ဒဒန်မတ္တမ-မတ်မလီု

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mnw">
  <siteinfo>
    <sitename>ဝဳကဳပဳဒဳယာ</sitename>
    <dbname>mnwwiki</dbname>
    <base>https://mnw.wikipedia.org/wiki/%E1%80%99%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%99%E1%80%BA</base>
    <generator>MediaWiki 1.48.0-wmf.1</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">မဳဒဳယာ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">တၟေင်</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ညးလွပ်</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ညးလွပ် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ဝဳကဳပဳဒဳယာ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ဝှာင်</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ဝှာင် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">မဳဒဳယာဝဳကဳ</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">မဳဒဳယာဝဳကဳ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">ထာမ်ပလိက်</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">ထာမ်ပလိက် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">ရီု</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">ရီု ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ကဏ္ဍ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ကဏ္ဍ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">ပါင်မုက်</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">ပါင်မုက် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">မဝ်ဂျူ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">မဝ်ဂျူ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>ဒဒန်မတ္တမ-မတ်မလီု</title>
    <ns>0</ns>
    <id>683</id>
    <revision>
      <id>59600</id>
      <parentid>46445</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T00:31:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59600</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8018" sha1="ec4ojuuo1xovcj4zwh6en1nvbw2eigc" xml:space="preserve">'''ဒဒန်မုတ္တမ - မတ်မလီု'''

ဒဒန်ဝွံကၠောံနူမတ္တမစိုပ်မတ်မလီု နွံကီုဂှ် ဟွံကေၚ်မိၚ်မွဲလ်ှေရ ဆ္ဂးကာလဂွံဗှ် ရာဇာဝၚ်မန်တုဲဂွံတီကေတ်ဂှ် ပ္ဍဲလက်ထက်ဨရာဇ်တပေန်ယှိုဲထဳပ္ကၚ်ရၚ်ဍုၚ်ဟံသာဝတဳ ဒဒန်ဂၠုၚ်မွဲကၠောန်ဗဒှ်လဝ် နူမတ္တမစဵုကဵုစိုပ်မတ်မလီုရ 

ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် (၉၀၉) ဂိိတုပုဟ်သွက်သ္ဂောံ ဗတိုက်ပၞာန်ကဵု ဍုၚ်ဒျောဒျာ တပေန်ယှိုဲထဳဇက်ပၞာန်တိတ် နူဍုၚ်ဟံသာဝတဳစိုပ်မတ္တမတုဲ ဂွံကၠောံဍုၚ်မတ်မလီုဂှ်ကဵုအသံကဵုစဍုၚ်မတ္တမလ္ဂန်အိန်ကၠောန်ဒဒန်ရ လ္ဂန်အိန်စဍုၚ်မတ္တမဂှ် ဒှ်ဂကူမန်တုဲ အတိုၚ်တပေန်ယှိုဲထဳကဵုအသံဂှ်ဒးကၠောန်ဒဒန်ရ ဒဒန်လ္ဂန်အိန်ကၠောန်ဂှ် ဟိုတ်နူကၠောန်လဝ်ကဵုဂၠုၚ်ဗွဲမဂၠိုၚ်တုဲ ကော်ဂးဒဒန်ဂၠုၚ်ရ ဒဒန်ဂၠုၚ်ဂှ်ဆၜိုတ်ကောန်ပၞာန်ကဵုပၞာန်ချေံတံရကၠောံဂွံရ။

လ္ဂန်အိန်ဂှ်ကၠောန်ဒဒန်တုဲအိုတ်တုဲ ဒဒန်ဂှ်မၞိဟ်ဓမ္မတာကီုကောန်ပၞာန်တအ်ကီု ညံၚ်ဟွံဂွံကၠောံအာကၠောံကၠုၚ်မာန်ဂှ် စဵုဒၞာလဝ်တုဲမၚ်မွဲလဝ်ရ ရန်တၟအ်ဒးစဵုဒၞာလဝ်ဂှ် လတူဒဒန်ဂှ် ကၠာဨကရာဇ်တပေန်ယှိုဲထဳ ဟွံကၠောံဏီဂှ် ညးမွဲဍောတ်လေဝ်ဟွံမိက်ကဵုကၠောံအာရ ဟိုတ်မ္ဂး - ဒဒန်သွက်သ္ဂောံကၠောံအာဗီုဒဒန်ကၠောန်လဝ်ဂှ် ကၠာကၠာတေံညးလဵုမွဲလေဝ် ကၠောဟွံမာန်ဂှ်ရ ဒဒန်ဂှ်တၟေၚ်တၟဟ်ဒှ်အသဝ်ဗွဲမလောန်တုဲ မိက်ဂွံကဵုဨကရာဇ်ကၠောံကၠာအိုတ်ရ။

ကၠောန်ဒဒန်တုဲဒှ်အိုတ်တုဲ အာပ္တီကဵုဨကရာဇ်ရ တပေန်ယှိုဲထဳလေဝ်ဂွံတီကေတ်ဒဒန်တုဲဒှ်အိုတ်ဂှ်- ဗလးဏာကောန်ပၞာန်ချေံမွဲ ကဵုအာရံၚ်ဒဒန်ဂှ်ရ ကောန်ပၞာန်ဂှ်ပၠန်ဟွံဟီုဂးဟွံအာတ်အခေါၚ် နူကောန်ပၞာန်မၚ်မွဲလဝ်ဂှ်တုဲ ပံက်ထောံပါၚ်တြၚ် စဵုဒၞာလဝ်ဂှ်တုဲ ကၠောံအာကၠောံကၠုၚ်လတူဒဒန်ဂှ်ရ။

လ္ဂန်အိန်မိၚ်ပရောဒဒှ်ဂှ် ထေဲပၞတ်တိုန်တုဲ ရပ်ကေတ်ကောန်ပၞာန်ဂှ်တုဲဗာ်ဂစိုတ်ထောံရ ရဲကောန်ပၞာန်ချေံတအ်ဂှ် ပရောလ္ဂန်အိန်ဂစိုတ်ထောံဂှ် အာပ္တီ တပေန်ယှိုဲထဳရ တပေန်ယှိုဲထဳလေဝ်ဒှ်တိုန်ပၞတ်ဒေါသတုဲ ပ္ကေါံဂွံကောန်ရဲတံတုဲ ဒစးကၠုၚ်ကဵုလ္ဂန်အိန်ရ လ္ဂန်အိန်လေဝ်တီကေတ်တပေန်ယှိုဲထဳဒစးကၠုၚ်ဂှ် ပလေဝ်ပလေတ်တၟာဲ သွက်ဂွံဆက်ကွာဲဨကရာဇ်မပ္တံကဵု သၠိုၚ်ထဝ် အုပ်တဴပၠးဂၠးတံတုဲ ကၠာတပေန်ယှိုဲထဳဟွံစိုပ် အာဒုၚ်တၠုၚ်မံၚ်ပ္ဍဲဘာ်တရဴရ။

တပေန်ယှိုဲထဳ‌လေဝ်လ္ဂန်အိန်ကၠုၚ်ဒုၚ်တၠုၚ်မံၚ်ဂှ် စိုတ်ပၞတ်ဒေါသဂှ်ဟဲအာညိရ လ္ဂန်အိန်ဆက်ကွာဲတၟာဲတံဂှ် ဒုၚ်ကေတ်တဲတုဲ သၟာန်လ္ဂန်အိန်ဟိုတ်မ္ဒးဂစိုတ်ထောံကောန်ပၞာန်ညးတေံဂှ်ရ လ္ဂန်အိန်လ္ၚောဝ်ပတီတပေန်ယှိုဲထဳဂှ်

&quot;ယွံဨကရာဇ်-ဒဒန်ဝွံကၠောံနူမတ္တမဒဵုမတ်မလီုဂှ် နူဒတန်ကဝ် ညးမွဲလေဝ် ဂွံကၠောန်ခၞံမာန်ဂှ် ဟွံမွဲရ ကြဳဇှ်အာနုဘဴတၠညးအဲဍိက်ကၠောန်အံၚ်ဇၞးအာဒဒန်ဝွံရ ဟိုတ်နူဒဒန်ဂှ်တၟေၚ်တၟဟ်ဒှ်အသဝ်ဗွဲမလောန်တုဲ ကၠာဇကုဨကရာဇ်ဟွံကၠောံအာဏီဂှ် ညးမွဲလေဝ်ဟွံမိက်ကဵုကၠောံအာ အဲဍိက်ဖျေံလဝ်စိုတ်တုဲ စဵုဒၞာလဝ်ရ ကောန်ပၞာန်တၠညးဂှ် ဟွံအာတ်အခေါၚ်ဟွံဟီုဂးကဵုအဲဍိက်တုဲပံက်တြၚ် စီယဵုလဝ်ဂှ်တုဲကၠောံအာကၠောံကၠုၚ်ဂှ် အဲဍိက်ပၞတ်တိုန်စိုတ်တုဲ ဂစိုတ်ထောံ ဍာံဍာံရ အဲဍိက်ဂှ်သရာဲတၠအစောန်ရောၚ် အဲဍိက်လုတ်ကီု ဒးကီုဂှ် တၠညးဂတာဇိုၚ်ကျာ် နကဵုညာဏ်ဗစာရဏာကေတ်ရ အဲဍိက်ထေၚ်ဂှ် အဲဍိက်ဒးရ အဲဍိက်ဖျေံလဝ်စိုတ်ရ။&quot;

တပေန်ယှိုဲထဳမိၚ်လ္ဂန်အိန်လ္ၚောဝ်ပ္တီဂှ်တုဲ စိုတ်ပၞေတ်ဂှ်ဟဲအာရ တပေန်ယှိုဲထဳစိုပ်မတ္တမညာတ်ဒဒန်တုဲဆဵု ဒးအစဳအရေၚ်ဒဒန်ဂှ်တုဲ ထိုၚ်သးလ္ဂန်အိန်ရ ကဵုလာပ်သကာကုလ္ဂန်အိန်ပၠန်ရ ကာလကၠောံၜဳဂှ် တၠညးဍိုက် လှဴဂါရေချေံဂှဴ ဝုန်ဒၚ်ဂမၠိုၚ်ကၠောံ ကဵုဒဒန်ရ စိၚ်လ္ၚဵုကၠောံကဵုဖံၚ် စိၚ်လ္ၚဵုၜဳၚ်ကၠောံၜဳရ။


== နိဿဲ ==
{{Reflist}}

'''လိက်ဝွံ-နိဿဲလဝ် လိက်နာဲထဝ်သောန်မဒှ်ရ။'''

[[Category:ကဏ္ဍအဓိက!]]
[[ကဏ္ဍ:ဒဒန်]]</text>
      <sha1>ec4ojuuo1xovcj4zwh6en1nvbw2eigc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59601</id>
      <parentid>59600</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T00:31:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59601</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8078" sha1="mfnqi7u8x3m2b2xygwp558im3annhpz" xml:space="preserve">'''ဒဒန်မုတ္တမ - မတ်မလီု'''

ဒဒန်ဝွံကၠောံနူမတ္တမစိုပ်မတ်မလီု နွံကီုဂှ် ဟွံကေၚ်မိၚ်မွဲလ်ှေရ ဆ္ဂးကာလဂွံဗှ် ရာဇာဝၚ်မန်တုဲဂွံတီကေတ်ဂှ် ပ္ဍဲလက်ထက်ဨရာဇ်တပေန်ယှိုဲထဳပ္ကၚ်ရၚ်ဍုၚ်ဟံသာဝတဳ ဒဒန်ဂၠုၚ်မွဲကၠောန်ဗဒှ်လဝ် နူမတ္တမစဵုကဵုစိုပ်မတ်မလီုရ 

ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် (၉၀၉) ဂိိတုပုဟ်သွက်သ္ဂောံ ဗတိုက်ပၞာန်ကဵု ဍုၚ်ဒျောဒျာ တပေန်ယှိုဲထဳဇက်ပၞာန်တိတ် နူဍုၚ်ဟံသာဝတဳစိုပ်မတ္တမတုဲ ဂွံကၠောံဍုၚ်မတ်မလီုဂှ်ကဵုအသံကဵုစဍုၚ်မတ္တမလ္ဂန်အိန်ကၠောန်ဒဒန်ရ လ္ဂန်အိန်စဍုၚ်မတ္တမဂှ် ဒှ်ဂကူမန်တုဲ အတိုၚ်တပေန်ယှိုဲထဳကဵုအသံဂှ်ဒးကၠောန်ဒဒန်ရ ဒဒန်လ္ဂန်အိန်ကၠောန်ဂှ် ဟိုတ်နူကၠောန်လဝ်ကဵုဂၠုၚ်ဗွဲမဂၠိုၚ်တုဲ ကော်ဂးဒဒန်ဂၠုၚ်ရ ဒဒန်ဂၠုၚ်ဂှ်ဆၜိုတ်ကောန်ပၞာန်ကဵုပၞာန်ချေံတံရကၠောံဂွံရ။

လ္ဂန်အိန်ဂှ်ကၠောန်ဒဒန်တုဲအိုတ်တုဲ ဒဒန်ဂှ်မၞိဟ်ဓမ္မတာကီုကောန်ပၞာန်တအ်ကီု ညံၚ်ဟွံဂွံကၠောံအာကၠောံကၠုၚ်မာန်ဂှ် စဵုဒၞာလဝ်တုဲမၚ်မွဲလဝ်ရ ရန်တၟအ်ဒးစဵုဒၞာလဝ်ဂှ် လတူဒဒန်ဂှ် ကၠာဨကရာဇ်တပေန်ယှိုဲထဳ ဟွံကၠောံဏီဂှ် ညးမွဲဍောတ်လေဝ်ဟွံမိက်ကဵုကၠောံအာရ ဟိုတ်မ္ဂး - ဒဒန်သွက်သ္ဂောံကၠောံအာဗီုဒဒန်ကၠောန်လဝ်ဂှ် ကၠာကၠာတေံညးလဵုမွဲလေဝ် ကၠောဟွံမာန်ဂှ်ရ ဒဒန်ဂှ်တၟေၚ်တၟဟ်ဒှ်အသဝ်ဗွဲမလောန်တုဲ မိက်ဂွံကဵုဨကရာဇ်ကၠောံကၠာအိုတ်ရ။

ကၠောန်ဒဒန်တုဲဒှ်အိုတ်တုဲ အာပ္တီကဵုဨကရာဇ်ရ တပေန်ယှိုဲထဳလေဝ်ဂွံတီကေတ်ဒဒန်တုဲဒှ်အိုတ်ဂှ်- ဗလးဏာကောန်ပၞာန်ချေံမွဲ ကဵုအာရံၚ်ဒဒန်ဂှ်ရ ကောန်ပၞာန်ဂှ်ပၠန်ဟွံဟီုဂးဟွံအာတ်အခေါၚ် နူကောန်ပၞာန်မၚ်မွဲလဝ်ဂှ်တုဲ ပံက်ထောံပါၚ်တြၚ် စဵုဒၞာလဝ်ဂှ်တုဲ ကၠောံအာကၠောံကၠုၚ်လတူဒဒန်ဂှ်ရ။

လ္ဂန်အိန်မိၚ်ပရောဒဒှ်ဂှ် ထေဲပၞတ်တိုန်တုဲ ရပ်ကေတ်ကောန်ပၞာန်ဂှ်တုဲဗာ်ဂစိုတ်ထောံရ ရဲကောန်ပၞာန်ချေံတအ်ဂှ် ပရောလ္ဂန်အိန်ဂစိုတ်ထောံဂှ် အာပ္တီ တပေန်ယှိုဲထဳရ တပေန်ယှိုဲထဳလေဝ်ဒှ်တိုန်ပၞတ်ဒေါသတုဲ ပ္ကေါံဂွံကောန်ရဲတံတုဲ ဒစးကၠုၚ်ကဵုလ္ဂန်အိန်ရ လ္ဂန်အိန်လေဝ်တီကေတ်တပေန်ယှိုဲထဳဒစးကၠုၚ်ဂှ် ပလေဝ်ပလေတ်တၟာဲ သွက်ဂွံဆက်ကွာဲဨကရာဇ်မပ္တံကဵု သၠိုၚ်ထဝ် အုပ်တဴပၠးဂၠးတံတုဲ ကၠာတပေန်ယှိုဲထဳဟွံစိုပ် အာဒုၚ်တၠုၚ်မံၚ်ပ္ဍဲဘာ်တရဴရ။

တပေန်ယှိုဲထဳ‌လေဝ်လ္ဂန်အိန်ကၠုၚ်ဒုၚ်တၠုၚ်မံၚ်ဂှ် စိုတ်ပၞတ်ဒေါသဂှ်ဟဲအာညိရ လ္ဂန်အိန်ဆက်ကွာဲတၟာဲတံဂှ် ဒုၚ်ကေတ်တဲတုဲ သၟာန်လ္ဂန်အိန်ဟိုတ်မ္ဒးဂစိုတ်ထောံကောန်ပၞာန်ညးတေံဂှ်ရ လ္ဂန်အိန်လ္ၚောဝ်ပတီတပေန်ယှိုဲထဳဂှ်

&quot;ယွံဨကရာဇ်-ဒဒန်ဝွံကၠောံနူမတ္တမဒဵုမတ်မလီုဂှ် နူဒတန်ကဝ် ညးမွဲလေဝ် ဂွံကၠောန်ခၞံမာန်ဂှ် ဟွံမွဲရ ကြဳဇှ်အာနုဘဴတၠညးအဲဍိက်ကၠောန်အံၚ်ဇၞးအာဒဒန်ဝွံရ ဟိုတ်နူဒဒန်ဂှ်တၟေၚ်တၟဟ်ဒှ်အသဝ်ဗွဲမလောန်တုဲ ကၠာဇကုဨကရာဇ်ဟွံကၠောံအာဏီဂှ် ညးမွဲလေဝ်ဟွံမိက်ကဵုကၠောံအာ အဲဍိက်ဖျေံလဝ်စိုတ်တုဲ စဵုဒၞာလဝ်ရ ကောန်ပၞာန်တၠညးဂှ် ဟွံအာတ်အခေါၚ်ဟွံဟီုဂးကဵုအဲဍိက်တုဲပံက်တြၚ် စီယဵုလဝ်ဂှ်တုဲကၠောံအာကၠောံကၠုၚ်ဂှ် အဲဍိက်ပၞတ်တိုန်စိုတ်တုဲ ဂစိုတ်ထောံ ဍာံဍာံရ အဲဍိက်ဂှ်သရာဲတၠအစောန်ရောၚ် အဲဍိက်လုတ်ကီု ဒးကီုဂှ် တၠညးဂတာဇိုၚ်ကျာ် နကဵုညာဏ်ဗစာရဏာကေတ်ရ အဲဍိက်ထေၚ်ဂှ် အဲဍိက်ဒးရ အဲဍိက်ဖျေံလဝ်စိုတ်ရ။&quot;

တပေန်ယှိုဲထဳမိၚ်လ္ဂန်အိန်လ္ၚောဝ်ပ္တီဂှ်တုဲ စိုတ်ပၞေတ်ဂှ်ဟဲအာရ တပေန်ယှိုဲထဳစိုပ်မတ္တမညာတ်ဒဒန်တုဲဆဵု ဒးအစဳအရေၚ်ဒဒန်ဂှ်တုဲ ထိုၚ်သးလ္ဂန်အိန်ရ ကဵုလာပ်သကာကုလ္ဂန်အိန်ပၠန်ရ ကာလကၠောံၜဳဂှ် တၠညးဍိုက် လှဴဂါရေချေံဂှဴ ဝုန်ဒၚ်ဂမၠိုၚ်ကၠောံ ကဵုဒဒန်ရ စိၚ်လ္ၚဵုကၠောံကဵုဖံၚ် စိၚ်လ္ၚဵုၜဳၚ်ကၠောံၜဳရ။


== နိဿဲ ==
{{Reflist}}

'''လိက်ဝွံ-နိဿဲလဝ် လိက်နာဲထဝ်သောန်မဒှ်ရ။'''

[[Category:ကဏ္ဍအဓိက!]]
[[ကဏ္ဍ:ဒဒန်]]
[[ကဏ္ဍ:ပရေင်ဆက်စၠောအ်]]</text>
      <sha1>mfnqi7u8x3m2b2xygwp558im3annhpz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သြန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>981</id>
    <revision>
      <id>59548</id>
      <parentid>57084</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T23:26:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59548</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29895" sha1="ojt59lurx43lb8c1zrknx3uk2a326il" xml:space="preserve">{{Infobox economy
| name = သြန် (Money)
| image = [[File:Global_currencies.jpg|250px|ဗီုရုပ် သြန်စက္ခော နူကဵု ဍုင်နာနာသာ်]]
| caption = သြန်စက္ခော ကေုာံ သြန်မသြန် နူကဵု ဍုင်နာနာ ပ္ဍဲဂၠးတိ
| type = အရာဆက်စၠောအ် ပရေင်လှာဲပြာဲ (Medium of Exchange)
| key_functions = ပရေင်လှာဲပြာဲ၊ စၟတ်သမ္တီ ၚုဟ်မး၊ ပွမမင်မွဲ ၚုဟ်မး
| related_topics = [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]၊ [[ဘာဏ်]]၊ [[သြန်ဒဳဂျဳတေဝ်]]
}}

'''သြန်''' ({{lang-en|Money}}) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်အရာမွဲမွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး စၟတ်သမ္တီတင်နင် မမာန်ပဒတန်လဝ် မဒးဒုင်တဲ သာမည သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် ပရေင်ဗပေင်ၚုဟ်မး သွက် [[ကပေါတ်]] ကေုာံ သွာင်သေဝါ (services) တအ် ကေုာံ သွက်ဂွံ ကလေင်ကဵု က္ဍုဲ (debt) ပ္ဍဲကဵု ဍုင်မွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲကဵု အကာဲအရာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်မွဲရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Mishkin |first=Frederic S. |title=The Economics of Money, Banking, and Financial Markets |url=https://archive.org/details/economicsofmoney0007edfred_p0a3 |year=2007 |publisher=Pearson |edition=8th |isbn=978-0-321-28726-7}}&lt;/ref&gt; တာလျိုင် အဓိက သြန်ဂှ် နွံပန်သာ်ရ - ဒှ်အရာဆက်စၠောအ် သွက်ပရေင်လှာဲပြာဲ (medium of exchange)၊ ဒှ်ဍာ်ဒကေဝ် သွက်ဂွံစၟတ်သမ္တီ ၚုဟ်မး (unit of account)၊ ဒှ်အရာ သွက်ဂွံမင်မွဲ ၚုဟ်မး (store of value)၊ ကေုာံ ဒှ်သၞောတ် သွက်ပရေင်ဗပေင်ၚုဟ်မး အနာဂတ် (standard of deferred payment) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jevons |first=William Stanley |title=Money and the Mechanism of Exchange |url=https://archive.org/details/cu31924013816172 |year=1875 |publisher=D. Appleton and Co.}}&lt;/ref&gt; 

အရာမွဲမွဲ မဍိုက်ပေင်ကဵု တာလျိုင် ပန်သာ်ဏအ်မ္ဂး၊ ဍေံဂှ် လုပ်လၟိဟ် နဒဒှ် သြန် မာန်ရ။ သြန် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ဒှ် '''သြန်စၟတ်သမ္တီ''' (Fiat money) မဒှ်သြန် မဟွံမဲကဵု ၚုဟ်မး သဘာဝ (intrinsic value) ပ္ဍဲအလဵုဇကုဍေံ (ညံင်ရဴ ထဝ်၊ သြန်) တုဲ၊ ဍေံမံက်ဂတဝ်ကၠုင် နူကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ အလဵုအသဳ မစၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် သြန် မစကာဂွံ အတိုင်သၞောဝ် (Legal tender) ရ။ သၞောတ်သြန် ဍုင်မွဲမွဲဂှ် ဒးဒုင်ထိင်ဒဝ်လဝ် နကဵု [[ဘာဏ်ဗဟဵု]] (Central bank) ဍုင်ဂှ်ရ။

__TOC__

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Etymology and Definition) ==
ဝေါဟာရ အင်္ဂလိက် &quot;Money&quot; ဝွံ ကၠုင်နူ ဝေါဟာရ လေတ်တေန် &quot;Moneta&quot; မဒှ် ယၟု ဂၞကျာ် ယေန်သၞာင် ရဝ်မ (Juno Moneta) တုဲ၊ ပ္ဍဲကဵု ဘာကျာ်ညးဂှ် ဒှ်ဒၞာဲ မခၞံပတိတ် သြန်မသြန် (coins) အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဍုင်ရဝ်မရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Davies |first=Glyn |title=A History of Money: From Ancient Times to the Present Day |year=2002 |publisher=University of Wales Press |isbn=978-0708317174}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲကဵု ဘာသာမန်ဂှ် &quot;သြန်&quot; ဟီုမ္ဂးဂှ် မလေပ်စကာ သွက် ဓါတ်သတ္တု (Silver) ကီု၊ သီုကဵု သွက် ကိရိယာ မစကာ ပ္ဍဲပရေင်လှာဲပြာဲ (Currency) ကီုရ။ 

ပ္ဍဲကဵု လညာတ် [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Economics) ဂှ်၊ သြန်ဝွံ ပံက်လဝ် အဓိပ္ပါယ် နဒဒှ် အရာသယံဇာတ မာန်လှာဲပြာဲမာန် ဗွဲမလောဲသွာ (highly liquid asset) တုဲ မဒှ်အရာ မၞိဟ်ဂမၠိုင် ဒုင်ကေတ်မာန် ပ္ဍဲကဵု ပွမရာန် သွံ ကပေါတ်တအ်ရ။ လညာတ်ဏအ်ဝွံ ဍေံတၞဟ်ခြာဒၟံင် နူကဵု &quot;ဒြပ်ရတ်&quot; (Wealth) ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;သြန်လုပ်&quot; (Income) ရ။ 

== ၂။ ဝင် ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် သြန် (History and Evolution of Money) ==
[[File:Lydian_lion_trite_derived.jpg|thumb|left|200px|သြန်မသြန် ဍုင်လဳဒဳယျာ (Lydian coin) မဒှ် သြန်မသြန် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဝင် မခၞံလဝ် ပ္ဍဲ ၆၀၀ သၞာံ ကိုပ်ကၠာခရေတ်။]]
ကိုပ်ကၠာ သြန် ဟွံကတဵုဒှ်ဏီဂှ်၊ ကောန်မၞိဟ်တအ် စကာကၠုင် '''သၞောတ်လှာဲကပေါတ်''' (Barter system) မဒှ် ပွမလှာဲပြာဲ ကပေါတ် ကု ကပေါတ် (ဥပမာ - ကဵုသ္ၚု ကေတ်ဖျုန်) ရ။ ဆဂး၊ သၞောတ်ဏအ်ဝွံ နွံကဵု ပြသၞာ &quot;ပွမနွံပၟိက် တုပ်ရေင်သ္ကအ် သီုၜါလ္ပာ်&quot; (double coincidence of wants) တုဲ၊ ဍေံဟွံကိတ်ညဳ ကု ဂကောံမၞိဟ် မဇၞော်လှဲလးရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Graeber |first=David |title=Debt: The First 5000 Years |url=https://archive.org/details/isbn_9781612191812 |year=2011 |publisher=Melville House |isbn=978-1-933633-86-2}}&lt;/ref&gt;

ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ '''သြန်ကပေါတ်''' (Commodity money) မပ္တံကဵု ၜဵု၊ ခဒိုဟ်၊ ကေုာံ ဓါတ်သတ္တု ညံင်ရဴ ထဝ်၊ သြန် တအ်ဂှ် စဒုင်စကာကၠုင် နဒဒှ် သြန်ရ။ သြန်မသြန် (Coinage) မဒက်ပတန်လဝ် နကဵု သၞောဝ်အလဵုအသဳဂှ် စကတဵုဒှ် ပ္ဍဲဍုင် လဳဒဳယျာ (Lydia) (လၟုဟ် ဍုင်တူရကဳ) ပ္ဍဲၜိုတ် ၆၀၀ သၞာံ ကိုပ်ကၠာခရေတ်ရ။ 

ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲခေတ် မင်းဆက်သွင် (Song Dynasty) ပ္ဍဲဍုင်ကြုက်ဂှ်၊ '''သြန်စက္ခော''' (Paper money) ဂှ် စကတဵုဒှ်ကၠုင် အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။ ဍေံဒှ် စၞးကပေါတ်မွဲ မစၞးကဵု ထဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး သြန်မသြန် မပအပ်လဝ် ပ္ဍဲဘာဏ်ရ။ ပ္ဍဲခေတ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံဂှ်၊ သၞောတ်သြန် ဂၠးကဝ်ဝွံ ပြံင်လှာဲအာ ဇရေင် '''သြန်စၟတ်သမ္တီ''' (Fiat money) မဟွံဒုင်သဇိုင် လ္တူ ထဝ် ရ။

== ၃။ တာလျိုၚ် အဓိက သြန် (Primary Functions of Money) ==
ပ္ဍဲကဵု လညာတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ သြန်ဝွံ နွံကဵု တာလျိုင် အဓိက ပန်သာ်ရ-
# '''အရာဆက်စၠောအ် သွက်ပရေင်လှာဲပြာဲ (Medium of Exchange):''' သြန်ဝွံ စၞးမလှာဲကပေါတ် ကု ကပေါတ်ဂှ်၊ ဍေံကဵုအခေါင် သွက်ဂွံ ရာန် သွံ ကပေါတ် ကေုာံ သွာင်သေဝါ နကဵု သြန်ရ။ အရာဏအ်ဝွံ ပခိုဟ်ပတိုန်ကဵု လၟေင်ကမၠောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ရ။
# '''ဍာ်ဒကေဝ် သွက်ဂွံစၟတ်သမ္တီ ၚုဟ်မး (Unit of Account):''' သြန်ဝွံ ဒှ်ဗၞတ်ဗ္ၜတ် သာမညမွဲ သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ၚုဟ်မး ကပေါတ် အလုံအိုတ်သီုရ။ ဍေံကဵုအခေါင် သွက်ဂွံ ပတောအ်ၜတ် ၚုဟ်မး အကြာ ကပေါတ်နာနာသာ်ရ။
# '''အရာ သွက်ဂွံမင်မွဲ ၚုဟ်မး (Store of Value):''' သြန်ဝွံ မာန်မင်မွဲ ၚုဟ်မး သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲအနာဂတ်မာန်ရ။ ၜိုန်ရ [[ပရေင်ၚုဟ်ကပေါတ်တိုန်]] (Inflation) မာန်ဖအောန်ဖျေဟ် ၚုဟ်မးသြန်ကီုလေဝ်၊ သြန်ဂှ် ဆက်ဒှ် အရာ မမာန်ဂိုင်သိပ်လဝ် ဒြပ်ရတ် မလောဲသွာအိုတ်မွဲရ။
# '''သၞောတ် သွက်ပရေင်ဗပေင်ၚုဟ်မး အနာဂတ် (Standard of Deferred Payment):''' သြန်ဝွံ ဒှ်သၞောတ် သွက်ဂွံ ပဒတန် က္ဍုဲ ကေုာံ ပရေင်တုပ်စိုတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သွက်အနာဂတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Mankiw |first=N. Gregory |title=Macroeconomics |url=https://archive.org/details/macroeconomics0000mank |year=2007 |publisher=Worth Publishers |edition=6th |isbn=978-0-7167-6213-3}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ ဂကူ သြန်ဂမၠိုၚ် (Types of Money) ==
သြန်ဝွံ မာန်ပါ်လဝ် နကဵု ဂကူ အဓိက ပိသာ် အတိုင်ဇယား ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ-

