောံ ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် ဗီုကဵု Pollucite (Cs(AlSi₂O₆)·H₂O) ရ။ တၟအ် Pollucite ဂှ် ဒှ် တၟအ် အဓိက မၞုံကဵု ဓာတ် သဳသဳယာမ် ဂၠိုင်အိုတ် ရ (စဵုကဵု ၂၀%)။ ပါဲနူဂှ် ဍေဟ် လေပ် ပြးဇး မံင် ပ္ဍဲ တၟအ် Lepidolite ကေုာံ Beryl တအ် ညိည ကီုရ。<ref name="Greenwood1997">Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 75–78.</ref> == ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် == ပရေင်ပတိတ် သဳသဳယာမ် ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နူကဵု တၟအ် Pollucite ရ။ ညးတအ် ပၠုပ် လေင် တၟအ် ဂှ် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် ဖျး (Hydrochloric acid ဟွံသေင်မ္ဂး Sulfuric acid) တုဲ ပါ်ပတိတ် ဓာတ် အယ်ကာလဳ တၞဟ်တအ် (ဗီုကဵု သဝ်ဒဳယာမ် ကေုာံ ရူဗဳဒဳယာမ်) ကိုပ်ကၠာ ရ။ ကြဴနူဂှ် ကလိဂွံ ဓာတ် Caesium chloride (CsCl) တုဲ ညးတအ် ဖျေံဂမ္တဴ ဍေဟ် ကု လောဟ ကာလ်သဳယာမ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဗာရဳယာမ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲဟွံမဲကျာ (Vacuum) ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ သၠုင် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ လောဟ သဳသဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ရ။ ဍုင် မပတိတ် သဳသဳယာမ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ဍုင် ကနေဒါ (Canada - ဒေသ Bernic Lake) මပတိတ် ၜိုတ် ၂/၃ လၟိဟ်ဂၠးတိ၊ ဇင်ဗာဘွေ (Zimbabwe)၊ ကေုာံ ဍုင်ကြုက် (China) ရ။ == ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် == သဳသဳယာမ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် (Stable isotope) ဆ မွဲသာ်ဓဝ်ရ: * '''Caesium-133 (¹³³Cs)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံ ပ္ဍဲသဘာဝ ၁၀၀% ရ။ ပါဲနူဂှ် အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် (Radioactive isotopes) ဗွဲမဂၠိုင် လေဝ် နွံ တုဲ၊ မပြာကတ်အိုတ် ကေုာံ အန္တရာယ် ဇၞော်အိုတ် ဂှ်: * '''Caesium-137 (¹³⁷Cs)''': နွံကဵု အာယုက် (Half-life) ၃၀ သၞာံ ရ။ ဍေဟ် က္တဵုဒှ် နူကဵု ပရေင် ခတိုဟ် ကေုာံ ပြဟ်လီု ပ္ဍဲ စက် နျူကလဳယျာ (Nuclear fission) ရ။ ¹³⁷Cs ဂှ် ဒှ် ဓာတ် အဓိက မက္တဵုဒှ် အန္တရာယ် ယဲ ပ္ဍဲ ဘေးအန္တရာယ် နျူကလဳယျာ ဗီုကဵု Chernobyl (ချာနဝ်ဗဴ) ကေုာံ Fukushima (ဖူကူရှဳမာ) ရ။ သၟာဂဥုဲ တအ် စကာ ဍေဟ် သွက်ဂွံ လွဳ ယဲ ကေန်သာ (Radiation therapy) ကီုရ。<ref name="Audi2003">Audi, G. et al. (2003). "The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties". ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.</ref> == ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် == သဳသဳယာမ် ဂှ် စကာ အဓိက ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကွတ်ပညာ သၠုင်သၠုင် ကေုာံ ပရေင် စက်ယန္တရား: # '''နာဍဳ အက်တောမ် (Atomic Clocks)''': သဳသဳယာမ်-၁၃၃ ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ နာဍဳ အက်တောမ် ဇေတ်တ် မဒှ် တိုင် သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် အခိင် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၇ ဂကောံ သၞောတ်ဝ် SI စၟတ်သမ္တီလဝ် ဒဒှ်ရ "မွဲ စက္က" ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကု လၟေင် ချဳဒရာင် အက်တောမ် သဳသဳယာမ် (9,192,631,770) အလန် ရ။ # '''ဍာ်ဓာတ် ခါဲ ကၠေင် (Drilling Fluids)''': လွပ် ဇၞော်အိုတ် သွက် သဳသဳယာမ် လၟုဟ် ဂှ် ဒှ် ဓာတ် Caesium formate (HCOOCs) ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဍာ် မၞုံကဵု လျိုင် ဇြိုင် ဗွဲမလောန် တုဲ စကာ သွက်ဂွံ ခါဲ ကတိုင် ဍာ်ကၠေင် ဇြိုဟ်ဇြိုဟ် မၞုံကဵု ဒြဟတ် ဓရိုတ် (Pressure) သၠုင်လောန် ရ (ဟွံမဲ ကု ဂျိ ညံင်ရဴ ဍာ်ဓာတ် တၞဟ်တအ်)။ # '''ဖဝ်တဝ်အဳလက်ထရေတ် (Photoelectric Cells)''': ဟိုတ်နူ သဳသဳယာမ် ဍိုန်လောဲ ကု လျး ကေုာံ ပတိတ် အဳလက်ထရွန် လောဲသွာ ဂှ်ရ၊ ညးတအ် စကာ ဍေဟ် ပ္ဍဲ ကိရိယာ အာရီု လျး (Light sensors) ကေုာံ မတ်ဒ္ၚောဝ် ညာတ် ဗတံ (Night vision devices) ရ။ == ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ == သဳသဳယာမ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ သွက် သတ် တအ်ရ (No biological role)။ ပ္ဍဲ '''သဲလ်''' (Cells) ခန္ဓကာယ ပိုယ် ဍေဟ် ဟွံပါလုပ် ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ ဍေဟ် နွံ အခိုက်အလိုက် ဓာတု တုပ် ကု ပဝ်တက်သဳယာမ် (Potassium) ဂှ်ရ၊ သဳသဳယာမ် ဓမ္မတာ លေပ် လုပ်ပြး ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ စၞး ပဝ်တက်သဳယာမ် မာန်ရ။ ဓာတ် သဳသဳယာမ် သဘာဝ ဂှ် နွံကဵု ဂျိ အောန်လောန် ရ (Low toxicity)။ ဆဂး အန္တရာယ် ဇၞော်အိုတ် ဂှ် ဒှ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ် ¹³⁷Cs ရ။ ယဝ်ရ ¹³⁷Cs လုပ်အာ ခန္ဓကာယ မ္ဂး၊ ဍေဟ် ပကောံ မံင် ပ္ဍဲ ဖျုန် ကေုာံ တမ် သဲလ် တုဲ ပတိတ် လျး ရေဒဳယဝ် မပလီု DNA ကေုာံ က္တဵုဒှ် ယဲ ကေန်သာ လောဲသွာ ရ。<ref name="Relman1956">Relman, A. S. (1956). "The physiological behavior of rubidium and cesium in relation to that of potassium". ''The Yale Journal of Biology and Medicine''. 29 (3): 248–262.</ref> == ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် == * '''Caesium formate (HCOOCs)''': ဍာ်ဓာတ် လျိုင် ဇြိုင် မစကာ အဓိက ပ္ဍဲ ကမၠောန် ခါဲ ကၠေင် ကေုာံ ဓာတ်ကျာ။ * '''Caesium chloride (CsCl)''': ဒှ် ဓာတ် ၜဵု အသာ်ဗု။ စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် ဇဳဝဗေဒ သွက်ဂွံ ပါ်ပတိတ် DNA နကဵု စက် ဂေတ် (Ultracentrifugation) ဟိုတ်နူ ဍေဟ် နွံကဵု လျိုင် ဇြိုင် ရ။ * '''Caesium hydroxide (CsOH)''': ဒှ် ဓာတ် အယ်ကာလဳ မၞုံကဵု အစောမ် ထတ်အိုတ် (Strongest base)၊ မလေပ် စံင်ပလီု စၞာံ ကေုာံ ဖန် ဗွဲမပြဟ် ရ။ == ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် == သဳသဳယာမ် လောဟ သ္အးဇ္ၚး ဂှ် ဒှ် အရာ မၞုံကဵု အန္တရာယ် (Highly hazardous) ဗွဲမလောန် ရ။ * ဍေဟ် လေပ် တူပၟတ် ကေတ်တ် ပ္ဍဲ ကျာ တုဲ၊ ယဝ်ရ စုက်လုက် ကု ဍာ် ညိဓဝ် (ဟွံသေင်မ္ဂး ပယှ် ပ္ဍဲ ကျာ) မ္ဂး ဍေဟ် ခတိုဟ် ဗွဲမထတ် (Violent explosion) ရ။ * ဓာတ် CsOH မက္တဵုဒှ် နူကဵု ပရေင် ဏအ်ဂှ် လေပ် စံင်ပလီု ဖျုန် ကေုာံ မတ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် မာန်ရ။ * အခိင် ရပ်စပ် လောဟ သဳသဳယာမ် ဂှ် ဒးစကာ ဖန်စွံ မၞုံကဵု ဓာတ်ကျာ အာဂေန် (Argon) ဟွံသေင်မ္ဂး ဂိုင်စွံ ပ္ဍဲ ဖန် ဟွံမဲကျာ လၟိုန်ရ。 * ဓာတ် ရေဒဳယဝ် ¹³⁷Cs ဂှ် ဒှ် အန္တရာယ် ရေဒဳယဝ် ဇၞော်အိုတ် မွဲ (Severe biohazard) မဒး စဵုဒၞာ နကဵု လောဟ ဖကောဝ် (Lead shielding) လၟိုန်ရ။ == ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် == သဳသဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု အယ်ကာလဳ လောဟ ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး: * '''ကု ရူဗဳဒဳယာမ် (Rubidium)''': သဳသဳယာမ် ဂှ် နွံ သၟဝ် ရူဗဳဒဳယာမ် တုဲ၊ သဳသဳယာမ် ဂှ် လေင် ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ သဝ်နူ ကေုာံ က္တဵုဒှ် အဆက်အစပ် ဓာတု ထတ်နူ ရ။ * '''ကု ဖရန်သဳယာမ် (Francium)''': ဖရန်သဳယာမ် ဂှ် နွံ သၟဝ် သဳသဳယာမ် ကီုလေဝ်၊ ဖရန်သဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် မဟွံညိင်ဝတ် (Unstable) ကေုာံ ပြဟ်လီု ပြဟ်လောန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သဳသဳယာမ် ဂှ် ဒှ် လောဟ မညိင်ဝတ် ကေုာံ မၞုံကဵု လၟေင်ဓာတု ထတ်အိုတ် (Most reactive stable metal) ပ္ဍဲ သဘာဝ ရ。<ref name="Cotton1999">Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley & Sons. pp. 92–97.</ref> == နိဿဲ == <references /> [[ကဏ္ဍ:သဳသဳယာမ်]] [[ကဏ္ဍ:အယ်ကာလဳ လောဟဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]] s2vgctyw7i5d2awlk6j5z0gr10wu6df 0 12789 59162 2026-10-25T14:42:49Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox element | name = လာန်တာနမ် | english_name = Lanthanum | symbol = La | atomic_number = 57 | atomic_mass = 138.905 | element_category = [[လာန်တာနိုက်]] (Lanthanide) | group = 3 | period = 6 | block = f-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု (Silvery white) | image = [[File:Lanthanum_macro.jpg|250px|alt=လောဟ လာန်တာနမ်]] | caption = က..." 59162 wikitext text/x-wiki {{Infobox element | name = လာန်တာနမ် | english_name = Lanthanum | symbol = La | atomic_number = 57 | atomic_mass = 138.905 | element_category = [[လာန်တာနိုက်]] (Lanthanide) | group = 3 | period = 6 | block = f-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု (Silvery white) | image = [[File:Lanthanum_macro.jpg|250px|alt=လောဟ လာန်တာနမ်]] | caption = ကလောံ လောဟ လာန်တာနမ် သ္အးဇ္ၚး | phase = Solid | melting_point_K = 1193 | melting_point_C = 920 | boiling_point_K = 3737 | boiling_point_C = 3464 | density_stp = 6.162 g/cm3 | discovery = [[Carl Gustaf Mosander]] (၁၈၃၉) | first_isolation = [[Carl Gustaf Mosander]] (၁၈၃၉) }} '''လာန်တာနမ်''' ({{lang-en|Lanthanum}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''La''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၅၇ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မရနုက်ကဵု ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဒြပ်သ္အး [[လာန်တာနိုက်]] (Lanthanides) မဒှ် ဂကောံ ဒြပ်သ္အး တၟအ် ကေဝ်ဝါတ် (Rare-earth elements) ရ။ လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု၊ ဍိုန်ဍောတ် (Soft) တုဲ မလေပ် မာန်ရေက် နကဵု ၜုန် လောဲသွာ ရ။ လာန်တာနမ် ဂှ် ဒှ် လောဟ မက္တဵုဒှ် လၟေင်ဓာတု ဗွဲမပြဟ် (Highly reactive) ပ္ဍဲအကြာ လာန်တာနိုက် တအ် တုဲ၊ ယဝ်ရ ဍေဟ် ဒးကျာ မ္ဂး ဍေဟ် က္တဵုဒှ် နှိင် (Oxidizes) ဗွဲမပြဟ် ရ။ ပ္ဍဲသဘာဝမ္ဂး ဍေဟ် ဂွံဆဵုကေတ် ပံင်နှဴ ကု ဒြပ်သ္အး ကေဝ်ဝါတ် တၞဟ်တအ် ဗီုကဵု သဳရဳယာမ် (Cerium) ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ လွပ် အဓိက သွက် လာန်တာနမ် ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ပတိတ် ဗက်တရဳ နဳကေလ်-လာန်တာနမ် (NiMH batteries) သွက် ကွဳစက် ဓာတ်လလဳ ဟိုက်ဗရိတ် (Hybrid cars)၊ ကမှ် မတ်ဒ္ၚောဝ် ကမ္မရာ (Optical glasses)၊ ကေုာံ ဓာတ်ကၠောအ် (Catalysts) ပ္ဍဲ ရုင်စက် ပတိတ် ကၠေင် ဍာ်နံင် ရ။ == ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် == ယၟုမ္ဂး "လာန်တာနမ်" (Lanthanum) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် ဂရိတ် ''lanthanein'' (λανθάνειν) မဂွံအဓိပ္ပါယ် "အရာ မပၞုက်စွံလဝ်" (To lie hidden) ရ။ ဟိုတ်မဂွံ ခုတ်လဝ် ယၟု ဏအ်ဂှ် ဒှ်ဟိုတ်နူ ဓာတ်ဏအ် ဂှ် ဍေဟ် ပၞုက် မံင် ပ္ဍဲ ဓာတ် သဳရဳယာမ် (Cerium) တုဲ သၟာသိပ္ပံတအ် ဂၠာဲဆဵု ဍေဟ် ဝါတ်ဂါတ် လောန် ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၃၉ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ကေုာံ ဓာတုဗေဒ ဂကူသွိတ်ဒေန် [[Carl Gustaf Mosander]] (ကာလ် ဂပ်သတတ် မဝ်သာန်ဒါ) ဂွံဆဵုကေတ် ဒြပ်သ္အး တၟိ ဏအ် ပ္ဍဲအခိင် ညး စမ်ၜတ် တၟအ် Cerite ရ။ ညး ဖျေံဂမ္တဴ ဓာတ် Cerium nitrate တုဲ စုတ် ဍာ်ဓာတ် ဖျး Nitric acid ညိည။ ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် မလေင်အာ ဂှ် ညး ဂွံဆဵုကေတ် ဓာတ် အံက်သိုက် တၟိ မွဲ မဟွံသေင် ကု သဳရဳယာမ် ရ။ ညး ခုတ်လဝ် ယၟု ဓာတ်ဂှ် "Lanthana" (လာန်တာနာ) တုဲ ကြဴနူဂှ် ညး ဂွံ ပါ်ပတိတ် လောဟ လာန်တာနမ် သ္အးဇ္ၚး ရ。<ref name="Weeks1933">Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 395–400.</ref> == ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် == လာန်တာနမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ ဍိုန်ဍောတ် ကေုာံ မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် ၉၂၀ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ရ။ ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ က္တဵုဒှ် အဆက်အစပ် ဓာတု ထတ်အိုတ် (Most reactive) ပ္ဍဲ ဂကောံ လာန်တာနိုက် ရ။ ယဝ်ရ စွံ ဍေဟ် ပ္ဍဲ ကျာ ဓမ္မတာ မ္ဂး၊ လောဟ လာန်တာနမ် ဂှ် လေပ် လီုလာ် (Tarnishes) ဗွဲမပြဟ် တုဲ က္တဵုဒှ် ဗွိုက် ဓာတ် Lanthanum(III) oxide (La₂O₃) ရ။ ဍေဟ် လေပ် တူပၟတ် လောဲသွာ ပ္ဍဲ ကျာ (စဵုကဵု ၁၅၀ °C မ္ဂး တူပၟတ် ကေတ်တ်) တုဲ ယဝ်ရ ဒး ဍာ် မ္ဂး ဍေဟ် ပတိတ် ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ရ။ ဍေဟ် နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် (Oxidation state) အဓိက +3 လၟိုန် ရ။ == ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ == လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ လာန်တာနမ် ဝွံ ၜိုန်ရ ကော်စ "တၟအ် ကေဝ်ဝါတ်" (Rare earth) ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ဟွံအောန် လးလး ရ။ ဍေဟ် နွံ ၜိုတ် ၃၉ ပ္ဍဲ မွဲ ပြကောဋိ (ppm) တုဲ လၟိဟ်ဏအ်ဂှ် ဂၠိုင်နူ ကောပ်ပါ (Copper) ကေုာံ ဖကောဝ် (Lead) ဏီရ။ လာန်တာနမ် ဂှ် ဟွံမံင် ကေတ်တ် ပ္ဍဲသဘာဝ တုဲ၊ လေပ်ပံင်ကောံ ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် ဗီုကဵု Monazite កေုာံ Bastnäsite ရ။ တၟအ် Bastnäsite ဂှ် ဒှ် တၟအ် အဓိက မၞုံကဵု ဓာတ် လာန်တာနမ် ကေုာံ သဳရဳယာမ် ဂၠိုင်အိုတ် သွက် ပရေင် ပတိတ် လောဟ ဏအ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ。<ref name="Greenwood1997">Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 1227–1230.</ref> == ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် == ပရေင်ပတိတ် လာန်တာနမ် အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နူကဵု တၟအ် Bastnäsite ကေုာံ Monazite ရ။ ဟိုတ်နူ ဓာတ် လာန်တာနမ် ကဵု သဳရဳယာမ် တအ် ပံင်နှဴ မံင် ရေင်သကအ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ဂှ်ရ၊ လၟေင် ပါ်ပတိတ် ဂှ် ဝါတ်ဂါတ် လောန် ရ။ ညးတအ် ဒးစကာ နဲကဲ Solvent extraction (ပရေင် ဇြောတ်ကေတ် နကဵု ဍာ်ဓာတ်) ဗွဲမဂၠိုင် အလန် သွက်ဂွံ ပါ်ပတိတ် ဍေဟ်တအ် ရ။ ကြဴနူ ကလိဂွံ ဓာတ် Lanthanum oxide တုဲ၊ ညးတအ် ပြံင်လှာဲ ဍေဟ် ညံင်ဂွံ ဒှ် Lanthanum chloride ကေုာံ ဖျေံဂမ္တဴ လျးလလဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ဖျေံဂမ္တဴ ကု ကာလ်သဳယာမ် (Calcium) သွက်ဂွံ ကလိဂွံ လောဟ လာန်တာနမ် သ္အးဇ္ၚး ရ။ ဍုင် မပတိတ် လာန်တာနမ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ဍုင်ကြုက် (China - ပတိတ် ၜိုတ် ၈၀% လၟိဟ်ဂၠးတိ)၊ ဩသတြေလျာ (Australia)၊ ကေုာံ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (USA) ရ။ == ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် == လာန်တာနမ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် သဘာဝ ၜါသာ်: * '''Lanthanum-139 (¹³⁹La)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် (Stable isotope) ကေုာံ နွံဂၠိုင်အိုတ် (၉၉.၉၁%) ပ္ဍဲသဘာဝရ။ * '''Lanthanum-138 (¹³⁸La)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် မၞုံ ၜိုတ် ၀.၀၉% ဓဝ်ရ။ ဍေဟ်ဝွံ နွံကဵု အာယုက် (Half-life) လအ်ဗွဲမလောန် မတွဟ်ဂး ၁.၀၅ x ၁၀¹¹ သၞာံ (၁၀၅ ဗဳလဳယျောန် သၞာံ) ရ။ သၟာ ရူပဗေဒ တအ် လ္ၚတ် ဍေဟ် ပ္ဍဲ ပရေင် ဝင် တၟအ် ကေုာံ အာကာသ ကီုရ。<ref name="Audi2003">Audi, G. et al. (2003). "The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties". ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.</ref> == ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် == လာန်တာနမ် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကွတ်ပညာ တၟိ ကေုာံ ကမှ်: # '''ဗက်တရဳ နဳကေလ်-လာန်တာနမ် (NiMH Batteries)''': လွပ် ဇၞော်အိုတ် သွက် လာန်တာနမ် ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ဗက်တရဳ ဏအ် ရ။ လောဟ ပံင်နှဴ LaNi₅ ဂှ် လေပ် ဇြောတ်ပကောံ ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် (Hydrogen storage) ဗွဲမဂၠိုင် (၄၀၀ ဆ နူ ဗွိုက် ဍေဟ်) မာန်ရ။ ဗက်တရဳ ဏအ် စကာ အဓိက ပ္ဍဲ ကွဳစက် ဓာတ်လလဳ ဟိုက်ဗရိတ် (Hybrid vehicles ဗီုကဵု Toyota Prius) ရ။ # '''မတ်ဒ္ၚောဝ် ကမ္မရာ ကေုာံ လေဇာ (Optical Glasses)''': ဓာတ် Lanthanum oxide (La₂O₃) ဂှ် ထပ်စုတ် ပ္ဍဲ ကမှ် သွက်ဂွံ ကၠောန် မတ်ဒ္ၚောဝ် (Lenses) မၞုံကဵု အစောမ် ဆေဝ်ဒဝ် လျး (Refractive index) သၠုင်လောန် ကေုာံ အရံင် ဟွံလီု ရ။ စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမ္မရာ ၚုဟ်က္ဍင်၊ တေလဳသကုပ် (Telescopes) တအ်ရ။ # '''ဓာတ်ကၠောအ် ပ္ဍဲ ကၠေင် (FCC Catalysts)''': ပ္ဍဲ ရုင်စက် ပတိတ် ဍာ်နံင် (Petroleum refining) မ္ဂး၊ ဓာတ် လာန်တာနမ် ဂှ် စကာ နဒဒှ် ဓာတ်ကၠောအ် (Fluid catalytic cracking) သွက်ဂွံ ပါ် ဓာတ် ကၠေင် ဇြိုင် ညံင်ဂွံ ဒှ် ဍာ်နံင် ၚုဟ်တန် ရ။ # '''ပသဲ ကေက် ပၟတ် (Mischmetal)''': လာန်တာနမ် ပံင်နှဴ ကု သဳရဳယာမ် ကေုာံ ပသဲ ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ ကၠောန် ပသဲ ကေက် ပၟတ် (Flints) ပ္ဍဲ ဍာ်ပၟတ် (Lighters) ရ။ == ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ == လာန်တာနမ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ မစၟတ်သမ္တီလဝ် သွက် မၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး သတ် တအ်ရ (No known biological role)။ ပ္ဍဲ '''သဲလ်''' (Cells) ခန္ဓကာယ ပိုယ် ဍေဟ် ဟွံပါလုပ် ရ။ ဆဂး သၟာဂဥုဲ တအ် စကာ ဓာတ် Lanthanum carbonate (Fosrenol) နဒဒှ် ဂဥုဲ သွက် ညးမၞုံကဵု ယဲ ကသအ်ဍာ် လီု (Kidney failure) ရ။ ဓာတ်ဏအ် ဇြောတ်ပကောံ ဓာတ် ဖဝ်သဖိတ် (Phosphate) နူကဵု စၞစ ပ္ဍဲ ကြုတ် ညံင် ဍေဟ် ဟွံဂွံ လုပ်အာ ပ္ဍဲ ဆီ ရ။ တုဲပၠန် ဗက်တဳရဳယျာ (Bacteria) လ္ၚဵု မမံင် ပ္ဍဲ ကြုတ် ပၟတ် (Volcanic vents) တအ် လေပ် စကာ ဓာတ် လာန်တာနမ် ပ္ဍဲ လၟေင် အေန်ဇြာင် (Enzymes) ဍေဟ်တအ် ကီုရ。<ref name="Emsley2001">Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 219–222.</ref> == ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် == * '''Lanthanum(III) oxide (La₂O₃)''': ဓာတ် အသာ်ဗု မစကာ အဓိက ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် မတ်ဒ္ၚောဝ် ကမ္မရာ (Optical glass) ကေုာံ ဗက်တရဳ ရ။ * '''Lanthanum hexaboride (LaB₆)''': ဓာတ် ခဲလောံ အသာ်ခဍောင်-လမ္စံက် มစကာ ပ္ဍဲ ကိရိယာ ပတိတ် အဳလက်ထရွန် (Electron microscopes) ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ပတိတ် အဳလက်ထရွန် လောဲသွာ ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ သၠုင် ရ။ * '''Lanthanum carbonate (La₂(CO₃)₃)''': ဓာတ် မစကာ နဒဒှ် ဂဥုဲ သွက် ယဲ ကသအ်ဍာ် (Phosphate binder) ရ。 == ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် == လာန်တာနမ် လောဟ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ကလောံဇၞော်ဇၞော် ဂှ် ဟွံမဲ ကု အန္တရာယ် ဂျိ (Low to moderate toxicity) ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ ဍေဟ် နွံ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ခဗိုက် (Powder) ဟွံသေင်မ္ဂး ကရေက်သောဲသောဲ မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် တူပၟတ် ကေုာံ ခတိုဟ် လောဲသွာ (Fire hazard) ပ္ဍဲ ကျာ ရ။ ဓာတ်ပံင်ကောံ ဍေဟ်တအ် ယဝ်ရ လုပ်အာ ခန္ဓကာယ ပွိုင် မလအ် မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် ပလီု ဂြိုဟ် ကေုာံ ကသအ် မာန်ရ။ ယက် လာန်တာနမ် ဂှ် ယဝ်ရ ယီုလုပ်အာ ပွိုင် မလအ် မ္ဂး က္တဵုဒှ် ယဲ ကသအ် (Pneumoconiosis) မာန်ရ။ == ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် == လာန်တာနမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး: * '''ကု သဳရဳယာမ် (Cerium)''': သဳရဳယာမ် ဂှ် နွံ ဗဒါဲ လာန်တာနမ် တုဲ ဒှ် ဒြပ်သ္အး ကေဝ်ဝါတ် မၞုံဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ သဘာဝ ရ။ သီုၜါဂှ် နွံ အခိုက်အလိုက် ဓာတု ကြပ်တုပ်လောန် ဆဂး သဳရဳယာမ် လေပ် က္တဵုဒှ် ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် +4 မာန် တုဲ လာန်တာနမ် ဂှ် နွံ ဆ +3 ဓဝ်ရ။ * '''ကု အက်တဳနဳယာမ် (Actinium)''': အက်တဳနဳယာမ် ဂှ် နွံ သၟဝ် လာန်တာနမ် တုဲ ဍေဟ် ဒှ် တမ်မူလ သွက် ဂကောံ အက်တဳနိုက် (Actinides) ရ။ အက်တဳနဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် ဇၞော်လောန် တုဲ လာန်တာနမ် ဂှ် ဒှ် ဓာတ် မညိင်ဝတ် ရ。<ref name="Cotton1999">Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley & Sons. pp. 1109–1114.</ref> == နိဿဲ == <references /> [[ကဏ္ဍ:လာန်တာနမ်]] [[ကဏ္ဍ:လာန်တာနိုက်ဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]] 6bwfaqn4795yyf4c44szj08mnocf739 0 12790 59163 2026-10-25T14:52:14Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox element | name = သဳရဳယာမ် | english_name = Cerium | symbol = Ce | atomic_number = 58 | atomic_mass = 140.116 | element_category = [[လာန်တာနိုက်]] (Lanthanide) | group = | period = 6 | block = f-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု မၞုံကဵု လျး (Silvery white) | image = File:Cerium_macro.jpg|250px|alt=လောဟ သဳရဳယာမ..." 59163 wikitext text/x-wiki {{Infobox element | name = သဳရဳယာမ် | english_name = Cerium | symbol = Ce | atomic_number = 58 | atomic_mass = 140.116 | element_category = [[လာန်တာနိုက်]] (Lanthanide) | group = | period = 6 | block = f-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု မၞုံကဵု လျး (Silvery white) | image = [[File:Cerium_macro.jpg|250px|alt=လောဟ သဳရဳယာမ်]] | caption = ကလောံ လောဟ သဳရဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး မစဵုဒၞာလဝ် နူ ကျာ | phase = Solid | melting_point_K = 1068 | melting_point_C = 795 | boiling_point_K = 3716 | boiling_point_C = 3443 | density_stp = 6.770 g/cm3 | discovery = [[Martin Heinrich Klaproth]], [[Jöns Jakob Berzelius]], កေုာံ [[Wilhelm Hisinger]] (၁၈၀၃) | first_isolation = [[Carl Gustaf Mosander]] (၁၈၃၉) }} '''သဳရဳယာမ်''' ({{lang-en|Cerium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Ce''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၅၈ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဒြပ်သ္အး [[လာန်တာနိုက်]] (Lanthanides) မဒှ် ဂကောံ ဒြပ်သ္အး တၟအ် ကေဝ်ဝါတ် (Rare-earth elements) ရ။ လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု၊ ဍိုန်ဍောတ် (Soft) တုဲ မလေပ် ပၠးဒှ် ဇုက် ကေုာံ ထဍေင်ဒှ် တၞး (Ductile and malleable) လောဲသွာ ရ။ သဳရဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး တၟအ် ကေဝ်ဝါတ် မၞုံဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ လတူ တိ (Most abundant rare-earth element) ရ။ ပ္ဍဲသဘာဝမ္ဂး ဍေဟ် ဂွံဆဵုကေတ် ပံင်နှဴ ကု ဒြပ်သ္အး လာန်တာနိုက် တၞဟ်တအ် လၟိုန် ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ လွပ် အဓိက သွက် သဳရဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် စက် ဖအောန် ယက် ဂျိ ကွဳစက် (Catalytic converters)၊ ခဗိုက် ဖျေံ လျး ကမှ် (Glass polishing powder)၊ ကေုာံ ဓာတ် ပသဲ ကေက် ပၟတ် (Mischmetal) သွက် ဍာ်ပၟတ် တအ်ရ။ == ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် == ယၟုမ္ဂး "သဳရဳယာမ်" (Cerium) ဝွံ ကၠုင်နူ ယၟု ဂြိုဟ်ဍောတ် (Dwarf planet) မကော်ဂး "Ceres" (သဳရဳသ်) ရ။ ဂြိုဟ်ဍောတ်ဏအ်ဂှ် သၟာနက်သတ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၀၁ တုဲ၊ သၟာဓာတုတအ် ခုတ်လဝ် ယၟု ဒြပ်သ္အး တၟိဏအ် သွက်ဂွံ ပတိုန် ဂုဏ်သိက္ခာ ကု ပရေင် ဂၠာဲဆဵု အာကာသ ဏအ် ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၀၃ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ဂကူသွိတ်ဒေန် ၜါတၠ [[Jöns Jakob Berzelius]] (ယောန် ယာကပ် ဗာဇြဳလဳယပ်) ကေုာံ [[Wilhelm Hisinger]] ဂွံဆဵုကေတ် ဓာတ် အံက်သိုက် သဳရဳယာမ် (Ceria) ပ္ဍဲ တၟအ် Cerite ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ဂှ် ဓဝ်ရ သၟာဓာတု ဂကူဂျာမာန် [[Martin Heinrich Klaproth]] လေဝ် ဂွံဆဵုကေတ် ဓာတ်ဏအ် နကဵု လၟေင် တၞဟ်ခြာ မွဲ ကီုရ။ ညးတအ် ပိ တၠ ဂွံဒုင် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ညးမဂၠာဲဆဵု သဳရဳယာမ် ร။ ဆဂး စိုပ် သၞာံ ၁၈၃၉ ဂှ်မှ သၟာသိပ္ပံ [[Carl Gustaf Mosander]] (ကာလ် ဂပ်သတတ် မဝ်သာန်ဒါ) ဂွံပါ်ပတိတ် လောဟ သဳရဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး နူကဵု ဓာတ်ပံင်ကောံ ရ。<ref name="Weeks1933">Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 390–395.</ref> == ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် == သဳရဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ ဍိုန်ဍောတ် (တုပ် ညံင် ဖကောဝ်) မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် ၇၉၅ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ရ။ ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ က္တဵုဒှ် လၟေင်ဓာတု ဗွဲမပြဟ် (Highly reactive) ရ။ ယဝ်ရ စွံ ဍေဟ် ပ္ဍဲ ကျာ ဓမ္မတာ မ္ဂး၊ ဍေဟ် လေပ် လီုလာ် ကေုာံ တူပၟတ် လောဲသွာ (Pyrophoric) ရ။ ဍေဟ် လေင် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် ဖျး ကေုာံ ဍာ် ဓမ္မတာ တုဲ ပတိတ် ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ရ။ တင်တၟေင် သဳရဳယာမ် အဓိက မွဲဂှ် ဍေဟ် နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် (Oxidation state) +3 (Cerous) ကေုာံ +4 (Ceric) ရ။ အခိုက် မနွံကဵု +4 ဏအ်ဂှ် တၟေင်လောန် ပ္ဍဲအကြာ ဂကောံ လာန်တာနိုက် တအ် တုဲ ဍေဟ် သ္ပကဵု ညံင် သၟာဓာတုတအ် ဂွံ ပါ်ပတိတ် ဍေဟ် နူကဵု ဒြပ်သ္အး ကေဝ်ဝါတ် တၞဟ်တအ် လောဲသွာ ရ။ == ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ == လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ သဳရဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး ကေဝ်ဝါတ် မၞုံဂၠိုင်အိုတ် တုဲ နွံ ၜိုတ် ၆၆ ပ္ဍဲ မွဲ ပြကောဋိ (ppm) ရ။ လၟိဟ်ဏအ်ဂှ် ဂၠိုင်နူ ကောပ်ပါ (Copper)၊ ဖကောဝ် (Lead) ကေုာံ တေန်သတေန် (Tungsten) ဏီရ။ ဍေဟ် လေပ်ပံင်ကောံ ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် အဓိက ၜါသာ် ဂှ် ဒှ် တၟအ် Monazite ကေုာံ Bastnäsite ရ။ တၟအ် Bastnäsite ဂှ် နွံကဵု ဓာတ် သဳရဳယာမ် စဵုကဵု ၅၀% (မဖအိုတ် ဇမၞော် အံက်သိုက် ဍေဟ်) ရ။ ဍေဟ် လေပ် ပြးဇး မံင် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ လတူ တိ တုဲ ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ တၟအ် သဘာဝ မၞုံကဵု ယူရေနဳယာမ် ကေုာံ သဝ်ရဳယာမ် တအ် ကီုရ。<ref name="Greenwood1997">Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 1228–1231.</ref> == ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် == ပရေင်ပတိတ် သဳရဳယာမ် အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နူကဵု တၟအ် Bastnäsite ကေုာံ Monazite ရ။ ဟိုတ်နူ သဳရဳယာမ် နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် +4 ဂှ်ရ၊ လၟေင် ပါ်ပတိတ် ဍေဟ် ဂှ် လောဲနူ လာန်တာနိုက် တၞဟ်တအ် ရ။ ညးတအ် စကာ ပရေင် အံက်သဳဒိုက် ညံင်ဂွံ ဒှ် Cerium(IV) oxide (CeO₂) မဟွံလေင် ပ္ဍဲ ဍာ်ဖျး ဓမ္မတာ ရ။ ကြဴနူ ပါ်ပတိတ် ဓာတ် အံက်သိုက် တုဲ၊ ညးတအ် ဖျေံဂမ္တဴ ဍေဟ် ကု ကာလ်သဳယာမ် (Calcium) ဟွံသေင်မ္ဂး စကာ လျးလလဳ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ လောဟ သဳရဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ရ။ ဍုင် မပတိတ် သဳရဳယာမ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ဍုင်ကြုက် (China - ပတိတ် ဂၠိုင်အိုတ်)၊ ဩသတြေလျာ (Australia)၊ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (USA) ကေုာံ အိန္ဒိယ (India) ရ။ == ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် == သဳရဳယာမ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် (Stable isotopes) ပန် သာ်: * '''Cerium-140 (¹⁴⁰Ce)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံဂၠိုင်အိုတ် (၈၈.၄၈%) ပ္ဍဲသဘာဝရ။ * '''Cerium-142 (¹⁴²Ce)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံ ၜိုတ် ၁၁.၁၁% ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ် ညိည (ပြဟ်လီု နကဵု Double beta decay) ကီုလေဝ် အာယုက် ဍေဟ် လအ်လောန် (5 x 10¹⁶ သၞာံ) တုဲ ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ဓာတ် ညိင်ဝတ် ရ။ * '''Cerium-136 ကေုာံ 138''': နွံ ဆ ညိည ဓဝ်ရ။ ပါဲနူဂှ် ဍေဟ် နွံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ် (Radioactive) ဗီုကဵု Cerium-144 (¹⁴⁴Ce) မၞုံကဵု အာယုက် ၂၈၅ တ္ၚဲ တုဲ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ စက် ရုင်လလဳ နျူကလဳယျာ ရ。<ref name="Audi2003">Audi, G. et al. (2003). "The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties". ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.</ref> == ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် == သဳရဳယာမ် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန် ရုင်စက် ကေုာံ ကွတ်ပညာ တၟိ: # '''စက် ဖအောန် ယက် ဂျိ (Catalytic Converters)''': လွပ် ဇၞော်အိုတ် ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ကွဳစက် ရ။ ဓာတ် Cerium oxide (CeO₂) ဂှ် ထပ်စုတ် ပ္ဍဲ စက် ဖအောန် ယက် သွက်ဂွံ ထိင် ဓာတ် အံက်သဳဂျိန် ကေုာံ ဖအောန် ဓာတ်ကျာ Carbon monoxide ကဵု Nitrogen oxides တအ် ရ။ ဍေဟ် သ္ပကဵု ညံင် ပရေင် တူပၟတ် (Combustion) ဂွံ ဍိုက်ပေင် ရ။ # '''ခဗိုက် ဖျေံ လျး ကမှ် (Glass Polishing)''': Cerium(IV) oxide ဂှ် ဒှ် ခဗိုက် အဓိက သွက်ဂွံ ဇွိတ် ဖျေံ လျး (Polishing compound) မတ်ဒ္ၚောဝ်၊ မတ်ဒ္ၚောဝ် ကမ္မရာ၊ တဳဗဳ ကေုာံ စက် အီလက်ထရဝ်နေတ် တအ်ရ။ ဍေဟ် သ္ပကမၠောန် ခိုဟ်နူ Iron oxide ဗွဲမလောန် ရ။ # '''ပသဲ ကေက် ပၟတ် (Mischmetal)''': သဳရဳယာမ် (ၜိုတ် ၅၀%) ပံင်နှဴ ကု လာန်တာနမ် ကေုာံ ပသဲ ဂှ် ကော်ဂး Mischmetal ရ။ ဍေဟ် စကာ သွက်ဂွံ ကၠောန် ပသဲ ကေက် ပၟတ် (Flints) ပ္ဍဲ ဍာ်ပၟတ် ကေုာံ စက် ဂဟဵု ပၟတ် ရ။ # '''မပၟတ် လျးတၟး (Carbon Arc Lighting)''': ခေတ်ကၠာတေအ် သဳရဳယာမ် ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ မပၟတ် Carbon arc (Carbon arc lamps) မစကာ ပ္ဍဲ ရုင် ပၠးရုပ် ကေုာံ မပၟတ် ဂၠာဲ ညာတ် (Searchlights) ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ပတိတ် လျး သ္အးဇ္ၚး ရ။ == ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ == သဳရဳယာမ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ မစၟတ်သမ္တီလဝ် သွက် မၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး သတ် တအ်ရ။ ပ္ဍဲ '''သဲလ်''' (Cells) ခန္ဓကာယ ပိုယ် ဍေဟ် ဟွံပါလုပ် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၄ ဂှ် သၟာသိပ္ပံတအ် ဂွံဆဵုကေတ် ဒဒှ်ရ ဗက်တဳရဳယျာ (Bacteria) လ္ၚဵု မမံင် ပ္ဍဲ ကတိုင် တိပၟတ် (Volcanic mudpots) ဗီုကဵု ''Methylacidiphilum fumariolicum'' တအ်ဂှ် နွံပၟိက် ဓာတ် တၟအ် ကေဝ်ဝါတ် (ဗွဲတၟေင် သဳရဳယာမ်) သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲ အေန်ဇြာင် (Enzyme) မကော်ဂး Methanol dehydrogenase ရ။ ဣဏအ်ဂှ် ဒှ် လွပ် ဇဳဝဗေဒ အလန်ပထမအိုတ် သွက် ဂကောံ လာန်တာနိုက် တအ်ရ。<ref name="Pol2014">Pol, A. et al. (2014). "Rare earth metals are essential for methanotrophic life in volcanic mudpots". ''Environmental Microbiology''. 16 (1): 255–264.</ref> == ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် == * '''Cerium(IV) oxide (CeO₂)''': မကော်ဂး Ceria ရ။ ဓာတ် အသာ်ဗု-မိတ် မစကာ အဓိက ပ္ဍဲ ကမၠောန် ဖျေံ လျး ကမှ် ကေုာံ ဓာတ်ကၠောအ် (Catalysts) ရ။ * '''Cerium(III) chloride (CeCl₃)''': ဓာတ် မလေင် ပ္ဍဲ ဍာ် မစကာ နဒဒှ် တမ် သွက်ဂွံ ပတိတ် ဓာတ်ပံင်ကောံ သဳရဳယာမ် တၞဟ်တအ် ကေုာံ စကာ ပ္ဍဲ ဓာတုဗေဒ ဩဂဲနေတ် ရ။ * '''Ceric ammonium nitrate (CAN)''': (NH₄)₂Ce(NO₃)₆ ဂှ် ဒှ် ဓာတ် အသာ် လိမ္မဴ-ဗ္ကေတ် မစကာ နဒဒှ် ဓာတ် အံက်သဳဒိုက် ဇၞော် (Strong oxidizing agent) ပ္ဍဲ ဓာတုဗေဒ ရ။ == ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် == သဳရဳယာမ် လောဟ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ကလောံဇၞော်ဇၞော် ဂှ် ဟွံမဲ ကု အန္တရာယ် ဂျိ (Low toxicity) ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ ဍေဟ် နွံ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ခဗိုက် (Powder) မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် တူပၟတ် လောဲသွာ (Pyrophoric hazard) ပ္ဍဲ ကျာ ရ။ ယဝ်ရ ဒး ပၟတ် မ္ဂး ဍေဟ် တူ ထတ်လောန် တုဲ သၟာကမၠောန် တအ် ဒး စွံသတိ အခိင် ကၠောန် ကမၠောန် မပ္တံကဵု မာန်ရေက် ဟွံသေင်မ္ဂး ပၠး ဍေဟ် ရ။ ယက် သဳရဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ယီုလုပ်အာ ပွိုင် မလအ် မ္ဂး လေပ် က္တဵုဒှ် ယဲ ကသအ် (Pneumoconiosis) မာန်ရ။ == ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် == သဳရဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး: * '''ကု လာန်တာနမ် (Lanthanum) ကေုာံ ပရာသဳအဝ်ဒဳမဳယာမ် (Praseodymium)''': သဳရဳယာမ် ဂှ် နွံ အကြာ လာန်တာနမ် ကဵု ပရာသဳအဝ်ဒဳမဳယာမ် ရ။ ဍေဟ်တအ် သီုဖအိုတ် ဒှ် လာန်တာနိုက် မၞုံကဵု အခိုက်အလိုက် ဓာတု ကြပ်တုပ်လောန် ရ။ ဆဂး သဳရဳယာမ် မွဲ ဓဝ်ဟေင် မလေပ် က္တဵုဒှ် ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် +4 (Ce⁴⁺) မညိင်ဝတ် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် ရ။ တင်တၟေင် ဏအ်ဂှ် သ္ပကဵု ညံင် သဳရဳယာမ် ဂွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံကဵု လွပ် ဓာတု ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဍေဟ် ရ。<ref name="Cotton1999">Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley & Sons. pp. 1109–1114.</ref> == နိဿဲ == <references /> [[ကဏ္ဍ:သဳရဳယာမ်]] [[ကဏ္ဍ:လာန်တာနိုက်ဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]] czb3u1ujnpno5aradjboaih2ngllmuq 0 12791 59164 2026-10-25T14:55:04Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox element | name = ပရာသဳအဝ်ဒဳမဳယာမ် | english_name = Praseodymium | symbol = Pr | atomic_number = 59 | atomic_mass = 140.907 | element_category = [[လာန်တာနိုက်]] (Lanthanide) | group = | period = 6 | block = f-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု-ပတေင် (Silvery white, yellowish tint) | image = File:Praseodymium.jpg|250px|alt=လေ..." 59164 wikitext text/x-wiki {{Infobox element | name = ပရာသဳအဝ်ဒဳမဳယာမ် | english_name = Praseodymium | symbol = Pr | atomic_number = 59 | atomic_mass = 140.907 | element_category = [[လာန်တာနိုက်]] (Lanthanide) | group = | period = 6 | block = f-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု-ပတေင် (Silvery white, yellowish tint) | image = [[File:Praseodymium.jpg|250px|alt=လောဟ ပရာသဳအဝ်ဒဳမဳယာမ်]] | caption = လောဟ ပရာသဳအဝ်ဒဳမဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး မစဵုဒၞာလဝ် နူ ကျာ | phase = Solid | melting_point_K = 1208 | melting_point_C = 935 | boiling_point_K = 3403 | boiling_point_C = 3130 | density_stp = 6.77 g/cm3 | discovery = [[Carl Auer von Welsbach]] (၁၈၈၅) | first_isolation = [[Carl Auer von Welsbach]] (၁၈၈၅) }} '''ပရာသဳအဝ်ဒဳမဳယာမ်''' ({{lang-en|Praseodymium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Pr''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၅၉ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဒြပ်သ္အး [[လာန်တာနိုက်]] (Lanthanides) မဒှ် ဂကောံ ဒြပ်သ္အး တၟအ် ကေဝ်ဝါတ် (Rare-earth elements) ရ။ လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု ၜတ်တ်၊ ဍိုန်ဍောတ် (Soft) တုဲ မလေပ် ပၠးဒှ် ဇုက် ကေုာံ ထဍေင်ဒှ် တၞး လောဲသွာ ရ။ ပရာသဳအဝ်ဒဳမဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မလေပ် က္တဵုဒှ် လၟေင်ဓာတု ကု ကျာ တုဲ၊ ပတိတ် ဗွိုက် ဓာတ် အံက်သိုက် အသာ်သၚေက်-ဍာ်မိတ် ရ။ ပ္ဍဲသဘာဝမ္ဂး ဍေဟ် ဂွံဆဵုကေတ် ပံင်နှဴ ကု ဒြပ်သ္အး လာန်တာနိုက် တၞဟ်တအ် (ဗွဲတၟေင် နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ်) လၟိုန် ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ လွပ် အဓိက သွက် ပရာသဳအဝ်ဒဳမဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် မတ်ဒ္ၚောဝ် သၟာဂဟဵု ပသဲ (Welding goggles)፣ လောဟ ပံင်နှဴ ကု မဂ္ဂနဳသဳယာမ် (Magnesium alloys) သွက် ကွဳစက် ကျာ ကေုာံ ပသဲဒဇက်ပသဲ ထတ်လောန် ရ။ == ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် == ယၟုမ္ဂး "ပရာသဳအဝ်ဒဳမဳယာမ်" (Praseodymium) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် ဂရိတ် ''prasios'' (πράσιος) မဂွံအဓိပ္ပါယ် "အသာ် သၚေက်" (Green) ကေုာံ ''didymos'' (δίδυμος) မဂွံအဓိပ္ပါယ် "မွဲတၟာဲ" (Twin) ရ။ ဟိုတ်မဂွံ ခုတ်လဝ် ယၟု ဏအ်ဂှ် ဒှ်ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မပါ်တိတ် ကၠုင် နူကဵု ဓာတ် "ဒဳဒဳမဳယာမ်" (Didymium) မဒှ် မွဲတၟာဲ ကု နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ် (Neodymium) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၄၁ ဂှ် သၟာသိပ္ပံ [[Carl Gustaf Mosander]] ဂွံဆဵုကေတ် ဓာတ် တၟိ မွဲ နူကဵု လာန်တာနမ် တုဲ ခုတ်လဝ် ယၟု "Didymium" ရ။ သၟာသိပ္ပံတအ် ထေင်လဝ် ဒဒှ်ရ ဒဳဒဳမဳယာမ် ဏအ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး သ္အးဇ္ၚး မွဲရ။ ဆဂး စိုပ် သၞာံ ၁၈၈၅ ဂှ်၊ သၟာဓာတု ဂကူဩသတြဳယျာ [[Carl Auer von Welsbach]] (ကာလ် အာဝါ ဗောန် ဝေလ်သဗာတ်) ဂွံပါ်ပတိတ် ဒဳဒဳမဳယာမ် ဏအ် ညံင်ဂွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး တၞဟ်ခြာ ၜါ သာ် မတွဟ်ဂး "နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ်" (Neodymium - မွဲတၟာဲ တၟိ) ကေုာံ "ပရာသဳအဝ်ဒဳမဳယာမ်" (Praseodymium - မွဲတၟာဲ သၚေက်) နကဵု လၟေင် ဓာတု Fractional crystallization ရ。<ref name="Weeks1933">Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 405–410.</ref> == ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် == ပရာသဳအဝ်ဒဳမဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ ဍိုန်ဍောတ် ကေုာံ မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် ၉၃၅ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ရ။ ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ က္တဵုဒှ် လၟေင်ဓာတု ထတ်အိုတ် မရနုက်ကဵု ပိ ပ္ဍဲ ဂကောံ လာန်တာနိုက် (ကြဴနူ ယူရဝ်ပဳယာမ် ကဵု လာန်တာနမ်) ရ。 ယဝ်ရ စွံ ဍေဟ် ပ္ဍဲ ကျာ ဓမ္မတာ မ္ဂး၊ ဍေဟ် လေပ် က္တဵုဒှ် ဗွိုက် ဓာတ် အံက်သိုက် အသာ်သၚေက် ရ။ တင်တၟေင် ဍေဟ်ဂှ် ဗွိုက် အံက်သိုက် ဏအ် ဟွံစဵုဒၞာ ဍေဟ် (Spalls off) တုဲ ဍေဟ် ဆက် လီုလာ် အာ စဵုကဵု အိုတ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးတအ် ဒးဂိုင်စွံ ဍေဟ် ပ္ဍဲ ကၠေင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဖန်စွံ ဟွံမဲကျာ လၟိုန် ရ။ ဍေဟ် လေင် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် ဖျး ကေုာံ ဍာ် ဓမ္မတာ တုဲ ပတိတ် ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ရ။ ဍေဟ် နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် အဓိက +3 ရ။ == ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ == လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ ပရာသဳအဝ်ဒဳမဳယာမ် ဝွံ နွံ ၜိုတ် ၉.၁ ပ္ဍဲ မွဲ ပြကောဋိ (ppm) ရ။ လၟိဟ်ဏအ်ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကု ဗရဝ်မိန် ကေုာံ ဂၠိုင်နူ အာဲအဝ်ဒိန် ဏီရ။ ဍေဟ် လေပ်ပံင်ကောံ ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် အဓိက မပ္တံကဵု Monazite ကေုာံ Bastnäsite ရ။ တၟအ် တအ် ဏအ် နွံကဵု ဓာတ် ဒြပ်သ္အး ကေဝ်ဝါတ် သီုဖအိုတ် တုဲ၊ ပရာသဳအဝ်ဒဳမဳယာမ် ဂှ် ပါလုပ် ၜိုတ် ၄% ကဵု ၅% ပ္ဍဲ တၟအ် တအ် ဏအ် ရ။ လၟိဟ် ဏအ်ဂှ် အောန်နူ လာန်တာနမ်၊ သဳရဳယာမ် ကေုာံ နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ် ရ。<ref name="Greenwood1997">Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 1229–1232.</ref> == ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် == ပရေင်ပတိတ် ပရာသဳအဝ်ဒဳမဳယာမ် အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နူကဵု တၟအ် Bastnäsite ကေုာံ Monazite ร။ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ပံင်နှဴ မံင် ကု နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ် ကေုာံ လာန်တာနိုက် တၞဟ်တအ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ဂှ်ရ၊ ညးတအ် ဒးစကာ နဲကဲ Ion exchange ကေုာံ Solvent extraction ဗွဲမဂၠိုင် အလန် သွက်ဂွံ ပါ်ပတိတ် ဍေဟ်တအ် ရ။ ကြဴနူ ကလိဂွံ ဓာတ် Praseodymium fluoride တုဲ၊ ညးတအ် ဖျေံဂမ္တဴ ဍေဟ် ကု ကာလ်သဳယာမ် (Calcium) ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ သၠုင် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ လောဟ ပရာသဳအဝ်ဒဳမဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ရ။ ဍုင် မပတိတ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ဍုင်ကြုက် (China - ပတိတ် ဂၠိုင်အိုတ်)၊ ဩသတြေလျာ (Australia)၊ ကေုာံ အိန္ဒိယ (India) ရ။ == ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် == ပရာသဳအဝ်ဒဳမဳယာမ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် (Stable isotope) ဆ မွဲသာ်ဓဝ်ရ: * '''Praseodymium-141 (¹⁴¹Pr)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံ ပ္ဍဲသဘာဝ ၁၀၀% ရ။ ပါဲနူဂှ် ဍေဟ် နွံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် (Radioactive isotopes) ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု Praseodymium-143 (¹⁴³Pr) မၞုံကဵု အာယုက် ၁၃.၆ တ္ၚဲ ကေုာံ Praseodymium-142 (¹⁴²Pr) မၞုံကဵု အာယုက် ၁၉.၁ နာဍဳ ရ။ အိုင်သဝ်တုပ် တအ် ဏအ်ဂှ် က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ စက် ရုင်လလဳ နျူကလဳယျာ တုဲ ဟွံမဲ ကု လွပ် စကာ အဓိက ပ္ဍဲ ရုင်စက် တအ်ရ。<ref name="Audi2003">Audi, G. et al. (2003). "The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties". ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.</ref> == ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် == ပရာသဳအဝ်ဒဳမဳယာမ် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကမှ်၊ ပသဲဒဇက်ပသဲ ကေုာံ လောဟ ပံင်နှဴ: # '''မတ်ဒ္ၚောဝ် သၟာဂဟဵု (Welder's Goggles)''': လွပ် ပြာကတ်အိုတ် ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ပရေင် ပံင်နှဴ ကု နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ် သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမှ် ဒဳဒဳမဳယာမ် (Didymium glass) ရ။ ကမှ် ဏအ်ဂှ် ဆေဝ်ဒဝ် လျး သာ်ဍာ်မိတ် မတိတ် ကၠုင် နူကဵု ပရေင် ဂဟဵု ပသဲ တုဲ စဵုဒၞာ မတ် သၟာဂဟဵု (Welders) တအ် ခိုဟ်လောန် ရ။ # '''လောဟ ပံင်နှဴ (High-strength Alloys)''': ပရာသဳအဝ်ဒဳမဳယာမ် ဂှ် ထပ်စုတ် ပ္ဍဲ မဂ္ဂနဳသဳယာမ် (Magnesium) သွက်ဂွံ ကၠောန် လောဟ ပံင်နှဴ မၞုံကဵု အစောမ် သၠုင် ကေုာံ သာ မစကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် ကွဳစက် ကျာ ကေုာံ အင်ဂျေန် ရ။ # '''ပသဲဒဇက်ပသဲ (Magnets)''': ဍေဟ် ပံင်နှဴ ကု နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ် ကေုာံ ပသဲ သွက်ဂွံ ကၠောန် ပသဲဒဇက်ပသဲ အစောမ် ထတ် (NdFeB magnets) မစကာ ပ္ဍဲ စက် ဓာတ်လလဳ (Electric motors) ကေုာံ ကွဳစက် ဓာတ်လလဳ (EVs) ရ။ # '''လေဇာ ကေုာံ ဖိုဗာအံက်တေတ် (Fiber Optics)''': ဍေဟ် စကာ နဒဒှ် ဓာတ် Doping ပ္ဍဲ ဇုက်ကမှ် Fiber optics သွက်ဂွံ သၠုင်ပတိုန် အစောမ် ပလံင် လျး (Optical amplifiers) ရ။ == ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ == ပရာသဳအဝ်ဒဳမဳယာမ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ မစၟတ်သမ္တီလဝ် သွက် မၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး သတ် တအ်ရ (No known biological role in humans)။ ပ္ဍဲ '''သဲလ်''' ခန္ဓကာယ ပိုယ် ဍေဟ် ဟွံပါလုပ် ရ။ ဆဂး တုပ် ညံင်ရဴ လာန်တာနမ် ကဵု သဳရဳယာမ် ကီု၊ ဗက်တဳရဳယျာ (Bacteria) လ္ၚဵု မမံင် ပ္ဍဲ ကတိုင် တိပၟတ် ဗီုကဵု ''Methylacidiphilum fumariolicum'' တအ်ဂှ် လေပ် စကာ ဓာတ် ပရာသဳအဝ်ဒဳမဳယာမ် ပ္ဍဲ အေန်ဇြာင် (Enzyme) Methanol dehydrogenase ဍေဟ်တအ် ကီုရ။ လောဟ ဏအ် ဓမ္မတာ ဂှ် ဟွံမဲ ကု ဂျိ (Low toxicity) ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ လၟိဟ် လုပ်အာ ဂၠိုင်လောန် မ္ဂး လေပ် ပလီု ဂြိုဟ် ရ。<ref name="Emsley2001">Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 340–343.</ref> == ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် == * '''Praseodymium(III) oxide (Pr₂O₃)''': ဓာတ် အသာ်သၚေက်-ဍာ်မိတ် မစကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် ကမှ် ဒဳဒဳမဳယာမ် ကေုာံ ကမှ် သ္ၚိ (Ceramics) ရ။ * '''Praseodymium(III,IV) oxide (Pr₆O₁₁)''': ဒှ် ဓာတ် အသာ်လမ္စံက်-ဗ္ကေတ် မက္တဵုဒှ် အခိင် ဖျေံဂမ္တဴ လောဟ ပရာသဳအဝ်ဒဳမဳယာမ် ပ္ဍဲ ကျာ ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဓာတ် မညိင်ဝတ်အိုတ် ရ။ * '''Praseodymium(III) chloride (PrCl₃)''': ဓာတ် မလေင် ပ္ဍဲ ဍာ် အသာ်သၚေက် မစကာ နဒဒှ် တမ် သွက်ဂွံ ပတိတ် လောဟ သ္အးဇ္ၚး ရ။ == ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် == ပရာသဳအဝ်ဒဳမဳယာမ် လောဟ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ကလောံဇၞော်ဇၞော် ဂှ် ဟွံမဲ ကု အန္တရာယ် ဂျိ ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ ဍေဟ် နွံ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ခဗိုက် (Powder) မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် တူပၟတ် လောဲသွာ (Fire and explosion hazard) ပ္ဍဲ ကျာ ရ။ ယက် ဟွံသေင်မ္ဂး ခဗိုက် ပရာသဳအဝ်ဒဳမဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ယီုလုပ်အာ ပွိုင် မလအ် မ္ဂး လေပ် က္တဵုဒှ် ယဲ ကသအ် ကေုာံ အန္တရာယ် သွက် မတ် (Eye irritation) မာန်ရ။ == ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် == ပရာသဳအဝ်ဒဳမဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး: * '''ကု နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ် (Neodymium)''': သီုၜါဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး "မွဲတၟာဲ" မပါ်တိတ် ကၠုင် နူကဵု ဒဳဒဳမဳယာမ် ရ။ နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ် ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ဂၠိုင်နူ (ၜိုတ် ၄ ဆ) ကေုာံ ၚုဟ်တန်နူ ပရာသဳအဝ်ဒဳမဳယာမ် ရ။ သီုၜါဂှ် စကာ မွဲစွံ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ပသဲဒဇက်ပသဲ ထတ်လောန် (NdFeB magnets) ရ။ * '''ကု သဳရဳယာမ် (Cerium)''': သဳရဳယာမ် ဂှ် နွံ ဗဒါဲ ပရာသဳအဝ်ဒဳမဳယာမ် ကေုာံ ဂွံဆဵုကေတ် ဂၠိုင်အိုတ် ရ။ သီုၜါဂှ် လေပ် က္တဵုဒှ် ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် +4 မာန် ကီုလေဝ်၊ သဳရဳယာမ် ဂှ် ညိင်ဝတ်နူ ကေုာံ နွံကဵု လွပ် လပါ် ဓာတ်ကၠောအ် (Catalysis) ဂၠိုင်နူ ရ。<ref name="Cotton1999">Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley & Sons. pp. 1109–1114.</ref> == နိဿဲ == <references /> [[ကဏ္ဍ:ပရာသဳအဝ်ဒဳမဳယာမ်]] [[ကဏ္ဍ:လာန်တာနိုက်ဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]] a2oi7uadyhfgmquzsvuptz4m19dxl6a 0 12792 59165 2026-10-25T15:03:37Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox element | name = နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ် | english_name = Neodymium | symbol = Nd | atomic_number = 60 | atomic_mass = 144.242 | element_category = [[လာန်တာနိုက်]] (Lanthanide) | group = | period = 6 | block = f-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု မၞုံကဵု လျး (Silvery white) | image = File:Neodymium_macro.jpg|250px|alt=လောဟ..." 59165 wikitext text/x-wiki {{Infobox element | name = နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ် | english_name = Neodymium | symbol = Nd | atomic_number = 60 | atomic_mass = 144.242 | element_category = [[လာန်တာနိုက်]] (Lanthanide) | group = | period = 6 | block = f-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု မၞုံကဵု လျး (Silvery white) | image = [[File:Neodymium_macro.jpg|250px|alt=လောဟ နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ်]] | caption = ကလောံ လောဟ နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး မစဵုဒၞာလဝ် နူ ကျာ | phase = Solid | melting_point_K = 1297 | melting_point_C = 1024 | boiling_point_K = 3347 | boiling_point_C = 3074 | density_stp = 7.01 g/cm3 | discovery = [[Carl Auer von Welsbach]] (၁၈၈၅) | first_isolation = [[Carl Auer von Welsbach]] (၁၈၈၅) }} '''နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ်''' ({{lang-en|Neodymium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Nd''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၆၀ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဒြပ်သ္အး [[လာန်တာနိုက်]] (Lanthanides) မဒှ် ဂကောံ ဒြပ်သ္အး တၟအ် ကေဝ်ဝါတ် (Rare-earth elements) ရ။ လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု ၜတ်တ်၊ ဍိုန်ဍောတ် (Soft) တုဲ မလေပ် လီုလာ် (Tarnishes) ပ္ဍဲ ကျာ ဗွဲမပြဟ် ရ။ နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မပြာကတ်အိုတ် မွဲ သွက် ပရေင် ကၠောန် [[ပသဲဒဇက်ပသဲ]] မၞုံကဵု အစောမ် ထတ်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ပ္ဍဲသဘာဝမ္ဂး ဍေဟ် ဂွံဆဵုကေတ် ပံင်နှဴ ကု ဒြပ်သ္အး လာန်တာနိုက် တၞဟ်တအ် (ဗွဲတၟေင် ပရာသဳအဝ်ဒဳမဳယာမ် ကေုာံ သဳရဳယာမ်) လၟိုန် ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ လွပ် အဓိက သွက် နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် ပသဲဒဇက်ပသဲ (Neodymium magnets - NdFeB) မစကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကွဳစက် ဓာတ်လလဳ (Electric vehicles)၊ စက် ဖအောန် ကျာ (Wind turbines)၊ မတ်ဒ္ၚောဝ် ကေုာံ ကိရိယာ လေဇာ (Nd:YAG lasers) ရ။ == ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် == ယၟုမ္ဂး "နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ်" (Neodymium) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် ဂရိတ် ''neos'' (νέος) မဂွံအဓိပ္ပါယ် "တၟိ" (New) ကေုာံ ''didymos'' (δίδυμος) မဂွံအဓိပ္ပါယ် "မွဲတၟာဲ" (Twin) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ယၟု ဏအ် မဂွံအဓိပ္ပါယ် "မွဲတၟာဲ တၟိ" (New twin) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၈၅ ဂှ်၊ သၟာဓာတု ဂကူဩသတြဳယျာ [[Carl Auer von Welsbach]] (ကာလ် အာဝါ ဗောန် ဝေလ်သဗာတ်) ဂွံပါ်ပတိတ် ဓာတ် "ဒဳဒဳမဳယာမ်" (Didymium) မဒှ် ဓာတ် သၟာသိပ္ပံတအ် မထေင်လဝ် ဒြပ်သ္အး သ္အးဇ္ၚး မွဲ ဂှ် ညံင်ဂွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး တၞဟ်ခြာ ၜါ သာ် ရ။ ညး ဂွံဆဵုကေတ် ဒဒှ်ရ ဒဳဒဳမဳယာမ် ဂှ် လဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု "ပရာသဳအဝ်ဒဳမဳယာမ်" (မွဲတၟာဲ သၚေက်) ကေုာံ "နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ်" (မွဲတၟာဲ တၟိ) တအ် ဏအ် ရ။ ညး စကာ နဲကဲ Fractional crystallization ဗွဲမဂၠိုင် အလန် သွက်ဂွံ ပါ်ပတိတ် ဍေဟ်တအ် ၜါ သာ် ဏအ် ရ。<ref name="Weeks1933">Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 407–411.</ref> == ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် == နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ ဍိုန်ဍောတ် ကေုာံ မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် ၁၀၂၄ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ရ။ ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ က္တဵုဒှ် လၟေင်ဓာတု ဗွဲမပြဟ် (Reactive) ရ။ ယဝ်ရ စွံ ဍေဟ် ပ္ဍဲ ကျာ ဓမ္မတာ မ္ဂး၊ ဍေဟ် လေပ် လီုလာ် (Tarnishes) တုဲ က္တဵုဒှ် ဗွိုက် ဓာတ် အံက်သိုက် (Oxide layer) အသာ်ပတေင်-ဍာ်မိတ် ရ။ ဗွိုက် ဏအ် ဟွံစဵုဒၞာ လောဟ အပ္ဍဲ တုဲ ဍေဟ် လေပ် ဆက် လီုလာ် စဵုကဵု အိုတ် ရ (Spalling)။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးတအ် ဒးဂိုင်စွံ ဍေဟ် ပ္ဍဲ ကၠေင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဖန်စွံ ဟွံမဲကျာ လၟိုန် ရ။ ဍေဟ် လေင် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် ဖျး ကေုာံ ဍာ် ဓမ္မတာ တုဲ ပတိတ် ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ရ။ ဍေဟ် နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် အဓိက +3 ရ။ == ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ == လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ် ဝွံ နွံ ၜိုတ် ၃၈ ပ္ဍဲ မွဲ ပြကောဋိ (ppm) ရ။ လၟိဟ်ဏအ်ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကု လာန်တာနမ် တုဲ ဂၠိုင်နူ ကိုပ်ကၠာ ဖကောဝ် ကေုာံ ပရာသဳအဝ်ဒဳမဳယာမ် ဗွဲမလောန် ဏီရ (ဒှ် ဒြပ်သ္အး ကေဝ်ဝါတ် ဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု ၜါ ကြဴနူ သဳရဳယာမ်)။ ဍေဟ် လေပ်ပံင်ကောံ ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် အဓိက ၜါသာ် မပ္တံကဵု Monazite ကေုာံ Bastnäsite ရ။ တၟအ် တအ် ဏအ် နွံကဵု ဓာတ် နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ် စဵုကဵု ၁၀% စဵု ၁၈% ရ။ ပ္ဍဲ တၟအ် တအ် ဏအ်၊ ဍေဟ် မလေပ် ပြးဇး မံင် မွဲစွံ ကု သဳရဳယာမ် ကေုာံ လာန်တာနမ် လၟိုန် ရ。<ref name="Greenwood1997">Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 1229–1232.</ref> == ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် == ပရေင်ပတိတ် နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ် အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နူကဵု တၟအ် Bastnäsite ကေုာံ Monazite ร။ ဟိုတ်နူ လၟေင် ပရေင် ပါ်ပတိတ် ဒြပ်သ္အး လာန်တာနိုက် တအ်ဂှ် ဝါတ်ဂါတ် ဂှ်ရ၊ ညးတအ် ဒးစကာ နဲကဲ Ion exchange ကေုာံ Solvent extraction ပွိုင် မဂၠိုင်ကဵု ဂိတု သွက်ဂွံ ပါ်ပတိတ် ဍေဟ်တအ် ရ။ ကြဴနူ ကလိဂွံ ဓာတ် Neodymium fluoride ဟွံသေင်မ္ဂး Neodymium chloride တုဲ၊ ညးတအ် ဖျေံဂမ္တဴ ဍေဟ် ကု ကာလ်သဳယာမ် (Calcium) ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ သၠုင် (၁၀၀၀ °C) သွက်ဂွံ ကလိဂွံ လောဟ နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ရ။ ဍုင် မပတိတ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ဍုင်ကြုက် (China - ပတိတ် ဂၠိုင်အိုတ် ၜိုတ် ၈၀%)၊ ဩသတြေလျာ (Australia)၊ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (USA) ကေုာံ မျာန်မာ (Myanmar - လပါ် ဒေသ ကချေင်) ရ။ == ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် == နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် ကေုာံ အာယုက် လအ်လောန် ပ္ဍဲ သဘာဝ မသုန် သာ်: * '''Neodymium-142 (¹⁴²Nd)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် တုဲ နွံဂၠိုင်အိုတ် (၂၇.၂%) ရ။ * '''Neodymium-143, 145, 146, 148''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် သှ်ေတအ်ရ။ * '''Neodymium-144 (¹⁴⁴Nd)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် မၞုံ ၜိုတ် ၂၃.၈% ရ။ ဍေဟ် ပြဟ်လီု နကဵု Alpha decay ကီုလေဝ်၊ အာယုက် ဍေဟ် လအ်လောန် (၂.၂၉ x ၁၀¹⁵ သၞာံ) တုဲ ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ဓာတ် မညိင်ဝတ် ဓမ္မတာ ရ။ သၟာ ရူပဗေဒ ကေုာံ ဝင်တိ တအ် စကာ အိုင်သဝ်တုပ် ဏအ် (Samarium-Neodymium dating) သွက်ဂွံ တော် အာယုက် တၟအ် ကေုာံ အာကာသ (Meteorites) ရ。<ref name="Audi2003">Audi, G. et al. (2003). "The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties". ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.</ref> == ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် == နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန် ပသဲဒဇက်ပသဲ ကေုာံ လေဇာ: # '''ပသဲဒဇက်ပသဲ နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ် (NdFeB Magnets)''': လွပ် ဇၞော်အိုတ် (စဵုကဵု ၆၀%) ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် ပသဲဒဇက်ပသဲ ထတ်လောန် (Permanent magnets) မလဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု Nd₂Fe₁₄B ရ။ ပသဲဒဇက်ပသဲ ဏအ်ဂှ် အစောမ် ထတ်အိုတ် ပ္ဍဲ လောက တုဲ စကာ အဓိက ပ္ဍဲ စက် ဓာတ်လလဳ ကွဳစက် (EV motors)၊ စက် ဖအောန် ကျာ (Wind turbines)၊ နားကြပ် (Headphones) ကေုာံ စက် ဟာတ်ဒစ် (Hard disk drives) ရ။ # '''လေဇာ (Nd:YAG Lasers)''': ဓာတ် နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ် ဂှ် စကာ နဒဒှ် တမ် ပ္ဍဲ တၟအ် Yttrium aluminium garnet (YAG) သွက်ဂွံ ကၠောန် လေဇာ မၞုံကဵု ဒြဟတ် ထတ်လောန် ရ။ လေဇာ ဏအ် စကာ ပ္ဍဲ ရုင်ဂဥုဲ (လွဳ မတ်၊ ဇုတ်)၊ ရုင်စက် ပရေင် ဂဟဵု ပသဲ (Welding/Cutting) ကေုာံ ပရေင် ပၞာန် ရ။ # '''ကမှ် အရံင် (Coloring Glass)''': ဓာတ် Neodymium oxide သ္ပကဵု ကမှ် ဂွံ ဒှ် အရံင် ခဍောင် (Violet) ဟွံသေင်မ္ဂး လမ္စံက်-ဗ္ကေတ် ร။ စကာ ပ္ဍဲ ကမှ် မတ်ဒ္ၚောဝ် သၟာဂဟဵု ပသဲ (Didymium glass) ညံင်ရဴ ပရာသဳအဝ်ဒဳမဳယာမ် ကီုရ။ == ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ == နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ မစၟတ်သမ္တီလဝ် သွက် မၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး သတ် တအ်ရ (No known biological role)။ ပ္ဍဲ '''သဲလ်''' (Cells) ခန္ဓကာယ ပိုယ် ဍေဟ် ဟွံပါလုပ် ရ。 လောဟ ဏအ် ဓမ္မတာ ဂှ် ဟွံမဲ ကု ဂျိ ဇၞော်ဇၞော် (Low toxicity) ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ လၟိဟ် ခဗိုက် ဍေဟ် လုပ်အာ ဂၠိုင်လောန် ပ္ဍဲ ကသအ် မ္ဂး လေပ် ပလီု ဂြိုဟ် ကေုာံ ကသအ် မာန်ရ။ ဗက်တဳရဳယျာ (Bacteria) လ္ၚဵု တအ်ဂှ် လေပ် စကာ ဍေဟ် ပ္ဍဲ လၟေင် အေန်ဇြာင် စၞး လာန်တာနမ် မာန် ညိည ကီုရ。<ref name="Emsley2001">Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 268–271.</ref> == ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် == * '''Neodymium(III) oxide (Nd₂O₃)''': ဓာတ် အသာ်ခဍောင်-သာ သာ မစကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် ကမှ် မတ်ဒ္ၚောဝ် တၟေင် ကေုာံ ကမှ် သ္ၚိ (Ceramics) ရ။ * '''Neodymium(III) chloride (NdCl₃)''': ဓာတ် မလေင် ပ္ဍဲ ဍာ် အသာ်ခဍောင် မစကာ နဒဒှ် ဓာတ်ကၠောအ် (Catalyst) ပ္ဍဲ ပရေင် ဓာတုဗေဒ ရ။ * '''Neodymium-iron-boron (Nd₂Fe₁₄B)''': ဒှ် ဓာတ်ပံင်ကောံ (Alloy) ကိစ္စဇၞော်အိုတ် မစကာ သွက် ပသဲဒဇက်ပသဲ ရ။ == ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် == နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ် လောဟ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ကလောံဇၞော်ဇၞော် ဂှ် ဟွံမဲ ကု အန္တရာယ် ဂျိ ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ ဍေဟ် နွံ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ခဗိုက် (Powder) မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် တူပၟတ် ကေုာံ ခတိုဟ် လောဲသွာ (Fire and explosion hazard) ပ္ဍဲ ကျာ ရ။ အန္တရာယ် ဇၞော်အိုတ် ဂှ် ဒှ် '''ပသဲဒဇက်ပသဲ နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ်''' ရ။ ပသဲဒဇက်ပသဲ တအ်ဏအ် အစောမ် ထတ်လောန် တုဲ၊ ယဝ်ရ ပသဲ ၜါ ကလောံ ဒဇက် ဇီု ကေတ် ရေင်သကအ် မ္ဂး လေပ် ထကး လီု ကေုာံ ပ္ကီု အန္တရာယ် သွက် လပုဟ်တဲ (Pinching hazard) မာန်ရ။ ယဝ်ရ ကောန်ၚာ် ၚိတ် ဖျေံ ပသဲဒဇက်ပသဲ ၜါ ကလောံ မ္ဂး ဍေဟ်တအ် ဒဇက် ကေတ် ရေင်သကအ် ပ္ဍဲ ကြုတ် တုဲ မလေပ် က္တဵုဒှ် အန္တရာယ် လမျီု မာန်ရ။ == ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် == နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး: * '''ကု ပရာသဳအဝ်ဒဳမဳယာမ် (Praseodymium)''': သီုၜါဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး "မွဲတၟာဲ" ကေုာံ နွံ အခိုက်အလိုက် တုပ်သၟဟ် ဗွဲမလောန် ရ။ ဆဂး နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ် ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ဂၠိုင်နူ ကေုာံ နွံကဵု လွပ် ဇၞော်နူ ပ္ဍဲ လပါ် ပသဲဒဇက်ပသဲ (Magnets) ရ။ * '''ကု သမာရဳယာမ် (Samarium)''': သမာရဳယာမ် လေဝ် ဒှ် လာန်တာနိုက် မစကာ ပ္ဍဲ ပသဲဒဇက်ပသဲ (Samarium-cobalt magnets) ကီုရ။ ပသဲဒဇက်ပသဲ သမာရဳယာမ် ဂှ် ဒုင်ဒဝ် ဂမ္တဴ ခိုဟ်နူ နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ် (စဵုကဵု ၃၀၀ °C) ကီုလေဝ်၊ အစောမ် ဒဇက် ဍေဟ် ဍိုန်နူ နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ် ညိ ရ。<ref name="Cotton1999">Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley & Sons. pp. 1109–1114.</ref> == နိဿဲ == <references /> [[ကဏ္ဍ:နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ်]] [[ကဏ္ဍ:လာန်တာနိုက်ဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]] rkf2z8um7uhr1yxibf5byszuu9kecu9 0 12793 59166 2026-10-25T15:09:33Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox element | name = သမာရဳယာမ် | english_name = Samarium | symbol = Sm | atomic_number = 62 | atomic_mass = 150.36 | element_category = [[လာန်တာနိုက်]] (Lanthanide) | group = | period = 6 | block = f-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု မၞုံကဵု လျး (Silvery white) | image = File:Samarium-2.jpg|250px|alt=လောဟ သမာရဳယာ..." 59166 wikitext text/x-wiki {{Infobox element | name = သမာရဳယာမ် | english_name = Samarium | symbol = Sm | atomic_number = 62 | atomic_mass = 150.36 | element_category = [[လာန်တာနိုက်]] (Lanthanide) | group = | period = 6 | block = f-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု မၞုံကဵု လျး (Silvery white) | image = [[File:Samarium-2.jpg|250px|alt=လောဟ သမာရဳယာမ်]] | caption = ကလောံ လောဟ သမာရဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး မစဵုဒၞာလဝ် နူ ကျာ | phase = Solid | melting_point_K = 1345 | melting_point_C = 1072 | boiling_point_K = 2068 | boiling_point_C = 1794 | density_stp = 7.52 g/cm3 | discovery = [[Paul-Émile Lecoq de Boisbaudran]] (၁၈၇၉) | first_isolation = [[Paul-Émile Lecoq de Boisbaudran]] (၁၈၇၉) }} '''သမာရဳယာမ်''' ({{lang-en|Samarium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Sm''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၆၂ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဒြပ်သ္အး [[လာန်တာနိုက်]] (Lanthanides) မဒှ် ဂကောံ ဒြပ်သ္အး တၟအ် ကေဝ်ဝါတ် (Rare-earth elements) ရ။ လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု၊ ဍိုန်ဍောတ် (Moderately hard) တုဲ မလေပ် လီုလာ် ပ္ဍဲ ကျာ ဓမ္မတာ ရ။ သမာရဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မပြာကတ်အိုတ် မွဲ သွက် ပရေင် ကၠောန် [[ပသဲဒဇက်ပသဲ]] မဒုင်ဒဝ် ဂမ္တဴ သၠုင် (High-temperature permanent magnets) ရ။ ပ္ဍဲသဘာဝမ္ဂး ဍေဟ် ဂွံဆဵုကေတ် ပံင်နှဴ ကု ဒြပ်သ္အး လာန်တာနိုက် တၞဟ်တအ် (ဗွဲတၟေင် သဳရဳယာမ် ကေုာံ နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ်) ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ လွပ် အဓိက သွက် သမာရဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် ပသဲဒဇက်ပသဲ သမာရဳယာမ်-ကဝ်ဗာလ် (Samarium-cobalt magnets) မစကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကွဳစက် ကျာ (Aerospace)၊ ကိရိယာ ပရေင် ပၞာန် ကေုာံ မဝ်တာ ဓာတ်လလဳ ဂမ္တဴ သၠုင် တအ်ရ။ ပါဲနူဂှ် ဍေဟ်ဝွံ လေပ် ဇြောတ်ကေတ် နျူထရွန် ဗွဲမထတ် တုဲ စကာ ပ္ဍဲ ရုင်စက် လလဳ နျူကလဳယျာ ကီုရ။ == ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် == ယၟုမ္ဂး "သမာရဳယာမ်" (Samarium) ဝွံ နွံကဵု ဝင် မတၟေင် ဗွဲမလောန် ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး ဓာတု ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ လောက မဂွံဒုင် ခုတ် ယၟု အတိုင် ယၟု ပူဂိုလ် မွဲ (First chemical element named after a person) ရ။ ယၟုဏအ် ကၠုင်နူ ယၟု ဓာတ်တၟအ် "Samarskite" (သမာသကိုတ်) တုဲ၊ တၟအ်ဏအ်ဂှ် ခုတ်လဝ် သွက်ဂွံ ပတိုန် ဂုဏ်သိက္ခာ ကု ညးအုပ်ကာ ရုင်ခါဲတၟအ် ဍုင်ရုရှာ [[Vasili Samarsky-Bykhovets]] (ဗာသဳလဳ သမာသကဳ) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၇၉ ဂှ်၊ သၟာဓာတု ဂကူပြင်သေတ် [[Paul-Émile Lecoq de Boisbaudran]] ဂွံပါ်ပတိတ် ဒြပ်သ္အး တၟိ ဏအ် နူကဵု ဓာတ် ဒဳဒဳမဳယာမ် (Didymium) မကလိဂွံ နူ တၟအ် Samarskite ဏအ်ရ။ ညး ဂွံဆဵုကေတ် လျး ဓာတ် (Absorption lines) တၟိ တုဲ စၟတ်သမ္တီလဝ် ဒဒှ်ရ နွံ ဒြပ်သ္အး တၟိ မွဲ ပ္ဍဲ တၟအ် ဏအ်ရ။ ကြဴနူဂှ် ညး ဂွံ ပါ်ပတိတ် ဓာတ် အံက်သိုက် သမာရဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ရ。<ref name="Weeks1933">Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 411–415.</ref> == ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် == သမာရဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ မ္ၚိုဟ် ညိည (Harder than most lanthanides) ကေုာံ မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် ၁၀၇၂ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ရ။ ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ က္တဵုဒှ် လၟေင်ဓာတု (Reactive) တုဲ ယဝ်ရ စွံ ဍေဟ် ပ္ဍဲ ကျာ ဓမ္မတာ မ္ဂး၊ ဍေဟ် လေပ် လီုလာ် (Tarnishes) လောဲသွာ တုဲ က္တဵုဒှ် ဗွိုက် ဓာတ် အံက်သိုက် (Oxide layer) အသာ် ဍာ်မိတ်-ဗ္ကေတ် ရ။ ယဝ်ရ ဖျေံဂမ္တဴ ဍေဟ် စဵုကဵု ၁၅၀ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် တူပၟတ် ကေတ်တ် (Ignites spontaneously) ရ။ ဍေဟ် လေင် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် ဖျး တုဲ ပတိတ် ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ရ။ တင်တၟေင် ဍေဟ်ဂှ် ဍေဟ် နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် အဓိက +3 (Sm³⁺) တုဲပၠန် သီု မလေပ် က္တဵုဒှ် ကဆံင် +2 (Sm²⁺) မာန်ရ။ ဓာတ် Sm²⁺ ဂှ် ဒှ် ဓာတ် ဖျေံဂမ္တဴ (Reducing agent) မထတ်လောန် မွဲရ။ == ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ == လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ သမာရဳယာမ် ဝွံ နွံ ၜိုတ် ၇.၀၅ ပ္ဍဲ မွဲ ပြကောဋိ (ppm) ရ။ လၟိဟ်ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး ကေဝ်ဝါတ် မၞုံဂၠိုင် မရနုက်ကဵု မသုန် တုဲ၊ လၟိဟ် ဍေဟ် ဂၠိုင်နူ ဒြပ်သ္အး ဓမ္မတာ ဗီုကဵု တေန် (Tin) ဏီရ။ ဍေဟ် လေပ်ပံင်ကောံ ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် လာန်တာနိုက် အဓိက ၜါသာ် မပ္တံကဵု Monazite ကေုာံ Bastnäsite ร။ တၟအ် တအ် ဏအ် နွံကဵု ဓာတ် သမာရဳယာမ် စဵုကဵု ၂.၈% ရ။ ပ္ဍဲ တၟအ် တအ် ဏအ်၊ ဍေဟ် ပြးဇး မံင် မွဲစွံ ကု နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ်၊ သဳရဳယာမ် ကေုာံ လာန်တာနမ် လၟိုန် ရ。<ref name="Greenwood1997">Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 1228–1233.</ref> == ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် == ပရေင်ပတိတ် သမာရဳယာမ် အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နူကဵု တၟအ် Bastnäsite ကေုာံ Monazite ร။ လၟေင် ပရေင် ပါ်ပတိတ် ဍေဟ် ဂှ် ဒးစကာ နဲကဲ Solvent extraction ဟွံသေင်မ္ဂး Ion exchange ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ရ။ သွက်ဂွံ ဂွံ လောဟ သမာရဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ဂှ်၊ သၟာဓာတုတအ် ဟွံစကာ နဲကဲ ဖျေံဂမ္တဴ ကု ကာလ်သဳယာမ် (Calcium) ဗီုကဵု လာန်တာနိုက် တၞဟ်တအ် ရ (ဟိုတ်နူ ဍေဟ် က္တဵုဒှ် ဓာတ်ပံင်ကောံ မာန်)။ ညးတအ် ဒးစကာ နဲကဲ ဖျေံဂမ္တဴ (Reduction) ဓာတ် Samarium(III) oxide ကု လောဟ လာန်တာနမ် (Lanthanum) ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ သၠုင် ကေုာံ ဒၞာဲ ဟွံမဲကျာ ရ။ လာန်တာနမ် ဂှ် ဇြောတ်ကေတ် အံက်သဳဂျိန် တုဲ သမာရဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး လေင် တိတ် ကၠုင် ရ။ ဍုင် မပတိတ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ဍုင်ကြုက် (China - ပတိတ် ဂၠိုင်အိုတ်)၊ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (USA)၊ ကေုာံ ဩသတြေလျာ (Australia) ရ။ == ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် == သမာရဳယာမ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် (Stable isotopes) ပန် သာ် ကေုာံ အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ် မၞုံကဵု အာယုက် လအ်လောန် (Long-lived radioisotopes) ပိ သာ် ပ္ဍဲ သဘာဝ: * '''Samarium-144, 150, 152, 154''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် သှ်ေတအ်ရ။ ¹⁵²Sm ဂှ် နွံဂၠိုင်အိုတ် (၂၆.၇%) ရ။ * '''Samarium-147, 148, 149''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် মပြဟ်လီု နကဵု Alpha decay រ။ ဆဂး အာယုက် ဍေဟ်တအ် (Half-life) လအ် ဗွဲမလောန် (ဥပမာ- ¹⁴⁷Sm ဂှ် ၁.၀၆ x ၁၀¹¹ သၞာံ) တုဲ၊ သၟာ ရူပဗေဒ ကေုာံ ဝင်တိ တအ် စကာ လၟေင် "Samarium-Neodymium dating" သွက်ဂွံ တော် အာယုက် တၟအ် ကေုာံ အာကာသ (Meteorites) ရ။ ပါဲနူဂှ် အိုင်သဝ်တုပ် တၟိ ဗီုကဵု '''Samarium-153 (¹⁵³Sm)''' (အာယုက် ၄၆.၃ နာဍဳ) ဂှ် က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ စက် နျူကလဳယျာ တုဲ၊ ညးတအ် စကာ ဍေဟ် နဒဒှ် ဂဥုဲ (Quadramet) သွက်ဂွံ ဖအောန် လၟေင် ဂိသကေဝ် ပ္ဍဲ ယဲ ကေန်သာ ဇုတ် (Bone cancer pain relief) ရ。<ref name="Audi2003">Audi, G. et al. (2003). "The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties". ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.</ref> == ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် == သမာရဳယာမ် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန် ပသဲဒဇက်ပသဲ တၟေင် ကေုာံ နျူကလဳယျာ: # '''ပသဲဒဇက်ပသဲ သမာရဳယာမ်-ကဝ်ဗာလ် (SmCo Magnets)''': လွပ် ဇၞော်အိုတ် (စဵုကဵု ၈၀%) ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် ပသဲဒဇက်ပသဲ ထတ်လောန် မလဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု SmCo₅ ကေုာံ Sm₂Co₁₇ ရ။ ၜိုန်ရ ပသဲဒဇက်ပသဲ ဏအ် အစောမ် ဍိုန်နူ နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ် (NdFeB) ညိ ကီုလေဝ်၊ တင်တၟေင် အဓိက ဍေဟ်ဂှ် ဍေဟ် မလေပ် ဒုင်ဒဝ် ဂမ္တဴ သၠုင်လောန် (စဵုကဵု ၇၀၀ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ်) ဟွံမဲ ကု ပရေင် လီုလာ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ စကာ အဓိက ပ္ဍဲ အင်ဂျေန် ကွဳစက် ကျာ (Jet engines)၊ ဒုံးကျည် (Missiles)၊ ကေုာံ ဂဳတာ (Guitar pickups) ရ။ # '''ရုင်စက် နျူကလဳယျာ (Nuclear Reactors)''': အိုင်သဝ်တုပ် ¹⁴⁹Sm ဂှ် လေပ် ဇြောတ်ကေတ် နျူထရွန် (Neutron absorber) ဗွဲမထတ် တုဲ၊ ညးတအ် စကာ ဓာတ် သမာရဳယာမ် ပ္ဍဲ ဒလေင် ထိင် (Control rods) ညံင်ဂွံ ထိင် ပရေင် ခတိုဟ် စက် နျူကလဳယျာ ရ။ # '''ဓာတုဗေဒ ဩဂဲနေတ်''': ဓာတ် Samarium(II) iodide (SmI₂) মကော်ဂး Kagan's reagent ဂှ် ဒှ် ဓာတ် ဖျေံဂမ္တဴ (Reducing agent) မကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ ကၠောန် ဂဥုဲ ကေုာံ ဓာတ်ပံင်ကောံ ဩဂဲနေတ် ခေတ်တၟိ ရ။ == ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ == သမာရဳယာမ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ မစၟတ်သမ္တီလဝ် သွက် မၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး သတ် တအ်ရ (No biological role)။ ပ္ဍဲ '''သဲလ်''' ခန္ဓကာယ ပိုယ် ဍေဟ် ဟွံပါလုပ် ရ。 လောဟ ဏအ် ဓမ္မတာ ဂှ် ဟွံမဲ ကု ဂျိ ဇၞော်ဇၞော် (Low toxicity) ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ လၟိဟ် ဍေဟ် လုပ်အာ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် သၠုင်ပတိုန် လၟေင် ဒြဟတ် (Metabolism) ညိည မာန်ရ။ ယဝ်ရ လုပ်အာ ဂၠိုင်လောန် မ္ဂး လေပ် ပလီု ဂြိုဟ် ရ။ ဆဂး ဗီုမဟီုလဝ် ပ္ဍဲ လပါ် လတူ တေအ်၊ ဓာတ် ရေဒဳယဝ် ¹⁵³Sm ဂှ် ဒှ် ဍာ်ဂဥုဲ (Radiopharmaceutical) မနွံပၟိက် သွက်ဂွံ လွဳ ပရေင် ဂိသကေဝ် နူ ယဲ ကေန်သာ ဇုတ် ร。<ref name="Emsley2001">Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 371–374.</ref> == ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် == * '''Samarium(III) oxide (Sm₂O₃)''': ဓာတ် အသာ်ဍာ်မိတ် ၜတ်တ် မစကာ နဒဒှ် ဓာတ် ဇြောတ်ကေတ် နျူထရွန် (Neutron absorber) ပ္ဍဲ ရုင်စက် နျူကလဳယျာ ကေုာံ ကမှ် သ္ၚိ (Ceramics) ရ။ * '''Samarium(II) iodide (SmI₂)''': ဓာတ် မလေင် ပ္ဍဲ ဍာ် အသာ်သၚေက်-ဍာ်မိတ် မစကာ နဒဒှ် ဓာတ်ကၠောအ် ကေုာံ ဓာတ် ဖျေံဂမ္တဴ ပ္ဍဲ ပရေင် ဓာတုဗေဒ ဩဂဲနေတ် (Kagan's reagent) ရ။ * '''Samarium-cobalt (SmCo₅, Sm₂Co₁₇)''': ဒှ် ဓာတ်ပံင်ကောံ လောဟ (Alloy) ကိစ္စဇၞော်အိုတ် မစကာ သွက် ပသဲဒဇက်ပသဲ မဒုင်ဒဝ် ဂမ္တဴ သၠုင် ရ။ == ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် == သမာရဳယာမ် လောဟ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ကလောံဇၞော်ဇၞော် ဂှ် ဟွံမဲ ကု အန္တရာယ် ဂျိ ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ ဍေဟ် နွံ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ခဗိုက် (Powder) မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် တူပၟတ် ကေတ်တ် (Pyrophoric hazard) လောဲသွာ ပ္ဍဲ ကျာ ဓမ္မတာ (စဵုကဵု ၁၅၀ °C) ရ။ ယဝ်ရ ဒး ပၟတ် မ္ဂး သၟာကမၠောန် တအ် ဟွံဂွံ စကာ ဍာ် သွက်ဂွံ ပလိုတ် ပၟတ် (ဟိုတ်နူ ဍာ် ပတိတ် ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်) တုဲ ဒးစကာ ဓာတ် သဲ (Sand) ဟွံသေင်မ္ဂး ဍာ်ဂဥုဲ ပလိုတ် ပၟတ် လောဟ (Class D fire extinguisher) ဓဝ်ရ။ == ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် == သမာရဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး: * '''ကု နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ် (Neodymium)''': သီုၜါဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး အဓိက သွက် ပသဲဒဇက်ပသဲ ထတ်လောန် ရ။ ပသဲဒဇက်ပသဲ နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ် (NdFeB) ဂှ် နွံကဵု အစောမ် ထတ်နူ သမာရဳယာမ် ကေုာံ ၚုဟ်တန် သဝ်နူ ဍေဟ် ရ။ ဆဂး သမာရဳယာမ် ဂှ် ဒုင်ဒဝ် ဂမ္တဴ သၠုင် ခိုဟ်နူ နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ် ဗွဲမလောန် (NdFeB လီု ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ၈၀ °C - ၂၀၀ °C ဆဂး SmCo ဂှ် ဒုင်ဒဝ် စဵုကဵု ၇၀၀ °C) ရ။ * '''ကု ကဝ်ဗာလ် (Cobalt)''': ကဝ်ဗာလ် ဂှ် ဒှ် လောဟ ကၠာဲ (Transition metal) မစကာ မွဲစွံ ကု သမာရဳယာမ် ပ္ဍဲ လောဟ ပံင်နှဴ သွက်ဂွံ ကၠောန် ပသဲဒဇက်ပသဲ ร။ ကဝ်ဗာလ် ဂှ် ကဵု ဓာတ် ပသဲဒဇက်ပသဲ မညိင်ဝတ် တုဲ သမာရဳယာမ် ဂှ် ထပ် ပခိုင်ပတိုန် အစောမ် (Anisotropy) ဍေဟ် ညံင် ဟွံဂွံ လီုလာ် လောဲသွာ ရ。<ref name="Cotton1999">Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley & Sons. pp. 1109–1114.</ref> == နိဿဲ == <references /> {{Periodic table}} [[ကဏ္ဍ:သမာရဳယာမ်]] [[ကဏ္ဍ:လာန်တာနိုက်ဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]] 981i0mhwjtx1g9t1ssynnjgqx33kcvt 59168 59166 2026-10-25T15:11:09Z Aue Nai 24 59168 wikitext text/x-wiki {{Infobox element | name = ပရဝ်မဳသဳယာမ် | english_name = Promethium | symbol = Pm | atomic_number = 61 | atomic_mass = [145] | element_category = [[လာန်တာနိုက်]] (Lanthanide) | group = | period = 6 | block = f-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု မၞုံကဵု လျး တုဲ လေပ် ပတိတ် လျး ပ္ဍဲ ဒၞာဲဂၠု (Silvery white, glows in the dark) | image = [[File:Promethium.jpg|250px|alt=လောဟ ပရဝ်မဳသဳယာမ်]] | caption = လောဟ ပရဝ်မဳသဳယာမ် (ပရေင် ပတိတ် လျး ဟိုတ်နူ ဓာတ် ရေဒဳယဝ်) | phase = Solid | melting_point_K = 1315 | melting_point_C = 1042 | boiling_point_K = 3273 | boiling_point_C = 3000 | density_stp = 7.26 g/cm3 | discovery = [[Jacob A. Marinsky]], [[Lawrence E. Glendenin]], ကေုာံ [[Charles D. Coryell]] (၁၉၄၅) | first_isolation = [[Jacob A. Marinsky]], [[Lawrence E. Glendenin]], ကေုာံ [[Charles D. Coryell]] (၁၉၄၅) }} '''ပရဝ်မဳသဳယာမ်''' ({{lang-en|Promethium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Pm''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၆၁ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဒြပ်သ္အး [[လာန်တာနိုက်]] (Lanthanides) တုဲ ဒှ် ဒြပ်သ္အး တၟအ် ကေဝ်ဝါတ် (Rare-earth element) ရ။ တင်တၟေင် အဓိက သွက် ပရဝ်မဳသဳယာမ် ဂှ် ဍေဟ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံကဵု ဓာတ် [[ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ်]] (Radioactive) သီုဖအိုတ် တုဲ၊ ဟွံမဲ ကု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် (Stable isotope) လးလး ရ။ ပ္ဍဲ လတူ တိ ပိုယ်ဏအ်၊ ပရဝ်မဳသဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မနွံ အောန်အိုတ် မွဲ တုဲ၊ ဂွံဆဵုကေတ် ဆ ညိည ဓဝ် (ၜိုတ် ၅၀၀-၆၀၀ ဂရာမ် အလုံမွဲ ဂၠးတိ) ပ္ဍဲ တၟအ် ယူရေနဳယာမ် ရ။ လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု ကီုလေဝ်၊ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ပတိတ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ် ဗွဲမထတ် ဂှ်ရ ဍေဟ် လေပ် ပတိတ် လျး အသာ် သၚေက်-သွာ် (Luminescence) ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဂၠုမာန်ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ လွပ် အဓိက သွက် ပရဝ်မဳသဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် ဗက်တရဳ အက်တောမ် (Atomic batteries) သွက် ကိရိယာ ရုင်ဂဥုဲ (Pacemakers) ကေုာံ ကိရိယာ အာကာသ ကေုာံ ဍာ်ဂဥုဲ ပတိတ် လျး (Luminous paint) ရ။ == ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် == ယၟုမ္ဂး "ပရဝ်မဳသဳယာမ်" (Promethium) ဝွံ ကၠုင်နူ ယၟု ဒေဝတဴ ဂရိတ် တြေံ မကော်ဂး "Prometheus" (ပရဝ်မဳသဳယပ်သ်) ร။ ပ္ဍဲ ဝင် ပုရာဏ် ဂရိတ် မ္ဂး၊ Prometheus ဂှ် ဒှ် ညး မကၠတ်ပတိတ် ပၟတ် နူကဵု ဒေဝတဴ (Mount Olympus) တုဲ ကဵုလဝ် ကု ကောန်မၞိဟ် တအ်ရ။ ယၟုဏအ် ဂှ် မိက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ ဒြပ်သ္အး ဏအ်ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် နူကဵု "ပၟတ်" (ဒြဟတ် နျူကလဳယျာ) တုဲ မၞုံကဵု အန္တရာယ် ဇၞော် ရ။ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဂၠာဲဆဵု ဍေဟ် ဇေတ်တ် ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံတအ် ဗီုကဵု Henry Moseley (၁၉၁၄) ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ ဒြပ်သ္အး ဂၞန် ၆၁ ဂှ် နွံ ဒၟံင် ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဟွံညိင်ဝတ် ဂှ်ရ ဂၠာဲ ဟွံဆဵု လးလး ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၅ ဂှ်မှ၊ သၟာသိပ္ပံ အမေရိကာန် ပိ တၠ မတွဟ်ဂး [[Jacob A. Marinsky]], [[Lawrence E. Glendenin]], ကေုာံ [[Charles D. Coryell]] တအ် ဂွံဆဵုကေတ် ကေုာံ ပါ်ပတိတ် ဒြပ်သ္အး ဏအ် အလန်ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် Oak Ridge National Laboratory ရ။ ညးတအ် ဂွံဆဵုကေတ် ဍေဟ် ပ္ဍဲ အကျန် မက္တဵုဒှ် နူကဵု ပရေင် ပြဟ်လီု နျူကလဳယျာ (Fission products) ဓာတ် ယူရေနဳယာမ် ရ。<ref name="Marinsky1947">Marinsky, J. A.; Glendenin, L. E.; Coryell, C. D. (1947). "The Chemical Identification of Radioisotopes of Neodymium and of Element 61". ''Journal of the American Chemical Society''. 69 (11): 2781–2785.</ref> == ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် == ပရဝ်မဳသဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ ဍိုန်ဍောတ် ကေုာံ မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် ၁၀၄၂ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ရ။ ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် လာန်တာနိုက် မွဲ တုဲ က္တဵုဒှ် လၟေင်ဓာတု (Chemical reactivity) ဗွဲမပြဟ် ညံင်ရဴ နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ် ကီုရ။ ဍေဟ် နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် အဓိက +3 (Pm³⁺) လၟိုန် ရ။ ယဝ်ရ ဍာ်ဓာတ် ပရဝ်မဳသဳယာမ် မ္ဂး ဍေဟ် နွံကဵု အရံင် ပ္ကဴမၠဵု-ဗ္ကေတ် (Pink or red) မာန်ရ။ တင်တၟေင် ဍေဟ်ဂှ် ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ပတိတ် ဓာတ် ဘဳတာ (Beta radiation) ဗွဲမထတ် ဂှ်ရ၊ ဓာတ် ဘဳတာ ဏအ် ဇီုကေတ် လောဟ ကေုာံ ကျာ ပ္ဍဲ ပွဳပွူ ဍေဟ် တုဲ သ္ပကဵု ညံင် ဍေဟ် ဂွံ ပတိတ် လျး (X-rays ကေုာံ Luminescence) ပ္ဍဲ ဒၞာဲဂၠု ရ။ == ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ == လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ ပရဝ်မဳသဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မနွံ အောန်အိုတ် ပ္ဍဲ သဘာဝ ရ (ယဝ်ရ ဟွံရိုဟ် ဓာတ် အာသတေတိန် ကေုာံ ဖရန်သဳယာမ် မ္ဂး)။ သၟာသိပ္ပံတအ် ထေင်ကေတ် ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲ အလုံတိ ပိုယ်ဏအ်၊ လၟိဟ် ပရဝ်မဳသဳယာမ် မနွံ ပ္ဍဲ မွဲ အခိင် ဓဝ် ဂှ် နွံ ဆ ၜိုတ် ၅၀၀ စဵုကဵု ၆၀၀ ဂရာမ် ဓဝ်ရ။ ဍေဟ် က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ သဘာဝ နူကဵု ပရေင် ပြဟ်လီု ကေတ်တ် (Spontaneous fission) အိုင်သဝ်တုပ် ယူရေနဳယာမ်-၂၃၈ (U-238) ပ္ဍဲ တၟအ် Pitchblende ရ။ ပါဲနူ လတူတိ တုဲ၊ သၟာနက်သတ် တအ် ဂွံဆဵုကေတ် ဓာတ် ပရဝ်မဳသဳယာမ် ပ္ဍဲ သၞံင် တၞဟ်ခြာ ဗီုကဵု သၞံင် HR 465 പ္ဍဲ ဂၠးအာကာသ (Andromeda) ဟိုတ်နူ လျး ဓာတ် (Spectrum) ဍေဟ် ရ。<ref name="Greenwood1997">Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 1228–1232.</ref> == ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် == ပရေင်ပတိတ် ပရဝ်မဳသဳယာမ် ဂှ် ဟွံကၠောန်ဗဒှ် နူကဵု တၟအ် သဘာဝ ရ (ဟိုတ်နူ နွံ အောန်လောန်)။ ညးတအ် ပတိတ် ဍေဟ် နူကဵု ရုင်စက် လလဳ နျူကလဳယျာ (Nuclear reactors) ရ။ အခိင် ယူရေနဳယာမ်-၂၃၅ (U-235) ပြဟ်လီု မ္ဂး ဍေဟ် ပတိတ် ဓာတ် အကျန် ဗွဲမဂၠိုင် တုဲ ပ္ဍဲဂှ် ပရဝ်မဳသဳယာမ်-၁၄၇ (¹⁴⁷Pm) ပါလုပ် ရ။ သွက်ဂွံ ပါ်ပတိတ် ဍေဟ် နူကဵု လာန်တာနိုက် တၞဟ်တအ် ဂှ် ညးတအ် ဒးစကာ နဲကဲ Ion-exchange chromatography ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ရ။ ပါဲနူဂှ် ညးတအ် သီု ပၠုပ်စုတ် နျူထရွန် (Neutron bombardment) ပ္ဍဲ ဓာတ် နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ်-၁၄၆ (¹⁴⁶Nd) သွက်ဂွံ ပတိတ် ဓာတ် ပရဝ်မဳသဳယာမ်-၁၄၇ တိုက်ရိုက် ကီုရ။ == ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် == ပရဝ်မဳသဳယာမ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် (Stable isotope) လးလး ရ။ ဍေဟ် နွံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် မဂၠိုင်ကဵု သာ်၊ တုဲ မပြာကတ်အိုတ် ဂှ်: * '''Promethium-145 (¹⁴⁵Pm)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံကဵု အာယုက် (Half-life) လအ်အိုတ် မတွဟ်ဂး ၁၇.၇ သၞာံ ရ။ * '''Promethium-146 (¹⁴⁶Pm)''': နွံကဵု အာယုက် ၅.၅၃ သၞာံ ရ။ * '''Promethium-147 (¹⁴⁷Pm)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မစကာ အဓိက ပ္ဍဲ ရုင်စက် တုဲ နွံကဵု အာယုက် ၂.၆၂ သၞာံ ရ။ ¹⁴⁷Pm ဂှ် ပြဟ်လီု နကဵု လၟေင် Beta decay တုဲ က္တဵုဒှ် သမာရဳယာမ်-၁၄၇ (Samarium-147) ร။ ဍေဟ် ဟွံပတိတ် ဓာတ် ဂါမ္မာ (Gamma rays) မၞုံကဵု အန္တရာယ် ဇၞော် ဂှ်ရ၊ ဍေဟ် ဒှ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ် မစကာ လောဲသွာ မွဲရ。<ref name="Audi2003">Audi, G. et al. (2003). "The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties". ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.</ref> == ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် == ပရဝ်မဳသဳယာမ် ဂှ် စကာ အဓိက ပ္ဍဲ ကမၠောန် မနွံပၟိက် ဒြဟတ် လလဳ ဟွံသေင်မ္ဂး လျး မတန်တဴ လအ်: # '''ဗက်တရဳ အက်တောမ် (Atomic Batteries)''': ¹⁴⁷Pm ဂှ် စကာ ကၠောန် ဗက်တရဳ ဘဳတာဗောလ်တေတ် (Betavoltaic cells) မပြံင်လှာဲ ဓာတ် ဘဳတာ ညံင်ဂွံ ဒှ် ဓာတ်လလဳ (Electric current) ရ။ ဗက်တရဳ ဏအ် နွံကဵု အာယုက် ၅ သၞာံ ပြင် တုဲ စကာ ပ္ဍဲ ကိရိယာ ရုင်ဂဥုဲ ဗီုကဵု စက် ထိင် ဂြိုဟ် (Pacemakers) ပ္ဍဲ ခေတ်ကၠာတေအ် ကေုာံ ကိရိယာ အာကာသ ရ။ # '''ဍာ်ဂဥုဲ ပတိတ် လျး (Luminous Paint)''': ခေတ်ကၠာတေအ် ညးတအ် ပံင်နှဴ ဓာတ်ဏအ် ကု ကမှ် ဓာတ်အရံင် (Phosphors ဗီုကဵု Zinc sulfide) သွက်ဂွံ ကၠောန် ဍာ်ဂဥုဲ မပတိတ် လျး အလဵုအလဵု ဍေဟ် (Self-luminous paint) မစကာ ပ္ဍဲ နာဍဳ ကေုာံ ခလုတ် ပ္ဍဲ ကွဳစက် ကျာ ရ။ လၟုဟ် ညးတအ် ပြံင်စကာ Tritium (တရဳတဳယာမ်) ဂၠိုင်ကၠုင်ယျ ရ။ # '''စက် ၜတ် ဇမ္တီု (Thickness Gauges)''': ဓာတ် ဘဳတာ မတိတ် နူ ¹⁴⁷Pm ဂှ် လေပ် ဒးဒုင် ဇြောတ်ကေတ် နကဵု ပလာသတေတ် ဟွံသေင်မ္ဂး လောဟ သာသာ (ဗီုကဵု အလူမဳနဳယာမ်) ရ။ ညးတအ် စကာ ဍေဟ် ပ္ဍဲ ရုင်စက် သွက်ဂွံ ၜတ် ကၞာတ် ဇမ္တီု (Thickness) ပလာသတေတ် ကေုာံ စက္ခော အခိင် မကၠောန်ပတိတ် ဒၟံင် ရ။ == ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ == ပရဝ်မဳသဳယာမ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ သွက် သတ် တအ်ရ (No biological role)။ ပ္ဍဲ '''သဲလ်''' (Cells) ခန္ဓကာယ ပိုယ် ဍေဟ် ဟွံပါလုပ် ရ။ ဍေဟ် ဒှ် လောဟ ဓမ္မတာ မဟွံက္တဵုဒှ် ဂျိ ဓာတုဗေဒ (Chemical toxicity) ထတ်လောန် ကီုလေဝ်၊ အန္တရာယ် ဇၞော်အိုတ် ဍေဟ် ဂှ် ဒှ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ် ရ။ ယဝ်ရ ၚိတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ယီုလုပ်အာ ဓာတ်ဏအ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် လေပ် ပြးဇး မံင် ပ္ဍဲ ဇုတ် (Bone seeker) ကေုာံ ပတိတ် ဓာတ် ဘဳတာ မပလီု DNA မာန်ရ。<ref name="Emsley2001">Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 343–346.</ref> == ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် == * '''Promethium(III) oxide (Pm₂O₃)''': ဓာတ် အသာ်ပ္ကဴမၠဵု-ဗ္ကေတ် (Pink-red) မစကာ အဓိက သွက်ဂွံ ထိင် ဂိုင်စွံ ဓာတ် ပရဝ်မဳသဳယာမ် ရ။ * '''Promethium(III) chloride (PmCl₃)''': ဓာတ် မလေင် ပ္ဍဲ ဍာ် မက္တဵုဒှ် အရံင် ဗ္ကေတ် ၜတ်တ် ရ။ * ဓာတ်ပံင်ကောံ သီုဖအိုတ် ဂှ် က္တဵုဒှ် အရံင် လျး ပ္ဍဲ ဒၞာဲဂၠု (Glows pale blue/green) ဟိုတ်နူ ဓာတ် ရေဒဳယဝ် ဇီုကေတ် ဓာတ် လတူ ရ။ == ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် == ပရဝ်မဳသဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် တုဲ သၟာကမၠောန် တအ် ဒး စွံသတိ ဗွဲမဇၞော် ရ။ * ဍေဟ် ပတိတ် ဓာတ် ဘဳတာ (Beta particles) မဟွံလေပ် ဖံက် လုပ်အာ စၞာံ ဇြိုဟ်ဇြိုဟ် ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ ဓာတ်ဏအ် ဒး ပသဲ ဟွံသေင်မ္ဂး လောဟ ဇြိုင်ဇြိုင် မ္ဂး ဍေဟ် ပတိတ် ဓာတ် လျး X (X-rays - Bremsstrahlung radiation) မာန်ရ။ * ဟိုတ်ဂှ်ရ အခိင် ရပ်စပ် ဍေဟ် ဒးစကာ ဖန်စွံ ပလာသတေတ်၊ ကမှ် ဟွံသေင်မ္ဂး အလူမဳနဳယာမ် (Low-Z materials) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဓာတ် ဘဳတာ ကိုပ်ကၠာ ရ (ဟွံစကာ ဖကောဝ် လိက်ကၠာ)။ * အန္တရာယ် ဇၞော်အိုတ် ဂှ် ဒှ် ယဝ်ရ ဍေဟ် လုပ်အာ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ (Internal exposure) ර။ == ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် == ပရဝ်မဳသဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး: * '''ကု တက်နဳသဳယာမ် (Technetium - Tc)''': သီုၜါဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မဟွံမဲ ကု ဓာတ် ညိင်ဝတ် (Radioactive only) ၜိုန်ရ ဍေဟ်တအ် နွံ ပ္ဍဲ ဂၞန် အက်တောမ် သဝ် (61 ကဵု 43) တုဲ ပွဳပွူ ဍေဟ်တအ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး ညိင်ဝတ် ကီုလေဝ် ရ။ တက်နဳသဳယာမ် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ရုင်ဂဥုဲ သွက်ဂွံ တက် ဗီုရုပ် (Medical imaging) တုဲ ပရဝ်မဳသဳယာမ် ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ ဗက်တရဳ ရ။ * '''ကု နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ် (Neodymium) ကေုာံ သမာရဳယာမ် (Samarium)''': ပရဝ်မဳသဳယာမ် ဂှ် နွံ အကြာ ဍေဟ်တအ် ၜါ ဏအ် ရ။ ဍေဟ်တအ် ၜါ ဏအ် ဂှ် ညိင်ဝတ် ကေုာံ ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ သဘာဝ ဗွဲမဂၠိုင် တုဲ စကာ ပ္ဍဲ ပသဲဒဇက်ပသဲ ရ။ ပရဝ်မဳသဳယာမ် ဂှ် ဒှ် "ဒၞာဲ သၠာ်" (Missing link) ပ္ဍဲ ဂကောံ လာန်တာနိုက် မဒှ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ် ညံင်ရဴ ကောန်ၚာ် မဟွံတုပ် ကု ကောဒေအ် တအ် ရ。<ref name="Cotton1999">Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley & Sons. pp. 1109–1111.</ref> == နိဿဲ == <references /> {{Periodic table}} [[ကဏ္ဍ:ပရဝ်မဳသဳယာမ်]] [[ကဏ္ဍ:လာန်တာနိုက်ဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]] 9xk1x9xlywg4cwvb45rzbyz2el7y9f9 0 12794 59167 2026-10-25T15:10:20Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox element | name = သမာရဳယာမ် | english_name = Samarium | symbol = Sm | atomic_number = 62 | atomic_mass = 150.36 | element_category = [[လာန်တာနိုက်]] (Lanthanide) | group = | period = 6 | block = f-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု မၞုံကဵု လျး (Silvery white) | image = File:Samarium-2.jpg|250px|alt=လောဟ သမာရဳယာ..." 59167 wikitext text/x-wiki {{Infobox element | name = သမာရဳယာမ် | english_name = Samarium | symbol = Sm | atomic_number = 62 | atomic_mass = 150.36 | element_category = [[လာန်တာနိုက်]] (Lanthanide) | group = | period = 6 | block = f-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု မၞုံကဵု လျး (Silvery white) | image = [[File:Samarium-2.jpg|250px|alt=လောဟ သမာရဳယာမ်]] | caption = ကလောံ လောဟ သမာရဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး မစဵုဒၞာလဝ် နူ ကျာ | phase = Solid | melting_point_K = 1345 | melting_point_C = 1072 | boiling_point_K = 2068 | boiling_point_C = 1794 | density_stp = 7.52 g/cm3 | discovery = [[Paul-Émile Lecoq de Boisbaudran]] (၁၈၇၉) | first_isolation = [[Paul-Émile Lecoq de Boisbaudran]] (၁၈၇၉) }} '''သမာရဳယာမ်''' ({{lang-en|Samarium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Sm''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၆၂ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဒြပ်သ္အး [[လာန်တာနိုက်]] (Lanthanides) မဒှ် ဂကောံ ဒြပ်သ္အး တၟအ် ကေဝ်ဝါတ် (Rare-earth elements) ရ။ လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု၊ ဍိုန်ဍောတ် (Moderately hard) တုဲ မလေပ် လီုလာ် ပ္ဍဲ ကျာ ဓမ္မတာ ရ။ သမာရဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မပြာကတ်အိုတ် မွဲ သွက် ပရေင် ကၠောန် [[ပသဲဒဇက်ပသဲ]] မဒုင်ဒဝ် ဂမ္တဴ သၠုင် (High-temperature permanent magnets) ရ။ ပ္ဍဲသဘာဝမ္ဂး ဍေဟ် ဂွံဆဵုကေတ် ပံင်နှဴ ကု ဒြပ်သ္အး လာန်တာနိုက် တၞဟ်တအ် (ဗွဲတၟေင် သဳရဳယာမ် ကေုာံ နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ်) ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ လွပ် အဓိက သွက် သမာရဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် ပသဲဒဇက်ပသဲ သမာရဳယာမ်-ကဝ်ဗာလ် (Samarium-cobalt magnets) မစကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကွဳစက် ကျာ (Aerospace)၊ ကိရိယာ ပရေင် ပၞာန် ကေုာံ မဝ်တာ ဓာတ်လလဳ ဂမ္တဴ သၠုင် တအ်ရ။ ပါဲနူဂှ် ဍေဟ်ဝွံ လေပ် ဇြောတ်ကေတ် နျူထရွန် ဗွဲမထတ် တုဲ စကာ ပ္ဍဲ ရုင်စက် လလဳ နျူကလဳယျာ ကီုရ။ == ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် == ယၟုမ္ဂး "သမာရဳယာမ်" (Samarium) ဝွံ နွံကဵု ဝင် မတၟေင် ဗွဲမလောန် ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး ဓာတု ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ လောက မဂွံဒုင် ခုတ် ယၟု အတိုင် ယၟု ပူဂိုလ် မွဲ (First chemical element named after a person) ရ။ ယၟုဏအ် ကၠုင်နူ ယၟု ဓာတ်တၟအ် "Samarskite" (သမာသကိုတ်) တုဲ၊ တၟအ်ဏအ်ဂှ် ခုတ်လဝ် သွက်ဂွံ ပတိုန် ဂုဏ်သိက္ခာ ကု ညးအုပ်ကာ ရုင်ခါဲတၟအ် ဍုင်ရုရှာ [[Vasili Samarsky-Bykhovets]] (ဗာသဳလဳ သမာသကဳ) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၇၉ ဂှ်၊ သၟာဓာတု ဂကူပြင်သေတ် [[Paul-Émile Lecoq de Boisbaudran]] ဂွံပါ်ပတိတ် ဒြပ်သ္အး တၟိ ဏအ် နူကဵု ဓာတ် ဒဳဒဳမဳယာမ် (Didymium) မကလိဂွံ နူ တၟအ် Samarskite ဏအ်ရ။ ညး ဂွံဆဵုကေတ် လျး ဓာတ် (Absorption lines) တၟိ တုဲ စၟတ်သမ္တီလဝ် ဒဒှ်ရ နွံ ဒြပ်သ္အး တၟိ မွဲ ပ္ဍဲ တၟအ် ဏအ်ရ။ ကြဴနူဂှ် ညး ဂွံ ပါ်ပတိတ် ဓာတ် အံက်သိုက် သမာရဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ရ。<ref name="Weeks1933">Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 411–415.</ref> == ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် == သမာရဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ မ္ၚိုဟ် ညိည (Harder than most lanthanides) ကေုာံ မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် ၁၀၇၂ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ရ။ ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ က္တဵုဒှ် လၟေင်ဓာတု (Reactive) တုဲ ယဝ်ရ စွံ ဍေဟ် ပ္ဍဲ ကျာ ဓမ္မတာ မ္ဂး၊ ဍေဟ် လေပ် လီုလာ် (Tarnishes) လောဲသွာ တုဲ က္တဵုဒှ် ဗွိုက် ဓာတ် အံက်သိုက် (Oxide layer) အသာ် ဍာ်မိတ်-ဗ္ကေတ် ရ။ ယဝ်ရ ဖျေံဂမ္တဴ ဍေဟ် စဵုကဵု ၁၅၀ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် တူပၟတ် ကေတ်တ် (Ignites spontaneously) ရ။ ဍေဟ် လေင် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် ဖျး တုဲ ပတိတ် ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ရ။ တင်တၟေင် ဍေဟ်ဂှ် ဍေဟ် နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် အဓိက +3 (Sm³⁺) တုဲပၠန် သီု မလေပ် က္တဵုဒှ် ကဆံင် +2 (Sm²⁺) မာန်ရ။ ဓာတ် Sm²⁺ ဂှ် ဒှ် ဓာတ် ဖျေံဂမ္တဴ (Reducing agent) မထတ်လောန် မွဲရ။ == ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ == လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ သမာရဳယာမ် ဝွံ နွံ ၜိုတ် ၇.၀၅ ပ္ဍဲ မွဲ ပြကောဋိ (ppm) ရ။ လၟိဟ်ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး ကေဝ်ဝါတ် မၞုံဂၠိုင် မရနုက်ကဵု မသုန် တုဲ၊ လၟိဟ် ဍေဟ် ဂၠိုင်နူ ဒြပ်သ္အး ဓမ္မတာ ဗီုကဵု တေန် (Tin) ဏီရ။ ဍေဟ် လေပ်ပံင်ကောံ ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် လာန်တာနိုက် အဓိက ၜါသာ် မပ္တံကဵု Monazite ကေုာံ Bastnäsite ร။ တၟအ် တအ် ဏအ် နွံကဵု ဓာတ် သမာရဳယာမ် စဵုကဵု ၂.၈% ရ။ ပ္ဍဲ တၟအ် တအ် ဏအ်၊ ဍေဟ် ပြးဇး မံင် မွဲစွံ ကု နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ်၊ သဳရဳယာမ် ကေုာံ လာန်တာနမ် လၟိုန် ရ。<ref name="Greenwood1997">Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 1228–1233.</ref> == ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် == ပရေင်ပတိတ် သမာရဳယာမ် အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နူကဵု တၟအ် Bastnäsite ကေုာံ Monazite ร။ လၟေင် ပရေင် ပါ်ပတိတ် ဍေဟ် ဂှ် ဒးစကာ နဲကဲ Solvent extraction ဟွံသေင်မ္ဂး Ion exchange ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ရ။ သွက်ဂွံ ဂွံ လောဟ သမာရဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ဂှ်၊ သၟာဓာတုတအ် ဟွံစကာ နဲကဲ ဖျေံဂမ္တဴ ကု ကာလ်သဳယာမ် (Calcium) ဗီုကဵု လာန်တာနိုက် တၞဟ်တအ် ရ (ဟိုတ်နူ ဍေဟ် က္တဵုဒှ် ဓာတ်ပံင်ကောံ မာန်)။ ညးတအ် ဒးစကာ နဲကဲ ဖျေံဂမ္တဴ (Reduction) ဓာတ် Samarium(III) oxide ကု လောဟ လာန်တာနမ် (Lanthanum) ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ သၠုင် ကေုာံ ဒၞာဲ ဟွံမဲကျာ ရ။ လာန်တာနမ် ဂှ် ဇြောတ်ကေတ် အံက်သဳဂျိန် တုဲ သမာရဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး လေင် တိတ် ကၠုင် ရ။ ဍုင် မပတိတ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ဍုင်ကြုက် (China - ပတိတ် ဂၠိုင်အိုတ်)၊ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (USA)၊ ကေုာံ ဩသတြေလျာ (Australia) ရ။ == ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် == သမာရဳယာမ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် (Stable isotopes) ပန် သာ် ကေုာံ အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ် မၞုံကဵု အာယုက် လအ်လောန် (Long-lived radioisotopes) ပိ သာ် ပ္ဍဲ သဘာဝ: * '''Samarium-144, 150, 152, 154''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် သှ်ေတအ်ရ။ ¹⁵²Sm ဂှ် နွံဂၠိုင်အိုတ် (၂၆.၇%) ရ။ * '''Samarium-147, 148, 149''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် মပြဟ်လီု နကဵု Alpha decay រ။ ဆဂး အာယုက် ဍေဟ်တအ် (Half-life) လအ် ဗွဲမလောန် (ဥပမာ- ¹⁴⁷Sm ဂှ် ၁.၀၆ x ၁၀¹¹ သၞာံ) တုဲ၊ သၟာ ရူပဗေဒ ကေုာံ ဝင်တိ တအ် စကာ လၟေင် "Samarium-Neodymium dating" သွက်ဂွံ တော် အာယုက် တၟအ် ကေုာံ အာကာသ (Meteorites) ရ။ ပါဲနူဂှ် အိုင်သဝ်တုပ် တၟိ ဗီုကဵု '''Samarium-153 (¹⁵³Sm)''' (အာယုက် ၄၆.၃ နာဍဳ) ဂှ် က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ စက် နျူကလဳယျာ တုဲ၊ ညးတအ် စကာ ဍေဟ် နဒဒှ် ဂဥုဲ (Quadramet) သွက်ဂွံ ဖအောန် လၟေင် ဂိသကေဝ် ပ္ဍဲ ယဲ ကေန်သာ ဇုတ် (Bone cancer pain relief) ရ。<ref name="Audi2003">Audi, G. et al. (2003). "The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties". ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.</ref> == ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် == သမာရဳယာမ် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန် ပသဲဒဇက်ပသဲ တၟေင် ကေုာံ နျူကလဳယျာ: # '''ပသဲဒဇက်ပသဲ သမာရဳယာမ်-ကဝ်ဗာလ် (SmCo Magnets)''': လွပ် ဇၞော်အိုတ် (စဵုကဵု ၈၀%) ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် ပသဲဒဇက်ပသဲ ထတ်လောန် မလဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု SmCo₅ ကေုာံ Sm₂Co₁₇ ရ။ ၜိုန်ရ ပသဲဒဇက်ပသဲ ဏအ် အစောမ် ဍိုန်နူ နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ် (NdFeB) ညိ ကီုလေဝ်၊ တင်တၟေင် အဓိက ဍေဟ်ဂှ် ဍေဟ် မလေပ် ဒုင်ဒဝ် ဂမ္တဴ သၠုင်လောန် (စဵုကဵု ၇၀၀ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ်) ဟွံမဲ ကု ပရေင် လီုလာ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ စကာ အဓိက ပ္ဍဲ အင်ဂျေန် ကွဳစက် ကျာ (Jet engines)၊ ဒုံးကျည် (Missiles)၊ ကေုာံ ဂဳတာ (Guitar pickups) ရ။ # '''ရုင်စက် နျူကလဳယျာ (Nuclear Reactors)''': အိုင်သဝ်တုပ် ¹⁴⁹Sm ဂှ် လေပ် ဇြောတ်ကေတ် နျူထရွန် (Neutron absorber) ဗွဲမထတ် တုဲ၊ ညးတအ် စကာ ဓာတ် သမာရဳယာမ် ပ္ဍဲ ဒလေင် ထိင် (Control rods) ညံင်ဂွံ ထိင် ပရေင် ခတိုဟ် စက် နျူကလဳယျာ ရ။ # '''ဓာတုဗေဒ ဩဂဲနေတ်''': ဓာတ် Samarium(II) iodide (SmI₂) মကော်ဂး Kagan's reagent ဂှ် ဒှ် ဓာတ် ဖျေံဂမ္တဴ (Reducing agent) မကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ ကၠောန် ဂဥုဲ ကေုာံ ဓာတ်ပံင်ကောံ ဩဂဲနေတ် ခေတ်တၟိ ရ။ == ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ == သမာရဳယာမ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ မစၟတ်သမ္တီလဝ် သွက် မၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး သတ် တအ်ရ (No biological role)။ ပ္ဍဲ '''သဲလ်''' ခန္ဓကာယ ပိုယ် ဍေဟ် ဟွံပါလုပ် ရ。 လောဟ ဏအ် ဓမ္မတာ ဂှ် ဟွံမဲ ကု ဂျိ ဇၞော်ဇၞော် (Low toxicity) ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ လၟိဟ် ဍေဟ် လုပ်အာ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် သၠုင်ပတိုန် လၟေင် ဒြဟတ် (Metabolism) ညိည မာန်ရ။ ယဝ်ရ လုပ်အာ ဂၠိုင်လောန် မ္ဂး လေပ် ပလီု ဂြိုဟ် ရ။ ဆဂး ဗီုမဟီုလဝ် ပ္ဍဲ လပါ် လတူ တေအ်၊ ဓာတ် ရေဒဳယဝ် ¹⁵³Sm ဂှ် ဒှ် ဍာ်ဂဥုဲ (Radiopharmaceutical) မနွံပၟိက် သွက်ဂွံ လွဳ ပရေင် ဂိသကေဝ် နူ ယဲ ကေန်သာ ဇုတ် ร。<ref name="Emsley2001">Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 371–374.</ref> == ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် == * '''Samarium(III) oxide (Sm₂O₃)''': ဓာတ် အသာ်ဍာ်မိတ် ၜတ်တ် မစကာ နဒဒှ် ဓာတ် ဇြောတ်ကေတ် နျူထရွန် (Neutron absorber) ပ္ဍဲ ရုင်စက် နျူကလဳယျာ ကေုာံ ကမှ် သ္ၚိ (Ceramics) ရ။ * '''Samarium(II) iodide (SmI₂)''': ဓာတ် မလေင် ပ္ဍဲ ဍာ် အသာ်သၚေက်-ဍာ်မိတ် မစကာ နဒဒှ် ဓာတ်ကၠောအ် ကေုာံ ဓာတ် ဖျေံဂမ္တဴ ပ္ဍဲ ပရေင် ဓာတုဗေဒ ဩဂဲနေတ် (Kagan's reagent) ရ။ * '''Samarium-cobalt (SmCo₅, Sm₂Co₁₇)''': ဒှ် ဓာတ်ပံင်ကောံ လောဟ (Alloy) ကိစ္စဇၞော်အိုတ် မစကာ သွက် ပသဲဒဇက်ပသဲ မဒုင်ဒဝ် ဂမ္တဴ သၠုင် ရ။ == ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် == သမာရဳယာမ် လောဟ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ကလောံဇၞော်ဇၞော် ဂှ် ဟွံမဲ ကု အန္တရာယ် ဂျိ ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ ဍေဟ် နွံ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ခဗိုက် (Powder) မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် တူပၟတ် ကေတ်တ် (Pyrophoric hazard) လောဲသွာ ပ္ဍဲ ကျာ ဓမ္မတာ (စဵုကဵု ၁၅၀ °C) ရ။ ယဝ်ရ ဒး ပၟတ် မ္ဂး သၟာကမၠောန် တအ် ဟွံဂွံ စကာ ဍာ် သွက်ဂွံ ပလိုတ် ပၟတ် (ဟိုတ်နူ ဍာ် ပတိတ် ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်) တုဲ ဒးစကာ ဓာတ် သဲ (Sand) ဟွံသေင်မ္ဂး ဍာ်ဂဥုဲ ပလိုတ် ပၟတ် လောဟ (Class D fire extinguisher) ဓဝ်ရ။ == ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် == သမာရဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး: * '''ကု နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ် (Neodymium)''': သီုၜါဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး အဓိက သွက် ပသဲဒဇက်ပသဲ ထတ်လောန် ရ။ ပသဲဒဇက်ပသဲ နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ် (NdFeB) ဂှ် နွံကဵု အစောမ် ထတ်နူ သမာရဳယာမ် ကေုာံ ၚုဟ်တန် သဝ်နူ ဍေဟ် ရ။ ဆဂး သမာရဳယာမ် ဂှ် ဒုင်ဒဝ် ဂမ္တဴ သၠုင် ခိုဟ်နူ နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ် ဗွဲမလောန် (NdFeB လီု ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ၈၀ °C - ၂၀၀ °C ဆဂး SmCo ဂှ် ဒုင်ဒဝ် စဵုကဵု ၇၀၀ °C) ရ။ * '''ကု ကဝ်ဗာလ် (Cobalt)''': ကဝ်ဗာလ် ဂှ် ဒှ် လောဟ ကၠာဲ (Transition metal) မစကာ မွဲစွံ ကု သမာရဳယာမ် ပ္ဍဲ လောဟ ပံင်နှဴ သွက်ဂွံ ကၠောန် ပသဲဒဇက်ပသဲ ร။ ကဝ်ဗာလ် ဂှ် ကဵု ဓာတ် ပသဲဒဇက်ပသဲ မညိင်ဝတ် တုဲ သမာရဳယာမ် ဂှ် ထပ် ပခိုင်ပတိုန် အစောမ် (Anisotropy) ဍေဟ် ညံင် ဟွံဂွံ လီုလာ် လောဲသွာ ရ。<ref name="Cotton1999">Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley & Sons. pp. 1109–1114.</ref> == နိဿဲ == <references /> {{Periodic table}} [[ကဏ္ဍ:သမာရဳယာမ်]] [[ကဏ္ဍ:လာန်တာနိုက်ဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]] 981i0mhwjtx1g9t1ssynnjgqx33kcvt 0 12795 59169 2026-10-25T15:12:08Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox element | name = ယူရဝ်ပဳယာမ် | english_name = Europium | symbol = Eu | atomic_number = 63 | atomic_mass = 151.964 | element_category = [[လာန်တာနိုက်]] (Lanthanide) | group = | period = 6 | block = f-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု မၞုံကဵု လျး (Silvery white) | image = File:Europium.jpg|250px|alt=လောဟ ယူရဝ်..." 59169 wikitext text/x-wiki {{Infobox element | name = ယူရဝ်ပဳယာမ် | english_name = Europium | symbol = Eu | atomic_number = 63 | atomic_mass = 151.964 | element_category = [[လာန်တာနိုက်]] (Lanthanide) | group = | period = 6 | block = f-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု မၞုံကဵု လျး (Silvery white) | image = [[File:Europium.jpg|250px|alt=လောဟ ယူရဝ်ပဳယာမ်]] | caption = ကလောံ လောဟ ယူရဝ်ပဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး မစဵုဒၞာလဝ် နူ ကျာ (ဂိုင်စွံလဝ် ပ္ဍဲ ဖန်စွံ) | phase = Solid | melting_point_K = 1099 | melting_point_C = 826 | boiling_point_K = 1802 | boiling_point_C = 1529 | density_stp = 5.264 g/cm3 | discovery = [[Eugène-Anatole Demarçay]] (၁၈၉၆) | first_isolation = [[Eugène-Anatole Demarçay]] (၁၉၀၁) }} '''ယူရဝ်ပဳယာမ်''' ({{lang-en|Europium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Eu''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၆၃ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဒြပ်သ္အး [[လာန်တာနိုက်]] (Lanthanides) မဒှ် ဂကောံ ဒြပ်သ္အး တၟအ် ကေဝ်ဝါတ် (Rare-earth elements) ရ။ လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု၊ ဍိုန်ဍောတ် (Soft) တုဲ မလေပ် လီုလာ် ပ္ဍဲ ကျာ ဓမ္မတာ ပြဟ်အိုတ် ပ္ဍဲအကြာ လာန်တာနိုက် သီုဖအိုတ် ရ။ ယူရဝ်ပဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မက္တဵုဒှ် လၟေင်ဓာတု ဗွဲမပြဟ် (Most reactive lanthanide) တုဲ အခိုက်အလိုက် ဍေဟ် ကြပ်တုပ် ကု လောဟ ဂကောံ အယ်ကာလဳ-တိ (Alkaline earth metals) ဗီုကဵု ဗာရဳယာမ် ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ လွပ် အဓိက သွက် ယူရဝ်ပဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် ကမှ် ဓာတ်အရံင် (Phosphors) မပတိတ် အရံင် ဗ္ကေတ် ကေုာံ သၚေက်-သွာ် (Blue) သွက် မပၟတ် လျးလလဳ (Fluorescent lamps)၊ တဳဗဳ ခေတ်တြေံ ကေုာံ မပၟတ် LED ရ။ ပါဲနူဂှ် ဍေဟ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲ ပရေင် စဵုဒၞာ ၚုဟ်မး လှုဲ (Anti-counterfeiting) ပ္ဍဲ စက္ခော လှုဲ ယူရဝ် (Euro banknotes) ကီုရ။ == ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် == ယၟုမ္ဂး "ယူရဝ်ပဳယာမ်" (Europium) ဝွံ ကၠုင်နူ ယၟု တိုက် ယူရဝ်ပ (Continent of Europe) ရ။ ဒြပ်သ္အး ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မဂွံဒုင် ခုတ် ယၟု အတိုင် ယၟု တိုက် မွဲရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၉၀ ဂှ်၊ သၟာဓာတု ဂကူပြင်သေတ် Paul Émile Lecoq de Boisbaudran ဂွံဆဵုကေတ် လျး ဓာတ် (Spectral lines) တၟိ နူကဵု ဓာတ် ပံင်ကောံ သမာရဳယာမ် တုဲ ညး ထေင်ကေတ် ဒဒှ်ရ နွံ ဒြပ်သ္အး တၟိ မွဲ ပ္ဍဲ ဓာတ် ဂှ် ရ။ ဆဂး စိုပ် သၞာံ ၁၈၉၆ ဂှ်မှ၊ သၟာဓာတု ဂကူပြင်သေတ် [[Eugène-Anatole Demarçay]] (အူဂျေန်-အာနာတောလ် ဒေမာရ်သေ) ဂွံ သ္ပစၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ဂၠာဲဆဵု ဒြပ်သ္အး ဏအ် ဍိုက်ပေင် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၀၁ ဂှ်၊ Demarçay ဂွံ ပါ်ပတိတ် ဓာတ် ယူရဝ်ပဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး နကဵု လၟေင် ပရေင် စကာ ဓာတ် Crystalization ဗွဲမဂၠိုင် အလန် ရ。<ref name="Weeks1933">Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 415–420.</ref> == ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် == ယူရဝ်ပဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ ဍိုန်ဍောတ်လောန် မတုပ် ညံင် ဖကောဝ် (Lead) တုဲ မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် ၈၂၆ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ကေုာံ ကဆံင်ကတဴ ၁၅၂၉ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် (သဝ်အိုတ် မရနုက်ကဵု ၜါ ပ္ဍဲ လာန်တာနိုက်) ရ။ ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ က္တဵုဒှ် လၟေင်ဓာတု ထတ်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂကောံ လာန်တာနိုက် ရ။ ယဝ်ရ စွံ ဍေဟ် ပ္ဍဲ ကျာ ဓမ္မတာ မ္ဂး၊ ဍေဟ် လေပ် လီုလာ် (Oxidizes) ဗွဲမပြဟ် တုဲ က္တဵုဒှ် ဗွိုက် ဓာတ် အံက်သိုက် အသာ်ပတေင် ညံင်ရဴ သဝ်ဒဳယာမ် ရ။ යဝ်ရ ဍေဟ် ဒး ဍာ် မ္ဂး ဍေဟ် က္တဵုဒှ် လၟေင်ဓာတု (Reacts) ဗွဲမပြဟ် ညံင်ရဴ ကာလ်သဳယာမ် တုဲ ပတိတ် ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ရ။ တင်တၟေင် ဍေဟ်ဂှ် ဍေဟ် နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် အဓိက ၜါ သာ်: +3 (Eu³⁺) ကေုာံ +2 (Eu²⁺) ရ။ အခိုက် မနွံကဵု +2 (Divalent state) ဏအ်ဂှ် တၟေင်လောန် ပ္ဍဲ ဂကောံ လာန်တာနိုက် တုဲ သ္ပကဵု ညံင် ယူရဝ်ပဳယာမ် ဂွံ ပါ်ပတိတ် လောဲသွာ နူကဵု ဒြပ်သ္အး တၞဟ်တအ် ရ။ == ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ == လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ ယူရဝ်ပဳယာမ် ဝွံ နွံ ၜိုတ် ၂.၀ ပ္ဍဲ မွဲ ပြကောဋိ (ppm) ရ။ လၟိဟ်ဏအ်ဂှ် ၜိုန်ရ ဒှ် ဒြပ်သ္အး ကေဝ်ဝါတ် ကီုလေဝ်၊ လၟိဟ် ဍေဟ် ဂၠိုင်နူ တေန်သတေန် (Tungsten) ကေုာံ သြန် (Silver) ဏီရ。 ဍေဟ် လေပ်ပံင်ကောံ ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် လာန်တာနိုက် အဓိက မပ္တံကဵု Monazite ကေုာံ Bastnäsite ร။ ဆဂး ဟိုတ်နူ ယူရဝ်ပဳယာမ် လေပ် က္တဵုဒှ် ကဆံင် +2 (Eu²⁺) မာန် ဂှ်ရ၊ ဍေဟ် လေပ် ပြးဇး မံင် ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် ဗာရဳယာမ် ကေုာံ သတြောန်တဳယာမ် (Strontium) ဗီုကဵု Feldspar ကီုရ။ ဣဏအ် ဂှ် ကော်ဂး လၟေင် "Europium anomaly" မဒှ် လၟေင် မပြးဇး ယူရဝ်ပဳယာမ် တၞဟ်ခြာ နူ လာန်တာနိုက် တၞဟ်တအ် ပ္ဍဲ လတူ တိ ရ。<ref name="Greenwood1997">Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 1228–1235.</ref> == ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် == ပရေင်ပတိတ် ယူရဝ်ပဳယာမ် ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နူကဵု တၟအ် Bastnäsite ကေုာံ Monazite ร။ သွက်ဂွံ ပါ်ပတိတ် ဍေဟ် နူကဵု လာန်တာနိုက် တၞဟ်တအ် ဂှ် ညးတအ် စကာ အခိုက် ဓာတု တၟေင် ဍေဟ် မတွဟ်ဂး +2 (Eu²⁺) ရ။ ညးတအ် ဖျေံဂမ္တဴ ဓာတ် Eu³⁺ ညံင်ဂွံ ဒှ် Eu²⁺ နကဵု ဇြေန် (Zinc) ဟွံသေင်မ္ဂး ဓာတ် ဖျေံဂမ္တဴ တၞဟ် တုဲ ဓာတ် Eu²⁺ ဏအ်ဂှ် ဟွံလေင် ပ္ဍဲ ဍာ်တုဲ ပ္ကောံ ပတိတ် (Precipitates) မာန်ရ။ ကြဴနူ ကလိဂွံ ဓာတ် Europium(III) oxide (Eu₂O₃) တုဲ၊ ညးတအ် ဖျေံဂမ္တဴ ဍေဟ် ကု လောဟ လာန်တာနမ် (Lanthanum) ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ သၠုင် ကေုာံ ဒၞာဲ ဟွံမဲကျာ သွက်ဂွံ ဂွံ လောဟ ယူရဝ်ပဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး မလေင် တိတ် ကၠုင် ရ။ ဍုင် မပတိတ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ဍုင်ကြုက် (China - ပတိတ် ဂၠိုင်အိုတ်)၊ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (USA - ဒၞာဲ Mountain Pass)၊ ကေုာံ ဩသတြေလျာ (Australia) ရ။ == ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် == ယူရဝ်ပဳယာမ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် (Stable isotopes) ၜါ သာ် ပ္ဍဲ သဘာဝ: * '''Europium-153 (¹⁵³Eu)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် သက်က် တုဲ နွံ ၅၂.၂% ပ္ဍဲသဘာဝရ။ * '''Europium-151 (¹⁵¹Eu)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် မၞုံ ၜိုတ် ၄၇.၈% ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ပြဟ်လီု နကဵု Alpha decay ကီုလေဝ် အာယုက် ဍေဟ် (Half-life) လအ် ဗွဲမလောန် (၄.၆ x ၁၀¹⁸ သၞာံ - သၠုင်နူ အာယုက် စက်ဝဲလောက ဏီ) တုဲ ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ဓာတ် ညိင်ဝတ် ဓမ္မတာ ရ။ ပါဲနူဂှ် အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ် ဗီုကဵု Europium-152 (¹⁵²Eu) ဂှ် နွံကဵု အာယုက် ၁၃.၅ သၞာံ တုဲ စကာ ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် ဓာတု နဒဒှ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ် (Tracer) ရ。<ref name="Audi2003">Audi, G. et al. (2003). "The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties". ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.</ref> == ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် == ယူရဝ်ပဳယာမ် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကမှ် ဓာတ်အရံင် ကေုာံ ကွတ်ပညာ တၟိ: # '''ကမှ် ဓာတ်အရံင် (Phosphors)''': လွပ် ဇၞော်အိုတ် ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ပရေင် ပတိတ် လျး ရ။ ဓာတ် Eu³⁺ ဂှ် ပတိတ် အရံင် ဗ္ကေတ် (Red phosphor) မစကာ ပ္ဍဲ တဳဗဳ ခေတ်တြေံ (CRT) ကေုာံ LED ร။ ဓာတ် Eu²⁺ ဂှ် ပတိတ် အရံင် သၚေက်-သွာ် (Blue phosphor) မစကာ ပ္ဍဲ မပၟတ် လျးလလဳ (Fluorescent lamps) ရ။ ယဝ်ရ ဟွံမဲ ကု ယူရဝ်ပဳယာမ် မ္ဂး တဳဗဳ အရံင် (Color TV) ဍိုက်ပေင် ဟွံမာန် ရ။ # '''စဵုဒၞာ ၚုဟ်မး လှုဲ (Anti-counterfeiting)''': ဓာတ် ကမှ် ယူရဝ်ပဳယာမ် ဂှ် ထပ်စုတ်လဝ် ပ္ဍဲ စက္ခော လှုဲ ယူရဝ် (Euro banknotes) ร။ ယဝ်ရ ဖျေံ လျး ခဍောင် (UV light) လတူ လှုဲ ယူရဝ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ပတိတ် အရံင် ဗ္ကေတ်-သာသာ သွက်ဂွံ ထ္ၜး ဒဒှ်ရ လှုဲ ဏအ် ဒှ် လှုဲ ဇေတ်တ် ရ (စဵုဒၞာ မၞိဟ် ကၠောန် လှုဲ အတု)။ # '''ဓာတုဗေဒ ကေုာံ စမ်ၜတ် (NMR)''': ဓာတ်ပံင်ကောံ ယူရဝ်ပဳယာမ် ဗွဲမဂၠိုင် စကာ နဒဒှ် Shift reagents ပ္ဍဲ စက် စမ်ၜတ် NMR (Nuclear Magnetic Resonance) သွက်ဂွံ ပါ်ပတိတ် ဗီုပြင် ဓာတ်ပံင်ကောံ ဩဂဲနေတ် ร။ # '''ရုင်စက် နျူကလဳယျာ (Nuclear Reactors)''': ယူရဝ်ပဳယာမ် လေပ် ဇြောတ်ကေတ် နျူထရွန် (Neutron absorber) ဗွဲမထတ် တုဲ၊ ညးတအ် စကာ ပ္ဍဲ ဒလေင် ထိင် (Control rods) ရုင်စက် လလဳ နျူကလဳယျာ လ္ၚဵု တအ် ကီုရ။ == ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ == ယူရဝ်ပဳယာမ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ မစၟတ်သမ္တီလဝ် သွက် မၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး သတ် တအ်ရ (No biological role)။ ပ္ဍဲ '''သဲလ်''' ခန္ဓကာယ ပိုယ် ဍေဟ် ဟွံပါလုပ် ရ။ လောဟ ဏအ် ဓမ္မတာ ဂှ် ဟွံမဲ ကု ဂျိ ဇၞော်ဇၞော် (Low toxicity) ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ဓာတ် လောဟ မ္ၚိုဟ် တုဲ ယဝ်ရ ၚိတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ယီုလုပ်အာ ခဗိုက် ဍေဟ် မ္ဂး လေပ် က္တဵုဒှ် အန္တရာယ် သွက် ကသအ် (Pneumoconiosis) ကေုာံ ဂြိုဟ် ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ ယူရဝ်ပဳယာမ် နွံကဵု အရံင် တၟး ခိုဟ် ဂှ်ရ၊ သၟာဇဳဝဗေဒ တအ် စကာ ဓာတ် ယူရဝ်ပဳယာမ် နဒဒှ် ဓာတ် စၟတ်သမ္တီ (Fluorescent label) ပ္ဍဲ ပရေင် စမ်ၜတ် သဲလ် ကေုာံ ရုင်ဂဥုဲ (Medical diagnostics) ရ。<ref name="Emsley2001">Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 139–141.</ref> == ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် == * '''Europium(III) oxide (Eu₂O₃)''': ဓာတ် အသာ်ဗု-ပ္ကဴမၠဵု မစကာ အဓိက သွက်ဂွံ ပတိတ် အရံင် ဗ္ကေတ် ပ္ဍဲ ကမှ် ဓာတ်အရံင် ကေုာံ တဳဗဳ CRT ရ။ * '''Europium(II) sulfide (EuS)''': ဓာတ် ခဲလောံ အသာ်လမ္စံက် မၞုံကဵု အစောမ် ပသဲဒဇက်ပသဲ (Ferromagnetic) ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ သဝ် လောန် (-၂၅၆ °C) ရ။ * '''Europium(II) sulfate (EuSO₄)''': ဓာတ် မဟွံလေင် ပ္ဍဲ ဍာ်၊ မစကာ ပ္ဍဲ လၟေင် ပါ်ပတိတ် ယူရဝ်ပဳယာမ် နူကဵု လာန်တာနိုက် တၞဟ်တအ် (ဟိုတ်နူ လာန်တာနိုက် တၞဟ် ဒှ် +3 တုဲ လေင် ပ္ဍဲ ဍာ်) ရ。 == ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် == ယူရဝ်ပဳယာမ် လောဟ ဂှ် ဒှ် လောဟ မၞုံကဵု အန္တရာယ် ပၟတ် (Fire hazard) ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂကောံ လာန်တာနိုက် ရ။ * ယဝ်ရ ဍေဟ် နွံ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ခဗိုက် (Powder) ဟွံသေင်မ္ဂး ကရေက်သောဲသောဲ မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် တူပၟတ် ကေတ်တ် (Pyrophoric) လောဲသွာ ပ္ဍဲ ကျာ ဓမ္မတာ (စဵုကဵု ၁၅၀ °C စတူ ရ)။ * ယဝ်ရ ဍေဟ် ဒး ဍာ် မ္ဂး ဍေဟ် ပတိတ် ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် မလေပ် ခတိုဟ် ဗွဲမပြဟ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အခိင် ရပ်စပ် လောဟ ယူရဝ်ပဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ဂှ် ဒးစကာ ဖန်စွံ မၞုံကဵု ဓာတ်ကျာ အာဂေန် (Argon) ဟွံသေင်မ္ဂး ဂိုင်စွံ ပ္ဍဲ ကၠေင် ဓဝ်ရ။ * ယဝ်ရ ဒး ပၟတ် မ္ဂး သၟာကမၠောန် တအ် ဒးစကာ ဍာ်ဂဥုဲ ပလိုတ် ပၟတ် လောဟ (Class D fire extinguisher) ဓဝ်ရ (ဟွံဂွံ စကာ ဍာ် လးလး)။ == ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် == ယူရဝ်ပဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး: * '''ကု အမေရဳသဳယာမ် (Americium)''': အမေရဳသဳယာမ် ဂှ် နွံ သၟဝ် ယူရဝ်ပဳယာမ် ပ္ဍဲ ဂကောံ အက်တဳနိုက် (Actinides) ရ။ သီုၜါဝွံ နွံ အခိုက်အလိုက် ဓာတု ကြပ်တုပ်လောန် တုဲ နွံကဵု ဗွိုက် အဳလက်ထရွန် f⁷ (Half-filled f-shell) မသ္ပကဵု ဍေဟ်တအ် ဂွံ ညိင်ဝတ် ညိည ရ။ ဆဂး အမေရဳသဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် အန္တရာယ် ဇၞော် တုဲ ယူရဝ်ပဳယာမ် ဂှ် ညိင်ဝတ် ရ။ * '''ကု သမာရဳယာမ် (Samarium) ကေုာံ ဂါဒဝ်လဳနဳယာမ် (Gadolinium)''': ယူရဝ်ပဳယာမ် ဂှ် နွံ အကြာ ဍေဟ်တအ် ၜါ ဏအ် ရ။ ယူရဝ်ပဳယာမ် ဂှ် က္တဵုဒှ် လၟေင်ဓာတု ထတ်နူ သမာရဳယာမ် ကဵု ဂါဒဝ်လဳနဳယာမ် ဗွဲမလောန် တုဲ နွံကဵု အခိုက် လောဟ ဍိုန်ဍောတ် (Soft) နူ ဍေဟ်တအ် ရ။ တုဲပၠန် ယူရဝ်ပဳယာမ် ဂှ် နွံကဵု ကဆံင် +2 (Eu²⁺) မာန် တုဲ ဂါဒဝ်လဳနဳယာမ် ဂှ် နွံ ဆ +3 (Gd³⁺) ဓဝ်ရ。<ref name="Cotton1999">Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley & Sons. pp. 1109–1114.</ref> == နိဿဲ == <references /> {{Periodic table}} [[ကဏ္ဍ:ယူရဝ်ပဳယာမ်]] [[ကဏ္ဍ:လာန်တာနိုက်ဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]] 2ug7j44zkqr6rcazm9cwk1283prxph5 0 12796 59170 2026-10-25T15:15:30Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox element | name = ဂေဒဝ်လဳနဳယာမ် | english_name = Gadolinium | symbol = Gd | atomic_number = 64 | atomic_mass = 157.25 | element_category = [[လာန်တာနိုက်]] (Lanthanide) | group = | period = 6 | block = f-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု (Silvery white) | image = File:Gadolinium.jpg|250px|alt=လောဟ ဂေဒဝ်လဳနဳယာမ်..." 59170 wikitext text/x-wiki {{Infobox element | name = ဂေဒဝ်လဳနဳယာမ် | english_name = Gadolinium | symbol = Gd | atomic_number = 64 | atomic_mass = 157.25 | element_category = [[လာန်တာနိုက်]] (Lanthanide) | group = | period = 6 | block = f-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု (Silvery white) | image = [[File:Gadolinium.jpg|250px|alt=လောဟ ဂေဒဝ်လဳနဳယာမ်]] | caption = ကလောံ လောဟ ဂေဒဝ်လဳနဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး | phase = Solid | melting_point_K = 1585 | melting_point_C = 1312 | boiling_point_K = 3273 | boiling_point_C = 3000 | density_stp = 7.90 g/cm3 | discovery = [[Jean Charles Galissard de Marignac]] (၁၈၈၀) | first_isolation = [[Paul-Émile Lecoq de Boisbaudran]] (၁၈၈၆) }} '''ဂေဒဝ်လဳနဳယာမ်''' ({{lang-en|Gadolinium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Gd''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၆၄ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဒြပ်သ္အး [[လာန်တာနိုက်]] (Lanthanides) မဒှ် ဂကောံ ဒြပ်သ္အး တၟအ် ကေဝ်ဝါတ် (Rare-earth elements) ရ။ လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု၊ မလေပ် ပၠးဒှ် ဇုက် (Ductile) ကေုာံ လီုလာ် ပ္ဍဲ ကျာ ဓမ္မတာ (Tarnishes) ညိည ရ။ ဂေဒဝ်လဳနဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံကဵု အခိုက်အလိုက် တၟေင် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ လပါ် ပသဲဒဇက်ပသဲ (Magnetic properties) ရ။ ဍေဟ် ဒှ် လောဟ ဓမ္မတာ မရနုက်ကဵု ပန် (ပါဲနူ ပသဲ၊ နဳကေလ်၊ ကေုာံ ကဝ်ဗာလ်) မၞုံကဵု အစောမ် ပသဲဒဇက်ပသဲ (Ferromagnetic) ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ဓမ္မတာ (အခိင် ဥတု ဂံက်) ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ လွပ် အဓိက သွက် ဂေဒဝ်လဳနဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ရုင်ဂဥုဲ နဒဒှ် ဓာတ် ထ္ၜး ဗီု ပ္ဍဲ စက် MRI (MRI contrast agents)၊ ပ္ဍဲ ရုင်စက် လလဳ နျူကလဳယျာ နဒဒှ် ဓာတ် ဇြောတ်ကေတ် နျူထရွန် (Neutron absorber) ကေုာံ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် ဓာတ်အရံင် သၚေက် (Green phosphors) ရ။ == ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် == ယၟုမ္ဂး "ဂေဒဝ်လဳနဳယာမ်" (Gadolinium) ဝွံ ကၠုင်နူ ယၟု ဓာတ်တၟအ် "Gadolinite" (ဂါဒဝ်လဳနိုက်) တုဲ၊ တၟအ်ဏအ်ဂှ် ခုတ်လဝ် သွက်ဂွံ ပတိုန် ဂုဏ်သိက္ခာ ကု သၟာဓာတု ဂကူဖိန်လာန် (Finnish) မပြာကတ် [[Johan Gadolin]] (ယောဟာန် ဂါဒဝ်လိန်) ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ လောက မဂွံဒုင် ခုတ် ယၟု အတိုင် ယၟု သၟာသိပ္ပံ (ကြဴနူဂှ်မှ ဂွံခုတ် သမာရဳယာမ် ကေုာံ ဒြပ်သ္အး တၞဟ်တအ်) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၈၀ ဂှ်၊ သၟာဓာတု ဂကူသဝိတ်ဇြာလာန် [[Jean Charles Galissard de Marignac]] (ဂျောန် ချားလ် မာရဳညာတ်) စမ်ၜတ် လျး ဓာတ် (Spectroscopic lines) နူကဵု တၟအ် Samarskite ကေုာံ Gadolinite တုဲ၊ ညး ဂွံဆဵုကေတ် ပၞောတ် လျး တၟိ မထ္ၜးကဵု ဒြပ်သ္အး တၟိ မွဲ ရ။ ညး ခုတ်လဝ် ယၟု ဍေဟ် "Yα" ရ။ ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၈၆ ဂှ် သၟာဓာတု ဂကူပြင်သေတ် [[Paul-Émile Lecoq de Boisbaudran]] ဂွံ ပါ်ပတိတ် ဓာတ် အံက်သိုက် ဂေဒဝ်လဳနဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး နူကဵု ဓာတ် ဏအ် တုဲ ခုတ်လဝ် ယၟု "Gadolinium" ရ。<ref name="Weeks1933">Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 412–417.</ref> == ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် == ဂေဒဝ်လဳနဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ သြန်-ဗု မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် ၁၃၁၂ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ရ။ ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ က္တဵုဒှ် လၟေင်ဓာတု ဗွဲမပြဟ် ညိည (Moderately reactive) ရ။ ယဝ်ရ စွံ ဍေဟ် ပ္ဍဲ ကျာ ဓမ္မတာ မ္ဂး၊ ဍေဟ် လေပ် လီုလာ် ညိည (Tarnishes slowly) တုဲ က္တဵုဒှ် ဗွိုက် ဓာတ် Gadolinium(III) oxide (Gd₂O₃) ညံင်ရဴ ပသဲ မဒှ် စိုဟ် ကီုရ။ ဗွိုက် ဏအ် ဟွံစဵုဒၞာ ဍေဟ် ဍိုက်ပေင် တုဲ ဍေဟ် ဆက် လီုလာ် အာ စဵုကဵု အိုတ် ရ (Spalling)။ ဍေဟ် လေင် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် ဖျး တုဲ ပတိတ် ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ရ။ နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် အဓိက +3 (Gd³⁺) လၟိုန် ရ။ တင်တၟေင် အဓိက ဍေဟ်ဂှ် ပ္ဍဲ လပါ် ရူပဗေဒ ရ။ ဂေဒဝ်လဳနဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ပသဲဒဇက်ပသဲ (Ferromagnetic) ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ သဝ်နူ ၂၀ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် (Curie point = 20 °C) ร။ ယဝ်ရ ဥတု ဂံက် မ္ဂး ဍေဟ် ဒဇက် ပသဲ မာန် တုဲ၊ ယဝ်ရ ဥတု ကတဴ လတူ ၂၀ °C မ္ဂး ဍေဟ် ပြံင်လှာဲ ဒှ် Paramagnetic (ဟွံဒဇက် ပသဲ) ရ။ == ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ == လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ ဂေဒဝ်လဳနဳယာမ် ဝွံ နွံ ၜိုတ် ၆.၂ ပ္ဍဲ မွဲ ပြကောဋိ (ppm) ရ။ လၟိဟ်ဏအ်ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကု လၟိဟ် သမာရဳယာမ် (Samarium) တုဲ ဂၠိုင်နူ ဒြပ်သ္အး ဓမ္မတာ ဗီုကဵု အာဲအဝ်ဒိန် (Iodine) ဏီရ။ ဍေဟ် လေပ်ပံင်ကောံ ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် လာန်တာနိုက် အဓိက ၜါသာ် မပ္တံကဵု Monazite ကေုာံ Bastnäsite ร။ ဍေဟ် ဟွံမံင် ကေတ်တ် ပ္ဍဲသဘာဝ တုဲ၊ လၟိုန်ကာလ ပြးဇး မံင် မွဲစွံ ကု ဒြပ်သ္အး တၟအ် ကေဝ်ဝါတ် တၞဟ်တအ် (ဗွဲတၟေင် ယူရဝ်ပဳယာမ် ကေုာံ တာဗဳယာမ်) ရ。<ref name="Greenwood1997">Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 1229–1234.</ref> == ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် == ပရေင်ပတိတ် ဂေဒဝ်လဳနဳယာမ် အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နူကဵု တၟအ် Bastnäsite ကေုာံ Monazite ร။ သၟာဓာတုတအ် ဒးစကာ နဲကဲ Solvent extraction ကေုာံ Ion exchange ဗွဲမဂၠိုင် အလန် သွက်ဂွံ ပါ်ပတိတ် ဍေဟ် နူကဵု လာန်တာနိုက် တၞဟ်တအ် ရ။ ကြဴနူ ကလိဂွံ ဓာတ် Gadolinium(III) fluoride (GdF₃) တုဲ၊ ညးတအ် ဖျေံဂမ္တဴ ဍေဟ် ကု လောဟ ကာလ်သဳယာမ် (Calcium) ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ သၠုင် ၜိုတ် ၁၄၅၀ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် (ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဓာတ်ကျာ အာဂေန်) သွက်ဂွံ ဂွံ လောဟ ဂေဒဝ်လဳနဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ရ။ ဍုင် မပတိတ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ဍုင်ကြုက် (China - ပတိတ် ဂၠိုင်အိုတ်)၊ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (USA)၊ ကေုာံ ဩသတြေလျာ (Australia) ရ။ == ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် == ဂေဒဝ်လဳနဳယာမ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် (Stable isotopes) တြဴ သာ် ကေုာံ အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ် မၞုံကဵု အာယုက် လအ်လောန် (Radioisotope) မွဲ သာ် ပ္ဍဲ သဘာဝ: * '''Gadolinium-154, 155, 156, 157, 158, 160''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် ရ။ ပ္ဍဲအကြာဏအ် ¹⁵⁸Gd ဂှ် နွံဂၠိုင်အိုတ် (၂၄.၈%) ရ။ * '''Gadolinium-152 (¹⁵²Gd)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် মပြဟ်လီု နကဵု Alpha decay រ။ ဆဂး အာယုက် ဍေဟ် (Half-life) လအ် ဗွဲမလောန် (၁.၀၈ x ၁၀¹⁴ သၞာံ) တုဲ၊ ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ဓာတ် မညိင်ဝတ် ဓမ္မတာ ရ။ တင်တၟေင် အဓိက မွဲဂှ် အိုင်သဝ်တုပ် '''Gadolinium-157 (¹⁵⁷Gd)''' ဂှ် ဒှ် ဓာတ် မၞုံကဵု အစောမ် ဇြောတ်ကေတ် နျူထရွန် (Thermal neutron capture cross-section) သၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲ လောက ပ္ဍဲအကြာ ဓာတ် မညိင်ဝတ် သီုဖအိုတ် (49,000 barns) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဍေဟ် ကိစ္စဇၞော်လောန် သွက် ရုင်စက် နျူကလဳယျာ ရ。<ref name="Audi2003">Audi, G. et al. (2003). "The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties". ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.</ref> == ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် == ဂေဒဝ်လဳနဳယာမ် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန် ရုင်ဂဥုဲ၊ ရုင်စက် နျူကလဳယျာ ကေုာံ ရူပဗေဒ: # '''ဓာတ် ထ္ၜး ဗီု စက် MRI (MRI Contrast Agents)''': လွပ် ပြာကတ်အိုတ် ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ရုင်ဂဥုဲ ရ။ ဓာတ် Gd³⁺ ဂှ် လေပ် သ္ပကဵု ဍာ် ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ပိုယ် ဂွံ ပြံင်လှာဲ အခိုက် ရူပဗေဒ ဍေဟ် တုဲ သ္ပကဵု ဗီုရုပ် (Image) နူ စက် MRI ဂွံ တၟး ကေုာံ ညာတ် ကၠးအာ (Enhances contrast) ရ။ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဂျိ လောဟ ဏအ်၊ သၟာဂဥုဲ တအ် ပံင်နှဴလဝ် Gd³⁺ ကု ဓာတ် ဩဂဲနေတ် (Chelates) ညံင် ဍေဟ် ဟွံဂွံ ဒး ဖျုန် ပိုယ် ရ။ # '''ရုင်စက် နျူကလဳယျာ (Nuclear Reactors)''': ဟိုတ်နူ ¹⁵⁷Gd လေပ် ဇြောတ်ကေတ် နျူထရွန် ဗွဲမထတ် ဂှ်ရ၊ ညးတအ် စကာ ဂေဒဝ်လဳနဳယာမ် ပ္ဍဲ ဒလေင် ထိင် (Control rods) ဟွံသေင်မ္ဂး ဓာတ် ပံင်နှဴ ပ္ဍဲ ဒြပ်စာ နျူကလဳယျာ သွက်ဂွံ ထိင် ပရေင် ခတိုဟ် ညံင် ဂွံ ညိင်ဝတ် ရ။ # '''ကမှ် ဓာတ်အရံင် (Green Phosphors)''': ဂေဒဝ်လဳနဳယာမ် ဂှ် စကာ ကၠောန် ဓာတ်အရံင် သၚေက် ပ္ဍဲ တဳဗဳ ခေတ်တြေံ (Color TVs) ကေုာံ မတ်ဒ္ၚောဝ် ကမ္မရာ လေဇာ (X-ray intensifying screens) ရ။ # '''စက် ဖျေံဂမ္တဴ ပသဲဒဇက်ပသဲ (Magnetic Refrigeration)''': ဟိုတ်နူ ဂေဒဝ်လဳနဳယာမ် က္တဵုဒှ် ဓာတ်ဂမ္တဴ (Magnetocaloric effect) အခိင် စုတ် ပ္ဍဲ ဗွိုက် ပသဲဒဇက်ပသဲ (Magnetic field) တုဲ ဂံက်စှ်ေ အခိင် ပတိတ် ဂှ်ရ၊ ညးတအ် စကာ ဍေဟ် သွက်ဂွံ ကၠောန် စက် ရေခဲ (Refrigerators) သဘာဝ မဟွံစကာ ဓာတ်ကျာ လီုလာ် ရ။ == ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ == ဂေဒဝ်လဳနဳယာမ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ မစၟတ်သမ္တီလဝ် သွက် မၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး သတ် တအ်ရ (No biological role)။ ဓာတ် အဳယောန် ဂေဒဝ်လဳနဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး (Free Gd³⁺ ions) ဂှ် နွံကဵု ဂျိ ဇၞော် ဗွဲမလောန် (Highly toxic) រ။ ဍေဟ် လေပ် ဒစး ပရေင် ချဳဒရာင် ဓာတ် ကာလ်သဳယာမ် (Calcium channels) ပ္ဍဲ နာဗ် ကေုာံ သဲလ် ခန္ဓကာယ ပိုယ် ရ။ ဆဂး ဓာတ် မစကာ ပ္ဍဲ စက် MRI ဂှ် ဒှ် ဓာတ် မပံင်နှဴလဝ် ကု Chelates (ဥပမာ - Gadodiamide) တုဲ ဍေဟ် ဟွံကဵု အန္တရာယ် ကု မၞိဟ် ဓမ္မတာ ရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ကု ညးမၞုံကဵု ယဲ ကသအ်ဍာ် လီု (Severe kidney failure) မ္ဂး ဓာတ်ဏအ် လေပ် က္တဵုဗဒှ် ယဲ စၞာံ သမ္ၚေဟ် (Nephrogenic systemic fibrosis - NSF) မာန် တုဲ သၟာဂဥုဲ တအ် ဒး စွံသတိ ဗွဲမဇၞော် ရ。<ref name="Emsley2001">Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 153–155.</ref> == ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် == * '''Gadolinium(III) oxide (Gd₂O₃)''': ဓာတ် အသာ်ဗု မစကာ အဓိက သွက်ဂွံ ထပ်စုတ် ပ္ဍဲ ဒြပ်စာ နျူကလဳယျာ ကေုာံ စကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကမှ် မတ်ဒ္ၚောဝ် တၟေင် ရ။ * '''Gadolinium(III) chloride (GdCl₃)''': ဓာတ် မလေင် ပ္ဍဲ ဍာ် အသာ်ဗု မစကာ နဒဒှ် တမ် သွက်ဂွံ ပတိတ် ဓာတ် ဂေဒဝ်လဳနဳယာမ် တၞဟ်တအ် ကေုာံ ဓာတ် MRI ร။ * '''Gadolinium gallium garnet (GGG)''': Gd₃Ga₅O₁₂ ဂှ် ဒှ် တၟအ် ကၠောန်ဗဒှ် (Synthetic diamond replica) ကေုာံ စကာ ပ္ဍဲ ကိရိယာ လေဇာ ကေုာံ Memory ပ္ဍဲ ကောန်ပျူတာ ရ။ == ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် == ဂေဒဝ်လဳနဳယာမ် လောဟ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ကလောံဇၞော်ဇၞော် ဂှ် ဟွံမဲ ကု အန္တရာယ် ဂျိ ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ ဍေဟ် နွံ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ခဗိုက် (Powder) မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် တူပၟတ် ကေုာံ ခတိုဟ် လောဲသွာ (Fire and explosion hazard) ပ္ဍဲ ကျာ ရ။ အန္တရာယ် ဇၞော်အိုတ် ဂှ် ဒှ် ဓာတ် အဳယောန် Gd³⁺ မနွံကဵု ဂျိ တုဲ မလေပ် ပလီု လၟေင် ပရေင် ဒြဟတ် ကာလ်သဳယာမ် ပ္ဍဲ သဲလ် ခန္ဓကာယ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဓာတ် မစကာ ပ္ဍဲ MRI သီုဖအိုတ် ဂှ် ဒး ပံင်နှဴလဝ် ကု ဓာတ် Chelating agents ညံင် ဍေဟ် ဟွံဂွံ ပြးဇး တိတ် ကၠုင် ရ။ == ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် == ဂေဒဝ်လဳနဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး: * '''ကု ယူရဝ်ပဳယာမ် (Europium)''': ယူရဝ်ပဳယာမ် ဂှ် နွံ ကိုပ်ကၠာ ဂေဒဝ်လဳနဳယာမ် ရ။ ယူရဝ်ပဳယာမ် ဂှ် က္တဵုဒှ် လၟေင်ဓာတု ထတ်နူ (လေပ် တူပၟတ် လောဲသွာ) ကေုာံ လေင် ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ သဝ်နူ ဂေဒဝ်လဳနဳယာမ် ရ။ ဂေဒဝ်လဳနဳယာမ် ဂှ် ညိင်ဝတ်နူ ကေုာံ မၞုံကဵု အစောမ် ပသဲဒဇက်ပသဲ ရ။ * '''ကု ပသဲ (Iron - Fe)''': သီုၜါဝွံ ဒှ် လောဟ မၞုံကဵု အစောမ် ပသဲဒဇက်ပသဲ (Ferromagnetic) ရ။ ဆဂး ပသဲ ဂှ် ဒဇက် ပသဲ စဵုကဵု ဂမ္တဴ ၇၇၀ °C (Curie point) တုဲ၊ ဂေဒဝ်လဳနဳယာမ် ဂှ် ဒဇက် ပသဲ ဆ ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ သဝ်နူ ၂၀ °C ဓဝ်ရ (ယဝ်ရ ကတဴ နူ ဂှ် မ္ဂး ဍေဟ် ဟွံဒဇက် ပသဲ ယျ)。<ref name="Cotton1999">Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley & Sons. pp. 1109–1114.</ref> == နိဿဲ == <references /> {{Periodic table}} [[ကဏ္ဍ:ဂေဒဝ်လဳနဳယာမ်]] [[ကဏ္ဍ:လာန်တာနိုက်ဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]] nvcxq6dv36v9y6ntm3herig6k9rtvgc 0 12797 59171 2026-10-25T15:16:04Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox element | name = တာဗဳယာမ် | english_name = Terbium | symbol = Tb | atomic_number = 65 | atomic_mass = 158.925 | element_category = [[လာန်တာနိုက်]] (Lanthanide) | group = | period = 6 | block = f-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု (Silvery white) | image = [[File:Terbium_macro.jpg|250px|alt=လောဟ တာဗဳယာမ်]] | caption = ကလော..." 59171 wikitext text/x-wiki {{Infobox element | name = တာဗဳယာမ် | english_name = Terbium | symbol = Tb | atomic_number = 65 | atomic_mass = 158.925 | element_category = [[လာန်တာနိုက်]] (Lanthanide) | group = | period = 6 | block = f-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု (Silvery white) | image = [[File:Terbium_macro.jpg|250px|alt=လောဟ တာဗဳယာမ်]] | caption = ကလောံ လောဟ တာဗဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး | phase = Solid | melting_point_K = 1629 | melting_point_C = 1356 | boiling_point_K = 3396 | boiling_point_C = 3123 | density_stp = 8.23 g/cm3 | discovery = [[Carl Gustaf Mosander]] (၁၈၄၃) | first_isolation = [[Georges Urbain]] (၁၉၀၅) }} '''တာဗဳယာမ်''' ({{lang-en|Terbium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Tb''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၆၅ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဒြပ်သ္အး [[လာန်တာနိုက်]] (Lanthanides) မဒှ် ဂကောံ ဒြပ်သ္အး တၟအ် ကေဝ်ဝါတ် (Rare-earth elements) ရ။ လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု၊ မလေပ် ပၠးဒှ် ဇုက် (Ductile) ကေုာံ ဍိုန်ဍောတ် (Soft) တုဲ မာန်ရေက် နကဵု ၜုန် လောဲသွာ ရ။ တာဗဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး ၚုဟ်တန် ကေုာံ ဂွံဆဵုကေတ် ဝါတ်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂကောံ လာန်တာနိုက် ရ။ ဍေဟ် လေပ် လီုလာ် ပ္ဍဲ ကျာ ဓမ္မတာ ညိည တုဲ ပတိတ် ဓာတ် အံက်သိုက် အသာ်လမ္စံက်-ဍာ်မိတ် ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ လွပ် အဓိက သွက် တာဗဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် ကမှ် ဓာတ်အရံင် သၚေက် (Green phosphors) မစကာ ပ္ဍဲ မပၟတ် လျးလလဳ (Fluorescent lamps)၊ တဳဗဳ ကေုာံ မပၟတ် LED ရ။ ပါဲနူဂှ် ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် ဓာတ် အဓိက ပ္ဍဲ လောဟ ပံင်နှဴ "တာဖဳနောလ်-ဒဳ" (Terfenol-D) မလေပ် ပြံင်လှာဲ ဗီုပြင် အခိင် ဒး ဗွိုက် ပသဲဒဇက်ပသဲ (Magnetostrictive alloy) မစကာ ပ္ဍဲ ကိရိယာ သောနာ (Sonar) ရ။ == ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် == ယၟုမ္ဂး "တာဗဳယာမ်" (Terbium) ဝွံ ကၠုင်နူ ယၟု ကွာန် ဍောတ်တ် မွဲ မကော်ဂး ''Ytterby'' (ယေတ်တာဗဳ) မနွံ ပ္ဍဲ ဍုင် သွိတ်ဒေန် (Sweden) ရ။ ကွာန် ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ဌာန်တမ် သွက် ဒြပ်သ္အး ပန် သာ် (Yttrium, Terbium, Erbium, ကေုာံ Ytterbium) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၄၃ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ကေုာံ ဓာတုဗေဒ ဂကူသွိတ်ဒေန် [[Carl Gustaf Mosander]] (ကာလ် ဂပ်သတတ် မဝ်သာန်ဒါ) ဂွံဆဵုကေတ် ဒြပ်သ္အး တၟိ ဏအ် ကြဴနူ ညး ပါ်ပတိတ် ဓာတ် အံက်သိုက် Yttria (Yttrium oxide) ရ။ ညး ဂွံဆဵုကေတ် ဓာတ် အံက်သိုက် ပိ သာ် မတွဟ်ဂး Yttria (အသာ်ဗု)၊ Erbia (အသာ်ပ္ကဴမၠဵု) ကေုာံ Terbia (အသာ်ဍာ်မိတ်) ရ။ သၟာဓာတုတအ် ထုဲထံင် အကြာ ယၟု Erbia ကဵု Terbia ပွိုင် မလအ် တုဲ ကြဴနူဂှ် ညးတအ် ကလေင် သ္ပစၟတ်သမ္တီ ယၟု "တာဗဳယာမ်" ဏအ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ရ။ လောဟ တာဗဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ဂှ် စိုပ် သၞာံ ၁၉၀၅ ဂှ်မှ သၟာဓာတု ပြင်သေတ် [[Georges Urbain]] ဂွံ ပါ်ပတိတ် မာန်ရ。<ref name="Weeks1933">Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 401–405.</ref> == ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် == တာဗဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ ဍိုန်ဍောတ် ကေုာံ မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် ၁၃၅၆ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ရ။ ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ က္တဵုဒှ် လၟေင်ဓာတု (Reactive) တုဲ ယဝ်ရ စွံ ဍေဟ် ပ္ဍဲ ကျာ ဓမ္မတာ မ္ဂး၊ ဍေဟ် လေပ် လီုလာ် (Tarnishes) လောဲသွာ တုဲ က္တဵုဒှ် ဗွိုက် ဓာတ် အံက်သိုက် (Oxide layer) อသာ်လမ္စံက်-ဍာ်မိတ် (Tb₄O₇) ရ။ ဍေဟ် လေင် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် ဖျး တုဲ ပတိတ် ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ရ။ တင်တၟေင် ဍေဟ်ဂှ် ဍေဟ် နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် အဓိက +3 (Tb³⁺) တုဲပၠန် သီု မလေပ် က္တဵုဒှ် ကဆံင် +4 (Tb⁴⁺) ညံင်ရဴ သဳရဳယာမ် (Cerium) ကီုရ။ ဓာတ် Tb⁴⁺ ဂှ် ဒှ် ဓာတ် အံက်သဳဒိုက် ထတ်လောန် (Strong oxidizing agent) ရ။ == ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ == လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ တာဗဳယာမ် ဝွံ နွံ ၜိုတ် ၁.၂ ပ္ဍဲ မွဲ ပြကောဋိ (ppm) ရ။ လၟိဟ်ဏအ်ဂှ် အောန် ဗွဲမလောန် တုဲ ဒှ် လာန်တာနိုက် မဂွံဆဵုကေတ် ဝါတ်အိုတ် မရနုက်ကဵု ပိ (ကြဴနူ တူလဳယာမ် ကဵု လူတဳတဳယာမ်) ရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် လၟိဟ် ဍေဟ် ဂၠိုင်နူ သြန် (Silver) ကေုာံ ထဝ် ဏီရ။ ဍေဟ် လေပ်ပံင်ကောံ ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် လာန်တာနိုက် မပ္တံကဵု Monazite, Xenotime, កေုာံ Euxenite ร။ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် နွံ အောန်လောန် ဂှ်ရ ဍေဟ် ဟွံမဲ ကု တၟအ် သဘာဝ အလဵုအလဵု ဍေဟ် (No terbium-dominant minerals) တုဲ ပြးဇး မံင် အကြာ တၟအ် ကေဝ်ဝါတ် တၞဟ်တအ် လၟိုန် ရ。<ref name="Greenwood1997">Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 1229–1232.</ref> == ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် == ပရေင်ပတိတ် တာဗဳယာမ် အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နူကဵု တၟအ် Bastnäsite ကေုာံ Monazite ร။ သၟာဓာတုတအ် ဒးစကာ နဲကဲ Solvent extraction ကေုာံ Ion exchange ဗွဲမဂၠိုင် အလန် သွက်ဂွံ ပါ်ပတိတ် ဍေဟ် နူကဵု လာန်တာနိုက် တၞဟ်တအ် ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး ၚုဟ်တန် ဗွဲမလောန် ဟိုတ်နူ လၟိဟ် ပ္ဍဲ တၟအ် နွံ ဆ ၜိုတ် ၀.၀၃% စဵုကဵု ၁% ဓဝ်ရ။ ကြဴနူ ကလိဂွံ ဓာတ် Terbium(III) fluoride (TbF₃) တုဲ၊ ညးတအ် ဖျေံဂမ္တဴ ဍေဟ် ကု လောဟ ကာလ်သဳယာမ် (Calcium) ဟွံသေင်မ္ဂး တာန်တာလမ် ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ သၠုင် သွက်ဂွံ ဂွံ လောဟ တာဗဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ရ။ ဍုင် မပတိတ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ဍုင်ကြုက် (China - ပတိတ် ဂၠိုင်အိုတ် ၜိုတ် ၉၅%) ရ။ == ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် == တာဗဳယာမ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် (Stable isotope) ဆ မွဲသာ်ဓဝ်ရ: * '''Terbium-159 (¹⁵⁹Tb)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံ ပ္ဍဲသဘာဝ ၁၀၀% ရ။ ပါဲနူဂှ် ဍေဟ် နွံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် (Radioactive isotopes) ၜိုတ် ၃၆ သာ် တုဲ၊ မပြာကတ်အိုတ် ဂှ်: * '''Terbium-158 (¹⁵⁸Tb)''': နွံကဵု အာယုက် (Half-life) ၁၈၀ သၞာံ ရ။ * '''Terbium-157 (¹⁵⁷Tb)''': နွံကဵု အာယုက် ၇၁ သၞာံ ရ။ * '''Terbium-149 (¹⁴⁹Tb)''': အာယုက် ၄.၁ နာဍဳ တုဲ၊ ဍေဟ် ပတိတ် ဓာတ် အာလ်ဖာ (Alpha emitter) ရ။ သၟာဂဥုဲ တအ် လ္ၚတ် ဍေဟ် သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲ လၟေင် လွဳ ယဲ ကေန်သာ (Targeted alpha therapy) ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ပလီု ဆဲလ် ကေန်သာ ချိုတ်ပၠိုတ် ရ。<ref name="Audi2003">Audi, G. et al. (2003). "The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties". ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.</ref> == ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် == တာဗဳယာမ် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကမှ် ဓာတ်အရံင် ကေုာံ ကွတ်ပညာ တၟိ: # '''ကမှ် ဓာတ်အရံင် သၚေက် (Green Phosphors)''': လွပ် ဇၞော်အိုတ် ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ မပၟတ် လျးလလဳ (Fluorescent lamps) ကေုာံ LED ရ။ ဓာတ် Tb³⁺ ဂှ် ပတိတ် အရံင် သၚေက် မတၟး လောန် အခိင် ဒး လျး အဳလက်ထရွန် ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဓာတ် အဓိက သွက်ဂွံ ကၠောန် လျး ဗု (White light) ပ္ဍဲ မပၟတ် ဓမ္မတာ ရ။ # '''လောဟ ပံင်နှဴ တာဖဳနောလ်-ဒဳ (Terfenol-D)''': လောဟ ဏအ် (Tb₀.₃Dy₀.₇Fe₂) ဂှ် မလေပ် ပြံင်လှာဲ ဇမၠိင် ကေုာံ ဗီုပြင် ဍေဟ် ဗွဲမပြဟ် အခိင် စုတ် ပ္ဍဲ ဗွိုက် ပသဲဒဇက်ပသဲ (Magnetostriction) ရ။ ဍေဟ် စကာ အဓိက ပ္ဍဲ ကိရိယာ သောနာ က္ၜင် (Naval sonar systems)၊ ကိရိယာ အာရီု (Sensors) ကေုာံ လေဇာ ရ။ # '''ပသဲဒဇက်ပသဲ အစောမ် ထတ် (Magnets)''': တာဗဳယာမ် ဂှ် ထပ်စုတ် ပ္ဍဲ ပသဲဒဇက်ပသဲ နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ် (NdFeB) သွက်ဂွံ သၠုင်ပတိုန် အစောမ် ဒုင်ဒဝ် ဂမ္တဴ (Coercivity) ရ။ စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ စက် ကွဳစက် ဓာတ်လလဳ (EVs) ကေုာံ စက် ဖအောန် ကျာ ရ။ # '''စဵုဒၞာ လှုဲ အတု (Anti-counterfeiting)''': ဓာတ် ဍေဟ် စကာ ပ္ဍဲ လှုဲ ယူရဝ် (Euro notes) သွက်ဂွံ ပတိတ် အရံင် သၚေက် အခိင် ဒး လျး UV ရ။ == ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ == တာဗဳယာမ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ မစၟတ်သမ္တီလဝ် သွက် မၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး သတ် တအ်ရ (No biological role)။ ပ္ဍဲ '''သဲလ်''' ခန္ဓကာယ ပိုယ် ဍေဟ် ဟွံပါလုပ် ရ။ လောဟ ဏအ် ဓမ္မတာ ဂှ် ဟွံမဲ ကု ဂျိ ဇၞော်ဇၞော် (Low toxicity) ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ လၟိဟ် ဍေဟ် လုပ်အာ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် လုပ်ပြး ပ္ဍဲ ဇုတ် (Accumulates in bones) မာန်ရ။ ယဝ်ရ ၚိတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ယီုလုပ်အာ ခဗိုက် ဍေဟ် မ္ဂး လေပ် က္တဵုဒှ် အန္တရာယ် သွက် ကသအ် (Pneumoconiosis) ရ。<ref name="Emsley2001">Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 434–436.</ref> == ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် == * '''Terbium(III,IV) oxide (Tb₄O₇)''': ဓာတ် အသာ်လမ္စံက်-ဍာ်မိတ် (Dark maroon) မက္တဵုဒှ် အခိင် ဖျေံဂမ္တဴ လောဟ တာဗဳယာမ် ပ္ဍဲ ကျာ ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဓာတ် အဓိက မစကာ ပ္ဍဲ ရုင်စက် ရ။ * '''Terbium(III) oxide (Tb₂O₃)''': ဓာတ် အသာ်ဗု မကလိဂွံ နူကဵု ပရေင် ဖျေံဂမ္တဴ Tb₄O₇ ပ္ဍဲ ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ရ။ * '''Terbium(III) chloride (TbCl₃)''': ဓာတ် မလေင် ပ္ဍဲ ဍာ် အသာ်ဗု မစကာ နဒဒှ် တမ် သွက်ဂွံ ပတိတ် လောဟ သ္အးဇ္ၚး ရ။ == ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် == တာဗဳယာမ် လောဟ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ကလောံဇၞော်ဇၞော် ဂှ် ဟွံမဲ ကု အန္တရာယ် ဂျိ ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ ဍေဟ် နွံ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ခဗိုက် (Powder) ဟွံသေင်မ္ဂး ကရေက်သောဲသောဲ မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် တူပၟတ် ကေတ်တ် (Pyrophoric hazard) လောဲသွာ ပ္ဍဲ ကျာ ဓမ္မတာ ရ။ ယဝ်ရ ဒး ပၟတ် မ္ဂး သၟာကမၠောန် တအ် ဒးစကာ ဍာ်ဂဥုဲ ပလိုတ် ပၟတ် လောဟ (Class D fire extinguisher) ဓဝ်ရ (ဟွံဂွံ စကာ ဍာ် လးလး ဟိုတ်နူ ဍာ် ပတိတ် ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်)။ == ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် == တာဗဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး: * '''ကု ဂါဒဝ်လဳနဳယာမ် (Gadolinium)''': တာဗဳယာမ် ဂှ် နွံ ကြဴနူ ဂါဒဝ်လဳနဳယာမ် ရ။ သီုၜါဝွံ နွံကဵု အခိုက်အလိုက် ဓာတု ကြပ်တုပ်လောန် ရ။ ဆဂး တာဗဳယာမ် ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ဝါတ်နူ ကေုာံ ၚုဟ်တန်နူ ဂါဒဝ်လဳနဳယာမ် ဗွဲမလောန် (ဟိုတ်နူ လွပ် ဍေဟ် ပ္ဍဲ ဓာတ်အရံင် သၚေက်) ရ။ * '''ကု ဒိသ်ပရဝ်သဳယာမ် (Dysprosium)''': ဒိသ်ပရဝ်သဳယာမ် ဂှ် နွံ ဗဒါဲ တာဗဳယာမ် တုဲ၊ သီုၜါဂှ် ဒှ် ဓာတ် အဓိက ပ္ဍဲ လောဟ ပံင်နှဴ တာဖဳနောလ်-ဒဳ (Terfenol-D) ร။ ဒိသ်ပရဝ်သဳယာမ် လေဝ် စကာ သွက်ဂွံ သၠုင်ပတိုန် အစောမ် ပသဲဒဇက်ပသဲ နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ် ကီုရ。<ref name="Cotton1999">Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley & Sons. pp. 1109–1114.</ref> == နိဿဲ == <references /> {{Periodic table}} [[ကဏ္ဍ:တာဗဳယာမ်]] [[ကဏ္ဍ:လာန်တာနိုက်ဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]] 2g1sx21bauz4q7cy3lut5tf34w5hee7 0 12798 59172 2026-10-25T15:17:40Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox element | name = ဒိသပရဝ်သဳယာမ် | english_name = Dysprosium | symbol = Dy | atomic_number = 66 | atomic_mass = 162.500 | element_category = [[လာန်တာနိုက်]] (Lanthanide) | group = | period = 6 | block = f-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု (Silvery white) | image = File:Dysprosium_macro.jpg|250px|alt=လောဟ ဒိသပရဝ်သဳယ..." 59172 wikitext text/x-wiki {{Infobox element | name = ဒိသပရဝ်သဳယာမ် | english_name = Dysprosium | symbol = Dy | atomic_number = 66 | atomic_mass = 162.500 | element_category = [[လာန်တာနိုက်]] (Lanthanide) | group = | period = 6 | block = f-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု (Silvery white) | image = [[File:Dysprosium_macro.jpg|250px|alt=လောဟ ဒိသပရဝ်သဳယာမ်]] | caption = ကလောံ လောဟ ဒိသပရဝ်သဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး | phase = Solid | melting_point_K = 1680 | melting_point_C = 1407 | boiling_point_K = 2840 | boiling_point_C = 2562 | density_stp = 8.540 g/cm3 | discovery = [[Paul-Émile Lecoq de Boisbaudran]] (၁၈၈၆) | first_isolation = [[Georges Urbain]] (၁၉၀၆) }} '''ဒိသပရဝ်သဳယာမ်''' ({{lang-en|Dysprosium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Dy''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၆၆ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဒြပ်သ္အး [[လာန်တာနိုက်]] (Lanthanides) မဒှ် ဂကောံ ဒြပ်သ္အး တၟအ် ကေဝ်ဝါတ် (Rare-earth elements) ရ။ လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု၊ မလေပ် ပၠးဒှ် ဇုက် (Ductile) ကေုာံ လီုလာ် ပ္ဍဲ ကျာ ဓမ္မတာ (Tarnishes) ညိည ရ။ ဒိသပရဝ်သဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံကဵု အစောမ် ပသဲဒဇက်ပသဲ (Magnetic strength) သၠုင်လောန် ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ သဝ် ရ။ ပ္ဍဲသဘာဝမ္ဂး ဍေဟ် ဂွံဆဵုကေတ် ပံင်နှဴ ကု ဒြပ်သ္အး လာန်တာနိုက် တၞဟ်တအ် (ဗွဲတၟေင် အာဗဳယာမ် ကေုာံ ဟဝ်မဳယာမ်) လၟိုန် ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ လွပ် အဓိက သွက် ဒိသပရဝ်သဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ထပ်စုတ် ပ္ဍဲ ပသဲဒဇက်ပသဲ နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ် (NdFeB magnets) သွက်ဂွံ သၠုင်ပတိုန် အစောမ် ဒုင်ဒဝ် ဂမ္တဴ ရ။ ပါဲနူဂှ် ဍေဟ်ဝွံ လေပ် ဇြောတ်ကေတ် နျူထရွန် ဗွဲမထတ် တုဲ စကာ ပ္ဍဲ ရုင်စက် လလဳ နျူကလဳယျာ၊ ကေုာံ လောဟ ပံင်နှဴ "တာဖဳနောလ်-ဒဳ" (Terfenol-D) ကီုရ။ == ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် == ယၟုမ္ဂး "ဒိသပရဝ်သဳယာမ်" (Dysprosium) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် ဂရိတ် ''dysprositos'' (δυσπρόσιτος) မဂွံအဓိပ္ပါယ် "အရာ မဂွံဆဵုကေတ် ဝါတ်ဂါတ်" (Hard to get) ရ။ ဟိုတ်မဂွံ ခုတ်လဝ် ယၟု ဏအ်ဂှ် ဒှ်ဟိုတ်နူ သၟာဓာတုတအ် ဒး စကာ အခိင် ကေုာံ လၟေင် ဓာတု ဗွဲမဂၠိုင် အလန် သွက်ဂွံ ပါ်ပတိတ် ဍေဟ် နူကဵု တၟအ် ကေဝ်ဝါတ် တၞဟ်တအ် ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၈၆ ဂှ်၊ သၟာဓာတု ဂကူပြင်သေတ် [[Paul-Émile Lecoq de Boisbaudran]] (ပေါလ်-အေမဳလ် လကံက် ဒေ ဗွါဗဝ်ဒရန်) ဂွံဆဵုကေတ် ဒြပ်သ္အး ဏအ် နူကဵု ဓာတ် အံက်သိုက် ဟဝ်မဳယာမ် (Holmia) ရ။ ညး စကာ နဲကဲ ဖျေံ ဓာတ် ပ္ဍဲ ဍာ်ဖျး ကေုာံ အမဝ်နဳယာ ပွိုင် ၃၀ အလန် ပြင် သွက်ဂွံ ပါ်ပတိတ် ဓာတ် ဏအ် ရ။ ၜိုန်ရ ညး ဂွံဆဵုကေတ် ဓာတ် အံက်သိုက် ဒိသပရဝ်သဳယာမ် ကီုလေဝ်၊ လောဟ သ္အးဇ္ၚး ဍေဟ် ဂှ် စိုပ် သၞာံ ၁၉၀၆ ဂှ်မှ သၟာဓာတု [[Georges Urbain]] (ဂျံက် အာဗိန်) ဂွံ ပါ်ပတိတ် ဍိုက်ပေင် မာန်ရ。<ref name="Weeks1933">Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 412–418.</ref> == ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် == ဒိသပရဝ်သဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ သြန်-ဗု ဍိုန်ဍောတ် (မမာန်ရေက် နကဵု ၜုန် ဂွံ) မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် ၁၄၀၇ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ရ။ ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ က္တဵုဒှ် လၟေင်ဓာတု (Reactive) တုဲ ယဝ်ရ စွံ ဍေဟ် ပ္ဍဲ ကျာ ဓမ္မတာ မ္ဂး၊ ဍေဟ် လေပ် လီုလာ် ညိည (Tarnishes slowly) တုဲ က္တဵုဒှ် ဗွိုက် ဓာတ် Dysprosium(III) oxide (Dy₂O₃) အသာ်ဗု ရ။ ယဝ်ရ ဖျေံဂမ္တဴ ဍေဟ် မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် တူပၟတ် လောဲသွာ ရ။ ဍေဟ် လေင် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် ဖျး ကေုာံ ဍာ် ဓမ္မတာ တုဲ ပတိတ် ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ရ။ တင်တၟေင် ဍေဟ်ဂှ် ဍေဟ် နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် အဓိက +3 (Dy³⁺) လၟိုန် ရ။ ပ္ဍဲ လပါ် ရူပဗေဒ၊ ဒိသပရဝ်သဳယာမ် ကဵု ဟဝ်မဳယာမ် တအ်ဂှ် နွံကဵု အစောမ် ပသဲဒဇက်ပသဲ (Magnetic strength) သၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲအကြာ ဒြပ်သ္အး သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ သဝ် လောန် (စဵုကဵု သဝ်နူ -၁၈၈ °C) ရ။ ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ဓမ္မတာ မ္ဂး ဍေဟ် ဒှ် ဓာတ် Paramagnetic ရ။ == ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ == လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ ဒိသပရဝ်သဳယာမ် ဝွံ နွံ ၜိုတ် ၅.၂ ပ္ဍဲ မွဲ ပြကောဋိ (ppm) ရ။ လၟိဟ်ဏအ်ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကု လၟိဟ် ယူရေနဳယာမ် (Uranium) ကေုာံ ဂၠိုင်နူ အာဲအဝ်ဒိန် (Iodine) ဏီရ။ ဍေဟ် လေပ်ပံင်ကောံ ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် လာန်တာနိုက် မပ္တံကဵု Xenotime, Euxenite, Monazite ကေုာံ Bastnäsite ร။ တၟအ် Xenotime ကဵု Euxenite တအ်ဂှ် နွံကဵု လၟိဟ် ဒိသပရဝ်သဳယာမ် ဂၠိုင်အိုတ် ရ (စဵုကဵု ၇-၈%)။ ဍေဟ် လၟိုန်ကာလ ပြးဇး မံင် မွဲစွံ ကု ဒြပ်သ္အး တၟအ် ကေဝ်ဝါတ် တၞဟ်တအ် ရ。<ref name="Greenwood1997">Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 1228–1235.</ref> == ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် == ပရေင်ပတိတ် ဒိသပရဝ်သဳယာမ် အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နူကဵု တၟအ် ဍာ်တိ (Ion-adsorption clays) ပ္ဍဲ ဍုင်ကြုက် သၠုင်ကျာ ကေုာံ တၟအ် Xenotime ร။ သၟာဓာတုတအ် ဒးစကာ နဲကဲ Solvent extraction ကေုာံ Ion exchange ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် သွက်ဂွံ ပါ်ပတိတ် ဍေဟ် နူကဵု လာန်တာနိုက် တၞဟ်တအ် ရ။ ကြဴနူ ကလိဂွံ ဓာတ် Dysprosium(III) fluoride (DyF₃) ဟွံသေင်မ္ဂး Chloride တုဲ၊ ညးတအ် ဖျေံဂမ္တဴ ဍေဟ် ကု လောဟ ကာလ်သဳယာမ် (Calcium) ဟွံသေင်မ္ဂး လဳသဳယာမ် (Lithium) ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ သၠုင် ၜိုတ် ၁၅၀၀ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် သွက်ဂွံ ဂွံ လောဟ ဒိသပရဝ်သဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ရ။ ဍုင် မပတိတ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ဍုင်ကြုက် (China - ပတိတ် ဂၠိုင်အိုတ် ၜိုတ် ၉၅%)၊ ဩသတြေလျာ (Australia)၊ ကေုာံ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (USA) ရ။ == ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် == ဒိသပရဝ်သဳယာမ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် (Stable isotopes) ထပှ် သာ် ပ္ဍဲ သဘာဝ: * '''Dysprosium-156, 158, 160, 161, 162, 163, 164''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် အလုံ သီုဖအိုတ် ရ။ ပ္ဍဲအကြာဏအ် ¹⁶⁴Dy ဂှ် နွံဂၠိုင်အိုတ် (၂၈.၁၈%) ရ။ ပါဲနူဂှ် ဍေဟ် နွံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် (Radioactive isotopes) ၜိုတ် ၂၉ သာ် တုဲ၊ မပြာကတ်အိုတ် ဂှ်: * '''Dysprosium-154 (¹⁵⁴Dy)''': နွံကဵု အာယုက် ၃.၀ x ၁၀⁶ သၞာံ ရ။ * '''Dysprosium-159 (¹⁵⁹Dy)''': နွံကဵု အာယုက် ၁၄၄.၄ တ္ၚဲ ရ။ အိုင်သဝ်တုပ် တအ် ဏအ်ဂှ် က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ စက် ရုင်လလဳ နျူကလဳယျာ တုဲ ဟွံမဲ ကု လွပ် စကာ အဓိက ပ္ဍဲ ရုင်စက် တအ်ရ。<ref name="Audi2003">Audi, G. et al. (2003). "The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties". ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.</ref> == ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် == ဒိသပရဝ်သဳယာမ် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန် ပသဲဒဇက်ပသဲ အစောမ် ထတ် ကေုာံ ကွတ်ပညာ တၟိ: # '''ပသဲဒဇက်ပသဲ နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ် (NdFeB Magnets)''': လွပ် ဇၞော်အိုတ် ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ပသဲဒဇက်ပသဲ ထတ်လောန် (Permanent magnets) ရ။ ယဝ်ရ ထပ်စုတ် ဒိသပရဝ်သဳယာမ် ၜိုတ် ၃% စဵု ၆% ပ္ဍဲ ပသဲဒဇက်ပသဲ ဏအ် မ္ဂး ဍေဟ် သၠုင်ပတိုန် အစောမ် ဒုင်ဒဝ် ဂမ္တဴ (Coercivity) တုဲ သ္ပကဵု ညံင် ပသဲဒဇက်ပသဲ ဏအ် ဟွံဂွံ လီုလာ် ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ သၠုင် ရ။ စကာ အဓိက ပ္ဍဲ စက် ကွဳစက် ဓာတ်လလဳ (EV motors) ကေုာံ စက် ဖအောန် ကျာ (Wind turbines) ရ။ # '''လောဟ ပံင်နှဴ တာဖဳနောလ်-ဒဳ (Terfenol-D)''': လောဟ ဏအ် (Tb₀.₃Dy₀.₇Fe₂) ဂှ် မလေပ် ပြံင်လှာဲ ဇမၠိင် ဍေဟ် အခိင် ဒး ဗွိုက် ပသဲဒဇက်ပသဲ (Magnetostrictive) ရ။ ဒိသပရဝ်သဳယာမ် ဂှ် ပါလုပ် ၇၀% ပ္ဍဲ ဓာတ် တၟအ် ကေဝ်ဝါတ် ဍေဟ် ရ။ စကာ ပ္ဍဲ ကိရိယာ သောနာ က္ၜင် (Sonar systems) ကေုာံ ကိရိယာ အာရီု ရ။ # '''ရုင်စက် နျူကလဳယျာ (Nuclear Reactors)''': ဟိုတ်နူ ဒိသပရဝ်သဳယာမ် လေပ် ဇြောတ်ကေတ် နျူထရွန် ဗွဲမထတ် ဂှ်ရ၊ ညးတအ် စကာ ဍေဟ် (Dy₂TiO₅) ပ္ဍဲ ဒလေင် ထိင် (Control rods) ညံင် ဂွံ ထိင် ပရေင် ခတိုဟ် စက် နျူကလဳယျာ ညိင်ဝတ် ရ။ # '''မပၟတ် လျးလလဳ ဟာလဝ်ဂျေန် (Metal-halide Lamps)''': Dysprosium iodide ဂှ် ထပ်စုတ် ပ္ဍဲ မပၟတ် လျး ထတ်လောန် (High-intensity discharge lamps) သွက်ဂွံ ပတိတ် လျး ဗု မတၟး လောန် (White light spectrum) မစကာ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဝေင် ဇြဟတ် ကေုာံ ရုင် ပၠးရုပ် ရ။ == ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ == ဒိသပရဝ်သဳယာမ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ မစၟတ်သမ္တီလဝ် သွက် မၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး သတ် တအ်ရ (No biological role)။ ပ္ဍဲ '''သဲလ်''' ခန္ဓကာယ ပိုယ် ဍေဟ် ဟွံပါလုပ် ရ။ လောဟ ဏအ် ဓမ္မတာ ဂှ် ဟွံမဲ ကု ဂျိ ဇၞော်ဇၞော် (Low toxicity) ရ။ ဓာတ် ပံင်ကောံ ဒိသပရဝ်သဳယာမ် မလေင် ပ္ဍဲ ဍာ် တအ်ဂှ် နွံကဵု ဂျိ ညိည ကီုလေဝ် ဍေဟ်တအ် ဟွံလုပ် ပြး ပ္ဍဲ စၞာံ လောဲသွာ ရ။ ယဝ်ရ ၚိတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ယီုလုပ်အာ ခဗိုက် ဍေဟ် ပွိုင် မလအ် မ္ဂး လေပ် က္တဵုဒှ် အန္တရာယ် သွက် ဂြိုဟ် ကေုာံ ကသအ် ရ。<ref name="Emsley2001">Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 129–132.</ref> == ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် == * '''Dysprosium(III) oxide (Dy₂O₃)''': ဓာတ် အသာ်ဗု (ကော်ဂး Dysprosia) မစကာ အဓိက သွက်ဂွံ ပတိတ် လောဟ သ္အးဇ္ၚး ကေုာံ ထပ်စုတ် ပ္ဍဲ ကမှ် မတ်ဒ္ၚောဝ် ကေုာံ သ္ၚိ (Ceramics) ရ။ * '''Dysprosium(III) chloride (DyCl₃)''': ဓာတ် မလေင် ပ္ဍဲ ဍာ် အသာ်ဗု-ဍာ်မိတ် မစကာ နဒဒှ် တမ် သွက်ဂွံ ပတိတ် လောဟ သ္အးဇ္ၚး ရ။ * '''Dysprosium(III) iodide (DyI₃)''': ဓာတ် မစကာ ပ္ဍဲ မပၟတ် လျးလလဳ ဟာလဝ်ဂျေန် သွက်ဂွံ သၠုင်ပတိုန် အစောမ် လျး ဗု ရ。 == ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် == ဒိသပရဝ်သဳယာမ် လောဟ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ကလောံဇၞော်ဇၞော် ဂှ် ဟွံမဲ ကု အန္တရာယ် ဂျိ ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ ဍေဟ် နွံ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ခဗိုက် (Powder) ဟွံသေင်မ္ဂး ကရေက်သောဲသောဲ မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် တူပၟတ် ကေုာံ ခတိုဟ် လောဲသွာ (Fire and explosion hazard) ပ္ဍဲ ကျာ ရ။ ယဝ်ရ ဒး ပၟတ် မ္ဂး သၟာကမၠောန် တအ် ဟွံဂွံ စကာ ဍာ် လးလး (ဟိုတ်နူ ဍာ် ပတိတ် ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် မလေပ် ခတိုဟ်) တုဲ ဒးစကာ ဍာ်ဂဥုဲ ပလိုတ် ပၟတ် လောဟ (Class D fire extinguisher) ဟွံသေင်မ္ဂး သဲ သ္အးဇ္ၚး ဓဝ်ရ။ == ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် == ဒိသပရဝ်သဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး: * '''ကု တာဗဳယာမ် (Terbium)''': တာဗဳယာမ် ဂှ် နွံ ကိုပ်ကၠာ ဒိသပရဝ်သဳယာမ် ရ။ သီုၜါဝွံ ဒှ် ဓာတ် အဓိက သွက် လောဟ ပံင်နှဴ တာဖဳနောလ်-ဒဳ (Terfenol-D) ร။ ဒိသပရဝ်သဳယာမ် ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ဂၠိုင်နူ တာဗဳယာမ် (ၜိုတ် ၄ ဆ) ကေုာံ ၚုဟ်တန် သဝ်နူ ဗွဲမလောန် ရ។ တုဲပၠန် ဒိသပရဝ်သဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဓာတ် ကိစ္စဇၞော် သွက် ပသဲဒဇက်ပသဲ နဳအဝ်ဒဳမဳယာမ် ရ။ * '''ကု ဟဝ်မဳယာမ် (Holmium)''': ဟဝ်မဳယာမ် ဂှ် နွံ ကြဴနူ ဒိသပရဝ်သဳယာမ် ရ။ သီုၜါဝွံ နွံကဵု အစောမ် ပသဲဒဇက်ပသဲ (Magnetic strength) သၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲ လောက ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ သဝ် ရ။ ဆဂး ဟဝ်မဳယာမ် ဂှ် လွပ် အောန်နူ ဒိသပရဝ်သဳယာမ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ရုင်စက် ရ。<ref name="Cotton1999">Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley & Sons. pp. 1109–1114.</ref> == နိဿဲ == <references /> {{Periodic table}} [[ကဏ္ဍ:ဒိသပရဝ်သဳယာမ်]] [[ကဏ္ဍ:လာန်တာနိုက်ဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]] 1q9inxgz0xgwuol2v9qsk3foprb1xjz 0 12799 59173 2026-10-25T15:18:30Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox element | name = ဟဝ်မဳယာမ် | english_name = Holmium | symbol = Ho | atomic_number = 67 | atomic_mass = 164.930 | element_category = [[လာန်တာနိုက်]] (Lanthanide) | group = | period = 6 | block = f-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု (Silvery white) | image = [[File:Holmium_macro.jpg|250px|alt=လောဟ ဟဝ်မဳယာမ်]] | caption = ကလ..." 59173 wikitext text/x-wiki {{Infobox element | name = ဟဝ်မဳယာမ် | english_name = Holmium | symbol = Ho | atomic_number = 67 | atomic_mass = 164.930 | element_category = [[လာန်တာနိုက်]] (Lanthanide) | group = | period = 6 | block = f-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု (Silvery white) | image = [[File:Holmium_macro.jpg|250px|alt=လောဟ ဟဝ်မဳယာမ်]] | caption = ကလောံ လောဟ ဟဝ်မဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး | phase = Solid | melting_point_K = 1747 | melting_point_C = 1474 | boiling_point_K = 2973 | boiling_point_C = 2700 | density_stp = 8.79 g/cm3 | discovery = [[Marc Delafontaine]] ကေုာံ [[Jacques-Louis Soret]] (၁၈၇၈) | first_isolation = [[Per Teodor Cleve]] (၁၈၇၉) }} '''ဟဝ်မဳယာမ်''' ({{lang-en|Holmium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Ho''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၆၇ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဒြပ်သ္အး [[လာန်တာနိုက်]] (Lanthanides) မဒှ် ဂကောံ ဒြပ်သ္အး တၟအ် ကေဝ်ဝါတ် (Rare-earth elements) ရ။ လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု၊ မလေပ် ပၠးဒှ် ဇုက် ကေုာံ ထဍေင်ဒှ် တၞး (Malleable and ductile) လောဲသွာ ရ။ ဟဝ်မဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံကဵု အစောမ် ပသဲဒဇက်ပသဲ (Magnetic permeability) သၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲ လောက ရ။ ပ္ဍဲသဘာဝမ္ဂး ဍေဟ် ဂွံဆဵုကေတ် ပံင်နှဴ ကု ဒြပ်သ္အး လာန်တာနိုက် တၞဟ်တအ် လၟိုန် ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ လွပ် အဓိက သွက် ဟဝ်မဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် ပသဲဒဇက်ပသဲ အစောမ် ထတ် (Magnetic pole pieces) သွက် စက် MRI တအ် ကေုာံ ကိရိယာ လေဇာ (Solid-state lasers) သွက်ဂွံ လွဳ ယဲ ပ္ဍဲ ရုင်ဂဥုဲ ရ။ ပါဲနူဂှ် ဍေဟ်ဝွံ လေပ် ဇြောတ်ကေတ် နျူထရွန် ဗွဲမထတ် တုဲ စကာ ပ္ဍဲ ရုင်စက် လလဳ နျူကလဳယျာ ကီုရ။ == ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် == ယၟုမ္ဂး "ဟဝ်မဳယာမ်" (Holmium) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် လေတ္တေန် ''Holmia'' (ဟဝ်မဳယာ) မဒှ် ယၟု တြေံ သွက် ဍုင် သတံက်ဟဝ် (Stockholm) မဒှ် ဍုင်ဇၞော် ဍုင်သွိတ်ဒေန် (Sweden) ရ။ ဟိုတ်မဂွံ ခုတ်လဝ် ယၟု ဏအ်ဂှ် သွက်ဂွံ ပတိုန် ဂုဏ်သိက္ခာ ကု ဍုင် ဌာန်တမ် သၟာသိပ္ပံ မဂၠာဲဆဵု ဍေဟ် ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၇၈ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ဂကူသဝိတ်ဇြာလာန် ၜါတၠ မတွဟ်ဂး [[Marc Delafontaine]] ကေုာံ [[Jacques-Louis Soret]] ဂွံဆဵုကေတ် လျး ဓာတ် (Absorption bands) တၟိ မွဲ မဟွံတုပ် ကု ဓာတ် တၞဟ်တအ် ပ္ဍဲအခိင် ညးတအ် လ္ၚတ် ဓာတ် တၟအ် ကေဝ်ဝါတ် ရ။ ညးတအ် ခုတ်လဝ် ယၟု "Element X" ရ။ ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၇၉၊ သၟာဓာတု ဂကူသွိတ်ဒေန် [[Per Teodor Cleve]] (ပဲ တဳအဝ်ဒဝ် ကလဳဗ်) ဂွံ ပါ်ပတိတ် ဓာတ် အံက်သိုက် ဟဝ်မဳယာမ် (Holmia) နူကဵု ဓာတ် အာဗဳယာ (Erbia) ကေုာံ သုလဳယာ (Thulia) တုဲ ညး ဂွံ ခုတ်လဝ် ယၟု "Holmium" အလန်ပထမအိုတ် ရ。<ref name="Weeks1933">Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 412–415.</ref> == ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် == ဟဝ်မဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ ဍိုန်ဍောတ် ကေုာံ မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် ၁၄၇၄ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ရ။ ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ ညိင်ဝတ် ညိည ပ္ဍဲ ကျာ မသက္ကု ဍာ် (Stable in dry air) ဆဂး ယဝ်ရ စွံ ဍေဟ် ပ္ဍဲ ကျာ ဍုက်ဍေက် မ္ဂး၊ ဍေဟ် လေပ် လီုလာ် လောဲသွာ (Tarnishes rapidly) တုဲ က္တဵုဒှ် ဗွိုက် ဓာတ် Holmium(III) oxide (Ho₂O₃) အသာ်ဍာ်မိတ် ရ။ ယဝ်ရ ဖျေံဂမ္တဴ ဍေဟ် မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် တူပၟတ် လောဲသွာ ရ။ ဍေဟ် လေင် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် ဖျး ကေုာံ ဍာ် ဓမ္မတာ တုဲ ပတိတ် ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ရ။ တင်တၟေင် ဍေဟ်ဂှ် ဍေဟ် နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် အဓိက +3 (Ho³⁺) လၟိုန် ရ။ ပ္ဍဲ လပါ် ရူပဗေဒ၊ ဟဝ်မဳယာမ် ဂှ် နွံကဵု အစောမ် ပသဲဒဇက်ပသဲ (Highest magnetic moment) သၠုင်အိုတ် (10.6 µB) ပ္ဍဲအကြာ ဒြပ်သ္အး သဘာဝ သီုဖအိုတ် ရ။ == ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ == လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ ဟဝ်မဳယာမ် ဝွံ နွံ ၜိုတ် ၁.၃ ပ္ဍဲ မွဲ ပြကောဋိ (ppm) ရ။ လၟိဟ်ဏအ်ဂှ် အောန် ဗွဲမလောန် တုဲ ဒှ် လာန်တာနိုက် မဂွံဆဵုကေတ် ဝါတ်အိုတ် ဂကောံ မွဲ ရ (တုပ်သၟဟ် ကု လၟိဟ် တာဗဳယာမ်)။ ဍေဟ် လေပ်ပံင်ကောံ ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် လာန်တာနိုက် ဗီုကဵု Monazite, Gadolinite ကေုာံ Xenotime ร။ ဍေဟ် ဟွံမံင် ကေတ်တ် ပ္ဍဲသဘာဝ တုဲ၊ လၟိုန်ကာလ ပြးဇး မံင် မွဲစွံ ကု ဒြပ်သ္အး ဍိုတ် (Heavy rare-earth elements) ဗီုကဵု ယေတ်တြဳယာမ် (Yttrium) ကေုာံ ဒိသ်ပရဝ်သဳယာမ် ရ。<ref name="Greenwood1997">Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 1229–1232.</ref> == ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် == ပရေင်ပတိတ် ဟဝ်မဳယာမ် အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နူကဵု တၟအ် Monazite ကေုာံ Xenotime ရ။ ဟိုတ်နူ လၟိဟ် ဍေဟ် နွံ အောန်လောန် (၀.၀၅% - ညိဓဝ် ပ္ဍဲ တၟအ်) ဂှ်ရ၊ ညးတအ် ဒးစကာ နဲကဲ Ion exchange ကေုာံ Solvent extraction ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် သွက်ဂွံ ပါ်ပတိတ် ဍေဟ် နူကဵု လာန်တာနိုက် တၞဟ်တအ် ရ။ ကြဴနူ ကလိဂွံ ဓာတ် Holmium(III) fluoride (HoF₃) တုဲ၊ ညးတအ် ဖျေံဂမ္တဴ ဍေဟ် ကု လောဟ ကာလ်သဳယာမ် (Calcium) ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ သၠုင် သွက်ဂွံ ဂွံ လောဟ ဟဝ်မဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ရ။ ဍုင် မပတိတ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ဍုင်ကြုက် (China - ပတိတ် ဂၠိုင်အိုတ်) ရ။ == ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် == ဟဝ်မဳယာမ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် (Stable isotope) ဆ မွဲသာ်ဓဝ်ရ: * '''Holmium-165 (¹⁶⁵Ho)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံ ပ္ဍဲသဘာဝ ၁၀၀% ရ။ ပါဲနူဂှ် ဍေဟ် နွံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် (Radioactive isotopes) ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု: * '''Holmium-163 (¹⁶³Ho)''': နွံကဵု အာယုက် ၄၅၇၀ သၞာံ ရ။ * '''Holmium-166 (¹⁶⁶Ho)''': နွံကဵု အာယုက် ၂၆.၈ နာဍဳ ရ။ အိုင်သဝ်တုပ် ဏအ် လေပ် ပတိတ် ဓာတ် ဘဳတာ (Beta) ကေုာံ ဂါမ္မာ (Gamma) တုဲ၊ သၟာဂဥုဲ တအ် လ္ၚတ် ဍေဟ် သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲ လၟေင် လွဳ ယဲ ကေန်သာ ဂြိုဟ် (Liver cancer brachytherapy) ရ。<ref name="Audi2003">Audi, G. et al. (2003). "The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties". ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.</ref> == ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် == ဟဝ်မဳယာမ် ဂှ် စကာ အဓိက ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကွတ်ပညာ တၟိ၊ ရုင်ဂဥုဲ ကေုာံ သံလိုက်: # '''ပသဲဒဇက်ပသဲ အစောမ် ထတ် (Magnetic Pole Pieces)''': ဟိုတ်နူ ဟဝ်မဳယာမ် နွံကဵု အစောမ် ပသဲဒဇက်ပသဲ (Magnetic pole) သၠုင်အိုတ် ဂှ်ရ၊ ညးတအ် စကာ ဍေဟ် နဒဒှ် ကလောံ ဒဇက် သွက်ဂွံ ပတိတ် ဗွိုက် ပသဲဒဇက်ပသဲ အစောမ် ထတ်လောန် (Highest artificial magnetic fields) ပ္ဍဲ စက် MRI တၟေင် ကေုာံ ကိရိယာ စမ်ၜတ် ရူပဗေဒ (Superconducting magnets) ရ။ # '''လေဇာ ရုင်ဂဥုဲ (Ho:YAG Lasers)''': ဓာတ် ဟဝ်မဳယာမ် ဂှ် ထပ်စုတ် ပ္ဍဲ တၟအ် Yttrium aluminium garnet (YAG) သွက်ဂွံ ကၠောန် လေဇာ မပတိတ် လျး မၞုံ ဇမၠိင် လပှ် 2.1 μm ရ။ လေဇာ ဏအ်ဂှ် ဍာ် ဇြောတ်ကေတ် ဗွဲမထတ် တုဲ စကာ ခိုဟ်လောန် ပ္ဍဲ လၟေင် ပရေက် လွဳ (Surgery) သွက်ဂွံ ဗတိုက် ပလီု တၟအ် ပ္ဍဲ ကသအ်ဍာ် (Kidney stones) ကေုာံ ယဲ ဆီ ကသအ် (Prostate surgery) ရ။ # '''ရုင်စက် နျူကလဳယျာ (Nuclear Control Rods)''': ဟဝ်မဳယာမ်-၁၆၅ လေပ် ဇြောတ်ကေတ် နျူထရွန် (Neutron cross-section) ဗွဲမထတ် တုဲ၊ စကာ နဒဒှ် ဓာတ် ဂျိ တူပၟတ် (Burnable poison) သွက်ဂွံ ထိင် ပရေင် ခတိုဟ် စက် နျူကလဳယျာ ရ။ # '''ကမှ် အရံင် (Glass Coloring)''': ဓာတ် အံက်သိုက် ဟဝ်မဳယာမ် သ္ပကဵု ကမှ် ဂွံ ဒှ် အရံင် ဍာ်မိတ်-ဗ္ကေတ် (Yellow-red) ရ။ == ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ == ဟဝ်မဳယာမ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ မစၟတ်သမ္တီလဝ် သွက် မၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး သတ် တအ်ရ (No biological role)။ ပ္ဍဲ '''သဲလ်''' ခန္ဓကာယ ပိုယ် ဍေဟ် ဟွံပါလုပ် ရ။ လောဟ ဏအ် ဓမ္မတာ ဂှ် ဟွံမဲ ကု ဂျိ ဇၞော်ဇၞော် (Low toxicity) ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ လၟိဟ် ခဗိုက် ဍေဟ် လုပ်အာ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် သၠုင်ပတိုန် လၟေင် ဒြဟတ် (Metabolism) ညိည မာန်ရ။ ယဝ်ရ ၚိတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ယီုလုပ်အာ ခဗိုက် ဍေဟ် ပွိုင် မလအ် မ္ဂး လေပ် က္တဵုဒှ် အန္တရာယ် သွက် ကသအ် (Pneumoconiosis) ရ。<ref name="Emsley2001">Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 180–183.</ref> == ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် == * '''Holmium(III) oxide (Ho₂O₃)''': ဓာတ် အသာ်ဍာ်မိတ် (Yellow) မကော်ဂး Holmia ร။ တင်တၟေင် ဍေဟ်ဂှ် ဍေဟ် လေပ် ပြံင်လှာဲ အရံင် (Color change) နူ ဍာ်မိတ် သာသာ ဒှ်အာ လီမ္မဴ-ဗ္ကေတ် (Orange-red) အခိင် ဒး လျး မပၟတ် ဓမ္မတာ ရ။ * '''Holmium(III) chloride (HoCl₃)''': ဓာတ် မလေင် ပ္ဍဲ ဍာ် အသာ်ဍာ်မိတ် မစကာ နဒဒှ် တမ် သွက်ဂွံ ပတိတ် လောဟ သ္အးဇ္ၚး ရ။ * '''Holmium fluoride (HoF₃)''': ဓာတ် မစကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ပတိတ် လောဟ ဟဝ်မဳယာမ် နကဵု လၟေင် ဖျေံဂမ္တဴ ကာလ်သဳယာမ် ရ။ == ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် == ဟဝ်မဳယာမ် လောဟ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ကလောံဇၞော်ဇၞော် ဂှ် ဟွံမဲ ကု အန္တရာယ် ဂျိ ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ ဍေဟ် နွံ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ခဗိုက် (Powder) မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် တူပၟတ် ကေုာံ ခတိုဟ် လောဲသွာ (Fire and explosion hazard) ပ္ဍဲ ကျာ ရ။ ယဝ်ရ ဒး ပၟတ် မ္ဂး သၟာကမၠောန် တအ် ဟွံဂွံ စကာ ဍာ် လးလး (ဟိုတ်နူ ဍာ် ပတိတ် ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်) တုဲ ဒးစကာ ဍာ်ဂဥုဲ ပလိုတ် ပၟတ် လောဟ (Class D fire extinguisher) ဓဝ်ရ။ == ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် == ဟဝ်မဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး: * '''ကု ဒိသ်ပရဝ်သဳယာမ် (Dysprosium)''': ဒိသ်ပရဝ်သဳယာမ် ဂှ် နွံ ကိုပ်ကၠာ ဟဝ်မဳယာမ် ရ။ သီုၜါဝွံ နွံကဵု အစောမ် ပသဲဒဇက်ပသဲ သၠုင်အိုတ် ရ။ ဆဂး ဒိသ်ပရဝ်သဳယာမ် ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ဂၠိုင်နူ ကေုာံ ၚုဟ်တန် သဝ်နူ တုဲ၊ စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ လောဟ ပံင်နှဴ ကေုာံ NdFeB ပသဲဒဇက်ပသဲ ရ။ ဟဝ်မဳယာမ် ဂှ် စကာ ဇၞော် ပ္ဍဲ လေဇာ ဓဝ်ရ။ * '''ကု အာဗဳယာမ် (Erbium)''': အာဗဳယာမ် ဂှ် နွံ ကြဴနူ ဟဝ်မဳယာမ် ရ။ သီုၜါဝွံ စကာ ပ္ဍဲ ကွတ်ပညာ လေဇာ တၟေင် (Laser applications) ရ။ ဟဝ်မဳယာမ် လေဇာ (2.1 μm) ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ ပရေက် လွဳ တုဲ၊ အာဗဳယာမ် လေဇာ (1.53 μm) ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ ဖိုဗာအံက်တေတ် (Fiber optics) ကေုာံ ပလံင် ဇုက် လျး ရ。<ref name="Cotton1999">Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley & Sons. pp. 1109–1114.</ref> == နိဿဲ == <references /> {{Periodic table}} [[ကဏ္ဍ:ဟဝ်မဳယာမ်]] [[ကဏ္ဍ:လာန်တာနိုက်ဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]] ah6qa9uxvo922bynzwsg5af2rg0iclr 59174 59173 2026-10-25T15:18:55Z Aue Nai 24 Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[ဟဝ်လမဳယာမ်]] ဇရေင် [[ဟဝ်မဳယာမ်]] 59173 wikitext text/x-wiki {{Infobox element | name = ဟဝ်မဳယာမ် | english_name = Holmium | symbol = Ho | atomic_number = 67 | atomic_mass = 164.930 | element_category = [[လာန်တာနိုက်]] (Lanthanide) | group = | period = 6 | block = f-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု (Silvery white) | image = [[File:Holmium_macro.jpg|250px|alt=လောဟ ဟဝ်မဳယာမ်]] | caption = ကလောံ လောဟ ဟဝ်မဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး | phase = Solid | melting_point_K = 1747 | melting_point_C = 1474 | boiling_point_K = 2973 | boiling_point_C = 2700 | density_stp = 8.79 g/cm3 | discovery = [[Marc Delafontaine]] ကေုာံ [[Jacques-Louis Soret]] (၁၈၇၈) | first_isolation = [[Per Teodor Cleve]] (၁၈၇၉) }} '''ဟဝ်မဳယာမ်''' ({{lang-en|Holmium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Ho''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၆၇ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဒြပ်သ္အး [[လာန်တာနိုက်]] (Lanthanides) မဒှ် ဂကောံ ဒြပ်သ္အး တၟအ် ကေဝ်ဝါတ် (Rare-earth elements) ရ။ လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု၊ မလေပ် ပၠးဒှ် ဇုက် ကေုာံ ထဍေင်ဒှ် တၞး (Malleable and ductile) လောဲသွာ ရ။ ဟဝ်မဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံကဵု အစောမ် ပသဲဒဇက်ပသဲ (Magnetic permeability) သၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲ လောက ရ။ ပ္ဍဲသဘာဝမ္ဂး ဍေဟ် ဂွံဆဵုကေတ် ပံင်နှဴ ကု ဒြပ်သ္အး လာန်တာနိုက် တၞဟ်တအ် လၟိုန် ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ လွပ် အဓိက သွက် ဟဝ်မဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် ပသဲဒဇက်ပသဲ အစောမ် ထတ် (Magnetic pole pieces) သွက် စက် MRI တအ် ကေုာံ ကိရိယာ လေဇာ (Solid-state lasers) သွက်ဂွံ လွဳ ယဲ ပ္ဍဲ ရုင်ဂဥုဲ ရ။ ပါဲနူဂှ် ဍေဟ်ဝွံ လေပ် ဇြောတ်ကေတ် နျူထရွန် ဗွဲမထတ် တုဲ စကာ ပ္ဍဲ ရုင်စက် လလဳ နျူကလဳယျာ ကီုရ။ == ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် == ယၟုမ္ဂး "ဟဝ်မဳယာမ်" (Holmium) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် လေတ္တေန် ''Holmia'' (ဟဝ်မဳယာ) မဒှ် ယၟု တြေံ သွက် ဍုင် သတံက်ဟဝ် (Stockholm) မဒှ် ဍုင်ဇၞော် ဍုင်သွိတ်ဒေန် (Sweden) ရ။ ဟိုတ်မဂွံ ခုတ်လဝ် ယၟု ဏအ်ဂှ် သွက်ဂွံ ပတိုန် ဂုဏ်သိက္ခာ ကု ဍုင် ဌာန်တမ် သၟာသိပ္ပံ မဂၠာဲဆဵု ဍေဟ် ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၇၈ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ဂကူသဝိတ်ဇြာလာန် ၜါတၠ မတွဟ်ဂး [[Marc Delafontaine]] ကေုာံ [[Jacques-Louis Soret]] ဂွံဆဵုကေတ် လျး ဓာတ် (Absorption bands) တၟိ မွဲ မဟွံတုပ် ကု ဓာတ် တၞဟ်တအ် ပ္ဍဲအခိင် ညးတအ် လ္ၚတ် ဓာတ် တၟအ် ကေဝ်ဝါတ် ရ။ ညးတအ် ခုတ်လဝ် ယၟု "Element X" ရ။ ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၇၉၊ သၟာဓာတု ဂကူသွိတ်ဒေန် [[Per Teodor Cleve]] (ပဲ တဳအဝ်ဒဝ် ကလဳဗ်) ဂွံ ပါ်ပတိတ် ဓာတ် အံက်သိုက် ဟဝ်မဳယာမ် (Holmia) နူကဵု ဓာတ် အာဗဳယာ (Erbia) ကေုာံ သုလဳယာ (Thulia) တုဲ ညး ဂွံ ခုတ်လဝ် ယၟု "Holmium" အလန်ပထမအိုတ် ရ。<ref name="Weeks1933">Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 412–415.</ref> == ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် == ဟဝ်မဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ ဍိုန်ဍောတ် ကေုာံ မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် ၁၄၇၄ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ရ။ ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ ညိင်ဝတ် ညိည ပ္ဍဲ ကျာ မသက္ကု ဍာ် (Stable in dry air) ဆဂး ယဝ်ရ စွံ ဍေဟ် ပ္ဍဲ ကျာ ဍုက်ဍေက် မ္ဂး၊ ဍေဟ် လေပ် လီုလာ် လောဲသွာ (Tarnishes rapidly) တုဲ က္တဵုဒှ် ဗွိုက် ဓာတ် Holmium(III) oxide (Ho₂O₃) အသာ်ဍာ်မိတ် ရ။ ယဝ်ရ ဖျေံဂမ္တဴ ဍေဟ် မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် တူပၟတ် လောဲသွာ ရ။ ဍေဟ် လေင် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် ဖျး ကေုာံ ဍာ် ဓမ္မတာ တုဲ ပတိတ် ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ရ။ တင်တၟေင် ဍေဟ်ဂှ် ဍေဟ် နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် အဓိက +3 (Ho³⁺) လၟိုန် ရ။ ပ္ဍဲ လပါ် ရူပဗေဒ၊ ဟဝ်မဳယာမ် ဂှ် နွံကဵု အစောမ် ပသဲဒဇက်ပသဲ (Highest magnetic moment) သၠုင်အိုတ် (10.6 µB) ပ္ဍဲအကြာ ဒြပ်သ္အး သဘာဝ သီုဖအိုတ် ရ။ == ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ == လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ ဟဝ်မဳယာမ် ဝွံ နွံ ၜိုတ် ၁.၃ ပ္ဍဲ မွဲ ပြကောဋိ (ppm) ရ။ လၟိဟ်ဏအ်ဂှ် အောန် ဗွဲမလောန် တုဲ ဒှ် လာန်တာနိုက် မဂွံဆဵုကေတ် ဝါတ်အိုတ် ဂကောံ မွဲ ရ (တုပ်သၟဟ် ကု လၟိဟ် တာဗဳယာမ်)။ ဍေဟ် လေပ်ပံင်ကောံ ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် လာန်တာနိုက် ဗီုကဵု Monazite, Gadolinite ကေုာံ Xenotime ร။ ဍေဟ် ဟွံမံင် ကေတ်တ် ပ္ဍဲသဘာဝ တုဲ၊ လၟိုန်ကာလ ပြးဇး မံင် မွဲစွံ ကု ဒြပ်သ္အး ဍိုတ် (Heavy rare-earth elements) ဗီုကဵု ယေတ်တြဳယာမ် (Yttrium) ကေုာံ ဒိသ်ပရဝ်သဳယာမ် ရ。<ref name="Greenwood1997">Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 1229–1232.</ref> == ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် == ပရေင်ပတိတ် ဟဝ်မဳယာမ် အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နူကဵု တၟအ် Monazite ကေုာံ Xenotime ရ။ ဟိုတ်နူ လၟိဟ် ဍေဟ် နွံ အောန်လောန် (၀.၀၅% - ညိဓဝ် ပ္ဍဲ တၟအ်) ဂှ်ရ၊ ညးတအ် ဒးစကာ နဲကဲ Ion exchange ကေုာံ Solvent extraction ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် သွက်ဂွံ ပါ်ပတိတ် ဍေဟ် နူကဵု လာန်တာနိုက် တၞဟ်တအ် ရ။ ကြဴနူ ကလိဂွံ ဓာတ် Holmium(III) fluoride (HoF₃) တုဲ၊ ညးတအ် ဖျေံဂမ္တဴ ဍေဟ် ကု လောဟ ကာလ်သဳယာမ် (Calcium) ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ သၠုင် သွက်ဂွံ ဂွံ လောဟ ဟဝ်မဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ရ။ ဍုင် မပတိတ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ဍုင်ကြုက် (China - ပတိတ် ဂၠိုင်အိုတ်) ရ။ == ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် == ဟဝ်မဳယာမ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် (Stable isotope) ဆ မွဲသာ်ဓဝ်ရ: * '''Holmium-165 (¹⁶⁵Ho)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံ ပ္ဍဲသဘာဝ ၁၀၀% ရ။ ပါဲနူဂှ် ဍေဟ် နွံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် (Radioactive isotopes) ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု: * '''Holmium-163 (¹⁶³Ho)''': နွံကဵု အာယုက် ၄၅၇၀ သၞာံ ရ။ * '''Holmium-166 (¹⁶⁶Ho)''': နွံကဵု အာယုက် ၂၆.၈ နာဍဳ ရ။ အိုင်သဝ်တုပ် ဏအ် လေပ် ပတိတ် ဓာတ် ဘဳတာ (Beta) ကေုာံ ဂါမ္မာ (Gamma) တုဲ၊ သၟာဂဥုဲ တအ် လ္ၚတ် ဍေဟ် သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲ လၟေင် လွဳ ယဲ ကေန်သာ ဂြိုဟ် (Liver cancer brachytherapy) ရ。<ref name="Audi2003">Audi, G. et al. (2003). "The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties". ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.</ref> == ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် == ဟဝ်မဳယာမ် ဂှ် စကာ အဓိက ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကွတ်ပညာ တၟိ၊ ရုင်ဂဥုဲ ကေုာံ သံလိုက်: # '''ပသဲဒဇက်ပသဲ အစောမ် ထတ် (Magnetic Pole Pieces)''': ဟိုတ်နူ ဟဝ်မဳယာမ် နွံကဵု အစောမ် ပသဲဒဇက်ပသဲ (Magnetic pole) သၠုင်အိုတ် ဂှ်ရ၊ ညးတအ် စကာ ဍေဟ် နဒဒှ် ကလောံ ဒဇက် သွက်ဂွံ ပတိတ် ဗွိုက် ပသဲဒဇက်ပသဲ အစောမ် ထတ်လောန် (Highest artificial magnetic fields) ပ္ဍဲ စက် MRI တၟေင် ကေုာံ ကိရိယာ စမ်ၜတ် ရူပဗေဒ (Superconducting magnets) ရ။ # '''လေဇာ ရုင်ဂဥုဲ (Ho:YAG Lasers)''': ဓာတ် ဟဝ်မဳယာမ် ဂှ် ထပ်စုတ် ပ္ဍဲ တၟအ် Yttrium aluminium garnet (YAG) သွက်ဂွံ ကၠောန် လေဇာ မပတိတ် လျး မၞုံ ဇမၠိင် လပှ် 2.1 μm ရ။ လေဇာ ဏအ်ဂှ် ဍာ် ဇြောတ်ကေတ် ဗွဲမထတ် တုဲ စကာ ခိုဟ်လောန် ပ္ဍဲ လၟေင် ပရေက် လွဳ (Surgery) သွက်ဂွံ ဗတိုက် ပလီု တၟအ် ပ္ဍဲ ကသအ်ဍာ် (Kidney stones) ကေုာံ ယဲ ဆီ ကသအ် (Prostate surgery) ရ။ # '''ရုင်စက် နျူကလဳယျာ (Nuclear Control Rods)''': ဟဝ်မဳယာမ်-၁၆၅ လေပ် ဇြောတ်ကေတ် နျူထရွန် (Neutron cross-section) ဗွဲမထတ် တုဲ၊ စကာ နဒဒှ် ဓာတ် ဂျိ တူပၟတ် (Burnable poison) သွက်ဂွံ ထိင် ပရေင် ခတိုဟ် စက် နျူကလဳယျာ ရ။ # '''ကမှ် အရံင် (Glass Coloring)''': ဓာတ် အံက်သိုက် ဟဝ်မဳယာမ် သ္ပကဵု ကမှ် ဂွံ ဒှ် အရံင် ဍာ်မိတ်-ဗ္ကေတ် (Yellow-red) ရ။ == ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ == ဟဝ်မဳယာမ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ မစၟတ်သမ္တီလဝ် သွက် မၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး သတ် တအ်ရ (No biological role)။ ပ္ဍဲ '''သဲလ်''' ခန္ဓကာယ ပိုယ် ဍေဟ် ဟွံပါလုပ် ရ။ လောဟ ဏအ် ဓမ္မတာ ဂှ် ဟွံမဲ ကု ဂျိ ဇၞော်ဇၞော် (Low toxicity) ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ လၟိဟ် ခဗိုက် ဍေဟ် လုပ်အာ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် သၠုင်ပတိုန် လၟေင် ဒြဟတ် (Metabolism) ညိည မာန်ရ။ ယဝ်ရ ၚိတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ယီုလုပ်အာ ခဗိုက် ဍေဟ် ပွိုင် မလအ် မ္ဂး လေပ် က္တဵုဒှ် အန္တရာယ် သွက် ကသအ် (Pneumoconiosis) ရ。<ref name="Emsley2001">Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 180–183.</ref> == ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် == * '''Holmium(III) oxide (Ho₂O₃)''': ဓာတ် အသာ်ဍာ်မိတ် (Yellow) မကော်ဂး Holmia ร။ တင်တၟေင် ဍေဟ်ဂှ် ဍေဟ် လေပ် ပြံင်လှာဲ အရံင် (Color change) နူ ဍာ်မိတ် သာသာ ဒှ်အာ လီမ္မဴ-ဗ္ကေတ် (Orange-red) အခိင် ဒး လျး မပၟတ် ဓမ္မတာ ရ။ * '''Holmium(III) chloride (HoCl₃)''': ဓာတ် မလေင် ပ္ဍဲ ဍာ် အသာ်ဍာ်မိတ် မစကာ နဒဒှ် တမ် သွက်ဂွံ ပတိတ် လောဟ သ္အးဇ္ၚး ရ။ * '''Holmium fluoride (HoF₃)''': ဓာတ် မစကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ပတိတ် လောဟ ဟဝ်မဳယာမ် နကဵု လၟေင် ဖျေံဂမ္တဴ ကာလ်သဳယာမ် ရ။ == ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် == ဟဝ်မဳယာမ် လောဟ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ကလောံဇၞော်ဇၞော် ဂှ် ဟွံမဲ ကု အန္တရာယ် ဂျိ ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ ဍေဟ် နွံ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ခဗိုက် (Powder) မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် တူပၟတ် ကေုာံ ခတိုဟ် လောဲသွာ (Fire and explosion hazard) ပ္ဍဲ ကျာ ရ။ ယဝ်ရ ဒး ပၟတ် မ္ဂး သၟာကမၠောန် တအ် ဟွံဂွံ စကာ ဍာ် လးလး (ဟိုတ်နူ ဍာ် ပတိတ် ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်) တုဲ ဒးစကာ ဍာ်ဂဥုဲ ပလိုတ် ပၟတ် လောဟ (Class D fire extinguisher) ဓဝ်ရ။ == ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် == ဟဝ်မဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး: * '''ကု ဒိသ်ပရဝ်သဳယာမ် (Dysprosium)''': ဒိသ်ပရဝ်သဳယာမ် ဂှ် နွံ ကိုပ်ကၠာ ဟဝ်မဳယာမ် ရ။ သီုၜါဝွံ နွံကဵု အစောမ် ပသဲဒဇက်ပသဲ သၠုင်အိုတ် ရ။ ဆဂး ဒိသ်ပရဝ်သဳယာမ် ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ဂၠိုင်နူ ကေုာံ ၚုဟ်တန် သဝ်နူ တုဲ၊ စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ လောဟ ပံင်နှဴ ကေုာံ NdFeB ပသဲဒဇက်ပသဲ ရ။ ဟဝ်မဳယာမ် ဂှ် စကာ ဇၞော် ပ္ဍဲ လေဇာ ဓဝ်ရ။ * '''ကု အာဗဳယာမ် (Erbium)''': အာဗဳယာမ် ဂှ် နွံ ကြဴနူ ဟဝ်မဳယာမ် ရ။ သီုၜါဝွံ စကာ ပ္ဍဲ ကွတ်ပညာ လေဇာ တၟေင် (Laser applications) ရ။ ဟဝ်မဳယာမ် လေဇာ (2.1 μm) ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ ပရေက် လွဳ တုဲ၊ အာဗဳယာမ် လေဇာ (1.53 μm) ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ ဖိုဗာအံက်တေတ် (Fiber optics) ကေုာံ ပလံင် ဇုက် လျး ရ。<ref name="Cotton1999">Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley & Sons. pp. 1109–1114.</ref> == နိဿဲ == <references /> {{Periodic table}} [[ကဏ္ဍ:ဟဝ်မဳယာမ်]] [[ကဏ္ဍ:လာန်တာနိုက်ဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]] ah6qa9uxvo922bynzwsg5af2rg0iclr 0 12800 59175 2026-10-25T15:18:55Z Aue Nai 24 Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[ဟဝ်လမဳယာမ်]] ဇရေင် [[ဟဝ်မဳယာမ်]] 59175 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[ဟဝ်မဳယာမ်]] 7fz24joa6lzpfh2106eey9yymreiu0u 0 12801 59177 2026-10-25T15:19:45Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox element | name = အာဗဳယာမ် | english_name = Erbium | symbol = Er | atomic_number = 68 | atomic_mass = 167.259 | element_category = [[လာန်တာနိုက်]] (Lanthanide) | group = | period = 6 | block = f-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု မၞုံကဵု လျး (Silvery white) | image = File:Erbium_macro.jpg|250px|alt=လောဟ အာဗဳယာမ..." 59177 wikitext text/x-wiki {{Infobox element | name = အာဗဳယာမ် | english_name = Erbium | symbol = Er | atomic_number = 68 | atomic_mass = 167.259 | element_category = [[လာန်တာနိုက်]] (Lanthanide) | group = | period = 6 | block = f-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု မၞုံကဵု လျး (Silvery white) | image = [[File:Erbium_macro.jpg|250px|alt=လောဟ အာဗဳယာမ်]] | caption = ကလောံ လောဟ အာဗဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး | phase = Solid | melting_point_K = 1802 | melting_point_C = 1529 | boiling_point_K = 3141 | boiling_point_C = 2868 | density_stp = 9.066 g/cm3 | discovery = [[Carl Gustaf Mosander]] (၁၈၄၃) | first_isolation = [[Georges Urbain]] கေုာံ [[Charles James]] (၁၉၀၅) }} '''အာဗဳယာမ်''' ({{lang-en|Erbium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Er''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၆၈ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဒြပ်သ္အး [[လာန်တာနိုက်]] (Lanthanides) မဒှ် ဂကောံ ဒြပ်သ္အး တၟအ် ကေဝ်ဝါတ် (Rare-earth elements) ရ။ လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု၊ ဍိုန်ဍောတ် (Soft)၊ မလေပ် ပၠးဒှ် ဇုက် (Ductile) ကေုာံ လီုလာ် ပ္ဍဲ ကျာ ဓမ္မတာ (Tarnishes slowly) ညိည ဓဝ်ရ။ အာဗဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံကဵု ဓာတ် အံက်သိုက် အသာ်ပ္ကဴမၠဵု-ဗ္ကေတ် (Pink rose) မကျေဝ်ဂေါဝ် ဗွဲမလောန် ရ။ ပ္ဍဲသဘာဝမ္ဂး ဍေဟ် ဂွံဆဵုကေတ် ပံင်နှဴ ကု ဒြပ်သ္အး လာန်တာနိုက် တၞဟ်တအ် (ဗွဲတၟေင် ယေတ်တြဳယာမ်) လၟိုန် ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ လွပ် အဓိက သွက် အာဗဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကွတ်ပညာ ဆက်စၠောအ် ဖိုဗာအံက်တေတ် (Fiber optics - EDFA) မဒှ် သဇိုင် သွက် အေန်တာနဲ ဂၠးတိ ရ။ ပါဲနူဂှ် ဍေဟ်ဝွံ စကာ ပ္ဍဲ ကိရိယာ လေဇာ (Erbium lasers) သွက်ဂွံ လွဳ စၞာံ ကေုာံ ၚေက် ပ္ဍဲ ရုင်ဂဥုဲ၊ ကေုာံ စကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် ကမှ် မတ်ဒ္ၚောဝ် အသာ် ပ္ကဴမၠဵု (Pink glass) ကီုရ。 == ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် == ယၟုမ္ဂး "အာဗဳယာမ်" (Erbium) ဝွံ ကၠုင်နူ ယၟု ကွာန် ဍောတ်တ် မွဲ မကော်ဂး ''Ytterby'' (ယေတ်တာဗဳ) မနွံ ပ္ဍဲ ဍုင် သွိတ်ဒေန် (Sweden) ရ။ ကွာန် ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ဌာန်တမ် သွက် ဒြပ်သ္အး ပန် သာ် မတွဟ်ဂး ယေတ်တြဳယာမ် (Yttrium)၊ တာဗဳယာမ် (Terbium)၊ ယေတ်တာဗဳယာမ် (Ytterbium) ကေုာံ အာဗဳယာမ် (Erbium) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၄၃ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ကေုာံ ဓာတုဗေဒ ဂကူသွိတ်ဒေန် [[Carl Gustaf Mosander]] (ကာလ် ဂပ်သတတ် မဝ်သာန်ဒါ) ဂွံဆဵုကေတ် ဒြပ်သ္အး တၟိ ဏအ် ကြဴနူ ညး ပါ်ပတိတ် ဓာတ် အံက်သိုက် Yttria (Yttrium oxide) ရ။ ညး ပါ်ပတိတ် ဓာတ် အံက်သိုက် ပိ သာ် မတွဟ်ဂး Yttria (အသာ်ဗု)၊ Erbia (အသာ်ပ္ကဴမၠဵု) ကေုာံ Terbia (အသာ်ဍာ်မိတ်) ရ။ ပ္ဍဲ အခိင်ဂှ် သၟာဓာတုတအ် ထုဲထံင် ယၟု Erbia ကဵု Terbia ပွိုင် ၜိုတ် ၂၀ သၞာံ ပြင် တုဲ၊ စိုပ် သၞာံ ၁၈၆၀ ဂှ်မှ ညးတအ် သ္ပစၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ ဓာတ် အသာ် ပ္ကဴမၠဵု ဂှ် ဒှ် "Erbia" (အာဗဳယာ) တုဲ ဓာတ် အသာ် ဍာ်မိတ် ဂှ် ဒှ် "Terbia" ရ။ လောဟ အာဗဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ဍိုက်ပေင် ဂှ် စိုပ် သၞာံ ၁၉၀၅ ဂှ်မှ သၟာဓာတု [[Georges Urbain]] ကေုာံ [[Charles James]] တအ် ဂွံ ပါ်ပတိတ် မာန်ရ。<ref name="Weeks1933">Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 401–405.</ref> == ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် == အာဗဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ ဍိုန်ဍောတ် (ဆဂး မ္ၚိုဟ်နူ လာန်တာနိုက် မၞုံ လပါ် သဝ် တအ်) ကေုာံ မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် ၁၅၂၉ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် (1529 °C) ရ။ ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ က္တဵုဒှ် လၟေင်ဓာတု (Reactive) တုဲ ယဝ်ရ စွံ ဍေဟ် ပ္ဍဲ ကျာ ဓမ္မတာ မ္ဂး၊ ဍေဟ် ညိင်ဝတ် ညိည (Tarnishes slowly) တုဲ က္တဵုဒှ် ဗွိုက် ဓာတ် Erbium(III) oxide (Er₂O₃) အသာ်ပ္ကဴမၠဵု ၜတ်တ် ရ။ ဍေဟ် လေင် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် ဖျး ကေုာံ ဍာ် ဓမ္မတာ (ဍာ် ကတဴ) တုဲ ပတိတ် ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ရ။ တင်တၟေင် ဍေဟ်ဂှ် ဍေဟ် နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် အဓိက +3 (Er³⁺) လၟိုန် ရ။ ပ္ဍဲ လပါ် ရူပဗေဒ၊ အာဗဳယာမ် ဂှ် နွံကဵု အစောမ် ပသဲဒဇက်ပသဲ (Antiferromagnetic) ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ သဝ် လောန် (သဝ်နူ ၈၅ K) တုဲ၊ ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ဓမ္မတာ မ္ဂး ဍေဟ် ဒှ် ဓာတ် Paramagnetic (ဒဇက် ပသဲ ညိည ဓဝ်) ရ။ == ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ == လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ အာဗဳယာမ် ဝွံ နွံ ၜိုတ် ၃.၅ ပ္ဍဲ မွဲ ပြကောဋိ (ppm) ရ။ လၟိဟ်ဏအ်ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကု လၟိဟ် ဗရဝ်မိန် ကေုာံ တေန်သတေန် (Tungsten) တုဲ၊ ဂၠိုင်နူ ဒြပ်သ္အး ဓမ္မတာ ဗီုကဵု သြန် (Silver) ဏီရ။ ဍေဟ် လေပ်ပံင်ကောံ ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် လာန်တာနိုက် အဓိက (Heavy rare earths) ဗီုကဵု Xenotime, Euxenite, กေုာံ Monazite ร။ ပ္ဍဲ တၟအ် Xenotime မ္ဂး ဍေဟ် ပါလုပ် ၜိုတ် ၄% สဵုကဵု ၅% ရ။ ဍေဟ် လၟိုန်ကာလ ပြးဇး မံင် မွဲစွံ ကု ယေတ်တြဳယာမ် (Yttrium)၊ ဟဝ်မဳယာမ် ကေုာံ ဒိသ်ပရဝ်သဳယာမ် လၟိုန် ရ。<ref name="Greenwood1997">Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 1228–1235.</ref> == ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် == ပရေင်ပတိတ် အာဗဳယာမ် အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နူကဵု တၟအ် Xenotime ကေုာံ တၟအ် ဍာ်တိ (Ion-adsorption clays) ပ္ဍဲ ဍုင်ကြုက် သၠုင်ကျာ ရ။ သၟာဓာတုတအ် ဒးစကာ နဲကဲ Solvent extraction ကေုာံ Ion exchange ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် သွက်ဂွံ ပါ်ပတိတ် ဍေဟ် နူကဵု လာန်တာနိုက် တၞဟ်တအ် ရ။ ကြဴနူ ကလိဂွံ ဓာတ် Erbium(III) fluoride (ErF₃) ဟွံသေင်မ္ဂး Chloride တုဲ၊ ညးတအ် ဖျေံဂမ္တဴ ဍေဟ် ကု လောဟ ကာလ်သဳယာမ် (Calcium) ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ သၠုင် ၜိုတ် ၁၄၅၀ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဟွံမဲကျာ သွက်ဂွံ ဂွံ လောဟ အာဗဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ရ။ ဍုင် မပတိတ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ဍုင်ကြုက် (China - ပတိတ် ဂၠိုင်အိုတ်) ကေုာံ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (USA) ရ။ == ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် == အာဗဳယာမ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် (Stable isotopes) တြဴ သာ် ပ္ဍဲ သဘာဝ: * '''Erbium-162, 164, 166, 167, 168, 170''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် အလုံ သီုဖအိုတ် ရ။ ပ္ဍဲအကြာဏအ် '''Erbium-166 (¹⁶⁶Er)''' ဂှ် နွံဂၠိုင်အိုတ် (၃၃.၅၀%) ပ္ဍဲ သဘာဝ ရ။ ပါဲနူဂှ် ဍေဟ် နွံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် (Radioactive isotopes) ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု Erbium-169 (¹⁶⁹Er) မၞုံကဵု အာယုက် ၉.၄ တ္ၚဲ ရ။ သၟာဂဥုဲ တအ် လ္ၚတ် ဍေဟ် သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲ လၟေင် လွဳ ယဲ ဇုတ် ကေုာံ အစောမ် ကေန်သာ (Brachytherapy) ညိည ကီုရ。<ref name="Audi2003">Audi, G. et al. (2003). "The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties". ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.</ref> == ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် == အာဗဳယာမ် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန် ဖိုဗာအံက်တေတ်၊ ကမှ် ဓာတ်အရံင် ကေုာံ ကွတ်ပညာ လေဇာ: # '''ဖိုဗာအံက်တေတ် အေန်တာနဲ (Erbium-Doped Fiber Amplifiers - EDFA)''': လွပ် ကိစ္စဇၞော်အိုတ် (စဵုကဵု လၟုဟ်) ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ဇုက် ကမှ် ပလံင် လျး (Fiber optics) ရ။ ဓာတ် Er³⁺ ဂှ် ထပ်စုတ် ပ္ဍဲ ကမှ် ဖိုဗာ တုဲ ဍေဟ် သၠုင်ပတိုန် အစောမ် လျး (Amplify optical signals) ပ္ဍဲ ဇမၠိင် လပှ် 1.53 μm ရ။ ဇမၠိင် လပှ် ဏအ်ဂှ် ဒှ် လျး မလေင်အာ အောန်အိုတ် ပ္ဍဲ ကမှ် ဖိုဗာ တုဲ ဍေဟ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ပရေင် ဆက်စၠောအ် အေန်တာနဲ ကေုာံ ဖုင် (Telecommunications) အလုံမွဲ ဂၠးတိ ရ။ # '''လေဇာ ရုင်ဂဥုဲ (Er:YAG Lasers)''': ဓာတ် အာဗဳယာမ် ဂှ် ထပ်စုတ် ပ္ဍဲ တၟအ် YAG သွက်ဂွံ ကၠောန် လေဇာ မပတိတ် လျး (2.94 μm) ရ။ လေဇာ ဏအ် ဍာ် ဇြောတ်ကေတ် ဗွဲမထတ်လောန် (Highest water absorption) တုဲ၊ စကာ ခိုဟ်လောန် ပ္ဍဲ လၟေင် ပရေက် လွဳ စၞာံ (Skin resurfacing)၊ ပရေက် လွဳ မတ် (Eye surgery) ကေုာံ လွဳ ၚေက် (Dental surgery) ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဟွံပလီု ဖျုန် အပ္ဍဲ ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ရ။ # '''ကမှ် အရံင် ပ္ကဴမၠဵု (Pink Glass & Jewelry)''': ဓာတ် အံက်သိုက် အာဗဳယာမ် သ္ပကဵု ကမှ် ကေုာံ တၟအ် စဳ ဗီုကဵု Cubic zirconia ဂွံ ဒှ် အရံင် ပ္ကဴမၠဵု (Pink tint) ร။ စကာ ပ္ဍဲ မတ်ဒ္ၚောဝ် တ္ၚဲ (Sunglasses) ကေုာံ ဇုက်သြန် ၚုဟ်တန် သဝ် (Cheap jewelry) ရ။ # '''ရုင်စက် နျူကလဳယျာ (Neutron Absorber)''': အာဗဳယာမ် လေပ် ဇြောတ်ကေတ် နျူထရွန် ဗွဲမထတ် တုဲ၊ စကာ နဒဒှ် ဓာတ် ဂျိ တူပၟတ် (Burnable neutron poison) ပ္ဍဲ ဒလေင် နျူကလဳယျာ သွက်ဂွံ ထိင် ဒြဟတ် စက် ရ။ == ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ == အာဗဳယာမ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ မစၟတ်သမ္တီလဝ် သွက် မၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး သတ် တအ်ရ (No biological role)။ ပ္ဍဲ '''သဲလ်''' ခန္ဓကာယ ပိုယ် ဍေဟ် ဟွံပါလုပ် ရ။ လောဟ ဏအ် ဓမ္မတာ ဂှ် ဟွံမဲ ကု ဂျိ ဇၞော်ဇၞော် (Low toxicity) ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ လၟိဟ် ခဗိုက် ဍေဟ် လုပ်အာ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် သၠုင်ပတိုန် လၟေင် ဒြဟတ် (Metabolism) ညိည မာန်ရ။ ယဝ်ရ ၚိတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ယီုလုပ်အာ ခဗိုက် ဍေဟ် ပွိုင် မလအ် မ္ဂး လေပ် က္တဵုဒှ် အန္တရာယ် သွက် ကသအ် (Pneumoconiosis) ကေုာံ ဂြိုဟ် ရ。<ref name="Emsley2001">Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 136–139.</ref> == ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် == * '''Erbium(III) oxide (Er₂O₃)''': ဓာတ် အသာ်ပ္ကဴမၠဵု (Pink) မကော်ဂး Erbia ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဓာတ် အဓိက မစကာ ပ္ဍဲ ရုင်စက် သွက်ဂွံ ထပ်စုတ် ပ္ဍဲ ကမှ် ကေုာံ လေဇာ ရ။ * '''Erbium(III) chloride (ErCl₃)''': ဓာတ် မလေင် ပ္ဍဲ ဍာ် အသာ်ပ္ကဴမၠဵု-ဗ္ကေတ် မစကာ နဒဒှ် တမ် သွက်ဂွံ ပတိတ် လောဟ သ္အးဇ္ၚး ရ။ * '''Erbium(III) fluoride (ErF₃)''': ဓာတ် မစကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ပတိတ် လောဟ အာဗဳယာမ် နကဵု လၟေင် ဖျေံဂမ္တဴ ကာလ်သဳယာမ် ร။ == ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် == အာဗဳယာမ် လောဟ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ကလောံဇၞော်ဇၞော် ဂှ် ဟွံမဲ ကု အန္တရာယ် ဂျိ (Non-toxic) ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ ဍေဟ် နွံ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ခဗိုက် (Powder) မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် တူပၟတ် ကေုာံ ခတိုဟ် လောဲသွာ (Fire and explosion hazard) ပ္ဍဲ ကျာ ရ။ ယဝ်ရ ဒး ပၟတ် မ္ဂး သၟာကမၠောန် တအ် ဟွံဂွံ စကာ ဍာ် လးလး (ဟိုတ်နူ ဍာ် ပတိတ် ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် မလေပ် ခတိုဟ်) တုဲ ဒးစကာ ဍာ်ဂဥုဲ ပလိုတ် ပၟတ် လောဟ (Class D fire extinguisher) ဓဝ်ရ။ == ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် == အာဗဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး: * '''ကု ဟဝ်မဳယာမ် (Holmium)''': ဟဝ်မဳယာမ် ဂှ် နွံ ကိုပ်ကၠာ အာဗဳယာမ် ရ။ သီုၜါဝွံ နွံကဵု အခိုက်အလိုက် ဓာတု ကြပ်တုပ်လောန် ကေုာံ စကာ ပ္ဍဲ ကွတ်ပညာ လေဇာ ရ။ ဆဂး အာဗဳယာမ် လေဇာ (2.94 μm) ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ ပရေက် လွဳ စၞာံ ကေုာံ ၚေက် တုဲ၊ ဟဝ်မဳယာမ် လေဇာ (2.1 μm) ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ ပရေက် လွဳ တၟအ် ကသအ်ဍာ် ရ။ အာဗဳယာမ် ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ဖိုဗာအံက်တေတ် အေန်တာနဲ (EDFA) ရ။ * '''ကု တူလဳယာမ် (Thulium)''': တူလဳယာမ် ဂှ် နွံ ကြဴနူ အာဗဳယာမ် ရ။ တူလဳယာမ် လေဝ် စကာ ပ္ဍဲ လေဇာ (Tm:YAG) ကီုရ။ ဆဂး တူလဳယာမ် ဂှ် ဒှ် လာန်တာနိုက် မဂွံဆဵုကေတ် ဝါတ်အိုတ် (အောန်အိုတ်) တုဲ၊ အာဗဳယာမ် ဂှ် နွံ ဂၠိုင်နူ ကေုာံ စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ လပါ် ပရေင် ဆက်စၠောအ် (Telecommunications) ရ。<ref name="Cotton1999">Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley & Sons. pp. 1109–1114.</ref> == နိဿဲ == <references /> {{Periodic table}} [[ကဏ္ဍ:အာဗဳယာမ်]] [[ကဏ္ဍ:လာန်တာနိုက်ဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]] ezkq3bk2u7drwiywbs8k4moyqhgsrig 0 12802 59178 2026-10-25T15:20:32Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox element | name = တူလဳယာမ် | english_name = Thulium | symbol = Tm | atomic_number = 69 | atomic_mass = 168.934 | element_category = [[လာန်တာနိုက်]] (Lanthanide) | group = | period = 6 | block = f-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု-ပတေင် (Silvery gray) | image = File:Thulium_sublimed_dendritic_and_1cm3_cube.jpg|250px|alt=လောဟ တူလ..." 59178 wikitext text/x-wiki {{Infobox element | name = တူလဳယာမ် | english_name = Thulium | symbol = Tm | atomic_number = 69 | atomic_mass = 168.934 | element_category = [[လာန်တာနိုက်]] (Lanthanide) | group = | period = 6 | block = f-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု-ပတေင် (Silvery gray) | image = [[File:Thulium_sublimed_dendritic_and_1cm3_cube.jpg|250px|alt=လောဟ တူလဳယာမ်]] | caption = ကလောံ လောဟ တူလဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး | phase = Solid | melting_point_K = 1818 | melting_point_C = 1545 | boiling_point_K = 2223 | boiling_point_C = 1950 | density_stp = 9.32 g/cm3 | discovery = [[Per Teodor Cleve]] (၁၈၇၉) | first_isolation = [[Charles James]] (၁၉၁၁) }} '''တူလဳယာမ်''' ({{lang-en|Thulium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Tm''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၆၉ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဒြပ်သ္အး [[လာန်တာနိုက်]] (Lanthanides) မဒှ် ဂကောံ ဒြပ်သ္အး တၟအ် ကေဝ်ဝါတ် (Rare-earth elements) ရ။ လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု-ပတေင် (Silvery gray)၊ မလေပ် ပၠးဒှ် ဇုက် (Ductile) ကေုာံ ဍိုန်ဍောတ် (Soft) တုဲ မာန်ရေက် နကဵု ၜုန် လောဲသွာ ရ။ တူလဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မနွံ အောန်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂကောံ လာန်တာနိုက် မညိင်ဝတ် သီုဖအိုတ် (Least abundant of the stable lanthanides) ရ (ယဝ်ရ ဟွံရိုဟ် ပရဝ်မဳသဳယာမ် မဒှ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ် မ္ဂး)။ ပ္ဍဲသဘာဝမ္ဂး ဍေဟ် ဂွံဆဵုကေတ် ပံင်နှဴ ကု ဒြပ်သ္အး လာန်တာနိုက် တၞဟ်တအ် (ဗွဲတၟေင် ယေတ်တြဳယာမ် ကေုာံ အာဗဳယာမ်) လၟိုန် ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ လွပ် အဓိက သွက် တူလဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် စက် တက် ဗီုရုပ် ဇုတ် ဓမ္မတာ (Portable X-ray devices) မစကာ အိုင်သဝ်တုပ် Tm-170 ရ။ ပါဲနူဂှ် ဍေဟ်ဝွံ စကာ ပ္ဍဲ ကိရိယာ လေဇာ သွက် ရုင်ဂဥုဲ (Thulium lasers) ကေုာံ စဵုဒၞာ လှုဲ ယူရဝ် အတု (Euro banknotes) ကီုရ။ == ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် == ယၟုမ္ဂး "တူလဳယာမ်" (Thulium) ဝွံ ကၠုင်နူ ယၟု "Thule" (တူလဳ) မဒှ် ယၟု ဝင် ပုရာဏ် ဂရိတ် ကေုာံ ရဝ်မ သွက် ဒေသ စကေန်ဒဳနေးဗီးယား (Scandinavia) ဟွံသေင်မ္ဂး ဒေသ လပါ် သၟဝ်ကျာ အိုတ် ရ။ ဟိုတ်မဂွံ ခုတ်လဝ် ယၟု ဏအ်ဂှ် သွက်ဂွံ ပတိုန် ဂုဏ်သိက္ခာ ကု ဒေသ ဌာန်တမ် သၟာသိပ္ပံ မဂၠာဲဆဵု ဍေဟ် ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၇၉ ဂှ်၊ သၟာဓာတု ဂကူသွိတ်ဒေန် [[Per Teodor Cleve]] (ပဲ တဳအဝ်ဒဝ် ကလဳဗ်) ဂွံဆဵုကေတ် ဒြပ်သ္အး တၟိ ဏအ် ကြဴနူ ညး ပါ်ပတိတ် ဓာတ် အံက်သိုက် အာဗဳယာ (Erbia) ရ။ ညး စကာ နဲကဲ မတုပ် ကု Carl Gustaf Mosander သွက်ဂွံ ပါ် ဓာတ် မသှ်ေဒၟံင် ဂှ် ရ။ ညး ဂွံဆဵုကေတ် ဓာတ် အံက်သိုက် တၟိ ၜါ သာ် မတွဟ်ဂး "Holmia" (အသာ်ဍာ်မိတ်) ကေုာံ "Thulia" (အသာ်သၚေက် ၜတ်တ်) ရ။ ဓာတ် Thulia ဂှ် ဒှ် ဓာတ် အံက်သိုက် တူလဳယာမ် ရ။ လောဟ တူလဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ဂှ် စိုပ် သၞာံ ၁၉၁၁ ဂှ်မှ သၟာဓာတု အင်္ဂလိက်-အမေရိကာန် [[Charles James]] ဂွံ ပါ်ပတိတ် ဍိုက်ပေင် မာန်ရ。<ref name="Weeks1933">Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 415–418.</ref> == ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် == တူလဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ ဍိုန်ဍောတ် (Soft metal) ကေုာံ မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် ၁၅၄၅ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် (1545 °C) ကေုာံ ကဆံင်ကတဴ ၁၉၅၀ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် (1950 °C) ရ။ ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ ညိင်ဝတ် ညိည ပ္ဍဲ ကျာ မသက္ကု ဍာ် တုဲ ယဝ်ရ စွံ ဍေဟ် ပ္ဍဲ ကျာ ဓမ္မတာ မ္ဂး၊ ဍေဟ် လေပ် လီုလာ် (Tarnishes slowly) တုဲ က္တဵုဒှ် ဗွိုက် ဓာတ် Thulium(III) oxide (Tm₂O₃) ရ။ ဍေဟ် လေင် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် ဖျး ကေုာံ ဍာ် ဓမ္မတာ တုဲ ပတိတ် ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ရ။ တင်တၟေင် ဍေဟ်ဂှ် ဍေဟ် နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် အဓိက +3 (Tm³⁺) လၟိုန် ရ။ ယဝ်ရ ဍေဟ် နွံ ပ္ဍဲ ကဆံင် +2 (Tm²⁺) မ္ဂး ဍေဟ် ဒှ် ဓာတ် ဖျေံဂမ္တဴ (Reducing agent) မထတ်လောန် ကေုာံ ပတိတ် အရံင် ဗ္ကေတ်-ခဍောင် ရ။ ပ္ဍဲ လပါ် ရူပဗေဒ၊ တူလဳယာမ် ဂှ် နွံကဵု အစောမ် ပသဲဒဇက်ပသဲ (Ferromagnetic) ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ သဝ် လောန် (သဝ်နူ ၃၂ K) တုဲ၊ ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ဓမ္မတာ မ္ဂး ဍေဟ် ဒှ် ဓာတ် Paramagnetic ရ။ == ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ == လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ တူလဳယာမ် ဝွံ နွံ ဆ ၜိုတ် ၀.၅ ပ္ဍဲ မွဲ ပြကောဋိ (ppm) ဓဝ်ရ။ လၟိဟ်ဏအ်ဂှ် အောန် ဗွဲမလောန် တုဲ၊ ဒှ် လာန်တာနိုက် သဘာဝ (Stable lanthanide) မနွံ အောန်အိုတ် ပ္ဍဲ လတူ တိ ပိုယ် ရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် လၟိဟ် ဍေဟ် ဂၠိုင်နူ ထဝ် (Gold) ကေုာံ အာသတေတိန် ဏီရ။ ဍေဟ် လေပ်ပံင်ကောံ ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် လာန်တာနိုက် အဓိက (Heavy rare earths) ဗီုကဵု Xenotime, Euxenite, กေုာံ Monazite ร။ ပ္ဍဲ တၟအ် Monazite မ္ဂး ဍေဟ် ပါလုပ် ဆ ၜိုတ် ၀.၀၀၇% ဓဝ်ရ။ ဍေဟ် လၟိုန်ကာလ ပြးဇး မံင် မွဲစွံ ကု ယေတ်တြဳယာမ် (Yttrium) ကေုာံ အာဗဳယာမ် (Erbium) လၟိုန် ရ。<ref name="Greenwood1997">Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 1229–1235.</ref> == ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် == ပရေင်ပတိတ် တူလဳယာမ် အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နူကဵု တၟအ် Xenotime ကေုာံ တၟအ် ဍာ်တိ (Ion-adsorption clays) ပ္ဍဲ ဍုင်ကြုက် ရ။ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် နွံ အောန်လောန် ဂှ်ရ၊ သၟာဓာတုတအ် ဒးစကာ နဲကဲ Solvent extraction ကေုာံ Ion exchange ဗွဲမဂၠိုင်ကဵု အလန် (၁၀,၀၀၀ အလန် ပြင်) သွက်ဂွံ ပါ်ပတိတ် ဍေဟ် နူကဵု လာန်တာနိုက် တၞဟ်တအ် ရ။ ကြဴနူ ကလိဂွံ ဓာတ် Thulium(III) fluoride (TmF₃) တုဲ၊ ညးတအ် ဖျေံဂမ္တဴ ဍေဟ် ကု လောဟ ကာလ်သဳယာမ် (Calcium) ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ သၠုင် ၜိုတ် ၁၅၀၀ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် သွက်ဂွံ ဂွံ လောဟ တူလဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ရ။ ဍုင် မပတိတ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ဍုင်ကြုက် (China - ပတိတ် ဂၠိုင်အိုတ် ၜိုတ် ၉၉%) ရ။ ဍေဟ် ဒှ် လောဟ ၚုဟ်တန် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ဂကောံ လာန်တာနိုက် တအ်ရ။ == ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် == တူလဳယာမ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် (Stable isotope) ဆ မွဲသာ်ဓဝ်ရ: * '''Thulium-169 (¹⁶⁹Tm)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံ ပ္ဍဲသဘာဝ ၁၀၀% ရ။ ပါဲနူဂှ် ဍေဟ် နွံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် (Radioactive isotopes) ၜိုတ် ၃၅ သာ် တုဲ၊ မပြာကတ်အိုတ် ဂှ်: * '''Thulium-170 (¹⁷⁰Tm)''': နွံကဵု အာယုက် (Half-life) ၁၂၈ တ္ၚဲ ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ပတိတ် ဓာတ် ဂါမ္မာ ကေုာံ X-rays ဇြဟတ် သဝ် (Low-energy X-rays) တုဲ စကာ အဓိက ပ္ဍဲ ကိရိယာ တက် ဗီုရုပ် (Portable X-ray sources) ရ။ * '''Thulium-171 (¹⁷¹Tm)''': နွံကဵု အာယုက် ၁.၉၂ သၞာံ ရ။ စကာ ပ္ဍဲ ဗက်တရဳ အက်တောမ် (Atomic batteries) ညိည ကီုရ。<ref name="Audi2003">Audi, G. et al. (2003). "The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties". ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.</ref> == ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် == တူလဳယာမ် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန် ရုင်ဂဥုဲ၊ လေဇာ ကေုာံ စဵုဒၞာ ၚုဟ်မး လှုဲ: # '''စက် တက် ဗီုရုပ် လောဲသွာ (Portable X-ray Devices)''': လွပ် ဇၞော်အိုတ် ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ လပါ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ် ရ။ အိုင်သဝ်တုပ် Tm-170 ဂှ် ဒှ် တမ် သွက် လျး X-ray ဇြဟတ် သဝ် တုဲ၊ စကာ ပ္ဍဲ စက် တက် ဗီု ဇုတ် သၟတ်၊ သၟာၚေက် (Dental X-rays) ကေုာံ စက် စမ်ၜတ် လောဟ ဟွံပလီု ကပေါတ် (Nondestructive testing) ပ္ဍဲ ရုင်စက် တအ်ရ။ # '''လေဇာ ရုင်ဂဥုဲ (Tm:YAG Lasers)''': ဓာတ် တူလဳယာမ် ဂှ် ထပ်စုတ် ပ္ဍဲ တၟအ် YAG သွက်ဂွံ ကၠောန် လေဇာ မပတိတ် လျး (2.0 μm) ရ။ ဇမၠိင် လပှ် ဏအ်ဂှ် ဍာ် ဇြောတ်ကေတ် ထတ်လောန် တုဲ လေဇာ ဏအ် စကာ ပ္ဍဲ ပရေက် လွဳ ယဲ ဆီ ကသအ် (Prostate surgery) ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ပရေက် ဖျုန် ပြဟ် ကေုာံ စဵုဒၞာ ဆီ ဟွံဂွံ တိတ် ရ။ # '''စဵုဒၞာ လှုဲ ယူရဝ် (Anti-counterfeiting)''': ဓာတ် တူလဳယာမ် (Tm³⁺) ဂှ် ထပ်စုတ်လဝ် ပ္ဍဲ စက္ခော လှုဲ ယူရဝ် (Euro notes) ร။ ယဝ်ရ ဖျေံ လျး ခဍောင် (UV light) လတူ လှုဲ ယူရဝ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ပတိတ် အရံင် သၚေက်-သွာ် (Blue fluorescence) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ မၞိဟ် ကၠောန် လှုဲ အတု ရ။ # '''ကမှ် အရံင် ကေုာံ ဒြဟတ်ဓရိုတ် သၠုင် (High-temperature Superconductors)''': တူလဳယာမ် စကာ ညိည ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် ဒြဟတ်ဓရိုတ် လလဳ ညံင်ဂွံ ၜတ် (Yttrium-barium-copper oxide superconductors) ရ။ == ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ == တူလဳယာမ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ မစၟတ်သမ္တီလဝ် သွက် မၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး သတ် တအ်ရ (No biological role)။ ပ္ဍဲ '''သဲလ်''' ခန္ဓကာယ ပိုယ် ဍေဟ် ဟွံပါလုပ် ရ။ လောဟ ဏအ် ဓမ္မတာ ဂှ် ဟွံမဲ ကု ဂျိ ဇၞော်ဇၞော် (Low toxicity) ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ လၟိဟ် ဍေဟ် လုပ်အာ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် သၠုင်ပတိုန် လၟေင် ဒြဟတ် (Metabolism) ညိည မာန်ရ။ ဓာတ် ပံင်ကောံ တူလဳယာမ် မလေင် ပ္ဍဲ ဍာ် တအ်ဂှ် နွံကဵု ဂျိ ညိည တုဲ၊ ယဝ်ရ ယီုလုပ်အာ ခဗိုက် ဍေဟ် ပွိုင် မလအ် မ္ဂး လေပ် က္တဵုဒှ် အန္တရာယ် သွက် ကသအ် ကေုာံ ဂြိုဟ် ရ。<ref name="Emsley2001">Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 441–443.</ref> == ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် == * '''Thulium(III) oxide (Tm₂O₃)''': ဓာတ် အသာ်သၚေက် ၜတ်တ် (Pale green) မကော်ဂး Thulia ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဓာတ် အဓိက မစကာ သွက်ဂွံ ထပ်စုတ် ပ္ဍဲ လေဇာ ကေုာံ သ္ၚိ (Ceramics) ရ။ * '''Thulium(III) chloride (TmCl₃)''': ဓာတ် မလေင် ပ္ဍဲ ဍာ် အသာ်သၚေက်-ဍာ်မိတ် မစကာ နဒဒှ် တမ် သွက်ဂွံ ပတိတ် လောဟ သ္အးဇ္ၚး ရ။ * '''Thulium(III) fluoride (TmF₃)''': ဓာတ် မစကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ပတိတ် လောဟ တူလဳယာမ် နကဵု လၟေင် ဖျေံဂမ္တဴ ကာလ်သဳယာမ် ร။ == ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် == တူလဳယာမ် လောဟ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ကလောံဇၞော်ဇၞော် ဂှ် ဟွံမဲ ကု အန္တရာယ် ဂျိ (Non-toxic) ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ ဍေဟ် နွံ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ခဗိုက် (Powder) မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် တူပၟတ် ကေုာံ ခတိုဟ် လောဲသွာ (Fire and explosion hazard) ပ္ဍဲ ကျာ ရ။ ယဝ်ရ ဒး ပၟတ် မ္ဂး သၟာကမၠောန် တအ် ဟွံဂွံ စကာ ဍာ် လးလး (ဟိုတ်နူ ဍာ် ပတိတ် ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်) တုဲ ဒးစကာ ဍာ်ဂဥုဲ ပလိုတ် ပၟတ် လောဟ (Class D fire extinguisher) ဓဝ်ရ။ == ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် == တူလဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး: * '''ကု အာဗဳယာမ် (Erbium)''': အာဗဳယာမ် ဂှ် နွံ ကိုပ်ကၠာ တူလဳယာမ် ရ။ သီုၜါဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး ကေဝ်ဝါတ် လပါ် ဇြိုင် (Heavy rare earths) ကေုာံ စကာ ပ္ဍဲ လေဇာ ရုင်ဂဥုဲ ရ။ ဆဂး အာဗဳယာမ် ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ဂၠိုင်နူ ကေုာံ ၚုဟ်တန် သဝ်နူ တူလဳယာမ် ဗွဲမလောန် ရ (တူလဳယာမ် ဂှ် နွံ အောန်အိုတ် ပ္ဍဲ လာန်တာနိုက်)။ * '''ကု ယေတ်တာဗဳယာမ် (Ytterbium)''': ယေတ်တာဗဳယာမ် ဂှ် နွံ ကြဴနူ တူလဳယာမ် ရ။ ယေတ်တာဗဳယာမ် ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ဂၠိုင်နူ တူလဳယာမ် တုဲ၊ သီုၜါဂှ် နွံကဵု လွပ် ဓာတု ညိည ပ္ဍဲ ဓာတ် ပံင်ကောံ ကဆံင် +2 (Tm²⁺ ကဵု Yb²⁺) ကီုရ。<ref name="Cotton1999">Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley & Sons. pp. 1109–1114.</ref> == နိဿဲ == <references /> {{Periodic table}} [[ကဏ္ဍ:တူလဳယာမ်]] [[ကဏ္ဍ:လာန်တာနိုက်ဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]] 2ywwgcmkm739flyuedq3wuc5kcaw9u3 0 12803 59179 2026-10-25T15:21:53Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox element | name = ယေတ်တာဗဳယာမ် | english_name = Ytterbium | symbol = Yb | atomic_number = 70 | atomic_mass = 173.045 | element_category = [[လာန်တာနိုက်]] (Lanthanide) | group = | period = 6 | block = f-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု မၞုံကဵု လျး ဍာ်မိတ် ၜတ်တ် (Silvery white, with a pale yellow tint) |..." 59179 wikitext text/x-wiki {{Infobox element | name = ယေတ်တာဗဳယာမ် | english_name = Ytterbium | symbol = Yb | atomic_number = 70 | atomic_mass = 173.045 | element_category = [[လာန်တာနိုက်]] (Lanthanide) | group = | period = 6 | block = f-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု မၞုံကဵု လျး ဍာ်မိတ် ၜတ်တ် (Silvery white, with a pale yellow tint) | image = [[File:Ytterbium.jpg|250px|alt=လောဟ ယေတ်တာဗဳယာမ်]] | caption = ကလောံ လောဟ ယေတ်တာဗဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး | phase = Solid | melting_point_K = 1097 | melting_point_C = 824 | boiling_point_K = 1469 | boiling_point_C = 1196 | density_stp = 6.90 g/cm3 | discovery = [[Jean Charles Galissard de Marignac]] (၁၈၇၈) | first_isolation = [[Georges Urbain]] (၁၉၀၇) }} '''ယေတ်တာဗဳယာမ်''' ({{lang-en|Ytterbium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Yb''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၇၀ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဒြပ်သ္အး [[လာန်တာနိုက်]] (Lanthanides) မဒှ် ဂကောံ ဒြပ်သ္အး တၟအ် ကေဝ်ဝါတ် (Rare-earth elements) ရ။ လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု၊ မလေပ် ပၠးဒှ် ဇုက် (Ductile) ကေုာံ ဍိုန်ဍောတ် (Soft) တုဲ မာန်ရေက် နကဵု ၜုန် လောဲသွာ ရ။ ယေတ်တာဗဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး တၟေင် မွဲ ပ္ဍဲ ဂကောံ လာန်တာနိုက် ဟိုတ်နူ ဍေဟ် နွံကဵု ဗွိုက် အဳလက်ထရွန် ပေင်ဒၟံင် (Closed-shell f-electron configuration) ရ။ တင်ဏအ် သ္ပကဵု ဍေဟ် နွံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် (Melting point) သဝ်လောန် တုဲ တုပ် ညံင်ရဴ အခိုက်အလိုက် လောဟ အယ်ကာလဳ-တိ (Alkaline earth metals) ရ။ ပ္ဍဲသဘာဝမ္ဂး ဍေဟ် ဂွံဆဵုကေတ် ပံင်နှဴ ကု ဒြပ်သ္အး လာန်တာနိုက် တၞဟ်တအ် (ဗွဲတၟေင် ယေတ်တြဳယာမ် ကေုာံ အာဗဳယာမ်) လၟိုန် ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ လွပ် အဓိက သွက် ယေတ်တာဗဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ထပ်စုတ် ပ္ဍဲ ပသဲ မဟွံက္တဵုဒှ် နှိင် (Stainless steel doping) သွက်ဂွံ ပခိုင်ပတိုန် ပသဲ၊ ကိရိယာ လေဇာ (Fiber lasers) ကေုာံ နာဍဳ အက်တောမ် (Atomic clocks) မဒှ် နာဍဳ ချိုတ်ပၠိုတ်အိုတ် ပ္ဍဲ လောက ရ။ == ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် == ယၟုမ္ဂး "ယေတ်တာဗဳယာမ်" (Ytterbium) ဝွံ ကၠုင်နူ ယၟု ကွာန် ဍောတ်တ် မွဲ မကော်ဂး ''Ytterby'' (ယေတ်တာဗဳ) မနွံ ပ္ဍဲ ဍုင် သွိတ်ဒေန် (Sweden) ရ။ ကွာန် ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ဌာန်တမ် သွက် ဒြပ်သ္အး ပန် သာ် မတွဟ်ဂး ယေတ်တြဳယာမ် (Yttrium)၊ တာဗဳယာမ် (Terbium)၊ အာဗဳယာမ် (Erbium) ကေုာံ ယေတ်တာဗဳယာမ် ဏအ် ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မရနုက်ကဵု ပန် မဂွံဒုင် ခုတ် ယၟု နူကဵု ကွာန် ဏအ် ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၇၈ ဂှ်၊ သၟာဓာတု ဂကူသဝိတ်ဇြာလာန် [[Jean Charles Galissard de Marignac]] (ဂျောန် ချားလ် မာရဳညာတ်) ဂွံဆဵုကေတ် ဓာတ် တၟိ ဏအ် နူကဵု တၟအ် Gadolinite ရ။ ညး ပါ်ပတိတ် ဓာတ် အံက်သိုက် တၟိ မွဲ နူကဵု ဓာတ် အာဗဳယာ (Erbia) တုဲ ညး ခုတ်လဝ် ယၟု ဍေဟ် "Ytterbia" (ယေတ်တာဗဳယာ) ရ။ ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၀၇၊ သၟာဓာတု ဂကူပြင်သေတ် [[Georges Urbain]] ကေုာံ သၟာဓာတု ဩသတြဳယျာ [[Carl Auer von Welsbach]] တအ် အလဵုအလဵု ညး ကဵု ညး ဂွံ ပါ်ပတိတ် ဓာတ် ယေတ်တာဗဳယာ ဏအ် ညံင်ဂွံ ဒှ် ဓာတ် ၜါ သာ် မတွဟ်ဂး Neoytterbia (လၟုဟ် ယေတ်တာဗဳယာမ်) ကေုာံ Lutecia (လၟုဟ် လူတဳတဳယာမ်) ရ။<ref name="Weeks1933">Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 415–418.</ref> == ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် == ယေတ်တာဗဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ သြန်-ဗု ဍိုန်ဍောတ် ကေုာံ မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် ၈၂၄ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ကေုာံ ကဆံင်ကတဴ ၁၁၉၆ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ဓဝ်ရ (ဒှ် လာန်တာနိုက် မၞုံကဵု ကဆံင်ကတဴ သဝ်အိုတ် ပ္ဍဲ လောက) ရ။ ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ က္တဵုဒှ် လၟေင်ဓာတု (Reactive) တုဲ ယဝ်ရ စွံ ဍေဟ် ပ္ဍဲ ကျာ ဓမ္မတာ မ္ဂး၊ ဍေဟ် ညိင်ဝတ် ညိည (Tarnishes slowly) တုဲ က္တဵုဒှ် ဗွိုက် ဓာတ် Ytterbium(III) oxide (Yb₂O₃) အသာ်ဗု ရ။ ဍေဟ် လေင် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် ဖျး ကေုာံ ဍာ် ဓမ္မတာ တုဲ ပတိတ် ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ရ။ တင်တၟေင် ဍေဟ်ဂှ် ဍေဟ် နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် အဓိက +3 (Yb³⁺) တုဲပၠန် သီု မလေပ် က္တဵုဒှ် ကဆံင် +2 (Yb²⁺) လောဲသွာ ရ။ ဓာတ် Yb²⁺ ဂှ် ဒှ် ဓာတ် မညိင်ဝတ် ညိည ပ္ဍဲ ဍာ် တုဲ ပတိတ် အရံင် သၚေက် ၜတ်တ် ရ။ == ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ == လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ ယေတ်တာဗဳယာမ် ဝွံ နွံ ၜိုတ် ၃.၂ ပ္ဍဲ မွဲ ပြကောဋိ (ppm) ရ။ လၟိဟ်ဏအ်ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကု လၟိဟ် အာဗဳယာမ် ကေုာံ ဗရဝ်မိန် တုဲ၊ ဂၠိုင်နူ ဒြပ်သ္အး ဗီုကဵု တေန်သတေန် ကေုာံ သြန် ဏီရ။ ဍေဟ် လေပ်ပံင်ကောံ ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် လာန်တာနိုက် အဓိက (Heavy rare earths) ဗီုကဵု Xenotime, Euxenite, กေုာံ Monazite ร။ ပ္ဍဲ တၟအ် Xenotime မ္ဂး ဍေဟ် ပါလုပ် ၜိုတ် ၆% สဵုကဵု ၇% ရ။ ဍေဟ် လၟိုန်ကာလ ပြးဇး မံင် မွဲစွံ ကု ယေတ်တြဳယာမ် (Yttrium)၊ ဟဝ်မဳယာမ် ကေုာံ ဒိသ်ပရဝ်သဳယာမ် လၟိုန် ရ。<ref name="Greenwood1997">Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 1228–1235.</ref> == ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် == ပရေင်ပတိတ် ယေတ်တာဗဳယာမ် အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နူကဵု တၟအ် Xenotime ကေုာံ တၟအ် ဍာ်တိ (Ion-adsorption clays) ပ္ဍဲ ဍုင်ကြုက် သၠုင်ကျာ ရ။ သၟာဓာတုတအ် ဒးစကာ နဲကဲ Solvent extraction ကေုာံ Ion exchange ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် သွက်ဂွံ ပါ်ပတိတ် ဍေဟ် နူကဵု လာန်တာနိုက် တၞဟ်တအ် ရ။ ၜိုန်ရ ဒြပ်သ္အး လာန်တာနိုက် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ညးတအ် ဖျေံဂမ္တဴ ဍေဟ် ကု လောဟ ကာလ်သဳယာမ် (Calcium) သွက်ဂွံ ကလိဂွံ လောဟ သ္အးဇ္ၚး ကီုလေဝ်၊ သွက် ယေတ်တာဗဳယာမ် ဂှ် ညးတအ် ဒး စကာ နဲကဲ ဖျေံဂမ္တဴ (Reduction) ဓာတ် Yb₂O₃ ကု လောဟ လာန်တာနမ် (Lanthanum) ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ သၠုင် ကေုာံ ဒၞာဲ ဟွံမဲကျာ ရ (တုပ် ညံင် သမာရဳယာမ် ကဵု ယူရဝ်ပဳယာမ်)။ လာန်တာနမ် ဂှ် ဇြောတ်ကေတ် အံက်သဳဂျိန် တုဲ ယေတ်တာဗဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး လေင် တိတ် ကၠုင် ရ။ ဍုင် မပတိတ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ဍုင်ကြုက် (China) ကေုာံ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (USA) ရ။ == ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် == ယေတ်တာဗဳယာမ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် (Stable isotopes) ထပှ် သာ် ပ္ဍဲ သဘာဝ: * '''Ytterbium-168, 170, 171, 172, 173, 174, 176''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် အလုံ သီုဖအိုတ် ရ။ ပ္ဍဲအကြာဏအ် '''Ytterbium-174 (¹⁷⁴Yb)''' ဂှ် နွံဂၠိုင်အိုတ် (၃၁.၈၃%) ပ္ဍဲ သဘာဝ ရ။ ပါဲနူဂှ် ဍေဟ် နွံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် (Radioactive isotopes) ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု Ytterbium-169 (¹⁶⁹Yb) မၞုံကဵု အာယုက် ၃၂.၀ တ္ၚဲ ရ။ အိုင်သဝ်တုပ် ဏအ် ပတိတ် ဓာတ် ဂါမ္မာ ကေုာံ လျး X (X-rays) တုဲ စကာ ပ္ဍဲ စက် တက် ဗီုရုပ် (Portable X-ray machines) ရ。<ref name="Audi2003">Audi, G. et al. (2003). "The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties". ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.</ref> == ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် == ယေတ်တာဗဳယာမ် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန် ရုင်စက် ပသဲ၊ လေဇာ ကေုာံ ရူပဗေဒ ခေတ်တၟိ: # '''ပသဲ မဟွံက္တဵုဒှ် နှိင် (Stainless Steel Doping)''': လွပ် ဇၞော်အိုတ် မွဲဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ပရေင် ပတိတ် ပသဲ သံမဏိ ရ။ ယဝ်ရ ထပ်စုတ် ယေတ်တာဗဳယာမ် ညိည ပ္ဍဲ ပသဲ မ္ဂး ဍေဟ် သၠုင်ပတိုန် အစောမ် မ္ၚိုဟ် ကေုာံ ခိုင်ကၠိုက် ပသဲ (Improves grain refinement and strength) တုဲ စကာ ပ္ဍဲ ရုင်စက် ကွဳစက် ကေုာံ အာကာသ ရ။ # '''လေဇာ ဖိုဗာ (Ytterbium Fiber Lasers)''': ဓာတ် ယေတ်တာဗဳယာမ် (Yb³⁺) ဂှ် ထပ်စုတ် ပ္ဍဲ ဇုက် ကမှ် (Optical fibers) သွက်ဂွံ ကၠောန် လေဇာ မပတိတ် လျး (1.06 μm) ရ။ လေဇာ ဏအ်ဂှ် နွံကဵု ဒြဟတ် ထတ်လောန် (High-power solid-state lasers) တုဲ၊ စကာ ခိုဟ်လောန် ပ္ဍဲ ရုင်စက် သွက်ဂွံ ပရေက် ပသဲ (Cutting and welding metal) ကေုာံ လေဇာ ရုင်ဂဥုဲ (Medical lasers) ရ။ # '''နာဍဳ အက်တောမ် (Optical Lattice Clocks)''': အိုင်သဝ်တုပ် Yb-171 ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ နာဍဳ အက်တောမ် ခေတ်တၟိ မကော်ဂး Optical lattice clocks ร။ နာဍဳ ဏအ် ချိုတ်ပၠိုတ်နူ နာဍဳ သဳသဳယာမ် (Cesium) ဗွဲမလောန် တုဲ၊ ယဝ်ရ လၟိဟ် အခိင် အာ စဵုကဵု ၁၅ ဗဳလဳယျောန် သၞာံ (၁၅,၀၀၀ ပြကောဋိ သၞာံ) မ္ဂး ဍေဟ် ယောင်အာ ဆ မွဲ စက္က ဓဝ်ရ။ # '''စက် တက် ဗီုရုပ် လောဲသွာ (Portable X-rays)''': ¹⁶⁹Yb ဂှ် စကာ နဒဒှ် တမ် လျး X (X-ray source) ပ္ဍဲ ကိရိယာ တက် ဗီု သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် လောဟ ဟွံပလီု ကပေါတ် (Nondestructive testing) ပ္ဍဲ ပရေင် သြိုင်ခၞံ ရ။ == ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ == ယေတ်တာဗဳယာမ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ မစၟတ်သမ္တီလဝ် သွက် မၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး သတ် တအ်ရ (No biological role)။ ပ္ဍဲ '''သဲလ်''' ခန္ဓကာယ ပိုယ် ဍေဟ် ဟွံပါလုပ် ရ။ လောဟ ဏအ် ဓမ္မတာ ဂှ် ဟွံမဲ ကု ဂျိ ဇၞော်ဇၞော် (Low toxicity) ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ လၟိဟ် ဍေဟ် လုပ်အာ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် သၠုင်ပတိုန် လၟေင် ဒြဟတ် (Metabolism) ညိည မာန်ရ။ ဓာတ် ပံင်ကောံ ယေတ်တာဗဳယာမ် လ္ၚဵု တအ် လေပ် က္တဵုဒှ် အန္တရာယ် သွက် မတ် ကေုာံ စၞာံ (Skin and eye irritation) ရ။ ယဝ်ရ ၚိတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ယီုလုပ်အာ ခဗိုက် ဍေဟ် ပွိုင် မလအ် မ္ဂး လေပ် က္တဵုဒှ် အန္တရာယ် သွက် ကသအ် (Pneumoconiosis) ရ。<ref name="Emsley2001">Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 492–495.</ref> == ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် == * '''Ytterbium(III) oxide (Yb₂O₃)''': ဓာတ် အသာ်ဗု (ကော်ဂး Ytterbia) မစကာ အဓိက သွက်ဂွံ ထပ်စုတ် ပ္ဍဲ ကမှ် ကေုာံ ပသဲ ရ။ * '''Ytterbium(III) chloride (YbCl₃)''': ဓာတ် မလေင် ပ္ဍဲ ဍာ် အသာ်ဗု-သၚေက် ၜတ်တ် မစကာ နဒဒှ် တမ် သွက်ဂွံ ပတိတ် လောဟ သ္အးဇ္ၚး ရ။ * '''Ytterbium(II) iodide (YbI₂)''': ဓာတ် အသာ်ဍာ်မိတ် မက္တဵုဒှ် လၟေင်ဓာတု ညံင်ရဴ ဓာတ်ပံင်ကောံ လောဟ အယ်ကာလဳ-တိ (Alkaline earth metals) ရ။ ဍေဟ် လေင် ပ္ဍဲ ဍာ် တုဲ ပတိတ် ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် လောဲသွာ ရ။ == ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် == ယေတ်တာဗဳယာမ် လောဟ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ကလောံဇၞော်ဇၞော် ဂှ် ဟွံမဲ ကု အန္တရာယ် ဂျိ ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ ဍေဟ် နွံ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ခဗိုက် (Powder) ဟွံသေင်မ္ဂး ကရေက်သောဲသောဲ မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် တူပၟတ် ကေုာံ ခတိုဟ် လောဲသွာ (Fire and explosion hazard) ပ္ဍဲ ကျာ ရ။ ယဝ်ရ ဒး ပၟတ် မ္ဂး သၟာကမၠောန် တအ် ဟွံဂွံ စကာ ဍာ် လးလး (ဟိုတ်နူ ဍာ် ပတိတ် ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်) တုဲ ဒးစကာ ဍာ်ဂဥုဲ ပလိုတ် ပၟတ် လောဟ (Class D fire extinguisher) ဓဝ်ရ။ == ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် == ယေတ်တာဗဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး: * '''ကု လူတဳတဳယာမ် (Lutetium)''': လူတဳတဳယာမ် ဂှ် နွံ ကြဴနူ ယေတ်တာဗဳယာမ် တုဲ ဒှ် လာန်တာနိုက် လက္ကရဴအိုတ် ရ။ သီုၜါဝွံ နွံ ပ္ဍဲ တၟအ် ကေဝ်ဝါတ် လပါ် ဇြိုင် ကီုလေဝ်၊ လူတဳတဳယာမ် ဂှ် မ္ၚိုဟ်နူ၊ ကဆံင်စှ်ေဍာ် သၠုင်နူ (၁၆၅၂ °C) ကေုာံ ဟွံလေပ် က္တဵုဒှ် ဓာတ် ကဆံင် +2 ရ။ * '''ကု ယူရဝ်ပဳယာမ် (Europium)''': ယူရဝ်ပဳယာမ် ဂှ် နွံ လပါ် လဒေါဝ် ဂကောံ လာန်တာနိုက် ရ။ သီုၜါဝွံ နွံကဵု ဗွိုက် အဳလက်ထရွန် တၟေင် (Half-filled f⁷ သွက် ယူရဝ်ပဳယာမ် ကေုာံ Full-filled f¹⁴ သွက် ယေတ်တာဗဳယာမ်) ရ။ တင်ဏအ် သ္ပကဵု ဍေဟ်တအ် ၜါ သာ် လေပ် က္တဵုဒှ် ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် +2 (Divalent states) ကေုာံ နွံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် ကဵု ကဆံင်ကတဴ သဝ်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂကောံ လာန်တာနိုက် ရ။<ref name="Cotton1999">Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley & Sons. pp. 1109–1114.</ref> == နိဿဲ == <references /> {{Periodic table}} [[ကဏ္ဍ:ယေတ်တာဗဳယာမ်]] [[ကဏ္ဍ:လာန်တာနိုက်ဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]] ggfdcy90x047ae5plc4zb1nzhullhls 0 12804 59180 2026-10-25T15:22:39Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox element | name = လူတဳတဳယာမ် | english_name = Lutetium | symbol = Lu | atomic_number = 71 | atomic_mass = 174.967 | element_category = [[လာန်တာနိုက်]] (Lanthanide) | group = 3 | period = 6 | block = d-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု (Silvery white) | image = File:Lutetium_sublimed_dendritic_and_1cm3_cube.jpg|250px|alt=လောဟ လူတဳတ..." 59180 wikitext text/x-wiki {{Infobox element | name = လူတဳတဳယာမ် | english_name = Lutetium | symbol = Lu | atomic_number = 71 | atomic_mass = 174.967 | element_category = [[လာန်တာနိုက်]] (Lanthanide) | group = 3 | period = 6 | block = d-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု (Silvery white) | image = [[File:Lutetium_sublimed_dendritic_and_1cm3_cube.jpg|250px|alt=လောဟ လူတဳတဳယာမ်]] | caption = ကလောံ လောဟ လူတဳတဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး | phase = Solid | melting_point_K = 1925 | melting_point_C = 1652 | boiling_point_K = 3675 | boiling_point_C = 3402 | density_stp = 9.841 g/cm3 | discovery = [[Georges Urbain]], [[Carl Auer von Welsbach]], ကေုာံ [[Charles James]] (၁၉၀၇) | first_isolation = [[Georges Urbain]] (၁၉၀၇) }} '''လူတဳတဳယာမ်''' ({{lang-en|Lutetium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Lu''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၇၁ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဒြပ်သ္အး လက္ကရဴအိုတ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဒြပ်သ္အး [[လာန်တာနိုက်]] (Lanthanides) မဒှ် ဂကောံ ဒြပ်သ္အး တၟအ် ကေဝ်ဝါတ် (Rare-earth elements) ရ။ လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု၊ မ္ၚိုဟ်၊ ဍိုန်ဍောတ် ညိည တုဲ ဒှ် လောဟ မညိင်ဝတ်အိုတ် ပ္ဍဲအကြာ လာန်တာနိုက် သီုဖအိုတ် ရ။ လူတဳတဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မနွံကဵု ၚုဟ်မး သၠုင်လောန် ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဂွံဆဵုကေတ် ဝါတ်အိုတ် ကေုာံ ပါ်ပတိတ် သအးဇ္ၚး ဝါတ်ဂါတ် ဗွဲမလောန် ရ။ ပ္ဍဲသဘာဝမ္ဂး ဍေဟ် ဂွံဆဵုကေတ် ပံင်နှဴ ကု ဒြပ်သ္အး လာန်တာနိုက် တၞဟ်တအ် လၟိုန် ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ လွပ် အဓိက သွက် လူတဳတဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် စက် တက် ဗီုရုပ် PET scan (Lutetium orthosilicate) ပ္ဍဲ ရုင်ဂဥုဲ၊ ကမၠောန် ဇ္ၚး ကၠေင် ဍာ်နံင် (Petroleum cracking catalysts)၊ ကေုာံ ပရေင် တော် အာယုက် တၟအ် ကေုာံ အာကာသ (Lu-Hf dating) ရ။ == ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် == ယၟုမ္ဂး "လူတဳတဳယာမ်" (Lutetium) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် လေတ္တေန် ''Lutetia'' မဒှ် ယၟု တြေံ ဍုင် ပါရဳ (Paris) ဍုင်ဇၞော် ဍုင်ပြင်သေတ် ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၀၇ ဂှ်၊ သၟာဓာတု ဂကူပြင်သေတ် [[Georges Urbain]] ကေုာံ သၟာဓာတု ဩသတြဳယျာ [[Carl Auer von Welsbach]] တအ် အလဵုအလဵု ညး ကဵု ညး ဂွံ ပါ်ပတိတ် ဒြပ်သ္အး တၟိ ဏအ် နူကဵု ဓာတ် ဍေဟ်တအ် မထေင်လဝ် ယၟု "Ytterbia" ညံင်ဂွံ ဒှ် ဓာတ် ၜါ သာ် ရ။ Urbain ခုတ်လဝ် ယၟု ဓာတ် ဍေဟ် "Lucium" (ကြဴနူဂှ် ပြံင် ဒှ် Lutetium) သွက်ဂွံ ပတိုန် ဂုဏ်သိက္ခာ ကု ဍုင် ပါရဳ ရ။ တုဲပၠန် Charles James လေဝ် ပတိတ် မာန် တုပ်တုပ် ကီုရ။ ၜိုန်ရ နွံ ပြသၞာ ယၟု မပြိုင်ပကာန် လအ်ကီုလေဝ်၊ ကမ္မတဳ IUPAC စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ Urbain ဒှ် ညးမဂၠာဲဆဵု ကိုပ်ကၠာအိုတ် ရ。