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ပရေင်ပတောအ်ၜတ် ဂကူသြန် အဓိကဂမၠိုင်
|-
! ဂကူ သြန် (Type of Money) !! ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Definition) !! သာဓက (Examples)
|-
| '''သြန်ကပေါတ် (Commodity Money)''' || သြန် မၞုံကဵု ၚုဟ်မး သဘာဝ ပ္ဍဲအလဵုဇကုဍေံတုဲ၊ စကာ နဒဒှ် သြန်ကီု သီုကဵု နဒဒှ် ကပေါတ် ဓမ္မတာကီုရ။ || ထဝ်၊ သြန်၊ ၜဵု၊ ကၞုသင်
|-
| '''သြန်စၞး (Representative Money)''' || သြန် မဟွံမဲကဵု ၚုဟ်မး သဘာဝ၊ ဆဂး မာန်လှာဲပြာဲကေတ် ကု သြန်ကပေါတ် ညံင်ရဴ ထဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး သြန် ပ္ဍဲဘာဏ်။ || သြန်စက္ခော ပ္ဍဲခေတ် သၞောတ်ထဝ် (Gold Standard)
|-
| '''သြန်စၟတ်သမ္တီ (Fiat Money)''' || သြန် မဟွံဒုင်သဇိုင် လ္တူ ထဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကပေါတ်မွဲမွဲ၊ ဆဂး နွံကဵု ၚုဟ်မး ဟိုတ်နူ သၞောဝ်ဥပဒေ အလဵုအသဳ ကေုာံ ဓဝ်ပတှ်ေ မၞိဟ်ဂမၠိုင်။ || ဒဝ်လာ အမေရိကာန် (USD)၊ ယူရဝ် (EUR)၊ သြန်ဗၟာ (MMK)
|}

ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဝွံ၊ သြန် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒှ် '''သြန်လ္တူစက်''' (Commercial bank money) မဒှ် စရင်သြန် မၞုံပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ကောန်ပျူတာ ဘာဏ်ဂမၠိုင်ရ။ သြန်စက္ခော ကေုာံ သြန်မသြန် ဗီုရုပ်ဇေတ်ဇေတ်တအ်ဂှ် နွံဆ လၟိဟ် အောန်အောန် ဓဝ်ရ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်သြန် အလုံအိုတ်သီု။

== ၅။ သၞောတ်သြန် ကေုာံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် (Monetary Systems and Economy) ==
[[File:Money supply.jpg|thumb|right|200px|ပရေင်ပါ်ကဆံင် လၟိဟ်သြန် (Money Supply) M0, M1, M2, M3 ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ်။]]
ပ္ဍဲကဵု လညာတ် [[Macroeconomics|ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇမၞော်]] (Macroeconomics) ဂှ်၊ &quot;လၟိဟ်သြန်&quot; (Money Supply) ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန်ရ။ လၟိဟ်သြန် မၞုံပ္ဍဲကဵု ဍုင်မွဲဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ကဆံင်နာနာသာ် မပ္တံကဵု M1, M2, ကေုာံ M3 ရ။ 
* '''M1:''' ပါဝင်ကဵု သြန်စက္ခော၊ သြန်မသြန် ကေုာံ စရင်သြန် မမာန်ပတိတ်ကေတ် နကဵု ချက် (Checking accounts)။
* '''M2:''' ပါဝင်ကဵု M1 သီုကဵု စရင်သြန် မဂိုင်သိပ်လဝ် (Savings accounts) ကေုာံ သြန် မၞုံကဵု အခိင်ပိုဒ်ခြာ (Time deposits)။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friedman |first=Milton |title=Money Mischief: Episodes in Monetary History |url=https://archive.org/details/moneymischiefepi00frie |year=1992 |publisher=Harcourt Brace Jovanovich |isbn=978-0151620424}}&lt;/ref&gt;

လၟိဟ်သြန်ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် တိုက်ရိုက် ကု ပရေင်ၚုဟ်ကပေါတ်တိုန် (Inflation) ရ။ ယဝ်ရ လၟိဟ်သြန် ဂၠိုင်လောန်အာ နူကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်မ္ဂး၊ ၚုဟ်မးသြန်ဂှ် စှ်ေအာတုဲ ၚုဟ်ကပေါတ်တအ် တိုန်ကၠုင်ရ။ အရာဏအ်ဂှ် ကော်ခဴစ &quot;သြန်ဂၠိုင် ကေတ် ကပေါတ်အောန်&quot; ရ။

== ၆။ ပရေၚ်ဘာဏ် ကေုာံ သၞောတ်ဖန်ဇန်သြန် (Banking and Monetary Policy) ==
[[ဘာဏ်ဗဟဵု]] (Central Banks) ညံင်ရဴ Federal Reserve (US) ဟွံသေင်မ္ဂး European Central Bank (ECB) တအ်ဝွံ ယိုက်ဂၠေင်လဝ် တာလျိုင် အဓိက သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် လၟိဟ်သြန် ကေုာံ ၚုဟ်မးသြန် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်တအ်ရ။ ဍေံတအ် စကာ '''ပိုလသဳသြန်''' (Monetary policy) သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ရ။

လွဟ်ကိရိယာ အဓိက သွက် ပိုလသဳသြန် ပါဝင်ကဵု-
# '''ၚုဟ်အာတ်သြန် (Interest rates):''' နကဵု ပွမသၠုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဖျေဟ် ၚုဟ်အာတ်သြန်ဂှ်၊ ဘာဏ်ဗဟဵုတအ် ထိင်ဒဝ်ကဵု ပရေင်ကေတ်လွဳသြန် (Borrowing) ကေုာံ ပရေင်ဖျေဟ်သြန် (Investing) ရ။
# '''ပရေင်ရာန်သွံ လ္တူဒေင် (Open market operations):''' ပွမရာန် ဟွံသေင်မ္ဂး သွံ လိက်ကသုက် အလဵုအသဳ (Government bonds) သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် လၟိဟ်သြန်။
# '''သၞောတ် သြန်မဒးမင်မွဲ (Reserve requirements):''' ပွမစၟတ်သမ္တီ လၟိဟ်သြန် အောန်အိုတ် မဒးနွံ ပ္ဍဲကဵု ဘာဏ်ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Commercial banks) တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Keynes |first=John Maynard |title=The General Theory of Employment, Interest and Money |url=https://archive.org/details/generaltheoryofe0003keyn |year=1936 |publisher=Macmillan}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ၚုဟ်မးသြန် ကေုာံ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ၚုဟ်ကပေါတ် (Value of Money and Inflation) ==
ၚုဟ်မး သြန်မွဲဝွံ ဟွံတန်ကြန်ဒၟံင် လၟိုန်ကာလရ။ ဍေံတန်တဴဒၟံင် လ္တူ အစောမ်သတ္တိ ပရေင်ရာန် (Purchasing power) မဒှ် လၟိဟ် ကပေါတ် မမာန်ရာန်ကေတ် နကဵု သြန်ဗၞတ်မွဲရ။ 
* '''ပရေင်ၚုဟ်ကပေါတ်တိုန် (Inflation):''' ဒှ်အကာဲအရာ မကတဵုဒှ် ၚုဟ်ကပေါတ် သာမည သၠုင်တိုန်တုဲ၊ ၚုဟ်မး သြန် စှ်ေအာရ။ သၞောတ်ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ရန်တၟအ်လဝ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင်ၚုဟ်ကပေါတ်တိုန် အောန်အောန် (ၜိုတ် ၂%) ညံင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂွံချဳဒရိုင်လၟိုန်ရ။
* '''ပရေင်ၚုဟ်ကပေါတ်စှ်ေ (Deflation):''' ဒှ်အကာဲအရာ ၚုဟ်ကပေါတ် သာမည စှ်ေအာတုဲ ၚုဟ်မး သြန် သၠုင်တိုန်ရ။ ၜိုန်ရ ဍေံခိုဟ် သွက်ညးရာန်ကီုလေဝ်၊ ဍေံမာန်ကတဵုဗဒှ်ကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် က္ဍင်သ္ဇိုင် (Economic depression) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Krugman |first=Paul |title=End This Depression Now! |url=https://archive.org/details/endthisdepressio0000krug |year=2012 |publisher=W. W. Norton &amp; Company |isbn=978-0393088779}}&lt;/ref&gt;

ဥပမာ သွက် ပရေင်ၚုဟ်ကပေါတ်တိုန် လောန်ကာဲ (Hyperinflation) ဂှ် ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဍုင် ဂျာမနဳ (၁၉၂၀)၊ ကေုာံ ဍုင် ဇင်ဗာဗွေ (၂၀၀၀) တအ်ရ၊ မဒှ်အခိင် ၚုဟ်မးသြန် စှ်ေအာ စဵုကဵု ဟွံမဲကဵု ၚုဟ်မးရ။

== ၈။ သြန်ဂၠးကဝ် ကေုာံ သၞောတ်လှာဲပြာဲ (International Money and Exchange Rates) ==
ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဗၞိက် ဂၠးကဝ်ဂှ်၊ သြန် ဍုင်မွဲ ကု မွဲ ဟွံတုပ်ရေင်သ္ကအ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ '''သၞောတ်လှာဲပြာဲ သြန်''' (Exchange rates) ဝွံ နွံပၟိက်ကၠုင်ရ။
ကိုပ်ကၠာတေံ၊ ဂၠးကဝ်ဝွံ စကာလဝ် '''သၞောတ်ထဝ်''' (Gold Standard) မဒှ်သၞောတ် ၚုဟ်မးသြန် ဇၟာပ်ဍုင် ဒးဒုင်ပညဳလဝ် ကု ၚုဟ်မး ထဝ် ရ။ ဆဂး၊ သၞောတ်ဏအ် လီုလာ်အာ ပ္ဍဲအခိင် ပၞာန်ဂၠးကဝ်တုဲ၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၄ ဂှ်၊ စၟတ်သမ္တီလဝ် သၞောတ် Bretton Woods မဒှ်သၞောတ် မပညဳလဝ် ၚုဟ်မး သြန်ဍုင်နာနာ ကု ဒဝ်လာ အမေရိကာန် (USD) ရ။

ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဂှ်၊ သြန် ဗွဲမဂၠိုင် စကာဒၟံင် '''သၞောတ်လှာဲပြာဲ မဟွံတန်ကြန်''' (Floating exchange rates) မဒှ်သၞောတ် ၚုဟ်မး သြန်ဂှ် တန်တဴဒၟံင် လ္တူ ပရေင်ရာန် ကေုာံ ပရေင်သွံ (Supply and Demand) ပ္ဍဲကဵု ဖျာသြန်ဂၠးကဝ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ferguson |first=Niall |title=The Ascent of Money: A Financial History of the World |url=https://archive.org/details/ascentofmoneyf00ferg |year=2008 |publisher=Penguin Press |isbn=978-1594201929}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ သြန်ဒဳဂျဳတေဝ် ကေုာံ သြန်ခရိပ်တဝ် (Digital Currency and Cryptocurrency) ==
ခေတ်ဒဳဂျဳတေဝ်ဝွံ ဖန်ဗဒှ်လဝ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဇၞော်ဇၞော် သွက် သၞောတ်သြန်ရ။ သြန်ဒဳဂျဳတေဝ် ညံင်ရဴ ကတ်ခရေဒေတ် (Credit cards) ကေုာံ သြန်လ္တူမဝ်ဗိုင် (Mobile money) တအ်ဝွံ ပြံင်လှာဲထောအ် လွပ် သြန်စက္ခော ပ္ဍဲလၟိုန်တ္ၚဲရ။

ပါဲနူဂှ်တုဲ၊ '''သြန်ခရိပ်တဝ်''' ([[Cryptocurrency]]) မပ္တံကဵု [[Bitcoin]] ကေုာံ Ethereum တအ်ဝွံ ကတဵုဒှ်ကၠုင် နဒဒှ် သၞောတ်သြန် တၟိ မဟွံဒးဒုင် ထိင်ဒဝ်လဝ် နကဵု ဘာဏ်ဗဟဵုရ။ ဍေံတအ် စကာ ကွတ်ပညာ [[Blockchain]] သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ပရေင်လှာဲပြာဲ ဗွဲမစှ်ေသၞောတ် ကေုာံ မၞုံကဵု ဂီုကၠီုရ။ အလဵုအသဳဂမၠိုင်လေဝ် စလ္ၚတ်ဒၟံင် သွက်ဂွံ ပတိတ် သြန်ဒဳဂျဳတေဝ် ဘာဏ်ဗဟဵု (Central Bank Digital Currencies - CBDCs) ရ သွက်ဂွံ ဗက်ပြိုင် ကု သြန်ခရိပ်တဝ်တအ်ရ။

* **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=1YyA2O3lB6M ဗီုလဵု သြန် ကေုာံ သြန်ခရိပ်တဝ် ကၠောန်ကမၠောန် (YouTube Video - Educational)]

== ၁၀။ ယေန်သၞာၚ်၊ ပရေၚ်မၞိဟ် ကေုာံ အနာဂတ် သြန် (Culture, Society, and the Future of Money) ==
သြန်ဝွံ ဟွံဒှ် ဆ လွဟ်ကိရိယာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သၟးသၟးရ၊ ဍေံဒှ် သီု သင်္ကေတ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဒြဟတ်အဝဵု ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမၞိဟ်ရ။ လညာတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မဆေင်ကဵု ဒ္ဂေတ်လၟေတ် (Behavioral economics) သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ကောန်မၞိဟ်တအ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် မဆေင်ကဵု သြန် နကဵု စိုတ်စရိုတ် (emotions) ဂၠိုင်နူကဵု လညာတ်ယုတ္တိ (logic) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Smith |first=Adam |title=The Wealth of Nations |year=1776 |publisher=W. Strahan and T. Cadell}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု [[ယေန်သၞာင်မန်]] ကေုာံ ဝင်ဍုင်သုဝဏ္ဏဘူမိ ကိုပ်ကၠာတေံလေဝ်၊ နွံကဵု သြန်မသြန် ဒင်္ဂါး (Pyu/Mon coins) မၞုံကဵု ဗီုရုပ် သင်္ကေတ ညံင်ရဴ ခရု၊ ကောန်ၚာ် ကေုာံ တ္ၚဲ တအ် မထ္ၜးကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ဗၞိက် ပ္ဍဲဒေသ အာရှအဂၞဲရ။ 

သွက်အနာဂတ်ဂှ်၊ ဂၠးကဝ်ဝွံ ဂၠံင်တရဴ အာဒၟံင် ဇရေင် &quot;ဂကောံမၞိဟ် မဟွံစကာ သြန်စက္ခော&quot; (Cashless society) ရ။ သၞောတ်ဒဳဂျဳတေဝ်တအ်ဝွံ မာန်ဖန်ဗဒှ်ကဵု ပရေင်လှာဲပြာဲ မပြဟ် ကေုာံ မလောဲသွာကီုလေဝ်၊ ဍေံတအ် သီုပတိုန်ထ္ၜးကဵု ပြသၞာ မဆေင်ကဵု ပရေင်ပၞုက်ဒေပ် (Privacy) ကေုာံ ပရေင်ဂီုကၠီု သိုက်ဗာ (Cybersecurity) ရ။

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Mishkin&quot;&gt;{{cite book |last=Mishkin |first=Frederic S. |title=The Economics of Money, Banking, and Financial Markets |url=https://archive.org/details/economicsofmoney0007edfred_p0a3 |year=2007 |publisher=Pearson |edition=8th |isbn=978-0-321-28726-7}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Jevons&quot;&gt;{{cite book |last=Jevons |first=William Stanley |title=Money and the Mechanism of Exchange |url=https://archive.org/details/cu31924013816172 |year=1875 |publisher=D. Appleton and Co.}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Davies&quot;&gt;{{cite book |last=Davies |first=Glyn |title=A History of Money: From Ancient Times to the Present Day |year=2002 |publisher=University of Wales Press |isbn=978-0708317174}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Graeber&quot;&gt;{{cite book |last=Graeber |first=David |title=Debt: The First 5000 Years |url=https://archive.org/details/isbn_9781612191812 |year=2011 |publisher=Melville House |isbn=978-1-933633-86-2}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mankiw&quot;&gt;{{cite book |last=Mankiw |first=N. Gregory |title=Macroeconomics |url=https://archive.org/details/macroeconomics0000mank |year=2007 |publisher=Worth Publishers |edition=6th |isbn=978-0-7167-6213-3}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Friedman&quot;&gt;{{cite book |last=Friedman |first=Milton |title=Money Mischief: Episodes in Monetary History |url=https://archive.org/details/moneymischiefepi00frie |year=1992 |publisher=Harcourt Brace Jovanovich |isbn=978-0151620424}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Keynes&quot;&gt;{{cite book |last=Keynes |first=John Maynard |title=The General Theory of Employment, Interest and Money |url=https://archive.org/details/generaltheoryofe0003keyn |year=1936 |publisher=Macmillan}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Krugman&quot;&gt;{{cite book |last=Krugman |first=Paul |title=End This Depression Now! |url=https://archive.org/details/endthisdepressio0000krug |year=2012 |publisher=W. W. Norton &amp; Company |isbn=978-0393088779}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ferguson&quot;&gt;{{cite book |last=Ferguson |first=Niall |title=The Ascent of Money: A Financial History of the World |url=https://archive.org/details/ascentofmoneyf00ferg |year=2008 |publisher=Penguin Press |isbn=978-1594201929}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Smith&quot;&gt;{{cite book |last=Smith |first=Adam |title=The Wealth of Nations |year=1776 |publisher=W. Strahan and T. Cadell}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Navbox
| name       = သြန် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်
| title      = သြန် ကေုာံ သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်
| listclass  = hlist
| group1     = လဒက်ပတန်
| list1      = 
* [[သြန်စက္ခော]]
* [[သြန်မသြန်]]
* [[သြန်စၟတ်သမ္တီ]] (Fiat)
* [[သြန်ကပေါတ်]] (Commodity)
| group2     = သၞောတ်သြန်
| list2      = 
* [[ဘာဏ်]]
* [[ဘာဏ်ဗဟဵု]]
* [[ပိုလသဳသြန်]]
* [[ပရေင်ၚုဟ်ကပေါတ်တိုန်]]
| group3     = ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ခေတ်တၟိ
| list3      = 
* [[သြန်ဒဳဂျဳတေဝ်]]
* [[သြန်ခရိပ်တဝ်]] (Cryptocurrency)
* [[Bitcoin]]
}}

[[Category:သြန်]]
[[Category:ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:ဗၞိက် ကေုာံ ဖျာ]]
[[Category:ပရေင်ဘာဏ်]]</text>
      <sha1>ojt59lurx43lb8c1zrknx3uk2a326il</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59549</id>
      <parentid>59548</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T23:26:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59549</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29853" sha1="ck5e077z2ibfp06hh1k48eve0bxbvzd" xml:space="preserve">{{Infobox economy
| name = သြန် (Money)
| image = [[File:Global_currencies.jpg|250px|ဗီုရုပ် သြန်စက္ခော နူကဵု ဍုင်နာနာသာ်]]
| caption = သြန်စက္ခော ကေုာံ သြန်မသြန် နူကဵု ဍုင်နာနာ ပ္ဍဲဂၠးတိ
| type = အရာဆက်စၠောအ် ပရေင်လှာဲပြာဲ (Medium of Exchange)
| key_functions = ပရေင်လှာဲပြာဲ၊ စၟတ်သမ္တီ ၚုဟ်မး၊ ပွမမင်မွဲ ၚုဟ်မး
| related_topics = [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]၊ [[ဘဏ်]]၊ [[သြန်ဒဳဂျဳတေဝ်]]
}}

'''သြန်''' ({{lang-en|Money}}) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်အရာမွဲမွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး စၟတ်သမ္တီတင်နင် မမာန်ပဒတန်လဝ် မဒးဒုင်တဲ သာမည သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် ပရေင်ဗပေင်ၚုဟ်မး သွက် [[ကပေါတ်]] ကေုာံ သွာင်သေဝါ (services) တအ် ကေုာံ သွက်ဂွံ ကလေင်ကဵု က္ဍုဲ (debt) ပ္ဍဲကဵု ဍုင်မွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲကဵု အကာဲအရာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်မွဲရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Mishkin |first=Frederic S. |title=The Economics of Money, Banking, and Financial Markets |url=https://archive.org/details/economicsofmoney0007edfred_p0a3 |year=2007 |publisher=Pearson |edition=8th |isbn=978-0-321-28726-7}}&lt;/ref&gt; တာလျိုင် အဓိက သြန်ဂှ် နွံပန်သာ်ရ - ဒှ်အရာဆက်စၠောအ် သွက်ပရေင်လှာဲပြာဲ (medium of exchange)၊ ဒှ်ဍာ်ဒကေဝ် သွက်ဂွံစၟတ်သမ္တီ ၚုဟ်မး (unit of account)၊ ဒှ်အရာ သွက်ဂွံမင်မွဲ ၚုဟ်မး (store of value)၊ ကေုာံ ဒှ်သၞောတ် သွက်ပရေင်ဗပေင်ၚုဟ်မး အနာဂတ် (standard of deferred payment) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jevons |first=William Stanley |title=Money and the Mechanism of Exchange |url=https://archive.org/details/cu31924013816172 |year=1875 |publisher=D. Appleton and Co.}}&lt;/ref&gt; 

အရာမွဲမွဲ မဍိုက်ပေင်ကဵု တာလျိုင် ပန်သာ်ဏအ်မ္ဂး၊ ဍေံဂှ် လုပ်လၟိဟ် နဒဒှ် သြန် မာန်ရ။ သြန် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ဒှ် '''သြန်စၟတ်သမ္တီ''' (Fiat money) မဒှ်သြန် မဟွံမဲကဵု ၚုဟ်မး သဘာဝ (intrinsic value) ပ္ဍဲအလဵုဇကုဍေံ (ညံင်ရဴ ထဝ်၊ သြန်) တုဲ၊ ဍေံမံက်ဂတဝ်ကၠုင် နူကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ အလဵုအသဳ မစၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် သြန် မစကာဂွံ အတိုင်သၞောဝ် (Legal tender) ရ။ သၞောတ်သြန် ဍုင်မွဲမွဲဂှ် ဒးဒုင်ထိင်ဒဝ်လဝ် နကဵု [[ဘဏ်ဗဟဵု]] (Central bank) ဍုင်ဂှ်ရ။

__TOC__

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Etymology and Definition) ==
ဝေါဟာရ အင်္ဂလိက် &quot;Money&quot; ဝွံ ကၠုင်နူ ဝေါဟာရ လေတ်တေန် &quot;Moneta&quot; မဒှ် ယၟု ဂၞကျာ် ယေန်သၞာင် ရဝ်မ (Juno Moneta) တုဲ၊ ပ္ဍဲကဵု ဘာကျာ်ညးဂှ် ဒှ်ဒၞာဲ မခၞံပတိတ် သြန်မသြန် (coins) အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဍုင်ရဝ်မရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Davies |first=Glyn |title=A History of Money: From Ancient Times to the Present Day |year=2002 |publisher=University of Wales Press |isbn=978-0708317174}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲကဵု ဘာသာမန်ဂှ် &quot;သြန်&quot; ဟီုမ္ဂးဂှ် မလေပ်စကာ သွက် ဓါတ်သတ္တု (Silver) ကီု၊ သီုကဵု သွက် ကိရိယာ မစကာ ပ္ဍဲပရေင်လှာဲပြာဲ (Currency) ကီုရ။ 

ပ္ဍဲကဵု လညာတ် [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Economics) ဂှ်၊ သြန်ဝွံ ပံက်လဝ် အဓိပ္ပါယ် နဒဒှ် အရာသယံဇာတ မာန်လှာဲပြာဲမာန် ဗွဲမလောဲသွာ (highly liquid asset) တုဲ မဒှ်အရာ မၞိဟ်ဂမၠိုင် ဒုင်ကေတ်မာန် ပ္ဍဲကဵု ပွမရာန် သွံ ကပေါတ်တအ်ရ။ လညာတ်ဏအ်ဝွံ ဍေံတၞဟ်ခြာဒၟံင် နူကဵု &quot;ဒြပ်ရတ်&quot; (Wealth) ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;သြန်လုပ်&quot; (Income) ရ။ 

== ၂။ ဝင် ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် သြန် (History and Evolution of Money) ==
[[File:Lydian_lion_trite_derived.jpg|thumb|left|200px|သြန်မသြန် ဍုင်လဳဒဳယျာ (Lydian coin) မဒှ် သြန်မသြန် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဝင် မခၞံလဝ် ပ္ဍဲ ၆၀၀ သၞာံ ကိုပ်ကၠာခရေတ်။]]
ကိုပ်ကၠာ သြန် ဟွံကတဵုဒှ်ဏီဂှ်၊ ကောန်မၞိဟ်တအ် စကာကၠုင် '''သၞောတ်လှာဲကပေါတ်''' (Barter system) မဒှ် ပွမလှာဲပြာဲ ကပေါတ် ကု ကပေါတ် (ဥပမာ - ကဵုသ္ၚု ကေတ်ဖျုန်) ရ။ ဆဂး၊ သၞောတ်ဏအ်ဝွံ နွံကဵု ပြသၞာ &quot;ပွမနွံပၟိက် တုပ်ရေင်သ္ကအ် သီုၜါလ္ပာ်&quot; (double coincidence of wants) တုဲ၊ ဍေံဟွံကိတ်ညဳ ကု ဂကောံမၞိဟ် မဇၞော်လှဲလးရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Graeber |first=David |title=Debt: The First 5000 Years |url=https://archive.org/details/isbn_9781612191812 |year=2011 |publisher=Melville House |isbn=978-1-933633-86-2}}&lt;/ref&gt;

ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ '''သြန်ကပေါတ်''' (Commodity money) မပ္တံကဵု ၜဵု၊ ခဒိုဟ်၊ ကေုာံ ဓါတ်သတ္တု ညံင်ရဴ ထဝ်၊ သြန် တအ်ဂှ် စဒုင်စကာကၠုင် နဒဒှ် သြန်ရ။ သြန်မသြန် (Coinage) မဒက်ပတန်လဝ် နကဵု သၞောဝ်အလဵုအသဳဂှ် စကတဵုဒှ် ပ္ဍဲဍုင် လဳဒဳယျာ (Lydia) (လၟုဟ် ဍုင်တူရကဳ) ပ္ဍဲၜိုတ် ၆၀၀ သၞာံ ကိုပ်ကၠာခရေတ်ရ။ 

ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲခေတ် မင်းဆက်သွင် (Song Dynasty) ပ္ဍဲဍုင်ကြုက်ဂှ်၊ '''သြန်စက္ခော''' (Paper money) ဂှ် စကတဵုဒှ်ကၠုင် အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။ ဍေံဒှ် စၞးကပေါတ်မွဲ မစၞးကဵု ထဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး သြန်မသြန် မပအပ်လဝ် ပ္ဍဲဘဏ်ရ။ ပ္ဍဲခေတ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံဂှ်၊ သၞောတ်သြန် ဂၠးကဝ်ဝွံ ပြံင်လှာဲအာ ဇရေင် '''သြန်စၟတ်သမ္တီ''' (Fiat money) မဟွံဒုင်သဇိုင် လ္တူ ထဝ် ရ။

== ၃။ တာလျိုၚ် အဓိက သြန် (Primary Functions of Money) ==
ပ္ဍဲကဵု လညာတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ သြန်ဝွံ နွံကဵု တာလျိုင် အဓိက ပန်သာ်ရ-
# '''အရာဆက်စၠောအ် သွက်ပရေင်လှာဲပြာဲ (Medium of Exchange):''' သြန်ဝွံ စၞးမလှာဲကပေါတ် ကု ကပေါတ်ဂှ်၊ ဍေံကဵုအခေါင် သွက်ဂွံ ရာန် သွံ ကပေါတ် ကေုာံ သွာင်သေဝါ နကဵု သြန်ရ။ အရာဏအ်ဝွံ ပခိုဟ်ပတိုန်ကဵု လၟေင်ကမၠောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ရ။
# '''ဍာ်ဒကေဝ် သွက်ဂွံစၟတ်သမ္တီ ၚုဟ်မး (Unit of Account):''' သြန်ဝွံ ဒှ်ဗၞတ်ဗ္ၜတ် သာမညမွဲ သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ၚုဟ်မး ကပေါတ် အလုံအိုတ်သီုရ။ ဍေံကဵုအခေါင် သွက်ဂွံ ပတောအ်ၜတ် ၚုဟ်မး အကြာ ကပေါတ်နာနာသာ်ရ။
# '''အရာ သွက်ဂွံမင်မွဲ ၚုဟ်မး (Store of Value):''' သြန်ဝွံ မာန်မင်မွဲ ၚုဟ်မး သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲအနာဂတ်မာန်ရ။ ၜိုန်ရ [[ပရေင်ၚုဟ်ကပေါတ်တိုန်]] (Inflation) မာန်ဖအောန်ဖျေဟ် ၚုဟ်မးသြန်ကီုလေဝ်၊ သြန်ဂှ် ဆက်ဒှ် အရာ မမာန်ဂိုင်သိပ်လဝ် ဒြပ်ရတ် မလောဲသွာအိုတ်မွဲရ။
# '''သၞောတ် သွက်ပရေင်ဗပေင်ၚုဟ်မး အနာဂတ် (Standard of Deferred Payment):''' သြန်ဝွံ ဒှ်သၞောတ် သွက်ဂွံ ပဒတန် က္ဍုဲ ကေုာံ ပရေင်တုပ်စိုတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သွက်အနာဂတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Mankiw |first=N. Gregory |title=Macroeconomics |url=https://archive.org/details/macroeconomics0000mank |year=2007 |publisher=Worth Publishers |edition=6th |isbn=978-0-7167-6213-3}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ ဂကူ သြန်ဂမၠိုၚ် (Types of Money) ==
သြန်ဝွံ မာန်ပါ်လဝ် နကဵု ဂကူ အဓိက ပိသာ် အတိုင်ဇယား ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ-