<ref name="Weeks1933">Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 415–419.</ref> == ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် == လူတဳတဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ မ္ၚိုဟ် ကေုာံ မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် သၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂကောံ လာန်တာနိုက် မတွဟ်ဂး ၁၆၅၂ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် (1652 °C) ရ။ ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ ညိင်ဝတ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ကျာ ဓမ္မတာ (Tarnishes very slowly) တုဲ က္တဵုဒှ် ဗွိုက် ဓာတ် Lutetium(III) oxide (Lu₂O₃) အသာ်ဗု ရ။ ဍေဟ် လေင် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် ဖျး ဓမ္မတာ တုဲ ပတိတ် ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ရ။ တင်တၟေင် ဍေဟ်ဂှ် ဍေဟ် နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် အဓိက +3 (Lu³⁺) လၟိုန် ရ။ ပ္ဍဲ လပါ် ရူပဗေဒ၊ လူတဳတဳယာမ် ဂှ် နွံကဵု က္ဍဟ် အက်တောမ် ပေင်ဒၟံင် (Complete f-shell: f¹⁴) တုဲ ဍေဟ် ဒှ် လောဟ မဟွံဒဇက် ပသဲ (Diamagnetic) ညိည ဟွံသေင်မ္ဂး Paramagnetic ဍောတ်တ် ရ။ == ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ == လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ လူတဳတဳယာမ် ဝွံ နွံ ၜိုတ် ၀.၅ ပ္ဍဲ မွဲ ပြကောဋိ (ppm) ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး ကေဝ်ဝါတ် မၞုံကဵု လၟိဟ် အောန်အိုတ် မွဲ တုဲ၊ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ဍေဟ် ဂၠိုင်နူ ထဝ် (Gold) ကေုာံ င္ၚုဟ်မး တၞဟ်တအ် ဏီရ။ ဍေဟ် လေပ်ပံင်ကောံ ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် လာန်တာနိုက် မပ္တံကဵု Monazite, Xenotime, ကေုာံ Euxenite ร။ ပ္ဍဲ တၟအ် Monazite မ္ဂး ဍေဟ် ပါလုပ် ဆ ၜိုတ် ၀.၀၀၃% ဓဝ်ရ။ ဍေဟ် လၟိုန်ကာလ ပြးဇး မံင် မွဲစွံ ကု ယေတ်တြဳယာမ် ကေုာံ လာန်တာနိုက် ဇြိုင် တၞဟ်တအ် လၟိုန် ရ。<ref name="Greenwood1997">Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 1229–1235.</ref> == ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် == ပရေင်ပတိတ် လူတဳတဳယာမ် အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နူကဵု တၟအ် Monazite ကေုာံ Xenotime ရ။ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် နွံ အောန် ကေုာံ ပါ်ပတိတ် ဝါတ်ဂါတ် ဗွဲမလောန် ဂှ်ရ၊ ညးတအ် ဒးစကာ နဲကဲ Solvent extraction ကေုာံ Ion exchange ဗွဲမဂၠိုင်ကဵု အလန် (ကဆံင် ဆက်တုဲ ဆက်) သွက်ဂွံ ပါ်ပတိတ် ဍေဟ် နူကဵု လာန်တာနိုက် တၞဟ်တအ် ရ။ ကြဴနူ ကလိဂွံ ဓာတ် Lutetium(III) fluoride (LuF₃) တုဲ၊ ညးတအ် ဖျေံဂမ္တဴ ဍေဟ် ကု လောဟ ကာလ်သဳယာမ် (Calcium) ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ သၠုင် သွက်ဂွံ ဂွံ လောဟ လူတဳတဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ရ။ ဍုင် မပတိတ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ဍုင်ကြုက် (China - ပတိတ် ဂၠိုင်အိုတ်)၊ ဩသတြေလျာ (Australia)၊ ကေုာံ အမေရိကာန် (USA) ရ။ == ٥။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် == လူတဳတဳယာမ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် (Stable isotope) မွဲသာ် ကေုာံ အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ် မၞုံကဵု အာယုက် လအ်လောန် မွဲ သာ် ပ္ဍဲ သဘာဝ: * '''Lutetium-175 (¹⁷⁵Lu)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် တုဲ နွံဂၠိုင်အိုတ် (၉၇.၄၁%) ပ္ဍဲ သဘာဝ ရ။ * '''Lutetium-176 (¹⁷⁶Lu)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် မၞုံ ၜိုတ် ၂.၅၉% ရ။ ဍေဟ်ဝွံ နွံကဵု အာယုက် (Half-life) ၃.၇၈ x ١٠¹⁰ သၞာံ (၃၇.၈ ဗဳလဳယျောန် သၞာံ) ရ။ သၟာ ရူပဗေဒ ကေုာံ ဝင်တိ တအ် စကာ အိုင်သဝ်တုပ် ဏအ် (Lutetium-Hafnium dating) သွက်ဂွံ တော် အာယုက် တၟအ် ကေုာံ ယူရေနဳယာမ် ပ္ဍဲ အာကာသ ကေုာံ လတူတိ ရ。<ref name="Audi2003">Audi, G. et al. (2003). "The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties''. Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.</ref> == ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် == လူတဳတဳယာမ် ဂှ် ၜိုန်ရ နွံကဵု လွပ် ညိည ကီုလေဝ်၊ နွံကဵု အခန်ကဏ္ဍ ဇၞော် ပ္ဍဲ ရုင်ဂဥုဲ ကေုာံ ကွတ်ပညာ: # '''စက် တက် ဗီုရုပ် PET Scan (Lutetium Orthosilicate - LSO)''': ဓာတ် Lutetium orthosilicate မပံင်နှဴ ကု သဳရဳယာမ် (Lu₂SiO₅:Ce) ဂှ် စကာ အဓိಕ နဒဒှ် ကပေါတ် ဖျေံ လျး (Scintillator crystals) ပ္ဍဲ စက် တက် ဗီုရုပ် PET scan ပ္ဍဲ ရုင်ဂဥုဲ သွက်ဂွံ ဂၠာဲ စၟတ် ယဲ ကေန်သာ ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ရ။ # '''စ္ၚး ကၠေင် ဍာ်နံင် (Petroleum Cracking Catalysts)''': ဓာတ် လူတဳတဳယာမ် ညိည စကာ နဒဒှ် ဓာတ်ကၠောအ် (Catalyst) ပ္ဍဲ ပရေင် ပတိတ် ကၠေင် ဍာ်နံင် သွက်ဂွံ ပါ် ဓာတ် ပံင်ကောံ ဇြိုင် ညံင်ဂွံ ဒှ် ဓာတ် ဍာ်နံင် ၚုဟ်တန် ရ။ # '''လွဳ ယဲ ကေန်သာ (Targeted Radionuclide Therapy)''': အိုင်သဝ်တုပ် Lu-177 ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ ရုင်ဂဥုဲ နဒဒှ် ဍာ်ဂဥုဲ ရေဒဳယဝ် သွက်ဂွံ ဗတိုက် ကေုာံ လွဳ ယဲ ကေန်သာ ဇုတ် ကေုာံ ယဲ ကေန်သာ ကြုတ် (Neuroendocrine tumors) ရ။ # '''ပရေင် တော် အာယုက် တၟအ် (Lu-Hf Dating)''': စကာ ပ္ဍဲ လၟေင် ဂၠာဲသ္ၚေဝ် ဝင်တိ (Geochronology) သွက်ဂွံ တော် အာယုက် တၟအ် မကၠုင်နူ ပွဳပွူ အာကာသ ကေုာံ လတူတိ ရ။ == ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ == လူတဳတဳယာမ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ မစၟတ်သမ္တီလဝ် သွက် မၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး သတ် တအ်ရ (No biological role)။ ပ္ဍဲ '''သဲလ်''' ခန္ဓကာယ ပိုယ် ဍေဟ် ဟွံပါလုပ် ရ။ လောဟ ဏအ် ဓမ္မတာ ဂှ် ဟွံမဲ ကု ဂျိ ဇၞော်ဇၞော် (Low toxicity) ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ လၟိဟ် ဍေဟ် လုပ်အာ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် သၠုင်ပတိုန် လၟေင် ဒြဟတ် (Metabolism) ညိည မာန်ရ။ ဓာတ် ပံင်ကောံ လူတဳတဳယာမ် လ္ၚဵု တအ် လေပ် က္တဵုဒှ် အန္တရာယ် သွက် မတ် ကေုာံ စၞာံ ရ။ ယဝ်ရ ၚိတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ယီုလုပ်အာ ခဗိုက် ဍေဟ် ပွိုင် မလအ် မ္ဂး လေပ် က္တဵုဒှ် အန္တရာယ် သွက် ကသအ် (Pneumoconiosis) ရ。<ref name="Emsley2001">Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 240–242.</ref> == ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် == * '''Lutetium(III) oxide (Lu₂O₃)''': ဓာတ် အသာ်ဗု မစကာ အဓိက ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် ကမှ် မတ်ဒ္ၚောဝ် တၟေင် ကေုာံ တမ် သွက်ဂွံ ပတိတ် လောဟ သ္အးဇ္ၚး ရ။ * '''Lutetium(III) chloride (LuCl₃)''': ဓာတ် မလေင် ပ္ဍဲ ဍာ် အသာ်ဗု မစကာ နဒဒှ် တမ် သွက်ဂွံ ပါ်ပတိတ် လောဟ သ္အးဇ္ၚး ရ။ * '''Lutetium orthosilicate (LSO)''': ဓာတ် မစကာ နဒဒှ် ကပေါတ် ဇြောတ် လျး (Scintillator) ပ္ဍဲ စက် PET scan ရ။ == ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် == လူတဳတဳယာမ် လောဟ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ကလောံဇၞော်ဇၞော် ဂှ် ဟွံမဲ ကု အန္တရာယ် ဂျိ (Non-toxic) ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ ဍေဟ် နွံ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ခဗိုက် (Powder) မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် တူပၟတ် ကေုာံ ခတိုဟ် လောဲသွာ (Fire and explosion hazard) ပ္ဍဲ ကျာ ရ။ ယဝ်ရ ဒး ပၟတ် မ္ဂး သၟာကမၠောန် တအ် ဟွံဂွံ စကာ ဍာ် လးလး (ဟိုတ်နူ ဍာ် ပတိတ် ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်) တုဲ ဒးစကာ ဍာ်ဂဥုဲ ပလိုတ် ပၟတ် လောဟ (Class D fire extinguisher) ဓဝ်ရ။ == ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် == လူတဳတဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး: * '''ကု ယေတ်တာဗဳယာမ် (Ytterbium)''': ယေတ်တာဗဳယာမ် ဂှ် နွံ ကိုပ်ကၠာ လူတဳတဳယာမ် ရ။ ယေတ်တာဗဳယာမ် နွံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် သဝ် (824 °C) တုဲ လူတဳတဳယာမ် နွံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် သၠုင် (1652 °C) ကေုာံ မ္ၚိုဟ်နူ ဗွဲမလောန် ရ။ * '''ကု လာန်တာနမ် (Lanthanum)''': လူတဳတဳယာမ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး လက္ကရဴအိုတ် ပ္ဍဲ ဂကောံ လာန်တာနိုက် တုဲ လာန်တာနမ် ဒှ် ပထမအိုတ် ရ။ လူတဳတဳယာမ် ဇြိုင်နူ၊ မ္ၚိုဟ်နူ ကေုာံ ဍောတ်နူ လာန်တာနမ် (Lanthanide contraction) ဗွဲမလောန် ရ。<ref name="Cotton1999">Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley & Sons. pp. 1109–1114.</ref> == နိဿဲ == <references /> {{Periodic table}} [[ကဏ္ဍ:လူတဳတဳယာမ်]] [[ကဏ္ဍ:လာန်တာနိုက်ဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]] i5lpkhh228q8jkkrskx5d9vril53b3o 0 12805 59181 2026-10-26T01:38:57Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox element | name = ဟာဖ်နဳယာမ် | english_name = Hafnium | symbol = Hf | atomic_number = 72 | atomic_mass = 178.49 | element_category = [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal) | group = 4 | period = 6 | block = d-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု (Silvery gray) | image = File:Hafnium_sublimed_dendritic_and_1cm3_cube.jpg|250px|alt=လောဟ ဟာဖ်နဳယ..." 59181 wikitext text/x-wiki {{Infobox element | name = ဟာဖ်နဳယာမ် | english_name = Hafnium | symbol = Hf | atomic_number = 72 | atomic_mass = 178.49 | element_category = [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal) | group = 4 | period = 6 | block = d-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု (Silvery gray) | image = [[File:Hafnium_sublimed_dendritic_and_1cm3_cube.jpg|250px|alt=လောဟ ဟာဖ်နဳယာမ်]] | caption = ကလောံ လောဟ ဟာဖ်နဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး | phase = Solid | melting_point_K = 2506 | melting_point_C = 2233 | boiling_point_K = 4876 | boiling_point_C = 4603 | density_stp = 13.31 g/cm3 | discovery = [[Dirk Coster]] ကေုာံ [[George de Hevesy]] (၁၉၂၃) | first_isolation = [[Dirk Coster]] ကေုာံ [[George de Hevesy]] (၁၉၂၃) }} '''ဟာဖ်နဳယာမ်''' ({{lang-en|Hafnium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ਕေတ '''Hf''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၇၂ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၄ (Group 4) တုဲ ဒှ် [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal) မွဲရ။ လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု၊ ဇြိုင်၊ မ္ၚိုဟ် ကေုာံ မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် သၠုင်ဗွဲမလောန် (၂၂၃၃ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ်) ရ။ ဟာဖ်နဳယာမ် ဂှ် ပ္ဍဲသဘာဝ ဍေဟ် လၟိုန်ကာလ ဂွံဆဵုကေတ် ပံင်နှဴ မံင် ကု ဒြပ်သ္အး ဇဳရ်ကဝ်နဳယျာမ် (Zirconium) ဟိုတ်နူ ဍေဟ်တအ် နွံကဵု အခိုက်အလိုက် ဓာတု ကြပ်တုပ်လောန် ရ။ ဍေဟ်ဝွံ နွံကဵု အစောမ် ဇြောတ်ကေတ် နျူထရွန် (Neutron absorber) ဗွဲမထတ် တုဲ စကာ အဓိက ပ္ဍဲ ဒလေင် ထိင် ပ္ဍဲ ရုင်စက် လလဳ နျူကလဳယျာ (Nuclear control rods)၊ ကေုာံ စကာ ပ္ဍဲ ပသဲ ပံင်နှဴ သၠုင် ကေုာံ စက် အဳလက်ထရွန်နေတ် ခေတ်တၟိ ရ။ == ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် == ယၟုမ္ဂး "ဟာဖ်နဳယာမ်" (Hafnium) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် လေတ္တေန် ''Hafnia'' မဒှ် ယၟု ဝင် တြေံ သွက် ဍုင် ကဝ်ပန်ဟာဂေန် (Copenhagen) ဍုင်ဇၞော် ဍုင်ဒိန်မက် (Denmark) ရ။ ဟိုတ်မဂွံ ခုတ်လဝ် ယၟု ဏအ်ဂှ် သွက်ဂွံ ပတိုန် ဂုဏ်သိက္ခာ ကု ဍုင် ဌာန်တမ် သၟာသိပ္ပံ မဂၠာဲဆဵု ဍေဟ် ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၃ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ဟဝ်လာန် [[Dirk Coster]] ကေုာံ သၟာသိပ္ပံ ဟန်ဂေရဳ [[George de Hevesy]] တအ် ဂွံဆဵုကေတ် ဒြပ်သ္အး တၟိ ဏအ် ပ္ဍဲ ဍုင် ကဝ်ပန်ဟာဂေန် နကဵု နဲကဲ လျး ဓာတ် (X-ray spectroscopy) ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် ဇဳရ်ကွန် (Zircon) ရ။ ညးတအ် ဒှ် ညးမဂၠာဲဆဵု ဒြပ်သ္အး ဓါတု တြေံ မပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဓာတ် ညိင်ဝတ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် မွဲရ。<ref name="Coster1923">Coster, D.; de Hevesy, G. (1923). "On the Missing Element of Atomic Number 72". ''Nature''. 111 (2777): 79.</ref> == ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် == ဟာဖ်နဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ ဇြိုင် (လျိုင် သၠုင် ဒးကေတ် ၁၃.၃၁ g/cm³) ကေုာံ မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် ၂၂၃၃ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် (2233 °C) ရ။ ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ ညိင်ဝတ် ညိည ပ္ဍဲ ကျာ ဓမ္မတာ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် က္တဵုဒှ် ဗွိုက် ဓာတ် အံက်သိုက် (Oxide layer) မစဵုဒၞာ ဍေဟ် ညံင်ဟွံဂွံ ဆက် လီုလာ် ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ ဖျေံဂမ္တဴ ဍေဟ် ပ္ဍဲ ကျာ မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် တူပၟတ် လောဲသွာ ရ။ ဍေဟ် လေင် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် ဖျး ထတ် (Hydrofluoric acid) တုဲ ပတိတ် ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ရ။ တင်တၟေင် ဍေဟ်ဂှ် ဍေဟ် နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် အဓိက +4 (Hf⁴⁺) လၟိုန် ရ။ == ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ == လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ ဟာဖ်နဳယာမ် ဝွံ နွံ ၜိုတ် ၅.၈ ပ္ဍဲ မွဲ ပြကောဋိ (ppm) ရ။ လၟိဟ်ဏအ်ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကု လၟိဟ် သဳရဳယာမ် ဟွံသေင်မ္ဂး ယူရေနဳယာမ် ရ။ ဟာဖ်နဳယာမ် ဂှ် ဟွံမံင် ကေတ်တ် ပ္ဍဲသဘာဝ တုဲ၊ ဍေဟ် လၟိုန်ကာလ ပြးဇး မံင် မွဲစွံ ကု ဒြပ်သ္အး [[ဇဳရ်ကဝ်နဳယျာမ်]] (Zirconium) ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် Zircon (ZrSiO₄) ရ။ ဟိုတ်နူ ဍေဟ်တအ် နွံကဵု ဇမၞော် တဲ အက်တောမ် (Atomic radius) တုပ်သၟဟ် ရေင်သကအ် (ဟိုတ်နူ Lanthanide contraction) ဂှ်ရ၊ ပရေင် ပါ်ပတိတ် ဍေဟ်တအ် ၜိုပ် ဏအ် ဝါတ်ဂါတ် ဗွဲမလောန် ရ။ ဍေဟ် နွံ ပ္ဍဲ တၟအ် Zircon သီုဖအိုတ် ၜိုတ် ၁% စဵု ၄% ရ。<ref name="Greenwood1997">Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 958–962.</ref> == ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် == ပရေင်ပတိတ် ဟာဖ်နဳယာမ် အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နဒဒှ် ကပေါတ်ကြဴ (Byproduct) နူကဵု ပရေင် ပါ်ပတိတ် ဇဳရ်ကဝ်နဳယျာမ် ရ။ သွက်ဂွံ ပါ်ပတိတ် ဟာဖ်နဳယာမ် နူ ဇဳရ်ကဝ်နဳယျာမ် ဂှ် ညးတအ် ဒးစကာ နဲကဲ Liquid-liquid extraction ဟွံသေင်မ္ဂး Fractional crystallization ပွိုင် မဂၠိုင်ကဵု အလန် ရ။ ကြဴနူ ကလိဂွံ ဓာတ် Hafnium(IV) chloride (HfCl₄) တုဲ၊ ညးတအ် ဖျေံဂမ္တဴ ဍေဟ် ကု လောဟ မဂ္ဂနဳသဳယာမ် (Magnesium) နကဵု လၟေင် Kroll process သွက်ဂွံ ဂွံ လောဟ ဟာဖ်နဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ရ။ ဍုင် မပတိတ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ဍုင် ဖရန်သေတ် (France)၊ ယူရှာ (Russia)၊ ယူဟာင် (USA) ကေုာံ အဝ်စတြေလျာ (Australia) ရ။ == ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် == ဟာဖ်နဳယာမ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် (Stable isotopes) မသုန် သာ် ပ္ဍဲ သဘာဝ: * '''Hafnium-174, 176, 177, 178, 179, 180''': ပ္ဍဲအကြာဏအ် Hf-180 နွံဂၠိုင်အိုတ် (၃၅.၁%) တုဲ Hf-174 ဂှ် ဒှ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ် အာယုက် လအ်လောန် (၂.၀ x ١٠¹၅ သၞာံ) ရ။ * တင်တၟေင် ဇၞော်မွဲဂှ် '''Hafnium-178m²''' ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံကဵု အစောမ် ထတ် (Nuclear isomer) မလအ်လ (၃၁ သၞာံ) တုဲ၊ သၟာသိပ္ပံတအ် လ္ၚတ် ဍေဟ် သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲ ဒြဟတ် နျူကလဳယျာ တွဳဗိုလ် (Gamma-ray lasers) ရ。<ref name="Audi2003">Audi, G. et al. (2003). "The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties". ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.</ref> == ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် == ဟာဖ်နဳယာမ် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန် နျူကလဳယျာ ကေုာံ အဳလက်ထရွန်နေတ်: # '''ဒလေင် ထိင် စက် နျူကလဳယျာ (Nuclear Control Rods)''': ဟာဖ်နဳယာမ် ဂှ် ဇြောတ်ကေတ် နျူထရွန် ဗွဲမထတ် တုဲ ဍေဟ် နွံကဵု အာယုက် လအ် (ဟွံလီုလာ် ပြဟ်)။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးတအ် စကာ ဍေဟ် ပ္ဍဲ ဒလေင် ထိင် ပရေင် ခတိုဟ် ပ္ဍဲ က္ၜင်သင် နျူကလဳယျာ (Nuclear submarines) ကေုာံ ရုင်စက် လလဳ ရ။ # '''စက် အဳလက်ထရွန်နေတ် ကေုာံ မေကြိုချေပ် (Microprocessors)''': ဓာတ် Hafnium dioxide (HfO₂) ဂှ် စကာ နဒဒှ် ကပေါတ် စဵုဒၞာ လလဳ (High-κ dielectric) ပ္ဍဲ transistor ပ္ဍဲ စက် ကောန်ပျူတာ ခေတ်တၟိ သွက်ဂွံ ဖအောန် ပရေင် စှ်ေ စိုပ် အဳလက်ထရွန် (Leakage current) ရ။ # '''ပသဲ ပံင်နှဴ သၠုင် (Superalloys)''': ဟာဖ်နဳယာမ် ထပ်စုတ် ပ္ဍဲ ပသဲ ပံင်နှဴ မစကာ ပ္ဍဲ အင်ဂျေန် ကွဳစက် ကျာ (Jet engines) ကေုာံ ဒုံးကျည် သွက်ဂွံ ထိင် ဒြဟတ် ဂမ္တဴ သၠုင်လောန် ရ။ # '''ပသဲ ဓါတ်ပၟတ် (Plasma Welding Torches)''': ဟာဖ်နဳယာမ် စကာ နဒဒှ် အာဇြေန် (Electrodes) ပ္ဍဲ စက် ဂဟဵု ပသဲ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ပတိတ် အဳလက်ထရွန် ခိုဟ် ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ သၠုင် ရ။ == ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ == ဟာဖ်နဳယာမ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ မစၟတ်သမ္တီလဝ် သွက် မၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး သတ် တအ်ရ (No biological role)။ ပ္ဍဲ '''သဲလ်''' ခန္ဓကာယ ပိုယ် ဍေဟ် ဟွံပါလုပ် ရ။ လောဟ ဏအ် ဓမ္မတာ ဂှ် ဟွံမဲ ကု ဂျိ ဇၞော်ဇၞော် (Low toxicity) ဟိုတ်နူ ဍေဟ် လေင် ပ္ဍဲ ဍာ် အောန်လောန် ရ။ ဆဂး ဟာဖ်နဳယာမ် ဓာတ်ပံင်ကောံ လ္ၚဵု တအ် ယဝ်ရ လုပ်အာ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် နွံကဵု ဂျိ ညိည ကေုာံ သၟာကမၠောန် ပ္ဍဲ ရုင်စက် တအ် ဒးစွံ သတိ အခိင် ရပ်စပ် ခဗိုက် ဍေဟ် ရ。<ref name="Emsley2001">Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 177–179.</ref> == ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် == * '''Hafnium(IV) oxide (HfO₂)''': ဒှ် ဓာတ် ခဲလောံ အသာ်ဗု (Hafnia) မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် သၠုင်လောန် (2812 °C) ရ။ စကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် စဵုဒၞာ အဳလက်ထရွန်နေတ် ကေုာံ ကမှ် တၟေင် (Ceramics) ရ။ * '''Hafnium(IV) chloride (HfCl₄)''': ဓာတ် မလေင် ပ္ဍဲ ဍာ် အသာ်ဗု မစကာ နဒဒှ် တမ် သွက်ဂွံ ပတိတ် လောဟ ဟာဖ်နဳယာမ် ကေုာံ စကာ ပ္ဍဲ ဓာတုဗေဒ ဩဂဲနေတ် ရ။ * '''Hafnium carbide (HfC)''': ဒှ် ဓာတ် ပံင်ကောံ မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် သၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲ လောက (စဵုကဵု ၃၈၉၀ °C) တုဲ စကာ ပ္ဍဲ ဒေသ တူပၟတ် ထတ်လောန် (Heat shields) ရ။ == ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် == ဟာဖ်နဳယာမ် လောဟ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ကလောံဇၞော်ဇၞော် ဂှ် ဟွံမဲ ကု အန္တရာယ် ဂျိ ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ ဍေဟ် နွံ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ခဗိုက် (Powder) ဟွံသေင်မ္ဂး ကရေက်သောဲသောဲ မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် တူပၟတ် ကေုာံ ခတိုဟ် လောဲသွာ (Pyrophoric hazard) ပ္ဍဲ ကျာ ဓမ္မတာ ရ။ ယဝ်ရ ဒး ပၟတ် မ္ဂး သၟာကမၠောန် တအ် ဒးစကာ ဍာ်ဂဥုဲ ပလိုတ် ပၟတ် လောဟ (Class D fire extinguisher) ဓဝ်ရ။ == ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် == ဟာဖ်နဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး: * '''ကု ဇဳရ်ကဝ်နဳယျာမ် (Zirconium)''': ဇဳရ်ကဝ်နဳယျာမ် ကေုာံ ဟာဖ်နဳယာမ် တအ်ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ ဂကောံ တုပ် (Group 4) ကေုာံ နွံကဵု အခိုက်အလိုက် ဓာတု တုပ်သၟဟ် ဗွဲမလောန် ရ။ ဆဂး ဇဳရ်ကဝ်နဳယျာမ် ဟွံ ဇြောတ်ကေတ် နျူထရွန် တုဲ စကာ ပ္ဍဲ ဒလေင် ရုင်နျူကလဳယျာ (Nuclear fuel cladding)၊ ဟာဖ်နဳယာမ် ဂှ် ဇြောတ်ကေတ် နျူထရွန် တုဲ စကာ ပ္ဍဲ ဒလေင် ထိင် (Control rods) ရ။ * '''ကု တဳတေနဳယျာမ် (Titanium)''': တဳတေနဳယျာမ် ဂှ် နွံ လတူ ဍေဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံ 4 (Titanium group) ကီုလေဝ်၊ တဳတေနဳယျာမ် ဇြိုင်အောန်နူ၊ လျိုင် သဝ်နူ ကေုာံ မၞုံကဵု အစောမ် တၞဟ်ခြာ ရ。<ref name="Cotton1999">Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley & Sons. pp. 955–960.</ref> == နိဿဲ == <references /> {{Periodic table}} [[ကဏ္ဍ:ဟာဖ်နဳယာမ်]] [[ကဏ္ဍ:လောဟ ကၠာဲဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]] 9pqmzssccgiaqia8ftwu8fsktunr4gh 0 12806 59182 2026-10-26T01:39:41Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox element | name = တာန်တာလမ် | english_name = Tantalum | symbol = Ta | atomic_number = 73 | atomic_mass = 180.948 | element_category = [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal) | group = 5 | period = 6 | block = d-block | appearance = သာ်သြန်-ပတေင် (Gray-blue) | image = File:Tantalum_sublimed_dendritic_and_1cm3_cube.jpg|250px|alt=လောဟ တာန်တ..." 59182 wikitext text/x-wiki {{Infobox element | name = တာန်တာလမ် | english_name = Tantalum | symbol = Ta | atomic_number = 73 | atomic_mass = 180.948 | element_category = [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal) | group = 5 | period = 6 | block = d-block | appearance = သာ်သြန်-ပတေင် (Gray-blue) | image = [[File:Tantalum_sublimed_dendritic_and_1cm3_cube.jpg|250px|alt=လောဟ တာန်တာလမ်]] | caption = ကလောံ လောဟ တာန်တာလမ် သ္အးဇ္ၚး | phase = Solid | melting_point_K = 3017 | melting_point_C = 2746 | boiling_point_K = 5731 | boiling_point_C = 5458 | density_stp = 16.69 g/cm3 | discovery = [[Anders Gustaf Ekeberg]] (၁၈၀၂) | first_isolation = [[Werner von Bolton]] (၁၉၀၃) }} '''တာန်တာလမ်''' ({{lang-en|Tantalum}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Ta''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၇၃ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၅ (Group 5) တုဲ ဒှ် [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal) မွဲရ။ လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ပတေင်၊ ဇြိုင်၊ မ္ၚိုဟ် ကေုာံ မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် သၠုင်ဗွဲမလောန် (၂၇၄၆ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ်) ရ။ တာန်တာလမ် ဂှ် ဒှ် လောဟ မၞုံကဵု အစောမ် စဵုဒၞာ ဓာတ်လီုလာ် (Corrosion resistance) ထတ်အိုတ် တုဲ ဟွံလေင် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် ဖျး ဓမ္မတာ တုဲ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဒှ် ဗွိုက် ဓာတ် အံက်သိုက် မခိုင်ကၠိုက် ဂှ်ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ လွပ် အဓိက သွက် တာန်တာလမ် ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် ကိရိယာ ကွတ်အဳလက်ထရွန် (Tantalum capacitors) မစကာ ပ္ဍဲ ဖုင်လက်ပ်တော့၊ ကေုာံ စကာ ပ္ဍဲ ရုင်ဂဥုဲ (Surgical implants) ကေုာံ ပသဲ ပံင်နှဴ သၠုင် (Superalloys) သွက် အင်ဂျေန် ကွဳစက် ကျာ ရ။ == ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် == ယၟုမ္ဂး "တာန်တာလမ်" (Tantalum) ဝွံ ကၠုင်နူ ယၟု ဝင် ပုရာဏ် ဂရိတ် King Tantalus (တာန်တာလုသ်) ရ။ ဟိုတ်မဂွံ ခုတ်လဝ် ယၟု ဏအ်ဂှ် ဒှ်ဟိုတ်နူ ဓာတ် အံက်သိုက် ဍေဟ် ဟွံလေင် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် ဖျး မွဲစွံ (တုပ် ညံင်ရဴ Tantalus ဒးဒုင် ဒဒိုက် ဍာ် စှ်ေဗဒါဲ ဆဂး သုင် ဟွံဂွံ ပ္ဍဲ ဝင်ပုရာဏ်)။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၀၂ ဂှ်၊ သၟာဓာတု ဂကူသွိတ်ဒေန် [[Anders Gustaf Ekeberg]] (အန်ဒါသ် ဂုသတာပ် အေကေဗတ်) ဂွံဆဵုကေတ် ဒြပ်သ္အး တၟိ ဏအ် ပ္ဍဲ ဍုင် သွိတ်ဒေန် ကေုာံ ပ္ဍဲ ဍုင် ဗြိတိန် ရ။ ဆဂး ညးတအ် ထေင်လဝ် ဍေဟ် ဒှ် ဓာတ် နဳယဝ်စဳယျာမ် (Niobium) ညိည တုဲ စိုပ် သၞာံ ၁၈၄४ မ္ဂး သၟာဓာတု ဟေန်နရဳ ရဝ်ဇေ (Heinrich Rose) ဂွံ သ္ပစၟတ်သမ္တီ တၞဟ်ခြာ ဍေဟ် ဇေတ်တ် ရ။ လောဟ တာန်တာလမ် သ္အးဇ္ၚး ဍိုက်ပေင် ဂှ် စိုပ် သၞာံ ၁၉၀၃ ဂှ်မှ သၟာဓာတု [[Werner von Bolton]] ဂွံ ပါ်ပတိတ် မာန်ရ。<ref name="Weeks1933">Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 280–285.</ref> == ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် == တာန်တာလမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ ဇြိုင် (လျိုင် 16.69 g/cm³) ကေုာံ မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် ၂၇၄၆ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် (2746 °C) ရ။ ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ ညိင်ဝတ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ သဝ်နူ ၁၅၀ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ဟိုတ်နူ ဍေဟ် က္တဵုဒှ် ဗွိုက် ဓာတ် Tantalum(V) oxide (Ta₂O₅) မစဵုဒၞာ ဍေဟ် ညံင်ဟွံဂွံ လီုလာ် ရ။ ဍေဟ် ဟွံလေင် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် ဖျး ဓမ္မတာ (HCl, HNO₃, H₂SO₄) ဓမ္မတာ လးလး ရ။ ဆဂး ဍေဟ် လေင် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် ဖျး Hydrofluoric acid (HF) ဟွံသေင်မ္ဂး ဍာ်ဓာတ် အယ်ကာလဳ ဖျေံဂမ္တဴ သၠုင် ရ။ ဍေဟ် နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် အဓိက +5 (Ta⁵⁺) လၟိုန် ရ။ == ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ == လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ တာန်တာလမ် ဝွံ နွံ ၜိုတ် ၂ ပ္ဍဲ မွဲ ပြကောဋိ (ppm) ရ။ လၟိဟ်ဏအ်ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကု လၟိဟ် ယူရေနဳယာမ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင်နူ ထဝ် ကေုာံ သြန် ဏီရ။ တာန်တာလမ် ဂှ် ဟွံမံင် ကေတ်တ် ပ္ဍဲသဘာဝ တုဲ၊ ဍေဟ် လၟိုန်ကာလ ပြးဇး မံင် မွဲစွံ ကု နဳယဝ်စဳယျာမ် (Niobium) ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် Tantalite ((Fe, Mn)(Ta, Nb)₂O₆) ကေုာံ Columbite (Coltan) ရ။ ဍုင် မၞုံကဵု တၟအ် ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဒှ် ဍုင် ကွန်ဂဝ် (DRC)၊ រဝါန်ဒါ (Rwanda) ကေုာံ ဗြာဇြေလ် (Brazil) ရ。<ref name="Greenwood1997">Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 984–988.</ref> == ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် == ပရေင်ပတိတ် တာန်တာလမ် အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နူကဵု တၟအ် Coltan ကေုာံ Tantalite ရ။ ဟိုတ်နူ တာန်တာလမ် ကဵု နဳယဝ်စဳယျာမ် နွံကဵု အခိုက် တုပ်သၟဟ် ဗွဲမလောန် ဂှ်ရ၊ ညးတအ် ဒးစကာ နဲကဲ Solvent extraction (ပတိတ် နကဵု ဍာ်ဓာတ် Methyl isobutyl ketone) သွက်ဂွံ ပါ်ပတိတ် ဍေဟ်တအ် ရ။ ကြဴနူ ကလိဂွံ ဓာတ် Potassium fluorotantalate (K₂TaF₇) တုဲ၊ ညးတအ် ဖျေံဂမ္တဴ ဍေဟ် ကု လောဟ သဝ်ဒဳယာမ် (Sodium) ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ သၠုင် သွက်ဂွံ ဂွံ လောဟ တာန်တာလမ် သ္အးဇ္ၚး ရ။ ဍုင် မပတိတ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ဍုင် ကွန်ဂဝ် (DRC)၊ ရဝါန်ဒါ (Rwanda)၊ ဗြာဇြေလ် (Brazil) ကေုာံ ချိန်နဳ (China) ရ။ == ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် == တာန်တာလမ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် (Stable isotope) မွဲသာ် ကေုာံ အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ် မၞုံကဵု အာယုက် လအ်လောန် မွဲ သာ် ပ္ဍဲ သဘာဝ: * '''Tantalum-181 (¹⁸¹Ta)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် တုဲ နွံဂၠိုင်အိုတ် (၉၉.၉၈၈%) ပ္ဍဲ သဘာဝ ရ။ * '''Tantalum-180m (¹⁸⁰mTa)''': ဒှ် Nuclear isomer မညိင်ဝတ် ညိည တုဲ နွံ ၜိုတ် ၀.၀၁၂% ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံကဵု အာယုက် လအ်အိုတ် ပ္ဍဲ ဓာတ် Isomer (အာယုက် သၠုင်နူ ၄.၅ x ١၀¹၅ သၞာံ) တုဲ မာန်ရေက် ဍေဟ် ဟွံကၠေအ်အာ လးလး ရ။ ပါဲနူဂှ် အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ် ဗီုကဵု Tantalum-182 (¹⁸²Ta) (အာယုက် ၁၁၅ တ္ၚဲ) ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ ဓာတုဗေဒ ကေုာံ ရုင်စက် ရ。<ref name="Audi2003">Audi, G. et al. (2003). "The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties". ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.</ref> == ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် == တာန်တာလမ် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန် အဳလက်ထရွန်နေတ် ကေုာံ ရုင်ဂဥုဲ: # '''ကိရိယာ အဳလက်ထရွန် (Tantalum Capacitors)''': လွပ် ဇၞော်အိုတ် (စဵုကဵု ၅၀%) ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် ကဳပာသတာ (Capacitors) ရ။ တာန်တာလမ် ကဳပာသတာ နွံကဵု ဇမၞော် ဍောတ်၊ အစောမ် သၠုင် ကေုာံ တန်တဴ လအ် တုဲ စကာ အဓိက ပ္ဍဲ ဖုင်လက်ပ်တော့၊ တေလဖုန် (Smartphones)၊ ကေုာံ ကပေါတ် အဳလက်ထရွန် အာကာသ ရ။ # '''ရုင်ဂဥုဲ ကေုာံ စၞာံ ခန္ဓကာယ (Surgical Implants)''': တာန်တာလမ် ဒှ် လောဟ မၞုံကဵု အစောမ် Biocompatibility ထတ်အိုတ် (ခန္ဓကာယ ပိုယ် ဒုင်ဒဝ် ဍေဟ် လောဲသွာ) တုဲ စကာ သွက်ဂွံ ကၠောန် တိံဇုတ် (Bone plates)၊ ဇုက်စိင် (Sutures) ကေုာံ ကပေါတ် လွဳယဲ မတ် ရ။ # '''ပသဲ ပံင်နှဴ သၠုင် (Superalloys)''': တာန်တာလမ် ထပ်စုတ် ပ္ဍဲ ပသဲ ပံင်နှဴ (Ni-base superalloys) သွက်ဂွံ ကၠောန် အင်ဂျေန် ကွဳစက် ကျာ (Jet engines)၊ ဒုံးကျည် ကေုာံ ကပေါတ် ရုင်စက် တူပၟတ် ထတ် ရ။ # '''ကပေါတ် ရုင်စက် ဓာတု (Chemical Equipment)''': ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဟွံလေင် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် ဖျး၊ ညးတအ် စကာ တာန်တာလမ် သွက်ဂွံ ကၠောန် ပလိုင် ကေုာံ ဖေန် (Heat exchangers) ပ္ဍဲ ရုင်စက် ဓာတုဗေဒ ရ။ == ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ == တာန်တာလမ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ မစၟတ်သမ္တီလဝ် သွက် မၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး သတ် တအ်ရ (No biological role)။ ပ္ဍဲ '''သဲလ်''' ခန္ဓကာယ ပိုယ် ဍေဟ် ဟွံပါလုပ် ရ။ လောဟ ဏအ် ဓမ္မတာ ကေုာံ ဗွိုက် ဍေဟ် ဂှ် ဟွံမဲ ကု ဂျိ လးလး (Non-toxic) တုဲ စကာ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ မၞိဟ် ဗွဲမဗၠးၜး (Implants) ရ။ ဆဂး ဓာတ် ပံင်ကောံ တာန်တာလမ် လ္ၚဵု (Soluble tantalum salts) ယဝ်ရ လုပ်အာ ပ္ဍဲ ဆီ မ္ဂး နွံကဵု ဂျိ ညိည မာန် ရ。<ref name="Emsley2001">Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 392–395.</ref> == ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် == * '''Tantalum(V) oxide (Ta₂O₅)''': ဓာတ် အသာ်ဗု (Tantalia) မစကာ အဓိက ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် ကဳပာသတာ ကေုာံ မတ်ဒ္ၚောဝ် ကမ္မရာ တၟေင် (Camera lenses) ရ။ * '''Tantalum carbide (TaC)''': ဓာတ် ခဲလောံ မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် သၠုင်ဗွဲမလောန် (3880 °C) မစကာ ပ္ဍဲ ပသဲ ကေက် (Cutting tools) ကေုာံ ဒေသ တူပၟတ် ထတ် ရ။ * '''Potassium fluorotantalate (K₂TaF₇)''': ဓာတ် မစကာ ပ္ဍဲ လၟေင် ပါ်ပတိတ် ကေုာံ ပတိတ် လောဟ တာန်တာလမ် သ္အးဇ္ၚး ရ။ == ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် == တာန်တာလမ် လောဟ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ကလောံဇၞော်ဇၞော် ဂှ် ဟွံမဲ ကု အန္တရာယ် ဂျိ (Non-toxic) ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ ဍေဟ် နွံ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ခဗိုက် (Powder) ဟွံသေင်မ္ဂး ကရေက်သောဲသောဲ မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် တူပၟတ် ကေုာံ ခတိုဟ် လောဲသွာ (Pyrophoric hazard) ပ္ဍဲ ကျာ ဓမ္မတာ ရ။ ယဝ်ရ ဒး ပၟတ် မ္ဂး သၟာကမၠောန် တအ် ဒးစကာ ဍာ်ဂဥုဲ ပလိုတ် ပၟတ် လောဟ (Class D fire extinguisher) ဓဝ်ရ (ဟွံဂွံ စကာ ဍာ် လးလး ဟိုတ်နူ ဍာ် ပတိတ် ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်)။ == ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် == တာန်တာလမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး: * '''ကု နဳယဝ်စဳယျာမ် (Niobium)''': နဳယဝ်စဳယျာမ် ကေုာံ တာန်တာလမ် တအ်ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ ဂကောံ တုပ် (Group 5) ကေုာံ နွံကဵု အခိုက်အလိုက် ဓာတု ကြပ်တုပ်လောန် ရ။ ဆဂး တာန်တာလမ် ဂှ် ဇြိုင်နူ၊ ကဆံင်စှ်ေဍာ် သၠုင်နူ ကေုာံ ဍေဟ် ဟွံလေင် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် ဖျး နူ နဳယဝ်စဳယျာမ် ရ။ * '''ကု တုင်သတေန် (Tungsten)''': တုင်သတေန် ဂှ် နွံ လပါ် ညာဟ် ဍေဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံ (Group 6) တုဲ ဍေဟ် နွံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် သၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲ လောဟ သီုဖအိုတ် ရ (တာန်တာလမ် နွံ သၟဝ် ဍေဟ် ညိ)၊ ဆဂး တာန်တာလမ် ဍိုန်ဍောတ်နူ ကေုာံ ကၠောန်ဗဒှ် လောဲနူ တုင်သတေန် ရ。<ref name="Cotton1999">Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley & Sons. pp. 842–848.</ref> == နိဿဲ == <references /> {{Periodic table}} [[ကဏ္ဍ:တာန်တာလမ်]] [[ကဏ္ဍ:လောဟ ကၠာဲဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]] djd5ao3iim1h36ck7mpm8rtlsw57ucb 0 12807 59183 2026-10-26T01:42:02Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox element | name = တာန်သတေန် | english_name = Tungsten (Wolfram) | symbol = W | atomic_number = 74 | atomic_mass = 183.84 | element_category = [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal) | group = 6 | period = 6 | block = d-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု၊ မ္ၚိုဟ်လောန် (Grayish white, lustrous) | image = File:Tungsten_crystal.jpg|250px|alt=..." 59183 wikitext text/x-wiki {{Infobox element | name = တာန်သတေန် | english_name = Tungsten (Wolfram) | symbol = W | atomic_number = 74 | atomic_mass = 183.84 | element_category = [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal) | group = 6 | period = 6 | block = d-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု၊ မ္ၚိုဟ်လောန် (Grayish white, lustrous) | image = [[File:Tungsten_crystal.jpg|250px|alt=လောဟ တာန်သတေန်]] | caption = ကလောံ လောဟ တာန်သတေန် သ္အးဇ္ၚး | phase = Solid | melting_point_K = 3695 | melting_point_C = 3422 | boiling_point_K = 6203 | boiling_point_C = 5930 | density_stp = 19.3 g/cm3 | discovery = [[Carl Wilhelm Scheele]] (၁၇၈၁) | first_isolation = [[Juan José Elhuyar]] ကေုာံ [[Fausto Elhuyar]] (၁၇၈၃) }} '''တာန်သတေန်''' ({{lang-en|Tungsten}}) ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဝူဖရမ်''' (Wolfram) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''W''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၇၄ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၆ (Group 6) တုဲ ဒှ် [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal) မွဲရ။ လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု-ပတေင်၊ ဇြိုင်လောန် (လျိုင် တုပ်သၟဟ် ကု ထဝ်) ကေုာံ မ္ၚိုဟ် ဗွဲမလောန် ရ။ တာန်သတေန် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် သၠုင်အိုတ် (Highest melting point) ပ္ဍဲအကြာ လောဟ သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ လောက ရ (၃၄၂၂ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ်)။ ပ္ဍဲသဘာဝမ္ဂး ဍေဟ် ဟွံမံင် ကေတ်တ် တုဲ၊ ဂွံဆဵုကေတ် ပံင်နှဴ ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် ဗီုကဵု Wolframite ကေုာံ Scheelite ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ လွပ် အဓိက သွက် တာန်သတေန် ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် တၟအ် တာန်သတေန် ကာဗိုက် (Tungsten carbide) မဒှ် ကပေါတ် မ္ၚိုဟ်အိုတ် သွက်ဂွံ ကၠောန် ပသဲ ကေက် (Cutting tools)၊ ဇုက် ပၟတ် (Incandescent light bulb filaments)၊ ကိရိယာ တက် လျး X (X-ray tubes) ကေုာံ လောဟ ပံင်နှဴ မဒုင်ဒဝ် ဂမ္တဴ သၠုင် ร။ == ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် == ယၟုမ္ဂး "တာန်သတေန်" (Tungsten) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် သွိတ်ဒေန် ''tung sten'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် "တၟအ် ဇြိုင်" (Heavy stone) ရ။ ဆဂး သင်္ကေတ ဍေဟ် '''W''' ဂှ် ကၠုင်နူ မအရေဝ် ဂျာမာန် ''Wolfram'' (ဝူဖရမ်) မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ယက် ကၠဵုကၠိင်" (Wolf's froth ဟွံသေင်မ္ဂး Wolf rahm) ร။ ဟိုတ်မဂွံ ခုတ်လဝ် ယၟု ဝူဖရမ် ဂှ် ဒှ်ဟိုတ်နူ သၟာခါဲတၟအ် ဂျာမာန် တအ် ဂွံဆဵုကေတ် ဒဒှ်ရ တၟအ် ဏအ် လေပ် "စ" ထောအ် (ဇြောတ်ကေတ်) ဓာတ် တေန် (Tin) အခိင် ဖျေံဂမ္တဴ ညံင်ရဴ ကၠဵုကၠိင် မစ သဵု ကီုရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၈၁ ဂှ်၊ သၟာဓာတု ဂကူသွိတ်ဒေန် [[Carl Wilhelm Scheele]] (ကာလ် ဝဳဟေမ် ရှဳလဳ) ဂွံဆဵုကေတ် ဓာတ် ဍာ်ဖျး တၟိ မွဲ မကော်ဂး "Tungstic acid" နူကဵု တၟအ် Scheelite (CaWO₄) ရ။ ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၈၃၊ ကောဒေအ် သၟာဓာတု ဂကူသပိန် [[Juan José Elhuyar]] ကေုာံ [[Fausto Elhuyar]] တအ် ဂွံ ပါ်ပတိတ် လောဟ တာန်သတေန် သ္အးဇ္ၚး အလန်ပထမအိုတ် နကဵု လၟေင် ဖျေံဂမ္တဴ (Reduction) ဓာတ် Tungstic acid ကု ချာကောလ် (Charcoal - ဓာတ် ကာဗောန်) ร。<ref name="Weeks1933">Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 272–279.</ref> == ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် == တာန်သတေန် ဝွံ ဒှ် လောဟ မ္ၚိုဟ်လောန်၊ ဇြိုင်လောန် (လျိုင် 19.3 g/cm³ - တုပ်သၟဟ် ကု ထဝ် ကေုာံ ယူရေနဳယာမ်) တုဲ မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် သၠုင်အိုတ် ၃၄၂၂ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် (3422 °C) ကေုာံ ကဆံင်ကတဴ ၅၉၃၀ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် (5930 °C) ร (ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံကဆံင်ကတဴ သၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲ လောက)။ ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ ညိင်ဝတ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ကျာ ဓမ္မတာ (Resistant to oxidation at room temperature) တုဲ ဟွံလေင် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် ဖျး ဓမ္မတာ (HCl, HNO₃, H₂SO₄) လးလး ရ။ ဆဂး ဍေဟ် လေင် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် ဖျး ပံင်နှဴ Nitric acid ကဵု Hydrofluoric acid ร။ ယဝ်ရ ဖျေံဂမ္တဴ ဍေဟ် လတူ ၄၀၀ °C မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် လီုလာ် ပ္ဍဲ ကျာ (Oxidizes) လောဲသွာ ရ။ ဍေဟ် နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် အဓိက +6 (W⁶⁺) တုဲပၠန် သီု လေပ် က္တဵုဒှ် +5, +4, +3 ကေုာံ +2 ကီုရ။ == ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ == လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ တာန်သတေန် ဝွံ နွံ ၜိုတ် ၁.၂၅ ပ္ဍဲ မွဲ ပြကောဋိ (ppm) ရ။ လၟိဟ်ဏအ်ဂှ် ဟွံဂၠိုင် ဟွံအောန် တုဲ တုပ်သၟဟ် ကု ဒြပ်သ္အး ဗီုကဵု တာဗဳယာမ် (Terbium) ရ။ တာန်သတေန် ဂှ် ဟွံမံင် ကေတ်တ် ပ္ဍဲသဘာဝ တုဲ၊ ဍေဟ် လေပ်ပံင်ကောံ ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် အဓိက ၜါသာ် မပ္တံကဵု Wolframite (Iron-manganese tungstate: (Fe,Mn)WO₄) ကေုာံ Scheelite (Calcium tungstate: CaWO₄) ရ။ တၟအ် တအ် ဏအ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ ဒေသ က္တဵုဒှ် တၟအ် ပၟတ် (Igneous rocks) ဗွဲမဂၠိုင် ရ。<ref name="Greenwood1997">Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 1002–1004.</ref> == ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် == ပရေင်ပတိတ် တာန်သတေန် အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နူကဵု တၟအ် Wolframite ကေုာံ Scheelite ရ။ ညးတအ် ပၠုပ် တၟအ် တအ် ဏအ် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် သဝ်ဒဳယာမ် ကာဗောန်နိတ် (Sodium carbonate) ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ သၠုင် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ဓာတ် Sodium tungstate (Na₂WO₄) ร။ ကြဴနူဂှ် ညးတအ် စုတ် ဍာ်ဓာတ် ဖျး သွက်ဂွံ ဂွံ Tungstic acid (H₂WO₄) တုဲ၊ ဖျေံဂမ္တဴ ဍေဟ် စဵုကဵု ဒှ် ဓာတ် အံက်သိုက် Tungsten(VI) oxide (WO₃) ร။ ကၞောတ်တဲ ညးတအ် ဖျေံဂမ္တဴ WO₃ ဏအ် ကု ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် (Hydrogen) ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ၈၀၀ °C သွက်ဂွံ ဂွံ ခဗိုက် လောဟ တာန်သတေန် သ္အးဇ္ၚး ရ။ ဍုင် မပတိတ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ဍုင်ကြုက် (China - ပတိတ် ဂၠိုင်အိုတ် ၜိုတ် ၈၀% ပြင်)၊ ရုရှာ (Russia)၊ ကနေဒါ (Canada) ကေုာံ ဗဳယေတ်နာမ် (Vietnam) ရ။ == ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် == တာန်သတေန် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် (Stable isotopes) ပန် သာ် ကေုာံ အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ် မၞုံကဵု အာယုက် လအ်လောန် (Radioisotope) မွဲ သာ် ပ္ဍဲ သဘာဝ: * '''Tungsten-182, 183, 184, 186''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် ရ။ ပ္ဍဲအကြာဏအ် ¹⁸⁴W ဂှ် နွံဂၠိုင်အိုတ် (၃၀.၆၄%) ရ။ * '''Tungsten-180 (¹⁸⁰W)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် মပြဟ်လီု နကဵု Alpha decay ร။ ဆဂး အာယုက် ဍေဟ် (Half-life) လအ် ဗွဲမလောန် (၁.၈ x ၁၀¹⁸ သၞာံ - သၠုင်နူ အာယုက် သဘာဝ လောက ဏီ) တုဲ၊ ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ဓာတ် မညိင်ဝတ် ဓမ္မတာ ရ။ ပါဲနူဂှ် အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ် တၞဟ်တအ် ဗီုကဵု Tungsten-181 (အာယုက် ၁၂၁ တ္ၚဲ) ဂှ် က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် ဓာတု ရ。<ref name="Audi2003">Audi, G. et al. (2003). "The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties". ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.</ref> == ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် == တာန်သတေန် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန် မနွံပၟိက် ကပေါတ် မ္ၚိုဟ် ကေုာံ ဒုင်ဒဝ် ဂမ္တဴ သၠုင်: # '''တၟအ် တာန်သတေန် ကာဗိုက် (Tungsten Carbide - WC)''': လွပ် ဇၞော်အိုတ် (ၜိုတ် ၆၀%) ဂှ် ဒှ် သွက် ကပေါတ် ဏအ် ရ။ ဍေဟ် မ္ၚိုဟ်လောန် (ကြပ်တုပ် ကု ဗိုတ်) တုဲ စကာ အဓိက သွက်ဂွံ ကၠောန် ပသဲ ကေက် (Cutting tools, Drill bits) သွက် ပရေင် ခါဲ တၟအ်၊ ကၠောန် ကွဳစက် ကေုာံ စက် ယန္တရား ရ။ # '''ဇုက် ပၟတ် ကေုာံ အဳလက်ထရွန်နေတ် (Filaments & Electronics)''': ဟိုတ်နူ ကဆံင်စှ်ေဍာ် သၠုင်အိုတ် ဂှ်ရ၊ တာန်သတေန် ဂှ် ဒှ် ဇုက် အဓိက ပ္ဍဲ မပၟတ် (Incandescent light bulbs) ကေုာံ ဇုက် ပတိတ် အဳလက်ထရွန် (Cathodes) ပ္ဍဲ စက် တက် လျး X (X-ray tubes) ကေုာံ မာက္ကရဝ်ဝေဖ် (Microwave magnetrons) ရ။ # '''စက် ဂဟဵု ပသဲ (TIG Welding)''': တာန်သတေန် စကာ နဒဒှ် အာဇြေန် မဟွံလေင် (Non-consumable electrode) ပ္ဍဲ ကမၠောန် ဂဟဵု ပသဲ TIG (Tungsten Inert Gas welding) ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဒုင်ဒဝ် ဓါတ်ပၟတ် သၠုင်လောန် ရ။ # '''ကပေါတ် ပၞာန် (Military Applications)''': ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဇြိုင် တုပ် ကု ယူရေနဳယာမ် (Uranium) ဂှ်ရ၊ ညးတအ် စကာ ဍေဟ် သွက်ဂွံ ကၠောန် မကမ် မဖံက် ဒၞပ် ပသဲ (Armor-piercing ammunition) ကေုာံ ကပေါတ် ဇြိုင် သွက် ကွဳစက် ကျာ ရ။ # '''ပသဲ ပံင်နှဴ (Alloys)''': ထပ်စုတ် ပ္ဍဲ ပသဲ သံမဏိ (High-speed steel) သွက်ဂွံ ပခိုင်ပတိုန် ပသဲ ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ သၠုင် ร။ == ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ == တင်တၟေင် ဇၞော်အိုတ် မွဲ သွက် တာန်သတေန် ဂှ် ဍေဟ် ဒှ် '''ဒြပ်သ္အး ဇြိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ လောက မၞုံကဵု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ (Heaviest element with a known biological role)''' ရ။ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ မၞိဟ် ဍေဟ် ဟွံပါလုပ် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ ဗက်တဳရဳယျာ ကေုာံ အာခဳယာ (Archaea) လ္ၚဵု မမံင် ပ္ဍဲ ဒေသ ကတဴ လောန် (Hydrothermal vents) တအ် ဂှ် လေပ် စကာ ဓာတ် တာန်သတေန် ပ္ဍဲ အေန်ဇြာင် (Enzymes) ဍေဟ်တအ် ရ (ဥပမာ- Tungstoenzymes မပ္တံကဵု Formate dehydrogenase) ရ။ သွက် မၞိဟ် ဓမ္မတာ မ္ဂး လောဟ ဏအ် ဟွံမဲ ကု ဂျိ ဇၞော်ဇၞော် (Low toxicity) ကီုလေဝ်၊ ဓာတ် ပံင်ကောံ တာန်သတေန် လ္ၚဵု တအ် ယဝ်ရ လုပ်အာ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ မ္ဂး လေပ် ပလီု ပရေင် ဇၞော်မောဝ် ဇုတ် ကေုာံ လေပ် ဒှ် အန္တရာယ် ညိည မာန်ရ。<ref name="Emsley2001">Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 450–454.</ref> == ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် == * '''Tungsten carbide (WC)''': ဓာတ် ပံင်ကောံ ကိစ္စဇၞော်အိုတ် မ္ၚိုဟ် ဗွဲမလောန် (Mohs hardness 9.0) မစကာ အဓိက ပ္ဍဲ ကမၠောန် စက် ကေုာံ ပသဲ ကေက် ရ။ * '''Tungsten(VI) oxide (WO₃)''': ဓာတ် အသာ်ဍာ်မိတ် (Tungsten trioxide) မစကာ နဒဒှ် တမ် သွက်ဂွံ ပတိတ် လောဟ တာန်သတေန် ကေုာံ စကာ ပ္ဍဲ ကမှ် မတ်ဒ္ၚောဝ် ခေတ်တၟိ (Electrochromic windows) မလေပ် ပြံင်လှာဲ အရံင် အခိင် ဓာတ်လလဳ လုပ် ရ။ * '''Sodium tungstate (Na₂WO₄)''': ဓာတ် မလေင် ပ္ဍဲ ဍာ် မစကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် ဍာ်ဂဥုဲ စဵုဒၞာ ပၟတ် (Fire retardant) ရ။ == ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် == တာန်သတေန် လောဟ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ကလောံဇၞော်ဇၞော် ဂှ် ဟွံမဲ ကု အန္တရာယ် ဂျိ (Non-toxic) ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ ဍေဟ် နွံ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ခဗိုက် (Powder) ဟွံသေင်မ္ဂး ကရေက်သောဲသောဲ မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် တူပၟတ် ကေုာံ ခတိုဟ် လောဲသွာ (Fire and explosion hazard) ပ္ဍဲ ကျာ ရ။ ယဝ်ရ ဒး ပၟတ် မ္ဂး သၟာကမၠောန် တအ် ဒးစကာ ဍာ်ဂဥုဲ ပလိုတ် ပၟတ် လောဟ (Class D fire extinguisher) ဓဝ်ရ။ == ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် == တာန်သတေန် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး: * '''ကု မဝ်လဳဗ်ဒဳနမ် (Molybdenum)''': မဝ်လဳဗ်ဒဳနမ် ဂှ် နွံ လတူ တာန်သတေန် ပ္ဍဲ ဂကောံ (Group 6) ရ။ သီုၜါဝွံ နွံကဵု အခိုက်အလိုက် ဓာတု ကြပ်တုပ်လောန် တုဲ စကာ သွက်ဂွံ ပခိုင်ပတိုန် ပသဲ သံမဏိ (Alloying elements) သီုၜါ ရ။ ဆဂး တာန်သတေန် ဂှ် ဇြိုင်နူ ကေုာံ ကဆံင်စှ်ေဍာ် သၠုင်နူ ဗွဲမလောန် ရ။ ပ္ဍဲ ဇဳဝဗေဒ မ္ဂး မဝ်လဳဗ်ဒဳနမ် ဒှ် ဓာတ် အဓိက သွက် မၞိဟ် တုဲ တာန်သတေန် ဒှ် အဓိက သွက် ဗက်တဳရဳယျာ လ္ၚဵု ဓဝ်ရ။ * '''ကု ထဝ် (Gold)''': ထဝ် ကဵု တာန်သတေန် ဂှ် နွံကဵု လျိုင် (Density) တုပ်သၟဟ် ညိည ဓဝ် (19.3 g/cm³) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ မၞိဟ် ကၠောန် ထဝ် အတု တအ် လေပ် စကာ ကလောံ တာန်သတေန် ပ္ဍဲ အပ္ဍဲ တုဲ ဖျေံ ဗွိုက် ထဝ် လတူ ဍေဟ် သွက်ဂွံ လှေအ်လှန် ညးရာန် တအ် ร。<ref name="Cotton1999">Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley & Sons. pp. 920–925.</ref> == နိဿဲ == <references /> {{Periodic table}} [[ကဏ္ဍ:တာန်သတေန်]] [[ကဏ္ဍ:လောဟ ကၠာဲဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]] bffqg7vhjfrzjdkubeybyzukqt27gtr 0 12808 59184 2026-10-26T01:42:29Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox element | name = ရဳနဳယာမ် | english_name = Rhenium | symbol = Re | atomic_number = 75 | atomic_mass = 186.207 | element_category = [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal) | group = 7 | period = 6 | block = d-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု-ပတေင် (Silvery-grayish white) | image = File:Rhenium_single_crystal_and_bar.jpg|250px|alt=လောဟ ရဳနဳ..." 59184 wikitext text/x-wiki {{Infobox element | name = ရဳနဳယာမ် | english_name = Rhenium | symbol = Re | atomic_number = 75 | atomic_mass = 186.207 | element_category = [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal) | group = 7 | period = 6 | block = d-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု-ပတေင် (Silvery-grayish white) | image = [[File:Rhenium_single_crystal_and_bar.jpg|250px|alt=လောဟ ရဳနဳယာမ်]] | caption = ကလောံ လောဟ ရဳနဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး | phase = Solid | melting_point_K = 3459 | melting_point_C = 3186 | boiling_point_K = 5903 | boiling_point_C = 5596 | density_stp = 21.02 g/cm3 | discovery = [[Walter Noddack]], [[Ida Tacke]], ကေုာံ [[Otto Berg]] (၁၉၂၅) | first_isolation = [[Walter Noddack]] ကေုာံ [[Ida Tacke]] (၁၉၂၈) }} '''ရဳနဳယာမ်''' ({{lang-en|Rhenium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Re''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၇၅ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၇ (Group 7) တုဲ ဒှ် [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal) မွဲရ။ လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု-ပတေင်၊ ဇြိုင် ဗွဲမလောန် (လျိုင် 21.02 g/cm³ မဒှ် လောဟ ဇြိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု ပန် ပ္ဍဲ လောက) ကေုာံ မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် သၠုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု ၜါ (ကြဴနူ တုင်သတေန်) ရ။ ရဳနဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး သဘာဝ (Stable element) မဂွံဒုင် ဂၠာဲဆဵု လက္ကရဴအိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် သိပ္ပံ ရ။ ပ္ဍဲသဘာဝမ္ဂး ဍေဟ် ဂွံဆဵုကေတ် ဝါတ်ဂါတ် ဗွဲမလောန် တုဲ (Rare element) ဂွံဆဵုကေတ် နဒဒှ် ကပေါတ်ကြဴ ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် မဝ်လဳဗ်ဒဳနမ် (Molybdenum) ကေုာံ ကောပ်ပါ (Copper) ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ လွပ် အဓိက သွက် ရဳနဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် ပသဲ ပံင်နှဴ သၠုင် (Superalloys) သွက် အင်ဂျေန် ကွဳစက် ကျာ (Jet engines) မဒုင်ဒဝ် ဂမ္တဴ ထတ်လောန်၊ ကေုာံ ဓာတ်ကၠောအ် (Catalysts) ပ္ဍဲ ရုင်စက် ဍာ်နံင် သွက်ဂွံ ပတိတ် ကၠေင် ဓါတ် ဟွံမဲ ကု ဖကောဝ် (Lead-free high-octane gasoline) ရ။ == ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် == ယၟုမ္ဂး "ရဳနဳယာမ်" (Rhenium) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် လေတ္တေန် ''Rhenus'' (ရဳနုသ်) မဒှ် ယၟု ဝင် ၜဳ ရိုင်း (Rhine River) ပ္ဍဲ ဍုင် ဥရောပ ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၅ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ဂကူဂျာမာန် ပိ တၠ မတွဟ်ဂး [[Walter Noddack]] (ဝေါလ်တာ နဝ်ဒက်)၊ ညးဗြဴ သၟာဓာတု [[Ida Tacke]] (အဳဒါ တာကဳ - ကြဴနူဂှ် ဒှ် အဳဒါ နဝ်ဒက်) ကေုာံ [[Otto Berg]] (အဝ်တဝ် ဗက်) တအ် ဂွံဆဵုကေတ် ဒြပ်သ္အး တၟိ ဏအ် ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် ပလာတ်တဳနမ် (Platinum ores) ကေုာံ တၟအ် Columbite ရ။ ညးတအ် စကာ နဲကဲ လျး ဓာတ် လျး X (X-ray spectroscopy) သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဍေဟ် ရ။ ရဳနဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး ညိင်ဝတ် သဘာဝ မနွံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် ဟွံပြဟ်လီု (Stable non-radioactive element) လက္ကရဴအိုတ် မဂွံဒုင် ဂၠာဲဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ (ကြဴနူဏအ် သၟာသိပ္ပံတအ် ဂွံဆဵု ဆ ဓာတ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် ဓဝ်ရ)။ လောဟ ရဳနဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ၁ ဂရာမ် ဂှ် ညးတအ် ပတိတ် မာန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၈ နူကဵု တၟအ် မဝ်လဳဗ်ဒဳနမ် ၆၆၀ ကဳလဝ် ရ。<ref name="Weeks1933">Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 320–325.</ref> == ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် == ရဳနဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ ဇြိုင်လောန် (လျိုင် 21.02 g/cm³ - သၠုင်နူ ထဝ် ကေုာံ တုင်သတေန်) ကေုာံ မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် သၠုင်လောန် ၃၁၈၆ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် (3186 °C) ရ။ ဍေဟ် နွံကဵု ကဆံင်ကတဴ ၅၅၉၆ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် တုဲ ဒှ် လောဟ ကဆံင်ကတဴ သၠုင်အိုတ် မွဲကီု ရ။ ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ ညိင်ဝတ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ကျာ ဓမ္မတာ (Tarnish-resistant) တုဲ ဟွံလေင် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် ဖျး ဓမ္မတာ ဗီုကဵု Hydrochloric acid ရ။ ဆဂး ဍေဟ် လေင် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် ဖျး အံက်သဳဒိုက် ဗီုကဵု Nitric acid (HNO₃) ဟွံသေင်မ္ဂး Sulfuric acid ရ။ တင်တၟေင် ဍေဟ်ဂှ် ဍေဟ် နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် (Oxidation states) ဗွဲမဂၠိုင် စတၟာ နူ -1, +1, +2, +3, +4, +5, +6, စဵုကဵု +7 ရ။ ပ္ဍဲအကြာဏအ် ကဆံင် +7, +6, ကေုာံ +4 ဂှ် ပြာကတ်အိုတ် ရ။ == ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ == လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ ရဳနဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး သဘာဝ မနွံ အောန်အိုတ် မွဲ တုဲ၊ နွံ ဆ ၜိုတ် ၀.၀၀၀၇ ပ္ဍဲ မွဲ ပြကောဋိ (ppm) ဟွံသေင်မ္ဂး ၀.၇ ppb ဓဝ်ရ။ ရဳနဳယာမ် ဂှ် ဟွံမံင် ကေတ်တ် ပ္ဍဲသဘာဝ တုဲ ကေုာံ ဟွံမဲ ကု တၟအ် အလဵုအလဵု ဍေဟ် (No known pure rhenium minerals) ရ။ ဍေဟ် လၟိုန်ကာလ ပြးဇး မံင် ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် Molybdenite (MoS₂) တုဲ ပါလုပ် ပ္ဍဲ လၟိဟ် ၜိုတ် ၀.၂% ဓဝ်ရ။ တၟအ် Molybdenite ဏအ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ ဒေသ ခါဲ တၟအ် ကောပ်ပါ (Copper mines) ဗွဲမဂၠိုင် ရ。<ref name="Greenwood1997">Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 1044–1047.</ref> == ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် == ပရေင်ပတိတ် ရဳနဳယာမ် အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နဒဒှ် ကပေါတ်ကြဴ (Byproduct) နူကဵု ပရေင် ဇွိတ်သ္အး မဝ်လဳဗ်ဒဳနမ် ကေုာံ ကောပ်ပါ ရ။ အခိင် ညးတအ် စံင် (Roasting) တၟအ် Molybdenite ပ္ဍဲ ကျာ မ္ဂး၊ ဓာတ် Rhenium(VII) oxide (Re₂O₇) ဂှ် ဒှ် ဓာတ်ကျာ တုဲ ပဝ် တိတ် အာ ပ္ဍဲ ယက် ရ။ ညးတအ် ဇြောတ်ကေတ် ယက် ဏအ် ပ္ဍဲ ဍာ် တုဲ ကလိဂွံ ဍာ်ဓာတ် Perrhenic acid (HReO₄) ရ。 ကြဴနူ ထပ်စုတ် ပဝ်တက်သဳယာမ် ကလဝ်ရိုက် တုဲ ဂွံ Potassium perrhenate (KReO₄) ရ။ ကၞောတ်တဲ ညးတအ် ဖျေံဂမ္တဴ ဍေဟ် ကု ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် (Hydrogen reduction) သွက်ဂွံ ဂွံ ခဗိုက် လောဟ ရဳနဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ရ။ ဍုင် မပတိတ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ဍုင် ချဳလဳ (Chile - ပတိတ် ဂၠိုင်အိုတ် ၜိုတ် ၅၀%)၊ ပဝ်လာန် (Poland)၊ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (USA) ကေုာံ အူဇဗေကိသတာန် (Uzbekistan) ရ။ == ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် == ရဳနဳယာမ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် ပ္ဍဲ သဘာဝ ၜါ သာ်: * '''Rhenium-185 (¹⁸⁵Re)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် (Stable isotope) တုဲ နွံ ၜိုတ် ၃၇.၄% ပ္ဍဲ သဘာဝ ရ။ * '''Rhenium-187 (¹⁸⁷Re)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် တုဲ နွံဂၠိုင်အိုတ် (၆၂.၆%) ပ္ဍဲ သဘာဝ ရ။ ၜိုန်ရ ဍေဟ် ဒှ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ် (Beta emitter) ကီုလေဝ်၊ အာယုက် ဍေဟ် (Half-life) လအ် ဗွဲမလောန် ၄.၁၂ x ၁၀¹⁰ သၞာံ (၄၁.၂ ဗဳလဳယျောန် သၞာံ - ၃ ဆ အာယုက် စက်ဝဲလောက) တုဲ၊ ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ဓာတ် မညိင်ဝတ် ဓမ္မတာ ရ။ သၟာ ရူပဗေဒ ကေုာံ ဝင်တိ တအ် စကာ အိုင်သဝ်တုပ် ဏအ် (Rhenium-Osmium dating) သွက်ဂွံ တော် အာယုက် ဓာတ်တၟအ် ပသဲ ကေုာံ အာကာသ ရ။ ပါဲနူဂှ် အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ် တၟိ ဗီုကဵု Rhenium-186 (¹⁸⁶Re) ကေုာံ Rhenium-188 (¹⁸⁸Re) တအ် ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ ရုင်ဂဥုဲ သွက်ဂွံ လွဳ ယဲ ကေန်သာ ဇုတ် (Bone cancer pain relief) ร。<ref name="Audi2003">Audi, G. et al. (2003). "The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties". ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.</ref> == ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် == ရဳနဳယာမ် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန် ရုင်စက် သၠုင် ကေုာံ ဓာတုဗေဒ: # '''ပသဲ ပံင်နှဴ သၠုင် (Superalloys)''': လွပ် ဇၞော်အိုတ် (စဵုကဵု ၇၀%) ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ထပ်စုတ် ပ္ဍဲ နဳကေလ် (Nickel-based superalloys) ရ။ ယဝ်ရ ထပ်စုတ် ရဳနဳယာမ် ၜိုတ် ၃% စဵု ၆% မ္ဂး ဍေဟ် သၠုင်ပတိုန် အစောမ် ခိုင်ကၠိုက် ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ သၠုင် (Creep resistance) ဗွဲမလောန် ရ။ ပသဲ ဏအ် စကာ အဓိက သွက်ဂွံ ကၠောန် တၞး ပန်ကာ (Turbine blades) ပ္ဍဲ အင်ဂျေန် ကွဳစက် ကျာ (Jet engines) ကေုာံ စက် ဓါတ်ကျာ ရ။ # '''ဓာတ်ကၠောအ် ပ္ဍဲ ဍာ်နံင် (Pt-Re Catalysts)''': ရဳနဳယာမ် ပံင်နှဴ ကု ပလာတ်တဳနမ် (Platinum) ဂှ် စကာ နဒဒှ် ဓာတ်ကၠောအ် (Catalytic reforming) ပ္ဍဲ ရုင်စက် ဍာ်နံင် ရ။ ဍေဟ် သ္ပကဵု ညံင် ဂွံ ပတိတ် ကၠေင် ဓါတ် ၚုဟ်တန် သၠုင် (High-octane gasoline) မဟွံမဲ ကု ဓာတ် ဖကောဝ် (Lead-free) ရ။ # '''ကိရိယာ လျး X ကေုာံ လလဳ (X-ray & Electrical Contacts)''': ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဒုင်ဒဝ် ဂမ္တဴ သၠုင် ကေုာံ ဟွံလီုလာ် လောဲသွာ ဂှ်ရ၊ စကာ ပ္ဍဲ တိုင် ပတိတ် လျး X (X-ray tube targets) ကေုာံ ခလုတ် ဆက် လလဳ (Electrical contacts) မလေပ် က္တဵုဒှ် ပၟတ် လျး ထတ်လောန် (Arcing) ရ။ # '''စက် ၜတ် ဂမ္တဴ (Thermocouples)''': ရဳနဳယာမ် ပံင်နှဴ ကု တုင်သတေန် (W-Re thermocouples) စကာ သွက်ဂွံ ၜတ် ဂမ္တဴ သၠုင်လောန် စဵုကဵု ၂၂၀၀ °C ရ။ == ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ == ရဳနဳယာမ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ မစၟတ်သမ္တီလဝ် သွက် မၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး သတ် တအ်ရ (No biological role)။ ပ္ဍဲ '''သဲလ်''' ခန္ဓကာယ ပိုယ် ဍေဟ် ဟွံပါလုပ် ရ။ လောဟ ဏအ် ဓမ္မတာ ကေုာံ ဓာတ်ပံင်ကောံ ဍေဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဟွံမဲ ကု ဂျိ ဇၞော်ဇၞော် (Very low toxicity) ရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် သၟာကမၠောန် တအ် ဒးစွံ သတိ အခိင် ရပ်စပ် ဍေဟ် ဟိုတ်နူ လောဟ ကၠာဲ (Transition metals) တၞဟ်တအ် ဓမ္မတာ မလေပ် က္တဵုဒှ် အန္တရာယ် ညိည မာန်ရ။ ဗီုမဟီုလဝ် ပ္ဍဲ လပါ် လတူ တေအ်၊ အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ် ¹⁸⁶Re ဂှ် ဒှ် ဍာ်ဂဥုဲ သွက်ဂွံ ဖအောန် ဂိသကေဝ် ပ္ဍဲ ယဲ ကေန်သာ ဇုတ် ร。<ref name="Emsley2001">Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 358–360.</ref> == ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် == * '''Rhenium(VII) oxide (Re₂O₇)''': ဓာတ် အသာ်ဍာ်မိတ် မက္တဵုဒှ် အခိင် ဖျေံဂမ္တဴ လောဟ ရဳနဳယာမ် ပ္ဍဲ ကျာ ရ။ ဍေဟ် လေင် ပ္ဍဲ ဍာ် တုဲ က္တဵုဒှ် ဍာ်ဓာတ် Perrhenic acid ရ။ * '''Perrhenic acid (HReO₄)''': ဍာ်ဓာတ် ဖျး ဇြဟတ် ထတ် မစကာ အဓိက နဒဒှ် တမ် သွက်ဂွံ ပတိတ် ဓာတ်ကၠောအ် (Catalysts) ပ္ဍဲ ရုင်စက် ရ။ * '''Potassium perrhenate (KReO₄)''': ဓာတ် ခဲလောံ အသာ်ဗု မစကာ ပ္ဍဲ လၟေင် ပါ်ပတိတ် ကေုာံ ပတိတ် လောဟ ရဳနဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ရ။ == ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် == ရဳနဳယာမ် လောဟ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ကလောံဇၞော်ဇၞော် ဂှ် ဟွံမဲ ကု အန္တရာယ် ဂျိ (Non-toxic) ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ ဍေဟ် နွံ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ခဗိုက် (Powder) ဟွံသေင်မ္ဂး ကရေက်သောဲသောဲ မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် တူပၟတ် လောဲသွာ (Highly flammable) ပ္ဍဲ ကျာ ဓမ္မတာ ရ။ ယဝ်ရ ဒး ပၟတ် မ္ဂး သၟာကမၠောန် တအ် ဒးစကာ ဍာ်ဂဥုဲ ပလိုတ် ပၟတ် လောဟ (Class D fire extinguisher) ဓဝ်ရ။ == ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် == ရဳနဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး: * '''ကု တက်နဳသဳယာမ် (Technetium)''': တက်နဳသဳယာမ် ဂှ် နွံ လတူ ရဳနဳယာမ် ပ္ဍဲ ဂကောံ 7 ရ။ သီုၜါဝွံ နွံကဵု အခိုက်အလိုက် ဓာတု ကြပ်တုပ်လောန် ဗွဲမလောန် (ဥပမာ- က္တဵုဒှ် ဓာတ် Pertechnetate TcO₄⁻ ကဵု Perrhenate ReO₄⁻) ရ။ ဆဂး တက်နဳသဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ် သီုဖအိုတ် (ဟွံမဲ ကု အိုင်သဝ်တုပ် ညိင်ဝတ်) တုဲ၊ ရဳနဳယာမ် ဂှ် ဒှ် လောဟ သဘာဝ ညိင်ဝတ် (Stable) မနွံ ဇြိုင်နူ ဍေဟ် ဗွဲမလောန် ရ။ * '''ကု တုင်သတေန် (Tungsten)''': တုင်သတေန် ဂှ် နွံ လပါ် ဇွိ ဍေဟ် ရ။ သီုၜါဝွံ ဒှ် လောဟ ကဆံင်စှ်ေဍာ် သၠုင်အိုတ် (Refractory metals) တုဲ နွံ လျိုင် ဇြိုင် လောန် ร။ တုင်သတေန် နွံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် သၠုင်နူ (3422 °C vs 3186 °C) ဆဂး ရဳနဳယာမ် ဇြိုင်နူ ညိ (21.02 vs 19.3 g/cm³) ရ。<ref name="Cotton1999">Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley & Sons. pp. 974–978.</ref> == နိဿဲ == <references /> {{Periodic table}} [[ကဏ္ဍ:ရဳနဳယာမ်]] [[ကဏ္ဍ:လောဟ ကၠာဲဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]] gb3i9w09er4qd5w5j9rgccoqxhuqj5o 0 12809 59185 2026-10-26T01:43:51Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox element | name = အဝ်သမဳယာမ် | english_name = Osmium | symbol = Os | atomic_number = 76 | atomic_mass = 190.23 | element_category = [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal), Platinum group | group = 8 | period = 6 | block = d-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု မၞုံကဵု လျး သၚေက်-သွာ် ညိည (Silvery, blue cast) | image = File..." 59185 wikitext text/x-wiki {{Infobox element | name = အဝ်သမဳယာမ် | english_name = Osmium | symbol = Os | atomic_number = 76 | atomic_mass = 190.23 | element_category = [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal), Platinum group | group = 8 | period = 6 | block = d-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု မၞုံကဵု လျး သၚေက်-သွာ် ညိည (Silvery, blue cast) | image = [[File:Osmium_crystals.jpg|250px|alt=လောဟ အဝ်သမဳယာမ်]] | caption = ကလောံ လောဟ အဝ်သမဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး မၞုံကဵု အရံင် သၚေက်-သွာ် ၜတ်တ် | phase = Solid | melting_point_K = 3306 | melting_point_C = 3033 | boiling_point_K = 5285 | boiling_point_C = 5012 | density_stp = 22.59 g/cm3 | discovery = [[Smithson Tennant]] (၁၈၀၃) | first_isolation = [[Smithson Tennant]] (၁၈၀၃) }} '''အဝ်သမဳယာမ်''' ({{lang-en|Osmium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Os''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၇၆ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၈ (Group 8) ကေုာံ ဂကောံ လောဟ ပလာတ်တဳနမ် (Platinum group metals) တုဲ ဒှ် [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal) မွဲရ။ လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု မၞုံကဵု အရံင် သၚေက်-သွာ် ညိည၊ မ္ၚိုဟ်လောန်၊ ထကး လောဲ (Brittle) တုဲ မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် သၠုင်ဗွဲမလောန် ရ。 အဝ်သမဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံကဵု လျိုင် ဇြိုင်အိုတ် (Densest naturally occurring element) ပ္ဍဲ လောက ပိုယ်ဏအ် ရ။ လျိုင် ဍေဟ် ဂှ် ၂၂.၅၉ g/cm³ တုဲ ဇြိုင်နူ ထဝ် ကဵု ဖကောဝ် ဗွဲမလောန် ရ။ ပ္ဍဲသဘာဝမ္ဂး ဍေဟ် ဂွံဆဵုကေတ် နဒဒှ် လောဟ ပံင်နှဴ ကု အဳရဳဒဳယာမ် (Iridium) ကေုာံ ပလာတ်တဳနမ် (Platinum) လၟိုန် ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ လွပ် အဓိက သွက် အဝ်သမဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် လောဟ ပံင်နှဴ မ္ၚိုဟ်လောန် (Hard alloys) သွက်ဂွံ ကၠောန် ကၞောတ် ကၞေဟ်မှင် (Fountain pen nibs)၊ ခလုတ် ဆက် လလဳ (Electrical contacts)၊ ကေုာံ ဓာတ် Osmium tetroxide မစကာ ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် ဓာတု ကေုာံ ရုင်ဂဥုဲ (Electron microscopy staining) ရ။ == ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် == ယၟုမ္ဂး "အဝ်သမဳယာမ်" (Osmium) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် ဂရိတ် ''osme'' (ὀσμή) မဂွံအဓိပ္ပါယ် "သၟူ" (Smell/Odor) ရ။ ဟိုတ်မဂွံ ခုတ်လဝ် ယၟု ဏအ်ဂှ် ဒှ်ဟိုတ်နူ ဓာတ် အံက်သိုက် ဍေဟ် မတွဟ်ဂး Osmium tetroxide (OsO₄) ဂှ် ပတိတ် သၟူ ပသကေမ် (Pungent, smoky smell) မတုပ် ညံင် သၟူ မိတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကလဝ်ရေန် (Chlorine) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၀၃ ဂှ်၊ သၟာဓာတု ဂကူအင်္ဂလိက် [[Smithson Tennant]] (သမိတ်သန် တေန်နောန်) ကေုာံ William Hyde Wollaston တအ် လ္ၚတ် စမ်ၜတ် ဓာတ်တၟအ် ပလာတ်တဳနမ် မကၠုင်နူ အမေရိက သၠုင်ကျာ ရ။ ညးတအ် ပၠုပ် လေင် ဓာတ်တၟအ် ဂှ် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် Aqua regia (ဍာ်ဖျး ထတ်လောန် မဒှ် ပရေင် ပံင်နှဴ Nitric acid ကဵု Hydrochloric acid) ရ။ ပလာတ်တဳနမ် ဂှ် လေင်အာ ပ္ဍဲ ဍာ် တုဲ ညးတအ် ဂွံဆဵုကေတ် အကျန် လမ္စံက် (Black insoluble residue) မဟွံလေင် ပ္ဍဲ ဍာ်ဖျး ဂှ်ရ။ Tennant လ္ၚတ် အကျန် ဂှ် တုဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၀၄ ညး ဂွံ ပါ်ပတိတ် လောဟ တၟိ ၜါ သာ် မတွဟ်ဂး "အဳရဳဒဳယာမ်" (Iridium) ကေုာံ "အဝ်သမဳယာမ်" (Osmium) အလန်ပထမအိုတ် ရ。<ref name="Weeks1933">Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 433–438.</ref> == ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် == အဝ်သမဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ မၞုံကဵု လျိုင် ဇြိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ သဘာဝ (Density 22.59 g/cm³) ร (ဇြိုင်နူ ဍာ် ၂၂.၅ ဆ၊ ဇြိုင်နူ ထဝ် ၂ ဆ ညိ)။ ဍေဟ် မ္ၚိုဟ် ဗွဲမလောန် ဆဂး ထကး လောဲ (Hard but brittle) တုဲ နွံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် သၠုင်လောန် ၃၀၃၃ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် (3033 °C) ရ။ ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ကလောံဇၞော်ဇၞော် ဂှ် ညိင်ဝတ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ကျာ ဓမ္မတာ (Resistant to corrosion) တုဲ ဟွံလေင် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် ဖျး သီုကဵု Aqua regia ဏီရ (လေင် ဆ ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် အံက်သဳဒိုက် ထတ်လောန် ဓဝ်)။ ဆဂး ယဝ်ရ ဍေဟ် နွံ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ခဗိုက် (Osmium powder) မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် က္တဵုဒှ် လၟေင်ဓာတု ကု အံက်သဳဂျိန် ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ဓမ္မတာ တုဲ ပတိတ် ဓာတ်ကျာ အံက်သိုက် Osmium tetroxide (OsO₄) မၞုံကဵု ဂျိ ထတ်လောန် ရ။ ဍေဟ် နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် (Oxidation states) ဗွဲမဂၠိုင် စတၟာ နူ -2, 0, +2, +3, +4, +6, စဵုကဵု +8 ရ (ကဆံင် +8 ဂှ် ဒှ် ကဆံင် သၠုင်အိုတ် မာန် ပ္ဍဲ လောဟ ကၠာဲ သီုဖအိုတ် ရ)။ == ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ == လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ အဝ်သမဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး သဘာဝ မနွံ အောန်အိုတ် မွဲ တုဲ၊ နွံ ဆ ၜိုတ် ၀.၀၀၁၅ ပ္ဍဲ မွဲ ပြကောဋိ (ppm) ဓဝ်ရ (အောန်နူ ထဝ် ဗွဲမလောန်)။ ဍေဟ် ဟွံမံင် ကေတ်တ် ပ္ဍဲသဘာဝ တုဲ လၟိုန်ကာလ လေပ်ပံင်ကောံ ပ္ဍဲ လောဟ ပံင်နှဴ သဘာဝ ကု အဳရဳဒဳယာမ် မကော်ဂး Osmiridium ဟွံသေင်မ္ဂး Iridosmine ร။ ဓာတ် ဏအ် ပြးဇး မံင် ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် ပလာတ်တဳနမ် ကေုာံ တၟအ် ကောပ်ပါ-နဳကေလ် (Copper-nickel ores) ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ဍုင် မၞုံကဵု တၟအ် ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဒှ် ဍုင် ရုရှာ (Russia - လပါ် ဒဵု Ural)၊ အာဖရိက သၠုင်ကျာ (South Africa) ကေုာံ ကနေဒါ (Canada) ရ。<ref name="Greenwood1997">Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 1071–1074.</ref> == ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် == ပရေင်ပတိတ် အဝ်သမဳယာမ် အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နဒဒှ် ကပေါတ်ကြဴ (Byproduct) နူကဵု ပရေင် ဇွိတ်သ္အး ပလာတ်တဳနမ် ကေုာံ နဳကေလ် ရ။ လၟေင် ဓာတု သွက်ဂွံ ပါ်ပတိတ် ဂကောံ ပလာတ်တဳနမ် (PGMs) ဂှ် ဝါတ်ဂါတ် လောန် ရ။ ညးတအ် ပၠုပ် အကျန် မဟွံလေင် (Insoluble residue) ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် Sodium peroxide တုဲ ဖျေံဂမ္တဴ ဍေဟ်။ ကြဴနူဂှ် ညးတအ် ပြံင်လှာဲ ဍေဟ် ညံင်ဂွံ ဒှ် ဓာတ်ကျာ OsO₄ တုဲ ဇြောတ်ကေတ် ဍေဟ် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် အယ်ကာလဳ (Alkaline solution) သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ဓာတ် Potassium osmate ร။ ကၞောတ်တဲ ညးတအ် ဖျေံဂမ္တဴ ဍေဟ် ကု ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် သွက်ဂွံ ဂွံ ခဗိုက် လောဟ အဝ်သမဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ရ။ ဍုင် မပတိတ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ဍုင် အာဖရိက သၠုင်ကျာ (South Africa - ပတိတ် ဂၠိုင်အိုတ်)၊ ယူရှာ (Russia) ကေုာံ ကနေဒါ (Canada) ရ။ (လၟိဟ် ပတိတ် အလုံဂၠးတိ နွံ ဆ ၜိုတ် မွဲ တာန် (1 Ton) ပ္ဍဲ မွဲ သၞာံ ဓဝ်ရ)။ == ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် == အဝ်သမဳယာမ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် (Stable isotopes) ထပှ် သာ် ပ္ဍဲ သဘာဝ: * '''Osmium-184, 186, 187, 188, 189, 190, 192''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် အလုံ သီုဖအိုတ် ရ (Os-186 ဂှ် ဒှ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ် အာယုက် လအ်လောန် (၂.၀ x ١٠¹⁵ သၞာံ) ကီုလေဝ် ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ဓာတ် မညိင်ဝတ် ရ)။ ပ္ဍဲအကြာဏအ် '''Osmium-192 (¹⁹²Os)''' ဂှ် နွံဂၠိုင်အိုတ် (၄၁.၀%) ရ။ * '''Osmium-187 (¹⁸⁷Os)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မက္တဵုဒှ် နူကဵု ပရေင် ပြဟ်လီု ဓာတ် Rhenium-187 ร။ သၟာ ရူပဗေဒ ကေုာံ ဝင်တိ တအ် စကာ ပရေင် ၜတ်ကၞာတ် (Rhenium-Osmium dating) သွက်ဂွံ တော် အာယုက် ဓာတ်တၟအ် ကေုာံ အာကာသ (Meteorites) ရ。<ref name="Audi2003">Audi, G. et al. (2003). "The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties". ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.</ref> == ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် == အဝ်သမဳယာမ် ဂှ် စကာ အောန် လောန် ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ၚုဟ်က္ဍင်၊ ဇြိုင် ကေုာံ ခဗိုက် ဍေဟ် နွံကဵု ဂျိ ဇၞော် ဂှ်ရ။ ဆဂး ဍေဟ် စကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် တၟေင် ညိည: # '''လောဟ ပံင်နှဴ မ္ၚိုဟ်လောန် (Hard Alloys)''': လွပ် ဇၞော်အိုတ် ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ပံင်နှဴ ကု အဳရဳဒဳယာမ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပလာတ်တဳနမ် သွက်ဂွံ ကၠောန် လောဟ မ္ၚိုဟ် မဟွံလေပ် လီုလာ် လောဲသွာ ရ။ ဍေဟ်တအ် စကာ သွက်ဂွံ ကၠောန် ကၞောတ် ကၞေဟ်မှင် (Fountain pen nibs)၊ ခလုတ် ဆက် လလဳ (Electrical contacts) ကေုာံ တိုင် ဂေတ် ပ္ဍဲ ကိရိယာ ရူပဗေဒ (Instrument pivots) ရ။ # '''ရုင်ဂဥုဲ ကေုာံ စက် အဳလက်ထရွန် မိုက္ကရဝ်သကုပ် (Electron Microscopy)''': ဓာတ် Osmium tetroxide (OsO₄) ဂှ် စကာ နဒဒှ် ဓာတ် ဖျောန် အရံင် (Staining agent) ပ္ဍဲ ပရေင် လ္ၚတ် သဲလ် ဇဳဝဗေဒ နကဵု စက် Transmission electron microscopy (TEM) ရ။ ဍေဟ် ဇီုကေတ် ဓာတ် ကၠေင် (Lipids) ပ္ဍဲ သဲလ် တုဲ သ္ပကဵု ဗီုရုပ် ဂွံ ညာတ် ကၠးအာ (Enhances contrast) ရ။ # '''ဓာတုဗေဒ ဩဂဲနေတ် (Organic Chemistry)''': OsO₄ ဂှ် ဒှ် ဓာတ်ကၠောအ် (Catalyst) အဓိက သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ဓာတ် Alkenes ညံင်ဂွံ ဒှ် Diols (Sharpless asymmetric dihydroxylation) မစကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ လၟေင် ပတိတ် ဂဥုဲ ရ။ == ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ == အဝ်သမဳယာမ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ မစၟတ်သမ္တီလဝ် သွက် မၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး သတ် တအ်ရ (No biological role)။ ပ္ဍဲ '''သဲလ်''' ခန္ဓကာယ ပိုယ် ဍေဟ် ဟွံပါလုပ် ရ။ လောဟ ဏအ် ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ကလောံ ဂှ် ဟွံမဲ ကု ဂျိ ဇၞော်ဇၞော် ကီုလေဝ်၊ အန္တရာယ် ဇၞော်အိုတ် ဍေဟ် ဂှ် ဒှ် ဗွိုက် ဓာတ် '''Osmium tetroxide (OsO₄)''' ရ။ ဓာတ်ဏအ် ဍေဟ် က္တဵုဒှ် အလဵုအလဵု ဍေဟ် နူကဵု ခဗိုက် လောဟ အဝ်သမဳယာမ် ပ္ဍဲ ကျာ ရ။ ဍေဟ် နွံကဵု ဂျိ ဇၞော် ဗွဲမလောန် (Highly toxic and highly volatile) တုဲ ယဝ်ရ ဒး မတ် မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် ပလီု မတ် ကေုာံ သ္ပကဵု ညံင် မတ် ဂွံ ကၠက် (Blindness) မာန်ရ။ ဍေဟ် သီု လေပ် ဖံက် လုပ်အာ စၞာံ ကေုာံ ပလီု ကသအ် ယဝ်ရ ယီုလုပ်အာ ယက် ဍေဟ် ရ。<ref name="Emsley2001">Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 306–308.</ref> == ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် == * '''Osmium tetroxide (OsO₄)''': ဓာတ် ခဲလောံ အသာ်ဗု-ဍာ်မိတ် မလေပ် က္တဵုဒှ် ယက် လောဲသွာ ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဓာတ် အဓိက မစကာ ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ ဓာတုဗေဒ ရ (ၜိုန်ရ နွံ ဂျိ ထတ် ကီုလေဝ်)။ * '''Potassium osmate (K₂OsO₄·2H₂O)''': ဓာတ် အသာ်ခဍောင်-ဗ္ကေတ် မစကာ နဒဒှ် တမ် သွက်ဂွံ ပတိတ် ဓာတ်ပံင်ကောံ အဝ်သမဳယာမ် တၞဟ်တအ် ร။ ဍေဟ် ညိင်ဝတ်နူ ကေုာံ အန္တရာယ် အောန်နူ OsO₄ ရ။ == ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် == အဝ်သမဳယာမ် လောဟ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ကလောံဇၞော်ဇၞော် ဂှ် ဟွံမဲ ကု အန္တရာယ် ဂျိ (Non-toxic) ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ ဍေဟ် နွံ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ခဗိုက် (Powder) ဟွံသေင်မ္ဂး ကရေက်သောဲသောဲ (Spongy osmium) မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် တူပၟတ် လောဲသွာ (Pyrophoric) ကေုာံ ပတိတ် ယက် ဂျိ OsO₄ ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ဓမ္မတာ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သၟာကမၠောန် တအ် ဒး ရပ်စပ် ခဗိုက် အဝ်သမဳယာမ် ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် မၞုံကဵု ဖန်စွံ ပတိတ် ယက် (Fume hood) လၟိုန် ရ။ ယဝ်ရ ဒး ပၟတ် မ္ဂး သၟာကမၠောန် တအ် ဒးစကာ ဍာ်ဂဥုဲ ပလိုတ် ပၟတ် လောဟ (Class D fire extinguisher) ဓဝ်ရ။ == ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် == အဝ်သမဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး: * '''ကု အဳရဳဒဳယာမ် (Iridium)''': အဳရဳဒဳယာမ် ဂှ် နွံ ဗဒါဲ အဝ်သမဳယာမ် ရ။ သီုၜါဝွံ ပြိုင်ပကာန် မံင် ရေင်သကအ် ပ္ဍဲ ဂကောံ လောဟ ဇြိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ လောက ရ။ အဝ်သမဳယာမ် ဂှ် ဇြိုင်နူ ညိ (22.59 g/cm³ vs 22.56 g/cm³) ဆဂး အဳရဳဒဳယာမ် ဂှ် စဵုဒၞာ ဓာတ်လီုလာ် (Corrosion resistance) ခိုဟ်နူ ဗွဲမလောန် တုဲ ဟွံပတိတ် ဓာတ် အံက်သိုက် ဂျိ (Toxic oxide) ပ္ဍဲ ကျာ ရ။ * '''ကု ရူတဳနဳယာမ် (Ruthenium)''': ရူတဳနဳယာမ် ဂှ် နွံ လတူ အဝ်သမဳယာမ် ပ္ဍဲ ဂကောံ (Group 8) ရ။ သီုၜါဝွံ နွံကဵု အခိုက်အလိုက် ဓာတု တုပ်သၟဟ် တုဲ လေပ် က္တဵုဒှ် ဓာတ် အံက်သိုက် ဂျိ (RuO₄ ကဵု OsO₄) သီုၜါ ကီုရ (ဆဂး RuO₄ ဂှ် ညိင်ဝတ် အောန်နူ ကေုာံ ခတိုဟ် လောဲသွာ)。<ref name="Cotton1999">Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley & Sons. pp. 1001–1005.</ref> == နိဿဲ == <references /> {{Periodic table}} [[ကဏ္ဍ:အဝ်သမဳယာမ်]] [[ကဏ္ဍ:လောဟ ကၠာဲဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]] mt3yk9s6kqpwn9jy2fmubv8x17rykln 0 12810 59186 2026-10-26T01:45:34Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox element | name = အဳရဳဒဳယာမ် | english_name = Iridium | symbol = Ir | atomic_number = 77 | atomic_mass = 192.217 | element_category = [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal), Platinum group | group = 9 | period = 6 | block = d-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု (Silvery white) | image = [[File:Iridium-2.jpg|250px|alt=လောဟ အဳရဳဒဳယာမ်]] | c..." 59186 wikitext text/x-wiki {{Infobox element | name = အဳရဳဒဳယာမ် | english_name = Iridium | symbol = Ir | atomic_number = 77 | atomic_mass = 192.217 | element_category = [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal), Platinum group | group = 9 | period = 6 | block = d-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု (Silvery white) | image = [[File:Iridium-2.jpg|250px|alt=လောဟ အဳရဳဒဳယာမ်]] | caption = ကလောံ လောဟ အဳရဳဒဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး | phase = Solid | melting_point_K = 2719 | melting_point_C = 2446 | boiling_point_K = 4403 | boiling_point_C = 4130 | density_stp = 22.56 g/cm3 | discovery = [[Smithson Tennant]] (၁၈၀၃) | first_isolation = [[Smithson Tennant]] (၁၈၀၃) }} '''အဳရဳဒဳယာမ်''' ({{lang-en|Iridium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Ir''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၇၇ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၉ (Group 9) ကေုာံ ဂကောံ လောဟ ပလာတ်တဳနမ် (Platinum group metals) တုဲ ဒှ် [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal) မွဲရ။ လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု၊ မ္ၚိုဟ်လောန် ကေုာံ ထကး လောဲ (Very hard and brittle) တုဲ မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် သၠုင်ဗွဲမလောန် (၂၄၄၆ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ်) ရ။ အဳရဳဒဳယာမ် ဂှ် ဒှ် လောဟ မၞုံကဵု လျိုင် ဇြိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု ၜါ ပ္ဍဲ လောက (ကြဴနူ အဝ်သမဳယာမ် ညိဓဝ်) ကေုာံ ဒှ် '''လောဟ မစဵုဒၞာ ဓာတ်လီုလာ် (Most corrosion-resistant metal) ထတ်အိုတ် ပ္ဍဲ လောက''' ရ။ ဍေဟ် ဟွံလေင် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် ဖျး သီုဖအိုတ် ရ။ ပ္ဍဲသဘာဝမ္ဂး ဍေဟ် ဂွံဆဵုကေတ် ဝါတ်ဂါတ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ လတူတိ ပိုယ်ဏအ် ကီုလေဝ်၊ နွံ ဂၠိုင် ပ္ဍဲ တၟအ် အာကာသ (Meteorites) ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ လွပ် အဓိက သွက် အဳရဳဒဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် ပလတ် ပၟတ် (Spark plugs) သွက် အင်ဂျေန် ကွဳစက် မဒုင်ဒဝ် လအ်၊ ခေါက် ဖျေံဂမ္တဴ (Crucibles) သွက်ဂွံ ကၠောန် တၟအ် ကမှ် တၟေင်၊ ကေုာံ ပသဲ ပံင်နှဴ သၠုင် ရ။ == ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် == ယၟုမ္ဂး "အဳရဳဒဳယာမ်" (Iridium) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် ဂရိတ် ''Iris'' (အဳရဳသ်) မဒှ် ယၟု ဒေဝတဴ တ္ၚဲသၟိင် (Goddess of the rainbow) ပ္ဍဲ ဝင် ပုရာဏ် ဂရိတ် ရ။ ဟိုတ်မဂွံ ခုတ်လဝ် ယၟု ဏအ်ဂှ် ဒှ်ဟိုတ်နူ ဓာတ် ပံင်ကောံ (Salts) ဍေဟ် တအ်ဂှ် နွံကဵု အရံင် တၞဟ်ခြာ ဗွဲမဂၠိုင် (ဗ္ကေတ်၊ သၚေက်၊ ခဍောင်၊ လမ္စံက်) မတုပ် ညံင်ရဴ အရံင် တ္ၚဲသၟိင် ကီုရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၀၃ ဂှ်၊ သၟာဓာတု ဂကူအင်္ဂလိက် [[Smithson Tennant]] (သမိတ်သန် တေန်နောန်) ကေုာံ ညးမကၠောန် ကမၠောန် မွဲစွံ ကု ညး (William Hyde Wollaston) တအ် လ္ၚတ် စမ်ၜတ် ဓာတ်တၟအ် ပလာတ်တဳနမ် ර။ ညးတအ် ပၠုပ် လေင် ဓာတ်တၟအ် ဂှ် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် Aqua regia တုဲ၊ ပလာတ်တဳနမ် ဂှ် လေင်အာ ပ္ဍဲ ဍာ် ဆဂး ညးတအ် ဂွံဆဵုကေတ် အကျန် လမ္စံက် မဟွံလေင် ပ္ဍဲ ဍာ်ဖျး ဂှ်ရ။ Tennant လ္ၚတ် အကျန် ဂှ် တုဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၀၄ ညး ဂွံ ပါ်ပတိတ် လောဟ တၟိ ၜါ သာ် မတွဟ်ဂး "အဝ်သမဳယာမ်" (Osmium) ကေုာံ "အဳရဳဒဳယာမ်" (Iridium) အလန်ပထမအိုတ် ရ。<ref name="Weeks1933">Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 433–438.</ref> == ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် == အဳရဳဒဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ မၞုံကဵု လျိုင် ဇြိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု ၜါ (Density 22.56 g/cm³) ร (ဍောတ်နူ အဝ်သမဳယာမ် ဆ ၀.၀၃ g/cm³ ဓဝ်ရ)။ ဍေဟ် မ္ၚိုဟ် ဗွဲမလောန် ဆဂး ထကး လောဲ (Hard and brittle) တုဲ နွံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် သၠုင်လောန် ၂၄၄၆ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် (2446 °C) ရ။ ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် '''လောဟ ညိင်ဝတ်အိုတ် ကေုာံ မစဵုဒၞာ ဓာတ်လီုလာ် (Most corrosion-resistant) အိုတ် ပ္ဍဲ လောက''' ရ။ ဍေဟ် ဟွံလေင် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် ဖျး ဓမ္မတာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဍာ်ဓာတ် Aqua regia လးလး ရ။ ဍေဟ် လေင် ဆ ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် ပံင်နှဴ မၞုံကဵု Sodium cyanide ဟွံသေင်မ္ဂး Potassium cyanide ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ သၠုင် ဓဝ်ရ။ ယဝ်ရ ဖျေံဂမ္တဴ ဍေဟ် လတူ ၆၀၀ °C ပ္ဍဲ ကျာ မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် က္တဵုဒှ် ဓာတ် အံက်သိုက် Iridium dioxide (IrO₂) ဆဂး ဓာတ်ဏအ် လေပ် ပြဟ်လီု ကလေင် ဒှ် လောဟ သ္အးဇ္ၚး ပၠန် ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ လတူ ၁၁၄၀ °C ရ။ == ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ == လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ အဳရဳဒဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး သဘာဝ မနွံ အောန်အိုတ် မွဲ တုဲ၊ နွံ ဆ ၜိုတ် ၀.၀၀၁ ပ္ဍဲ မွဲ ပြကောဋိ (ppm) ဓဝ်ရ (အောန်နူ ထဝ် ၜိုတ် ၄၀ ဆ)။ ဍေဟ် ဟွံမံင် ကေတ်တ် ပ္ဍဲသဘာဝ တုဲ လၟိုန်ကာလ လေပ်ပံင်ကောံ ပ္ဍဲ လောဟ ပံင်နှဴ သဘာဝ ကု အဝ်သမဳယာမ် (Osmiridium) ဟွံသေင်မ္ဂး ပလာတ်တဳနမ် ရ။ '''တင်တၟေင် ဇၞော်အိုတ်:''' ၜိုန်ရ အဳရဳဒဳယာမ် နွံ အောန် လတူတိ ပိုယ်ဏအ် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် နွံ ဂၠိုင် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ တၟအ် အာကာသ (Meteorites) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၀ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ Luis Alvarez တအ် ဂွံဆဵုကေတ် ဓာတ် အဳရဳဒဳယာမ် လၟိဟ် သၠုင်လောန် ပ္ဍဲ ဗွိုက် တိ ပယျဵု K-T (K-T boundary) မဒှ် ဗွိုက် တိ မက္တဵုဒှ်လဝ် ၜိုတ် ၆၆ ပြကောဋိ သၞာံ မတုဲကၠုင် ရ။ တင်ဏအ် သ္ပကဵု သၟာသိပ္ပံတအ် စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ '''တၟအ် အာကာသ ဇၞော် မွဲ မဒတုံစှ်ေ လတူတိ (Chicxulub impact) ဂှ် ဒှ် ဟိုတ် မသ္ပကဵု ဒာင်နဝ်သဝ် (Dinosaurs) တအ် အိုတ်သက္ကုတ် အာ''' မာန်ရ。<ref name="Alvarez1980">Alvarez, L. W. et al. (1980). "Extraterrestrial cause for the Cretaceous–Tertiary extinction". ''Science''. 208 (4448): 1095–1108.</ref> == ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် == ပရေင်ပတိတ် အဳရဳဒဳယာမ် အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နဒဒှ် ကပေါတ်ကြဴ (Byproduct) နူကဵု ပရေင် ဇွိတ်သ္အး ပလာတ်တဳနမ် ကေုာံ နဳကေလ် ရ။ ლၟေင် ဓာတု သွက်ဂွံ ပါ်ပတိတ် ဂကောံ ပလာတ်တဳနမ် (PGMs) ဂှ် ဝါတ်ဂါတ် လောန် ရ။ ကြဴနူ ပါ်ပတိတ် အဝ်သမဳယာမ် နူကဵု အကျန် မဟွံလေင် (Insoluble residue) ပ္ဍဲ Aqua regia တုဲ၊ ညးတအ် ပၠုပ် အကျန် မသှ်ေဒၟံင် ဂှ် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် Sodium peroxide ကေုာံ Aqua regia မွဲဝါ ပၠန် သွက်ဂွံ ဂွံ ဓာတ် Iridium chloride ရ။ ကၞောတ်တဲ ညးတအ် ဖျေံဂမ္တဴ ဍေဟ် ကု ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် သွက်ဂွံ ဂွံ လောဟ အဳရဳဒဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ရ။ ဍုင် မပတိတ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ဍုင် အာဖရိက သၠုင်ကျာ (South Africa - ပတိတ် ဂၠိုင်အိုတ်)၊ ယူရှာ (Russia) ကေုာံ ကနေဒါ (Canada) ရ (လၟိဟ် ပတိတ် အလုံဂၠးတိ နွံ ဆ ၜိုတ် ၃ စဵုကဵု ၄ တာန် ပ္ဍဲ မွဲ သၞာံ ဓဝ်ရ)။ == ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် == အဳရဳဒဳယာမ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် (Stable isotopes) ၜါ သာ် ပ္ဍဲ သဘာဝ: * '''Iridium-191 (¹⁹¹Ir)''': နွံ ၜိုတ် ၃၇.၃% ပ္ဍဲသဘာဝရ။ * '''Iridium-193 (¹⁹³Ir)''': နွံဂၠိုင်အိုတ် (၆၂.၇%) ပ္ဍဲသဘာဝရ။ ပါဲနူဂှ် ဍေဟ် နွံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် (Radioactive isotopes) ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု '''Iridium-192 (¹⁹²Ir)''' ရ။ အိုင်သဝ်တုပ် ဏအ် နွံကဵု အာယုက် ၇၃.၈ တ္ၚဲ တုဲ ဍေဟ် ပတိတ် ဓာတ် ဘဳတာ ကေုာံ ဂါမ္မာ ဇြဟတ် ထတ် (High-energy gamma rays) ရ။ သၟာဂဥုဲ တအ် စကာ ဍေဟ် ပ္ဍဲ လၟေင် လွဳ ယဲ ကေန်သာ (Brachytherapy - ဗွဲတၟေင် ကေန်သာ သြိုဟ် ကေုာံ လိင်) ကေုာံ ပ္ဍဲ ရုင်စက် သွက်ဂွံ တက် ဗီု လောဟ (Industrial radiography) ရ。<ref name="Audi2003">Audi, G. et al. (2003). "The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties". ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.</ref> == ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် == အဳရဳဒဳယာမ် ဂှ် စကာ အဓိက ပ္ဍဲ ကမၠောန် မနွံပၟိက် ပရေင် စဵုဒၞာ ဓာတ်လီုလာ် ကေုာံ ဒုင်ဒဝ် ဂမ္တဴ သၠုင်: # '''ပလတ် ပၟတ် ကွဳစက် (Spark Plugs)''': လွပ် ပြာကတ်အိုတ် ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် ပလတ် ပၟတ် အဳရဳဒဳယာမ် သွက် အင်ဂျေန် ကွဳစက် ရ။ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် မ္ၚိုဟ် ကေုာံ ဒုင်ဒဝ် ဂမ္တဴ ထတ်လောန် ဂှ်ရ ဍေဟ် သ္ပကဵု ညံင် ပလတ် ဂွံ နွံကဵု အာယုက် လအ် (Long lifespan) ကေုာံ အစောမ် ထတ် ရ။ # '''ခေါက် ဖျေံဂမ္တဴ (Crucibles)''': အဳရဳဒဳယာမ် စကာ သွက်ဂွံ ကၠောန် ခေါက် မ္ၚိုဟ် မစကာ သွက်ဂွံ ဖျေံဂမ္တဴ ကေုာံ ပ္တိုန် တၟအ် ကမှ် တၟေင် (Single crystals ဗီုကဵု Sapphire) ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ သၠုင်လောန် (လတူ ၂၀၀၀ °C) ရ။ # '''လောဟ ပံင်နှဴ ကေုာံ သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် (Standard Weights)''': ခေတ်ကၠာတေအ် (၁၈၈၉ စဵုကဵု ၂၀၁၉) သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် အလုံဂၠးတိ သွက် "မွဲ ကဳလဝ်ဂရာမ်" ကေုာံ "မွဲ မဳတာ" ဇေတ်တ် ဂှ် ကၠောန်လဝ် နကဵု လောဟ ပံင်နှဴ ပလာတ်တဳနမ်-အဳရဳဒဳယာမ် (90% Pt, 10% Ir) ရ (ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဟွံလီုလာ် လးလး)။ # '''ရုင်ဂဥုဲ (Medical Devices)''': ¹⁹²Ir စကာ ပ္ဍဲ လွဳ ယဲ ကေန်သာ (Brachytherapy) ရ။ == ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ == အဳရဳဒဳယာမ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ မစၟတ်သမ္တီလဝ် သွက် မၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး သတ် တအ်ရ (No biological role)။ ပ္ဍဲ '''သဲလ်''' ခန္ဓကာယ ပိုယ် ဍေဟ် ဟွံပါလုပ် ရ။ လောဟ ဏအ် ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ကလောံ ဂှ် ဟွံမဲ ကု ဂျိ ဇၞော်ဇၞော် (Non-toxic) တုဲ ခန္ဓကာယ မၞိဟ် ဟွံ ဇြောတ်ကေတ် ဍေဟ် လးလး ရ။ ဆဂး ဓာတ် ပံင်ကောံ အဳရဳဒဳယာမ် လ္ၚဵု တအ် ယဝ်ရ လုပ်အာ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ မ္ဂး လေပ် နွံကဵု ဂျိ ညိည ကေုာံ ခဗိုက် လောဟ ဍေဟ် လေပ် က္တဵုဒှ် အန္တရာယ် သွက် မတ် ကေုာံ ကသအ် (Irritation) မာန်ရ。<ref name="Emsley2001">Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 201–204.</ref> == ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် == * '''Iridium(IV) oxide (IrO₂)''': ဓာတ် အသာ်လမ္စံက်-ဍာ်မိတ် မစကာ အဓိက ပ္ဍဲ အာဇြေန် (Electrodes) သွက် ရုင်စက် ဓာတု ကေုာံ ကိရိယာ စမ်ၜတ် လလဳ ဍာ် (pH sensors) ရ။ * '''Iridium(III) chloride (IrCl₃)''': ဓာတ် အသာ်သၚေက် ဟွံသေင်မ္ဂး လမ္စံက် မစကာ နဒဒှ် တမ် သွက်ဂွံ ပတိတ် ဓာတ်ပံင်ကောံ အဳရဳဒဳယာမ် တၞဟ်တအ် ရ။ * '''Vaska's complex (IrCl(CO)[P(C₆H₅)₃]₂)''': ဓာတ်ပံင်ကောံ ဩဂဲနေတ်-လောဟ (Organometallic compound) မပြာကတ် မစကာ ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် ဟိုတ်နူ ဍေဟ် လေပ် ဇြောတ်ကေတ် ဓာတ်ကျာ အံက်သဳဂျိန် (O₂) ပ္ဍဲ ကျာ ဓမ္မတာ မာန် ရ။ == ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် == အဳရဳဒဳယာမ် လောဟ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ကလောံဇၞော်ဇၞော် ဂှ် ဟွံမဲ ကု အန္တရာယ် ဂျိ (Non-toxic) ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ ဍေဟ် နွံ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ခဗိုက် (Powder) ဟွံသေင်မ္ဂး ကရေက်သောဲသောဲ မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် တူပၟတ် လောဲသွာ (Highly flammable) ပ္ဍဲ ကျာ ဓမ္မတာ ရ။ အန္တရာယ် ဇၞော်အိုတ် ဂှ် ဒှ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ် '''Iridium-192 (¹⁹²Ir)''' ရ။ ဍေဟ် ပတိတ် ဓာတ် ဂါမ္မာ ဇြဟတ် ထတ်လောန် တုဲ ယဝ်ရ ရပ်စပ် ဟွံမဲ ကု ဖန်စွံ ကေုာံ လောဟ ဖကောဝ် (Lead shielding) မ္ဂး လေပ် က္တဵုဒှ် အန္တရာယ် လမျီု (Radiation poisoning) လောဲသွာ ရ။ == ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် == အဳရဳဒဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး: * '''ကု အဝ်သမဳယာမ် (Osmium)''': အဝ်သမဳယာမ် ဂှ် နွံ ကိုပ်ကၠာ အဳရဳဒဳယာမ် ရ။ သီုၜါဝွံ ပြိုင်ပကာန် မံင် ရေင်သကအ် ပ္ဍဲ ဂကောံ လောဟ ဇြိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ လောက ရ။ အဝ်သမဳယာမ် ဂှ် ဇြိုင်နူ ညိ (22.59 g/cm³ vs 22.56 g/cm³) ဆဂး အဳရဳဒဳယာမ် ဂှ် စဵုဒၞာ ဓာတ်လီုလာ် (Corrosion resistance) ခိုဟ်နူ ဗွဲမလောန် တုဲ ဟွံပတိတ် ဓာတ် အံက်သိုက် ဂျိ (Toxic tetroxide gas) ပ္ဍဲ ကျာ ဓမ္မတာ ရ။ * '''ကု ပလာတ်တဳနမ် (Platinum)''': ပလာတ်တဳနမ် ဂှ် နွံ ကြဴနူ အဳရဳဒဳယာမ် ရ။ ပလာတ်တဳနမ် ဂှ် ဍိုန်ဍောတ်နူ (Softer)၊ မလေပ် ပၠးဒှ် ဇုက် ခိုဟ်နူ ကေုာံ ကဆံင်စှ်ေဍာ် သဝ်နူ (1768 °C) အဳရဳဒဳယာမ် ဗွဲမလောန် ရ。 ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးတအ် ပံင်နှဴ သီုၜါ ဏအ် (Pt-Ir alloys) သွက်ဂွံ ပခိုင်ပတိုန် ပလာတ်တဳနမ် ရ。<ref name="Cotton1999">Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley & Sons. pp. 1001–1005.</ref> == နိဿဲ == <references /> {{Periodic table}} [[ကဏ္ဍ:အဳရဳဒဳယာမ်]] [[ကဏ္ဍ:လောဟ ကၠာဲဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]] ihwqsmghatpezdvc562q713cmyfl4jh 4 12811 59187 2026-10-26T01:45:56Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "'''[[၂၈ အံက်တဝ်ဗါ]]''': တ္ၚဲ အာနဳမေယှေန် ဂၠးတိ (International Animation Day) * '''[[၁၄၉၂]]''' – သၟာဗက်ဂၠာဲတိုက်တၟိ '''[[ခရစ်သတဝ်ဖာ ကိုလံဗတ်]]''' (Christopher Columbus) စိုပ်အာ တကအ် [[ကျူဗာ]] ပ္ဍဲ ပရေင်တရဴ ညး အလ..." 59187 wikitext text/x-wiki '''[[၂၈ အံက်တဝ်ဗါ]]''': တ္ၚဲ အာနဳမေယှေန် ဂၠးတိ (International Animation Day) * '''[[၁၄၉၂]]''' – သၟာဗက်ဂၠာဲတိုက်တၟိ '''[[ခရစ်သတဝ်ဖာ ကိုလံဗတ်]]''' (Christopher Columbus) စိုပ်အာ တကအ် [[ကျူဗာ]] ပ္ဍဲ ပရေင်တရဴ ညး အလန်ပထမ။ * '''[[၁၆၃၆]]''' – '''[[တက္ကသိုလ် ဟာဗတ်]]''' (Harvard University) မဒှ် တက္ကသိုလ် တြေံအိုတ် ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ဂှ် စဒက်ပ္တန် ပ္ဍဲ ဍုင် ကမ်ဗရိတ်၊ တွဵုရး မာသသာချူသေတ်။ * '''[[၁၈၈၆]]''' – သမ္မတ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ဂရဝ်ဗာ ကလဳဗလာန် (Grover Cleveland) ကၠောန်သဘင် ပံက် အသေအဟာန် '''[[ရုပ်အာရီု ဗၠးၜး]]''' (Statue of Liberty) မဒှ် တၟာဲတဲ နူ ဍုင်ပြင်သေတ် ပ္ဍဲ ဍုင် [[နျူယံက်]]။ * '''[[၁၉၂၂]]''' – '''[[ဗေနဳတဝ် မူသဝ်လဳနဳ]]''' (Benito Mussolini) က္ဍိုက်ပ် ဂကောံ ဖာသေတ် (Fascists) တုဲ ကွာ်တရဴ လုပ် ဍုင် ရဝ်မ (March on Rome) သွက်ဂွံ သီ အဝဵု အလဵုအသဳ အဳတလဳ။ * '''[[၁၉၅၅]]''' – တ္ၚဲဒှ်မၞိဟ် '''[[ဗဳလ် ဂိတ်]]''' (Bill Gates) ညးမခၞံဗဒှ် ကမ္မဏဳ မိုက်ခရဝ်သောပ် (Microsoft)။ * '''[[၁၉၆၂]]''' – က္ဍိုပ်သကိုပ် သဵုဗိယေတ် [[နဳကဳတာ ခရုရှေပ်]] (Nikita Khrushchev) တုပ်စိုတ် သွက်ဂွံ နုက်ပတိတ် ဒုံးနျူကလဳယျာ နူ ဍုင် ကျူဗာ တုဲ '''[[ပြသၞာ ဒုံးကျည် ကျူဗာ]]''' (Cuban Missile Crisis) အိုတ်အာ။ 02vli1jx8rnsiyx2sd2eo6t8ppsewxw 4 12812 59188 2026-10-26T01:48:28Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "'''[[၂၉ အံက်တဝ်ဗါ]]''': တ္ၚဲ ယဲသထရံက် ဂၠးတိ (World Stroke Day) ကေုာံ တ္ၚဲ ဍုင်သမ္မတ ပ္ဍဲ ဍုင် [[တူရကဳ]] * '''[[၁၉၂၃]]''' – '''[[မူသတာဖာ ကေမာလ် အာတာတုက်]]''' (Mustafa Kemal Atatürk) လလောင်တြး ဒက်ပ္တန် ဍုင်သ..." 59188 wikitext text/x-wiki '''[[၂၉ အံက်တဝ်ဗါ]]''': တ္ၚဲ ယဲသထရံက် ဂၠးတိ (World Stroke Day) ကေုာံ တ္ၚဲ ဍုင်သမ္မတ ပ္ဍဲ ဍုင် [[တူရကဳ]] * '''[[၁၉၂၃]]''' – '''[[မူသတာဖာ ကေမာလ် အာတာတုက်]]''' (Mustafa Kemal Atatürk) လလောင်တြး ဒက်ပ္တန် ဍုင်သမ္မတ '''[[တူရကဳ]]''' (Republic of Turkey) တုဲ ညး ဒှ် သမ္မတ ပထမအိုတ်။ * '''[[၁၉၂၉]]''' – ဘေးအန္တရာယ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ စျေးသြန် ဝေါလ်သထရိတ် (Wall Street) ဍုင်နျူယံက် မကော်ဂး '''[[အၚာလမ္စံက်]]''' (Black Tuesday) မဒှ် ဟိုတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ ခြာတ်စှ်ေ ဗွဲမဇၞော်။ * '''[[၁၉၆၉]]''' – လၟေင် ဆက်စၠောအ် ကောန်ပျူတာ '''[[အာပါနဲ]]''' (ARPANET) မဒှ် သဇိုင် အေန်တာနဲ (Internet) ပလံင် ပရိုင် အလန်ပထမအိုတ် အကြာ တက္ကသိုလ် ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်။ * '''[[၁၉၉၈]]''' – အာကာသစာရဳ အမေရိကာန် '''[[ဂျောန် ဂလာန်]]''' (John Glenn) က္ဍိုက် က္ၜင်အာကာသ ''ဒိသ်ကာဗာရဳ'' (Discovery) တုဲ ဒှ် မၞိဟ် အာယုက် ဇၞော်အိုတ် (၇၇ သၞာံ) မစိုပ် အာကာသ။ * '''[[၂၀၁၅]]''' – အလဵုအသဳ ဍုင် '''[[ကြုက်]]''' လလောင်တြး အုပ်နိဂီု သၞောဝ် ထိင်လၟိဟ်မၞိဟ် မကော်ဂး '''[[သၞောဝ် ကောန်မွဲ]]''' (One-child policy) မစကာလဝ် ပွိုင် ၃၅ သၞာံ။ o0oyscvy6hmemx84gpyazgsi4j1zej1 4 12813 59189 2026-10-26T01:50:57Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "'''[[၃၀ အံက်တဝ်ဗါ]]''' * '''[[၁၉၃၈]]''' – လၟေင် အသေအဟာန် ဌာန်ဗလးရမ္သာင် မလလောင်တြး ပရူ ညးဂြိုဟ်မာသ် လုပ်သီတိ '''[[ပၞာန် ဂၠးတိဂမၠိုင်]]''' (The War of the Worlds) နကဵု '''[[ဩသန် ဝဲလ်သ်]]''' (Orson Welles)..." 59189 wikitext text/x-wiki '''[[၃၀ အံက်တဝ်ဗါ]]''' * '''[[၁၉၃၈]]''' – လၟေင် အသေအဟာန် ဌာန်ဗလးရမ္သာင် မလလောင်တြး ပရူ ညးဂြိုဟ်မာသ် လုပ်သီတိ '''[[ပၞာန် ဂၠးတိဂမၠိုင်]]''' (The War of the Worlds) နကဵု '''[[ဩသန် ဝဲလ်သ်]]''' (Orson Welles) ဂှ် ဗဒှ်ကဵု ကောန်ဍုင်အမေရိကာန် တအ် ဖေက်ဂၟံက် က္တဵုဒှ် အုတ်အာတ် ဗွဲမလောန်။ * '''[[၁၉၆၁]]''' – ကၟိန်ဍုင် '''[[သဵုဗိယေတ်]]''' (Soviet Union) စမ်ၜတ် ခတိုဟ် ဗုံး နျူကလဳယျာ '''[[ဗုံး ဇာ]]''' (Tsar Bomba) မဒှ် ဗုံး အစောမ် ထတ်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ကောန်မၞိဟ် လတူ တကအ် Novaya Zemlya။ * '''[[၁၉၇၃]]''' – '''[[ဒဒန် ဗောသဖဝ်ရပ်]]''' (Bosphorus Bridge) ပ္ဍဲ ဍုင် [[အေတ်သတာန်ဗူ]] (Istanbul) သြိုင်ခၞံ တုဲဒှ်၊ မဒှ် ဒဒန် အဓိက ပထမအိုတ် မဆက်စၠောအ်လဝ် တိုက် ဥရောပ ကဵု အာရှ ရ။ * '''[[၁၉၉၅]]''' – ပ္ဍဲ ပရေင် ကေတ် ဆန္ဒ ကောန်ဍုင် သွက်ဂွံ ပါ်တိတ် နဒဒှ် ဍုင် သၠးပွး ဂှ် တွဵုရး '''[[ခဳဗေက်]]''' (Quebec) ကျအာ မဲ ညိဓဝ် (၅၀.၅၈% ကု ၄၉.၄၂%) တုဲ ဆက် နွံ သၟဝ် ဍုင် [[ကနေဒါ]] (Canada) ပၠန်။ * '''[[၂၀၂၂]]''' – ပ္ဍဲ ပရေင် ပြိုင်ပကာန် ရုဲမာဲ သမ္မတ ဍုင် '''[[ဗြာဇြေလ်]]''' (Brazil) ဂှ် '''[[လူလာ ဒါ သဳလ်ဗာ]]''' (Luiz Inácio Lula da Silva) ကလိဂွံ ဇမၞး။ rfkl70xpxcydp0a8d14b0csufvat7tc 4 12814 59190 2026-10-26T01:51:56Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "'''[[၃၁ အံက်တဝ်ဗါ]]''': သဘင် '''[[ဟာလဝ်ဝိန်]]''' (Halloween) * '''[[၁၅၁၇]]''' – '''[[မာတင် လူတာ]]''' (Martin Luther) တက်ပစူ လိက် '''[[တင်ဒုင်စၟတ် ၉၅ တင်]]''' (95 Theses) ပ္ဍဲ ပါင်တြင် ဘာကျာ် ဝိတ်တိန်ဗာက် ဍုင် ဂျာမန..." 59190 wikitext text/x-wiki '''[[၃၁ အံက်တဝ်ဗါ]]''': သဘင် '''[[ဟာလဝ်ဝိန်]]''' (Halloween) * '''[[၁၅၁၇]]''' – '''[[မာတင် လူတာ]]''' (Martin Luther) တက်ပစူ လိက် '''[[တင်ဒုင်စၟတ် ၉၅ တင်]]''' (95 Theses) ပ္ဍဲ ပါင်တြင် ဘာကျာ် ဝိတ်တိန်ဗာက် ဍုင် ဂျာမနဳ တုဲ က္တဵုဒှ် ပရေင် ပလေဝ်ပလေတ် သာသနာ ခရေတ် (Protestant Reformation)။ * '''[[၁၉၄၁]]''' – ပရေင် ဓရီု ကၠောန် ရုပ် တၟအ် သမ္မတ အမေရိကာန် ပန် တၠ လတူ ဒဵု '''[[မံင် ရာရှ်မဝ်]]''' (Mount Rushmore) ပ္ဍဲ တွဵုရး ဒါကဝ်တာ သၠုင်ကျာ (South Dakota) အာစိုပ် ဒတုဲ ဍိုက်ပေင်။ * '''[[၁၉၈၄]]''' – နာယက ဝန်ဇၞော် ဍုင် အိန္ဒိယ '''[[အေန်ဒဳရာ ဂါန္ဒဳ]]''' (Indira Gandhi) ဒးဒုင် ပန်ဂစိုတ် နကဵု ကောန်ပၞာန် ပၟင်ပၟဲ ညး ၜါ တၠ ပ္ဍဲ အရှာံ သ္ၚိ ညး။ * '''[[၂၀၀၃]]''' – နာယက ဝန်ဇၞော် ဍုင် မလေယှာ '''[[မာဟာတဳ မဝ်ဟာမေတ်]]''' (Mahathir Mohamad) နုက်တိတ် နူ တာလျိုင် ကြဴနူ မဂွံ အုပ်ဓုပ် လဝ် ဍုင် ပွိုင် ၂၂ သၞာံ။ * '''[[၂၀၁၁]]''' – ကုလသမဂ္ဂ (UN) လလောင်တြး စၟတ်သမ္တီ တ္ၚဲဏအ် နဒဒှ် '''[[တ္ၚဲ မၞိဟ် ထပှ် ဗဳလဳယျောန်]]''' (Day of Seven Billion) ဟိုတ်နူ လၟိဟ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ စိုပ်အာ ၇ ဗဳလဳယျောန် (၇,၀၀၀ ပြကောဋိ) တၠ။ hwj4bkupgtljqeo8dqevl7jpna7e9v6 14 12815 59191 2026-10-26T01:53:57Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "__HIDDENCAT__ ကဏ္ဍဏအ်ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍဗဟဵု မဆေင်စပ် ကုပရေင်အုပ်ဓုပ်၊ သၞောဝ်၊ တင်ဂတာပ် ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် ပ္ဍဲကဵု [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်]] ရ။ လိက်ပရေင်၊ မုက်လိက် ကေုာံ ကဏ္ဍလပ..." 59191 wikitext text/x-wiki __HIDDENCAT__ ကဏ္ဍဏအ်ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍဗဟဵု မဆေင်စပ် ကုပရေင်အုပ်ဓုပ်၊ သၞောဝ်၊ တင်ဂတာပ် ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် ပ္ဍဲကဵု [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်]] ရ။ လိက်ပရေင်၊ မုက်လိက် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ်သၟဝ် မပါလုပ် ပ္ဍဲကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဆေင်စပ် ကုလၟေင်ကမၠောန် မဒက်ပ္တန် ဝဳကဳပဳဒဳယာ တုဲ ဟွံဆေင်စပ် ကုလိက်ပရေင် ဗဟုသုတ သာမည ပ္ဍဲဂၠးတိ တအ်ရ။ [[ကဏ္ဍ:ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] [[ကဏ္ဍ:ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] ntcsqjbxoxp7qyyubk9wvnls8rctnai 14 12816 59192 2026-10-26T01:54:28Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "__HIDDENCAT__ ကဏ္ဍဏအ်ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မဆေင်စပ် ကုပရေင်အုပ်ဓုပ်၊ ပရေင်ထိင်ဒဝ်၊ သၞောဝ်၊ တင်စၟတ် ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် သွက်ဂွံ မင်မဲ ကေုာံ ဖန်ဇန် [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်]] ရ။ မုက်လ..." 59192 wikitext text/x-wiki __HIDDENCAT__ ကဏ္ဍဏအ်ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မဆေင်စပ် ကုပရေင်အုပ်ဓုပ်၊ ပရေင်ထိင်ဒဝ်၊ သၞောဝ်၊ တင်စၟတ် ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် သွက်ဂွံ မင်မဲ ကေုာံ ဖန်ဇန် [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်]] ရ။ မုက်လိက် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ်သၟဝ် မပါလုပ် ပ္ဍဲကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ်မုက်လိက် သွက် ညးလွပ် ကေုာံ ညးကောပ်ကာဲ (Administrators) တအ် စကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် လဒက်ပ္တန် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ရ။ [[ကဏ္ဍ:ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ဗဟဵု]] [[ကဏ္ဍ:ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] 0bf4bevnh710w55ynb7bu3gq16xs71p 14 12817 59193 2026-10-26T01:55:58Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "__HIDDENCAT__ ကဏ္ဍဏအ်ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မဆေင်စပ် ကုသၞောဝ် (Policies)၊ သၞောဝ်လဒက်ပ္တန် (Guidelines)၊ ကေုာံ စေဝ်ပၞောန်ဂမၠိုင် သွက်ဂွံ မင်မဲ၊ လဒက်ပ္တန် ကေုာံ အုပ်ဓုပ် [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်]] ရ..." 59193 wikitext text/x-wiki __HIDDENCAT__ ကဏ္ဍဏအ်ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မဆေင်စပ် ကုသၞောဝ် (Policies)၊ သၞောဝ်လဒက်ပ္တန် (Guidelines)၊ ကေုာံ စေဝ်ပၞောန်ဂမၠိုင် သွက်ဂွံ မင်မဲ၊ လဒက်ပ္တန် ကေုာံ အုပ်ဓုပ် [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်]] ရ။ မုက်လိက် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ်သၟဝ် မပါလုပ် ပ္ဍဲကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ်မုက်လိက် မဆေင်စပ် ကုသၞောဝ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် မဒှ် တင်သ္ဂုတ်စုတ် ကေုာံ တင်တုပ်စိုတ် မဒးဒ္ဂေတ်ဗက် သွက် ညးလွပ်တအ် သီုဖအိုတ် ရ။ [[ကဏ္ဍ:ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] [[ကဏ္ဍ:ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ဗဟဵု]] cjg8xb8amnv5dp28epksf3kt97sb2q2 0 12818 59194 2026-10-26T02:03:15Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox Wikipedia | name = ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်<br />Mon Wikipedia | logo = [[File:Wikipedia-logo-v2-mnw.svg|150px|alt=တဆိပ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်]] | screenshot = [[File:Mon Wikipedia Main Page.png|250px|alt=မုက်လိက်တမ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်]] | caption = မုက်လိက်တမ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မ..." 59194 wikitext text/x-wiki {{Infobox Wikipedia | name = ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်<br />Mon Wikipedia | logo = [[File:Wikipedia-logo-v2-mnw.svg|150px|alt=တဆိပ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်]] | screenshot = [[File:Mon Wikipedia Main Page.png|250px|alt=မုက်လိက်တမ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်]] | caption = မုက်လိက်တမ် [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်]] | url = [https://mnw.wikipedia.org/ mnw.wikipedia.org] | commercial = ဟွံသေင် (Non-commercial) | type = [[ပြကိုဟ်ဗဟုသုတ]] လတူလပှ်ကျာ | registration = တန်တဴကဵုပၟိက် (Optional) | language = [[ဘာသာမန်]] (Mon language) | language_code = mnw | owner = [[ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဖံင်ဒေယှေန်]] (Wikimedia Foundation) | author = ဂကောံညးလွပ် ဝဳကဳမဳဒဳယာ မန်ဂမၠိုင် | launch_date = ၄ နဝ်ဝေမ်ဗါ ၂၀၁၉ | current_status = ချဳဒရာင်ဒၟံင် (Active) | content_license = [[Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0]] }} '''ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်''' ({{lang-en|Mon Wikipedia}}) ဝွံ ဒှ် [[ပြကိုဟ်ဗဟုသုတ]] မသက္ကုၚုဟ်မး လတူလပှ်ကျာ (Free online encyclopedia) မချူခၞံလဝ် နကဵု [[ဘာသာမန်]] မဒှ် လစှ်ေ ကမၠောန် [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] အလုံဂၠးတိ မပိုင်ပြဳလဝ် နကဵု ဂကောံ [[ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဖံင်ဒေယှေန်]] (Wikimedia Foundation) ရ။ မုက်လိက်ဝွံ စဒက်ပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲကဵု [[ဝဳကဳမဳဒဳယာ အေန်ကျူဗေတာ]] (Wikimedia Incubator) တုဲ စိုပ်သၞာံ ၂၀၁၉ ဂိတုနဝ်ဝေမ်ဗါ ၄ ဂှ် ကလိဂွံ ဒတန် နဒဒှ် မုက်လိက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ သၠးပွး မၞုံကဵု တဆိပ်ကောဒ် ဘာသာ '''mnw''' (mnw.wikipedia.org) ရ။<ref name="IncubatorNews">Wikimedia Incubator (2019). ''Incubator:Site creation log''. Wikimedia Foundation. Retrieved 15 October 2025.</ref> ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ မပကောံစွံလဝ် တင်ဂၞင် ဗဟုသုတ နာနာသာ် မပ္တံကဵု ဝင်၊ လိက်ပတ်၊ ယေန်သၞာင်၊ သိပ္ပံ၊ ပထဝဳ၊ ကေုာံ ပရူပရာ အလုံဂၠးတိ နကဵု လိက်မန် ခေတ်တၟိ ရ။ စိုပ်သၞာံ ၂၀၂၆ ဂိတုမာတ် ဂှ် လၟိဟ် လိက်ပရေင် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ပေင်အာ ၂,၀၀၀ လိက်ပရေင် တုဲ၊ စိုပ် ဂိတုဂျောန် သၞာံ ၂၀၂၆ ဂှ် လၟိဟ် မုက်လိက် သီုဖအိုတ် (Total pages) ပေင်အာ ၁၀,၀၀၀ မုက်လိက် ရ။<ref name="MetaNews2026">Meta-Wiki (2026). ''Wikimedia News/2026''. Wikimedia Foundation. Retrieved 10 October 2026.</ref> လၟုဟ်မ္ဂး ညးလွပ် မစုတ်လဝ် စရင် (Registered users) နွံ လတူ ၄,၅၀၀ တၠ တုဲ ညးကောပ်ကာဲ (Administrators) နွံ ၄ တၠ ရ။ == ၁။ ဝင် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် (History and Founding) == ပရေင် ချူခၞံ ပြကိုဟ်ဗဟုသုတ ဝဳကဳပဳဒဳယာ နကဵု [[ဘာသာမန်]] ဂှ် စတမ် ကၠုင် နူကဵု တင်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ မင်မဲ ကေုာံ သၠုင်ပတိုန် အဆံင် လိက်ပတ်မန် လတူ လပှ်ကျာ ဒဳဂျေတ်တေဝ် (Digital platform) ရ။ ပ္ဍဲခေတ် ကွတ်ပညာ အေန်တာနဲ မဇၞော်မောဝ်တိုန် ဂှ်၊ ဂကူမန် တအ် နွံပၟိက် ကု ဒၞာဲ မပကောံ တင်ဂၞင် ဗဟုသုတ နကဵု ဘာသာဇကု ညံင်ရဴ ဂကူတၞဟ်တအ် ကီုရ။ ပ္ဍဲ လက်ထက် ကိုပ်ကၠာ သၞာံ ၂၀၁၈ တေအ်ဂှ်၊ ပရေင် စမ်ၜတ် ချူ လိက်ပရေင် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဂှ် စကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲ [[ဝဳကဳမဳဒဳယာ အေန်ကျူဗေတာ]] (Wikimedia Incubator) နကဵု တဆိပ် ကောဒ် `Wp/mnw` ရ။ ပ္ဍဲ အခိင်ဂှ် ဟိုတ်နူ ပြသၞာ မလိက်မန် ယူနဳကောဒ် (Mon Unicode) ဟွံဂွံ ပြးဇး လှဲလး ဏီကီု၊ သၟာချူလိက် မန် လတူလပှ်ကျာ တအ် စကာဒၟံင် မလိက် ဟွံတုပ် ရေင်သကအ် (မပ္တံကဵု ဇြဝ်ဂျဳ-မန် ကေုာံ ယူနဳကောဒ်) ကီုတုဲ၊ ပရေင် ချဳဒရာင် ပ္ဍဲ အေန်ကျူဗေတာ ဂှ် လဇုဲလဇ မံင် ပွိုင် မလအ် ရ။ စိုပ် သၞာံ ၂၀၁၈ ကေုာံ ၂၀၁၉ ဂှ်၊ နကဵု ပရေင် ဂစာန် ကောန်ဂကူမန် ညးမဆာန် လိက်ပတ် ကေုာံ ကွတ်ပညာ တအ် မပ္တံကဵု [[နာဲဗညာအံင်]]၊ [[မာံအာဲနာဲ]] (Aue Nai)၊ [[မာံတၠဉာဏ်]] ကေုာံ ညးလွပ် တၞဟ်တအ် ပံင်ကောံတုဲ ချူပတိုန် လိက်ပရေင် သဇိုင် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ အေန်ကျူဗေတာ ရ။ ပါဲနူ ချူ လိက်ပရေင် တုဲ၊ ကမၠောန် အဓိက မွဲပၠန် ဂှ် ဒှ် ပရေင် ကၠာဲဘာသာ မအရေဝ် သၞောတ် မဳဒဳယာဝဳကဳ (MediaWiki interface messages) ပ္ဍဲကဵု မုက်လိက် [[Translatewiki.net]] ရ။ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင် ပံက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ တၟိ မွဲဂှ် ဒးဍိုက်ပေင် ကု တင်စၟတ် ကမ္မတဳ အရေဝ်ဘာသာ (Language Committee - LangCom) မပ္တံကဵု လၟိဟ် မအရေဝ် သဇိုင် MediaWiki ဒးကၠာဲလဝ် ပေင် ၁၀၀%၊ လၟိဟ် ညးချဳဒရာင် လၟိုန်ဂိတု ဒးနွံ ဗွဲမရုံဂပ်၊ ကေုာံ လိက်ပရေင် တအ် ဒးချူလဝ် နကဵု မလိက် ယူနဳကောဒ် ဇေတ်တ် ရ။<ref name="LangCom">Language Committee (2019). ''Requests for new languages/Wikipedia Mon''. Meta-Wiki. Retrieved 5 November 2019.</ref> ကြဴနူ ဂစာန်ကၠောန် ပွိုင် မဂၠိုင်ကဵု ဂိတု တုဲ၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၉ ဂိတုအံက်တဝ်ဗါ ဂှ် ကမ္မတဳ အရေဝ်ဘာသာ (LangCom) သ္ပစၟတ်သမ္တီ ပဒတန် သွက်ဂွံ ပံက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ရ။ စိုပ် သၞာံ ၂၀၁၉ ဂိတုနဝ်ဝေမ်ဗါ ၄ (တ္ၚဲစန်) ဂှ် သၟာကွတ်ပညာ ဝဳကဳမဳဒဳယာ တအ် ပြံင်ပဆုဲပတိတ် လိက်ပရေင် သီုဖအိုတ် နူကဵု အေန်ကျူဗေတာ တုဲ ပံက်ပတိုန် မုက်လိက် `mnw.wikipedia.org` နဒဒှ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် သၠးပွး အလန်ပထမအိုတ် ရ။<ref name="PhabricatorT235739">Wikimedia Phabricator (2019). ''T235739: Create Mon Wikipedia (mnwwiki)''. Wikimedia Foundation. Retrieved 10 November 2019.</ref> == ၂။ သၞောတ်လိက် ကေုာံ ကွတ်ပညာ ယူနဳကောဒ် (Orthography and Unicode Technology) == [[File:Mon script evolution.jpg|thumb|right|250px|ဗီုပြင် ပြံင်လှာဲ လိက်မန် နူခေတ်တြေံ စဵုကဵု ခေတ်တၟိ]] ပ္ဍဲကဵု ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဂှ် စကာ သၞောတ် မလိက် '''[[ယူနဳကောဒ်]]''' (Unicode Standard) သီုဖအိုတ် ရ။ [[လိက်မန်]] ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ မလိက် ဗြဟ္မဳ (Brahmic scripts) တုဲ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ယူနဳကောဒ် မ္ဂး ဍေဟ် နွံ ပ္ဍဲ ဗွိုက် ကောဒ် `U+1000` စဵုကဵု `U+109F` (Myanmar Block) ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ကိုပ်ကၠာ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဟွံဂွံ ပံက် ဏီဂှ်၊ ညးလွပ် အေန်တာနဲ မန် ဗွဲမဂၠိုင် စကာဒၟံင် မလိက် ဟွံသေင်ကဵု ယူနဳကောဒ် မပ္တံကဵု ''Mon Anonta 1'', ''Uni Mon'', ကေုာံ ''Zawgyi Mon'' တအ်ရ။ မလိက် တအ်ဂှ် ဟိုတ်နူ ဟွံဒ္ဂေတ်ဗက် သၞောတ် ကောဒ် အလုံဂၠးတိ (ISO/IEC 10646) ဂှ်ရ၊ ပ္ဍဲအခိင် ဂၠာဲ တင်ဂၞင် (Search indexing) ကေုာံ ပရေင် ပံင်နှဴ ဒေတာ (Data sorting) ပ္ဍဲ သၞောတ် MediaWiki ဂှ် က္တဵုဒှ် ပြသၞာ ဗွဲမဇၞော် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ နကဵု သၞောဝ် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဖံင်ဒေယှေန် မ္ဂး၊ ဝဳကဳ သီုဖအိုတ် ဒးစကာ မလိက် ယူနဳကောဒ် ဓဝ်ရ။ မလိက်မန် မၞုံကဵု အက္ခရ် တၟေင် မহွံပါလုပ် ပ္ဍဲ လိက်ဗၟာ မပ္တံကဵု: * ဗျည်ဂမၠိုင်: '''[[ၚ]]''' (`U+105A`), '''[[ည]]''' (ဗီုပြင်မန်), '''[[ၜ]]''' (`U+105B`), '''[[ၝ]]''' (`U+105D`) * ကွက်ဂမၠိုင် (Medials): ကွက် '''န''' (`U+105E`), ကွက် '''မ''' (`U+105F`), ကွက် '''လ''' (`U+1060`) * သွိုရ် ကေုာံ သင်္ကေတဂမၠိုင်: သွိုရ် '''အို''' (`U+1032` + `U+102D`), သွိုရ် '''အဴ''' (`U+102B` + `U+103A`) သွက် ညးလွပ် တအ် ဂွံဗှ် ကေုာံ တက် လိက်မန် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် လောဲသွာ ဂှ်၊ ပ္ဍဲ သၞောတ် MediaWiki နွံကဵု ကိရိယာ '''Universal Language Selector (ULS)''' ရ။ ကိရိယာဝွံ ထံက်ပင် ကဵု မလိက် Webfont (ဗီုကဵု ''Pyidaungsu'' ကေုာံ ''Noto Sans Myanmar'') အလဵုအလဵု ဍေဟ် တုဲ၊ ၜိုန်ရ ပ္ဍဲ စက် ကောန်ပျူတာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဖုင် ညးလွပ် တအ် ဟွံမဲ ကု မလိက်မန် ကီုလေဝ်၊ ဗှ် လိက်ပရေင် မန် တအ် မာန် ဗွဲမကၠးဖ္ဍး ရ။ ပါဲနူဂှ် သွက် ညးလွပ် ကောန်ပျူတာ ကေုာံ ဖုင် မိုဗာင် (Android ကေုာံ iOS) တအ်ဂှ် စကာ ကဳဗောဒ် မန် ယူနဳကောဒ် မပ္တံကဵု ''Gboard (Mon)'', ''KeyMagic'', ကေုာံ ''FrozenKeyboard'' တအ်တုဲ ချူပလေဝ် လိက် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် မာန်ရ။<ref name="UnicodeStandard">The Unicode Consortium (2022). ''The Unicode Standard, Version 15.0 - Southeast Asian Scripts: Myanmar''. Unicode, Inc. ISBN 978-1-936213-32-0.</ref> == ၃။ ဗီုပြင် ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ စရင်အင် (Growth and Statistics) == ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဝွံ စတမ် နူကဵု မပံက် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၉ တုဲ၊ လၟိဟ် လိက်ပရေင် ကေုာံ မုက်လိက် တအ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ရိုဟ်ဒဒှ်သၞာံ ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် မပံက် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ဂှ် နွံ လိက်ပရေင် ၜိုတ် ၄၅၀ လိက်ပရေင် ဓဝ်ရ။ စိုပ် သၞာံ ၂၀၂၀ ဂိတုမေ ၁ ဂှ် လၟိဟ် လိက်ပရေင် ပေင်အာ ၅၂၉ လိက်ပရေင် ရ။ ကြဴနူဂှ် နကဵု ပရေင် ဂစာန် ချူ လိက်ပရေင် မဆေင်စပ် ကု ဝင်မန်၊ ကွာန်မန်၊ ဘာလကျာ်၊ သိပ္ပံ (ဒြပ်သ္အး ဓာတုဂမၠိုင်)၊ ကေုာံ ပရူပရာ ဂၠးတိ တအ်ဂှ်ရ၊ စိုပ် သၞာံ ၂၀၂၆ ဂိတုမာတ် ဂှ် လၟိဟ် လိက်ပရေင် ပေင်အာ ၂,၀၀၀ လိက်ပရေင် ရ။ စိုပ် သၞာံ ၂၀၂၆ ဂိတုဂျောန် ၂၇ ဂှ် လၟိဟ် မုက်လိက် သီုဖအိုတ် (သီုကဵု မုက်လိက် ဓရီုကျာ၊ ထာမ်ပလိက်၊ ကဏ္ဍဂမၠိုင်) ပေင်အာ ၁၀,၀၀၀ မုက်လိက် ရ။<ref name="MetaNews2026" /> === သ္ၚိအင် စရင်အင် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် (၂၀၁၉–၂၀၂၆) === {| class="wikitable sortable" style="text-align: center; width: 85%;" |+ လၟေင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်]] နူသၞာံ ၂၀၁၉ စဵုကဵု ၂၀၂၆ |- ! သၞာံ / ဂိတု !! လၟိဟ် လိက်ပရေင် (Articles) !! မုက်လိက် သီုဖအိုတ် (Total Pages) !! လၟိဟ် ပလေဝ်ဒါန် (Edits) !! ညးလွပ် စုတ်စရင် (Users) !! တင်သမ္တီ အဓိက |- | နဝ်ဝေမ်ဗါ ၂၀၁၉ || ၄၅၀ || ၁,၂၀၀ || ၈,၅၀၀ || ၁၅၀ || စပံက် မုက်လိက် `mnw.wikipedia.org` |- | မေ ၂၀၂၀ || ၅၂၉ || ၂,၁၀၀ || ၁၅,၃၀၀ || ၄၈၀ || ပေင် လိက်ပရေင် ၅၀၀ လိက်ပရေင် |- | ဒဳဇြေမ်ဗါ ၂၀၂၁ || ၁,၀၀၀ || ၄,၅၀၀ || ၃၂,၀၀၀ || ၁,၂၀၀ || ပေင် လိက်ပရေင် ၁,၀၀၀ လိက်ပရေင် |- | အံက်တဝ်ဗါ ၂၀၂၃ || ၁,၄၅၀ || ၆,၈၀၀ || ၄၈,၀၀၀ || ၂,၅၀၀ || သၠုင်ပတိုန် ထာမ်ပလိက် ကေုာံ မဝ်ဂျူ Lua |- | မာတ် ၂၀၂၆ || ၂,၀၀၀ || ၈,၉၀၀ || ၆၅,၀၀၀ || ၄,၁၀၀ || ပေင် လိက်ပရေင် ၂,၀၀၀ လိက်ပရေင် |- | ဂျောန် ၂၀၂၆ || ၂,၁၅၀ || ၁၀,၀၀၀ || ၇၂,၀၀၀ || ၄,၅၀၀ || ပေင် မုက်လိက် သီုဖအိုတ် ၁၀,၀၀၀ မုက်လိက် |} === ဗီုပြင် ပါ်ကဏ္ဍ လိက်ပရေင်ဂမၠိုင် === {| class="wikitable" style="width: 75%;" |+ ဗီုပြင် လၟိဟ် လိက်ပရေင် နကဵု ကဏ္ဍ အဓိက ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် |- ! ကဏ္ဍ အဓိက (Category) !! ဗၞတ်ဗ္ၜတ် (%) !! ပရူပရာ မပါလုပ်ဂမၠိုင် |- | ပထဝဳ ကေုာံ ဒတန် (Geography & Places) || ၃၀% || ဍုင်၊ ကွာန်မန်၊ ပွိုင်ဍုင်၊ ကၟိန်ဍုင် အလုံဂၠးတိ၊ ၜဳ ကေုာံ ဒဵုဂမၠိုင် |- | ဝင် ကေုာံ မၞိဟ်ပြာကတ် (History & Biography) || ၂၅% || ဝင်ဍုင်မန် (ဟံသာဝတဳ၊ သဓီု၊ ဒွါရဝတဳ)၊ သၟိင်မန်၊ တၠပညာ ကေုာံ အစာကၞေဟ်ဂမၠိုင် |- | လိက်ပတ်၊ ယေန်သၞာင် ကေုာံ သာသနာ (Culture & Religion) || ၂၀% || လိက်ပတ်မန်၊ ဘာလကျာ်မန် (ရာမညနိကာယ)၊ သဘင်ပြဝေဏဳ၊ အခိုက်ကၞာ |- | သိပ္ပံ ကေုာံ သဘာဝ (Science & Nature) || ၁၅% || [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတုဗေဒ၊ တၞံဆု၊ သတ်တိရစ္ဆာန်၊ ဂဥုဲ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် |- | တၞဟ်ဟ် ကေုာံ လၟေင်သၞာံ (Miscellaneous & Chronology) || ၁၀% || တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ၊ သၞာံဂမၠိုင်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကွတ်ပညာ |} == ၄။ သၞောဝ် ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် ပရေင်အုပ်ဓုပ် (Policies and Administration) == ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဝွံ ဒ္ဂေတ်ဗက် သၞောဝ် သဇိုင် မသုန် တင် ([[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:တိုင်သဇိုင် မသုန်တိုင်|Five Pillars]]) မဒှ် သၞောဝ် အလုံဂၠးတိ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဖံင်ဒေယှေန် ရ။ သၞောဝ် တအ်ဂှ် ပံက်ထ္ၜးလဝ် ပ္ဍဲကဵု [[ကဏ္ဍ:ဝဳကဳပဳဒဳယာ သၞောဝ်ဂမၠိုင်]] ကေုာံ [[ကဏ္ဍ:ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] ရ။ တိုင်သဇိုင် မသုန် တိုင် မတွဟ်ဂး: # '''ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဂှ် ဒှ် ပြကိုဟ်ဗဟုသုတ ရ''': ဍေဟ် ဟွံသေင် ကု အဘိဓာန် (အဘိဓာန် ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ [[ဝဳကဳအဘိဓာန် မန်]] - Mon Wiktionary)၊ ဟွံသေင် ကု ဒၞာဲ ပတိုန် လညာတ် ပူဂိုလ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒၞာဲ ပရး ဝါဒ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရ။ # '''ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဂှ် ချူလဝ် နကဵု လညာတ် လဒေါဝ် (Neutral Point of View - NPOV)''': လိက်ပရေင် သီုဖအိုတ် ဒးချူ နကဵု လညာတ် ဓဝ်ယာ၊ ဟွံဗက်စ လပါ် မွဲမွဲ တုဲ ဒးနွံကဵု နိဿဲ (Citations) မခိုင်ကၠိုက် ရ။ # '''ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဂှ် ဒှ် ဒြပ် မသက္ကုၚုဟ်မး မဇၟာပ်မၞိဟ် ပလေဝ်ဒါန် မာန်''': လိက် သီုဖအိုတ် နွံ သၟဝ် လာင်သေန် [[Creative Commons Attribution-ShareAlike License]] (CC BY-SA 4.0) တုဲ၊ ညးလဵုမွဲဟွံဟီု တြးပတိတ်၊ စကာ ကေုာံ ပလေဝ်ဒါန် မာန်ရ။ # '''ညးလွပ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ တအ် ဒးရှ်ေသှ်ေ ရေင်သကအ်''': ပ္ဍဲအခိင် ကတဵုဒှ် တင်ဟွံတုပ်စိုတ် မ္ဂး ဒးသဳကၠဳ ပ္ဍဲ မုက်လိက် ဓရီုကျာ (Talk pages) နကဵု စိုတ်ဓာတ် မသၠုင်ပတိုန် ပရေင်ကမၠောန် ရ။ # '''ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဂှ် ဟွံမဲ ကု သၞောဝ် မခိုင်ကၠိုက် ဗွဲမလောန်''': ပါဲနူ တိုင်သဇိုင် လတူ ၄ တင် ဏအ်တုဲ၊ သၞောဝ် တၞဟ်တအ်ဂှ် ပြံင်လှာဲ ကေုာံ ပလေဝ် အာ အတိုင် ပၟိက် ဂကောံ ညးလွပ် တအ် မာန်ရ။ ပ္ဍဲ လပါ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် (Administration) မ္ဂး၊ [[ကဏ္ဍ:ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ဗဟဵု]] ဂှ် ဒှ် ဗဟဵု သွက်ဂွံ ပကောံ ကမၠောန် ထိင်ဒဝ် သၞောတ် ဝဳကဳ ရ။ '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ညးကောပ်ကာဲဂမၠိုင်|ညးကောပ်ကာဲ]]''' (Administrators / Sysops) တအ်ဂှ် ဒှ် ညးလွပ် မကလိဂွံလဝ် ပတှ်ေ နူကဵု ဂကောံ ညးလွပ် တအ်တုဲ၊ နွံကဵု အခေါင် သွက်ဂွံ ဇိုတ်ပလီု မုက်လိက် (Delete pages)၊ စဵုဒၞာ မုက်လိက် ညံင်ဟွံဂွံ လီုလာ် (Protect pages)၊ ကေုာံ ကၟာတ် အခေါင် ညးလွပ် မပလီုပလာ် ဝဳကဳ (Block vandals) တအ်ရ။ == ၅။ ဂကောံညးလွပ် ကေုာံ ပရေင်ချဳဒရာင် (Community and Activities) == [[File:ESEAP Conference 2018 group photo.jpg|thumb|right|250px|ကောံဓရီု ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဒေသ ESEAP (အာရှဗမံက်၊ အာရှဒိုဟ်အဂၞဲ ကေုာံ ပသိဖိတ်)]] ဂကောံ ညးလွပ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် (Mon Wikimedia Community) ဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ကောန်ဂကူမန် မပဒတဴ ပ္ဍဲ [[တွဵုရးဍုင်မန်]]၊ [[ရးနိဂီုသေံ]]၊ ကေုာံ ဍုင်သအာင် တအ်ရ။ ပရေင် ဓရီုကျာ ကေုာံ ပရေင် သဳကၠဳ အဓိက တအ်ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲကဵု မုက်လိက် '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကဖေ ပွိုင်ဍုင်|ကဖေ ပွိုင်ဍုင်]]''' (Village Pump / Community Portal) ကေုာံ မုက်လိက် '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကလုတ်အမာတ်|ကလုတ်အမာတ်]]''' (Wikipedia Embassy) သွက်ဂွံ ဆက်စၠောအ် ကု ဂကောံ ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဍုင်သအာင် တအ်ရ။ ဂကောံ ဝဳကဳမဳဒဳယာ မန် ဝွံ ပါလုပ် ချဳဒရာင် မွဲစွံ ကု ဂကောံ ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဒေသ '''[[ESEAP]]''' (East, Southeast Asia, and the Pacific) ရ။ ညးစၞး နူကဵု ဂကောံ ဝဳကဳမဳဒဳယာ မန် တအ် တိုန်စိုပ် ကောံဓရီု ဇၞော် ဗီုကဵု ''ESEAP Strategy Summit'' (ဥပမာ- ပ္ဍဲ ဍုင် မနဳလာ၊ ဍုင်ဖဳလေတ်ပိန် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၅) ကေုာံ ကောံဓရီု ''Wikimania'' တအ်တုဲ သဳကၠဳ ပရူ ပရေင် ဇၞော်မောဝ် ဘာသာ ကောန်ဍုင်အရင် လတူလပှ်ကျာ ရ။ ပါဲနူဂှ် ပရေင် ချဳဒရာင် ပ္ဍဲ ဂကောံ မပ္တံကဵု: * '''ပရေင် ပံင်တောဲ ကု ပရေင်ပညာမန်''': ဆက်စၠောအ် ကု ဌာန ပရေင်ပညာ ကောန်ဂကူမန်၊ ဘာလကျာ် [[ရာမညနိကာယ]] ကေုာံ တက္ကသိုလ် တအ်တုဲ သၠုင်ပတိုန် ပရေင် သုတေသန လိက်ပတ်မန် ရ။ * '''Edit-a-thons (ပေါဲပြိုင် ချူလိက်ပရေင်)''': ကၠောန်ဗဒှ် ပေါဲပြိုင် ချူလိက်ပရေင် ပ္ဍဲ ဂိတုအာရှ ဝဳကဳပဳဒဳယာ (Wikipedia Asian Month)၊ ပရူ ညးဗြဴ (WikiGap) ကေုာံ ပရူ ယေန်သၞာင် ဒေသ တအ်ရ။ == ၆။ တင်ဂၞင် ကေုာံ ကဏ္ဍအဓိကဂမၠိုင် (Content and Key Categories) == တင်ဂၞင် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဂှ် ပါ်လဝ် နကဵု သၞောတ် ကဏ္ဍ (Categorization system) ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ရ။ တင်တၟေင် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် မွဲဂှ် ဒှ် ပရေင် ပကောံ တင်ဂၞင် မဆေင်စပ် ကု ဂကူမန် မဟွံမဲ ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဘာသာ တၞဟ်တအ် ရ။ # '''ဝင် ကေုာံ သၟိင်တၠမန်ဂမၠိုင်''': ပရူ ဝင် ဍုင်မန် တြေံ မပ္တံကဵု ဍုင် [[သုဝဏ္ဏဘူမိ]] (သဓီု)၊ ဍုင် [[ဟံသာဝတဳ]] (ဗဂေါ)၊ ဍုင် [[ဒွါရဝတဳ]]၊ ကေုာံ ဍုင် [[ဟရိဘုဉ္ဇယျ]] (လာမ်ဖုန်)။ ပရူ သၟိင်မန် မပ္တံကဵု [[သၟိင်ဝါရေဝ်ရောဝ်]]၊ [[သၟိင်ရာဇာဓိရာဇ်]]၊ [[ဨကရာဇ်ဗြဴ ရှင်စောပု]]၊ ကေုာံ [[သၟိင်ဓမ္မစေတဳ]] တအ် ချူလဝ် နကဵု နိဿဲ လိက်တၟအ် ကေုာံ ဝင် တြေံတြဟ် ရ။ # '''ပထဝဳ ကေုာံ ကွာန်မန်ဂမၠိုင်''': ပ္ဍဲ [[တွဵုရးဍုင်မန်]]၊ [[တွဵုရးဍုင်ကရေင်]]၊ ကေုာံ [[ရးတနင်သဳ]] တအ်ဂှ် ပရူ ဝင် ကွာန်မန် ဇၟာပ်ပ်ကွာန် (ဗီုကဵု ကွာန်ကမာဝက်၊ ကွာန်လမိုင်၊ ကွာန်တံင်ပိုအ်၊ ကွာန်ဖအံက်)၊ လၟိဟ် သ္ၚိ၊ လၟိဟ် မၞိဟ်၊ ကေုာံ ဘာလကျာ် ပ္ဍဲ ကွာန် တအ်ဂှ် ပကောံ စွံလဝ် ဗွဲမလှဲလး ရ။ # '''သာသနာ ကေုာံ လိက်ပတ်''': ပရူ ဂိုဏ်သင်မန် [[ရာမညနိကာယ]]၊ ဝင် ကျာ်စေတဳ တြေံ၊ ပရူ အစာကၞေဟ် မန် ခေတ်တြေံ ကေုာံ ခေတ်တၟိ၊ ကေုာံ ပြကိုဟ် လိက်ပတ်မန် ဂမၠိုင်။ # '''သိပ္ပံ ကေုာံ ဓာတုဗေဒ''': ပရူ [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] (Periodic table) ကေုာံ ဒြပ်သ္အး ဓာတု သီု ၁၁၈ သာ် (ဗီုကဵု [[ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်]]၊ [[အံက်သဳဂျိန်]]၊ [[ထဝ်]]၊ [[ယူရဝ်ပဳယာမ်]]၊ [[အဳရဳဒဳယာမ်]]) တအ်ဂှ် ချူခၞံလဝ် နကဵု ဗီုပြင် ဝဳကဳပဳဒဳယာ အဆံင်သၠုင် မၞုံကဵု Infobox ကေုာံ နိဿဲ သိပ္ပံ ချိုတ်ပၠိုတ် ရ။ # '''လၟေင်တ္ၚဲ ကေုာံ သၞာံ (Chronology)''': [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ]] မဒှ် ပရူ ပရူပရာ မက္တဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ ဝင် ဂၠးတိ ကေုာံ ဝင်မန် ပ္ဍဲ ဇၟာပ်ပ် တ္ၚဲ ပွိုင် မွဲ သၞာံ (၃၆၅ တ္ၚဲ) ရ။ == ၇။ ပရေင်ဆက်စၠောအ် ကု ကမၠောန်ဝဳကဳ တၞဟ်ဂမၠိုင် (Integration with Sister Projects) == [[File:Wikimedia Foundation RGB logo with text.svg|thumb|right|200px|တဆိပ် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဖံင်ဒေယှေန်]] ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဝွံ ဟွံမံင် ကေတ်တ် မွဲဓဝ် တုဲ၊ ဆက်စၠောအ် ပံင်တောဲ ဒၟံင် ကု ကမၠောန် သဟောဒရ ဝဳကဳမဳဒဳယာ (Wikimedia Sister Projects) တၞဟ်တအ် ဗွဲမခိုင်ကၠိုက် ရ: * '''[[ဝဳကဳဒေတာ]] (Wikidata)''': ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဂှ် ဆက်စၠောအ်လဝ် ကု ဝဳကဳဒေတာ (`Q72145810`) ရ။<ref name="WikidataQ72145810">Wikidata (2026). ''Mon Wikipedia (Q72145810)''. Wikimedia Foundation. Retrieved 26 October 2026.</ref> မုက်လိက် လိက်ပရေင် မန် တအ်ဂှ် ချိတ်ဆက်လဝ် ကု Wikidata Items တအ်တုဲ၊ ကလိဂွံ လေန် ဘာသာ တၞဟ် (Interlanguage links) အလဵုအလဵု ဍေဟ် ရ။ ပါဲနူဂှ် သၟာသုတေသန မန် တအ် စကာ ကိရိယာ ''QuickStatements'' ကေုာံ ''OpenRefine'' တုဲ ပတိုန် ဒေတာ လိက်ပတ်မန်၊ အစာကၞေဟ်မန် ကေုာံ ပရူ ဘာလကျာ်မန် ပ္ဍဲ ဝဳကဳဒေတာ ကေုာံ [[Scholia]] ရ။ * '''[[ဝဳကဳအဘိဓာန် မန်]] (Mon Wiktionary - mnw.wiktionary.org)''': မဒှ် ကမၠောန် သဟောဒရ အဓိက မပံက်လဝ် သွက်ဂွံ ပကောံ မအရေဝ် ဘာသာမန်၊ နိရုတ္တိ၊ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် မန်-အင်္ဂလိက် ကေုာံ မန်-ဗၟာ ရ။ လိက်ပရေင် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် တအ်ဂှ် ဆက်စၠောအ် လဝ် ကု မအရေဝ် ပ္ဍဲ ဝဳကဳအဘိဓာန် မန် ရ။ * '''[[ဝဳကဳမဳဒဳယာ ကမ်မာန်]] (Wikimedia Commons)''': ဗီုရုပ်၊ ဗီုတိ၊ ရမ္သာင် ကေုာံ ဗဳဒဳယဝ် မစကာ ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် သီုဖအိုတ် ဂှ် ပတိုန်စွံလဝ် ပ္ဍဲကဵု ဝဳကဳမဳဒဳယာ ကမ်မာန် သၟဝ် `Category:Mon Wikipedia` ကေုာံ `Category:Mon people` တအ်ရ။ * '''မဝ်ဂျူ Lua (Scribunto / Lua Modules)''': သွက်ဂွံ ကၠောန် ထာမ်ပလိက် ခေတ်တၟိ မပ္တံကဵု `{{Infobox}}`, `{{Navbox}}`, ကေုာံ `{{Cite web}}` တအ်ဂှ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် စကာ သၞောတ် ကောဒ် ပရဝ်ဂရမ် Lua Modules တုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် ဗွဲမစှ်ေသၞောတ် ရ။ == ၈။ ပြသၞာ ကေုာံ တင်ဝါတ်ဂါတ်ဂမၠိုင် (Challenges and Limitations) == ၜိုန်ရ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ကီုလေဝ်၊ ညံင်ရဴ ဝဳကဳ ဘာသာ ကောန်ဍုင်အရင် တၞဟ်တအ် ကီု ဒးဆဵုဂဗ ဒၟံင် ကု တင်ဝါတ်ဂါတ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ: # '''လၟိဟ် ညးချူလိက် အောန် (Limited Active Editors)''': ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဂှ် လၟိဟ် မၞိဟ် မစုတ်လဝ် စရင် နွံ လတူ ၄,၅၀၀ တၠ ကီုလေဝ်၊ ညးမချူ ကေုာံ ပလေဝ်ဒါန် လိက် လၟိုန်ဂိတု (Active editors) ဂှ် နွံ အကြာ ၁၀ တၠ စဵုကဵု ၂၀ တၠ ဓဝ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေင် ပလေဝ်ဒါန် လိက်ပရေင် တြေံ ကေုာံ စမ်ၜတ် တင်ဂၞင် တအ်ဂှ် ဒှ် ဝင်ဇြိုင် သွက် ညးလွပ် အောန်အောန် တအ်ရ။ # '''ပရေင် ဖျေံသ္ဂုတ်သွာတ် လိက်မန် (Orthographic Standardization)''': ဟိုတ်နူ ဂကူမန် တအ် မံင်တန်တဴ ပ္ဍဲ ဒေသ တၞဟ်ခြာ (ဍုင်မန် ကေုာံ ဍုင်သေံ) ကီု၊ ပ္ဍဲ လိက်မန် ခေတ်တၟိ ဂှ် မအရေဝ် လ္ၚဵု တအ် ချူ ဗီုပြင် ဟွံတုပ် ရေင်သကအ် (ဥပမာ- ''လိခ်'' ကု ''လိက်''၊ ''ပရောပရာ'' ကု ''ပရူပရာ'') နွံညိည ရ။ ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဂှ် သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ညံင် ဂွံဒှ် မွဲဗီုပြင် ဂှ် ဒးစကာ မုက်လိက် Redirects (မုက်လိက် ပညုင်) ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ # '''နိဿဲ လတူလပှ်ကျာ အောန် (Scarcity of Digital Sources)''': လိက်ပတ် ကေုာံ ဝင်မန် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ လိက်အုပ် တက်တြး ကေုာံ သၠရိုတ် တအ်ဓဝ် တုဲ၊ လတူ လပှ်ကျာ ဒဳဂျေတ်တေဝ် ဂှ် နွံ အောန် လောန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲအခိင် ချူ လိက်ပရေင် မန် မ္ဂး သွက်ဂွံ စုတ် နိဿဲ လပှ်ကျာ (Online citations) ဂှ် ဆဵုဂဗ တင်ဝါတ်ဂါတ် ရ။ # '''မအရေဝ် သိပ္ပံ ကေုာံ ကွတ်ပညာ တၟိ (Technical Terminology)''': ပ္ဍဲအခိင် ကၠာဲဘာသာ လိက်ပရေင် သိပ္ပံ၊ ဓာတုဗေဒ၊ ကေုာံ ကွတ်ပညာ ခေတ်တၟိ နူ ဘာသာအင်္ဂလိက် ဂှ်၊ မအရေဝ် ဝေါဟာရ မန် တမ်မူလ ဟွံမဲ ချိုတ်ပၠိုတ် ဏီတုဲ ဒးခၞံဗဒှ် မအရေဝ် တၟိ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒးလွဳစ မအရေဝ် သက္ကတ/ပါဠိ ကေုာံ အင်္ဂလိက် ရ။ == ၉။ အခန်ကဏ္ဍ ပ္ဍဲ ပရေင်မင်မဲ အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ ကွတ်ပညာ AI (Role in Language Preservation and AI) == [[ဘာသာမန်]] ဝွံ နကဵု စရင် ဂကောံ UNESCO မ္ဂး ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဘာသာ မနွံကဵု အန္တရာယ် သွက်ဂွံ ကၠေအ်ဗဒန် (Vulnerable / Endangered language) ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ ဒေသ ရးနိဂီုသေံ ရ။<ref name="Moseley2010">Moseley, Christopher (ed.) (2010). ''Atlas of the World's Languages in Danger'' (3rd ed.). Paris: UNESCO Publishing. ISBN 978-92-3-104096-2.</ref> ပ္ဍဲ ခေတ် ဒဳဂျေတ်တေဝ် ဏအ် ဘာသာ မွဲမွဲ ယဝ်ရ ဟွံမဲ လတူ လပှ်ကျာ ကေုာံ ပ္ဍဲ ကွတ်ပညာ ကောန်ပျူတာ မ္ဂး အနာဂတ် ဘာသာ ဂှ် ဍိုန်လျ စှ်ေ အာ မာန်ရ။ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဝွံ ကေတ်လဝ် အခန်ကဏ္ဍ အဓိက သွက်ဂွံ မင်မဲ ကေုာံ သၠုင်ပတိုန် ဘာသာမန် ပ္ဍဲ လပါ် ကွတ်ပညာ ခေတ်တၟိ ရ: * '''ပရေင် ပကောံ ဒေတာ သွက် ကွတ်ပညာ AI (Corpus for NLP and LLMs)''': လိက်ပရေင် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဂှ် ဒှ် ဒေတာ လိက် မသက္ကုၚုဟ်မး (Open-source text corpus) မဇၞော်အိုတ် သွက် ဘာသာမန် ရ။ ကမ္မဏဳ ကွတ်ပညာ ဇၞော်ဇၞော် ဗီုကဵု Google, Meta, ကေုာံ OpenAI တအ် စကာ ဒေတာ နူ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် သွက်ဂွံ ဗတောန် စက် ဉာဏ်ပညာ ပ္တောအ် (Artificial Intelligence - Large Language Models) ကေုာံ စက် ကၠာဲဘာသာ (Machine Translation ဗီုကဵု Google Translate) ရ။ * '''သဇိုင် သွက် ပရေင်ပညာ ကောန်ဂကူမန်''': ကွးဘာ ကေုာံ သၟတ် မန် တအ် စကာ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် နဒဒှ် ဒၞာဲ ဂၠာဲ ဗဟုသုတ သဇိုင် နကဵု ဘာသာမိ ဇကု မာန်တုဲ၊ သ္ပကဵု ညံင် လိက်မန် ဂွံဂျိုင်တန်တဴ ပ္ဍဲ လပါ် ပရေင်ပညာ သိပ္ပံ ကေုာံ ဂၠးတိ ရ။ == ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဒေသဂမၠိုင် (Comparison with Regional Wikipedias) == ပ္ဍဲကဵု ဒေသ အာရှဒိုဟ်အဂၞဲ (Southeast Asia) ကေုာံ ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ ဂှ်၊ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဝွံ ဒှ် ဝဳကဳ ဘာသာ ကောန်ဍုင်အရင် မချဳဒရာင် ခိုဟ်အိုတ် မွဲ ရ။ ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဘာသာ တၞဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဘာသာ အဝ်သတြဝ်အာရှတေတ် (Austroasiatic languages) ကေုာံ ဘာသာ ဗဒါဲ တအ်မ္ဂး ဂွံဆဵုကေတ် အတိုင် သ္ၚိအင် သၟဝ်ဝွံ ရ: {| class="wikitable sortable" style="text-align: center; width: 90%;" |+ ပတောအ်ၜတ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ကု ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဒေသ အာရှဒိုဟ်အဂၞဲ ဂမၠိုင် (စရင် သၞာံ ၂၀၂၆) |- ! ယၟု ဝဳကဳပဳဒဳယာ !! ဘာသာ !! ကောဒ် !! သၞာံ မစပံက် !! လၟိဟ် လိက်ပရေင် !! ဂကောံ ဘာသာ (Language Family) |- | [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဗီယေတ်နာမ်]] || ဗီယေတ်နာမ် || `vi` || ၂၀၀၂ || ၁,၂၉၀,၀၀၀+ || အဝ်သတြဝ်အာရှတေတ် (Austroasiatic) |- | [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ သေံ]] || သေံ || `th` || ၂၀၀၃ || ၁၆၅,၀၀၀+ || တာဲ-ကဒါဲ (Kra–Dai) |- | [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဗၟာ]] || ဗၟာ || `my` || ၂၀၀၄ || ၁၀၈,၀၀၀+ || သဳနဝ်-တိဗေတ် (Sino-Tibetan) |- | [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ သေံဇၞော်]] || သေံဇၞော် (Shan) || `shn` || ၂၀၁၈ || ၄၀,၀၀၀+ || တာဲ-ကဒါဲ (Kra–Dai) |- | [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ ခမာ]] || ခမာ (ကမ္ဗောဒဳယာ) || `km` || ၂၀၀၅ || ၁၁,၀၀၀+ || အဝ်သတြဝ်အာရှတေတ် (Austroasiatic) |- | '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်]]''' || '''မန်''' || '''`mnw`''' || '''၂၀၁၉''' || '''၂,၁၅၀+''' || '''အဝ်သတြဝ်အာရှတေတ် (Austroasiatic)''' |- | [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ ပအိုဝ်]] || ပအိုဝ် || `blk` || ၂၀၂၂ || ၂,၈၀၀+ || သဳနဝ်-တိဗေတ် (Sino-Tibetan) |} ပ္ဍဲ ဂကောံ ဘာသာ အဝ်သတြဝ်အာရှတေတ် (မွန်-ခမာ) သီုဖအိုတ် မ္ဂး၊ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဂှ် ဒှ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မရနုက်ကဵု ပန် (ကြဴနူ ဗီယေတ်နာမ်၊ ခမာ၊ ကေုာံ သာန်တာလဳ - Santali) ရ။ ၜိုန်ရ လၟိဟ် လိက်ပရေင် နွံ လတူ ၂,၀၀၀ ဓဝ် ကီုလေဝ်၊ ဍာ်ဒကေဝ် လိက်ပရေင် (Article depth) ကေုာံ လၟိဟ် မုက်လိက် သီုဖအိုတ် (၁၀,၀၀၀+ မုက်လိက်) ဂှ် ထ္ၜးဒၟံင် ဒဒှ်ရ ဂကောံ ညးလွပ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် တအ် စွံ အာရီု လတူ ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် သဇိုင် ဝဳကဳ ဗွဲမခိုင်ကၠိုက် ရ။ == နိဿဲ (References) == {{Reflist|refs= <ref name="IncubatorNews">{{cite web |title=Incubator:Site creation log |url=https://incubator.wikimedia.org/wiki/Incubator:Site_creation_log |website=Wikimedia Incubator |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=26 October 2026 |language=en}}</ref> <ref name="MetaNews2026">{{cite web |title=Wikimedia News/2026 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_News |website=Meta-Wiki |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=26 October 2026 |language=en}}</ref> <ref name="LangCom">{{cite web |title=Requests for new languages/Wikipedia Mon |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Requests_for_new_languages/Wikipedia_Mon |website=Meta-Wiki |publisher=Language Committee, Wikimedia Foundation |date=2019 |access-date=26 October 2026 |language=en}}</ref> <ref name="PhabricatorT235739">{{cite web |title=T235739: Create Mon Wikipedia (mnwwiki) |url=https://phabricator.wikimedia.org/T235739 |website=Wikimedia Phabricator |publisher=Wikimedia Foundation |date=4 November 2019 |access-date=26 October 2026 |language=en}}</ref> <ref name="WikidataQ72145810">{{cite web |title=Mon Wikipedia (Q72145810) |url=https://www.wikidata.org/wiki/Q72145810 |website=Wikidata |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=26 October 2026 |language=en}}</ref> <ref name="UnicodeStandard">{{cite book |author=The Unicode Consortium |title=The Unicode Standard, Version 15.0 – Core Specification |year=2022 |publisher=Unicode, Inc. |location=Mountain View, CA |isbn=978-1-936213-32-0 |chapter=Chapter 16: Southeast Asia - Myanmar |language=en}}</ref> <ref name="Moseley2010">{{cite book |editor-last=Moseley |editor-first=Christopher |title=Atlas of the World's Languages in Danger |edition=3rd |year=2010 |publisher=UNESCO Publishing |location=Paris |isbn=978-92-3-104096-2 |language=en}}</ref> }} == လေန် မ္ၚးဂမၠိုင် (External Links) == * [https://mnw.wikipedia.org/ မုက်လိက်တမ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် (Mon Wikipedia Main Page)] * [https://mnw.wikipedia.org/wiki/Special:Statistics စရင်အင် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် လၟုဟ် (Real-time Statistics)] * [https://meta.wikimedia.org/wiki/Requests_for_new_languages/Wikipedia_Mon ဝင် အာတ်မိက် ပံက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ပ္ဍဲ Meta-Wiki] {{Navbox | name = ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် | title = [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] ကေုာံ ကမၠောန် [[ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဖံင်ဒေယှေန်]] နကဵု [[ဘာသာမန်]] | state = autocollapse | listclass = hlist | group1 = ကမၠောန် ဝဳကဳမန်ဂမၠိုင် | list1 = * '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်]]''' (`mnw.wikipedia.org`) * [[ဝဳကဳအဘိဓာန် မန်]] (`mnw.wiktionary.org`) * [[ဝဳကဳတမ်ရိုဟ် မန်]] (Wikisource - ပ္ဍဲ Multilingual) * [[ဝဳကဳဒေတာ]] (Wikidata) * [[ဝဳကဳမဳဒဳယာ ကမ်မာန်]] (Wikimedia Commons) | group2 = ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ သၞောဝ် | list2 = * [[ကဏ္ဍ:ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ဗဟဵု]] * [[ကဏ္ဍ:ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] * [[ကဏ္ဍ:ဝဳကဳပဳဒဳယာ သၞောဝ်ဂမၠိုင်]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:တိုင်သဇိုင် မသုန်တိုင်]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ညးကောပ်ကာဲဂမၠိုင်]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကလုတ်အမာတ်]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကဖေ ပွိုင်ဍုင်]] | group3 = ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဒေသဂမၠိုင် | list3 = * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဗၟာ]] (`my`) * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ သေံ]] (`th`) * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ သေံဇၞော်]] (`shn`) * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ ပအိုဝ်]] (`blk`) * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ ခမာ]] (`km`) * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဗီယေတ်နာမ်]] (`vi`) * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်]] (`en`) | below = '''[[ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဖံင်ဒေယှေန်]]''' • '''[[ဂကောံ ညးလွပ် ဝဳကဳမဳဒဳယာ မန်]]''' }} [[ကဏ္ဍ:ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်]] [[ကဏ္ဍ:ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] [[ကဏ္ဍ:ဘာသာမန်]] [[ကဏ္ဍ:လိက်ပတ်မန်]] [[ကဏ္ဍ:မုက်လိက် လပှ်ကျာ မန်ဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ပြကိုဟ်ဗဟုသုတ လတူလပှ်ကျာဂမၠိုင်]] 890u6wobu8bzu7dtgydv4f0vhuxua50 59195 59194 2026-10-26T02:03:58Z Aue Nai 24 59195 wikitext text/x-wiki {{Infobox Wikipedia | name = ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်<br />Mon Wikipedia | logo = [[File:Wikipedia-logo-v2-mnw.svg|150px|alt=တဆိပ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်]] | screenshot = [[File:Mon Wikipedia Main Page.png|250px|alt=မုက်လိက်တမ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်]] | caption = မုက်လိက်တမ် [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်]] | url = [https://mnw.wikipedia.org/ mnw.wikipedia.org] | commercial = ဟွံသေင် (Non-commercial) | type = [[ပြကိုဟ်ဗဟုသုတ]] လတူလပှ်ကျာ | registration = တန်တဴကဵုပၟိက် (Optional) | language = [[ဘာသာမန်]] (Mon language) | language_code = mnw | owner = [[ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဖံင်ဒေယှေန်]] (Wikimedia Foundation) | author = ဂကောံညးလွပ် ဝဳကဳမဳဒဳယာ မန်ဂမၠိုင် | launch_date = ၄ နဝ်ဝေမ်ဗါ ၂၀၁၉ | current_status = ချဳဒရာင်ဒၟံင် (Active) | content_license = [[Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0]] }} '''ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်''' ({{lang-en|Mon Wikipedia}}) ဝွံ ဒှ် [[ပြကိုဟ်ဗဟုသုတ]] မသက္ကုၚုဟ်မး လတူလပှ်ကျာ (Free online encyclopedia) မချူခၞံလဝ် နကဵု [[ဘာသာမန်]] မဒှ် လစှ်ေ ကမၠောန် [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] အလုံဂၠးတိ မပိုင်ပြဳလဝ် နကဵု ဂကောံ [[ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဖံင်ဒေယှေန်]] (Wikimedia Foundation) ရ။ မုက်လိက်ဝွံ စဒက်ပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲကဵု [[ဝဳကဳမဳဒဳယာ အေန်ကျူဗေတာ]] (Wikimedia Incubator) တုဲ စိုပ်သၞာံ ၂၀၁၉ ဂိတုနဝ်ဝေမ်ဗါ ၄ ဂှ် ကလိဂွံ ဒတန် နဒဒှ် မုက်လိက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ သၠးပွး မၞုံကဵု တဆိပ်ကောဒ် ဘာသာ '''mnw''' (mnw.wikipedia.org) ရ။<ref name="IncubatorNews">Wikimedia Incubator (2019). ''Incubator:Site creation log''. Wikimedia Foundation. Retrieved 15 October 2025.</ref> ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ မပကောံစွံလဝ် တင်ဂၞင် ဗဟုသုတ နာနာသာ် မပ္တံကဵု ဝင်၊ လိက်ပတ်၊ ယေန်သၞာင်၊ သိပ္ပံ၊ ပထဝဳ၊ ကေုာံ ပရူပရာ အလုံဂၠးတိ နကဵု လိက်မန် ခေတ်တၟိ ရ။ စိုပ်သၞာံ ၂၀၂၆ ဂိတုမာတ် ဂှ် လၟိဟ် လိက်ပရေင် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ပေင်အာ ၂,၀၀၀ လိက်ပရေင် တုဲ၊ စိုပ် ဂိတုဂျောန် သၞာံ ၂၀၂၆ ဂှ် လၟိဟ် မုက်လိက် သီုဖအိုတ် (Total pages) ပေင်အာ ၁၀,၀၀၀ မုက်လိက် ရ။<ref name="MetaNews2026">Meta-Wiki (2026). ''Wikimedia News/2026''. Wikimedia Foundation. Retrieved 10 October 2026.</ref> လၟုဟ်မ္ဂး ညးလွပ် မစုတ်လဝ် စရင် (Registered users) နွံ လတူ ၄,၅၀၀ တၠ တုဲ ညးကောပ်ကာဲ (Administrators) နွံ ၄ တၠ ရ။ == ၁။ ဝင် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် (History and Founding) == ပရေင် ချူခၞံ ပြကိုဟ်ဗဟုသုတ ဝဳကဳပဳဒဳယာ နကဵု [[ဘာသာမန်]] ဂှ် စတမ် ကၠုင် နူကဵု တင်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ မင်မဲ ကေုာံ သၠုင်ပတိုန် အဆံင် လိက်ပတ်မန် လတူ လပှ်ကျာ ဒဳဂျေတ်တေဝ် (Digital platform) ရ။ ပ္ဍဲခေတ် ကွတ်ပညာ အေန်တာနဲ မဇၞော်မောဝ်တိုန် ဂှ်၊ ဂကူမန် တအ် နွံပၟိက် ကု ဒၞာဲ မပကောံ တင်ဂၞင် ဗဟုသုတ နကဵု ဘာသာဇကု ညံင်ရဴ ဂကူတၞဟ်တအ် ကီုရ။ ပ္ဍဲ လက်ထက် ကိုပ်ကၠာ သၞာံ ၂၀၁၈ တေအ်ဂှ်၊ ပရေင် စမ်ၜတ် ချူ လိက်ပရေင် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဂှ် စကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲ [[ဝဳကဳမဳဒဳယာ အေန်ကျူဗေတာ]] (Wikimedia Incubator) နကဵု တဆိပ် ကောဒ် `Wp/mnw` ရ။ ပ္ဍဲ အခိင်ဂှ် ဟိုတ်နူ ပြသၞာ မလိက်မန် ယူနဳကောဒ် (Mon Unicode) ဟွံဂွံ ပြးဇး လှဲလး ဏီကီု၊ သၟာချူလိက် မန် လတူလပှ်ကျာ တအ် စကာဒၟံင် မလိက် ဟွံတုပ် ရေင်သကအ် (မပ္တံကဵု ဇြဝ်ဂျဳ-မန် ကေုာံ ယူနဳကောဒ်) ကီုတုဲ၊ ပရေင် ချဳဒရာင် ပ္ဍဲ အေန်ကျူဗေတာ ဂှ် လဇုဲလဇ မံင် ပွိုင် မလအ် ရ။ စိုပ် သၞာံ ၂၀၁၈ ကေုာံ ၂၀၁၉ ဂှ်၊ နကဵု ပရေင် ဂစာန် ကောန်ဂကူမန် ညးမဆာန် လိက်ပတ် ကေုာံ ကွတ်ပညာ တအ် မပ္တံကဵု [[နာဲဗညာအံင်]]၊ [[မာံအာဲနာဲ]] (Aue Nai)၊ [[မာံတၠဉာဏ်]] ကေုာံ ညးလွပ် တၞဟ်တအ် ပံင်ကောံတုဲ ချူပတိုန် လိက်ပရေင် သဇိုင် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ အေန်ကျူဗေတာ ရ။ ပါဲနူ ချူ လိက်ပရေင် တုဲ၊ ကမၠောန် အဓိက မွဲပၠန် ဂှ် ဒှ် ပရေင် ကၠာဲဘာသာ မအရေဝ် သၞောတ် မဳဒဳယာဝဳကဳ (MediaWiki interface messages) ပ္ဍဲကဵု မုက်လိက် [[Translatewiki.net]] ရ။ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင် ပံက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ တၟိ မွဲဂှ် ဒးဍိုက်ပေင် ကု တင်စၟတ် ကမ္မတဳ အရေဝ်ဘာသာ (Language Committee - LangCom) မပ္တံကဵု လၟိဟ် မအရေဝ် သဇိုင် MediaWiki ဒးကၠာဲလဝ် ပေင် ၁၀၀%၊ လၟိဟ် ညးချဳဒရာင် လၟိုန်ဂိတု ဒးနွံ ဗွဲမရုံဂပ်၊ ကေုာံ လိက်ပရေင် တအ် ဒးချူလဝ် နကဵု မလိက် ယူနဳကောဒ် ဇေတ်တ် ရ။<ref name="LangCom">Language Committee (2019). ''Requests for new languages/Wikipedia Mon''. Meta-Wiki. Retrieved 5 November 2019.</ref> ကြဴနူ ဂစာန်ကၠောန် ပွိုင် မဂၠိုင်ကဵု ဂိတု တုဲ၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၉ ဂိတုအံက်တဝ်ဗါ ဂှ် ကမ္မတဳ အရေဝ်ဘာသာ (LangCom) သ္ပစၟတ်သမ္တီ ပဒတန် သွက်ဂွံ ပံက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ရ။ စိုပ် သၞာံ ၂၀၁၉ ဂိတုနဝ်ဝေမ်ဗါ ၄ (တ္ၚဲစန်) ဂှ် သၟာကွတ်ပညာ ဝဳကဳမဳဒဳယာ တအ် ပြံင်ပဆုဲပတိတ် လိက်ပရေင် သီုဖအိုတ် နူကဵု အေန်ကျူဗေတာ တုဲ ပံက်ပတိုန် မုက်လိက် `mnw.wikipedia.org` နဒဒှ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် သၠးပွး အလန်ပထမအိုတ် ရ။<ref name="PhabricatorT235739">Wikimedia Phabricator (2019). ''T235739: Create Mon Wikipedia (mnwwiki)''. Wikimedia Foundation. Retrieved 10 November 2019.</ref> == ၂။ သၞောတ်လိက် ကေုာံ ကွတ်ပညာ ယူနဳကောဒ် (Orthography and Unicode Technology) == [[File:Mon script evolution.jpg|thumb|right|250px|ဗီုပြင် ပြံင်လှာဲ လိက်မန် နူခေတ်တြေံ စဵုကဵု ခေတ်တၟိ]] ပ္ဍဲကဵု ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဂှ် စကာ သၞောတ် မလိက် '''[[ယူနဳကောဒ်]]''' (Unicode Standard) သီုဖအိုတ် ရ။ [[လိက်မန်]] ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ မလိက် ဗြဟ္မဳ (Brahmic scripts) တုဲ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ယူနဳကောဒ် မ္ဂး ဍေဟ် နွံ ပ္ဍဲ ဗွိုက် ကောဒ် `U+1000` စဵုကဵု `U+109F` (Myanmar Block) ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ကိုပ်ကၠာ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဟွံဂွံ ပံက် ဏီဂှ်၊ ညးလွပ် အေန်တာနဲ မန် ဗွဲမဂၠိုင် စကာဒၟံင် မလိက် ဟွံသေင်ကဵု ယူနဳကောဒ် မပ္တံကဵု ''Mon Anonta 1'', ''Uni Mon'', ကေုာံ ''Zawgyi Mon'' တအ်ရ။ မလိက် တအ်ဂှ် ဟိုတ်နူ ဟွံဒ္ဂေတ်ဗက် သၞောတ် ကောဒ် အလုံဂၠးတိ (ISO/IEC 10646) ဂှ်ရ၊ ပ္ဍဲအခိင် ဂၠာဲ တင်ဂၞင် (Search indexing) ကေုာံ ပရေင် ပံင်နှဴ ဒေတာ (Data sorting) ပ္ဍဲ သၞောတ် MediaWiki ဂှ် က္တဵုဒှ် ပြသၞာ ဗွဲမဇၞော် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ နကဵု သၞောဝ် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဖံင်ဒေယှေန် မ္ဂး၊ ဝဳကဳ သီုဖအိုတ် ဒးစကာ မလိက် ယူနဳကောဒ် ဓဝ်ရ။ မလိက်မန် မၞုံကဵု အက္ခရ် တၟေင် မহွံပါလုပ် ပ္ဍဲ လိက်ဗၟာ မပ္တံကဵု: * ဗျည်ဂမၠိုင်: '''[[ၚ]]''' (`U+105A`), '''[[ည]]''' (ဗီုပြင်မန်), '''[[ၜ]]''' (`U+105B`), '''[[ၝ]]''' (`U+105D`) * ကွက်ဂမၠိုင် (Medials): ကွက် '''န''' (`U+105E`), ကွက် '''မ''' (`U+105F`), ကွက် '''လ''' (`U+1060`) * သွိုရ် ကေုာံ သင်္ကေတဂမၠိုင်: သွိုရ် '''အို''' (`U+1032` + `U+102D`), သွိုရ် '''အဴ''' (`U+102B` + `U+103A`) သွက် ညးလွပ် တအ် ဂွံဗှ် ကေုာံ တက် လိက်မန် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် လောဲသွာ ဂှ်၊ ပ္ဍဲ သၞောတ် MediaWiki နွံကဵု ကိရိယာ '''Universal Language Selector (ULS)''' ရ။ ကိရိယာဝွံ ထံက်ပင် ကဵု မလိက် Webfont (ဗီုကဵု ''Pyidaungsu'' ကေုာံ ''Noto Sans Myanmar'') အလဵုအလဵု ဍေဟ် တုဲ၊ ၜိုန်ရ ပ္ဍဲ စက် ကောန်ပျူတာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဖုင် ညးလွပ် တအ် ဟွံမဲ ကု မလိက်မန် ကီုလေဝ်၊ ဗှ် လိက်ပရေင် မန် တအ် မာန် ဗွဲမကၠးဖ္ဍး ရ။ ပါဲနူဂှ် သွက် ညးလွပ် ကောန်ပျူတာ ကေုာံ ဖုင် မိုဗာင် (Android ကေုာံ iOS) တအ်ဂှ် စကာ ကဳဗောဒ် မန် ယူနဳကောဒ် မပ္တံကဵု ''Gboard (Mon)'', ''KeyMagic'', ကေုာံ ''FrozenKeyboard'' တအ်တုဲ ချူပလေဝ် လိက် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် မာန်ရ။<ref name="UnicodeStandard">The Unicode Consortium (2022). ''The Unicode Standard, Version 15.0 - Southeast Asian Scripts: Myanmar''. Unicode, Inc. ISBN 978-1-936213-32-0.</ref> == ၃။ ဗီုပြင် ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ စရင်အင် (Growth and Statistics) == ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဝွံ စတမ် နူကဵု မပံက် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၉ တုဲ၊ လၟိဟ် လိက်ပရေင် ကေုာံ မုက်လိက် တအ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ရိုဟ်ဒဒှ်သၞာံ ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် မပံက် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ဂှ် နွံ လိက်ပရေင် ၜိုတ် ၄၅၀ လိက်ပရေင် ဓဝ်ရ။ စိုပ် သၞာံ ၂၀၂၀ ဂိတုမေ ၁ ဂှ် လၟိဟ် လိက်ပရေင် ပေင်အာ ၅၂၉ လိက်ပရေင် ရ။ ကြဴနူဂှ် နကဵု ပရေင် ဂစာန် ချူ လိက်ပရေင် မဆေင်စပ် ကု ဝင်မန်၊ ကွာန်မန်၊ ဘာလကျာ်၊ သိပ္ပံ (ဒြပ်သ္အး ဓာတုဂမၠိုင်)၊ ကေုာံ ပရူပရာ ဂၠးတိ တအ်ဂှ်ရ၊ စိုပ် သၞာံ ၂၀၂၆ ဂိတုမာတ် ဂှ် လၟိဟ် လိက်ပရေင် ပေင်အာ ၂,၀၀၀ လိက်ပရေင် ရ။ စိုပ် သၞာံ ၂၀၂၆ ဂိတုဂျောန် ၂၇ ဂှ် လၟိဟ် မုက်လိက် သီုဖအိုတ် (သီုကဵု မုက်လိက် ဓရီုကျာ၊ ထာမ်ပလိက်၊ ကဏ္ဍဂမၠိုင်) ပေင်အာ ၁၀,၀၀၀ မုက်လိက် ရ။<ref name="MetaNews2026" /> === သ္ၚိအင် စရင်အင် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် (၂၀၁၉–၂၀၂၆) === {| class="wikitable sortable" style="text-align: center; width: 85%;" |+ လၟေင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်]] နူသၞာံ ၂၀၁၉ စဵုကဵု ၂၀၂၆ |- ! သၞာံ / ဂိတု !! လၟိဟ် လိက်ပရေင် (Articles) !! မုက်လိက် သီုဖအိုတ် (Total Pages) !! လၟိဟ် ပလေဝ်ဒါန် (Edits) !! ညးလွပ် စုတ်စရင် (Users) !! တင်သမ္တီ အဓိက |- | နဝ်ဝေမ်ဗါ ၂၀၁၉ || ၄၅၀ || ၁,၂၀၀ || ၈,၅၀၀ || ၁၅၀ || စပံက် မုက်လိက် `mnw.wikipedia.org` |- | မေ ၂၀၂၀ || ၅၂၉ || ၂,၁၀၀ || ၁၅,၃၀၀ || ၄၈၀ || ပေင် လိက်ပရေင် ၅၀၀ လိက်ပရေင် |- | ဒဳဇြေမ်ဗါ ၂၀၂၁ || ၁,၀၀၀ || ၄,၅၀၀ || ၃၂,၀၀၀ || ၁,၂၀၀ || ပေင် လိက်ပရေင် ၁,၀၀၀ လိက်ပရေင် |- | အံက်တဝ်ဗါ ၂၀၂၃ || ၁,၄၅၀ || ၆,၈၀၀ || ၄၈,၀၀၀ || ၂,၅၀၀ || သၠုင်ပတိုန် ထာမ်ပလိက် ကေုာံ မဝ်ဂျူ Lua |- | မာတ် ၂၀၂၆ || ၂,၀၀၀ || ၈,၉၀၀ || ၆၅,၀၀၀ || ၄,၁၀၀ || ပေင် လိက်ပရေင် ၂,၀၀၀ လိက်ပရေင် |- | ဂျောန် ၂၀၂၆ || ၂,၁၅၀ || ၁၀,၀၀၀ || ၇၂,၀၀၀ || ၄,၅၀၀ || ပေင် မုက်လိက် သီုဖအိုတ် ၁၀,၀၀၀ မုက်လိက် |} === ဗီုပြင် ပါ်ကဏ္ဍ လိက်ပရေင်ဂမၠိုင် === {| class="wikitable" style="width: 75%;" |+ ဗီုပြင် လၟိဟ် လိက်ပရေင် နကဵု ကဏ္ဍ အဓိက ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် |- ! ကဏ္ဍ အဓိက (Category) !! ဗၞတ်ဗ္ၜတ် (%) !! ပရူပရာ မပါလုပ်ဂမၠိုင် |- | ပထဝဳ ကေုာံ ဒတန် (Geography & Places) || ၃၀% || ဍုင်၊ ကွာန်မန်၊ ပွိုင်ဍုင်၊ ကၟိန်ဍုင် အလုံဂၠးတိ၊ ၜဳ ကေုာံ ဒဵုဂမၠိုင် |- | ဝင် ကေုာံ မၞိဟ်ပြာကတ် (History & Biography) || ၂၅% || ဝင်ဍုင်မန် (ဟံသာဝတဳ၊ သဓီု၊ ဒွါရဝတဳ)၊ သၟိင်မန်၊ တၠပညာ ကေုာံ အစာကၞေဟ်ဂမၠိုင် |- | လိက်ပတ်၊ ယေန်သၞာင် ကေုာံ သာသနာ (Culture & Religion) || ၂၀% || လိက်ပတ်မန်၊ ဘာလကျာ်မန် (ရာမညနိကာယ)၊ သဘင်ပြဝေဏဳ၊ အခိုက်ကၞာ |- | သိပ္ပံ ကေုာံ သဘာဝ (Science & Nature) || ၁၅% || [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတုဗေဒ၊ တၞံဆု၊ သတ်တိရစ္ဆာန်၊ ဂဥုဲ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် |- | တၞဟ်ဟ် ကေုာံ လၟေင်သၞာံ (Miscellaneous & Chronology) || ၁၀% || တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ၊ သၞာံဂမၠိုင်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကွတ်ပညာ |} == ၄။ သၞောဝ် ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် ပရေင်အုပ်ဓုပ် (Policies and Administration) == ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဝွံ ဒ္ဂေတ်ဗက် သၞောဝ် သဇိုင် မသုန် တင် ([[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:တိုင်သဇိုင် မသုန်တိုင်|Five Pillars]]) မဒှ် သၞောဝ် အလုံဂၠးတိ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဖံင်ဒေယှေန် ရ။ သၞောဝ် တအ်ဂှ် ပံက်ထ္ၜးလဝ် ပ္ဍဲကဵု [[ကဏ္ဍ:ဝဳကဳပဳဒဳယာ သၞောဝ်ဂမၠိုင်]] ကေုာံ [[ကဏ္ဍ:ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] ရ။ တိုင်သဇိုင် မသုန် တိုင် မတွဟ်ဂး: # '''ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဂှ် ဒှ် ပြကိုဟ်ဗဟုသုတ ရ''': ဍေဟ် ဟွံသေင် ကု အဘိဓာန် (အဘိဓာန် ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ [[ဝဳကဳအဘိဓာန် မန်]] - Mon Wiktionary)၊ ဟွံသေင် ကု ဒၞာဲ ပတိုန် လညာတ် ပူဂိုလ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒၞာဲ ပရး ဝါဒ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရ။ # '''ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဂှ် ချူလဝ် နကဵု လညာတ် လဒေါဝ် (Neutral Point of View - NPOV)''': လိက်ပရေင် သီုဖအိုတ် ဒးချူ နကဵု လညာတ် ဓဝ်ယာ၊ ဟွံဗက်စ လပါ် မွဲမွဲ တုဲ ဒးနွံကဵု နိဿဲ (Citations) မခိုင်ကၠိုက် ရ။ # '''ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဂှ် ဒှ် ဒြပ် မသက္ကုၚုဟ်မး မဇၟာပ်မၞိဟ် ပလေဝ်ဒါန် မာန်''': လိက် သီုဖအိုတ် နွံ သၟဝ် လာင်သေန် [[Creative Commons Attribution-ShareAlike License]] (CC BY-SA 4.0) တုဲ၊ ညးလဵုမွဲဟွံဟီု တြးပတိတ်၊ စကာ ကေုာံ ပလေဝ်ဒါန် မာန်ရ။ # '''ညးလွပ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ တအ် ဒးရှ်ေသှ်ေ ရေင်သကအ်''': ပ္ဍဲအခိင် ကတဵုဒှ် တင်ဟွံတုပ်စိုတ် မ္ဂး ဒးသဳကၠဳ ပ္ဍဲ မုက်လိက် ဓရီုကျာ (Talk pages) နကဵု စိုတ်ဓာတ် မသၠုင်ပတိုန် ပရေင်ကမၠောန် ရ။ # '''ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဂှ် ဟွံမဲ ကု သၞောဝ် မခိုင်ကၠိုက် ဗွဲမလောန်''': ပါဲနူ တိုင်သဇိုင် လတူ ၄ တင် ဏအ်တုဲ၊ သၞောဝ် တၞဟ်တအ်ဂှ် ပြံင်လှာဲ ကေုာံ ပလေဝ် အာ အတိုင် ပၟိက် ဂကောံ ညးလွပ် တအ် မာန်ရ။ ပ္ဍဲ လပါ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် (Administration) မ္ဂး၊ [[ကဏ္ဍ:ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ဗဟဵု]] ဂှ် ဒှ် ဗဟဵု သွက်ဂွံ ပကောံ ကမၠောန် ထိင်ဒဝ် သၞောတ် ဝဳကဳ ရ။ '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ညးကောပ်ကာဲဂမၠိုင်|ညးကောပ်ကာဲ]]''' (Administrators / Sysops) တအ်ဂှ် ဒှ် ညးလွပ် မကလိဂွံလဝ် ပတှ်ေ နူကဵု ဂကောံ ညးလွပ် တအ်တုဲ၊ နွံကဵု အခေါင် သွက်ဂွံ ဇိုတ်ပလီု မုက်လိက် (Delete pages)၊ စဵုဒၞာ မုက်လိက် ညံင်ဟွံဂွံ လီုလာ် (Protect pages)၊ ကေုာံ ကၟာတ် အခေါင် ညးလွပ် မပလီုပလာ် ဝဳကဳ (Block vandals) တအ်ရ။ == ၅။ ဂကောံညးလွပ် ကေုာံ ပရေင်ချဳဒရာင် (Community and Activities) == [[File:ESEAP Conference 2018 group photo.jpg|thumb|right|250px|ကောံဓရီု ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဒေသ ESEAP (အာရှဗမံက်၊ အာရှဒိုဟ်အဂၞဲ ကေုာံ ပသိဖိတ်)]] ဂကောံ ညးလွပ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် (Mon Wikimedia Community) ဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ကောန်ဂကူမန် မပဒတဴ ပ္ဍဲ [[တွဵုရးဍုင်မန်]]၊ [[ရးနိဂီုသေံ]]၊ ကေုာံ ဍုင်သအာင် တအ်ရ။ ပရေင် ဓရီုကျာ ကေုာံ ပရေင် သဳကၠဳ အဓိက တအ်ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲကဵု မုက်လိက် '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကဖေ ပွိုင်ဍုင်|ကဖေ ပွိုင်ဍုင်]]''' (Village Pump / Community Portal) ကေုာံ မုက်လိက် '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကလုတ်အမာတ်|ကလုတ်အမာတ်]]''' (Wikipedia Embassy) သွက်ဂွံ ဆက်စၠောအ် ကု ဂကောံ ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဍုင်သအာင် တအ်ရ။ ဂကောံ ဝဳကဳမဳဒဳယာ မန် ဝွံ ပါလုပ် ချဳဒရာင် မွဲစွံ ကု ဂကောံ ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဒေသ '''[[ESEAP]]''' (East, Southeast Asia, and the Pacific) ရ။ ညးစၞး နူကဵု ဂကောံ ဝဳကဳမဳဒဳယာ မန် တအ် တိုန်စိုပ် ကောံဓရီု ဇၞော် ဗီုကဵု ''ESEAP Strategy Summit'' (ဥပမာ- ပ္ဍဲ ဍုင် မနဳလာ၊ ဍုင်ဖဳလေတ်ပိန် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၅) ကေုာံ ကောံဓရီု ''Wikimania'' တအ်တုဲ သဳကၠဳ ပရူ ပရေင် ဇၞော်မောဝ် ဘာသာ ကောန်ဍုင်အရင် လတူလပှ်ကျာ ရ။ ပါဲနူဂှ် ပရေင် ချဳဒရာင် ပ္ဍဲ ဂကောံ မပ္တံကဵု: * '''ပရေင် ပံင်တောဲ ကု ပရေင်ပညာမန်''': ဆက်စၠောအ် ကု ဌာန ပရေင်ပညာ ကောန်ဂကူမန်၊ ဘာလကျာ် [[ရာမညနိကာယ]] ကေုာံ တက္ကသိုလ် တအ်တုဲ သၠုင်ပတိုန် ပရေင် သုတေသန လိက်ပတ်မန် ရ။ * '''Edit-a-thons (ပေါဲပြိုင် ချူလိက်ပရေင်)''': ကၠောန်ဗဒှ် ပေါဲပြိုင် ချူလိက်ပရေင် ပ္ဍဲ ဂိတုအာရှ ဝဳကဳပဳဒဳယာ (Wikipedia Asian Month)၊ ပရူ ညးဗြဴ (WikiGap) ကေုာံ ပရူ ယေန်သၞာင် ဒေသ တအ်ရ။ == ၆။ တင်ဂၞင် ကေုာံ ကဏ္ဍအဓိကဂမၠိုင် (Content and Key Categories) == တင်ဂၞင် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဂှ် ပါ်လဝ် နကဵု သၞောတ် ကဏ္ဍ (Categorization system) ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ရ။ တင်တၟေင် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် မွဲဂှ် ဒှ် ပရေင် ပကောံ တင်ဂၞင် မဆေင်စပ် ကု ဂကူမန် မဟွံမဲ ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဘာသာ တၞဟ်တအ် ရ။ # '''ဝင် ကေုာံ သၟိင်တၠမန်ဂမၠိုင်''': ပရူ ဝင် ဍုင်မန် တြေံ မပ္တံကဵု ဍုင် [[သုဝဏ္ဏဘူမိ]] (သဓီု)၊ ဍုင် [[ဟံသာဝတဳ]] (ဗဂေါ)၊ ဍုင် [[ဒွါရဝတဳ]]၊ ကေုာံ ဍုင် [[ဟရိဘုဉ္ဇယျ]] (လာမ်ဖုန်)။ ပရူ သၟိင်မန် မပ္တံကဵု [[သၟိင်ဝါရေဝ်ရောဝ်]]၊ [[သၟိင်ရာဇာဓိရာဇ်]]၊ [[ဨကရာဇ်ဗြဴ ရှင်စောပု]]၊ ကေုာံ [[သၟိင်ဓမ္မစေတဳ]] တအ် ချူလဝ် နကဵု နိဿဲ လိက်တၟအ် ကေုာံ ဝင် တြေံတြဟ် ရ။ # '''ပထဝဳ ကေုာံ ကွာန်မန်ဂမၠိုင်''': ပ္ဍဲ [[တွဵုရးဍုင်မန်]]၊ [[တွဵုရးဍုင်ကရေင်]]၊ ကေုာံ [[ရးတနင်သဳ]] တအ်ဂှ် ပရူ ဝင် ကွာန်မန် ဇၟာပ်ပ်ကွာန် (ဗီုကဵု ကွာန်ကမာဝက်၊ ကွာန်လမိုင်၊ ကွာန်တံင်ပိုအ်၊ ကွာန်ဖအံက်)၊ လၟိဟ် သ္ၚိ၊ လၟိဟ် မၞိဟ်၊ ကေုာံ ဘာလကျာ် ပ္ဍဲ ကွာန် တအ်ဂှ် ပကောံ စွံလဝ် ဗွဲမလှဲလး ရ။ # '''သာသနာ ကေုာံ လိက်ပတ်''': ပရူ ဂိုဏ်သင်မန် [[ရာမညနိကာယ]]၊ ဝင် ကျာ်စေတဳ တြေံ၊ ပရူ အစာကၞေဟ် မန် ခေတ်တြေံ ကေုာံ ခေတ်တၟိ၊ ကေုာံ ပြကိုဟ် လိက်ပတ်မန် ဂမၠိုင်။ # '''သိပ္ပံ ကေုာံ ဓာတုဗေဒ''': ပရူ [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] (Periodic table) ကေုာံ ဒြပ်သ္အး ဓာတု သီု ၁၁၈ သာ် (ဗီုကဵု [[ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်]]၊ [[အံက်သဳဂျိန်]]၊ [[ထဝ်]]၊ [[ယူရဝ်ပဳယာမ်]]၊ [[အဳရဳဒဳယာမ်]]) တအ်ဂှ် ချူခၞံလဝ် နကဵု ဗီုပြင် ဝဳကဳပဳဒဳယာ အဆံင်သၠုင် မၞုံကဵု Infobox ကေုာံ နိဿဲ သိပ္ပံ ချိုတ်ပၠိုတ် ရ။ # '''လၟေင်တ္ၚဲ ကေုာံ သၞာံ (Chronology)''': [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ]] မဒှ် ပရူ ပရူပရာ မက္တဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ ဝင် ဂၠးတိ ကေုာံ ဝင်မန် ပ္ဍဲ ဇၟာပ်ပ် တ္ၚဲ ပွိုင် မွဲ သၞာံ (၃၆၅ တ္ၚဲ) ရ။ == ၇။ ပရေင်ဆက်စၠောအ် ကု ကမၠောန်ဝဳကဳ တၞဟ်ဂမၠိုင် (Integration with Sister Projects) == [[File:Wikimedia Foundation RGB logo with text.svg|thumb|right|200px|တဆိပ် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဖံင်ဒေယှေန်]] ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဝွံ ဟွံမံင် ကေတ်တ် မွဲဓဝ် တုဲ၊ ဆက်စၠောအ် ပံင်တောဲ ဒၟံင် ကု ကမၠောန် သဟောဒရ ဝဳကဳမဳဒဳယာ (Wikimedia Sister Projects) တၞဟ်တအ် ဗွဲမခိုင်ကၠိုက် ရ: * '''[[ဝဳကဳဒေတာ]] (Wikidata)''': ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဂှ် ဆက်စၠောအ်လဝ် ကု ဝဳကဳဒေတာ (`Q72145810`) ရ။<ref name="WikidataQ72145810">Wikidata (2026). ''Mon Wikipedia (Q72145810)''. Wikimedia Foundation. Retrieved 26 October 2026.</ref> မုက်လိက် လိက်ပရေင် မန် တအ်ဂှ် ချိတ်ဆက်လဝ် ကု Wikidata Items တအ်တုဲ၊ ကလိဂွံ လေန် ဘာသာ တၞဟ် (Interlanguage links) အလဵုအလဵု ဍေဟ် ရ။ ပါဲနူဂှ် သၟာသုတေသန မန် တအ် စကာ ကိရိယာ ''QuickStatements'' ကေုာံ ''OpenRefine'' တုဲ ပတိုန် ဒေတာ လိက်ပတ်မန်၊ အစာကၞေဟ်မန် ကေုာံ ပရူ ဘာလကျာ်မန် ပ္ဍဲ ဝဳကဳဒေတာ ကေုာံ [[Scholia]] ရ။ * '''[[ဝဳကဳအဘိဓာန် မန်]] (Mon Wiktionary - mnw.wiktionary.org)''': မဒှ် ကမၠောန် သဟောဒရ အဓိက မပံက်လဝ် သွက်ဂွံ ပကောံ မအရေဝ် ဘာသာမန်၊ နိရုတ္တိ၊ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် မန်-အင်္ဂလိက် ကေုာံ မန်-ဗၟာ ရ။ လိက်ပရေင် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် တအ်ဂှ် ဆက်စၠောအ် လဝ် ကု မအရေဝ် ပ္ဍဲ ဝဳကဳအဘိဓာန် မန် ရ။ * '''[[ဝဳကဳမဳဒဳယာ ကမ်မာန်]] (Wikimedia Commons)''': ဗီုရုပ်၊ ဗီုတိ၊ ရမ္သာင် ကေုာံ ဗဳဒဳယဝ် မစကာ ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် သီုဖအိုတ် ဂှ် ပတိုန်စွံလဝ် ပ္ဍဲကဵု ဝဳကဳမဳဒဳယာ ကမ်မာန် သၟဝ် `Category:Mon Wikipedia` ကေုာံ `Category:Mon people` တအ်ရ။ * '''မဝ်ဂျူ Lua (Scribunto / Lua Modules)''': သွက်ဂွံ ကၠောန် ထာမ်ပလိက် ခေတ်တၟိ မပ္တံကဵု `{{Infobox}}`, `{{Navbox}}`, ကေုာံ `{{Cite web}}` တအ်ဂှ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် စကာ သၞောတ် ကောဒ် ပရဝ်ဂရမ် Lua Modules တုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် ဗွဲမစှ်ေသၞောတ် ရ။ == ၈။ ပြသၞာ ကေုာံ တင်ဝါတ်ဂါတ်ဂမၠိုင် (Challenges and Limitations) == ၜိုန်ရ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ကီုလေဝ်၊ ညံင်ရဴ ဝဳကဳ ဘာသာ ကောန်ဍုင်အရင် တၞဟ်တအ် ကီု ဒးဆဵုဂဗ ဒၟံင် ကု တင်ဝါတ်ဂါတ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ: # '''လၟိဟ် ညးချူလိက် အောန် (Limited Active Editors)''': ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဂှ် လၟိဟ် မၞိဟ် မစုတ်လဝ် စရင် နွံ လတူ ၄,၅၀၀ တၠ ကီုလေဝ်၊ ညးမချူ ကေုာံ ပလေဝ်ဒါန် လိက် လၟိုန်ဂိတု (Active editors) ဂှ် နွံ အကြာ ၁၀ တၠ စဵုကဵု ၂၀ တၠ ဓဝ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေင် ပလေဝ်ဒါန် လိက်ပရေင် တြေံ ကေုာံ စမ်ၜတ် တင်ဂၞင် တအ်ဂှ် ဒှ် ဝင်ဇြိုင် သွက် ညးလွပ် အောန်အောန် တအ်ရ။ # '''ပရေင် ဖျေံသ္ဂုတ်သွာတ် လိက်မန် (Orthographic Standardization)''': ဟိုတ်နူ ဂကူမန် တအ် မံင်တန်တဴ ပ္ဍဲ ဒေသ တၞဟ်ခြာ (ဍုင်မန် ကေုာံ ဍုင်သေံ) ကီု၊ ပ္ဍဲ လိက်မန် ခေတ်တၟိ ဂှ် မအရေဝ် လ္ၚဵု တအ် ချူ ဗီုပြင် ဟွံတုပ် ရေင်သကအ် (ဥပမာ- ''လိခ်'' ကု ''လိက်''၊ ''ပရောပရာ'' ကု ''ပရူပရာ'') နွံညိည ရ။ ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဂှ် သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ညံင် ဂွံဒှ် မွဲဗီုပြင် ဂှ် ဒးစကာ မုက်လိက် Redirects (မုက်လိက် ပညုင်) ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ # '''နိဿဲ လတူလပှ်ကျာ အောန် (Scarcity of Digital Sources)''': လိက်ပတ် ကေုာံ ဝင်မန် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ လိက်အုပ် တက်တြး ကေုာံ သၠရိုတ် တအ်ဓဝ် တုဲ၊ လတူ လပှ်ကျာ ဒဳဂျေတ်တေဝ် ဂှ် နွံ အောန် လောန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲအခိင် ချူ လိက်ပရေင် မန် မ္ဂး သွက်ဂွံ စုတ် နိဿဲ လပှ်ကျာ (Online citations) ဂှ် ဆဵုဂဗ တင်ဝါတ်ဂါတ် ရ။ # '''မအရေဝ် သိပ္ပံ ကေုာံ ကွတ်ပညာ တၟိ (Technical Terminology)''': ပ္ဍဲအခိင် ကၠာဲဘာသာ လိက်ပရေင် သိပ္ပံ၊ ဓာတုဗေဒ၊ ကေုာံ ကွတ်ပညာ ခေတ်တၟိ နူ ဘာသာအင်္ဂလိက် ဂှ်၊ မအရေဝ် ဝေါဟာရ မန် တမ်မူလ ဟွံမဲ ချိုတ်ပၠိုတ် ဏီတုဲ ဒးခၞံဗဒှ် မအရေဝ် တၟိ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒးလွဳစ မအရေဝ် သက္ကတ/ပါဠိ ကေုာံ အင်္ဂလိက် ရ။ == ၉။ အခန်ကဏ္ဍ ပ္ဍဲ ပရေင်မင်မဲ အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ ကွတ်ပညာ AI (Role in Language Preservation and AI) == [[ဘာသာမန်]] ဝွံ နကဵု စရင် ဂကောံ UNESCO မ္ဂး ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဘာသာ မနွံကဵု အန္တရာယ် သွက်ဂွံ ကၠေအ်ဗဒန် (Vulnerable / Endangered language) ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ ဒေသ ရးနိဂီုသေံ ရ။<ref name="Moseley2010">Moseley, Christopher (ed.) (2010). ''Atlas of the World's Languages in Danger'' (3rd ed.). Paris: UNESCO Publishing. ISBN 978-92-3-104096-2.</ref> ပ္ဍဲ ခေတ် ဒဳဂျေတ်တေဝ် ဏအ် ဘာသာ မွဲမွဲ ယဝ်ရ ဟွံမဲ လတူ လပှ်ကျာ ကေုာံ ပ္ဍဲ ကွတ်ပညာ ကောန်ပျူတာ မ္ဂး အနာဂတ် ဘာသာ ဂှ် ဍိုန်လျ စှ်ေ အာ မာန်ရ။ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဝွံ ကေတ်လဝ် အခန်ကဏ္ဍ အဓိက သွက်ဂွံ မင်မဲ ကေုာံ သၠုင်ပတိုန် ဘာသာမန် ပ္ဍဲ လပါ် ကွတ်ပညာ ခေတ်တၟိ ရ: * '''ပရေင် ပကောံ ဒေတာ သွက် ကွတ်ပညာ AI (Corpus for NLP and LLMs)''': လိက်ပရေင် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဂှ် ဒှ် ဒေတာ လိက် မသက္ကုၚုဟ်မး (Open-source text corpus) မဇၞော်အိုတ် သွက် ဘာသာမန် ရ။ ကမ္မဏဳ ကွတ်ပညာ ဇၞော်ဇၞော် ဗီုကဵု Google, Meta, ကေုာံ OpenAI တအ် စကာ ဒေတာ နူ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် သွက်ဂွံ ဗတောန် စက် ဉာဏ်ပညာ ပ္တောအ် (Artificial Intelligence - Large Language Models) ကေုာံ စက် ကၠာဲဘာသာ (Machine Translation ဗီုကဵု Google Translate) ရ။ * '''သဇိုင် သွက် ပရေင်ပညာ ကောန်ဂကူမန်''': ကွးဘာ ကေုာံ သၟတ် မန် တအ် စကာ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် နဒဒှ် ဒၞာဲ ဂၠာဲ ဗဟုသုတ သဇိုင် နကဵု ဘာသာမိ ဇကု မာန်တုဲ၊ သ္ပကဵု ညံင် လိက်မန် ဂွံဂျိုင်တန်တဴ ပ္ဍဲ လပါ် ပရေင်ပညာ သိပ္ပံ ကေုာံ ဂၠးတိ ရ။ == ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဒေသဂမၠိုင် (Comparison with Regional Wikipedias) == ပ္ဍဲကဵု ဒေသ အာရှဒိုဟ်အဂၞဲ (Southeast Asia) ကေုာံ ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ ဂှ်၊ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဝွံ ဒှ် ဝဳကဳ ဘာသာ ကောန်ဍုင်အရင် မချဳဒရာင် ခိုဟ်အိုတ် မွဲ ရ။ ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဘာသာ တၞဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဘာသာ အဝ်သတြဝ်အာရှတေတ် (Austroasiatic languages) ကေုာံ ဘာသာ ဗဒါဲ တအ်မ္ဂး ဂွံဆဵုကေတ် အတိုင် သ္ၚိအင် သၟဝ်ဝွံ ရ: {| class="wikitable sortable" style="text-align: center; width: 90%;" |+ ပတောအ်ၜတ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ကု ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဒေသ အာရှဒိုဟ်အဂၞဲ ဂမၠိုင် (စရင် သၞာံ ၂၀၂၆) |- ! ယၟု ဝဳကဳပဳဒဳယာ !! ဘာသာ !! ကောဒ် !! သၞာံ မစပံက် !! လၟိဟ် လိက်ပရေင် !! ဂကောံ ဘာသာ (Language Family) |- | [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဗဳယေတ်နာမ်]] || ဗဳယေတ်နာမ် || `vi` || ၂၀၀၂ || ၁,၂၉၀,၀၀၀+ || အဝ်သတြဝ်အာရှတေတ် (Austroasiatic) |- | [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ သေံ]] || သေံ || `th` || ၂၀၀၃ || ၁၆၅,၀၀၀+ || တာဲ-ကဒါဲ (Kra–Dai) |- | [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဗၟာ]] || ဗၟာ || `my` || ၂၀၀၄ || ၁၀၈,၀၀၀+ || သဳနဝ်-တိဗေတ် (Sino-Tibetan) |- | [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ သေံဇၞော်]] || သေံဇၞော် (Shan) || `shn` || ၂၀၁၈ || ၄၀,၀၀၀+ || တာဲ-ကဒါဲ (Kra–Dai) |- | [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ ခမာ]] || ခမာ (ကမ္ဗောဒဳယာ) || `km` || ၂၀၀၅ || ၁၁,၀၀၀+ || အဝ်သတြဝ်အာရှတေတ် (Austroasiatic) |- | '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်]]''' || '''မန်''' || '''`mnw`''' || '''၂၀၁၉''' || '''၂,၁၅၀+''' || '''အဝ်သတြဝ်အာရှတေတ် (Austroasiatic)''' |- | [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ ပအိုဝ်]] || ပအိုဝ် || `blk` || ၂၀၂၂ || ၂,၈၀၀+ || သဳနဝ်-တိဗေတ် (Sino-Tibetan) |} ပ္ဍဲ ဂကောံ ဘာသာ အဝ်သတြဝ်အာရှတေတ် (မွန်-ခမာ) သီုဖအိုတ် မ္ဂး၊ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဂှ် ဒှ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မရနုက်ကဵု ပန် (ကြဴနူ ဗဳယေတ်နာမ်၊ ခမာ၊ ကေုာံ သာန်တာလဳ - Santali) ရ။ ၜိုန်ရ လၟိဟ် လိက်ပရေင် နွံ လတူ ၂,၀၀၀ ဓဝ် ကီုလေဝ်၊ ဍာ်ဒကေဝ် လိက်ပရေင် (Article depth) ကေုာံ လၟိဟ် မုက်လိက် သီုဖအိုတ် (၁၀,၀၀၀+ မုက်လိက်) ဂှ် ထ္ၜးဒၟံင် ဒဒှ်ရ ဂကောံ ညးလွပ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် တအ် စွံ အာရီု လတူ ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် သဇိုင် ဝဳကဳ ဗွဲမခိုင်ကၠိုက် ရ။ == နိဿဲ (References) == {{Reflist|refs= <ref name="IncubatorNews">{{cite web |title=Incubator:Site creation log |url=https://incubator.wikimedia.org/wiki/Incubator:Site_creation_log |website=Wikimedia Incubator |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=26 October 2026 |language=en}}</ref> <ref name="MetaNews2026">{{cite web |title=Wikimedia News/2026 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_News |website=Meta-Wiki |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=26 October 2026 |language=en}}</ref> <ref name="LangCom">{{cite web |title=Requests for new languages/Wikipedia Mon |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Requests_for_new_languages/Wikipedia_Mon |website=Meta-Wiki |publisher=Language Committee, Wikimedia Foundation |date=2019 |access-date=26 October 2026 |language=en}}</ref> <ref name="PhabricatorT235739">{{cite web |title=T235739: Create Mon Wikipedia (mnwwiki) |url=https://phabricator.wikimedia.org/T235739 |website=Wikimedia Phabricator |publisher=Wikimedia Foundation |date=4 November 2019 |access-date=26 October 2026 |language=en}}</ref> <ref name="WikidataQ72145810">{{cite web |title=Mon Wikipedia (Q72145810) |url=https://www.wikidata.org/wiki/Q72145810 |website=Wikidata |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=26 October 2026 |language=en}}</ref> <ref name="UnicodeStandard">{{cite book |author=The Unicode Consortium |title=The Unicode Standard, Version 15.0 – Core Specification |year=2022 |publisher=Unicode, Inc. |location=Mountain View, CA |isbn=978-1-936213-32-0 |chapter=Chapter 16: Southeast Asia - Myanmar |language=en}}</ref> <ref name="Moseley2010">{{cite book |editor-last=Moseley |editor-first=Christopher |title=Atlas of the World's Languages in Danger |edition=3rd |year=2010 |publisher=UNESCO Publishing |location=Paris |isbn=978-92-3-104096-2 |language=en}}</ref> }} == လေန် မ္ၚးဂမၠိုင် (External Links) == * [https://mnw.wikipedia.org/ မုက်လိက်တမ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် (Mon Wikipedia Main Page)] * [https://mnw.wikipedia.org/wiki/Special:Statistics စရင်အင် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် လၟုဟ် (Real-time Statistics)] * [https://meta.wikimedia.org/wiki/Requests_for_new_languages/Wikipedia_Mon ဝင် အာတ်မိက် ပံက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ပ္ဍဲ Meta-Wiki] {{Navbox | name = ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် | title = [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] ကေုာံ ကမၠောန် [[ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဖံင်ဒေယှေန်]] နကဵု [[ဘာသာမန်]] | state = autocollapse | listclass = hlist | group1 = ကမၠောန် ဝဳကဳမန်ဂမၠိုင် | list1 = * '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်]]''' (`mnw.wikipedia.org`) * [[ဝဳကဳအဘိဓာန် မန်]] (`mnw.wiktionary.org`) * [[ဝဳကဳတမ်ရိုဟ် မန်]] (Wikisource - ပ္ဍဲ Multilingual) * [[ဝဳကဳဒေတာ]] (Wikidata) * [[ဝဳကဳမဳဒဳယာ ကမ်မာန်]] (Wikimedia Commons) | group2 = ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ သၞောဝ် | list2 = * [[ကဏ္ဍ:ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ဗဟဵု]] * [[ကဏ္ဍ:ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] * [[ကဏ္ဍ:ဝဳကဳပဳဒဳယာ သၞောဝ်ဂမၠိုင်]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:တိုင်သဇိုင် မသုန်တိုင်]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ညးကောပ်ကာဲဂမၠိုင်]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကလုတ်အမာတ်]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကဖေ ပွိုင်ဍုင်]] | group3 = ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဒေသဂမၠိုင် | list3 = * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဗၟာ]] (`my`) * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ သေံ]] (`th`) * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ သေံဇၞော်]] (`shn`) * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ ပအိုဝ်]] (`blk`) * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ ခမာ]] (`km`) * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဗဳယေတ်နာမ်]] (`vi`) * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်]] (`en`) | below = '''[[ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဖံင်ဒေယှေန်]]''' • '''[[ဂကောံ ညးလွပ် ဝဳကဳမဳဒဳယာ မန်]]''' }} [[ကဏ္ဍ:ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်]] [[ကဏ္ဍ:ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] [[ကဏ္ဍ:ဘာသာမန်]] [[ကဏ္ဍ:လိက်ပတ်မန်]] [[ကဏ္ဍ:မုက်လိက် လပှ်ကျာ မန်ဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ပြကိုဟ်ဗဟုသုတ လတူလပှ်ကျာဂမၠိုင်]] cldw46lwhlfdoznu901dze4byjb29j4 59196 59195 2026-10-26T02:04:51Z Aue Nai 24 59196 wikitext text/x-wiki {{Infobox Wikipedia | name = ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်<br />Mon Wikipedia | logo = [[File:Wikipedia-logo-v2-mnw.svg|150px|alt=တဆိပ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်]] | screenshot = [[File:Mon Wikipedia Main Page.png|250px|alt=မုက်လိက်တမ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်]] | caption = မုက်လိက်တမ် [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်]] | url = [https://mnw.wikipedia.org/ mnw.wikipedia.org] | commercial = ဟွံသေင် (Non-commercial) | type = [[ပြကိုဟ်ဗဟုသုတ]] လတူလပှ်ကျာ | registration = တန်တဴကဵုပၟိက် (Optional) | language = [[ဘာသာမန်]] (Mon language) | language_code = mnw | owner = [[ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဖံင်ဒေယှေန်]] (Wikimedia Foundation) | author = ဂကောံညးလွပ် ဝဳကဳမဳဒဳယာ မန်ဂမၠိုင် | launch_date = ၄ နဝ်ဝေမ်ဗါ ၂၀၁၉ | current_status = ချဳဒရာင်ဒၟံင် (Active) | content_license = [[Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0]] }} '''ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်''' ({{lang-en|Mon Wikipedia}}) ဝွံ ဒှ် [[ပြကိုဟ်ဗဟုသုတ]] မသက္ကုၚုဟ်မး လတူလပှ်ကျာ (Free online encyclopedia) မချူခၞံလဝ် နကဵု [[ဘာသာမန်]] မဒှ် လစှ်ေ ကမၠောန် [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] အလုံဂၠးတိ မပိုင်ပြဳလဝ် နကဵု ဂကောံ [[ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဖံင်ဒေယှေန်]] (Wikimedia Foundation) ရ။ မုက်လိက်ဝွံ စဒက်ပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲကဵု [[ဝဳကဳမဳဒဳယာ အေန်ကျူဗေတာ]] (Wikimedia Incubator) တုဲ စိုပ်သၞာံ ၂၀၁၉ ဂိတုနဝ်ဝေမ်ဗါ ၄ ဂှ် ကလိဂွံ ဒတန် နဒဒှ် မုက်လိက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ သၠးပွး မၞုံကဵု တဆိပ်ကောဒ် ဘာသာ '''mnw''' (mnw.wikipedia.org) ရ။<ref name="IncubatorNews">Wikimedia Incubator (2019). ''Incubator:Site creation log''. Wikimedia Foundation. Retrieved 15 October 2025.</ref> ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ မပကောံစွံလဝ် တင်ဂၞင် ဗဟုသုတ နာနာသာ် မပ္တံကဵု ဝင်၊ လိက်ပတ်၊ ယေန်သၞာင်၊ သိပ္ပံ၊ ပထဝဳ၊ ကေုာံ ပရူပရာ အလုံဂၠးတိ နကဵု လိက်မန် ခေတ်တၟိ ရ။ စိုပ်သၞာံ ၂၀၂၆ ဂိတုမာတ် ဂှ် လၟိဟ် လိက်ပရေင် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ပေင်အာ ၂,၀၀၀ လိက်ပရေင် တုဲ၊ စိုပ် ဂိတုဂျောန် သၞာံ ၂၀၂၆ ဂှ် လၟိဟ် မုက်လိက် သီုဖအိုတ် (Total pages) ပေင်အာ ၁၀,၀၀၀ မုက်လိက် ရ။<ref name="MetaNews2026">Meta-Wiki (2026). ''Wikimedia News/2026''. Wikimedia Foundation. Retrieved 10 October 2026.</ref> လၟုဟ်မ္ဂး ညးလွပ် မစုတ်လဝ် စရင် (Registered users) နွံ လတူ ၄,၅၀၀ တၠ တုဲ ညးကောပ်ကာဲ (Administrators) နွံ ၄ တၠ ရ။ == ၁။ ဝင် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် (History and Founding) == ပရေင် ချူခၞံ ပြကိုဟ်ဗဟုသုတ ဝဳကဳပဳဒဳယာ နကဵု [[ဘာသာမန်]] ဂှ် စတမ် ကၠုင် နူကဵု တင်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ မင်မဲ ကေုာံ သၠုင်ပတိုန် အဆံင် လိက်ပတ်မန် လတူ လပှ်ကျာ ဒဳဂျေတ်တေဝ် (Digital platform) ရ။ ပ္ဍဲခေတ် ကွတ်ပညာ အေန်တာနဲ မဇၞော်မောဝ်တိုန် ဂှ်၊ ဂကူမန် တအ် နွံပၟိက် ကု ဒၞာဲ မပကောံ တင်ဂၞင် ဗဟုသုတ နကဵု ဘာသာဇကု ညံင်ရဴ ဂကူတၞဟ်တအ် ကီုရ။ ပ္ဍဲ လက်ထက် ကိုပ်ကၠာ သၞာံ ၂၀၁၈ တေအ်ဂှ်၊ ပရေင် စမ်ၜတ် ချူ လိက်ပရေင် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဂှ် စကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲ [[ဝဳကဳမဳဒဳယာ အေန်ကျူဗေတာ]] (Wikimedia Incubator) နကဵု တဆိပ် ကောဒ် `Wp/mnw` ရ။ ပ္ဍဲ အခိင်ဂှ် ဟိုတ်နူ ပြသၞာ မလိက်မန် ယူနဳကောဒ် (Mon Unicode) ဟွံဂွံ ပြးဇး လှဲလး ဏီကီု၊ သၟာချူလိက် မန် လတူလပှ်ကျာ တအ် စကာဒၟံင် မလိက် ဟွံတုပ် ရေင်သကအ် (မပ္တံကဵု ဇြဝ်ဂျဳ-မန် ကေုာံ ယူနဳကောဒ်) ကီုတုဲ၊ ပရေင် ချဳဒရာင် ပ္ဍဲ အေန်ကျူဗေတာ ဂှ် လဇုဲလဇ မံင် ပွိုင် မလအ် ရ။ စိုပ် သၞာံ ၂၀၁၈ ကေုာံ ၂၀၁၉ ဂှ်၊ နကဵု ပရေင် ဂစာန် ကောန်ဂကူမန် ညးမဆာန် လိက်ပတ် ကေုာံ ကွတ်ပညာ တအ် မပ္တံကဵု [[နာဲဗညာအံင်]]၊ [[အဲနာဲ]] (Aue Nai)၊ [[မာံတၠဉာဏ်]] ကေုာံ ညးလွပ် တၞဟ်တအ် ပံင်ကောံတုဲ ချူပတိုန် လိက်ပရေင် သဇိုင် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ အေန်ကျူဗေတာ ရ။ ပါဲနူ ချူ လိက်ပရေင် တုဲ၊ ကမၠောန် အဓိက မွဲပၠန် ဂှ် ဒှ် ပရေင် ကၠာဲဘာသာ မအရေဝ် သၞောတ် မဳဒဳယာဝဳကဳ (MediaWiki interface messages) ပ္ဍဲကဵု မုက်လိက် [[Translatewiki.net]] ရ။ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင် ပံက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ တၟိ မွဲဂှ် ဒးဍိုက်ပေင် ကု တင်စၟတ် ကမ္မတဳ အရေဝ်ဘာသာ (Language Committee - LangCom) မပ္တံကဵု လၟိဟ် မအရေဝ် သဇိုင် MediaWiki ဒးကၠာဲလဝ် ပေင် ၁၀၀%၊ လၟိဟ် ညးချဳဒရာင် လၟိုန်ဂိတု ဒးနွံ ဗွဲမရုံဂပ်၊ ကေုာံ လိက်ပရေင် တအ် ဒးချူလဝ် နကဵု မလိက် ယူနဳကောဒ် ဇေတ်တ် ရ။<ref name="LangCom">Language Committee (2019). ''Requests for new languages/Wikipedia Mon''. Meta-Wiki. Retrieved 5 November 2019.</ref> ကြဴနူ ဂစာန်ကၠောန် ပွိုင် မဂၠိုင်ကဵု ဂိတု တုဲ၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၉ ဂိတုအံက်တဝ်ဗါ ဂှ် ကမ္မတဳ အရေဝ်ဘာသာ (LangCom) သ္ပစၟတ်သမ္တီ ပဒတန် သွက်ဂွံ ပံက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ရ။ စိုပ် သၞာံ ၂၀၁၉ ဂိတုနဝ်ဝေမ်ဗါ ၄ (တ္ၚဲစန်) ဂှ် သၟာကွတ်ပညာ ဝဳကဳမဳဒဳယာ တအ် ပြံင်ပဆုဲပတိတ် လိက်ပရေင် သီုဖအိုတ် နူကဵု အေန်ကျူဗေတာ တုဲ ပံက်ပတိုန် မုက်လိက် `mnw.wikipedia.org` နဒဒှ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် သၠးပွး အလန်ပထမအိုတ် ရ။<ref name="PhabricatorT235739">Wikimedia Phabricator (2019). ''T235739: Create Mon Wikipedia (mnwwiki)''. Wikimedia Foundation. Retrieved 10 November 2019.</ref> == ၂။ သၞောတ်လိက် ကေုာံ ကွတ်ပညာ ယူနဳကောဒ် (Orthography and Unicode Technology) == [[File:Mon script evolution.jpg|thumb|right|250px|ဗီုပြင် ပြံင်လှာဲ လိက်မန် နူခေတ်တြေံ စဵုကဵု ခေတ်တၟိ]] ပ္ဍဲကဵု ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဂှ် စကာ သၞောတ် မလိက် '''[[ယူနဳကောဒ်]]''' (Unicode Standard) သီုဖအိုတ် ရ။ [[လိက်မန်]] ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ မလိက် ဗြဟ္မဳ (Brahmic scripts) တုဲ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ယူနဳကောဒ် မ္ဂး ဍေဟ် နွံ ပ္ဍဲ ဗွိုက် ကောဒ် `U+1000` စဵုကဵု `U+109F` (Myanmar Block) ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ကိုပ်ကၠာ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဟွံဂွံ ပံက် ဏီဂှ်၊ ညးလွပ် အေန်တာနဲ မန် ဗွဲမဂၠိုင် စကာဒၟံင် မလိက် ဟွံသေင်ကဵု ယူနဳကောဒ် မပ္တံကဵု ''Mon Anonta 1'', ''Uni Mon'', ကေုာံ ''Zawgyi Mon'' တအ်ရ။ မလိက် တအ်ဂှ် ဟိုတ်နူ ဟွံဒ္ဂေတ်ဗက် သၞောတ် ကောဒ် အလုံဂၠးတိ (ISO/IEC 10646) ဂှ်ရ၊ ပ္ဍဲအခိင် ဂၠာဲ တင်ဂၞင် (Search indexing) ကေုာံ ပရေင် ပံင်နှဴ ဒေတာ (Data sorting) ပ္ဍဲ သၞောတ် MediaWiki ဂှ် က္တဵုဒှ် ပြသၞာ ဗွဲမဇၞော် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ နကဵု သၞောဝ် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဖံင်ဒေယှေန် မ္ဂး၊ ဝဳကဳ သီုဖအိုတ် ဒးစကာ မလိက် ယူနဳကောဒ် ဓဝ်ရ။ မလိက်မန် မၞုံကဵု အက္ခရ် တၟေင် မহွံပါလုပ် ပ္ဍဲ လိက်ဗၟာ မပ္တံကဵု: * ဗျည်ဂမၠိုင်: '''[[ၚ]]''' (`U+105A`), '''[[ည]]''' (ဗီုပြင်မန်), '''[[ၜ]]''' (`U+105B`), '''[[ၝ]]''' (`U+105D`) * ကွက်ဂမၠိုင် (Medials): ကွက် '''န''' (`U+105E`), ကွက် '''မ''' (`U+105F`), ကွက် '''လ''' (`U+1060`) * သွိုရ် ကေုာံ သင်္ကေတဂမၠိုင်: သွိုရ် '''အို''' (`U+1032` + `U+102D`), သွိုရ် '''အဴ''' (`U+102B` + `U+103A`) သွက် ညးလွပ် တအ် ဂွံဗှ် ကေုာံ တက် လိက်မန် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် လောဲသွာ ဂှ်၊ ပ္ဍဲ သၞောတ် MediaWiki နွံကဵု ကိရိယာ '''Universal Language Selector (ULS)''' ရ။ ကိရိယာဝွံ ထံက်ပင် ကဵု မလိက် Webfont (ဗီုကဵု ''Pyidaungsu'' ကေုာံ ''Noto Sans Myanmar'') အလဵုအလဵု ဍေဟ် တုဲ၊ ၜိုန်ရ ပ္ဍဲ စက် ကောန်ပျူတာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဖုင် ညးလွပ် တအ် ဟွံမဲ ကု မလိက်မန် ကီုလေဝ်၊ ဗှ် လိက်ပရေင် မန် တအ် မာန် ဗွဲမကၠးဖ္ဍး ရ။ ပါဲနူဂှ် သွက် ညးလွပ် ကောန်ပျူတာ ကေုာံ ဖုင် မိုဗာင် (Android ကေုာံ iOS) တအ်ဂှ် စကာ ကဳဗောဒ် မန် ယူနဳကောဒ် မပ္တံကဵု ''Gboard (Mon)'', ''KeyMagic'', ကေုာံ ''FrozenKeyboard'' တအ်တုဲ ချူပလေဝ် လိက် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် မာန်ရ။<ref name="UnicodeStandard">The Unicode Consortium (2022). ''The Unicode Standard, Version 15.0 - Southeast Asian Scripts: Myanmar''. Unicode, Inc. ISBN 978-1-936213-32-0.</ref> == ၃။ ဗီုပြင် ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ စရင်အင် (Growth and Statistics) == ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဝွံ စတမ် နူကဵု မပံက် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၉ တုဲ၊ လၟိဟ် လိက်ပရေင် ကေုာံ မုက်လိက် တအ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ရိုဟ်ဒဒှ်သၞာံ ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် မပံက် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ဂှ် နွံ လိက်ပရေင် ၜိုတ် ၄၅၀ လိက်ပရေင် ဓဝ်ရ။ စိုပ် သၞာံ ၂၀၂၀ ဂိတုမေ ၁ ဂှ် လၟိဟ် လိက်ပရေင် ပေင်အာ ၅၂၉ လိက်ပရေင် ရ။ ကြဴနူဂှ် နကဵု ပရေင် ဂစာန် ချူ လိက်ပရေင် မဆေင်စပ် ကု ဝင်မန်၊ ကွာန်မန်၊ ဘာလကျာ်၊ သိပ္ပံ (ဒြပ်သ္အး ဓာတုဂမၠိုင်)၊ ကေုာံ ပရူပရာ ဂၠးတိ တအ်ဂှ်ရ၊ စိုပ် သၞာံ ၂၀၂၆ ဂိတုမာတ် ဂှ် လၟိဟ် လိက်ပရေင် ပေင်အာ ၂,၀၀၀ လိက်ပရေင် ရ။ စိုပ် သၞာံ ၂၀၂၆ ဂိတုဂျောန် ၂၇ ဂှ် လၟိဟ် မုက်လိက် သီုဖအိုတ် (သီုကဵု မုက်လိက် ဓရီုကျာ၊ ထာမ်ပလိက်၊ ကဏ္ဍဂမၠိုင်) ပေင်အာ ၁၀,၀၀၀ မုက်လိက် ရ။<ref name="MetaNews2026" /> === သ္ၚိအင် စရင်အင် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် (၂၀၁၉–၂၀၂၆) === {| class="wikitable sortable" style="text-align: center; width: 85%;" |+ လၟေင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်]] နူသၞာံ ၂၀၁၉ စဵုကဵု ၂၀၂၆ |- ! သၞာံ / ဂိတု !! လၟိဟ် လိက်ပရေင် (Articles) !! မုက်လိက် သီုဖအိုတ် (Total Pages) !! လၟိဟ် ပလေဝ်ဒါန် (Edits) !! ညးလွပ် စုတ်စရင် (Users) !! တင်သမ္တီ အဓိက |- | နဝ်ဝေမ်ဗါ ၂၀၁၉ || ၄၅၀ || ၁,၂၀၀ || ၈,၅၀၀ || ၁၅၀ || စပံက် မုက်လိက် `mnw.wikipedia.org` |- | မေ ၂၀၂၀ || ၅၂၉ || ၂,၁၀၀ || ၁၅,၃၀၀ || ၄၈၀ || ပေင် လိက်ပရေင် ၅၀၀ လိက်ပရေင် |- | ဒဳဇြေမ်ဗါ ၂၀၂၁ || ၁,၀၀၀ || ၄,၅၀၀ || ၃၂,၀၀၀ || ၁,၂၀၀ || ပေင် လိက်ပရေင် ၁,၀၀၀ လိက်ပရေင် |- | အံက်တဝ်ဗါ ၂၀၂၃ || ၁,၄၅၀ || ၆,၈၀၀ || ၄၈,၀၀၀ || ၂,၅၀၀ || သၠုင်ပတိုန် ထာမ်ပလိက် ကေုာံ မဝ်ဂျူ Lua |- | မာတ် ၂၀၂၆ || ၂,၀၀၀ || ၈,၉၀၀ || ၆၅,၀၀၀ || ၄,၁၀၀ || ပေင် လိက်ပရေင် ၂,၀၀၀ လိက်ပရေင် |- | ဂျောန် ၂၀၂၆ || ၂,၁၅၀ || ၁၀,၀၀၀ || ၇၂,၀၀၀ || ၄,၅၀၀ || ပေင် မုက်လိက် သီုဖအိုတ် ၁၀,၀၀၀ မုက်လိက် |} === ဗီုပြင် ပါ်ကဏ္ဍ လိက်ပရေင်ဂမၠိုင် === {| class="wikitable" style="width: 75%;" |+ ဗီုပြင် လၟိဟ် လိက်ပရေင် နကဵု ကဏ္ဍ အဓိက ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် |- ! ကဏ္ဍ အဓိက (Category) !! ဗၞတ်ဗ္ၜတ် (%) !! ပရူပရာ မပါလုပ်ဂမၠိုင် |- | ပထဝဳ ကေုာံ ဒတန် (Geography & Places) || ၃၀% || ဍုင်၊ ကွာန်မန်၊ ပွိုင်ဍုင်၊ ကၟိန်ဍုင် အလုံဂၠးတိ၊ ၜဳ ကေုာံ ဒဵုဂမၠိုင် |- | ဝင် ကေုာံ မၞိဟ်ပြာကတ် (History & Biography) || ၂၅% || ဝင်ဍုင်မန် (ဟံသာဝတဳ၊ သဓီု၊ ဒွါရဝတဳ)၊ သၟိင်မန်၊ တၠပညာ ကေုာံ အစာကၞေဟ်ဂမၠိုင် |- | လိက်ပတ်၊ ယေန်သၞာင် ကေုာံ သာသနာ (Culture & Religion) || ၂၀% || လိက်ပတ်မန်၊ ဘာလကျာ်မန် (ရာမညနိကာယ)၊ သဘင်ပြဝေဏဳ၊ အခိုက်ကၞာ |- | သိပ္ပံ ကေုာံ သဘာဝ (Science & Nature) || ၁၅% || [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတုဗေဒ၊ တၞံဆု၊ သတ်တိရစ္ဆာန်၊ ဂဥုဲ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် |- | တၞဟ်ဟ် ကေုာံ လၟေင်သၞာံ (Miscellaneous & Chronology) || ၁၀% || တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ၊ သၞာံဂမၠိုင်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကွတ်ပညာ |} == ၄။ သၞောဝ် ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် ပရေင်အုပ်ဓုပ် (Policies and Administration) == ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဝွံ ဒ္ဂေတ်ဗက် သၞောဝ် သဇိုင် မသုန် တင် ([[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:တိုင်သဇိုင် မသုန်တိုင်|Five Pillars]]) မဒှ် သၞောဝ် အလုံဂၠးတိ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဖံင်ဒေယှေန် ရ။ သၞောဝ် တအ်ဂှ် ပံက်ထ္ၜးလဝ် ပ္ဍဲကဵု [[ကဏ္ဍ:ဝဳကဳပဳဒဳယာ သၞောဝ်ဂမၠိုင်]] ကေုာံ [[ကဏ္ဍ:ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] ရ။ တိုင်သဇိုင် မသုန် တိုင် မတွဟ်ဂး: # '''ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဂှ် ဒှ် ပြကိုဟ်ဗဟုသုတ ရ''': ဍေဟ် ဟွံသေင် ကု အဘိဓာန် (အဘိဓာန် ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ [[ဝဳကဳအဘိဓာန် မန်]] - Mon Wiktionary)၊ ဟွံသေင် ကု ဒၞာဲ ပတိုန် လညာတ် ပူဂိုလ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒၞာဲ ပရး ဝါဒ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရ။ # '''ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဂှ် ချူလဝ် နကဵု လညာတ် လဒေါဝ် (Neutral Point of View - NPOV)''': လိက်ပရေင် သီုဖအိုတ် ဒးချူ နကဵု လညာတ် ဓဝ်ယာ၊ ဟွံဗက်စ လပါ် မွဲမွဲ တုဲ ဒးနွံကဵု နိဿဲ (Citations) မခိုင်ကၠိုက် ရ။ # '''ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဂှ် ဒှ် ဒြပ် မသက္ကုၚုဟ်မး မဇၟာပ်မၞိဟ် ပလေဝ်ဒါန် မာန်''': လိက် သီုဖအိုတ် နွံ သၟဝ် လာင်သေန် [[Creative Commons Attribution-ShareAlike License]] (CC BY-SA 4.0) တုဲ၊ ညးလဵုမွဲဟွံဟီု တြးပတိတ်၊ စကာ ကေုာံ ပလေဝ်ဒါန် မာန်ရ။ # '''ညးလွပ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ တအ် ဒးရှ်ေသှ်ေ ရေင်သကအ်''': ပ္ဍဲအခိင် ကတဵုဒှ် တင်ဟွံတုပ်စိုတ် မ္ဂး ဒးသဳကၠဳ ပ္ဍဲ မုက်လိက် ဓရီုကျာ (Talk pages) နကဵု စိုတ်ဓာတ် မသၠုင်ပတိုန် ပရေင်ကမၠောန် ရ။ # '''ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဂှ် ဟွံမဲ ကု သၞောဝ် မခိုင်ကၠိုက် ဗွဲမလောန်''': ပါဲနူ တိုင်သဇိုင် လတူ ၄ တင် ဏအ်တုဲ၊ သၞောဝ် တၞဟ်တအ်ဂှ် ပြံင်လှာဲ ကေုာံ ပလေဝ် အာ အတိုင် ပၟိက် ဂကောံ ညးလွပ် တအ် မာန်ရ။ ပ္ဍဲ လပါ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် (Administration) မ္ဂး၊ [[ကဏ္ဍ:ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ဗဟဵု]] ဂှ် ဒှ် ဗဟဵု သွက်ဂွံ ပကောံ ကမၠောန် ထိင်ဒဝ် သၞောတ် ဝဳကဳ ရ။ '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ညးကောပ်ကာဲဂမၠိုင်|ညးကောပ်ကာဲ]]''' (Administrators / Sysops) တအ်ဂှ် ဒှ် ညးလွပ် မကလိဂွံလဝ် ပတှ်ေ နူကဵု ဂကောံ ညးလွပ် တအ်တုဲ၊ နွံကဵု အခေါင် သွက်ဂွံ ဇိုတ်ပလီု မုက်လိက် (Delete pages)၊ စဵုဒၞာ မုက်လိက် ညံင်ဟွံဂွံ လီုလာ် (Protect pages)၊ ကေုာံ ကၟာတ် အခေါင် ညးလွပ် မပလီုပလာ် ဝဳကဳ (Block vandals) တအ်ရ။ == ၅။ ဂကောံညးလွပ် ကေုာံ ပရေင်ချဳဒရာင် (Community and Activities) == [[File:ESEAP Conference 2018 group photo.jpg|thumb|right|250px|ကောံဓရီု ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဒေသ ESEAP (အာရှဗမံက်၊ အာရှဒိုဟ်အဂၞဲ ကေုာံ ပသိဖိတ်)]] ဂကောံ ညးလွပ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် (Mon Wikimedia Community) ဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ကောန်ဂကူမန် မပဒတဴ ပ္ဍဲ [[တွဵုရးဍုင်မန်]]၊ [[ရးနိဂီုသေံ]]၊ ကေုာံ ဍုင်သအာင် တအ်ရ။ ပရေင် ဓရီုကျာ ကေုာံ ပရေင် သဳကၠဳ အဓိက တအ်ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲကဵု မုက်လိက် '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကဖေ ပွိုင်ဍုင်|ကဖေ ပွိုင်ဍုင်]]''' (Village Pump / Community Portal) ကေုာံ မုက်လိက် '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကလုတ်အမာတ်|ကလုတ်အမာတ်]]''' (Wikipedia Embassy) သွက်ဂွံ ဆက်စၠောအ် ကု ဂကောံ ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဍုင်သအာင် တအ်ရ။ ဂကောံ ဝဳကဳမဳဒဳယာ မန် ဝွံ ပါလုပ် ချဳဒရာင် မွဲစွံ ကု ဂကောံ ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဒေသ '''[[ESEAP]]''' (East, Southeast Asia, and the Pacific) ရ။ ညးစၞး နူကဵု ဂကောံ ဝဳကဳမဳဒဳယာ မန် တအ် တိုန်စိုပ် ကောံဓရီု ဇၞော် ဗီုကဵု ''ESEAP Strategy Summit'' (ဥပမာ- ပ္ဍဲ ဍုင် မနဳလာ၊ ဍုင်ဖဳလေတ်ပိန် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၅) ကေုာံ ကောံဓရီု ''Wikimania'' တအ်တုဲ သဳကၠဳ ပရူ ပရေင် ဇၞော်မောဝ် ဘာသာ ကောန်ဍုင်အရင် လတူလပှ်ကျာ ရ။ ပါဲနူဂှ် ပရေင် ချဳဒရာင် ပ္ဍဲ ဂကောံ မပ္တံကဵု: * '''ပရေင် ပံင်တောဲ ကု ပရေင်ပညာမန်''': ဆက်စၠောအ် ကု ဌာန ပရေင်ပညာ ကောန်ဂကူမန်၊ ဘာလကျာ် [[ရာမညနိကာယ]] ကေုာံ တက္ကသိုလ် တအ်တုဲ သၠုင်ပတိုန် ပရေင် သုတေသန လိက်ပတ်မန် ရ။ * '''Edit-a-thons (ပေါဲပြိုင် ချူလိက်ပရေင်)''': ကၠောန်ဗဒှ် ပေါဲပြိုင် ချူလိက်ပရေင် ပ္ဍဲ ဂိတုအာရှ ဝဳကဳပဳဒဳယာ (Wikipedia Asian Month)၊ ပရူ ညးဗြဴ (WikiGap) ကေုာံ ပရူ ယေန်သၞာင် ဒေသ တအ်ရ။ == ၆။ တင်ဂၞင် ကေုာံ ကဏ္ဍအဓိကဂမၠိုင် (Content and Key Categories) == တင်ဂၞင် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဂှ် ပါ်လဝ် နကဵု သၞောတ် ကဏ္ဍ (Categorization system) ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ရ။ တင်တၟေင် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် မွဲဂှ် ဒှ် ပရေင် ပကောံ တင်ဂၞင် မဆေင်စပ် ကု ဂကူမန် မဟွံမဲ ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဘာသာ တၞဟ်တအ် ရ။ # '''ဝင် ကေုာံ သၟိင်တၠမန်ဂမၠိုင်''': ပရူ ဝင် ဍုင်မန် တြေံ မပ္တံကဵု ဍုင် [[သုဝဏ္ဏဘူမိ]] (သဓီု)၊ ဍုင် [[ဟံသာဝတဳ]] (ဗဂေါ)၊ ဍုင် [[ဒွါရဝတဳ]]၊ ကေုာံ ဍုင် [[ဟရိဘုဉ္ဇယျ]] (လာမ်ဖုန်)။ ပရူ သၟိင်မန် မပ္တံကဵု [[သၟိင်ဝါရေဝ်ရောဝ်]]၊ [[သၟိင်ရာဇာဓိရာဇ်]]၊ [[ဨကရာဇ်ဗြဴ ရှင်စောပု]]၊ ကေုာံ [[သၟိင်ဓမ္မစေတဳ]] တအ် ချူလဝ် နကဵု နိဿဲ လိက်တၟအ် ကေုာံ ဝင် တြေံတြဟ် ရ။ # '''ပထဝဳ ကေုာံ ကွာန်မန်ဂမၠိုင်''': ပ္ဍဲ [[တွဵုရးဍုင်မန်]]၊ [[တွဵုရးဍုင်ကရေင်]]၊ ကေုာံ [[ရးတနင်သဳ]] တအ်ဂှ် ပရူ ဝင် ကွာန်မန် ဇၟာပ်ပ်ကွာန် (ဗီုကဵု ကွာန်ကမာဝက်၊ ကွာန်လမိုင်၊ ကွာန်တံင်ပိုအ်၊ ကွာန်ဖအံက်)၊ လၟိဟ် သ္ၚိ၊ လၟိဟ် မၞိဟ်၊ ကေုာံ ဘာလကျာ် ပ္ဍဲ ကွာန် တအ်ဂှ် ပကောံ စွံလဝ် ဗွဲမလှဲလး ရ။ # '''သာသနာ ကေုာံ လိက်ပတ်''': ပရူ ဂိုဏ်သင်မန် [[ရာမညနိကာယ]]၊ ဝင် ကျာ်စေတဳ တြေံ၊ ပရူ အစာကၞေဟ် မန် ခေတ်တြေံ ကေုာံ ခေတ်တၟိ၊ ကေုာံ ပြကိုဟ် လိက်ပတ်မန် ဂမၠိုင်။ # '''သိပ္ပံ ကေုာံ ဓာတုဗေဒ''': ပရူ [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] (Periodic table) ကေုာံ ဒြပ်သ္အး ဓာတု သီု ၁၁၈ သာ် (ဗီုကဵု [[ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်]]၊ [[အံက်သဳဂျိန်]]၊ [[ထဝ်]]၊ [[ယူရဝ်ပဳယာမ်]]၊ [[အဳရဳဒဳယာမ်]]) တအ်ဂှ် ချူခၞံလဝ် နကဵု ဗီုပြင် ဝဳကဳပဳဒဳယာ အဆံင်သၠုင် မၞုံကဵု Infobox ကေုာံ နိဿဲ သိပ္ပံ ချိုတ်ပၠိုတ် ရ။ # '''လၟေင်တ္ၚဲ ကေုာံ သၞာံ (Chronology)''': [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ]] မဒှ် ပရူ ပရူပရာ မက္တဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ ဝင် ဂၠးတိ ကေုာံ ဝင်မန် ပ္ဍဲ ဇၟာပ်ပ် တ္ၚဲ ပွိုင် မွဲ သၞာံ (၃၆၅ တ္ၚဲ) ရ။ == ၇။ ပရေင်ဆက်စၠောအ် ကု ကမၠောန်ဝဳကဳ တၞဟ်ဂမၠိုင် (Integration with Sister Projects) == [[File:Wikimedia Foundation RGB logo with text.svg|thumb|right|200px|တဆိပ် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဖံင်ဒေယှေန်]] ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဝွံ ဟွံမံင် ကေတ်တ် မွဲဓဝ် တုဲ၊ ဆက်စၠောအ် ပံင်တောဲ ဒၟံင် ကု ကမၠောန် သဟောဒရ ဝဳကဳမဳဒဳယာ (Wikimedia Sister Projects) တၞဟ်တအ် ဗွဲမခိုင်ကၠိုက် ရ: * '''[[ဝဳကဳဒေတာ]] (Wikidata)''': ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဂှ် ဆက်စၠောအ်လဝ် ကု ဝဳကဳဒေတာ (`Q72145810`) ရ။<ref name="WikidataQ72145810">Wikidata (2026). ''Mon Wikipedia (Q72145810)''. Wikimedia Foundation. Retrieved 26 October 2026.</ref> မုက်လိက် လိက်ပရေင် မန် တအ်ဂှ် ချိတ်ဆက်လဝ် ကု Wikidata Items တအ်တုဲ၊ ကလိဂွံ လေန် ဘာသာ တၞဟ် (Interlanguage links) အလဵုအလဵု ဍေဟ် ရ။ ပါဲနူဂှ် သၟာသုတေသန မန် တအ် စကာ ကိရိယာ ''QuickStatements'' ကေုာံ ''OpenRefine'' တုဲ ပတိုန် ဒေတာ လိက်ပတ်မန်၊ အစာကၞေဟ်မန် ကေုာံ ပရူ ဘာလကျာ်မန် ပ္ဍဲ ဝဳကဳဒေတာ ကေုာံ [[Scholia]] ရ။ * '''[[ဝဳကဳအဘိဓာန် မန်]] (Mon Wiktionary - mnw.wiktionary.org)''': မဒှ် ကမၠောန် သဟောဒရ အဓိက မပံက်လဝ် သွက်ဂွံ ပကောံ မအရေဝ် ဘာသာမန်၊ နိရုတ္တိ၊ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် မန်-အင်္ဂလိက် ကေုာံ မန်-ဗၟာ ရ။ လိက်ပရေင် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် တအ်ဂှ် ဆက်စၠောအ် လဝ် ကု မအရေဝ် ပ္ဍဲ ဝဳကဳအဘိဓာန် မန် ရ။ * '''[[ဝဳကဳမဳဒဳယာ ကမ်မာန်]] (Wikimedia Commons)''': ဗီုရုပ်၊ ဗီုတိ၊ ရမ္သာင် ကေုာံ ဗဳဒဳယဝ် မစကာ ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် သီုဖအိုတ် ဂှ် ပတိုန်စွံလဝ် ပ္ဍဲကဵု ဝဳကဳမဳဒဳယာ ကမ်မာန် သၟဝ် `Category:Mon Wikipedia` ကေုာံ `Category:Mon people` တအ်ရ။ * '''မဝ်ဂျူ Lua (Scribunto / Lua Modules)''': သွက်ဂွံ ကၠောန် ထာမ်ပလိက် ခေတ်တၟိ မပ္တံကဵု `{{Infobox}}`, `{{Navbox}}`, ကေုာံ `{{Cite web}}` တအ်ဂှ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် စကာ သၞောတ် ကောဒ် ပရဝ်ဂရမ် Lua Modules တုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် ဗွဲမစှ်ေသၞောတ် ရ။ == ၈။ ပြသၞာ ကေုာံ တင်ဝါတ်ဂါတ်ဂမၠိုင် (Challenges and Limitations) == ၜိုန်ရ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ကီုလေဝ်၊ ညံင်ရဴ ဝဳကဳ ဘာသာ ကောန်ဍုင်အရင် တၞဟ်တအ် ကီု ဒးဆဵုဂဗ ဒၟံင် ကု တင်ဝါတ်ဂါတ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ: # '''လၟိဟ် ညးချူလိက် အောန် (Limited Active Editors)''': ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဂှ် လၟိဟ် မၞိဟ် မစုတ်လဝ် စရင် နွံ လတူ ၄,၅၀၀ တၠ ကီုလေဝ်၊ ညးမချူ ကေုာံ ပလေဝ်ဒါန် လိက် လၟိုန်ဂိတု (Active editors) ဂှ် နွံ အကြာ ၁၀ တၠ စဵုကဵု ၂၀ တၠ ဓဝ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေင် ပလေဝ်ဒါန် လိက်ပရေင် တြေံ ကေုာံ စမ်ၜတ် တင်ဂၞင် တအ်ဂှ် ဒှ် ဝင်ဇြိုင် သွက် ညးလွပ် အောန်အောန် တအ်ရ။ # '''ပရေင် ဖျေံသ္ဂုတ်သွာတ် လိက်မန် (Orthographic Standardization)''': ဟိုတ်နူ ဂကူမန် တအ် မံင်တန်တဴ ပ္ဍဲ ဒေသ တၞဟ်ခြာ (ဍုင်မန် ကေုာံ ဍုင်သေံ) ကီု၊ ပ္ဍဲ လိက်မန် ခေတ်တၟိ ဂှ် မအရေဝ် လ္ၚဵု တအ် ချူ ဗီုပြင် ဟွံတုပ် ရေင်သကအ် (ဥပမာ- ''လိခ်'' ကု ''လိက်''၊ ''ပရောပရာ'' ကု ''ပရူပရာ'') နွံညိည ရ။ ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဂှ် သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ညံင် ဂွံဒှ် မွဲဗီုပြင် ဂှ် ဒးစကာ မုက်လိက် Redirects (မုက်လိက် ပညုင်) ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ # '''နိဿဲ လတူလပှ်ကျာ အောန် (Scarcity of Digital Sources)''': လိက်ပတ် ကေုာံ ဝင်မန် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ လိက်အုပ် တက်တြး ကေုာံ သၠရိုတ် တအ်ဓဝ် တုဲ၊ လတူ လပှ်ကျာ ဒဳဂျေတ်တေဝ် ဂှ် နွံ အောန် လောန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲအခိင် ချူ လိက်ပရေင် မန် မ္ဂး သွက်ဂွံ စုတ် နိဿဲ လပှ်ကျာ (Online citations) ဂှ် ဆဵုဂဗ တင်ဝါတ်ဂါတ် ရ။ # '''မအရေဝ် သိပ္ပံ ကေုာံ ကွတ်ပညာ တၟိ (Technical Terminology)''': ပ္ဍဲအခိင် ကၠာဲဘာသာ လိက်ပရေင် သိပ္ပံ၊ ဓာတုဗေဒ၊ ကေုာံ ကွတ်ပညာ ခေတ်တၟိ နူ ဘာသာအင်္ဂလိက် ဂှ်၊ မအရေဝ် ဝေါဟာရ မန် တမ်မူလ ဟွံမဲ ချိုတ်ပၠိုတ် ဏီတုဲ ဒးခၞံဗဒှ် မအရေဝ် တၟိ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒးလွဳစ မအရေဝ် သက္ကတ/ပါဠိ ကေုာံ အင်္ဂလိက် ရ။ == ၉။ အခန်ကဏ္ဍ ပ္ဍဲ ပရေင်မင်မဲ အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ ကွတ်ပညာ AI (Role in Language Preservation and AI) == [[ဘာသာမန်]] ဝွံ နကဵု စရင် ဂကောံ UNESCO မ္ဂး ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဘာသာ မနွံကဵု အန္တရာယ် သွက်ဂွံ ကၠေအ်ဗဒန် (Vulnerable / Endangered language) ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ ဒေသ ရးနိဂီုသေံ ရ။<ref name="Moseley2010">Moseley, Christopher (ed.) (2010). ''Atlas of the World's Languages in Danger'' (3rd ed.). Paris: UNESCO Publishing. ISBN 978-92-3-104096-2.</ref> ပ္ဍဲ ခေတ် ဒဳဂျေတ်တေဝ် ဏအ် ဘာသာ မွဲမွဲ ယဝ်ရ ဟွံမဲ လတူ လပှ်ကျာ ကေုာံ ပ္ဍဲ ကွတ်ပညာ ကောန်ပျူတာ မ္ဂး အနာဂတ် ဘာသာ ဂှ် ဍိုန်လျ စှ်ေ အာ မာန်ရ။ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဝွံ ကေတ်လဝ် အခန်ကဏ္ဍ အဓိက သွက်ဂွံ မင်မဲ ကေုာံ သၠုင်ပတိုန် ဘာသာမန် ပ္ဍဲ လပါ် ကွတ်ပညာ ခေတ်တၟိ ရ: * '''ပရေင် ပကောံ ဒေတာ သွက် ကွတ်ပညာ AI (Corpus for NLP and LLMs)''': လိက်ပရေင် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဂှ် ဒှ် ဒေတာ လိက် မသက္ကုၚုဟ်မး (Open-source text corpus) မဇၞော်အိုတ် သွက် ဘာသာမန် ရ။ ကမ္မဏဳ ကွတ်ပညာ ဇၞော်ဇၞော် ဗီုကဵု Google, Meta, ကေုာံ OpenAI တအ် စကာ ဒေတာ နူ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် သွက်ဂွံ ဗတောန် စက် ဉာဏ်ပညာ ပ္တောအ် (Artificial Intelligence - Large Language Models) ကေုာံ စက် ကၠာဲဘာသာ (Machine Translation ဗီုကဵု Google Translate) ရ။ * '''သဇိုင် သွက် ပရေင်ပညာ ကောန်ဂကူမန်''': ကွးဘာ ကေုာံ သၟတ် မန် တအ် စကာ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် နဒဒှ် ဒၞာဲ ဂၠာဲ ဗဟုသုတ သဇိုင် နကဵု ဘာသာမိ ဇကု မာန်တုဲ၊ သ္ပကဵု ညံင် လိက်မန် ဂွံဂျိုင်တန်တဴ ပ္ဍဲ လပါ် ပရေင်ပညာ သိပ္ပံ ကေုာံ ဂၠးတိ ရ။ == ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဒေသဂမၠိုင် (Comparison with Regional Wikipedias) == ပ္ဍဲကဵု ဒေသ အာရှဒိုဟ်အဂၞဲ (Southeast Asia) ကေုာံ ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ ဂှ်၊ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဝွံ ဒှ် ဝဳကဳ ဘာသာ ကောန်ဍုင်အရင် မချဳဒရာင် ခိုဟ်အိုတ် မွဲ ရ။ ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဘာသာ တၞဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဘာသာ အဝ်သတြဝ်အာရှတေတ် (Austroasiatic languages) ကေုာံ ဘာသာ ဗဒါဲ တအ်မ္ဂး ဂွံဆဵုကေတ် အတိုင် သ္ၚိအင် သၟဝ်ဝွံ ရ: {| class="wikitable sortable" style="text-align: center; width: 90%;" |+ ပတောအ်ၜတ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ကု ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဒေသ အာရှဒိုဟ်အဂၞဲ ဂမၠိုင် (စရင် သၞာံ ၂၀၂၆) |- ! ယၟု ဝဳကဳပဳဒဳယာ !! ဘာသာ !! ကောဒ် !! သၞာံ မစပံက် !! လၟိဟ် လိက်ပရေင် !! ဂကောံ ဘာသာ (Language Family) |- | [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဗဳယေတ်နာမ်]] || ဗဳယေတ်နာမ် || `vi` || ၂၀၀၂ || ၁,၂၉၀,၀၀၀+ || အဝ်သတြဝ်အာရှတေတ် (Austroasiatic) |- | [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ သေံ]] || သေံ || `th` || ၂၀၀၃ || ၁၆၅,၀၀၀+ || တာဲ-ကဒါဲ (Kra–Dai) |- | [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဗၟာ]] || ဗၟာ || `my` || ၂၀၀၄ || ၁၀၈,၀၀၀+ || သဳနဝ်-တိဗေတ် (Sino-Tibetan) |- | [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ သေံဇၞော်]] || သေံဇၞော် (Shan) || `shn` || ၂၀၁၈ || ၄၀,၀၀၀+ || တာဲ-ကဒါဲ (Kra–Dai) |- | [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ ခမာ]] || ခမာ (ကမ္ဗောဒဳယာ) || `km` || ၂၀၀၅ || ၁၁,၀၀၀+ || အဝ်သတြဝ်အာရှတေတ် (Austroasiatic) |- | '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်]]''' || '''မန်''' || '''`mnw`''' || '''၂၀၁၉''' || '''၂,၁၅၀+''' || '''အဝ်သတြဝ်အာရှတေတ် (Austroasiatic)''' |- | [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ ပအိုဝ်]] || ပအိုဝ် || `blk` || ၂၀၂၂ || ၂,၈၀၀+ || သဳနဝ်-တိဗေတ် (Sino-Tibetan) |} ပ္ဍဲ ဂကောံ ဘာသာ အဝ်သတြဝ်အာရှတေတ် (မွန်-ခမာ) သီုဖအိုတ် မ္ဂး၊ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဂှ် ဒှ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မရနုက်ကဵု ပန် (ကြဴနူ ဗဳယေတ်နာမ်၊ ခမာ၊ ကေုာံ သာန်တာလဳ - Santali) ရ။ ၜိုန်ရ လၟိဟ် လိက်ပရေင် နွံ လတူ ၂,၀၀၀ ဓဝ် ကီုလေဝ်၊ ဍာ်ဒကေဝ် လိက်ပရေင် (Article depth) ကေုာံ လၟိဟ် မုက်လိက် သီုဖအိုတ် (၁၀,၀၀၀+ မုက်လိက်) ဂှ် ထ္ၜးဒၟံင် ဒဒှ်ရ ဂကောံ ညးလွပ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် တအ် စွံ အာရီု လတူ ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် သဇိုင် ဝဳကဳ ဗွဲမခိုင်ကၠိုက် ရ။ == နိဿဲ (References) == {{Reflist|refs= <ref name="IncubatorNews">{{cite web |title=Incubator:Site creation log |url=https://incubator.wikimedia.org/wiki/Incubator:Site_creation_log |website=Wikimedia Incubator |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=26 October 2026 |language=en}}</ref> <ref name="MetaNews2026">{{cite web |title=Wikimedia News/2026 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_News |website=Meta-Wiki |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=26 October 2026 |language=en}}</ref> <ref name="LangCom">{{cite web |title=Requests for new languages/Wikipedia Mon |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Requests_for_new_languages/Wikipedia_Mon |website=Meta-Wiki |publisher=Language Committee, Wikimedia Foundation |date=2019 |access-date=26 October 2026 |language=en}}</ref> <ref name="PhabricatorT235739">{{cite web |title=T235739: Create Mon Wikipedia (mnwwiki) |url=https://phabricator.wikimedia.org/T235739 |website=Wikimedia Phabricator |publisher=Wikimedia Foundation |date=4 November 2019 |access-date=26 October 2026 |language=en}}</ref> <ref name="WikidataQ72145810">{{cite web |title=Mon Wikipedia (Q72145810) |url=https://www.wikidata.org/wiki/Q72145810 |website=Wikidata |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=26 October 2026 |language=en}}</ref> <ref name="UnicodeStandard">{{cite book |author=The Unicode Consortium |title=The Unicode Standard, Version 15.0 – Core Specification |year=2022 |publisher=Unicode, Inc. |location=Mountain View, CA |isbn=978-1-936213-32-0 |chapter=Chapter 16: Southeast Asia - Myanmar |language=en}}</ref> <ref name="Moseley2010">{{cite book |editor-last=Moseley |editor-first=Christopher |title=Atlas of the World's Languages in Danger |edition=3rd |year=2010 |publisher=UNESCO Publishing |location=Paris |isbn=978-92-3-104096-2 |language=en}}</ref> }} == လေန် မ္ၚးဂမၠိုင် (External Links) == * [https://mnw.wikipedia.org/ မုက်လိက်တမ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် (Mon Wikipedia Main Page)] * [https://mnw.wikipedia.org/wiki/Special:Statistics စရင်အင် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် လၟုဟ် (Real-time Statistics)] * [https://meta.wikimedia.org/wiki/Requests_for_new_languages/Wikipedia_Mon ဝင် အာတ်မိက် ပံက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ပ္ဍဲ Meta-Wiki] {{Navbox | name = ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် | title = [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] ကေုာံ ကမၠောန် [[ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဖံင်ဒေယှေန်]] နကဵု [[ဘာသာမန်]] | state = autocollapse | listclass = hlist | group1 = ကမၠောန် ဝဳကဳမန်ဂမၠိုင် | list1 = * '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်]]''' (`mnw.wikipedia.org`) * [[ဝဳကဳအဘိဓာန် မန်]] (`mnw.wiktionary.org`) * [[ဝဳကဳတမ်ရိုဟ် မန်]] (Wikisource - ပ္ဍဲ Multilingual) * [[ဝဳကဳဒေတာ]] (Wikidata) * [[ဝဳကဳမဳဒဳယာ ကမ်မာန်]] (Wikimedia Commons) | group2 = ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ သၞောဝ် | list2 = * [[ကဏ္ဍ:ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ဗဟဵု]] * [[ကဏ္ဍ:ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] * [[ကဏ္ဍ:ဝဳကဳပဳဒဳယာ သၞောဝ်ဂမၠိုင်]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:တိုင်သဇိုင် မသုန်တိုင်]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ညးကောပ်ကာဲဂမၠိုင်]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကလုတ်အမာတ်]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကဖေ ပွိုင်ဍုင်]] | group3 = ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဒေသဂမၠိုင် | list3 = * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဗၟာ]] (`my`) * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ သေံ]] (`th`) * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ သေံဇၞော်]] (`shn`) * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ ပအိုဝ်]] (`blk`) * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ ခမာ]] (`km`) * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဗဳယေတ်နာမ်]] (`vi`) * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်]] (`en`) | below = '''[[ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဖံင်ဒေယှေန်]]''' • '''[[ဂကောံ ညးလွပ် ဝဳကဳမဳဒဳယာ မန်]]''' }} [[ကဏ္ဍ:ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်]] [[ကဏ္ဍ:ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] [[ကဏ္ဍ:ဘာသာမန်]] [[ကဏ္ဍ:လိက်ပတ်မန်]] [[ကဏ္ဍ:မုက်လိက် လပှ်ကျာ မန်ဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ပြကိုဟ်ဗဟုသုတ လတူလပှ်ကျာဂမၠိုင်]] belwjda3mwjus1gs7perk8eqsyopmqy 59197 59196 2026-10-26T02:05:34Z Aue Nai 24 59197 wikitext text/x-wiki {{Infobox Wikipedia | name = ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်<br />Mon Wikipedia | logo = [[File:Wikipedia-logo-v2-mnw.svg|150px|alt=တဆိပ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်]] | screenshot = [[File:Mon Wikipedia Main Page.png|250px|alt=မုက်လိက်တမ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်]] | caption = မုက်လိက်တမ် [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်]] | url = [https://mnw.wikipedia.org/ mnw.wikipedia.org] | commercial = ဟွံသေင် (Non-commercial) | type = [[ပြကိုဟ်ဗဟုသုတ]] လတူလပှ်ကျာ | registration = တန်တဴကဵုပၟိက် (Optional) | language = [[ဘာသာမန်]] (Mon language) | language_code = mnw | owner = [[ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဖံင်ဒေယှေန်]] (Wikimedia Foundation) | author = ဂကောံညးလွပ် ဝဳကဳမဳဒဳယာ မန်ဂမၠိုင် | launch_date = ၄ နဝ်ဝေမ်ဗါ ၂၀၁၉ | current_status = ချဳဒရာင်ဒၟံင် (Active) | content_license = [[Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0]] }} '''ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်''' ({{lang-en|Mon Wikipedia}}) ဝွံ ဒှ် [[ပြကိုဟ်ဗဟုသုတ]] မသက္ကုၚုဟ်မး လတူလပှ်ကျာ (Free online encyclopedia) မချူခၞံလဝ် နကဵု [[ဘာသာမန်]] မဒှ် လစှ်ေ ကမၠောန် [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] အလုံဂၠးတိ မပိုင်ပြဳလဝ် နကဵု ဂကောံ [[ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဖံင်ဒေယှေန်]] (Wikimedia Foundation) ရ။ မုက်လိက်ဝွံ စဒက်ပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲကဵု [[ဝဳကဳမဳဒဳယာ အေန်ကျူဗေတာ]] (Wikimedia Incubator) တုဲ စိုပ်သၞာံ ၂၀၁၉ ဂိတုနဝ်ဝေမ်ဗါ ၄ ဂှ် ကလိဂွံ ဒတန် နဒဒှ် မုက်လိက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ သၠးပွး မၞုံကဵု တဆိပ်ကောဒ် ဘာသာ '''mnw''' (mnw.wikipedia.org) ရ။<ref name="IncubatorNews">Wikimedia Incubator (2019). ''Incubator:Site creation log''. Wikimedia Foundation. Retrieved 15 October 2025.</ref> ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ မပကောံစွံလဝ် တင်ဂၞင် ဗဟုသုတ နာနာသာ် မပ္တံကဵု ဝင်၊ လိက်ပတ်၊ ယေန်သၞာင်၊ သိပ္ပံ၊ ပထဝဳ၊ ကေုာံ ပရူပရာ အလုံဂၠးတိ နကဵု လိက်မန် ခေတ်တၟိ ရ။ စိုပ်သၞာံ ၂၀၂၆ ဂိတုမာတ် ဂှ် လၟိဟ် လိက်ပရေင် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ပေင်အာ ၂,၀၀၀ လိက်ပရေင် တုဲ၊ စိုပ် ဂိတုဂျောန် သၞာံ ၂၀၂၆ ဂှ် လၟိဟ် မုက်လိက် သီုဖအိုတ် (Total pages) ပေင်အာ ၁၀,၀၀၀ မုက်လိက် ရ။<ref name="MetaNews2026">Meta-Wiki (2026). ''Wikimedia News/2026''. Wikimedia Foundation. Retrieved 10 October 2026.</ref> လၟုဟ်မ္ဂး ညးလွပ် မစုတ်လဝ် စရင် (Registered users) နွံ လတူ ၄,၅၀၀ တၠ တုဲ ညးကောပ်ကာဲ (Administrators) နွံ ၄ တၠ ရ။ == ၁။ ဝင် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် (History and Founding) == ပရေင် ချူခၞံ ပြကိုဟ်ဗဟုသုတ ဝဳကဳပဳဒဳယာ နကဵု [[ဘာသာမန်]] ဂှ် စတမ် ကၠုင် နူကဵု တင်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ မင်မဲ ကေုာံ သၠုင်ပတိုန် အဆံင် လိက်ပတ်မန် လတူ လပှ်ကျာ ဒဳဂျေတ်တေဝ် (Digital platform) ရ။ ပ္ဍဲခေတ် ကွတ်ပညာ အေန်တာနဲ မဇၞော်မောဝ်တိုန် ဂှ်၊ ဂကူမန် တအ် နွံပၟိက် ကု ဒၞာဲ မပကောံ တင်ဂၞင် ဗဟုသုတ နကဵု ဘာသာဇကု ညံင်ရဴ ဂကူတၞဟ်တအ် ကီုရ။ ပ္ဍဲ လက်ထက် ကိုပ်ကၠာ သၞာံ ၂၀၁၈ တေအ်ဂှ်၊ ပရေင် စမ်ၜတ် ချူ လိက်ပရေင် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဂှ် စကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲ [[ဝဳကဳမဳဒဳယာ အေန်ကျူဗေတာ]] (Wikimedia Incubator) နကဵု တဆိပ် ကောဒ် `Wp/mnw` ရ။ ပ္ဍဲ အခိင်ဂှ် ဟိုတ်နူ ပြသၞာ မလိက်မန် ယူနဳကောဒ် (Mon Unicode) ဟွံဂွံ ပြးဇး လှဲလး ဏီကီု၊ သၟာချူလိက် မန် လတူလပှ်ကျာ တအ် စကာဒၟံင် မလိက် ဟွံတုပ် ရေင်သကအ် (မပ္တံကဵု ဇြဝ်ဂျဳ-မန် ကေုာံ ယူနဳကောဒ်) ကီုတုဲ၊ ပရေင် ချဳဒရာင် ပ္ဍဲ အေန်ကျူဗေတာ ဂှ် လဇုဲလဇ မံင် ပွိုင် မလအ် ရ။ စိုပ် သၞာံ ၂၀၁၈ ကေုာံ ၂၀၁၉ ဂှ်၊ နကဵု ပရေင် ဂစာန် ကောန်ဂကူမန် ညးမဆာန် လိက်ပတ် ကေုာံ ကွတ်ပညာ တအ် မပ္တံကဵု [[နာဲဗညာအံင်]]၊ [[အဲနာဲ]] (Aue Nai)၊ [[မာံတၠဉာဏ်]] ကေုာံ ညးလွပ် တၞဟ်တအ် ပံင်ကောံတုဲ ချူပတိုန် လိက်ပရေင် သဇိုင် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ အေန်ကျူဗေတာ ရ။ ပါဲနူ ချူ လိက်ပရေင် တုဲ၊ ကမၠောန် အဓိက မွဲပၠန် ဂှ် ဒှ် ပရေင် ကၠာဲဘာသာ မအရေဝ် သၞောတ် မဳဒဳယာဝဳကဳ (MediaWiki interface messages) ပ္ဍဲကဵု မုက်လိက် [[Translatewiki.net]] ရ။ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင် ပံက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ တၟိ မွဲဂှ် ဒးဍိုက်ပေင် ကု တင်စၟတ် ကမ္မတဳ အရေဝ်ဘာသာ (Language Committee - LangCom) မပ္တံကဵု လၟိဟ် မအရေဝ် သဇိုင် MediaWiki ဒးကၠာဲလဝ် ပေင် ၁၀၀%၊ လၟိဟ် ညးချဳဒရာင် လၟိုန်ဂိတု ဒးနွံ ဗွဲမရုံဂပ်၊ ကေုာံ လိက်ပရေင် တအ် ဒးချူလဝ် နကဵု မလိက် ယူနဳကောဒ် ဇေတ်တ် ရ။<ref name="LangCom">Language Committee (2019). ''Requests for new languages/Wikipedia Mon''. Meta-Wiki. Retrieved 5 November 2019.</ref> ကြဴနူ ဂစာန်ကၠောန် ပွိုင် မဂၠိုင်ကဵု ဂိတု တုဲ၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၉ ဂိတုအံက်တဝ်ဗါ ဂှ် ကမ္မတဳ အရေဝ်ဘာသာ (LangCom) သ္ပစၟတ်သမ္တီ ပဒတန် သွက်ဂွံ ပံက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ရ။ စိုပ် သၞာံ ၂၀၁၉ ဂိတုနဝ်ဝေမ်ဗါ ၄ (တ္ၚဲစန်) ဂှ် သၟာကွတ်ပညာ ဝဳကဳမဳဒဳယာ တအ် ပြံင်ပဆုဲပတိတ် လိက်ပရေင် သီုဖအိုတ် နူကဵု အေန်ကျူဗေတာ တုဲ ပံက်ပတိုန် မုက်လိက် `mnw.wikipedia.org` နဒဒှ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် သၠးပွး အလန်ပထမအိုတ် ရ။<ref name="PhabricatorT235739">Wikimedia Phabricator (2019). ''T235739: Create Mon Wikipedia (mnwwiki)''. Wikimedia Foundation. Retrieved 10 November 2019.</ref> == ၂။ သၞောတ်လိက် ကေုာံ ကွတ်ပညာ ယူနဳကောဒ် (Orthography and Unicode Technology) == [[File:Mon script evolution.jpg|thumb|right|250px|ဗီုပြင် ပြံင်လှာဲ လိက်မန် နူခေတ်တြေံ စဵုကဵု ခေတ်တၟိ]] ပ္ဍဲကဵု ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဂှ် စကာ သၞောတ် မလိက် '''[[ယူနဳကောဒ်]]''' (Unicode Standard) သီုဖအိုတ် ရ။ [[လိက်မန်]] ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ မလိက် ဗြဟ္မဳ (Brahmic scripts) တုဲ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ယူနဳကောဒ် မ္ဂး ဍေဟ် နွံ ပ္ဍဲ ဗွိုက် ကောဒ် `U+1000` စဵုကဵု `U+109F` (Myanmar Block) ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ကိုပ်ကၠာ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဟွံဂွံ ပံက် ဏီဂှ်၊ ညးလွပ် အေန်တာနဲ မန် ဗွဲမဂၠိုင် စကာဒၟံင် မလိက် ဟွံသေင်ကဵု ယူနဳကောဒ် မပ္တံကဵု ''Mon Anonta 1'', ''Uni Mon'', ကေုာံ ''Zawgyi Mon'' တအ်ရ။ မလိက် တအ်ဂှ် ဟိုတ်နူ ဟွံဒ္ဂေတ်ဗက် သၞောတ် ကောဒ် အလုံဂၠးတိ (ISO/IEC 10646) ဂှ်ရ၊ ပ္ဍဲအခိင် ဂၠာဲ တင်ဂၞင် (Search indexing) ကေုာံ ပရေင် ပံင်နှဴ ဒေတာ (Data sorting) ပ္ဍဲ သၞောတ် MediaWiki ဂှ် က္တဵုဒှ် ပြသၞာ ဗွဲမဇၞော် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ နကဵု သၞောဝ် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဖံင်ဒေယှေန် မ္ဂး၊ ဝဳကဳ သီုဖအိုတ် ဒးစကာ မလိက် ယူနဳကောဒ် ဓဝ်ရ။ မလိက်မန် မၞုံကဵု အက္ခရ် တၟေင် မহွံပါလုပ် ပ္ဍဲ လိက်ဗၟာ မပ္တံကဵု: * ဗျည်ဂမၠိုင်: '''[[ၚ]]''' (`U+105A`), '''[[ည]]''' (ဗီုပြင်မန်), '''[[ၜ]]''' (`U+105B`), '''[[ၝ]]''' (`U+105D`) * ကွက်ဂမၠိုင် (Medials): ကွက် '''န''' (`U+105E`), ကွက် '''မ''' (`U+105F`), ကွက် '''လ''' (`U+1060`) * သွိုရ် ကေုာံ သင်္ကေတဂမၠိုင်: သွိုရ် '''အို''' (`U+1032` + `U+102D`), သွိုရ် '''အဴ''' (`U+102B` + `U+103A`) သွက် ညးလွပ် တအ် ဂွံဗှ် ကေုာံ တက် လိက်မန် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် လောဲသွာ ဂှ်၊ ပ္ဍဲ သၞောတ် MediaWiki နွံကဵု ကိရိယာ '''Universal Language Selector (ULS)''' ရ။ ကိရိယာဝွံ ထံက်ပင် ကဵု မလိက် Webfont (ဗီုကဵု ''Pyidaungsu'' ကေုာံ ''Noto Sans Myanmar'') အလဵုအလဵု ဍေဟ် တုဲ၊ ၜိုန်ရ ပ္ဍဲ စက် ကောန်ပျူတာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဖုင် ညးလွပ် တအ် ဟွံမဲ ကု မလိက်မန် ကီုလေဝ်၊ ဗှ် လိက်ပရေင် မန် တအ် မာန် ဗွဲမကၠးဖ္ဍး ရ။ ပါဲနူဂှ် သွက် ညးလွပ် ကောန်ပျူတာ ကေုာံ ဖုင် မိုဗာင် (Android ကေုာံ iOS) တအ်ဂှ် စကာ ကဳဗောဒ် မန် ယူနဳကောဒ် မပ္တံကဵု ''Gboard (Mon)'', ''KeyMagic'', ကေုာံ ''FrozenKeyboard'' တအ်တုဲ ချူပလေဝ် လိက် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် မာန်ရ။<ref name="UnicodeStandard">The Unicode Consortium (2022). ''The Unicode Standard, Version 15.0 - Southeast Asian Scripts: Myanmar''. Unicode, Inc. ISBN 978-1-936213-32-0.</ref> == ၃။ ဗီုပြင် ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ စရင်အင် (Growth and Statistics) == ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဝွံ စတမ် နူကဵု မပံက် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၉ တုဲ၊ လၟိဟ် လိက်ပရေင် ကေုာံ မုက်လိက် တအ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ရိုဟ်ဒဒှ်သၞာံ ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် မပံက် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ဂှ် နွံ လိက်ပရေင် ၜိုတ် ၄၅၀ လိက်ပရေင် ဓဝ်ရ။ စိုပ် သၞာံ ၂၀၂၀ ဂိတုမေ ၁ ဂှ် လၟိဟ် လိက်ပရေင် ပေင်အာ ၅၂၉ လိက်ပရေင် ရ။ ကြဴနူဂှ် နကဵု ပရေင် ဂစာန် ချူ လိက်ပရေင် မဆေင်စပ် ကု ဝင်မန်၊ ကွာန်မန်၊ ဘာလကျာ်၊ သိပ္ပံ (ဒြပ်သ္အး ဓာတုဂမၠိုင်)၊ ကေုာံ ပရူပရာ ဂၠးတိ တအ်ဂှ်ရ၊ စိုပ် သၞာံ ၂၀၂၆ ဂိတုမာတ် ဂှ် လၟိဟ် လိက်ပရေင် ပေင်အာ ၂,၀၀၀ လိက်ပရေင် ရ။ စိုပ် သၞာံ ၂၀၂၆ ဂိတုဂျောန် ၂၇ ဂှ် လၟိဟ် မုက်လိက် သီုဖအိုတ် (သီုကဵု မုက်လိက် ဓရီုကျာ၊ ထာမ်ပလိက်၊ ကဏ္ဍဂမၠိုင်) ပေင်အာ ၁၀,၀၀၀ မုက်လိက် ရ။<ref name="MetaNews2026" /> === သ္ၚိအင် စရင်အင် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် (၂၀၁၉–၂၀၂၆) === {| class="wikitable sortable" style="text-align: center; width: 85%;" |+ လၟေင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်]] နူသၞာံ ၂၀၁၉ စဵုကဵု ၂၀၂၆ |- ! သၞာံ / ဂိတု !! လၟိဟ် လိက်ပရေင် (Articles) !! မုက်လိက် သီုဖအိုတ် (Total Pages) !! လၟိဟ် ပလေဝ်ဒါန် (Edits) !! ညးလွပ် စုတ်စရင် (Users) !! တင်သမ္တီ အဓိက |- | နဝ်ဝေမ်ဗါ ၂၀၁၉ || ၄၅၀ || ၁,၂၀၀ || ၈,၅၀၀ || ၁၅၀ || စပံက် မုက်လိက် `mnw.wikipedia.org` |- | မေ ၂၀၂၀ || ၅၂၉ || ၂,၁၀၀ || ၁၅,၃၀၀ || ၄၈၀ || ပေင် လိက်ပရေင် ၅၀၀ လိက်ပရေင် |- | ဒဳဇြေမ်ဗါ ၂၀၂၁ || ၁,၀၀၀ || ၄,၅၀၀ || ၃၂,၀၀၀ || ၁,၂၀၀ || ပေင် လိက်ပရေင် ၁,၀၀၀ လိက်ပရေင် |- | အံက်တဝ်ဗါ ၂၀၂၃ || ၁,၄၅၀ || ၆,၈၀၀ || ၄၈,၀၀၀ || ၂,၅၀၀ || သၠုင်ပတိုန် ထာမ်ပလိက် ကေုာံ မဝ်ဂျူ Lua |- | မာတ် ၂၀၂၆ || ၂,၀၀၀ || ၈,၉၀၀ || ၆၅,၀၀၀ || ၄,၁၀၀ || ပေင် လိက်ပရေင် ၂,၀၀၀ လိက်ပရေင် |- | ဂျောန် ၂၀၂၆ || ၂,၁၅၀ || ၁၀,၀၀၀ || ၇၂,၀၀၀ || ၄,၅၀၀ || ပေင် မုက်လိက် သီုဖအိုတ် ၁၀,၀၀၀ မုက်လိက် |} === ဗီုပြင် ပါ်ကဏ္ဍ လိက်ပရေင်ဂမၠိုင် === {| class="wikitable" style="width: 75%;" |+ ဗီုပြင် လၟိဟ် လိက်ပရေင် နကဵု ကဏ္ဍ အဓိက ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် |- ! ကဏ္ဍ အဓိက (Category) !! ဗၞတ်ဗ္ၜတ် (%) !! ပရူပရာ မပါလုပ်ဂမၠိုင် |- | ပထဝဳ ကေုာံ ဒတန် (Geography & Places) || ၃၀% || ဍုင်၊ ကွာန်မန်၊ ပွိုင်ဍုင်၊ ကၟိန်ဍုင် အလုံဂၠးတိ၊ ၜဳ ကေုာံ ဒဵုဂမၠိုင် |- | ဝင် ကေုာံ မၞိဟ်ပြာကတ် (History & Biography) || ၂၅% || ဝင်ဍုင်မန် (ဟံသာဝတဳ၊ သဓီု၊ ဒွါရဝတဳ)၊ သၟိင်မန်၊ တၠပညာ ကေုာံ အစာကၞေဟ်ဂမၠိုင် |- | လိက်ပတ်၊ ယေန်သၞာင် ကေုာံ သာသနာ (Culture & Religion) || ၂၀% || လိက်ပတ်မန်၊ ဘာလကျာ်မန် (ရာမညနိကာယ)၊ သဘင်ပြဝေဏဳ၊ အခိုက်ကၞာ |- | သိပ္ပံ ကေုာံ သဘာဝ (Science & Nature) || ၁၅% || [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတုဗေဒ၊ တၞံဆု၊ သတ်တိရစ္ဆာန်၊ ဂဥုဲ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် |- | တၞဟ်ဟ် ကေုာံ လၟေင်သၞာံ (Miscellaneous & Chronology) || ၁၀% || တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ၊ သၞာံဂမၠိုင်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကွတ်ပညာ |} == ၄။ သၞောဝ် ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် ပရေင်အုပ်ဓုပ် (Policies and Administration) == ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဝွံ ဒ္ဂေတ်ဗက် သၞောဝ် သဇိုင် မသုန် တင် ([[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:တိုင်သဇိုင် မသုန်တိုင်|Five Pillars]]) မဒှ် သၞောဝ် အလုံဂၠးတိ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဖံင်ဒေယှေန် ရ။ သၞောဝ် တအ်ဂှ် ပံက်ထ္ၜးလဝ် ပ္ဍဲကဵု [[ကဏ္ဍ:ဝဳကဳပဳဒဳယာ သၞောဝ်ဂမၠိုင်]] ကေုာံ [[ကဏ္ဍ:ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] ရ။ တိုင်သဇိုင် မသုန် တိုင် မတွဟ်ဂး: # '''ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဂှ် ဒှ် ပြကိုဟ်ဗဟုသုတ ရ''': ဍေဟ် ဟွံသေင် ကု အဘိဓာန် (အဘိဓာန် ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ [[ဝဳကဳအဘိဓာန် မန်]] - Mon Wiktionary)၊ ဟွံသေင် ကု ဒၞာဲ ပတိုန် လညာတ် ပူဂိုလ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒၞာဲ ပရး ဝါဒ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရ။ # '''ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဂှ် ချူလဝ် နကဵု လညာတ် လဒေါဝ် (Neutral Point of View - NPOV)''': လိက်ပရေင် သီုဖအိုတ် ဒးချူ နကဵု လညာတ် ဓဝ်ယာ၊ ဟွံဗက်စ လပါ် မွဲမွဲ တုဲ ဒးနွံကဵု နိဿဲ (Citations) မခိုင်ကၠိုက် ရ။ # '''ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဂှ် ဒှ် ဒြပ် မသက္ကုၚုဟ်မး မဇၟာပ်မၞိဟ် ပလေဝ်ဒါန် မာန်''': လိက် သီုဖအိုတ် နွံ သၟဝ် လာင်သေန် [[Creative Commons Attribution-ShareAlike License]] (CC BY-SA 4.0) တုဲ၊ ညးလဵုမွဲဟွံဟီု တြးပတိတ်၊ စကာ ကေုာံ ပလေဝ်ဒါန် မာန်ရ။ # '''ညးလွပ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ တအ် ဒးရှ်ေသှ်ေ ရေင်သကအ်''': ပ္ဍဲအခိင် ကတဵုဒှ် တင်ဟွံတုပ်စိုတ် မ္ဂး ဒးသဳကၠဳ ပ္ဍဲ မုက်လိက် ဓရီုကျာ (Talk pages) နကဵု စိုတ်ဓာတ် မသၠုင်ပတိုန် ပရေင်ကမၠောန် ရ။ # '''ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဂှ် ဟွံမဲ ကု သၞောဝ် မခိုင်ကၠိုက် ဗွဲမလောန်''': ပါဲနူ တိုင်သဇိုင် လတူ ၄ တင် ဏအ်တုဲ၊ သၞောဝ် တၞဟ်တအ်ဂှ် ပြံင်လှာဲ ကေုာံ ပလေဝ် အာ အတိုင် ပၟိက် ဂကောံ ညးလွပ် တအ် မာန်ရ။ ပ္ဍဲ လပါ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် (Administration) မ္ဂး၊ [[ကဏ္ဍ:ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ဗဟဵု]] ဂှ် ဒှ် ဗဟဵု သွက်ဂွံ ပကောံ ကမၠောန် ထိင်ဒဝ် သၞောတ် ဝဳကဳ ရ။ '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ညးကောပ်ကာဲဂမၠိုင်|ညးကောပ်ကာဲ]]''' (Administrators / Sysops) တအ်ဂှ် ဒှ် ညးလွပ် မကလိဂွံလဝ် ပတှ်ေ နူကဵု ဂကောံ ညးလွပ် တအ်တုဲ၊ နွံကဵု အခေါင် သွက်ဂွံ ဇိုတ်ပလီု မုက်လိက် (Delete pages)၊ စဵုဒၞာ မုက်လိက် ညံင်ဟွံဂွံ လီုလာ် (Protect pages)၊ ကေုာံ ကၟာတ် အခေါင် ညးလွပ် မပလီုပလာ် ဝဳကဳ (Block vandals) တအ်ရ။ == ၅။ ဂကောံညးလွပ် ကေုာံ ပရေင်ချဳဒရာင် (Community and Activities) == [[File:ESEAP Conference 2018 group photo.jpg|thumb|right|250px|ကောံဓရီု ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဒေသ ESEAP (အာရှဗမံက်၊ အာရှဒိုဟ်အဂၞဲ ကေုာံ ပသိဖိတ်)]] ဂကောံ ညးလွပ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် (Mon Wikimedia Community) ဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ကောန်ဂကူမန် မပဒတဴ ပ္ဍဲ [[တွဵုရးဍုင်မန်]]၊ [[ရးနိဂီုသေံ]]၊ ကေုာံ ဍုင်သအာင် တအ်ရ။ ပရေင် ဓရီုကျာ ကေုာံ ပရေင် သဳကၠဳ အဓိက တအ်ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲကဵု မုက်လိက် '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကဖေ ပွိုင်ဍုင်|ကဖေ ပွိုင်ဍုင်]]''' (Village Pump / Community Portal) ကေုာံ မုက်လိက် '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကလုတ်အမာတ်|ကလုတ်အမာတ်]]''' (Wikipedia Embassy) သွက်ဂွံ ဆက်စၠောအ် ကု ဂကောံ ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဍုင်သအာင် တအ်ရ။ ဂကောံ ဝဳကဳမဳဒဳယာ မန် ဝွံ ပါလုပ် ချဳဒရာင် မွဲစွံ ကု ဂကောံ ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဒေသ '''[[ESEAP]]''' (East, Southeast Asia, and the Pacific) ရ။ ညးစၞး နူကဵု ဂကောံ ဝဳကဳမဳဒဳယာ မန် တအ် တိုန်စိုပ် ကောံဓရီု ဇၞော် ဗီုကဵု ''ESEAP Strategy Summit'' (ဥပမာ- ပ္ဍဲ ဍုင် မနဳလာ၊ ဍုင်ဖဳလေတ်ပိန် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၅) ကေုာံ ကောံဓရီု ''Wikimania'' တအ်တုဲ သဳကၠဳ ပရူ ပရေင် ဇၞော်မောဝ် ဘာသာ ကောန်ဍုင်အရင် လတူလပှ်ကျာ ရ။ ပါဲနူဂှ် ပရေင် ချဳဒရာင် ပ္ဍဲ ဂကောံ မပ္တံကဵု: * '''ပရေင် ပံင်တောဲ ကု ပရေင်ပညာမန်''': ဆက်စၠောအ် ကု ဌာန ပရေင်ပညာ ကောန်ဂကူမန်၊ ဘာလကျာ် [[ရာမညနိကာယ]] ကေုာံ တက္ကသိုလ် တအ်တုဲ သၠုင်ပတိုန် ပရေင် သုတေသန လိက်ပတ်မန် ရ။ * '''Edit-a-thons (ပေါဲပြိုင် ချူလိက်ပရေင်)''': ကၠောန်ဗဒှ် ပေါဲပြိုင် ချူလိက်ပရေင် ပ္ဍဲ ဂိတုအာရှ ဝဳကဳပဳဒဳယာ (Wikipedia Asian Month)၊ ပရူ ညးဗြဴ (WikiGap) ကေုာံ ပရူ ယေန်သၞာင် ဒေသ တအ်ရ။ == ၆။ တင်ဂၞင် ကေုာံ ကဏ္ဍအဓိကဂမၠိုင် (Content and Key Categories) == တင်ဂၞင် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဂှ် ပါ်လဝ် နကဵု သၞောတ် ကဏ္ဍ (Categorization system) ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ရ။ တင်တၟေင် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် မွဲဂှ် ဒှ် ပရေင် ပကောံ တင်ဂၞင် မဆေင်စပ် ကု ဂကူမန် မဟွံမဲ ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဘာသာ တၞဟ်တအ် ရ။ # '''ဝင် ကေုာံ သၟိင်တၠမန်ဂမၠိုင်''': ပရူ ဝင် ဍုင်မန် တြေံ မပ္တံကဵု ဍုင် [[သုဝဏ္ဏဘူမိ]] (သဓီု)၊ ဍုင် [[ဟံသာဝတဳ]] (ဗဂေါ)၊ ဍုင် [[ဒွါရဝတဳ]]၊ ကေုာံ ဍုင် [[ဟရိဘုဉ္ဇယျ]] (လာမ်ဖုန်)။ ပရူ သၟိင်မန် မပ္တံကဵု [[သၟိင်ဝါရေဝ်ရောဝ်]]၊ [[သၟိင်ရာဇာဓိရာဇ်]]၊ [[ဨကရာဇ်ဗြဴ မိစောဗု]]၊ ကေုာံ [[သၟိင်ဓမ္မစေတဳ]] တအ် ချူလဝ် နကဵု နိဿဲ လိက်တၟအ် ကေုာံ ဝင် တြေံတြဟ် ရ။ # '''ပထဝဳ ကေုာံ ကွာန်မန်ဂမၠိုင်''': ပ္ဍဲ [[တွဵုရးဍုင်မန်]]၊ [[တွဵုရးဍုင်ကရေင်]]၊ ကေုာံ [[ရးတနင်သဳ]] တအ်ဂှ် ပရူ ဝင် ကွာန်မန် ဇၟာပ်ပ်ကွာန် (ဗီုကဵု ကွာန်ကမာဝက်၊ ကွာန်လမိုင်၊ ကွာန်တံင်ပိုအ်၊ ကွာန်ဖအံက်)၊ လၟိဟ် သ္ၚိ၊ လၟိဟ် မၞိဟ်၊ ကေုာံ ဘာလကျာ် ပ္ဍဲ ကွာန် တအ်ဂှ် ပကောံ စွံလဝ် ဗွဲမလှဲလး ရ။ # '''သာသနာ ကေုာံ လိက်ပတ်''': ပရူ ဂိုဏ်သင်မန် [[ရာမညနိကာယ]]၊ ဝင် ကျာ်စေတဳ တြေံ၊ ပရူ အစာကၞေဟ် မန် ခေတ်တြေံ ကေုာံ ခေတ်တၟိ၊ ကေုာံ ပြကိုဟ် လိက်ပတ်မန် ဂမၠိုင်။ # '''သိပ္ပံ ကေုာံ ဓာတုဗေဒ''': ပရူ [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] (Periodic table) ကေုာံ ဒြပ်သ္အး ဓာတု သီု ၁၁၈ သာ် (ဗီုကဵု [[ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်]]၊ [[အံက်သဳဂျိန်]]၊ [[ထဝ်]]၊ [[ယူရဝ်ပဳယာမ်]]၊ [[အဳရဳဒဳယာမ်]]) တအ်ဂှ် ချူခၞံလဝ် နကဵု ဗီုပြင် ဝဳကဳပဳဒဳယာ အဆံင်သၠုင် မၞုံကဵု Infobox ကေုာံ နိဿဲ သိပ္ပံ ချိုတ်ပၠိုတ် ရ။ # '''လၟေင်တ္ၚဲ ကေုာံ သၞာံ (Chronology)''': [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ]] မဒှ် ပရူ ပရူပရာ မက္တဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ ဝင် ဂၠးတိ ကေုာံ ဝင်မန် ပ္ဍဲ ဇၟာပ်ပ် တ္ၚဲ ပွိုင် မွဲ သၞာံ (၃၆၅ တ္ၚဲ) ရ။ == ၇။ ပရေင်ဆက်စၠောအ် ကု ကမၠောန်ဝဳကဳ တၞဟ်ဂမၠိုင် (Integration with Sister Projects) == [[File:Wikimedia Foundation RGB logo with text.svg|thumb|right|200px|တဆိပ် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဖံင်ဒေယှေန်]] ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဝွံ ဟွံမံင် ကေတ်တ် မွဲဓဝ် တုဲ၊ ဆက်စၠောအ် ပံင်တောဲ ဒၟံင် ကု ကမၠောန် သဟောဒရ ဝဳကဳမဳဒဳယာ (Wikimedia Sister Projects) တၞဟ်တအ် ဗွဲမခိုင်ကၠိုက် ရ: * '''[[ဝဳကဳဒေတာ]] (Wikidata)''': ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဂှ် ဆက်စၠောအ်လဝ် ကု ဝဳကဳဒေတာ (`Q72145810`) ရ။<ref name="WikidataQ72145810">Wikidata (2026). ''Mon Wikipedia (Q72145810)''. Wikimedia Foundation. Retrieved 26 October 2026.