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ပရေင်ပတောအ်ၜတ် ဂကူသြန် အဓိကဂမၠိုင်
|-
! ဂကူ သြန် (Type of Money) !! ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Definition) !! သာဓက (Examples)
|-
| '''သြန်ကပေါတ် (Commodity Money)''' || သြန် မၞုံကဵု ၚုဟ်မး သဘာဝ ပ္ဍဲအလဵုဇကုဍေံတုဲ၊ စကာ နဒဒှ် သြန်ကီု သီုကဵု နဒဒှ် ကပေါတ် ဓမ္မတာကီုရ။ || ထဝ်၊ သြန်၊ ၜဵု၊ ကၞုသင်
|-
| '''သြန်စၞး (Representative Money)''' || သြန် မဟွံမဲကဵု ၚုဟ်မး သဘာဝ၊ ဆဂး မာန်လှာဲပြာဲကေတ် ကု သြန်ကပေါတ် ညံင်ရဴ ထဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး သြန် ပ္ဍဲဘဏ်။ || သြန်စက္ခော ပ္ဍဲခေတ် သၞောတ်ထဝ် (Gold Standard)
|-
| '''သြန်စၟတ်သမ္တီ (Fiat Money)''' || သြန် မဟွံဒုင်သဇိုင် လ္တူ ထဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကပေါတ်မွဲမွဲ၊ ဆဂး နွံကဵု ၚုဟ်မး ဟိုတ်နူ သၞောဝ်ဥပဒေ အလဵုအသဳ ကေုာံ ဓဝ်ပတှ်ေ မၞိဟ်ဂမၠိုင်။ || ဒဝ်လာ အမေရိကာန် (USD)၊ ယူရဝ် (EUR)၊ သြန်ဗၟာ (MMK)
|}

ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဝွံ၊ သြန် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒှ် '''သြန်လ္တူစက်''' (Commercial bank money) မဒှ် စရင်သြန် မၞုံပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ကောန်ပျူတာ ဘဏ်ဂမၠိုင်ရ။ သြန်စက္ခော ကေုာံ သြန်မသြန် ဗီုရုပ်ဇေတ်ဇေတ်တအ်ဂှ် နွံဆ လၟိဟ် အောန်အောန် ဓဝ်ရ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်သြန် အလုံအိုတ်သီု။

== ၅။ သၞောတ်သြန် ကေုာံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် (Monetary Systems and Economy) ==
[[File:Money supply.jpg|thumb|right|200px|ပရေင်ပါ်ကဆံင် လၟိဟ်သြန် (Money Supply) M0, M1, M2, M3 ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ်။]]
ပ္ဍဲကဵု လညာတ် [[Macroeconomics|ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇမၞော်]] (Macroeconomics) ဂှ်၊ &quot;လၟိဟ်သြန်&quot; (Money Supply) ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန်ရ။ လၟိဟ်သြန် မၞုံပ္ဍဲကဵု ဍုင်မွဲဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ကဆံင်နာနာသာ် မပ္တံကဵု M1, M2, ကေုာံ M3 ရ။ 
* '''M1:''' ပါဝင်ကဵု သြန်စက္ခော၊ သြန်မသြန် ကေုာံ စရင်သြန် မမာန်ပတိတ်ကေတ် နကဵု ချက် (Checking accounts)။
* '''M2:''' ပါဝင်ကဵု M1 သီုကဵု စရင်သြန် မဂိုင်သိပ်လဝ် (Savings accounts) ကေုာံ သြန် မၞုံကဵု အခိင်ပိုဒ်ခြာ (Time deposits)။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Friedman |first=Milton |title=Money Mischief: Episodes in Monetary History |url=https://archive.org/details/moneymischiefepi00frie |year=1992 |publisher=Harcourt Brace Jovanovich |isbn=978-0151620424}}&lt;/ref&gt;

လၟိဟ်သြန်ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် တိုက်ရိုက် ကု ပရေင်ၚုဟ်ကပေါတ်တိုန် (Inflation) ရ။ ယဝ်ရ လၟိဟ်သြန် ဂၠိုင်လောန်အာ နူကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်မ္ဂး၊ ၚုဟ်မးသြန်ဂှ် စှ်ေအာတုဲ ၚုဟ်ကပေါတ်တအ် တိုန်ကၠုင်ရ။ အရာဏအ်ဂှ် ကော်ခဴစ &quot;သြန်ဂၠိုင် ကေတ် ကပေါတ်အောန်&quot; ရ။

== ၆။ ပရေၚ်ဘဏ် ကေုာံ သၞောတ်ဖန်ဇန်သြန် (Banking and Monetary Policy) ==
[[ဘဏ်ဗဟဵု]] (Central Banks) ညံင်ရဴ Federal Reserve (US) ဟွံသေင်မ္ဂး European Central Bank (ECB) တအ်ဝွံ ယိုက်ဂၠေင်လဝ် တာလျိုင် အဓိက သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် လၟိဟ်သြန် ကေုာံ ၚုဟ်မးသြန် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်တအ်ရ။ ဍေံတအ် စကာ '''ပိုလသဳသြန်''' (Monetary policy) သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ရ။

လွဟ်ကိရိယာ အဓိက သွက် ပိုလသဳသြန် ပါဝင်ကဵု-
# '''ၚုဟ်အာတ်သြန် (Interest rates):''' နကဵု ပွမသၠုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဖျေဟ် ၚုဟ်အာတ်သြန်ဂှ်၊ ဘဏ်ဗဟဵုတအ် ထိင်ဒဝ်ကဵု ပရေင်ကေတ်လွဳသြန် (Borrowing) ကေုာံ ပရေင်ဖျေဟ်သြန် (Investing) ရ။
# '''ပရေင်ရာန်သွံ လ္တူဒေင် (Open market operations):''' ပွမရာန် ဟွံသေင်မ္ဂး သွံ လိက်ကသုက် အလဵုအသဳ (Government bonds) သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် လၟိဟ်သြန်။
# '''သၞောတ် သြန်မဒးမင်မွဲ (Reserve requirements):''' ပွမစၟတ်သမ္တီ လၟိဟ်သြန် အောန်အိုတ် မဒးနွံ ပ္ဍဲကဵု ဘဏ်ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Commercial banks) တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Keynes |first=John Maynard |title=The General Theory of Employment, Interest and Money |url=https://archive.org/details/generaltheoryofe0003keyn |year=1936 |publisher=Macmillan}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ၚုဟ်မးသြန် ကေုာံ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ၚုဟ်ကပေါတ် (Value of Money and Inflation) ==
ၚုဟ်မး သြန်မွဲဝွံ ဟွံတန်ကြန်ဒၟံင် လၟိုန်ကာလရ။ ဍေံတန်တဴဒၟံင် လ္တူ အစောမ်သတ္တိ ပရေင်ရာန် (Purchasing power) မဒှ် လၟိဟ် ကပေါတ် မမာန်ရာန်ကေတ် နကဵု သြန်ဗၞတ်မွဲရ။ 
* '''ပရေင်ၚုဟ်ကပေါတ်တိုန် (Inflation):''' ဒှ်အကာဲအရာ မကတဵုဒှ် ၚုဟ်ကပေါတ် သာမည သၠုင်တိုန်တုဲ၊ ၚုဟ်မး သြန် စှ်ေအာရ။ သၞောတ်ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ရန်တၟအ်လဝ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင်ၚုဟ်ကပေါတ်တိုန် အောန်အောန် (ၜိုတ် ၂%) ညံင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂွံချဳဒရိုင်လၟိုန်ရ။
* '''ပရေင်ၚုဟ်ကပေါတ်စှ်ေ (Deflation):''' ဒှ်အကာဲအရာ ၚုဟ်ကပေါတ် သာမည စှ်ေအာတုဲ ၚုဟ်မး သြန် သၠုင်တိုန်ရ။ ၜိုန်ရ ဍေံခိုဟ် သွက်ညးရာန်ကီုလေဝ်၊ ဍေံမာန်ကတဵုဗဒှ်ကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် က္ဍင်သ္ဇိုင် (Economic depression) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Krugman |first=Paul |title=End This Depression Now! |url=https://archive.org/details/endthisdepressio0000krug |year=2012 |publisher=W. W. Norton &amp; Company |isbn=978-0393088779}}&lt;/ref&gt;

ဥပမာ သွက် ပရေင်ၚုဟ်ကပေါတ်တိုန် လောန်ကာဲ (Hyperinflation) ဂှ် ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဍုင် ဂျာမနဳ (၁၉၂၀)၊ ကေုာံ ဍုင် ဇင်ဗာဗွေ (၂၀၀၀) တအ်ရ၊ မဒှ်အခိင် ၚုဟ်မးသြန် စှ်ေအာ စဵုကဵု ဟွံမဲကဵု ၚုဟ်မးရ။

== ၈။ သြန်ဂၠးကဝ် ကေုာံ သၞောတ်လှာဲပြာဲ (International Money and Exchange Rates) ==
ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဗၞိက် ဂၠးကဝ်ဂှ်၊ သြန် ဍုင်မွဲ ကု မွဲ ဟွံတုပ်ရေင်သ္ကအ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ '''သၞောတ်လှာဲပြာဲ သြန်''' (Exchange rates) ဝွံ နွံပၟိက်ကၠုင်ရ။
ကိုပ်ကၠာတေံ၊ ဂၠးကဝ်ဝွံ စကာလဝ် '''သၞောတ်ထဝ်''' (Gold Standard) မဒှ်သၞောတ် ၚုဟ်မးသြန် ဇၟာပ်ဍုင် ဒးဒုင်ပညဳလဝ် ကု ၚုဟ်မး ထဝ် ရ။ ဆဂး၊ သၞောတ်ဏအ် လီုလာ်အာ ပ္ဍဲအခိင် ပၞာန်ဂၠးကဝ်တုဲ၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၄ ဂှ်၊ စၟတ်သမ္တီလဝ် သၞောတ် Bretton Woods မဒှ်သၞောတ် မပညဳလဝ် ၚုဟ်မး သြန်ဍုင်နာနာ ကု ဒဝ်လာ အမေရိကာန် (USD) ရ။

ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဂှ်၊ သြန် ဗွဲမဂၠိုင် စကာဒၟံင် '''သၞောတ်လှာဲပြာဲ မဟွံတန်ကြန်''' (Floating exchange rates) မဒှ်သၞောတ် ၚုဟ်မး သြန်ဂှ် တန်တဴဒၟံင် လ္တူ ပရေင်ရာန် ကေုာံ ပရေင်သွံ (Supply and Demand) ပ္ဍဲကဵု ဖျာသြန်ဂၠးကဝ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ferguson |first=Niall |title=The Ascent of Money: A Financial History of the World |url=https://archive.org/details/ascentofmoneyf00ferg |year=2008 |publisher=Penguin Press |isbn=978-1594201929}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ သြန်ဒဳဂျဳတေဝ် ကေုာံ သြန်ခရိပ်တဝ် (Digital Currency and Cryptocurrency) ==
ခေတ်ဒဳဂျဳတေဝ်ဝွံ ဖန်ဗဒှ်လဝ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဇၞော်ဇၞော် သွက် သၞောတ်သြန်ရ။ သြန်ဒဳဂျဳတေဝ် ညံင်ရဴ ကတ်ခရေဒေတ် (Credit cards) ကေုာံ သြန်လ္တူမဝ်ဗိုင် (Mobile money) တအ်ဝွံ ပြံင်လှာဲထောအ် လွပ် သြန်စက္ခော ပ္ဍဲလၟိုန်တ္ၚဲရ။

ပါဲနူဂှ်တုဲ၊ '''သြန်ခရိပ်တဝ်''' ([[Cryptocurrency]]) မပ္တံကဵု [[Bitcoin]] ကေုာံ Ethereum တအ်ဝွံ ကတဵုဒှ်ကၠုင် နဒဒှ် သၞောတ်သြန် တၟိ မဟွံဒးဒုင် ထိင်ဒဝ်လဝ် နကဵု ဘဏ်ဗဟဵုရ။ ဍေံတအ် စကာ ကွတ်ပညာ [[Blockchain]] သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ပရေင်လှာဲပြာဲ ဗွဲမစှ်ေသၞောတ် ကေုာံ မၞုံကဵု ဂီုကၠီုရ။ အလဵုအသဳဂမၠိုင်လေဝ် စလ္ၚတ်ဒၟံင် သွက်ဂွံ ပတိတ် သြန်ဒဳဂျဳတေဝ် ဘဏ်ဗဟဵု (Central Bank Digital Currencies - CBDCs) ရ သွက်ဂွံ ဗက်ပြိုင် ကု သြန်ခရိပ်တဝ်တအ်ရ။

* **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=1YyA2O3lB6M ဗီုလဵု သြန် ကေုာံ သြန်ခရိပ်တဝ် ကၠောန်ကမၠောန် (YouTube Video - Educational)]

== ၁၀။ ယေန်သၞာၚ်၊ ပရေၚ်မၞိဟ် ကေုာံ အနာဂတ် သြန် (Culture, Society, and the Future of Money) ==
သြန်ဝွံ ဟွံဒှ် ဆ လွဟ်ကိရိယာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သၟးသၟးရ၊ ဍေံဒှ် သီု သင်္ကေတ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဒြဟတ်အဝဵု ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမၞိဟ်ရ။ လညာတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မဆေင်ကဵု ဒ္ဂေတ်လၟေတ် (Behavioral economics) သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ကောန်မၞိဟ်တအ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် မဆေင်ကဵု သြန် နကဵု စိုတ်စရိုတ် (emotions) ဂၠိုင်နူကဵု လညာတ်ယုတ္တိ (logic) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Smith |first=Adam |title=The Wealth of Nations |year=1776 |publisher=W. Strahan and T. Cadell}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု [[ယေန်သၞာင်မန်]] ကေုာံ ဝင်ဍုင်သုဝဏ္ဏဘူမိ ကိုပ်ကၠာတေံလေဝ်၊ နွံကဵု သြန်မသြန် ဒင်္ဂါး (Pyu/Mon coins) မၞုံကဵု ဗီုရုပ် သင်္ကေတ ညံင်ရဴ ခရု၊ ကောန်ၚာ် ကေုာံ တ္ၚဲ တအ် မထ္ၜးကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ဗၞိက် ပ္ဍဲဒေသ အာရှအဂၞဲရ။ 

သွက်အနာဂတ်ဂှ်၊ ဂၠးကဝ်ဝွံ ဂၠံင်တရဴ အာဒၟံင် ဇရေင် &quot;ဂကောံမၞိဟ် မဟွံစကာ သြန်စက္ခော&quot; (Cashless society) ရ။ သၞောတ်ဒဳဂျဳတေဝ်တအ်ဝွံ မာန်ဖန်ဗဒှ်ကဵု ပရေင်လှာဲပြာဲ မပြဟ် ကေုာံ မလောဲသွာကီုလေဝ်၊ ဍေံတအ် သီုပတိုန်ထ္ၜးကဵု ပြသၞာ မဆေင်ကဵု ပရေင်ပၞုက်ဒေပ် (Privacy) ကေုာံ ပရေင်ဂီုကၠီု သိုက်ဗာ (Cybersecurity) ရ။

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Mishkin&quot;&gt;{{cite book |last=Mishkin |first=Frederic S. |title=The Economics of Money, Banking, and Financial Markets |url=https://archive.org/details/economicsofmoney0007edfred_p0a3 |year=2007 |publisher=Pearson |edition=8th |isbn=978-0-321-28726-7}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Jevons&quot;&gt;{{cite book |last=Jevons |first=William Stanley |title=Money and the Mechanism of Exchange |url=https://archive.org/details/cu31924013816172 |year=1875 |publisher=D. Appleton and Co.}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Davies&quot;&gt;{{cite book |last=Davies |first=Glyn |title=A History of Money: From Ancient Times to the Present Day |year=2002 |publisher=University of Wales Press |isbn=978-0708317174}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Graeber&quot;&gt;{{cite book |last=Graeber |first=David |title=Debt: The First 5000 Years |url=https://archive.org/details/isbn_9781612191812 |year=2011 |publisher=Melville House |isbn=978-1-933633-86-2}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mankiw&quot;&gt;{{cite book |last=Mankiw |first=N. Gregory |title=Macroeconomics |url=https://archive.org/details/macroeconomics0000mank |year=2007 |publisher=Worth Publishers |edition=6th |isbn=978-0-7167-6213-3}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Friedman&quot;&gt;{{cite book |last=Friedman |first=Milton |title=Money Mischief: Episodes in Monetary History |url=https://archive.org/details/moneymischiefepi00frie |year=1992 |publisher=Harcourt Brace Jovanovich |isbn=978-0151620424}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Keynes&quot;&gt;{{cite book |last=Keynes |first=John Maynard |title=The General Theory of Employment, Interest and Money |url=https://archive.org/details/generaltheoryofe0003keyn |year=1936 |publisher=Macmillan}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Krugman&quot;&gt;{{cite book |last=Krugman |first=Paul |title=End This Depression Now! |url=https://archive.org/details/endthisdepressio0000krug |year=2012 |publisher=W. W. Norton &amp; Company |isbn=978-0393088779}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ferguson&quot;&gt;{{cite book |last=Ferguson |first=Niall |title=The Ascent of Money: A Financial History of the World |url=https://archive.org/details/ascentofmoneyf00ferg |year=2008 |publisher=Penguin Press |isbn=978-1594201929}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Smith&quot;&gt;{{cite book |last=Smith |first=Adam |title=The Wealth of Nations |year=1776 |publisher=W. Strahan and T. Cadell}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Navbox
| name       = သြန် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်
| title      = သြန် ကေုာံ သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်
| listclass  = hlist
| group1     = လဒက်ပတန်
| list1      = 
* [[သြန်စက္ခော]]
* [[သြန်မသြန်]]
* [[သြန်စၟတ်သမ္တီ]] (Fiat)
* [[သြန်ကပေါတ်]] (Commodity)
| group2     = သၞောတ်သြန်
| list2      = 
* [[ဘဏ်]]
* [[ဘဏ်ဗဟဵု]]
* [[ပိုလသဳသြန်]]
* [[ပရေင်ၚုဟ်ကပေါတ်တိုန်]]
| group3     = ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ခေတ်တၟိ
| list3      = 
* [[သြန်ဒဳဂျဳတေဝ်]]
* [[သြန်ခရိပ်တဝ်]] (Cryptocurrency)
* [[Bitcoin]]
}}

[[Category:သြန်]]
[[Category:ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:ဗၞိက် ကေုာံ ဖျာ]]
[[Category:ပရေင်ဘဏ်]]</text>
      <sha1>ck5e077z2ibfp06hh1k48eve0bxbvzd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပညာစိုတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1238</id>
    <revision>
      <id>59517</id>
      <parentid>58749</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T12:26:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59517</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19745" sha1="a47vyzlx4z5qe4mgk0y7tsu3fi4pxat" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width: 22em; text-align: left; font-size: 90%; background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #ccc; padding: 5px; float: right; margin: 0 0 1em 1em;&quot;
|+ style=&quot;text-align: center; font-size: 1.2em; font-weight: bold; background-color: #e0e0e0; padding: 7px; border-radius: 3px;&quot; |ပညာစိုတ် (Psychology)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; |[[File:Psi2.svg|120px|သင်္ကေတ ပညာစိုတ်]]&lt;br/&gt;သင်္ကေတ ဂရိတ် (Psi) မဒှ် သင်္ကေတ ပညာစိုတ်
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center; background-color: #f0f0f0; padding: 3px;&quot; |ပရူပရာ အဓိက
|-
!မဆေင်စပ်
|[[သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်]]၊ [[သိပ္ပံ ဇဳဝ]]၊ [[ပညာဂဥုဲ]]
|-
!အဓိက တင်လ္ၚတ်
|စိုတ်၊ စရိုတ်၊ ပရေင်ချပ်ပိုန်၊ အာရီု
|-
!တမ်မူလ
|အရေဝ်ဂရိတ်တြေံ (Psyche + Logia)
|-
!တၠပညာ ပြာကတ်ဂမၠိုင်
|[[ဝဳလ်ဟေမ် ဝုဒ်]] (Wilhelm Wundt)&lt;br/&gt;[[သိဂ်မုန် ဖြောဒ်]] (Sigmund Freud)&lt;br/&gt;[[[[ဘဳ အေပ် သကေန်နာ]]]] (B.F. Skinner)&lt;br/&gt;[[ဂျေန် ပဳယာဂျေတ်]] (Jean Piaget)
|}

'''ပညာစိုတ်''' ({{lang-en|Psychology}}) ဝွံ ဒှ်ဘာသာလ္ၚတ် သိပ္ပံ မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူစိုတ် (Mind)၊ ပရေင်ချပ်ပိုန် (Thought processes) ကေုာံ စရိုတ်အကာဲအရာ (Behavior) ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲမၞိဟ်တအ် ကေုာံ သတ်တိရစ္ဆာန်ဂမၠိုင်ရ။ ဘာသာလ္ၚတ်ဝွံ ဒှ်လပါ် [[သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်]] (Social Sciences) မွဲတုဲ ပါ်လ္ၚတ် ပရေင်စိုတ်ဓါတ်၊ အသိင်စိုတ်၊ ဝေဒနာ ကေုာံ အဆက်အစပ် အကြာစိုတ် ကဵု ခန္ဓကာယ နကဵု နဲကဲသုတေသနသိပ္ပံ (Scientific research methods) မဒှ်ရ။&lt;ref name=&quot;James1890&quot;&gt;James, W. (1890). ''The Principles of Psychology''. Henry Holt and Company.&lt;/ref&gt; မၞိဟ်မလ္ၚတ် ကေုာံ ကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲလပါ်ဘာသာလ္ၚတ်ဏအ်ဂှ် ကော်စ သၟာပညာစိုတ် (Psychologists) ရ။ ညးတအ် ဂစာန်လ္ၚတ် သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠင် ကေုာံ သောင်ကလး စရိုတ်မၞိဟ်၊ ပရေင်ချပ်၊ ကေုာံ အကာဲအရာစိုတ် မက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲအခိင်နာနာသာ်ရ။

== တမ်မူလ ကေုာံ ဝင် ==
[[File:Wilhelm Wundt.jpg|thumb|right|200px|ဝဳလ်ဟေမ် ဝုဒ် (Wilhelm Wundt) မဒှ် မအံက် ပညာစိုတ် ခေတ်တၟိ]]
ဝေါဟာရ အင်္ဂလိက် &quot;Psychology&quot; ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ်ဂရိတ်တြေံ ''psyche'' (ψυχή) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;လမျီု ဟွံသေင်မ္ဂး စိုတ်&quot; ကေုာံ ''logia'' (-λογία) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပွမလ္ၚတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပညာ&quot; ရ။ ပ္ဍဲအရေဝ်မန်မ္ဂး &quot;ပညာ&quot; (Paññā) ကေုာံ &quot;စိုတ်&quot; (Citta) မဒှ်အရေဝ်ပါဠိ ပံင်သၟဟ်တုဲ ကော်စ '''ပညာစိုတ်''' ရ။

ဝင်ပညာစိုတ်ဝွံ စက္တဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ပညာဒဿန (Philosophy) ကေုာံ ပညာဇဳဝဗေဒ (Biology) ခေတ်တြေံရ။ ပ္ဍဲခေတ်ဂရိတ်တြေံ မပ္တံကဵု သိုကရေတဳ(Socrates)၊ ပလေတို (Plato) ကေုာံ အရေတ်သတိုတယ် (Aristotle) တအ် ချပ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်လဝ် ပရူစိုတ် ကေုာံ ခန္ဓကာယရ။ ဆဂး ပညာစိုတ် နဒဒှ် ဘာသာလ္ၚတ်သိပ္ပံ အပိုင်အခြာမွဲဂှ် စက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၇၉ ကာလ တၠပညာ ဂျာမနဳ ဝဳလ်ဟေမ် ဝုဒ် (Wilhelm Wundt) မပံက် ဌာနစမ်ၜတ် ပညာစိုတ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲတက္ကသိုလ် လိပ်ဇစ် (University of Leipzig) ရ။ ညးဝွံ စကာနဲကဲ Introspection (ပွမသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် စိုတ်အပ္ဍဲဇကု) တုဲ ပါ်ပ္တိတ် ဓါတ်စိုတ်ဂမၠိုင်ရ။ နူဂှ် အဆက်ဆက် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်တုဲ ဒှ်ကၠုင် ဂိုဏ်ဝါဒ (Schools of thought) နာနာသာ် မပ္တံကဵု Structuralism, Functionalism, Psychoanalysis, Behaviorism, ကေုာံ Cognitive psychology ရ။

== ဂိုဏ်ဝါဒ အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ပညာစိုတ် ==
ပ္ဍဲဝင်ပညာစိုတ်ဂှ် လညာတ်သမ္တီ ကေုာံ သဳအိုရဳ (Theories) အဓိကဂမၠိုင် က္တဵုဒှ်လဝ် အဆက်ဆက်ရ။ 
* '''Psychoanalysis (ပညာစိုတ် ပွမသ္ၚေဝ်ဂၠေပ်):''' ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဇြိဂ်မုန် ဖရိုက် (Sigmund Freud) ရ။ ညးပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ စိုတ်ဟွံတီအာရီု (Unconscious mind) တအ် ထိင်ဒက်လဝ် စရိုတ်မၞိဟ်တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Freud1900&quot;&gt;Freud, S. (1900). ''The Interpretation of Dreams''. Macmillan.&lt;/ref&gt;
* '''Behaviorism (ဝါဒစရိုတ်):''' မဒက်ပ္တန် နကဵု ဂျောန် ဝပ်သန် (John B. Watson) ကေုာံ ဘဳအေဖ် သကေန်နာ (B.F. Skinner)။ လညာတ်ဏအ်ဝွံ ဟွံပစၟတ် ကုပရေင်စိုတ်အပ္ဍဲတုဲ ဆက်စပ်လ္ၚတ် ဆစရိုတ်မ္ၚး မညာတ်ကေတ်မာန် (Observable behavior) သၟးရ။&lt;ref name=&quot;Skinner1953&quot;&gt;Skinner, B. F. (1953). ''Science and Human Behavior''. Simon and Schuster.&lt;/ref&gt;
* '''Cognitive Psychology (ပညာစိုတ် လညာတ်ဉာဏ်):''' က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲအခိင် ၁၉၅၀ ဂမၠိုင်တုဲ လ္ၚတ်ပရူ ပရေင်ချပ်ပိုန်၊ သမ္တီ၊ အာရီု ကေုာံ ပရေင်ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ဗီုကောမ်ပျူတာ မကၠောန်ကမၠောန်ရ။

== ကဏ္ဍ ကေုာံ လပါ်ဂမၠိုင် ==
ဘာသာလ္ၚတ် ပညာစိုတ်ဝွံ လှဲလးလောန်တုဲ ပါ်လဝ် ကဏ္ဍနာနာသာ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ-

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ကဏ္ဍအဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ပညာစိုတ်
|-
! ယၟု ကဏ္ဍ (Mon) !! ယၟု ကဏ္ဍ (Eng) !! ပရူပရာ မလ္ၚတ်
|-
| ပညာစိုတ် ယဲ/ကလိန်နေတ် || Clinical Psychology || လ္ၚတ် ကေုာံ လွဳလွတ် ယဲစိုတ် ကေုာံ ပြသၞာပရေင်စိုတ်ဓါတ်။
|-
| ပညာစိုတ် လညာတ်ဉာဏ် || Cognitive Psychology || လ္ၚတ် ပရူပရေင်ချပ်ပိုန်၊ ကၠိုဟ်ခိုဟ်၊ သမ္တီ၊ ကေုာံ ပရေင်ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ်။
|-
| ပညာစိုတ် ပရေင်မၞိဟ် || Social Psychology || လ္ၚတ် ပရူစိုတ် ကေုာံ စရိုတ်မၞိဟ်တအ် မပြံင်လှာဲအာ ဟိုတ်နူ ပွဳပွူ ကေုာံ မၞိဟ်အလုံဗွိုင်။
|-
| ပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ် || Developmental Psychology || လ္ၚတ် ပရူပရေင်ပြံင်လှာဲ စိုတ် ကေုာံ ခန္ဓ နူအခိင်ကောန်ၚာ် စဵုကဵု ဇၞော်ဂေါဝ်။
|-
| ပညာစိုတ် လပါ်ဇဳဝ || Biopsychology || လ္ၚတ် အဆက်အစပ် အကြာ က္ဍဟ်၊ နာဗ်ကြောတ် (Nervous system) ကဵု စရိုတ်။
|}

== နဲကဲ သုတေသန ==
ပညာစိုတ်ဝွံ ဒှ်သိပ္ပံမွဲတုဲ စကာ နဲကဲသုတေသန (Research Methods) သွက်ဂွံ ပကောံတင်ဂရင် (Data) ရ။
* '''နဲကဲ စမ်ၜတ် (Experimental Method):''' ပွမထိင်ဒက် အကာဲအရာ (Variables) တုဲ စမ်ၜတ် လဟီုသီအိုရဳ ပ္ဍဲဌာန်စမ်ၜတ်။
* '''နဲကဲ ဆက်စပ် (Correlational Method):''' လ္ၚတ် အဆက်အစပ် အကြာ အကာဲအရာ ၜါ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင်နူဂှ် သက်ကုပွမထိင်ဒက်။
* '''နဲကဲ လ္ၚတ်ပရူမွဲမွဲ (Case Study):''' လ္ၚတ် ပူဂိုလ်မွဲမွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံမွဲ ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ပ္ဍဲအခိင်မလအ်။
* '''နဲကဲ သၟာန်သွဟ် (Survey):''' စကာ လိက်သၟာန်တုဲ ပကောံ တင်ဂရင် နူကဵု မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုင်။