</ref> မုက်လိက် လိက်ပရေင် မန် တအ်ဂှ် ချိတ်ဆက်လဝ် ကု Wikidata Items တအ်တုဲ၊ ကလိဂွံ လေန် ဘာသာ တၞဟ် (Interlanguage links) အလဵုအလဵု ဍေဟ် ရ။ ပါဲနူဂှ် သၟာသုတေသန မန် တအ် စကာ ကိရိယာ ''QuickStatements'' ကေုာံ ''OpenRefine'' တုဲ ပတိုန် ဒေတာ လိက်ပတ်မန်၊ အစာကၞေဟ်မန် ကေုာံ ပရူ ဘာလကျာ်မန် ပ္ဍဲ ဝဳကဳဒေတာ ကေုာံ [[Scholia]] ရ။ * '''[[ဝဳကဳအဘိဓာန် မန်]] (Mon Wiktionary - mnw.wiktionary.org)''': မဒှ် ကမၠောန် သဟောဒရ အဓိက မပံက်လဝ် သွက်ဂွံ ပကောံ မအရေဝ် ဘာသာမန်၊ နိရုတ္တိ၊ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် မန်-အင်္ဂလိက် ကေုာံ မန်-ဗၟာ ရ။ လိက်ပရေင် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် တအ်ဂှ် ဆက်စၠောအ် လဝ် ကု မအရေဝ် ပ္ဍဲ ဝဳကဳအဘိဓာန် မန် ရ။ * '''[[ဝဳကဳမဳဒဳယာ ကမ်မာန်]] (Wikimedia Commons)''': ဗီုရုပ်၊ ဗီုတိ၊ ရမ္သာင် ကေုာံ ဗဳဒဳယဝ် မစကာ ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် သီုဖအိုတ် ဂှ် ပတိုန်စွံလဝ် ပ္ဍဲကဵု ဝဳကဳမဳဒဳယာ ကမ်မာန် သၟဝ် `Category:Mon Wikipedia` ကေုာံ `Category:Mon people` တအ်ရ။ * '''မဝ်ဂျူ Lua (Scribunto / Lua Modules)''': သွက်ဂွံ ကၠောန် ထာမ်ပလိက် ခေတ်တၟိ မပ္တံကဵု `{{Infobox}}`, `{{Navbox}}`, ကေုာံ `{{Cite web}}` တအ်ဂှ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် စကာ သၞောတ် ကောဒ် ပရဝ်ဂရမ် Lua Modules တုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် ဗွဲမစှ်ေသၞောတ် ရ။ == ၈။ ပြသၞာ ကေုာံ တင်ဝါတ်ဂါတ်ဂမၠိုင် (Challenges and Limitations) == ၜိုန်ရ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ကီုလေဝ်၊ ညံင်ရဴ ဝဳကဳ ဘာသာ ကောန်ဍုင်အရင် တၞဟ်တအ် ကီု ဒးဆဵုဂဗ ဒၟံင် ကု တင်ဝါတ်ဂါတ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ: # '''လၟိဟ် ညးချူလိက် အောန် (Limited Active Editors)''': ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဂှ် လၟိဟ် မၞိဟ် မစုတ်လဝ် စရင် နွံ လတူ ၄,၅၀၀ တၠ ကီုလေဝ်၊ ညးမချူ ကေုာံ ပလေဝ်ဒါန် လိက် လၟိုန်ဂိတု (Active editors) ဂှ် နွံ အကြာ ၁၀ တၠ စဵုကဵု ၂၀ တၠ ဓဝ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေင် ပလေဝ်ဒါန် လိက်ပရေင် တြေံ ကေုာံ စမ်ၜတ် တင်ဂၞင် တအ်ဂှ် ဒှ် ဝင်ဇြိုင် သွက် ညးလွပ် အောန်အောန် တအ်ရ။ # '''ပရေင် ဖျေံသ္ဂုတ်သွာတ် လိက်မန် (Orthographic Standardization)''': ဟိုတ်နူ ဂကူမန် တအ် မံင်တန်တဴ ပ္ဍဲ ဒေသ တၞဟ်ခြာ (ဍုင်မန် ကေုာံ ဍုင်သေံ) ကီု၊ ပ္ဍဲ လိက်မန် ခေတ်တၟိ ဂှ် မအရေဝ် လ္ၚဵု တအ် ချူ ဗီုပြင် ဟွံတုပ် ရေင်သကအ် (ဥပမာ- ''လိခ်'' ကု ''လိက်''၊ ''ပရောပရာ'' ကု ''ပရူပရာ'') နွံညိည ရ။ ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဂှ် သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ညံင် ဂွံဒှ် မွဲဗီုပြင် ဂှ် ဒးစကာ မုက်လိက် Redirects (မုက်လိက် ပညုင်) ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ # '''နိဿဲ လတူလပှ်ကျာ အောန် (Scarcity of Digital Sources)''': လိက်ပတ် ကေုာံ ဝင်မန် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ လိက်အုပ် တက်တြး ကေုာံ သၠရိုတ် တအ်ဓဝ် တုဲ၊ လတူ လပှ်ကျာ ဒဳဂျေတ်တေဝ် ဂှ် နွံ အောန် လောန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲအခိင် ချူ လိက်ပရေင် မန် မ္ဂး သွက်ဂွံ စုတ် နိဿဲ လပှ်ကျာ (Online citations) ဂှ် ဆဵုဂဗ တင်ဝါတ်ဂါတ် ရ။ # '''မအရေဝ် သိပ္ပံ ကေုာံ ကွတ်ပညာ တၟိ (Technical Terminology)''': ပ္ဍဲအခိင် ကၠာဲဘာသာ လိက်ပရေင် သိပ္ပံ၊ ဓာတုဗေဒ၊ ကေုာံ ကွတ်ပညာ ခေတ်တၟိ နူ ဘာသာအင်္ဂလိက် ဂှ်၊ မအရေဝ် ဝေါဟာရ မန် တမ်မူလ ဟွံမဲ ချိုတ်ပၠိုတ် ဏီတုဲ ဒးခၞံဗဒှ် မအရေဝ် တၟိ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒးလွဳစ မအရေဝ် သက္ကတ/ပါဠိ ကေုာံ အင်္ဂလိက် ရ။ == ၉။ အခန်ကဏ္ဍ ပ္ဍဲ ပရေင်မင်မဲ အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ ကွတ်ပညာ AI (Role in Language Preservation and AI) == [[ဘာသာမန်]] ဝွံ နကဵု စရင် ဂကောံ UNESCO မ္ဂး ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဘာသာ မနွံကဵု အန္တရာယ် သွက်ဂွံ ကၠေအ်ဗဒန် (Vulnerable / Endangered language) ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ ဒေသ ရးနိဂီုသေံ ရ။<ref name="Moseley2010">Moseley, Christopher (ed.) (2010). ''Atlas of the World's Languages in Danger'' (3rd ed.). Paris: UNESCO Publishing. ISBN 978-92-3-104096-2.</ref> ပ္ဍဲ ခေတ် ဒဳဂျေတ်တေဝ် ဏအ် ဘာသာ မွဲမွဲ ယဝ်ရ ဟွံမဲ လတူ လပှ်ကျာ ကေုာံ ပ္ဍဲ ကွတ်ပညာ ကောန်ပျူတာ မ္ဂး အနာဂတ် ဘာသာ ဂှ် ဍိုန်လျ စှ်ေ အာ မာန်ရ။ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဝွံ ကေတ်လဝ် အခန်ကဏ္ဍ အဓိက သွက်ဂွံ မင်မဲ ကေုာံ သၠုင်ပတိုန် ဘာသာမန် ပ္ဍဲ လပါ် ကွတ်ပညာ ခေတ်တၟိ ရ: * '''ပရေင် ပကောံ ဒေတာ သွက် ကွတ်ပညာ AI (Corpus for NLP and LLMs)''': လိက်ပရေင် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဂှ် ဒှ် ဒေတာ လိက် မသက္ကုၚုဟ်မး (Open-source text corpus) မဇၞော်အိုတ် သွက် ဘာသာမန် ရ။ ကမ္မဏဳ ကွတ်ပညာ ဇၞော်ဇၞော် ဗီုကဵု Google, Meta, ကေုာံ OpenAI တအ် စကာ ဒေတာ နူ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် သွက်ဂွံ ဗတောန် စက် ဉာဏ်ပညာ ပ္တောအ် (Artificial Intelligence - Large Language Models) ကေုာံ စက် ကၠာဲဘာသာ (Machine Translation ဗီုကဵု Google Translate) ရ။ * '''သဇိုင် သွက် ပရေင်ပညာ ကောန်ဂကူမန်''': ကွးဘာ ကေုာံ သၟတ် မန် တအ် စကာ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် နဒဒှ် ဒၞာဲ ဂၠာဲ ဗဟုသုတ သဇိုင် နကဵု ဘာသာမိ ဇကု မာန်တုဲ၊ သ္ပကဵု ညံင် လိက်မန် ဂွံဂျိုင်တန်တဴ ပ္ဍဲ လပါ် ပရေင်ပညာ သိပ္ပံ ကေုာံ ဂၠးတိ ရ။ == ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဒေသဂမၠိုင် (Comparison with Regional Wikipedias) == ပ္ဍဲကဵု ဒေသ အာရှဒိုဟ်အဂၞဲ (Southeast Asia) ကေုာံ ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ ဂှ်၊ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဝွံ ဒှ် ဝဳကဳ ဘာသာ ကောန်ဍုင်အရင် မချဳဒရာင် ခိုဟ်အိုတ် မွဲ ရ။ ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဘာသာ တၞဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဘာသာ အဝ်သတြဝ်အာရှတေတ် (Austroasiatic languages) ကေုာံ ဘာသာ ဗဒါဲ တအ်မ္ဂး ဂွံဆဵုကေတ် အတိုင် သ္ၚိအင် သၟဝ်ဝွံ ရ: {| class="wikitable sortable" style="text-align: center; width: 90%;" |+ ပတောအ်ၜတ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ကု ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဒေသ အာရှဒိုဟ်အဂၞဲ ဂမၠိုင် (စရင် သၞာံ ၂၀၂၆) |- ! ယၟု ဝဳကဳပဳဒဳယာ !! ဘာသာ !! ကောဒ် !! သၞာံ မစပံက် !! လၟိဟ် လိက်ပရေင် !! ဂကောံ ဘာသာ (Language Family) |- | [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဗဳယေတ်နာမ်]] || ဗဳယေတ်နာမ် || `vi` || ၂၀၀၂ || ၁,၂၉၀,၀၀၀+ || အဝ်သတြဝ်အာရှတေတ် (Austroasiatic) |- | [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ သေံ]] || သေံ || `th` || ၂၀၀၃ || ၁၆၅,၀၀၀+ || တာဲ-ကဒါဲ (Kra–Dai) |- | [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဗၟာ]] || ဗၟာ || `my` || ၂၀၀၄ || ၁၀၈,၀၀၀+ || သဳနဝ်-တိဗေတ် (Sino-Tibetan) |- | [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ သေံဇၞော်]] || သေံဇၞော် (Shan) || `shn` || ၂၀၁၈ || ၄၀,၀၀၀+ || တာဲ-ကဒါဲ (Kra–Dai) |- | [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ ခမာ]] || ခမာ (ကမ္ဗောဒဳယာ) || `km` || ၂၀၀၅ || ၁၁,၀၀၀+ || အဝ်သတြဝ်အာရှတေတ် (Austroasiatic) |- | '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်]]''' || '''မန်''' || '''`mnw`''' || '''၂၀၁၉''' || '''၂,၁၅၀+''' || '''အဝ်သတြဝ်အာရှတေတ် (Austroasiatic)''' |- | [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ ပအိုဝ်]] || ပအိုဝ် || `blk` || ၂၀၂၂ || ၂,၈၀၀+ || သဳနဝ်-တိဗေတ် (Sino-Tibetan) |} ပ္ဍဲ ဂကောံ ဘာသာ အဝ်သတြဝ်အာရှတေတ် (မွန်-ခမာ) သီုဖအိုတ် မ္ဂး၊ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဂှ် ဒှ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မရနုက်ကဵု ပန် (ကြဴနူ ဗဳယေတ်နာမ်၊ ခမာ၊ ကေုာံ သာန်တာလဳ - Santali) ရ။ ၜိုန်ရ လၟိဟ် လိက်ပရေင် နွံ လတူ ၂,၀၀၀ ဓဝ် ကီုလေဝ်၊ ဍာ်ဒကေဝ် လိက်ပရေင် (Article depth) ကေုာံ လၟိဟ် မုက်လိက် သီုဖအိုတ် (၁၀,၀၀၀+ မုက်လိက်) ဂှ် ထ္ၜးဒၟံင် ဒဒှ်ရ ဂကောံ ညးလွပ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် တအ် စွံ အာရီု လတူ ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် သဇိုင် ဝဳကဳ ဗွဲမခိုင်ကၠိုက် ရ။ == နိဿဲ (References) == {{Reflist|refs= <ref name="IncubatorNews">{{cite web |title=Incubator:Site creation log |url=https://incubator.wikimedia.org/wiki/Incubator:Site_creation_log |website=Wikimedia Incubator |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=26 October 2026 |language=en}}</ref> <ref name="MetaNews2026">{{cite web |title=Wikimedia News/2026 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_News |website=Meta-Wiki |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=26 October 2026 |language=en}}</ref> <ref name="LangCom">{{cite web |title=Requests for new languages/Wikipedia Mon |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Requests_for_new_languages/Wikipedia_Mon |website=Meta-Wiki |publisher=Language Committee, Wikimedia Foundation |date=2019 |access-date=26 October 2026 |language=en}}</ref> <ref name="PhabricatorT235739">{{cite web |title=T235739: Create Mon Wikipedia (mnwwiki) |url=https://phabricator.wikimedia.org/T235739 |website=Wikimedia Phabricator |publisher=Wikimedia Foundation |date=4 November 2019 |access-date=26 October 2026 |language=en}}</ref> <ref name="WikidataQ72145810">{{cite web |title=Mon Wikipedia (Q72145810) |url=https://www.wikidata.org/wiki/Q72145810 |website=Wikidata |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=26 October 2026 |language=en}}</ref> <ref name="UnicodeStandard">{{cite book |author=The Unicode Consortium |title=The Unicode Standard, Version 15.0 – Core Specification |year=2022 |publisher=Unicode, Inc. |location=Mountain View, CA |isbn=978-1-936213-32-0 |chapter=Chapter 16: Southeast Asia - Myanmar |language=en}}</ref> <ref name="Moseley2010">{{cite book |editor-last=Moseley |editor-first=Christopher |title=Atlas of the World's Languages in Danger |edition=3rd |year=2010 |publisher=UNESCO Publishing |location=Paris |isbn=978-92-3-104096-2 |language=en}}</ref> }} == လေန် မ္ၚးဂမၠိုင် (External Links) == * [https://mnw.wikipedia.org/ မုက်လိက်တမ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် (Mon Wikipedia Main Page)] * [https://mnw.wikipedia.org/wiki/Special:Statistics စရင်အင် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် လၟုဟ် (Real-time Statistics)] * [https://meta.wikimedia.org/wiki/Requests_for_new_languages/Wikipedia_Mon ဝင် အာတ်မိက် ပံက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ပ္ဍဲ Meta-Wiki] {{Navbox | name = ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် | title = [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] ကေုာံ ကမၠောန် [[ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဖံင်ဒေယှေန်]] နကဵု [[ဘာသာမန်]] | state = autocollapse | listclass = hlist | group1 = ကမၠောန် ဝဳကဳမန်ဂမၠိုင် | list1 = * '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်]]''' (`mnw.wikipedia.org`) * [[ဝဳကဳအဘိဓာန် မန်]] (`mnw.wiktionary.org`) * [[ဝဳကဳတမ်ရိုဟ် မန်]] (Wikisource - ပ္ဍဲ Multilingual) * [[ဝဳကဳဒေတာ]] (Wikidata) * [[ဝဳကဳမဳဒဳယာ ကမ်မာန်]] (Wikimedia Commons) | group2 = ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ သၞောဝ် | list2 = * [[ကဏ္ဍ:ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ဗဟဵု]] * [[ကဏ္ဍ:ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] * [[ကဏ္ဍ:ဝဳကဳပဳဒဳယာ သၞောဝ်ဂမၠိုင်]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:တိုင်သဇိုင် မသုန်တိုင်]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ညးကောပ်ကာဲဂမၠိုင်]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကလုတ်အမာတ်]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကဖေ ပွိုင်ဍုင်]] | group3 = ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဒေသဂမၠိုင် | list3 = * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဗၟာ]] (`my`) * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ သေံ]] (`th`) * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ သေံဇၞော်]] (`shn`) * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ ပအိုဝ်]] (`blk`) * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ ခမာ]] (`km`) * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဗဳယေတ်နာမ်]] (`vi`) * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်]] (`en`) | below = '''[[ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဖံင်ဒေယှေန်]]''' • '''[[ဂကောံ ညးလွပ် ဝဳကဳမဳဒဳယာ မန်]]''' }} [[ကဏ္ဍ:ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်]] [[ကဏ္ဍ:ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] [[ကဏ္ဍ:ဘာသာမန်]] [[ကဏ္ဍ:လိက်ပတ်မန်]] [[ကဏ္ဍ:မုက်လိက် လပှ်ကျာ မန်ဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ပြကိုဟ်ဗဟုသုတ လတူလပှ်ကျာဂမၠိုင်]] 611ozns1l14v3s4qlfefx0zts3632ey 59198 59197 2026-10-26T02:06:53Z Aue Nai 24 59198 wikitext text/x-wiki {{Infobox Wikipedia | name = ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်<br />Mon Wikipedia | logo = [[File:Wikipedia-logo-v2-mnw.svg|150px|alt=တဆိပ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်]] | screenshot = [[File:Mon Wikipedia Main Page.png|250px|alt=မုက်လိက်တမ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်]] | caption = မုက်လိက်တမ် [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်]] | url = [https://mnw.wikipedia.org/ mnw.wikipedia.org] | commercial = ဟွံသေင် (Non-commercial) | type = [[ပြကိုဟ်ဗဟုသုတ]] လတူလပှ်ကျာ | registration = တန်တဴကဵုပၟိက် (Optional) | language = [[ဘာသာမန်]] (Mon language) | language_code = mnw | owner = [[ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဖံင်ဒေယှေန်]] (Wikimedia Foundation) | author = ဂကောံညးလွပ် ဝဳကဳမဳဒဳယာ မန်ဂမၠိုင် | launch_date = ၄ နဝ်ဝေမ်ဗါ ၂၀၁၉ | current_status = ချဳဒရာင်ဒၟံင် (Active) | content_license = [[Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0]] }} '''ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်''' ({{lang-en|Mon Wikipedia}}) ဝွံ ဒှ် [[ပြကိုဟ်ဗဟုသုတ]] မသက္ကုၚုဟ်မး လတူလပှ်ကျာ (Free online encyclopedia) မချူခၞံလဝ် နကဵု [[ဘာသာမန်]] မဒှ် လစှ်ေ ကမၠောန် [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] အလုံဂၠးတိ မပိုင်ပြဳလဝ် နကဵု ဂကောံ [[ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဖံင်ဒေယှေန်]] (Wikimedia Foundation) ရ။ မုက်လိက်ဝွံ စဒက်ပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲကဵု [[ဝဳကဳမဳဒဳယာ အေန်ကျူဗေတာ]] (Wikimedia Incubator) တုဲ စိုပ်သၞာံ ၂၀၁၉ ဂိတုနဝ်ဝေမ်ဗါ ၄ ဂှ် ကလိဂွံ ဒတန် နဒဒှ် မုက်လိက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ သၠးပွး မၞုံကဵု တဆိပ်ကုဒ် ဘာသာ '''mnw''' (mnw.wikipedia.org) ရ။<ref name="IncubatorNews">Wikimedia Incubator (2019). ''Incubator:Site creation log''. Wikimedia Foundation. Retrieved 15 October 2025.</ref> ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ မပကောံစွံလဝ် တင်ဂၞင် ဗဟုသုတ နာနာသာ် မပ္တံကဵု ဝင်၊ လိက်ပတ်၊ ယေန်သၞာင်၊ သိပ္ပံ၊ ပထဝဳ၊ ကေုာံ ပရူပရာ အလုံဂၠးတိ နကဵု လိက်မန် ခေတ်တၟိ ရ။ စိုပ်သၞာံ ၂၀၂၆ ဂိတုမာတ် ဂှ် လၟိဟ် လိက်ပရေင် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ပေင်အာ ၂,၀၀၀ လိက်ပရေင် တုဲ၊ စိုပ် ဂိတုဂျောန် သၞာံ ၂၀၂၆ ဂှ် လၟိဟ် မုက်လိက် သီုဖအိုတ် (Total pages) ပေင်အာ ၁၀,၀၀၀ မုက်လိက် ရ။<ref name="MetaNews2026">Meta-Wiki (2026). ''Wikimedia News/2026''. Wikimedia Foundation. Retrieved 10 October 2026.</ref> လၟုဟ်မ္ဂး ညးလွပ် မစုတ်လဝ် စရင် (Registered users) နွံ လတူ ၄,၅၀၀ တၠ တုဲ ညးကောပ်ကာဲ (Administrators) နွံ ၄ တၠ ရ။ == ၁။ ဝင် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် (History and Founding) == ပရေင် ချူခၞံ ပြကိုဟ်ဗဟုသုတ ဝဳကဳပဳဒဳယာ နကဵု [[ဘာသာမန်]] ဂှ် စတမ် ကၠုင် နူကဵု တင်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ မင်မဲ ကေုာံ သၠုင်ပတိုန် အဆံင် လိက်ပတ်မန် လတူ လပှ်ကျာ ဒဳဂျေတ်တေဝ် (Digital platform) ရ။ ပ္ဍဲခေတ် ကွတ်ပညာ အေန်တာနဲ မဇၞော်မောဝ်တိုန် ဂှ်၊ ဂကူမန် တအ် နွံပၟိက် ကု ဒၞာဲ မပကောံ တင်ဂၞင် ဗဟုသုတ နကဵု ဘာသာဇကု ညံင်ရဴ ဂကူတၞဟ်တအ် ကီုရ။ ပ္ဍဲ လက်ထက် ကိုပ်ကၠာ သၞာံ ၂၀၁၈ တေအ်ဂှ်၊ ပရေင် စမ်ၜတ် ချူ လိက်ပရေင် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဂှ် စကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲ [[ဝဳကဳမဳဒဳယာ အေန်ကျူဗေတာ]] (Wikimedia Incubator) နကဵု တဆိပ် ကုဒ် `Wp/mnw` ရ။ ပ္ဍဲ အခိင်ဂှ် ဟိုတ်နူ ပြသၞာ မလိက်မန် ယူနဳကုဒ် (Mon Unicode) ဟွံဂွံ ပြးဇး လှဲလး ဏီကီု၊ သၟာချူလိက် မန် လတူလပှ်ကျာ တအ် စကာဒၟံင် မလိက် ဟွံတုပ် ရေင်သကအ် (မပ္တံကဵု ဇြဝ်ဂျဳ-မန် ကေုာံ ယူနဳကုဒ်) ကီုတုဲ၊ ပရေင် ချဳဒရာင် ပ္ဍဲ အေန်ကျူဗေတာ ဂှ် လဇုဲလဇ မံင် ပွိုင် မလအ် ရ။ စိုပ် သၞာံ ၂၀၁၈ ကေုာံ ၂၀၁၉ ဂှ်၊ နကဵု ပရေင် ဂစာန် ကောန်ဂကူမန် ညးမဆာန် လိက်ပတ် ကေုာံ ကွတ်ပညာ တအ် မပ္တံကဵု [[နာဲဗညာအံင်]]၊ [[အဲနာဲ]] (Aue Nai)၊ [[မာံတၠဉာဏ်]] ကေုာံ ညးလွပ် တၞဟ်တအ် ပံင်ကောံတုဲ ချူပတိုန် လိက်ပရေင် သဇိုင် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ အေန်ကျူဗေတာ ရ။ ပါဲနူ ချူ လိက်ပရေင် တုဲ၊ ကမၠောန် အဓိက မွဲပၠန် ဂှ် ဒှ် ပရေင် ကၠာဲဘာသာ မအရေဝ် သၞောတ် မဳဒဳယာဝဳကဳ (MediaWiki interface messages) ပ္ဍဲကဵု မုက်လိက် [[Translatewiki.net]] ရ။ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင် ပံက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ တၟိ မွဲဂှ် ဒးဍိုက်ပေင် ကု တင်စၟတ် ကမ္မတဳ အရေဝ်ဘာသာ (Language Committee - LangCom) မပ္တံကဵု လၟိဟ် မအရေဝ် သဇိုင် MediaWiki ဒးကၠာဲလဝ် ပေင် ၁၀၀%၊ လၟိဟ် ညးချဳဒရာင် လၟိုန်ဂိတု ဒးနွံ ဗွဲမရုံဂပ်၊ ကေုာံ လိက်ပရေင် တအ် ဒးချူလဝ် နကဵု မလိက် ယူနဳကုဒ် ဇေတ်တ် ရ။<ref name="LangCom">Language Committee (2019). ''Requests for new languages/Wikipedia Mon''. Meta-Wiki. Retrieved 5 November 2019.</ref> ကြဴနူ ဂစာန်ကၠောန် ပွိုင် မဂၠိုင်ကဵု ဂိတု တုဲ၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၉ ဂိတုအံက်တဝ်ဗါ ဂှ် ကမ္မတဳ အရေဝ်ဘာသာ (LangCom) သ္ပစၟတ်သမ္တီ ပဒတန် သွက်ဂွံ ပံက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ရ။ စိုပ် သၞာံ ၂၀၁၉ ဂိတုနဝ်ဝေမ်ဗါ ၄ (တ္ၚဲစန်) ဂှ် သၟာကွတ်ပညာ ဝဳကဳမဳဒဳယာ တအ် ပြံင်ပဆုဲပတိတ် လိက်ပရေင် သီုဖအိုတ် နူကဵု အေန်ကျူဗေတာ တုဲ ပံက်ပတိုန် မုက်လိက် `mnw.wikipedia.org` နဒဒှ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် သၠးပွး အလန်ပထမအိုတ် ရ။<ref name="PhabricatorT235739">Wikimedia Phabricator (2019). ''T235739: Create Mon Wikipedia (mnwwiki)''. Wikimedia Foundation. Retrieved 10 November 2019.</ref> == ၂။ သၞောတ်လိက် ကေုာံ ကွတ်ပညာ ယူနဳကုဒ် (Orthography and Unicode Technology) == [[File:Mon script evolution.jpg|thumb|right|250px|ဗီုပြင် ပြံင်လှာဲ လိက်မန် နူခေတ်တြေံ စဵုကဵု ခေတ်တၟိ]] ပ္ဍဲကဵု ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဂှ် စကာ သၞောတ် မလိက် '''[[ယူနဳကုဒ်]]''' (Unicode Standard) သီုဖအိုတ် ရ။ [[လိက်မန်]] ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ မလိက် ဗြဟ္မဳ (Brahmic scripts) တုဲ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ယူနဳကုဒ် မ္ဂး ဍေဟ် နွံ ပ္ဍဲ ဗွိုက် ကုဒ် `U+1000` စဵုကဵု `U+109F` (Myanmar Block) ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ကိုပ်ကၠာ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဟွံဂွံ ပံက် ဏီဂှ်၊ ညးလွပ် အေန်တာနဲ မန် ဗွဲမဂၠိုင် စကာဒၟံင် မလိက် ဟွံသေင်ကဵု ယူနဳကုဒ် မပ္တံကဵု ''Mon Anonta 1'', ''Uni Mon'', ကေုာံ ''Zawgyi Mon'' တအ်ရ။ မလိက် တအ်ဂှ် ဟိုတ်နူ ဟွံဒ္ဂေတ်ဗက် သၞောတ် ကုဒ် အလုံဂၠးတိ (ISO/IEC 10646) ဂှ်ရ၊ ပ္ဍဲအခိင် ဂၠာဲ တင်ဂၞင် (Search indexing) ကေုာံ ပရေင် ပံင်နှဴ ဒေတာ (Data sorting) ပ္ဍဲ သၞောတ် MediaWiki ဂှ် က္တဵုဒှ် ပြသၞာ ဗွဲမဇၞော် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ နကဵု သၞောဝ် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဖံင်ဒေယှေန် မ္ဂး၊ ဝဳကဳ သီုဖအိုတ် ဒးစကာ မလိက် ယူနဳကုဒ် ဓဝ်ရ။ မလိက်မန် မၞုံကဵု အက္ခရ် တၟေင် မহွံပါလုပ် ပ္ဍဲ လိက်ဗၟာ မပ္တံကဵု: * ဗျည်ဂမၠိုင်: '''[[ၚ]]''' (`U+105A`), '''[[ည]]''' (ဗီုပြင်မန်), '''[[ၜ]]''' (`U+105B`), '''[[ၝ]]''' (`U+105D`) * ကွက်ဂမၠိုင် (Medials): ကွက် '''န''' (`U+105E`), ကွက် '''မ''' (`U+105F`), ကွက် '''လ''' (`U+1060`) * သွိုရ် ကေုာံ သင်္ကေတဂမၠိုင်: သွိုရ် '''အို''' (`U+1032` + `U+102D`), သွိုရ် '''အဴ''' (`U+102B` + `U+103A`) သွက် ညးလွပ် တအ် ဂွံဗှ် ကေုာံ တက် လိက်မန် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် လောဲသွာ ဂှ်၊ ပ္ဍဲ သၞောတ် MediaWiki နွံကဵု ကိရိယာ '''Universal Language Selector (ULS)''' ရ။ ကိရိယာဝွံ ထံက်ပင် ကဵု မလိက် Webfont (ဗီုကဵု ''Pyidaungsu'' ကေုာံ ''Noto Sans Myanmar'') အလဵုအလဵု ဍေဟ် တုဲ၊ ၜိုန်ရ ပ္ဍဲ စက် ကောန်ပျူတာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဖုင် ညးလွပ် တအ် ဟွံမဲ ကု မလိက်မန် ကီုလေဝ်၊ ဗှ် လိက်ပရေင် မန် တအ် မာန် ဗွဲမကၠးဖ္ဍး ရ။ ပါဲနူဂှ် သွက် ညးလွပ် ကောန်ပျူတာ ကေုာံ ဖုင် မိုဗာင် (Android ကေုာံ iOS) တအ်ဂှ် စကာ ကဳဗောဒ် မန် ယူနဳကုဒ် မပ္တံကဵု ''Gboard (Mon)'', ''KeyMagic'', ကေုာံ ''FrozenKeyboard'' တအ်တုဲ ချူပလေဝ် လိက် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် မာန်ရ။<ref name="UnicodeStandard">The Unicode Consortium (2022). ''The Unicode Standard, Version 15.0 - Southeast Asian Scripts: Myanmar''. Unicode, Inc. ISBN 978-1-936213-32-0.</ref> == ၃။ ဗီုပြင် ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ စရင်အင် (Growth and Statistics) == ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဝွံ စတမ် နူကဵု မပံက် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၉ တုဲ၊ လၟိဟ် လိက်ပရေင် ကေုာံ မုက်လိက် တအ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ရိုဟ်ဒဒှ်သၞာံ ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် မပံက် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ဂှ် နွံ လိက်ပရေင် ၜိုတ် ၄၅၀ လိက်ပရေင် ဓဝ်ရ။ စိုပ် သၞာံ ၂၀၂၀ ဂိတုမေ ၁ ဂှ် လၟိဟ် လိက်ပရေင် ပေင်အာ ၅၂၉ လိက်ပရေင် ရ။ ကြဴနူဂှ် နကဵု ပရေင် ဂစာန် ချူ လိက်ပရေင် မဆေင်စပ် ကု ဝင်မန်၊ ကွာန်မန်၊ ဘာလကျာ်၊ သိပ္ပံ (ဒြပ်သ္အး ဓာတုဂမၠိုင်)၊ ကေုာံ ပရူပရာ ဂၠးတိ တအ်ဂှ်ရ၊ စိုပ် သၞာံ ၂၀၂၆ ဂိတုမာတ် ဂှ် လၟိဟ် လိက်ပရေင် ပေင်အာ ၂,၀၀၀ လိက်ပရေင် ရ။ စိုပ် သၞာံ ၂၀၂၆ ဂိတုဂျောန် ၂၇ ဂှ် လၟိဟ် မုက်လိက် သီုဖအိုတ် (သီုကဵု မုက်လိက် ဓရီုကျာ၊ ထာမ်ပလိက်၊ ကဏ္ဍဂမၠိုင်) ပေင်အာ ၁၀,၀၀၀ မုက်လိက် ရ။<ref name="MetaNews2026" /> === သ္ၚိအင် စရင်အင် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် (၂၀၁၉–၂၀၂၆) === {| class="wikitable sortable" style="text-align: center; width: 85%;" |+ လၟေင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်]] နူသၞာံ ၂၀၁၉ စဵုကဵု ၂၀၂၆ |- ! သၞာံ / ဂိတု !! လၟိဟ် လိက်ပရေင် (Articles) !! မုက်လိက် သီုဖအိုတ် (Total Pages) !! လၟိဟ် ပလေဝ်ဒါန် (Edits) !! ညးလွပ် စုတ်စရင် (Users) !! တင်သမ္တီ အဓိက |- | နဝ်ဝေမ်ဗါ ၂၀၁၉ || ၄၅၀ || ၁,၂၀၀ || ၈,၅၀၀ || ၁၅၀ || စပံက် မုက်လိက် `mnw.wikipedia.org` |- | မေ ၂၀၂၀ || ၅၂၉ || ၂,၁၀၀ || ၁၅,၃၀၀ || ၄၈၀ || ပေင် လိက်ပရေင် ၅၀၀ လိက်ပရေင် |- | ဒဳဇြေမ်ဗါ ၂၀၂၁ || ၁,၀၀၀ || ၄,၅၀၀ || ၃၂,၀၀၀ || ၁,၂၀၀ || ပေင် လိက်ပရေင် ၁,၀၀၀ လိက်ပရေင် |- | အံက်တဝ်ဗါ ၂၀၂၃ || ၁,၄၅၀ || ၆,၈၀၀ || ၄၈,၀၀၀ || ၂,၅၀၀ || သၠုင်ပတိုန် ထာမ်ပလိက် ကေုာံ မဝ်ဂျူ Lua |- | မာတ် ၂၀၂၆ || ၂,၀၀၀ || ၈,၉၀၀ || ၆၅,၀၀၀ || ၄,၁၀၀ || ပေင် လိက်ပရေင် ၂,၀၀၀ လိက်ပရေင် |- | ဂျောန် ၂၀၂၆ || ၂,၁၅၀ || ၁၀,၀၀၀ || ၇၂,၀၀၀ || ၄,၅၀၀ || ပေင် မုက်လိက် သီုဖအိုတ် ၁၀,၀၀၀ မုက်လိက် |} === ဗီုပြင် ပါ်ကဏ္ဍ လိက်ပရေင်ဂမၠိုင် === {| class="wikitable" style="width: 75%;" |+ ဗီုပြင် လၟိဟ် လိက်ပရေင် နကဵု ကဏ္ဍ အဓိက ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် |- ! ကဏ္ဍ အဓိက (Category) !! ဗၞတ်ဗ္ၜတ် (%) !! ပရူပရာ မပါလုပ်ဂမၠိုင် |- | ပထဝဳ ကေုာံ ဒတန် (Geography & Places) || ၃၀% || ဍုင်၊ ကွာန်မန်၊ ပွိုင်ဍုင်၊ ကၟိန်ဍုင် အလုံဂၠးတိ၊ ၜဳ ကေုာံ ဒဵုဂမၠိုင် |- | ဝင် ကေုာံ မၞိဟ်ပြာကတ် (History & Biography) || ၂၅% || ဝင်ဍုင်မန် (ဟံသာဝတဳ၊ သဓီု၊ ဒွါရဝတဳ)၊ သၟိင်မန်၊ တၠပညာ ကေုာံ အစာကၞေဟ်ဂမၠိုင် |- | လိက်ပတ်၊ ယေန်သၞာင် ကေုာံ သာသနာ (Culture & Religion) || ၂၀% || လိက်ပတ်မန်၊ ဘာလကျာ်မန် (ရာမညနိကာယ)၊ သဘင်ပြဝေဏဳ၊ အခိုက်ကၞာ |- | သိပ္ပံ ကေုာံ သဘာဝ (Science & Nature) || ၁၅% || [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတုဗေဒ၊ တၞံဆု၊ သတ်တိရစ္ဆာန်၊ ဂဥုဲ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် |- | တၞဟ်ဟ် ကေုာံ လၟေင်သၞာံ (Miscellaneous & Chronology) || ၁၀% || တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ၊ သၞာံဂမၠိုင်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကွတ်ပညာ |} == ၄။ သၞောဝ် ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် ပရေင်အုပ်ဓုပ် (Policies and Administration) == ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဝွံ ဒ္ဂေတ်ဗက် သၞောဝ် သဇိုင် မသုန် တင် ([[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:တိုင်သဇိုင် မသုန်တိုင်|Five Pillars]]) မဒှ် သၞောဝ် အလုံဂၠးတိ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဖံင်ဒေယှေန် ရ။ သၞောဝ် တအ်ဂှ် ပံက်ထ္ၜးလဝ် ပ္ဍဲကဵု [[ကဏ္ဍ:ဝဳကဳပဳဒဳယာ သၞောဝ်ဂမၠိုင်]] ကေုာံ [[ကဏ္ဍ:ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] ရ။ တိုင်သဇိုင် မသုန် တိုင် မတွဟ်ဂး: # '''ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဂှ် ဒှ် ပြကိုဟ်ဗဟုသုတ ရ''': ဍေဟ် ဟွံသေင် ကု အဘိဓာန် (အဘိဓာန် ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ [[ဝဳကဳအဘိဓာန် မန်]] - Mon Wiktionary)၊ ဟွံသေင် ကု ဒၞာဲ ပတိုန် လညာတ် ပူဂိုလ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒၞာဲ ပရး ဝါဒ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရ။ # '''ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဂှ် ချူလဝ် နကဵု လညာတ် လဒေါဝ် (Neutral Point of View - NPOV)''': လိက်ပရေင် သီုဖအိုတ် ဒးချူ နကဵု လညာတ် ဓဝ်ယာ၊ ဟွံဗက်စ လပါ် မွဲမွဲ တုဲ ဒးနွံကဵု နိဿဲ (Citations) မခိုင်ကၠိုက် ရ။ # '''ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဂှ် ဒှ် ဒြပ် မသက္ကုၚုဟ်မး မဇၟာပ်မၞိဟ် ပလေဝ်ဒါန် မာန်''': လိက် သီုဖအိုတ် နွံ သၟဝ် လာင်သေန် [[Creative Commons Attribution-ShareAlike License]] (CC BY-SA 4.0) တုဲ၊ ညးလဵုမွဲဟွံဟီု တြးပတိတ်၊ စကာ ကေုာံ ပလေဝ်ဒါန် မာန်ရ။ # '''ညးလွပ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ တအ် ဒးရှ်ေသှ်ေ ရေင်သကအ်''': ပ္ဍဲအခိင် ကတဵုဒှ် တင်ဟွံတုပ်စိုတ် မ္ဂး ဒးသဳကၠဳ ပ္ဍဲ မုက်လိက် ဓရီုကျာ (Talk pages) နကဵု စိုတ်ဓာတ် မသၠုင်ပတိုန် ပရေင်ကမၠောန် ရ။ # '''ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဂှ် ဟွံမဲ ကု သၞောဝ် မခိုင်ကၠိုက် ဗွဲမလောန်''': ပါဲနူ တိုင်သဇိုင် လတူ ၄ တင် ဏအ်တုဲ၊ သၞောဝ် တၞဟ်တအ်ဂှ် ပြံင်လှာဲ ကေုာံ ပလေဝ် အာ အတိုင် ပၟိက် ဂကောံ ညးလွပ် တအ် မာန်ရ။ ပ္ဍဲ လပါ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် (Administration) မ္ဂး၊ [[ကဏ္ဍ:ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ဗဟဵု]] ဂှ် ဒှ် ဗဟဵု သွက်ဂွံ ပကောံ ကမၠောန် ထိင်ဒဝ် သၞောတ် ဝဳကဳ ရ။ '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ညးကောပ်ကာဲဂမၠိုင်|ညးကောပ်ကာဲ]]''' (Administrators / Sysops) တအ်ဂှ် ဒှ် ညးလွပ် မကလိဂွံလဝ် ပတှ်ေ နူကဵု ဂကောံ ညးလွပ် တအ်တုဲ၊ နွံကဵု အခေါင် သွက်ဂွံ ဇိုတ်ပလီု မုက်လိက် (Delete pages)၊ စဵုဒၞာ မုက်လိက် ညံင်ဟွံဂွံ လီုလာ် (Protect pages)၊ ကေုာံ ကၟာတ် အခေါင် ညးလွပ် မပလီုပလာ် ဝဳကဳ (Block vandals) တအ်ရ။ == ၅။ ဂကောံညးလွပ် ကေုာံ ပရေင်ချဳဒရာင် (Community and Activities) == [[File:ESEAP Conference 2018 group photo.jpg|thumb|right|250px|ကောံဓရီု ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဒေသ ESEAP (အာရှဗမံက်၊ အာရှဒိုဟ်အဂၞဲ ကေုာံ ပသိဖိတ်)]] ဂကောံ ညးလွပ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် (Mon Wikimedia Community) ဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ကောန်ဂကူမန် မပဒတဴ ပ္ဍဲ [[တွဵုရးဍုင်မန်]]၊ [[ရးနိဂီုသေံ]]၊ ကေုာံ ဍုင်သအာင် တအ်ရ။ ပရေင် ဓရီုကျာ ကေုာံ ပရေင် သဳကၠဳ အဓိက တအ်ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲကဵု မုက်လိက် '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကဖေ ပွိုင်ဍုင်|ကဖေ ပွိုင်ဍုင်]]''' (Village Pump / Community Portal) ကေုာံ မုက်လိက် '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကလုတ်အမာတ်|ကလုတ်အမာတ်]]''' (Wikipedia Embassy) သွက်ဂွံ ဆက်စၠောအ် ကု ဂကောံ ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဍုင်သအာင် တအ်ရ။ ဂကောံ ဝဳကဳမဳဒဳယာ မန် ဝွံ ပါလုပ် ချဳဒရာင် မွဲစွံ ကု ဂကောံ ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဒေသ '''[[ESEAP]]''' (East, Southeast Asia, and the Pacific) ရ။ ညးစၞး နူကဵု ဂကောံ ဝဳကဳမဳဒဳယာ မန် တအ် တိုန်စိုပ် ကောံဓရီု ဇၞော် ဗီုကဵု ''ESEAP Strategy Summit'' (ဥပမာ- ပ္ဍဲ ဍုင် မနဳလာ၊ ဍုင်ဖဳလေတ်ပိန် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၅) ကေုာံ ကောံဓရီု ''Wikimania'' တအ်တုဲ သဳကၠဳ ပရူ ပရေင် ဇၞော်မောဝ် ဘာသာ ကောန်ဍုင်အရင် လတူလပှ်ကျာ ရ။ ပါဲနူဂှ် ပရေင် ချဳဒရာင် ပ္ဍဲ ဂကောံ မပ္တံကဵု: * '''ပရေင် ပံင်တောဲ ကု ပရေင်ပညာမန်''': ဆက်စၠောအ် ကု ဌာန ပရေင်ပညာ ကောန်ဂကူမန်၊ ဘာလကျာ် [[ရာမညနိကာယ]] ကေုာံ တက္ကသိုလ် တအ်တုဲ သၠုင်ပတိုန် ပရေင် သုတေသန လိက်ပတ်မန် ရ။ * '''Edit-a-thons (ပေါဲပြိုင် ချူလိက်ပရေင်)''': ကၠောန်ဗဒှ် ပေါဲပြိုင် ချူလိက်ပရေင် ပ္ဍဲ ဂိတုအာရှ ဝဳကဳပဳဒဳယာ (Wikipedia Asian Month)၊ ပရူ ညးဗြဴ (WikiGap) ကေုာံ ပရူ ယေန်သၞာင် ဒေသ တအ်ရ။ == ၆။ တင်ဂၞင် ကေုာံ ကဏ္ဍအဓိကဂမၠိုင် (Content and Key Categories) == တင်ဂၞင် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဂှ် ပါ်လဝ် နကဵု သၞောတ် ကဏ္ဍ (Categorization system) ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ရ။ တင်တၟေင် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် မွဲဂှ် ဒှ် ပရေင် ပကောံ တင်ဂၞင် မဆေင်စပ် ကု ဂကူမန် မဟွံမဲ ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဘာသာ တၞဟ်တအ် ရ။ # '''ဝင် ကေုာံ သၟိင်တၠမန်ဂမၠိုင်''': ပရူ ဝင် ဍုင်မန် တြေံ မပ္တံကဵု ဍုင် [[သုဝဏ္ဏဘူမိ]] (သဓီု)၊ ဍုင် [[ဟံသာဝတဳ]] (ဗဂေါ)၊ ဍုင် [[ဒွါရဝတဳ]]၊ ကေုာံ ဍုင် [[ဟရိဘုဉ္ဇယျ]] (လာမ်ဖုန်)။ ပရူ သၟိင်မန် မပ္တံကဵု [[သၟိင်ဝါရေဝ်ရောဝ်]]၊ [[သၟိင်ရာဇာဓိရာဇ်]]၊ [[ဨကရာဇ်ဗြဴ မိစောဗု]]၊ ကေုာံ [[သၟိင်ဓမ္မစေတဳ]] တအ် ချူလဝ် နကဵု နိဿဲ လိက်တၟအ် ကေုာံ ဝင် တြေံတြဟ် ရ။ # '''ပထဝဳ ကေုာံ ကွာန်မန်ဂမၠိုင်''': ပ္ဍဲ [[တွဵုရးဍုင်မန်]]၊ [[တွဵုရးဍုင်ကရေင်]]၊ ကေုာံ [[ရးတနင်သဳ]] တအ်ဂှ် ပရူ ဝင် ကွာန်မန် ဇၟာပ်ပ်ကွာန် (ဗီုကဵု ကွာန်ကမာဝက်၊ ကွာန်လမိုင်၊ ကွာန်တံင်ပိုအ်၊ ကွာန်ဖအံက်)၊ လၟိဟ် သ္ၚိ၊ လၟိဟ် မၞိဟ်၊ ကေုာံ ဘာလကျာ် ပ္ဍဲ ကွာန် တအ်ဂှ် ပကောံ စွံလဝ် ဗွဲမလှဲလး ရ။ # '''သာသနာ ကေုာံ လိက်ပတ်''': ပရူ ဂိုဏ်သင်မန် [[ရာမညနိကာယ]]၊ ဝင် ကျာ်စေတဳ တြေံ၊ ပရူ အစာကၞေဟ် မန် ခေတ်တြေံ ကေုာံ ခေတ်တၟိ၊ ကေုာံ ပြကိုဟ် လိက်ပတ်မန် ဂမၠိုင်။ # '''သိပ္ပံ ကေုာံ ဓာတုဗေဒ''': ပရူ [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] (Periodic table) ကေုာံ ဒြပ်သ္အး ဓာတု သီု ၁၁၈ သာ် (ဗီုကဵု [[ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်]]၊ [[အံက်သဳဂျိန်]]၊ [[ထဝ်]]၊ [[ယူရဝ်ပဳယာမ်]]၊ [[အဳရဳဒဳယာမ်]]) တအ်ဂှ် ချူခၞံလဝ် နကဵု ဗီုပြင် ဝဳကဳပဳဒဳယာ အဆံင်သၠုင် မၞုံကဵု Infobox ကေုာံ နိဿဲ သိပ္ပံ ချိုတ်ပၠိုတ် ရ။ # '''လၟေင်တ္ၚဲ ကေုာံ သၞာံ (Chronology)''': [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ]] မဒှ် ပရူ ပရူပရာ မက္တဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ ဝင် ဂၠးတိ ကေုာံ ဝင်မန် ပ္ဍဲ ဇၟာပ်ပ် တ္ၚဲ ပွိုင် မွဲ သၞာံ (၃၆၅ တ္ၚဲ) ရ။ == ၇။ ပရေင်ဆက်စၠောအ် ကု ကမၠောန်ဝဳကဳ တၞဟ်ဂမၠိုင် (Integration with Sister Projects) == [[File:Wikimedia Foundation RGB logo with text.svg|thumb|right|200px|တဆိပ် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဖံင်ဒေယှေန်]] ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဝွံ ဟွံမံင် ကေတ်တ် မွဲဓဝ် တုဲ၊ ဆက်စၠောအ် ပံင်တောဲ ဒၟံင် ကု ကမၠောန် သဟောဒရ ဝဳကဳမဳဒဳယာ (Wikimedia Sister Projects) တၞဟ်တအ် ဗွဲမခိုင်ကၠိုက် ရ: * '''[[ဝဳကဳဒေတာ]] (Wikidata)''': ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဂှ် ဆက်စၠောအ်လဝ် ကု ဝဳကဳဒေတာ (`Q72145810`) ရ။<ref name="WikidataQ72145810">Wikidata (2026). ''Mon Wikipedia (Q72145810)''. Wikimedia Foundation. Retrieved 26 October 2026.</ref> မုက်လိက် လိက်ပရေင် မန် တအ်ဂှ် ချိတ်ဆက်လဝ် ကု Wikidata Items တအ်တုဲ၊ ကလိဂွံ လေန် ဘာသာ တၞဟ် (Interlanguage links) အလဵုအလဵု ဍေဟ် ရ။ ပါဲနူဂှ် သၟာသုတေသန မန် တအ် စကာ ကိရိယာ ''QuickStatements'' ကေုာံ ''OpenRefine'' တုဲ ပတိုန် ဒေတာ လိက်ပတ်မန်၊ အစာကၞေဟ်မန် ကေုာံ ပရူ ဘာလကျာ်မန် ပ္ဍဲ ဝဳကဳဒေတာ ကေုာံ [[Scholia]] ရ။ * '''[[ဝဳကဳအဘိဓာန် မန်]] (Mon Wiktionary - mnw.wiktionary.org)''': မဒှ် ကမၠောန် သဟောဒရ အဓိက မပံက်လဝ် သွက်ဂွံ ပကောံ မအရေဝ် ဘာသာမန်၊ နိရုတ္တိ၊ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် မန်-အင်္ဂလိက် ကေုာံ မန်-ဗၟာ ရ။ လိက်ပရေင် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် တအ်ဂှ် ဆက်စၠောအ် လဝ် ကု မအရေဝ် ပ္ဍဲ ဝဳကဳအဘိဓာန် မန် ရ။ * '''[[ဝဳကဳမဳဒဳယာ ကမ်မာန်]] (Wikimedia Commons)''': ဗီုရုပ်၊ ဗီုတိ၊ ရမ္သာင် ကေုာံ ဗဳဒဳယဝ် မစကာ ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် သီုဖအိုတ် ဂှ် ပတိုန်စွံလဝ် ပ္ဍဲကဵု ဝဳကဳမဳဒဳယာ ကမ်မာန် သၟဝ် `Category:Mon Wikipedia` ကေုာံ `Category:Mon people` တအ်ရ။ * '''မဝ်ဂျူ Lua (Scribunto / Lua Modules)''': သွက်ဂွံ ကၠောန် ထာမ်ပလိက် ခေတ်တၟိ မပ္တံကဵု `{{Infobox}}`, `{{Navbox}}`, ကေုာံ `{{Cite web}}` တအ်ဂှ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် စကာ သၞောတ် ကုဒ် ပရဝ်ဂရမ် Lua Modules တုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် ဗွဲမစှ်ေသၞောတ် ရ။ == ၈။ ပြသၞာ ကေုာံ တင်ဝါတ်ဂါတ်ဂမၠိုင် (Challenges and Limitations) == ၜိုန်ရ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ကီုလေဝ်၊ ညံင်ရဴ ဝဳကဳ ဘာသာ ကောန်ဍုင်အရင် တၞဟ်တအ် ကီု ဒးဆဵုဂဗ ဒၟံင် ကု တင်ဝါတ်ဂါတ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ: # '''လၟိဟ် ညးချူလိက် အောန် (Limited Active Editors)''': ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဂှ် လၟိဟ် မၞိဟ် မစုတ်လဝ် စရင် နွံ လတူ ၄,၅၀၀ တၠ ကီုလေဝ်၊ ညးမချူ ကေုာံ ပလေဝ်ဒါန် လိက် လၟိုန်ဂိတု (Active editors) ဂှ် နွံ အကြာ ၁၀ တၠ စဵုကဵု ၂၀ တၠ ဓဝ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေင် ပလေဝ်ဒါန် လိက်ပရေင် တြေံ ကေုာံ စမ်ၜတ် တင်ဂၞင် တအ်ဂှ် ဒှ် ဝင်ဇြိုင် သွက် ညးလွပ် အောန်အောန် တအ်ရ။ # '''ပရေင် ဖျေံသ္ဂုတ်သွာတ် လိက်မန် (Orthographic Standardization)''': ဟိုတ်နူ ဂကူမန် တအ် မံင်တန်တဴ ပ္ဍဲ ဒေသ တၞဟ်ခြာ (ဍုင်မန် ကေုာံ ဍုင်သေံ) ကီု၊ ပ္ဍဲ လိက်မန် ခေတ်တၟိ ဂှ် မအရေဝ် လ္ၚဵု တအ် ချူ ဗီုပြင် ဟွံတုပ် ရေင်သကအ် (ဥပမာ- ''လိခ်'' ကု ''လိက်''၊ ''ပရောပရာ'' ကု ''ပရူပရာ'') နွံညိည ရ။ ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဂှ် သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ညံင် ဂွံဒှ် မွဲဗီုပြင် ဂှ် ဒးစကာ မုက်လိက် Redirects (မုက်လိက် ပညုင်) ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ # '''နိဿဲ လတူလပှ်ကျာ အောန် (Scarcity of Digital Sources)''': လိက်ပတ် ကေုာံ ဝင်မန် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ လိက်အုပ် တက်တြး ကေုာံ သၠရိုတ် တအ်ဓဝ် တုဲ၊ လတူ လပှ်ကျာ ဒဳဂျေတ်တေဝ် ဂှ် နွံ အောန် လောန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲအခိင် ချူ လိက်ပရေင် မန် မ္ဂး သွက်ဂွံ စုတ် နိဿဲ လပှ်ကျာ (Online citations) ဂှ် ဆဵုဂဗ တင်ဝါတ်ဂါတ် ရ။ # '''မအရေဝ် သိပ္ပံ ကေုာံ ကွတ်ပညာ တၟိ (Technical Terminology)''': ပ္ဍဲအခိင် ကၠာဲဘာသာ လိက်ပရေင် သိပ္ပံ၊ ဓာတုဗေဒ၊ ကေုာံ ကွတ်ပညာ ခေတ်တၟိ နူ ဘာသာအင်္ဂလိက် ဂှ်၊ မအရေဝ် ဝေါဟာရ မန် တမ်မူလ ဟွံမဲ ချိုတ်ပၠိုတ် ဏီတုဲ ဒးခၞံဗဒှ် မအရေဝ် တၟိ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒးလွဳစ မအရေဝ် သက္ကတ/ပါဠိ ကေုာံ အင်္ဂလိက် ရ။ == ၉။ အခန်ကဏ္ဍ ပ္ဍဲ ပရေင်မင်မဲ အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ ကွတ်ပညာ AI (Role in Language Preservation and AI) == [[ဘာသာမန်]] ဝွံ နကဵု စရင် ဂကောံ UNESCO မ္ဂး ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဘာသာ မနွံကဵု အန္တရာယ် သွက်ဂွံ ကၠေအ်ဗဒန် (Vulnerable / Endangered language) ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ ဒေသ ရးနိဂီုသေံ ရ။<ref name="Moseley2010">Moseley, Christopher (ed.) (2010). ''Atlas of the World's Languages in Danger'' (3rd ed.). Paris: UNESCO Publishing. ISBN 978-92-3-104096-2.</ref> ပ္ဍဲ ခေတ် ဒဳဂျေတ်တေဝ် ဏအ် ဘာသာ မွဲမွဲ ယဝ်ရ ဟွံမဲ လတူ လပှ်ကျာ ကေုာံ ပ္ဍဲ ကွတ်ပညာ ကောန်ပျူတာ မ္ဂး အနာဂတ် ဘာသာ ဂှ် ဍိုန်လျ စှ်ေ အာ မာန်ရ။ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဝွံ ကေတ်လဝ် အခန်ကဏ္ဍ အဓိက သွက်ဂွံ မင်မဲ ကေုာံ သၠုင်ပတိုန် ဘာသာမန် ပ္ဍဲ လပါ် ကွတ်ပညာ ခေတ်တၟိ ရ: * '''ပရေင် ပကောံ ဒေတာ သွက် ကွတ်ပညာ AI (Corpus for NLP and LLMs)''': လိက်ပရေင် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဂှ် ဒှ် ဒေတာ လိက် မသက္ကုၚုဟ်မး (Open-source text corpus) မဇၞော်အိုတ် သွက် ဘာသာမန် ရ။ ကမ္မဏဳ ကွတ်ပညာ ဇၞော်ဇၞော် ဗီုကဵု Google, Meta, ကေုာံ OpenAI တအ် စကာ ဒေတာ နူ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် သွက်ဂွံ ဗတောန် စက် ဉာဏ်ပညာ ပ္တောအ် (Artificial Intelligence - Large Language Models) ကေုာံ စက် ကၠာဲဘာသာ (Machine Translation ဗီုကဵု Google Translate) ရ။ * '''သဇိုင် သွက် ပရေင်ပညာ ကောန်ဂကူမန်''': ကွးဘာ ကေုာံ သၟတ် မန် တအ် စကာ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် နဒဒှ် ဒၞာဲ ဂၠာဲ ဗဟုသုတ သဇိုင် နကဵု ဘာသာမိ ဇကု မာန်တုဲ၊ သ္ပကဵု ညံင် လိက်မန် ဂွံဂျိုင်တန်တဴ ပ္ဍဲ လပါ် ပရေင်ပညာ သိပ္ပံ ကေုာံ ဂၠးတိ ရ။ == ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဒေသဂမၠိုင် (Comparison with Regional Wikipedias) == ပ္ဍဲကဵု ဒေသ အာရှဒိုဟ်အဂၞဲ (Southeast Asia) ကေုာံ ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ ဂှ်၊ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဝွံ ဒှ် ဝဳကဳ ဘာသာ ကောန်ဍုင်အရင် မချဳဒရာင် ခိုဟ်အိုတ် မွဲ ရ။ ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဘာသာ တၞဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဘာသာ အဝ်သတြဝ်အာရှတေတ် (Austroasiatic languages) ကေုာံ ဘာသာ ဗဒါဲ တအ်မ္ဂး ဂွံဆဵုကေတ် အတိုင် သ္ၚိအင် သၟဝ်ဝွံ ရ: {| class="wikitable sortable" style="text-align: center; width: 90%;" |+ ပတောအ်ၜတ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ကု ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဒေသ အာရှဒိုဟ်အဂၞဲ ဂမၠိုင် (စရင် သၞာံ ၂၀၂၆) |- ! ယၟု ဝဳကဳပဳဒဳယာ !! ဘာသာ !! ကုဒ် !! သၞာံ မစပံက် !! လၟိဟ် လိက်ပရေင် !! ဂကောံ ဘာသာ (Language Family) |- | [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဗဳယေတ်နာမ်]] || ဗဳယေတ်နာမ် || `vi` || ၂၀၀၂ || ၁,၂၉၀,၀၀၀+ || အဝ်သတြဝ်အာရှတေတ် (Austroasiatic) |- | [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ သေံ]] || သေံ || `th` || ၂၀၀၃ || ၁၆၅,၀၀၀+ || တာဲ-ကဒါဲ (Kra–Dai) |- | [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဗၟာ]] || ဗၟာ || `my` || ၂၀၀၄ || ၁၀၈,၀၀၀+ || သဳနဝ်-တိဗေတ် (Sino-Tibetan) |- | [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ သေံဇၞော်]] || သေံဇၞော် (Shan) || `shn` || ၂၀၁၈ || ၄၀,၀၀၀+ || တာဲ-ကဒါဲ (Kra–Dai) |- | [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ ခမာ]] || ခမာ (ကမ္ဗောဒဳယာ) || `km` || ၂၀၀၅ || ၁၁,၀၀၀+ || အဝ်သတြဝ်အာရှတေတ် (Austroasiatic) |- | '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်]]''' || '''မန်''' || '''`mnw`''' || '''၂၀၁၉''' || '''၂,၁၅၀+''' || '''အဝ်သတြဝ်အာရှတေတ် (Austroasiatic)''' |- | [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ ပအိုဝ်]] || ပအိုဝ် || `blk` || ၂၀၂၂ || ၂,၈၀၀+ || သဳနဝ်-တိဗေတ် (Sino-Tibetan) |} ပ္ဍဲ ဂကောံ ဘာသာ အဝ်သတြဝ်အာရှတေတ် (မွန်-ခမာ) သီုဖအိုတ် မ္ဂး၊ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဂှ် ဒှ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မရနုက်ကဵု ပန် (ကြဴနူ ဗဳယေတ်နာမ်၊ ခမာ၊ ကေုာံ သာန်တာလဳ - Santali) ရ။ ၜိုန်ရ လၟိဟ် လိက်ပရေင် နွံ လတူ ၂,၀၀၀ ဓဝ် ကီုလေဝ်၊ ဍာ်ဒကေဝ် လိက်ပရေင် (Article depth) ကေုာံ လၟိဟ် မုက်လိက် သီုဖအိုတ် (၁၀,၀၀၀+ မုက်လိက်) ဂှ် ထ္ၜးဒၟံင် ဒဒှ်ရ ဂကောံ ညးလွပ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် တအ် စွံ အာရီု လတူ ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် သဇိုင် ဝဳကဳ ဗွဲမခိုင်ကၠိုက် ရ။ == နိဿဲ (References) == {{Reflist|refs= <ref name="IncubatorNews">{{cite web |title=Incubator:Site creation log |url=https://incubator.wikimedia.org/wiki/Incubator:Site_creation_log |website=Wikimedia Incubator |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=26 October 2026 |language=en}}</ref> <ref name="MetaNews2026">{{cite web |title=Wikimedia News/2026 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_News |website=Meta-Wiki |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=26 October 2026 |language=en}}</ref> <ref name="LangCom">{{cite web |title=Requests for new languages/Wikipedia Mon |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Requests_for_new_languages/Wikipedia_Mon |website=Meta-Wiki |publisher=Language Committee, Wikimedia Foundation |date=2019 |access-date=26 October 2026 |language=en}}</ref> <ref name="PhabricatorT235739">{{cite web |title=T235739: Create Mon Wikipedia (mnwwiki) |url=https://phabricator.wikimedia.org/T235739 |website=Wikimedia Phabricator |publisher=Wikimedia Foundation |date=4 November 2019 |access-date=26 October 2026 |language=en}}</ref> <ref name="WikidataQ72145810">{{cite web |title=Mon Wikipedia (Q72145810) |url=https://www.wikidata.org/wiki/Q72145810 |website=Wikidata |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=26 October 2026 |language=en}}</ref> <ref name="UnicodeStandard">{{cite book |author=The Unicode Consortium |title=The Unicode Standard, Version 15.0 – Core Specification |year=2022 |publisher=Unicode, Inc. |location=Mountain View, CA |isbn=978-1-936213-32-0 |chapter=Chapter 16: Southeast Asia - Myanmar |language=en}}</ref> <ref name="Moseley2010">{{cite book |editor-last=Moseley |editor-first=Christopher |title=Atlas of the World's Languages in Danger |edition=3rd |year=2010 |publisher=UNESCO Publishing |location=Paris |isbn=978-92-3-104096-2 |language=en}}</ref> }} == လေန် မ္ၚးဂမၠိုင် (External Links) == * [https://mnw.wikipedia.org/ မုက်လိက်တမ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် (Mon Wikipedia Main Page)] * [https://mnw.wikipedia.org/wiki/Special:Statistics စရင်အင် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် လၟုဟ် (Real-time Statistics)] * [https://meta.wikimedia.org/wiki/Requests_for_new_languages/Wikipedia_Mon ဝင် အာတ်မိက် ပံက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ပ္ဍဲ Meta-Wiki] {{Navbox | name = ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် | title = [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] ကေုာံ ကမၠောန် [[ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဖံင်ဒေယှေန်]] နကဵု [[ဘာသာမန်]] | state = autocollapse | listclass = hlist | group1 = ကမၠောန် ဝဳကဳမန်ဂမၠိုင် | list1 = * '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်]]''' (`mnw.wikipedia.org`) * [[ဝဳကဳအဘိဓာန် မန်]] (`mnw.wiktionary.org`) * [[ဝဳကဳတမ်ရိုဟ် မန်]] (Wikisource - ပ္ဍဲ Multilingual) * [[ဝဳကဳဒေတာ]] (Wikidata) * [[ဝဳကဳမဳဒဳယာ ကမ်မာန်]] (Wikimedia Commons) | group2 = ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ သၞောဝ် | list2 = * [[ကဏ္ဍ:ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ဗဟဵု]] * [[ကဏ္ဍ:ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] * [[ကဏ္ဍ:ဝဳကဳပဳဒဳယာ သၞောဝ်ဂမၠိုင်]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:တိုင်သဇိုင် မသုန်တိုင်]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ညးကောပ်ကာဲဂမၠိုင်]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကလုတ်အမာတ်]] * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကဖေ ပွိုင်ဍုင်]] | group3 = ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဒေသဂမၠိုင် | list3 = * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဗၟာ]] (`my`) * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ သေံ]] (`th`) * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ သေံဇၞော်]] (`shn`) * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ ပအိုဝ်]] (`blk`) * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ ခမာ]] (`km`) * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဗဳယေတ်နာမ်]] (`vi`) * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်]] (`en`) | below = '''[[ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဖံင်ဒေယှေန်]]''' • '''[[ဂကောံ ညးလွပ် ဝဳကဳမဳဒဳယာ မန်]]''' }} [[ကဏ္ဍ:ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်]] [[ကဏ္ဍ:ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] [[ကဏ္ဍ:ဘာသာမန်]] [[ကဏ္ဍ:လိက်ပတ်မန်]] [[ကဏ္ဍ:မုက်လိက် လပှ်ကျာ မန်ဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ပြကိုဟ်ဗဟုသုတ လတူလပှ်ကျာဂမၠိုင်]] lgib3kcds55njyv7lfmrag0w2l2l6y0 0 12819 59199 2026-10-26T02:10:39Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox website | name = ဝဳကဳအဘိဓာန် မန်<br />Mon Wiktionary | logo = [[File:Wiktionary-logo-mnw.svg|150px|alt=တဆိပ် ဝဳကဳအဘိဓာန် မန်]] | screenshot = [[File:WiktionaryMNW.png|250px|alt=မုက်လိက်တမ် ဝဳကဳအဘိဓာန် မန်]] | caption = မုက်လိက်တမ် ဝဳကဳအဘိဓာန် မန..." 59199 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = ဝဳကဳအဘိဓာန် မန်<br />Mon Wiktionary | logo = [[File:Wiktionary-logo-mnw.svg|150px|alt=တဆိပ် ဝဳကဳအဘိဓာန် မန်]] | screenshot = [[File:WiktionaryMNW.png|250px|alt=မုက်လိက်တမ် ဝဳကဳအဘိဓာန် မန်]] | caption = မုက်လိက်တမ် [[ဝဳကဳအဘိဓာန် မန်]] | url = [https://mnw.wiktionary.org/ mnw.wiktionary.org] | commercial = ဟွံသေင် (Non-commercial) | type = [[အဘိဓာန်]] လတူလပှ်ကျာ (Online dictionary) | registration = တန်တဴကဵုပၟိက် (Optional) | language = [[ဘာသာမန်]] (Mon language) | language_code = mnw | owner = [[ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဖံင်ဒေယှေန်]] (Wikimedia Foundation) | author = ဂကောံညးလွပ် ဝဳကဳမဳဒဳယာ မန်ဂမၠိုင် | launch_date = ၁၉ မာတ် ၂၀၂၁ | current_status = ချဳဒရာင်ဒၟံင် (Active) | content_license = [[Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0]] }} '''ဝဳကဳအဘိဓာန် မန်''' ({{lang-en|Mon Wiktionary}}) ဝွံ ဒှ် [[အဘိဓာန်]] မသက္ကုၚုဟ်မး လတူလပှ်ကျာ (Free online dictionary) မချူခၞံလဝ် နကဵု [[ဘာသာမန်]] မဒှ် လစှ်ေ ကမၠောန် [[ဝဳကဳအဘိဓာန်]] (Wiktionary) အလုံဂၠးတိ ကေုာံ ဒှ် ကမၠောန် သဟောဒရ [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်]] မပိုင်ပြဳလဝ် နကဵု ဂကောံ [[ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဖံင်ဒေယှေန်]] (Wikimedia Foundation) ရ။ မုက်လိက်ဝွံ စဒက်ပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲကဵု [[ဝဳကဳမဳဒဳယာ အေန်ကျူဗေတာ]] (Wikimedia Incubator) တုဲ စိုပ်သၞာံ ၂၀၂၁ ဂိတုမာတ် ၁၉ ဂှ် ကလိဂွံ ဒတန် နဒဒှ် မုက်လိက် ဝဳကဳအဘိဓာန် သၠးပွး မၞုံကဵု တဆိပ်ကောဒ် ဘာသာ '''mnw''' (mnw.wiktionary.org) ရ။<ref name="PhabricatorT276125">Wikimedia Phabricator (2021). ''T276125: Create Mon Wiktionary (mnwwiktionary)''. Wikimedia Foundation. Retrieved 26 October 2026.</ref> ဝဳကဳအဘိဓာန် မန် ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ မပကောံစွံလဝ် မအရေဝ် ဝေါဟာရ ဘာသာမန် ခေတ်တြေံ၊ ခေတ်လဒေါဝ်၊ ကေုာံ ခေတ်တၟိ သီုကဵု ဘာသာတၞဟ် နာနာသာ် မပံက်လဝ် အဓိပ္ပါယ် နကဵု ဘာသာမန်၊ ဘာသာအင်္ဂလိက်၊ ဘာသာဗၟာ ကေုာံ ဘာသာသေံ ရ။ ပ္ဍဲကဵု မုက်လိက် မအရေဝ် ဇၟာပ်ပ် မုက်လိက် ဂှ် ပါလုပ် တင်ဂၞင် မပ္တံကဵု နိရုတ္တိ (Etymology)၊ ရမ္သာင်ပတိတ် (Pronunciation / IPA)၊ သဒ္ဒါ (Part of speech)၊ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Definitions)၊ မအရေဝ် တုပ် (Synonyms)၊ ကေုာံ ပရေင် ကၠာဲဘာသာ (Translations) တအ်ရ။ စိုပ်သၞာံ ၂၀၂၆ ဂှ် လၟိဟ် မအရေဝ် (Entries) ပ္ဍဲ ဝဳကဳအဘိဓာန် မန် နွံ လတူ ၃၀,၀၀၀ မအရေဝ် တုဲ ဒှ် ဒတန် အဘိဓာန် ဒဳဂျေတ်တေဝ် ဘာသာမန် ဇၞော်အိုတ် လတူ လပှ်ကျာ ရ။<ref name="WikidataQ105977225">Wikidata (2026). ''Mon Wiktionary (Q105977225)''. Wikimedia Foundation. Retrieved 26 October 2026.</ref> == ၁။ ဝင် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် (History and Founding) == ပရေင် ချူခၞံ အဘိဓာန် ဘာသာမန် လတူ လပှ်ကျာ ပ္ဍဲ သၞောတ် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဂှ် စတမ် ကၠုင် နူကဵု တင်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ပကောံ ကေုာံ မင်မဲ မအရေဝ် ဘာသာမန် ညံင်ဟွံဂွံ ကၠေအ်ဗဒန် အာ ပ္ဍဲ ခေတ် ဒဳဂျေတ်တေဝ် ရ။ ကြဴနူ [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်]] ကလိဂွံ ဒတန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၉ ဂိတုနဝ်ဝေမ်ဗါ ၄ တုဲ၊ ဂကောံ ညးလွပ် ဝဳကဳမဳဒဳယာ မန် တအ် ဆက် ဂစာန် ကၠောန် ပရေင်ကမၠောန် သွက်ဂွံ ပံက် မုက်လိက် '''ဝဳကဳအဘိဓာန် မန်''' မဒှ် ကမၠောန် သဟောဒရ အဓိက ရ။ ပ္ဍဲ လက်ထက် အေန်ကျူဗေတာ (Wikimedia Incubator) ဂှ် ပရေင် စမ်ၜတ် ဝဳကဳအဘိဓာန် မန် ဂှ် စကာ တဆိပ် ကောဒ် `Wt/mnw` ရ။ ညးလွပ် အဓိက မချဳဒရာင် ပ္ဍဲ အေန်ကျူဗေတာ မပ္တံကဵု [[နာဲဗညာအံင်]]၊ [[မာံအာဲနာဲ]] (Aue Nai)၊ [[မာံတၠဉာဏ်]] ကေုာံ ညးလွပ် တၞဟ်တအ် ပကောံ မအရေဝ် မန် နူကဵု ပြကိုဟ် အဘိဓာန် မန် တြေံတြဟ် မပ္တံကဵု အဘိဓာန် မန်-အင်္ဂလိက် [[ဟာလဳဒေ]] (Robert Halliday)၊ အဘိဓာန် [[ရှဝ်တဝ်]] (H.L. Shorto)၊ အဘိဓာန် [[နာဲထဝ်သောန်]]၊ ကေုာံ အဘိဓာန် မန်-ဗၟာ [[နာဲသက်လောန်]] တအ်တုဲ ပတိုန်စုတ် ပ္ဍဲ အေန်ကျူဗေတာ ရ။<ref name="Halliday1922">Halliday, Robert (1922). ''A Mon-English Dictionary''. Bangkok: Siam Society.</ref> သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင် ပံက် မုက်လိက် ဝဳကဳအဘိဓာန် သၠးပွး နူကဵု ကမ္မတဳ အရေဝ်ဘာသာ (Language Committee - LangCom) ဂှ် ဂကောံ ညးလွပ် တအ် ဒးကၠာဲဘာသာ မအရေဝ် သၞောတ် MediaWiki မဆေင်စပ် ကု Wiktionary ပ္ဍဲကဵု မုက်လိက် [[Translatewiki.net]] ကေုာံ ဒးထ္ၜး သက်သဳ ဒဒှ်ရ ဂကောံ ညးချူပလေဝ် လိက် နွံကဵု ပရေင်ချဳဒရာင် လၟိုန်ဂိတု ရ။ စိုပ် သၞာံ ၂၀၂၁ ဂိတုမာတ် ၁ ဂှ် ကမ္မတဳ အရေဝ်ဘာသာ (LangCom) ပဒတန် အာတ်မိက် ပံက် ဝဳကဳအဘိဓာန် မန် (Requests for new languages/Wiktionary Mon) ရ။<ref name="LangComWiktionary">Language Committee (2021). ''Requests for new languages/Wiktionary Mon''. Meta-Wiki. Retrieved 26 October 2026.</ref> ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၁ ဂိတုမာတ် ၁၆ စဵုကဵု ၁၉ ဂှ် သၟာကွတ်ပညာ ဝဳကဳမဳဒဳယာ တအ် ဒက်ပ္တန် ဒေတာဗေသ် `mnwwiktionary` ပ္ဍဲ Phabricator (`T276125`) တုဲ၊ ပြံင်ပဆုဲပတိတ် မအရေဝ် သီုဖအိုတ် နူကဵု အေန်ကျူဗေတာ တုဲ ပံက်ပတိုန် မုက်လိက် `mnw.wiktionary.org` နဒဒှ် ဝဳကဳအဘိဓာန် မန် သၠးပွး ရ။<ref name="PhabricatorT276125" /> == ၂။ ရန်တၟအ် ကေုာံ ဗီုပြင် ဒက်ပ္တန် မအရေဝ် (Purpose and Entry Structure) == [[File:Wiktionary-logo-v2.svg|thumb|right|180px|တဆိပ် ဝဳကဳအဘိဓာန် အလုံဂၠးတိ]] ရန်တၟအ် အဓိက ဝဳကဳအဘိဓာန် မန် ဂှ် သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် "အဘိဓာန် အလုံဂကူ ဘာသာ သီုဖအိုတ် နကဵု ဘာသာမန်" (All words in all languages in Mon) ရ။ ဍေဟ် ဟွံသေင် ဆ အဘိဓာန် ဘာသာမန် မွဲဓဝ် တုဲ၊ မအရေဝ် အင်္ဂလိက်၊ ဗၟာ၊ သေံ၊ ပါဠိ၊ သက္ကတ ကေုာံ ဘာသာ တၞဟ်တအ် လေဝ် ပံက် အဓိပ္ပါယ် နကဵု လိက်မန် မာန်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဝဳကဳအဘိဓာန် မန် ဂှ် မုက်လိက် မအရေဝ် (Lexical entry) မွဲမွဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု သၞောတ် ဗီုပြင် (Standardized layout) အတိုင် သၟဝ်ဝွံ ရ: # '''က္ဍိုပ် ဘာသာ (Language Header)''': စကာ က္ဍိုပ် အဆံင် ၂ (ဥပမာ- `== ဘာသာမန် ==` ဟွံသေင်မ္ဂး `== ဘာသာအင်္ဂလိက် ==`) သွက်ဂွံ ပါ်ခြာ ဘာသာ မအရေဝ် ဂှ်ရ။ # '''နိရုတ္တိ (Etymology)''': ပံက်ထ္ၜး တမ်ရိုဟ် မအရေဝ် ဂှ် ကၠုင်နူလဵု (ဥပမာ- ကၠုင်နူ မန်တြေံ (Old Mon)၊ မန်လဒေါဝ် (Middle Mon)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး လွဳစ နူ ပါဠိ ကေုာံ သက္ကတ)။ # '''ရမ္သာင်ပတိတ် (Pronunciation)''': ထ္ၜး ဗီုပြင် ပတိတ် ရမ္သာင် နကဵု သၞောတ် အက္ခရ် ရမ္သာင် အလုံဂၠးတိ '''[[IPA]]''' (International Phonetic Alphabet) ကေုာံ ဖိုင် ရမ္သာင် (Audio files) နူကဵု [[ဝဳကဳမဳဒဳယာ ကမ်မာန်]]။ # '''သွာင် သဒ္ဒါ (Part of Speech)''': ပါ်ထ္ၜး ဂကူ မအရေဝ် မပ္တံကဵု နာမ် (Noun)၊ ကြိယာ (Verb)၊ နာမဝိသေသန (Adjective)၊ ကြိယာဝိသေသန (Adverb)၊ စၞးနာမ် (Pronoun)၊ ကေုာံ အာမေဍိတ် (Interjection) တအ်ရ။ # '''ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ ဝါကျ ဥပမာ (Definitions and Usage Examples)''': ပံက် အဓိပ္ပါယ် မအရေဝ် နကဵု လိက်မန်၊ လိက်အင်္ဂလိက်၊ ကေုာံ လိက်ဗၟာ တုဲ ထ္ၜး ဝါကျ ဥပမာ နူကဵု လိက်ပတ်မန် တြေံ ကေုာံ ခေတ်တၟိ ရ။ # '''မအရေဝ် ဆက်စပ်ဂမၠိုင် (Related Terms)''': ထ္ၜး မအရေဝ် အဓိပ္ပါယ် တုပ် (Synonyms)၊ မအရေဝ် ဒစး (Antonyms)၊ ကေုာံ မအရေဝ် တွာဲ (Derived terms)။ # '''ကၠာဲဘာသာ (Translations)''': သ္ၚိအင် မကၠာဲထ္ၜး မအရေဝ် ဂှ် နကဵု ဘာသာ နာနာသာ်။ == ၃။ သၞောတ်လိက် ကေုာံ စေဝ်ပၞောန် မအရေဝ်မန် (Orthographic Standards and Lexicography) == ဝဳကဳအဘိဓာန် မန် ဝွံ ကေတ်လဝ် အခန်ကဏ္ဍ အဓိက ပ္ဍဲ ပရေင် ပတန် သၞောဝ် လိက်မန် ခေတ်တၟိ (Orthographic standardization) လတူ လပှ်ကျာ ရ။ မအရေဝ် သီုဖအိုတ် ဂှ် ချူလဝ် နကဵု သၞောတ် '''[[ယူနဳကောဒ်]]''' (Unicode Standard 15.0+) ရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ဝေါဟာရ ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဘာသာမန် ပ္ဍဲ ဝဳကဳအဘိဓာန် မန် ဂှ် ဒ္ဂေတ်ဗက် စေဝ်ပၞောန် လိက်ပတ်မန် ဇေတ်တ် အတိုင် သၟဝ်ဝွံ ရ: {| class="wikitable" style="width: 85%;" |+ သၞောတ် ဖျေံသ္ဂုတ်သွာတ် လိက်မန် ကေုာံ ဝေါဟာရ ပ္ဍဲ ဝဳကဳအဘိဓာန် မန် |- ! ဂကူ စေဝ်ပၞောန် !! ဗီုပြင် ဟွံစှ်ေသၞောတ် / တြေံ !! ဗီုပြင် စှ်ေသၞောတ် (Standard Form) !! တင်သောင်ကလး သဒ္ဒါ ကေုာံ နိရုတ္တိ |- | rowspan="5" | '''သၞောတ် ချူမလိက် (Orthography)''' || လိခ် || '''[[လိက်]]''' || စကာ ဂစိုတ် က (`က်`) စၞး ဂစိုတ် ခ (`ခ်`) အတိုင် သၞောတ် မန်ခေတ်တၟိ |- | ပရောပရာ || '''[[ပရူပရာ]]''' || စကာ သွိုရ် အူ (`ပရူ`) အတိုင် ရမ္သာင် ကေုာံ လိက်ပတ် စှ်ေသၞောတ် |- | ဖျေံ || '''[[ဖျေအ်]]''' || ကြိယာ မၞုံကဵု ရမ္သာင် တန် (Glottal stop) ဒးစကာ ဂစိုတ် အ (`အ်`) |- | ဗဒေါံ || '''[[ဗဒေါအ်]]''' || စကာ ဂစိုတ် အ (`အ်`) စၞး ခဍမ်က္ဍိုပ် (`ံ`) သွက် ကြိယာ |- | ဇိုတ်ကၠေံ || '''[[ဇိုတ်ကၠေအ်]]''' || မအရေဝ် "ကၠေအ်" ဒးချူ နကဵု ဂစိုတ် အ (`အ်`) လၟိုန် |- | rowspan="3" | '''သၞောတ် ဝေါဟာရ (Vocabulary)''' || ဂရုစိုက် (ဗၟာ) || '''[[စွံသတိ]]''' || စကာ ဝေါဟာရ မန် ဇေတ်တ် စၞး မအရေဝ် လွဳစ နူ ဗၟာ |- | ရောက် (ဗၟာ) || '''[[စိုပ်]]''' || ကြိယာ မန် တမ်မူလ သွက် အဓိပ္ပါယ် "to arrive" |- | ဘုရား (ဗၟာ) || '''[[ကျာ်]]''' || မအရေဝ် မန် တမ်မူလ (နူ မန်တြေံ ''ကျာက်'') သွက် Buddha / Pagoda |} ပါဲနူဂှ် သၞောတ် ဂစိုတ် စှ် သာ် ပ္ဍဲ လိက်မန် မတွဟ်ဂး '''က်၊ င်၊ တ်၊ န်၊ ပ္၊ မ္၊ ယ်၊ ရ် (ဝ်)၊ လ်၊ အ်''' တအ်ဂှ် ဒးစကာ အက္ခရ် ဗျည် သာ (Clear consonants) လၟိုန် တုဲ၊ ဟွံစကာ ဗျည် ဇြိုင် (Breathy consonants - ဥပမာ ဟွံစကာ `ၚ်`) ရ။ တင်ဏအ်ဂှ် သ္ပကဵု သၞောတ် ကောဒ် ယူနဳကောဒ် ပ္ဍဲ ဝဳကဳအဘိဓာန် မန် ဂွံ ညိင်ဝတ် ကေုာံ ဂၠာဲလောဲသွာ ရ။ == ၄။ ဗီုပြင် ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ စရင်အင် (Growth and Statistics) == ဝဳကဳအဘိဓာန် မန် ဝွံ နူကဵု သၞာံ မစပံက် ၂၀၂၁ စဵုကဵု စိုပ် သၞာံ ၂၀၂၆ ဂှ် လၟိဟ် မအရေဝ် တိုန်ကၠုင် ဗွဲမပြဟ် ရ။ ဟိုတ် မဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပြဟ် ဂှ် ဒှ်ဟိုတ်နူ သၟာကွတ်ပညာ ကေုာံ ညးလွပ် အဓိက တအ် စကာ နဲကဲ ပရေင် ပကောံ ဒေတာ အဘိဓာန် (Lexicographical data extraction) နကဵု ကောဒ် ပရဝ်ဂရမ် Python, Pandas, SQLite ကေုာံ OpenRefine တအ်တုဲ ပတိုန် မအရေဝ် နူကဵု အဘိဓာန် မန်-အင်္ဂလိက် ကေုာံ မန်-ဗၟာ တအ်ရ။ === သ္ၚိအင် စရင်အင် ဝဳကဳအဘိဓာန် မန် (၂၀၂၁–၂၀၂၆) === {| class="wikitable sortable" style="text-align: center; width: 85%;" |+ လၟေင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် [[ဝဳကဳအဘိဓာန် မန်]] နူသၞာံ ၂၀၂၁ စဵုကဵု ၂၀၂၆ |- ! သၞာံ / ဂိတု !! လၟိဟ် မအရေဝ် (Entries) !! မုက်လိက် သီုဖအိုတ် (Total Pages) !! လၟိဟ် ပလေဝ်ဒါန် (Edits) !! ညးလွပ် စုတ်စရင် (Users) !! တင်သမ္တီ အဓိက |- | မာတ် ၂၀၂၁ || ၁,၅၀၀ || ၂,၂၀၀ || ၅,၀၀၀ || ၈၀ || စပံက် မုက်လိက် `mnw.wiktionary.org` |- | ဒဳဇြေမ်ဗါ ၂၀၂၂ || ၈,၅၀၀ || ၁၁,၀၀၀ || ၂၄,၀၀၀ || ၄၅၀ || ပၠုပ် မအရေဝ် နူ အဘိဓာန် မန်-အင်္ဂလိက် |- | အံက်တဝ်ဗါ ၂၀၂၄ || ၁၈,၀၀၀ || ၂၃,၅၀၀ || ၅၂,၀၀၀ || ၉၂၀ || ဒက်ပ္တန် မဝ်ဂျူ Lua သွက် ရမ္သာင် IPA ကေုာံ သဒ္ဒါ |- | ဂျောန် ၂၀၂၅ || ၂၅,၀၀၀ || ၃၂,၀၀၀ || ၇၈,၀၀၀ || ၁,၃၀၀ || ပၠုပ် မအရေဝ် အဘိဓာန် မန်-ဗၟာ ကေုာံ ဝေါဟာရ သိပ္ပံ |- | အံက်တဝ်ဗါ ၂၀၂၆ || ၃၂,၅၀၀+ || ၄၁,၀၀၀+ || ၁၀၅,၀၀၀+ || ၁,၇၅၀+ || ချိတ်ဆက် ကု Wikidata Lexemes ကေုာံ ဝေါဟာရ ခေတ်တၟိ |} == ၅။ နိဿဲ အဘိဓာန် ကေုာံ တမ်ရိုဟ် ဒေတာဂမၠိုင် (Lexicographical Sources and Corpora) == မအရေဝ် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် မနွံ ပ္ဍဲ ဝဳကဳအဘိဓာန် မန် တအ်ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကု ပြကိုဟ် အဘိဓာန် တၠပညာ ဘာသာဗေဒ (Linguists) ကေုာံ အစာကၞေဟ် မန် တအ် မချူခၞံလဝ် အတိုင် သၟဝ်ဝွံ ရ: # '''အဘိဓာန် မန်-အင်္ဂလိက် ဟာလဳဒေ (Halliday's Mon-English Dictionary, 1922)''': ဒှ် အဘိဓာန် သဇိုင် ခေတ်တမ် မပကောံလဝ် မအရေဝ် မန် လိက်ပတ် ကေုာံ မအရေဝ် သာသနာ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။<ref name="Halliday1922" /> # '''အဘိဓာန် ရှဝ်တဝ် (H.L. Shorto's Dictionaries, 1962 & 1971)''': ပါမောက္ခ ဟာရဳ ရှဝ်တဝ် (SOAS, University of London) ချူခၞံလဝ် ''A Dictionary of Modern Spoken Mon'' (၁၉၆၂) ကေုာံ ''A Dictionary of the Mon Inscriptions from the Sixth to the Sixteenth Centuries'' (၁၉၇၁) မဒှ် တမ်ရိုဟ် သွက် နိရုတ္တိ မန်တြေံ (Old Mon) ကေုာံ ရမ္သာင် IPA ပ္ဍဲ ဝဳကဳအဘိဓာန် မန် ရ။<ref name="Shorto1962">Shorto, H. L. (1962). ''A Dictionary of Modern Spoken Mon''. London: Oxford University Press.</ref> # '''အဘိဓာန် မန်-ဗၟာ ကေုာံ အင်္ဂလိက်-မန် နာဲသက်လောန် (Nai Sac Lun)''': ဒှ် တမ်ရိုဟ် အဓိက သွက် မအရေဝ် မန် ခေတ်တၟိ မစကာဒၟံင် ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန် ကေုာံ ပရေင်ပညာ ကောန်ဂကူမန် ရ။ # '''အဘိဓာန် နာဲထဝ်သောန် ကေုာံ နာဲမာံတောအ်''': တမ်ရိုဟ် မအရေဝ် လိက်ပတ်မန် ကေုာံ ဝေါဟာရ ကဗျ လင်္ကာဂမၠိုင်။ # '''အဘိဓာန် မန်-သေံ (Mon-Thai Dictionaries)''': သွက် ညးလွပ် မန် ပ္ဍဲ ရးနိဂီုသေံ တအ် ဂွံလ္ၚတ် လောဲသွာ ဂှ် ပကောံ စုတ်လဝ် ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဘာသာသေံ နူကဵု သုတေသန တက္ကသိုလ် မဟိဒol (Mahidol University - RILCA) တအ်ရ။ == ၆။ ကွတ်ပညာ မဝ်ဂျူ Lua ကေုာံ ဝဳကဳဒေတာ လေက်ဇြဳမ် (Lua Modules and Wikidata Lexemes) == ဝဳကဳအဘိဓာန် မန် ဝွံ စကာ ကွတ်ပညာ သၞောတ် မဝ်ဂျူ '''Lua (Scribunto)''' သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ထာမ်ပလိက် သဒ္ဒါ ကေုာံ ရမ္သာင် အလဵုအလဵု ဍေဟ် ရ။ * '''မဝ်ဂျူ ရမ္သာင်မန် (`Module:mnw-pron`)''': မဝ်ဂျူဝွံ တော်ကဵု ရမ္သာင် ပတိတ် (IPA transcription) နူကဵု မလိက်မန် အလဵုအလဵု ဍေဟ် ရ။ ပ္ဍဲ ဘာသာမန် ဂှ် နွံကဵု ရမ္သာင် ၜါ သာ် မတွဟ်ဂး ရမ္သာင် သာ (Clear / Modal voice - ဥပမာ က၊ စ၊ တ) ကေုာံ ရမ္သာင် ဇြိုင် (Breathy voice - ဥပမာ ဂ၊ ဇ၊ ဒ မၞုံကဵု သင်္ကေတ IPA `[̤]`) ရ။ မဝ်ဂျူ Lua ဂှ် ပါ်ခြာ ကဵု ရမ္သာင် သာ ကဵု ဇြိုင် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ရ။ * '''မဝ်ဂျူ က္ဍိုပ် မအရေဝ် (`Module:headword`)''': စကာ သွက်ဂွံ ထ္ၜး မအရေဝ် တမ်၊ ဗီုပြင် ဝစန (Singular/Plural) ကေုာံ သွာင် သဒ္ဒါ တုဲ ပၠုပ်စုတ် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ သဒ္ဒါ (ဥပမာ- `[[ကဏ္ဍ:နာမ် ဘာသာမန်ဂမၠိုင်]]`) အလဵုအလဵု ဍေဟ် ရ။ * '''ဝဳကဳဒေတာ လေက်ဇြဳမ် (Wikidata Lexicographical Data)''': မအရေဝ် ပ္ဍဲ ဝဳကဳအဘိဓာန် မန် တအ်ဂှ် ချိတ်ဆက်လဝ် ကု သၞောတ် '''Wikidata Lexemes''' (မစကာ ကောဒ် `L` မပ္တံကဵု `L12345`) ရ။<ref name="WiktionaryEn">Wikipedia contributors (2026). ''Wiktionary''. English Wikipedia. Retrieved 26 October 2026.</ref> သၞောတ်ဝွံ သ္ပကဵု စက် ကောန်ပျူတာ တအ် ဂွံတီကၠိုဟ် ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ သဒ္ဒါ မအရေဝ်မန် (Machine-readable dictionary data) တုဲ စကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် သုတေသန ဘာသာဗေဒ အလုံဂၠးတိ မာန်ရ။ == ၇။ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ဂကောံညးလွပ် (Administration and Community) == ပရေင် အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ထိင်ဒဝ် မုက်လိက် ဝဳကဳအဘိဓာန် မန် ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နကဵု ဂကောံ ညးလွပ် ဝဳကဳမဳဒဳယာ မန် (Mon Wikimedia Community) ရ။ ညးကောပ်ကာဲ (Administrators) တအ် မင်မဲ မုက်လိက် ညံင်ဟွံဂွံ လီုလာ်၊ ဇိုတ်ပလီု မုက်လိက် ဟွံစှ်ေသၞောတ်၊ ကေုာံ ကောပ်ကာဲ ကမၠောန် စက် ဗော့တ် (Bots) မပတိုန် မအရေဝ် တအ်ရ။ ပရေင် သဳကၠဳ မဆေင်စပ် ကု သၞောတ် ချူမလိက်၊ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် မအရေဝ် တၟိ၊ ကေုာံ ကွတ်ပညာ ထာမ်ပလိက် တအ်ဂှ် သဳကၠဳ ပ္ဍဲကဵု မုက်လိက် '''[[ဝဳကဳအဘိဓာန်:ကဖေ ပွိုင်ဍုင်]]''' (Beer Parlour / Community Portal) ရ။ ပါဲနူဂှ် ညးလွပ် တအ် ပံင်တောဲ ကၠောန် ကု ညးလွပ် ဘာသာမန် ပ္ဍဲ ဝဳကဳအဘိဓာန် အင်္ဂလိက် (`en.wiktionary.org`) ကေုာံ ဝဳကဳအဘိဓာန် သေံ (`th.wiktionary.org`) တုဲ သၠုင်ပတိုန် လၟိဟ် မအရေဝ်မန် ပ္ဍဲ ဝဳကဳ ဘာသာ တၞဟ်တအ် ကီုရ။ == ၈။ ပရေင်ဆက်စၠောအ် ကု ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ကေုာံ လပှ်ကျာ တၞဟ်ဂမၠိုင် (Integration and External Impact) == ဝဳကဳအဘိဓာန် မန် ဝွံ ဆက်စၠောအ် လဝ် ဗွဲမခိုင်ကၠိုက် ကု [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်]] ရ။ ပ္ဍဲကဵု လိက်ပရေင် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် တအ်ဂှ် ယဝ်ရ နွံ မအရေဝ် ဝေါဟာရ ဝါတ်တ် ဟွံသေင်မ္ဂး မအရေဝ် တြေံ မ္ဂး၊ စကာ ထာမ်ပလိက် `{{Wiktionary}}` တုဲ ပညုင် ဏာ ကဵု မုက်လိက် ပ္ဍဲ ဝဳကဳအဘိဓာန် မန် ရ။ ပါဲနူ ကမၠောန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ တုဲ၊ ဒေတာ နူကဵု ဝဳကဳအဘိဓာန် မန် ဂှ် ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ကမၠောန် ကွတ်ပညာ လိက်ပတ်မန် လတူ လပှ်ကျာ မပ္တံကဵု: * '''ပရေင် ကၠာဲဘာသာ လတူလပှ်ကျာ (Machine Translation)''': Google Translate (မပၠုပ်လဝ် ဘာသာမန် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၄) ကေုာံ စက် AI တၞဟ်တအ် စကာ ဒေတာ မအရေဝ် ကေုာံ ဝါကျ နူကဵု ဝဳကဳအဘိဓာန် မန် သွက်ဂွံ ဗတောန် သၞောတ် ကၠာဲဘာသာ မန်-အင်္ဂလိက် ရ။ * '''ကိရိယာ စမ်ၜတ် မလိက်မန် (Mon Spellcheckers & Keyboards)''': စရင် မအရေဝ် (Wordlists) နူကဵု ဝဳကဳအဘိဓာန် မန် ဂှ် သၟာကွတ်ပညာ တအ် ကေတ်တုဲ စုတ် ပ္ဍဲ သၞောတ် ကဳဗောဒ် မန် (Auto-correction / Predictive text) ပ္ဍဲ ဖုင် ကေုာံ ကောန်ပျူတာ ရ။ * '''ဒတန် ပရေင်ပညာ ဒဳဂျေတ်တေဝ်''': ပရဝ်ဂျေက် ပရေင်ပညာ ကေုာံ လိက်ပတ်မန် မပ္တံကဵု ပလက်ဖဝ်မ် '''LoikMon''' ကေုာံ အပ်ပလဳကေယှေန် အဘိဓာန် မိုဗာင် တအ်လေဝ် ဒုင်သဇိုင် ကေုာံ ပံင်တောဲ ကု သၞောတ် ဒေတာ ဝေါဟာရ ခေတ်တၟိ ရ။ == ၉။ ပြသၞာ ကေုာံ တင်ဝါတ်ဂါတ်ဂမၠိုင် (Challenges and Limitations) == ပ္ဍဲ ပရေင် ဒက်ပ္တန် ဝဳကဳအဘိဓာန် မန် ဂှ် နွံကဵု တင်ဝါတ်ဂါတ် လပါ် ကွတ်ပညာ ကေုာံ ဘာသာဗေဒ မပ္တံကဵု: # '''ပရေင် ပတိတ် ရမ္သာင် ဒေသ တၞဟ်ခြာ (Dialectal Variations)''': ဘာသာမန် ဂှ် နွံကဵု ရမ္သာင် ဒေသ (Dialects) ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ရမ္သာင် မတ်မလီု (Moulmein/Central Mon)၊ ရမ္သာင် ရေဝ် (Ye/Southern Mon)၊ ရမ္သာင် ဗဂေါ (Bago) ကေုာံ ရမ္သာင် မန် ဍုင်သေံ (Thai Mon - Pak Kret, Ban Pong, Lopburi) တအ်ရ။ သွက်ဂွံ ပကောံ ရမ္သာင် IPA ကေုာံ ဖိုင် ရမ္သာင် (Audio recordings) သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ဝဳကဳအဘိဓာန် မန် ဂှ် နွံပၟိက် ကု သၟာသုတေသန ကေုာံ ညးချဳဒရာင် ဗွဲမဂၠိုင် ဏီရ။ # '''မအရေဝ် သၠရိုတ် ကေုာံ လိက်တၟအ် (Inscriptional & Palm-leaf Lexicon)''': မအရေဝ် မန် ပ္ဍဲ လိက်တၟအ် ခေတ် ၆ ဗွဝ်ကၠံ စဵုကဵု ၁၆ ဗွဝ်ကၠံ ကေုာံ မအရေဝ် ပ္ဍဲ သၠရိုတ် တအ်ဂှ် သှ်ေဒၟံင် မဂၠိုင်ကဵု လ္ၚီ မအရေဝ် မဒး ပၠုပ်စုတ် ပ္ဍဲ သၞောတ် ဒဳဂျေတ်တေဝ် ဏီရ။ # '''လၟိဟ် သၟာကွတ်ပညာ Lua ကေုာံ Bot အောန်''': သၞောတ် ဝဳကဳအဘိဓာန် ဂှ် နွံပၟိက် ကု ကောဒ် မဝ်ဂျူ Lua မနွံကဵု လၟေင် ကမၠောန် ဝါတ်ဂါတ် နူကဵု ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဓမ္မတာ ရ။ ဟိုတ်နူ သၟာပရဝ်ဂရမ် မန် မတီကၠိုဟ် MediaWiki Lua နွံ အောန် ဂှ်ရ၊ ပရေင် ပလေဝ် ထာမ်ပလိက် လ္ၚဵု တအ် လဇုဲလဇ မာန်ရ။ == ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဝဳကဳအဘိဓာန် ဒေသဂမၠိုင် (Comparison with Regional Wiktionaries) == ပ္ဍဲကဵု ဒေသ အာရှဒိုဟ်အဂၞဲ (Southeast Asia) ဂှ် ဝဳကဳအဘိဓာန် မန် ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဝဳကဳအဘိဓာန် မဇၞော်မောဝ် ပြဟ်အိုတ် မွဲ ရ။ ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဝဳကဳအဘိဓာန် ဘာသာ တၞဟ် ပ္ဍဲ ဒေသ ဏအ်မ္ဂး ဂွံဆဵုကေတ် အတိုင် သ္ၚိအင် သၟဝ်ဝွံ ရ: {| class="wikitable sortable" style="text-align: center; width: 90%;" |+ ပတောအ်ၜတ် ဝဳကဳအဘိဓာန် မန် ကု ဝဳကဳအဘိဓာန် ဒေသ အာရှဒိုဟ်အဂၞဲ ဂမၠိုင် (စရင် သၞာံ ၂၀၂၆) |- ! ယၟု ဝဳကဳအဘိဓာန် !! ဘာသာ !! ကောဒ် !! သၞာံ မစပံက် !! လၟိဟ် မအရေဝ် (Entries) !! ဂကောံ ဘာသာ (Language Family) |- | [[ဝဳကဳအဘိဓာန် သေံ]] || သေံ || `th` || ၂၀၀၄ || ၁,၄၅၀,၀၀၀+ || တာဲ-ကဒါဲ (Kra–Dai) |- | [[ဝဳကဳအဘိဓာန် ဗီယေတ်နာမ်]] || ဗီယေတ်နာမ် || `vi` || ၂၀၀၄ || ၂၈၀,၀၀၀+ || အဝ်သတြဝ်အာရှတေတ် (Austroasiatic) |- | [[ဝဳကဳအဘိဓာန် ဗၟာ]] || ဗၟာ || `my` || ၂၀၀၄ || ၁၃၅,၀၀၀+ || သဳနဝ်-တိဗေတ် (Sino-Tibetan) |- | [[ဝဳကဳအဘိဓာန် သေံဇၞော်]] || သေံဇၞော် (Shan) || `shn` || ၂၀၂၀ || ၄၅,၀၀၀+ || တာဲ-ကဒါဲ (Kra–Dai) |- | '''[[ဝဳကဳအဘိဓာန် မန်]]''' || '''မန်''' || '''`mnw`''' || '''၂၀၂၁''' || '''၃၂,၅၀၀+''' || '''အဝ်သတြဝ်အာရှတေတ် (Austroasiatic)''' |- | [[ဝဳကဳအဘိဓာန် ခမာ]] || ခမာ (ကမ္ဗောဒဳယာ) || `km` || ၂၀၀၅ || ၆,၅၀၀+ || အဝ်သတြဝ်အာရှတေတ် (Austroasiatic) |} ပ္ဍဲ ဂကောံ ဘာသာ အဝ်သတြဝ်အာရှတေတ် (မွန်-ခမာ) သီုဖအိုတ် မ္ဂး၊ ဝဳကဳအဘိဓာန် မန် ဂှ် ဒှ် ဝဳကဳအဘိဓာန် ဇၞော်အိုတ် မရနုက်ကဵု ၜါ (ကြဴနူ ဘာသာဗီယေတ်နာမ်) တုဲ လၟိဟ် မအရေဝ် ဂၠိုင်နူ ဝဳကဳအဘိဓာန် ခမာ ဏီရ။ တင်ဏအ်ဂှ် ထ္ၜးဒၟံင် သက်သဳ ဒဒှ်ရ ကောန်ဂကူမန် တအ် စွံ အာရီု ဗွဲမဇၞော် လတူ ကမၠောန် ပကောံ မအရေဝ် ကေုာံ မင်မဲ လိက်ပတ်မန် ပ္ဍဲ ခေတ် ကွတ်ပညာ ဒဳဂျေတ်တေဝ် ရ။ == နိဿဲ (References) == {{Reflist|refs= <ref name="PhabricatorT276125">{{cite web |title=T276125: Create Mon Wiktionary (mnwwiktionary) |url=https://phabricator.wikimedia.org/T276125 |website=Wikimedia Phabricator |publisher=Wikimedia Foundation |date=19 March 2021 |access-date=26 October 2026 |language=en}}</ref> <ref name="WikidataQ105977225">{{cite web |title=Mon Wiktionary (Q105977225) |url=https://www.wikidata.org/wiki/Q105977225 |website=Wikidata |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=26 October 2026 |language=en}}</ref> <ref name="LangComWiktionary">{{cite web |title=Requests for new languages/Wiktionary Mon |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Requests_for_new_languages/Wiktionary_Mon |website=Meta-Wiki |publisher=Language Committee, Wikimedia Foundation |date=2021 |access-date=26 October 2026 |language=en}}</ref> <ref name="Halliday1922">{{cite book |last=Halliday |first=Robert |title=A Mon-English Dictionary |year=1922 |publisher=Siam Society |location=Bangkok |language=en}}</ref> <ref name="Shorto1962">{{cite book |last=Shorto |first=H. L. |title=A Dictionary of Modern Spoken Mon |year=1962 |publisher=Oxford University Press |location=London |language=en}}</ref> <ref name="WiktionaryEn">{{cite web |title=Wiktionary |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wiktionary |website=English Wikipedia |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=26 October 2026 |language=en}}</ref> }} == လေန် မ္ၚးဂမၠိုင် (External Links) == * [https://mnw.wiktionary.org/ မုက်လိက်တမ် ဝဳကဳအဘိဓာန် မန် (Mon Wiktionary Main Page)] * [https://mnw.wiktionary.org/wiki/Special:Statistics စရင်အင် ဝဳကဳအဘိဓာန် မန် လၟုဟ် (Real-time Statistics)] * [https://en.wiktionary.org/wiki/Category:Mon_language ကဏ္ဍ ဘာသာမန် ပ္ဍဲ ဝဳကဳအဘိဓာန် အင်္ဂလိက် (English Wiktionary)] {{Navbox | name = ဝဳကဳအဘိဓာန် မန် | title = [[ဝဳကဳအဘိဓာန်]] ကေုာံ ကမၠောန် [[ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဖံင်ဒေယှေန်]] နကဵု [[ဘာသာမန်]] | state = autocollapse | listclass = hlist | group1 = ကမၠောန် ဝဳကဳမန်ဂမၠိုင် | list1 = * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်]] (`mnw.wikipedia.org`) * '''[[ဝဳကဳအဘိဓာန် မန်]]''' (`mnw.wiktionary.org`) * [[ဝဳကဳတမ်ရိုဟ် မန်]] (Wikisource - ပ္ဍဲ Multilingual) * [[ဝဳကဳဒေတာ]] (Wikidata Lexemes) * [[ဝဳကဳမဳဒဳယာ ကမ်မာန်]] (Wikimedia Commons) | group2 = ပြကိုဟ် အဘိဓာန် မန်ဂမၠိုင် | list2 = * [[အဘိဓာန် မန်-အင်္ဂလိက် (ဟာလဳဒေ)]] * [[အဘိဓာန် မန်-အင်္ဂလိက် (ရှဝ်တဝ်)]] * [[အဘိဓာန် လိက်တၟအ်မန် (ရှဝ်တဝ်)]] * [[အဘိဓာန် မန်-ဗၟာ (နာဲသက်လောန်)]] * [[အဘိဓာန် မန် (နာဲထဝ်သောန်)]] | group3 = ဝဳကဳအဘိဓာန် ဒေသဂမၠိုင် | list3 = * [[ဝဳကဳအဘိဓာန် ဗၟာ]] (`my`) * [[ဝဳကဳအဘိဓာန် သေံ]] (`th`) * [[ဝဳကဳအဘိဓာန် သေံဇၞော်]] (`shn`) * [[ဝဳကဳအဘိဓာန် ခမာ]] (`km`) * [[ဝဳကဳအဘိဓာန် ဗီယေတ်နာမ်]] (`vi`) * [[ဝဳကဳအဘိဓာန် အင်္ဂလိက်]] (`en`) | below = '''[[ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဖံင်ဒေယှေန်]]''' • '''[[ဂကောံ ညးလွပ် ဝဳကဳမဳဒဳယာ မန်]]''' }} [[ကဏ္ဍ:ဝဳကဳအဘိဓာန် မန်]] [[ကဏ္ဍ:ဝဳကဳအဘိဓာန်]] [[ကဏ္ဍ:အဘိဓာန်ဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဘာသာမန်]] [[ကဏ္ဍ:လိက်ပတ်မန်]] [[ကဏ္ဍ:မုက်လိက် လပှ်ကျာ မန်ဂမၠိုင်]] dnqu9luo4auyva0ui3xnbonpa34c1b3 0 12820 59200 2026-10-26T02:15:02Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox element | name = ပလာတ်တဳနမ် | english_name = Platinum | symbol = Pt | atomic_number = 78 | atomic_mass = 195.084 | element_category = [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal), Platinum group | group = 10 | period = 6 | block = d-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု (Silvery white) | image = File:Platinum_crystals.jpg|250px|alt=လောဟ ပလာတ်တဳန..." 59200 wikitext text/x-wiki {{Infobox element | name = ပလာတ်တဳနမ် | english_name = Platinum | symbol = Pt | atomic_number = 78 | atomic_mass = 195.084 | element_category = [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal), Platinum group | group = 10 | period = 6 | block = d-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု (Silvery white) | image = [[File:Platinum_crystals.jpg|250px|alt=လောဟ ပလာတ်တဳနမ်]] | caption = ကလောံ လောဟ ပလာတ်တဳနမ် သ္အးဇ္ၚး | phase = Solid | melting_point_K = 2041.4 | melting_point_C = 1768.4 | boiling_point_K = 4098 | boiling_point_C = 3825 | density_stp = 21.45 g/cm3 | discovery = [[Antonio de Ulloa]] (၁၇၃၅) | first_isolation = [[Pierre-François Chabaneau]] (၁၇၅၁ / ၁၇၈၉) }} '''ပလာတ်တဳနမ်''' ({{lang-en|Platinum}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Pt''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၇၈ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၀ (Group 10) ကေုာံ ဂကောံ လောဟ ပလာတ်တဳနမ် (Platinum group metals) တုဲ ဒှ် [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal) မွဲရ။ လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု၊ မၞုံကဵု လျိုင် ဇြိုင်လောန် (Density 21.45 g/cm³ - မဒှ် လောဟ ဇြိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု ပိ ပ္ဍဲ လောက)၊ ဍိုန်ဍောတ် (Soft)၊ မလေပ် ပၠးဒှ် ဇုက် (Ductile) ကေုာံ မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် သၠုင်ဗွဲမလောန် (၁၇၆၈.၄ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ်) ရ။ ပလာတ်တဳနမ် ဂှ် ဒှ် လောဟ ၚုဟ်မးတန် ကေုာံ ညိင်ဝတ် ဗွဲမလောန် (Noble metal) တုဲ ဟွံလေင် ပ္ဍဲ ကျာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဍာ်ဓာတ် ဖျး ဓမ္မတာ (Corrosion-resistant) လးလး ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ လွပ် အဓိက သွက် ပလာတ်တဳနမ် ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် ကပေါတ် ဖျေံပသဲ အာဇြေန် (Catalytic converters) သွက် ကွဳစက်၊ တၟအ်စဳ တန်မၚ် (Jewelry)၊ ဓာတ်ကၠောအ် (Catalysts) ပ္ဍဲ ရုင်စက် ဓာတုဗေဒ ကေုာံ ကိရိယာ ရုင်ဂဥုဲ ရ။ == ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် == ယၟုမ္ဂး "ပလာတ်တဳနမ်" (Platinum) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် သပေန် ''platina'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ပသဲ ဍောတ်" (Little silver) မကၠုင်နူ အရာပ် ''plata'' (သြန်) ရ။ ဟိုတ်မဂွံ ခုတ်လဝ် ယၟု ဏအ်ဂှ် ပ္ဍဲ ခေတ်တြေံ အခိင် သၟာခါဲသြန် သပေန် တအ် ဂွံဆဵု ဍေဟ် ပ္ဍဲ တၟအ် သြန် ဒေသ သၠုင်ကျာ အမေရိက တအ်ဂှ် ညးတအ် ထေင်လဝ် ဍေဟ် ဒှ် တကဲ (Impurities) သြန် မဟွံခိုဟ် တုဲ ပၠေင်ထောအ် မဂၠိုင် ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၃၅ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ သပေန် [[Antonio de Ulloa]] (အန်တဝ်နဳယို ဒေ ဥလ္လဝ်) ဂွံဆဵုကေတ် လောဟ ဏအ် အလန်ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ တရဴ ကိုပ်ကၠာ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် တိဍာ် အမေရိက သၠုင်ကျာ ရ။ ဆဂး တရဴ ညး ဒးဒုင် ပၠံင်ထ္ၜး နူ က္ၜင် အင်္ဂလိက် တုဲ ဝင် သိပ္ပံ စၟတ်သမ္တီ ညး ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၄၈ ရ။ လောဟ ပလာတ်တဳနမ် သ္အးဇ္ၚး ဍိုက်ပေင် ဂှ် စိုပ် သၞာံ ၁၇၅၁ (ကေုာံ ၁၇၈၉) ဂှ်မှ သၟာဓာတု ပြင်သေတ် [[Pierre-François Chabaneau]] (ပဳယာ-ဖရန်ပွာ ချာဗာနဝ်) ဂွံ ပါ်ပတိတ် ဍိုက်ပေင် မာန်ရ。<ref name="Weeks1933">Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 385–392.</ref> == ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် == ပလာတ်တဳနမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ ဇြိုင်လောန် (လျိုင် 21.45 g/cm³ - ဇြိုင်နူ ထဝ် ညိ)၊ မဍိုန်ဍောတ် (မမာန်ရေက် နကဵု ၜုန် ဂွံ)၊ ကေုာံ မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် ၁၇၆၈.၄ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် (1768.4 °C) ရ။ ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ ညိင်ဝတ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ကျာ ကေုာံ ဍာ် ဓမ္မတာ (Resistant to tarnishing and corrosion) တုဲ ဟွံလေင် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် ဖျး ဓမ္မတာ ဗီုကဵု Hydrochloric acid ဟွံသေင်မ္ဂး Nitric acid လးလး ရ။ ဆဂး ဍေဟ် လေင် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် ဖျး Aqua regia (ဍာ်ဖျး ပံင်နှဴ ထတ်လောန်) တုဲ က္တဵုဒှ် ဓာတ် Chloroplatinic acid ရ။ ဍေဟ် နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် အဓိက +2 ကေုာံ +4 (Pt²⁺, Pt⁴⁺) လၟိုန် ရ။ == ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ == လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ ပလာတ်တဳနမ် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး သဘာဝ မနွံ အောန် ဗွဲမလောန် တုဲ၊ နွံ ဆ ၜိုတ် ၀.၀၀၅ ပ္ဍဲ မွဲ ပြကောဋိ (ppm) ဓဝ်ရ (အောန်နူ ထဝ် ၜိုတ် ၄ ဆ ညိ)။ ဍေဟ် လၟိုန်ကာလ မံင် ပ္ဍဲ သဘာဝ နဒဒှ် လောဟ သ္အးဇ္ၚး (Native platinum) ဟွံသေင်မ္ဂး နဒဒှ် လောဟ ပံင်နှဴ ကု ဒြပ်သ္အး ပလာတ်တဳနမ် တၞဟ်တအ် (PGMs) ရ။ ဍေဟ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ တၟအ် ပၟတ် မကၠုင်နူ ဂၠံင်တိ (Ultramafic igneous rocks) ကေုာံ ဒေသ လျးတိ (Alluvial deposits) တအ် ရ။ ဍုင် မပတိတ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ဍုင် အာဖရိက သၠုင်ကျာ (South Africa - ပတိတ် ဂၠိုင်အိုတ် ၜိုတ် ၇၀-၈၀%)၊ ရုရှာ (Russia)၊ ဇိမ်ဗာဗွေ (Zimbabwe)၊ ကနေဒါ (Canada) ကေုာံ အဝ်စတြေလျာ (Australia) ရ。<ref name="Greenwood1997">Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 1113–1117.</ref> == ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် == ပရေင်ပတိတ် ပလာတ်တဳနမ် အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နူကဵု တၟအ် မကၠုင်နူ ဒေသ Bushveld Igneous Complex ပ္ဍဲ အာဖရိက သၠုင်ကျာ ကေုာံ တၟအ် Norilsk ပ္ဍဲ ရုရှာ ရ။ လၟေင် ပတိတ် လောဟ ဏအ် ဝါတ်ဂါတ် ကေုာံ သြန် စရိတ် သၠုင် ဗွဲမလောန် ရ။ ညးတအ် ခါဲ တၟအ် ကေုာံ ဖျေံဂမ္တဴ ဍေဟ်၊ တုဲ စကာ နဲကဲ Foam flotation ကေုာံ ဍာ်ဓာတ် Aqua regia သွက်ဂွံ ပါ်ပတိတ် ပလာတ်တဳနမ် နူကဵု နဳကေလ်၊ ကောပ်ပါ ကေုာံ လောဟ ပလာတ်တဳနမ် တၞဟ်တအ် ရ။ ကၞောတ်တဲ ညးတအ် ဖျေံဂမ္တဴ Ammonium chloroplatinate တုဲ ကလိဂွံ ခဗိုက် ပလာတ်တဳနမ် သ္အးဇ္ၚး ရ။ == ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် == ပလာတ်တဳနမ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် (Stable isotopes) မသုန် သာ် ကေုာံ အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ် မၞုံကဵု အာယုက် လအ်လောန် မွဲ သာ် ပ္ဍဲ သဘာဝ: * '''Platinum-190, 192, 194, 195, 196''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် ရ။ ပ္ဍဲအကြာဏအ် '''Platinum-195 (¹⁹⁵Pt)''' ဂှ် နွံဂၠိုင်အိုတ် (၃၃.၈၃%) တုဲ Pt-190 ဂှ် ဒှ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ် အာယုက် လအ်လောန် (၆.၅ x ١၀¹¹ သၞာံ) ရ။ ပါဲနူဂှ် ဍေဟ် နွံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ် တၞဟ်တအ် ဗီုကဵု Platinum-193 ကေုာံ Platinum-197 မစကာ ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် ရ。<ref name="Audi2003">Audi, G. et al. (2003). "The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties". ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.</ref> == ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် == ပလာတ်တဳနမ် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ဓာတုဗေဒ၊ ကွတ်ပညာ ကေုာံ ၚုဟ်မးတန်: # '''ပလတ် ပၟတ် ကေုာံ ဖျေံပသဲ အာဇြေန် (Catalytic Converters)''': လွပ် ဇၞော်အိုတ် (စဵုကဵု ၄၀-၅၀%) ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် ကိရိယာ ဖျေံ ဓာတ်ဂျိ (Catalytic converters) ပ္ဍဲ ကွဳစက် ရ။ ပလာတ်တဳနမ် သ္ပကဵု ဓာတ်ကၠောအ် သွက်ဂွံ ပလီု ဟွံသေင်မ္ဂး ဖအောန် ဓာတ်ဂျိ ယက် (CO, NOx, Hydrocarbons) ညံင်ဟွံဂွံ တိတ် ကု သွိုဟ်ကျာ ရ။ # '''တၟအ်စဳ တန်မၚ် ကေုာံ အရာပ်သြန် (Jewelry)''': ဟိုတ်နူ ဍေဟ် နွံကဵု အရံင် သြန်-ဗု မတန်တဴ၊ ညိင်ဝတ် ကေုာံ ၚုဟ်မးတန် ဂှ်ရ၊ ညးတအ် စကာ ပ္ဍဲ ပရေင် ကၠောန် ဇုက်ထဝ်၊ မွင်း ထဝ်ဖြိုင် (Platinum rings) ကေုာံ ကပေါတ် စဳ ၚုဟ်တန် သၠုင် ရ။ # '''ရုင်ဂဥုဲ ကေုာံ ဓာတ်ကၠောအ် (Medical & Chemical Catalysts)''': ပလာတ်တဳနမ် စကာ နဒဒှ် ဓာတ်ကၠောအ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ပတိတ် ဓာတ်ဖျး Nitric acid၊ ပတိတ် ဆီ ပေထြဝ်လဳယမ် ကေုာံ စကာ ပ္ဍဲ ဓာတ်ဂဥုဲ ကေန်သာ (Cisplatin) ရ။ # '''ကိရိယာ ရုင်စက် ကေုာံ တဲသၞောတ် (Laboratory Equipment)''': ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဒုင်ဒဝ် ဂမ္တဴ ထတ် ကေုာံ ဟွံလေင် ပ္ဍဲ ဍာ်ဖျး၊ ညးတအ် စကာ ကၠောန် ခေါက် ဖျေံဂမ္တဴ (Crucibles) ကေုာံ တိုင် မ္ၚိုဟ် ရ။ == ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ == ပလာတ်တဳနမ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ မစၟတ်သမ္တီလဝ် သွက် မၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး သတ် တအ်ရ (No biological role)။ ပ္ဍဲ '''သဲလ်''' ခန္ဓကာယ ပိုယ် ဍေဟ် ဟွံပါလုပ် ရ။ လောဟ ဏအ် ဓမ္မတာ (Metallic platinum) ဂှ် ဟွံမဲ ကု ဂျိ လးလး (Biocompatible / Non-toxic) တုဲ စကာ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ မၞိဟ် (Pacemakers) ရ။ ဆဂး ဓာတ် ပံင်ကောံ ပလာတ်တဳနမ် လ္ၚဵု (Soluble platinum salts ဥပမာ- Chloroplatinic acid) တုဲ ယဝ်ရ ဒး မတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ယီုလုပ်အာ မ္ဂး လေပ် က္တဵုဒှ် အန္တရာယ် ဂျိ၊ ယဲစၞာံ (Allergic skin reactions) ကေုာံ ယဲ ကသအ် မာန် ရ。<ref name="Emsley2001">Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 338–341.</ref> == ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် == * '''Chloroplatinic acid (H₂PtCl₆)''': ဓာတ် ပံင်ကောံ ကိစ္စဇၞော်အိုတ် မစကာ နဒဒှ် တမ် သွက်ဂွံ ပတိတ် ဓာတ်ပံင်ကောံ ပလာတ်တဳနမ် တၞဟ်တအ် ကေုာံ စကာ ပ္ဍဲ ဓာတုဗေဒ ရ။ * '''Platinum(II) oxide (PtO) ကေုာံ Platinum(IV) oxide (PtO₂)''': ဓာတ် အံက်သိုက် မစကာ နဒဒှ် ဓာတ်ကၠောအ် (Adams' catalyst) ပ္ဍဲ ဓာတုဗေဒ ဩဂဲနေတ် ရ။ * '''Cisplatin (PtCl₂(NH₃)₂)''': ဒှ် ဓာတ် ပံင်ကောံ ပလာတ်တဳနမ် မစကာ အဓိက နဒဒှ် ဍာ်ဂဥုဲ လွဳယဲ ကေန်သာ (Chemotherapy drug) ဗွဲမပြာကတ် ရ။ == ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် == ပလာတ်တဳနမ် လောဟ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ကလောံဇၞော်ဇၞော် ဂှ် ဟွံမဲ ကု ဂျိ (Non-toxic) ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ ဍေဟ် နွံ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ခဗိုက် (Platinum powder) မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် တူပၟတ် ကေုာံ ခတိုဟ် လောဲသွာ (Fire and explosion hazard) ပ္ဍဲ ကျာ ရ။ ဓာတ် ပံင်ကောံ ပလာတ်တဳနမ် လ္ၚဵု တအ် ဒှ် ဓာတ်မပ္တိတ် ယဲစၞာံ (Sensitizers) တုဲ သၟာကမၠောန် တအ် ဒးစွံ သတိ အခိင် ရပ်စပ် ဍေဟ် ရ။ == ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် == ပလာတ်တဳနမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး: * '''ကု ထဝ် (Gold)''': ထဝ် ကဵု ပလာတ်တဳနမ် သီုၜါဝွံ ဒှ် လောဟ ၚုဟ်မးတန် (Noble metals) ရ။ ဆဂး ပလာတ်တဳနမ် ဇြိုင်နူ ထဝ် (21.45 vs 19.3 g/cm³) ကေုာံ မ္ၚိုဟ်နူ၊ ထကး လောဲနူ ကေုာံ ကဆံင်စှ်ေဍာ် သၠုင်နူ ထဝ် (1768 °C vs 1064 °C) ဗွဲမလောန် ရ။ * '''ကု ပလာတ်တဳနမ် ဂကောံ (PGMs)''': ပလာတ်တဳနမ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မဂွံဆဵုကေတ် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂကောံ လောဟ ပလာတ်တဳနမ် တုဲ လောဟ တၞဟ်တအ် (Palladium, Rhodium, Iridium, Osmium, Ruthenium) နွံ အောန်နူ ဍေဟ် ဗွဲမလောန် ရ。<ref name="Cotton1999">Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley & Sons. pp. 1001–1008.</ref> == နိဿဲ == <references /> {{Periodic table}} [[ကဏ္ဍ:ပလာတ်တဳနမ်]] [[ကဏ္ဍ:လောဟ ကၠာဲဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]] n5s9h1yfhw72hm1sfi97r6qhxfy1nxo 0 12821 59201 2026-10-26T05:37:05Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox element | name = မာကျူရဳ (ပါဒ) | english_name = Mercury (Quicksilver) | symbol = Hg | atomic_number = 80 | atomic_mass = 200.59 | element_category = [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal) | group = 12 | period = 6 | block = d-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု၊ ဍာ်ဒမျိုဟ် (Silvery liquid) | image = File:Mercury_droplets.jpg|250px|alt=လေ..." 59201 wikitext text/x-wiki {{Infobox element | name = မာကျူရဳ (ပါဒ) | english_name = Mercury (Quicksilver) | symbol = Hg | atomic_number = 80 | atomic_mass = 200.59 | element_category = [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal) | group = 12 | period = 6 | block = d-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု၊ ဍာ်ဒမျိုဟ် (Silvery liquid) | image = [[File:Mercury_droplets.jpg|250px|alt=လောဟ မာကျူရဳ ဍာ်ဒမျိုဟ်]] | caption = ကလောံ ဍာ်ဒမျိုဟ် လောဟ မာကျူရဳ သ္အးဇ္ၚး | phase = Liquid | melting_point_K = 234.32 | melting_point_C = -38.83 | boiling_point_K = 629.88 | boiling_point_C = 356.73 | density_stp = 13.534 g/cm3 | discovery = Ancient (ခေတ်တြေံတမၠာ) | first_isolation = Known to ancient civilizations }} '''မာကျူရဳ''' ({{lang-en|Mercury}}) ဟွံသေင်မ္ဂး ကော်စ '''ပါဒ''' ကေုာံ '''ဍာ်ပသဲ''' (Quicksilver) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Hg''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၈၀ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၂ (Group 12) တုဲ ဒှ် [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal) မွဲရ။ တင်တၟေင် ဇၞော်အိုတ် ကေုာံ အოစာ ဍေဟ်မွဲဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အးလောဟ သဘာဝ မၞုံဗီုပြင် ဒှ်ဍာ် ပ္ဍဲ ကဆံင် ဂမ္တဴ ကေုာံ ဖျေံပၟတ် ဓမ္မတာ မွဲဓဝ် ပ္ဍဲ လောက (Liquid at standard conditions) ရ။ လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု၊ ဇြိုင်လောန် (Density 13.534 g/cm³) တုဲ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ ဍေဟ် ဒှ် ဓာတ်ဂျိ ထတ်ဗွဲမလောန် (Highly toxic) ရ။ ဍေဟ် စကာ ပ္ဍဲ ကိရိယာ ၜတ် ဂမ္တဴ (Thermometers)၊ စက် ၜတ် ပၟတ်ဆီ (Barometers)၊ မပၟတ် လျးလလဳ ရုင်စက် (Fluorescent lamps)၊ ကေုာံ ရုင်ဂဥုဲ (Dental amalgams) တုဲ တ္ၚဲဏအ် ဒးဒုင် ပၠုပ်စုတ် ပ္ဍဲ သၞောဝ် စဵုဒၞာ ဘေးအန္တရာယ် ဂၠးတိ (Minamata Convention) ရ။ == ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် == ယၟုမ္ဂး "Mercury" ဝွံ ကၠုင်နူ ယၟု ဒေဝတဴ ဝင်ဂရိတ်-ရဝ်မ Mercury (ဒေဝတဴ တရဴမပြဟ်၊ ခဍာ်တဲ) ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ပဝ် ပြး ဂၠိုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ကၟိုဟ် ရေင် သကအ် လောဲသွာ ရ။ သင်္ကေတ '''Hg''' ဂှ် ကၠုင်နူ မအရေဝ် ဂရိတ်-လေတ္တေန် ''hydrargyrum'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ဍာ် သြန်" (Liquid silver / Quicksilver) ရ။ မာကျူရဳ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မဂွံဆဵုကေတ် နူ ခေတ်တြေံတမၠာ (Ancient times) ဥပမာ ပ္ဍဲ တိုင်တိ ဳဂေပ် (Ancient Egypt)၊ རྒྱ་ནག་ (China - 皇帝 Qin Shi Huang င် မစကာ ဍာ်ပသဲ ပ္ဍဲ သုသာန် ညး)၊ ကေုာံ ឥန္ဒိယ တအ် နူ ဘွဝ်ကၠံ တြေံတြဟ် တေအ် ရ။ == ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် == မာကျူရဳ ဒှ် လောဟ မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် သဝ်လောန် (-38.83 ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ်) တုဲ ဒှ် ဒြပ်သ္အးလောဟ မဒှ်ဍာ် ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ တ္ၚဲ ဓမ္မတာ ရ။ ဍေဟ် နွံကဵု လျိုင် ဇြိုင် (13.534 g/cm³) ရ။ ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ် နွံကဵု ဗွိုက် အဳလက်ထရွန် တၟေင် (Relativistic effects) တုဲ ဍေဟ် ညိင်ဝတ် ညိည က ကု အံက်သဳဂျိန် ဟွံလေင် ပ္ဍဲ ကျာ ဓမ္မတာ လးလး ရ။ ဆဂး ဍေဟ် လေင် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် ဖျး အံက်သဳဒိုက် (Nitric acid) ရ။ ဍေဟ် နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် +1 (Hg₂²⁺) ကေုာံ +2 (Hg²⁺) ရ။ == ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ == လတူတိ မ္ဂး၊ မာကျူရဳ နွံ ၜိုတ် ၀.၀၈ ppm ရ။ ဍေဟ် ဟွံမံင် ကေတ်တ် ပ္ဍဲသဘာဝ တုဲ လၟိုန်ကာလ ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် Cinnabar (Mercury(II) sulfide - HgS) မဒှ် တၟအ် အသာ် ဗ္ကေတ် မပြာကတ် ရ။ ဍုင် မပတိတ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ဍုင်ကြုက် (China)၊ ကဳရ်ဂဳဇ်သတာန် (Kyrgyzstan) ကေုာံ မေက်သဳကို (Mexico) ရ။ == ၄။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် == # '''ကိရိယာ ၜတ် ဂမ္တဴ ကေုာံ ဖျေံပသဲ (Thermometers & Barometers)''': စကာ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ပြံင်လှာဲ ဇမၠိင် အခိင် ကတဴ သဝ် ဍိုန်ဍောတ် (Linear thermal expansion) ရ။ # '''မပၟတ် လျးလလဳ (Fluorescent Lamps)''': စကာ ဓာတ်ကျာ မာကျူရဳ ပ္ဍဲ မပၟတ် လျး ဗု ရ။ # '''ဓာတ် ပံင်နှဴ သြန်ၚေက် (Dental Amalgams)''': စကာ ပ္ဍဲ ပရေက် ၚေက် (သြန်စိင် ၚေက်) ကီုလေဝ်, ခေတ်တၟိ နွံ ပၟိက် ဖအောန်ထောအ် ရ။ # '''ပရေင် ပတိတ် ထဝ် (Gold Mining)''': စကာ မာကျူရဳ သွက်ဂွံ ဇြောတ် ကေုာံ ပံင်နှဴ ထဝ် (Amalgamation process) မဒှ် ဟိုတ် မပ္တိတ် ဂျိ ပ္ဍဲ ဍာ်တိ ဇၞော်မွဲ ရ။ == ၅။ ဂျိ ကေုာံ အန္တရာယ် (Toxicity) == မာကျူရဳ ကေုာံ ဓာတ်ပံင်ကောံ ဍေဟ် (ဗွဲတၟေင် Methylmercury) တအ် ဒှ် ဓာတ်ဂျိ ထတ်လောန် (Neurotoxin) သွက် မၞိဟ် ကေုာံ သတ် ရ။ ဍေဟ် ပလီု သၞောတ် ဗဟဵု ဦးနှောက် (Central nervous system)၊ ပလီု မတ်၊ ကေုာံ ကသအ် ရ။ ယဲ မက္တဵုဒှ် နူ မာကျူရဳ ဂှ် ကော်ဂး '''Minamata disease''' (ယဲ မဳနာမာတာ) ရ။ == နိဿဲ == <references /> {{Periodic table}} [[ကဏ္ဍ:မာကျူရဳ]] [[ကဏ္ဍ:လောဟ ကၠာဲဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]] 5zveymw6hnzdvo5u33h5vgyzz9xscrh 59202 59201 2026-10-26T05:41:40Z Aue Nai 24 59202 wikitext text/x-wiki {{Infobox element | name = မာကျူရဳ (ပါဒ) | english_name = Mercury (Quicksilver) | symbol = Hg | atomic_number = 80 | atomic_mass = 200.592 | element_category = [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal) | group = 12 | period = 6 | block = d-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု၊ ဍာ်ဒမျိုဟ် (Silvery liquid) | image = [[File:Pouring_liquid_mercury_bionerd.jpg|250px|alt=လောဟ မာကျူရဳ ဍာ်ဒမျိုဟ်]] | caption = လောဟ မာကျူရဳ သ္အးဇ္ၚး ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ဍာ်ဒမျိုဟ် | phase = Liquid | melting_point_K = 234.321 | melting_point_C = -38.829 | boiling_point_K = 629.88 | boiling_point_C = 356.73 | density_stp = 13.534 g/cm3 | discovery = Ancient civilizations (ခေတ်တြေံတမၠာ) | first_isolation = Known to ancient civilizations }} '''မာကျူရဳ''' ({{lang-en|Mercury}}) ဟွံသေင်မ္ဂး ကော်စ '''ပါဒ''' ကေုာံ '''ဍာ်ပသဲ''' (Quicksilver) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Hg''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၈၀ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၂ (Group 12) တုဲ ဒှ် [[လောဟ ကၠာဲ]] (Transition metal) မွဲရ။ တင်တၟေင် ဇၞော်အိုတ် ကေုာံ အမ်သဝ် ဍေဟ်မွဲဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အးလောဟ သဘာဝ မၞုံဗီုပြင် ဒှ်ဍာ် ပ္ဍဲ ကဆံင် ဂမ္တဴ ကေုာံ ဖျေံပၟတ် ဓမ္မတာ မွဲဓဝ် ပ္ဍဲ လောက (Liquid at standard conditions for temperature and pressure) ရ (လောဟ ဗရဝ်မိန် သၟး ဒှ် ဍာ် ကီုလေဝ် ဍေဟ် ဟွံသေင် ကု လောဟ)။ လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု၊ ဇြိုင်လောန် (Density 13.534 g/cm³) တုဲ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ ဍေဟ် ဒှ် ဓာတ်ဂျိ ထတ်ဗွဲမလောန် (Highly toxic) ရ။ ဍေဟ် စကာ ပ္ဍဲ ကိရိယာ ၜတ် ဂမ္တဴ (Thermometers)၊ စက် ၜတ် ပၟတ်ဆီ (Barometers)၊ မပၟတ် လျးလလဳ ရုင်စက် (Fluorescent lamps)၊ ကေုာံ ရုင်ဂဥုဲ (Dental amalgams) တုဲ တ္ၚဲဏအ် ဒးဒုင် ပၠုပ်စုတ် ပ္ဍဲ သၞောဝ် စဵုဒၞာ ဘေးအန္တရာယ် ဂၠးတိ (Minamata Convention) ရ။ == ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် == ယၟုမ္ဂး "Mercury" ဝွံ ကၠုင်နူ ယၟု ဒေဝတဴ ဝင်ဂရိတ်-ရဝ်မ Mercury (ဒေဝတဴ တရဴမပြဟ်၊ ခဍာ်တဲ) ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ပဝ် ပြး ဂၠိုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ကၟိုဟ် ရေင် သကအ် လောဲသွာ ရ။ သင်္ကေတ '''Hg''' ဂှ် ကၠုင်နူ မအရေဝ် ဂရိတ်-လေတ္တေန် ''hydrargyrum'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ဍာ် သြန်" (Liquid silver / Quicksilver) ရ။ မာကျူရဳ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မဂွံဆဵုကေတ် နူ ခေတ်တြေံတမၠာ (Ancient times) ရ။ ပ္ဍဲ တိုင်တိ ဳဂေပ် (Ancient Egypt) ဂွံဆဵုကေတ် ဍာ်ပသဲ ပ္ဍဲ ဂိုဟ် ခေတ် 1500 BC တေအ် ရ။ ပ္ဍဲ ဍုင်ကြုက် (China) ဨကရာဇ် Qin Shi Huang (ချေန်ၐဳဟွင်) မစကာ ဍာ်ပသဲ နဒဒှ် ၜဳ ကေုာံ ကြုင် ပ္ဍဲ သုသာန် ညး သွက်ဂွံ ထ္ၜး ဣဒ္ဓိ ကေုာံ အာယုက် မဟွံချိုတ် (Immortality) ရ။ သၟာဓာတု ခေတ်လဒေါဝ် (Alchemists) တအ် ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ မာကျူရဳ ဂှ် ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ လောဟ ဓမ္မတာ ညံင်ဂွံ ဒှ် ထဝ် ရ။<ref name="Weeks1933">Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 11–13.</ref> == ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် == မာကျူရဳ ဝွံ ဒှ် လောဟ ဇြိုင် (13.534 g/cm³) ကေုာံ မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် သဝ်လောန် -38.83 ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ကေုာံ ကဆံင်ကတဴ 356.73 ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ရ။ ဟိုတ် ဍေဟ် ဂွံ ဒှ် ဍာ် ဂှ် ဒှ်ဟိုတ်နူ ဗွိုက် အဳလက်ထရွန် ဍေဟ် မၞုံကဵု 6s² အဳလက်ထရွန် မဒဇက် ဇြဟတ် နျူကလဳယပ် ထတ်လောန် (Relativistic effects) တုဲ ဍေဟ် ဟွံပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင် ပံင်နှဴ လောဟ (Metallic bonding) ခိုင်င် ရ။ ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ ညိင်ဝတ် ညိည ပ္ဍဲ ကျာ (Does not react with oxygen at room temperature) ဆဂး လေပ် က္တဵုဒှ် ဓာတ် အံက်သိုက် Mercury(II) oxide ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ၃၅၀ °C ရ။ ဍေဟ် ဟွံလေင် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် ဖျး ဓမ္မတာ (HCl, H₂SO₄ သာ) ဆဂး လေင် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် ဖျး အံက်သဳဒိုက် ဗီုကဵု Nitric acid (HNO₃) ဟွံသေင်မ္ဂး Hot concentrated sulfuric acid ရ။ ဍေဟ် နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် +1 (Hg₂²⁺) ကေုာံ +2 (Hg²⁺) ရ။ == ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ == လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ မာကျူရဳ ဝွံ နွံ ၜိုတ် ၀.၀၈ ပ္ဍဲ မွဲ ပြကောဋိ (ppm) ရ။ ဍေဟ် ဟွံမံင် ကေတ်တ် ပ္ဍဲသဘာဝ တုဲ၊ လၟိုန်ကာလ ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် Cinnabar (Mercury(II) sulfide - HgS) မဒှ် တၟအ် အသာ် ဗ္ကေတ် မပြာကတ် ရ။ တၟအ် Cinnabar ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ ဒေသ က္တဵုဒှ် တၟအ် ပၟတ် (Volcanic regions) ကေုာံ ဇိုင် စမ်း ဍာ်ကတဴ ရ။ ဍုင် မၞုံကဵု တၟအ် ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဒှ် ဍုင် စပိန် (Almadén mine - တြေံအိုတ်)၊ ကြုက် (China)၊ အဳတလဳ ကေုာံ ကဳရ်ဂဳဇ်သတာန် (Kyrgyzstan) ရ。<ref name="Greenwood1997">Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 1201–1204.</ref> == ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် == ပရေင်ပတိတ် မာကျူရဳ အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နူကဵု တၟအ် Cinnabar (HgS) ရ။ လၟေင် ပတိတ် ဍေဟ် လောဲသွာ ဗွဲမလောန် ရ။ ညးတအ် ပၠုပ် တၟအ် Cinnabar ပ္ဍဲ ဖိုဟ် ကေုာံ စံင် ဍေဟ် (Roasting) ပ္ဍဲ ကျာ ဓမ္မတာ ร။ ဓာတ် ဆာလဖာ (Sulfur) ပ္ဍဲ တၟအ် ဂှ် ပံင် ကု အံက်သဳဂျိန် တုဲ တိတ် အာ နဒဒှ် ဓာတ်ကျာ Sulfur dioxide (SO₂) ร။ တုဲမ္ဂး လောဟ မာကျူရဳ ဂှ် ဒှ် ယက် ဍာ် (Vapor) တုဲ ညးတအ် ပၠုပ် ဖျေံ ဂမ္တဴ သွက်ဂွံ ဂွံ ဍာ်ပသဲ သ္အးဇ္ၚး (Condensation) ရ။ ဍုင် မပတိတ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ဍုင်ကြုက် (China - ပတိတ် ဂၠိုင်အိုတ် ၉၀%) ကေုာံ မေက်သဳကို (Mexico) ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ သၞောဝ် စဵုဒၞာ သဘာဝ Minamata Convention ဂှ်ရ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ယှအ်ဖျေံ ပရေင် ခါဲ တၟအ် မာကျူရဳ ဗွဲမဇၞော် ရ။ == ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် == မာကျူရဳ ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် (Stable isotopes) ထပှ် သာ် ပ္ဍဲ သဘာဝ: * '''Mercury-196, 198, 199, 200, 201, 202, 204''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် အလုံ သီုဖအိုတ် ရ။ ပ္ဍဲအကြာဏအ် '''Mercury-202 (²⁰²Hg)''' ဂှ် နွံဂၠိုင်အိုတ် (၂၉.၈၆%) ပ္ဍဲ သဘာဝ ရ။ * ဍေဟ် နွံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ် ဗွဲမဂၠိုင် ဆဂး အာယုက် ဍေဟ်တအ် ဂၠေအ် လောန် တုဲ ဟွံစကာ ပ္ဍဲ ရုင်စက် လးလး ရ。<ref name="Audi2003">Audi, G. et al. (2003). "The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties". ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.</ref> == ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် == ခေတ်တြေံ တေအ် မာကျူရဳ စကာ ဂၠိုင် ကီုလေဝ် တ္ၚဲဏအ် ဟိုတ်နူ ဂျိ ဍေဟ် တုဲ ညးတအ် ယှအ်ဖျေံ လွပ် ဍေဟ် ဗွဲမဇၞော် ရ: # '''ကိရိယာ ၜတ် ဂမ္တဴ ကေုာံ ဖျေံပသဲ (Thermometers & Barometers)''': စကာ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ပြံင်လှာဲ ဇမၠိင် အခိင် ကတဴ သဝ် ဍိုန်ဍောတ် (Linear thermal expansion) တုဲ ဟွံဗာန် ဒ္ၚောဝ် ရ။ သၟာသိပ္ပံ Torricelli စကာ ဍေဟ် သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် Barometer အလန်ပထမအိုတ် ရ။ # '''မပၟတ် လျးလလဳ (Fluorescent Lamps)''': စကာ ဓာတ်ကျာ မာကျူရဳ ပ္ဍဲ မပၟတ် လျး ဗု ရ။ အခိင် လလဳ လုပ် ဍေဟ် ပတိတ် လျး ခဍောင် (Ultraviolet) တုဲ ဓာတ် ပ္ဍဲ ဒ္ၚောဝ် (Phosphor) ပြံင်လှာဲ ဍေဟ် ညံင်ဂွံ ဒှ် လျး ဗု ရ။ # '''ဓာတ် ပံင်နှဴ သြန်ၚေက် (Dental Amalgams)''': စကာ ပံင်နှဴ ကု သြန် သွက်ဂွံ ကၠောန် ပရေက် ၚေက် (သြန်စိင် ၚေက်) ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဒှ် ကလောံ ခိုင်ကၠိုက် လောဲသွာ ရ။ # '''ပရေင် ပတိတ် ထဝ် (Artisanal Gold Mining)''': စကာ မာကျူရဳ သွက်ဂွံ ဇြောတ် ကေုာံ ပံင်နှဴ ထဝ် နူကဵု တၟအ် (Amalgamation)။ ကြဴနူဂှ် ညးတအ် စံင် ပတိတ် မာကျူရဳ ဂှ် ဒှ် ဟိုတ် မပ္တိတ် ဂျိ ပ္ဍဲ ဍာ်တိ ကေုာံ ကျာ ဇၞော်မွဲ ရ။ == ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ == မာကျူရဳ ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ မစၟတ်သမ္တီလဝ် သွက် မၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး သတ် တအ်ရ (No biological role)။ ဍေဟ် ဒှ် ဓာတ်ဂျိ သၟး ရ။ == ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် == * '''Mercury(II) sulfide (HgS)''': ဓာတ် တၟအ် Cinnabar ဟွံသေင်မ္ဂး Vermilion မစကာ နဒဒှ် အရံင် ဗ္ကေတ် ပ္ဍဲ ခေတ်တြေံ ရ။ * '''Mercury(I) chloride (Hg₂Cl₂)''': ကော်ဂး Calomel မစကာ ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် ဓာတု ရ။ * '''Methylmercury ([CH₃Hg]⁺)''': ဓာတ် ပံင်ကောံ ဩဂဲနေတ် မၞုံကဵု ဂျိ ထတ်အိုတ် (Most toxic form) မလေပ် က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဍာ် ကေုာံ လုပ်အာ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ က ရ။ == ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် (Toxicity) == မာကျူရဳ ကေုာံ ဓာတ်ပံင်ကောံ ဍေဟ် တအ် ဒှ် ဓာတ်ဂျိ ထတ်လောန် (Neurotoxin) သွက် မၞိဟ် ကေုာံ သတ် ရ။ ဍေဟ် ပလီု သၞောတ် ဗဟဵု ဦးနှောက် (Central nervous system)၊ ပလီု မတ်၊ ကေုာံ ကသအ် ရ။ * ယဲ မက္တဵုဒှ် နူ မာကျူရဳ ဂှ် ကော်ဂး '''Minamata disease''' (ယဲ မဳနာမာတာ) မက္တဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင် ဂျပါန် ဟိုတ်နူ ရုင်စက် ထောအ် ဓာတ် Methylmercury ပ္ဍဲ ၜဳ တုဲ မၞိဟ် စ က ဂွံ ယဲ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ * ယက် မာကျူရဳ (Mercury vapor) ယဝ်ရ ယီုလုပ်အာ မ္ဂး လေပ် ပလီု ကသအ် ကေုာံ က္ဍဟ် လောဲသွာ ရ。<ref name="Emsley2001">Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 261–265.</ref> == ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် == မာကျူရဳ ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး: * '''ကု ဂါလဳယာမ် (Gallium)''': ဂါလဳယာမ် ဂှ် ဒှ် လောဟ မလေင် ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ တဲ (29.7 °C) တုဲ မာကျူရဳ ဂှ် လေင် ပ္ဍဲ (-38.8 °C) ရ။ သီုၜါဝွံ ဒှ် လောဟ ဍာ် ကီုလေဝ် ဂါလဳယာမ် ဟွံမဲ ကု ဂျိ ကေုာံ ဟွံ ပတိတ် ယက် လောဲသွာ ညံင် မာကျူရဳ ရ။ * '''ကု ကာဒ်မဳယာမ် (Cadmium)''': ကာဒ်မဳယာမ် ဂှ် နွံ လတူ မာကျူရဳ ပ္ဍဲ ဂကောံ 12 ရ။ သီုၜါဝွံ ဒှ် လောဟ ဇြိုင် မၞုံကဵု ဂျိ ထတ် (Heavy metal toxins) သီုၜါ ကီုလေဝ်၊ ကာဒ်မဳယာမ် ဒှ် လောဟ မ္ၚိုဟ် ဓမ္မတာ ရ。<ref name="Cotton1999">Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley & Sons. pp. 598–602.</ref> == နိဿဲ == <references /> {{Periodic table}} [[ကဏ္ဍ:မာကျူရဳ]] [[ကဏ္ဍ:လောဟ ကၠာဲဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]] ohnzv9uhbxdxajdbzt9tngt5j6nvkpq 0 12822 59203 2026-10-26T05:45:04Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox element | name = တာလဳယာမ် | english_name = Thallium | symbol = Tl | atomic_number = 81 | atomic_mass = 204.38 | element_category = [[လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ]] (Post-transition metal) | group = 13 | period = 6 | block = p-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု-ပတေင် (Silvery white) | image = File:Thallium_pieces_in_ampoule.jpg|250px|alt=လောဟ တာလ..." 59203 wikitext text/x-wiki {{Infobox element | name = တာလဳယာမ် | english_name = Thallium | symbol = Tl | atomic_number = 81 | atomic_mass = 204.38 | element_category = [[လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ]] (Post-transition metal) | group = 13 | period = 6 | block = p-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု-ပတေင် (Silvery white) | image = [[File:Thallium_pieces_in_ampoule.jpg|250px|alt=လောဟ တာလဳယာမ်]] | caption = ကလောံ လောဟ တာလဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး မစွံလဝ် ပ္ဍဲ ဖန် ညံင်ဟွံဂွံ ဒး ကျာ | phase = Solid | melting_point_K = 577 | melting_point_C = 304 | boiling_point_K = 1746 | boiling_point_C = 1473 | density_stp = 11.85 g/cm3 | discovery = [[William Crookes]] (၁၈၆၁) | first_isolation = [[Claude-Auguste Lamy]] (၁၈၆၂) }} '''တာလဳယာမ်''' ({{lang-en|Thallium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Tl''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၈၁ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၃ (Group 13) တုဲ ဒှ် [[လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ]] (Post-transition metal) မွဲရ။ လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု၊ မ္ၚိုဟ်အောန် (ဍိုန်ဍောတ် လောန် မာန်ရေက် နကဵု ၜုန် ဂွံ) ကေုာံ ဇြိုင် (လျိုင် 11.85 g/cm³) ရ။ တာလဳယာမ် ဂှ် ဒှ် လောဟ မၞုံကဵု ဂျိ ထတ်လောန် (Highly toxic) တုဲ သၟာကမၠောန် ကေုာံ သၟာသိပ္ပံ တအ် ဒးစွံ သတိ အခိင် ရပ်စပ် ဍေဟ် ရ။ ပ္ဍဲသဘာဝမ္ဂး ဍေဟ် ဟွံမံင် ကေတ်တ် တုဲ၊ လၟိုန်ကာလ ဂွံဆဵုကေတ် ပံင်နှဴ ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် ကောပ်ပါ (Copper)၊ ဖကောဝ် (Lead) ကေုာံ ဇေန် (Zinc) ရ။ ပ္ဍဲခေတ် ကိုပ်ကၠာ တေအ် ဍေဟ် စကာ ဗွဲမလှဲလး နဒဒှ် ဂဥုဲ ဂစိုတ် ကၞိ ကေုာံ ဂဥုဲ ဂစိုတ် စၟစၟောန် (Rat poison and insecticide) ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ဟိုတ်နူ အန္တရာယ် ဂျိ ဍေဟ် ဇၞော်လောန် တုဲ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ကၟာတ်လဝ် အခေါင် စကာ ဍေဟ် ရ။ လွပ် အဓိက တ္ၚဲဏအ် ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် အဳလက်ထရွန်နေတ် ကေုာံ မတ်ဒ္ၚောဝ် တၟေင် (Special optical glasses) ရ။ == ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် == ယၟုမ္ဂး "တာလဳယာမ်" (Thallium) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် ဂရိတ် ''thallos'' (θαλλός) မဂွံအဓိပ္ပါယ် "တၞုင် တၞံဆု သၚေက်" (Green shoot or twig) ရ။ ဟိုတ်မဂွံ ခုတ်လဝ် ယၟု ဏအ်ဂှ် ဒှ်ဟိုတ်နူ ပ္ဍဲအခိင် ညးတအ် စမ်ၜတ် ဍေဟ် နကဵု ကိရိယာ ၜတ် လျး (Spectroscope) မ္ဂး ဍေဟ် ပတိတ် လျး အရံင် သၚေက် (Bright green spectral emission line) မပြာကတ် လောန် ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၆၁ ဂှ်၊ သၟာဓာတု ကေုာံ သၟာရူပဗေဒ ဂကူအင်္ဂလိက် [[William Crookes]] (ဝဳလဳယာမ် ခရုက်သ်) ဂွံဆဵုကေတ် ဓာတ် တၟိ ဏအ် အခိင် ညး လ္ၚတ် ဓာတ် ယက် မတိတ် နူကဵု ရုင်စက် ပတိတ် ဍာ်ဓာတ် ဖျး Sulfuric acid ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၆၂ ဂှ် သၟာဓာတု ပြင်သေတ် [[Claude-Auguste Lamy]] (ကလောဒ်-အဝ်ဂတ်သ် လာမဳ) လေဝ် ဂွံဆဵု ဍေဟ် အလဵုအလဵု ညး ကီု တုဲ၊ ညး ဒှ် မၞိဟ် မပါ်ပတိတ် လောဟ တာလဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး အလန်ပထမအိုတ် နကဵု လၟေင် လလဳ (Electrolysis) ရ。<ref name="Weeks1933">Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 310–315.</ref> == ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် == တာလဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ ဍိုန်ဍောတ် (Softest metals) တုဲ မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် သဝ် (304 °C) ရ။ ဍေဟ် ဇြိုင် တုဲ နွံ လျိုင် 11.85 g/cm³ မကြပ်တုပ် ကု ဖကောဝ် (Lead) ရ။ ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ ဟွံညိင်ဝတ် ပ္ဍဲ ကျာ (Tarnishes quickly in air) ရ။ ယဝ်ရ ထပက် ပၠး ဍေဟ် ပ္ဍဲ ကျာ မ္ဂး ဍေဟ် ပြံင်လှာဲ အာ ဒှ် အသာ် ပတေင် တုဲ က္တဵုဒှ် ဗွိုက် ဓာတ် Thallium(I) oxide (Tl₂O) လောဲသွာ ရ (ဟိုတ်ဂှ်ရ သၟာသိပ္ပံ တအ် ဒးစွံ ဍေဟ် ပ္ဍဲ အပ္ဍဲ ကၠေင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဖန် ကၟာတ် လဝ်)။ ဍေဟ် လေင် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် ဖျး ဓမ္မတာ (Nitric acid, Sulfuric acid) ရ။ တင်တၟေင် ဍေဟ်ဂှ် ပ္ဍဲ ဂကောံ 13 (Boron group) ဏအ် ၜိုန်ရ ဒြပ်သ္အး တၞဟ်တအ် (ဗီုကဵု အလူမဳနဳယာမ်) နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် +3 ကီုလေဝ်၊ တာလဳယာမ် ဂှ် ဟိုတ်နူ Inert pair effect တုဲ ဍေဟ် ညိင်ဝတ် ပ္ဍဲ ကဆံင် +1 (Tl⁺) လၟိုန် ရ။ == ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ == လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ တာလဳယာမ် ဝွံ နွံ ၜိုတ် ၀.၈၅ ပ္ဍဲ မွဲ ပြကောဋိ (ppm) ရ။ လၟိဟ်ဏအ်ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကု အာယဒိန် (Iodine) ကေုာံ တုင်သတေန် (Tungsten) ရ။ တာလဳယာမ် ဂှ် ဟွံမံင် ကေတ်တ် ပ္ဍဲသဘာဝ တုဲ လၟိုန်ကာလ ပြးဇး မံင် ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် သာလ်ဖိုက် (Sulfide ores) မပ္တံကဵု Crookesite, Lorandite, ကေုာံ Hutchinsonite ရ။ ဆဂး တၟအ် တအ် ဏအ် နွံ အောန် လောန် တုဲ၊ တာလဳယာမ် ဗွဲမဂၠိုင် မကလိဂွံ ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် ဂှ် ဒှ် ကပေါတ်ကြဴ (Byproducts) နူကဵု ပရေင် ခါဲ တၟအ် ကောပ်ပါ၊ ဖကောဝ် ကေုာံ ဇေန် ร。<ref name="Greenwood1997">Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 222–224.</ref> == ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် == ပရေင်ပတိတ် တာလဳယာမ် အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နူကဵု ယက် မတိတ် နူကဵု ရုင်စက် စံင် တၟအ် (Smelting of copper, zinc, and lead ores) ร။ အခိင် ညးတအ် စံင် တၟအ် သာလ်ဖိုက် မ္ဂး ဓာတ် တာလဳယာမ် တအ် ပဝ် တိတ် အာ ပ္ဍဲ ယက် တုဲ စောဲ ဗာန် ပ္ဍဲ ခဗိုက် လတူ (Flue dust) ရ။ ညးတအ် ဇြောတ် ကေတ် ခဗိုက် ဏအ် တုဲ လေင် ပၠုပ် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် ဖျး Sulfuric acid သွက်ဂွံ ဂွံ ဓာတ် Thallium sulfate ရ။ ကၞောတ်တဲ ညးတအ် စကာ နဲကဲ လလဳ (Electrolysis) ဟွံသေင်မ္ဂး ဖျေံဂမ္တဴ ကု ဇေန် (Zinc plate) သွက်ဂွံ ကလိဂွံ လောဟ တာလဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ရ။ လၟိဟ် ပတိတ် အလုံဂၠးတိ ဂှ် နွံ ဆ ၜိုတ် ၁၀ တာန် ဓဝ် ပ္ဍဲ မွဲ သၞာံ (ဟိုတ်နူ ပၟိက် လွပ် အောန် တုဲ ဂျိ ထတ် လောန်)။ == ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် == တာလဳယာမ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် (Stable isotopes) ၜါ သာ် ပ္ဍဲ သဘာဝ: * '''Thallium-203 (²⁰³Tl)''': နွံ ၜိုတ် ၂၉.