== လညာတ်ဉာဏ် ကေုာံ အာရီု ==
ပ္ဍဲပညာစိုတ် လညာတ်ဉာဏ် (Cognitive psychology) ဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဗီုလဵု က္ဍဟ်မၞိဟ်တအ် မဒုင်ကေတ် အာရီု ကေုာံ ကၠိုဟ်ခိုဟ် ပရူပရာဂမၠိုင်ရ။ 
* '''Sensation (ပွမဒုင်စသိုင် အာရီု):''' ပွမဒုင်ကေတ် တင်ဂရင် နူကဵု ဌာန်မ္ၚး နကဵု မတ်၊ ကတောဝ်၊ မုဟ်၊ လတာ်၊ ကေုာံ စၞာံ။
* '''Perception (ပွမတီကၠိုဟ် အာရီု):''' ပွမကံက်အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် လ္တူ အာရီု မဒုင်စသိုင်လဝ်ဂှ်ရ။
* '''Memory (သမ္တီ):''' ပွမသီဂိုင်လဝ် တင်ဂရင် ကေုာံ ပွမကလေင်ကံက်ကေတ် တင်ဂရင်တအ် ပ္ဍဲအခိင်မပၟိက်။ ဍေဟ်ပါ်လဝ် သမ္တီအခိင်ဂၠေံ (Short-term memory) ကေုာံ သမ္တီအခိင်ဂၠိင် (Long-term memory) ရ။

== ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မၞိဟ် ==
[[File:Jean Piaget in Ann Arbor.png|thumb|left|150px|ဂျောန် ပဳယာဂေတ် (Jean Piaget) တၠပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ် ကောန်ၚာ်]]
ပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ် (Developmental Psychology) ဝွံ လ္ၚတ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲမၞိဟ်တအ် နူအခိင် မနွံပ္ဍဲဂၠံဂဝ် စဵုကဵု လမျီုအိုတ်ရ။ တၠပညာ ဂျောန် ပဳယာဂေတ် (Jean Piaget) မဖန်ဗဒှ်လဝ် သီအိုရဳ ဇၞော်မောဝ်လညာတ်ဉာဏ် (Theory of Cognitive Development) မပါ်လဝ် ၄ ကဆံင်ရ။&lt;ref name=&quot;Piaget1936&quot;&gt;Piaget, J. (1936). ''Origins of Intelligence in the Child''. Routledge &amp; Kegan Paul.&lt;/ref&gt; ပါဲနူဂှ်တုဲ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် လပါ်စိုတ်ဓါတ်၊ ပရေင်မၞိဟ်၊ ကေုာံ သြဇာမိမ မလွဳလွတ်တအ်လေဝ် ပါလုပ်လ္ၚတ်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဏ္ဍဏအ်ရ။

== ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ ယဲစိုတ် ==
ပညာစိုတ် ယဲ (Clinical Psychology) ဝွံ ဆေင်စပ် ကုပွမလ္ၚတ်၊ ကဵုသမ္တီ၊ ကေုာံ လွဳလွတ် ယဲစိုတ် (Mental disorders) ဂမၠိုင်ရ။ ယဲစိုတ် မပြာကတ်ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု-
* '''ယဲစိုတ်ဍိုန် (Depression):''' ပရေင်စိုတ်ဟွံမိပ်မြဟ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ် ပ္ဍဲအခိင်မလအ်။
* '''ယဲစိုတ်ဂွိင် (Anxiety disorders):''' ပရေင်ဖေက်လကိုတ် ကေုာံ စိုတ်ဂွိင်ဂၠိုင်လောန် နူသဘာဝ။
* '''ယဲစိုတ်ကယျာန် (Schizophrenia):''' ပရေင်စိုတ် ကေုာံ ပရေင်ချပ်ပိုန် ဟွံကိတ်ညဳ ကုအကာဲအရာဍာံ။
ပွမလွဳလွတ်ဂှ် စကာနဲကဲ ပညာစိုတ်နာနာ (Psychotherapy) ကေုာံ လ္ၚဵုဂှ် စကာ ကရောမ် ဂဥုဲရ။

== ပညာစိုတ် လပါ်ပရေင်မၞိဟ် ==
ပညာစိုတ် ပရေင်မၞိဟ် (Social Psychology) လ္ၚတ် ဗီုလဵု ပွဳပွူ ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် မပြံင်လှာဲကဵု လညာတ်၊ စိုတ်ဓါတ်၊ ကေုာံ စရိုတ် ပူဂိုလ်မွဲမွဲရ။ တၠပညာ အာလ်ဘတ် ဗာန်ဒူရာ (Albert Bandura) ချူလဝ် သီအိုရဳ ကတ်လ္ၚတ် ပရေင်မၞိဟ် (Social Learning Theory) မဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ်တအ် ကတ်လ္ၚတ် နူပွမညာတ်ကေတ် စရိုတ် ညးတၞဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;Bandura1977&quot;&gt;Bandura, A. (1977). ''Social Learning Theory''. Prentice Hall.&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲကဏ္ဍဝွံ လ္ၚတ် ပရူ မပ္တံကဵု လညာတ်အဂတိ (Prejudice)၊ ပရေင်ဆာန်၊ ပရေင်ပံင်သၟဟ် (Conformity)၊ ကေုာံ ပရေင်က္ဍိုက်ပ် (Leadership) တအ်ရ။

== ပညာစိုတ် လပါ်ဇဳဝ ==
ပညာစိုတ် လပါ်ဇဳဝ (Biological Psychology ဟွံသေင်မ္ဂး Biopsychology) ဝွံ လ္ၚတ် သဇိုင်ဇဳဝဗေဒ (Biological basis) မဆေင်ကဵု စရိုတ် ကေုာံ စိုတ်ရ။ ဗွဲတၟေင် ညးတအ် လ္ၚတ် က္ဍဟ် (Brain)၊ သၞောတ်နာဗ်ကြောတ် (Nervous system)၊ ကေုာံ ဟော်မောန် (Hormones) တအ် မဆက်စပ် ဗီုလဵု ကုအကာဲအရာစိုတ် ကေုာံ စရိုတ်ရ။ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် နကဵု နဲကဲတၟိ ဗီုကဵု fMRI မရံင်က္ဍဟ်ဂှ် ပံက်ကဵု ဂၠံင်တၟိ သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခိုဟ် ပရူက္ဍဟ် ကေုာံ စိုတ်ရ။

== ပရေင်စကာ ပ္ဍဲလပါ်နာနာ ==
ပညာစိုတ်ဝွံ ဟွံသေင် ဆပ္ဍဲရုင်ဂဥုဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဘာတက္ကသိုလ်သၟး၊ ဍေဟ် စကာဒၟံင် ပ္ဍဲကဏ္ဍနာနာသာ် ပ္ဍဲလမျီု လၟေင်တ္ၚဲရ။ 
* '''ပ္ဍဲကမၠောန် ကေုာံ စက်ရုံ (I/O Psychology):''' သွက်ဂွံ ရုဲစှ် မၞိဟ်ကမၠောန်၊ ဇၞော်မောဝ် ဒြဟတ်ကမၠောန် ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် ပွဳပွူကမၠောန် မခိုဟ်။
* '''ပ္ဍဲရုင်ရုင်သၞောဝ်ဥပဒေ (Forensic Psychology):''' သွက်ဂွံ လ္ၚတ် စိုတ်ဓါတ် ကမၠောတ်၊ ကေုာံ ကဵုသက်သဳ ပ္ဍဲရုင်သၞောဝ်။
* '''ပ္ဍဲပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဗၞိက် (Consumer Psychology):''' သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခိုဟ် စရိုတ် မၞိဟ်မရာန်စ၊ ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် ပရေင်မက်ဂတာပ် (Marketing strategies) မအံင်ဇၞး။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name      = ပညာစိုတ်
| title     = [[ပညာစိုတ်]] (Psychology)
| listclass = hlist
| state     = autocollapse

| group1    = ကဏ္ဍအဓိကဂမၠိုင်
| list1     =
* [[ပညာစိုတ် ခဒမ်လွဳယဲ]] (Clinical)
* [[ပညာစိုတ် လညာတ်ဉာဏ်]] (Cognitive)
* [[ပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ်]] (Developmental)
* [[ပညာစိုတ်ဂကောံမၞိဟ်|ပညာစိုတ် ပရေင်မၞိဟ်]] (Social)
* [[ပညာစိုတ် လပါ်ဇဳဝ]] (Biological)

| group2    = တၠပညာစိုတ် ပြာကတ်ဂမၠိုင်
| list2     =
* [[ဝဳလ်ဟေမ် ဝုဒ်]] (Wilhelm Wundt)
* [[သိဂ်မုန် ဖြောဒ်]] (Sigmund Freud)
* [[ဘဳ အေပ် သကေန်နာ ]] (B.F. Skinner)
* [[ဂျေန် ပဳယာဂျေတ်]] (Jean Piaget)
* [[အလ်ဗာတ် ဗေန်ဒူရာ]] (Albert Bandura)

| group3    = ပရူပရာ မဆက်စပ်
| list3     =
* [[စိုတ်]]
* [[စရိုတ်]]
* [[ယဲစိုတ်]]
* [[သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်]]
* [[သုတေသန]]
}}

{{DEFAULTSORT:ပညာစိုတ်}}
[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်]]
[[Category:သိပ္ပံ]]
[[Category:ဘာသာလ္ၚတ် ပရေင်ပညာဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>a47vyzlx4z5qe4mgk0y7tsu3fi4pxat</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သာလ်ဝါဒေါရ် ဒလဳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4551</id>
    <revision>
      <id>59610</id>
      <parentid>56992</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T02:11:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>59610</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="135764" sha1="oehouawnmcuils8cpsgmf4idoahxgxi" xml:space="preserve">{{Infobox artist
| honorific_suffix = [[Order of Isabella the Catholic|gcYC]]
| name             = Salvador Dalí
| honorific_prefix = [[The Most Illustrious]]
| image            = Salvador Dalí 1939.jpg
| caption          = Dalí in 1939
| birth_name       = Salvador Domingo Felipe Jacinto Dalí i Domènech
| birth_date       = {{birth date|1904|5|11|df=y}}
| birth_place      = [[Figueres]], [[Catalonia]], Spain
| death_date       = {{death date and age|1989|01|23|1904|05|11|df=y}}
| death_place      = Figueres, Catalonia, Spain
| resting_place    = [[Crypt]] at [[Dalí Theatre and Museum]], Figueres
| field            = Painting, drawing, photography, sculpture, writing, film, and jewelry
| training         = [[Real Academia de Bellas Artes de San Fernando|San Fernando School of Fine Arts]], [[Madrid]], Spain
| movement         = [[Cubism]], [[Dada]], [[Surrealism]]
| works            = {{plainlist|
* ''[[The Persistence of Memory]]'' (1931)
* ''[[Soft Construction with Boiled Beans (Premonition of Civil War)]]'' (1936)
* ''[[Dream Caused by the Flight of a Bee Around a Pomegranate a Second Before Awakening]]'' (1944)
* ''[[Christ of Saint John of the Cross]]'' (1951)
* ''[[Galatea of the Spheres]]'' (1952)
* ''[[Crucifixion (Corpus Hypercubus)]]'' (1954)
* ''[[The Ecumenical Council (painting)|The Ecumenical Council]]'' (1960)
* ''[[The Hallucinogenic Toreador]]'' (1970)}}
| spouse           = {{marriage|[[Gala Dalí]] (Elena Ivanovna Diakonova)|1934|1982|end={{abbr|d.|died}}}}
| patrons          = 
| awards           = 
| signature        = 
}}
'''သာလ်ဝါဒေါရ် ဒါလဳ''' ('''Salvador Domingo Felipe Jacinto Dalí i Domènech, Marquess of Dalí of Púbol''') {{Post-nominals|post-noms=[[Order of Isabella the Catholic|gcYC]]}} ({{IPAc-en|ˈ|d|ɑː|l|i|,_|d|ɑː|ˈ|l|iː}};&lt;ref&gt;[http://dictionary.reference.com/browse/dali &quot;Dalí&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308192432/http://dictionary.reference.com/browse/dali |date=8 March 2016 }}. ''[[Random House Webster's Unabridged Dictionary]]''.; [https://www.merriam-webster.com/dictionary/dali &quot;Dalí&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170829203633/https://www.merriam-webster.com/dictionary/dali |date=29 August 2017 }}. ''[[Merriam-Webster Dictionary]]''.&lt;/ref&gt; {{IPA-ca|səlβ̞əˈð̞o dəˈli|lang}}; {{IPA-es|salβ̞aˈð̞oɾ daˈli|lang}};&lt;ref&gt; ဒါလဳ ဝွံ ပ္ဍဲမွဲ ဒမြိပ်ဘဝညးဂှ် နွံကဵု ယၟုနာနာသာ်ရ။ ယၟုညး နူဂဝ် မစၟတ်သမ္တီလဝ် ပ္ဍဲသၞောဝ်ဂှ် ဒှ် ''Salvador Domingo Felipe Jacinto Dalí Doménech''။ ယၟုဂတညးဂှ် ဒှ်ယၟုဘာသာသပိန်တုဲ ယၟုလက်ကြဴ (ဝါ) ယၟုဗဳဇညးဂှ် ဒှ်ယၟုဂကူကာတ္တလောနာ ရ။ အရေဝ်ဘာသာကာတ္တလောနာဂှ် မဒးဒုင်စဵုဒၞာလဝ် ညံင်ဟွံဂွံစကာ ပ္ဍဲသၞောဝ်ရ။ ယၟုညး နကဵုဘာသာကာတ္တလောနာ ပေင်ပေင်ဂှ် ''Salvador Domènec Felip Jacint Dalí i Domènech''။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၇ ယၟုနကဵုဘာသာကာတ္တလောနဂှ် ကလေင်ကလိဂွံအခေါင် စကာတုဲ ညးစကာကၠုင် ယၟုညး သီုၜါဘာသာရ။ ယၟုညး နကဵုဘာသာကာတ္တလောနာကီု သီုကဵု ဘာသာသပိန်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ဒၟံင် ပ္ဍဲအကြာလိက်တအ် သီုၜါဘာသာရ။&lt;/ref&gt; (၁၁ မေ ၁၉၀၄ - ၂၃ ဇာန်နဝါရဳ ၁၉၈၉) ဝွံ ဒှ် သၟာအနုသုခုမရုပ်ပါန်ခဳ စိတ္တဇ (surrealist) ကောန်ဍုင်သပိန်၊ ဂကူကာတ္တလောနာမွဲတုဲ ယၟုပြာကတ်တဴ ပ္ဍဲလပါ်ရုပ်ကသူစိတ္တဇရ။

ဒါလဳ က္တဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဖိဂုရေသ် (Figueres)၊ ကာတ္တလောနာ၊ ရးနိဂီုသပိန်။ ဒါလဳ ဂွံကတ်လ္ၚတ်ကေတ် ပညာ အနုသုခု ပ္ဍဲဍုင်ဇၞော်မဒြိဒ် (Madrid)။ နကဵုလညာတ် ဝါဒပရေင်မဒုင်စသိုင် (Impressionism) ကဵု အနုသုခုမရေနာသောန် (Renaissance art) မပံင်နှဴတုဲ နူဘဝသၟတ်ဂှ် စိစောန် ချူဓဇက်လဝ် ရုပ်ကသူ ဝါဒကူဗိသ် (Cubism) ကေုာံ အာဝေန်-ဂါဒ် (avant-garde movements)ရ။&lt;ref&gt;Gibson, Ian, The Shameful Life of Salvador Dalí, London, Faber and Faber, 1997, Chs 2, 3&lt;/ref&gt; နူဂှ် ပ္ဍဲကဵုကၞောတ်သၞာံ ၁၉၂၀တအ်ဂှ် စကြပ်ညောန်ကၠုင် လပါ်ဝါဒစိတ္တဇ (Surrealism) တုဲ လုပ်ပံင်တောဲ ပ္ဍဲဂကောံ သၟာအနုသုခုမစိတ္တဇ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၉ ဂှ်ရ။ ခြာဟွံလအ်ဂှ် ညးဂွံဒှ်ကေတ် မၞိဟ်အစာကသူစိတ္တဇ ဒယှ်မွဲတၠရ။ ရုပ်ကသူညး ယၟုမြဴအိုတ်ဂှ် ဒှ်ရုပ်ကသူ ''The Persistence of Memory'' မအာစိုပ်ဒတုဲ ပ္ဍဲဂိတုအဝ်ဂေတ် ၁၉၃၁ တုဲ ဒှ်ရုပ်ကသူ မလုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲကဵု ရုပ်ကသူစိတ္တဇမခိုဟ်အိုတ်ဂမၠိုင်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ကာလပၞာန်အပ္ဍဲဍုင်သပိန် (၁၉၃၆ - ၁၉၃၉) ဂှ် ညးပဒတဴ ပ္ဍဲပြင်သေတ်၊ တုဲ နူဂှ် ညးတိတ်အာပဒတဴ ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံအမေရိကာန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၀ ရ။ သၞာံ ၁၉၄၈ ဂှ် ညးကလေင်စဴကၠုင် သပိန်။ ညးလလောင်တြးလဝ် ညးကလေင်စဴ ဌာန်ဇာတိတၟိုပ်သုက် ကာတ္တလောနာ သွက်ဂွံကၠောန်ပ္တိတ် &quot;nuclear mysticism&quot;ရ။&lt;ref&gt;Gibson, Ian, ''The Shameful Life of Salvador Dali'' (1997)&lt;/ref&gt;

ဒါလဳ နကဵုမပံင်ကၠောန် မွဲစွံ ကုသၟာအနုခုမတၞဟ်တအ်ဂှ် ကၠောန်ပ္တိတ်လဝ် ကပေါတ်အနုသုခုမ မပ္တံကဵု ရုပ်ကသူ (painting)၊ ရုပ်သုခုမဂြာပ်ပိစ် (graphic arts)၊ ရုပ်ဒမျိုင် (film)၊ ရုပ်ပါန်ပွုတ် (sculpture)၊ ဒဳဇြာင် ကေုာံ ဗီုဓါတ်တအ်ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ ညးချူလိက်ရသ၊ ကဗျ၊ အတ္ထုပ္ပတ္တိဇကု၊ လိက်ဇၟန် ကေုာံ လိက်ပရေင်မပါ်ပါဲဂမၠိုင်ရ။ ပရူအဓိက ညးမချူလဝ်တအ်ဂှ် မပ္တံ တင်ရန်တၟအ် (dreams)၊ (subconscious)၊ လိင်္ဂဗေဒ (sexuality)၊ ဘာသာ (religion)၊ သိပ္ပံ (science) ကေုာံ အရာမစုက်လုပ်ကုဘဝညးဂမၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |last=Saladyga |first=Stephen Francis |url=http://purple.niagara.edu/jlittle/lamplighter/saladyga.htm |title=The Mindset of Salvador Dalí |archive-url=https://web.archive.org/web/20060906040713/http://purple.niagara.edu/jlittle/lamplighter/saladyga.htm |archive-date=6 September 2006 |work=Lamplighter |publisher=[[Niagara University]] |volume=1 |issue=3 |year=2006 |access-date=22 July 2006 |accessdate=18 May 2022 |archivedate=6 September 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060906040713/http://purple.niagara.edu/jlittle/lamplighter/saladyga.htm }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Meisler&quot;&gt;{{cite web|last1=Meisler|first1=Stanley|title=The Surreal World of Salvador Dalí|url=http://www.smithsonianmag.com/arts-culture/the-surreal-world-of-salvador-dali-78993324/|website=Smithsonian.com|publisher=Smithsonian Magazine|access-date=12 July 2014|date=April 2005|archive-date=18 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140518170614/http://www.smithsonianmag.com/arts-culture/the-surreal-world-of-salvador-dali-78993324/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; His public support for the [[Francoist Spain|Francoist regime]], his commercial activities and the quality and authenticity of some of his late works have also been controversial.&lt;ref name=&quot;Gibson, Ian 1997, passim&quot;&gt;Gibson, Ian (1997), ''passim''&lt;/ref&gt; His life and work were an important influence on other Surrealists, [[pop art]] and contemporary artists such as [[Jeff Koons]] and [[Damien Hirst]].&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web|title=Salvador Dalí's iconic Lobster Telephone acquired by National Galleries of Scotland|url=https://www.nationalgalleries.org/press-office/press-releases-2018|date=17 December 2018|website=National Galleries Scotland|access-date=20 May 2020|archive-date=6 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806210738/https://www.nationalgalleries.org/press-office/press-releases-2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

တိုက်ကပေါတ်တြေံ မထ္ၜးပြးလဝ် ကပေါတ်ကွတ်အနုသုခုမ သာလ်ဝါဒေါရ် ဒါလဳ ဗွဲဂမၠိုင်ဂှ် ဒှ်တိုက်ကပေါတ်တြေံ ပေါဲဇာတ်ဒါလဳ (Dalí Theatre-Museum) ပ္ဍဲ ဖိဂုရေသ်၊ သပိန်၊ ကဵု တိုက်ကပေါတ်တြေံသာလ်ဝါဒေါရ်ဒါလဳ၊ ပ္ဍဲ သင်ပဳတာဗဝ်၊ ဖလောရိဒါ (St. Petersburg, Florida)

== အတ္ထုပ္ပတ္တိ ==
=== ဘဝသၟတ် ===
[[ဝှာင်: Familia Dalí (h 1910).jpg|thumb|The Dalí family in 1910: from the upper left, aunt Maria Teresa, mother, father, Salvador Dalí, aunt Caterina (later became the second wife of father), sister Anna Maria and grandmother Anna]]

သာလ်ဝါဒေါရ်ဒါလဳ က္တဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲ ၁၁ မေ ၁၉၀၄၊ အခိင်ဂယး ၈း၄၅&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997) p. 22&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲသ္ၚိ ထပ်ပထမ မနွံ ဂၠံင်မောန်တူရိလ် (Carrer Monturiol) ဂၞန် ၂၀ ပ္ဍဲဍုင် ဖိဂုရေသ် (Figueres) ပ္ဍဲ ဒေသအေမ်ပေါရ်ဒါ (Empordà region)၊ မကြပ်ညောန် ကုပယျဵုပြင်သေတ် ပ္ဍဲ ကာတ္တလောနာ၊ သပိန်။&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://elpais.com/diario/2008/02/14/catalunya/1202954863_850215.html|title=Dalí recupera su casa natal, que será un museo en 2010|first=Ediciones El|last=País|date=14 February 2008|access-date=26 June 2017|newspaper=El País|archive-date=2 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170702002432/http://elpais.com/diario/2008/02/14/catalunya/1202954863_850215.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ကောညး မနွံယၟု သာလ်ဝါဒေါရ် ကီု (က္တဵုဒှ်မၞိဟ် ၁၂ အံက်တဝ်ဗါ ၁၉၀၁) မချိုတ် နကဵုယဲဂၞဴ (gastroenteritis) ပ္ဍဲ ၁ အဝ်ဂေတ် ၁၉၀၃ ကိုပ်ကၠာ ညးဟွံကတဵုဒှ်မၞိဟ် ဒစိတ်ဂိတုရ။ အပါညး မနွံယၟု Salvador Luca Rafael Aniceto Dalí Cusí (၁၈၇၂-၁၉၅၀)&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997) pp. 6, 459, 633, 689&lt;/ref&gt;ဂှ် ဒှ်မၞိဟ်ကဆံင်လဒေါဝ် အစာသၞောဝ် (lawyer) ကေုာံ notary၊&lt;ref name=Llongueras&gt;Llongueras, Lluís. (2004) ''Dalí'', Ediciones B – Mexico. {{ISBN|84-666-1343-9}}.&lt;/ref&gt; မၞိဟ်မဒစဵုဒစးတၠအဝဵုဘာသာ (an anti-clerical atheist) ကေုာံ ညးမနွံပၟိက်သၞောတ်ဖေက်ဒရေဝ်ကာတ္တလောနာ၊ သမ္ဘာညး Felipa Domènech Ferrés (1874–1921),&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997) pp. 16, 82, 634, 644&lt;/ref&gt; ဂှ် ဒှ်မၞိဟ် လညာတ်မတၞဟ်ခြာမွဲတုဲ သမ္ဘာညးဂှ် ဒှ်မၞိဟ်မကဵုဒြဟတ် ညံင်ကောန်ဇကု ဂွံဒှ် သၟာအနုသုခုမမွဲရ။&lt;ref name=Rojas&gt;Rojas, Carlos. ''[https://books.google.com/books?id=MWF5s2yfFqwC&amp;printsec=frontcover&amp;source=gbs_ge_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q&amp;f=false Salvador Dalí, Or the Art of Spitting on Your Mother's Portrait] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160419024412/https://books.google.com/books?id=MWF5s2yfFqwC&amp;printsec=frontcover&amp;source=gbs_ge_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q&amp;f=false |date=19 April 2016 }}'', Penn State Press (1993). {{ISBN|0-271-00842-3}}.&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲကညင် သၞာံ ၁၉၁၂ ဂှ် ဂကောံသ္ၚိကၟိန်ဂှ် ပြံင်အာမံင် ထပ်လတူအိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဂၠံင် Carrer Monturiol ဂၞန် ၂၄ (လၟုဟ် ဂၞန် ၁၀).&lt;ref name=&quot;Gibson, Ian 1997&quot;&gt;Gibson, Ian (1997)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dalí, ''[[The Secret Life of Salvador Dalí]]'', 1948, London: Vision Press, p. 33&lt;/ref&gt; Dalí later attributed his &quot;love of everything that is gilded and excessive, my passion for luxury and my love of oriental clothes&quot;&lt;ref&gt;{{cite book | author=Ian Gibson | title=The Shameful Life of Salvador Dalí | year=1997 | publisher=W. W. Norton &amp; Company | url=https://www.nytimes.com/books/first/g/gibson-dali.html | access-date=12 February 2017 | archive-date=19 February 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170219133318/http://www.nytimes.com/books/first/g/gibson-dali.html | url-status=live }} Gibson found out that &quot;Dalí&quot; (and its many variants) is an extremely common surname in Arab countries like [[Morocco]], [[Tunisia]], [[Algeria]] or [[Egypt]]. On the other hand, also according to Gibson, Dalí's mother's family, the Domènech of [[Barcelona]], had Jewish roots.&lt;/ref&gt; to an &quot;Arab lineage&quot;, claiming that his ancestors were descendants of the [[Moors]].&lt;ref name=&quot;Meisler&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;isbn0-571-19380-3&quot;&gt;Gibson, Ian (1997) pp. 238–39&lt;/ref&gt;

Dalí was haunted by the idea of his dead brother throughout his life, mythologizing him in his writings and art. Dalí said of him, &quot;[we] resembled each other like two drops of water, but we had different reflections.&quot;&lt;ref name=&quot;Dalí, Secret Life, p.2&quot;&gt;Dalí, Secret Life, p. 2&lt;/ref&gt; He &quot;was probably the first version of myself but conceived too much in the absolute&quot;.&lt;ref name=&quot;Dalí, Secret Life, p.2&quot;/&gt; Images of his brother would reappear in his later works, including ''Portrait of My Dead Brother'' (1963).&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997). p. 23&lt;/ref&gt;

Dalí also had a sister, Anna Maria, who was three years younger.&lt;ref name=Llongueras /&gt; In 1949, she published a book about her brother, ''Dalí as Seen by His Sister''.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.artelino.com/articles/dali.asp |title=Dalí Biography 1904–1989 – Part Two |publisher=artelino.com |access-date=30 September 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061025082142/http://www.artelino.com/articles/dali.asp |archive-date=25 October 2006 |accessdate=18 May 2022 |archivedate=25 October 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061025082142/http://www.artelino.com/articles/dali.asp }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997) p. 454&lt;/ref&gt;

His childhood friends included future [[FC Barcelona]] footballers [[Emili Sagi-Barba]] and [[Josep Samitier]]. During holidays at the Catalan resort town of [[Cadaqués]], the trio played football together.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=C7zKauiqMG8C|title=El fútbol tiene música|last=Martín Otín|first=José Antonio|publisher=Córner|year=2011|isbn=978-84-15242-00-0|chapter=Un tanguito de arrabal|access-date=13 September 2020|archive-date=8 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211008111944/https://books.google.com/books?id=C7zKauiqMG8C|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Dalí attended the Municipal Drawing School at Figueres in 1916 and also discovered modern painting on a summer vacation trip to Cadaqués with the family of [[Ramon Pichot]], a local artist who made regular trips to Paris.&lt;ref name=Llongueras /&gt; The next year, Dalí's father organized an exhibition of his charcoal drawings in their family home. He had his first public exhibition at the Municipal Theatre in Figueres in 1918,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://dali.jp/en/collection/dali.php|title=Who was Salvador Dalí?｜Collection｜Morohashi Museum of Modern Art|website=dali.jp|access-date=15 December 2018|archive-date=15 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181215223351/http://dali.jp/en/collection/dali.php|url-status=live}}&lt;/ref&gt; a site he would return to decades later. In early 1921 the Pichot family introduced Dalí to [[Futurism]]. That same year, Dalí's uncle Anselm Domènech, who owned a bookshop in Barcelona, supplied him with books and magazines on [[Cubism]] and contemporary art.&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997), pp. 78–81&lt;/ref&gt;

On 6 February 1921, Dalí's mother died of [[uterine cancer]].&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997) p. 82&lt;/ref&gt; Dalí was 16 years old and later said his mother's death &quot;was the greatest blow I had experienced in my life. I worshipped her... I could not resign myself to the loss of a being on whom I counted to make invisible the unavoidable blemishes of my soul.&quot;&lt;ref name=&quot;Meisler&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Dalí, Secret Life, pp. 152–53&lt;/ref&gt; After his wife's death, Dalí's father married her sister. Dalí did not resent this marriage, because he had great love and respect for his aunt.&lt;ref name=Llongueras /&gt;

=== Madrid, Barcelona and Paris ===
[[ဝှာင်:Salvador Dalí, Federico García Lorca, Barcelona, 1925.jpg|thumb|upright|Dalí with [[Federico García Lorca]], Turó Park de la Guineueta, Barcelona, 1925]]
In 1922, Dalí moved into the [[Residencia de Estudiantes]] (Students' Residence) in Madrid&lt;ref name=Llongueras /&gt; and studied at the [[Real Academia de Bellas Artes de San Fernando]] (San Fernando Royal Academy of Fine Arts). A lean {{convert|1.72|m|ftin|frac=8}} tall,&lt;ref&gt;As listed in [http://www.gaudiclub.com/esp/e_links/dali/2004mar18_1.asp his prison record of 1924] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225164519/http://www.gaudiclub.com/esp/e_links/dali/2004mar18_1.asp |date=25 February 2021 }}, aged 20. However, his hairdresser and biographer, Luis Llongueras, stated Dalí was {{convert|1.74|m|ftin|frac=8}} tall.&lt;/ref&gt; Dalí already drew attention as an eccentric and dandy. He had long hair and sideburns, coat, stockings, and knee-breeches in the style of English [[artistic dress movement|aesthetes]] of the late 19th century.&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997), p. 90&lt;/ref&gt;

At the Residencia, he became close friends with [[Pepín Bello]], [[Luis Buñuel]], [[Federico García Lorca]], and others associated with the Madrid avant-garde group Ultra.&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997), pp. 92–98&lt;/ref&gt; The friendship with Lorca had a strong element of mutual passion,&lt;ref&gt;For more in-depth information about the Lorca-Dalí connection see ''Lorca-Dalí: el Amor Que no pudo ser'' and ''The Shameful Life of Salvador Dalí'', both by [[Ian Gibson (author)|Ian Gibson]].&lt;/ref&gt; but Dalí said he rejected the poet's sexual advances.&lt;ref name=&quot;conversations&quot;&gt;Bosquet, Alain, ''[http://www.ubu.com/historical/dali/dali_conversations.pdf Conversations with Dalí] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728071536/http://www.ubu.com/historical/dali/dali_conversations.pdf |date=28 July 2011 }}'', 1969. pp. 19–20. (PDF)&lt;/ref&gt; Dalí's friendship with Lorca was to remain one of his most emotionally intense relationships until the poet's death at the hands of [[Nationalist faction (Spanish Civil War)|Nationalist]] forces in 1936 at the beginning of the [[Spanish Civil War]].&lt;ref name=&quot;Gibson, Ian 1997, passim&quot;/&gt;

Also in 1922, he began what would become a lifelong relationship with the [[Museo del Prado|Prado Museum]], which he felt was, 'incontestably the best museum of old paintings in the world.'&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.salvador-dali.org/en/breaking-news/monographic-dali-raphael/salvador-dali-museo-del-prado/|title=Salvador Dalí and the Museo del Prado: A Prolonged Fascination &amp;#124; Fundació Gala - Salvador Dalí|access-date=15 July 2020|archive-date=15 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200715151331/https://www.salvador-dali.org/en/breaking-news/monographic-dali-raphael/salvador-dali-museo-del-prado/|url-status=live|accessdate=18 May 2022|archivedate=15 July 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200715151331/https://www.salvador-dali.org/en/breaking-news/monographic-dali-raphael/salvador-dali-museo-del-prado/}}&lt;/ref&gt; Each Sunday morning, Dalí went to the Prado to study the works of the great masters. 'This was the start of a monk-like period for me, devoted entirely to solitary work: visits to the Prado, where, pencil in hand, I analyzed all of the great masterpieces, studio work, models, research.'&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.salvador-dali.org/en/breaking-news/monographic-dali-raphael/salvador-dali-museo-del-prado/#nota-2|title=Salvador Dalí and the Museo del Prado: A Prolonged Fascination &amp;#124; Fundació Gala - Salvador Dalí|access-date=15 July 2020|archive-date=15 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200715151331/https://www.salvador-dali.org/en/breaking-news/monographic-dali-raphael/salvador-dali-museo-del-prado/#nota-2|url-status=live|accessdate=18 May 2022|archivedate=15 July 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200715151331/https://www.salvador-dali.org/en/breaking-news/monographic-dali-raphael/salvador-dali-museo-del-prado/#nota-2}}&lt;/ref&gt;

[[ဝှာင်:Man Ray Salvador Dali.jpg|thumb|left|Dalí (left) and fellow [[surrealism|surrealist]] artist [[Man Ray]] in Paris on 16 June 1934]]
Dalí's paintings in which he experimented with Cubism earned him the most attention from his fellow students since there were no Cubist artists in Madrid at the time.&lt;ref&gt;[https://books.google.fr/books?id=K0H3fYErskYC&amp;lpg=PA24&amp;ots=-ktQ5sQaeb&amp;dq=dali%20Cubist%20art%2C%20students%2C%20a%20catalog%20given%20to%20him%20by%20Pichot&amp;pg=PA24#v=onepage&amp;q=dali%20Cubist%20art,%20students,%20a%20catalog%20given%20to%20him%20by%20Pichot&amp;f=false Michael Elsohn Ross, ''Salvador Dalí and the Surrealists: Their Lives and Ideas, 21 Activities''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200806230719/https://books.google.fr/books?id=K0H3fYErskYC&amp;lpg=PA24&amp;ots=-ktQ5sQaeb&amp;dq=dali%20Cubist%20art%2C%20students%2C%20a%20catalog%20given%20to%20him%20by%20Pichot&amp;pg=PA24#v=onepage&amp;q=dali%20Cubist%20art,%20students,%20a%20catalog%20given%20to%20him%20by%20Pichot&amp;f=false |date=6 August 2020 }}, Chicago Review Press, 2003, p. 24. {{ISBN|1-61374-275-4}}&lt;/ref&gt; ''[[Cabaret Scene]]'' (1922) is a typical example of such work. Through his association with members of the Ultra group, Dalí became more acquainted with avant-garde movements, including [[Dada]] and [[Futurism]].  One of his earliest works to show a strong Futurist and Cubist influence was the watercolor ''Night-Walking Dreams'' (1922).&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997), pp. 97–98&lt;/ref&gt; At this time, Dalí also read Freud and [[Comte de Lautréamont|Lautréamont]] who were to have a profound influence on his work.&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997), pp. 116–119&lt;/ref&gt;

In May 1925 Dalí exhibited eleven works in a group exhibition held by the newly formed ''Sociedad Ibérica de Artistas'' in Madrid. Seven of the works were in his Cubist mode and four in a more realist style. Several leading critics praised his work.&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997), pp. 123–25&lt;/ref&gt; Dalí held his first solo exhibition at [[Galeries Dalmau]] in Barcelona, from 14 to 27 November 1925.&lt;ref name=&quot;Fèlix Fanés&quot;&gt;[https://books.google.es/books?id=bDpziok_K7gC&amp;dq=galeries+dalmau&amp;source=gbs_navlinks_s Fèlix Fanés, ''Salvador Dalí: The Construction of the Image, 1925–1930''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180422133234/https://books.google.es/books?id=bDpziok_K7gC&amp;dq=galeries+dalmau&amp;source=gbs_navlinks_s |date=22 April 2018 }}, Yale University Press, 2007, {{ISBN|0-300-09179-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| url = http://pandora.girona.cat/viewer.vm?id=2934417&amp;view=dalmau&amp;lang=en| title = Exposició Salvador Dalí, Galeries Dalmau, 14–28 November 1925, exhibition catalog| access-date = 24 May 2018| archive-date = 2 May 2018| archive-url = https://web.archive.org/web/20180502212540/http://pandora.girona.cat/viewer.vm?id=2934417&amp;view=dalmau&amp;lang=en| url-status = live| accessdate = 18 May 2022| archivedate = 2 May 2018| archiveurl = https://web.archive.org/web/20180502212540/http://pandora.girona.cat/viewer.vm?id=2934417&amp;view=dalmau&amp;lang=en}}&lt;/ref&gt; This exhibition, before his exposure to Surrealism, included twenty-two works and was a critical and commercial success.&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997), pp. 126–27&lt;/ref&gt;

In April 1926 Dalí made his first trip to Paris where he met [[Pablo Picasso]], whom he revered.&lt;ref name=&quot;Meisler&quot;/&gt; Picasso had already heard favorable reports about Dalí from [[Joan Miró]], a fellow Catalan who later introduced him to many Surrealist friends.&lt;ref name=&quot;Meisler&quot; /&gt; As he developed his own style over the next few years, Dalí made some works strongly influenced by Picasso and Miró.&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997), pp. 130–31&lt;/ref&gt; Dalí was also influenced by the work of [[Yves Tanguy]], and he later allegedly told Tanguy's niece, &quot;I pinched everything from your uncle Yves.&quot;&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997), p. 163&lt;/ref&gt;

Dalí left the Royal Academy in 1926, shortly before his final exams.&lt;ref name=&quot;Meisler&quot; /&gt; His mastery of painting skills at that time was evidenced by his realistic ''[[The Basket of Bread]]'', painted in 1926.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dali-gallery.com/html/galleries/painting05.htm |title=Paintings Gallery No.&amp;nbsp;5 |publisher=Dali-gallery.com |access-date=22 August 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827234135/http://www.dali-gallery.com/html/galleries/painting05.htm |archive-date=27 August 2010 |accessdate=18 May 2022 |archivedate=27 August 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100827234135/http://www.dali-gallery.com/html/galleries/painting05.htm }}&lt;/ref&gt;

Later that year he exhibited again at Galeries Dalmau, from 31 December 1926 to 14 January 1927, with the support of the art critic {{Interlanguage link|Sebastià Gasch|es}}.&lt;ref name=&quot;Pàmies&quot;&gt;[https://repositori.upf.edu/bitstream/handle/10230/22029/Andres_13.pdf?sequence=1 Elisenda Andrés Pàmies, ''Les Galeries Dalmau, un project de modernist a la Ciutat de Barcelona''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170809034049/https://repositori.upf.edu/bitstream/handle/10230/22029/Andres_13.pdf?sequence=1 |date=9 August 2017 }}, 2012–13, Facultat d’Humanitats, Universitat Pompeu Fabra&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| url = http://pandora.girona.cat/viewer.vm?id=2934087&amp;view=dalmau&amp;lang=en| title = Exposició de Salvador Dalí, Galeries Dalmau, Passeig de Gràcia, 31 December 1926 – 14 January 1927, exhibition catalog (other versions)| access-date = 24 May 2018| archive-date = 2 May 2018| archive-url = https://web.archive.org/web/20180502212327/http://pandora.girona.cat/viewer.vm?id=2934087&amp;view=dalmau&amp;lang=en| url-status = live| accessdate = 18 May 2022| archivedate = 2 May 2018| archiveurl = https://web.archive.org/web/20180502212327/http://pandora.girona.cat/viewer.vm?id=2934087&amp;view=dalmau&amp;lang=en}}&lt;/ref&gt; The show included twenty-three paintings and seven drawings, with the &quot;Cubist&quot; works displayed in a separate section from the &quot;objective&quot; works. The critical response was generally positive with ''Composition with Three Figures (Neo-Cubist Academy)'' singled out for particular attention.&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997), pp. 147–49&lt;/ref&gt;

[[ဝှာင်: DaliGreatMasturbator.jpg|thumb|300 px|''The Great Masturbator'' (1929). oil on canvas, 110 cm × 150 cm., [[Museo Nacional Centro de Arte Reina Sofía]]]]

From 1927 Dalí's work became increasingly influenced by Surrealism. Two of these works, ''Honey is Sweeter than Blood'' (1927) and ''Gadget and Hand'' (1927), were shown at the annual Autumn Salon (Saló de tardor) in Barcelona in October 1927. Dalí described the earlier of these works, ''Honey is Sweeter than Blood'', as &quot;equidistant between Cubism and Surrealism&quot;.&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997) p. 162&lt;/ref&gt; The works featured many elements that were to become characteristic of his Surrealist period including dreamlike images, precise draftsmanship, idiosyncratic iconography (such as rotting donkeys and dismembered bodies), and lighting and landscapes strongly evocative of his native Catalonia. The works provoked bemusement among the public and debate among critics about whether Dalí had become a Surrealist.&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997), p. 171&lt;/ref&gt;

Influenced by his reading of Freud, Dalí increasingly introduced suggestive sexual imagery and symbolism into his work. He submitted ''Dialogue on the Beach (Unsatisfied Desires)'' (1928) to the Barcelona Autumn Salon for 1928 but the work was rejected because &quot;it was not fit to be exhibited in any gallery habitually visited by the numerous public little prepared for certain surprises.&quot;&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997), p. 287&lt;/ref&gt; The resulting scandal was widely covered in the Barcelona press and prompted a popular Madrid illustrated weekly to publish an interview with Dalí.&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997) pp. 186–190&lt;/ref&gt;

Some trends in Dalí's work that would continue throughout his life were already evident in the 1920s. Dalí was influenced by many styles of art, ranging from the most academically classic, to the most cutting-edge [[avant-garde]].&lt;ref&gt;Hodge, Nicola, and Libby Anson. ''The A–Z of Art: The World's Greatest and Most Popular Artists and Their Works''. California: Thunder Bay Press, 1996. [https://web.archive.org/web/20060921144258/https://ucmshare.ucmerced.edu/docushare/dsweb/Get/Document-94961/Dali+Salvador.doc Online citation].&lt;/ref&gt; His classical influences included [[Raphael]], [[Bronzino]], [[Francisco de Zurbarán]], [[Johannes Vermeer|Vermeer]] and [[Diego Velázquez|Velázquez]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.artcyclopedia.com/feature-2005-03.html |title=Phelan, Joseph |publisher=Artcyclopedia.com |access-date=22 August 2010 |archive-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140313074331/http://www.artcyclopedia.com/feature-2005-03.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Exhibitions of his works attracted much attention and a mixture of praise and puzzled debate from critics who noted an apparent inconsistency in his work by the use of both traditional and modern techniques and motifs between works and within individual works.&lt;ref&gt;[https://books.google.fr/books?id=6EvIx6zOuqgC&amp;lpg=PA319&amp;dq=%22August%20Agero%22%20%22galeries%20dalmau%22&amp;pg=PA317#v=snippet&amp;q=dalmau,%20dali&amp;f=false ''Roger Rothman, Tiny Surrealism: Salvador Dal and the Aesthetics of the Small''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200806232725/https://books.google.fr/books?id=6EvIx6zOuqgC&amp;lpg=PA319&amp;dq=%22August%20Agero%22%20%22galeries%20dalmau%22&amp;pg=PA317#v=snippet&amp;q=dalmau,%20dali&amp;f=false |date=6 August 2020 }}, U of Nebraska Press, 2012. p. 202. {{ISBN|0-300-12106-7}}&lt;/ref&gt;

In the mid-1920s Dalí grew a neatly trimmed mustache. In later decades he cultivated a more flamboyant one in the manner of 17th-century Spanish master painter [[Diego Velázquez]], and this mustache became a well known Dalí icon.&lt;ref&gt;[https://archive.thedali.org/mwebimages/MIMSY%20SUPPORTING%20DOC/Dali%20and%20the%20Spanish%20Baroque%20Guide.pdf ''Salvador Dali and the Spanish Baroque: From Still Life to Velazquez''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200806232229/https://archive.thedali.org/mwebimages/MIMSY%20SUPPORTING%20DOC/Dali%20and%20the%20Spanish%20Baroque%20Guide.pdf |date=6 August 2020 }}, Salvado Dalí Museum, St. Petersburg, Fl. 2007&lt;/ref&gt;

=== 1929 to World War II ===
[[ဝှာင်: SalvadorDali-SoftConstructionWithBeans.jpg|thumb|300 px|''Soft Construction with Boiled Beans (Premonition of Civil War)'' 1936. oil on canvas, 100 x 99 cm., Philadelphia Museum of Art]]

In 1929, Dalí collaborated with Surrealist film director [[Luis Buñuel]] on the short film {{lang|fr|[[Un Chien Andalou]]}} (''An Andalusian Dog''). His main contribution was to help Buñuel write the script for the film. Dalí later claimed to have also played a significant role in the filming of the project, but this is not substantiated by contemporary accounts.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Koller |first=Michael |url=http://archive.sensesofcinema.com/contents/cteq/01/12/chien.html |language=fr |title=Un Chien Andalou |archive-url=https://web.archive.org/web/20101225061923/http://archive.sensesofcinema.com/contents/cteq/01/12/chien.html |archive-date=25 December 2010 |work=Senses of Cinema |date=January 2001 |access-date=26 July 2006 |accessdate=18 May 2022 |archivedate=25 December 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101225061923/http://archive.sensesofcinema.com/contents/cteq/01/12/chien.html }}&lt;/ref&gt; In August 1929, Dalí met his lifelong muse and future wife [[Gala Dalí|Gala]],&lt;ref name=unbound&gt;Shelley, Landry. [http://www.tcnj.edu/~unbound/spring2005/articles/a2 &quot;Dalí Wows Crowd in Philadelphia&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171108082607/http://www.tcnj.edu/~unbound/spring2005/articles/a2 |date=8 November 2017 }}. ''Unbound'' ([[The College of New Jersey]]) Spring 2005. Retrieved on 22 July 2006.&lt;/ref&gt; born Elena Ivanovna Diakonova. She was a Russian immigrant ten years his senior, who at that time was married to Surrealist poet [[Paul Éluard]].&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997) pp. 218–20&lt;/ref&gt;

In works such as ''[[The First Days of Spring]]'', ''[[The Great Masturbator]]'' and ''[[The Lugubrious Game]]'' Dalí continued his exploration of the themes of sexual anxiety and unconscious desires.&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997) pp. 206–08, 231–32&lt;/ref&gt; Dalí's first Paris exhibition was at the recently opened Goemans Gallery in November 1929 and featured eleven works. In his preface to the catalog, [[André Breton]] described Dalí's new work as &quot;the most hallucinatory that has been produced up to now&quot;.&lt;ref name=&quot;Gibson, Ian 1997 p 237&quot;&gt;Gibson, Ian (1997) p. 237&lt;/ref&gt; The exhibition was a commercial success but the critical response was divided.&lt;ref name=&quot;Gibson, Ian 1997 p 237&quot;/&gt; In the same year, Dalí officially joined the Surrealist group in the Montparnasse quarter of Paris. The Surrealists hailed what Dalí was later to call his [[paranoiac-critical method]] of accessing the subconscious for greater artistic creativity.&lt;ref name=&quot;Llongueras&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Rojas&quot; /&gt;

Meanwhile, Dalí's relationship with his father was close to rupture. Don Salvador Dalí y Cusi strongly disapproved of his son's romance with Gala and saw his connection to the Surrealists as a bad influence on his morals. The final straw was when Don Salvador read in a Barcelona newspaper that his son had recently exhibited in Paris a drawing of the ''Sacred Heart of Jesus Christ'', with a provocative inscription: &quot;Sometimes, I spit for fun on my mother's portrait&quot;.&lt;ref name=&quot;Meisler&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;isbn0-571-19380-3&quot; /&gt; Outraged, Don Salvador demanded that his son recant publicly. Dalí refused, perhaps out of fear of expulsion from the Surrealist group, and was violently thrown out of his paternal home on 28 December 1929. His father told him that he would be disinherited and that he should never set foot in Cadaqués again. The following summer, Dalí and Gala rented a small fisherman's cabin in a nearby bay at [[Port Lligat]]. He soon bought the cabin, and over the years enlarged it by buying neighboring ones, gradually building his beloved villa by the sea. Dalí's father would eventually relent and come to accept his son's companion.&lt;ref name=&quot;GalaGSDF&quot;&gt;{{cite web|title=Gala Biography|url=http://www.salvador-dali.org/dali/en_biografia-gala.html|work=Dalí|publisher=Gala-Salvador Dalí Foundation|access-date=27 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120626181620/http://www.salvador-dali.org/dali/en_biografia-gala.html|archive-date=26 June 2012|url-status=dead|accessdate=18 May 2022|archivedate=26 June 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120626181620/http://www.salvador-dali.org/dali/en_biografia-gala.html}}&lt;/ref&gt;

In 1931, Dalí painted one of his most famous works, ''[[The Persistence of Memory]]'',&lt;ref&gt;[http://www.salvadordalimuseum.org/education/documents/clocking_in.pdf Clocking in with Salvador Dalí: Salvador Dalí's Melting Watches] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060921144258/http://www.salvadordalimuseum.org/education/documents/clocking_in.pdf |date=21 September 2006 }} (PDF) from the Salvador Dalí Museum. Retrieved on 19 August 2006.&lt;/ref&gt; which developed a surrealistic image of soft, melting pocket watches. The general interpretation of the work is that the soft watches are a rejection of the assumption that time is rigid or deterministic. This idea is supported by other images in the work, such as the wide expanding landscape, and other limp watches shown being devoured by ants.&lt;ref name=Conquete&gt;Salvador Dalí, {{lang|fr|La Conquête de l'irrationnel}} (Paris: Éditions surréalistes, 1935), p. 25.&lt;/ref&gt;

Dalí had two important exhibitions at the Pierre Colle Gallery in Paris in June 1931 and May–June 1932. The earlier exhibition included sixteen paintings of which ''The Persistence of Memory'' attracted the most attention. Some of the notable features of the exhibitions were the proliferation of images and references to Dalí's muse Gala and the inclusion of Surrealist Objects such as ''Hypnagogic Clock'' and ''Clock Based on the Decomposition of Bodies''.&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997) pp. 279–283, 299–300&lt;/ref&gt; Dalí's last, and largest, the exhibition at the Pierre Colle Gallery was held in June 1933 and included twenty-two paintings, ten drawings, and two objects. One critic noted Dalí's precise draftsmanship and attention to detail, describing him as a &quot;paranoiac of geometrical temperament&quot;.&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997) pp. 314–15&lt;/ref&gt; Dalí's first New York exhibition was held at Julien Levy's gallery in November–December 1933. The exhibition featured twenty-six works and was a commercial and critical success. The ''New Yorker'' critic praised the precision and lack of sentimentality in the works, calling them &quot;frozen nightmares&quot;.&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997), p. 316&lt;/ref&gt;

Dalí and Gala, having lived together since 1929, were civilly married on 30 January 1934 in Paris.&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997) p. 323&lt;/ref&gt; They later remarried in a Church ceremony on 8 August 1958 at Sant Martí Vell.&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997) p. 492&lt;/ref&gt; In addition to inspiring many artworks throughout her life, Gala would act as Dalí's business manager, supporting their extravagant lifestyle while adeptly steering clear of insolvency. Gala, who herself engaged in extra-marital affairs,&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997) pp. 421–22, 508–10, 620–21&lt;/ref&gt; seemed to tolerate Dalí's dalliances with younger muses, secure in her own position as his primary relationship. Dalí continued to paint her as they both aged, producing sympathetic and adoring images of her. The &quot;tense, complex and ambiguous relationship&quot; lasting over 50 years would later become the subject of an opera, ''Jo, Dalí'' (''I, Dalí'') by Catalan composer Xavier Benguerel.&lt;ref name=&quot;Opera&quot;&gt;{{cite web|last=Amengual|first=Margalida|title=An opera on the relationship between Salvador Dalí and Gala arrives at Barcelona's Liceu|url=http://www.catalannewsagency.com/culture/item/an-opera-on-the-relationship-between-salvador-dali-and-gala-arrives-at-barcelonas-liceu|work=Catalan News Agency (CNA)|publisher=Intracatalònia, SA|access-date=27 May 2012|date=14 December 2016|archive-date=20 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220175608/http://www.catalannewsagency.com/culture/item/an-opera-on-the-relationship-between-salvador-dali-and-gala-arrives-at-barcelonas-liceu|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Dalí's first visit to the United States in November 1934 attracted widespread press coverage. His second New York exhibition was held at the Julien Levy Gallery in November–December 1934 and was again a commercial and critical success. Dalí delivered three lectures on Surrealism at the [[Museum of Modern Art]] (MoMA) and other venues during which he told his audience for the first time that &quot;[t]he only difference between me and a madman is that I am not mad.&quot;&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997), pp. 336–41&lt;/ref&gt; The heiress [[Caresse Crosby]], the inventor of the brassiere, organized a farewell fancy dress ball for Dalí on 18 January 1935. Dalí wore a glass case on his chest containing a brassiere and Gala dressed as a woman giving birth through her head. A Paris newspaper later claimed that the Dalís had dressed as the [[Lindbergh baby]] and his [[Bruno Hauptmann|kidnapper]], a claim which Dalí denied.&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997), pp. 342–43&lt;/ref&gt;
[[ဝှာင်:Portrait_of_Salvador_Dali,_Paris,_LOC_4483943847.jpg|thumb|Portrait of Salvador Dalí, Paris, 16 June 1934]]
While the majority of the Surrealist group had become increasingly associated with leftist politics, Dalí maintained an ambiguous position on the subject of the proper relationship between politics and art. Leading Surrealist [[André Breton]] accused Dalí of defending the &quot;new&quot; and &quot;irrational&quot; in &quot;the Hitler phenomenon&quot;, but Dalí quickly rejected this claim, saying, &quot;I am Hitlerian neither in fact nor intention&quot;.&lt;ref&gt;Greeley, Robin Adèle (2006). ''[https://books.google.com/books?id=2w1QddhP56wC&amp;printsec=frontcover&amp;source=gbs_ge_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q&amp;f=false Surrealism and the Spanish Civil War] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160419062109/https://books.google.com/books?id=2w1QddhP56wC&amp;printsec=frontcover&amp;source=gbs_ge_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q&amp;f=false |date=19 April 2016 }}'', Yale University Press. p. 81. {{ISBN|0-300-11295-5}}.&lt;/ref&gt; Dalí insisted that Surrealism could exist in an apolitical context and refused to explicitly denounce fascism.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=MORRDQAAQBAJ&amp;pg=PT62|title=The Creative Underground : Art, Politics and Everyday Life|last=Clements|first=Paul|publisher=Taylor and Francis|year=2016|isbn=978-1-317-50128-2|access-date=11 September 2017|archive-date=6 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220206234545/https://books.google.com/books?id=MORRDQAAQBAJ&amp;pg=PT62|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Later in 1934, Dalí was subjected to a &quot;trial&quot;, in which he narrowly avoided being expelled from the Surrealist group.&lt;ref&gt;Shanes, Eric (2012). ''[https://books.google.com/books?id=eDQqcrMy8M8C&amp;pg=PA53 The Life and Masterworks of Salvador Dalí] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200209185600/https://books.google.com/books?id=eDQqcrMy8M8C&amp;pg=PA53 |date=9 February 2020 }}''. Parkstone. p. 53. {{ISBN|1-78042-879-0}}.&lt;/ref&gt; To this, Dalí retorted, &quot;The difference between the Surrealists and me is that I am a Surrealist.&quot;&lt;ref&gt;[https://books.google.es/books?id=vYcGAAAAMAAJ Salvador Dalí, Louis Pauwels, ''Les passions Selon Dalí''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180917144729/https://books.google.es/books?id=vYcGAAAAMAAJ |date=17 September 2018 }}, Denoël, 1968&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.es/books?id=ub6fAAAAMAAJ Pierre Ajame, ''La Double vie de Salvador Dalí: récit''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180917143252/https://books.google.es/books?id=ub6fAAAAMAAJ |date=17 September 2018 }}, Éditions Ramsay, 1984, p. 125&lt;/ref&gt;

[[ဝှာင်:Dali Harcourt 1936.jpg|thumb|upright|Dalí, photographed by [[Studio Harcourt]] in 1936]]
In 1936, Dalí took part in the ''[[London International Surrealist Exhibition]]''. His lecture, titled {{lang|fr|Fantômes paranoiacs authentiques}}, was delivered while wearing a deep-sea diving suit and helmet.&lt;ref&gt;Jackaman, Rob. (1989) ''[https://books.google.com/books?id=DV9_6DAOSscC&amp;printsec=frontcover&amp;source=gbs_ge_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q&amp;f=false The Course of English Surrealist Poetry Since the 1930s] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160419054822/https://books.google.com/books?id=DV9_6DAOSscC&amp;printsec=frontcover&amp;source=gbs_ge_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q&amp;f=false |date=19 April 2016 }}'', Edwin Mellen Press. {{ISBN|0-88946-932-6}}.&lt;/ref&gt; He had arrived carrying a billiard cue and leading a pair of Russian wolfhounds and had to have the helmet unscrewed as he gasped for breath. He commented that &quot;I just wanted to show that I was 'plunging deeply into the human mind.&quot;&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997) pp. 359–60&lt;/ref&gt;

Dalí's first solo London exhibition was held at the Alex, Reid, and Lefevre Gallery the same year. The show included twenty-nine paintings and eighteen drawings. The critical response was generally favorable, although the Daily Telegraph critic wrote: &quot;These pictures from the subconscious reveal so skilled a craftsman that the artist's return to full consciousness may be awaited with interest.&quot;&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997) pp. 358–59&lt;/ref&gt;

In December 1936 Dalí participated in the ''Fantastic Art, Dada, Surrealism'' exhibition at MoMA and a solo exhibition at the Julien Levy Gallery in New York. Both exhibitions attracted large attendances and widespread press coverage. The painting ''[[Soft Construction with Boiled Beans (Premonition of Civil War)]]'' (1936) attracted particular attention. Dalí later described it as, &quot;a vast human body breaking out into monstrous excrescences of arms and legs tearing at one another in a delirium of auto-strangulation&quot;.&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997). pp. 334, 364–67&lt;/ref&gt; On 14 December, Dalí, aged 32, was featured on the cover of ''[[Time magazine|Time]]'' magazine.&lt;ref name=&quot;Meisler&quot; /&gt;