၅% ပ္ဍဲ သဘာဝ ရ။ * '''Thallium-205 (²⁰⁵Tl)''': နွံဂၠိုင်အိုတ် (၇၀.၅%) ပ္ဍဲ သဘာဝ ရ။ ပါဲနူဂှ် ဍေဟ် နွံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် မပ္တံကဵု '''Thallium-201 (²⁰¹Tl)''' ရ။ ²⁰¹Tl ဏအ် နွံကဵု အာယုက် (Half-life) ၇၃ နာဍဳ တုဲ ဍေဟ် ဒှ် ဓာတ် အဓိက မစကာ ပ္ဍဲ ရုင်ဂဥုဲ (Nuclear cardiology) သွက်ဂွံ တက် ဗီု ကောန်တၟအ် (Myocardial perfusion imaging) ရ。<ref name="Audi2003">Audi, G. et al. (2003). "The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties". ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.</ref> == ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် == တာလဳယာမ် ဂှ် ဟိုတ်နူ နွံ ဂျိ ထတ် ဂှ်ရ ဍေဟ် စကာ ပ္ဍဲ ရုင်စက် မၞုံကဵု ပရေင် စဵုဒၞာ ခိုင်ကၠိုက် ဓဝ်ရ: # '''မတ်ဒ္ၚောဝ် ကေုာံ ဩပ်တိက် (Optics and Glass)''': ဓာတ် တာလဳယာမ် ပၠုပ်စုတ် ပ္ဍဲ ဖန် (Thallium bromoiodide) သွက်ဂွံ ကၠောန် မတ်ဒ္ၚောဝ် ကေုာံ ခလုတ် မစကာ ပ္ဍဲ စက် ဗဵု လျး ဂမ္တဴ အာကာသ (Infrared optical materials) ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဒုင်ကဵု လျး ဏအ် ဖံက် ၜက် အာ လောဲသွာ ရ။ # '''စက် အဳလက်ထရွန် (Electronics)''': ဓာတ် Thallium sulfide ဂှ် ပြံင်လှာဲ ပရေင် ဇြောတ် လလဳ ဍေဟ် အခိင် ဒး လျး (Electrical resistance changes with light) တုဲ စကာ ပ္ဍဲ Photoresistors ကေုာံ စက် ၜတ် လျး ရ။ # '''ရုင်ဂဥုဲ (Medical Imaging)''': အိုင်သဝ်တုပ် ²⁰¹Tl စကာ သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် လၟေင် ဆီ မဇွောဝ် လုပ် ကောန်တၟအ် ပ္ဍဲ ယဲ ကောန်တၟအ် (Heart stress tests) ရ။ # '''ဂဥုဲ ဂစိုတ် ကၞိ (Rodenticides)''': ခေတ် ကၠာတေအ် (ကိုပ်ကၠာ သၞာံ ၁၉၇၀ ဂမၠိုင်) ဓာတ် Thallium sulfate ဂှ် စကာ နဒဒှ် ဂဥုဲ ဂစိုတ် ကၞိ ကေုာံ စၟစၟောန် ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ ဍေဟ် က္တဵုဒှ် အန္တရာယ် သွက် မၞိဟ် ကေုာံ သတ်ဂြိုပ် တအ် လောဲသွာ (ဍေဟ် ဟွံမဲ ကု ရမ္သာင်၊ သၟူ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ရှ်) ဂှ်ရ ဍုင် အမေရိကာန် ကေုာံ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ကၟာတ်လဝ် အခေါင် စကာ ဍေဟ် တုဲရ။ == ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ == တာလဳယာမ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ မစၟတ်သမ္တီလဝ် သွက် မၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး သတ် တအ်ရ (No biological role)။ ပ္ဍဲ '''သဲလ်''' ခန္ဓကာယ ပိုယ် ဍေဟ် ဟွံပါလုပ် ရ။ လောဟ ဏအ် ကေုာံ ဓာတ် ပံင်ကောံ ဍေဟ် သီုဖအိုတ် ဂှ် နွံကဵု '''ဂျိ ဇၞော် ဗွဲမလောန် (Extremely toxic)''' ရ။ ပ္ဍဲ လပါ် ဇဳဝဗေဒ၊ သၞောတ် ခန္ဓကာယ မၞိဟ် တအ် တော် ထေင် ကေတ် ဒဒှ်ရ ဓာတ် တာလဳယာမ် ไอအောန် (Tl⁺) ဂှ် ဒှ် ဓာတ် ပဝ်တက်သဳယာမ် (K⁺) ဟိုတ်နူ ဍေဟ်တအ် နွံကဵု ဇမၞော် (Ionic radius) တုပ်သၟဟ် ရေင်သကအ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ တာလဳယာမ် လုပ်အာ ပ္ဍဲ သဲလ် လောဲသွာ တုဲ ပလီု သၞောတ် နာဗ် (Nervous system) ကေုာံ ပလီု ကမၠောန် အေန်ဇြာင် (Enzymes) ရ。<ref name="Emsley2001">Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 433–437.</ref> == ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် == * '''Thallium(I) sulfate (Tl₂SO₄)''': ဓာတ် မလေင် ပ္ဍဲ ဍာ် အသာ်ဗု မစကာ လဝ် နဒဒှ် ဂဥုဲ ဂစိုတ် ကၞိ တြေံ။ ဍေဟ် ဟွံမဲ ကု သၟူ ကေုာံ ရှ် (Odorless and tasteless) တုဲ အန္တရာယ် ဇၞော် လောန် ရ။ * '''Thallium(I) oxide (Tl₂O)''': ဓာတ် အသာ်လမ္စံက် မက္တဵုဒှ် အခိင် တာလဳယာမ် ဒး ကျာ ရ။ * '''KRS-5 (Thallium bromoiodide)''': ဓာတ် တၟအ် ကမှ် (Crystal) မစကာ ပ္ဍဲ မတ်ဒ္ၚောဝ် စက် Infrared spectroscopy ရ။ == ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် (Toxicity) == တာလဳယာမ် ဂှ် ပြာကတ် ယၟု နဒဒှ် '''"ဂျိ ညးသ္ပဂျိ" (The Poisoner's Poison)''' ပ္ဍဲ ဝင် ဟိုတ်နူ ဍေဟ် စကာ လောဲသွာ ပ္ဍဲ ပရေင် ဂစိုတ် မၞိဟ် (ဍေဟ် လေင် ပ္ဍဲ ဍာ်၊ ဟွံမဲ သၟူ ကေုာံ ရှ်) ရ။ ယဝ်ရ မၞိဟ် မွဲ ၚိတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ယီု လုပ်အာ တာလဳယာမ် ၜိုတ် ၁ ဂရာမ် ဓဝ် မ္ဂး လမျီု အိုတ် မာန် ရ (Lethal dose)။ * '''သင်္ကေတ ယဲ (Symptoms)''': ယဲ ပြာကတ်အိုတ် ဂှ် ဒှ် '''သော် ပြဟ် (Alopecia / Hair loss)''' ကေုာံ ဂိ ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲ ဇိုင် တဲ (Peripheral neuropathy) ရ။ ဍေဟ် ပလီု သၞောတ် ဗဟဵု ဦးနှောက်၊ ကလုတ်၊ ကေုာံ ဂြိုဟ် ရ။ * ယဝ်ရ ဒး ဂျိ တာလဳယာမ် မ္ဂး သၟာဂဥုဲ တအ် စကာ ဂဥုဲ '''Prussian blue''' သွက်ဂွံ ဇြောတ် ကေတ် ဓာတ် တာလဳယာမ် ပ္ဍဲ ကြုတ် ညံင်ဟွံဂွံ လုပ်အာ ပ္ဍဲ ဆီ ရ။ == ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် == တာလဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး: * '''ကု ဖကောဝ် / လေဒ် (Lead)''': လေဒ် ဂှ် နွံ ဗဒါဲ တာလဳယာမ် ပ္ဍဲ ဂကောံ 14 ရ။ သီုၜါဝွံ ဒှ် လောဟ ဇြိုင်၊ ဍိုန်ဍောတ် ကေုာံ နွံ ဂျိ သီုၜါ ကီုလေဝ်၊ တာလဳယာမ် ဂှ် နွံ ဂျိ ထတ်နူ လေဒ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ လၟိဟ် ဍောတ်တ် ဓဝ်ရ (Acute toxicity)။ * '''ကု အေန်ဒဳယာမ် (Indium)''': အေန်ဒဳယာမ် ဂှ် နွံ လတူ တာလဳယာမ် ပ္ဍဲ ဂကောံ 13 ရ။ အေန်ဒဳယာမ် ဍိုန်ဍောတ် တုပ် ကု တာလဳယာမ် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ဟွံမဲ ကု ဂျိ လးလး ကေုာံ စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ပရေင် ကၠောန် ဇိုင် မုက်ပြင် တဳဗဳ ကေုာံ ဖုင် (Touch screens) ร。<ref name="Cotton1999">Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley & Sons. pp. 200–205.</ref> == နိဿဲ == <references /> [[ကဏ္ဍ:တာလဳယာမ်]] [[ကဏ္ဍ:လောဟ ကြဴ-ကၠာဲဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]] 1m5qpgzhty1cf003q12ga4igj3n4lu0 0 12823 59208 2026-10-26T09:26:30Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox element | name = ဖကောဝ်သြန် | english_name = Tin | symbol = Sn | atomic_number = 50 | atomic_mass = 118.710 | element_category = [[လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ]] (Post-transition metal) | group = 14 | period = 5 | block = p-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု မၞုံကဵု လျး (Silvery-white) | image = File:Tin_crystals.jpg|250px|alt=လောဟ ဖ..." 59208 wikitext text/x-wiki {{Infobox element | name = ဖကောဝ်သြန် | english_name = Tin | symbol = Sn | atomic_number = 50 | atomic_mass = 118.710 | element_category = [[လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ]] (Post-transition metal) | group = 14 | period = 5 | block = p-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု မၞုံကဵု လျး (Silvery-white) | image = [[File:Tin_crystals.jpg|250px|alt=လောဟ ဖကောဝ်သြန်]] | caption = ကလောံဇၞော်ဇၞော် လောဟ ဖကောဝ်သြန် သ္အးဇ္ၚး | phase = Solid | melting_point_K = 505.08 | melting_point_C = 231.93 | boiling_point_K = 2875 | boiling_point_C = 2602 | density_stp = 7.265 g/cm3 (White tin) | discovery = [[ခေတ်တြေံ]] (3500 BC) | first_isolation = တီလဝ် နူ ခေတ်တြေံ }} '''ဖကောဝ်သြန်''' ({{lang-en|Tin}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Sn''' (နူကဵု မအရေဝ် လေတ္တေန်: ''stannum'') ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၅၀ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၄ (Group 14) တုဲ ဒှ် [[လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ]] (Post-transition metal) မွဲရ။ လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု၊ လျးတၟး ၜတ်တ်၊ ဍိုန်ဍောတ် (Soft) တုဲ လေပ် ပၠးဒှ် တၞး (Malleable) ဗွဲမခိုဟ်ရ။ ယဝ်ရ ပိုယ် ကမာတ်ဒစေင် (Bend) လောဟ ဖကောဝ်သြန် မ္ဂး ဍေဟ် ပတိတ် ရမ္သာင် က္တောဝ် "Tin cry" (ရမ္သာင် ဖကောဝ်သြန် ယာံ) ဟိုတ်နူ ပရေင် ထကး ကလောံ (Crystal twinning) အပ္ဍဲ ဍေဟ် ရ။ ဖကောဝ်သြန် ဂှ် ဟွံက္တဵုဒှ် နှိင် (Corrosion resistance) လောဲသွာ ပ္ဍဲ ဍာ် ကေုာံ ကျာ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ လွပ် အဓိက သွက် ဖကောဝ်သြန် ဂှ် ဒှ် ပရေင် ဖျေံဗွိုက် လောဟ (Tin plating) လတူ ပသဲ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ နှိင် ကေုာံ စကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် ဗုတ် ပသဲ (Tin cans) သွက်ဂွံ ဂိုင်စွံ စၞစ ရ။ ပါဲနူဂှ် ဍေဟ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ပရေင် ပံင်နှဴ ကု လောဟ တၞဟ်တအ် ဗီုကဵု ဗရိုတ် (Bronze - ပံင်နှဴ ကု ကောပ်ပါ) ကေုာံ ဓာတ် ဂဟဵု (Solder - ပံင်နှဴ ကု ဖကောဝ်) သွက် ရုင်စက် အီလက်ထရဝ်နေတ် (Electronics) ရ။ == ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် == ယၟုမ္ဂး "ဖကောဝ်သြန်" (Tin) ဝွံ ပ္ဍဲ ဘာသာအင်္ဂလိက် ကၠုင်နူ မအရေဝ် ဂျာမာန် တြေံ (Proto-Germanic) *tin-om ရ။ သင်္ကေတ ဓာတု ဍေဟ် '''Sn''' ဂှ် ကၠုင်နူ မအရေဝ် လေတ္တေန် ''stannum'' ရ။ ဖကောဝ်သြန် ဂှ် ဒှ် လောဟ မၞိဟ်တအ် ဂွံတီ ကေုာံ စကာကၠုင်လဝ် ပြဟ်အိုတ် မွဲရ။ ၜိုတ် ၃၅၀၀ သၞာံ ကိုပ်ကၠာ ခရေတ် (3500 BC) ဂှ်၊ မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဒေသ လဒေါဝ်ဗၟံက် (Middle East) တအ် စထပ်စုတ် ဖကောဝ်သြန် ပ္ဍဲ ကောပ်ပါ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ လောဟ မ္ၚိုဟ် မကော်ဂး "ဗရိုတ်" (Bronze) ရ။ ပရေင် ဂၠာဲဆဵု ဏအ်ဂှ် သ္ပကဵု ညံင် ဂၠးတိ ဂွံ က္တဵုဒှ် "ခေတ် ဗရိုတ်" (Bronze Age) မာန်ကၠုင် ရ။ ဟိုတ်နူ တၟအ် ဖကောဝ်သြန် နွံ အောန် ဂှ်ရ၊ ညးတအ် ဒးကၠောန် ပရေင်ဗၞိက် ဇမ္ၚောဲ (Tin trade) နူကဵု ဒေသ ကွေန်ဝေါလ် (Cornwall) ဍုင်အင်္ဂလာန် စဵုကဵု စိုပ် ဍုင်ရဝ်မ (Rome) ရ。<ref name="Weeks1933">Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 32–36.</ref> == ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် == ဖကောဝ်သြန် ဝွံ နွံကဵု ဗီုပြင် အခိုက်အလိုက် (Allotropes) အဓိက ၜါ သာ် မလေပ် ပြံင်လှာဲ ရေင်သကအ် အတိုင် ဂမ္တဴ ရ: * '''ဖကောဝ်သြန် အသာ်ဗု (White tin / β-tin)''': ဒှ် ဗီုပြင် လောဟ မညိင်ဝတ် ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ လတူ ၁၃.၂ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ร။ ဍေဟ် နွံကဵု လျး တၟး ကေုာံ ကၠောအ်လလဳ ခိုဟ် ရ။ * '''ဖကောဝ်သြန် အသာ်ပတေင် (Gray tin / α-tin)''': ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ သဝ် နူ ၁၃.၂ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် မ္ဂး၊ လောဟ ဖကောဝ်သြန် ဂှ် လေပ် ပြံင်လှာဲ ဒှ်အာ ဗီုပြင် ဟွံသေင်ကဵုလောဟ (Non-metallic) မၞုံကဵု အသာ်ပတေင် ကေုာံ ထကးလီု ဒှ် ခဗိုက် လောဲသွာ ရ။ လၟေင် ပြံင်လှာဲ နူ ဖကောဝ်သြန် ဗု ဒှ်အာ ဖကောဝ်သြန် ပတေင် ပ္ဍဲ ဥတု ဂံက် ဏအ်ဂှ် ညးတအ် ကော်စ '''ယဲ ဖကောဝ်သြန်''' (Tin pest) ရ။ ပ္ဍဲ လပါ် ဓာတုမ္ဂး ဍေဟ် ညိင်ဝတ် ပ္ဍဲ ဍာ် ကေုာံ ကျာ ဓမ္မတာ တုဲ နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် အဓိက +2 ကေုာံ +4 ရ။ == ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ == လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ ဖကောဝ်သြန် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မနွံ အောန် မွဲ တုဲ၊ နွံ ဆ ၜိုတ် ၂ ပ္ဍဲ မွဲ ပြကောဋိ (ppm) ဓဝ်ရ။ ဖကောဝ်သြန် ဂှ် ဟွံမံင် ကေတ်တ် နဒဒှ် လောဟ သ္အးဇ္ၚး ပ္ဍဲ သဘာဝ တုဲ၊ လေပ်ပံင်ကောံ ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် ရ။ ဓာတ်တၟအ် အဓိက အလုံမွဲဂၠးတိ သွက်ဂွံ ခါဲကေတ် ဖကောဝ်သြန် ဂှ် ဒှ် တၟအ် ကာတ်သဳတရိုက် (Cassiterite - SnO₂) ရ။ ဓာတ်တၟအ် ဏအ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် လေပ် ကောံဒၟံင် ပ္ဍဲ ဍာ်ကြုင် ကေုာံ သြင်ဗတဳ (Alluvial deposits) ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဇြိုင် ကေုာံ ဟွံလေင် ပ္ဍဲ ဍာ် ရ。<ref name="Greenwood1997">Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 367–369.</ref> == ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် == ပရေင်ပတိတ် ဖကောဝ်သြန် လောဟ ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နူကဵု တၟအ် Cassiterite ရ။ ညးတအ် သ္ပသ္အး တၟအ် ဏအ် ကိုပ်ကၠာ တုဲ၊ ဖျေံဂမ္တဴ ဍေဟ် ပံင်နှဴ ကု ချး (Carbon) ပ္ဍဲ မဖိုဟ် ဇၞော် (Reverberatory furnace) ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ၜိုတ် ၁၃၀၀ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ရ။ ချး ဂှ် ဇြောတ်ကေတ် ဓာတ် အံက်သဳဂျိန် နူ တၟအ် (Reduction) တုဲ ပတိတ် လောဟ ဖကောဝ်သြန် မလေင်ဒၟံင် ရ။ ကြဴနူဂှ် ညးတအ် သ္ပသ္အး ဍေဟ် (Refining) နကဵု လၟေင် ဖျေံဂမ္တဴ ဟွံသေင်မ္ဂး လျးလလဳ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ လောဟ ဖကောဝ်သြန် သ္အးဇ္ၚး ၉၉.၈% ရ။ ဍုင် မပတိတ် ဖကောဝ်သြန် အဓိက ဂှ် ဒှ် ဍုင်ကြုက် (China)၊ အေန်ဒဝ်နဳယှာ (Indonesia)၊ ဍုင်ဗၟာ (Myanmar)၊ ကေုာံ ပဳရူ (Peru) ရ။ == ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် == ဖကောဝ်သြန် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် (Stable isotopes) ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ရ (နွံ ၁၀ သာ် သီုဖအိုတ်)။ * အိုင်သဝ်တုပ် မပြာကတ်အိုတ် တအ်ဂှ် ဒှ် '''Tin-120 (¹²⁰Sn)''' (၃၂.၆%)၊ '''Tin-118 (¹¹⁸Sn)''' (၂၄.၂%)၊ ကေုာံ '''Tin-116 (¹¹⁶Sn)''' (၁၄.၅%) ရ။ ဟိုတ်မဂွံ နွံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် ဂၠိုင် ဗီုဏအ်ဂှ် ဒှ်ဟိုတ်နူ ဂၞန် ပရဝ်တောန် (Protons) ဍေဟ် ၅၀ ဂှ် ဒှ် ဂၞန် အံသဝ် (Magic number) ပ္ဍဲ ရူပဗေဒ နျူကလဳယျာ မသ္ပကဵု ညံင် နျူကလိယ ဂွံ ညိင်ဝတ် ဗွဲမလောန် ရ。 ပါဲနူဂှ် ဍေဟ် လေဝ် နွံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု Tin-126 (¹²⁶Sn) မၞုံကဵု အာယုက် (Half-life) ၂၃၀,၀၀၀ သၞာံ ရ。<ref name="Audi2003">Audi, G. et al. (2003). "The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties". ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.</ref> == ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် == ဖကောဝ်သြန် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန် ရုင်စက်နာနာ: # '''ပရေင် ဂဟဵု (Soldering)''': လွပ် ဇၞော်အိုတ် (ၜိုတ် ၅၀%) ဂှ် ဒှ် သွက်ဂွံ ကၠောန် ဓာတ် ဂဟဵု (Solder) သွက် ကမၠောန် အီလက်ထရဝ်နေတ် ရ။ ကိုပ်ကၠာတေအ် ညးတအ် ပံင်နှဴ ဍေဟ် ကု [[ဖကောဝ်]] (Lead) ၆၀/၄၀ ဆဂး လၟုဟ် ဟိုတ်နူ ဖကောဝ် နွံကဵု ဂျိ ဂှ်ရ၊ ညးတအ် ပြံင်စကာ ဂဟဵု ဟွံမဲ ဖကောဝ် (Lead-free solder) မပံင်နှဴ ကု ကောပ်ပါ ကေုာံ သြန် ဂၠိုင်ကၠုင်ယျ ရ။ # '''ဖျေံဗွိုက် လောဟ (Tin Plating)''': ဟိုတ်နူ ဖကောဝ်သြန် ဟွံက္တဵုဒှ် နှိင် တုဲ ဟွံမဲ ကု ဂျိ ဂှ်ရ၊ ညးတအ် ဖျေံဗွိုက် ဍေဟ် လတူ ပသဲ သွက်ဂွံ ကၠောန် ဗုတ် ပသဲ (Tin cans) သွက်ဂွံ ဂိုင်စွံ စၞစ ကေုာံ ဍာ်ယာမ ရ။ # '''ဗရိုတ် ကေုာံ လောဟ ပံင်နှဴ (Bronze and Alloys)''': ဖကောဝ်သြန် ပံင်နှဴ ကု ကောပ်ပါ မ္ဂး ဒှ် ဗရိုတ် (Bronze) မစကာ ကၠောန် ခၞိင်၊ ရုပ်စူ၊ ကေုာံ လစိန် ရ။ ဍေဟ် လေဝ် ပံင်နှဴ ပ္ဍဲ Niobium-tin (Nb₃Sn) သွက်ဂွံ ကၠောန် ပသဲဒဇက်ပသဲ ကၠောအ်လလဳ သၠုင် (Superconducting magnets) ပ္ဍဲ စက် MRI ရ။ # '''ကမှ် ဖန် (Float Glass)''': ပ္ဍဲ ကမၠောန် ပတိတ် တၞး ဖန် ဇၞော်ဇၞော် ဂှ်၊ ညးတအ် ပလင် (Float) ဖန် လေင် လတူ ဍာ် ဖကောဝ်သြန် မလေင်ဒၟံင် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ တၞး ဖန် မညဳ ကေုာံ ခိုဟ် ရ။ == ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ == ဖကောဝ်သြန် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ သွက် သတ် တအ်ရ (No known biological role)။ ပ္ဍဲ '''သဲလ်''' (Cells) ခန္ဓကာယ ပိုယ် ဍေဟ် ဟွံပါလုပ် တုဲ၊ သတ် သီုဖအိုတ် ဟွံနွံပၟိက် ဓာတ်ဏအ် ရ။ ဖကောဝ်သြန် ပ္ဍဲ ဗီုပြင် လောဟ ဓမ္မတာ (Metallic tin) ဂှ် ဟွံမဲ ကု အန္တရာယ် ဂျိ လးလး ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ မၞိဟ်တအ် ဂံင် စကာ ဍေဟ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် စၞစ ကေုာံ ဗုတ် ပသဲ ရ။ ဆဂး ဓာတ်ပံင်ကောံ ဩဂဲနဝ်-ဖကောဝ်သြန် (Organotin compounds) လ္ၚဵု တအ်ဂှ် နွံကဵု ဂျိ ဇၞော်လောန် သွက် လမျီု သတ် ရ。<ref name="Emsley2001">Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 446–450.</ref> == ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် == * '''Tin(IV) oxide (SnO₂)''': ဒှ် ဓာတ် အသာ်ဗု ಮစကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် ကမှ် မ္ၚိုဟ် (Ceramic glazes) ကေုာံ ဓာတ် အာရီု ဓာတ်ကျာ (Gas sensors) ရ။ * '''Tin(II) chloride (SnCl₂)''': ဒှ် ဓာတ် အသာ်ဗု මလေပ် လေင် ပ္ဍဲ ဍာ်။ စကာ နဒဒှ် ဓာတ် ဖျေံဂမ္တဴ (Reducing agent) ပ္ဍဲ ရုင်စက် ဓာတုဗေဒ ကေုာံ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ဖျေံဗွိုက် လောဟ ရ။ * '''Organotins (Tributyltin - TBT)''': ဓာတ်ပံင်ကောံ မၞုံကဵု ကာဗောန်။ ကိုပ်ကၠာတေအ် စကာ ပ္ဍဲ ဍာ်ဂဥုဲ လံက် ဂတာ က္ၜင် (Anti-fouling paint) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ခရုဲ မတောတ် က္ၜင် ရ။ == ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် == ဖကောဝ်သြန် လောဟ ဂှ် ဟွံမဲ ကု အန္တရာယ် သွက် မၞိဟ် ရ။ ဆဂး ဓာတ်ပံင်ကောံ Organotins ဗီုကဵု TBT တအ်ဂှ် ဒှ် ဂျိ (Highly toxic) ဇၞော်လောန် သွက် လမျီု သတ် ဍာ် မှာသၟိတ် ရ။ ဍေဟ် ပလီု လၟေင် ပရေင် ဟဝ်မောန် (Endocrine disruptor) ပ္ဍဲ က ကေုာံ ခရုဲ တအ် တုဲ သ္ပကဵု ညံင် သတ် တအ် ဂွံ ပြံင်လှာဲ လိင် (Imposex) မာန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂၠးတိ (IMO) ကၟာတ်လဒဵုလဝ် ပရေင် စကာ ဓာတ် ဏအ် ပ္ဍဲ က္ၜင် သီုဖအိုတ် နူ သၞာံ ၂၀၀၈ ဂှ်ရ။ == ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် == ဖကောဝ်သြန် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး: * '''ကု ဖကောဝ် (Lead)''': ဖကောဝ် ဂှ် နွံ သၟဝ် ဖကောဝ်သြန် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၄ ရ။ ဖကောဝ် ဂှ် ဇြိုင်နူ၊ ဍိုန်ဍောတ်နူ ကေုာံ နွံကဵု ဂျိ ဇၞော် (Toxic heavy metal) ရ။ ဖကောဝ်သြန် ဂှ် သာနူ ကေုာံ ဟွံမဲ ကု ဂျိ တုဲ မလေပ် စကာ နဒဒှ် အရာ မပြံင်သၠာဲ စၞး ဖကောဝ် ရ။ * '''ကု ဂျာမေနဳယာမ် (Germanium)''': ဂျာမေနဳယာမ် ဂှ် နွံ လတူ ဖကောဝ်သြန် တုဲ ဒှ် လောဟကဝက် (Metalloid) မၞုံကဵု အစောမ် ကၠောအ်လလဳ ကဝက် (Semiconductor) ရ။ ဖကောဝ်သြန် ဗု ဂှ် ဒှ် လောဟ ဍိုက်ပေင် ဆဂး ဖကောဝ်သြန် ပတေင် (α-tin) ဂှ် နွံ အခိုက် တုပ် ကု ဂျာမေနဳယာမ် ရ。<ref name="Cotton1999">Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley & Sons. pp. 268–275.</ref> == နိဿဲ == <references /> {{Periodic table}} [[ကဏ္ဍ:ဖကောဝ်သြန်]] [[ကဏ္ဍ:လောဟ ကြဴ-ကၠာဲဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]] czyjop67uzmk0dd6871ml76k07u1s5j 0 12824 59209 2026-10-26T09:29:37Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox element | name = ဗိသမတ် | english_name = Bismuth | symbol = Bi | atomic_number = 83 | atomic_mass = 208.98 | element_category = [[လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ]] (Post-transition metal) | group = 15 | period = 6 | block = p-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု၊ မၞုံကဵု လျး အသာ်နာနာ (Lustrous silvery white with multi-colored iridescent tarni..." 59209 wikitext text/x-wiki {{Infobox element | name = ဗိသမတ် | english_name = Bismuth | symbol = Bi | atomic_number = 83 | atomic_mass = 208.98 | element_category = [[လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ]] (Post-transition metal) | group = 15 | period = 6 | block = p-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု၊ မၞုံကဵု လျး အသာ်နာနာ (Lustrous silvery white with multi-colored iridescent tarnish) | image = [[File:Bismuth_crystal_macro.jpg|250px|alt=ကလောံ လောဟ ဗိသမတ်]] | caption = ကလောံ လောဟ ဗိသမတ် သ္အးဇ္ၚး မၞုံကဵု အရံင် အံက်သိုက် သဘာဝ | phase = Solid | melting_point_K = 544.7 | melting_point_C = 271.5 | boiling_point_K = 1837 | boiling_point_C = 1564 | density_stp = 9.78 g/cm3 | discovery = Unknown (ခေတ်တြေံ) | first_isolation = [[Claude François Geoffroy]] (၁၇၅၃) }} '''ဗိသမတ်''' ({{lang-en|Bismuth}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Bi''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၈၃ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၅ (Group 15 - Pnictogens) တုဲ ဒှ် [[လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ]] (Post-transition metal) မွဲရ။ လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ ကျာ ဓမ္မတာ မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် က္တဵုဒှ် ဗွိုက် ဓာတ် အံက်သိုက် (Oxide tarnish) မၞုံကဵု လျး အသာ်နာနာ မပ္တံကဵု အသာ် ဍာ်မိတ်၊ သၚေက် ကေုာံ ခဍောင် မကျေဝ်ဂေါဝ် ဗွဲမလောန် ရ။ ဗိသမတ် ဂှ် ဒှ် လောဟ ထကး လောဲ (Brittle)၊ မၞုံကဵု ပရေင် ဇြောတ် လလဳ ကေုာံ ဂမ္တဴ အောန်အိုတ် (Low thermal conductivity) ကေုာံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံကဵု ဇြဟတ် ကလေင် ဒစး သံလိုက် (Diamagnetic) ထတ်အိုတ် ပ္ဍဲ လောက သဘာဝ ရ။ တင်တၟေင် ဇၞော်အိုတ် ဍေဟ် မွဲဂှ် ၜိုန်ရ ဍေဟ် ဒှ် လောဟ ဇြိုင် (Heavy metal) မၞုံ ဗဒါဲ [[ခဲ]] (Lead) ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ဟွံမဲ ကု အန္တရာယ် ဂျိ ဇၞော်ဇၞော် (Exceptionally low toxicity) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ ခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ ညးတအ် စကာ ဗိသမတ် ဗွဲမလှဲလး နဒဒှ် ကပေါတ် စၞး ခဲ (Lead replacement) ပ္ဍဲ ပရေင် သြိုင်ခၞံ ဍာ်လလဳ ကေုာံ ပ္ဍဲ လၟေင် ကမၠောန် ပတိတ် ဍာ်ဂဥုဲ (ဥပမာ- ဂဥုဲ ဗုင်ဂိ Pepto-Bismol) ရ။ == ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် == ယၟုမ္ဂး "ဗိသမတ်" (Bismuth) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် ဂျာမာန် ခေတ်တြေံ ''Wismut'' (ဝိသမုတ်) ဟွံသေင်မ္ဂး ''Weisse Masse'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ကလောံ ဗု" (White mass) ရ။ ကြဴနူဂှ် ပြံင်လှာဲ အာ ဒှ် မအရေဝ် လေတ္တေန် ''bisemutum'' တုဲ ဒှ်အာ Bismuth ပ္ဍဲ ဘာသာ အင်္ဂလိက် ရ။ ဗိသမတ် ဂှ် သၟာခါဲတၟအ် ကေုာံ သၟာဓာတု ခေတ်လဒေါဝ် (Alchemists) တအ် ဂွံဆဵုကေတ် လဝ် နူကဵု ခေတ်တြေံ တေအ် ကီုလေဝ်၊ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် နွံကဵု ဗီုပြင် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ကြပ်တုပ် ကု ခဲ (Lead) ကေုာံ တေန် (Tin) ဂှ်ရ ညးတအ် ထေင် ဗၠေတ် မံင် ဒဒှ်ရ ဍေဟ် ဒှ် ဂကူ ခဲ မွဲသာ် ရ။ စိုပ် သၞာံ ၁၇၅၃ ဂှ်မှ၊ သၟာဓာတု ဂကူပြင်သေတ် [[Claude François Geoffroy]] (ကလောဒ် ဖရန်သွာ ဂျဝ်ဖရွိုင်) ထ္ၜး သက်သဳ ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ဒဒှ်ရ ဗိသမတ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး လောဟ တၞဟ်ခြာ မွဲ မဟွံသေင် ကု ခဲ ဟွံသေင်မ္ဂး တေန် ရ。<ref name="Weeks1933">Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 110–115.</ref> == ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် == ဗိသမတ် ဝွံ ဒှ် လောဟ ဇြိုင် (Density 9.78 g/cm³)၊ ထကး လောဲ (Highly brittle) တုဲ ဍေဟ် ဟွံမာန် ပၠး ဒှ် ဇုက် (Non-ductile) ရ။ ဍေဟ် နွံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် ၂၇၁.၅ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် (271.5 °C) ရ။ အခိုက်အလိုက် ရူပဗေဒ တၟေင် အိုတ် ဍေဟ် တအ်ဂှ်: * '''Diamagnetism''': ဗိသမတ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး သဘာဝ မၞုံကဵု ဇြဟတ် ကလေင် ဒစး သံလိုက် (Diamagnetic property) ထတ်အိုတ် ရ။ ယဝ်ရ စွံ သံလိုက် ထတ်ထတ် မွဲ ဗဒါဲ ဍေဟ် မ္ဂး ဍေဟ် ဓရိုဟ် ပတိတ် သံလိုက် ဂှ် (Repelled by magnetic fields) ရ။ * '''Thermal and Electrical Conductivity''': ဍေဟ် နွံကဵု အစောမ် ပလံင် ဂမ္တဴ အောန်အိုတ် ပ္ဍဲ လောဟ သီုဖအိုတ် (ပါဲနူ မာကျူရဳ ဍာ်) ကေုာံ ပရေင် ဇြောတ် လလဳ လေဝ် ဍိုန်လျ လောန် ရ။ * '''Expansion on Freezing''': ညံင်ရဴ ဍာ် (Water) ကီု၊ ဗိသမတ် လေင် (Liquid bismuth) ဂှ် အခိင် ဍေဟ် ကလေင် ဒှ် ကလောံ (Freezes into solid) မ္ဂး ဍေဟ် က္တဵုဒှ် ပရေင် ဇၞော်တိုန် ဗီုပြင် (Expands by 3.32%) ရ။ ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ် ညိင်ဝတ် ပ္ဍဲ ကျာ ဓမ္မတာ ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ ဖျေံဂမ္တဴ ဍေဟ် မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် တူပၟတ် တုဲ ပတိတ် ယက် အသာ် ဍာ်မိတ် Bismuth(III) oxide (Bi₂O₃) ရ။ ဍေဟ် လေင် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် ဖျး အံက်သဳဒိုက် (Nitric acid) ရ။ ဍေဟ် နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် အဓိက +3 (ပြာကတ်အိုတ်) ကေုာံ +5 ရ။ == ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ == လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ ဗိသမတ် ဝွံ နွံ ဆ ၜိုတ် ၀.၀၀၉ ပ္ဍဲ မွဲ ပြကောဋိ (ppm) ဓဝ်ရ (နွံ အောန်နူ သြန် - Silver ညိ)။ ဍေဟ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ သဘာဝ နဒဒှ် လောဟ သ္အးဇ္ၚး (Native bismuth) ညိည ကီုလေဝ်၊ ဗွဲမဂၠိုင် ပြးဇး မံင် ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် Bismuthinite (Bi₂S₃) ကေုာံ Bismite (Bi₂O₃) ရ။ တၟအ် တအ် ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင် ပံင်နှဴ မံင် ကု တၟအ် ခဲ၊ တၟအ် တေန် ကေုာံ တၟအ် ကောပ်ပါ (Copper) ရ。<ref name="Greenwood1997">Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 547–551.</ref> == ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် == ပရေင်ပတိတ် ဗိသမတ် အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နဒဒှ် ကပေါတ်ကြဴ (Byproduct) နူကဵု ပရေင် ဇွိတ်သ္အး ခဲ (Lead refining - ဥပမာ နဲကဲ Betterton-Kroll process) ကေုာံ တုင်သတေန် (Tungsten) ရ။ ဍုင် မပတိတ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ဍုင် ကြုက် (China - ပတိတ် ဂၠိုင်အိုတ် ၈၀%)၊ ပဳရူ (Peru)၊ မေက်သဳကို (Mexico) ကေုာံ ဗလဳဗဳယာ (Bolivia) ရ။ လၟိဟ် ပတိတ် အလုံဂၠးတိ ဂှ် နွံ ၜိုတ် ၁၇,၀၀၀ တာန် ပ္ဍဲ မွဲ သၞာံ ရ။ == ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် == ပ္ဍဲ ခေတ် ကိုပ်ကၠာ တေအ်၊ သၟာသိပ္ပံ တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ '''Bismuth-209 (²⁰⁹Bi)''' ဂှ် ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် (Stable isotope) မၞုံကဵု လျိုင် ဇြိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ လောက ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၃ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ပြင်သေတ် တအ် စမ်ၜတ် ဂွံဆဵုကေတ် ဒဒှ်ရ ²⁰⁹Bi ဂှ် ဒှ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ် (Radioactive) တုဲ ဍေဟ် ပတိတ် ဓာတ် အာလ်ဖာ (Alpha decay) ညိည သီု မပြဟ်လီု အာ ဒှ် Thallium-205 ရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် အာယုက် ဍေဟ် (Half-life) ဂှ် လအ် ဗွဲမလောန် တုဲ နွံ စဵုကဵု '''၁.၉ x ၁၀¹⁹ သၞာံ''' (19 Quintillion years) ရ။ (အာယုက် ဏအ် ဂှ် လအ်နူ အာယုက် စက်ဝဲလောက - Age of the universe ၜိုတ် မွဲ ဗဳလဳယျောန် ဆ ဏီရ)။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ လွပ် ဓမ္မတာ မ္ဂး ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ ဍေဟ် နဒဒှ် ဓာတ် ညိင်ဝတ် လၟိုန် ရ。<ref name="Marcillac2003">Marcillac, Pierre de; et al. (2003). "Experimental detection of alpha-particles from the radioactive decay of natural bismuth". ''Nature''. 422 (6934): 876–878.</ref> == ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် == ဟိုတ်နူ ဗိသမတ် ဂှ် ဂျိ အောန် ကေုာံ နွံ အခိုက်အလိုက် ကြပ်တုပ် ကု ခဲ ဂှ်ရ၊ ဍေဟ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး အဓိက သွက်ဂွံ စကာ စၞး ခဲ (Lead substitute) ရ: # '''ပသဲ ပံင်နှဴ ကဆံင်စှ်ေဍာ် သဝ် (Fusible Alloys)''': ဗိသမတ် စကာ ပံင်နှဴ ကု ခဲ၊ တေန်၊ ကေုာံ ကာဒ်မဳယာမ် သွက်ဂွံ ကၠောန် ပသဲ မလေင် ပြဟ် (ဥပမာ- Wood's metal) ရ။ ပသဲ တအ် ဏအ် စကာ ပ္ဍဲ ကိရိယာ ပလိုတ် ပၟတ် အလဵုအလဵု (Fire sprinkler systems) ကေုာံ ခလုတ် စဵုဒၞာ လလဳ (Electrical fuses) ရ။ # '''စၞး ခဲ ပ္ဍဲ ဍာ်လလဳ ကေုာံ မရာင် (Plumbing and Bullets)''': ဟိုတ်နူ သၞောဝ် ကၟာတ်လဒဵု ဂျိ ခဲ ပ္ဍဲ ဍာ် သုင် ဂှ်ရ၊ ပ္ဍဲ ဍာ်လလဳ ကေုာံ ပရေင် သြိုင်ခၞံ တအ် စကာ ဗိသမတ် စၞး ခဲ ရ။ ပါဲနူဂှ် မရာင် သေနာတ် (Bismuth bullets) လေဝ် စကာ သွက်ဂွံ လှ်ေ သတ်ဂြိုပ် ညံင် သဘာဝ ဟွံဂွံ ဒး ဂျိ ခဲ ရ။ # '''ဓာတ်ကၠောအ် (Catalysts)''': စကာ ပ္ဍဲ ရုင်စက် ဓာတု သွက်ဂွံ ပတိတ် ပလာသတေတ် (Acrylic fibers) ကေုာံ ဖျောန် အရံင် ရ။ == ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ ကေုာံ ဂဥုဲ == ဗိသမတ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ ဓမ္မတာ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ပိုယ် ရ။ ဆဂး ဓာတ် ပံင်ကောံ ဗိသမတ် တအ် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန် ရုင်ဂဥုဲ (Medicine and Cosmetics): * '''ဂဥုဲ ဗုင်ဂိ (Bismuth Subsalicylate)''': ပြာကတ် ယၟု နကဵု တဆိပ် '''Pepto-Bismol''' (ဍာ်ဂဥုဲ အသာ် ပ္ကဴ ဩောန်) ရ။ ဍေဟ် စကာ သွက်ဂွံ လွဳ ယဲ ဗုင်ဂိ၊ ဂၞဴအာ (Diarrhea) ကေုာံ ယဲ အစာမာင် ရ။ ဍေဟ် သ္ပကဵု ညံင် စၟ ဗက်တဳရဳယျာ ဂွံ ချိုတ် ကေုာံ ဖအောန် ပရေင် ဂိသကေဝ် ပ္ဍဲ ကြုတ် ရ။ * '''ကပေါတ် ကျေဝ်ဂေါဝ် (Cosmetics)''': ဓာတ် Bismuth oxychloride (BiOCl) ဂှ် ဒှ် ဓာတ် ခဗိုက် မၞုံကဵု အရံင် သြန်-ဗု မတုပ် ညံင် ပၞော် က (Pearlescent effect) တုဲ စကာ ပ္ဍဲ ဍာ်ဖျောန် သော်၊ ကပေါတ် လေတ် မုက် (Eyeshadow) ကေုာံ ဍာ် လေတ် သၞေမ်တဲ ရ。<ref name="Emsley2001">Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 58–63.</ref> == ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် == * '''Bismuth(III) oxide (Bi₂O₃)''': ဓာတ် အသာ် ဍာ်မိတ် မစကာ နဒဒှ် တမ် သွက်ဂွံ ပတိတ် ဓာတ် ပံင်ကောံ ဗိသမတ် တၞဟ်တအ် ကေုာံ စကာ ပ္ဍဲ မတ်ဒ္ၚောဝ် ကေုာံ ပရေင် ပတိတ် လျး (Ceramic glazes) ရ။ * '''Bismuth subsalicylate (C₇H₅BiO₄)''': ဓာတ် အဓိက ပ္ဍဲ ဂဥုဲ လွဳ ဗုင်ဂိ ရ။ (ယဝ်ရ သုင် ဂဥုဲ ဏအ် မ္ဂး အသုဘ လေပ် ဒှ် အသာ် လမ္စံက် ညိ ဟိုတ်နူ က္တဵုဒှ် ဓာတ် Bismuth sulfide ပ္ဍဲ ကြုတ် ရ)။ * '''Bismuth telluride (Bi₂Te₃)''': ဒှ် ဓာတ် ပံင်ကောံ တၟေင် မၞုံကဵု အစောမ် သတ္တိ Thermoelectric (ပြံင်လှာဲ ဂမ္တဴ ညံင်ဂွံ ဒှ် လလဳ) တုဲ စကာ ပ္ဍဲ စက် ၜိုဟ် လလဳ (Solid-state refrigerators) ရ။ == ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် == ပ္ဍဲ ဂကောံ လောဟ ဇြိုင် (Heavy metals) မပ္တံကဵု ခဲ၊ တာလဳယာမ်၊ ကေုာံ မာကျူရဳ တအ် မ္ဂး၊ '''ဗိသမတ် ဂှ် ဒှ် လောဟ ဇြိုင် မၞုံကဵု ဂျိ အောန်အိုတ် ကေုာံ ဂီုကၠီု အိုတ် (Safest heavy metal)''' ရ။ ခန္ဓကာယ မၞိဟ် ဟွံ ဇြောတ် ကေတ် ဓာတ် ဗိသမတ် လောဲသွာ တုဲ၊ ယဝ်ရ လုပ်အာ ပ္ဍဲ ဆီ မ္ဂး လေဝ် ကသအ် (Kidneys) တအ် ပတိတ် ထောအ် ဍေဟ် လောဲသွာ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဍေဟ် စကာ ပ္ဍဲ ဂဥုဲ ဂွံ ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ လုပ်အာ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ လၟိဟ် ဂၠိုင် လောန် အလုံ မွဲ အာယုက် မ္ဂး (Chronic overexposure) လေပ် က္တဵုဒှ် အန္တရာယ် သွက် ကသအ် ညိည မာန် ရ။ == ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် == ဗိသမတ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး: * '''ကု ခဲ / လေဒ် (Lead)''': ခဲ ဂှ် နွံ ဗဒါဲ ဗိသမတ် ရ။ သီုၜါဝွံ ဒှ် လောဟ ဇြိုင် ကေုာံ ကဆံင်စှ်ေဍာ် သဝ် တုပ်သၟဟ် ကီုလေဝ်၊ ခဲ ဂှ် နွံကဵု ဂျိ ထတ် လောန် သွက် ဦးနှောက် (Neurotoxic) တုဲ ဗိသမတ် ဂှ် ဟွံမဲ ကု ဂျိ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဗိသမတ် ဒှ် ဒၞာဲစၞး (Eco-friendly substitute) သွက် ခဲ ရ။ * '''ကု အာန်တဳမဝ်နဳ (Antimony)''': အာန်တဳမဝ်နဳ ဂှ် နွံ လတူ ဗိသမတ် ပ္ဍဲ ဂကောံ 15 ရ။ အာန်တဳမဝ်နဳ ဒှ် လောဟ-ကဝက် (Metalloid) တုဲ ထကး လောဲ တုပ် ကု ဗိသမတ် ရ။ ဆဂး အာန်တဳမဝ်နဳ လေဝ် နွံကဵု ဂျိ ဇၞော် (Toxic) ကီုရ。<ref name="Cotton1999">Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley & Sons. pp. 380–385.</ref> == နိဿဲ == <references /> {{Periodic table}} [[ကဏ္ဍ:ဗိသမတ်]] [[ကဏ္ဍ:လောဟ ကြဴ-ကၠာဲဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]] 7u1t7ykvkqy481bey8h6y334kxauztu 59210 59209 2026-10-26T09:31:12Z Aue Nai 24 59210 wikitext text/x-wiki {{Infobox element | name = ဗိသမတ် | english_name = Bismuth | symbol = Bi | atomic_number = 83 | atomic_mass = 208.98 | element_category = [[လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ]] (Post-transition metal) | group = 15 | period = 6 | block = p-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု၊ မၞုံကဵု လျး အသာ်နာနာ (Lustrous silvery white with multi-colored iridescent tarnish) | image = [[File:Bismuth_crystal_macro.jpg|250px|alt=ကလောံ လောဟ ဗိသမတ်]] | caption = ကလောံ လောဟ ဗိသမတ် သ္အးဇ္ၚး မၞုံကဵု အရံင် အံက်သိုက် သဘာဝ | phase = Solid | melting_point_K = 544.7 | melting_point_C = 271.5 | boiling_point_K = 1837 | boiling_point_C = 1564 | density_stp = 9.78 g/cm3 | discovery = Unknown (ခေတ်တြေံ) | first_isolation = [[Claude François Geoffroy]] (၁၇၅၃) }} '''ဗိသမတ်''' ({{lang-en|Bismuth}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Bi''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၈၃ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၅ (Group 15 - Pnictogens) တုဲ ဒှ် [[လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ]] (Post-transition metal) မွဲရ။ လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ ကျာ ဓမ္မတာ မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် က္တဵုဒှ် ဗွိုက် ဓာတ် အံက်သိုက် (Oxide tarnish) မၞုံကဵု လျး အသာ်နာနာ မပ္တံကဵု အသာ် ဍာ်မိတ်၊ သၚေက် ကေုာံ ခဍောင် မကျေဝ်ဂေါဝ် ဗွဲမလောန် ရ။ ဗိသမတ် ဂှ် ဒှ် လောဟ ထကး လောဲ (Brittle)၊ မၞုံကဵု ပရေင် ဇြောတ် လလဳ ကေုာံ ဂမ္တဴ အောန်အိုတ် (Low thermal conductivity) ကေုာံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံကဵု ဇြဟတ် ကလေင် ဒစး သံလိုက် (Diamagnetic) ထတ်အိုတ် ပ္ဍဲ လောက သဘာဝ ရ။ တင်တၟေင် ဇၞော်အိုတ် ဍေဟ် မွဲဂှ် ၜိုန်ရ ဍေဟ် ဒှ် လောဟ ဇြိုင် (Heavy metal) မၞုံ ဗဒါဲ [[ခဲ]] (Lead) ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ဟွံမဲ ကု အန္တရာယ် ဂျိ ဇၞော်ဇၞော် (Exceptionally low toxicity) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ ခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ ညးတအ် စကာ ဗိသမတ် ဗွဲမလှဲလး နဒဒှ် ကပေါတ် စၞး ခဲ (Lead replacement) ပ္ဍဲ ပရေင် သြိုင်ခၞံ ဍာ်လလဳ ကေုာံ ပ္ဍဲ လၟေင် ကမၠောန် ပတိတ် ဍာ်ဂဥုဲ (ဥပမာ- ဂဥုဲ ဗုင်ဂိ Pepto-Bismol) ရ။ == ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် == ယၟုမ္ဂး "ဗိသမတ်" (Bismuth) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် ဂျာမာန် ခေတ်တြေံ ''Wismut'' (ဝိသမုတ်) ဟွံသေင်မ္ဂး ''Weisse Masse'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ကလောံ ဗု" (White mass) ရ။ ကြဴနူဂှ် ပြံင်လှာဲ အာ ဒှ် မအရေဝ် လေတ္တေန် ''bisemutum'' တုဲ ဒှ်အာ Bismuth ပ္ဍဲ ဘာသာ အင်္ဂလိက် ရ။ ဗိသမတ် ဂှ် သၟာခါဲတၟအ် ကေုာံ သၟာဓာတု ခေတ်လဒေါဝ် (Alchemists) တအ် ဂွံဆဵုကေတ် လဝ် နူကဵု ခေတ်တြေံ တေအ် ကီုလေဝ်၊ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် နွံကဵု ဗီုပြင် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ကြပ်တုပ် ကု ခဲ (Lead) ကေုာံ တေန် (Tin) ဂှ်ရ ညးတအ် ထေင် ဗၠေတ် မံင် ဒဒှ်ရ ဍေဟ် ဒှ် ဂကူ ခဲ မွဲသာ် ရ။ စိုပ် သၞာံ ၁၇၅၃ ဂှ်မှ၊ သၟာဓာတု ဂကူပြင်သေတ် [[Claude François Geoffroy]] (ကလောဒ် ဖရန်သွာ ဂျဝ်ဖရွိုင်) ထ္ၜး သက်သဳ ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ဒဒှ်ရ ဗိသမတ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး လောဟ တၞဟ်ခြာ မွဲ မဟွံသေင် ကု ခဲ ဟွံသေင်မ္ဂး တေန် ရ。<ref name="Weeks1933">Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 110–115.</ref> == ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် == ဗိသမတ် ဝွံ ဒှ် လောဟ ဇြိုင် (Density 9.78 g/cm³)၊ ထကး လောဲ (Highly brittle) တုဲ ဍေဟ် ဟွံမာန် ပၠး ဒှ် ဇုက် (Non-ductile) ရ။ ဍေဟ် နွံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် ၂၇၁.၅ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် (271.5 °C) ရ။ အခိုက်အလိုက် ရူပဗေဒ တၟေင် အိုတ် ဍေဟ် တအ်ဂှ်: * '''Diamagnetism''': ဗိသမတ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး သဘာဝ မၞုံကဵု ဇြဟတ် ကလေင် ဒစး သံလိုက် (Diamagnetic property) ထတ်အိုတ် ရ။ ယဝ်ရ စွံ သံလိုက် ထတ်ထတ် မွဲ ဗဒါဲ ဍေဟ် မ္ဂး ဍေဟ် ဓရိုဟ် ပတိတ် သံလိုက် ဂှ် (Repelled by magnetic fields) ရ။ * '''Thermal and Electrical Conductivity''': ဍေဟ် နွံကဵု အစောမ် ပလံင် ဂမ္တဴ အောန်အိုတ် ပ္ဍဲ လောဟ သီုဖအိုတ် (ပါဲနူ မာကျူရဳ ဍာ်) ကေုာံ ပရေင် ဇြောတ် လလဳ လေဝ် ဍိုန်လျ လောန် ရ။ * '''Expansion on Freezing''': ညံင်ရဴ ဍာ် (Water) ကီု၊ ဗိသမတ် လေင် (Liquid bismuth) ဂှ် အခိင် ဍေဟ် ကလေင် ဒှ် ကလောံ (Freezes into solid) မ္ဂး ဍေဟ် က္တဵုဒှ် ပရေင် ဇၞော်တိုန် ဗီုပြင် (Expands by 3.32%) ရ။ ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ် ညိင်ဝတ် ပ္ဍဲ ကျာ ဓမ္မတာ ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ ဖျေံဂမ္တဴ ဍေဟ် မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် တူပၟတ် တုဲ ပတိတ် ယက် အသာ် ဍာ်မိတ် Bismuth(III) oxide (Bi₂O₃) ရ။ ဍေဟ် လေင် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် ဖျး အံက်သဳဒိုက် (Nitric acid) ရ။ ဍေဟ် နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် အဓိက +3 (ပြာကတ်အိုတ်) ကေုာံ +5 ရ။ == ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ == လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ ဗိသမတ် ဝွံ နွံ ဆ ၜိုတ် ၀.၀၀၉ ပ္ဍဲ မွဲ ပြကောဋိ (ppm) ဓဝ်ရ (နွံ အောန်နူ သြန် - Silver ညိ)။ ဍေဟ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ သဘာဝ နဒဒှ် လောဟ သ္အးဇ္ၚး (Native bismuth) ညိည ကီုလေဝ်၊ ဗွဲမဂၠိုင် ပြးဇး မံင် ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် Bismuthinite (Bi₂S₃) ကေုာံ Bismite (Bi₂O₃) ရ။ တၟအ် တအ် ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင် ပံင်နှဴ မံင် ကု တၟအ် ခဲ၊ တၟအ် တေန် ကေုာံ တၟအ် ကောပ်ပါ (Copper) ရ。<ref name="Greenwood1997">Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 547–551.</ref> == ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် == ပရေင်ပတိတ် ဗိသမတ် အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နဒဒှ် ကပေါတ်ကြဴ (Byproduct) နူကဵု ပရေင် ဇွိတ်သ္အး ခဲ (Lead refining - ဥပမာ နဲကဲ Betterton-Kroll process) ကေုာံ တုင်သတေန် (Tungsten) ရ။ ဍုင် မပတိတ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ဍုင် ကြုက် (China - ပတိတ် ဂၠိုင်အိုတ် ၈၀%)၊ ပဳရူ (Peru)၊ မေက်သဳကို (Mexico) ကေုာံ ဗလဳဗဳယာ (Bolivia) ရ။ လၟိဟ် ပတိတ် အလုံဂၠးတိ ဂှ် နွံ ၜိုတ် ၁၇,၀၀၀ တာန် ပ္ဍဲ မွဲ သၞာံ ရ။ == ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် == ပ္ဍဲ ခေတ် ကိုပ်ကၠာ တေအ်၊ သၟာသိပ္ပံ တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ '''Bismuth-209 (²⁰⁹Bi)''' ဂှ် ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် (Stable isotope) မၞုံကဵု လျိုင် ဇြိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ လောက ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၃ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ပြင်သေတ် တအ် စမ်ၜတ် ဂွံဆဵုကေတ် ဒဒှ်ရ ²⁰⁹Bi ဂှ် ဒှ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ် (Radioactive) တုဲ ဍေဟ် ပတိတ် ဓာတ် အာလ်ဖာ (Alpha decay) ညိည သီု မပြဟ်လီု အာ ဒှ် Thallium-205 ရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် အာယုက် ဍေဟ် (Half-life) ဂှ် လအ် ဗွဲမလောန် တုဲ နွံ စဵုကဵု '''၁.၉ x ၁၀¹⁹ သၞာံ''' (19 Quintillion years) ရ။ (အာယုက် ဏအ် ဂှ် လအ်နူ အာယုက် စက်ဝဲလောက - Age of the universe ၜိုတ် မွဲ ဗဳလဳယျောန် ဆ ဏီရ)။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ လွပ် ဓမ္မတာ မ္ဂး ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ ဍေဟ် နဒဒှ် ဓာတ် ညိင်ဝတ် လၟိုန် ရ。<ref name="Marcillac2003">Marcillac, Pierre de; et al. (2003). "Experimental detection of alpha-particles from the radioactive decay of natural bismuth". ''Nature''. 422 (6934): 876–878.</ref> == ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် == ဟိုတ်နူ ဗိသမတ် ဂှ် ဂျိ အောန် ကေုာံ နွံ အခိုက်အလိုက် ကြပ်တုပ် ကု ခဲ ဂှ်ရ၊ ဍေဟ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး အဓိက သွက်ဂွံ စကာ စၞး ခဲ (Lead substitute) ရ: # '''ပသဲ ပံင်နှဴ ကဆံင်စှ်ေဍာ် သဝ် (Fusible Alloys)''': ဗိသမတ် စကာ ပံင်နှဴ ကု ခဲ၊ တေန်၊ ကေုာံ ကာဒ်မဳယာမ် သွက်ဂွံ ကၠောန် ပသဲ မလေင် ပြဟ် (ဥပမာ- Wood's metal) ရ။ ပသဲ တအ် ဏအ် စကာ ပ္ဍဲ ကိရိယာ ပလိုတ် ပၟတ် အလဵုအလဵု (Fire sprinkler systems) ကေုာံ ခလုတ် စဵုဒၞာ လလဳ (Electrical fuses) ရ။ # '''စၞး ခဲ ပ္ဍဲ ဍာ်လလဳ ကေုာံ မရာင် (Plumbing and Bullets)''': ဟိုတ်နူ သၞောဝ် ကၟာတ်လဒဵု ဂျိ ခဲ ပ္ဍဲ ဍာ် သုင် ဂှ်ရ၊ ပ္ဍဲ ဍာ်လလဳ ကေုာံ ပရေင် သြိုင်ခၞံ တအ် စကာ ဗိသမတ် စၞး ခဲ ရ။ ပါဲနူဂှ် မရာင် သေနာတ် (Bismuth bullets) လေဝ် စကာ သွက်ဂွံ လှ်ေ သတ်ဂြိုပ် ညံင် သဘာဝ ဟွံဂွံ ဒး ဂျိ ခဲ ရ။ # '''ဓာတ်ကၠောအ် (Catalysts)''': စကာ ပ္ဍဲ ရုင်စက် ဓာတု သွက်ဂွံ ပတိတ် ပလာသတေတ် (Acrylic fibers) ကေုာံ ဖျောန် အရံင် ရ။ == ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ ကေုာံ ဂဥုဲ == ဗိသမတ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ ဓမ္မတာ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ပိုယ် ရ။ ဆဂး ဓာတ် ပံင်ကောံ ဗိသမတ် တအ် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန် ရုင်ဂဥုဲ (Medicine and Cosmetics): * '''ဂဥုဲ ဗုင်ဂိ (Bismuth Subsalicylate)''': ပြာကတ် ယၟု နကဵု တဆိပ် '''Pepto-Bismol''' (ဍာ်ဂဥုဲ အသာ် ပ္ကဴ ဩောန်) ရ။ ဍေဟ် စကာ သွက်ဂွံ လွဳ ယဲ ဗုင်ဂိ၊ ဂၞဴအာ (Diarrhea) ကေုာံ ယဲ အစာမာင် ရ။ ဍေဟ် သ္ပကဵု ညံင် စၟ ဗက်တဳရဳယျာ ဂွံ ချိုတ် ကေုာံ ဖအောန် ပရေင် ဂိသကေဝ် ပ္ဍဲ ကြုတ် ရ။ * '''ကပေါတ် ကျေဝ်ဂေါဝ် (Cosmetics)''': ဓာတ် Bismuth oxychloride (BiOCl) ဂှ် ဒှ် ဓာတ် ခဗိုက် မၞုံကဵု အရံင် သြန်-ဗု မတုပ် ညံင် ပၞော် က (Pearlescent effect) တုဲ စကာ ပ္ဍဲ ဍာ်ဖျောန် သော်၊ ကပေါတ် လေတ် မုက် (Eyeshadow) ကေုာံ ဍာ် လေတ် သၞေမ်တဲ ရ。<ref name="Emsley2001">Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 58–63.</ref> == ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် == * '''Bismuth(III) oxide (Bi₂O₃)''': ဓာတ် အသာ် ဍာ်မိတ် မစကာ နဒဒှ် တမ် သွက်ဂွံ ပတိတ် ဓာတ် ပံင်ကောံ ဗိသမတ် တၞဟ်တအ် ကေုာံ စကာ ပ္ဍဲ မတ်ဒ္ၚောဝ် ကေုာံ ပရေင် ပတိတ် လျး (Ceramic glazes) ရ။ * '''Bismuth subsalicylate (C₇H₅BiO₄)''': ဓာတ် အဓိက ပ္ဍဲ ဂဥုဲ လွဳ ဗုင်ဂိ ရ။ (ယဝ်ရ သုင် ဂဥုဲ ဏအ် မ္ဂး အသုဘ လေပ် ဒှ် အသာ် လမ္စံက် ညိ ဟိုတ်နူ က္တဵုဒှ် ဓာတ် Bismuth sulfide ပ္ဍဲ ကြုတ် ရ)။ * '''Bismuth telluride (Bi₂Te₃)''': ဒှ် ဓာတ် ပံင်ကောံ တၟေင် မၞုံကဵု အစောမ် သတ္တိ Thermoelectric (ပြံင်လှာဲ ဂမ္တဴ ညံင်ဂွံ ဒှ် လလဳ) တုဲ စကာ ပ္ဍဲ စက် ၜိုဟ် လလဳ (Solid-state refrigerators) ရ။ == ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် == ပ္ဍဲ ဂကောံ လောဟ ဇြိုင် (Heavy metals) မပ္တံကဵု ခဲ၊ တာလဳယာမ်၊ ကေုာံ မာကျူရဳ တအ် မ္ဂး၊ '''ဗိသမတ် ဂှ် ဒှ် လောဟ ဇြိုင် မၞုံကဵု ဂျိ အောန်အိုတ် ကေုာံ ဂီုကၠီု အိုတ် (Safest heavy metal)''' ရ။ ခန္ဓကာယ မၞိဟ် ဟွံ ဇြောတ် ကေတ် ဓာတ် ဗိသမတ် လောဲသွာ တုဲ၊ ယဝ်ရ လုပ်အာ ပ္ဍဲ ဆီ မ္ဂး လေဝ် ကသအ် (Kidneys) တအ် ပတိတ် ထောအ် ဍေဟ် လောဲသွာ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဍေဟ် စကာ ပ္ဍဲ ဂဥုဲ ဂွံ ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ လုပ်အာ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ လၟိဟ် ဂၠိုင် လောန် အလုံ မွဲ အာယုက် မ္ဂး (Chronic overexposure) လေပ် က္တဵုဒှ် အန္တရာယ် သွက် ကသအ် ညိည မာန် ရ။ == ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် == ဗိသမတ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး: * '''ကု ခဲ / လေဒ် (Lead)''': ခဲ ဂှ် နွံ ဗဒါဲ ဗိသမတ် ရ။ သီုၜါဝွံ ဒှ် လောဟ ဇြိုင် ကေုာံ ကဆံင်စှ်ေဍာ် သဝ် တုပ်သၟဟ် ကီုလေဝ်၊ ခဲ ဂှ် နွံကဵု ဂျိ ထတ် လောန် သွက် ဦးနှောက် (Neurotoxic) တုဲ ဗိသမတ် ဂှ် ဟွံမဲ ကု ဂျိ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဗိသမတ် ဒှ် ဒၞာဲစၞး (Eco-friendly substitute) သွက် ခဲ ရ။ * '''ကု အာန်တဳမဝ်နဳ (Antimony)''': အာန်တဳမဝ်နဳ ဂှ် နွံ လတူ ဗိသမတ် ပ္ဍဲ ဂကောံ 15 ရ။ အာန်တဳမဝ်နဳ ဒှ် လောဟ-ကဝက် (Metalloid) တုဲ ထကး လောဲ တုပ် ကု ဗိသမတ် ရ။ ဆဂး အာန်တဳမဝ်နဳ လေဝ် နွံကဵု ဂျိ ဇၞော် (Toxic) ကီုရ。<ref name="Cotton1999">Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley & Sons. pp. 380–385.</ref> == နိဿဲ == <references /> {{ထာမ်ပလိက်:သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး}} [[ကဏ္ဍ:ဗိသမတ်]] [[ကဏ္ဍ:လောဟ ကြဴ-ကၠာဲဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]] excxwan0vxf3y1vqtxzrbdt69elu3zy 0 12825 59212 2026-10-26T09:50:00Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox element | name = ပဝ်လဝ်နဳယာမ် | english_name = Polonium | symbol = Po | atomic_number = 84 | atomic_mass = [209] | element_category = [[လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ]] (Post-transition metal) | group = 16 | period = 6 | block = p-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု (Silvery) | image = [[File:Polonium.jpg|250px|alt=လောဟ ပဝ်လဝ်နဳယာမ်]]..." 59212 wikitext text/x-wiki {{Infobox element | name = ပဝ်လဝ်နဳယာမ် | english_name = Polonium | symbol = Po | atomic_number = 84 | atomic_mass = [209] | element_category = [[လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ]] (Post-transition metal) | group = 16 | period = 6 | block = p-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု (Silvery) | image = [[File:Polonium.jpg|250px|alt=လောဟ ပဝ်လဝ်နဳယာမ်]] | caption = ဗီုရုပ် ပဝ်လဝ်နဳယာမ် (နကဵု ကောန်ပျူတာ ပတောအ်လဝ်) | phase = Solid | melting_point_K = 527 | melting_point_C = 254 | boiling_point_K = 1235 | boiling_point_C = 962 | density_stp = 9.196 g/cm3 | discovery = [[Marie Curie]] ကေုာံ [[Pierre Curie]] (၁၈၉၈) | first_isolation = [[Willy Marckwald]] (၁၉၀၂) }} '''ပဝ်လဝ်နဳယာမ်''' ({{lang-en|Polonium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Po''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၈၄ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၆ (Group 16 - Chalcogens) တုဲ ဒှ် [[လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ]] (Post-transition metal) မွဲရ။ လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု ကီုလေဝ်၊ တင်တၟေင် ဇၞော်အိုတ် ဍေဟ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံကဵု ဓာတ်ရေဒဳယဝ် (Highly radioactive) ထတ်လောန် တုဲ ဟွံမဲ ကု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် (No stable isotopes) လးလး ရ။ ပဝ်လဝ်နဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဓာတ် ဂျိ မကြံင်မ္ၚိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲ လောက (One of the most toxic substances known) တုဲ ဍေဟ် ပတိတ် ဓာတ် အာလ်ဖာ (Alpha particles) ဗွဲမထတ် ရ။ ဟိုတ်နူ ပရေင် ပတိတ် ဓာတ်ရေဒဳယဝ် ဍေဟ် ထတ်လောန် ဂှ်ရ ဍေဟ် ပတိတ် ဂမ္တဴ အလဵုအလဵု ဍေဟ် (Self-heating) လၟိုန် ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ လွပ် အဓိက သွက် ပဝ်လဝ်နဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ပတိတ် ဇြဟတ် ဂမ္တဴ သွက် က္ၜင်အာကာသ (Space probes)၊ ကိရိယာ ပလီု ဓာတ်လလဳ အလဵုအလဵု (Static eliminators)၊ ကေုာံ ရုင်စက် သုတေသန ရူပဗေဒ (Neutron sources) ရ။ == ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် == ယၟုမ္ဂး "ပဝ်လဝ်နဳယာမ်" (Polonium) ဝွံ ကၠုင်နူ ယၟု ဍုင် "ပိုလာန်" (Poland - ပ္ဍဲ ဘာသာ လေတ္တေန် ကော်ဂး Polonia) မဒှ် ဍုင် တမ်သၠးဂၠံဂဝ် သၟာသိပ္ပံ မာရဳ ကျူရဳ (Marie Curie) ရ။ ပ္ဍဲအခိင် ညး ဂွံဆဵုကေတ် ဓာတ် ဏအ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၉၈ ဂှ်၊ ဍုင် ပိုလာန် ဝွံ ဟွံမဲ ကု ဍုင်သၠးပွး တုဲ ဒးဒုင် ပိုင်ပြဳလဝ် သၟဝ် အေန်ပါယာ ရုရှာ၊ ဂျာမနဳ ကေုာံ အဝ်သတြဳယျာ ရ။ မာရဳ ကျူရဳ ခုတ်လဝ် ယၟု ဏအ် သွက်ဂွံ ထ္ၜး ပရေင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ သၠုင်ပတိုန် စိုတ်ဓာတ် ကောန်ဂကူ ပိုလာန် အလုံဂၠးတိ ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၉၈ ဂှ်၊ [[မာရဳ ကျူရဳ]] ကေုာံ တၠသ္ၚိ ညး [[ပဳယာ ကျူရဳ]] (Pierre Curie) တအ် စမ်ၜတ် လ္ၚတ် ဓာတ်တၟအ် ယူရေနဳယာမ် မကော်ဂး Pitchblende ရ။ ညးတအ် ဂွံဆဵုကေတ် ဒဒှ်ရ ဓာတ်တၟအ် ဂှ် ပတိတ် ဓာတ်ရေဒဳယဝ် ထတ်နူ ယူရေနဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ဗွဲမလောန် ရ။ ညးတအ် ပါ်ပတိတ် ဓာတ်တၟအ် ဏအ် တုဲ ဂွံဆဵုကေတ် ဒြပ်သ္အး တၟိ ၜါသာ် မတွဟ်ဂး ပဝ်လဝ်နဳယာမ် (Polonium) ကေုာံ ရေဒဳယာမ် (Radium) ရ။<ref name="Weeks1933">Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 320–325.</ref> == ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် == ပဝ်လဝ်နဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် သဝ် (254 °C) တုဲ ဍေဟ် ပြဟ်လီု (Volatilize) လောဲသွာ ပ္ဍဲ ကျာ ရ။ ဍေဟ် ဇြိုင် (Density 9.196 g/cm³) တုဲ နွံကဵု ဗီုပြင် လောဟ ကြဴ-ကၠာဲ ရ။ အခိုက်အလိုက် တၟေင် ဇၞော်အိုတ် ဍေဟ် ဂှ် ဒှ် ပရေင် ပတိတ် ဓာတ်ရေဒဳယဝ် (Intense radioactivity) ရ။ ပဝ်လဝ်နဳယာမ် မွဲ ဂရာမ် (1 gram) ဓဝ် ဂှ် ပတိတ် ဇြဟတ် ဂမ္တဴ ၜိုတ် 140 ဝတ် (Watts) တုဲ၊ ဍေဟ် က္တဵုဒှ် လျး အသာ် သၚေက်-သွာ် (Blue glow) ပ္ဍဲ ဒမၠု ဟိုတ်နူ ဓာတ် အာလ်ဖာ ဍေဟ် ဒး ကု ကျာ (Excitation of surrounding air) ရ။ ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ် လေင် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် ဖျး ဓမ္မတာ တုဲ နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် အဓိက +2 ကေုာံ +4 ရ။ == ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ == လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ ပဝ်လဝ်နဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မနွံ အောန်အိုတ် ပ္ဍဲ သဘာဝ မွဲ ရ။ ဍေဟ် က္တဵုဒှ် အလဵုအလဵု ဍေဟ် နူကဵု လၟေင် ပြဟ်လီု ဓာတ် (Decay chain) ယူရေနဳယာမ် (Uranium-238) ရ။ ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် ယူရေနဳယာမ် မွဲ တာန် (1 Ton of Uranium ore) မ္ဂး နွံ ပဝ်လဝ်နဳယာမ် ဆ ၜိုတ် ၁၀၀ မိုက်ခရဝ်ဂရာမ် (0.0001 grams) ဓဝ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေင် ခါဲ ဇွိတ်သ္အး ပဝ်လဝ်နဳယာမ် နူကဵု သဘာဝ ဂှ် သြန် စရိတ် သၠုင်လောန် တုဲ ဟွံကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် လးလး ရ。<ref name="Greenwood1997">Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 748–750.</ref> == ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် == ပရေင်ပတိတ် ပဝ်လဝ်နဳယာမ် ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နကဵု လၟေင် နျူကလဳယျာ (Nuclear reactors) ဓဝ်ရ။ ညးတအ် ဍိုတ် ပန် လောဟ [[ဗိသမတ်]] (Bismuth-209) ကု ဓာတ် နျူထရွန် (Neutrons) ပ္ဍဲ ဖိုဟ် နျူကလဳယျာ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ Bismuth-210 ร။ ကြဴနူဂှ် ဓာတ် ဏအ် ပြဟ်လီု အာ နကဵု လၟေင် Beta decay တုဲ ဒှ်အာ '''Polonium-210 (²¹⁰Po)''' ရ။ ကၞောတ်တဲ ညးတအ် ပါ်ပတိတ် ဍေဟ် နူကဵု ဗိသမတ် နကဵု လၟေင် Vacuum distillation ရ။ ဍုင် မပတိတ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ဍုင် ရုရှာ (Russia) ရ (လၟိဟ် ပတိတ် အလုံဂၠးတိ နွံ ဆ ၜိုတ် ၁၀၀ ဂရာမ် ဓဝ် ပ္ဍဲ မွဲ သၞာံ)။ == ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် == ပဝ်လဝ်နဳယာမ် ဝွံ နွံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ် (Radioactive isotopes) သီုဖအိုတ် ၃၃ သာ် (နူ Po-188 စဵုကဵု Po-220) တုဲ ဟွံမဲ ကု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် လးလး ရ။ * '''Polonium-210 (²¹⁰Po)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် အဓိက ကေုာံ ပြာကတ်အိုတ် ရ။ ဍေဟ် နွံကဵု အာယုက် (Half-life) ၁၃၈.၄ တ္ၚဲ ရ။ ဍေဟ် ပတိတ် ဓာတ် အာလ်ဖာ (Alpha particles) ဇြဟတ် ထတ်လောန် ရ။ * '''Polonium-209 (²⁰⁹Po)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံကဵု အာယုက် လအ်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ပဝ်လဝ်နဳယာမ် (Half-life 125 သၞာံ) ဆဂး ဂွံဆဵုကေတ် ဝါတ်ဂါတ် ဗွဲမလောန် ရ。<ref name="Audi2003">Audi, G. et al. (2003). "The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties". ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.</ref> == ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် == ဟိုတ်နူ ပဝ်လဝ်နဳယာမ် ပတိတ် ဇြဟတ် အာလ်ဖာ ကေုာံ ဂမ္တဴ ထတ်လောန် ဂှ်ရ၊ ဍေဟ် စကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် တၟေင် ညိည: # '''ဇြဟတ် ဂမ္တဴ သွက် က္ၜင်အာကာသ (Radioisotope Thermoelectric Generators - RTGs)''': ပ္ဍဲ က္ၜင်အာကာသ တြေံ ဥပမာ စက် Lunokhod (ရုရှာ) တအ် ဂှ် စကာ ²¹⁰Po သွက်ဂွံ ပတိတ် ဇြဟတ် ဂမ္တဴ ညံင် စက် ဟွံဂွံ ကလောံ အာ ပ္ဍဲ အာကာသ ဒမၠု ရ။ # '''စက် ပလီု ဓာတ်လလဳ အလဵုအလဵု (Static Eliminators)''': ²¹⁰Po ပတိတ် ဓာတ် အာလ်ဖာ မသ္ပကဵု ကျာ ဂွံ ပြံင်လှာဲ ဒှ် ဓာတ်လလဳ (Ionizes the air) ရ။ ဍေဟ် စကာ ပ္ဍဲ ရုင်စက် ပတိတ် ယာတ်၊ စက္ခူ ကေုာံ ပလာသတေတ် ညံင်ဟွံဂွံ က္တဵုဒှ် လလဳ တဲ (Static electricity) ရ (ခေတ်လၟုဟ် စကာ အောန် အာ ယျ)။ # '''ရုင်စက် ပတိတ် နျူထရွန် (Neutron Sources)''': ပဝ်လဝ်နဳယာမ် ပံင်နှဴ ကု ဗေရဳလဳယာမ် (Beryllium) တုဲ ဍေဟ် စကာ ပ္ဍဲ ကိရိယာ စမ်ၜတ် နျူကလဳယျာ ကေုာံ စက် ကလောံ ပၟတ် (Nuclear weapon triggers) တြေံ ရ。 == ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ ကေုာံ ဂျိ == ပဝ်လဝ်နဳယာမ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ ဓမ္မတာ (No biological role) ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဓာတ်ဂျိ မကြံင်မ္ၚိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲ လောက (Extremely toxic) ရ။ ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် မ္ဂး '''ပဝ်လဝ်နဳယာမ်-၂၁၀ ဂှ် နွံ ဂျိ ထတ်နူ ဂဥုဲ ဟိုက်ဒရဝ်ဂျေန် သာဲယာနိုက် (Hydrogen cyanide) ၂၅၀,၀၀၀ ဆ''' ရ။ လၟိဟ် ဆ ၁ မိုက်ခရဝ်ဂရာမ် (1 Microgram - တၟာ ခဗိုက် ရိုဟ် ဍောတ်တ်) ဓဝ် යဝ်ရ ယီုလုပ်အာ ဟွံသေင်မ္ဂး ၚိတ် စုတ် မ္ဂး လမျီု အိုတ် မာန် ရ (Lethal dose)။ ဓာတ် အာလ်ဖာ နူကဵု ²¹⁰Po ဏအ်ဂှ် ဟွံဖံက် ၜက် စၞာံ မၞိဟ် မာန် (Cannot penetrate unbroken skin) ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ လုပ်အာ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ (Inhaled or ingested) မ္ဂး ဍေဟ် ပလီု သဲလ် (Cells) ကေုာံ DNA အပ္ဍဲ ဗွဲမပြဟ် တုဲ သ္ပကဵု က္တဵုဒှ် ယဲ ရေဒဳယဝ် (Acute radiation syndrome) ကေုာံ ယဲ ကေန်သာ ရ。<ref name="Emsley2001">Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 330–334.</ref> == ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် == * '''Polonium dioxide (PoO₂)''': ဓာတ် အသာ် ဍာ်မိတ် မလေပ် က္တဵုဒှ် အခိင် ပဝ်လဝ်နဳယာမ် လောဟ ဒး ကျာ ရ။ * '''Polonides (ဥပမာ Na₂Po)''': ဓာတ် ပံင်ကောံ မတုပ် ညံင် သာလ်ဖိုက် (Sulfides) တုဲ ဍေဟ် ညိင်ဝတ် အောန် ရ။ == ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ ပရေင်ဂစိုတ် မၞိဟ် (Safety and Assassination) == ဟိုတ်နူ ပဝ်လဝ်နဳယာမ် နွံကဵု ဂျိ ထတ် လောန် ကေုာံ ဂၠာဲ စမ်ၜတ် ဝါတ်ဂါတ် ဂှ်ရ၊ ဍေဟ် ပြာကတ် ယၟု ပ္ဍဲ ဝင် နဒဒှ် လွဟ် ပရေင် ဂစိုတ် မၞိဟ် (Assassination weapon) ရ။ * ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၆ ဂှ်၊ သၟာစောဲ ပရိုင် ရုရှာ တြေံ '''Alexander Litvinenko''' (အာလေက်ဇာန်ဒါ လေတ်ဗဳနေန်ကဝ်) ဒးဒုင် ဂစိုတ် လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင်လာန်ဒါန် ဟိုတ်နူ ညး ဒးဒုင် သုင် စုတ် ဓာတ် ²¹⁰Po ပ္ဍဲ ဍာ်လက်ဖက် (Tea) ညး ရ။ ညး စုတိ အာ ကြဴနူ ဒးဒုင် လွဳ ပွိုင် ပိ သတ္တဟ ရ။ * ပါဲနူဂှ် ဓာတ် ²¹⁰Po ဏအ်ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ ယက်ၜံက် (Tobacco smoke) ညိည ဟိုတ်နူ တၞံ သၠၜံက် ဇြောတ် ကေတ် ဍေဟ် နူကဵု ဝါ ဓာတ်ခနံ ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဟိုတ် မွဲ မသ္ပကဵု မၞိဟ် သုင် ၜံက် တအ် ဂွံ ယဲ ကေန်သာ သွိုဟ် ရ။ == ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် == ပဝ်လဝ်နဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး: * '''ကု တေလူရဳယာမ် (Tellurium)''': တေလူရဳယာမ် ဂှ် နွံ လတူ ပဝ်လဝ်နဳယာမ် ပ္ဍဲ ဂကောံ 16 ရ။ တေလူရဳယာမ် ဒှ် လောဟ-ကဝက် (Metalloid) မညိင်ဝတ် တုဲ၊ ပဝ်လဝ်နဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ် မၞုံကဵု အခိုက်အလိုက် လောဟ ဂၠိုင်နူ ရ။ * '''ကု ဗိသမတ် (Bismuth)''': ဗိသမတ် ဂှ် နွံ ဗဒါဲ ပဝ်လဝ်နဳယာမ် (Atomic number 83) ရ။ ၜိုန်ရ နွံ ဗဒါဲ ရေင်သကအ် ကီုလေဝ်၊ ဗိသမတ် ဂှ် ဂျိ အောန် အိုတ် (Safest) တုဲ ပဝ်လဝ်နဳယာမ် ဂှ် ဂျိ ထတ်အိုတ် (Most toxic) ရ။<ref name="Cotton1999">Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley & Sons. pp. 510–515.</ref> == နိဿဲ == <references /> {{သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး}} [[ကဏ္ဍ:ပဝ်လဝ်နဳယာမ်]] [[ကဏ္ဍ:လောဟ ကြဴ-ကၠာဲဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အး ရေဒဳယဝ်ဂမၠိုင်]] sa78rd4trtd0uxpk4qbcpu2hbgsuly4 0 12826 59213 2026-10-26T09:55:07Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox element | name = အာသတာတိန် | english_name = Astatine | symbol = At | atomic_number = 85 | atomic_mass = [210] | element_category = [[ဟာလဝ်ဂျေန်]] (Halogen) / [[လောဟ-ကဝက်]] (Metalloid) | group = 17 | period = 6 | block = p-block | appearance = ဟွံတီကၠး (ရံင်စ ဒှ် လောဟ အသာ်လမ္စံက်) (Unknown, pred..." 59213 wikitext text/x-wiki {{Infobox element | name = အာသတာတိန် | english_name = Astatine | symbol = At | atomic_number = 85 | atomic_mass = [210] | element_category = [[ဟာလဝ်ဂျေန်]] (Halogen) / [[လောဟ-ကဝက်]] (Metalloid) | group = 17 | period = 6 | block = p-block | appearance = ဟွံတီကၠး (ရံင်စ ဒှ် လောဟ အသာ်လမ္စံက်) (Unknown, predicted to be metallic or dark) | image = [[File:Astatine_sample.jpg|250px|alt=လောဟ အာသတာတိန် ပတောအ်]] | caption = ဗီုရုပ် အာသတာတိန် (နကဵု ကောန်ပျူတာ ပတောအ်လဝ် ဟိုတ်နူ ဟွံမာန် ပကောံ နဒဒှ် ကလောံ ဇၞော်ဇၞော်) | phase = Solid (Predicted) | melting_point_K = 575 | melting_point_C = 302 | boiling_point_K = 610 | boiling_point_C = 337 | density_stp = 6.35 g/cm3 (Predicted) | discovery = [[Dale R. Corson]], [[Kenneth Ross MacKenzie]], ကေုာံ [[Emilio Segrè]] (၁၉၄၀) }} '''အာသတာတိန်''' ({{lang-en|Astatine}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''At''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၈၅ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၇ (Group 17) တုဲ ဒှ် ဒြပ်သ္အး ဂကောံ [[ဟာလဝ်ဂျေန်]] (Halogen) ဇြိုင်အိုတ် ရ။ တင်တၟေင် ဇၞော်အိုတ် အာသတာတိန် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး သဘာဝ မနွံ '''အောန်အိုတ် ပ္ဍဲ လတူတိ လောက''' (Rarest naturally occurring element in the Earth's crust) ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ် ထတ်လောန် (Highly radioactive) တုဲ ဟွံမဲ ကု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် (No stable isotopes) လးလး ရ။ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ပြဟ်လီု (Decay) ဗွဲမပြဟ် ဂှ်ရ၊ သၟာသိပ္ပံ တအ် ဟွံမာန် ပကောံ ဍေဟ် နဒဒှ် ကလောံ ဇၞော်ဇၞော် မဂွံ ညာတ် နကဵု မတ် မာန် ရ (ယဝ်ရ ပကောံ ဂွံ မ္ဂး ဇြဟတ် ဂမ္တဴ ရေဒဳယဝ် ဍေဟ် သ္ပကဵု ဍေဟ် လေင် ကေုာံ ပြဟ်လီု အာ ပ္ဍဲ မွဲခဏ ဓဝ်ရ)။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ အာသတာတိန် ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ဆ ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် နျူကလဳယျာ တအ် ဓဝ်ရ။ လွပ် အဓိက ကေုာံ မွဲတန်ဓဝ် သွက် အာသတာတိန် ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ပရေင် သုတေသန ရုင်ဂဥုဲ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ ကမၠောန် လွဳ ယဲ ကေန်သာ (Targeted alpha-particle therapy) နကဵု ဓာတ် Astatine-211 ရ။ == ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် == ယၟုမ္ဂး "အာသတာတိန်" (Astatine) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် ဂရိတ် ''astatos'' (ἄστατος) မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ဟွံညိင်ဝတ်" (Unstable) ရ။ ဟိုတ်မဂွံ ခုတ်လဝ် ယၟု ဏအ်ဂှ် ဒှ်ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဒှ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ် မပြဟ်လီု လောဲသွာ ကေုာံ ဟွံမဲ ကု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် လးလး ရ။ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဂွံဆဵုကေတ် ဍေဟ် ဇေတ်တ် ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ [[ဒမဳထရဳ မေန်ဒလဳယေဗ်]] (Dmitri Mendeleev) ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ ဒြပ်သ္အး ဂၞန် ၈၅ ဏအ် ဒးနွံ မံင် ရ တုဲ ညး ကဵုလဝ် ယၟု "eka-iodine" (အေကာ-အာယဒိန်) ရ။ ကြဴနူဂှ် သၟာသိပ္ပံ ဗွဲမဂၠိုင် ဂစာန် ဂၠာဲ ဍေဟ် ပ္ဍဲ သဘာဝ ကီုလေဝ် ဟွံအံင်ဇၞး ရ။ စိုပ် သၞာံ ၁၉၄၀ ဂှ်မှ၊ သၟာသိပ္ပံ ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ကာလဳဖဝ်နဳယျာ (UC Berkeley) မတွဟ်ဂး [[Dale R. Corson]] (ဒေလ် အာ ကဝ်သောန်)၊ [[Kenneth Ross MacKenzie]] (ကေန်နေတ် ရတ်သ် မက်ကေန်ဇြဳ) ကေုာံ [[Emilio Segrè]] (အေမဳလဳယဝ် သဳဂရဳ) တအ် ပတိတ် ဍေဟ် အလန်ပထမအိုတ် နကဵု လၟေင် ကမၠောန် နျူကလဳယျာ (Artificially produced) ရ။ ညးတအ် ဍိုတ် ပန် လောဟ ဗိသမတ် ကု ဓာတ် အာလ်ဖာ ပ္ဍဲ စက် ခလိုင် အက်တောမ် (Cyclotron) သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အာသတာတိန် ရ。<ref name="Corson1940">Corson, D. R.; MacKenzie, K. R.; Segrè, E. (1940). "Artificially Radioactive Element 85". ''Physical Review''. 58 (8): 672–678.</ref> == ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် == အာသတာတိန် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မနွံ သၟဝ် အာယဒိန် (Iodine) ပ္ဍဲ ဂကောံ ဟာလဝ်ဂျေန် (Group 17) ရ။ ဍေဟ် နွံကဵု အခိုက်အလိုက် ဓာတု မကြပ်တုပ် ကု အာယဒိန် ကီုလေဝ်၊ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဇြိုင် ဂှ်ရ ဍေဟ် နွံကဵု အခိုက်အလိုက် လောဟ (Metallic properties) ဂၠိုင်နူ ရ။ သၟာသိပ္ပံ တအ် တော် ထေင် ကေတ် (Predicted properties) ဒဒှ်ရ ဍေဟ် ဒှ် ကလောံ (Solid) မၞုံကဵု အသာ် လမ္စံက် ဟွံသေင်မ္ဂး သြန် ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ဓမ္မတာ ရ။ ဍေဟ် လေပ် ပြဟ်လီု (Sublime) လောဲသွာ ပ္ဍဲ ကျာ ရ။ ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ် နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် အဓိက -1 (Astatide), +1, +3, +5, ကေုာံ +7 ရ။ ဍေဟ် ပံင်ကောံ ကု ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် တုဲ က္တဵုဒှ် ဓာတ်ကျာ Hydrogen astatide (HAt) မဒှ် ဍာ်ဓာတ် ဖျး ဓမ္မတာ ကီုလေဝ် ဍေဟ် ဟွံညိင်ဝတ် ရ။ == ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ == လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ အာသတာတိန် ဝွံ ဒှ် '''ဒြပ်သ္အး သဘာဝ မနွံ အောန်အိုတ် ပ္ဍဲ လောက''' ရ။ ဍေဟ် က္တဵုဒှ် အလဵုအလဵု ဍေဟ် ဆ ညိည ဓဝ် ပ္ဍဲ လၟေင် ပြဟ်လီု ဓာတ် (Decay chains) ယူရေနဳယာမ် (Uranium) ကေုာံ တဝ်ရဳယာမ် (Thorium) ร။ သၟာသိပ္ပံ တအ် တော် လဝ် ဒဒှ်ရ၊ ပ္ဍဲ အခိင် မွဲမွဲ အလုံ မွဲ ဂၠးတိ ဏအ် (Entire Earth's crust) မ္ဂး ဓာတ် အာသတာတိန် နွံ ဆ ၜိုတ် '''၂၅ ဂရာမ် (25 grams)''' ဓဝ်ရ (အောန်နူ လျိုင် မသုန်ကလာပ် ဗွဲမလောန်)။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေင် ခါဲ တၟအ် သွက်ဂွံ ဂၠာဲ အာသတာတိန် ပ္ဍဲ သဘာဝ ဂှ် ဟွံမာန် လးလး ရ。<ref name="Greenwood1997">Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 795–798.</ref> == ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် == ပရေင်ပတိတ် အာသတာတိန် အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ဆ ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် နျူကလဳယျာ (Nuclear cyclotrons) ဓဝ်ရ။ ညးတအ် ပတိတ် ဍေဟ် နကဵု လၟေင် Bombardment ရ။ ညးတအ် စကာ ဓာတ် အာလ်ဖာ (Alpha particles / Helium nuclei) မၞုံကဵု ဇြဟတ် ထတ်လောန် တုဲ ဍိုတ် ပန် စုတ် လတူ လောဟ [[ဗိသမတ်]] (Bismuth-209) ရ။ လၟေင် ဓာတု ဍေဟ်ဂှ်: ²⁰⁹Bi + ⁴He → ²¹¹At + 2n ကၞောတ်တဲ ညးတအ် ဖျေံဂမ္တဴ လောဟ ဗိသမတ် ဂှ် ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ၃၀၀-၆၀၀ °C သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ယက် အာသတာတိန် သ္အးဇ္ၚး (Distillation) ရ။ လၟိဟ် ပတိတ် ဍေဟ် နွံ ဆ ၜိုတ် မိုက်ခရဝ်ဂရာမ် (Micrograms) ဓဝ်ရ။ == ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် == အာသတာတိန် ဝွံ နွံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ် (Radioactive isotopes) သီုဖအိုတ် ၃၉ သာ် (နူ At-191 စဵုကဵု At-229) တုဲ ဟွံမဲ ကု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် လးလး ရ။ * '''Astatine-210 (²¹⁰At)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံကဵု အာယုက် လအ်အိုတ် (Longest-lived isotope) ပ္ဍဲ ဂကောံ အာသတာတိန် ရ။ အာယုက် ဍေဟ် (Half-life) ဂှ် ဆ ၈.၁ နာဍဳ (8.1 hours) ဓဝ်ရ။ * '''Astatine-211 (²¹¹At)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် ကိစ္စဇၞော်အိုတ် မစကာ ပ္ဍဲ ရုင်ဂဥုဲ ရ။ အာယုက် ဍေဟ် ဂှ် ၇.၂ နာဍဳ (7.2 hours) တုဲ ဍေဟ် ပတိတ် ဓာတ် အာလ်ဖာ ဇြဟတ် ထတ် ရ。<ref name="Audi2003">Audi, G. et al. (2003). "The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties". ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.</ref> == ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် == ဟိုတ်နူ အာသတာတိန် နွံ အာယုက် ဂၠေအ် လောန် ကေုာံ နွံ အောန် လောန် ဂှ်ရ ဍေဟ် ဟွံမဲ ကု လွပ် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ရုင်စက် ဟွံသေင်မ္ဂး ကပေါတ် မၞိဟ် စကာ လးလး ရ။ ဆဂး လွပ် အဓိက မွဲ ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ လပါ် ရုင်ဂဥုဲ (Nuclear Medicine): # '''လွဳ ယဲ ကေန်သာ (Targeted Alpha Therapy - TAT)''': အိုင်သဝ်တုပ် ²¹¹At ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ လွဳ ယဲ ကေန်သာ တၟေင် (ဥပမာ ယဲ ကေန်သာ ကသအ်၊ ကေန်သာ ဍောင်ကအ်/Thyroid) ရ။ သၟာဂဥုဲ တအ် ဆက်စၠောအ် ဓာတ် ²¹¹At ကု Antibodies မအာ ဇီု ကေတ် သဲလ် ကေန်သာ တအ် ရ။ အခိင် ²¹¹At ပြဟ်လီု မ္ဂး ဍေဟ် ပတိတ် ဓာတ် အာလ်ဖာ ဇြဟတ် ထတ် မမာန် ဂစိုတ် သဲလ် ကေန်သာ အပ္ဍဲ ဗွိုက် ကြပ်ပ် (Short range) ညံင်ဟွံဂွံ ပလီု သဲလ် ဓမ္မတာ မနွံ ဗဒါဲ ဂှ် ရ။ == ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ ကေုာံ ဂျိ == အာသတာတိန် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ ဓမ္မတာ (No biological role) ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဟာလဝ်ဂျေန် မတုပ် ကု အာယဒိန် (Iodine) ဂှ်ရ၊ ယဝ်ရ အာသတာတိန် လုပ်အာ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ပိုယ် မ္ဂး ဍေဟ် အာ ကောံ မံင် ပ္ဍဲ '''ဂြိုဟ် ဍောင်ကအ်''' (Thyroid gland) ညံင်ရဴ အာယဒိန် ကီု ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဓာတ်ဂျိ မကြံင်မ္ၚိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲ လပါ် ရေဒဳယဝ် (Highly radiotoxic) ရ။ ဓာတ် အာလ်ဖာ ဍေဟ် မပတိတ် ဂှ် မာန် ပလီု သဲလ် ခန္ဓကာယ ကေုာံ DNA လောဲသွာ တုဲ သ္ပကဵု က္တဵုဒှ် ယဲ ကေန်သာ ဟွံသေင်မ္ဂး လမျီု အိုတ် မာန် ရ (ယဝ်ရ ဒး လၟိဟ် ဂၠိုင်)。<ref name="Emsley2001">Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 47–49.</ref> == ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် == ၜိုန်ရ သၟာသိပ္ပံ တအ် ဟွံမာန် ပကောံ ဓာတ် ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင် ကီုလေဝ် ညးတအ် လ္ၚတ် ဂွံ ဓာတ်ပံင်ကောံ ဍေဟ် ညိည ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် (Trace scale chemistry): * '''Sodium astatide (NaAt)''': ဓာတ် ၜဵု မတုပ် ညံင် ၜဵု ဓမ္မတာ (NaCl) ကီုရ။ * '''Interhalogens (AtI, AtBr, AtCl)''': ဓာတ် ပံင်ကောံ မက္တဵုဒှ် နူ အာသတာတိန် ပံင် ကု ဟာလဝ်ဂျေန် တၞဟ်တအ် (အာယဒိန်, ဗရဝ်မိန်, ကလဝ်ရေန်) ร။ * '''Hydrogen astatide (HAt)''': ဓာတ်ကျာ ဍာ်ဖျး မဟွံညိင်ဝတ် တုဲ ပြဟ်လီု လောဲသွာ ရ။ == ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု == အာသတာတိန် ဂှ် ဒှ် ဓာတ် အန္တရာယ် ဇၞော် (Dangerous radioactive material) ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဟွံမဲ ပ္ဍဲ သဘာဝ လးလး ကေုာံ အာယုက် ဍေဟ် ဂၠေအ် လောန် ဂှ်ရ၊ အန္တရာယ် သွက် မၞိဟ် ဓမ္မတာ ညံင်ဂွံ ဒး ဂျိ ဍေဟ် ဂှ် ဟွံမဲ လးလး (Zero risk for the general public) ရ။ သၟာသိပ္ပံ မရပ်စပ် ဍေဟ် ပ္ဍဲ ရုင်စက် နျူကလဳယျာ တအ် သၟး ဒးစကာ ကိရိယာ စဵုဒၞာ ရေဒဳယဝ် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ရ။ == ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် == အာသတာတိန် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး: * '''ကု အာယဒိန် (Iodine)''': အာယဒိန် ဂှ် နွံ လတူ အာသတာတိန် ပ္ဍဲ ဂကောံ 17 ရ။ အာယဒိန် ဒှ် ဒြပ်ဟွံသေင်လောဟ (Non-metal) မညိင်ဝတ် တုဲ နွံပၟိက် အဓိက သွက် ခန္ဓကာယ ပိုယ် ရ။ ဆဂး အာသတာတိန် ဂှ် ဒှ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ် မၞုံကဵု အခိုက်အလိုက် လောဟ (Metalloid/Metal) ဂၠိုင်နူ ရ။ * '''ကု ပဝ်လဝ်နဳယာမ် (Polonium)''': ပဝ်လဝ်နဳယာမ် ဂှ် နွံ ဗဒါဲ အာသတာတိန် ရ။ သီုၜါဝွံ ဒှ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ် မပတိတ် ဓာတ် အာလ်ဖာ ထတ်လောန် ကီုလေဝ်၊ ပဝ်လဝ်နဳယာမ် ဂှ် လအ်နူ (Po-210 နွံ အာယုက် ၁၃၈ တ္ၚဲ) တုဲ အာသတာတိန် ဂှ် ပြဟ်လီု ပြဟ်နူ (At-210 နွံ ဆ ၈ နာဍဳ) ဗွဲမလောန် ရ。<ref name="Cotton1999">Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley & Sons. pp. 548–550.</ref> == နိဿဲ == <references /> {{သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး}} [[ကဏ္ဍ:အာသတာတိန်]] [[ကဏ္ဍ:ဟာလဝ်ဂျေန်ဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အး ရေဒဳယဝ်ဂမၠိုင်]] 9naj06cujhshzeqja5vpvkv4y833m0y 0 12827 59214 2026-10-26T09:57:06Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox element | name = ရာဒေါန် | english_name = Radon | symbol = Rn | atomic_number = 86 | atomic_mass = [222] | element_category = [[ဓာတ်ကျာ ညိင်ဝတ်]] (Noble gas) | group = 18 | period = 6 | block = p-block | appearance = ဟွံမဲ အသာ် ဓာတ်ကျာ ဓမ္မတာ (Colorless gas) | image = File:Radon_tube.jpg|250px|alt=လောဟ ရာဒ..." 59214 wikitext text/x-wiki {{Infobox element | name = ရာဒေါန် | english_name = Radon | symbol = Rn | atomic_number = 86 | atomic_mass = [222] | element_category = [[ဓာတ်ကျာ ညိင်ဝတ်]] (Noble gas) | group = 18 | period = 6 | block = p-block | appearance = ဟွံမဲ အသာ် ဓာတ်ကျာ ဓမ္မတာ (Colorless gas) | image = [[File:Radon_tube.jpg|250px|alt=လောဟ ရာဒေါန် ပတိတ် လျး]] | caption = ဓာတ်ကျာ ရာဒေါန် (စွံလဝ် ပ္ဍဲ ပလင် ဖန်တုဲ ဒး ဇြဟတ် လလဳ မ္ဂး ပတိတ် လျး) | phase = Gas | melting_point_K = 202 | melting_point_C = -71 | boiling_point_K = 211.5 | boiling_point_C = -61.7 | density_stp = 9.73 g/L | discovery = [[Friedrich Ernst Dorn]] (၁၉၀၀) | first_isolation = [[William Ramsay]] ကေုာံ [[Robert Whytlaw-Gray]] (၁၉၁၀) }} '''ရာဒေါန်''' ({{lang-en|Radon}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Rn''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၈၆ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၈ (Group 18) တုဲ ဒှ် [[ဓာတ်ကျာ ညိင်ဝတ်]] (Noble gas) မွဲရ။ ရာဒေါန် ဂှ် ဒှ် ဓာတ်ကျာ မဟွံမဲ ကု အသာ်၊ သၟူ ကေုာံ ရှ် (Colorless, odorless, tasteless gas) ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ဓမ္မတာ ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ဓာတ်ရေဒဳယဝ် (Radioactive) မပြဟ်လီု လောဲသွာ ရ။ ရာဒေါန် ဝွံ ဒှ် ဓာတ်ကျာ မၞုံကဵု လျိုင် ဇြိုင်အိုတ် (Densest known gas) ပ္ဍဲ လောက သဘာဝ ရ (ဇြိုင်နူ ကျာ ဓမ္မတာ ၜိုတ် ၈ ဆ ညိ)။ ဍေဟ် က္တဵုဒှ် အလဵုအလဵု ဍေဟ် ပ္ဍဲ သဘာဝ နူကဵု လၟေင် ပြဟ်လီု ဓာတ် ရေဒဳယာမ် (Radium) ကေုာံ ယူရေနဳယာမ် (Uranium) မနွံ ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် ကေုာံ တိဂမၠိုင် ရ။ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဒှ် ဓာတ်ကျာ ဂှ်ရ ဍေဟ် တိတ် နူကဵု တိ တုဲ ကောံ မံင် ပ္ဍဲ သ္ၚိ ကေုာံ တိုက် သၟဝ်တိ (Basements) တအ် လောဲသွာ ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ ရာဒေါန် ဂှ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် '''ဟိုတ် အဓိက မရနုက်ကဵု ၜါ မသ္ပကဵု က္တဵုဒှ် ယဲ ကေန်သာ သွိုဟ်''' (Second leading cause of lung cancer) ကြဴနူ ပရေင် သုင် ၜံက် တုဲရ။ == ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် == ယၟုမ္ဂး "ရာဒေါန်" (Radon) ဝွံ ကၠုင်နူ ယၟု ဓာတ် "ရေဒဳယာမ်" (Radium) တုဲ ထပ် စုတ် လဝ် ပစ္စယ် "-on" ညံင်ဂွံ တုပ် ကု ဂကောံ ဓာတ်ကျာ ညိင်ဝတ် တၞဟ်တအ် (ဗီုကဵု Argon, Krypton, Xenon) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၉၉ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ [[အာနတ် ရူတာဖဝ်]] (Ernest Rutherford) ကေုာံ Robert B. Owens တအ် လ္ၚတ် ဂွံဆဵု ဓာတ်ကျာ မပတိတ် ရေဒဳယဝ် နူကဵု တဝ်ရဳယာမ် (Thorium) မကော်ဂး "Thoron" (လၟုဟ် ဒှ် Rn-220) ရ။ စိုပ် သၞာံ ၁၉၀၀ ဂှ် သၟာရူပဗေဒ ဂျာမာန် [[Friedrich Ernst Dorn]] (ဖရဳဒရိတ် အာန်သ် ဒံရ်) ဂွံဆဵုကေတ် ဓာတ်ကျာ တုပ် ဏအ် မတိတ် နူကဵု ဓာတ် ရေဒဳယာမ် (Radium) တုဲ ညး ကဵုလဝ် ယၟု "Radium Emanation" (ယက် ရေဒဳယာမ်) ရ။ ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၀ ဂှ်၊ သၟာဓာတု [[William Ramsay]] (ဝဳလဳယာမ် ရာမ်သေ) ကေုာံ Robert Whytlaw-Gray တအ် ဂွံ ပါ်ပတိတ် ဓာတ်ကျာ ဏအ် သ္အးဇ္ၚး ကေုာံ တော် လျိုင် ဍေဟ် အလန်ပထမအိုတ် ရ။ ညးတအ် ခုတ်လဝ် ယၟု ဍေဟ် "Niton" (နဳတောန် - မဂွံအဓိပ္ပါယ် မလေပ် ပတိတ် လျး) ကီုလေဝ်၊ စိုပ် သၞာံ ၁၉၂၃ ဂှ် ဂကောံ ဓာတုဗေဒ အလုံဂၠးတိ IUPAC ပြံင်လှာဲ စၟတ်သမ္တီ လဝ် ယၟု '''ရာဒေါန် (Radon)''' စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ。<ref name="Weeks1933">Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 333–338.</ref> == ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် == ရာဒေါန် ဝွံ ဒှ် ဓာတ်ကျာ ညိင်ဝတ် (Noble gas) တုဲ မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် (Melting point) -71 °C ကေုာံ ကဆံင်ကတဴ (Boiling point) -61.7 °C ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဓာတ်ကျာ မၞုံကဵု လျိုင် ဇြိုင်အိုတ် (9.73 g/L) တုဲ ဇြိုင်နူ ကျာ ဓမ္မတာ (1.2 g/L) ၜိုတ် ၈ ဆ ရ။ အခိုက်အလိုက် တၟေင် ဍေဟ် ဂှ် ဒှ် ပရေင် ပတိတ် ဓာတ်ရေဒဳယဝ် (Radioactivity) ရ။ ယဝ်ရ ဖျေံဂမ္တဴ ဍေဟ် ညံင်ဂွံ ဒှ် ကလောံ (Solid radon) ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ -71 °C သၟဝ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ပတိတ် လျး အသာ် ဍာ်မိတ်-ဗ္ကေတ် (Yellow-red radioluminescence) အလဵုအလဵု ဍေဟ် ဟိုတ်နူ ဇြဟတ် ရေဒဳယဝ် ဍေဟ် ထတ်လောန် ဂှ်ရ။ ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ညံင်ရဴ ဓာတ်ကျာ ညိင်ဝတ် တၞဟ်တအ် ကီု ဍေဟ် ဟွံ က္တဵုဒှ် လၟေင် ဓာတု (Chemically inert) လောဲသွာ ရ။ ဍေဟ် ပံင်ကောံ ဆ ကု ဓာတ် အံက်သဳဒိုက် ထတ်လောန် ဗီုကဵု ဖလဝ်ရိန် (Fluorine) ဓဝ်ရ။ == ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ == ရာဒေါန် ဝွံ က္တဵုဒှ် အလဵုအလဵု ဍေဟ် ပ္ဍဲ သဘာဝ နူကဵု ပရေင် ပြဟ်လီု ဓာတ် (Radioactive decay) ယူရေနဳယာမ် (Uranium-238) ကေုာံ တဝ်ရဳယာမ် (Thorium-232) မနွံ ပ္ဍဲ တိ၊ ဓာတ်တၟအ် (ဗွဲတၟေင် Granite) ကေုာံ ဍာ် သၟဝ်တိ ရ။ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဒှ် ဓာတ်ကျာ ဂှ်ရ၊ ဍေဟ် ဇွောဝ် တိတ် နူကဵု ဂၠံင် တိ တုဲ ပြးဇး အာ ပ္ဍဲ ကျာ ရ။ ပ္ဍဲ ကျာ မ္ၚး (Outdoor air) မ္ဂး ဍေဟ် နွံ အောန် လောန် (ၜိုတ် 5-15 Bq/m³) ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ ဍေဟ် လုပ်အာ ပ္ဍဲ သ္ၚိ ဟွံသေင်မ္ဂး တိုက် သၟဝ်တိ မဟွံမဲ ကု ဂၠံင် ကျာ တိတ် လုပ် (Poorly ventilated basements) မ္ဂး၊ လၟိဟ် ဍေဟ် စုင် ကောံ တိုန် ဗွဲမဇၞော် မာန် တုဲ က္တဵုဒှ် အန္တရာယ် သွက် ပရေင်ထတ်ယုက် ရ。<ref name="Greenwood1997">Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 888–891.</ref> == ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် == ရာဒေါန် ဝွံ ဟွံမဲ ကု ပရေင် ပတိတ် အလုံ ရုင်စက် (No large-scale commercial production) လးလး ရ။ ယဝ်ရ သၟာသိပ္ပံ တအ် နွံပၟိက် ဍေဟ် သွက် ဌာန်စမ်ၜတ် မ္ဂး၊ ညးတအ် ပတိတ် ဍေဟ် နူကဵု ဓာတ် ရေဒဳယာမ်-၂၂၆ (Radium-226) ร။ ညးတအ် ပၠုပ် ဓာတ် ကလောံ ရေဒဳယာမ် ပ္ဍဲ ဍာ် တုဲ ဇြောတ် ကေတ် ဓာတ်ကျာ ရာဒေါန် မတိတ် ကၠုင် နူကဵု ဍာ် ဂှ် နကဵု လၟေင် ပတိတ် ယက် (Pumping the gas off) ရ။ == ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် == ရာဒေါန် ဝွံ နွံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ် (Radioactive isotopes) သီုဖအိုတ် ၃၉ သာ် (နူ Rn-193 စဵုကဵု Rn-231) တုဲ ဟွံမဲ ကု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် လးလး ရ။ * '''Radon-222 (²²²Rn)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် အဓိက ကေုာံ ပြာကတ်အိုတ် (က္တဵုဒှ် နူ ယူရေနဳယာမ်) ရ။ အာယုက် ဍေဟ် (Half-life) ဂှ် '''၃.၈ တ္ၚဲ''' (3.8 days) ရ။ ဍေဟ် ပတိတ် ဓာတ် အာလ်ဖာ (Alpha decay) တုဲ ပြဟ်လီု ဒှ်အာ ပဝ်လဝ်နဳယာမ်-၂၁၈ (Po-218) ရ။ * '''Radon-220 (²²⁰Rn)''': ကော်ဂး "Thoron" မက္တဵုဒှ် နူ တဝ်ရဳယာမ် (Thorium) ရ။ အာယုက် ဍေဟ် ဂှ် ဆ ၅၅.၆ စက္က (55.6 seconds) ဓဝ်ရ。<ref name="Audi2003">Audi, G. et al. (2003). "The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties". ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.</ref> == ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် == ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် ဟိုတ်နူ အန္တရာယ် ယဲ ကေန်သာ သွိုဟ် ဂှ်ရ ရာဒေါန် ဂှ် ဟွံမဲ ကု လွပ် အဓိက လးလး ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ခေတ် ကိုပ်ကၠာ တေအ် ညးတအ် စကာ လဝ် ညိည: # '''ရုင်ဂဥုဲ (Radiotherapy)''': ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၀၀ ဂမၠိုင်၊ သၟာဂဥုဲ တအ် ပၠုပ် ဓာတ်ကျာ ရာဒေါန် ပ္ဍဲ ပလင် ထဝ် သောဲသောဲ မကော်ဂး "Radon seeds" တုဲ သၠောတ် စုတ် ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ သွက်ဂွံ ဂစိုတ် သဲလ် ကေန်သာ (Brachytherapy) ร။ (လၟုဟ် စကာ Iodine-125 ကေုာံ Iridium-192 စၞး ဍေဟ် ယျ)။ # '''စမ်ၜတ် ဍာ် ကေုာံ တိ (Hydrology and Geology)''': ညးတအ် တော် လၟိဟ် ရာဒေါန် ပ္ဍဲ ဍာ် သၟဝ်တိ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ပရေင် ဇွောဝ် ဍာ် ကေုာံ စမ်ၜတ် လ္ၚတ် ပရေင် က္တဵုဒှ် တိချဳ (Earthquake prediction research) ၜိုန်ရ တင်ဂၞင် ဏအ် ဟွံ ချိုတ်ပၠိုတ် ကွေဟ် ကီုလေဝ်။ # '''Spa ရာဒေါန် (Radon Spas)''': ပ္ဍဲ ဍုင် လ္ၚဵု ဥပမာ ရုရှာ ကေုာံ ဂျာမနဳ ဂှ် ညးတအ် ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေင် ဟုံ ဍာ် ကတဴ မၞုံကဵု ရာဒေါန် (Radon baths) လၟိဟ် အောန်အောန် ဂှ် ဂတာပ် ညံင် ယဲ ဂိ ဇုတ် (Arthritis) ဂွံ သက်သာ ရ (Radiation hormesis) ၜိုန်ရ သၟာသိပ္ပံ ဗွဲမဂၠိုင် ဒစးဒုင် ကီုလေဝ်။ == ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ ကေုာံ ဂျိ (Health Hazards) == ရာဒေါန် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ ဓမ္မတာ (No biological role) ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဓာတ် အန္တရာယ် ဇၞော်အိုတ် မွဲ သွက် ညးဍုင်ကွာန် (Major public health hazard) ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဒှ် ဟိုတ် အဓိက မသ္ပကဵု က္တဵုဒှ် '''ယဲ ကေန်သာ သွိုဟ် (Lung Cancer)''' ရ။ * '''ဗီုပြင် ဍေဟ် ပလီု ခန္ဓကာယ''': အခိင် ပိုယ် ယီု လုပ်အာ ဓာတ်ကျာ ရာဒေါန် မ္ဂး၊ ရာဒေါန် ဏအ် ပြဟ်လီု (Decay) ပ္ဍဲ သွိုဟ် ပိုယ် တုဲ ဍေဟ် က္တဵုဒှ် ဓာတ် ပဝ်လဝ်နဳယာမ် (Po-218 ကေုာံ Po-214) မဒှ် ကလောံ (Solid particles) ร။ ဓာတ် ကလောံ ရေဒဳယဝ် တအ် ဏအ် ဗာန် မံင် ပ္ဍဲ သွိုဟ် တုဲ ပတိတ် ဓာတ် အာလ်ဖာ (Alpha radiation) ရ။ ဓာတ် အာလ်ဖာ ဏအ် ဖံက် ပလီု DNA ပ္ဍဲ သဲလ် သွိုဟ် တုဲ သ္ပကဵု က္တဵုဒှ် သဲလ် ကေန်သာ ရ。<ref name="Emsley2001">Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 351–354.</ref> == ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် == ဟိုတ်နူ ရာဒေါန် ဂှ် ဒှ် ဓာတ်ကျာ ညိင်ဝတ် ကေုာံ ပြဟ်လီု လောဲသွာ ဂှ်ရ ဓာတ်ပံင်ကောံ ဍေဟ် နွံ အောန် လောန် ရ: * '''Radon difluoride (RnF₂)''': က္တဵုဒှ် အခိင် ရာဒေါန် ပံင် ကု ဓာတ်ကျာ ဖလဝ်ရိန် (Fluorine) ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ကတဴ ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ကလောံ မလေပ် ပြဟ်လီု လောဲသွာ ရ。 * '''Clathrates''': ဓာတ်ကျာ ရာဒေါန် လေပ် လုပ် မံင် ပ္ဍဲ ပရေင် ဒက်ပ္တန် ဍာ် (Ice) ဟွံသေင်မ္ဂး Phenol ညံင်ရဴ ဒးဒုင် ကြိုင် လဝ် (Trapped in a cage structure) ရ။ == ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ စဵုဒၞာ (Mitigation) == သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အန္တရာယ် နူကဵု ရာဒေါန် ပ္ဍဲ သ္ၚိ ဌာန် ဂှ်: # '''စမ်ၜတ် ရာဒေါန် (Radon Testing)''': ညးဍုင်ကွာန် တအ် (ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ အမေရိကာန် ကေုာံ ဥရောပ) စကာ ကိရိယာ စမ်ၜတ် လၟိဟ် ရာဒေါန် (Radon test kits) သွက်ဂွံ တော် လၟိဟ် ရာဒေါန် ပ္ဍဲ သ္ၚိ ညးတအ် (လၟိဟ် စဵုဒၞာ ဂှ် ဟွံသၠုင် နူ 148 Bq/m³ (4 pCi/L) ရ)။ # '''ဖန်ဇန် သၞောတ် ကျာ (Ventilation)''': ယဝ်ရ လၟိဟ် ရာဒေါန် သၠုင် မ္ဂး ညးတအ် ဒး ပံက် သၞောတ် ပၠုပ် ကျာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒး သြိုင် ပလံင် ဇြောတ် ပတိတ် ကျာ (Radon mitigation pipes) နူကဵု သၟဝ်တိ သ္ၚိ ညံင်ဂွံ တိတ် အာ မ္ၚး ရ။ # '''ကၟာတ် ဂၠံင် တိ ထကး (Sealing cracks)''': ညးတအ် စုတ် သဳမန် (Sealants) ပ္ဍဲ ဂၠံင် တိ ထကး ပ္ဍဲ တိုက် သၟဝ်တိ ညံင် ရာဒေါန် နူကဵု တိ ဟွံဂွံ ဇွောဝ် လုပ် သ္ၚိ ရ။ == ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် == ရာဒေါန် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး: * '''ကု ဇြေနောန် (Xenon)''': ဇြေနောန် ဂှ် နွံ လတူ ရာဒေါန် ပ္ဍဲ ဂကောံ 18 (ဓာတ်ကျာ ညိင်ဝတ်) ရ။ ဇြေနောန် ဂှ် ဒှ် ဓာတ်ကျာ မညိင်ဝတ် ဍိုက်ပေင် (Stable) ကေုာံ ဟွံမဲ ကု အန္တရာယ် ဂျိ ရေဒဳယဝ် လးလး ရ။ * '''ကု ရေဒဳယာမ် (Radium)''': ရေဒဳယာမ် (Ra, 88) ဂှ် ဒှ် လောဟ တိ အယ်ကာလဳ မဒှ် တမ်မူလ မပတိတ် ဓာတ် ရာဒေါန် ရ။ ရေဒဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ကလောံ (Solid) မၞုံကဵု လျိုင် ဇြိုင် တုဲ၊ ရာဒေါန် ဂှ် ဒှ် ဓာတ်ကျာ (Gas) မပြးဇး လောဲသွာ ရ。<ref name="Cotton1999">Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley & Sons. pp. 588–592.</ref> == နိဿဲ == <references /> {{သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး}} [[ကဏ္ဍ:ရာဒေါန်]] [[ကဏ္ဍ:ဓာတ်ကျာ ညိင်ဝတ်ဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အး ရေဒဳယဝ်ဂမၠိုင်]] kp1r83acfeu1x0xj309e5w6gd0pg1qi 0 12828 59215 2026-10-26T09:59:06Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox element | name = ဖရာန်သဳယာမ် | english_name = Francium | symbol = Fr | atomic_number = 87 | atomic_mass = [223] | element_category = [[လောဟ အယ်ကာလဳ]] (Alkali metal) | group = 1 | period = 7 | block = s-block | appearance = ဟွံတီကၠး (ရံင်စ ဒှ် လောဟ သြန်-ဗု ဟွံသေင်မ္ဂး ဍာ် ပ္ဍဲ..." 59215 wikitext text/x-wiki {{Infobox element | name = ဖရာန်သဳယာမ် | english_name = Francium | symbol = Fr | atomic_number = 87 | atomic_mass = [223] | element_category = [[လောဟ အယ်ကာလဳ]] (Alkali metal) | group = 1 | period = 7 | block = s-block | appearance = ဟွံတီကၠး (ရံင်စ ဒှ် လောဟ သြန်-ဗု ဟွံသေင်မ္ဂး ဍာ် ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ဓမ္မတာ) (Unknown, predicted to be a silvery metal) | image = [[File:Francium.svg|250px|alt=လောဟ ဖရာန်သဳယာမ် ပတောအ်]] | caption = သင်္ကေတ အက်တောမ် ဖရာန်သဳယာမ် | phase = Solid / Liquid (Predicted to melt near room temperature) | melting_point_K = 300 | melting_point_C = 27 | boiling_point_K = 950 | boiling_point_C = 677 | density_stp = 2.48 g/cm3 (Predicted) | discovery = [[Marguerite Perey]] (၁၉၃၉) }} '''ဖရာန်သဳယာမ်''' ({{lang-en|Francium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Fr''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၈၇ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁ (Group 1) တုဲ ဒှ် [[လောဟ အယ်ကာလဳ]] (Alkali metal) မွဲရ。 တင်တၟေင် ဇၞော်အိုတ် ဖရာန်သဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး သဘာဝ မနွံ အောန်အိုတ် မရနုက်ကဵု ၜါ (ကြဴနူ [[အာသတာတိန်]]) ပ္ဍဲ လတူတိ လောက ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ် ထတ်လောန် (Highly radioactive) တုဲ ဟွံမဲ ကု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် (No stable isotopes) လးလး ရ။ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ပြဟ်လီု (Decay) ဗွဲမပြဟ် လောန် ဂှ်ရ၊ သၟာသိပ္ပံ တအ် ဟွံမာန် ပကောံ ဍေဟ် နဒဒှ် ကလောံ ဇၞော်ဇၞော် သွက်ဂွံ ညာတ် နကဵု မတ် မာန် ရ။ ယဝ်ရ ပကောံ ဂွံ လၟိဟ် ဂၠိုင် မ္ဂး ဇြဟတ် ဂမ္တဴ ရေဒဳယဝ် ဍေဟ် သ္ပကဵု ဍေဟ် လေင် ကေုာံ ပြဟ်လီု အာ ပ္ဍဲ မွဲခဏ ဓဝ်ရ။ ပ္ဍဲ လပါ် ဓာတုမ္ဂး ဍေဟ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံကဵု ပရေင် ဓာတ်လီုလာ် (Reactivity) ထတ်အိုတ် ပ္ဍဲ လောက ရ။ ယဝ်ရ ထပက် ပၠး ဍေဟ် ပ္ဍဲ ဍာ် မ္ဂး ဍေဟ် က္တဵုဒှ် ပရေင် ခတိုဟ် ဇြဟတ် ထတ်လောန် (Violent explosion) ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ ဖရာန်သဳယာမ် ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ဆ ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် နျူကလဳယျာ တအ် ဓဝ်တုဲ စကာ ဆ ပ္ဍဲ ပရေင် သုတေသန ရူပဗေဒ အက်တောမ် (Atomic physics research) သၟး ရ။ == ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် == ယၟုမ္ဂး "ဖရာန်သဳယာမ်" (Francium) ဝွံ ကၠုင်နူ ယၟု ဍုင် "ပြင်သေတ်" (France) မဒှ် ဍုင် တမ်သၠးဂၠံဂဝ် ညးမဂွံဆဵုကေတ် ဍေဟ် အလန်ပထမအိုတ် ရ။ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဂွံဆဵုကေတ် ဍေဟ် ဇေတ်တ် ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ [[ဒမဳထရဳ မေန်ဒလဳယေဗ်]] (Dmitri Mendeleev) ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ ဒြပ်သ္အး ဂၞန် ၈၇ ဏအ် ဒးနွံ မံင် ရ တုဲ ညး ကဵုလဝ် ယၟု "eka-caesium" (အေကာ-သဳသဳယာမ်) ရ။ စိုပ် သၞာံ ၁၉၃၉ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ဂကူပြင်သေတ် [[Marguerite Perey]] (မာဂရဳတ် ပေရဳ) မဒှ် ကွး သၟာသိပ္ပံ မာရဳ ကျူရဳ (Marie Curie) ပ္ဍဲ ရုင်စက် Curie Institute ဂွံဆဵုကေတ် ဍေဟ် အလန်ပထမအိုတ် ရ။ ညး စမ်ၜတ် လ္ၚတ် ပရေင် ပြဟ်လီု ဓာတ် ရေဒဳယဝ် အက်တဳနဳယာမ်-၂၂၇ (Actinium-227) တုဲ ညး ဂွံဆဵုကေတ် ဒဒှ်ရ အက်တဳနဳယာမ် လ္ၚဵု ပြဟ်လီု အာ နကဵု ဓာတ် အာလ်ဖာ (Alpha decay) တုဲ ဒှ်အာ ဒြပ်သ္အး ဂၞန် ၈၇ မကော်ဂး "Actinium-K" ရ။ ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၆ ဂှ် ညး ကဵု ယၟု တၟိ "Francium" သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဍုင် ပြင်သေတ် ရ。<ref name="Weeks1933">Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 345–350.</ref> == ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် == ဖရာန်သဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ အယ်ကာလဳ ဇြိုင်အိုတ် (Group 1) ร။ သၟာသိပ္ပံ တအ် တော် ထေင် ကေတ် ဒဒှ်ရ ဍေဟ် နွံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် သဝ် ဗွဲမလောန် (ၜိုတ် ၂၇ °C) တုဲ ယဝ်ရ ဥတု ကတဴ ညိ မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် ဒှ် လောဟ ဍာ် (Liquid metal) ညံင်ရဴ [[သဳသဳယာမ်]] ဟွံသေင်မ္ဂး [[ဂါလဳယာမ်]] ကီုရ။ ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံကဵု ဇြဟတ် အဳလက်ထရဝ်နေဂေတ်တဳဗဳတဳ အောန်အိုတ် (Lowest electronegativity - 0.7) ကေုာံ စွံ အဳလက်ထရွန် လောဲအိုတ် (Most electropositive) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဍေဟ် ဒှ် လောဟ မၞုံကဵု ပရေင် ဓာတ်လီုလာ် (Most chemically reactive) ထတ်အိုတ် ပ္ဍဲ လောက ရ။ ယဝ်ရ ဖရာန်သဳယာမ် ထပက် ပၠး ဍာ် (H₂O) မ္ဂး ဍေဟ် က္တဵုဒှ် ဓာတ် Francium hydroxide (FrOH) ကေုာံ ပတိတ် ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် နကဵု ပရေင် ခတိုဟ် ဇြဟတ် ထတ်လောန် ရ (ဆဂး ဟိုတ်နူ ဟွံမာန် ပကောံ ဍေဟ် ဗီု ကလောံ ဇၞော် မ္ဂး ပရေင် ခတိုဟ် ဏအ် ညာတ် ဆ ပ္ဍဲ လညာတ် သီအိုရဳ ဓဝ်ရ)။ == ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ == လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ ဖရာန်သဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး သဘာဝ မနွံ အောန်အိုတ် မရနုက်ကဵု ၜါ ရ (အာသတာတိန် ဂှ် အောန်အိုတ်)။ ဍေဟ် က္တဵုဒှ် ဆ ညိည ဓဝ် ပ္ဍဲ လၟေင် ပြဟ်လီု ဓာတ် (Decay chain) ယူရေနဳယာမ်-၂၃၅ (Uranium-235) မကော်ဂး Actinium series ရ။ ပ္ဍဲ တၟအ် ယူရေနဳယာမ် သဘာဝ ဂှ်၊ အက်တဳနဳယာမ်-၂၂၇ ပြဟ်လီု ဒှ် ဖရာန်သဳယာမ်-၂၂၃ ဆ ၜိုတ် ၁.၃၈% ဓဝ်ရ။ သၟာသိပ္ပံ တအ် တော် လဝ် ဒဒှ်ရ၊ ပ္ဍဲ အခိင် မွဲမွဲ အလုံ မွဲ ဂၠးတိ ဏအ် မ္ဂး ဓာတ် ဖရာန်သဳယာမ် နွံ ဆ ၜိုတ် '''၂၀ စဵုကဵု ၃၀ ဂရာမ် (20-30 grams)''' ဓဝ်ရ。<ref name="Greenwood1997">Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 75–78.</ref> == ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် == ပရေင်ပတိတ် ဖရာန်သဳယာမ် အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ဆ ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် နျူကလဳယျာ ဓဝ်ရ။ ညးတအ် ပတိတ် ဍေဟ် ပ္ဍဲ စက် ခလိုင် အက်တောမ် (Particle accelerators) ရ။ ညးတအ် စကာ ဓာတ် အံက်သဳဂျိန် (Oxygen-18) ဇြဟတ် ထတ်လောန် တုဲ ဍိုတ် ပန် စုတ် လတူ လောဟ [[ထဝ်]] (Gold-197) ရ။ လၟေင် ဓာတု ဍေဟ်ဂှ်: ¹⁹⁷Au + ¹⁸O → ²⁰⁹Fr + 6n ဟွံသေင်မ္ဂး ²¹⁰Fr + 5n နကဵု နဲကဲ ဏအ် သၟာသိပ္ပံ တအ် (ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် Stony Brook) မာန် ပကောံ ဖရာန်သဳယာမ် ၜိုတ် ၃၀၀,၀၀၀ အက်တောမ် ပ္ဍဲ မွဲ အခိင် (မဒှ် လၟိဟ် အောန် ဗွဲမလောန်) သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် လျး ရູပဗေဒ (Laser spectroscopy) ရ။ == ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် == ဖရာန်သဳယာမ် ဝွံ နွံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ် (Radioactive isotopes) သီုဖအိုတ် ၃၄ သာ် (နူ Fr-199 စဵုကဵု Fr-232) တုဲ ဟွံမဲ ကု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် လးလး ရ။ * '''Francium-223 (²²³Fr)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် သဘာဝ ကေုာံ မၞုံကဵု အာယုက် လအ်အိုတ် (Longest-lived isotope) ပ္ဍဲ ဂကောံ ဖရာန်သဳယာမ် ရ။ အာယုက် ဍေဟ် (Half-life) ဂှ် ဆ '''၂၂ မိနေတ် (22 minutes)''' ဓဝ်ရ။ ဍေဟ် ပတိတ် ဓာတ် ဘဳတာ (Beta decay) တုဲ ပြဟ်လီု ဒှ်အာ [[ရေဒဳယာမ်]]-၂၂၃ ရ။ * အိုင်သဝ်တုပ် တၞဟ်တအ် သီုဖအိုတ် ဂှ် နွံ အာယုက် သဝ်နူ ၃ မိနေတ် တုဲ ပြဟ်လီု အာ ဗွဲမပြဟ် ရ。<ref name="Audi2003">Audi, G. et al. (2003). "The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties". ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.</ref> == ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် == ဟိုတ်နူ ဖရာန်သဳယာမ် နွံ အာယုက် ဂၠေအ် လောန် ကေုာံ နွံ အောန် လောန် ဂှ်ရ ဍေဟ် '''ဟွံမဲ ကု လွပ် ကမၠောန် ဟွံသေင်မ္ဂး ရုင်ဂဥုဲ လးလး''' (No commercial or medical applications) ရ။ လွပ် အဓိက ကေုာံ မွဲတန်ဓဝ် သွက် ဖရာန်သဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ပရေင် သုတေသန ရူပဗေဒ (Fundamental physics research): # '''Atomic Structure and Weak Interaction''': ဟိုတ်နူ ဖရာန်သဳယာမ် ဒှ် လောဟ အယ်ကာလဳ မၞုံကဵု အဳလက်ထရွန် မွဲ မနွံ ပ္ဍဲ ဗွိုက်မ္ၚး အိုတ် (Single valence electron in 7s shell) တုဲ နျူကလဳယပ် ဍေဟ် ဇၞော်လောန် ဂှ်ရ၊ ဍေဟ် ဒှ် ဓာတ် အဓိက သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် သၞောတ် ရူပဗေဒ Standard Model ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ လပါ် ဇြဟတ် ဍိုန်လျ (Weak force parity non-conservation) ร။ သၟာသိပ္ပံ တအ် စကာ လျး လေဇြာ (Lasers) သွက်ဂွံ ကြိုင် စွံ ဖရာန်သဳယာမ် အက်တောမ် (Magneto-optical traps) တုဲ ၜတ်ကၞာတ် အခိုက်အလိုက် ဍေဟ် ရ။ == ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ ကေုာံ ဂျိ == ဖရာန်သဳယာမ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ ဓမ္မတာ (No biological role) ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ် မကြံင်မ္ၚိုဟ်အိုတ် (Highly radioactive) ရ။ ၜိုန်ရ ဍေဟ် ဂွံဆဵုကေတ် ဝါတ်ဂါတ် ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ ဍေဟ် လုပ်အာ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ပိုယ် မ္ဂး ဍေဟ် အာ ကောံ မံင် ပ္ဍဲ ကသအ် (Kidneys) ကေုာံ သြန် ဆီ ညံင်ရဴ [[သဳသဳယာမ်]] ကီု ရ။ ဓာတ် ရေဒဳယဝ် မပတိတ် နူ ဍေဟ် ဂှ် မာန် ပလီု သဲလ် ခန္ဓကာယ ကေုာံ က္တဵုဒှ် ယဲ ကေန်သာ လောဲသွာ ရ။<ref name="Emsley2001">Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 158–160.</ref> == ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် == ၜိုန်ရ ဟွံမာန် ပကောံ ဓာတ် ဏအ် ဇၞော်ဇၞော် ကီုလေဝ်၊ သၟာသိပ္ပံ တအ် တော် လဝ် ဒဒှ်ရ ဓာတ်ပံင်ကောံ ဖရာန်သဳယာမ် တအ် ဂှ် ကြပ်တုပ် ကု သဳသဳယာမ် (Cesium) ရ: * '''Francium chloride (FrCl)''': ဓာတ် ၜဵု မလေပ် လေင် ပ္ဍဲ ဍာ် လောဲသွာ။ * '''Francium hydroxide (FrOH)''': ဓာတ် အယ်ကာလဳ မၞုံကဵု ဇြဟတ် ထတ်အိုတ် ပ္ဍဲ လောက (Strongest theoretical base)၊ ထတ်နူ Sodium hydroxide ဗွဲမလောန် ရ။ * '''Francium oxide (Fr₂O)''': ဓာတ် အంက်သိုက် မက္တဵုဒှ် အခိင် ပံင် ကု အံက်သဳဂျိန် ရ။ == ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ လွပ် ဌာန်စမ်ၜတ် == ဖရာန်သဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဓာတ် အန္တရာယ် ဇၞော် (Dangerous radioactive hazard) ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဟွံမဲ ပ္ဍဲ သဘာဝ လးလး ကေုာံ အာယုက် ဍေဟ် ဂၠေအ် လောန် (၂၂ မိနေတ် ဓဝ်) ဂှ်ရ၊ ဍေဟ် ဟွံမဲ ကု အန္တရာယ် သွက် မၞိဟ် ဓမ္မတာ ရ။ ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် တအ် လေဝ် ညးတအ် ပတိတ် ဍေဟ် ဆ ၜိုတ် အက်တောမ် ညိည ဓဝ် တုဲ စကာ ဍေဟ် အပ္ဍဲ ခလိုင် လဟာင် (Vacuum chambers) ရ။ == ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် == ဖရာန်သဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး: * '''ကု သဳသဳယာမ် (Caesium)''': သဳသဳယာမ် ဂှ် နွံ လတူ ဖရာန်သဳယာမ် ပ္ဍဲ ဂကောံ 1 (လောဟ အယ်ကာလဳ) ရ။ သဳသဳယာမ် လေဝ် ဒှ် လောဟ ဍာ်၊ ထတ်လောန် ကေုာံ မလေပ် ခတိုဟ် ပ္ဍဲ ဍာ် ရ။ ဆဂး သဳသဳယာမ် (Cs-133) ဂှ် ညိင်ဝတ် (Stable) တုဲ ဖရာန်သဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ် အလုံသီုဖအိုတ် ရ။ * '''ကု ရေဒဳယာမ် (Radium)''': ရေဒဳယာမ် ဂှ် နွံ ဗဒါဲ ဖရာန်သဳယာမ် ပ္ဍဲ ဂၞန်အက်တောမ် ၈၈ ရ။ ရေဒဳယာမ် ဂှ် လအ်နူ (Ra-226 နွံ အာယုက် ၁၆၀၀ သၞာံ) တုဲ ဍေဟ် ပတိတ် ဓာတ် ရာဒေါန် ရ။ ဖရာန်သဳယာမ် ဂှ် ပြဟ်လီု ပြဟ်နူ ဗွဲမလောန် ရ。<ref name="Cotton1999">Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley & Sons. pp. 91–95.</ref> == နိဿဲ == <references /> {{သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး}} [[ကဏ္ဍ:ဖရာန်သဳယာမ်]] [[ကဏ္ဍ:လောဟ အယ်ကာလဳဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အး ရေဒဳယဝ်ဂမၠိုင်]] lnl82bnqb595qv7nocjaj9sppdvej93 0 12829 59217 2026-10-26T10:06:58Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox element | name = ရေဒဳယာမ် | english_name = Radium | symbol = Ra | atomic_number = 88 | atomic_mass = [226] | element_category = [[လောဟ တိ အယ်ကာလဳ]] (Alkaline earth metal) | group = 2 | period = 7 | block = s-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု (Silvery white), ပ္ဍဲ ကျာ မ္ဂး ပြံင်လှာဲ ဒှ် အသာ် လမ..." 59217 wikitext text/x-wiki {{Infobox element | name = ရေဒဳယာမ် | english_name = Radium | symbol = Ra | atomic_number = 88 | atomic_mass = [226] | element_category = [[လောဟ တိ အယ်ကာလဳ]] (Alkaline earth metal) | group = 2 | period = 7 | block = s-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု (Silvery white), ပ္ဍဲ ကျာ မ္ဂး ပြံင်လှာဲ ဒှ် အသာ် လမ္စံက် (Tarnishes black in air) | image = [[File:Radium226.jpg|250px|alt=လောဟ ရေဒဳယာမ် ပတိတ် လျး]] | caption = ဓာတ် ရေဒဳယာမ် မပတိတ် လျး ရေဒဳယဝ် ပ္ဍဲ ဒမၠု | phase = Solid | melting_point_K = 973 | melting_point_C = 700 | boiling_point_K = 2010 | boiling_point_C = 1737 | density_stp = 5.5 g/cm3 | discovery = [[Marie Curie]] ကေုာံ [[Pierre Curie]] (၁၈၉၈) | first_isolation = [[Marie Curie]] ကေုာံ [[André-Louis Debierne]] (၁၉၁၀) }} '''ရေဒဳယာမ်''' ({{lang-en|Radium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Ra''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၈၈ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၂ (Group 2) တုဲ ဒှ် [[လောဟ တိ အယ်ကာလဳ]] (Alkaline earth metal) မွဲရ။ ရေဒဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ အသာ် သြန်-ဗု ဇေတ်တ် ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ ဍေဟ် ဒး ကျာ ဓမ္မတာ မ္ဂး ဍေဟ် ပံင်ကောံ ကု ဓာတ် နိုက်ထရဝ်ဂျိန် လောဲသွာ တုဲ ပြံင်လှာဲ ဒှ်အာ အသာ် လမ္စံက် (Tarnishes black instantly) ရ။ တင်တၟေင် ဇၞော်အိုတ် သွက် ရေဒဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံကဵု ဓာတ်ရေဒဳယဝ် ထတ်လောန် (Highly radioactive) ကေုာံ မလေပ် ပတိတ် လျး အသာ် သၚေက်-သွာ် ပ္ဍဲ ဒမၠု (Luminescent glow) ရ။ ဍေဟ် ပြဟ်လီု (Decay) လောဲသွာ တုဲ ပတိတ် ဓာတ် အာလ်ဖာ ကေုာံ ဓာတ်ကျာ [[ရာဒေါန်]] (Radon gas) ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် ကိုပ်ကၠာ တေအ် ရေဒဳယာမ် ဏအ် ပြာကတ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ လွပ် ကမၠောန် ပတိတ် ဍာ်ဂဥုဲ ကေုာံ ဍာ်ဂဥုဲ လေတ် နာဍဳ (Luminous dials) ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ ခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ ဟိုတ်နူ အန္တရာယ် ဂျိ ဍေဟ် ဇၞော်လောန် တုဲ ညးတအ် ကၟာတ်လဒဵု လဝ် လွပ် ဍေဟ် တုဲ စကာ ဆ ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် ကေုာံ ရုင်ဂဥုဲ (Targeted alpha therapy) ညိည ဓဝ်ရ။ == ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် == ယၟုမ္ဂး "ရေဒဳယာမ်" (Radium) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် လေတ္တေန် ''radius'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် "လျး ရေဒဳယဝ်" (Ray / Radiation) ရ။ ဟိုတ်မဂွံ ခုတ်လဝ် ယၟု ဏအ်ဂှ် ဒှ်ဟိုတ်နူ ဓာတ် ဏအ် ပတိတ် ဇြဟတ် ရေဒဳယဝ် မၞုံကဵု လျး ထတ်လောန် ရ (ထတ်နူ ယူရေနဳယာမ် ၜိုတ် မွဲ ပြကောဋိ ဆ)။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၉၈ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ [[မာရဳ ကျူရဳ]] (Marie Curie) ကေုာံ တၠသ္ၚိ ညး [[ပဳယာ ကျူရဳ]] (Pierre Curie) တအ် ဂွံဆဵုကေတ် ဓာတ် တၟိ ဏအ် ပ္ဍဲ အခိင် ညးတအ် လ္ၚတ် ဓာတ်တၟအ် ယူရေနဳယာမ် မကော်ဂး Pitchblende ရ။ ညးတအ် ဂွံဆဵုကေတ် ဒဒှ်ရ ကြဴနူ ဇွိတ်သ္အး ပတိတ် ယူရေနဳယာမ် တုဲလေဝ် အကျန် ဓာတ်တၟအ် တအ် ဂှ် ပတိတ် ဇြဟတ် ရေဒဳယဝ် ထတ်လောန် မံင် ဏီ ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ဍေဟ်ဂှ် ပ္ဍဲ ဂိတု ဒဳဇြေမ်ဗါ ညးတအ် လလောင်တြး ပရူ ဂွံဆဵုကေတ် ရေဒဳယာမ် ကေုာံ ပဝ်လဝ်နဳယာမ် ရ။ ကြဴနူဂှ် စိုပ် သၞာံ ၁၉၁၀ ဂှ်မှ၊ မာရဳ ကျူရဳ ကေုာံ André-Louis Debierne (အာန်ဒရေ-လူဝဳ ဒေဗဳယေန်) ဂွံ ပါ်ပတိတ် လောဟ ရေဒဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ဍိုက်ပေင် အလန်ပထမအိုတ် နကဵု လၟေင် လလဳ (Electrolysis of radium chloride) ရ。<ref name="Weeks1933">Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 320–328.</ref> == ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် == ရေဒဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ တိ အယ်ကာလဳ ဇြိုင်အိုတ် (Alkaline earth metal) တုဲ ဍေဟ် နွံကဵု လျိုင် 5.5 g/cm³ ร။ ကဆံင်စှ်ေဍာ် ဍေဟ် ဂှ် 700 °C တုဲ ကဆံင်ကတဴ ဂှ် 1737 °C ရ။ အခိုက်အလိုက် တၟေင် ဇၞော်အိုတ် ဍေဟ် ဂှ် ဒှ် ပရေင် ပတိတ် ဓာတ်ရေဒဳယဝ် (Intense radioactivity) ရ။ ရေဒဳယာမ် မွဲ ဂရာမ် (1 gram) ဓဝ် ဂှ် ပတိတ် ဓာတ် အာလ်ဖာ ၃.၇ x ၁၀¹⁰ လၟေင် ပ္ဍဲ မွဲ စက္က (37 Billion disintegrations per second) တုဲ တော်ကေတ် နဒဒှ် ဗၞတ် ၜတ်ကၞာတ် "၁ ကျူရဳ" (1 Curie = 1 Ci) ရ။ ဟိုတ်နူ ဇြဟတ် ရေဒဳယဝ် ထတ်လောန် ဂှ်ရ ဍေဟ် ပတိတ် ဂမ္တဴ အလဵုအလဵု ဍေဟ် လၟိုန် ရ။ ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် လောဟ မၞုံကဵု ပရေင် ဓာတ်လီုလာ် ထတ်လောန် (Highly reactive) រ။ ယဝ်ရ စွံ ပ္ဍဲ ကျာ ဓမ္မတာ မ္ဂး ဍေဟ် ပံင် ကု နိုက်ထရဝ်ဂျိန် တုဲ ဒှ် ဓာတ် Radium nitride (Ra₃N₂) လမ္စံက် ร။ ဍေဟ် ပံင် ကု ဍာ် (H₂O) ဗွဲမပြဟ် တုဲ က္တဵုဒှ် Radium hydroxide (Ra(OH)₂) ကေုာံ ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ရ။ == ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ == လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ ရေဒဳယာမ် ဝွံ နွံ အောန် ဗွဲမလောန် တုဲ နွံ ဆ ၜိုတ် ၀.၀၀၁ ပ္ဍဲ မွဲ ပြကောဋိ (ppm) ဟွံသေင်မ္ဂး 1 part per trillion ဓဝ်ရ။ ဍေဟ် က္တဵုဒှ် အလဵုအလဵု ဍေဟ် နူကဵု လၟေင် ပြဟ်လီု ဓာတ် (Decay chain) ယူရေနဳယာမ်-၂၃၈ (Uranium-238) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ရေဒဳယာမ် ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် ယူရေနဳယာမ် ဇၟာပ်ပ် ဒၞာဲ ရ။ ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် ယူရေနဳယာမ် ၃ တာန် (3 Tons of Uranium) မ္ဂး နွံ ရေဒဳယာမ် ဆ ၁ ဂရာမ် ဓဝ်ရ။ တၟအ် ယူရေနဳယာမ် မၞုံကဵု ရေဒဳယာမ် ဂၠိုင်အိုတ် တအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ ဍုင် ခေါန်ဂေါ (Congo)၊ ကနေဒါ (Canada - Great Bear Lake)၊ ကေုာံ သြသတြေလျ (Australia) ရ。<ref name="Greenwood1997">Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 112–115.</ref> == ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် == ပ္ဍဲ ခေတ် ကၠာတေအ် (၁၉၀၀–၁၉၃၀) ရေဒဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ကပေါတ် ၚုဟ်မး က္ဍင်အိုတ် ပ္ဍဲ လောက (Most expensive substance on Earth) ရ။ ညးတအ် ခါဲ ဓာတ်တၟအ် နူကဵု ခေါန်ဂေါ ကေုာံ ကနေဒါ တုဲ ပၠုပ် ရုင်စက် သွက်ဂွံ ဇွိတ်သ္အး ပတိတ် ဍေဟ် ရ။ လၟေင် ဓာတု ဍေဟ် ဝါတ်ဂါတ် လောန် တုဲ ဒးစကာ နဲကဲ Fractional crystallization ဗွဲမဂၠိုင် ဝါ သွက်ဂွံ ပါ်ပတိတ် ရေဒဳယာမ် နူကဵု ဗေရဳယာမ် (Barium) ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ ဟိုတ်နူ လွပ် အောန်လောန် ဂှ်ရ ညးတအ် ဟွံ ခါဲ ပတိတ် ဍေဟ် အလုံ ရုင်စက် ယျ။ လၟိဟ် ရေဒဳယာမ် မနွံပၟိက် ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် တအ်ဂှ် ကလိဂွံ နူကဵု စက် နျူကလဳယျာ (Spent nuclear fuel) ဓဝ်ရ (လၟိဟ် ပတိတ် အလုံဂၠးတိ နွံ ဆ ၜိုတ် ၁၀၀ ဂရာမ် ဓဝ် ပ္ဍဲ မွဲ သၞာံ)။ == ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် == ရေဒဳယာမ် ဝွံ နွံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ် (Radioactive isotopes) သီုဖအိုတ် ၃၃ သာ် (နူ Ra-202 စဵုကဵု Ra-234) တုဲ ဟွံမဲ ကု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် လးလး ရ။ * '''Radium-226 (²²⁶Ra)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် အဓိက ကေုာံ ပြာကတ်အိုတ် (က္တဵုဒှ် နူ ယူရေနဳယာမ်) ရ။ အာယုက် ဍေဟ် (Half-life) ဂှ် '''၁,၆၀၀ သၞာံ''' (1,600 years) ရ။ ဍေဟ် ပတိတ် ဓာတ် အာလ်ဖာ (Alpha decay) တုဲ ပြဟ်လီု ဒှ်အာ ဓာတ်ကျာ [[ရာဒေါန်]]-၂၂၂ (Rn-222) ရ။ * '''Radium-223 (²²³Ra)''': နွံ အာယုက် ၁၁.၄ တ္ၚဲ (11.4 days) တုဲ ဒှ် ဓာတ် အဓိက မစကာ ပ္ဍဲ ရုင်ဂဥုဲ (Targeted alpha therapy) သွက်ဂွံ လွဳ ယဲ ကေန်သာ ဇုတ် ရ。<ref name="Audi2003">Audi, G. et al. (2003). "The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties". ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.</ref> == ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် == ခေတ်တြေံ (Historical Uses): # '''ဍာ်ဂဥုဲ လေတ် နာဍဳ (Luminescent Paint)''': ကိုပ်ကၠာ သၞာံ ၁၉၆၀ တေအ် ညးတအ် ပံင်နှဴ ရေဒဳယာမ် ကု Zinc sulfide သွက်ဂွံ ကၠောန် ဍာ်ဂဥုဲ အသာ် လျး (Glow-in-the-dark paint) မစကာ ပ္ဍဲ တိုင် လေတ် နာဍဳ (Watch dials) ကေုာံ ကိရိယာ က္ၜင်ကျာ ရ။ သၟာကမၠောန် ညးဗြဴ မလေတ် နာဍဳ တအ် (Radium Girls) ဒးဒုင် ဂျိ ရေဒဳယာမ် တုဲ စုတိ အာ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ # '''ဂဥုဲ မပလီု လမျီု (Quack Medicine)''': ညးတအ် စုတ် ရေဒဳယာမ် ပ္ဍဲ ဍာ်သုင်၊ သၞေမ် ၚေက် ကေုာံ ကပေါတ် ကျေဝ်ဂေါဝ် တအ် တုဲ သွံ ညံင်ရဴ ဂဥုဲ ဒြဟတ် (Miracle cure) ကီုလေဝ်၊ အိုတ်ကၞောတ် ဒှ် အန္တရာယ် ဇၞော် သွက် မၞိဟ် စကာ တအ် ရ။ ခေတ်လၟုဟ် (Modern Uses): # '''လွဳ ယဲ ကေန်သာ (Cancer Treatment)''': အိုင်သဝ်တုပ် ²²³Ra (Xofigo) စကာ သွက်ဂွံ လွဳ ယဲ ကေန်သာ ဇုတ် (Prostate cancer with bone metastases) ရ။ ရေဒဳယာမ် တုပ် ကု ကာလ်သဳယာမ် (Calcium) တုဲ ဍေဟ် အာ ကောံ ပ္ဍဲ ဇုတ် တုဲ ပတိတ် ဓာတ် အာလ်ဖာ ဂစိုတ် သဲလ် ကေန်သာ ရ။ # '''ရုင်စက် ပတိတ် နျူထရွန် (Neutron Sources)''': ရေဒဳယာမ် ပံင်နှဴ ကု ဗေရဳလဳယာမ် (Radium-Beryllium sources) တုဲ စကာ ပ္ဍဲ ကိရိယာ စမ်ၜတ် ရူပဗေဒ ရ။ == ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ ကေုာံ ဂျိ (Health Hazards) == ရေဒဳယာမ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ ဓမ္မတာ (No biological role) ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဓာတ် အန္တရာယ် ဇၞော် (Highly radiotoxic) ရ။ ဟိုတ်နူ ရေဒဳယာမ် ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ ဂကောံ လောဟ တိ အယ်ကာလဳ (Group 2) မတုပ် ကု [[ကာလ်သဳယာမ်]] (Calcium) ဂှ်ရ၊ ယဝ်ရ ရေဒဳယာမ် လုပ်အာ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ပိုယ် မ္ဂး (Inhalation or ingestion)၊ ခန္ဓကာယ တော် ထေင် ကေတ် ဒဒှ်ရ ဍေဟ် ဒှ် ကာလ်သဳယာမ် တုဲ၊ ပလံင် ဏာ စွံ ပ္ဍဲ '''ဇုတ်''' (Bones) ဇၟာပ်ပ် ဒၞာဲ ရ။ * '''ဝင် သၟာကမၠောန် ညးဗြဴ ရေဒဳယာမ် (Radium Girls)''': ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၀ ဂမၠိုင်၊ သၟာကမၠောန် ညးဗြဴ ပ္ဍဲ ရုင်စက် လေတ် နာဍဳ တအ် စကာ ပါင် သွက်ဂွံ ဇွိတ် ကၞေဟ် လေတ် (Licking paint brushes) ရ။ ရေဒဳယာမ် လုပ်အာ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ တုဲ ကောံ မံင် ပ္ဍဲ ဇုတ် ကၟာင် (Jawbones) ရ။ ဓာတ် အာလ်ဖာ နူကဵု ဍေဟ် ဖံက် ပလီု သဲလ် ဇုတ် တုဲ သ္ပကဵု ဇုတ် ကၟာင် ရိုဟ် အာ (Radium jaw) ကေုာံ က္တဵုဒှ် ယဲ ကေန်သာ ဇုတ် (Osteosarcoma) ရ。<ref name="Emsley2001">Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 347–351.</ref> == ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် == ဓာတ်ပံင်ကောံ ရေဒဳယာမ် သီုဖအိုတ် ဂှ် ပတိတ် လျး ရေဒဳယဝ် သၚေက် ပ္ဍဲ ဒမၠု ကေုာံ ပတိတ် ဂမ္တဴ ရ: * '''Radium chloride (RaCl₂)''': ဓာတ် ၜဵု အသာ် ဗု မလေင် ပ္ဍဲ ဍာ်။ ဒှ် ဓာတ် မာရဳ ကျူရဳ စကာ သွက်ဂွံ ပါ်ပတိတ် ရေဒဳယာမ် ဇေတ်တ် ရ။ * '''Radium bromide (RaBr₂)''': ဓာတ် ၜဵု မလေပ် ပြဟ်လီု (Decomposes) အလဵုအလဵု ဍေဟ် ဟိုတ်နူ ဇြဟတ် ရေဒဳယဝ် ဍေဟ် ထတ် လောန် ရ။ * '''Radium sulfate (RaSO₄)''': ဓာတ် ပံင်ကောံ မဟွံလေင် ပ္ဍဲ ဍာ် (Most insoluble sulfate known) တုဲ တုပ် ကု Barium sulfate ရ။ == ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ စဵုဒၞာ == ရေဒဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဓာတ် အန္တရာယ် ဇၞော် သွက် ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ သၟာသိပ္ပံ ရ။ * '''အန္တရာယ် ရာဒေါန် (Radon hazard)''': ရေဒဳယာမ် ပြဟ်လီု ဒှ်အာ ဓာတ်ကျာ [[ရာဒေါန်]] (Radon gas) ရ။ ဓာတ်ကျာ ဏအ် ပြးဇး အာ ပ္ဍဲ ကျာ တုဲ ယဝ်ရ ယီု လုပ်အာ မ္ဂး လေပ် က္တဵုဒှ် ယဲ ကေန်သာ သွိုဟ် ရ။ * သၟာသိပ္ပံ မရပ်စပ် ရေဒဳယာမ် ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် တအ် ဒးစကာ သ္ၚိ ဖန် ကၟာတ်လဒဵု (Isolated glove boxes) မၞုံကဵု ဂၠံင် ကျာ တိတ် (Ventilation systems) ကေုာံ ဒးစကာ ပသဲ ဖကောဝ် (Lead shielding) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဓာတ် ဂါမ္မာ မတိတ် ကၠုင် နူ ဍေဟ် ရ။ == ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် == ရေဒဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး: * '''ကု ဗေရဳယာမ် (Barium)''': ဗေရဳယာမ် ဂှ် နွံ လတူ ရေဒဳယာမ် ပ္ဍဲ ဂကောံ 2 (လောဟ တိ အယ်ကာလဳ) ရ။ သီုၜါဝွံ နွံကဵု အခိုက်အလိုက် ဓာတု တုပ်သၟဟ် ဗွဲမလောန် ရ (ဥပမာ ပံင်ကောံ ကု ဍာ် လောဲသွာ)။ ဆဂး ဗေရဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဓာတ် ညိင်ဝတ် (Stable) တုဲ၊ ရေဒဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ် ရ။ * '''ကု ပဝ်လဝ်နဳယာမ် (Polonium)''': ပဝ်လဝ်နဳယာမ် ကေုာံ ရေဒဳယာမ် သီုၜါဝွံ ဒှ် ဓာတ် မာရဳ ကျူရဳ ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ သၞာံ မွဲစွံ (၁၈၉၈) ရ။ ရေဒဳယာမ် (Ra-226) နွံ အာယုက် ၁,၆၀၀ သၞာံ တုဲ ပဝ်လဝ်နဳယာမ် (Po-210) နွံ ဆ ၁၃၈ တ္ၚဲ ဓဝ်ရ。<ref name="Cotton1999">Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley & Sons. pp. 91–96.