From 1933 Dalí was supported by Zodiac, a group of affluent admirers who each contributed to a monthly stipend for the painter in exchange for a painting of their choice.&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997) pp. 306–308&lt;/ref&gt; From 1936 Dalí's main patron in London was the wealthy [[Edward James]] who would support him financially for two years. One of Dalí's most important paintings from the period of James' patronage was ''[[Metamorphosis of Narcissus|The Metamorphosis of Narcissus]]'' (1937). They also collaborated on two of the most enduring icons of the Surrealist movement: the ''[[Lobster Telephone]]'' and the ''[[Mae West Lips Sofa]]''.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://nga.gov.au/International/Catalogue/Detail.cfm?IRN=2607|title=Salvador Dalí Lobster Telephone|date=August 1994|website=National Gallery of Australia|access-date=23 June 2017|archive-date=19 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170319005929/http://nga.gov.au/International/Catalogue/Detail.cfm?IRN=2607|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Dalí was in London when the [[Spanish Civil War]] broke out in July 1936.  When he later learned that his friend Lorca had been executed by [[Nationalist faction (Spanish Civil War)|Nationalist]] forces, Dalí's claimed response was to shout: &quot;Olé!&quot; Dalí was to include frequent references to the poet in his art and writings for the remainder of his life.&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997), pp. 361–63&lt;/ref&gt; Nevertheless, Dalí avoided taking a public stand for or against the [[the Second Spanish Republic|Republic]] for the duration of the conflict.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;Gibson, Ian (1997) pp. 376-77, and ''passim''&lt;/ref&gt;

In January 1938, Dalí unveiled ''[[Rainy Taxi]]'', a three-dimensional artwork consisting of an automobile and two mannequin occupants being soaked with rain from within the taxi. The piece was first displayed at the Galerie Beaux-Arts in Paris at the ''[[Exposition Internationale du Surréalisme]]'', organized by [[André Breton]] and [[Paul Éluard]]. The Exposition was designed by artist [[Marcel Duchamp]], who also served as host.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.salvador-dali.org/dali/en_biografia.html|title=Salvador Dalí's Biography – Gala|work=salvador-dali.org|publisher=Salvador Dalí Foundation|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20061106020704/http://www.salvador-dali.org/dali/en_biografia.html|archive-date=6 November 2006|access-date=14 February 2015|accessdate=18 May 2022|archivedate=6 November 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061106020704/http://www.salvador-dali.org/dali/en_biografia.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Herbert|first1=James D.|url=https://archive.org/details/paris1937worldso00herb|title=Paris 1937|publisher=Cornell University Press|year=1998|isbn=978-0-8014-3494-5|page=[https://archive.org/details/paris1937worldso00herb/page/27 27]|access-date=14 February 2015|url-access=registration}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Cohen-Solal|first1=Annie|url=https://books.google.com/books?id=nDJL4MwVK10C&amp;pg=PA130|title=Leo and His Circle|year=2010|isbn=978-1-4000-4427-6|access-date=14 February 2015|archive-date=13 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131213193246/http://books.google.com/books?id=nDJL4MwVK10C&amp;pg=PA130|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

In March that year, Dalí met [[Sigmund Freud]] thanks to [[Stefan Zweig]]. As Dalí sketched Freud's portrait, Freud whispered, &quot;That boy looks like a fanatic.&quot; Dalí was delighted upon hearing later about this comment from his hero.&lt;ref name=&quot;Meisler&quot; /&gt; The following day Freud wrote to Zweig &quot;...until now I have been inclined to regard the Surrealists, who have apparently adopted me as their patron saint, as complete fools.....That young Spaniard, with his candid fanatical eyes and his undeniable technical mastery, has changed my estimate. It would indeed be very interesting to investigate analytically how he came to create that picture [i.e. ''Metamorphosis of Narcissus''].&quot;&lt;ref name=&quot;Rubin (1968) &quot;&gt;Rubin, William S. 1968. ''Dada and Surrealist Art.'' Harry N. Abrams, Inc., Publishers, New York. 525 pp.&lt;/ref&gt; 

In September 1938, Salvador Dalí was invited by [[Coco Chanel|Gabrielle Coco Chanel]] to her house &quot;La Pausa&quot; in Roquebrune on the French Riviera. There he painted numerous paintings he later exhibited at Julien Levy Gallery in New York.&lt;ref&gt;''Salvador Dalí Exhibition'', Exhibition Catalogue – 16 February through 15 May 2005&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://philadelphia.about.com/od/salvador_dali/a/salvador_dali_a.htm |title=Salvador Dalí Exhibition |work=[[Philadelphia Museum of Art]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20110707075359/http://philadelphia.about.com/od/salvador_dali/a/salvador_dali_a.htm |archive-date=7 July 2011 |access-date=12 May 2014 |last=Fischer |first=John |accessdate=18 May 2022 |archivedate=7 July 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110707075359/http://philadelphia.about.com/od/salvador_dali/a/salvador_dali_a.htm }}&lt;/ref&gt; This exhibition in March–April 1939 included twenty-one paintings and eleven drawings. [[Life (magazine)|Life]] reported that no exhibition in New York had been so popular since Whistler's ''Mother'' was shown in 1934.&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997) pp. 389–90&lt;/ref&gt;

At the [[1939 New York World's Fair]], Dalí debuted his ''Dream of Venus'' Surrealist pavilion, located in the Amusements Area of the exposition. It featured bizarre sculptures, statues, mermaids, and live nude models in &quot;costumes&quot; made of fresh seafood, an event photographed by Horst P. Horst, George Platt Lynes, and Murray Korman.&lt;ref name=&quot;DrmVns&quot;/&gt; Dalí was angered by changes to his designs, railing against mediocrities who thought that &quot;a woman with the tail of a fish is possible; a woman with the head of a fish impossible.&quot;&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997), pp. 391-92&lt;/ref&gt;

Soon after [[Francisco Franco|Franco]]'s victory in the Spanish Civil War in April 1939, Dalí wrote to Luis Buñuel denouncing socialism and Marxism and praising Catholicism and the [[Falange Española de las JONS|Falange]]. As a result, Buñuel broke off relations with Dalí.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;Gibson, Ian (1997), p. 395&lt;/ref&gt;

In the May issue of the Surrealist magazine ''Minotaure,'' André Breton announced Dalí's expulsion from the Surrealist group, claiming that Dalí had espoused race war and that the over-refinement of his [[paranoiac-critical method]] was a repudiation of Surrealist [[Surrealist automatism|automatism.]] This led many Surrealists to break off relations with Dalí.&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997), pp. 387, 396–97&lt;/ref&gt; In 1949 Breton coined the derogatory nickname &quot;Avida Dollars&quot; (avid for dollars), an [[anagram]] for &quot;Salvador Dalí&quot;.&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997), p. 453&lt;/ref&gt; This was a derisive reference to the increasing commercialization of Dalí's work, and the perception that Dalí sought self-aggrandizement through fame and fortune.

=== World War II ===
The outbreak of [[World War II]] in September 1939 saw the Dalís in France. Following the German invasion, they were able to escape because on 20 June 1940 they were issued visas by [[Aristides de Sousa Mendes]], Portuguese consul in Bordeaux, France. They crossed into Portugal and subsequently sailed on the ''Excambion'' from Lisbon to New York in August 1940.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://sousamendesfoundation.org/dali/ |title=Dalí |archive-url=https://web.archive.org/web/20131102223907/http://sousamendesfoundation.org/dali/ |archive-date=2 November 2013 |work=Sousa Mendes Foundation |date=20 June 1940 |access-date=12 May 2014 |accessdate=18 May 2022 |archivedate=2 November 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131102223907/http://sousamendesfoundation.org/dali/ }}&lt;/ref&gt;  Dalí and Gala were to live in the United States for eight years, splitting their time between New York and the Monterey Peninsula, California.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.montereycountyweekly.com/news/cover/a-world-class-salvador-dali-art-collection-comes-to-monterey/article_b1267eae-db3d-11e5-9e95-3f5ae7bc3619.html|title=A world-class Salvador Dalí art collection comes to Monterey.|last=Schmalz|first=David|website=Monterey County Weekly|access-date=6 June 2016|archive-date=26 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180826071520/http://www.montereycountyweekly.com/news/cover/a-world-class-salvador-dali-art-collection-comes-to-monterey/article_b1267eae-db3d-11e5-9e95-3f5ae7bc3619.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997), pp. 411–12&lt;/ref&gt;

Dalí spent the winter of 1940–41 at Hampton Manor, the residence of [[Caresse Crosby]], in Caroline County, Virginia, where he worked on various projects including his autobiography and paintings for his upcoming exhibition.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.virginialiving.com/%C2%A1hola,-dal%C3%AD!/ |title=¡Hola, Dalí! |last1=Crowder |first1=Bland |date=31 January 2014 |website=[[Virginia Living]] |publisher=Cape Fear Publishing |access-date=27 June 2016 |archive-date=1 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160701234130/http://www.virginialiving.com/%C2%A1hola,-dal%C3%AD!/ |url-status=live |accessdate=18 May 2022 |archivedate=1 July 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160701234130/http://www.virginialiving.com/%C2%A1hola,-dal%C3%AD!/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997), pp. 404–05&lt;/ref&gt;

Dalí announced the death of the Surrealist movement and the return of classicism in his exhibition at the Julien Levy Gallery in New York in April–May 1941. The exhibition included nineteen paintings (among them ''[[Slave Market with the Disappearing Bust of Voltaire]] and'' ''[[The Face of War]]'') and other works''.'' In his catalog essay and media comments, Dalí proclaimed a return to form, control, structure and the [[Golden Section]]. Sales however were disappointing and the majority of critics did not believe there had been a major change in Dalí's work.&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997) pp. 409–11&lt;/ref&gt;

The Museum of Modern Art held two major, simultaneous retrospectives of Dalí&lt;ref name=&quot;Soby (1941)&quot;&gt;Soby, James Thrall. 1941. ''Salvador Dali: Paintings, Drawings, Prints.'' The Museum of Modern Art, New York. 87 pp.&lt;/ref&gt; and [[Joan Miró]]&lt;ref name=&quot;Sweeney (1941)&quot;&gt;Sweeney, James Johnson. 1941. ''Joan Miro.'' The Museum of Modern Art, New York. 87 pp.&lt;/ref&gt; from November 1941 to February 1942, Dalí being represented by forty-two paintings and sixteen drawings. Dalí's work attracted significant attention of critics and the exhibition later toured eight American cities, enhancing his reputation in America.&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997), pp. 413–16&lt;/ref&gt;

In October 1942, Dalí's autobiography, ''[[The Secret Life of Salvador Dalí]]'' was published simultaneously in New York and London and was reviewed widely by the press. Time magazine's reviewer called it &quot;one of the most irresistible books of the year&quot;.  George Orwell later wrote a scathing review in the ''Saturday Book''.&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997), pp. 416–20.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=orwell&gt;Orwell, George [http://theorwellprize.co.uk/george-orwell/by-orwell/essays-and-other-works/benefit-of-clergy-some-notes-on-salvador-dali/ &quot;Benefit of Clergy: Some Notes on Salvador Dalí&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421185848/http://theorwellprize.co.uk/george-orwell/by-orwell/essays-and-other-works/benefit-of-clergy-some-notes-on-salvador-dali/ |date=21 April 2016 }}. theorwellprize.co.uk. Retrieved 24 February 2012.&lt;/ref&gt; A passage in the autobiography in which Dalí claimed that Buñuel was solely responsible for the anti-clericalism in the film L'Age d'Or may have indirectly led to Buñuel resigning his position at MoMA in 1943 under pressure from the State Department.&lt;ref&gt;Luis Buñuel, ''My Last Sigh: The Autobiography of Luis Buñuel'' (Vintage, 1984) {{ISBN|0-8166-4387-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997) p. 419&lt;/ref&gt; Dalí also published a novel ''Hidden Faces'' in 1944 with less critical and commercial success.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;Gibson, Ian (1997) pp. 424–30&lt;/ref&gt;

In the catalog essay for his exhibition at the Knoedler Gallery in New York in 1943 Dalí continued his attack on the Surrealist movement, writing: &quot;Surrealism will at least have served to give experimental proof that total sterility and attempts at automatizations have gone too far and have led to a totalitarian system. ... Today's laziness and the total lack of technique have reached their paroxysm in the psychological signification of the current use of the college [&lt;nowiki/&gt;[[collage]]]&quot;.&lt;ref name=&quot;Descharnes (1993) p. 35.&quot;&gt;Descharnes, Robert and Nicolas. ''Salvador Dalí''. New York: Konecky &amp; Konecky, 1993. p. 35.&lt;/ref&gt; The critical response to the society portraits in the exhibition, however, was generally negative.&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997) p. 423&lt;/ref&gt;

In November–December 1945 Dalí exhibited new work at the [[Bignou Gallery]] in New York. The exhibition included eleven oil paintings, watercolors, drawings, and illustrations. Works included ''[[Basket of Bread]]'', ''Atomic and Uranian Melancholic Ideal'', and ''My Wife Nude Contemplating her own Body Transformed into Steps, the Three Vertebrae of a Column, Sky and Architecture''. The exhibition was notable for works in Dalí's new classicism style and those heralding his &quot;atomic period&quot;.&lt;ref&gt;Gibson, (Ian) (1997), pp. 434–36&lt;/ref&gt;

During the war years, Dalí was also engaged in projects in various other fields. He executed designs for a number of ballets including ''Labyrinth'' (1942), ''Sentimental Colloquy'', ''Mad Tristan'', and ''The Cafe of Chinitas'' (all 1944).&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Gibson, Ian (1997), pp. 431–43&lt;/ref&gt; In 1945 he created the dream sequence for Alfred Hitchcock's film ''Spellbound''.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Gibson, Ian (1997) pp. 434-45&lt;/ref&gt; He also produced artwork and designs for products such as perfumes, cosmetics, hosiery and ties.&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997) pp. 430–31&lt;/ref&gt;

=== Post War in United States (1946–48) ===
In 1946 Dalí worked with Walt Disney and animator John Hench on an unfinished animated film ''[[Destino]]''.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;Gibson, Ian (1997) pp. 436–38&lt;/ref&gt;

Dalí exhibited new work at the Bignou Gallery from November 1947 to January 1948. The 14 oil paintings and other works in the exhibition reflected Dalí's increasing interest in atomic physics. Notable works included ''Dematerialization Near the Nose of Nero (The Separation of the Atom)'', ''Intra-Atomic Equilibrium of a Swan's Feather'', and a study for ''[[Leda Atomica]]''. The proportions of the latter work were worked out in collaboration with a mathematician.&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997) pp. 440–42&lt;/ref&gt;

In early 1948 Dalí's ''50 Secrets of Magic Craftsmanship'' was published. The book was a mixture of anecdotes, practical advice on painting, and Dalínian polemics.&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997) pp. 442–44&lt;/ref&gt;

=== Later years in Spain ===
[[ဝှာင်:Dali Allan Warren.jpg|thumb|left|Portrait of Dalí by [[Allan Warren]], 1972]]
In 1948 Dalí and Gala moved back into their house in Port Lligat, on the coast near Cadaqués. For the next three decades, they would spend most of their time there, spending winters in Paris and New York.&lt;ref name=&quot;Meisler&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;GalaGSDF&quot; /&gt; Dalí's decision to live in Spain under Franco and his public support for the regime prompted outrage from many anti-Francoist artists and intellectuals. Pablo Picasso refused to mention Dalí's name or acknowledge his existence for the rest of his life.&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997) p. 470&lt;/ref&gt; In 1960, André Breton unsuccessfully fought against the inclusion of Dalí's ''Sistine Madonna'' in the ''Surrealist Intrusion in the Enchanter's Domain'' exhibition organized by Marcel Duchamp in New York.&lt;ref name=&quot;lopez&quot;&gt;{{Interlanguage link multi|Ignacio Javier López|es|Ignacio Javier López}}. ''The Old Age of William Tell (A study of Buñuel's ''Tristana'')''. ''[[Modern Language Notes|MLN]]'' 116 (2001): 295–314.&lt;/ref&gt;  Breton and other Surrealists issued a tract to coincide with the exhibition denouncing Dalí as &quot;the ex-apologist of Hitler... and friend of Franco&quot;.&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997) pp. 497-98&lt;/ref&gt;

In December 1949 Dalí's sister Anna Maria published her book ''Salvador Dalí Seen by his Sister''. Dalí was angered by passages that he considered derogatory towards his wife Gala and broke off relations with his family. When Dalí's father died in September 1950 Dalí learned that he had been virtually disinherited in his will. A two-year legal dispute followed over paintings and drawings Dalí had left in his family home, during which Dalí was accused of assaulting a public notary.&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997), pp. 454–61&lt;/ref&gt;

[[ဝှာင်: The_Hallucinogenic_Toreador.png|thumb|300 px|''The Hallucinogenic Toreador'' (1968–1970), oil on canvas, 398.8 cm × 299.7 cm., [[Salvador Dalí Museum]]]]

As Dalí moved further towards embracing Catholicism he introduced more religious iconography and themes in his painting. In 1949 he painted a study for ''[[The Madonna of Port Lligat]]'' (first version, 1949) and showed it to [[Pope Pius XII]] during an audience arranged to discuss Dalí 's marriage to Gala.&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997) pp. 450–53&lt;/ref&gt; This work was a precursor to the phase Dalí dubbed &quot;Nuclear Mysticism,&quot; a fusion of Einsteinian physics, classicism, and Catholic mysticism.  In paintings such as ''[[The Madonna of Port Lligat]],'' ''[[Christ of Saint John of the Cross|The Christ of Saint John on the Cross]]'' and ''[[The Disintegration of the Persistence of Memory]],'' Dalí sought to synthesize Christian iconography with images of material disintegration inspired by nuclear physics.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.arton5th.com/Dali/bio.html|title=Salvador Dalí Bio, Art on 5th|archive-url=https://web.archive.org/web/20060504050531/http://www.arton5th.com/Dali/bio.html|archive-date=4 May 2006|access-date=22 July 2006|accessdate=18 May 2022|archivedate=4 May 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060504050531/http://www.arton5th.com/Dali/bio.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997) pp. 461–63&lt;/ref&gt; His later Nuclear Mysticism works included ''[[La Gare de Perpignan]]'' (1965) and ''[[The Hallucinogenic Toreador]]'' (1968–70).

Dalí's keen interest in natural science and mathematics was further manifested by the proliferation of images of DNA and [[rhinoceros horn]] shapes in works from the mid-1950s. According to Dalí, the rhinoceros horn signifies divine geometry because it grows in a logarithmic spiral.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;Elliott H. King in [[Dawn Ades]] (ed.), ''Dalí'', Bompiani Arte, Milan, 2004, p. 456.&lt;/ref&gt; Dalí was also fascinated by the [[Tesseract]] (a four-dimensional cube), using it, for example, in ''[[Crucifixion (Corpus Hypercubus)]]''.

Dalí had been extensively using optical illusions such as double images, [[anamorphosis]], [[negative space]], [[visual pun]]s and ''[[trompe-l'œil]]'' since his Surrealist period and this continued in his later work. At some point, Dalí had a glass floor installed in a room near his studio in Port Lligat. He made extensive use of it to study foreshortening, both from above and from below, incorporating dramatic perspectives of figures and objects into his paintings.&lt;ref name=&quot;AdesOptical&quot; /&gt;{{rp|17–18, 172}} He also experimented with the [[bulletism|bulletist]] technique&lt;ref name=&quot;bp&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bonjourparis.com/Articles/Museums_and_Sights/The_Phantasmagoric_Universe_%E2%80%94_Espace_Dal%C3%AD_%C3%80_Montmartre/|title=The Phantasmagoric Universe&amp;nbsp;– Espace Dalí À Montmartre|author=BP Editor|work=Bonjour Paris|language=fr|archive-url=https://web.archive.org/web/20060528084739/http://www.bonjourparis.com/Articles/Museums_and_Sights/The_Phantasmagoric_Universe_%E2%80%94_Espace_Dal%C3%AD_%C3%80_Montmartre/|archive-date=28 May 2006|access-date=22 August 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060528084739/http://www.bonjourparis.com/Articles/Museums_and_Sights/The_Phantasmagoric_Universe_%E2%80%94_Espace_Dal%C3%AD_%C3%80_Montmartre/|archivedate=28 May 2006|accessdate=18 May 2022}}&lt;/ref&gt; [[pointillism]], enlarged [[half-tone]] dot grids and stereoscopic images.&lt;ref name=&quot;AdesOptical&quot;&gt;{{cite book|editor-last=Ades|editor-first=Dawn|title=Dalí's optical illusions : [Wadsworth Atheneum Museum of Art, January 21 – March 26, 2000 : Hirshhorn Museum and Sculpture Garden, April 19 – June 18, 2000; Scottish National Gallery of Modern Art, July 25 – October 1, 2000]|url=https://archive.org/details/dalisopticalillu0000dali|year=2000|publisher=Yale Univ. Press|location=New Haven, Connecticut|isbn=978-0-300-08177-0}}&lt;/ref&gt; He was among the first artists to employ [[holography]] in an artistic manner.&lt;ref name=&quot;holo&quot;&gt;[http://www.holophile.com/history.htm The History and Development of Holography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110712214057/http://www.holophile.com/history.htm |date=12 July 2011 }}. ''Holophile''. Retrieved on 22 August 2006.&lt;/ref&gt; In Dalí's later years, young artists such as [[Andy Warhol]] proclaimed him an important influence on [[pop art]].&lt;ref name=&quot;warhol&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.carnegiemuseums.org/cmag/bk_issue/1998/mayjun/feat2.htm |title=Hello, Dalí |archive-url=https://web.archive.org/web/20060927105155/http://www.carnegiemuseums.org/cmag/bk_issue/1998/mayjun/feat2.htm |archive-date=27 September 2006 |work=Carnegie Magazine |access-date=22 August 2006}}&lt;/ref&gt;

In 1960, Dalí began work on his [[Dalí Theatre and Museum|Theatre-Museum]] in his home town of Figueres. It was his largest single project and a main focus of his energy through to 1974, when it opened. He continued to make additions through the mid-1980s.&lt;ref name=&quot;Pitxot&quot;&gt;{{cite book|last=Pitxot|first=Antoni | author-link = Antoni Pitxot|title=The Dalí Theatre-Museum|url=https://archive.org/details/daltheatremuseum0000ague|date=2007|publisher=Triangle Postals|location=Sant Lluís, Menorca|isbn=978-84-8478-288-9|author2=Montse Aguer Teixidor  |author3=photography, Jordi Puig |author4= translation, Steve Cedar }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FGSD&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.salvador-dali.org/museus/figueres/en_historia.html|title=Figueres: Teatre Museu Dalí – History|year=2010|publisher=Fundació Gala-Salvador Dalí|access-date=20 June 2010|archive-date=3 April 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140403010843/http://www.salvador-dali.org/museus/figueres/en_historia.html|url-status=live|accessdate=18 May 2022|archivedate=3 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140403010843/http://www.salvador-dali.org/museus/figueres/en_historia.html}}&lt;/ref&gt;

In 1955 Dalí met Nanita Kalaschnikoff, who was to become a close friend, muse, and model.&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997) pp. 483–97&lt;/ref&gt; At a French nightclub in 1965 Dalí met [[Amanda Lear]], a fashion model then known as Peki Oslo. Lear became his protégée and one of his muses.  According to Lear, she and Dalí were united in a &quot;spiritual marriage&quot; on a deserted mountaintop.&lt;ref name=&quot;Prose&quot;&gt;Prose, Francine. (2000) ''[https://books.google.com/books?id=0rJ2EPVYbFUC&amp;printsec=frontcover&amp;source=gbs_ge_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q&amp;f=false The Lives of the Muses: Nine Women and the Artists they Inspired] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160418233621/https://books.google.com/books?id=0rJ2EPVYbFUC&amp;printsec=frontcover&amp;source=gbs_ge_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q&amp;f=false |date=18 April 2016 }}''. Harper Perennial. {{ISBN|0-06-055525-4}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lear&quot;&gt;Lear, Amanda. (1986) ''My Life with Dalí''. Beaufort Books. {{ISBN|0-8253-0373-7}}.&lt;/ref&gt;

=== Final years and death ===
[[ဝှာင်:20061227-Figueres Sant Pere MQ.jpg|thumb|Church of ''Sant Pere'' in [[Figueres]], site of Dalí's baptism, first communion, and funeral]]
[[ဝှာင်: Salvador Dali Crypt in Figueres.jpg|thumb|Dalí's crypt at the [[Dalí Theatre and Museum|Dalí Theatre-Museum]] in [[Figueres]] displays his name and title]]

In 1968, Dalí bought a castle in Púbol for Gala, and from 1971 she would retreat there for weeks at a time, Dalí having agreed not to visit without her written permission.&lt;ref name=&quot;GalaGSDF&quot; /&gt; His fears of abandonment and estrangement from his longtime artistic muse contributed to depression and failing health.&lt;ref name=&quot;Meisler&quot; /&gt;

In 1980, at age 76, Dalí's health deteriorated sharply and he was treated for depression, drug addiction, and Parkinson-like symptoms, including a severe tremor in his right arm. There were also allegations that Gala had been supplying Dalí with pharmaceuticals from her own prescriptions.&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997) pp. 574–79&lt;/ref&gt;

Gala died on 10 June 1982, at the age of 87. After her death, Dalí moved from Figueres to the castle in Púbol, where she was entombed.&lt;ref name=&quot;Meisler&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;GalaGSDF&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997) pp. 589–91&lt;/ref&gt;

In 1982, [[Juan Carlos I of Spain|King Juan Carlos]] bestowed on Dalí the title of ''Marqués de Dalí de Púbol''&lt;ref name=&quot;Marquess title&quot;&gt;[http://www.heraldaria.com/phorum/read.php?f=1&amp;i=25695&amp;t=25695 Excerpts from the BOE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120105053225/http://www.heraldaria.com/phorum/read.php?f=1&amp;i=25695&amp;t=25695 |date=5 January 2012 }} – Website Heráldica y Genealogía Hispana&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;[http://www.boe.es/aeboe/consultas/bases_datos/doc.php?id=BOE-A-1989-4234 Dalí as &quot;Marqués de Dalí de Púbol&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120104224345/http://www.boe.es/aeboe/consultas/bases_datos/doc.php?id=BOE-A-1989-4234 |date=4 January 2012 }} – Boletín Oficial del Estado, the official gazette of the Spanish government&lt;/ref&gt; (''Marquess of Dalí of Púbol'') in the nobility of Spain, [[Púbol]] being where Dalí then lived. The title was initially hereditary, but at Dalí's request was changed to life-only in 1983.&lt;ref name=&quot;Marquess title&quot; /&gt;

In May 1983, what was said to be Dalí's last painting, ''[[The Swallow's Tail]]'', was revealed. The work was heavily influenced by the mathematical [[catastrophe theory]] of [[René Thom]]. However, some critics have questioned how Dalí could have executed a painting with such precision given the severe tremor in his painting arm.&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997) pp. 603–604&lt;/ref&gt;

From early 1984 Dalí's depression worsened and he refused food, leading to severe undernourishment.&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997) pp. 602, 610&lt;/ref&gt; Dalí had previously stated his intention to put himself into a state of suspended animation as he had read that some microorganisms could do.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.all-art.org/art_20th_century/dali-6-12.html|title=Salvador Dalí – Paths to Immortality|website=History of Art|access-date=23 June 2017|archive-date=31 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170731220713/http://www.all-art.org/art_20th_century/dali-6-12.html|url-status=live|accessdate=18 May 2022|archivedate=31 July 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170731220713/http://www.all-art.org/art_20th_century/dali-6-12.html}}&lt;/ref&gt; In August 1984 a fire broke out in Dalí's bedroom and he was hospitalized with severe burns. Two judicial inquiries found that the fire was caused by an electrical fault and no findings of negligence were made.&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997) pp. 604–10&lt;/ref&gt; After his release from hospital Dalí moved to the Torre Galatea, an annex to the Dalí Theatre-Museum.&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997) p. 610&lt;/ref&gt;

There have been allegations that Dalí was forced by his guardians to sign blank canvases that could later be used in forgeries.&lt;ref name=&quot;scandal&quot;&gt;{{cite book | title=The Dalí Scandal: An Investigation | author=Mark Rogerson | isbn=978-0-575-03786-1 | publisher=Victor Gollancz | year=1989 | url=https://archive.org/details/daliscandalinv00roge }}&lt;/ref&gt; It is also alleged that he knowingly sold otherwise-blank lithograph paper which he had signed, possibly producing over 50,000 such sheets from 1965 until his death.&lt;ref name=&quot;Meisler&quot; /&gt; As a result, art dealers tend to be wary of late graphic works attributed to Dalí.&lt;ref name=&quot;Forde_170&quot;/&gt;

In July 1986, Dalí had a pacemaker implanted. On his return to his Theatre-Museum he made a brief public appearance, saying:

{{quote|When you are a genius, you do not have the right to die, because we are necessary for the progress of humanity.&lt;ref&gt;{{cite web| url = https://somatemps.me/2017/03/26/video-ultima-entrevista-a-dali-viva-el-rey-viva-espana-viva-cataluna/| title = Somatemps Catalanitat és Hispanitat, ''Última entrevista a Dalí: &quot;¡Viva el Rey, viva España, viva Cataluña!&quot;'' (video), published 26 March 2017| date = 26 March 2017| access-date = 22 July 2017| archive-date = 9 July 2017| archive-url = https://web.archive.org/web/20170709151952/https://somatemps.me/2017/03/26/video-ultima-entrevista-a-dali-viva-el-rey-viva-espana-viva-cataluna/| url-status = live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url = https://elpais.com/diario/1986/07/17/cultura/521935202_850215.html| title = El País, ''Dalí vuelve a casa'', 17 July 1986| newspaper = El País| date = 16 July 1986| last1 = País| first1 = El| access-date = 22 July 2017| archive-date = 14 September 2017| archive-url = https://web.archive.org/web/20170914172118/https://elpais.com/diario/1986/07/17/cultura/521935202_850215.html| url-status = live}}&lt;/ref&gt;}}

In November 1988, Dalí entered hospital with heart failure. On 5 December 1988, he was visited by King Juan Carlos, who confessed that he had always been a serious devotee of Dalí.&lt;ref&gt;[[Meredith Etherington-Smith|Etherington-Smith, Meredith]], [https://books.google.com/books?id=soncxLrkYX0C&amp;dq The Persistence of Memory: A Biography of Dalí] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160419054622/https://books.google.com/books?id=soncxLrkYX0C&amp;dq |date=19 April 2016 }} p. 411, 1995 Da Capo Press, {{ISBN|0-306-80662-2}}&lt;/ref&gt; Dalí gave the king a drawing, ''Head of Europa'', which would turn out to be Dalí's final drawing.

On the morning of 23 January 1989, Dalí died of cardiac arrest at the age of 84.&lt;ref name=&quot;Artner&quot;&gt;{{cite news |last1=Artner |first1=Alan G. |title=Surrealist painter Salvador Dali, flamboyant art revolutionary |url=https://www.proquest.com/docview/1015353001 |access-date=9 May 2022 |work=Chicago Tribune |date=24 Jan 1989 |page=9|id={{ProQuest|1015353001}} }}&lt;/ref&gt; He is buried in the crypt below the stage of his [[Dalí Theatre and Museum|Theatre-Museum]] in Figueres. The location is across the street from the church of ''Sant Pere'', where he had his [[baptism]], [[first communion]], and [[funeral]], and is only {{convert|450|m|ft}} from the house where he was born.&lt;ref&gt;[[Meredith Etherington-Smith|Etherington-Smith, Meredith]], [https://books.google.com/books?id=soncxLrkYX0C ''The Persistence of Memory: A Biography of Dalí'']{{Dead link|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, pp. xxiv, 411–12, 1995, Da Capo Press, {{ISBN|0-306-80662-2}}&lt;/ref&gt;

[[Gala-Salvador Dalí Foundation|The Gala-Salvador Dalí Foundation]] currently serves as his official estate.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.salvador-dali.org/en_index.html|title=Salvador Dalí's Museums – Gala|publisher=Salvador Dalí Foundation|website=www.salvador-dali.org|access-date=26 June 2017|archive-date=25 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140625173816/http://www.salvador-dali.org/en_index.html|url-status=live|accessdate=18 May 2022|archivedate=25 June 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140625173816/http://www.salvador-dali.org/en_index.html}}&lt;/ref&gt; The US [[copyright]] representative for the Gala-Salvador Dalí Foundation is the [[Artists Rights Society]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://arsny.com/requested.html |title=Most frequently requested artists list of the Artists Rights Society |archive-url=https://web.archive.org/web/20090131151943/http://arsny.com/requested.html |archive-date=31 January 2009 |publisher=[[Artists Rights Society]] |accessdate=18 May 2022 |archivedate=6 February 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150206001342/http://www.arsny.com/requested.html }}&lt;/ref&gt;

==== Exhumation ====
On 26 June 2017 it was announced that a judge in Madrid had ordered the exhumation of Dalí's body in order to obtain samples for a [[paternity suit]].&lt;ref&gt;{{Cite news |title=La exhumación del cuerpo de Salvador Dalí se inicia hoy a partir de las 20 horas |url=http://www.marca.com/tiramillas/actualidad/2017/07/20/59706333ca474183398b4636.html |date=20 July 2017 |access-date=20 July 2017 |newspaper=[[Marca (newspaper)|Marca]] |language=es |archive-date=20 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170720151240/http://www.marca.com/tiramillas/actualidad/2017/07/20/59706333ca474183398b4636.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Joan Manuel Sevillano, manager of the ''Fundación Gala Salvador Dalí''  (The Gala-Salvador Dalí Foundation), denounced the exhumation as inappropriate.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Grael|first=Vanessa|url=http://www.elmundo.es/catalunya/2017/07/21/5971a29b22601d47788b45e0.html|title=La fundación Gala Salvador Dalí carga contra la exhumación del pintor: &quot;Queremos una compensación patrimonial&quot;|date=21 July 2017|newspaper=[[El Mundo (Spain)|El Mundo]]|access-date=21 July 2017|location=Figueres|language=es}}{{Dead link|date=March 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; The exhumation took place on the evening of 20 July, and his DNA was extracted.&lt;ref&gt;{{Cite news |author=Redacción |title=Muelas, uñas y huesos: las pruebas que demostrarán la supuesta paternidad de Dalí |url=http://www.lavanguardia.com/cultura/20170720/424249280386/exhumacion-paternidad-salvador-dali-hija.html |date=20 July 2017 |access-date=20 July 2017 |newspaper=[[La Vanguardia]] |language=es |archive-date=20 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170720022816/http://www.lavanguardia.com/cultura/20170720/424249280386/exhumacion-paternidad-salvador-dali-hija.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;  On 6 September 2017 the Foundation stated that the tests carried out proved conclusively that Dalí and the claimant were not related.&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/news/world-europe-41180146 &quot;Salvador Dalí: DNA test proves woman is not his daughter&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180616172344/https://www.bbc.com/news/world-europe-41180146 |date=16 June 2018 }}, BBC News.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Josep&quot;&gt;{{Cite news |last=Josep |first=Fita |title=El bigote de Dalí sigue intacto, marcando las 10 y 10, es un milagro |url=http://www.lavanguardia.com/cultura/20170721/424276137999/salvador-dali-pelo-unas-dos-huesos-largos-exhumación.html |date=21 July 2017 |access-date=21 July 2017 |newspaper=[[La Vanguardia]] |location=Barcelona |language=es |archive-date=10 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211110213611/https://www.lavanguardia.com/cultura/20170721/424276137999/salvador-dali-pelo-unas-dos-huesos-largos-exhumaci%C3%B3n.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; On 18 May 2020 a Spanish court dismissed an appeal from the claimant and ordered her to pay the costs of the exhumation.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Court dismisses appeal from woman claiming to be Salvador Daíi's daughter|url=https://www.theguardian.com/artanddesign/2020/may/19/court-dismisses-appeal-from-woman-claiming-to-be-salvador-dalis-daughter|date=19 May 2020|website=The Guardian|access-date=20 May 2020|archive-date=20 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200520003654/https://www.theguardian.com/artanddesign/2020/may/19/court-dismisses-appeal-from-woman-claiming-to-be-salvador-dalis-daughter|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Symbolism ==
From the late 1920s, Dalí progressively introduced many bizarre or incongruous images into his work which invite symbolic interpretation. While some of these images suggest a straightforward sexual or Freudian interpretation (Dalí read Freud in the 1920s) others (such as locusts, rotting donkeys, and sea urchins) are idiosyncratic and have been variously interpreted.&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997) pp. 207–08&lt;/ref&gt; Some commentators have cautioned that Dalí's own comments on these images are not always reliable.&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997), p. 478&lt;/ref&gt;

=== Food ===
Food and eating have a central place in Dalí's thoughts and work. He associated food with beauty and sex and was obsessed with the image of the female praying mantis eating her mate after copulation.&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997), p. 312&lt;/ref&gt; Bread was a recurring image in Dalí's art, from his early work ''[[The Basket of Bread]]'' to later public performances such as in 1958 when he gave a lecture in Paris armed with a 12-meter-long baguette.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ivc.lib.rochester.edu/breaking-dalinian-bread-on-consuming-the-anthropomorphic-performative-ferocious-and-eucharistic-loaves-of-salvador-dali/|title=Breaking Dalinian Bread|last=Pine|first=Julia|date=1 January 2010|website=InVisible Culture|access-date=3 April 2020|archive-date=30 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200730163221/https://ivc.lib.rochester.edu/breaking-dalinian-bread-on-consuming-the-anthropomorphic-performative-ferocious-and-eucharistic-loaves-of-salvador-dali/|url-status=live|accessdate=18 May 2022|archivedate=30 July 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200730163221/https://ivc.lib.rochester.edu/breaking-dalinian-bread-on-consuming-the-anthropomorphic-performative-ferocious-and-eucharistic-loaves-of-salvador-dali/}}&lt;/ref&gt; He saw bread as &quot;the elementary basis of continuity&quot; and &quot;sacred subsistence&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Dalí|first=Salvador|title=The Secret Life of Salvador Dalí|url=https://archive.org/details/secretlifeofsalv0000dali_v8s4|publisher=Dover Publications|year=1993|isbn=978-0-486-27454-6|location=New York|page=[https://archive.org/details/secretlifeofsalv0000dali_v8s4/page/306 306]}}&lt;/ref&gt;

The egg is another common Dalínian image. He connects the egg to the prenatal and intrauterine, thus using it to symbolize hope and love.&lt;ref name=&quot;symb&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.countyhallgallery.com/education/dali_symbols.htm|title=Salvador Dalí's symbolism|work=County Hall Gallery|archive-url=https://web.archive.org/web/20061202083808/http://www.countyhallgallery.com/education/dali_symbols.htm|archive-date=2 December 2006|access-date=28 July 2006|accessdate=18 May 2022|archivedate=2 December 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061202083808/http://www.countyhallgallery.com/education/dali_symbols.htm}}&lt;/ref&gt; It appears in ''[[The Great Masturbator]],'' ''[[Metamorphosis of Narcissus|The Metamorphosis of Narcissus]]'' and many other works''.''  There are also giant sculptures of eggs in various locations at Dalí's house in Port Lligat&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Stone|first1=Peter|url=https://books.google.com/books?id=v8ehi--t7EYC&amp;q=portlligat+house+dali+eggs&amp;pg=PA284|title=Frommer's Barcelona|date=7 May 2007|publisher=Wiley Publishing Inc.|isbn=978-0-470-09692-5|edition=2nd|page=284|access-date=23 March 2017|archive-date=10 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211210185332/https://books.google.com/books?id=v8ehi--t7EYC&amp;q=portlligat+house+dali+eggs&amp;pg=PA284|url-status=live}}&lt;/ref&gt; as well as at the Dalí Theatre-Museum in Figueres.

Both Dalí and his father enjoyed eating sea urchins, freshly caught in the sea near Cadaqués. The radial symmetry of the sea urchin fascinated Dalí, and he adapted its form to many artworks. Other foods also appear throughout his work.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ngv.vic.gov.au/dali/salvador/food.html|title=Salvador Dalí: Liquid Desire|work=ngv.vic.gov.au|access-date=14 February 2015|archive-date=24 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150324231014/http://www.ngv.vic.gov.au/dali/salvador/food.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

The famous &quot;melting watches&quot; that appear in ''The Persistence of Memory'' suggest Einstein's theory that time is relative and not fixed.&lt;ref name=&quot;Conquete&quot; /&gt; Dalí later claimed that the idea for clocks functioning symbolically in this way came to him when he was contemplating Camembert cheese.&lt;ref&gt;Salvador Dalí, ''The Secret Life of Salvador Dalí'' (New York: Dial Press, 1942), p. 317.&lt;/ref&gt;

=== Animals ===
The rhinoceros and rhinoceros horn shapes began to proliferate in Dalí's work from the mid-1950s. According to Dalí, the rhinoceros horn signifies divine geometry because it grows in a [[logarithmic spiral]]. He linked the rhinoceros to themes of chastity and to the Virgin Mary.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; However, he also used it as an obvious phallic symbol as in ''[[Young Virgin Auto-Sodomized by the Horns of Her Own Chastity]].''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Gibson, Ian (1997) p. 478&lt;/ref&gt;

Various other animals appear throughout Dalí's work: rotting donkeys and ants have been interpreted as pointing to death, decay, and sexual desire; the [[snail]] as connected to the human head (he saw a snail on a bicycle outside Freud's house when he first met Sigmund Freud); and locusts as a symbol of waste and fear.&lt;ref name=&quot;symb&quot; /&gt; The elephant is also a recurring image in his work; for example, ''[[Dream Caused by the Flight of a Bee Around a Pomegranate a Second Before Awakening]]''. The elephants are inspired by [[Gian Lorenzo Bernini]]'s sculpture base in Rome of an [[Santa Maria Sopra Minerva#Minerva's Pulcino|elephant carrying an ancient obelisk]].&lt;ref&gt;Michael Taylor in [[Dawn Adès]] (ed.), ''Dalí'' (Milan: Bompiani, 2004), p. 342&lt;/ref&gt;

=== Science ===
Dalí's life-long interest in science and mathematics was often reflected in his work. His soft watches have been interpreted as references to Einstein's theory of the relativity of time and space.&lt;ref name=&quot;Conquete&quot; /&gt; Images of atomic particles appeared in his work soon after the atomic bombing of Hiroshima and Nagasaki&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997) pp. 433–34&lt;/ref&gt; and strands of D.N.A. appeared from the mid-1950s.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; In 1958 he wrote in his ''Anti-Matter Manifesto'': &quot;In the Surrealist period, I wanted to create the iconography of the interior world and the world of the marvelous, of my father Freud. Today, the exterior world and that of physics have transcended the one of psychology. My father today is [[Werner Heisenberg|Dr. Heisenberg]].&quot;&lt;ref name=&quot;triangle&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.thetriangle.org/media/storage/paper689/news/2005/04/29/Entertainment/Dali-Explorations.Into.The.Domain.Of.Science-944328.shtml?norewrite200608080502 |title=Dalí: Explorations into the domain of science |archive-url=https://web.archive.org/web/20101208181828/http://media.www.thetriangle.org/media/storage/paper689/news/2005/04/29/Entertainment/Dali-Explorations.Into.The.Domain.Of.Science-944328.shtml |archive-date=8 December 2010 |work=The Triangle Online |access-date=8 August 2006 |last=Datta |first=Suman |page=1 |publisher=College Publisher |accessdate=18 May 2022 |archivedate=8 December 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101208181828/http://media.www.thetriangle.org/media/storage/paper689/news/2005/04/29/Entertainment/Dali-Explorations.Into.The.Domain.Of.Science-944328.shtml }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Salvador Dalí, &quot;Anti-Matter Manifesto,&quot; Carstairs Gallery, New York, December 1958 – January 1959, quoted in Elliott H. King, ‘Nuclear mysticism’, Salvador Dalí: Liquid Desire, National Gallery of Victoria, Melbourne, 2009, p. 247.&lt;/ref&gt;

''[[The Disintegration of the Persistence of Memory]]'' (1954) harks back to ''The Persistence of Memory'' (1931) and in portraying that painting in fragmentation and disintegration has been interpreted as a reference to Heisenberg's quantum mechanics.&lt;ref name=&quot;triangle&quot; /&gt;

== Endeavors outside painting ==
Dalí was a versatile artist. Some of his more popular works are sculptures and other objects, and he is also noted for his contributions to theater, fashion, and photography, among other areas.

=== Sculptures and other objects ===
[[ဝှာင်:Hommage à Newton.jpg|thumb|upright|''Homage to Newton'' (1985), Bronze with dark patina. [[UOB Plaza]], [[Singapore]]. Dalí's homage to [[Isaac Newton]], with an open torso and suspended heart to indicate &quot;open-heartedness,&quot; and an open head indicating &quot;open-mindedness&quot;&lt;ref name=&quot;Kim2015&quot;&gt;{{cite book|author=Jeong-Hee Kim|title=Understanding Narrative Inquiry: The Crafting and Analysis of Stories as Research|url=https://books.google.com/books?id=pHvmBgAAQBAJ&amp;pg=PA24|date=3 March 2015|publisher=SAGE Publications|isbn=978-1-4833-1324-5|page=24|access-date=24 May 2021|archive-date=24 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210524145727/https://books.google.com/books?id=pHvmBgAAQBAJ&amp;pg=PA24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;]]
From the early 1930s, Dalí was an enthusiastic proponent of the proliferation of three-dimensional Surrealist Objects to subvert perceptions of conventional reality, writing: &quot;museums will fast fill with objects whose uselessness, size and crowding will necessitate the construction, in deserts, of special towers to contain them.&quot;&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997), pp. 289–93&lt;/ref&gt; His more notable early objects include ''Board of Demented Associations'' (1930–31), ''Retrospective Bust of a Woman'' (1933), ''Venus de Milo with Chest of Drawers'' (1936) and ''Aphrodisiac Dinner Jacket'' (1936). Two of the most popular objects of the Surrealist movement were ''[[Lobster Telephone]]'' (1936) and ''[[Mae West Lips Sofa]]'' (1937) which were commissioned by art patron [[Edward James]].&lt;ref name=&quot;natgalaust&quot;&gt;[http://www.nga.gov.au/International/Catalogue/Detail.cfm?IRN=2607 Lobster telephone] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210723233243/https://nga.gov.au/international/catalogue/detail.cfm?IRN=2607 |date=23 July 2021 }}. ''National Gallery of Australia''. Retrieved on 4 August 2006.&lt;/ref&gt; Lobsters and telephones had strong sexual connotations for Dalí who drew a close analogy between food and sex.&lt;ref name=&quot;tate&quot;&gt;[http://www.tate.org.uk/servlet/ViewWork?workid=2988 Tate Collection | Lobster Telephone by Salvador Dalí] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009112103/http://www.tate.org.uk/servlet/ViewWork?workid=2988 |date=9 October 2011 }}. ''Tate Online''. Retrieved on 4 August 2006.&lt;/ref&gt; The telephone was functional, and James purchased four of them from Dalí to replace the phones in his home. The ''Mae West Lips Sofa'' was shaped after the lips of actress Mae West, who was previously the subject of Dalí's watercolor, ''The Face of Mae West which may be used as a Surrealist Apartment (1934–35)''.&lt;ref name=&quot;natgalaust&quot; /&gt;  In December 1936 Dalí sent Harpo Marx a Christmas present of a harp with barbed-wire strings.&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997), p. 370&lt;/ref&gt;

After World War II Dalí authorized many sculptures derived from his most famous works and images. In his later years other sculptures also appeared, often in large editions, whose authenticity has sometimes been questioned.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.artnews.com/art-news/news/the-dali-sculpture-mess-211/|title=The Dali Sculpture Mess|last=Peterson|first=Than|date=1 December 2008|website=Art News|access-date=2 April 2020|archive-date=7 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807012452/https://www.artnews.com/art-news/news/the-dali-sculpture-mess-211/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Between 1941 and 1970, Dalí created an ensemble of 39 pieces of jewelry, many of which are intricate, some containing moving parts. The most famous assemblage, ''The Royal Heart'', is made of gold and is encrusted with 46 rubies, 42 diamonds, and four emeralds, created in such a way that the center &quot;beats&quot; like a heart.&lt;ref&gt;Owen Cheatham Foundation. ''Dalí, a study of his art-in-jewels: the collection of the Owen Cheatham Foundation''. New York: New York Graphic Society. 1959. p. 14.&lt;/ref&gt;

Dalí ventured into industrial design in the 1970s with a 500-piece run of ''Suomi'' tableware by Timo Sarpaneva that Dalí decorated for the German Rosenthal porcelain maker's &quot;Studio Linie&quot;.&lt;ref&gt;{{cite journal | title = Faenza-Goldmedaille für SUOMI | journal=Artis | year = 1976 | volume = 29 | page = 8| issn = 0004-3842}}&lt;/ref&gt;  In 1969 he designed the Chupa Chups logo.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=H. Vázquez|first=Carlos|date=2 July 2015|title=Cuando Dalí reinventó Chupa Chups|url=http://forbes.es/business/7188/cuando-dali-reinvento-chupa-chups/|journal=[[Forbes]]|language=es|access-date=17 March 2018|archive-date=4 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190604112133/http://forbes.es/business/7188/cuando-dali-reinvento-chupa-chups/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; He facilitated the design of the advertising campaign for the 1969 Eurovision Song Contest and created a large on-stage metal sculpture that stood at the [[Teatro Real]] in Madrid.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Calandria|first=Juan|date=29 March 2017|title=Madrid acoge el festival de Eurovisión de 1969|url=http://eurovisionplanet.com/madrid-acoge-el-festival-de-eurovision-de-1969|journal=Eurovision Planet|language=es|access-date=17 March 2018|archive-date=17 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180317232657/http://eurovisionplanet.com/madrid-acoge-el-festival-de-eurovision-de-1969|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180317232657/http://eurovisionplanet.com/madrid-acoge-el-festival-de-eurovision-de-1969 |date=17 March 2018 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Jacques|date=26 April 2009|title=40 años de Eurovisión 1969 – Segunda parte: Canciones 1–5|url=http://olevision.com/2009/04/40-anos-de-eurovision-1969-segunda-parte-canciones-1-5/|journal=Ole Vision|language=es|access-date=17 March 2018|archive-date=17 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180317232704/http://olevision.com/2009/04/40-anos-de-eurovision-1969-segunda-parte-canciones-1-5/|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180317232704/http://olevision.com/2009/04/40-anos-de-eurovision-1969-segunda-parte-canciones-1-5/ |date=17 March 2018 }}&lt;/ref&gt;

[[ဝှာင်: Dali Sundial in Paris.jpg|thumb|A sundial painted by Dalí, 27 [[Rue Saint-Jacques, Paris]]]]

=== Theater and film ===
In theater, Dalí designed the scenery for [[Federico García Lorca]]'s 1927 romantic play ''[[Mariana Pineda (play)|Mariana Pineda]]''.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kirjasto.sci.fi/fglorca.htm |title=Federico García Lorca |website=Books and Writers (kirjasto.sci.fi) |first=Petri |last=Liukkonen |publisher=[[Kuusankoski]] Public Library |location=Finland |archive-url=https://web.archive.org/web/20150210175324/http://www.kirjasto.sci.fi/fglorca.htm |archive-date=10 February 2015 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; For ''[[Bacchanale]]'' (1939), a ballet based on and set to the music of Richard Wagner's 1845 opera ''Tannhäuser'', Dalí provided both the set design and the libretto.&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997) pp. 385, 398–99&lt;/ref&gt; He executed designs for a number of other ballets including ''Labyrinth'' (1942), ''Sentimental Colloquy'', ''Mad Tristan'', ''The Cafe of Chinitas'' (all 1944) and ''[[The Three-Cornered Hat]]''  (1949).&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.marquette.edu/haggerty/exhibitions/past/dalihat.html |title=Past Exhibitions |archive-url=https://web.archive.org/web/20060903014732/http://www.marquette.edu/haggerty/exhibitions/past/dalihat.html |archive-date=3 September 2006 |work=[[Haggerty Museum of Art]] |access-date=8 August 2006 |publisher=[[Marquette University]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Dalí became interested in film when he was young, going to the theater most Sundays.&lt;ref&gt;&quot;Dalí &amp; Film&quot;  Edt. Gale, Matthew. Salvador Dalí Museum Inc. St Petersburg, Florida. 2007.&lt;/ref&gt; By the late 1920s he was fascinated by the potential of film to reveal &quot;the unlimited fantasy born of things themselves&quot;&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997) p. 174&lt;/ref&gt; and went on to collaborate with the director Luis Buñuel on two Surrealist films: the 17-minute short ''[[Un Chien Andalou]]'' (1929) and the feature film ''[[L'Age d'Or]]'' (1930). Dalí and Buñuel agree that they jointly developed the script and imagery of ''Un Chien Andalou'', but there is controversy over the extent of Dalí's contribution to ''L'Age d'Or''.&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997) pp. 248–49&lt;/ref&gt; ''Un Chien Andalou'' features a graphic opening scene of a human eyeball being slashed with a razor and develops surreal imagery and irrational discontinuities in time and space to produce a dreamlike quality.&lt;ref&gt;Eberwein, Robert T. (2014). ''[https://books.google.com/books?id=EbD_AwAAQBAJ&amp;pg=PA83&amp;dq= Film and the Dream Screen: A Sleep and a Forgetting] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200217091955/https://books.google.com/books?id=EbD_AwAAQBAJ&amp;pg=PA83&amp;dq= |date=17 February 2020 }}''. Princeton University Press. p. 83. {{ISBN|1-4008-5389-3}}.&lt;/ref&gt; ''L'Age d'Or'' is more overtly anti-clerical and anti-establishment, and was banned after right-wing groups staged a riot in the Parisian theater where it was being shown.&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997), pp. 267–74&lt;/ref&gt; Summarizing the impact of these two films on the Surrealist film movement, one commentator has stated: &quot;If Un Chien Andalou stands as the supreme record of Surrealism's adventures into the realm of the unconscious, then L'Âge d'Or is perhaps the most trenchant and implacable expression of its revolutionary intent.&quot;&lt;ref&gt;Short, Robert. &quot;The Age of Gold: Surrealist Cinema, Persistence of Vision&quot; Vol. 3, 2002.&lt;/ref&gt;

After he collaborated with Buñuel, Dalí worked on several unrealized film projects including a published script for a film, ''Babaouo'' (1932); a scenario for Harpo Marx called ''Giraffes on Horseback Salad'' (1937); and an abandoned dream sequence for the film ''Moontide'' (1942).&lt;ref&gt;&quot;Dali: Painting and Film,&quot; Press release, Museum of Modern Art, June 2008&lt;/ref&gt; In 1945 Dalí created the dream sequence in Hitchcock's ''[[Spellbound (1945 film)|Spellbound]]'', but neither Dalí nor the director was satisfied with the result.&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997) pp. 434–35&lt;/ref&gt; Dalí also worked with Walt Disney and animator John Hench on the short film ''[[Destino]]'' in 1946.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; After initially being abandoned, the animated film was completed in 2003 by Baker Bloodworth and Walt Disney's nephew Roy E. Disney. Between 1954 and 1961 Dalí worked with photographer [[Robert Descharnes]] on ''The Prodigious History of the Lacemaker and the Rhinoceros'', but the film was never completed.&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997) p. 479&lt;/ref&gt;

In the 1960s Dalí worked with some directors on documentary and performance films including with [[Philippe Halsman]] on ''Chaos and Creation'' (1960), [[Jack Bond (director)|Jack Bond]] on ''Dalí in New York'' (1966) and [[Jean-Christophe Averty]] on ''Soft Self-Portrait of Salvador Dalí'' (1966).&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997), pp. 519, 726&lt;/ref&gt;

Dalí collaborated with director José-Montes Baquer on the pseudo-documentary film ''Impressions of Upper Mongolia'' (1975), in which Dalí narrates a story about an expedition in search of giant hallucinogenic mushrooms.&lt;ref&gt;Elliott H. King, [http://www.kamera.co.uk/article.php/895 ''Dalí, Surrealism, and Cinema''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070621210510/http://www.kamera.co.uk/article.php/895 |date=21 June 2007 }}, Kamera Books 2007, p. 169.&lt;/ref&gt; In the mid-1970s film director [[Alejandro Jodorowsky]] initially cast Dalí in the role of the Padishah Emperor in a production of ''Dune'', based on the novel by Frank Herbert. However, Jodorowsky changed his mind after Dalí publicly supported the execution of alleged ETA terrorists in December 1975. The film was ultimately never made.&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997) p. 562&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://jodorowskysdune.com/synopsis.html|title=Jodorowsky's Dune – Official Website of the Documentary – Synopsis|work=jodorowskysdune.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150217071152/http://jodorowskysdune.com/synopsis.html|archive-date=17 February 2015|access-date=14 February 2015}}&lt;/ref&gt;

In 1972 Dalí began to write the scenario for an opera-poem called ''[[Être Dieu]]'' ([https://web.archive.org/web/20140802151038/http://www.salvadorbrand.com/Salvador-Brand/opera.html ''To Be God'']). The Spanish writer [[Manuel Vázquez Montalbán]] wrote the libretto and [[Igor Wakhévitch]] the music. The opera poem was recorded in Paris in 1974 with Dalí in the role of the protagonist.&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997) pp. 556–557&lt;/ref&gt;

=== Fashion and photography ===
[[ဝှာင်: Salvador Dali A (Dali Atomicus) 09633u.jpg|thumb|'' Dalí Atomicus'', photo by [[Philippe Halsman]] (1948), shown before support wires were removed from the image]]
Fashion designer [[Elsa Schiaparelli]] worked with Dalí from the 1930s and commissioned him to produce a [[Lobster dress|white dress with a lobster print]]. Other designs Dalí made for her include a shoe-shaped hat and a pink belt with lips for a buckle. He was also involved in creating textile designs and perfume bottles. In 1950, Dalí created a special &quot;costume for the year 2045&quot; with Christian Dior.&lt;ref name=&quot;designs&quot;&gt;[http://www.designws.com/pagina/1dalieng.htm Dalí Rotterdam Museum Boijmans] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061022112905/http://www.designws.com/pagina/1dalieng.htm |date=22 October 2006 }}. ''Paris Contemporary Designs''. Retrieved on 8 August 2006.&lt;/ref&gt;

Photographers with whom he collaborated include [[Man Ray]], [[Brassaï]], [[Cecil Beaton]], and [[Philippe Halsman]]. Halsman produced the ''Dalí Atomica'' series (1948)&amp;nbsp;–  inspired by Dalí's painting ''Leda Atomica''&amp;nbsp;&amp;nbsp;–  which in one photograph depicts &quot;a painter's easel, three cats, a bucket of water, and Dalí himself floating in the air&quot;.&lt;ref name=&quot;designs&quot; /&gt;

=== Architecture ===
[[ဝှာင်: Dali museum.jpg|thumb|[[Dalí Theatre and Museum|Dalí Theatre-Museum]] in [[Figueres]] also holds the crypt where Dalí is buried]]
Dalí's architectural achievements include his Port Lligat house near Cadaqués, as well as his Theatre Museum in [[Figueres]]. A major work outside of Spain was the temporary ''Dream of Venus'' Surrealist pavilion at the 1939 New York World's Fair, which contained several unusual sculptures and statues, including live performers posing as statues.&lt;ref name=DrmVns&gt;{{cite book|last=Schaffner|first=Ingrid, Photogr. by Eric Schaal|title=Salvador Dalí's &quot;Dream of Venus&quot;: the surrealist funhouse from the 1939 World's Fair|year=2002|publisher=Princeton Architectural Press|location=New York|isbn=978-1-56898-359-2|edition=1. }}&lt;/ref&gt;

=== Literary works ===
In his only novel, ''Hidden Faces'' (1944), Dalí describes the intrigues of a group of eccentric aristocrats whose extravagant lifestyle symbolizes the decadence of the 1930s. The Comte de Grandsailles and Solange de Cléda pursue a love affair, but interwar political turmoil and other vicissitudes drive them apart. It is variously set in Paris, rural France, Casablanca in North Africa, and Palm Springs in the United States. Secondary characters include aging widow Barbara Rogers, her bisexual daughter Veronica, Veronica's sometime female lover Betka, and Baba, a disfigured U.S. fighter pilot.&lt;ref&gt;Salvador Dalí: ''Hidden faces'': London: Owen: 1973&lt;/ref&gt; The novel was written in New York, and translated by [[Haakon Chevalier]].&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;

His other literary works include ''The Secret Life of Salvador Dalí'' (1942), ''Diary of a Genius'' (1966), and ''Oui: The Paranoid-Critical Revolution'' (1971). Dalí also published poetry, essays, art criticism, and a technical manual on art.&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997) pp. 710–13 and ''passim''&lt;/ref&gt;