</ref> == နိဿဲ == <references /> {{သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး}} [[ကဏ္ဍ:ရေဒဳယာမ်]] [[ကဏ္ဍ:လောဟ တိ အယ်ကာလဳဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အး ရေဒဳယဝ်ဂမၠိုင်]] jm0cqakk15yqkbb0a2mnzgs2jt2kvrs 0 12830 59220 2026-10-26T10:26:42Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox element | name = အက်တဳနဳယာမ် | english_name = Actinium | symbol = Ac | atomic_number = 89 | atomic_mass = [227] | element_category = [[အက်တဳနိုက်]] (Actinide) | group = 3 | period = 7 | block = d-block (or f-block dependent on table) | appearance = သာ်သြန်-ဗု (Silvery), မလေပ် ပတိတ် လျး သၚေက်-သွာ် ပ္ဍ..." 59220 wikitext text/x-wiki {{Infobox element | name = အက်တဳနဳယာမ် | english_name = Actinium | symbol = Ac | atomic_number = 89 | atomic_mass = [227] | element_category = [[အက်တဳနိုက်]] (Actinide) | group = 3 | period = 7 | block = d-block (or f-block dependent on table) | appearance = သာ်သြန်-ဗု (Silvery), မလေပ် ပတိတ် လျး သၚေက်-သွာ် ပ္ဍဲ ဒမၠု (Glows blue in the dark) | image = [[File:Actinium_sample.jpg|250px|alt=လောဟ အက်တဳနဳယာမ် ပတောအ်]] | caption = ဗီုရုပ် လောဟ အက်တဳနဳယာမ် (ပတောအ်လဝ် နကဵု ကောန်ပျူတာ ဟိုတ်နူ ဓာတ်ရေဒဳယဝ် ထတ်လောန်) | phase = Solid | melting_point_K = 1323 | melting_point_C = 1050 | boiling_point_K = 3471 | boiling_point_C = 3198 | density_stp = 10.07 g/cm3 | discovery = [[André-Louis Debierne]] (၁၈၉၉) ကေုာံ [[Friedrich Oskar Giesel]] (၁၉၀၂) }} '''အက်တဳနဳယာမ်''' ({{lang-en|Actinium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Ac''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၈၉ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး အဓိက မကဵု ယၟု သွက် ဂကောံ '''[[အက်တဳနိုက်]]''' (Actinide series) မဒှ် ဂကောံ ဒြပ်သ္အး ဓာတ်ရေဒဳယဝ် သီုဖအိုတ် (နူ အက်တောမ် ဂၞန် ၈၉ စဵုကဵု ၁၀၃) ရ။ လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု၊ ဍိုန်ဍောတ် ကေုာံ မၞုံကဵု ဓာတ်ရေဒဳယဝ် ထတ်လောန် (Highly radioactive) ရ။ တင်တၟေင် အက်တဳနဳယာမ် မွဲဂှ် ဟိုတ်နူ ဇြဟတ် ရေဒဳယဝ် ဍေဟ် ထတ်လောန် ဗွဲမလောန် ဂှ်ရ ဍေဟ် ပတိတ် ဂမ္တဴ ကေုာံ ဍေဟ် သ္ပကဵု ကျာ မနွံ ဗဒါဲ ဍေဟ် ဂှ် ပြံင်လှာဲ တုဲ ပတိတ် လျး အသာ် သၚေက်-သွာ် ပ္ဍဲ ဒမၠု (Glows with a pale blue light in the dark) ရ။ ဍေဟ် ဂွံဆဵုကေတ် ဆ ညိည ဓဝ် ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် ယူရေနဳယာမ် ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ လွပ် အဓိက သွက် အက်တဳနဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ပရေင် သုတေသန ရုင်ဂဥုဲ ဗွဲတၟေင် ဓာတ် အိုင်သဝ်တုပ် Actinium-225 ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန် လွဳ ယဲ ကေန်သာ တၟေင် (Targeted alpha-particle therapy - TAT) ร။ == ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် == ယၟုမ္ဂး "အက်တဳနဳယာမ်" (Actinium) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် ဂရိတ် ''aktis'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''aktinos'' (ἀκτίς) မဂွံအဓိပ္ပါယ် "လျး ရောင်ခြည်" (Beam or ray) ရ။ ဟိုတ်မဂွံ ခုတ်လဝ် ယၟု ဏအ်ဂှ် ဒှ်ဟိုတ်နူ ဓာတ် ဏအ် ပတိတ် ဇြဟတ် ရေဒဳယဝ် ကေုာံ လျး ပ္ဍဲ ဒမၠု ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၉၉ ဂှ်၊ သၟာဓာတု ဂကူပြင်သေတ် [[André-Louis Debierne]] (အာန်ဒရေ-လူဝဳ ဒေဗဳယေန်) ဂွံဆဵုကေတ် ဓာတ် ဏအ် အလန်ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ အခိင် ညး လ္ၚတ် ဓာတ်တၟအ် Pitchblende (တၟအ် ယူရေနဳယာမ်) အကျန် နူကဵု မာရဳ ကျူရဳ (Marie Curie) မပါ်ပတိတ် လဝ် ရေဒဳယာမ် ကေုာံ ပဝ်လဝ်နဳယာမ် တုဲ ဂှ်ရ။ ညး ဂွံဆဵုကေတ် ဓာတ် တၟိ မၞုံကဵု အခိုက်အလိုက် ကြပ်တုပ် ကု တဳတာနဳယာမ် ကေုာံ တဝ်ရဳယာမ် ร။ ဆဂး ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၀၂ ဂှ် သၟာဓာတု ဂျာမာန် [[Friedrich Oskar Giesel]] (ဖရဳဒရိတ် အဝ်သကာ ဂဳဇြေလ်) လေဝ် ဂွံဆဵုကေတ် ဓာတ် ဏအ် ကေတ်တ် တုဲ ညး ကဵုလဝ် ယၟု "Emanium" ရ။ ကြဴနူ စမ်ၜတ် လ္ၚတ် တုဲ သၟာသိပ္ပံ တအ် စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ ဓာတ် သီုၜါ ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မွဲ ဓဝ် တုဲ ညးတအ် ပဒတန် စၟတ်သမ္တီ ယၟု "Actinium" မဒှ် ယၟု မကဵု လဝ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ。<ref name="Weeks1933">Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 329–331.</ref> == ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် == အက်တဳနဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ ဇြိုင် ကေုာံ ဍိုန်ဍောတ် မွဲ တုဲ၊ ဍေဟ် နွံကဵု လျိုင် 10.07 g/cm³ ร။ ဍေဟ် နွံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် 1050 °C ကေုာံ ကဆံင်ကတဴ 3198 °C ရ။ အခိုက်အလိုက် တၟေင် ဍေဟ် ဂှ် ဒှ် ပရေင် ပတိတ် ဓာတ်ရေဒဳယဝ် (Radioactivity) ရ။ အက်တဳနဳယာမ် ဂှ် နွံကဵု ဇြဟတ် ရေဒဳယဝ် ထတ်နူ [[ရေဒဳယာမ်]] (Radium) ၜိုတ် ၁၅၀ ဆ ရ။ ဍေဟ် ပတိတ် ဓာတ် အာလ်ဖာ (Alpha)၊ ဘဳတာ (Beta) ကေုာံ ဂါမ္မာ (Gamma) ဗွဲမထတ် တုဲ ပတိတ် လျး အသာ် သၚေက်-သွာ် (Pale blue) ပ္ဍဲ ဒမၠု ရ။ ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် လောဟ မၞုံကဵု ပရေင် ဓာတ်လီုလာ် ထတ်လောန် (Highly reactive) រ။ ယဝ်ရ ဍေဟ် ဒး ကျာ ဓမ္မတာ မ္ဂး ဍေဟ် ပံင်ကောံ ကု အံက်သဳဂျိန် တုဲ က္တဵုဒှ် ဓာတ် အံက်သိုက် Actinium oxide (Ac₂O₃) ဗွဲမပြဟ်၊ မဒှ် ဗွိုက် ကာကွယ် လတူ လောဟ ဂှ် ရ (Coats itself with an oxide layer)။ ဍေဟ် နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် +3 လၟိုန် ရ။ == ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ == လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ အက်တဳနဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မနွံ အောန် ဗွဲမလောန် ရ။ ဍေဟ် က္တဵုဒှ် အလဵုအလဵု ဍေဟ် နူကဵု လၟေင် ပြဟ်လီု ဓာတ် (Decay chain) ယူရေနဳယာမ်-၂၃၅ (Uranium-235) ရ။ လၟေင် ပြဟ်လီု ဓာတ် ဏအ် ဂှ် ကော်ဂး "Actinium series" ရ။ ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် ယူရေနဳယာမ် (Uranium ore) မွဲ တာန် မ္ဂး၊ နွံ အက်တဳနဳယာမ် ဆ ၜိုတ် ၀.၂ မဳလဳဂရာမ် (0.2 mg) ဓဝ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေင် ခါဲ ဇွိတ်သ္အး အက်တဳနဳယာမ် နူကဵု သဘာဝ ဂှ် သြန် စရိတ် သၠုင်လောန် ကေုာံ လၟေင် ဓာတု ဝါတ်ဂါတ် လောန် (ဟိုတ်နူ ဍေဟ် တုပ် ကု ဓာတ် လာန်တာနမ် La ဗွဲမလောန်) တုဲ ဟွံကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် လးလး ရ。<ref name="Greenwood1997">Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 1251–1254.</ref> == ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် == ပရေင်ပတိတ် အက်တဳနဳယာမ် အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ဆ ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် နျူကလဳယျာ ဓဝ်ရ (လၟိဟ် ပတိတ် အလုံဂၠးတိ နွံ ဆ ၜိုတ် မွဲ ၜါ ဂရာမ် ပ္ဍဲ မွဲ သၞာံ ဓဝ်ရ)။ ညးတအ် ပတိတ် ဍေဟ် ပ္ဍဲ စက် နျူကလဳယျာ (Nuclear reactors) ဓဝ်ရ။ ညးတအ် စကာ ဓာတ် နျူထရွန် (Neutrons) ဇြဟတ် ထတ် တုဲ ဍိုတ် ပန် စုတ် လတူ လောဟ [[ရေဒဳယာမ်]]-၂၂၆ (Radium-226) ร။ ลၟေင် ဓာတု ဍေဟ်ဂှ်: ²²⁶Ra + n → ²²⁷Ra → (beta decay) → ²²⁷Ac ကၞောတ်တဲ ညးတအ် စကာ နဲကဲ Solvent extraction ဟွံသေင်မ္ဂး Ion exchange သွက်ဂွံ ပါ်ပတိတ် အက်တဳနဳယာမ် နူကဵု ရေဒဳယာမ် ရ။ == ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် == အက်တဳနဳယာမ် ဝွံ နွံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ် (Radioactive isotopes) သီုဖအိုတ် ၃၁ သာ် (နူ Ac-206 စဵုကဵု Ac-236) တုဲ ဟွံမဲ ကု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် လးလး ရ။ * '''Actinium-227 (²²⁷Ac)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် သဘာဝ ကေုာံ မၞုံကဵု အာယုက် လအ်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂကောံ အက်တဳနဳယာမ် ရ။ အာယုက် ဍေဟ် (Half-life) ဂှ် '''၂၁.၇၇ သၞာံ''' ရ။ ဍေဟ် ပတိတ် ဓာတ် ဘဳတာ ၉၉% တုဲ ပြဟ်လီု ဒှ်အာ တဝ်ရဳယာမ်-၂၂၇ (Th-227) ရ။ * '''Actinium-225 (²²⁵Ac)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် ကိစ္စဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ လပါ် ရုင်ဂဥုဲ ရ။ အာယုက် ဍေဟ် ဂှ် ၁၀ တ္ၚဲ ရ။ ဍေဟ် ပတိတ် ဓာတ် အာလ်ဖာ ဇြဟတ် ထတ် မမာန် ဂစိုတ် သဲလ် ကေန်သာ ရ。<ref name="Audi2003">Audi, G. et al. (2003). "The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties". ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.</ref> == ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် == ဟိုတ်နူ အက်တဳနဳယာမ် နွံကဵု ဂျိ ရေဒဳယဝ် ထတ် လောန် ကေုာံ ဂၠာဲ ဝါတ် ဂှ်ရ ဍေဟ် ဟွံမဲ ကု လွပ် သွက် ကပေါတ် မၞိဟ် စကာ ဓမ္မတာ လးလး ရ။ လွပ် အဓိက ဍေဟ် နွံ ပ္ဍဲ လပါ် ၜါ သာ် ဓဝ်ရ: # '''လွဳ ယဲ ကေန်သာ (Targeted Alpha Therapy - TAT)''': အိုင်သဝ်တုပ် ²²⁵Ac ဂှ် ဒှ် ဓာတ် အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် လွဳ ယဲ ကေန်သာ (ဗွဲတၟေင် လွဳ ယဲ ကေန်သာ ဇုတ် ကေုာံ ကေန်သာ ဆီ လ္ၚဵု) ရ။ သၟာဂဥုဲ တအ် ဆက်စၠောအ် ဓာတ် ဏအ် ကု ကလာပ်ရုပ် Antibodies မအာ ဇီု ကေတ် သဲလ် ကေန်သာ တအ် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ရ။ အခိင် ²²⁵Ac ပြဟ်လီု မ္ဂး ဍေဟ် ပတိတ် ဓာတ် အာလ်ဖာ မဖံက် ပလီု DNA သဲလ် ကေန်သာ တုဲ သဲလ် ကေန်သာ ဂှ် ချိုတ် အာ ရ။ ဟိုတ်နူ ဓာတ် အာလ်ဖာ ဂှ် ဟွံဖံက် ၜက် အာ ဇမ္ၚောဲ ဂှ်ရ ဍေဟ် ဟွံ ပလီု သဲလ် ဓမ္မတာ မနွံ ဗဒါဲ ဂှ် ရ။ # '''ရုင်စက် ပတိတ် နျူထရွန် (Neutron Sources)''': Actinium-227 ဂှ် ပံင်နှဴ ကု ဗေရဳလဳယာမ် (Beryllium) တုဲ စကာ နဒဒှ် ကိရိယာ ပတိတ် ဓာတ် နျူထရွန် သွက် ပရေင် သုတေသန ဓာတုဗေဒ ကေုာံ စမ်ၜတ် လၟေင် ဍာ် သၟဝ်တိ (Well logging) ရ။ ဍေဟ် ထတ်နူ ကိရိယာ ရေဒဳယာမ်-ဗေရဳလဳယာမ် ၜိုတ် ၁၀ ဆ ရ။ == ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ ကေုာံ ဂျိ (Health Hazards) == အက်တဳနဳယာမ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ ဓမ္မတာ (No biological role) ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ် မကြံင်မ္ၚိုဟ်အိုတ် ကေုာံ နွံ အန္တရာယ် ဂျိ တုပ် ညံင် [[ပလူတဝ်နဳယာမ်]] (Plutonium) ဟွံသေင်မ္ဂး [[အမေရဳသဳယာမ်]] (Americium) ကီုရ။ ယဝ်ရ ဍေဟ် လုပ်အာ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ပိုယ် (Inhalation or ingestion) မ္ဂး ဍေဟ် အာ ကောံ မံင် ပ္ဍဲ '''ဇုတ်''' (Bones) ကေုာံ ဂြိုဟ် (Liver) ရ။ အက်တဳနဳယာမ်-၂၂၇ (²²⁷Ac) ဂှ် နွံ အာယုက် ၂၁ သၞာံ တုဲ ပြဟ်လီု ဒှ်အာ ဓာတ် အာလ်ဖာ မဖံက် ပလီု DNA သဲလ် ဇုတ် ရ။ ဍေဟ် သ္ပကဵု က္တဵုဒှ် ယဲ ကေန်သာ ဇုတ် (Bone cancer) ကေုာံ ယဲ ဆီ ဟွံသေင် (Leukemia) လောဲသွာ ရ。<ref name="Emsley2001">Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 11–13.</ref> == ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် == ဓာတ်ပံင်ကောံ အက်တဳနဳယာမ် သီုဖအိုတ် ဂှ် က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် +3 ဓဝ်ရ: * '''Actinium oxide (Ac₂O₃)''': ဓာတ် အသာ် ဗု မလေပ် က္တဵုဒှ် အခိင် အက်တဳနဳယာမ် လောဟ ဒး ကျာ ကေုာံ ကတဴ။ * '''Actinium chloride (AcCl₃)''': ဓာတ် ၜဵု မလေင် ပ္ဍဲ ဍာ်။ က္တဵုဒှ် နူကဵု ပရေင် ပံင်ကောံ Ac₂O₃ ကေုာံ ကာဗောန် လတူ ဂမ္တဴ ထတ် ကု ဓာတ်ကျာ Chlorine ရ။ * '''Actinium fluoride (AcF₃)''': ဓာတ် ပံင်ကောံ မဟွံလေင် ပ္ဍဲ ဍာ်။ == ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ စဵုဒၞာ == အက်တဳနဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဓာတ် အန္တရာယ် ဇၞော် (Dangerous radioactive material) ร။ သၟာသိပ္ပံ မရပ်စပ် အက်တဳနဳယာမ် ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် တအ် ဒးစကာ သ္ၚိ ဖန် ကၟာတ်လဒဵု (Isolated glove boxes) မၞုံကဵု ဂၠံင် ကျာ တိတ် (Negative pressure ventilation systems) ရ။ ပါဲနူ ဓာတ် အာလ်ဖာ ကေုာံ ဘဳတာ တုဲ၊ လၟေင် ပြဟ်လီု ဍေဟ် ပတိတ် ဓာတ် ဂါမ္မာ (Gamma rays) မဖံက် ၜက် အာ လောဲသွာ ဂှ်ရ ဒးစကာ ပသဲ ဖကောဝ် (Lead shielding) သတီု သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပရေင် ရေဒဳယဝ် ရ။ == ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် == အက်တဳနဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး: * '''ကု လာန်တာနမ် (Lanthanum)''': လာန်တာနမ် ဂှ် နွံ လတူ အက်တဳနဳယာမ် ပ္ဍဲ ဂကောံ 3 ရ။ လာန်တာနမ် ဒှ် တမ်မူလ သွက် ဂကောံ လာန်တာနိုက် (Lanthanides) တုဲ အက်တဳနဳယာမ် ဒှ် တမ်မူလ သွက် အက်တဳနိုက် ရ။ သီုၜါဝွံ နွံကဵု အခိုက်အလိုက် ဓာတု တုပ်သၟဟ် ဗွဲမလောန် (ဥပမာ កဆံင် +3 လၟိုန်)။ ဆဂး လာန်တာနမ် ဂှ် ဒှ် ဓာတ် ညိင်ဝတ် (Stable) တုဲ အက်တဳနဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ် ရ။ * '''ကု ရေဒဳယာမ် (Radium)''': ရေဒဳယာမ် (Ra, 88) ဂှ် နွံ ဗဒါဲ အက်တဳနဳယာမ် ရ။ သီုၜါဝွံ ပတိတ် လျး သၚေက်-သွာ် ပ္ဍဲ ဒမၠု ကေုာံ နွံ ဂျိ ဇၞော် ပ္ဍဲ ဇုတ် ကီုရ။ ဆဂး အက်တဳနဳယာမ် ဂှ် ဇြဟတ် ရေဒဳယဝ် ထတ်နူ ရေဒဳယာမ် ဗွဲမလောန် ရ。<ref name="Cotton1999">Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley & Sons. pp. 1102–1105.</ref> == နိဿဲ == <references /> {{သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး}} [[ကဏ္ဍ:အက်တဳနဳယာမ်]] [[ကဏ္ဍ:အက်တဳနိုက်ဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အး ရေဒဳယဝ်ဂမၠိုင်]] 43l5ykc1fctnomyrdimhy6nnit0hzmt 0 12831 59222 2026-10-26T10:37:15Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox element | name = တဝ်ရဳယာမ် | english_name = Thorium | symbol = Th | atomic_number = 90 | atomic_mass = 232.038 | element_category = [[အက်တဳနိုက်]] (Actinide) | group = 3 | period = 7 | block = f-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု (Silvery white), ပ္ဍဲ ကျာ မ္ဂး ပြံင်လှာဲ ဒှ် အသာ် လမ္စံက် (T..." 59222 wikitext text/x-wiki {{Infobox element | name = တဝ်ရဳယာမ် | english_name = Thorium | symbol = Th | atomic_number = 90 | atomic_mass = 232.038 | element_category = [[အက်တဳနိုက်]] (Actinide) | group = 3 | period = 7 | block = f-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု (Silvery white), ပ္ဍဲ ကျာ မ္ဂး ပြံင်လှာဲ ဒှ် အသာ် လမ္စံက် (Tarnishes dark in air) | image = [[File:Thorium_element.jpg|250px|alt=လောဟ တဝ်ရဳယာမ်]] | caption = ကလောံ လောဟ တဝ်ရဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး | phase = Solid | melting_point_K = 2023 | melting_point_C = 1750 | boiling_point_K = 5061 | boiling_point_C = 4788 | density_stp = 11.7 g/cm3 | discovery = [[Jöns Jakob Berzelius]] (၁၈၂၉) }} '''တဝ်ရဳယာမ်''' ({{lang-en|Thorium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Th''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၉၀ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ '''[[အက်တဳနိုက်]]''' (Actinide series) ရ။ လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ ဍေဟ် ဒး ကျာ ဓမ္မတာ မ္ဂး ဍေဟ် ပံင်ကောံ ကု အံက်သဳဂျိန် တုဲ ပြံင်လှာဲ ဒှ်အာ အသာ် လမ္စံက် (Tarnishes slowly in air) ရ။ တဝ်ရဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံကဵု ဓာတ်ရေဒဳယဝ် (Radioactive) ဍိုန်လျ မွဲ တုဲ၊ အိုင်သဝ်တုပ် ဍေဟ် သဘာဝ မတွဟ်ဂး '''Thorium-232''' ဂှ် နွံကဵု အာယုက် (Half-life) လအ် ဗွဲမလောန် စဵုကဵု ၁၄ ဗဳလဳယျောန် သၞာံ (14 Billion years - လအ်နူ အာယုက် စက်ဝဲလောက ညိ) ရ။ ဍေဟ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ သဘာဝ ဂၠိုင်နူ ယူရေနဳယာမ် (Uranium) ၜိုတ် ပိ ပန် ဆ ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် ကိုပ်ကၠာ တေအ် ဍေဟ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ယက် ပၟတ် ဓာတ်ကျာ (Gas mantles) ကေုာံ မတ်ဒ္ၚောဝ် အဆံင်သၠုင် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ ခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ လွပ် အဓိက သွက် တဝ်ရဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ သုတေသန ရုင်စက် နျူကလဳယျာ (Nuclear reactors) ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ လၟေင် ပတိတ် ဇြဟတ် နျူကလဳယျာ မသက္ကု အန္တရာယ် (Thorium fuel cycle) ရ။ == ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် == ယၟုမ္ဂး "တဝ်ရဳယာမ်" (Thorium) ဝွံ ကၠုင်နူ ယၟု ဒေဝတဴ ဝင်သကေန်ဒဳနေဗဳယျာ '''တဝ်''' (Thor) မဒှ် ဒေဝတဴ ဗြဲဂစေတ် ကေုာံ လလဳ (Norse god of thunder) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၂၈ ဂှ်၊ ညးမလ္ၚတ် တၟအ် ဂကူနဝ်ဝေ Morten Thrane Esmark (မဝ်တေန် သထရာန် အေသမာတ်) ဂွံဆဵုကေတ် ဓာတ်တၟအ် လမ္စံက် တၟိ မွဲ ပ္ဍဲ တကအ် ဍောတ်တ် မွဲ ပ္ဍဲ ဍုင် နဝ်ဝေ ရ。 ညး ပလံင် ဏာ ဓာတ်တၟအ် ဏအ် ဇရေင် သၟာဓာတု ဇၞော် ဂကူသွဳဒေန် [[Jöns Jakob Berzelius]] (ဂျောန် ယာကပ် ဗာဇြဳလဳယပ်) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၂၉ ဂှ် ဗာဇြဳလဳယပ် စမ်ၜတ် လ္ၚတ် ဓာတ်တၟအ် ဏအ် တုဲ ညး ဂွံဆဵုကေတ် ဒဒှ်ရ ဍေဟ် ဒှ် ဓာတ်တၟအ် မၞုံကဵု ဒြပ်သ္အး တၟိ မွဲ ရ။ ညး ကဵု ယၟု ဓာတ်တၟအ် ဂှ် "Thorite" ကေုာံ ကဵု ယၟု ဒြပ်သ္အး တၟိ ဂှ် "Thorium" ရ။ ကိုပ်ကၠာ တေအ် ညးတအ် ထေင် လဝ် ဒဒှ်ရ တဝ်ရဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မညိင်ဝတ် ဓမ္မတာ ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၉၈ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ မာရဳ ကျူရဳ (Marie Curie) ကေုာံ Gerhard Carl Schmidt (ဂါဟာတ် ကာလ် သမိတ်) တအ် စမ်ၜတ် ဂွံဆဵုကေတ် ဒဒှ်ရ တဝ်ရဳယာမ် ဂှ် လေဝ် ပတိတ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ် တုပ် ညံင် ယူရေနဳယာမ် ကီု ရ。<ref name="Weeks1933">Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 153–158.</ref> == ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် == တဝ်ရဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ ဇြိုင် ကေုာံ မၞုံကဵု လျိုင် 11.7 g/cm³ ร။ ဍေဟ် ဍိုန်ဍောတ် (Soft) တုဲ ပၠး ဒှ် ဇုက် ကေုာံ ထပက် လောဲသွာ ရ။ ကဆံင်စှ်ေဍာ် ဍေဟ် သၠုင် ဗွဲမလောန် (1750 °C) တုဲ ကဆံင်ကတဴ ဂှ် 4788 °C ရ။ ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် လောဟ မၞုံကဵု ပရေင် ဓာတ်လီုလာ် လောဲသွာ (Electropositive metal) ร။ ယဝ်ရ ဍေဟ် ဒး ကျာ ဓမ္မတာ မ္ဂး ဍေဟ် ပံင်ကောံ ကု အံက်သဳဂျိန် တုဲ က္တဵုဒှ် ဓာတ် အံက်သိုက် Thorium dioxide (ThO₂) မဒှ် ဗွိုက် လမ္စံက် ကာကွယ် လတူ လောဟ ဂှ် ရ။ ဓာတ် Thorium dioxide ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဓာတ် အံက်သိုက် မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် သၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲ လောက ဓာတု (Highest melting point of all known oxides at 3300 °C) ရ။ ဍေဟ် နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် အဓိက +4 လၟိုန် ရ။ == ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ == လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ တဝ်ရဳယာမ် ဝွံ နွံ ၜိုတ် ၉.၆ ပ္ဍဲ မွဲ ပြကောဋိ (ppm) ရ။ လၟိဟ်ဏအ်ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကု ဖကောဝ် (Lead) ကေုာံ မဝ်လိပ်ဒဳနမ် (Molybdenum) တုဲ၊ နွံ ဂၠိုင်နူ ယူရေနဳယာမ် (Uranium) ၜိုတ် ၃ စဵုကဵု ၄ ဆ ရ။ ဍေဟ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု: * '''Monazite''' (မဝ်နာဇြိုက်): ဒှ် ပြင်ဗတဳ သဘာဝ မၞုံကဵု ဓာတ် တဝ်ရဳယာမ် ဂၠိုင်အိုတ် (စဵုကဵု ၁၂% ThO₂) ရ။ ပြင်ဗတဳ ဏအ် ဂွံဆဵုကေတ် ဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဍုင် အိန္ဒိယ၊ ဩသတြေလျာ၊ ကေုာံ ဗြာဇြေလ် ရ။ * '''Thorite''' (တဝ်ရိုက် - ThSiO₄): ဓာတ်တၟအ် သဘာဝ ဇေတ်တ် မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ နဝ်ဝေ ရ。<ref name="Greenwood1997">Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 1255–1259.</ref> == ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် == ပရေင်ပတိတ် တဝ်ရဳယာမ် အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နူကဵု တၟအ် Monazite ရ။ ညးတအ် ခါဲ ပြင်ဗတဳ မဝ်နာဇြိုက် တုဲ စကာ ဍာ်ဓာတ် ဖျး ဓမ္မတာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဍာ်ဓာတ် Sodium hydroxide သွက်ဂွံ ပါ်ပတိတ် ဍေဟ် နူကဵု ဒြပ်သ္အး လာန်တာနိုက် တၞဟ်တအ် ရ။ ကၞောတ်တဲ ညးတအ် ဖျေံဂမ္တဴ ဓာတ် Thorium fluoride (ThF₄) ကု လောဟ ကာလ်သဳယာမ် (Calcium) သွက်ဂွံ ကလိဂွံ လောဟ တဝ်ရဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ရ။ ဍုင် မၞုံကဵု ဓာတ်တၟအ် တဝ်ရဳယာမ် ဂၠိုင်အိုတ် ဂှ် ဒှ် ဍုင် အိန္ဒိယ (India)၊ ဩသတြေလျာ (Australia)၊ အမေရိကာန် ကေုာံ တူရကဳ ရ။ == ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် == တဝ်ရဳယာမ် ဝွံ နွံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ် သီုဖအိုတ် ၃၀ သာ် (နူ Th-209 စဵုကဵု Th-238) တုဲ ဟွံမဲ ကု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် လးလး ရ။ ဆဂး Th-232 ဂှ် အာယုက် လအ်လောန် တုဲ စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ဓာတ် မကြပ် ညိင်ဝတ် ရ။ * '''Thorium-232 (²³²Th)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် သဘာဝ အဓိက (နွံ ၉၉.၉၉% ပ္ဍဲ သဘာဝ) ရ။ အာယုက် ဍေဟ် (Half-life) ဂှ် '''၁၄.၀၅ ဗဳလဳယျောန် သၞာံ''' ရ။ ဍေဟ် ပတိတ် ဓာတ် အာလ်ဖာ ဍိုန်လျ တုဲ ပြဟ်လီု ဒှ်အာ [[ရေဒဳယာမ်]]-၂၂၈ ရ။ * '''Thorium-229 (²²⁹Th)''': အိုင်သဝ်တုပ် တၟေင် မၞုံကဵု ကဆံင် ဇြဟတ် နျူကလဳယျာ သဝ်အိုတ် တုဲ သၟာသိပ္ပံ တအ် စကာ ဍေဟ် သွက်ဂွံ ကၠောန် နာဍဳ နျူကလဳယျာ (Nuclear clock) အဆံင်သၠုင် ရ。<ref name="Audi2003">Audi, G. et al. (2003). "The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties". ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.</ref> == ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် == ခေတ်တြေံ (Historical Uses): # '''ယက် ပၟတ် ဓာတ်ကျာ (Gas Mantles)''': ပ္ဍဲ ခေတ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ စဵုကဵု ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ လဒေါဝ်၊ ညးတအ် စကာ Thorium dioxide ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် ယက် ပၟတ် (Welsbach mantles) ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ကဵု လျး ဗု ထတ်လောန် အခိင် တူ ပၟတ် ရ။ # '''မတ်ဒ္ၚောဝ် ကေုာံ ဩပ်တိက် (High-end Optics)''': ဓာတ် ThO₂ ပၠုပ်စုတ် ပ္ဍဲ ဖန် (Thoriated glass) သွက်ဂွံ ကၠောန် မတ် ကမ္မရာ (Camera lenses) မၞုံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် ဇြောတ် လျး ခိုဟ် (High refractive index) ဥပမာ ပ္ဍဲ ကမ္မရာ Kodak တြေံ ရ။ # '''ကိရိယာ ပသဲ ဂလိုင် (TIG Welding)''': တဝ်ရဳယာမ် ပံင်နှဴ ကု [[တုင်သတေန်]] (Thoriated tungsten electrodes) ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ပသဲ ဂလိုင် လျး (TIG welding) ဟိုတ်နူ ဍေဟ် သ္ပကဵု ပၟတ် ထတ် ကေုာံ ခိုင်ကၠိုက် ရ။ ခေတ်လၟုဟ် ကေုာံ အနာဂတ် (Nuclear Fuel): # '''သၞောတ် လၟေင် ပတိတ် ဇြဟတ် တဝ်ရဳယာမ် (Thorium Fuel Cycle)''': တဝ်ရဳယာမ်-၂၃၂ ဂှ် ဟွံ ခတိုဟ် အလဵုအလဵု ဍေဟ် (Not fissile) ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ ဍေဟ် ဇြောတ် ကေတ် နျူထရွန် မ္ဂး ဍေဟ် ပြံင်လှာဲ ဒှ်အာ ယူရေနဳယာမ်-၂၃၃ (U-233) မဒှ် ဓာတ် စံင် ဇြဟတ် နျူကလဳယျာ (Fissile fuel) ဍိုက်ပေင် ရ။ သၟာသိပ္ပံ တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ တဝ်ရဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဓာတ် စံင် နျူကလဳယျာ သွက် အနာဂတ် မသက္ကု အန္တရာယ်၊ ဟွံမဲ ကု ယက် ဂျိ လအ် (Less long-lived nuclear waste) ကေုာံ ပတိတ် လွဟ် နျူကလဳယျာ ဟွံမာန် (Proliferation-resistant) ရ (ဥပမာ- ရုင်စက် Liquid Fluoride Thorium Reactor - LFTR)။ ဍုင် အိန္ဒိယ ကေုာံ ဍုင် ကြုက် တအ် ဂစာန် ဒက်ပ္တန် မံင် ရုင်စက် ဏအ် ရ။ == ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ ကေုာံ ဂျိ (Health Hazards) == တဝ်ရဳယာမ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ ဓမ္မတာ (No biological role) ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ် ဍိုန်လျ ကီုလေဝ် ဍေဟ် ဒှ် လောဟ ဇြိုင် (Heavy metal) မၞုံကဵု ဂျိ ရ။ ယဝ်ရ တဝ်ရဳယာမ် လုပ်အာ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ပိုယ် (ဗွဲတၟေင် ယဝ်ရ ယီု လုပ်အာ ယက် သွာ် Thoriated dust) မ္ဂး ဍေဟ် အာ ကောံ မံင် ပ္ဍဲ '''ဇုတ်'''၊ ဂြိုဟ် ကေုာံ ကသအ် (Bones, liver, kidneys) ရ။ ဓာတ် အာလ်ဖာ နူကဵု ဍေဟ် ဂှ် မာန် သ္ပကဵု က္တဵုဒှ် ယဲ ကေန်သာ ဇုတ် ကေုာံ ကေန်သာ သွိုဟ် ပ္ဍဲ အခိင် လအ်လ (Long-term exposure) ရ。<ref name="Emsley2001">Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 441–444.</ref> == ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် == ဓာတ်ပံင်ကောံ တဝ်ရဳယာမ် သီုဖအိုတ် ဂှ် က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် +4 ဓဝ်ရ: * '''Thorium dioxide (ThO₂)''': ဓာတ် အသာ် ဗု မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် သၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲ သဘာဝ အံက်သိုက် (3300 °C)။ * '''Thorium tetrafluoride (ThF₄)''': ဓာတ် ကလောံ မစကာ ပ္ဍဲ သၞောတ် ရုင်စက် နျူကလဳယျာ (Molten salt reactors) ရ။ * '''Thorium nitrate (Th(NO₃)₄)''': ဓာတ် ၜဵု မလေင် ပ္ဍဲ ဍာ်၊ စကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ပတိတ် ယက် ပၟတ် ဓာတ်ကျာ တြေံ ရ။ == ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ စဵုဒၞာ == တဝ်ရဳယာမ် သဘာဝ (Th-232) ဂှ် နွံကဵု ဇြဟတ် ရေဒဳယဝ် အောန် ဗွဲမလောန် (Low radioactivity) တုဲ ဍေဟ် ဟွံဖံက် ၜက် စၞာံ မၞိဟ် မာန် ရ (Can be handled safely with bare hands)။ ဆဂး အန္တရာယ် အဓိက ဂှ် ဒှ် အခိင် ဍေဟ် ဒှ် ခဗိုက် ဟွံသေင်မ္ဂး ယက် (Dust inhalation) ร။ သၟာကမၠောန် ပသဲ ဂလိုင် (Welders) မစကာ Thoriated tungsten တအ် ဒးစွံ သတိ ညံင်ဟွံဂွံ ယီု လုပ်အာ ခဗိုက် အခိင် ကုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး သ္အးဇ္ၚး တိုင် ပသဲ ရ။ ပါဲနူဂှ် တဝ်ရဳယာမ် ခဗိုက် ဂှ် လေပ် တူပၟတ် လောဲသွာ (Pyrophoric) ပ္ဍဲ ကျာ ရ။ == ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် == တဝ်ရဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး: * '''ကု ယူရေနဳယာမ် (Uranium)''': ယူရေနဳယာမ် (U, 92) ဂှ် နွံ ဗဒါဲ တဝ်ရဳယာမ် ပ္ဍဲ ဂကောံ အက်တဳနိုက် ရ။ သီုၜါဝွံ ဒှ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ် သဘာဝ မၞုံကဵု အာယုက် လအ်လောန် ရ။ ဆဂး ယူရေနဳယာမ် (U-235) ဂှ် ဒှ် ဓာတ် မခတိုဟ် အလဵုအလဵု ဍေဟ် (Fissile) တုဲ စကာ နဒဒှ် လွဟ် နျူကလဳယျာ ဂွံ၊ တဝ်ရဳယာမ် (Th-232) ဂှ် ဟွံ ခတိုဟ် အလဵုအလဵု ဍေဟ် တုဲ ဟွံမာန် ကၠောန် လွဟ် (Fertile, not fissile) ရ။ တဝ်ရဳယာမ် နွံ ဂၠိုင်နူ ယူရေနဳယာမ် ပ္ဍဲ သဘာဝ ရ။ * '''ကု သဳရဳယာမ် (Cerium)''': သဳရဳယာမ် ဂှ် နွံ လတူ တဝ်ရဳယာမ် ပ္ဍဲ လာန်တာနိုက် (Lanthanides) ရ။ သီုၜါဝွံ နွံကဵု အံက်သိုက် မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် သၠုင် ကေုာံ စကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ပတိတ် လျး (Gas mantles) တုပ် ရေင်သကအ် ရ。<ref name="Cotton1999">Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley & Sons. pp. 1100–1105.</ref> == နိဿဲ == <references /> {{သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး}} [[ကဏ္ဍ:တဝ်ရဳယာမ်]] [[ကဏ္ဍ:အက်တဳနိုက်ဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အး ရေဒဳယဝ်ဂမၠိုင်]] dm57g7bqeywcoberd263ulhmufg7igw 0 12832 59223 2026-10-26T10:46:29Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox element | name = ပရဝ်တက်တဳနဳယာမ် | english_name = Protactinium | symbol = Pa | atomic_number = 91 | atomic_mass = 231.036 | element_category = [[အက်တဳနိုက်]] (Actinide) | group = 3 (Actinide) | period = 7 | block = f-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု-တၟး (Bright silvery metallic), ပ္ဍဲ ကျာ မ္ဂး ပြံင်လှ..." 59223 wikitext text/x-wiki {{Infobox element | name = ပရဝ်တက်တဳနဳယာမ် | english_name = Protactinium | symbol = Pa | atomic_number = 91 | atomic_mass = 231.036 | element_category = [[အက်တဳနိုက်]] (Actinide) | group = 3 (Actinide) | period = 7 | block = f-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု-တၟး (Bright silvery metallic), ပ္ဍဲ ကျာ မ္ဂး ပြံင်လှာဲ ဒှ် အသာ် လမ္စံက် (Tarnishes slowly in air) | image = [[File:Protactinium.jpg|250px|alt=လောဟ ပရဝ်တက်တဳနဳယာမ်]] | caption = ဓာတ် ပရဝ်တက်တဳနဳယာမ် (ပတောအ်လဝ် နကဵု ကောန်ပျူတာ) | phase = Solid | melting_point_K = 1841 | melting_point_C = 1568 | boiling_point_K = 4300 | boiling_point_C = 4027 | density_stp = 15.37 g/cm3 | discovery = [[Kazimierz Fajans]], [[Oswald Helmuth Göhring]] (၁၉၁၃) / [[Lise Meitner]], [[Otto Hahn]] (၁၉၁၇) | first_isolation = [[Aristid von Grosse]] (၁၉၃၄) }} '''ပရဝ်တက်တဳနဳယာမ်''' ({{lang-en|Protactinium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Pa''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၉၁ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ '''[[အက်တဳနိုက်]]''' (Actinide series) ရ။ လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု မတၟး လောန် ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ ဍေဟ် ဒး ကျာ ဓမ္မတာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဍာ် မ္ဂး ဍေဟ် ပံင်ကောံ တုဲ ပြံင်လှာဲ ဒှ်အာ အသာ် လမ္စံက်-ပတေင် ညိည (Tarnishes slowly in air) ရ。 ပရဝ်တက်တဳနဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံကဵု ဓာတ်ရေဒဳယဝ် (Highly radioactive) ထတ်လောန် မွဲ တုဲ၊ ဍေဟ် ဒှ် ဓာတ် အန္တရာယ် ဇၞော် (Highly toxic) ရ။ ဍေဟ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ သဘာဝ အောန် ဗွဲမလောန် တုဲ က္တဵုဒှ် ဆ ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် ယူရေနဳယာမ် ညိည ဓဝ်ရ။ ဓာတ် အိုင်သဝ်တုပ် ဍေဟ် သဘာဝ မတွဟ်ဂး '''Protactinium-231''' ဂှ် နွံကဵု အာယုက် (Half-life) ၃၂,၇၆၀ သၞာံ (32,760 years) ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ရှားပါး လောန် ကေုာံ နွံကဵု ဂျိ ထတ် လောန် ဂှ်ရ လွပ် အဓိက သွက် ပရဝ်တက်တဳနဳယာမ် ဂှ် ဟွံမဲ လးလး တုဲ စကာ ဆ ပ္ဍဲ သုတေသန ရူပဗေဒ ကေုာံ ဌာန်စမ်ၜတ် ဓဝ်ရ။ == ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် == ယၟုမ္ဂး "ပရဝ်တက်တဳနဳယာမ်" (Protactinium) ဝွံ ကၠုင်နူ မအရေဝ် ဂရိတ် ''protos'' (မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ပထမ" ဟွံသေင်မ္ဂး "တမ်မူလ") ကေုာံ ယၟု ဓာတ် [[အက်တဳနဳယာမ်]] (Actinium) တုဲ ပံင်ကောံလဝ် ရ။ ဟိုတ်မဂွံ ခုတ်လဝ် ယၟု ဏအ်ဂှ် ဒှ်ဟိုတ်နူ ဓာတ် ဏအ် ပြဟ်လီု အာ မ္ဂး ဍေဟ် ဒှ်အာ တမ်မူလ မပတိတ် ကဵု ဓာတ် အက်တဳနဳယာမ် (Parent of Actinium) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၃ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ [[Kazimierz Fajans]] (ကာဇြဳမဳแยရ် ဖာယျာန်) ကေုာံ Oswald Helmuth Göhring (အဝ်သဝါလ် ဟေလ်မောတ် ဂဝ်ရိင်) ဂွံဆဵုကေတ် ဓာတ် အိုင်သဝ်တုပ် ဂၠေအ်အိုတ် (Pa-234m မၞုံကဵု အာယုက် ၁.၁၇ မိနေတ်) အလန်ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ လၟေင် ပြဟ်လီု ယူရေနဳယာမ် ရ။ ညးတအ် ကဵုလဝ် ယၟု "Brevium" (ဗရဳဗဳယာမ် - မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဂၠေအ်) ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၇–၁၉၁၈ ဂှ် သၟာသိပ္ပံ ဂျာမာန် [[Otto Hahn]] (အဝ်တဝ် ဟာန်) ကေုာံ [[Lise Meitner]] (လဳဇြေ မာဲတနာ) တအ် ဂွံဆဵုကေတ် အိုင်သဝ်တုပ် အဓိက မၞုံကဵု အာယုက် လအ် (Pa-231) တုဲ ညးတအ် ခုတ်လဝ် ယၟု "Proto-actinium" ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၉ ဂှ် ဂကောံ IUPAC ပဒတန် ပြံင်လှာဲ ယၟု ဒှ်အာ "Protactinium" ရ。<ref name="Weeks1933">Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 338–343.</ref> == ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် == ပရဝ်တက်တဳနဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ ဇြိုင် (Density 15.37 g/cm³) ရ။ ကဆံင်စှ်ေဍာ် ဍေဟ် (1568 °C) တုဲ ကဆံင်ကတဴ ဂှ် 4027 °C ရ။ ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် လောဟ မၞုံကဵု ပရေင် ဓာတ်လီုလာ် လောဲသွာ ရ။ ဍေဟ် ညိင်ဝတ် ညိည ပ္ဍဲ ကျာ မသက္ကု ဍာ် (Dry air) ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ ဒး ကျာ မၞုံကဵု ဍာ် (Moist air) မ္ဂး ဍေဟ် ပံင်ကောံ တုဲ က္တဵုဒှ် ဓာတ် အံက်သိုက် Protactinium oxide လောဲသွာ ရ။ ဍေဟ် လေင် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် ဖျး ဗီုကဵု Hydrofluoric acid (HF) ကေုာံ Sulfuric acid (H₂SO₄) ရ။ ဍေဟ် နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် အဓိက +5 လၟိုန် ရ (ကဆံင် +4 လေဝ် နွံ ညိည)။ == ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ == လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ ပရဝ်တက်တဳနဳယာမ် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မနွံ အောန် ဗွဲမလောန် တုဲ သၟာသိပ္ပံ တအ် တော် လဝ် ဒဒှ်ရ နွံ ဆ ၜိုတ် ၀.၀၀၀၁ ပ္ဍဲ မွဲ ပြကောဋိ (ppm) ဓဝ်ရ။ ဍေဟ် က္တဵုဒှ် အလဵုအလဵု ဍေဟ် နူကဵု လၟေင် ပြဟ်လီု ဓာတ် (Decay chain) ယူရေနဳယာမ်-၂၃၅ (Uranium-235) ရ။ ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် ယူရေနဳယာမ် (Uraninite ဟွံသေင်မ္ဂး Pitchblende) မ္ဂး၊ လၟိဟ် ပရဝ်တက်တဳနဳယာမ် ဂှ် နွံ ဆ ၜိုတ် ၃ မဳလဳဂရာမ် (3 mg) ပ္ဍဲ ယူရေနဳယာမ် ၁ တာန် (1 ton of Uranium) ဓဝ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဍေဟ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး သဘာဝ မရှားပါး အိုတ် မွဲ တုဲ ပရေင် ဇွိတ်သ္အး ပတိတ် ဍေဟ် နူကဵု သဘာဝ ဂှ် သြန် စရိတ် သၠုင်လောန် ကွေဟ်ကွေဟ် ရ。<ref name="Greenwood1997">Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 1259–1262.</ref> == ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် == ပ္ဍဲ ဝင် ကိုပ်ကၠာ တေအ် သၟာသိပ္ပံ ဗြိတိန် (British Atomic Energy Authority) တအ် ဂစာန် ခါဲ ဇွိတ်သ္အး ပတိတ် ပရဝ်တက်တဳနဳယာမ် ၁၂၅ ဂရာမ် နူကဵု ခဗိုက် တၟအ် ယူရေနဳယာမ် ၆၀ တာန် (60 tons of Uranium waste) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၁ တုဲ စကာ လဝ် သြန် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ ညးတအ် ဟွံ ခါဲ ဍေဟ် နူကဵု တၟအ် ယျ။ ပရေင်ပတိတ် ပရဝ်တက်တဳနဳယာမ် (Pa-231) အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ဆ ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် နျူကလဳယျာ ဓဝ်ရ။ ညးတအ် ပတိတ် ဍေဟ် နကဵု လၟေင် ဍိုတ် ပန် (Neutron irradiation) လတူ လောဟ [[တဝ်ရဳယာမ်]] (Thorium-230) ပ္ဍဲ စက် နျူကလဳယျာ ရ။ ลၟိဟ် ပတိတ် အလုံဂၠးတိ ဂှ် နွံ ဆ ၜိုတ် မွဲ ၜါ ဂရာမ် ပ္ဍဲ မွဲ သၞာံ ဓဝ်ရ။ == ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် == ပရဝ်တက်တဳနဳယာမ် ဝွံ နွံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ် (Radioactive isotopes) သီုဖအိုတ် ၂၉ သာ် (နူ Pa-211 စဵုကဵု Pa-239) တုဲ ဟွံမဲ ကု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် လးလး ရ။ * '''Protactinium-231 (²³¹Pa)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် သဘာဝ အဓိက (က္တဵုဒှ် နူ U-235) ရ။ အာယုက် ဍေဟ် (Half-life) ဂှ် '''၃၂,၇၆၀ သၞာံ''' ရ。 ဍေဟ် ပတိတ် ဓာတ် အာလ်ဖာ ဇြဟတ် ထတ် တုဲ ပြဟ်လီု ဒှ်အာ [[အက်တဳနဳယာမ်]]-၂၂၇ (Ac-227) ရ။ * '''Protactinium-234m (²³⁴ᵐPa)''': အိုင်သဝ်တုပ် ဂၠေအ်အိုတ် (Brevium) มက္တဵုဒှ် နူ U-238 ร။ ဍေဟ် နွံ အာယုက် ဆ ၁.၁၇ မိနေတ် ဓဝ် တုဲ ပြဟ်လီု ဒှ်အာ [[ယူရေနဳယာမ်]]-၂၃၄ ရ。<ref name="Audi2003">Audi, G. et al. (2003). "The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties". ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.</ref> == ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် == ဟိုတ်နူ ပရဝ်တက်တဳနဳယာမ် နွံကဵု ဂျိ ရေဒဳယဝ် ထတ် လောန် ကေုာံ ဂၠာဲ ဝါတ်၊ ၚုဟ် သၠုင်လောန် ဂှ်ရ ဍေဟ် ဟွံမဲ ကု လွပ် သွက် ကပေါတ် မၞိဟ် စကာ ဟွံသေင်မ္ဂး ရုင်စက် လးလး ရ။ (No commercial applications)။ လွပ် အဓိက ဍေဟ် နွံ ပ္ဍဲ လပါ် သုတေသန (Scientific research) ဓဝ်ရ: # '''တော် အာယုက် ဝင် တိ (Radiometric Dating)''': အိုင်သဝ်တုပ် ²³¹Pa ကေုာံ Thorium-230 ဂှ် စကာ မွဲစွံ သွက်ဂွံ တော် ၜတ်ကၞာတ် အာယုက် (Uranium-series dating) တိ ၜဳ၊ တၟအ် ကေုာံ သြင် ၜဳ မက္တဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ အကြာ ၁၇၅,၀၀၀ သၞာံ (Paleoceanography) ရ။ # '''သုတေသန ရူပဗေဒ (Physics Research)''': သၟာသိပ္ပံ တအ် စကာ ပရဝ်တက်တဳနဳယာမ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ပရေင် အခိုက်အလိုက် ရူပဗေဒ လောဟ ဇြိုင် (Heavy actinides) ကေုာံ ပရေင် ခတိုဟ် နျူကလဳယျာ ဍိုန်လျ (Fission behavior) ရ။ == ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ ကေုာံ ဂျိ (Health Hazards) == ပရဝ်တက်တဳနဳယာမ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ ဓမ္မတာ (No biological role) ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ် မကြံင်မ္ၚိုဟ်အိုတ် (Highly radioactive) ကေုာံ နွံ အန္တရာယ် ဂျိ ဇၞော် (Highly toxic heavy metal) ရ။ ယဝ်ရ ဍေဟ် လုပ်အာ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ပိုယ် (Inhalation or ingestion of Pa dust) မ္ဂး ဍေဟ် အာ ကောံ မံင် ပ္ဍဲ '''ဇုတ်''' (Bones)၊ ကသအ် (Kidneys) ကေုာံ ဂြိုဟ် (Liver) ရ။ အိုင်သဝ်တုပ် ²³¹Pa ပတိတ် ဓာတ် အာလ်ဖာ ဇြဟတ် ထတ် မဖံက် ပလီု DNA သဲလ် ဇုတ် ร။ ဍေဟ် သ္ပကဵု က္တဵုဒှ် ယဲ ကေန်သာ ဇုတ် ကေုာံ ယဲ ဆီ လောဲသွာ ร။ ပရဝ်တက်တဳနဳယာမ် ဂှ် နွံ ဂျိ ထတ်နူ [[ပလူတဝ်နဳယာမ်]] ညိည ကီုလေဝ် ဟိုတ်နူ ဍေဟ် နွံ အောန် လောန် ဂှ်ရ မၞိဟ် ဓမ္မတာ ဒး ဍေဟ် ဟွံမာန် ရ。<ref name="Emsley2001">Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 327–329.</ref> == ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် == ဓာတ်ပံင်ကောံ ပရဝ်တက်တဳနဳယာမ် သီုဖအိုတ် ဂှ် က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် +4 ကေုာံ +5 ဓဝ်ရ: * '''Protactinium(V) oxide (Pa₂O₅)''': ဓာတ် အသာ် ဗု မလေပ် က္တဵုဒှ် အခိင် ပရဝ်တက်တဳနဳယာမ် လောဟ ဒး ကျာ ကေုာံ ကတဴ။ ဍေဟ် ဒှ် ဓာတ် အဓိက ညးတအ် ပကောံ လဝ် ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် ရ။ * '''Protactinium(IV) oxide (PaO₂)''': ဓာတ် အသာ် လမ္စံက် မက္တဵုဒှ် အခိင် Pa₂O₅ ပံင် ကု ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ထတ် ร။ * '''Protactinium(V) chloride (PaCl₅)''': ဓာတ် ကလောံ အသာ် ဍာ်မိတ်-သၚေက် မစကာ ပ္ဍဲ သုတေသန ဓာတုဗေဒ အက်တဳနိုက် ရ။ == ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ စဵုဒၞာ == ပရဝ်တက်တဳနဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဓာတ် အန္တရာယ် ဇၞော် (Dangerous radioactive material) ร။ သၟာသိပ္ပံ မရပ်စပ် ပရဝ်တက်တဳနဳယာမ် ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် တအ် ဒးစကာ သ္ၚိ ဖန် ကၟာတ်လဒဵု (Isolated glove boxes) မၞုံကဵု ဂၠံင် ကျာ တိတ် ရ။ ဟိုတ်နူ ဓာတ် အာလ်ဖာ ဍေဟ် မာန် ဖံက် ပလီု သဲလ် ဗွဲမပြဟ် ဂှ်ရ ဒးစွံ သတိ ညံင် ယက် ဟွံသေင်မ္ဂး ခဗိုက် ဍေဟ် ဟွံဂွံ လုပ်အာ ပ္ဍဲ သွိုဟ် ရ။ == ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် == ပရဝ်တက်တဳနဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး: * '''ကု ယူရေနဳယာမ် (Uranium)''': ယူရေနဳယာမ် (U, 92) ဂှ် နွံ ဗဒါဲ ပရဝ်တက်တဳနဳယာမ် ရ။ ယူရေနဳယာမ် ဂှ် နွံ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ သဘာဝ တုဲ စကာ နဒဒှ် ဓာတ် စံင် ဇြဟတ် နျူကလဳယျာ (Nuclear fuel) ရ။ ပရဝ်တက်တဳနဳယာမ် ဂှ် နွံ အောန် လောန် တုဲ ဟွံမဲ ကု လွပ် စံင် ရ။ * '''ကု အက်တဳနဳယာမ် (Actinium)''': အက်တဳနဳယာမ် (Ac, 89) ဂှ် က္တဵုဒှ် နူကဵု ပရေင် ပြဟ်လီု ပရဝ်တက်တဳနဳယာမ် ရ။ သီုၜါဝွံ ဒှ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ် ရှားပါး ကေုာံ နွံကဵု ဂျိ ထတ် လောန် ကီုရ。<ref name="Cotton1999">Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley & Sons. pp. 1105–1108.</ref> == နိဿဲ == <references /> {{သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး}} [[ကဏ္ဍ:ပရဝ်တက်တဳနဳယာမ်]] [[ကဏ္ဍ:အက်တဳနိုက်ဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အး ရေဒဳယဝ်ဂမၠိုင်]] skvhgvfamjspaefpsju34refk3u8xzp 0 12833 59224 2026-10-26T10:57:15Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox element | name = ယူရေနဳယာမ် | english_name = Uranium | symbol = U | atomic_number = 92 | atomic_mass = 238.028 | element_category = [[အက်တဳနိုက်]] (Actinide) | group = 3 (Actinide) | period = 7 | block = f-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု (Silvery gray metallic), ပ္ဍဲ ကျာ မ္ဂး ပြံင်လှာဲ ဒှ် အသာ် လ..." 59224 wikitext text/x-wiki {{Infobox element | name = ယူရေနဳယာမ် | english_name = Uranium | symbol = U | atomic_number = 92 | atomic_mass = 238.028 | element_category = [[အက်တဳနိုက်]] (Actinide) | group = 3 (Actinide) | period = 7 | block = f-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု (Silvery gray metallic), ပ္ဍဲ ကျာ မ္ဂး ပြံင်လှာဲ ဒှ် အသာ် လမ္စံက် (Tarnishes rapidly in air) | image = [[File:Uranium2.jpg|250px|alt=လောဟ ယူရေနဳယာမ်]] | caption = ကလောံ လောဟ ယူရေနဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး | phase = Solid | melting_point_K = 1405.3 | melting_point_C = 1132.2 | boiling_point_K = 4404 | boiling_point_C = 4131 | density_stp = 19.1 g/cm3 | discovery = [[Martin Heinrich Klaproth]] (၁၇၈၉) | first_isolation = [[Eugène-Melchior Péligot]] (၁၈၄၁) }} '''ယူရေနဳယာမ်''' ({{lang-en|Uranium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''U''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၉၂ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ '''[[အက်တဳနိုက်]]''' (Actinide series) ရ။ လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု မတၟး လောန် ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ ဍေဟ် ဒး ကျာ ဓမ္မတာ မ္ဂး ဍေဟ် ပံင်ကောံ ကု အံက်သဳဂျိန် ဗွဲမပြဟ် တုဲ ပြံင်လှာဲ ဒှ်အာ ဗွိုက် အသာ် လမ္စံက် (Tarnishes rapidly to form a dark oxide layer) ရ။ ယူရေနဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံကဵု ဓာတ်ရေဒဳယဝ် (Radioactive) ဍိုန်လျ မွဲ တုဲ၊ ဍေဟ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး သဘာဝ မၞုံကဵု လျိုင် အက်တောမ် ဇြိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ လတူတိ လောက ရ။ တင်တၟေင် ဇၞော်အိုတ် ယူရေနဳယာမ် မွဲဂှ် ဓာတ် အိုင်သဝ်တုပ် ဍေဟ် သဘာဝ မတွဟ်ဂး '''Uranium-235''' ဂှ် နွံကဵု အစောမ် မာန် ခတိုဟ် ပါ်ကရေက် အက်တောမ် အလဵုအလဵု ဍေဟ် (Fissile isotope) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ ခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ ယူရေနဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဓာတ် အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ပတိတ် ဇြဟတ် လလဳ ပ္ဍဲ ရုင်စက် နျူကလဳယျာ (Nuclear power plants) ကေုာံ ပ္ဍဲ ပရေင် ကၠောန် လွဟ် နျူကလဳယျာ (Nuclear weapons) ရ။ == ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် == ယၟုမ္ဂး "ယူရေနဳယာမ်" (Uranium) ဝွံ ကၠုင်နူ ယၟု ဂြိုဟ် "ယူရေနပ်" (Planet Uranus) မဒှ် ဂြိုဟ် ညးတအ် ဂွံဆဵုကေတ် တၟိတၟိ ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် ရ။ ဂြိုဟ် ယူရေနပ် ဏအ် လေဝ် ကေတ်လဝ် ယၟု နူ ဒေဝတဴ အာကာသ ဂရိတ် တြေံ ဥရာနပ်သ် (Ouranos) ကီုရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၈၉ ဂှ်၊ သၟာဓာတု ဂျာမာန် [[Martin Heinrich Klaproth]] (မာတင် ဟာင်ရေတ် ကလာပ်ရတ်) လ္ၚတ် ဓာတ်တၟအ် Pitchblende မကလိဂွံ နူ သြသတြဳယျာ တုဲ ညး ဂွံဆဵုကေတ် ဓာတ် အံက်သိုက် တၟိ မွဲ ရ။ ညး ကဵု ယၟု ဍေဟ် "Uranium" သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဂြိုဟ် ယူရေနပ် မဆဵုလဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၈၁ ဂှ် ရ။ ဆဂး ကလာပ်ရတ် ဂှ် ညး ဂွံဆဵု ဆ ဓာတ် Uranium dioxide ဓဝ်ရ၊ ဟွံသေင် ကု လောဟ သ္အးဇ္ၚး ရ။ စိုပ် သၞာံ ၁၈၄၁ ဂှ်မှ၊ သၟာဓာတု ပြင်သေတ် [[Eugène-Melchior Péligot]] (အဳဂျေန်-မေလ်ချဳယဝ် ပေလဳဂေါတ်) ပါ်ပတိတ် လောဟ ယူရေနဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး အလန်ပထမအိုတ် နကဵု လၟေင် ဖျေံဂမ္တဴ Uranium tetrachloride ကု လောဟ ပဝ်တက်သဳယာမ် ร။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၉၆ ဂှ်၊ သၟာရူပဗေဒ [[Henri Becquerel]] (အာန်ရဳ ဗေက်ကရေဝ်) ဂွံဆဵုကေတ် အလဵုအလဵု ဍေဟ် ဒဒှ်ရ ယူရေနဳယာမ် ဏအ် ပတိတ် လျး ရေဒဳယဝ် ဓမ္မတာ (Radioactivity) ရ။ တင်ဂွံဆဵု ဏအ် ပံက် ကဵု ဂၠံင် သွက် မာရဳ ကျူရဳ (Marie Curie) ဂွံ ဆက် လ္ၚတ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ် သီုဖအိုတ် ရ。<ref name="Weeks1933">Weeks, Mary Elvira (1933). ''The Discovery of the Elements''. Journal of Chemical Education. pp. 139–144.</ref> == ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် == ယူရေနဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ ဇြိုင် (Density 19.1 g/cm³) ဗွဲမလောန် တုဲ ဇြိုင်နူ ခဲ ၜိုတ် ၆၀% ရ။ ဍေဟ် ဍိုန်ဍောတ် (Soft) တုဲ ပၠး ဒှ် ဇုက် (Ductile) ကေုာံ ထပက် လောဲသွာ ရ။ ကဆံင်စှ်ေဍာ် ဍေဟ် ဂှ် 1132.2 °C တုဲ ကဆံင်ကတဴ ဂှ် 4131 °C ရ။ ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် လောဟ မၞုံကဵု ပရေင် ဓာတ်လီုလာ် လောဲသွာ (Highly reactive metal) ရ။ ယဝ်ရ ဍေဟ် နွံ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ခဗိုက် ဍောတ်တ် (Finely divided powder) မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် တူပၟတ် အလဵုအလဵု ဍေဟ် ပ္ဍဲ ကျာ (Pyrophoric) ရ။ ဍေဟ် ပံင်ကောံ ကု ဍာ် တုဲ က္တဵုဒှ် ဓာတ် အံက်သိုက် ကေုာံ ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဗွဲမပြဟ် ရ။ ဍေဟ် လေင် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် ဖျး ဓမ္မတာ (HCl, HNO₃) ရ။ ဍေဟ် နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် အဓိက ၄ သာ် မတွဟ်ဂး +3, +4, +5, ကေုာံ +6 រ။ ပ္ဍဲ သဘာဝ မ္ဂး ကဆံင် +4 (Uranyl(IV) - U⁴⁺ อသာ် သၚေက်) ကေုာံ +6 (Uranyl(VI) - UO₂²⁺ အသာ် ဍာ်မိတ်) ဂှ် ပြာကတ် အိုတ် ရ။ == ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ == လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ ယူရေနဳယာမ် ဝွံ နွံ ၜိုတ် ၂.၈ ပ္ဍဲ မွဲ ပြကောဋိ (ppm) ရ။ လၟိဟ်ဏအ်ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကု သေန် (Tin) ဟွံသေင်မ္ဂး တုင်သတေန် (Tungsten) တုဲ နွံ ဂၠိုင်နူ သြန် ကေုာံ ထဝ် ဗွဲမလောန် ရ။ ဍေဟ် နွံ ပြးဇး လၟိုန် ပ္ဍဲ ဍာ် ၜဳ (Ocean water) ၜိုတ် ၃ ppb (3 parts per billion) ရ။ ဍေဟ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် သဘာဝ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု: * '''Uraninite / Pitchblende''' (ယူရေနဳနိုက် - UO₂): ဒှ် ဓာတ်တၟအ် အဓိက အိုတ် မၞုံကဵု ယူရေနဳယာမ် ရ။ * '''Carnotite''' (ကာနဝ်တိုက်): ဒှ် ဓာတ်တၟအ် ယူရေနဳယာမ် အသာ် ဍာ်မိတ်။ * '''Autunite''' (အဝ်တူနိုက်): ဒှ် ဓာတ်တၟအ် အသာ် သၚေက်-ဍာ်မိတ် မလေပ် ပတိတ် လျး ပ္ဍဲ ဓာတ်ခဍောင် ရ。<ref name="Greenwood1997">Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 1259–1263.</ref> == ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် == ပရေင်ပတိတ် ယူရေနဳယာမ် အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နူကဵု တၟအ် ယူရေနဳနိုက် ရ။ ညးတအ် ခါဲ တၟအ် တအ် ဏအ် (Uranium mining) တုဲ ဇွိတ်သ္အး စကာ ဍာ်ဓာတ် ဖျး ဟွံသေင်မ္ဂး ဍာ်ဓာတ် အယ်ကာလဳ ရ။ ကြဴနူ ပရေင် Milling တုဲ ညးတအ် ကလိဂွံ ခဗိုက် အသာ် ဍာ်မိတ် မကော်ဂး '''Yellowcake''' (ယက်လောကေက် - ဓာတ် U₃O₈) ရ။ Yellowcake ဏအ် ဂှ် ဒှ် ကပေါတ် ဇွောအ် အဓိက သွက်ဂွံ ဆက် ကၠောန် ဓာတ် စံင် ဇြဟတ် နျူကလဳယျာ ရ။ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ လောဟ ယူရေနဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး ဂှ် ညးတအ် ပြံင်လှာဲ Yellowcake ဒှ်အာ Uranium tetrafluoride (UF₄) တုဲ ဖျေံဂမ္တဴ ကု ကာလ်သဳယာမ် ဟွံသေင်မ္ဂး မာဂ္ဂနဳသဳယာမ် ရ။ ဍုင် မပတိတ် ယူရေနဳယာမ် အဓိက အလုံဂၠးတိ ဂှ် ဒှ် ဍုင် ကာဇြက်သတာန် (Kazakhstan - ပတိတ် ဂၠိုင်အိုတ် ၄၅%)၊ ကနေဒါ (Canada)၊ ဩသတြေလျာ (Australia)၊ ကေုာံ နမဳဗဳယျာ (Namibia) ရ။ == ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် (Isotopes) == ယူရေနဳယာမ် သဘာဝ ဝွံ နွံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ် အဓိက ပိ သာ်: * '''Uranium-238 (²³⁸U)''': နွံ ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ သဘာဝ ('''၉၉.၂၇%''') ร။ အာယုက် ဍေဟ် ဂှ် ၄.၄၆ ဗဳလဳယျောန် သၞာံ ร။ ဍေဟ် ဟွံ ခတိုဟ် အလဵုအလဵု ဍေဟ် (Not fissile) ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ ဍေဟ် ဇြောတ် ကေတ် နျူထရွန် မ္ဂး ဍေဟ် ပြံင်လှာဲ ဒှ်အာ ပလူတဝ်နဳယာမ်-၂၃၉ (Pu-239) မဒှ် ဓာတ် စံင် ဇြဟတ် ရ။ * '''Uranium-235 (²³⁵U)''': နွံ ပ္ဍဲ သဘာဝ ဆ '''၀.၇၂%''' ဓဝ်ရ။ အာယုက် ဍေဟ် ဂှ် ၇၀၄ မဳလဳယျောန် သၞာံ ร။ ဍေဟ် ဂှ် ဒှ် ဓာတ် အဓိက အိုတ် သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲ စက် နျူကလဳယျာ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဒှ် ဓာတ် '''Fissile (ခတိုဟ် အလဵုအလဵု ဍေဟ်)''' ရ။ * '''Uranium-234 (²³⁴U)''': နွံ အောန်အိုတ် (၀.၀၀၅%) မက္တဵုဒှ် နူ လၟေင် ပြဟ်လီု U-238 ร။ သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲ ရုင်စက် နျူကလဳယျာ တအ် ဂှ်، ညးတအ် ဒး ကၠောန် လၟေင် '''Enrichment (သၠုင်ပတိုန် ဍာ်ဒကေဝ်)''' ညံင် လၟိဟ် U-235 ဂွံ တိုန် စိုပ် ၃% စဵုကဵု ၅% ร။ ယဝ်ရ သွက် လွဟ် နျူကလဳယျာ မ္ဂး ဒး သၠုင် ပတိုန် လတူ ၉၀% (Highly enriched uranium - HEU) ရ。<ref name="Audi2003">Audi, G. et al. (2003). "The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties". ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.</ref> == ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် == လွပ် အဓိက ယူရေနဳယာမ် ပ္ဍဲ ခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ: # '''ရုင်စက် ပတိတ် ဇြဟတ် နျူကလဳယျာ (Nuclear Power Plants)''': U-235 ဂှ် စကာ နဒဒှ် ဓာတ် စံင် (Fuel) ရ။ အခိင် U-235 ဒး နျူထရွန် မ္ဂး ဍေဟ် ပါ်ကရေက် အာ (Nuclear Fission) တုဲ ပတိတ် ဇြဟတ် ဂမ္တဴ ထတ်လောန် ရ။ ဇြဟတ် ဏအ် ဍုန် ဍာ် ညံင်ဂွံ ဒှ် ယက် တုဲ ပဂေတ် စက် ပတိတ် လလဳ ရ။ ယူရေနဳယာမ် မွဲ ကဳလဝ် (1 kg) ဂှ် ပတိတ် ဇြဟတ် တုပ် ကု တၟအ်ချး (Coal) ၁,၅၀၀ တာန် ရ။ # '''လွဟ် နျူကလဳယျာ (Nuclear Weapons)''': ပ္ဍဲ ပရေင် ပၞာန် မ္ဂး U-235 (HEU) ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ ကၠောန် ဗုမ် နျူကလဳယျာ (ဥပမာ ဗုမ် "Little Boy" မပန် ဖျေံ လတူ ဍုင် ဟဳရဝ်ယှဳမာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၅) ရ။ # '''ယူရေနဳယာမ် အိုတ် (Depleted Uranium - DU)''': ဓာတ် အကျန် နူကဵု လၟေင် Enrichment ဂှ် ဒှ် U-238 သၟး တုဲ ကော်ဂး "Depleted Uranium" ရ။ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဇြိုင် လောန် ဂှ်ရ ပၞာန် တအ် စကာ ဍေဟ် သွက်ဂွံ ကၠောန် ဗွိုက် ကာကွယ် တင့်ကား (Armor plating) ကေုာံ မရာင် ဇၞော် (Armor-piercing projectiles) ရ။ # '''အရံင် ဖန် (Historical Uranium Glass)''': ပ္ဍဲ ခေတ် ကိုပ်ကၠာ တေအ် ညးတအ် စုတ် ယူရေနဳယာမ် ပ္ဍဲ ဖန် (Vaseline glass) ညံင်ဂွံ ဒှ် အသာ် သၚေက်-ဍာ်မိတ် မလေပ် ပတိတ် လျး ပ္ဍဲ ဒမၠု ร။ (လၟုဟ် ကၟာတ်လဒဵု လဝ် ယျ)။ == ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ ကေုာံ ဂျိ (Health Hazards) == ယူရေနဳယာမ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ ဓမ္မတာ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ပိုယ် ရ။ ဍေဟ် ဒှ် လောဟ ဇြိုင် မၞုံကဵု ဂျိ ထတ် လောန် (Heavy metal toxicity) ကေုာံ နွံ ဂျိ ရေဒဳယဝ် (Radiological hazard) ရ။ * '''ဂျိ လောဟ (Chemical Toxicity)''': ယူရေနဳယာမ် ဏအ် ယဝ်ရ ၚိတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ယီု လုပ်အာ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ မ္ဂး، အန္တရာယ် ဇၞော်အိုတ် ဂှ် ဒှ် အန္တရာယ် သွက် '''ကသအ်''' (Kidney damage) ရ။ ဓာတ် Uranyl ions တအ် ပလီု သၞောတ် ကသအ် လောဲသွာ ရ။ * '''ဂျိ ရေဒဳယဝ် (Radiological Toxicity)''': ဓာတ် အာလ်ဖာ ဍေဟ် မပတိတ် ဂှ် ဖံက် ပလီု DNA သဲလ် ဇုတ် ကေုာံ သွိုဟ် တုဲ သ္ပကဵု က္တဵုဒှ် ယဲ ကေန်သာ (Cancer) မာန် ရ (ဗွဲတၟေင် သွက် သၟာကမၠောန် မခါဲ တၟအ် ယူရေနဳယာမ်)。<ref name="Emsley2001">Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 473–478.</ref> == ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် == * '''Uranium hexafluoride (UF₆)''': ဓာတ် ကလောံ အသာ် ဗု မလေပ် ပြံင်လှာဲ ဒှ် ကျာ ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ 56 °C រ။ ဍေဟ် ဒှ် ဓာတ် အဓိက မစကာ ပ္ဍဲ ရုင်စက် Enrichment (သၠုင်ပတိုန် ဍာ်ဒကေဝ်) นကဵု နဲကဲ Gas centrifuge ร။ * '''Uranium dioxide (UO₂)''': ဓာတ် လမ္စံက် မစကာ နဒဒှ် ဓာတ် စံင် ပ္ဍဲ ရုင်စက် နျူကလဳယျာ ဗွဲမဂၠိုင် (Nuclear fuel pellets) រ။ * '''Uranyl nitrate (UO₂(NO₃)₂)''': ဓာတ် ၜဵု အသာ် ဍာ်မိတ် မလေင် ပ္ဍဲ ဍာ် ဗွဲမလောန် တုဲ စကာ ပ္ဍဲ ပရေင် ဇွိတ်သ္အး ယူရေနဳယာမ် ရ။ == ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ စဵုဒၞာ (Safety and Environmental Impact) == ယူရေနဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဓာတ် မနွံ အန္တရာယ် ဗွဲမလောန် သွက် သဘာဝ ကေုာံ မၞိဟ် ရ။ * '''ပရေင် ဇွိတ်သ္အး ယက် (Waste Management)''': ဓာတ် အကျန် နူကဵု ရုင်စက် နျူကလဳယျာ (Spent nuclear fuel) တအ် ဂှ် ပတိတ် ဇြဟတ် ရေဒဳယဝ် ထတ် လောန် တုဲ နွံ အာယုက် မဂၠိုင်ကဵု လ္ၚီ သၞာံ ရ။ ညးတအ် ဒး ဖျေံ စွံ လဝ် ဍေဟ် ပ္ဍဲ ဍာ် ကေုာံ တိုက် ပသဲ ဖကောဝ် သတီု (Deep geological repositories) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ရ။ * သၟာကမၠောန် မရပ်စပ် ယူရေနဳယာမ် တအ် ဒးစကာ ကိရိယာ စဵုဒၞာ (Protective clothing) ကေုာံ မာတ်သ် (Masks) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညံင်ဟွံဂွံ ယီု လုပ်အာ ခဗိုက် ရ။ == ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် == ယူရေနဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး: * '''ကု ပလူတဝ်နဳယာမ် (Plutonium)''': ပလူတဝ်နဳယာမ် (Pu, 94) ဂှ် က္တဵုဒှ် နူကဵု ယူရေနဳယာမ် (U-238) မဒး နျူထရွန် ရ။ ပလူတဝ်နဳယာမ် (Pu-239) လေဝ် ဒှ် ဓာတ် ခတိုဟ် (Fissile) တုဲ စကာ ပ္ဍဲ လွဟ် နျူကလဳယျာ ကီုရ။ ဆဂး ပလူတဝ်နဳယာမ် နွံကဵု ဂျိ ထတ်နူ ယူရေနဳယာမ် ဗွဲမလောန် တုဲ က္တဵုဒှ် ဆ ပ္ဍဲ ရုင်စက် ဓဝ်ရ (ဟွံမဲ ပ္ဍဲ သဘာဝ)။ * '''ကု တဝ်ရဳယာမ် (Thorium)''': တဝ်ရဳယာမ် (Th, 90) ဂှ် နွံ ဂၠိုင်နူ ယူရေနဳယာမ် ပ္ဍဲ သဘာဝ ร။ တဝ်ရဳယာမ် ဟွံ ခတိုဟ် အလဵုအလဵု ဍေဟ် (Fertile) ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ ပြံင်လှာဲ ဒှ်အာ U-233 မ္ဂး စကာ ပ္ဍဲ ရုင်စက် ဇြဟတ် ဂွံ ရ။ ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ တဝ်ရဳယာမ် ဒှ် ဓာတ် စံင် သွက် အနာဂတ် မဂီုကၠီု နူ ယူရေနဳယာမ် ရ。<ref name="Cotton1999">Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley & Sons. pp. 1109–1114.</ref> == နိဿဲ == <references /> {{သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး}} [[ကဏ္ဍ:ယူရေနဳယာမ်]] [[ကဏ္ဍ:အက်တဳနိုက်ဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အး ရေဒဳယဝ်ဂမၠိုင်]] qk579f7vcmrj9i2n9sxydv26kj0pguk 0 12834 59225 2026-10-26T11:00:13Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox element | name = နေပ်တူနဳယာမ် | english_name = Neptunium | symbol = Np | atomic_number = 93 | atomic_mass = [237] | element_category = [[အက်တဳနိုက်]] (Actinide) | group = 3 (Actinide) | period = 7 | block = f-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု (Silvery metallic), ပ္ဍဲ ကျာ မ္ဂး ပြံင်လှာဲ ဒှ် အသာ်..." 59225 wikitext text/x-wiki {{Infobox element | name = နေပ်တူနဳယာမ် | english_name = Neptunium | symbol = Np | atomic_number = 93 | atomic_mass = [237] | element_category = [[အက်တဳနိုက်]] (Actinide) | group = 3 (Actinide) | period = 7 | block = f-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု (Silvery metallic), ပ္ဍဲ ကျာ မ္ဂး ပြံင်လှာဲ ဒှ် အသာ် လမ္စံက် (Tarnishes in air) | image = [[File:Neptunium.jpg|250px|alt=လောဟ နေပ်တူနဳယာမ်]] | caption = ဓာတ် နေပ်တူနဳယာမ် (ပတောအ်လဝ် နကဵု ကောန်ပျူတာ) | phase = Solid | melting_point_K = 912 | melting_point_C = 639 | boiling_point_K = 4174 | boiling_point_C = 3901 | density_stp = 20.25 g/cm3 | discovery = [[Edwin McMillan]] ကေုာံ [[Philip H. Abelson]] (၁၉၄၀) }} '''နေပ်တူနဳယာမ်''' ({{lang-en|Neptunium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Np''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၉၃ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ '''[[အက်တဳနိုက်]]''' (Actinide series) ရ။ လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု မတၟး ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ ဍေဟ် ဒး ကျာ ဓမ္မတာ မ္ဂး ဍေဟ် ပံင်ကောံ ကု အံက်သဳဂျိန် တုဲ ပြံင်လှာဲ ဒှ်အာ ဗွိုက် အသာ် လမ္စံက် (Tarnishes in air) ရ။ နေပ်တူနဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံကဵု ဓာတ်ရေဒဳယဝ် (Radioactive metal) မွဲ တုဲ၊ ဍေဟ် ဒှ် '''ဒြပ်သ္အး တွိုန်လတူ ယူရေနဳယာမ် (Transuranic element) ပထမအိုတ်''' မကၠောန်ဗဒှ်လဝ် နကဵု ကောန်မၞိဟ် ရ။ ဓာတ် အိုင်သဝ်တုပ် ဍေဟ် မညိင်ဝတ်အိုတ် ဂှ် ဒှ် '''Neptunium-237''' မၞုံကဵု အာယုက် (Half-life) ၂.၁၄ မဳလဳယျောန် သၞာံ ရ။ ပ္ဍဲ သဘာဝ မ္ဂး ဍေဟ် နွံ ဆ ညိည ဓဝ် ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် ယူရေနဳယာမ် တုဲ၊ ဗွဲမဂၠိုင် ဍေဟ် က္တဵုဒှ် နူကဵု ရုင်စက် ပတိတ် ဇြဟတ် နျူကလဳယျာ (Nuclear reactors) ရ။ လွပ် အဓိက သွက် နေပ်တူနဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ကပေါတ် ဇွောအ် သွက်ဂွံ ပတိတ် ဓာတ် [[ပလူတဝ်နဳယာမ်]]-၂၃၈ (Pu-238) မစကာ ပ္ဍဲ က္ၜင်အာကာသ ရ။ == ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် == ယၟုမ္ဂး "နေပ်တူနဳယာမ်" (Neptunium) ဝွံ ကၠုင်နူ ယၟု ဂြိုဟ် "နေပ်ကျောန်" (Planet Neptune) ရ။ ဟိုတ်မဂွံ ခုတ်လဝ် ယၟု ဏအ်ဂှ် ဒှ်ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး ဂၞန် ၉၃ မနွံ ကြဴနူ [[ယူရေနဳယာမ်]] (Uranium - ဂၞန် ၉၂ မကေတ်လဝ် ယၟု နူ ဂြိုဟ် ယူရေနပ်) တုဲ၊ ဂြိုဟ် နေပ်ကျောန် ဂှ်လေဝ် နွံ ကြဴနူ ဂြိုဟ် ယူရေနပ် ပ္ဍဲ သၞောတ် တ္ၚဲ (Solar System) ဂှ်ရ ညးတအ် ကဵုလဝ် ယၟု မဆက်စပ် ရေင်သကအ် ရ။ ကိုပ်ကၠာ သၞာံ ၁၉၄၀ တေအ် သၟာသိပ္ပံ ဗွဲမဂၠိုင် ဂစာန် ဂၠာဲ ဒြပ်သ္အး ဂၞန် ၉၃ ဏအ် ကီုလေဝ် ဟွံအံင်ဇၞး ရ။ စိုပ် သၞာံ ၁၉၄၀ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ အမေရိကာန် [[Edwin McMillan]] (အေဒ်ဝေန် မက်မဳလာန်) ကေုာံ [[Philip H. Abelson]] (ဖဳလိပ် အေဗေလ်သောန်) တအ် ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ကာလဳဖဝ်နဳယျာ (UC Berkeley) ပတိတ် ဂွံ ဍေဟ် အလန်ပထမအိုတ် ရ။ ညးတအ် ဍိုတ် ပန် လောဟ ယူရေနဳယာမ်-၂၃၈ (U-238) ကု ဓာတ် နျူထရွန် ဇြဟတ် ဍိုန် ပ္ဍဲ စက် ခလိုင် အက်တောမ် (Cyclotron) ရ။ U-238 ဂှ် ဇြောတ် ကေတ် နျူထရွန် တုဲ ဒှ်အာ U-239 ရ။ ကြဴနူဂှ် ၜိုတ် ၂၃ မိနေတ် ဓဝ် U-239 ပြဟ်လီု (Beta decay) တုဲ ပြံင်လှာဲ ဒှ်အာ ဒြပ်သ္အး တၟိ ဂၞန် ၉၃ မတွဟ်ဂး နေပ်တူနဳယာမ်-၂၃၉ (Np-239) ရ。<ref name="McMillan1940">McMillan, E.; Abelson, P. H. (1940). "Radioactive Element 93". ''Physical Review''. 57 (12): 1185–1186.</ref> == ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် == နေပ်တူနဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ ဇြိုင် (Density 20.25 g/cm³) ဗွဲမလောန် ရ (ဇြိုင်နူ ယူရေနဳယာမ် ညိ)။ ကဆံင်စှ်ေဍာ် ဍေဟ် ဂှ် 639 °C တုဲ ကဆံင်ကတဴ ဂှ် 3901 °C ရ။ ဍေဟ် နွံကဵု ဗီုပြင် အလာပ် (Allotropes) သီုဖအိုတ် ပိ သာ် (Alpha, Beta, ကေုာံ Gamma neptunium) မလေပ် ပြံင်လှာဲ အခိင် ဂမ္တဴ တၞဟ်ခြာ ရ။ ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် လောဟ မၞုံကဵု ပရေင် ဓာတ်လီုလာ် လောဲသွာ (Reactive metal) ရ။ ယဝ်ရ ဍေဟ် ဒး ကျာ မ္ဂး ဍေဟ် က္တဵုဒှ် ဓာတ် အံက်သိုက် လောဲသွာ ရ။ ဍေဟ် လေင် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် ဖျး ဓမ္မတာ ရ။ တင်တၟေင် နေပ်တူနဳယာမ် မွဲဂှ် ဍေဟ် နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် ဂၠိုင် ဗွဲမလောန် မတွဟ်ဂး +3, +4, +5, +6, ကေုာံ +7 ရ။ ပ္ဍဲ ဍာ် (Aqueous solutions) မ္ဂး ကဆံင် +5 (NpO₂⁺) ဂှ် ညိင်ဝတ် အိုတ် ရ။ == ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ == လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ နေပ်တူနဳယာမ် ဝွံ နွံ အောန် ဗွဲမလောန် ရ။ ဍေဟ် က္တဵုဒှ် အလဵုအလဵု ဍေဟ် ဆ ညိည ဓဝ် ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် ယူရေနဳယာမ် (Uranium ores) ဟိုတ်နူ ယူရေနဳယာမ် သဘာဝ ဇြောတ် ကေတ် ဓာတ် နျူထရွန် မတိတ် ကၠုင် နူကဵု ပရေင် ပြဟ်လီု သဘာဝ (Spontaneous fission of U-238) ရ။ ပ္ဍဲ တၟအ် ယူရေနဳယာမ် မွဲ တာန် မ္ဂး၊ နွံ နေပ်တူနဳယာမ်-၂၃၇ (Np-237) ဆ ၜိုတ် မွဲ ၜါ ပဳကဝ်ဂရာမ် (Traces in parts per trillion) ဓဝ်ရ။<ref name="Greenwood1997">Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 1263–1265.</ref> == ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် == ပရေင်ပတိတ် နေပ်တူနဳယာမ် ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နူကဵု ရုင်စက် ပတိတ် ဇြဟတ် နျူကလဳယျာ (Nuclear reactors) ဓဝ်ရ။ ပ္ဍဲ လၟေင် စံင် ယူရေနဳယာမ်-၂၃၅ (U-235) ဂှ်၊ U-235 လ္ၚဵု ဟွံ ခတိုဟ် တုဲ ဍေဟ် ဇြောတ် ကေတ် နျူထရွန် ဒှ်အာ U-236 ရ။ U-236 ဂှ် ဆက် ဇြောတ် နျူထရွန် တုဲ ဒှ်အာ U-237 ရ။ U-237 ဂှ် ပြဟ်လီု (Beta decay) ပ္ဍဲ ၇ တ္ၚဲ တုဲ ဒှ်အာ '''Neptunium-237''' ရ။ ဓာတ် အကျန် နူကဵု ရုင်စက် နျူကလဳယျာ (Spent nuclear fuel) တအ် ဏအ် ဂှ် ညးတအ် ပၠုပ် ရုင်စက် ဇွိတ်သ္အး ပၠန် (Nuclear reprocessing) သွက်ဂွံ ပါ်ပတိတ် နေပ်တူနဳယာမ်၊ ပလူတဝ်နဳယာမ် ကေုာံ ယူရေနဳယာမ် ရ။ လၟိဟ် ပတိတ် နေပ်တူနဳယာမ် အလုံဂၠးတိ ဂှ် နွံ ၜိုတ် ၅၀,၀၀၀ ကဳလဝ် (50 tons) ပ္ဍဲ မွဲ သၞာံ (နဒဒှ် ဓာတ် အကျန်) ကီုလေဝ်၊ လၟိဟ် ညးတအ် ပါ်ပတိတ် သ္အးဇ္ၚး ဂှ် နွံ အောန် ရ။ == ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် (Isotopes) == နေပ်တူနဳယာမ် ဝွံ နွံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ် သီုဖအိုတ် ၂၄ သာ် (နူ Np-225 စဵုကဵု Np-244) တုဲ ဟွံမဲ ကု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် လးလး ရ။ * '''Neptunium-237 (²³⁷Np)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံကဵု အာယုက် လအ်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂကောံ နေပ်တူနဳယာမ် ရ။ အာယုက် ဍေဟ် (Half-life) ဂှ် '''၂.၁၄ မဳလဳယျောန် သၞာံ (2.14 Million years)''' ရ。 ဍေဟ် ပတိတ် ဓာတ် အာလ်ဖာ တုဲ ပြဟ်လီု ဒှ်အာ ပရဝ်တက်တဳနဳယာမ်-၂၃၃ (Pa-233) ရ။ ဍေဟ် ဒှ် တမ်မူလ သွက် "Neptunium decay series" ಮအိုတ် ကၞောတ် ပ္ဍဲ လောဟ ဗိသမတ်-၂၀၉ (Bi-209) ရ။ * '''Neptunium-239 (²³⁹Np)''': နွံ အာယုက် ၂.၃၆ တ္ၚဲ၊ ဒှ် ဓာတ် အဓိက ပ္ဍဲ လၟေင် ကၠောန် ပလူတဝ်နဳယာမ်-၂၃၉ (Pu-239) ร。<ref name="Audi2003">Audi, G. et al. (2003). "The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties". ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.</ref> == ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် == လွပ် အဓိက နေပ်တူနဳယာမ် ပ္ဍဲ ခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ နွံ ဆ မွဲ သာ် ဓဝ်ရ: # '''ပတိတ် ပလူတဝ်နဳယာမ်-၂၃၈ (Precursor for Pu-238)''': Np-237 ဂှ် ညးတအ် စကာ နဒဒှ် ကပေါတ် ဇွောအ် သွက်ဂွံ ပတိတ် Pu-238 ရ။ ညးတအ် ဍိုတ် ပန် Np-237 ကု ဓာတ် နျူထရွန် မ္ဂး ဍေဟ် ဒှ်အာ Np-238 တုဲ ပြဟ်လီု ဒှ်အာ Pu-238 ร။ Pu-238 ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဓာတ် အဓိက သွက်ဂွံ ပတိတ် ဇြဟတ် ဂမ္တဴ ပ္ဍဲ က္ၜင်အာကာသ (Radioisotope Thermoelectric Generators - RTGs) ဗီုကဵု က္ၜင် Voyager 1 & 2 ကေုာံ ကွဳစက် ဂၠာဲ တိ ဂြိုဟ် အင်္ဂါ (Mars rovers) ร။ # '''ကိရိယာ စမ်ၜတ် (Detectors)''': နေပ်တူနဳယာမ် ဂှ် စကာ ညိည ပ္ဍဲ ကိရိယာ စမ်ၜတ် လၟိဟ် ဓာတ် နျူထရွန် (Neutron detectors) ရ။ == ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ ကေုာံ ဂျိ (Health Hazards) == နေပ်တူနဳယာမ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ ဓမ္မတာ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ပိုယ် ရ။ ဍေဟ် ဒှ် လောဟ ဇြိုင် မၞုံကဵု ဂျိ ထတ် လောန် (Toxic heavy metal) ကေုာံ နွံ ဂျိ ရေဒဳယဝ် ရ။ ယဝ်ရ နေပ်တူနဳယာမ် လုပ်အာ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ပိုယ် (Inhalation or ingestion) မ္ဂး၊ ဍေဟ် အာ ကောံ မံင် ပ္ဍဲ '''ဇုတ်''' (Bones) ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ဓာတ် အာလ်ဖာ ဍေဟ် မပတိတ် ဂှ် ဖံက် ပလီု DNA သဲလ် ဇုတ် တုဲ သ္ပကဵု က္တဵုဒှ် ယဲ ကေန်သာ ဇုတ် (Bone cancer) အခိင် လအ်လ မာန် ရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ဍေဟ် ဂှ် ဇြောတ် ကေတ် ပ္ဍဲ ကြုတ် အောန် နူ ယူရေနဳယာမ် ကေုာံ ပလူတဝ်နဳယာမ် ညိ ရ。<ref name="Emsley2001">Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 278–280.</ref> == ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် == ဓာတ်ပံင်ကောံ နေပ်တူနဳယာမ် တအ် ဂှ် က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် +3 စဵုကဵု +7 ရ: * '''Neptunium(IV) oxide (NpO₂)''': ဓာတ် အသာ် သၚေက်-ဍာ်မိတ် မဒှ် ဓာတ် အံက်သိုက် ညိင်ဝတ် အိုတ် ရ။ ဍေဟ် ဂှ် ဒှ် ဓာတ် အဓိက ညးတအ် ပကောံ လဝ် ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် ရ။ * '''Neptunium hexafluoride (NpF₆)''': ဓာတ် ကလောံ အသာ် ဍာ်မိတ် မလေပ် ပြံင်လှာဲ ဒှ် ကျာ လောဲသွာ ရ။ ဍေဟ် တုပ် ကု ဓာတ် Uranium hexafluoride တုဲ စကာ ပ္ဍဲ လၟေင် ပါ်ပတိတ် အိုင်သဝ်တုပ် ရ။ * '''Neptunium(III) chloride (NpCl₃)''': ဓာတ် အသာ် ဗု မလေင် ပ္ဍဲ ဍာ်။ == ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ စဵုဒၞာ == နေပ်တူနဳယာမ်-၂၃၇ ဂှ် ဒှ် ဓာတ် အကျန် ရေဒဳယဝ် နူကဵု ရုင်စက် နျူကလဳယျာ (Long-lived nuclear waste) မၞုံကဵု အာယုက် လအ် ဗွဲမလောန် ရ။ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် လေင် ပ္ဍဲ ဍာ် သၟဝ်တိ လောဲသွာ ဂှ်ရ ဍေဟ် ဒှ် အန္တရာယ် ဇၞော်အိုတ် မွဲ သွက် သဘာဝ (Environmental mobility) ပ္ဍဲ အခိင် ညးတအ် ဖျေံ စွံ ဓာတ် အကျန် ပ္ဍဲ တိုက် ပသဲ ဖကောဝ် သတီု (Deep geological repositories) ร။ သၟာကမၠောန် မရပ်စပ် နေပ်တူနဳယာမ် ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် တအ် ဒးစကာ သ္ၚိ ဖန် ကၟာတ်လဒဵု (Isolated glove boxes) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညံင်ဟွံဂွံ ယီု လုပ်အာ ခဗိုက် ရ။ == ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် == နေပ်တူနဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး: * '''ကု ယူရေနဳယာမ် (Uranium)''': ယူရေနဳယာမ် (U, 92) ဂှ် နွံ ကိုပ်ကၠာ နေပ်တူနဳယာမ် ရ။ ယူရေနဳယာမ် ဂှ် နွံ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ သဘာဝ တုဲ နေပ်တူနဳယာမ် ဂှ် က္တဵုဒှ် နူ ဍေဟ် ပ္ဍဲ စက် ရ။ သီုၜါဝွံ ဒှ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ် သဘာဝ မၞုံကဵု အာယုက် လအ်လောန် ကီုရ။ * '''ကု ပလူတဝ်နဳယာမ် (Plutonium)''': ပလူတဝ်နဳယာမ် (Pu, 94) ဂှ် နွံ ကြဴနူ နေပ်တူနဳယာမ် ร။ နေပ်တူနဳယာမ်-၂၃၉ ပြဟ်လီု ဒှ်အာ ပလူတဝ်နဳယာမ်-၂၃၉ (Pu-239) မဒှ် ဓာတ် စံင် နျူကလဳယျာ အဓိက ရ။ နေပ်တူနဳယာမ် နွံကဵု ဂျိ ထတ် လောန် ကီုလေဝ် ပလူတဝ်နဳယာမ် ဂှ် နွံကဵု အန္တရာယ် ဇၞော်နူ ဍေဟ် ဗွဲမလောန် ရ。<ref name="Cotton1999">Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley & Sons. pp. 1115–1118.</ref> == နိဿဲ == <references /> {{သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး}} [[ကဏ္ဍ:နေပ်တူနဳယာမ်]] [[ကဏ္ဍ:အက်တဳနိုက်ဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အး ရေဒဳယဝ်ဂမၠိုင်]] 0a6kpbmlf0s4qw151ovs84kzd7kqk7j 0 12835 59226 2026-10-26T11:02:09Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox element | name = ပလူတဝ်နဳယာမ် | english_name = Plutonium | symbol = Pu | atomic_number = 94 | atomic_mass = [244] | element_category = [[အက်တဳနိုက်]] (Actinide) | group = 3 (Actinide) | period = 7 | block = f-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု (Silvery white metallic), ပ္ဍဲ ကျာ မ္ဂး ပြံင်လှာဲ ဒှ် အသ..." 59226 wikitext text/x-wiki {{Infobox element | name = ပလူတဝ်နဳယာမ် | english_name = Plutonium | symbol = Pu | atomic_number = 94 | atomic_mass = [244] | element_category = [[အက်တဳနိုက်]] (Actinide) | group = 3 (Actinide) | period = 7 | block = f-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု (Silvery white metallic), ပ္ဍဲ ကျာ မ္ဂး ပြံင်လှာဲ ဒှ် အသာ် ဍာ်မိတ်-သၚေက် (Tarnishes yellow or olive green in air) | image = [[File:Plutonium_ring.jpg|250px|alt=လောဟ ပလူတဝ်နဳယာမ်]] | caption = ကလောံ ဓာတ် ပလူတဝ်နဳယာမ် (ပတောအ်လဝ် နကဵု လျး ရေဒဳယဝ်) | phase = Solid | melting_point_K = 912.5 | melting_point_C = 639.4 | boiling_point_K = 3505 | boiling_point_C = 3228 | density_stp = 19.816 g/cm3 | discovery = [[Glenn T. Seaborg]], [[Arthur Wahl]], [[Joseph W. Kennedy]], ကေုာံ [[Edwin McMillan]] (၁၉၄၀) }} '''ပလူတဝ်နဳယာမ်''' ({{lang-en|Plutonium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Pu''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၉၄ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ '''[[အက်တဳနိုက်]]''' (Actinide series) ရ။ လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု မတၟး ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ ဍေဟ် ဒး ကျာ ဓမ္မတာ မ္ဂး ဍေဟ် ပံင်ကောံ ကု အံက်သဳဂျိန် တုဲ ပြံင်လှာဲ ဒှ်အာ ဗွိုက် အသာ် ဍာ်မိတ်၊ သၚေက် ဟွံသေင်မ္ဂး လမ္စံက်-ပတေင် (Tarnishes to a dull gray, yellow, or olive green) ဗွဲမပြဟ် ရ။ ပလူတဝ်နဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မၞုံကဵု ဓာတ်ရေဒဳယဝ် (Radioactive metal) မွဲ တုဲ၊ ဍေဟ် ဒှ် ဓာတ် အန္တရာယ် ဇၞော် (Highly toxic) ရ။ တင်တၟေင် ဇၞော်အိုတ် ပလူတဝ်နဳယာမ် မွဲဂှ် ဓာတ် အိုင်သဝ်တုပ် ဍေဟ် မတွဟ်ဂး '''Plutonium-239 (Pu-239)''' ဂှ် နွံကဵု အစောမ် မာန် ခတိုဟ် ပါ်ကရေက် အက်တောမ် အလဵုအလဵု ဍေဟ် (Fissile isotope) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပလူတဝ်နဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဓာတ် အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကၠောန် လွဟ် နျူကလဳယျာ (Nuclear weapons) ကေုာံ ပ္ဍဲ ရုင်စက် နျူကလဳယျာ (Nuclear power reactors) ရ။ ပါဲနူဂှ် အိုင်သဝ်တုပ် ပလူတဝ်နဳယာမ်-၂၃၈ (Pu-238) ဂှ် စကာ နဒဒှ် တမ် ဇြဟတ် ဂမ္တဴ ပ္ဍဲ က္ၜင်အာကာသ ကေုာံ ကွဳစက် ဂၠာဲ တိ ဂြိုဟ် အင်္ဂါ (Mars rovers) ရ။ == ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် == ယၟုမ္ဂး "ပလူတဝ်နဳယာမ်" (Plutonium) ဝွံ ကၠုင်နူ ယၟု ဂြိုဟ်ဍောတ် "ပလူတဝ်" (Pluto) ရ။ ဟိုတ်မဂွံ ခုတ်လဝ် ယၟု ဏအ်ဂှ် ဒှ်ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး ဂၞန် ၉၄ မနွံ ကြဴနူ [[ယူရေနဳယာမ်]] (ဂြိုဟ် Uranus) ကေုာံ [[နေပ်တူနဳယာမ်]] (ဂြိုဟ် Neptune) တုဲ၊ ဂြိုဟ် ပလူတဝ် ဂှ်လေဝ် နွံ ကြဴနူ ဂြိုဟ် နေပ်ကျောန် ပ္ဍဲ သၞောတ် တ္ၚဲ (Solar System) ဂှ်ရ သၟာသိပ္ပံ တအ် ကဵုလဝ် ယၟု မဆက်စပ် ရေင်သကအ် အတိုင် လၟေင် ဂြိုဟ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၀ ဂိတု ဒဳဇြေမ်ဗါ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ အမေရိကာန် [[Glenn T. Seaborg]] (ဂလေန် သဳဗံက်)၊ [[Arthur Wahl]] (အာတာ ဝေါလ်)၊ [[Joseph W. Kennedy]] (ဂျဝ်သေပ် ကေန်နေဒဳ) ကေုာံ [[Edwin McMillan]] (အေဒ်ဝေန် မက်မဳလာန်) တအ် ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ကာလဳဖဝ်နဳယျာ (UC Berkeley) ပတိတ် ဂွံ ဍေဟ် အလန်ပထမအိုတ် ရ။ ညးတအ် ဍိုတ် ပန် လောဟ ယူရေနဳယာမ်-၂၃၈ (U-238) ကု ဓာတ် ဒျူတာရွန် (Deuterons) ပ္ဍဲ စက် ခလိုင် အက်တောမ် (Cyclotron) တုဲ ကလိဂွံ Pu-238 ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ဒုတိယ ဂှ်၊ ဍုင် အမေရိကာန် စကၠောန် ပရဝ်ဂျေက် မာန်ဟာတ်တေန် (Manhattan Project) သွက်ဂွံ ကၠောန် ဗုမ် နျူကလဳယျာ ရ။ ညးတအ် ကၠောန် ပတိတ် ဓာတ် Pu-239 ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ရုင်စက် Hanford Site ရ။ ဗုမ် အလန် ပထမအိုတ် (Trinity test) ကေုာံ ဗုမ် မပန် ဖျေံ လတူ ဍုင် နာဂါသာကဳ (Nagasaki - ဗုမ် Fat Man) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၅ ဂှ် ဒှ် ဗုမ် မစကာ လဝ် ဓာတ် ပလူတဝ်နဳယာမ် ဏအ် ရ。<ref name="Seaborg1946">Seaborg, G. T. (1946). "The Transuranium Elements". ''Science''. 104 (2704): 379–386.</ref> == ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် == ပလူတဝ်နဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ ဇြိုင် (Density 19.816 g/cm³ ပ္ဍဲ ကဆံင် Alpha) ဗွဲမလောန် ရ。 ကဆံင်စှ်ေဍာ် ဍေဟ် ဂှ် 639.4 °C တုဲ ကဆံင်ကတဴ ဂှ် 3228 °C ရ။ တင်တၟေင် ဇၞော်အိုတ် ဍေဟ် ဂှ် ဒှ် လောဟ မၞုံကဵု ဗီုပြင် အလာပ် (Allotropes) သီုဖအိုတ် ၆ သာ် မလေပ် ပြံင်လှာဲ အခိင် ဂမ္တဴ ဟွံသေင်မ္ဂး ဇြဟတ် လတူ (Pressure) တၞဟ်ခြာ ရ (Alpha, Beta, Gamma, Delta, Delta prime, Epsilon)။ ဗီုပြင် Alpha ဂှ် မ္ၚိုဟ် ကေုာံ ထကး လောဲ (Hard and brittle) တုဲ၊ ဗီုပြင် Delta ဂှ် ဍိုန်ဍောတ် ကေုာံ ပၠး ဒှ် ဇုက် လောဲ (Soft and ductile) ရ။ ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် လောဟ မၞုံကဵု ပရေင် ဓာတ်လီုလာ် လောဲသွာ (Highly reactive metal) ရ။ ယဝ်ရ ဍေဟ် နွံ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ခဗိုက် (Powder) မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် တူပၟတ် အလဵုအလဵု ဍေဟ် ပ္ဍဲ ကျာ (Pyrophoric) ရ။ ဍေဟ် လေင် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် ဖျး ဓမ္မတာ ရ။ ဍေဟ် နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် အဓိက သီုဖအိုတ် ၅ သာ် မတွဟ်ဂး +3 (သာ် သၚေက်-သွာ်), +4 (သာ် မိတ်-ဗ္ကေတ်), +5 (သာ် ပ္ကဴ ဩောန်), +6 (သာ် မိတ်-ဍာ်မိတ်), ကေုာံ +7 (သာ် သၚေက်-လမ္စံက်) ရ။ ပ္ဍဲ ဍာ် မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် ပြံင်လှာဲ အသာ် အတိုင် ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် ဍေဟ် ရ။ == ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ == လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ ပလူတဝ်နဳယာမ် ဝွံ နွံ ဆ ညိည ဓဝ် ပ္ဍဲ သဘာဝ (Trace amounts) ရ။ ဍေဟ် က္တဵုဒှ် အလဵုအလဵု ဍေဟ် ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် ယူရေနဳယာမ် (Uranium ores) ဟိုတ်နူ ယူရေနဳယာမ်-၂၃၈ သဘာဝ ဇြောတ် ကေတ် ဓာတ် နျူထရွန် (Neutron capture from spontaneous fission) ရ။ ပ္ဍဲ တၟအ် ယူရေနဳယာမ် မွဲ တာန် မ္ဂး၊ နွံ ပလူတဝ်နဳယာမ်-၂၃၉ (Pu-239) ဆ ၜိုတ် မွဲ ၜါ ပဳကဝ်ဂရာမ် (Traces in parts per trillion) ဓဝ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပလူတဝ်နဳယာမ် သီုဖအိုတ် မစကာ မံင် ပ္ဍဲ လောက ခေတ်လၟုဟ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မကၠောန်ဗဒှ်လဝ် နကဵု ကောန်မၞိဟ် (Man-made synthetic element) ဓဝ်ရ。<ref name="Greenwood1997">Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 1263–1267.</ref> == ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် == ပရေင်ပတိတ် ပလူတဝ်နဳယာမ် အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နူကဵု ရုင်စက် ပတိတ် ဇြဟတ် နျူကလဳယျာ (Nuclear reactors) ရ။ အခိင် ညးတအ် စံင် လောဟ ယူရေနဳယာမ်-၂၃၈ (U-238) ပ္ဍဲ စက် ဂှ်၊ U-238 ဇြောတ် ကေတ် နျူထရွန် တုဲ ဒှ်အာ U-239 ရ။ U-239 ပြဟ်လီု ဒှ်အာ [[နေပ်တူနဳယာမ်]]-၂၃၉ (Np-239) တုဲ၊ Np-239 ဏအ် ဆက် ပြဟ်လီု အာ ပ္ဍဲ ၂.၃ တ္ၚဲ တုဲ ဒှ်အာ '''Plutonium-239 (Pu-239)''' ရ။ ဓာတ် အကျန် နူကဵု ရုင်စက် နျူကလဳယျာ (Spent nuclear fuel) တအ် ဏအ် ဂှ် ညးတအ် ပၠုပ် ရုင်စက် ဇွိတ်သ္အး ပၠန် (Nuclear reprocessing - ဗွဲတၟေင် နဲကဲ PUREX process) သွက်ဂွံ ပါ်ပတိတ် ပလူတဝ်နဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး နူကဵု ယူရေနဳယာမ် ကေုာံ ဓာတ် အကျန် တၞဟ်တအ် ရ။ လၟိဟ် ပလူတဝ်နဳယာမ် အလုံဂၠးတိ މညးတအ် ကၠောန် ပတိတ် လဝ် နူ ဝင် စဵုကဵု လၟုဟ် ဂှ် နွံ ၜိုတ် ၅၀၀ တာန် ရ။ == ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် (Isotopes) == ပလူတဝ်နဳယာမ် ဝွံ နွံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ် သီုဖအိုတ် ၂၀ သာ် (နူ Pu-228 စဵုကဵု Pu-247) တုဲ ဟွံမဲ ကု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် လးလး ရ။ အိုင်သဝ်တုပ် အဓိက အိုတ် ဂှ်: * '''Plutonium-239 (²³⁹Pu)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် ကိစ္စဇၞော်အိုတ် (Fissile isotope) ရ။ ဍေဟ် ခတိုဟ် အလဵုအလဵု ဍေဟ် မာန် တုဲ စကာ ပ္ဍဲ လွဟ် ကေုာံ စက် နျူကလဳယျာ ร။ အာယုက် ဍေဟ် (Half-life) ဂှ် '''၂၄,၁၁၀ သၞာံ (24,110 years)''' ရ。 * '''Plutonium-238 (²³⁸Pu)''': နွံ အာယုက် ၈၇.၇ သၞာံ ရ။ ဍေဟ် ပတိတ် ဓာတ် အာလ်ဖာ ဇြဟတ် ထတ် တုဲ ပတိတ် ဂမ္တဴ အလဵုအလဵု ဍေဟ် (Decay heat) လၟိုန် ရ။ * '''Plutonium-244 (²⁴⁴Pu)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံကဵု အာယုက် လအ်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ပလူတဝ်နဳယာမ် ร။ အာယုက် ဍေဟ် ဂှ် '''၈၀ မဳလဳယျောန် သၞာံ (80 million years)''' ရ。<ref name="Audi2003">Audi, G. et al. (2003). "The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties". ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.</ref> == ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် == လွပ် အဓိက ပလူတဝ်နဳယာမ် ပ္ဍဲ ခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ နွံ ပိ သာ်: # '''လွဟ် နျူကလဳယျာ (Nuclear Weapons)''': Pu-239 ဂှ် ဒှ် ဓာတ် အဓိက သွက်ဂွံ ကၠောန် ဗုမ် နျူကလဳယျာ ဂကူ Implosion-type (ဗုမ် ခတိုဟ် ပ္ဍဲ) ร။ ဟိုတ်နူ Pu-239 ဂှ် မာန် ပါ်ကရေက် အက်တောမ် လောဲသွာ နူ U-235 ဂှ်ရ ဍေဟ် နွံပၟိက် ဓာတ် အောန်နူ သွက်ဂွံ ကၠောန် ဗုမ် ရ (Critical mass ဂှ် ဆ ၜိုတ် ၁၀ ကဳလဝ် ဓဝ်)။ # '''ဓာတ် စံင် ဇြဟတ် ပ္ဍဲ ရုင်စက် (Nuclear Fuel - MOX)''': ညးတအ် ပံင်နှဴ Plutonium dioxide (PuO₂) ကု Uranium dioxide (UO₂) တုဲ ကၠောန် ဓာတ် စံင် မကော်ဂး '''MOX fuel''' (Mixed Oxide fuel) ရ။ ဓာတ် စံင် ဏအ် ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ ရုင်စက် နျူကလဳယျာ သွက်ဂွံ ပတိတ် လလဳ ပ္ဍဲ ဍုင် ပြင်သေတ် ကေုာံ ဂျပါန် ร။ # '''ဇြဟတ် ဂမ္တဴ သွက် က္ၜင်အာကာသ (Space Exploration - RTGs)''': Pu-238 ဂှ် စကာ နဒဒှ် တမ် ဇြဟတ် ဂမ္တဴ ကေုာံ လလဳ ပ္ဍဲ က္ၜင်အာကာသ (Radioisotope Thermoelectric Generators) ร။ ဟိုတ်နူ Pu-238 ပတိတ် ဂမ္တဴ လၟိုန် အကြာ ၈၇ သၞာံ ဂှ်ရ ဍေဟ် ဒှ် ဓာတ် အဓိက သွက် ကွဳစက် NASA ဗီုကဵု Voyager 1 & 2, Cassini, Curiosity ကေုာံ Perseverance (ကွဳစက် ဂြိုဟ် အင်္ဂါ) တအ် ညံင် ဟွံဂွံ ကလောံ ပ္ဍဲ အာကာသ ဒမၠု ရ。 == ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ ကေုာံ ဂျိ (Health Hazards) == ပလူတဝ်နဳယာမ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ ဓမ္မတာ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ပိုယ် ရ။ ဍေဟ် ဒှ် လောဟ ဇြိုင် မၞုံကဵု ဂျိ ထတ် လောန် (Toxic heavy metal) ကေုာံ နွံ ဂျိ ရေဒဳယဝ် ဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ (Radiological hazard)။ ယဝ်ရ ပလူတဝ်နဳယာမ် လုပ်အာ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ပိုယ် မ္ဂး (ဗွဲတၟေင် ယဝ်ရ ယီု လုပ်အာ ခဗိုက် Plutonium dioxide dust) ဍေဟ် အာ ကောံ မံင် ပ္ဍဲ '''သွိုဟ် (Lungs)'''၊ '''ဇုတ် (Bones)''' ကေုာံ ဂြိုဟ် (Liver) ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဓာတ် "Bone seeker" (ဓာတ် မကောံ ပ္ဍဲ ဇုတ်) ရ။ ဓာတ် အာလ်ဖာ နူကဵု ပလူတဝ်နဳယာမ် ဂှ် ဖံက် ပလီု DNA သဲလ် ဗွဲမပြဟ် တုဲ သ္ပကဵု က္တဵုဒှ် ယဲ ကေန်သာ သွိုဟ်၊ ယဲ ကေန်သာ ဇုတ် ကေုာံ ယဲ ဆီ (Leukemia) အခိင် လအ်လ မာန် ရ (Chronic radiation exposure)။ ယဝ်ရ လုပ်အာ လၟိဟ် ဂၠိုင် လောန် မ္ဂး (Acute exposure) လမျီု အိုတ် ပြဟ် မာန် ရ。<ref name="Emsley2001">Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 324–329.</ref> == ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် == ဓာတ်ပံင်ကောံ ပလူတဝ်နဳယာမ် တအ် ဂှ် က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် +3 စဵုကဵု +7 ရ: * '''Plutonium dioxide (PuO₂)''': ဓာတ် အသာ် ဍာ်မိတ်-လမ္စံက် မဒှ် ဓာတ် အံက်သိုက် ညိင်ဝတ် အိုတ် ရ။ ဍေဟ် ဂှ် ဒှ် ဓာတ် စံင် အဓိက ပ္ဍဲ ရုင်စက် နျူကလဳယျာ (MOX fuel) ကေုာံ စကာ ပ္ဍဲ RTGs ရ။ * '''Plutonium hexafluoride (PuF₆)''': ဓာတ် ကလောံ အသာ် ဍာ်မိတ်-ဗ္ကေတ် မလေပ် ပြံင်လှာဲ ဒှ် ကျာ လောဲသွာ ရ။ ဍေဟ် လေပ် ပြဟ်လီု လောဲသွာ ဟိုတ်နူ ဇြဟတ် ရေဒဳယဝ် အလဵုအလဵု ဍေဟ် ရ။ * '''Plutonium(III) chloride (PuCl₃)''': ဓာတ် ၜဵု အသာ် သၚေက် မလေင် ပ္ဍဲ ဍာ်။ == ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ စဵုဒၞာ (Safety and Criticality) == ပလူတဝ်နဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဓာတ် အန္တရာယ် ဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက် သဘာဝ ကေုာံ မၞိဟ် ရ။ * '''အန္တရာယ် ခတိုဟ် (Criticality Accidents)''': ယဝ်ရ ပကောံ ပလူတဝ်နဳယာမ်-၂၃၉ လၟိဟ် ဂၠိုင် ၜက် အာ နူ "Critical mass" (ၜိုတ် ၁၀ ကဳလဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး အောန်နူ ဂှ် ယဝ်ရ နွံ ပ္ဍဲ ဍာ်) မ္ဂး ဍေဟ် ခတိုဟ် ပတိတ် ဇြဟတ် ရေဒဳယဝ် လောဲသွာ အလဵုအလဵု ဍေဟ် ရ။ ပ္ဍဲ ဝင် သၟာသိပ္ပံ မပ္တံကဵု Louis Slotin ကေုာံ Harry Daghlian တအ် ဒးဒုင် ချိုတ် လဝ် ဟိုတ်နူ အန္တရာယ် ဏအ် (Demon core) ร။ * '''ပရေင် ဇွိတ်သ္အး ယက် (Waste Disposal)''': ဓာတ် အကျန် ပလူတဝ်နဳယာမ် ဂှ် နွံ အာယုက် ၂၄,၀၀၀ သၞာံ ဂှ်ရ ညးတအ် ဒး ဖျေံ စွံ လဝ် ဍေဟ် ပ္ဍဲ ဍာ် ကေုာံ တိုက် ပသဲ ဖကောဝ် သတီု (Deep geological repositories) ညံင်ဟွံဂွံ ပြးဇး လတူ သဘာဝ ရ။ * သၟာကမၠောန် တအ် ဒးစကာ သ္ၚိ ဖန် ကၟာတ်လဒဵု (Isolated glove boxes) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညံင်ဟွံဂွံ ယီု လုပ်အာ ခဗိုက် ရ။ == ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် == ပလူတဝ်နဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး: * '''ကု ယူရေနဳယာမ် (Uranium)''': ယူရေနဳယာမ် (U, 92) ကေုာံ ပလူတဝ်နဳယာမ် သီုၜါဝွံ ဒှ် ဓာတ် ခတိုဟ် (Fissile) အဓိက မစကာ ပ္ဍဲ လွဟ် နျူကလဳယျာ ကေုာံ ရုင်စက် ရ။ ဆဂး ပလူတဝ်နဳယာမ် ဂှ် နွံကဵု ဇြဟတ် ရေဒဳယဝ် ကေုာံ ဂျိ ထတ်နူ ယူရေနဳယာမ် ဗွဲမလောန် တုဲ ခတိုဟ် လောဲနူ ယူရေနဳယာမ် ရ (နွံပၟိက် Critical mass အောန်နူ)။ * '''ကု နေပ်တူနဳယာမ် (Neptunium)''': နေပ်တူနဳယာမ် (Np, 93) ဂှ် ဒှ် တမ်မူလ သွက်ဂွံ ကၠောန် ပလူတဝ်နဳယာမ်-၂၃၈ (Pu-238) မစကာ ပ္ဍဲ က္ၜင်အာကာသ ရ။ သီုၜါဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး တွိုန်လတူ ယူရေနဳယာမ် (Transuranic elements) မကၠောန်ဗဒှ်လဝ် နကဵု ကောန်မၞိဟ် ကီုရ。<ref name="Cotton1999">Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley & Sons. pp. 1115–1119.</ref> == နိဿဲ == <references /> {{သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး}} [[ကဏ္ဍ:ပလူတဝ်နဳယာမ်]] [[ကဏ္ဍ:အက်တဳနိုက်ဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အး ရေဒဳယဝ်ဂမၠိုင်]] apobd8hxtws4e35l2030m0x56heyinb 0 12836 59227 2026-10-26T11:06:12Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox element | name = အမေရဳသဳယာမ် | english_name = Americium | symbol = Am | atomic_number = 95 | atomic_mass = [243] | element_category = [[အက်တဳနိုက်]] (Actinide) | group = 3 (Actinide) | period = 7 | block = f-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု (Silvery white), ပ္ဍဲ ကျာ မ္ဂး ပြံင်လှာဲ ဒှ် အသာ် ပတ..." 59227 wikitext text/x-wiki {{Infobox element | name = အမေရဳသဳယာမ် | english_name = Americium | symbol = Am | atomic_number = 95 | atomic_mass = [243] | element_category = [[အက်တဳနိုက်]] (Actinide) | group = 3 (Actinide) | period = 7 | block = f-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု (Silvery white), ပ္ဍဲ ကျာ မ္ဂး ပြံင်လှာဲ ဒှ် အသာ် ပတေင် (Tarnishes slowly in dry air) | image = [[File:Americium_microscope.jpg|250px|alt=လောဟ အမေရဳသဳယာမ်]] | caption = ဓာတ် အမေရဳသဳယာမ် သၟဝ် မိုက်ခရဝ်သကုပ် (Americium dioxide) | phase = Solid | melting_point_K = 1449 | melting_point_C = 1176 | boiling_point_K = 2880 | boiling_point_C = 2607 | density_stp = 13.67 g/cm3 | discovery = [[Glenn T. Seaborg]], [[Leon O. Morgan]], [[Ralph A. James]], ကေုာံ [[Albert Ghiorso]] (၁၉၄၄) | first_isolation = B. B. Cunningham (၁၉၄၅) }} '''အမေရဳသဳယာမ်''' ({{lang-en|Americium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Am''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၉၅ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ '''[[အက်တဳနိုက်]]''' (Actinide series) ရ။ လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု ကေုာံ ဍိုန်ဍောတ် (Soft radioactive metal) မွဲ တုဲ၊ ယဝ်ရ ဍေဟ် ဒး ကျာ ဓမ္မတာ မ္ဂး ဍေဟ် ပံင်ကောံ ကု အံက်သဳဂျိန် လဇုဲလဇ တုဲ ပြံင်လှာဲ ဒှ်အာ ဗွိုက် အသာ် ပတေင် ညိည (Tarnishes slowly) ရ။ အမေရဳသဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး တွိုန်လတူ ယူရေနဳယာမ် (Transuranic element) မကၠောန်ဗဒှ်လဝ် နကဵု ကောန်မၞိဟ် တုဲ ဍေဟ် ဒှ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ် (Radioactive) ရ။ ဓာတ် အိုင်သဝ်တုပ် ဍေဟ် မပြာကတ်အိုတ် ကေုာံ မစကာ ဂၠိုင်အိုတ် ဂှ် ဒှ် '''Americium-241 (Am-241)''' မၞုံကဵု အာယုက် ၄၃၂.၂ သၞာံ ရ။ တင်တၟေင် ဇၞော်အိုတ် အမေရဳသဳယာမ် မွဲဂှ် ဍေဟ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး ဂကောံ သာန်ထေတ်တေတ် (Synthetic element) '''မွဲ ဓဝ် မစကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကပေါတ် သ္ၚိဌာန် ဓမ္မတာ (Household applications)''' ရ။ ဍေဟ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ကိရိယာ စမ်ၜတ် ယက်ပၟတ် (Ionization smoke detectors) ဇၟာပ်ပ် သ္ၚိ ရ။ ပါဲနူဂှ် ဍေဟ် စကာ နဒဒှ် တမ် ဇြဟတ် နျူထရွန် (Neutron source) ကေုာံ သွက်ဂွံ ကၠောန် ဇြဟတ် ဂမ္တဴ ပ္ဍဲ က္ၜင်အာကာသ ဥရောပ (ESA space probes) ရ။ == ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် == ယၟုမ္ဂး "အမေရဳသဳယာမ်" (Americium) ဝွံ ကၠုင်နူ ယၟု တွဵုရး တိုက် '''အမေရိက''' (The Americas) ရ။ ဟိုတ်မဂွံ ခုတ်လဝ် ယၟု ဏအ်ဂှ် ဒှ်ဟိုတ်နူ ဍေဟ် နွံ ပ္ဍဲ ဂကောံ အက်တဳနိုက် ဂၞန် ၉၅ မဒှ် ဒၞာဲ တုပ် ကု ဓာတ် [[ယူရဝ်ပဳယာမ်]] (Europium - ဂၞန် ၆၃ မကေတ်လဝ် ယၟု နူ တိုက် ဥရောပ) ပ္ဍဲ ဂကောံ လာန်တာနိုက် တေအ် ရ။ ညးတအ် ခုတ်လဝ် ယၟု မဆက်စပ် ကု ယူရဝ်ပဳယာမ် တုဲ ကဵု ယၟု တိုက် အမေရိက ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၄ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ အမေရိကာန် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု [[Glenn T. Seaborg]] (ဂလေန် သဳဗံက်)၊ Leon O. Morgan (လဳယောန် မဝ်ဂါန်)၊ Ralph A. James (ရာဖ် ဂျေမ်သ်) ကေုာံ Albert Ghiorso (အာလ်ဗာတ် ဂျဳအဝ်သဝ်) တအ် ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ကာလဳဖဝ်နဳယျာ (UC Berkeley) ကေုာံ ရုင်စက် သုတေသန မက်တလာဂျဳ ဍုင် ရှဳကာဂဝ် (Metallurgical Laboratory, Chicago) တအ် ပတိတ် ဂွံ ဍေဟ် အလန်ပထမအိုတ် ရ။ ညးတအ် ပတိတ် ဍေဟ် နကဵု လၟေင် ဍိုတ် ပန် ဓာတ် [[ပလူတဝ်နဳယာမ်]]-၂၃၉ (Pu-239) ကု ဓာတ် နျူထရွန် ပ္ဍဲ စက် နျူကလဳယျာ ရ။ U-239 ဂှ် ဇြောတ် ကေတ် နျူထရွန် ၜါ ဝါ တုဲ ဒှ်အာ Pu-241 រ။ Pu-241 ဏအ် ပြဟ်လီု (Beta decay) တုဲ ပြံင်လှာဲ ဒှ်အာ '''Americium-241''' ร။ ဟိုတ်နူ အခိင် ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ဒုတိယ (Manhattan Project) ဂှ်ရ ညးတအ် ပၞုက် လဝ် ပရိုင် ဏအ် တုဲ၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၅ ဂိတု နဝ်ဝေမ်ဗါ ဂှ်မှ ဂလေန် သဳဗံက် လလောင်တြး အလန်ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ လေပ်ဒဳယဝ် သွက် ကောန်ၚာ် (Radio show for children) ရ。<ref name="Seaborg1946">Seaborg, G. T. (1946). "The Transuranium Elements". ''Science''. 104 (2704): 379–386.</ref> == ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် == အမေရဳသဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ ဇြိုင် (Density 13.67 g/cm³) ရ။ ကဆံင်စှ်ေဍာ် ဍေဟ် ဂှ် 1176 °C တုဲ ကဆံင်ကတဴ ဂှ် 2607 °C ရ。 ဍေဟ် ဒှ် လောဟ ဍိုန်ဍောတ် မွဲ တုဲ ပၠး ဒှ် ဇုက် (Malleable) လောဲသွာ ရ။ ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် လောဟ မၞုံကဵု ပရေင် ဓာတ်လီုလာ် ထတ် (Reactive metal) ร။ ဍေဟ် လေင် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် ဖျး ဓမ္မတာ (Aqueous acids) တုဲ ပတိတ် ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ရ။ ဍေဟ် နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် (Oxidation states) အဓိက ၄ သာ် မတွဟ်ဂး +3, +4, +5, ကေုာံ +6 ရ။ ပ္ဍဲ ဍာ် (Aqueous solutions) မ္ဂး ကဆံင် +3 (Am³⁺) ဂှ် ညိင်ဝတ် အိုတ် (Most stable) တုဲ ဍေဟ် နွံကဵု အရံင် ပ္ကဴ ဩောန် (Pink or light red) မကျေဝ်ဂေါဝ် ရ။ ကဆံင် +4 လေဝ် က္တဵုဒှ် လောဲသွာ ပ္ဍဲ ဓာတ် အံက်သိုက် (AmO₂) ရ။ == ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ == လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ အမေရဳသဳယာမ် ဝွံ ဟွံမဲ ပ္ဍဲ သဘာဝ ဓမ္မတာ လးလး ရ။ ဍေဟ် က္တဵုဒှ် အလဵုအလဵု ဍေဟ် ဆ ညိည ဓဝ် ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် ယူရေနဳယာမ် (Uranium ores) ဟိုတ်နူ ပရေင် ပြဟ်လီု နျူကလဳယျာ သဘာဝ ကီုလေဝ်၊ လၟိဟ် ဍေဟ် ဂှ် နွံ အောန် ဗွဲမလောန် တုဲ ဟွံမာန် တော် လၟိဟ် ရ (Trace amounts indistinguishable from zero) ร။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အမေရဳသဳယာမ် သီုဖအိုတ် မစကာ မံင် ပ္ဍဲ လောက ခေတ်လၟုဟ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မကၠောန်ဗဒှ်လဝ် နကဵု ရုင်စက် ဓဝ်ရ (Wholly synthetic element)。<ref name="Greenwood1997">Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 1263–1267.</ref> == ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် == ပရေင်ပတိတ် အမေရဳသဳယာမ် အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နူကဵု ဓာတ် အကျန် နူကဵု ရုင်စက် ပတိတ် ဇြဟတ် နျူကလဳယျာ (Spent nuclear fuel) ဓဝ်ရ။ ပ္ဍဲ လၟေင် စံင် ပလူတဝ်နဳယာမ် (Pu-239) ဟွံသေင်မ္ဂး ယူရေနဳယာမ် (U-238) ဂှ်၊ ပလူတဝ်နဳယာမ်-၂၃၉ ဇြောတ် ကေတ် နျူထရွန် ဂၠိုင်ကဵု ဝါ တုဲ ဒှ်အာ Pu-241 ร။ Pu-241 ဏအ် ပြဟ်လီု (Beta decay - အာယုက် ၁၄.၄ သၞာံ) တုဲ ဒှ်အာ '''Americium-241''' ร။ ယဝ်ရ ညးတအ် နွံပၟိက် Am-243 (အိုင်သဝ်တုပ် အာယုက် လအ်အိုတ်) မ္ဂး، ညးတအ် ဒး ဆက် ဍိုတ် ပန် Am-241 ကု နျူထရွန် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ စက် နျူကလဳယျာ ร။ လၟိဟ် ပတိတ် အမေရဳသဳယာမ် အလုံဂၠးတိ ဂှ် နွံ ၜိုတ် မွဲ ၜါ ကဳလဝ်ဂရာမ် (Few kilograms) ပ္ဍဲ မွဲ သၞာံ တုဲ၊ ၚုဟ် ဍေဟ် သၠုင် ဗွဲမလောန် ရ (ၜိုတ် ၁,၅၀၀ ဒဝ်လာ သွက် မွဲ ဂရာမ် Am-241)။ == ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် (Isotopes) == အမေရဳသဳယာမ် ဝွံ နွံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ် သီုဖအိုတ် ၁၉ သာ် (နူ Am-231 စဵုကဵု Am-249) တုဲ ဟွံမဲ ကု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် လးလး ရ။ * '''Americium-241 (²⁴¹Am)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မပြာကတ်အိုတ် ကေုာံ စကာ ဂၠိုင်အိုတ် ရ။ အာယုက် ဍေဟ် (Half-life) ဂှ် '''၄၃၂.၂ သၞာံ (432.2 years)''' ရ。 ဍေဟ် ပတိတ် ဓာတ် အာလ်ဖာ (Alpha particles) ကေုာံ ဓာတ် ဂါမ္မာ ဍိုန်လျ တုဲ ပြဟ်လီု ဒှ်အာ နေပ်တူနဳယာမ်-၂၃၇ (Np-237) ร။ * '''Americium-243 (²⁴³Am)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံကဵု အာယုက် လအ်အိုတ် ရ။ အာယုက် ဍေဟ် ဂှ် '''၇,၃၇၀ သၞာံ (7,370 years)''' ရ။ ဍေဟ် စကာ အဓိက ပ္ဍဲ သုတေသန ရူပဗေဒ (Radiochemical research) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် အခိုက်အလိုက် ဓာတု ဍေဟ် ร。<ref name="Audi2003">Audi, G. et al. (2003). "The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties". ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.</ref> == ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် == အမေရဳသဳယာမ် (ဗွဲတၟေင် Am-241) ဂှ် ဒှ် ဓာတ် အက်တဳနိုက် သာန်ထေတ်တေတ် မွဲ ဓဝ် မၞုံကဵု လွပ် စကာ ပ္ဍဲ သ္ၚိ ဌာန် ဓမ္မတာ: # '''ကိရိယာ စမ်ၜတ် ယက်ပၟတ် (Ionization Smoke Detectors)''': လွပ် ပြာကတ်အိုတ် ဍေဟ် ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ကိရိယာ စမ်ၜတ် ယက်ပၟတ် ရ။ ပ္ဍဲ ကိရိယာ ဏအ် နွံ Am-241 ဆ ၜိုတ် ၀.၂၉ မိုက်ခရဝ်ဂရာမ် (0.29 µg - တၟာ ဍောတ်တ်) ဓဝ်ရ။ ဓာတ် အာလ်ဖာ ဍေဟ် ပတိတ် ဂှ် သ္ပကဵု ကျာ ပ္ဍဲ ကိရိယာ ဏအ် ပြံင်လှာဲ ဒှ် ဓာတ်လလဳ (Ionizes the air) တုဲ ဇွောဝ် တိတ် ညိည လၟိုန် ရ။ ယဝ်ရ ယက် ပၟတ် လုပ်အာ မ္ဂး ယက် ဂှ် ကၟာတ် လဒဵု လၟေင် လလဳ ဏအ် တုဲ သၞောတ် ဗရု ကိရိယာ (Alarm) ကရေဲ တိုန် ရ။ ဍေဟ် ဂီုကၠီု သွက် မၞိဟ် ဗွဲမလောန် ရ ဟိုတ်နူ ဓာတ် အာလ်ဖာ ဟွံမာန် ဖံက် ၜက် ယာတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဖလတ်သတေတ် ရ။ # '''ဇြဟတ် ဂမ္တဴ သွက် က္ၜင်အာကာသ (Space Exploration - RTGs)''': ဍုင် ဥရောပ (ESA) တအ် ရုဲစှ် စကာ Am-241 သွက်ဂွံ ကၠောန် ဇြဟတ် ဂမ္တဴ ကေုာံ လလဳ ပ္ဍဲ က္ၜင်အာကာသ (Radioisotope Thermoelectric Generators) ရ။ ဟိုတ်နူ Plutonium-238 မစကာ ပ္ဍဲ NASA ဂှ် ရှားပါး ကၠုင် တုဲ၊ Am-241 ၜိုန်ရ ပတိတ် ဂမ္တဴ အောန် နူ ၄ ဆ ကီုလေဝ် နွံ အာယုက် လအ်နူ (၄၃၂ သၞာံ vs ၈၇ သၞာံ) ကေုာံ ကလိဂွံ လောဲသွာ နူကဵု ဓာတ် အကျန် ရုင်စက် နျူကလဳယျာ ဥရောပ ရ။ # '''ရုင်စက် ပတိတ် နျူထရွန် (Neutron Sources)''': Am-241 ပံင်နှဴ ကု ဗေရဳလဳယာမ် (Beryllium) တုဲ ဍေဟ် စကာ နဒဒှ် ကိရိယာ ပတိတ် ဓာတ် နျူထရွန် သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ဍာ် ပ္ဍဲ တိ (Soil moisture gauges) ကေုာံ စမ်ၜတ် လၟေင် ဍာ် သၟဝ်တိ (Well logging in oil industry) ရ။ == ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ ကေုာံ ဂျိ (Health Hazards) == အမေရဳသဳယာမ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ ဓမ္မတာ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ပိုယ် ရ။ ဍေဟ် ဒှ် လောဟ ဇြိုင် မၞုံကဵု ဂျိ ထတ် လောန် (Toxic heavy metal) ကေုာံ နွံ ဂျိ ရေဒဳယဝ် ဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ (Radiological hazard)။ ယဝ်ရ ဍေဟ် လုပ်အာ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ပိုယ် (Inhalation or ingestion of Am dust) မ္ဂး ဍေဟ် အာ ကောံ မံင် ပ္ဍဲ '''ဇုတ်''' (Bones - ၜိုတ် ၄၅%) ကေုာံ ဂြိုဟ် (Liver - ၜိုတ် ၄၅%) ร။ အမေရဳသဳယာမ် ဒှ် ဓာတ် "Bone seeker" မွဲ ရ။ ဓာတ် အာလ်ဖာ နူကဵု ဍေဟ် ဖံက် ပလီု DNA သဲလ် ဇုတ် တုဲ သ္ပကဵု က္တဵုဒှ် ယဲ ကေန်သာ ဇုတ် (Bone cancer) အခိင် လအ်လ မာန် ရ (Chronic radiation exposure)။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် လၟိဟ် အမေရဳသဳယာမ် ပ္ဍဲ ကိရိယာ စမ်ၜတ် ယက်ပၟတ် ဂှ် ဍောတ်လောန် တုဲ ဟွံမဲ ကု အန္တရာယ် သွက် မၞိဟ် ဓမ္မတာ လးလး ရ (သာ်လဵု ဟွံဒး စ စမ် ရံင် ကိရိယာ ဏအ် ရ)。<ref name="Emsley2001">Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 19–21.</ref> == ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် == ဓာတ်ပံင်ကောံ အမေရဳသဳယာမ် တအ် ဂှ် က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် +3 ကေုာံ +4 ရ: * '''Americium dioxide (AmO₂)''': ဓာတ် အသာ် လမ္စံက် မဒှ် ဓာတ် အံက်သိုက် ပြာကတ်အိုတ် ရ။ ဍေဟ် ဂှ် ဒှ် ဓာတ် အဓိက ညးတအ် စကာ ပ္ဍဲ ကိရိယာ စမ်ၜတ် ယက်ပၟတ် (Am-241) ရ။ * '''Americium(III) chloride (AmCl₃)''': ဓာတ် ၜဵု အသာ် ပ္ကဴ ဩောန် (Pink) မလေင် ပ္ဍဲ ဍာ်။ ဍေဟ် ဒှ် တမ် သွက်ဂွံ ကၠောန် ဓာတ်ပံင်ကောံ အမေရဳသဳယာမ် တၞဟ်တအ် ရ။ * '''Americium(III) fluoride (AmF₃)''': ဓာတ် ပံင်ကောံ မဟွံလေင် ပ္ဍဲ ဍာ်၊ အသာ် ပ္ကဴ ဩောန်။ == ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ စဵုဒၞာ (Safety) == အမေရဳသဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဓာတ် အန္တရာယ် ဇၞော် (Dangerous radioactive material) ရ။ * '''အန္တရာယ် ဂါမ္မာ (Gamma hazard)''': ၜိုန်ရ ဍေဟ် ပတိတ် ဓာတ် အာလ်ဖာ ကီုလေဝ်၊ Am-241 ဂှ် ပတိတ် ဓာတ် ဂါမ္မာ ဍိုန်လျ (60 keV gamma ray) ကီုရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ယဝ်ရ ရပ်စပ် လၟိဟ် ဂၠိုင် (Grams level) မ္ဂး ဒးစကာ ပသဲ ဖကောဝ် (Lead shielding) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဓာတ် ဂါမ္မာ ဏအ် ร။ * '''ပရေင် ဇွိတ်သ္အး (Waste Disposal)''': ကိရိယာ စမ်ၜတ် ယက်ပၟတ် တြေံ ဂှ် ဒး ထောအ် ပ္ဍဲ ဌာန ဇွိတ်သ္အး ရေဒဳယဝ် သၟး ရ (ဟွံထောအ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ထောအ် ခမိက် ဓမ္မတာ)။ == ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် == အမေရဳသဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး: * '''ကု ယူရဝ်ပဳယာမ် (Europium)''': ယူရဝ်ပဳယာမ် (Eu, 63) ဂှ် နွံ လတူ အမေရဳသဳယာမ် ပ္ဍဲ ဂကောံ လာန်တာနိုက် ရ။ သီုၜါဝွံ နွံကဵု အခိုက်အလိုက် ဓာတု တုပ်သၟဟ် ဗွဲမလောန် (ဥပမာ ကဆံင် +3 ညိင်ဝတ်အိုတ် ကေုာံ အသာ် ပ္ကဴ ဩောန် ပ္ဍဲ ဍာ်)။ ဆဂး ယူရဝ်ပဳယာမ် (Eu-153) ဂှ် ညိင်ဝတ် တုဲ အမေရဳသဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ် ရ။ * '''ကု ပလူတဝ်နဳယာမ် (Plutonium)''': ပလူတဝ်နဳယာမ် (Pu, 94) ဂှ် ဒှ် တမ်မူလ သွက်ဂွံ ကၠောန် အမေရဳသဳယာမ်-၂၄၁ (Pu-241 → Am-241) ရ။ သီုၜါဝွံ ဒှ် ဓာတ် "Bone seeker" ကီုလေဝ်၊ ပလူတဝ်နဳယာမ် ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ လွဟ် နျူကလဳယျာ ကေုာံ ရုင်စက် ဇြဟတ် တုဲ အမေရဳသဳယာမ် ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ သ္ၚိ ဌာန် ဓမ္မတာ (Smoke detectors) ရ。<ref name="Cotton1999">Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley & Sons. pp. 1119–1123.</ref> == နိဿဲ == <references /> {{သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး}} [[ကဏ္ဍ:အမေရဳသဳယာမ်]] [[ကဏ္ဍ:အက်တဳနိုက်ဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အး ရေဒဳယဝ်ဂမၠိုင်]] 72fwtaac73na89zg6ffjm3pao8ldmed 0 12837 59228 2026-10-26T11:07:58Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox element | name = ကျူရဳယာမ် | english_name = Curium | symbol = Cm | atomic_number = 96 | atomic_mass = [247] | element_category = [[အက်တဳနိုက်]] (Actinide) | group = 3 (Actinide) | period = 7 | block = f-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု (Silvery metallic), မလေပ် ပတိတ် လျး အသာ် ခဍောင်-ပ္ကဴဩောန..." 59228 wikitext text/x-wiki {{Infobox element | name = ကျူရဳယာမ် | english_name = Curium | symbol = Cm | atomic_number = 96 | atomic_mass = [247] | element_category = [[အက်တဳနိုက်]] (Actinide) | group = 3 (Actinide) | period = 7 | block = f-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု (Silvery metallic), မလေပ် ပတိတ် လျး အသာ် ခဍောင်-ပ္ကဴဩောန် ပ္ဍဲ ဒမၠု (Glows purple in the dark) | image = [[File:Curium.jpg|250px|alt=လောဟ ကျူရဳယာမ်]] | caption = ဓာတ် ကျူရဳယာမ် (ပတောအ်လဝ် နကဵု ကောန်ပျူတာ) | phase = Solid | melting_point_K = 1613 | melting_point_C = 1340 | boiling_point_K = 3383 | boiling_point_C = 3110 | density_stp = 13.51 g/cm3 | discovery = [[Glenn T. Seaborg]], [[Ralph A. James]], ကေုာံ [[Albert Ghiorso]] (၁၉၄၄) }} '''ကျူရဳယာမ်''' ({{lang-en|Curium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Cm''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၉၆ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ '''[[အက်တဳနိုက်]]''' (Actinide series) ရ။ လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု၊ မ္ၚိုဟ် ကေုာံ ဇြိုင် မွဲ တုဲ၊ ယဝ်ရ ဍေဟ် ဒး ကျာ ဓမ္မတာ မ္ဂး ဍေဟ် ပံင်ကောံ ကု အံက်သဳဂျိန် လဇုဲလဇ တုဲ ပြံင်လှာဲ ဒှ်အာ ဗွိုက် အသာ် ပတေင် (Tarnishes slowly in air) ရ။ ကျူရဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး တွိုန်လတူ ယူရေနဳယာမ် (Transuranic element) သာန်ထေတ်တေတ် (Synthetic) မွဲ တုဲ၊ ဍေဟ် ဒှ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ် (Highly radioactive) ထတ်လောန် ရ။ ဟိုတ်နူ ဇြဟတ် ရေဒဳယဝ် ဍေဟ် ထတ်လောန် ဂှ်ရ ဍေဟ် ပတိတ် ဂမ္တဴ အလဵုအလဵု ဍေဟ် ကေုာံ ပတိတ် လျး အသာ် ခဍောင် ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ကဴဩောန် ပ္ဍဲ ဒမၠု (Glows purple/pink in the dark) ရ။ တင်တၟေင် ဇၞော်အိုတ် ကျူရဳယာမ် မွဲဂှ် ဍေဟ် ဒှ် ဓာတ် အဓိက မစကာ ပ္ဍဲ ကိရိယာ စမ်ၜတ် တၟအ် ကေုာံ တိ ပ္ဍဲ '''ကွဳစက် ဂၠာဲ တိ ဂြိုဟ် အင်္ဂါ''' (Mars Rovers - APXS) ရ။ == ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် == ယၟုမ္ဂး "ကျူရဳယာမ်" (Curium) ဝွံ ကၠုင်နူ ယၟု သၟာသိပ္ပံ ဇၞော် မလ္ၚတ် ပရေင် ရေဒဳယဝ် ၜါ တၠ မတွဟ်ဂး '''မာရဳ ကျူရဳ''' (Marie Curie) ကေုာံ '''ပဳယာ ကျူရဳ''' (Pierre Curie) ရ。 ဟိုတ်မဂွံ ခုတ်လဝ် ယၟု ဏအ်ဂှ် ဒှ်ဟိုတ်နူ ဍေဟ် နွံ ပ္ဍဲ ဂကောံ အက်တဳနိုက် ဂၞန် ၉၆ မဒှ် ဒၞာဲ တုပ် ကု ဓာတ် [[ဂါဒဝ်လဳနဳယာမ်]] (Gadolinium - ဂၞန် ၆၄ မကေတ်လဝ် ယၟု နူ သၟာသိပ္ပံ Gadolin) ပ္ဍဲ ဂကောံ လာန်တာနိုက် တေအ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၄ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ အမေရိကာန် [[Glenn T. Seaborg]] (ဂလေန် သဳဗံက်)၊ Ralph A. James (ရာဖ် ဂျေမ်သ်) ကေုာံ Albert Ghiorso (အာလ်ဗာတ် ဂျဳအဝ်သဝ်) တအ် ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ကာလဳဖဝ်နဳယျာ (UC Berkeley) ပတိတ် ဂွံ ဍေဟ် အလန်ပထမအိုတ် ရ။ ညးတအ် ပတိတ် ဍေဟ် နကဵု လၟေင် ဍိုတ် ပန် ဓာတ် [[ပလူတဝ်နဳယာမ်]]-၂၃၉ (Pu-239) ကု ဓာတ် အာလ်ဖာ (Alpha particles) ပ္ဍဲ စက် ခလိုင် အက်တောမ် (Cyclotron) ရ။ လၟေင် ဓာတု ဍေဟ်ဂှ်: ²³⁹Pu + ⁴He → ²⁴²Cm + 1n រ။ ဟိုတ်နူ အခိင် ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ဒုတိယ (Manhattan Project) ဂှ်ရ ညးတအ် ပၞုက် လဝ် ပရိုင် ဏအ် တုဲ၊ ဂလေန် သဳဗံက် လလောင်တြး အလန်ပထမအိုတ် မွဲစွံ ကု အမေရဳသဳယာမ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၅ ร。<ref name="Seaborg1946">Seaborg, G. T. (1946). "The Transuranium Elements". ''Science''. 104 (2704): 379–386.</ref> == ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် == ကျူရဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ ဇြိုင် (Density 13.51 g/cm³) ရ။ ဍေဟ် မ္ၚိုဟ် လောန် တုဲ ကဆံင်စှ်ေဍာ် ဍေဟ် ဂှ် 1340 °C ကေုာံ ကဆံင်ကတဴ ဂှ် 3110 °C ရ。 ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် လောဟ မၞုံကဵု ပရေင် ဓာတ်လီုလာ် ထတ် (Reactive metal) ရ။ ဍေဟ် လေင် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် ဖျး ဓမ္မတာ တုဲ ပတိတ် ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ရ။ ဍေဟ် နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် (Oxidation states) အဓိက သာ် +3 (Cm³⁺) လၟိုန် ရ။ ဓာတ် အိုင်ယောန် (Ions) ကျူရဳယာမ် ပ္ဍဲ ဍာ် မ္ဂး နွံကဵု အသာ် ဍာ်မိတ် ညိည ဟွံသေင်မ္ဂး အသာ် သၚေက် ညိည (Pale yellow/green) ရ။ ကဆံင် +4 လေဝ် က္တဵုဒှ် လောဲသွာ ပ္ဍဲ ဓာတ် အံက်သိုက် (CmO₂) မဒှ် အသာ် လမ္စံက် ရ။ == ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ == လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ ကျူရဳယာမ် ဝွံ ဟွံမဲ ပ္ဍဲ သဘာဝ ဓမ္မတာ လးလး ရ။ ဍေဟ် က္တဵုဒှ် အလဵုအလဵု ဍေဟ် ဆ ညိည ဓဝ် ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် ယူရေနဳယာမ် (Uranium ores) ပ္ဍဲ အခိင် ကၠာတေအ် ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ရုင်စက် နျူကလဳယျာ သဘာဝ ပ္ဍဲ ဍုင် ဂါဗောန် (Oklo, Gabon) ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် ဟိုတ်နူ အာယုက် ဍေဟ် ဂၠေအ် ဂှ်ရ ဍေဟ် ပြဟ်လီု အိုတ် အာ ယျ ร။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ကျူရဳယာမ် သီုဖအိုတ် မစကာ မံင် ပ္ဍဲ လောက ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မကၠောန်ဗဒှ်လဝ် နကဵု ရုင်စက် (Synthetic element) ဓဝ်ရ。<ref name="Greenwood1997">Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 1263–1268.</ref> == ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် == ပရေင်ပတိတ် ကျူရဳယာမ် အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နူကဵု ဓာတ် အကျန် နူကဵု ရုင်စက် ပတိတ် ဇြဟတ် နျူကလဳယျာ (Nuclear reactors) ဓဝ်ရ။ ညးတအ် ပတိတ် ဍေဟ် နကဵု လၟေင် ဍိုတ် ပန် ဓာတ် [[ပလူတဝ်နဳယာမ်]] ဟွံသေင်မ္ဂး [[အမေရဳသဳယာမ်]] (Americium) ကု ဓာတ် နျူထရွန် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ စက် နျူကလဳယျာ (Neutron capture) ရ။ ဥပမာ: ²⁴¹Am + 1n → ²⁴²Am → (beta decay) → ²⁴²Cm ร။ လၟိဟ် ပတိတ် ကျူရဳယာမ် (ဗွဲတၟေင် Cm-244) အလုံဂၠးတိ ဂှ် နွံ ဆ ၜိုတ် မွဲ ၜါ ကဳလဝ်ဂရာမ် (Few kilograms) ပ္ဍဲ မွဲ သၞာံ ဓဝ် တုဲ၊ လၟိဟ် ပတိတ် Cm-242 ဂှ် နွံ ဆ ဂရာမ် (Grams) ဓဝ်ရ။ == ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် (Isotopes) == ကျူရဳယာမ် ဝွံ နွံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ် သီုဖအိုတ် ၁၉ သာ် (နူ Cm-233 စဵုကဵု Cm-251) တုဲ ဟွံမဲ ကု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် လးလး ရ။ * '''Curium-247 (²⁴⁷Cm)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံကဵု အာယုက် လအ်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ကျူရဳယာမ် ရ။ အာယုက် ဍေဟ် (Half-life) ဂှ် '''၁၅.၆ မဳလဳယျောန် သၞာံ (15.6 Million years)''' ရ。 ဍေဟ် ပတိတ် ဓာတ် အာလ်ဖာ တုဲ ပြဟ်လီု ဒှ်အာ ပလူတဝ်နဳယာမ်-၂၄၃ ရ။ * '''Curium-244 (²⁴⁴Cm)''': နွံ အာယုက် ၁၈.၁ သၞာံ ရ။ ဍေဟ် ပတိတ် ဓာတ် အာလ်ဖာ ဇြဟတ် ထတ် တုဲ စကာ ပ္ဍဲ ကိရိယာ APXS ရ။ * '''Curium-242 (²⁴²Cm)''': နွံ အာယုက် ဆ ၁၆၃ တ္ၚဲ ဓဝ်ရ။ ဍေဟ် ပတိတ် ဂမ္တဴ ထတ်လောန် (120 Watts per gram) တုဲ စကာ ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် ဓဝ်ရ。<ref name="Audi2003">Audi, G. et al. (2003). "The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties". ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.</ref> == ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် == ဟိုတ်နူ ကျူရဳယာမ် ပတိတ် ဓာတ် အာလ်ဖာ ဗွဲမထတ် ကေုာံ ၚုဟ် သၠုင်လောန် ဂှ်ရ ဍေဟ် ဟွံမဲ ကု လွပ် ပ္ဍဲ သ္ၚိ ဌာန် ဓမ္မတာ လးလး ရ။ လွပ် အဓိက ဍေဟ် နွံ ပ္ဍဲ အာကာသ ကေုာံ ရုင်စက်: # '''ကိရိယာ စမ်ၜတ် လတူ ဂြိုဟ် အင်္ဂါ (APXS - Alpha Particle X-ray Spectrometer)''': အိုင်သဝ်တုပ် Cm-244 ဂှ် ဒှ် ဓာတ် အဓိက ပ္ဍဲ ကိရိယာ APXS မစုတ် လဝ် ပ္ဍဲ ကွဳစက် NASA (Sojourner, Spirit, Opportunity, Curiosity, ကေုာံ Perseverance) တအ် ရ။ ကိရိယာ ဏအ် ပန် ဓာတ် အာလ်ဖာ နူကဵု Cm-244 လတူ တၟအ် ကေုာံ တိ လတူ ဂြိုဟ် အင်္ဂါ (Mars) ร။ အခိင် ဓာတ် အာလ်ဖာ ဒး တၟအ် မ္ဂး ဍေဟ် ပတိတ် X-rays တုဲ သၟာသိပ္ပံ တအ် မာန် တီ ကေတ် ပါဝင် ဓာတ် ပ္ဍဲ တၟအ် တအ် ဂှ် ရ။ # '''ဇြဟတ် ဂမ္တဴ (RTG Alternative)''': Cm-244 ကေုာံ Cm-242 ဂှ် ပတိတ် ဂမ္တဴ ထတ်လောန် တုဲ ညးတအ် စမ်ၜတ် လဝ် သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲ က္ၜင်အာကာသ (RTGs) ညံင်ရဴ Pu-238 ကီုရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ ကျူရဳယာမ် ပတိတ် ဓာတ် နျူထရွန် ဇြဟတ် ထတ် လောန် ဂှ်ရ ဍေဟ် နွံပၟိက် ပသဲ ဖကောဝ် (Shielding) သတီု လောန် တုဲ စကာ အောန် ရ။ == ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ ကေုာံ ဂျိ (Health Hazards) == ကျူရဳယာမ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ ဓမ္မတာ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ပိုယ် ရ။ ဍေဟ် ဒှ် လောဟ ဇြိုင် မၞုံကဵု ဂျိ ထတ် လောန် (Toxic heavy metal) ကေုာံ နွံ ဂျိ ရေဒဳယဝ် ဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ (Radiological hazard)။ ယဝ်ရ ဍေဟ် လုပ်အာ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ပိုယ် (Inhalation or ingestion) မ္ဂး ဍေဟ် အာ ကောံ မံင် ပ္ဍဲ '''ဇုတ်''' (Bones)၊ ဂြိုဟ် (Liver) ကေုာံ သွိုဟ် (Lungs) ရ။ ကျူရဳယာမ် ဒှ် ဓာတ် "Bone seeker" မွဲ ရ။ ဓာတ် အာလ်ဖာ နူကဵု ဍေဟ် ဖံက် ပလီု DNA သဲလ် ဇုတ် တုဲ သ္ပကဵု က္တဵုဒှ် ယဲ ကေန်သာ ဇုတ် (Bone cancer) ကေုာံ ယဲ ဆီ မာန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဍေဟ် ဂှ် ဒှ် ဓာတ် အန္တရာယ် ဇၞော် သွက် မၞိဟ် ဗွဲမလောန် ရ。<ref name="Emsley2001">Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 119–122.</ref> == ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် == ဓာတ်ပံင်ကောံ ကျူရဳယာမ် တအ် ဂှ် က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် +3 ကေုာံ +4 ရ: * '''Curium(III) oxide (Cm₂O₃)''': ဓာတ် အသာ် ဗု ဟွံသေင်မ္ဂး ဍာ်မိတ်-ဗု (White/pale yellow) မဒှ် ဓာတ် အံက်သိုက် ညိင်ဝတ် အိုတ် ရ။ * '''Curium dioxide (CmO₂)''': ဓာတ် အသာ် လမ္စံက် မက္တဵုဒှ် အခိင် စံင် ကျူရဳယာမ် ပ္ဍဲ ကျာ ရ။ * '''Curium(III) chloride (CmCl₃)''': ဓာတ် ၜဵု အသာ် ဗု မလေင် ပ္ဍဲ ဍာ်။ ဍေဟ် ဒှ် တမ် သွက်ဂွံ ကၠောန် ဓာတ်ပံင်ကောံ ကျူရဳယာမ် တၞဟ်တအ် ရ။ == ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ စဵုဒၞာ (Safety) == ကျူရဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဓာတ် အန္တရာယ် ဇၞော် (Dangerous radioactive material) ရ။ * '''အန္တရာယ် နျူထရွန် ကေုာံ ဂါမ္မာ''': ၜိုန်ရ ဍေဟ် ပတိတ် ဓာတ် အာလ်ဖာ အဓိက ကီုလေဝ်၊ အိုင်သဝ်တုပ် ဗီုကဵု Cm-244 ဂှ် ပတိတ် ဓာတ် နျူထရွန် နူကဵု ပရေင် ပြဟ်လီု အလဵုအလဵု (Spontaneous fission) ကေုာံ ဓာတ် ဂါမ္မာ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ယဝ်ရ ရပ်စပ် ဍေဟ် မ္ဂး ဒးစကာ ပသဲ ဖကောဝ် (Lead and water shielding) သတီု သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ရ。 * သၟာကမၠောန် မရပ်စပ် ကျူရဳယာမ် ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် တအ် ဒးစကာ သ္ၚိ ဖန် ကၟာတ်လဒဵု (Glove boxes) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညံင်ဟွံဂွံ ယီု လုပ်အာ ခဗိုက် ရ။ == ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် == ကျူရဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး: * '''ကု ဂါဒဝ်လဳနဳယာမ် (Gadolinium)''': ဂါဒဝ်လဳနဳယာမ် (Gd, 64) ဂှ် နွံ လတူ ကျူရဳယာမ် ပ္ဍဲ ဂကောံ လာန်တာနိုက် ရ။ သီုၜါဝွံ နွံကဵု အခိုက်အလိုက် ဓာတု တုပ်သၟဟ် ဗွဲမလောန် (ကဆံင် +3 ညိင်ဝတ်အိုတ်) ကေုာံ ဗွိုက် အဳလက်ထရွန် တုပ် ရ။ ဆဂး ဂါဒဝ်လဳနဳယာမ် ဂှ် ညိင်ဝတ် တုဲ ကျူရဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ် ရ။ * '''ကု အမေရဳသဳယာမ် (Americium)''': အမေရဳသဳယာမ် (Am, 95) ဂှ် နွံ ကိုပ်ကၠာ ကျူရဳယာမ် ร။ သီုၜါဝွံ ဒှ် ဓာတ် သာန်ထေတ်တေတ် ကီုလေဝ်၊ အမေရဳသဳယာမ် (Am-241) ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ သ္ၚိ ဌာန် (Smoke detectors) တုဲ ကျူရဳယာမ် ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ အာကာသ (Mars rovers) ရ。<ref name="Cotton1999">Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley & Sons. pp. 1123–1126.</ref> == နိဿဲ == <references /> {{သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး}} [[ကဏ္ဍ:ကျူရဳယာမ်]] [[ကဏ္ဍ:အက်တဳနိုက်ဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အး ရေဒဳယဝ်ဂမၠိုင်]] 7uuj9z0mz1vf7kjkbxm27m570cwrd43 0 12838 59229 2026-10-26T11:09:15Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox element | name = ဗာကလဳယာမ် | english_name = Berkelium | symbol = Bk | atomic_number = 97 | atomic_mass = [247] | element_category = [[အက်တဳနိုက်]] (Actinide) | group = 3 (Actinide) | period = 7 | block = f-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု (Silvery white metallic), ပ္ဍဲ ကျာ မ္ဂး ပြံင်လှာဲ ဒှ် အသာ် လ..." 59229 wikitext text/x-wiki {{Infobox element | name = ဗာကလဳယာမ် | english_name = Berkelium | symbol = Bk | atomic_number = 97 | atomic_mass = [247] | element_category = [[အက်တဳနိုက်]] (Actinide) | group = 3 (Actinide) | period = 7 | block = f-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု (Silvery white metallic), ပ္ဍဲ ကျာ မ္ဂး ပြံင်လှာဲ ဒှ် အသာ် လမ္စံက် (Tarnishes slowly in air) | image = [[File:Berkelium_metal.jpg|250px|alt=လောဟ ဗာကလဳယာမ်]] | caption = ဓာတ် ဗာကလဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး (ပတောအ်လဝ် နကဵု ကောန်ပျူတာ) | phase = Solid | melting_point_K = 1259 | melting_point_C = 986 | boiling_point_K = 2900 | boiling_point_C = 2627 | density_stp = 14.78 g/cm3 | discovery = [[Stanley G. Thompson]], [[Albert Ghiorso]], [[Glenn T. Seaborg]] (၁၉၄၉) }} '''ဗာကလဳယာမ်''' ({{lang-en|Berkelium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Bk''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၉၇ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ '''[[အက်တဳနိုက်]]''' (Actinide series) ရ။ လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု၊ ဍိုန်ဍောတ် တုဲ၊ ယဝ်ရ ဍေဟ် ဒး ကျာ ဓမ္မတာ မ္ဂး ဍေဟ် ပံင်ကောံ ကု အံက်သဳဂျိန် လဇုဲလဇ တုဲ ပြံင်လှာဲ ဒှ်အာ ဗွိုက် အသာ် လမ္စံက် (Tarnishes slowly in air) ရ။ ဗာကလဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး တွိုန်လတူ ယူရေနဳယာမ် (Transuranic element) သာန်ထေတ်တေတ် မွဲ တုဲ၊ ဍေဟ် ဒှ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ် (Radioactive) မၞုံကဵု အန္တရာယ် ဇၞော် မွဲရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မရနုက်ကဵု မသုန် မသၟာသိပ္ပံ တအ် ဂွံဆဵုကေတ် ကြဴနူ ယူရေနဳယာမ် (Uranium) ရ။ ဓာတ် အိုင်သဝ်တုပ် ဍေဟ် မညိင်ဝတ်အိုတ် ဂှ် ဒှ် '''Berkelium-247 (Bk-247)''' မၞုံကဵု အာယုက် ၁,၃၈၀ သၞာံ ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ ဗာကလဳယာမ် ဂှ် ဟွံမဲ ကု လွပ် စကာ ပ္ဍဲ ရုင်စက် ဟွံသေင်မ္ဂး ကပေါတ် သ္ၚိ ဌာန် လးလး တုဲ၊ ဍေဟ် စကာ ဆ ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် သွက်ဂွံ ပတိတ် ဒြပ်သ္အး ဇြိုင်ဇြိုင် တၞဟ်တအ် ဥပမာ [[တေန်နေသ်သေန်]] (Tennessine) ရ။ == ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် == ယၟုမ္ဂး "ဗာကလဳယာမ်" (Berkelium) ဝွံ ကၠုင်နူ ယၟု ဍုင် ကေုာံ တက္ကသိုလ် '''ဗာကလဳ''' (Berkeley, California) မဒှ် ဒၞာဲ သၟာသိပ္ပံ တအ် ဂွံဆဵုကေတ် ဍေဟ် အလန်ပထမအိုတ် ရ။ ဟိုတ်မဂွံ ခုတ်လဝ် ယၟု ဏအ်ဂှ် ဒှ်ဟိုတ်နူ ဍေဟ် နွံ ပ္ဍဲ ဂကောံ အက်တဳနိုက် မဒှ် ဒၞာဲ တုပ် ကု ဓာတ် [[တာဗဳယာမ်]] (Terbium - မကေတ်လဝ် ယၟု နူ ဍုင် Ytterby) ပ္ဍဲ ဂကောံ လာန်တာနိုက် တေအ် ရ။ ညးတအ် ခုတ်လဝ် ယၟု နူကဵု ယၟု ဍုင် ညံင်ဂွံ တုပ် ရေင်သကအ် ရ။ ပ္ဍဲ ဂိတု ဒဳဇြေမ်ဗါ သၞာံ ၁၉၄၉ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ အမေရိကာန် [[Stanley G. Thompson]] (သတာန်လဳ တောမ်သောန်)၊ [[Albert Ghiorso]] (အာလ်ဗာတ် ဂျဳအဝ်သဝ်) ကေုာံ [[Glenn T. Seaborg]] (ဂလေန် သဳဗံက်) တအ် ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ကာလဳဖဝ်နဳယျာ (UC Berkeley) ပတိတ် ဂွံ ဍေဟ် အလန်ပထမအိုတ် ရ။ ညးတအ် ပတိတ် ဍေဟ် နကဵု လၟေင် ဍိုတ် ပန် လောဟ [[အမေရဳသဳယာမ်]]-၂၄၁ (Am-241) လၟိဟ် ညိည (milligrams) ကု ဓာတ် အာလ်ဖာ (Alpha particles) ပ္ဍဲ စက် ခလိုင် အက်တောမ် (60-inch Cyclotron) ร။ ลၟေင် ဓာတု ဍေဟ်ဂှ်: ²⁴¹Am + ⁴He → ²⁴³Bk + 2n រ။<ref name="Thompson1950">Thompson, S. G.; Ghiorso, A.; Seaborg, G. T. (1950). "Element 97". ''Physical Review''. 77 (6): 838–839.</ref> == ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် == ဗာကလဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ ဇြိုင် မွဲ တုဲ ဍေဟ် နွံကဵု လျိုင် 14.78 g/cm³ ร။ ကဆံင်စှ်ေဍာ် ဍေဟ် ဂှ် 986 °C တုဲ ကဆံင်ကတဴ ဂှ် 2627 °C ရ。 ဍေဟ် ဒှ် လောဟ ဍိုန်ဍောတ် တုဲ နွံကဵု ဗီုပြင် အလာပ် (Allotropes) ၜါ သာ် မတွဟ်ဂး Alpha ကေုာံ Beta ร။ ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် လောဟ မၞုံကဵု ပရေင် ဓာတ်လီုလာ် လောဲသွာ ရ။ ဍေဟ် လေင် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် ဖျး ဓမ္မတာ (Aqueous acids) တုဲ ပတိတ် ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ရ။ ဍေဟ် နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် (Oxidation states) အဓိက ၜါ သာ် မတွဟ်ဂး +3 ကေုာံ +4 ရ။ ပ္ဍဲ ဍာ် (Aqueous solutions) မ္ဂး ကဆံင် +3 (Bk³⁺) ဂှ် ညိင်ဝတ် အိုတ် (Most stable) တုဲ ဍေဟ် နွံကဵု အရံင် သၚေက်-ဍာ်မိတ် (Yellowish-green) ร။ ကဆံင် +4 လေဝ် က္တဵုဒှ် လောဲသွာ ပ္ဍဲ ဓာတ် အံက်သိုက် (BkO₂) ရ။ == ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ == လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ ဗာကလဳယာမ် ဝွံ ဟွံမဲ ပ္ဍဲ သဘာဝ ဓမ္မတာ လးလး ရ။ ဍေဟ် ဟွံ က္တဵုဒှ် အလဵုအလဵု ဍေဟ် နူကဵု လၟေင် ပြဟ်လီု သဘာဝ ယူရေနဳယာမ် (Unlike Neptunium or Plutonium) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဗာကလဳယာမ် သီုဖအိုတ် မစကာ မံင် ပ္ဍဲ လောက ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မကၠောန်ဗဒှ်လဝ် နကဵု ရုင်စက် ဓဝ်ရ (Wholly synthetic element)。<ref name="Greenwood1997">Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 1263–1267.</ref> == ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် == ပရေင်ပတိတ် ဗာကလဳယာမ် အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ဆ ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် နျူကလဳယျာ ဇြဟတ် ထတ် (High Flux Isotope Reactors - HFIR) ဗီုကဵု ပ္ဍဲ ရုင်စက် Oak Ridge National Laboratory (ORNL) ဍုင် အမေရိကာန် ဓဝ်ရ။ ညးတအ် ပတိတ် ဍေဟ် နကဵု လၟေင် ဍိုတ် ပန် ဓာတ် [[အမေရဳသဳယာမ်]] ဟွံသေင်မ္ဂး [[ကျူရဳယာမ်]] ကု ဓာတ် နျူထရွန် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ စက် နျူကလဳယျာ လအ်ကဵု သၞာံ ရ။ ลၟေင် ဏအ် ကလိဂွံ Bk-249 ร။ လၟိဟ် ပတိတ် ဗာကလဳယာမ် အလုံဂၠးတိ ဂှ် နွံ ဆ ၜိုတ် မဳလဳဂရာမ် (Milligrams) စဵုကဵု ညိည ဂရာမ် ဓဝ် ပ္ဍဲ မွဲ သၞာံ တုဲ ၚုဟ် သၠုင်လောန် ရ (ဒဝ်လာ မဂၠိုင်ကဵု မဳလဳယျောန် သွက် မွဲ ဂရာမ်)။ == ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် (Isotopes) == ဗာကလဳယာမ် ဝွံ နွံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ် သီုဖအိုတ် ၂၀ သာ် (နူ Bk-233 စဵုကဵု Bk-253) တုဲ ဟွံမဲ ကု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် လးလး ရ။ * '''Berkelium-247 (²⁴⁷Bk)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံကဵု အာယုက် လအ်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဗာကလဳယာမ် ရ။ အာယုက် ဍေဟ် (Half-life) ဂှ် '''၁,၃၈၀ သၞာံ (1,380 years)''' ရ。 ဍေဟ် ပတိတ် ဓာတ် အာလ်ဖာ တုဲ ပြဟ်လီု ဒှ်အာ အမေရဳသဳယာမ်-၂၄၃ ร။ * '''Berkelium-249 (²⁴⁹Bk)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မပတိတ် ဂွံ ဂၠိုင်အိုတ် ကေုာံ စကာ ဂၠိုင်အိုတ် ရ။ အာယုက် ဍေဟ် ဂှ် ဆ '''၃၃၀ တ္ၚဲ (330 days)''' ဓဝ်ရ။ ဍေဟ် ပတိတ် ဓာတ် ဘဳတာ ဍိုန်လျ (Soft beta emission) တုဲ ပြဟ်လီု ဒှ်အာ ဓာတ် ကာလဳဖဝ်နဳယာမ်-၂၄၉ (Cf-249) ร。<ref name="Audi2003">Audi, G. et al. (2003). "The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties". ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.</ref> == ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် == ဟိုတ်နူ ဗာကလဳယာမ် နွံကဵု ဂျိ ရေဒဳယဝ် ထတ် လောန် ကေုာံ ကလိဂွံ ဝါတ် လောန် ဂှ်ရ ဍေဟ် ဟွံမဲ ကု လွပ် စကာ ပ္ဍဲ သ္ၚိ ဌာန် ဟွံသေင်မ္ဂး ရုင်စက် လးလး ရ။ (No commercial applications)။ လွပ် အဓိက ကေုာံ မွဲတန်ဓဝ် ဍေဟ် ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ သုတေသန ရူပဗေဒ နျူကလဳယျာ: # '''ပတိတ် ဒြပ်သ္အး တၟိ (Target material for superheavy elements)''': Bk-249 ဂှ် စကာ နဒဒှ် တမ် လောဟ သွက်ဂွံ ပတိတ် ဒြပ်သ္အး သာန်ထေတ်တေတ် မဇြိုင်အိုတ် တအ် ร။ ဥပမာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၉ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ရုရှာ ကေုာံ အမေရိကာန် တအ် စကာ ဗာကလဳယာမ်-၂၄၉ ၜိုတ် ၂၂ မဳလဳဂရာမ် တုဲ ဍိုတ် ပန် ကု ဓာတ် ကာလ်သဳယာမ်-၄၈ (Ca-48) သွက်ဂွံ ဂွံဆဵုကေတ် ဒြပ်သ္အး ဂၞန် ၁၁၇ มတွဟ်ဂး '''[[တေန်နေသ်သေန်]] (Tennessine)''' အလန်ပထမအိုတ် ရ။ == ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ ကေုာံ ဂျိ (Health Hazards) == ဗာကလဳယာမ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ ဓမ္မတာ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ပိုယ် ရ။ ဍေဟ် ဒှ် လောဟ ဇြိုင် မၞုံကဵု ဂျိ ထတ် လောန် (Toxic heavy metal) ကေုာံ နွံ ဂျိ ရေဒဳယဝ် (Radiological hazard) ရ။ ယဝ်ရ ဍေဟ် လုပ်အာ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ပိုယ် (Inhalation or ingestion) မ္ဂး ဍေဟ် အာ ကောံ မံင် ပ္ဍဲ '''ဇုတ်''' (Bones)၊ ကေုာံ ဂြိုဟ် (Liver) ရ။ ညံင်ရဴ အက်တဳနိုက် တၞဟ်တအ် ကီု၊ ဗာကလဳယာမ် လေဝ် ဒှ် ဓာတ် "Bone seeker" မွဲ ရ။ ဓာတ် ရေဒဳယဝ် နူကဵု ဍေဟ် ဖံက် ပလီု သဲလ် ဇုတ် တုဲ သ္ပကဵု က္တဵုဒှ် ယဲ ကေန်သာ ဇုတ် (Bone cancer) အခိင် လအ်လ မာန် ရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဟွံမဲ ပ္ဍဲ သဘာဝ ဂှ်ရ မၞိဟ် ဓမ္မတာ ဒး ဍေဟ် ဟွံမာန် ရ。<ref name="Emsley2001">Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 63–65.</ref> == ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် == ဓာတ်ပံင်ကောံ ဗာကလဳယာမ် တအ် ဂှ် က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် +3 ကေုာံ +4 ရ: * '''Berkelium(IV) oxide (BkO₂)''': ဓာတ် အသာ် လမ္စံက်-ပတေင် မဒှ် ဓာတ် အံက်သိုက် ပြာကတ်အိုတ် ရ။ * '''Berkelium(III) oxide (Bk₂O₃)''': ဓာတ် အသာ် ဍာ်မိတ်-သၚေက် မက္တဵုဒှ် အခိင် BkO₂ ဒး ဓာတ် ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ရ။ * '''Berkelium(III) chloride (BkCl₃)''': ဓာတ် ၜဵု အသာ် သၚေက် မလေင် ပ္ဍဲ ဍာ်။ ဍေဟ် ဒှ် တမ် သွက်ဂွံ ကၠောန် ဓာတ်ပံင်ကောံ ဗာကလဳယာမ် တၞဟ်တအ် ရ။ == ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ စဵုဒၞာ (Safety) == ဗာကလဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဓာတ် အန္တရာယ် ဇၞော် (Dangerous radioactive material) ရ။ * '''အန္တရာယ် ရေဒဳယဝ် (Radiation hazard)''': Bk-249 ဂှ် ပတိတ် ဓာတ် ဘဳတာ ဍိုန်လျ တုဲ ဟွံနွံပၟိက် ပသဲ ဖကောဝ် သတီု လောန် ရ။ ဆဂး ဍေဟ် ပြဟ်လီု ဒှ်အာ ကာလဳဖဝ်နဳယာမ်-၂၄၉ (Cf-249) မဒှ် ဓာတ် မပတိတ် အာလ်ဖာ ကေုာံ ဂါမ္မာ ထတ် လောန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ယဝ်ရ ရပ်စပ် ဗာကလဳယာမ် လအ် အာ မ္ဂး ဍေဟ် က္တဵုဒှ် အန္တရာယ် ဂါမ္မာ အလဵုအလဵု ဍေဟ် (In-growth of Cf-249) ရ。 * သၟာကမၠောန် တအ် ဒးစကာ သ္ၚိ ဖန် ကၟာတ်လဒဵု (Glove boxes) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညံင်ဟွံဂွံ ယီု လုပ်အာ ခဗိုက် ရ။ == ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် == ဗာကလဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး: * '''ကု တာဗဳယာမ် (Terbium)''': တာဗဳယာမ် (Tb, 65) ဂှ် နွံ လတူ ဗာကလဳယာမ် ပ္ဍဲ ဂကောံ လာန်တာနိုက် ရ။ သီုၜါဝွံ နွံကဵု အခိုက်အလိုက် ဓာတု တုပ်သၟဟ် (ကဆံင် +3 ကေုာံ +4) တုဲ ၜါ သီုဖအိုတ် ဂှ် ကေတ်လဝ် ယၟု နူ ဍုင် မဂွံဆဵု ဍေဟ် (Ytterby ကေုာံ Berkeley) ရ။ ဆဂး တာဗဳယာမ် ဂှ် ညိင်ဝတ် တုဲ ဗာကလဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ် ရ။ * '''ကု ကာလဳဖဝ်နဳယာမ် (Californium)''': ကာလဳဖဝ်နဳယာမ် (Cf, 98) ဂှ် နွံ ကြဴနူ ဗာကလဳယာမ် ร။ သီုၜါဝွံ ဒှ် ဓာတ် သာန်ထေတ်တေတ် ကီုလေဝ်၊ ကာလဳဖဝ်နဳယာမ် ဂှ် စကာ လွပ် ဂၠိုင် (စက် ပတိတ် နျူထရွန်) တုဲ ဗာကလဳယာမ် ဂှ် စကာ ဆ သွက်ဂွံ ပတိတ် ဒြပ်သ္အး တၟိ ဓဝ်ရ。<ref name="Cotton1999">Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley & Sons. pp. 1125–1127.</ref> == နိဿဲ == <references /> {{သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး}} [[ကဏ္ဍ:ဗာကလဳယာမ်]] [[ကဏ္ဍ:အက်တဳနိုက်ဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အး ရေဒဳယဝ်ဂမၠိုင်]] 54npwlidh57ax5fmeahqnd17gt77ayc 0 12839 59230 2026-10-26T11:17:17Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox element | name = ကာလဳဖဝ်နဳယာမ် | english_name = Californium | symbol = Cf | atomic_number = 98 | atomic_mass = [251] | element_category = [[အက်တဳနိုက်]] (Actinide) | group = 3 (Actinide) | period = 7 | block = f-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု (Silvery white metallic), ပ္ဍဲ ကျာ မ္ဂး ပြံင်လှာဲ ဒှ် အ..." 59230 wikitext text/x-wiki {{Infobox element | name = ကာလဳဖဝ်နဳယာမ် | english_name = Californium | symbol = Cf | atomic_number = 98 | atomic_mass = [251] | element_category = [[အက်တဳနိုက်]] (Actinide) | group = 3 (Actinide) | period = 7 | block = f-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု (Silvery white metallic), ပ္ဍဲ ကျာ မ္ဂး ပြံင်လှာဲ ဒှ် အသာ် လမ္စံက် (Tarnishes slowly in air) | image = [[File:Californium.jpg|250px|alt=လောဟ ကာလဳဖဝ်နဳယာမ်]] | caption = ဓာတ် ကာလဳဖဝ်နဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး (ပတောအ်လဝ် နကဵု ကောန်ပျူတာ) | phase = Solid | melting_point_K = 1173 | melting_point_C = 900 | boiling_point_K = 1743 | boiling_point_C = 1470 | density_stp = 15.1 g/cm3 | discovery = [[Stanley G. Thompson]], [[Kenneth Street, Jr.]], [[Albert Ghiorso]], ကေုာံ [[Glenn T. Seaborg]] (၁၉၅၀) }} '''ကာလဳဖဝ်နဳယာမ်''' ({{lang-en|Californium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Cf''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၉၈ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ '''[[အက်တဳနိုက်]]''' (Actinide series) ရ။ လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု ကေုာံ ဍိုန်ဍောတ် တုဲ၊ ယဝ်ရ ဍေဟ် ဒး ကျာ ဓမ္မတာ မ္ဂး ဍေဟ် ပံင်ကောံ ကု အံက်သဳဂျိန် လဇုဲလဇ တုဲ ပြံင်လှာဲ ဒှ်အာ ဗွိုက် အသာ် လမ္စံက် (Tarnishes slowly in air) ရ။ ကာလဳဖဝ်နဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး တွိုန်လတူ ယူရေနဳယာမ် (Transuranic element) သာန်ထေတ်တေတ် မွဲ တုဲ၊ ဍေဟ် ဒှ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ် (Radioactive) မၞုံကဵု အန္တရာယ် ဇၞော် မွဲရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မရနုက်ကဵု တရဴ မသၟာသိပ္ပံ တအ် ဂွံဆဵုကေတ် ကြဴနူ ယူရေနဳယာမ် (Uranium) ရ。 တင်တၟေင် ဇၞော်အိုတ် ကာလဳဖဝ်နဳယာမ် မွဲဂှ် ဓာတ် အိုင်သဝ်တုပ် ဍေဟ် မတွဟ်ဂး '''Californium-252 (Cf-252)''' ဂှ် ဒှ် ဓာတ် မပတိတ် နျူထရွန် (Strong neutron emitter) ဇြဟတ် ထတ်လောန် အလဵုအလဵု ဍေဟ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ၜိုန်ရ ဍေဟ် ရှားပါး ကေုာံ ၚုဟ် သၠုင် ဗွဲမလောန် ကီုလေဝ်၊ ကာလဳဖဝ်နဳယာမ် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကမၠောန် စမ်ၜတ် လောဟ (Metal detectors)၊ စမ်ၜတ် ဍာ် သၟဝ်တိ ကေုာံ လွဳ ယဲ ကေန်သာ ပ္ဍဲ ရုင်ဂဥုဲ ရ။ == ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် == ယၟုမ္ဂး "ကာလဳဖဝ်နဳယာမ်" (Californium) ဝွံ ကၠုင်နူ ယၟု တွဵုရး '''ကာလဳဖဝ်နဳယျာ''' (California) ကေုာံ တက္ကသိုလ် ကာလဳဖဝ်နဳယျာ (University of California) မဒှ် ဒၞာဲ သၟာသိပ္ပံ တအ် ဂွံဆဵုကေတ် ဍေဟ် အလန်ပထမအိုတ် ရ။ ဟိုတ်မဂွံ ခုတ်လဝ် ယၟု ဏအ်ဂှ် ဒှ်ဟိုတ်နူ ဍေဟ် နွံ ပ္ဍဲ ဂကောံ အက်တဳနိုက် မဒှ် ဒၞာဲ တုပ် ကု ဓာတ် [[ဒိသပရဝ်သဳယာမ်]] (Dysprosium) ပ္ဍဲ ဂကောံ လာန်တာနိုက် တေအ် ရ။ (Dysprosium မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ဂၠာဲ ဝါတ်" တုဲ၊ သၟာသိပ္ပံ တအ် ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ ဂၠာဲ ဓာတ် ဂၞန် ၉၈ ဏအ် ဂှ် ဝါတ်ဂါတ် တုပ် ညံင် ညးမွဲ မဂၠာဲ ထဝ် ပ္ဍဲ ကာလဳဖဝ်နဳယျာ ကီုရ)။ ပ္ဍဲ ဂိတု ဖေဖဝ်ဝါရဳ သၞာံ ၁၉၅၀ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ အမေရိကာန် [[Stanley G. Thompson]] (သတာန်လဳ တောမ်သောန်)၊ Kenneth Street, Jr. (ကေန်နေတ် သတြေတ် ဂျူနဳယာ)၊ [[Albert Ghiorso]] (အာလ်ဗာတ် ဂျဳအဝ်သဝ်) ကေုာံ [[Glenn T. Seaborg]] (ဂလေန် သဳဗံက်) တအ် ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ကာလဳဖဝ်နဳယျာ (UC Berkeley) ပတိတ် ဂွံ ဍေဟ် အလန်ပထမအိုတ် ရ။ ညးတအ် ပတိတ် ဍေဟ် နကဵု လၟေင် ဍိုတ် ပန် လောဟ [[ကျူရဳယာမ်]]-၂၄၂ (Cm-242) លၟိဟ် ညိည (Micrograms) ကု ဓာတ် အာလ်ဖာ (Alpha particles) ပ္ဍဲ စက် ခလိုင် အက်တောမ် (60-inch Cyclotron) ร။ ลၟေင် ဓာတု ဍေဟ်ဂှ်: ²⁴²Cm + ⁴He → ²⁴⁵Cf + 1n រ။<ref name="Thompson1950">Thompson, S. G.; Street, K. Jr.; Ghiorso, A.; Seaborg, G. T. (1950). "Element 98". ''Physical Review''. 78 (3): 298–299.</ref> == ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် == ကာလဳဖဝ်နဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ ဇြိုင် (Density 15.1 g/cm³) ရ။ ကဆံင်စှ်ေဍာ် ဍေဟ် ဂှ် 900 °C တုဲ ကဆံင်ကတဴ ဂှ် 1470 °C ရ。 ဍေဟ် ဒှ် လောဟ ဍိုန်ဍောတ် မွဲ တုဲ ပၠး ဒှ် ဇုက် ကေုာံ ရေက် နကဵု ၜုန် ဂွံ (Soft enough to be cut with a razor blade) ရ။ ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် လောဟ မၞုံကဵု ပရေင် ဓာတ်လီုလာ် ထတ် (Reactive metal) ရ။ ဍေဟ် လေင် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် ဖျး ဓမ္မတာ (Aqueous acids) တုဲ ညိင်ဝတ် ပ္ဍဲ ဍာ် အယ်ကာလဳ ရ။ ဍေဟ် နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် (Oxidation states) အဓိက ၃ သာ် မတွဟ်ဂး +2, +3, ကေုာံ +4 ရ။ ပ္ဍဲ ဍာ် (Aqueous solutions) မ္ဂး ကဆံင် +3 (Cf³⁺) ဂှ် ညိင်ဝတ် အိုတ် (Most stable) တုဲ ဍေဟ် နွံကဵု အရံင် သၚေက် (Green) ร။ ကဆံင် +4 ဂှ် က္တဵုဒှ် ဆ ပ္ဍဲ ဓာတ် အံက်သိုက် (CfO₂) ကေုာံ ဖလဝ်ရိုက် ဓဝ်ရ။ == ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ == လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ ကာလဳဖဝ်နဳယာမ် ဝွံ ဟွံမဲ ပ္ဍဲ သဘာဝ ဓမ္မတာ လးလး ရ။ ဍေဟ် ကေင် က္တဵုဒှ် လဝ် ဆ ညိည ဓဝ် ပ္ဍဲ ဓာတ်တၟအ် ယူရေနဳယာမ် (Uranium ores) ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ရုင်စက် နျူကလဳယျာ သဘာဝ ပ္ဍဲ ဍုင် ဂါဗောန် (Oklo natural nuclear fission reactor) ပ္ဍဲ အခိင် ကိုပ်ကၠာ ၁.၈ ဗဳလဳယျောန် သၞာံ တေအ် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် ဟိုတ်နူ အာယုက် ဍေဟ် ဂၠေအ် ဂှ်ရ ဍေဟ် ပြဟ်လီု အိုတ် အာ ယျ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ကာလဳဖဝ်နဳယာမ် သီုဖအိုတ် မစကာ မံင် ပ္ဍဲ လောက ခေတ်လၟုဟ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မကၠောန်ဗဒှ်လဝ် နကဵု ရုင်စက် ဓဝ်ရ (Wholly synthetic element)。<ref name="Greenwood1997">Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 1263–1267.</ref> == ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် == ပရေင်ပတိတ် ကာလဳဖဝ်နဳယာမ် အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ဆ ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် နျူကလဳယျာ ဇြဟတ် ထတ် (High Flux Isotope Reactors) ဗီုကဵု ပ္ဍဲ ရုင်စက် Oak Ridge National Laboratory (ORNL) ဍုင် အမေရိကာန် ကေုာံ ရုင်စက် RIAR ဍုင် ရုရှာ ဓဝ်ရ။ ညးတအ် ပတိတ် ဍေဟ် နကဵု လၟေင် ဍိုတ် ပန် ဓာတ် [[ပလူတဝ်နဳယာမ်]]-၂၃၉ (Pu-239) ဟွံသေင်မ္ဂး [[ကျူရဳယာမ်]]-၂၄၄ (Cm-244) ကု ဓာတ် နျူထရွန် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ စက် နျူကလဳယျာ လအ်ကဵု သၞာံ (Neutron capture process) ရ။ လၟိဟ် ပတိတ် ကာလဳဖဝ်နဳယာမ်-၂၅၂ အလုံဂၠးတိ ဂှ် နွံ ဆ ၜိုတ် မွဲ ၜါ ဂရာမ် (Grams) ပ္ဍဲ မွဲ သၞာံ ဓဝ် တုဲ၊ ၚုဟ် သၠုင် ဗွဲမလောန် ရ (ၜိုတ် ၂၇ မဳလဳယျောန် ဒဝ်လာ သွက် မွဲ ဂရာမ် Cf-252)။ == ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် (Isotopes) == ကာလဳဖဝ်နဳယာမ် ဝွံ နွံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ် သီုဖအိုတ် ၂၀ သာ် (နူ Cf-237 စဵုကဵု Cf-256) တုဲ ဟွံမဲ ကု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် လးလး ရ။ * '''Californium-251 (²⁵¹Cf)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံကဵု အာယုက် လအ်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ကာလဳဖဝ်နဳယာမ် ရ။ အာယုက် ဍေဟ် (Half-life) ဂှ် '''၈၉၈ သၞာံ (898 years)''' ရ。 ဍေဟ် ပတိတ် ဓာတ် အာလ်ဖာ တုဲ ပြဟ်လီု ဒှ်အာ ကျူရဳယာမ်-၂၄၇ ร။ * '''Californium-252 (²⁵²Cf)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မပြာကတ်အိုတ် ကေုာံ ကိစ္စဇၞော်အိုတ် ရ။ အာယုက် ဍေဟ် ဂှ် ဆ '''၂.၆၄ သၞာံ (2.64 years)''' ဓဝ်ရ။ ဍေဟ် ပတိတ် ဓာတ် အာလ်ဖာ ၉၆.၉% ကေုာံ ခတိုဟ် အလဵုအလဵု ဍေဟ် (Spontaneous fission) ၃.၁% ร။ ပရေင် ခတိုဟ် ဏအ် ပတိတ် ဓာတ် နျူထရွန် ဗွဲမဂၠိုင် (Cf-252 မွဲ မိုက်ခရဝ်ဂရာမ် ပတိတ် နျူထရွန် ၂.၃ မဳလဳယျောန် ပ္ဍဲ မွဲ စက္က) ရ。<ref name="Audi2003">Audi, G. et al. (2003). "The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties". ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.</ref> == ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် == ဟိုတ်နူ Cf-252 ဂှ် ဒှ် တမ် ဇြဟတ် နျူထရွန် မထတ်လောန် ဂှ်ရ ဍေဟ် နွံကဵု လွပ် အဓိက ဗွဲမဂၠိုင်: # '''ကိရိယာ စမ်ၜတ် လောဟ (Portable Metal Detectors and Scanners)''': ညးတအ် စကာ နျူထရွန် နူကဵု Cf-252 သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် ကပေါတ် လောဟ၊ ဓာတ် ခတိုဟ် (Explosives) ကေုာံ လွဟ် ပ္ဍဲ က္ၜင်ကျာ ကေုာံ သၞေဟ် က္ၜင် ရ (Neutron radiography) ร။ # '''စမ်ၜတ် တိ ကေုာံ ဍာ် သၟဝ်တိ (Well Logging)''': ပ္ဍဲ ကမၠောန် ခါဲ ကၠေင် (Oil and Gas industry)၊ ညးတအ် ဖျေံ စုတ် Cf-252 ပ္ဍဲ ကတိုင် တိ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ပါဝင် တိ ကေုာံ ဂၠာဲ ဍာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠေင် ရ။ # '''လွဳ ယဲ ကေန်သာ (Cancer Therapy)''': ပ္ဍဲ ရုင်ဂဥုဲ လ္ၚဵု၊ ညးတအ် စကာ နျူထရွန် နူကဵု Cf-252 သွက်ဂွံ လွဳ ယဲ ကေန်သာ မဟွံ လေပ် ဒုင် လွဳ ကု ဓာတ် ရေဒဳယဝ် ဓမ္မတာ (Neutron brachytherapy ဥပမာ သွက် ကေန်သာ ကအ် ကေုာံ သြိုဟ်) ရ။ # '''စက် နျူကလဳယျာ (Reactor Startup Source)''': Cf-252 ဂှ် စကာ နဒဒှ် တမ် စ ပၟတ် (Startup source) သွက်ဂွံ ကဵု ဇြဟတ် နျူထရွန် ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ ရုင်စက် နျူကလဳယျာ တၟိ ရ。 == ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ ကေုာံ ဂျိ (Health Hazards) == ကာလဳဖဝ်နဳယာမ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ ဓမ္မတာ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ပိုယ် ရ။ ဍေဟ် ဒှ် လောဟ ဇြိုင် မၞုံကဵု ဂျိ ထတ် လောန် (Toxic heavy metal) ကေုာံ နွံ ဂျိ ရေဒဳယဝ် ဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ (Radiological hazard)။ ယဝ်ရ ဍေဟ် လုပ်အာ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ပိုယ် (Inhalation or ingestion) မ္ဂး ဍေဟ် အာ ကောံ မံင် ပ္ဍဲ '''ဇုတ်''' (Bones - ၜိုတ် ၆၅%) ကေုာံ ဂြိုဟ် (Liver - ၜိုတ် ၂၅%) ရ။ ကာလဳဖဝ်နဳယာမ် ဒှ် ဓာတ် "Bone seeker" မွဲ ရ။ ဓာတ် ရေဒဳယဝ် နူကဵု ဍေဟ် (ဗွဲတၟေင် အာလ်ဖာ ကေုာံ နျူထရွန်) ဖံက် ပလီု သဲလ် ဇုတ် တုဲ သ္ပကဵု က္တဵုဒှ် ယဲ ကေန်သာ ဇုတ် (Bone cancer) ကေုာံ ယဲ ဆီ (Leukemia) အခိင် လအ်လ မာန် ရ。 ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဟွံမဲ ပ္ဍဲ သဘာဝ ဂှ်ရ မၞိဟ် ဓမ္မတာ ဒး ဍေဟ် ဟွံမာန် ရ。<ref name="Emsley2001">Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 88–90.</ref> == ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် == ဓာတ်ပံင်ကောံ ကာလဳဖဝ်နဳယာမ် တအ် ဂှ် က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် +3 ကေုာံ +4 ရ: * '''Californium(III) oxide (Cf₂O₃)''': ဓာတ် အသာ် ဍာ်မိတ်-သၚေက် မဒှ် ဓာတ် အံက်သိုက် ပြာကတ်အိုတ် ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဓာတ် မညိင်ဝတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ဓမ္မတာ ရ။ * '''Californium(IV) oxide (CfO₂)''': ဓာတ် အသာ် လမ္စံက် မက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဇြဟတ် အံက်သဳဂျိန် သၠုင် ရ။ * '''Californium(III) chloride (CfCl₃)''': ဓာတ် ၜဵု အသာ် သၚေက် မလေင် ပ္ဍဲ ဍာ်။ == ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ စဵုဒၞာ (Safety) == ကာလဳဖဝ်နဳယာမ် (ဗွဲတၟေင် Cf-252) ဂှ် ဒှ် ဓာတ် အန္တရာယ် ဇၞော် (Dangerous radioactive material) ร။ * '''အန္တရာယ် နျူထရွန် (Neutron hazard)''': Cf-252 ဂှ် ပတိတ် ဓာတ် နျူထရွန် ဇြဟတ် ထတ် လောန် ရ။ ဓာတ် နျူထရွန် ဂှ် ဖံက် ၜက် အာ ပသဲ ဖကောဝ် (Lead shielding) မာန် လောဲသွာ ရ។ ဟိုတ်ဂှ်ရ ယဝ်ရ ရပ်စပ် Cf-252 မ္ဂး ဒးစကာ ပရေင် စဵုဒၞာ တၟေင် ဗီုကဵု ဍာ် (Water)၊ ဖလာသတေတ် သတီု (Polyethylene) ဟွံသေင်မ္ဂး ကောန်ကရေတ် (Concrete shielding) သွက်ဂွံ ဇြောတ် ကေတ် နျူထရွန် ร။ * သၟာကမၠောန် တအ် ဒးစကာ သ္ၚိ ဖန် ကၟာတ်လဒဵု (Glove boxes with heavy shielding) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ရ။ == ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် == ကာလဳဖဝ်နဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး: * '''ကု ဒိသပရဝ်သဳယာမ် (Dysprosium)''': ဒိသပရဝ်သဳယာမ် (Dy, 66) ဂှ် နွံ လတူ ကာလဳဖဝ်နဳယာမ် ပ္ဍဲ ဂကောံ လာန်တာနိုက် ရ။ သီုၜါဝွံ နွံကဵု အခိုက်အလိုက် ဓာတု တုပ်သၟဟ် (ကဆံင် +3) တုဲ ၜါ သီုဖအိုတ် ဂှ် ဒှ် ဓာတ် မၞုံကဵု ပရေင် ဇြောတ် ကေတ် နျူထရွန် ဟွံသေင်မ္ဂး ပတိတ် နျူထရွန် ထတ် ကီုရ။ ဆဂး ဒိသပရဝ်သဳယာမ် ဂှ် ညိင်ဝတ် တုဲ ကာလဳဖဝ်နဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ် ရ။ * '''ကု ဗာကလဳယာမ် (Berkelium)''': ဗာကလဳယာမ် (Bk, 97) ဂှ် နွံ ကိုပ်ကၠာ ကာလဳဖဝ်နဳယာမ် ร။ သီုၜါဝွံ ဒှ် ဓာတ် သာန်ထေတ်တေတ် ကီုလေဝ်၊ ကာလဳဖဝ်နဳယာမ် (Cf-252) ဂှ် စကာ လွပ် ဂၠိုင် (စက် ပတိတ် နျူထရွန်) တုဲ ဗာကလဳယာမ် ဂှ် စကာ ဆ သွက်ဂွံ ပတိတ် ဒြပ်သ္အး တၟိ ဓဝ်ရ。<ref name="Cotton1999">Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley & Sons. pp. 1127–1130.</ref> == နိဿဲ == <references /> {{သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး}} [[ကဏ္ဍ:ကာလဳဖဝ်နဳယာမ်]] [[ကဏ္ဍ:အက်တဳနိုက်ဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အး ရေဒဳယဝ်ဂမၠိုင်]] dvs0b0zcnngpy95ief7yr92xikqforq 0 12840 59231 2026-10-26T11:21:32Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox element | name = အာင်သတာင်နဳယာမ် | english_name = Einsteinium | symbol = Es | atomic_number = 99 | atomic_mass = [252] | element_category = [[အက်တဳနိုက်]] (Actinide) | group = 3 (Actinide) | period = 7 | block = f-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု (Silvery), မလေပ် ပတိတ် လျး သၚေက်-သွာ် ပ္ဍဲ..." 59231 wikitext text/x-wiki {{Infobox element | name = အာင်သတာင်နဳယာမ် | english_name = Einsteinium | symbol = Es | atomic_number = 99 | atomic_mass = [252] | element_category = [[အက်တဳနိုက်]] (Actinide) | group = 3 (Actinide) | period = 7 | block = f-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု (Silvery), မလေပ် ပတိတ် လျး သၚေက်-သွာ် ပ္ဍဲ ဒမၠု (Glows blue in the dark) | image = [[File:Einsteinium.jpg|250px|alt=လောဟ အာင်သတာင်နဳယာမ်]] | caption = ဓာတ် အာင်သတာင်နဳယာမ် သ္အးဇ္ၚး (ပတောအ်လဝ် နကဵု ကောန်ပျူတာ) | phase = Solid | melting_point_K = 1133 | melting_point_C = 860 | boiling_point_K = 1269 | boiling_point_C = 996 | density_stp = 8.84 g/cm3 | discovery = [[Albert Ghiorso]] ကေုာံ ဂကောံ (၁၉၅၂) }} '''အာင်သတာင်နဳယာမ်''' ({{lang-en|Einsteinium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Es''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၉၉ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ '''[[အက်တဳနိုက်]]''' (Actinide series) ရ။ လောဟဝွံ နွံကဵု အသာ် သြန်-ဗု တုဲ၊ ဍေဟ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး တွိုန်လတူ ယူရေနဳယာမ် (Transuranic element) မကၠောန်ဗဒှ်လဝ် နကဵု ကောန်မၞိဟ် သာန်ထေတ်တေတ် (Synthetic element) ရ။ အာင်သတာင်နဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ် (Radioactive) ထတ်လောန် မွဲ တုဲ၊ ဍေဟ် ပတိတ် ဂမ္တဴ အလဵုအလဵု ဍေဟ် ကေုာံ ပတိတ် လျး အသာ် သၚေက်-သွာ် ပ္ဍဲ ဒမၠု (Glows blue in the dark) ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မရနုက်ကဵု ထပှ် မသၟာသိပ္ပံ တအ် ဂွံဆဵုကေတ် ကြဴနူ ယူရေနဳယာမ် (Uranium) ร။ တင်တၟေင် ဇၞော်အိုတ် ဍေဟ် ဂှ် ညးတအ် ဂွံဆဵုကေတ် ဍေဟ် အလန်ပထမအိုတ် နူကဵု ဓာတ် အကျန် ခဗိုက် မတိတ် ကၠုင် နူကဵု ပရေင် စမ်ၜတ် ဗုမ် ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် အလန်ပထမအိုတ် (First hydrogen bomb explosion) ရ။ ဓာတ် အိုင်သဝ်တုပ် ဍေဟ် မညိင်ဝတ်အိုတ် ဂှ် ဒှ် '''Einsteinium-252''' မၞုံကဵု အာယုက် (Half-life) ၄၇၁.၇ တ္ၚဲ ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံ အာင်သတာင်နဳယာမ် ဂှ် ဟွံမဲ ကု လွပ် စကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် စက် ဟွံသေင်မ္ဂး ကပေါတ် သ္ၚိ ဌာန် လးလး တုဲ ဍေဟ် စကာ ဆ ပ္ဍဲ သုတေသန ရူပဗေဒ ဓဝ်ရ။ == ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် == ယၟုမ္ဂး "အာင်သတာင်နဳယာမ်" (Einsteinium) ဝွံ ကၠုင်နူ ယၟု သၟာသိပ္ပံ ရူပဗေဒ ဇၞော် မပြာကတ် အလုံဂၠးတိ '''[[အာလ်ဗာတ် အာင်သတာင်]]''' (Albert Einstein) သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဂုဏ်စရာဲ ညး မခၞံဗဒှ် လဝ် သီအိုရဳ Relativity ရ။ ပ္ဍဲ ဂိတု နဝ်ဝေမ်ဗါ သၞာံ ၁၉၅၂ ဂှ်၊ ဍုင် အမေရိကာန် စမ်ၜတ် ခတိုဟ် ဗုမ် ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် အလန်ပထမအိုတ် မကော်ဂး "Ivy Mike" ပ္ဍဲ တကအ် Eniwetok Atoll ရ။ အခိင် ဗုမ် ခတိုဟ် ဂှ်၊ လောဟ ယူရေနဳယာမ်-၂၃၈ ဇြောတ် ကေတ် ဓာတ် နျူထရွန် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ မွဲ ခဏ ဓဝ် (Rapid neutron capture) တုဲ က္တဵုဒှ် အာ ဒြပ်သ္အး ဇြိုင်ဇြိုင် တၞဟ်တအ် ရ။ သၟာသိပ္ပံ [[Albert Ghiorso]] (အာလ်ဗာတ် ဂျဳအဝ်သဝ်) ကေုာံ ဂကောံ ညးမပ္တံကဵု Stanley G. Thompson (သတာန်လဳ တောမ်သောန်) ကေုာံ Glenn T. Seaborg (ဂလေန် သဳဗံက်) တအ် လ္ၚတ် စမ်ၜတ် ခဗိုက် တိ ကေုာံ ယက် မတိတ် နူကဵု ဒၞာဲ ဗုမ် ဂှ် တုဲ ညးတအ် ဂွံဆဵုကေတ် ဒြပ်သ္အး ဂၞန် ၉၉ (အာင်သတာင်နဳယာမ်) ကေုာံ ဂၞန် ၁၀၀ ([[ဖာမဳယာမ်]]) အလန်ပထမအိုတ် ရ။ ဟိုတ်နူ အခိင် ပၞာန် ပါက်လဒေါဝ် (Cold War) ဂှ်ရ ညးတအ် ပၞုက် လဝ် ပရိုင် ဏအ် တုဲ စိုပ် သၞာံ ၁၉၅၅ ဂှ်မှ ညးတအ် လလောင်တြး အလုံဂၠးတိ ရ。<ref name="Ghiorso1955">Ghiorso, A.; et al. (1955). "New Elements Einsteinium and Fermium, Atomic Numbers 99 and 100". ''Physical Review''. 99 (3): 1048–1049.</ref> == ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် == အာင်သတာင်နဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ ဇြိုင် ဍိုန်ဍောတ် မွဲ တုဲ၊ ဍေဟ် နွံကဵု လျိုင် 8.84 g/cm³ ร။ ကဆံင်စှ်ေဍာ် ဍေဟ် ဂှ် 860 °C တုဲ ကဆံင်ကတဴ ဂှ် 996 °C ရ。 ဍေဟ် ဒှ် ဓာတ် မလေပ် ပြံင်လှာဲ ဒှ် ကျာ လောဲသွာ (High volatility) တုဲ နွံကဵု အခိုက်အလိုက် ဓာတု တုပ် ကု လောဟ အယ်ကာလဳ တိ (Alkaline earth metals) ညိည ရ။ ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် လောဟ မၞုံကဵု ပရေင် ဓာတ်လီုလာ် လောဲသွာ ရ။ ဍေဟ် လေင် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် ဖျး ဓမ္မတာ (Aqueous acids) တုဲ ပတိတ် ဓာတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ရ။ ဍေဟ် နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် (Oxidation states) အဓိက သာ် +3 (Es³⁺) မညိင်ဝတ် အိုတ် ရ။ ပ္ဍဲ ဍာ် မ္ဂး ဓာတ် အိုင်ယောန် ဍေဟ် ဂှ် နွံကဵု အရံင် ပ္ကဴ ဩောန် ဍာ်မိတ် (Pale pink) ร။ ပါဲနူဂှ် ကဆံင် +2 (Es²⁺) လေဝ် နွံ ကီု တုဲ ဍေဟ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး အက်တဳနိုက် ပထမအိုတ် မၞုံကဵု ကဆံင် +2 ပ္ဍဲ ဍာ် ဓမ္မတာ ရ။ == ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ == လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ အာင်သတာင်နဳယာမ် ဝွံ ဟွံမဲ ပ္ဍဲ သဘာဝ ဓမ္မတာ လးလး ရ (No naturally occurring isotopes)။ ဍေဟ် ကေင် က္တဵုဒှ် လဝ် ဆ ညိည ဓဝ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ရုင်စက် နျူကလဳယျာ သဘာဝ ပ္ဍဲ ဍုင် ဂါဗောန် (Oklo natural nuclear fission reactor) ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် ဟိုတ်နူ အာယုက် ဍေဟ် ဂၠေအ် လောန် (ဆ မွဲ သၞာံ ပြင် ဓဝ်) ဂှ်ရ ဍေဟ် ပြဟ်လီု အိုတ် အာ လအ်လ ယျ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အာင်သတာင်နဳယာမ် သီုဖအိုတ် မစကာ မံင် ပ္ဍဲ လောက ခေတ်လၟုဟ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မကၠောန်ဗဒှ်လဝ် နကဵု ရုင်စက် သာန်ထေတ်တေတ် (Wholly synthetic element) ဓဝ်ရ。<ref name="Greenwood1997">Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 1263–1267.</ref> == ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် == ပရေင်ပတိတ် အာင်သတာင်နဳယာမ် အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ဆ ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် နျူကလဳယျာ ဇြဟတ် ထတ် (High Flux Isotope Reactors - HFIR) ဓဝ်ရ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ รุင်စက် Oak Ridge National Laboratory (ORNL) ဍုင် အမေရိကာန် ရ။ ညးတအ် ပတိတ် ဍေဟ် နကဵု လၟေင် ဍိုတ် ပန် ဓာတ် [[ပလူတဝ်နဳယာမ်]] ဟွံသေင်မ္ဂး [[ကျူရဳယာမ်]] ဟွံသေင်မ္ဂး [[ကာလဳဖဝ်နဳယာမ်]] ကု ဓာတ် နျူထရွန် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ စက် နျူကလဳယျာ ရ။ លၟိဟ် ပတိတ် အာင်သတာင်နဳယာမ် (Es-253) အလုံဂၠးတိ ဂှ် နွံ ဆ ၜိုတ် မဳလဳဂရာမ် (Milligrams) ဓဝ် ပ္ဍဲ မွဲ သၞာံ တုဲ ဍေဟ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မရှားပါး ဗွဲမလောန် ကေုာံ ၚုဟ် သၠုင်လောန် ရ။ == ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် (Isotopes) == အာင်သတာင်နဳယာမ် ဝွံ နွံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ် သီုဖအိုတ် ၁၉ သာ် (နူ Es-240 စဵုကဵု Es-258) တုဲ ဟွံမဲ ကု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် လးလး ရ။ * '''Einsteinium-252 (²⁵²Es)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံကဵု အာယုက် လအ်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂကောံ အာင်သတာင်နဳယာမ် ရ။ အာယုက် ဍေဟ် (Half-life) ဂှ် '''၄၇၁.၇ တ္ၚဲ (471.7 days)''' ရ。 ဍေဟ် ပတိတ် ဓာတ် အာလ်ဖာ တုဲ ပြဟ်လီု ဒှ်အာ ဗာကလဳယာမ်-၂၄၈ ร။ * '''Einsteinium-253 (²⁵³Es)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မပတိတ် ဂွံ ဂၠိုင်အိုတ် ကေုာံ စကာ ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် ရ။ အာယုက် ဍေဟ် ဂှ် ဆ '''၂၀.၄၇ တ္ၚဲ (20.47 days)''' ဓဝ်ရ။ ဍေဟ် ပတိတ် ဓာတ် အာလ်ဖာ ဇြဟတ် ထတ် တုဲ ပြဟ်လီု ဒှ်အာ ဓာတ် ဗာကလဳယာမ်-၂၄၉ ร。<ref name="Audi2003">Audi, G. et al. (2003). "The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties". ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.</ref> == ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် == ဟိုတ်နူ အာင်သတာင်နဳယာမ် နွံကဵု ဂျိ ရေဒဳယဝ် ထတ် လောန်، အာယုက် ဂၠေအ် ကေုာံ ကလိဂွံ ဝါတ် လောန် (ဆ မဳလဳဂရာမ် ဓဝ်) ဂှ်ရ ဍေဟ် ဟွံမဲ ကု လွပ် စကာ ပ္ဍဲ ရုင်စက် ဟွံသေင်မ္ဂး ကပေါတ် သ္ၚိ ဌာန် လးလး ရ။ (No commercial applications)။ လွပ် အဓိက ကေုာံ မွဲတန်ဓဝ် ဍေဟ် ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ သုတေသန ရူပဗေဒ (Fundamental science research): # '''ပတိတ် ဒြပ်သ္အး တၟိ (Target material for heavier elements)''': Es-253 ဂှ် စကာ နဒဒှ် တမ် လောဟ သွက်ဂွံ ပတိတ် ဒြပ်သ္အး သာန်ထေတ်တေတ် မဇြိုင်အိုတ် တအ် ร။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၅ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ တအ် ဍိုတ် ပန် အာင်သတာင်နဳယာမ်-၂၅၃ ကု ဓာတ် အာလ်ဖာ ပ္ဍဲ စက် ခလိုင် အက်တောမ် တုဲ ဂွံဆဵုကေတ် ဒြပ်သ္အး ဂၞန် ၁၀၁ မတွဟ်ဂး '''[[မေန်ဒလဳဗဳယာမ်]] (Mendelevium)''' အလန်ပထမအိုတ် ရ။ # '''သုတေသန ဓာတုဗေဒ အက်တဳနိုက် (Actinide Chemistry)''': ညးတအ် စကာ အာင်သတာင်နဳယာမ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ပရေင် ဓာတု မပ္တံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် +2 ပ္ဍဲ လောဟ ဇြိုင် ရ။ == ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ ကေုာံ ဂျိ (Health Hazards) == အာင်သတာင်နဳယာမ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ ဓမ္မတာ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ပိုယ် ရ။ ဍေဟ် ဒှ် လောဟ ဇြိုင် မၞုံကဵု ဂျိ ထတ် လောန် (Toxic heavy metal) ကေုာံ နွံ ဂျိ ရေဒဳယဝ် ဇၞော် ဗွဲမလောန် (Radiological hazard) ရ။ ယဝ်ရ ဍေဟ် လုပ်အာ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ပိုယ် (Inhalation or ingestion) မ္ဂး ဍေဟ် အာ ကောံ မံင် ပ္ဍဲ '''ဇုတ်''' (Bones) ကေုာံ ဂြိုဟ် (Liver) ရ။ ညံင်ရဴ အက်တဳနိုက် တၞဟ်တအ် ကီု၊ ဍေဟ် ဒှ် ဓာတ် "Bone seeker" မွဲ ရ။ ဓာတ် ရေဒဳယဝ် (အာလ်ဖာ) နူကဵု ဍေဟ် ဖံက် ပလီု သဲလ် ဇုတ် တုဲ သ္ပကဵု က္တဵုဒှ် ယဲ ကေန်သာ ဇုတ် (Bone cancer) အခိင် လအ်လ မာန် ရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဟွံမဲ ပ္ဍဲ သဘာဝ ဂှ်ရ မၞိဟ် ဓမ္မတာ ဒး ဍေဟ် ဟွံမာန် ရ。<ref name="Emsley2001">Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 131–133.</ref> == ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် == ဓာတ်ပံင်ကောံ အာင်သတာင်နဳယာမ် တအ် ဂှ် က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် +3 (အဓိက) ကေုာံ +2 ရ: * '''Einsteinium(III) oxide (Es₂O₃)''': ဓာတ် အသာ် ဗု မဒှ် ဓာတ် အံက်သိုက် ပြာကတ်အိုတ် ရ။ ဍေဟ် ပတိတ် လျး သၚေက်-သွာ် ပ္ဍဲ ဒမၠု။ * '''Einsteinium(III) chloride (EsCl₃)''': ဓာတ် ၜဵု မလေင် ပ္ဍဲ ဍာ်။ ဍေဟ် ဒှ် တမ် သွက်ဂွံ ကၠောန် ဓာတ်ပံင်ကောံ တၞဟ်တအ် ร။ * '''Einsteinium(II) chloride (EsCl₂)''': ဓာတ် ၜဵု ညိင်ဝတ် မက္တဵုဒှ် နူ လၟေင် ဇြဟတ် ဓာတု ဍိုန်လျ ร။ == ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ စဵုဒၞာ (Safety) == အာင်သတာင်နဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဓာတ် အန္တရာယ် ဇၞော် (Dangerous radioactive material) ရ။ * '''အန္တရာယ် ရေဒဳယဝ် (Radiation hazard)''': Es-253 ဂှ် ပတိတ် ဓာတ် အာလ်ဖာ ဗွဲမထတ် ကေုာံ ပတိတ် ဓာတ် ဂါမ္မာ ကေုာံ ဓာတ် X-rays ร။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ယဝ်ရ ရပ်စပ် ဍေဟ် မ္ဂး ဒးစကာ ပသဲ ဖကောဝ် (Heavy shielding) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ရ。 * သၟာကမၠောန် တအ် ဒးစကာ သ္ၚိ ဖန် ကၟာတ်လဒဵု (Isolated glove boxes) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညံင်ဟွံဂွံ ယီု လုပ်အာ ခဗိုက် ရ။ == ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် == အာင်သတာင်နဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး: * '''ကု ဟဝ်လမဳယာမ် (Holmium)''': ဟဝ်လမဳယာမ် (Ho, 67) ဂှ် နွံ လတူ အာင်သတာင်နဳယာမ် ပ္ဍဲ ဂကောံ လာန်တာနိုက် ရ။ သီုၜါဝွံ နွံကဵု အခိုက်အလိုက် ဓာတု တုပ်သၟဟ် (ကဆံင် +3 ညိင်ဝတ်) ကေုာံ ဗွိုက် အဳလက်ထရွန် တုပ် ရ။ ဆဂး ဟဝ်လမဳယာမ် ဂှ် ညိင်ဝတ် (Stable) တုဲ အာင်သတာင်နဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ် ร။ * '''ကု ဖာမဳယာမ် (Fermium)''': ဖာမဳယာမ် (Fm, 100) ဂှ် နွံ ကြဴနူ အာင်သတာင်နဳယာမ် ร။ သီုၜါဝွံ ဒှ် ဓာတ် သာန်ထေတ်တေတ် မဂွံဆဵုကေတ် နူကဵု ဗုမ် ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် အလန်ပထမအိုတ် (Ivy Mike) မွဲစွံ ရ။ ၜါ သီုဖအိုတ် ဂှ် ကေတ်လဝ် ယၟု နူ သၟာသိပ္ပံ ရူပဗေဒ ဇၞော် (Albert Einstein ကေုာံ Enrico Fermi) ရ。<ref name="Cotton1999">Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley & Sons. pp. 1128–1130.</ref> == နိဿဲ == <references /> {{သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး}} [[ကဏ္ဍ:အာင်သတာင်နဳယာမ်]] [[ကဏ္ဍ:အက်တဳနိုက်ဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အး ရေဒဳယဝ်ဂမၠိုင်]] 8j4l66velyyxqhu89wikpyxeyzlx52f 0 12841 59232 2026-10-26T11:23:51Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox element | name = ဖာမဳယာမ် | english_name = Fermium | symbol = Fm | atomic_number = 100 | atomic_mass = [257] | element_category = [[အက်တဳနိုက်]] (Actinide) | group = 3 (Actinide) | period = 7 | block = f-block | appearance = ဟွံတီကၠး (ရံင်စ ဒှ် လောဟ သြန်-ဗု) (Unknown, probably silvery metallic) | image = File:Fermium.jp..." 59232 wikitext text/x-wiki {{Infobox element | name = ဖာမဳယာမ် | english_name = Fermium | symbol = Fm | atomic_number = 100 | atomic_mass = [257] | element_category = [[အက်တဳနိုက်]] (Actinide) | group = 3 (Actinide) | period = 7 | block = f-block | appearance = ဟွံတီကၠး (ရံင်စ ဒှ် လောဟ သြန်-ဗု) (Unknown, probably silvery metallic) | image = [[File:Fermium.jpg|250px|alt=လောဟ ဖာမဳယာမ်]] | caption = ဓာတ် ဖာမဳယာမ် (ပတောအ်လဝ် နကဵု ကောန်ပျူတာ ဟိုတ်နူ ဟွံမာန် ပကောံ လၟိဟ် ဇၞော်) | phase = Solid (Predicted) | melting_point_K = 1800 | melting_point_C = 1527 | boiling_point_K = | boiling_point_C = | density_stp = 9.7 g/cm3 (Predicted) | discovery = [[Albert Ghiorso]] ကေုာံ ဂကောံ (၁၉၅၂) }} '''ဖာမဳယာမ်''' ({{lang-en|Fermium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Fm''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၁၀၀ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ '''[[အက်တဳနိုက်]]''' (Actinide series) ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး တွိုန်လတူ ယူရေနဳယာမ် (Transuranic element) မကၠောန်ဗဒှ်လဝ် နကဵု ကောန်မၞိဟ် သာန်ထေတ်တေတ် (Synthetic element) မွဲ တုဲ၊ ဍေဟ် ဒှ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ် (Radioactive) ထတ်လောန် ရ။ တင်တၟေင် ဇၞော်အိုတ် ဖာမဳယာမ် မွဲဂှ် ဍေဟ် ဒှ် '''ဒြပ်သ္အး ဇြိုင်အိုတ် မမာန် ကၠောန်ဗဒှ် နကဵု လၟေင် ဍိုတ် ပန် ဓာတ် နျူထရွန် (Neutron capture)''' ပ္ဍဲ စက် နျူကလဳယျာ ရ။ ဒြပ်သ္အး မနွံ ကြဴနူ ဍေဟ် တအ် သီုဖအိုတ် (နူ ဂၞန် ၁၀၁ စဵုကဵု ၁၁၈) ဂှ် ဒးစကာ နဲကဲ ပန် တၟေင် (Particle accelerators) သၟး ရ။ သၟာသိပ္ပံ တအ် ဂွံဆဵုကေတ် ဖာမဳယာမ် အလန်ပထမအိုတ် မွဲစွံ ကု [[အာင်သတာင်နဳယာမ်]] နူကဵု ဓာတ် အကျန် ခဗိုက် မတိတ် ကၠုင် နူကဵု ပရေင် စမ်ၜတ် ဗုမ် ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် အလန်ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၂ ရ။ ဓာတ် အိုင်သဝ်တုပ် ဍေဟ် မညိင်ဝတ်အိုတ် ဂှ် ဒှ် '''Fermium-257''' မၞုံကဵု အာယုက် (Half-life) ၁၀၀.၅ တ္ၚဲ ရ။ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ကလိဂွံ ဝါတ်ဂါတ် လောန် တုဲ လၟိဟ် အောန် လောန် (ဆ ပဳကဝ်ဂရာမ် စဵုကဵု နာနဝ်ဂရာမ် ဓဝ်) ဂှ်ရ ဍေဟ် ဟွံမဲ ကု လွပ် ကမၠောန် လးလး တုဲ စကာ ဆ ပ္ဍဲ သုတေသန ရူပဗေဒ ဓဝ်ရ。 == ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် == ယၟုမ္ဂး "ဖာမဳယာမ်" (Fermium) ဝွံ ကၠုင်နူ ယၟု သၟာသိပ္ပံ ရူပဗေဒ နျူကလဳယျာ ဇၞော် ဂကူအဳတလဳ-အမေရိကာန် '''[[အေန်ရဳကဝ် ဖာမဳ]]''' (Enrico Fermi) မဒှ် ညးမခၞံဗဒှ် ရုင်စက် နျူကလဳယျာ ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ လောက ရ။ ပ္ဍဲ ဂိတု နဝ်ဝေမ်ဗါ သၞာံ ၁၉၅၂ ဂှ်၊ ဍုင် အမေရိကာန် စမ်ၜတ် ခတိုဟ် ဗုမ် ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် အလန်ပထမအိုတ် မကော်ဂး "Ivy Mike" ပ္ဍဲ တကအ် Eniwetok Atoll ร။ အခိင် ဗုမ် ခတိုဟ် ဂှ်၊ လောဟ ယူရေနဳယာမ်-၂၃၈ ဇြောတ် ကေတ် ဓာတ် နျူထရွန် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ မွဲ ခဏ ဓဝ် (Rapid neutron capture) တုဲ ပြဟ်လီု က္တဵုဒှ် အာ ဒြပ်သ္အး တၟိ တအ် ရ။ သၟာသိပ္ပံ [[Albert Ghiorso]] (အာလ်ဗာတ် ဂျဳအဝ်သဝ်) ကေုာံ ဂကောံ တအ် လ္ၚတ် စမ်ၜတ် ခဗိုက် တိ ကေုာံ ယက် မတိတ် နူကဵု ဒၞာဲ ဗုမ် ဂှ် တုဲ ညးတအ် ဂွံဆဵုကေတ် ဒြပ်သ္အး ဂၞန် ၉၉ (အာင်သတာင်နဳယာမ်) ကေုာံ ဂၞန် ၁၀၀ (ဖာမဳယာမ်) ရ။ ညးတအ် ဂွံဆဵု ဓာတ် ဖာမဳယာမ်-၂၅၅ (Fm-255) မကလိဂွံ နူ ပရေင် ပြဟ်လီု U-238 မဇြောတ် ကေတ် နျူထရွန် ၁၇ ဝါ ရ။ ဟိုတ်နူ အခိင် ပၞာန် ပါက်လဒေါဝ် ဂှ်ရ ညးတအ် ပၞုက် လဝ် ပရိုင် ဏအ် တုဲ စိုပ် သၞာံ ၁၉၅၅ ဂှ်မှ လလောင်တြး အလုံဂၠးတိ ရ。<ref name="Ghiorso1955">Ghiorso, A.; et al. (1955). "New Elements Einsteinium and Fermium, Atomic Numbers 99 and 100". ''Physical Review''. 99 (3): 1048–1049.</ref> == ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် == သၟာသိပ္ပံ တအ် ဟွံမာန် ပကောံ ဖာမဳယာမ် နဒဒှ် ကလောံ လောဟ ဇၞော်ဇၞော် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဍေဟ် (Macroscopic quantities have never been produced) ร။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အခိုက်အလိုက် ရူပဗေဒ ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဒှ် တင် တော် ထေင် ကေတ် (Predictions) သၟး ရ။ ဖာမဳယာမ် ဝွံ သၟာသိပ္ပံ တအ် တော် လဝ် ဒဒှ်ရ ဍေဟ် ဒှ် လောဟ မၞုံကဵု လျိုင် 9.7 g/cm³ ร။ ကဆံင်စှ်ေဍာ် ဍေဟ် ဂှ် 1527 °C ရ。 ဍေဟ် ဒှ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ် ထတ်လောန် တုဲ ပြဟ်လီု လောဲသွာ ရ။ ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ညးတအ် လ္ၚတ် ဍေဟ် နကဵု လၟိဟ် ဍောတ်တ် (Tracer scale) ရ။ ဍေဟ် နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် (Oxidation states) အဓိက +3 (Fm³⁺) မညိင်ဝတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍာ် ရ။ ပါဲနူဂှ် ကဆံင် +2 (Fm²⁺) လေဝ် နွံ ကီု တုဲ ဍေဟ် ညိင်ဝတ် နူကဵု ကဆံင် +2 ပ္ဍဲ အာင်သတာင်နဳယာမ် ညိ ရ។ == ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ == လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ ဖာမဳယာမ် ဝွံ ဟွံမဲ ပ္ဍဲ သဘာဝ ဓမ္မတာ လးလး ရ (No naturally occurring isotopes)။ ဍေဟ် ကေင် က္တဵုဒှ် လဝ် ဆ ညိည ဓဝ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ရုင်စက် နျူကလဳယျာ သဘာဝ ပ္ဍဲ ဍုင် ဂါဗောန် (Oklo natural nuclear fission reactor) ကီုလေဝ်၊ ဟိုတ်နူ အာယုက် ဍေဟ် ဂၠေအ် လောန် (၁၀၀ တ္ၚဲ ဓဝ်) ဂှ်ရ ဍေဟ် ပြဟ်လီု အိုတ် အာ လအ်လ ယျ ရ。 ဟိုတ်ဂှ်ရ ဖာမဳယာမ် သီုဖအိုတ် မစကာ မံင် ပ္ဍဲ လောက ခေတ်လၟုဟ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မကၠောန်ဗဒှ်လဝ် နကဵု ရုင်စက် သာန်ထေတ်တေတ် (Wholly synthetic element) ဓဝ်ရ。<ref name="Greenwood1997">Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 1263–1267.</ref> == ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် == ပရေင်ပတိတ် ဖာမဳယာမ် အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ဆ ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် နျူကလဳယျာ ဇြဟတ် ထတ် (High Flux Isotope Reactors - HFIR) ဓဝ်ရ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ รุင်စက် Oak Ridge National Laboratory (ORNL) ဍုင် အမေရိကာန် ရ။ ညးတအ် ပတိတ် ဍေဟ် နကဵု လၟေင် ဍိုတ် ပန် ဓာတ် [[ကျူရဳယာမ်]] ဟွံသေင်မ္ဂး [[ကာလဳဖဝ်နဳယာမ်]] ကု ဓာတ် နျူထရွန် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ စက် နျူကလဳယျာ ရ။ ဖာမဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး လက္ကရဴအိုတ် မမာန် ပတိတ် နကဵု လၟေင် ဇြောတ် နျူထရွန် ဏအ် ရ။ လၟိဟ် ပတိတ် ဖာမဳယာမ် အလုံဂၠးတိ ဂှ် နွံ ဆ ၜိုတ် နာနဝ်ဂရာမ် (Nanograms စဵုကဵု Picograms) ဓဝ် ပ္ဍဲ မွဲ သၞာံ တုဲ ဍေဟ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မရှားပါး ဗွဲမလောန် ရ。 == ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် (Isotopes) == ဖာမဳယာမ် ဝွံ နွံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ် သီုဖအိုတ် ၂၁ သာ် (နူ Fm-241 စဵုကဵု Fm-260) တုဲ ဟွံမဲ ကု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် လးလး ရ။ * '''Fermium-257 (²⁵⁷Fm)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံကဵု အာယုက် လအ်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဖာမဳယာမ် ရ။ အာယုက် ဍေဟ် (Half-life) ဂှ် '''၁၀၀.၅ တ္ၚဲ (100.5 days)''' ရ。 ဍေဟ် ပတိတ် ဓာတ် အာလ်ဖာ တုဲ ပြဟ်လီု ဒှ်အာ ကာလဳဖဝ်နဳယာမ်-၂၅၃ ร။ * '''Fermium-255 (²⁵⁵Fm)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် ร။ အာယုက် ဍေဟ် ဂှ် ဆ '''၂၀.၀၇ နာဍဳ (20.07 hours)''' ဓဝ်ရ။ ဍေဟ် ပြဟ်လီု ဒှ်အာ ကာလဳဖဝ်နဳယာမ်-၂၅၁ ရ。<ref name="Audi2003">Audi, G. et al. (2003). "The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties". ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.</ref> == ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် == ဟိုတ်နူ ဖာမဳယာမ် နွံကဵု ဂျိ ရေဒဳယဝ် ထတ် လောန်، အာယုက် ဂၠေအ် (လအ်အိုတ် ဆ ၁၀၀ တ္ၚဲ) ကေုာံ ကလိဂွံ ဝါတ် လောန် (ဆ နာနဝ်ဂရာမ် ဓဝ်) ဂှ်ရ ဍေဟ် ဟွံမဲ ကု လွပ် စကာ ပ္ဍဲ ရုင်စက် ဟွံသေင်မ္ဂး ကပေါတ် သ္ၚိ ဌာန် လးလး ရ။ (No commercial applications)။ လွပ် အဓိက ကေုာံ မွဲတန်ဓဝ် ဍေဟ် ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ သုတေသန ရူပဗေဒ (Fundamental science research): # '''သုတေသန ဓာတုဗေဒ ကေုာံ ရူပဗေဒ (Actinide Chemistry Research)''': ညးတအ် စကာ ဖာမဳယာမ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် အခိုက်အလိုက် ဓာတု လောဟ ဇြိုင် ကေုာံ စမ်ၜတ် လၟေင် ပရေင် ခတိုဟ် နျူကလဳယျာ (Nuclear fission models) ရ။ # '''ပတိတ် ဒြပ်သ္အး တၟိ''': ၜိုန်ရ ဍေဟ် ဟွံ မာန် ဇြောတ် နျူထရွန် သွက်ဂွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး ဂၞန် ၁၀၁ ကီုလေဝ်၊ သၟာသိပ္ပံ တအ် လ္ၚတ် ပရေင် ပြဟ်လီု ဍေဟ် သွက်ဂွံ တီ ဇြဟတ် နျူကလဳယျာ ဒြပ်သ္အး ဇြိုင်အိုတ် (Superheavy elements) ရ။ == ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ ကေုာံ ဂျိ (Health Hazards) == ဖာမဳယာမ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ ဓမ္မတာ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ပိုယ် ရ။ ဍေဟ် ဒှ် လောဟ ဇြိုင် မၞုံကဵု ဂျိ ထတ် လောန် (Toxic heavy metal) ကေုာံ နွံ ဂျိ ရေဒဳယဝ် ဇၞော် ဗွဲမလောန် (Radiological hazard) ရ။ ယဝ်ရ ဍေဟ် လုပ်အာ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ပိုယ် မ္ဂး ဍေဟ် အာ ကောံ မံင် ပ္ဍဲ '''ဇုတ်''' (Bones) ကေုာံ ဂြိုဟ် (Liver) ရ။ ညံင်ရဴ အက်တဳနိုက် တၞဟ်တအ် ကီု၊ ဍေဟ် ဒှ် ဓာတ် "Bone seeker" မွဲ ရ။ ဓာတ် ရေဒဳယဝ် (အာလ်ဖာ) နူကဵု ဍေဟ် ဖံက် ပလီု သဲလ် ဇုတ် တုဲ သ္ပကဵု က္တဵုဒှ် ယဲ ကေန်သာ ဇုတ် (Bone cancer) ရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဟွံမဲ ပ္ဍဲ သဘာဝ ကေုာံ လၟိဟ် ဍောတ် လောန် ဂှ်ရ မၞိဟ် ဓမ္မတာ ဒး ဍေဟ် ဟွံမာန် လးလး ရ。<ref name="Emsley2001">Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 147–148.</ref> == ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် == ဟိုတ်နူ ဖာမဳယာမ် နွံ ဆ လၟိဟ် နာနဝ်ဂရာမ် ဓဝ် ဂှ်ရ သၟာသိပ္ပံ တအ် ဟွံမာန် ပကောံ ဓာတ်ပံင်ကောံ ဍေဟ် နဒဒှ် ကလောံ ရ။ ဆဂး ညးတအ် လ္ၚတ် ဂွံ ပ္ဍဲ လၟိဟ် Tracer level ရ: * '''Fermium(III) oxide (Fm₂O₃)''': တော် ထေင် လဝ် ဒဒှ်ရ ဒှ် ဓာတ် အံက်သိုက် ညိင်ဝတ် ရ။ * '''Fermium(III) chloride (FmCl₃)''': က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် ဖျး ရ။ == ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ စဵုဒၞာ (Safety) == ဖာမဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဓာတ် အန္တရာယ် ဇၞော် (Dangerous radioactive material) ရ။ * '''အန္တရာယ် ရေဒဳယဝ်''': ဍေဟ် ပတိတ် ဓာတ် အာလ်ဖာ ဗွဲမထတ် កေုာံ ဖာမဳယာမ် လ္ၚဵု ပြဟ်လီု ခတိုဟ် အလဵုအလဵု ဍေဟ် (Spontaneous fission) တုဲ ပတိတ် ဓာတ် နျူထရွန် ရ။ ယဝ်ရ ရပ်စပ် ဍေဟ် မ္ဂး ဒးစကာ ပသဲ ဖကောဝ် ကေုာံ ဍာ် (Shielding) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ရ。 * သၟာကမၠောန် တအ် ဒးစကာ သ္ၚိ ဖန် ကၟာတ်လဒဵု (Isolated glove boxes) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညံင်ဟွံဂွံ ယီု လုပ်အာ ရ။ == ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် == ဖာမဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး: * '''ကု အာဗဳယာမ် (Erbium)''': အာဗဳယာမ် (Er, 68) ဂှ် နွံ လတူ ဖာမဳယာမ် ပ္ဍဲ ဂကောံ လာန်တာနိုက် ရ။ သီုၜါဝွံ နွံကဵု အခိုက်အလိုက် ဓာတု တုပ်သၟဟ် (ကဆံင် +3 ညိင်ဝတ်) ကေုာံ ဗွိုက် အဳလက်ထရွန် တုပ် ရ။ ဆဂး အာဗဳယာမ် ဂှ် ညိင်ဝတ် (Stable) တုဲ ဖာမဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ် រ။ * '''ကု အာင်သတာင်နဳယာမ် (Einsteinium)''': အာင်သတာင်နဳယာမ် (Es, 99) ဂှ် နွံ ကိုပ်ကၠာ ဖာမဳယာမ် រ။ သီုၜါဝွံ ဒှ် ဓာတ် သာန်ထေတ်တေတ် မဂွံဆဵုကေတ် နူကဵု ဗုမ် ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် အလန်ပထမအိုတ် (Ivy Mike) မွဲစွံ ရ။ အာင်သတာင်နဳယာမ် ဂှ် ပတိတ် ဂွံ လၟိဟ် မဳလဳဂရာမ် တုဲ ဖာမဳယာမ် ဂှ် ပတိတ် ဂွံ ဆ နာနဝ်ဂရာမ် ဓဝ်ရ。<ref name="Cotton1999">Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley & Sons. pp. 1128–1131.</ref> == နိဿဲ == <references /> {{သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး}} [[ကဏ္ဍ:ဖာမဳယာမ်]] [[ကဏ္ဍ:အက်တဳနိုက်ဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အး ရေဒဳယဝ်ဂမၠိုင်]] r7tuu4d4wtsmrg10rb2y7edd83twv6q 59233 59232 2026-10-26T11:24:36Z Aue Nai 24 59233 wikitext text/x-wiki {{Infobox element | name = ဖာမဳယာမ် | english_name = Fermium | symbol = Fm | atomic_number = 100 | atomic_mass = [257] | element_category = [[အက်တဳနိုက်]] (Actinide) | group = 3 (Actinide) | period = 7 | block = f-block | appearance = ဟွံတီကၠး (ရံင်စ ဒှ် လောဟ သြန်-ဗု) (Unknown, probably silvery metallic) | image = [[File:Fermium.jpg|250px|alt=လောဟ ဖာမဳယာမ်]] | caption = ဓာတ် ဖာမဳယာမ် (ပတောအ်လဝ် နကဵု ကောန်ပျူတာ ဟိုတ်နူ ဟွံမာန် ပကောံ လၟိဟ် ဇၞော်) | phase = Solid (Predicted) | melting_point_K = 1800 | melting_point_C = 1527 | boiling_point_K = | boiling_point_C = | density_stp = 9.7 g/cm3 (Predicted) | discovery = [[Albert Ghiorso]] ကေုာံ ဂကောံ (၁၉၅၂) }} '''ဖာမဳယာမ်''' ({{lang-en|Fermium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Fm''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၁၀၀ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ '''[[အက်တဳနိုက်]]''' (Actinide series) ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး တွိုန်လတူ ယူရေနဳယာမ် (Transuranic element) မကၠောန်ဗဒှ်လဝ် နကဵု ကောန်မၞိဟ် သာန်ထေတ်တေတ် (Synthetic element) မွဲ တုဲ၊ ဍေဟ် ဒှ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ် (Radioactive) ထတ်လောန် ရ။ တင်တၟေင် ဇၞော်အိုတ် ဖာမဳယာမ် မွဲဂှ် ဍေဟ် ဒှ် '''ဒြပ်သ္အး ဇြိုင်အိုတ် မမာန် ကၠောန်ဗဒှ် နကဵု လၟေင် ဍိုတ် ပန် ဓာတ် နျူထရွန် (Neutron capture)''' ပ္ဍဲ စက် နျူကလဳယျာ ရ။ ဒြပ်သ္အး မနွံ ကြဴနူ ဍေဟ် တအ် သီုဖအိုတ် (နူ ဂၞန် ၁၀၁ စဵုကဵု ၁၁၈) ဂှ် ဒးစကာ နဲကဲ ပန် တၟေင် (Particle accelerators) သၟး ရ။ သၟာသိပ္ပံ တအ် ဂွံဆဵုကေတ် ဖာမဳယာမ် အလန်ပထမအိုတ် မွဲစွံ ကု [[အာင်သတာင်နဳယာမ်]] နူကဵု ဓာတ် အကျန် ခဗိုက် မတိတ် ကၠုင် နူကဵု ပရေင် စမ်ၜတ် ဗုမ် ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် အလန်ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၂ ရ။ ဓာတ် အိုင်သဝ်တုပ် ဍေဟ် မညိင်ဝတ်အိုတ် ဂှ် ဒှ် '''Fermium-257''' မၞုံကဵု အာယုက် (Half-life) ၁၀၀.၅ တ္ၚဲ ရ။ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ကလိဂွံ ဝါတ်ဂါတ် လောန် တုဲ လၟိဟ် အောန် လောန် (ဆ ပဳကဝ်ဂရာမ် စဵုကဵု နာနဝ်ဂရာမ် ဓဝ်) ဂှ်ရ ဍေဟ် ဟွံမဲ ကု လွပ် ကမၠောန် လးလး တုဲ စကာ ဆ ပ္ဍဲ သုတေသန ရူပဗေဒ ဓဝ်ရ။ == ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် == ယၟုမ္ဂး "ဖာမဳယာမ်" (Fermium) ဝွံ ကၠုင်နူ ယၟု သၟာသိပ္ပံ ရူပဗေဒ နျူကလဳယျာ ဇၞော် ဂကူအဳတလဳ-အမေရိကာန် '''[[အေန်ရဳကဝ် ဖာမဳ]]''' (Enrico Fermi) မဒှ် ညးမခၞံဗဒှ် ရုင်စက် နျူကလဳယျာ ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ လောက ရ။ ပ္ဍဲ ဂိတု နဝ်ဝေမ်ဗါ သၞာံ ၁၉၅၂ ဂှ်၊ ဍုင် အမေရိကာန် စမ်ၜတ် ခတိုဟ် ဗုမ် ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် အလန်ပထမအိုတ် မကော်ဂး "Ivy Mike" ပ္ဍဲ တကအ် Eniwetok Atoll ร။ အခိင် ဗုမ် ခတိုဟ် ဂှ်၊ လောဟ ယူရေနဳယာမ်-၂၃၈ ဇြောတ် ကေတ် ဓာတ် နျူထရွန် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ မွဲ ခဏ ဓဝ် (Rapid neutron capture) တုဲ ပြဟ်လီု က္တဵုဒှ် အာ ဒြပ်သ္အး တၟိ တအ် ရ။ သၟာသိပ္ပံ [[Albert Ghiorso]] (အာလ်ဗာတ် ဂျဳအဝ်သဝ်) ကေုာံ ဂကောံ တအ် လ္ၚတ် စမ်ၜတ် ခဗိုက် တိ ကေုာံ ယက် မတိတ် နူကဵု ဒၞာဲ ဗုမ် ဂှ် တုဲ ညးတအ် ဂွံဆဵုကေတ် ဒြပ်သ္အး ဂၞန် ၉၉ (အာင်သတာင်နဳယာမ်) ကေုာံ ဂၞန် ၁၀၀ (ဖာမဳယာမ်) ရ။ ညးတအ် ဂွံဆဵု ဓာတ် ဖာမဳယာမ်-၂၅၅ (Fm-255) မကလိဂွံ နူ ပရေင် ပြဟ်လီု U-238 မဇြောတ် ကေတ် နျူထရွန် ၁၇ ဝါ ရ။ ဟိုတ်နူ အခိင် ပၞာန် ပါက်လဒေါဝ် ဂှ်ရ ညးတအ် ပၞုက် လဝ် ပရိုင် ဏအ် တုဲ စိုပ် သၞာံ ၁၉၅၅ ဂှ်မှ လလောင်တြး အလုံဂၠးတိ ရ။<ref name="Ghiorso1955">Ghiorso, A.; et al. (1955). "New Elements Einsteinium and Fermium, Atomic Numbers 99 and 100". ''Physical Review''. 99 (3): 1048–1049.</ref> == ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် == သၟာသိပ္ပံ တအ် ဟွံမာန် ပကောံ ဖာမဳယာမ် နဒဒှ် ကလောံ လောဟ ဇၞော်ဇၞော် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဍေဟ် (Macroscopic quantities have never been produced) ร။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အခိုက်အလိုက် ရူပဗေဒ ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဒှ် တင် တော် ထေင် ကေတ် (Predictions) သၟး ရ။ ဖာမဳယာမ် ဝွံ သၟာသိပ္ပံ တအ် တော် လဝ် ဒဒှ်ရ ဍေဟ် ဒှ် လောဟ မၞုံကဵု လျိုင် 9.7 g/cm³ ร။ ကဆံင်စှ်ေဍာ် ဍေဟ် ဂှ် 1527 °C ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ် ထတ်လောန် တုဲ ပြဟ်လီု လောဲသွာ ရ။ ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ညးတအ် လ္ၚတ် ဍေဟ် နကဵု လၟိဟ် ဍောတ်တ် (Tracer scale) ရ။ ဍေဟ် နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် (Oxidation states) အဓိက +3 (Fm³⁺) မညိင်ဝတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍာ် ရ။ ပါဲနူဂှ် ကဆံင် +2 (Fm²⁺) လေဝ် နွံ ကီု တုဲ ဍေဟ် ညိင်ဝတ် နူကဵု ကဆံင် +2 ပ္ဍဲ အာင်သတာင်နဳယာမ် ညိ ရ។ == ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ == လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ ဖာမဳယာမ် ဝွံ ဟွံမဲ ပ္ဍဲ သဘာဝ ဓမ္မတာ လးလး ရ (No naturally occurring isotopes)။ ဍေဟ် ကေင် က္တဵုဒှ် လဝ် ဆ ညိည ဓဝ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ရုင်စက် နျူကလဳယျာ သဘာဝ ပ္ဍဲ ဍုင် ဂါဗောန် (Oklo natural nuclear fission reactor) ကီုလေဝ်၊ ဟိုတ်နူ အာယုက် ဍေဟ် ဂၠေအ် လောန် (၁၀၀ တ္ၚဲ ဓဝ်) ဂှ်ရ ဍေဟ် ပြဟ်လီု အိုတ် အာ လအ်လ ယျ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဖာမဳယာမ် သီုဖအိုတ် မစကာ မံင် ပ္ဍဲ လောက ခေတ်လၟုဟ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မကၠောန်ဗဒှ်လဝ် နကဵု ရုင်စက် သာန်ထေတ်တေတ် (Wholly synthetic element) ဓဝ်ရ။<ref name="Greenwood1997">Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 1263–1267.</ref> == ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် == ပရေင်ပတိတ် ဖာမဳယာမ် အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ဆ ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် နျူကလဳယျာ ဇြဟတ် ထတ် (High Flux Isotope Reactors - HFIR) ဓဝ်ရ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ รุင်စက် Oak Ridge National Laboratory (ORNL) ဍုင် အမေရိကာန် ရ။ ညးတအ် ပတိတ် ဍေဟ် နကဵု လၟေင် ဍိုတ် ပန် ဓာတ် [[ကျူရဳယာမ်]] ဟွံသေင်မ္ဂး [[ကာလဳဖဝ်နဳယာမ်]] ကု ဓာတ် နျူထရွန် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ စက် နျူကလဳယျာ ရ။ ဖာမဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး လက္ကရဴအိုတ် မမာန် ပတိတ် နကဵု လၟေင် ဇြောတ် နျူထရွန် ဏအ် ရ။ လၟိဟ် ပတိတ် ဖာမဳယာမ် အလုံဂၠးတိ ဂှ် နွံ ဆ ၜိုတ် နာနဝ်ဂရာမ် (Nanograms စဵုကဵု Picograms) ဓဝ် ပ္ဍဲ မွဲ သၞာံ တုဲ ဍေဟ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မရှားပါး ဗွဲမလောန် ရ။ == ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် (Isotopes) == ဖာမဳယာမ် ဝွံ နွံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ် သီုဖအိုတ် ၂၁ သာ် (နူ Fm-241 စဵုကဵု Fm-260) တုဲ ဟွံမဲ ကု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် လးလး ရ။ * '''Fermium-257 (²⁵⁷Fm)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံကဵု အာယုက် လအ်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဖာမဳယာမ် ရ။ အာယုက် ဍေဟ် (Half-life) ဂှ် '''၁၀၀.၅ တ္ၚဲ (100.5 days)''' ရ။ ဍေဟ် ပတိတ် ဓာတ် အာလ်ဖာ တုဲ ပြဟ်လီု ဒှ်အာ ကာလဳဖဝ်နဳယာမ်-၂၅၃ ร။ * '''Fermium-255 (²⁵⁵Fm)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် ร။ အာယုက် ဍေဟ် ဂှ် ဆ '''၂၀.၀၇ နာဍဳ (20.07 hours)''' ဓဝ်ရ။ ဍေဟ် ပြဟ်လီု ဒှ်အာ ကာလဳဖဝ်နဳယာမ်-၂၅၁ ရ။<ref name="Audi2003">Audi, G. et al. (2003). "The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties". ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.</ref> == ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် == ဟိုတ်နူ ဖာမဳယာမ် နွံကဵု ဂျိ ရေဒဳယဝ် ထတ် လောန်، အာယုက် ဂၠေအ် (လအ်အိုတ် ဆ ၁၀၀ တ္ၚဲ) ကေုာံ ကလိဂွံ ဝါတ် လောန် (ဆ နာနဝ်ဂရာမ် ဓဝ်) ဂှ်ရ ဍေဟ် ဟွံမဲ ကု လွပ် စကာ ပ္ဍဲ ရုင်စက် ဟွံသေင်မ္ဂး ကပေါတ် သ္ၚိ ဌာန် လးလး ရ။ (No commercial applications)။ လွပ် အဓိက ကေုာံ မွဲတန်ဓဝ် ဍေဟ် ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ သုတေသန ရူပဗေဒ (Fundamental science research): # '''သုတေသန ဓာတုဗေဒ ကေုာံ ရူပဗေဒ (Actinide Chemistry Research)''': ညးတအ် စကာ ဖာမဳယာမ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် အခိုက်အလိုက် ဓာတု လောဟ ဇြိုင် ကေုာံ စမ်ၜတ် လၟေင် ပရေင် ခတိုဟ် နျူကလဳယျာ (Nuclear fission models) ရ။ # '''ပတိတ် ဒြပ်သ္အး တၟိ''': ၜိုန်ရ ဍေဟ် ဟွံ မာန် ဇြောတ် နျူထရွန် သွက်ဂွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး ဂၞန် ၁၀၁ ကီုလေဝ်၊ သၟာသိပ္ပံ တအ် လ္ၚတ် ပရေင် ပြဟ်လီု ဍေဟ် သွက်ဂွံ တီ ဇြဟတ် နျူကလဳယျာ ဒြပ်သ္အး ဇြိုင်အိုတ် (Superheavy elements) ရ။ == ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ ကေုာံ ဂျိ (Health Hazards) == ဖာမဳယာမ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ ဓမ္မတာ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ပိုယ် ရ။ ဍေဟ် ဒှ် လောဟ ဇြိုင် မၞုံကဵု ဂျိ ထတ် လောန် (Toxic heavy metal) ကေုာံ နွံ ဂျိ ရေဒဳယဝ် ဇၞော် ဗွဲမလောန် (Radiological hazard) ရ။ ယဝ်ရ ဍေဟ် လုပ်အာ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ပိုယ် မ္ဂး ဍေဟ် အာ ကောံ မံင် ပ္ဍဲ '''ဇုတ်''' (Bones) ကေုာံ ဂြိုဟ် (Liver) ရ။ ညံင်ရဴ အက်တဳနိုက် တၞဟ်တအ် ကီု၊ ဍေဟ် ဒှ် ဓာတ် "Bone seeker" မွဲ ရ။ ဓာတ် ရေဒဳယဝ် (အာလ်ဖာ) နူကဵု ဍေဟ် ဖံက် ပလီု သဲလ် ဇုတ် တုဲ သ္ပကဵု က္တဵုဒှ် ယဲ ကေန်သာ ဇုတ် (Bone cancer) ရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဟွံမဲ ပ္ဍဲ သဘာဝ ကေုာံ လၟိဟ် ဍောတ် လောန် ဂှ်ရ မၞိဟ် ဓမ္မတာ ဒး ဍေဟ် ဟွံမာန် လးလး ရ။<ref name="Emsley2001">Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 147–148.</ref> == ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် == ဟိုတ်နူ ဖာမဳယာမ် နွံ ဆ လၟိဟ် နာနဝ်ဂရာမ် ဓဝ် ဂှ်ရ သၟာသိပ္ပံ တအ် ဟွံမာန် ပကောံ ဓာတ်ပံင်ကောံ ဍေဟ် နဒဒှ် ကလောံ ရ။ ဆဂး ညးတအ် လ္ၚတ် ဂွံ ပ္ဍဲ လၟိဟ် Tracer level ရ: * '''Fermium(III) oxide (Fm₂O₃)''': တော် ထေင် လဝ် ဒဒှ်ရ ဒှ် ဓာတ် အံက်သိုက် ညိင်ဝတ် ရ။ * '''Fermium(III) chloride (FmCl₃)''': က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် ဖျး ရ။ == ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ စဵုဒၞာ (Safety) == ဖာမဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဓာတ် အန္တရာယ် ဇၞော် (Dangerous radioactive material) ရ။ * '''အန္တရာယ် ရေဒဳယဝ်''': ဍေဟ် ပတိတ် ဓာတ် အာလ်ဖာ ဗွဲမထတ် កေုာံ ဖာမဳယာမ် လ္ၚဵု ပြဟ်လီု ခတိုဟ် အလဵုအလဵု ဍေဟ် (Spontaneous fission) တုဲ ပတိတ် ဓာတ် နျူထရွန် ရ။ ယဝ်ရ ရပ်စပ် ဍေဟ် မ္ဂး ဒးစကာ ပသဲ ဖကောဝ် ကေုာံ ဍာ် (Shielding) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ရ။ * သၟာကမၠောန် တအ် ဒးစကာ သ္ၚိ ဖန် ကၟာတ်လဒဵု (Isolated glove boxes) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညံင်ဟွံဂွံ ယီု လုပ်အာ ရ။ == ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် == ဖာမဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး: * '''ကု အာဗဳယာမ် (Erbium)''': အာဗဳယာမ် (Er, 68) ဂှ် နွံ လတူ ဖာမဳယာမ် ပ္ဍဲ ဂကောံ လာန်တာနိုက် ရ။ သီုၜါဝွံ နွံကဵု အခိုက်အလိုက် ဓာတု တုပ်သၟဟ် (ကဆံင် +3 ညိင်ဝတ်) ကေုာံ ဗွိုက် အဳလက်ထရွန် တုပ် ရ။ ဆဂး အာဗဳယာမ် ဂှ် ညိင်ဝတ် (Stable) တုဲ ဖာမဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ် រ။ * '''ကု အာင်သတာင်နဳယာမ် (Einsteinium)''': အာင်သတာင်နဳယာမ် (Es, 99) ဂှ် နွံ ကိုပ်ကၠာ ဖာမဳယာမ် រ။ သီုၜါဝွံ ဒှ် ဓာတ် သာန်ထေတ်တေတ် မဂွံဆဵုကေတ် နူကဵု ဗုမ် ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် အလန်ပထမအိုတ် (Ivy Mike) မွဲစွံ ရ။ အာင်သတာင်နဳယာမ် ဂှ် ပတိတ် ဂွံ လၟိဟ် မဳလဳဂရာမ် တုဲ ဖာမဳယာမ် ဂှ် ပတိတ် ဂွံ ဆ နာနဝ်ဂရာမ် ဓဝ်ရ။<ref name="Cotton1999">Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley & Sons. pp. 1128–1131.</ref> == နိဿဲ == <references /> {{သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး}} [[ကဏ္ဍ:ဖာမဳယာမ်]] [[ကဏ္ဍ:အက်တဳနိုက်ဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အး ရေဒဳယဝ်ဂမၠိုင်]] hwa2x7dhst1j31irfv635mzwg60w7ju 59234 59233 2026-10-26T11:25:02Z Aue Nai 24 59234 wikitext text/x-wiki {{Infobox element | name = ဖာမဳယာမ် | english_name = Fermium | symbol = Fm | atomic_number = 100 | atomic_mass = [257] | element_category = [[အက်တဳနိုက်]] (Actinide) | group = 3 (Actinide) | period = 7 | block = f-block | appearance = ဟွံတီကၠး (ရံင်စ ဒှ် လောဟ သြန်-ဗု) (Unknown, probably silvery metallic) | image = [[File:Fermium.jpg|250px|alt=လောဟ ဖာမဳယာမ်]] | caption = ဓာတ် ဖာမဳယာမ် (ပတောအ်လဝ် နကဵု ကောန်ပျူတာ ဟိုတ်နူ ဟွံမာန် ပကောံ လၟိဟ် ဇၞော်) | phase = Solid (Predicted) | melting_point_K = 1800 | melting_point_C = 1527 | boiling_point_K = | boiling_point_C = | density_stp = 9.7 g/cm3 (Predicted) | discovery = [[Albert Ghiorso]] ကေုာံ ဂကောံ (၁၉၅၂) }} '''ဖာမဳယာမ်''' ({{lang-en|Fermium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Fm''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၁၀၀ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ '''[[အက်တဳနိုက်]]''' (Actinide series) ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး တွိုန်လတူ ယူရေနဳယာမ် (Transuranic element) မကၠောန်ဗဒှ်လဝ် နကဵု ကောန်မၞိဟ် သာန်ထေတ်တေတ် (Synthetic element) မွဲ တုဲ၊ ဍေဟ် ဒှ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ် (Radioactive) ထတ်လောန် ရ။ တင်တၟေင် ဇၞော်အိုတ် ဖာမဳယာမ် မွဲဂှ် ဍေဟ် ဒှ် '''ဒြပ်သ္အး ဇြိုင်အိုတ် မမာန် ကၠောန်ဗဒှ် နကဵု လၟေင် ဍိုတ် ပန် ဓာတ် နျူထရွန် (Neutron capture)''' ပ္ဍဲ စက် နျူကလဳယျာ ရ။ ဒြပ်သ္အး မနွံ ကြဴနူ ဍေဟ် တအ် သီုဖအိုတ် (နူ ဂၞန် ၁၀၁ စဵုကဵု ၁၁၈) ဂှ် ဒးစကာ နဲကဲ ပန် တၟေင် (Particle accelerators) သၟး ရ။ သၟာသိပ္ပံ တအ် ဂွံဆဵုကေတ် ဖာမဳယာမ် အလန်ပထမအိုတ် မွဲစွံ ကု [[အာင်သတာင်နဳယာမ်]] နူကဵု ဓာတ် အကျန် ခဗိုက် မတိတ် ကၠုင် နူကဵု ပရေင် စမ်ၜတ် ဗုမ် ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် အလန်ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၂ ရ။ ဓာတ် အိုင်သဝ်တုပ် ဍေဟ် မညိင်ဝတ်အိုတ် ဂှ် ဒှ် '''Fermium-257''' မၞုံကဵု အာယုက် (Half-life) ၁၀၀.၅ တ္ၚဲ ရ။ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ကလိဂွံ ဝါတ်ဂါတ် လောန် တုဲ လၟိဟ် အောန် လောန် (ဆ ပဳကဝ်ဂရာမ် စဵုကဵု နာနဝ်ဂရာမ် ဓဝ်) ဂှ်ရ ဍေဟ် ဟွံမဲ ကု လွပ် ကမၠောန် လးလး တုဲ စကာ ဆ ပ္ဍဲ သုတေသန ရူပဗေဒ ဓဝ်ရ။ == ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် == ယၟုမ္ဂး "ဖာမဳယာမ်" (Fermium) ဝွံ ကၠုင်နူ ယၟု သၟာသိပ္ပံ ရူပဗေဒ နျူကလဳယျာ ဇၞော် ဂကူအဳတလဳ-အမေရိကာန် '''[[အေန်ရဳကဝ် ဖာမဳ]]''' (Enrico Fermi) မဒှ် ညးမခၞံဗဒှ် ရုင်စက် နျူကလဳယျာ ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ လောက ရ။ ပ္ဍဲ ဂိတု နဝ်ဝေမ်ဗါ သၞာံ ၁၉၅၂ ဂှ်၊ ဍုင် အမေရိကာန် စမ်ၜတ် ခတိုဟ် ဗုမ် ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် အလန်ပထမအိုတ် မကော်ဂး "Ivy Mike" ပ္ဍဲ တကအ် Eniwetok Atoll ရ။ အခိင် ဗုမ် ခတိုဟ် ဂှ်၊ လောဟ ယူရေနဳယာမ်-၂၃၈ ဇြောတ် ကေတ် ဓာတ် နျူထရွန် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ မွဲ ခဏ ဓဝ် (Rapid neutron capture) တုဲ ပြဟ်လီု က္တဵုဒှ် အာ ဒြပ်သ္အး တၟိ တအ် ရ။ သၟာသိပ္ပံ [[Albert Ghiorso]] (အာလ်ဗာတ် ဂျဳအဝ်သဝ်) ကေုာံ ဂကောံ တအ် လ္ၚတ် စမ်ၜတ် ခဗိုက် တိ ကေုာံ ယက် မတိတ် နူကဵု ဒၞာဲ ဗုမ် ဂှ် တုဲ ညးတအ် ဂွံဆဵုကေတ် ဒြပ်သ္အး ဂၞန် ၉၉ (အာင်သတာင်နဳယာမ်) ကေုာံ ဂၞန် ၁၀၀ (ဖာမဳယာမ်) ရ။ ညးတအ် ဂွံဆဵု ဓာတ် ဖာမဳယာမ်-၂၅၅ (Fm-255) မကလိဂွံ နူ ပရေင် ပြဟ်လီု U-238 မဇြောတ် ကေတ် နျူထရွန် ၁၇ ဝါ ရ။ ဟိုတ်နူ အခိင် ပၞာန် ပါက်လဒေါဝ် ဂှ်ရ ညးတအ် ပၞုက် လဝ် ပရိုင် ဏအ် တုဲ စိုပ် သၞာံ ၁၉၅၅ ဂှ်မှ လလောင်တြး အလုံဂၠးတိ ရ။<ref name="Ghiorso1955">Ghiorso, A.; et al. (1955). "New Elements Einsteinium and Fermium, Atomic Numbers 99 and 100". ''Physical Review''. 99 (3): 1048–1049.</ref> == ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် == သၟာသိပ္ပံ တအ် ဟွံမာန် ပကောံ ဖာမဳယာမ် နဒဒှ် ကလောံ လောဟ ဇၞော်ဇၞော် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဍေဟ် (Macroscopic quantities have never been produced) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အခိုက်အလိုက် ရူပဗေဒ ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဒှ် တင် တော် ထေင် ကေတ် (Predictions) သၟး ရ။ ဖာမဳယာမ် ဝွံ သၟာသိပ္ပံ တအ် တော် လဝ် ဒဒှ်ရ ဍေဟ် ဒှ် လောဟ မၞုံကဵု လျိုင် 9.7 g/cm³ ရ။ ကဆံင်စှ်ေဍာ် ဍေဟ် ဂှ် 1527 °C ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ် ထတ်လောန် တုဲ ပြဟ်လီု လောဲသွာ ရ။ ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ညးတအ် လ္ၚတ် ဍေဟ် နကဵု လၟိဟ် ဍောတ်တ် (Tracer scale) ရ။ ဍေဟ် နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် (Oxidation states) အဓိက +3 (Fm³⁺) မညိင်ဝတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍာ် ရ။ ပါဲနူဂှ် ကဆံင် +2 (Fm²⁺) လေဝ် နွံ ကီု တုဲ ဍေဟ် ညိင်ဝတ် နူကဵု ကဆံင် +2 ပ္ဍဲ အာင်သတာင်နဳယာမ် ညိ ရ។ == ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ == လတူတိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ ဖာမဳယာမ် ဝွံ ဟွံမဲ ပ္ဍဲ သဘာဝ ဓမ္မတာ လးလး ရ (No naturally occurring isotopes)။ ဍေဟ် ကေင် က္တဵုဒှ် လဝ် ဆ ညိည ဓဝ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ရုင်စက် နျူကလဳယျာ သဘာဝ ပ္ဍဲ ဍုင် ဂါဗောန် (Oklo natural nuclear fission reactor) ကီုလေဝ်၊ ဟိုတ်နူ အာယုက် ဍေဟ် ဂၠေအ် လောန် (၁၀၀ တ္ၚဲ ဓဝ်) ဂှ်ရ ဍေဟ် ပြဟ်လီု အိုတ် အာ လအ်လ ယျ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဖာမဳယာမ် သီုဖအိုတ် မစကာ မံင် ပ္ဍဲ လောက ခေတ်လၟုဟ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မကၠောန်ဗဒှ်လဝ် နကဵု ရုင်စက် သာန်ထေတ်တေတ် (Wholly synthetic element) ဓဝ်ရ။<ref name="Greenwood1997">Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 1263–1267.</ref> == ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် == ပရေင်ပတိတ် ဖာမဳယာမ် အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ဆ ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် နျူကလဳယျာ ဇြဟတ် ထတ် (High Flux Isotope Reactors - HFIR) ဓဝ်ရ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ รุင်စက် Oak Ridge National Laboratory (ORNL) ဍုင် အမေရိကာန် ရ။ ညးတအ် ပတိတ် ဍေဟ် နကဵု လၟေင် ဍိုတ် ပန် ဓာတ် [[ကျူရဳယာမ်]] ဟွံသေင်မ္ဂး [[ကာလဳဖဝ်နဳယာမ်]] ကု ဓာတ် နျူထရွန် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ စက် နျူကလဳယျာ ရ။ ဖာမဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး လက္ကရဴအိုတ် မမာန် ပတိတ် နကဵု လၟေင် ဇြောတ် နျူထရွန် ဏအ် ရ။ လၟိဟ် ပတိတ် ဖာမဳယာမ် အလုံဂၠးတိ ဂှ် နွံ ဆ ၜိုတ် နာနဝ်ဂရာမ် (Nanograms စဵုကဵု Picograms) ဓဝ် ပ္ဍဲ မွဲ သၞာံ တုဲ ဍေဟ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မရှားပါး ဗွဲမလောန် ရ။ == ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် (Isotopes) == ဖာမဳယာမ် ဝွံ နွံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ် သီုဖအိုတ် ၂၁ သာ် (နူ Fm-241 စဵုကဵု Fm-260) တုဲ ဟွံမဲ ကု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် လးလး ရ။ * '''Fermium-257 (²⁵⁷Fm)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံကဵု အာယုက် လအ်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဖာမဳယာမ် ရ။ အာယုက် ဍေဟ် (Half-life) ဂှ် '''၁၀၀.၅ တ္ၚဲ (100.5 days)''' ရ။ ဍေဟ် ပတိတ် ဓာတ် အာလ်ဖာ တုဲ ပြဟ်လီု ဒှ်အာ ကာလဳဖဝ်နဳယာမ်-၂၅၃ ရ။ * '''Fermium-255 (²⁵⁵Fm)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် ရ။ အာယုက် ဍေဟ် ဂှ် ဆ '''၂၀.၀၇ နာဍဳ (20.07 hours)''' ဓဝ်ရ။ ဍေဟ် ပြဟ်လီု ဒှ်အာ ကာလဳဖဝ်နဳယာမ်-၂၅၁ ရ။<ref name="Audi2003">Audi, G. et al. (2003). "The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties". ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.</ref> == ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် == ဟိုတ်နူ ဖာမဳယာမ် နွံကဵု ဂျိ ရေဒဳယဝ် ထတ် လောန်، အာယုက် ဂၠေအ် (လအ်အိုတ် ဆ ၁၀၀ တ္ၚဲ) ကေုာံ ကလိဂွံ ဝါတ် လောန် (ဆ နာနဝ်ဂရာမ် ဓဝ်) ဂှ်ရ ဍေဟ် ဟွံမဲ ကု လွပ် စကာ ပ္ဍဲ ရုင်စက် ဟွံသေင်မ္ဂး ကပေါတ် သ္ၚိ ဌာန် လးလး ရ။ (No commercial applications)။ လွပ် အဓိက ကေုာံ မွဲတန်ဓဝ် ဍေဟ် ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ သုတေသန ရူပဗေဒ (Fundamental science research): # '''သုတေသန ဓာတုဗေဒ ကေုာံ ရူပဗေဒ (Actinide Chemistry Research)''': ညးတအ် စကာ ဖာမဳယာမ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် အခိုက်အလိုက် ဓာတု လောဟ ဇြိုင် ကေုာံ စမ်ၜတ် လၟေင် ပရေင် ခတိုဟ် နျူကလဳယျာ (Nuclear fission models) ရ။ # '''ပတိတ် ဒြပ်သ္အး တၟိ''': ၜိုန်ရ ဍေဟ် ဟွံ မာန် ဇြောတ် နျူထရွန် သွက်ဂွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး ဂၞန် ၁၀၁ ကီုလေဝ်၊ သၟာသိပ္ပံ တအ် လ္ၚတ် ပရေင် ပြဟ်လီု ဍေဟ် သွက်ဂွံ တီ ဇြဟတ် နျူကလဳယျာ ဒြပ်သ္အး ဇြိုင်အိုတ် (Superheavy elements) ရ။ == ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ ကေုာံ ဂျိ (Health Hazards) == ဖာမဳယာမ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ ဓမ္မတာ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ပိုယ် ရ။ ဍေဟ် ဒှ် လောဟ ဇြိုင် မၞုံကဵု ဂျိ ထတ် လောန် (Toxic heavy metal) ကေုာံ နွံ ဂျိ ရေဒဳယဝ် ဇၞော် ဗွဲမလောန် (Radiological hazard) ရ။ ယဝ်ရ ဍေဟ် လုပ်အာ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ပိုယ် မ္ဂး ဍေဟ် အာ ကောံ မံင် ပ္ဍဲ '''ဇုတ်''' (Bones) ကေုာံ ဂြိုဟ် (Liver) ရ။ ညံင်ရဴ အက်တဳနိုက် တၞဟ်တအ် ကီု၊ ဍေဟ် ဒှ် ဓာတ် "Bone seeker" မွဲ ရ။ ဓာတ် ရေဒဳယဝ် (အာလ်ဖာ) နူကဵု ဍေဟ် ဖံက် ပလီု သဲလ် ဇုတ် တုဲ သ္ပကဵု က္တဵုဒှ် ယဲ ကေန်သာ ဇုတ် (Bone cancer) ရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဟွံမဲ ပ္ဍဲ သဘာဝ ကေုာံ လၟိဟ် ဍောတ် လောန် ဂှ်ရ မၞိဟ် ဓမ္မတာ ဒး ဍေဟ် ဟွံမာန် လးလး ရ။<ref name="Emsley2001">Emsley, John (2001). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements''. Oxford University Press. pp. 147–148.</ref> == ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် == ဟိုတ်နူ ဖာမဳယာမ် နွံ ဆ လၟိဟ် နာနဝ်ဂရာမ် ဓဝ် ဂှ်ရ သၟာသိပ္ပံ တအ် ဟွံမာန် ပကောံ ဓာတ်ပံင်ကောံ ဍေဟ် နဒဒှ် ကလောံ ရ။ ဆဂး ညးတအ် လ္ၚတ် ဂွံ ပ္ဍဲ လၟိဟ် Tracer level ရ: * '''Fermium(III) oxide (Fm₂O₃)''': တော် ထေင် လဝ် ဒဒှ်ရ ဒှ် ဓာတ် အံက်သိုက် ညိင်ဝတ် ရ။ * '''Fermium(III) chloride (FmCl₃)''': က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် ဖျး ရ။ == ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ စဵုဒၞာ (Safety) == ဖာမဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဓာတ် အန္တရာယ် ဇၞော် (Dangerous radioactive material) ရ။ * '''အန္တရာယ် ရေဒဳယဝ်''': ဍေဟ် ပတိတ် ဓာတ် အာလ်ဖာ ဗွဲမထတ် កေုာံ ဖာမဳယာမ် လ္ၚဵု ပြဟ်လီု ခတိုဟ် အလဵုအလဵု ဍေဟ် (Spontaneous fission) တုဲ ပတိတ် ဓာတ် နျူထရွန် ရ။ ယဝ်ရ ရပ်စပ် ဍေဟ် မ္ဂး ဒးစကာ ပသဲ ဖကောဝ် ကေုာံ ဍာ် (Shielding) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ရ။ * သၟာကမၠောန် တအ် ဒးစကာ သ္ၚိ ဖန် ကၟာတ်လဒဵု (Isolated glove boxes) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညံင်ဟွံဂွံ ယီု လုပ်အာ ရ။ == ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် == ဖာမဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး: * '''ကု အာဗဳယာမ် (Erbium)''': အာဗဳယာမ် (Er, 68) ဂှ် နွံ လတူ ဖာမဳယာမ် ပ္ဍဲ ဂကောံ လာန်တာနိုက် ရ။ သီုၜါဝွံ နွံကဵု အခိုက်အလိုက် ဓာတု တုပ်သၟဟ် (ကဆံင် +3 ညိင်ဝတ်) ကေုာံ ဗွိုက် အဳလက်ထရွန် တုပ် ရ။ ဆဂး အာဗဳယာမ် ဂှ် ညိင်ဝတ် (Stable) တုဲ ဖာမဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ် រ။ * '''ကု အာင်သတာင်နဳယာမ် (Einsteinium)''': အာင်သတာင်နဳယာမ် (Es, 99) ဂှ် နွံ ကိုပ်ကၠာ ဖာမဳယာမ် រ။ သီုၜါဝွံ ဒှ် ဓာတ် သာန်ထေတ်တေတ် မဂွံဆဵုကေတ် နူကဵု ဗုမ် ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် အလန်ပထမအိုတ် (Ivy Mike) မွဲစွံ ရ။ အာင်သတာင်နဳယာမ် ဂှ် ပတိတ် ဂွံ လၟိဟ် မဳလဳဂရာမ် တုဲ ဖာမဳယာမ် ဂှ် ပတိတ် ဂွံ ဆ နာနဝ်ဂရာမ် ဓဝ်ရ။<ref name="Cotton1999">Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley & Sons. pp. 1128–1131.</ref> == နိဿဲ == <references /> {{သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး}} [[ကဏ္ဍ:ဖာမဳယာမ်]] [[ကဏ္ဍ:အက်တဳနိုက်ဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အး ရေဒဳယဝ်ဂမၠိုင်]] ai83henwrq0cndpuu1kyfevno6u4s9d 0 12842 59235 2026-10-26T11:27:08Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox element | name = မေန်ဒလဳဗဳယာမ် | english_name = Mendelevium | symbol = Md | atomic_number = 101 | atomic_mass = (258) | element_category = [[အက်တဳနိုက်]] (Actinide) | group = n/a | period = 7 | block = f-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု (စၟတ်သမ္တီလဝ်) (Silvery white, predicted) | image = | caption = | phase = Solid (pred..." 59235 wikitext text/x-wiki {{Infobox element | name = မေန်ဒလဳဗဳယာမ် | english_name = Mendelevium | symbol = Md | atomic_number = 101 | atomic_mass = (258) | element_category = [[အက်တဳနိုက်]] (Actinide) | group = n/a | period = 7 | block = f-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု (စၟတ်သမ္တီလဝ်) (Silvery white, predicted) | image = | caption = | phase = Solid (predicted) | melting_point_K = 1100 | melting_point_C = 827 | boiling_point_K = | boiling_point_C = | density_stp = 10.3 g/cm3 (predicted) | discovery = [[Albert Ghiorso]], [[Glenn T. Seaborg]], [[Bernard G. Harvey]], [[Gregory R. Choppin]], កေုာံ [[Stanley G. Thompson]] (၁၉၅၅) | first_isolation = }} '''မေန်ဒလဳဗဳယာမ်''' ({{lang-en|Mendelevium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် (Radioactive element) မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Md''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၁၀၁ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဒြပ်သ္အး [[အက်တဳနိုက်]] (Actinides) တုဲ ဒှ် လောဟ မကၠောန်ဗဒှ်လဝ် နကဵု မၞိဟ် (Synthetic element) သၟး ရ။ မေန်ဒလဳဗဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မရနုက်ကဵု ၉ မဂွံဒုင် ခၞံဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် ကြဴနူ ယူရေနဳယာမ် (Transuranic elements) တုဲ ဍေဟ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး ပထမအိုတ် မဒးဒုင် ကၠောန်ဗဒှ် နကဵု ပရေင် တက်ပသောင် အက်တောမ် မွဲ မွဲ (Atom-by-atom basis) ရ။ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် နွံကဵု အာယုက် ဂၠေအ် လောန် ကေုာံ ပတိတ် ဂွံ ဆ အက်တောမ် ညိည ဓဝ် ဂှ်ရ၊ ဍေဟ် ဟွံမဲ ကု လွပ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ရုင်စက် လးလး တုဲ စကာ ဆ ပ္ဍဲ ပရေင် သုတေသန သိပ္ပံ ဓဝ်ရ။ == ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် == ယၟုမ္ဂး "မေန်ဒလဳဗဳယာမ်" (Mendelevium) ဝွံ ခုတ်လဝ် သွက်ဂွံ ပတိုန် ဂုဏ်သိက္ခာ ကု သၟာဓာတု ဂကူရုရှာ '''[[ဒမဳတရဳ မေန်ဒလဳယေပ်]]''' (Dmitri Mendeleev) မဒှ် ညးမခၞံဗဒှ် သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး (Periodic Table) အလန်ပထမအိုတ် ရ။ သင်္ကေတ ဍေဟ် တမ်မူလ ဂှ် ညးတအ် အာတ်မိက်လဝ် "Mv" ကီုလေဝ်၊ စိုပ် သၞာံ ၁၉၅၇ ဂှ် ကမ္မတဳ IUPAC သ္ပဒတန် သင်္ကေတ '''Md''' ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၅ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ဂကောံ တက္ကသိုလ် ကာလဳဖဝ်နဳယျာ ဘာကလဳ (University of California, Berkeley) မက္ဍိုက်ပ် နကဵု [[Albert Ghiorso]] (အာလ်ဗာတ် ဂျဳအံရ်သဝ်) ကေုာံ [[Glenn T. Seaborg]] (ဂလေန် သဳဗံက်) တအ် ဂွံ ကၠောန်ဗဒှ် ဒြပ်သ္အး ဏအ် အလန်ပထမအိုတ် ရ။ ညးတအ် စကာ စက် ဆိုက်ကလဝ်ထရွန် (Cyclotron) ဇမၞော် ၆၀-အေန် တုဲ ပန်စုတ် ဓာတ်ကျာ အာလ်ဖာ (Alpha particles / Helium ions) လတူ ဓာတ် [[အာင်သတာင်နဳယာမ်]]-253 (Einsteinium-253) ရ။ ကမၠောန် ဏအ်ဂှ် ဝါတ်ဂါတ် ဗွဲမလောန် တုဲ ပ္ဍဲ ပရေင် စမ်ၜတ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ဂှ် ညးတအ် ကလိဂွံ ဆ အက်တောမ် မေန်ဒလဳဗဳယာမ် ၁၇ အက်တောမ် ဓဝ်ရ。<ref name="Seaborg1955">Ghiorso, A.; Harvey, B. G.; Choppin, G. R.; Thompson, S. G.; Seaborg, G. T. (1955). "New Element Mendelevium, Atomic Number 101". ''Physical Review''. 98 (5): 1518–1519.</ref> == ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် == မေန်ဒလဳဗဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် မၞုံကဵု လျိုင် ဇြိုင် တုဲ မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် ၜိုတ် ၈၂၇ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် (827 °C) မဒှ် တင် တော်ထေင် (Predicted value) ရ။ ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ နွံကဵု အခိုက်အလိုက် တုပ် ကု ဒြပ်သ္အး အက်တဳနိုက် တၞဟ်တအ် ကီုရ။ တင်တၟေင် ဍေဟ်ဂှ် ဍေဟ် နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် +3 (Md³⁺) မဒှ် ကဆံင် မညိင်ဝတ်အိုတ် ပ္ဍဲ ဍာ် တုဲပၠန် သီု လေပ် က္တဵုဒှ် ကဆံင် +2 (Md²⁺) လောဲသွာ ရ။ ပရေင် က္တဵုဒှ် ကဆံင် +2 ဏအ်ဂှ် ထတ်နူ ဒြပ်သ္အး အက်တဳနိုက် သီုဖအိုတ် (ပါဲနူ နဝ်ဗေလဳယာမ်) ရ။ တင်ဏအ် သ္ပကဵု ဍေဟ်တအ် ညိင်ဝတ် ပ္ဍဲ ဓာတုဗေဒ လပါ် ဇြဟတ် လလဳ (Electrochemical reduction) ရ。 == ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ == မေန်ဒလဳဗဳယာမ် ဝွံ ဟွံမဲ ပ္ဍဲ သဘာဝ လတူတိ ပိုယ်ဏအ် လးလး ရ။ ဟိုတ်နူ အာယုက် အိုင်သဝ်တုပ် ဍေဟ် ဂၠေအ် လောန် ဂှ်ရ၊ ၜိုန်ရ ဍေဟ် က္တဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ အခိင် လောက စက္တဵုဒှ် (Supernova nucleosynthesis) ကီုလေဝ် ဍေဟ်တအ် ပြဟ်လီု (Decay) အာ ဒှ် လောဟ တၞဟ်တအ် သီုဖအိုတ် တုဲအာ ရ။ တ္ၚဲဏအ် မေန်ဒလဳဗဳယာမ် သီုဖအိုတ် မနွံ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ်ဂှ် ဒှ် အရာ မၞိဟ်တအ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် သီုဖအိုတ် ရ。<ref name="Greenwood1997">Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 1263–1267.</ref> == ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် == ပရေင်ပတိတ် မေန်ဒလဳဗဳယာမ် ဂှ် ဒးစကာ စက် ပတိုန် ဇြဟတ် ပါတဳကေလ် (Particle accelerators) မၞုံကဵု အစောမ် ထတ်လောန် ရ။ လၟေင် ပတိတ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ပရေင် ပန်စုတ် ဓာတ်ကျာ အာလ်ဖာ (Alpha particles) လတူ တိုင် ဓာတ် အာင်သတာင်နဳယာမ်-253 (²⁵³Es) ရ။ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံကဵု အာယုက် လအ် (Md-258) ဂှ် ညးတအ် ပန်စုတ် ဓာတ်ကျာ အာလ်ဖာ လတူ ဓာတ် အာင်သတာင်နဳယာမ်-255 (²⁵⁵Es) ရ။ ပ္ဍဲ ပရေင် ပတိတ် ဏအ် ကလိဂွံ ဆ အက်တောမ် မေန်ဒလဳဗဳယာမ် လၟိဟ် အောန်လောန် (မွဲမွဲ အလန် ကလိဂွံ ၜိုတ် မွဲကိုဋ် အက်တောမ် မဒှ် လၟိဟ် မသက္ကု သ္ၚေက် ညာတ် နကဵု မတ်) ရ။ ဍုင် မပတိတ် ဍေဟ် မာန် ဂှ် ဒှ် ဆ ဍုင် မၞုံကဵု ဌာန်စမ်ၜတ် နျူကလဳယျာ ဇၞော်ဇၞော် ဗီုကဵု ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (Oak Ridge National Laboratory), ရုရှာ (JINR) ကေုာံ ဂျာမနဳ (GSI) တအ် ဓဝ်ရ။ == ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် == မေန်ဒလဳဗဳယာမ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် (Radioactive isotopes) ၜိုတ် ၁၇ သာ် မဂွံဒုင် စၟတ်သမ္တီလဝ် ရ။ ဍေဟ် ဟွံမဲ ကု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် (No stable isotopes) ရ: * '''Mendelevium-258 (²⁵⁸Md)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံကဵု အာယုက် လအ်အိုတ် ပ္ဍဲ မေန်ဒလဳဗဳယာမ် ရ (Half-life 51.5 တ္ၚဲ)။ ဍေဟ် ပြဟ်လီု နကဵု ဓာတ် အာလ်ဖာ (Alpha decay) တုဲ ဒှ် အာ ဓာတ် အာင်သတာင်နဳယာမ်-254 ရ။ * '''Mendelevium-256 (²⁵⁶Md)''': နွံကဵု အာယုက် ၇၇ မိနေတ် တုဲ ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မစကာ ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် ဓာတုဗေဒ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ပတိတ် လောဲသွာ နူကဵု ²⁵³Es ရ။<ref name="Audi2003">Audi, G. et al. (2003). "The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties". ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.</ref> == ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် == ဟိုတ်နူ မေန်ဒလဳဗဳယာမ် ဂှ် ပတိတ် ဂွံ ဆ အက်တောမ် ညိည ကေုာံ အာယုက် ဍေဟ် ဂၠေအ် လောန် ဂှ်ရ၊ ဍေဟ် ဟွံမဲ ကု လွပ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ရုင်စက်၊ စက် အဳလက်ထရွန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ရုင်ဂဥုဲ လးလး ရ။ လွပ် ဍေဟ် သီုဖအိုတ် ဂှ် ဒှ် ဆ ပ္ဍဲ '''ပရေင် သုတေသန သိပ္ပံ သဇိုင်''' (Basic scientific research) ဓဝ်ရ: # '''ပရေင် လ္ၚတ် ဓာတုဗေဒ အက်တဳနိုက် (Actinide Chemistry)''': သၟာဓာတု တအ် စကာ အက်တောမ် ဍေဟ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် အခိုက်အလိုက် ဓာတ် ကဆံင် +2 ကေုာံ +3 ပ္ဍဲ ဍာ် ညံင်ဂွံ တီကၠိုဟ် အခိုက် လောဟ အက်တဳနိုက် လက္ကရဴ ဂမၠိုင် ရ။ # '''ပရေင် ခၞံဗဒှ် ဒြပ်သ္အး တၟိ''': ဍေဟ် ဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ပရေင် တက်ပသောင် အက်တောမ် (Atom-at-a-time chemistry) မစကာ ပ္ဍဲ ပရေင် ဂၠာဲဆဵု ဒြပ်သ္အး ဇြိုင်လောန် (Superheavy elements) တၞဟ်တအ် ရ。 == ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ == မေန်ဒလဳဗဳယာမ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ မစၟတ်သမ္တီလဝ် သွက် မၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး သတ် တအ်ရ (No biological role)။ ပ္ဍဲ '''သဲလ်''' ခန္ဓကာယ ပိုယ် ဍေဟ် ဟွံပါလုပ် ရ။ လောဟ ဏအ် ဟိုတ်နူ ဒှ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ် ဇြဟတ် ထတ် ဂှ်ရ ဍေဟ် နွံကဵု '''အန္တရာယ် ရေဒဳယဝ် ဗွဲမဇၞော် (Highly radioactive and toxic)''' ရ။ ယဝ်ရ ဍေဟ် လုပ်အာ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် ပလီု သဲလ် (Cellular damage) ကေုာံ က္တဵုဒှ် ယဲ ကေန်သာ (Cancer) မာန် ရ။<ref name="Emsley2001">Emsley, John (2011). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements'' (New ed.). Oxford University Press. pp. 317–319.</ref> == ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် == ဟိုတ်နူ ပတိတ် ဂွံ ဆ အက်တောမ် ညိည ဓဝ် ဂှ်ရ၊ ဓာတ် ပံင်ကောံ မေန်ဒလဳဗဳယာမ် ဗီုပြင် ကလောံ (Bulk compounds) တအ် ဟွံမဲ ဏီ ရ။ ပရေင် လ္ၚတ် သီုဖအိုတ် ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် (Aqueous solutions) သၟး ရ: * '''Mendelevium(III) (Md³⁺)''': ဒှ် ကဆံင် မညိင်ဝတ်အိုတ် ပ္ဍဲ ဍာ်။ ဍေဟ် လေပ် ပံင်နှဴ ကု ဓာတ် ဟာလဝ်ဂျေန် ကေုာံ လေပ် က္တဵုဒှ် ဓာတ် Hydroxide မဟွံလေင် ပ္ဍဲ ဍာ် ร။ * '''Mendelevium(II) (Md²⁺)''': ဒှ် ကဆံင် မညိင်ဝတ် လက္ကရဴ Md³⁺ တုဲ လေပ် က္တဵုဒှ် လောဲသွာ နကဵု ပရေင် ဖျေံဂမ္တဴ (Reduction) ဇြဟတ် လလဳ ရ။ == ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် (Safety and Toxicity) == မေန်ဒလဳဗဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် မပတိတ် ဓာတ် အာလ်ဖာ (Alpha particles) ကေုာံ ဓာတ် ဂါမ္မာ ဇြဟတ် ထတ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေင် ရပ်စပ် ဍေဟ် သီုဖအိုတ် ဂှ် ဒးကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲ '''ခရိုင် ဂီုကၠီု ဓာတ်ရေဒဳယဝ်''' (Gloveboxes and radiation shields) ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ရ။ သၟာသိပ္ပံ တအ် ဒးစကာ ကိရိယာ စက် ရပ် (Remote manipulators) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဘေးအန္တရာယ် လမျီု (Radiation poisoning) ร。 == ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် == မေန်ဒလဳဗဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး: * '''ကု ဖာမဳယာမ် (Fermium)''': ဖာမဳယာမ် ဂှ် နွံ ကိုပ်ကၠာ မေန်ဒလဳဗဳယာမ် (Atomic number 100) ရ။ သီုၜါဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး အက်တဳနိုက် ဇြိုင် ကေုာံ ပတိတ် ဂွံ ဆ အက်တောမ် ညိည ဓဝ် ရ။ ဆဂး ဖာမဳယာမ် ဂှ် လေပ် ပတိတ် ဂွံ နကဵု လၟေင် တက်ပသောင် နျူထရွန် (Neutron capture) လတူ ပလူတဝ်နဳယာမ် မာန် တုဲ၊ မေန်ဒလဳဗဳယာမ် ဂှ် ဒးစကာ စက် ဆိုက်ကလဝ်ထရွန် သၟး ဓဝ်ရ။ * '''ကု အာင်သတာင်နဳယာမ် (Einsteinium)''': အာင်သတာင်နဳယာမ် (Atomic number 99) ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး တမ်မူလ သွက်ဂွံ ပတိတ် မေန်ဒလဳဗဳယာမ် ရ。 အာင်သတာင်နဳယာမ် နွံကဵု အာယုက် လအ်နူ (Es-252 နွံ ၄၇၁ တ္ၚဲ) တုဲ မာန် ပတိတ် ဂွံ ဗီုပြင် ကလောံ ဍောတ်တ် ညိ (Macroscopic quantities)၊ ဆဂး မေန်ဒလဳဗဳယာမ် ဂှ် ဟွံမာန် ရ。<ref name="Cotton1999">Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley & Sons. pp. 1048–1052.</ref> == နိဿဲ == <references /> {{Periodic table}} [[ကဏ္ဍ:မေန်ဒလဳဗဳယာမ်]] [[ကဏ္ဍ:အက်တဳနိုက်ဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]] e6tm9tcewg7zu8rjsdfwvkwzf7ozog8 59236 59235 2026-10-26T11:27:59Z Aue Nai 24 59236 wikitext text/x-wiki {{Infobox element | name = မေန်ဒလဳဗဳယာမ် | english_name = Mendelevium | symbol = Md | atomic_number = 101 | atomic_mass = (258) | element_category = [[အက်တဳနိုက်]] (Actinide) | group = n/a | period = 7 | block = f-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု (စၟတ်သမ္တီလဝ်) (Silvery white, predicted) | image = | caption = | phase = Solid (predicted) | melting_point_K = 1100 | melting_point_C = 827 | boiling_point_K = | boiling_point_C = | density_stp = 10.3 g/cm3 (predicted) | discovery = [[Albert Ghiorso]], [[Glenn T. Seaborg]], [[Bernard G. Harvey]], [[Gregory R. Choppin]], កေုာံ [[Stanley G. Thompson]] (၁၉၅၅) | first_isolation = }} '''မေန်ဒလဳဗဳယာမ်''' ({{lang-en|Mendelevium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် (Radioactive element) မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Md''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၁၀၁ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဒြပ်သ္အး [[အက်တဳနိုက်]] (Actinides) တုဲ ဒှ် လောဟ မကၠောန်ဗဒှ်လဝ် နကဵု မၞိဟ် (Synthetic element) သၟး ရ။ မေန်ဒလဳဗဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မရနုက်ကဵု ၉ မဂွံဒုင် ခၞံဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် ကြဴနူ ယူရေနဳယာမ် (Transuranic elements) တုဲ ဍေဟ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး ပထမအိုတ် မဒးဒုင် ကၠောန်ဗဒှ် နကဵု ပရေင် တက်ပသောင် အက်တောမ် မွဲ မွဲ (Atom-by-atom basis) ရ။ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် နွံကဵု အာယုက် ဂၠေအ် လောန် ကေုာံ ပတိတ် ဂွံ ဆ အက်တောမ် ညိည ဓဝ် ဂှ်ရ၊ ဍေဟ် ဟွံမဲ ကု လွပ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ရုင်စက် လးလး တုဲ စကာ ဆ ပ္ဍဲ ပရေင် သုတေသန သိပ္ပံ ဓဝ်ရ။ == ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် == ယၟုမ္ဂး "မေန်ဒလဳဗဳယာမ်" (Mendelevium) ဝွံ ခုတ်လဝ် သွက်ဂွံ ပတိုန် ဂုဏ်သိက္ခာ ကု သၟာဓာတု ဂကူရုရှာ '''[[ဒမဳတရဳ မေန်ဒလဳယေပ်]]''' (Dmitri Mendeleev) မဒှ် ညးမခၞံဗဒှ် သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး (Periodic Table) အလန်ပထမအိုတ် ရ။ သင်္ကေတ ဍေဟ် တမ်မူလ ဂှ် ညးတအ် အာတ်မိက်လဝ် "Mv" ကီုလေဝ်၊ စိုပ် သၞာံ ၁၉၅၇ ဂှ် ကမ္မတဳ IUPAC သ္ပဒတန် သင်္ကေတ '''Md''' ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၅ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ဂကောံ တက္ကသိုလ် ကာလဳဖဝ်နဳယျာ ဘာကလဳ (University of California, Berkeley) မက္ဍိုက်ပ် နကဵု [[Albert Ghiorso]] (အာလ်ဗာတ် ဂျဳအံရ်သဝ်) ကေုာံ [[Glenn T. Seaborg]] (ဂလေန် သဳဗံက်) တအ် ဂွံ ကၠောန်ဗဒှ် ဒြပ်သ္အး ဏအ် အလန်ပထမအိုတ် ရ။ ညးတအ် စကာ စက် ဆိုက်ကလဝ်ထရွန် (Cyclotron) ဇမၞော် ၆၀-အေန် တုဲ ပန်စုတ် ဓာတ်ကျာ အာလ်ဖာ (Alpha particles / Helium ions) လတူ ဓာတ် [[အာင်သတာင်နဳယာမ်]]-253 (Einsteinium-253) ရ။ ကမၠောန် ဏအ်ဂှ် ဝါတ်ဂါတ် ဗွဲမလောန် တုဲ ပ္ဍဲ ပရေင် စမ်ၜတ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ဂှ် ညးတအ် ကလိဂွံ ဆ အက်တောမ် မေန်ဒလဳဗဳယာမ် ၁၇ အက်တောမ် ဓဝ်ရ。<ref name="Seaborg1955">Ghiorso, A.; Harvey, B. G.; Choppin, G. R.; Thompson, S. G.; Seaborg, G. T. (1955). "New Element Mendelevium, Atomic Number 101". ''Physical Review''. 98 (5): 1518–1519.</ref> == ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် == မေန်ဒလဳဗဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် မၞုံကဵု လျိုင် ဇြိုင် တုဲ မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် ၜိုတ် ၈၂၇ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် (827 °C) မဒှ် တင် တော်ထေင် (Predicted value) ရ။ ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ နွံကဵု အခိုက်အလိုက် တုပ် ကု ဒြပ်သ္အး အက်တဳနိုက် တၞဟ်တအ် ကီုရ။ တင်တၟေင် ဍေဟ်ဂှ် ဍေဟ် နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် +3 (Md³⁺) မဒှ် ကဆံင် မညိင်ဝတ်အိုတ် ပ္ဍဲ ဍာ် တုဲပၠန် သီု လေပ် က္တဵုဒှ် ကဆံင် +2 (Md²⁺) လောဲသွာ ရ။ ပရေင် က္တဵုဒှ် ကဆံင် +2 ဏအ်ဂှ် ထတ်နူ ဒြပ်သ္အး အက်တဳနိုက် သီုဖအိုတ် (ပါဲနူ နဝ်ဗေလဳယာမ်) ရ။ တင်ဏအ် သ္ပကဵု ဍေဟ်တအ် ညိင်ဝတ် ပ္ဍဲ ဓာတုဗေဒ လပါ် ဇြဟတ် လလဳ (Electrochemical reduction) ရ。 == ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ == မေန်ဒလဳဗဳယာမ် ဝွံ ဟွံမဲ ပ္ဍဲ သဘာဝ လတူတိ ပိုယ်ဏအ် လးလး ရ။ ဟိုတ်နူ အာယုက် အိုင်သဝ်တုပ် ဍေဟ် ဂၠေအ် လောန် ဂှ်ရ၊ ၜိုန်ရ ဍေဟ် က္တဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ အခိင် လောက စက္တဵုဒှ် (Supernova nucleosynthesis) ကီုလေဝ် ဍေဟ်တအ် ပြဟ်လီု (Decay) အာ ဒှ် လောဟ တၞဟ်တအ် သီုဖအိုတ် တုဲအာ ရ။ တ္ၚဲဏအ် မေန်ဒလဳဗဳယာမ် သီုဖအိုတ် မနွံ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ်ဂှ် ဒှ် အရာ မၞိဟ်တအ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် သီုဖအိုတ် ရ。<ref name="Greenwood1997">Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 1263–1267.</ref> == ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် == ပရေင်ပတိတ် မေန်ဒလဳဗဳယာမ် ဂှ် ဒးစကာ စက် ပတိုန် ဇြဟတ် ပါတဳကေလ် (Particle accelerators) မၞုံကဵု အစောမ် ထတ်လောန် ရ။ လၟေင် ပတိတ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ပရေင် ပန်စုတ် ဓာတ်ကျာ အာလ်ဖာ (Alpha particles) လတူ တိုင် ဓာတ် အာင်သတာင်နဳယာမ်-253 (²⁵³Es) ရ။ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံကဵု အာယုက် လအ် (Md-258) ဂှ် ညးတအ် ပန်စုတ် ဓာတ်ကျာ အာလ်ဖာ လတူ ဓာတ် အာင်သတာင်နဳယာမ်-255 (²⁵⁵Es) ရ။ ပ္ဍဲ ပရေင် ပတိတ် ဏအ် ကလိဂွံ ဆ အက်တောမ် မေန်ဒလဳဗဳယာမ် လၟိဟ် အောန်လောန် (မွဲမွဲ အလန် ကလိဂွံ ၜိုတ် မွဲကိုဋ် အက်တောမ် မဒှ် လၟိဟ် မသက္ကု သ္ၚေက် ညာတ် နကဵု မတ်) ရ။ ဍုင် မပတိတ် ဍေဟ် မာန် ဂှ် ဒှ် ဆ ဍုင် မၞုံကဵု ဌာန်စမ်ၜတ် နျူကလဳယျာ ဇၞော်ဇၞော် ဗီုကဵု ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (Oak Ridge National Laboratory), ရုရှာ (JINR) ကေုာံ ဂျာမနဳ (GSI) တအ် ဓဝ်ရ။ == ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် == မေန်ဒလဳဗဳယာမ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် (Radioactive isotopes) ၜိုတ် ၁၇ သာ် မဂွံဒုင် စၟတ်သမ္တီလဝ် ရ။ ဍေဟ် ဟွံမဲ ကု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် (No stable isotopes) ရ: * '''Mendelevium-258 (²⁵⁸Md)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံကဵု အာယုက် လအ်အိုတ် ပ္ဍဲ မေန်ဒလဳဗဳယာမ် ရ (Half-life 51.5 တ္ၚဲ)။ ဍေဟ် ပြဟ်လီု နကဵု ဓာတ် အာလ်ဖာ (Alpha decay) တုဲ ဒှ် အာ ဓာတ် အာင်သတာင်နဳယာမ်-254 ရ။ * '''Mendelevium-256 (²⁵⁶Md)''': နွံကဵု အာယုက် ၇၇ မိနေတ် တုဲ ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မစကာ ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် ဓာတုဗေဒ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ပတိတ် လောဲသွာ နူကဵု ²⁵³Es ရ။<ref name="Audi2003">Audi, G. et al. (2003). "The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties". ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.</ref> == ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် == ဟိုတ်နူ မေန်ဒလဳဗဳယာမ် ဂှ် ပတိတ် ဂွံ ဆ အက်တောမ် ညိည ကေုာံ အာယုက် ဍေဟ် ဂၠေအ် လောန် ဂှ်ရ၊ ဍေဟ် ဟွံမဲ ကု လွပ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ရုင်စက်၊ စက် အဳလက်ထရွန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ရုင်ဂဥုဲ လးလး ရ။ လွပ် ဍေဟ် သီုဖအိုတ် ဂှ် ဒှ် ဆ ပ္ဍဲ '''ပရေင် သုတေသန သိပ္ပံ သဇိုင်''' (Basic scientific research) ဓဝ်ရ: # '''ပရေင် လ္ၚတ် ဓာတုဗေဒ အက်တဳနိုက် (Actinide Chemistry)''': သၟာဓာတု တအ် စကာ အက်တောမ် ဍေဟ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် အခိုက်အလိုက် ဓာတ် ကဆံင် +2 ကေုာံ +3 ပ္ဍဲ ဍာ် ညံင်ဂွံ တီကၠိုဟ် အခိုက် လောဟ အက်တဳနိုက် လက္ကရဴ ဂမၠိုင် ရ။ # '''ပရေင် ခၞံဗဒှ် ဒြပ်သ္အး တၟိ''': ဍေဟ် ဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ပရေင် တက်ပသောင် အက်တောမ် (Atom-at-a-time chemistry) မစကာ ပ္ဍဲ ပရေင် ဂၠာဲဆဵု ဒြပ်သ္အး ဇြိုင်လောန် (Superheavy elements) တၞဟ်တအ် ရ。 == ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ == မေန်ဒလဳဗဳယာမ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ မစၟတ်သမ္တီလဝ် သွက် မၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး သတ် တအ်ရ (No biological role)။ ပ္ဍဲ '''သဲလ်''' ခန္ဓကာယ ပိုယ် ဍေဟ် ဟွံပါလုပ် ရ။ လောဟ ဏအ် ဟိုတ်နူ ဒှ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ် ဇြဟတ် ထတ် ဂှ်ရ ဍေဟ် နွံကဵု '''အန္တရာယ် ရေဒဳယဝ် ဗွဲမဇၞော် (Highly radioactive and toxic)''' ရ။ ယဝ်ရ ဍေဟ် လုပ်အာ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် ပလီု သဲလ် (Cellular damage) ကေုာံ က္တဵုဒှ် ယဲ ကေန်သာ (Cancer) မာန် ရ။<ref name="Emsley2001">Emsley, John (2011). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements'' (New ed.). Oxford University Press. pp. 317–319.</ref> == ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် == ဟိုတ်နူ ပတိတ် ဂွံ ဆ အက်တောမ် ညိည ဓဝ် ဂှ်ရ၊ ဓာတ် ပံင်ကောံ မေန်ဒလဳဗဳယာမ် ဗီုပြင် ကလောံ (Bulk compounds) တအ် ဟွံမဲ ဏီ ရ။ ပရေင် လ္ၚတ် သီုဖအိုတ် ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် (Aqueous solutions) သၟး ရ: * '''Mendelevium(III) (Md³⁺)''': ဒှ် ကဆံင် မညိင်ဝတ်အိုတ် ပ္ဍဲ ဍာ်။ ဍေဟ် လေပ် ပံင်နှဴ ကု ဓာတ် ဟာလဝ်ဂျေန် ကေုာံ လေပ် က္တဵုဒှ် ဓာတ် Hydroxide မဟွံလေင် ပ္ဍဲ ဍာ် ရ။ * '''Mendelevium(II) (Md²⁺)''': ဒှ် ကဆံင် မညိင်ဝတ် လက္ကရဴ Md³⁺ တုဲ လေပ် က္တဵုဒှ် လောဲသွာ နကဵု ပရေင် ဖျေံဂမ္တဴ (Reduction) ဇြဟတ် လလဳ ရ။ == ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် (Safety and Toxicity) == မေန်ဒလဳဗဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် မပတိတ် ဓာတ် အာလ်ဖာ (Alpha particles) ကေုာံ ဓာတ် ဂါမ္မာ ဇြဟတ် ထတ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေင် ရပ်စပ် ဍေဟ် သီုဖအိုတ် ဂှ် ဒးကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲ '''ခရိုင် ဂီုကၠီု ဓာတ်ရေဒဳယဝ်''' (Gloveboxes and radiation shields) ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ရ။ သၟာသိပ္ပံ တအ် ဒးစကာ ကိရိယာ စက် ရပ် (Remote manipulators) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဘေးအန္တရာယ် လမျီု (Radiation poisoning) ရ။ == ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် == မေန်ဒလဳဗဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး: * '''ကု ဖာမဳယာမ် (Fermium)''': ဖာမဳယာမ် ဂှ် နွံ ကိုပ်ကၠာ မေန်ဒလဳဗဳယာမ် (Atomic number 100) ရ။ သီုၜါဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး အက်တဳနိုက် ဇြိုင် ကေုာံ ပတိတ် ဂွံ ဆ အက်တောမ် ညိည ဓဝ် ရ။ ဆဂး ဖာမဳယာမ် ဂှ် လေပ် ပတိတ် ဂွံ နကဵု လၟေင် တက်ပသောင် နျူထရွန် (Neutron capture) လတူ ပလူတဝ်နဳယာမ် မာန် တုဲ၊ မေန်ဒလဳဗဳယာမ် ဂှ် ဒးစကာ စက် ဆိုက်ကလဝ်ထရွန် သၟး ဓဝ်ရ။ * '''ကု အာင်သတာင်နဳယာမ် (Einsteinium)''': အာင်သတာင်နဳယာမ် (Atomic number 99) ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး တမ်မူလ သွက်ဂွံ ပတိတ် မေန်ဒလဳဗဳယာမ် ရ。 အာင်သတာင်နဳယာမ် နွံကဵု အာယုက် လအ်နူ (Es-252 နွံ ၄၇၁ တ္ၚဲ) တုဲ မာန် ပတိတ် ဂွံ ဗီုပြင် ကလောံ ဍောတ်တ် ညိ (Macroscopic quantities)၊ ဆဂး မေန်ဒလဳဗဳယာမ် ဂှ် ဟွံမာန် ရ。<ref name="Cotton1999">Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley & Sons. pp. 1048–1052.</ref> == နိဿဲ == <references /> {{Periodic table}} [[ကဏ္ဍ:မေန်ဒလဳဗဳယာမ်]] [[ကဏ္ဍ:အက်တဳနိုက်ဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]] mp8ecbxtq38u25sxqfouw14906924d4 59237 59236 2026-10-26T11:28:48Z Aue Nai 24 59237 wikitext text/x-wiki {{Infobox element | name = မေန်ဒလဳဗဳယာမ် | english_name = Mendelevium | symbol = Md | atomic_number = 101 | atomic_mass = (258) | element_category = [[အက်တဳနိုက်]] (Actinide) | group = n/a | period = 7 | block = f-block | appearance = သာ်သြန်-ဗု (စၟတ်သမ္တီလဝ်) (Silvery white, predicted) | image = | caption = | phase = Solid (predicted) | melting_point_K = 1100 | melting_point_C = 827 | boiling_point_K = | boiling_point_C = | density_stp = 10.3 g/cm3 (predicted) | discovery = [[Albert Ghiorso]], [[Glenn T. Seaborg]], [[Bernard G. Harvey]], [[Gregory R. Choppin]], កေုာံ [[Stanley G. Thompson]] (၁၉၅၅) | first_isolation = }} '''မေန်ဒလဳဗဳယာမ်''' ({{lang-en|Mendelevium}}) ဝွံ ဒှ် [[ဒြပ်သ္အး]] ဓာတု ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် (Radioactive element) မွဲ မၞုံကဵု သင်္ကေတ '''Md''' ကေုာံ ဂၞန်အက်တောမ် ၁၀၁ ရ။ ပ္ဍဲကဵု [[သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး]] မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဒြပ်သ္အး [[အက်တဳနိုက်]] (Actinides) တုဲ ဒှ် လောဟ မကၠောန်ဗဒှ်လဝ် နကဵု မၞိဟ် (Synthetic element) သၟး ရ။ မေန်ဒလဳဗဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မရနုက်ကဵု ၉ မဂွံဒုင် ခၞံဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် ကြဴနူ ယူရေနဳယာမ် (Transuranic elements) တုဲ ဍေဟ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး ပထမအိုတ် မဒးဒုင် ကၠောန်ဗဒှ် နကဵု ပရေင် တက်ပသောင် အက်တောမ် မွဲ မွဲ (Atom-by-atom basis) ရ။ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် နွံကဵု အာယုက် ဂၠေအ် လောန် ကေုာံ ပတိတ် ဂွံ ဆ အက်တောမ် ညိည ဓဝ် ဂှ်ရ၊ ဍေဟ် ဟွံမဲ ကု လွပ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ရုင်စက် လးလး တုဲ စကာ ဆ ပ္ဍဲ ပရေင် သုတေသန သိပ္ပံ ဓဝ်ရ။ == ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် == ယၟုမ္ဂး "မေန်ဒလဳဗဳယာမ်" (Mendelevium) ဝွံ ခုတ်လဝ် သွက်ဂွံ ပတိုန် ဂုဏ်သိက္ခာ ကု သၟာဓာတု ဂကူရုရှာ '''[[ဒမဳတရဳ မေန်ဒလဳယေပ်]]''' (Dmitri Mendeleev) မဒှ် ညးမခၞံဗဒှ် သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး (Periodic Table) အလန်ပထမအိုတ် ရ။ သင်္ကေတ ဍေဟ် တမ်မူလ ဂှ် ညးတအ် အာတ်မိက်လဝ် "Mv" ကီုလေဝ်၊ စိုပ် သၞာံ ၁၉၅၇ ဂှ် ကမ္မတဳ IUPAC သ္ပဒတန် သင်္ကေတ '''Md''' ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၅ ဂှ်၊ သၟာသိပ္ပံ ဂကောံ တက္ကသိုလ် ကာလဳဖဝ်နဳယျာ ဘာကလဳ (University of California, Berkeley) မက္ဍိုက်ပ် နကဵု [[Albert Ghiorso]] (အာလ်ဗာတ် ဂျဳအံရ်သဝ်) ကေုာံ [[Glenn T. Seaborg]] (ဂလေန် သဳဗံက်) တအ် ဂွံ ကၠောန်ဗဒှ် ဒြပ်သ္အး ဏအ် အလန်ပထမအိုတ် ရ။ ညးတအ် စကာ စက် ဆိုက်ကလဝ်ထရွန် (Cyclotron) ဇမၞော် ၆၀-အေန် တုဲ ပန်စုတ် ဓာတ်ကျာ အာလ်ဖာ (Alpha particles / Helium ions) လတူ ဓာတ် [[အာင်သတာင်နဳယာမ်]]-253 (Einsteinium-253) ရ။ ကမၠောန် ဏအ်ဂှ် ဝါတ်ဂါတ် ဗွဲမလောန် တုဲ ပ္ဍဲ ပရေင် စမ်ၜတ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ဂှ် ညးတအ် ကလိဂွံ ဆ အက်တောမ် မေန်ဒလဳဗဳယာမ် ၁၇ အက်တောမ် ဓဝ်ရ。<ref name="Seaborg1955">Ghiorso, A.; Harvey, B. G.; Choppin, G. R.; Thompson, S. G.; Seaborg, G. T. (1955). "New Element Mendelevium, Atomic Number 101". ''Physical Review''. 98 (5): 1518–1519.</ref> == ၂။ ဂကောံဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် == မေန်ဒလဳဗဳယာမ် ဝွံ ဒှ် လောဟ ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် မၞုံကဵု လျိုင် ဇြိုင် တုဲ မၞုံကဵု ကဆံင်စှ်ေဍာ် ၜိုတ် ၈၂၇ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် (827 °C) မဒှ် တင် တော်ထေင် (Predicted value) ရ။ ပ္ဍဲလပါ် ဓာတုမ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ နွံကဵု အခိုက်အလိုက် တုပ် ကု ဒြပ်သ္အး အက်တဳနိုက် တၞဟ်တအ် ကီုရ။ တင်တၟေင် ဍေဟ်ဂှ် ဍေဟ် နွံကဵု ကဆံင် အံက်သဳဒေယှေန် +3 (Md³⁺) မဒှ် ကဆံင် မညိင်ဝတ်အိုတ် ပ္ဍဲ ဍာ် တုဲပၠန် သီု လေပ် က္တဵုဒှ် ကဆံင် +2 (Md²⁺) လောဲသွာ ရ။ ပရေင် က္တဵုဒှ် ကဆံင် +2 ဏအ်ဂှ် ထတ်နူ ဒြပ်သ္အး အက်တဳနိုက် သီုဖအိုတ် (ပါဲနူ နဝ်ဗေလဳယာမ်) ရ။ တင်ဏအ် သ္ပကဵု ဍေဟ်တအ် ညိင်ဝတ် ပ္ဍဲ ဓာတုဗေဒ လပါ် ဇြဟတ် လလဳ (Electrochemical reduction)ရ။ == ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒတန်ပ္ဍဲသဘာဝ == မေန်ဒလဳဗဳယာမ် ဝွံ ဟွံမဲ ပ္ဍဲ သဘာဝ လတူတိ ပိုယ်ဏအ် လးလး ရ။ ဟိုတ်နူ အာယုက် အိုင်သဝ်တုပ် ဍေဟ် ဂၠေအ် လောန် ဂှ်ရ၊ ၜိုန်ရ ဍေဟ် က္တဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ အခိင် လောက စက္တဵုဒှ် (Supernova nucleosynthesis) ကီုလေဝ် ဍေဟ်တအ် ပြဟ်လီု (Decay) အာ ဒှ် လောဟ တၞဟ်တအ် သီုဖအိုတ် တုဲအာ ရ။ တ္ၚဲဏအ် မေန်ဒလဳဗဳယာမ် သီုဖအိုတ် မနွံ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ်ဂှ် ဒှ် အရာ မၞိဟ်တအ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် သီုဖအိုတ်ရ။<ref name="Greenwood1997">Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). ''Chemistry of the Elements'' (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. pp. 1263–1267.</ref> == ၄။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် == ပရေင်ပတိတ် မေန်ဒလဳဗဳယာမ် ဂှ် ဒးစကာ စက် ပတိုန် ဇြဟတ် ပါတဳကေလ် (Particle accelerators) မၞုံကဵု အစောမ် ထတ်လောန် ရ။ လၟေင် ပတိတ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ပရေင် ပန်စုတ် ဓာတ်ကျာ အာလ်ဖာ (Alpha particles) လတူ တိုင် ဓာတ် အာင်သတာင်နဳယာမ်-253 (²⁵³Es) ရ။ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံကဵု အာယုက် လအ် (Md-258) ဂှ် ညးတအ် ပန်စုတ် ဓာတ်ကျာ အာလ်ဖာ လတူ ဓာတ် အာင်သတာင်နဳယာမ်-255 (²⁵⁵Es) ရ။ ပ္ဍဲ ပရေင် ပတိတ် ဏအ် ကလိဂွံ ဆ အက်တောမ် မေန်ဒလဳဗဳယာမ် လၟိဟ် အောန်လောန် (မွဲမွဲ အလန် ကလိဂွံ ၜိုတ် မွဲကိုဋ် အက်တောမ် မဒှ် လၟိဟ် မသက္ကု သ္ၚေက် ညာတ် နကဵု မတ်) ရ။ ဍုင် မပတိတ် ဍေဟ် မာန် ဂှ် ဒှ် ဆ ဍုင် မၞုံကဵု ဌာန်စမ်ၜတ် နျူကလဳယျာ ဇၞော်ဇၞော် ဗီုကဵု ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (Oak Ridge National Laboratory), ရုရှာ (JINR) ကေုာံ ဂျာမနဳ (GSI) တအ် ဓဝ်ရ။ == ၅။ အိုင်သဝ်တုပ်ဂမၠိုင် == မေန်ဒလဳဗဳယာမ် ဝွံ မၞုံကဵု အိုင်သဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် (Radioactive isotopes) ၜိုတ် ၁၇ သာ် မဂွံဒုင် စၟတ်သမ္တီလဝ် ရ။ ဍေဟ် ဟွံမဲ ကု အိုင်သဝ်တုပ် မညိင်ဝတ် (No stable isotopes) ရ: * '''Mendelevium-258 (²⁵⁸Md)''': ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မၞုံကဵု အာယုက် လအ်အိုတ် ပ္ဍဲ မေန်ဒလဳဗဳယာမ် ရ (Half-life 51.5 တ္ၚဲ)။ ဍေဟ် ပြဟ်လီု နကဵု ဓာတ် အာလ်ဖာ (Alpha decay) တုဲ ဒှ် အာ ဓာတ် အာင်သတာင်နဳယာမ်-254 ရ။ * '''Mendelevium-256 (²⁵⁶Md)''': နွံကဵု အာယုက် ၇၇ မိနေတ် တုဲ ဒှ် အိုင်သဝ်တုပ် မစကာ ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် ဓာတုဗေဒ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ပတိတ် လောဲသွာ နူကဵု ²⁵³Es ရ။<ref name="Audi2003">Audi, G. et al. (2003). "The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties". ''Nuclear Physics A''. 729 (1): 3–128.</ref> == ၆။ ကမၠောန် ကေုာံ လွပ်ဂမၠိုင် == ဟိုတ်နူ မေန်ဒလဳဗဳယာမ် ဂှ် ပတိတ် ဂွံ ဆ အက်တောမ် ညိည ကေုာံ အာယုက် ဍေဟ် ဂၠေအ် လောန် ဂှ်ရ၊ ဍေဟ် ဟွံမဲ ကု လွပ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ရုင်စက်၊ စက် အဳလက်ထရွန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ရုင်ဂဥုဲ လးလး ရ။ လွပ် ဍေဟ် သီုဖအိုတ် ဂှ် ဒှ် ဆ ပ္ဍဲ '''ပရေင် သုတေသန သိပ္ပံ သဇိုင်''' (Basic scientific research) ဓဝ်ရ: # '''ပရေင် လ္ၚတ် ဓာတုဗေဒ အက်တဳနိုက် (Actinide Chemistry)''': သၟာဓာတု တအ် စကာ အက်တောမ် ဍေဟ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် အခိုက်အလိုက် ဓာတ် ကဆံင် +2 ကေုာံ +3 ပ္ဍဲ ဍာ် ညံင်ဂွံ တီကၠိုဟ် အခိုက် လောဟ အက်တဳနိုက် လက္ကရဴ ဂမၠိုင် ရ။ # '''ပရေင် ခၞံဗဒှ် ဒြပ်သ္အး တၟိ''': ဍေဟ် ဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ပရေင် တက်ပသောင် အက်တောမ် (Atom-at-a-time chemistry) မစကာ ပ္ဍဲ ပရေင် ဂၠာဲဆဵု ဒြပ်သ္အး ဇြိုင်လောန် (Superheavy elements) တၞဟ်တအ်ရ။ == ၇။ ဇဳဝဗေဒ အခန်ကဏ္ဍ == မေန်ဒလဳဗဳယာမ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အခန်ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ မစၟတ်သမ္တီလဝ် သွက် မၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး သတ် တအ်ရ (No biological role)။ ပ္ဍဲ '''သဲလ်''' ခန္ဓကာယ ပိုယ် ဍေဟ် ဟွံပါလုပ် ရ။ လောဟ ဏအ် ဟိုတ်နူ ဒှ် ဓာတ် ရေဒဳယဝ် ဇြဟတ် ထတ် ဂှ်ရ ဍေဟ် နွံကဵု '''အန္တရာယ် ရေဒဳယဝ် ဗွဲမဇၞော် (Highly radioactive and toxic)''' ရ။ ယဝ်ရ ဍေဟ် လုပ်အာ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ မ္ဂး ဍေဟ် လေပ် ပလီု သဲလ် (Cellular damage) ကေုာံ က္တဵုဒှ် ယဲ ကေန်သာ (Cancer) မာန် ရ။<ref name="Emsley2001">Emsley, John (2011). ''Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements'' (New ed.). Oxford University Press. pp. 317–319.</ref> == ၈။ ဓာတ်ပံင်ကောံဂမၠိုင် == ဟိုတ်နူ ပတိတ် ဂွံ ဆ အက်တောမ် ညိည ဓဝ် ဂှ်ရ၊ ဓာတ် ပံင်ကောံ မေန်ဒလဳဗဳယာမ် ဗီုပြင် ကလောံ (Bulk compounds) တအ် ဟွံမဲ ဏီ ရ။ ပရေင် လ္ၚတ် သီုဖအိုတ် ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲ ဍာ်ဓာတ် (Aqueous solutions) သၟး ရ: * '''Mendelevium(III) (Md³⁺)''': ဒှ် ကဆံင် မညိင်ဝတ်အိုတ် ပ္ဍဲ ဍာ်။ ဍေဟ် လေပ် ပံင်နှဴ ကု ဓာတ် ဟာလဝ်ဂျေန် ကေုာံ လေပ် က္တဵုဒှ် ဓာတ် Hydroxide မဟွံလေင် ပ္ဍဲ ဍာ် ရ။ * '''Mendelevium(II) (Md²⁺)''': ဒှ် ကဆံင် မညိင်ဝတ် လက္ကရဴ Md³⁺ တုဲ လေပ် က္တဵုဒှ် လောဲသွာ နကဵု ပရေင် ဖျေံဂမ္တဴ (Reduction) ဇြဟတ် လလဳ ရ။ == ၉။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် (Safety and Toxicity) == မေန်ဒလဳဗဳယာမ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး ရေဒဳယဝ်အက်တိဗ် မပတိတ် ဓာတ် အာလ်ဖာ (Alpha particles) ကေုာံ ဓာတ် ဂါမ္မာ ဇြဟတ် ထတ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေင် ရပ်စပ် ဍေဟ် သီုဖအိုတ် ဂှ် ဒးကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲ '''ခရိုင် ဂီုကၠီု ဓာတ်ရေဒဳယဝ်''' (Gloveboxes and radiation shields) ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ရ။ သၟာသိပ္ပံ တအ် ဒးစကာ ကိရိယာ စက် ရပ် (Remote manipulators) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဘေးအန္တရာယ် လမျီု (Radiation poisoning) ရ။ == ၁၀။ ပတောအ်ၜတ် ကု ဓာတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် == မေန်ဒလဳဗဳယာမ် ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဒြပ်သ္အး ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဒြပ်သ္အး မ္ဂး: * '''ကု ဖာမဳယာမ် (Fermium)''': ဖာမဳယာမ် ဂှ် နွံ ကိုပ်ကၠာ မေန်ဒလဳဗဳယာမ် (Atomic number 100) ရ။ သီုၜါဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး အက်တဳနိုက် ဇြိုင် ကေုာံ ပတိတ် ဂွံ ဆ အက်တောမ် ညိည ဓဝ် ရ။ ဆဂး ဖာမဳယာမ် ဂှ် လေပ် ပတိတ် ဂွံ နကဵု လၟေင် တက်ပသောင် နျူထရွန် (Neutron capture) လတူ ပလူတဝ်နဳယာမ် မာန် တုဲ၊ မေန်ဒလဳဗဳယာမ် ဂှ် ဒးစကာ စက် ဆိုက်ကလဝ်ထရွန် သၟး ဓဝ်ရ။ * '''ကု အာင်သတာင်နဳယာမ် (Einsteinium)''': အာင်သတာင်နဳယာမ် (Atomic number 99) ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး တမ်မူလ သွက်ဂွံ ပတိတ် မေန်ဒလဳဗဳယာမ်ရ။ အာင်သတာင်နဳယာမ် နွံကဵု အာယုက် လအ်နူ (Es-252 နွံ ၄၇၁ တ္ၚဲ) တုဲ မာန် ပတိတ် ဂွံ ဗီုပြင် ကလောံ ဍောတ်တ် ညိ (Macroscopic quantities)၊ ဆဂး မေန်ဒလဳဗဳယာမ် ဂှ် ဟွံမာန်ရ။<ref name="Cotton1999">Cotton, F. A.; Wilkinson, G. (1999). ''Advanced Inorganic Chemistry'' (6th ed.). John Wiley & Sons. pp. 1048–1052.</ref> == နိဿဲ == <references /> {{Periodic table}} [[ကဏ္ဍ:မေန်ဒလဳဗဳယာမ်]] [[ကဏ္ဍ:အက်တဳနိုက်ဂမၠိုင်]] [[ကဏ္ဍ:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]] niqe716qbhltbf02ohtbafl5xoj4uwq