=== Graphic arts ===
Dalí worked extensively in the graphic arts, producing many drawings, etchings, and lithographs. Among the most notable of these works are forty etchings for an edition of Lautréamont's ''The Songs of Maldoror'' (1933) and eighty drypoint reworkings of Goya's ''Caprichos'' (1973–77).&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997), pp. 308–13, 567&lt;/ref&gt; From the 1960s, however, Dalí would often sell the rights to images but not be involved in the print production itself. In addition, a large number of fakes were produced in the 1980s and 1990s, thus further confusing the Dalí print market.&lt;ref name=&quot;Forde_170&quot;&gt;Forde, Kevin (2011). ''[https://books.google.com/books?id=diNmCP6irQkC&amp;pg=PA170 Investing in Collectables: An Investor's Guide to Turning Your Passion Into a Portfolio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200204140832/https://books.google.com/books?id=diNmCP6irQkC&amp;pg=PA170 |date=4 February 2020 }}''. Wiley. p. 170. {{ISBN|1-74246-821-7}}.&lt;/ref&gt;

Book illustrations were an important part of Dalí's work throughout his career. His first book illustration was for the 1924 publication of the Catalan poem ''{{Ill|Les bruixes de Llers|ca}}'' (&quot;The Witches of Liers&quot;) by his friend and schoolmate, poet [[Carles Fages de Climent]].&lt;ref&gt;{{cite web| url = https://www.abebooks.fr/bruixes-Llers-Fages-Climent-Carles-Ilustra/22923917071/bd| title = ''Les bruixes de Llers'', Fages de Climent, Carles. Ilustra: Salvador Dalí. Editorial Políglota (imp. Altés), 1924| access-date = 20 March 2020| archive-date = 20 March 2020| archive-url = https://web.archive.org/web/20200320172432/https://www.abebooks.fr/bruixes-Llers-Fages-Climent-Carles-Ilustra/22923917071/bd| url-status = live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.sothebys.com/en/auctions/ecatalogue/2019/livres-et-manuscrits-pf1903/lot.104.html Dalí, Salvador, Carles Fages de Climent, ''Les bruixes de Llers'', primera edición: Barcelona, Editorial Políglota, 1924] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200320172432/https://www.sothebys.com/en/auctions/ecatalogue/2019/livres-et-manuscrits-pf1903/lot.104.html |date=20 March 2020 }}. Sotheby's Paris, 18 June 2019&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20080130143238/http://sapiens.ya.com/fagesdecliment/subpages/gibson1.htm &quot;The shameful life of Salvador Dalí&quot; (the witches of Liars)&quot;]. Extract Ian Gibson on Dalí and the theme of ''Les bruixes de Llers''&lt;/ref&gt; His other notable book illustrations, apart from ''The Songs of Maldoror'', include 101 watercolors and engravings for ''The Divine Comedy'' (1960) and 100 drawings and watercolors for ''The Arabian Nights'' (1964).&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997) pp. 496–97, 512&lt;/ref&gt;

== Politics and personality ==
=== Politics and religion ===
[[ဝှာင်:Salvador Dali NYWTS.jpg|thumb|upright|Dalí in the 1960s, sporting his characteristic flamboyant moustache, holding his pet ocelot, Babou ]]
As a youth, Dalí identified as Communist, anti-monarchist and anti-clerical&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997) pp. 64–67, 83–84&lt;/ref&gt; and in 1924 he was briefly imprisoned by the [[Miguel Primo de Rivera|Primo de Rivera dictatorship]] as a person &quot;intensely liable to cause public disorder&quot;.&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997), pp. 113–14&lt;/ref&gt; When Dalí officially joined the Surrealist group in 1929 his political activism initially intensified. In 1931, he became involved in the [[Workers and Peasants' Bloc|Workers' and Peasants' Front]], delivering lectures at meetings and contributing to their party journal.&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997) pp. 287–89&lt;/ref&gt; However, as political divisions within the Surrealist group grew, Dalí soon developed a more apolitical stance, refusing to publicly denounce fascism. In 1934, Andre Breton accused him of being sympathetic to Hitler and Dalí narrowly avoided being expelled from the group.&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997) pp. 320–25&lt;/ref&gt; After the outbreak of the Spanish Civil War in 1936, Dalí avoided taking a public stand for or against the Republic.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; However, immediately after Franco's victory in 1939, Dalí praised Catholicism and the Falange and was expelled from the Surrealist group.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

After Dalí's return to his native Catalonia in 1948, he publicly supported Franco's regime and announced his return to the Catholic faith.&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997), pp. 448, 465–66&lt;/ref&gt; Dalí was granted an audience with Pope Pius XII in 1949 and with [[Pope John XXIII]] in 1959. He had official meetings with General Franco in June 1956, October 1968, and May 1974.&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997) pp. 486, 543, 553&lt;/ref&gt; In 1968, Dalí stated that on Franco's death there should be no return to democracy and Spain should become an absolute monarchy.&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997) pp. 525–27&lt;/ref&gt; In September 1975, Dalí publicly supported Franco's decision to execute three alleged Basque terrorists and repeated his support for an absolute monarchy, adding: &quot;Personally, I'm against freedom; I'm for the Holy Inquisition.&quot;  In the following days, he fled to New York after his home in Port Lligat was stoned and he had received numerous death threats.&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997) pp. 560–62&lt;/ref&gt; When King Juan Carlos visited the ailing Dalí in August 1981, Dalí told him: &quot;I have always been an anarchist and a monarchist.&quot;&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997) p. 587&lt;/ref&gt;

Dalí espoused a mystical view of Catholicism and in his later years he claimed to be a Catholic and an agnostic.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Robert Descharnes, Gilles Néret|url=https://archive.org/details/salvadordali190400robe/page/166|title=Salvador Dalí, 1904–1989|publisher=Benedikt Taschen|year=1994|isbn=978-3-8228-0298-4|page=[https://archive.org/details/salvadordali190400robe/page/166 166]|quote=Dalí, dualist as ever in his approach, was now claiming to be both an agnostic and a Roman Catholic.}}&lt;/ref&gt; He was interested in the writings of the Jesuit priest and philosopher [[Pierre Teilhard de Chardin|Teilhard de Chardin]]&lt;ref&gt;{{Cite book|last=McNeese|first=Tim|title=Salvador Dalí|url=https://archive.org/details/salvadordali0000mcne_x0j2|publisher=Chelsea House|year=2006|isbn=978-0-7910-8837-1|page=[https://archive.org/details/salvadordali0000mcne_x0j2/page/102 102]}}&lt;/ref&gt; and his [[Omega Point]] theory. Dalí's painting ''[[Tuna Fishing (painting)|Tuna Fishing (Homage to Meissonier)]]'' (1967) was inspired by his reading of Chardin.&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997) p. 525&lt;/ref&gt;

=== Sexuality ===
Dalí's sexuality had a profound influence on his work. He stated that as a child he saw a book with graphic illustrations of venereal diseases and this provoked a life-long disgust of female genitalia and a fear of impotence and sexual intimacy. Dalí frequently stated that his main sexual activity involved voyeurism and masturbation and his preferred sexual orifice was the anus.&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997) pp. 71–74,166, 232, 280–81&lt;/ref&gt; Dalí said that his wife Gala was the only person with whom he had achieved complete coitus.&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997), p. 231&lt;/ref&gt; From 1927 Dalí's work featured graphic and symbolic sexual images usually associated with other images evoking shame and disgust. Images of anality and excrement also abound in his work from this time. Some of the most notable works reflecting these themes include ''[[The First Days of Spring]]'' (1929), ''[[The Great Masturbator]]'' (1929), and ''[[The Lugubrious Game]]'' (1929). Several of Dalí's intimates in the 1960s and 1970s have stated that he would arrange for selected guests to perform choreographed sexual activities to aid his voyeurism and masturbation.&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997) p. 534&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Dali's surreal world of orgies and onanism: Dirty Dali: A Private View |url=https://www.scotsman.com/whats-on/arts-and-entertainment/dalis-surreal-world-orgies-and-onanism-2462086 |website=The Scotsman |access-date=21 November 2020 |archive-date=29 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129112906/https://www.scotsman.com/whats-on/arts-and-entertainment/dalis-surreal-world-orgies-and-onanism-2462086 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Sewell|first=Brian|date=1 January 2007|title=The Dalí I knew|url=https://www.standard.co.uk/go/london/exhibitions/the-dali-i-knew-6587130.html|journal=[[This Is London (website)|This is London]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20070707184041/http://www.thisislondon.co.uk/arts/article-23398918-details/The+Dali+I+knew/article.do|archive-date=7 July 2007}}&lt;/ref&gt;

===Personality===
Dalí was renowned for his eccentric and ostentatious behavior throughout his career. In 1941, the Director of Exhibitions and Publications at MoMA wrote: &quot;The fame of Salvador Dalí has been an issue of particular controversy for more than a decade...Dalí's conduct may have been undignified, but the greater part of his art is a matter of dead earnest.&quot;&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997) pp. 413–14&lt;/ref&gt; When Dalí was elected to the [[Académie des Beaux-Arts|French Academy of Fine Arts]] in 1979, one of his fellow academicians stated that he hoped Dalí would now abandon his &quot;clowneries&quot;.&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997) p. 569&lt;/ref&gt;

In 1936, at the premiere screening of [[Joseph Cornell]]'s film ''[[Rose Hobart (film)|Rose Hobart]]'' at Julien Levy's gallery in New York City, Dalí knocked over the projector in a rage. &quot;My idea for a film is exactly that,&quot; he said shortly afterward, &quot;I never wrote it down or told anyone, but it is as if he had stolen it!&quot;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://andel.home.mindspring.com/cornell_notes.htm|title=Program Notes by Andy Ditzler (2005) and Deborah Solomon, ''Utopia Parkway: The Life of Joseph Cornell'' (New York: Farrar, Straus, and Giroux, 2003)|publisher=Andel.home.mindspring.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20050408200021/http://andel.home.mindspring.com/cornell_notes.htm|archive-date=8 April 2005|access-date=22 August 2010|accessdate=18 May 2022|archivedate=8 April 2005|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050408200021/http://andel.home.mindspring.com/cornell_notes.htm}}&lt;/ref&gt; In 1939, while working on a window display for Bonwit Teller, he became so enraged by unauthorized changes to his work that he pushed a display bathtub through a plate glass window.&lt;ref name=&quot;Meisler&quot; /&gt; In 1955, he delivered a lecture at the Sorbonne, arriving in a Rolls Royce full of cauliflowers.&lt;ref&gt;Gibson, Ian (1997), p. 479&lt;/ref&gt; To promote Robert Descharnes' 1962 book ''The World of Salvador Dalí'', he appeared in a Manhattan bookstore on a bed, wired up to a machine that traced his brain waves and blood pressure. He would autograph books while thus monitored, and the book buyer would also be given the paper chart recording.&lt;ref name=&quot;Meisler&quot; /&gt;

After World War II, Dalí became one of the most recognized artists in the world, and his long cape, walking stick, haughty expression, and upturned waxed mustache became icons of his brand. His boastfulness and public declarations of his genius became essential elements of the public Dalí persona: &quot;every morning upon awakening, I experience a supreme pleasure: that of being Salvador Dalí&quot;.&lt;ref name=&quot;Smithsonian&quot;&gt;[http://www.smithsonianmagazine.com/issues/2005/april/dali.php?page=3 The Surreal World of Salvador Dalí] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070303165950/http://www.smithsonianmagazine.com/issues/2005/april/dali.php?page=3 |date=3 March 2007 }}. ''Smithsonian Magazine.'' 2005. Retrieved 31 August 2006.&lt;/ref&gt;

Dalí frequently traveled with his pet [[ocelot]] [[Babou (ocelot)|Babou]], even bringing it aboard the luxury ocean liner SS ''France''.&lt;ref name=&quot;NBCSSFrance&quot;&gt;{{cite news |title=Retired cruise ship now asbestos battleground |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna12702721 |access-date=7 May 2022 |work=NBC News |language=en}}&lt;/ref&gt; He was also known to avoid paying at restaurants by executing drawings on the checks he wrote. His theory was the restaurant would never want to cash such a valuable piece of art, and he was usually correct.&lt;ref&gt;[https://www.artexpertswebsite.com/artist/dali/#1553751766883-5b3c70ae-929a Salvador Dalí (1904–1989): Mysteries of the Surreal—Questionable Art, Thieves, and Outrageous Claims] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200301033433/https://www.artexpertswebsite.com/artist/dali/#1553751766883-5b3c70ae-929a |date=1 March 2020 }}. artexpertswebsite.com. Retrieved on 18 July 2019.&lt;/ref&gt;

Dalí's fame meant he was a frequent guest on television in Spain, France and the United States, including appearances on the Tonight Show with Johnny Carson on 7 January 1963 &lt;ref&gt;[Cite https://www.imdb.com/title/tt1529195/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211231194056/https://www.imdb.com/title/tt1529195/ |date=31 December 2021 }}] on which he created a work of art out of his own name,&lt;/ref&gt;  ''The Mike Wallace Interview''&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.hrc.utexas.edu/multimedia/video/2008/wallace/dali_salvador.html|title=Mike Wallace Interviews Salvador Dalí|work=The Mike Wallace Interview|access-date=5 April 2020|archive-date=3 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203083758/http://www.hrc.utexas.edu/multimedia/video/2008/wallace/dali_salvador.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; and the panel show ''What's My Line?''.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.retronaut.co/2011/07/whats-my-line-featuring-salvador-dali/ |title=Dalí on Whats my Line |work=retronaut.co |access-date=14 February 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120602185039/http://www.retronaut.co/2011/07/whats-my-line-featuring-salvador-dali/ |archive-date=2 June 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.huffingtonpost.com/2015/04/29/art-television_n_7156450.html|title=The Early Days Of Television Were Way More Avant-Garde Than You Give Them Credit For|first=Priscilla|last=Frank|date=29 April 2015|access-date=26 June 2017|newspaper=Huffington Post|archive-date=4 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160904132937/http://www.huffingtonpost.com/2015/04/29/art-television_n_7156450.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Dalí appeared on ''The Dick Cavett Show'' on 6 March 1970 carrying an anteater.&lt;ref&gt;{{cite web| url = https://www.youtube.com/watch?v=3CmM19jBdrI| title = Salvador Dalí on the Dick Cavett Show, Youtube| website = [[YouTube]]| access-date = 20 November 2017| archive-date = 28 January 2017| archive-url = https://web.archive.org/web/20170128132312/https://www.youtube.com/watch?v=3CmM19jBdrI&amp;app=desktop| url-status = live}}&lt;/ref&gt;

He also appeared in numerous advertising campaigns such for {{illm|Lanvin (chocolate)|lt=Lanvin|fr|Lanvin (chocolat)}} chocolates&lt;ref name=&quot;Augustin&quot;&gt;[http://ehotelier.com/browse/news_item.php?id=P12135 Salvador Dalí at Le Meurice Paris and St Regis in New York] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011211226/http://ehotelier.com/browse/news_item.php?id=P12135 |date=11 October 2007 }} Andreas Augustin, ehotelier.com, 2007&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{youtube|O0Zc1heZlwc|Salvador Dali – Chocolat Lanvin $}}&lt;/ref&gt; and Braniff International Airlines in 1968.&lt;ref name=&quot;Namath&quot;&gt;''Namath: A Biography'', [[Mark Kriegel]] [[iarchive:namath00mark/page/290|p. 290]]&lt;/ref&gt;

==Legacy==
Two major museums are devoted to Dalí's work: the Dalí Theatre-Museum in Figueres, Catalonia, Spain, and the Salvador Dalí Museum in St. Petersburg, Florida, U.S.

Dalí's life and work have been an important influence on pop art, other Surrealists, and contemporary artists such as Jeff Koons and Damien Hirst.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.tate.org.uk/tate-etc/issue-3-spring-2005/who-paints-bread-better-dali|title=Who Paints Bread Better than Dali|last=Koons|first=Jeff|date=March 2005|access-date=1 April 2020|archive-date=9 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200609111948/https://www.tate.org.uk/tate-etc/issue-3-spring-2005/who-paints-bread-better-dali|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; He has been portrayed on film by [[Robert Pattinson]] in ''[[Little Ashes]]'' (2008), and by [[Adrien Brody]] in ''[[Midnight in Paris]]'' (2011). The [[Salvador Dalí Desert]] in Bolivia and the [[Dali (crater)|Dalí crater]] on the planet Mercury are named for him.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=13 December 2020|title=La Reserva Nacional de Fauna Andina Eduardo Avaroa cumple 47 años de creación|url=http://sernap.gob.bo/la-reserva-nacional-de-fauna-andina-eduardo-avaroa-cumple-47-anos-de-creacion/|url-status=live|access-date=7 July 2021|website=Servicio Nacional de Áreas Protegidas|archive-date=10 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211210185334/http://sernap.gob.bo/la-reserva-nacional-de-fauna-andina-eduardo-avaroa-cumple-47-anos-de-creacion/|accessdate=18 May 2022|archivedate=10 December 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211210185334/http://sernap.gob.bo/la-reserva-nacional-de-fauna-andina-eduardo-avaroa-cumple-47-anos-de-creacion/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Dali|url=http://planetarynames.wr.usgs.gov/Feature/14507|access-date=30 June 2012|work=Gazetteer of Planetary Nomenclature|publisher=[[NASA]]|archive-date=2 June 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110602091702/http://planetarynames.wr.usgs.gov/Feature/14507|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

The Spanish television series ''[[Money Heist]]'' (2017–2021) includes characters wearing a costume of red jumpsuits and Dalí masks.&lt;ref name=&quot;newstatesman_180824&quot;&gt;{{cite web|last=Bock|first=Pauline|date=24 August 2018|title=Spanish hit series 'La Casa de Papel' captures Europe's mood a decade after the crash|url=https://www.newstatesman.com/culture/tv-radio/2018/08/spanish-hit-series-la-casa-de-papel-captures-europe-s-mood-decade-after|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190808075610/https://www.newstatesman.com/culture/tv-radio/2018/08/spanish-hit-series-la-casa-de-papel-captures-europe-s-mood-decade-after|archive-date=8 August 2019|access-date=11 August 2019|website=New Statesman}}&lt;/ref&gt; The creator of the series stated that the Dalí mask was chosen because it was an iconic Spanish image.&lt;ref name=&quot;elpais_180712&quot;&gt;{{cite news|last=Ruiz de Elvira|first=Álvaro|date=13 July 2018|title=Álex Pina: &quot;Hay que hacer avances en la ficción, el espectador es cada vez más experto&quot;|url=https://elpais.com/cultura/2018/07/12/television/1531403342_602750.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190702110351/https://elpais.com/cultura/2018/07/12/television/1531403342_602750.html|archive-date=2 July 2019|access-date=10 August 2019|work=El País|language=es}}&lt;/ref&gt; The Gala-Salvador Dalí Foundation protested against the use of Dalí's image without the authorisation of the Dalí estate.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Eva Leira y Yolanda Serrano buscan el alma del actor para sus series|url=https://www.20minutos.com.mx/noticia/476793/0/eva-leira-y-yolanda-serrano-buscan-el-alma-del-actor-para-sus-series/|access-date=15 July 2021|website=20 Minutos|date=4 February 2019|publisher=20 Minutos Editora, S.L.|archive-date=6 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210306143524/https://www.20minutos.com.mx/noticia/476793/0/eva-leira-y-yolanda-serrano-buscan-el-alma-del-actor-para-sus-series/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Following the popular success of the series, there were reports of people in various countries wearing the costume while participating in political protests, committing crimes or as [[fancy dress]].&lt;ref name=&quot;newstatesman_180824&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;elpais_180326&quot;&gt;{{cite news|last=Marcos|first=Natalia|date=29 March 2018|title=Por qué 'La casa de papel' ha sido un inesperado éxito internacional|url=https://elpais.com/cultura/2018/03/26/television/1522083264_215034.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190702110348/https://elpais.com/cultura/2018/03/26/television/1522083264_215034.html|archive-date=2 July 2019|access-date=18 August 2019|website=El País|language=es}}&lt;/ref&gt;

== Honors ==

* '''1964''': Knight Grand Cross of the [[Order of Isabella the Catholic]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://en.museuberardo.pt/collection/artists/138|title=Dalí – Museu Berardo|website=en.museuberardo.pt|access-date=26 June 2017|archive-date=27 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170527130700/http://en.museuberardo.pt/collection/artists/138|url-status=live|accessdate=18 May 2022|archivedate=27 May 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170527130700/http://en.museuberardo.pt/collection/artists/138}}&lt;/ref&gt;
* '''1972''': Associate member of the [[Royal Academy of Science, Letters and Fine Arts of Belgium]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.academieroyale.be/fr/details-690/relations/salvador-dali/secorig593/|title=Salvador Dalí|website=www.academieroyale.be|access-date=26 June 2017|archive-date=23 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171023174020/http://www.academieroyale.be/fr/details-690/relations/salvador-dali/secorig593/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
*'''1978:''' Associate member of the [[Académie des Beaux-Arts]] of the [[Institut de France]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.academiedesbeauxarts.fr/academiciens-depuis-1795?field_chair_target_id=All&amp;field_election_date_value=1978-12-31&amp;field_death_date_value=1978-01-01&amp;year=1978|title=Académiciens depuis 1795|website=Academy des Beaux-Arts|access-date=5 April 2020|archive-date=6 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806232229/https://www.academiedesbeauxarts.fr/academiciens-depuis-1795?field_chair_target_id=All&amp;field_election_date_value=1978-12-31&amp;field_death_date_value=1978-01-01&amp;year=1978|url-status=live|accessdate=2022-05-18|archivedate=2020-08-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200806232229/https://www.academiedesbeauxarts.fr/academiciens-depuis-1795?field_chair_target_id=All&amp;field_election_date_value=1978-12-31&amp;field_death_date_value=1978-01-01&amp;year=1978}}&lt;/ref&gt;
* '''1981''': Knight Grand Cross of the [[Order of Charles III]]&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1983/04/19/arts/major-retrospective-honors-dali-in-spain.html|title=Major Retrospective Honors Dalí in Spain|date=19 April 1983|newspaper=The New York Times|access-date=26 June 2017|last1=Darnton|first1=John|archive-date=23 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171023175348/http://www.nytimes.com/1983/04/19/arts/major-retrospective-honors-dali-in-spain.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* '''1982''': Created 1st Marquess of Dalí of Púbol, by [[Juan Carlos I of Spain|King Juan Carlos]]&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;

== List of selected works ==
{{Main|List of works by Salvador Dalí}}
Dalí produced over 1,600 paintings and numerous graphic works, sculptures, three-dimensional objects, and designs.&lt;ref&gt;Descharnes, Robert and Néret, Giles, ''Dalí'', Taschen, 2001 – 2007&lt;/ref&gt; Below is a sample of important and representative works.

* ''[[Landscape Near Figueras]]'' (1910–14)
* ''[[Vilabertran (Dalí)|Vilabertran]]'' (1910–14)
* ''[[Cabaret Scene]]'' (1922)
* ''Night Walking Dreams'' (1922)
* ''[[The Basket of Bread]]'' (1926)
* ''Composition with Three Figures (Neo-Cubist Academy)'' (1927)
* ''Honey is Sweeter than Blood'' (1927)
* ''[[Un Chien Andalou]]'' (''An Andalusian Dog'') (1929) (film in collaboration with [[Luis Buñuel]])
* ''[[The Lugubrious Game]]'' (1929)
* ''[[The Great Masturbator]]'' (1929)
* ''[[The First Days of Spring]]'' (1929)
* ''[[L'Age d'Or]]'' (''The Golden Age'') (1930) (film in collaboration with Luis Buñuel)
* ''Board of Demented Associations'' (1930–31) (Surrealist object)
* ''Premature Ossification of a Railway Station'' (1931)
* ''[[The Persistence of Memory]]'' (1931)
* ''Retrospective Bust of a Woman'' (1933) (mixed media sculpture [[collage]])
* ''[[The Ghost of Vermeer of Delft Which Can Be Used As a Table]]'' (c.1934)
* ''[[Lobster Telephone]]'' (1936)
* ''Venus de Milo with Drawers'' (1936)
* ''[[Soft Construction with Boiled Beans (Premonition of Civil War)]]'' (1936)
* ''[[Metamorphosis of Narcissus]]'' (1937)
* ''[[Swans Reflecting Elephants]]'' (1937)
* ''[[The Burning Giraffe]]'' (1937)
* ''[[Mae West Lips Sofa]]'' (1937)
* ''[[Apparition of Face and Fruit Dish on a Beach]]'' (1938)
* ''[[Shirley Temple, The Youngest, Most Sacred Monster of the Cinema in Her Time]]'' (1939)
* ''[[Slave Market with the Disappearing Bust of Voltaire]]'' (1940)
* ''[[The Face of War]] (also known as The Visage of the War)'' (1940)
* ''[[Geopoliticus Child Watching the Birth of the New Man]]'' (1943)
* ''[[Dream Caused by the Flight of a Bee Around a Pomegranate a Second Before Awakening]]'' (c.1944)
* ''[[Basket of Bread|Basket of Bread – Rather Death than Shame]]'' (1945)
* ''[[The Temptation of St. Anthony (Dalí)|The Temptation of St. Anthony]]'' (1946)
* ''[[The Elephants]]'' (1948) (also known as ''Project for &quot;As You Like It&quot;'')
* ''[[Leda Atomica]]'' (1947–1949)
* ''[[The Madonna of Port Lligat]]'' (1949)
* ''[[Christ of Saint John of the Cross]]'' (also known as ''The Christ)'' (1951)
* ''[[Galatea of the Spheres]] (1952)'' (also known as ''Gala Placidia'')
* ''[[The Disintegration of the Persistence of Memory]]'' (1952–54)
* ''[[Crucifixion (Corpus Hypercubus)]]'' (c.1954) (also known as Hypercubic Christ)
* ''[[Young Virgin Auto-Sodomized by the Horns of Her Own Chastity]]'' (1954)
* ''[[The Sacrament of the Last Supper]]'' (1955)
* ''[[Still Life Moving Fast]]'' (c. 1956) (also known as ''Fast-Moving Still Life'')
* ''[[The Discovery of America by Christopher Columbus]]'' (1958)
* [[La Gare de Perpignan|''Perpignan Railway Station'']] (c. 1965)
* ''[[Tuna Fishing]]'' (1966–67)
* ''[[The Hallucinogenic Toreador]]'' (1970)
* ''[[Nieuw Amsterdam (Salvador Dali)|Nieuw Amsterdam]]'' (1974 object/sculpture)
* ''[[The Swallow's Tail]]'' (c.1983)

== Dalí museums and permanent exhibitions ==

* [[Dalí Theatre and Museum|Dalí Theatre-Museum]] – [[Figueres]], [[Catalonia]], Spain, holds the largest collection of Dalí's work
*[[Castle of Púbol|Gala Dalí House-Museum]] – [[Castle of Púbol]] in [[Púbol]], Catalonia, Spain
* [[Museo Nacional Centro de Arte Reina Sofia]] (Reina Sofia Museum) – Madrid, Spain, holds a significant collection
* [[Salvador Dalí House Museum]] – [[Port Lligat]], Catalonia, Spain
* [[Salvador Dalí Museum]] – [[St Petersburg, Florida]], contains the collection of [[Reynolds and Eleanor Morse]], and over 1500 works by Dalí, including seven large &quot;masterworks&quot;.

== ဗီုရုပ်ဂမၠိုင် ==
&lt;!-- NOTE TO EDITORS: Reproduction rights to Dalí images are tightly controlled by his estate. Images of Dalí's work may only be used in Wikipedia subject to certain restrictions, which should be understood before adding them to this article. The scarcity of images of Dalí's art in this article is largely due to these restrictions. --&gt;
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Dalí. Gala.JPG|''Gala in the Window'' (1933), [[Marbella]]
Salvador Dali The Rainbow 1972.jpg|'' The Rainbow'' (1972), [[M.T. Abraham Foundation]]
Dalí.Rinoceronte.JPG|''Rinoceronte vestido con puntillas'' (1956), [[Puerto José Banús]]
Plaza de Dalí (Madrid) 08.jpg|Plaza de Dalí (Dalí Square), Madrid
Dalí.Perseo.JPG|''Perseo'' (''[[Perseus]]''), Marbella
Children-at-Dali-exibition.jpg|Children at Dalí exhibition in [[Sakıp Sabancı Museum]], Istanbul
&lt;/gallery&gt;

== See also ==
* [[List of Spanish artists]]
* [[Salvador Dalí and Dance]]

==References==
{{Reflist}}

== Further reading ==
Important books by or about Salvador Dalí readily available in English include:

* Ades, Dawn, ''Salvador Dalí'', Thames and Hudson, 1995 (2nd ed.)
* Dalí, Salvador, ''Oui: the paranoid-critical revolution: writings 1927–1933,'' (edited by Robert Descharnes, translated by Yvonne Shafir), Boston: Exact Change, 1998
*Dalí, Salvador, ''The Secret Life of Salvador Dalí'',  New York, Dover, 1993 (translated by Haakon M. Chevalier, first published 1942)
* Dalí, Salvador, ''The Diary of a Genius'', London, Hutchinson, 1990 (translated by Richard Howard, first published 1964)
* Dalí, Salvador, ''The Unspeakable Confessions of Salvador Dalí'', London, Quartet Books, 1977 (first published 1973)
* Descharnes, Robert, ''Salvador Dalí''   (translated by Eleanor R. Morse), New York, Abradale Press, 1993
* Gibson, Ian, ''The Shameful Life of Salvador Dalí'', London, Faber and Faber, 1997
* Shanes, Eric, ''Salvador Dalí'', Parkstone International, 2014

== External links ==
{{Sister project links|d=Q5577|c=Category:Salvador Dalí|q=Salvador Dalí|b=no|wikt=no|s=no|v=no|voy=no|m=no|mw=no|species=no|n=no}}
*[https://www.youtube.com/watch?v=Ebxk4N5qWMo  Salvador Dalí on What's My Line?]
* {{cite web|url=http://www.ubu.com/sound/dali.html |website=UbuWeb|title=Sound: Salvador Dalí}} Interview and bank advertisement.
* {{cite web|url=https://www.ina.fr/recherche/search?search=Salvador+Dali|title=Video: Salvador Dalí |website=INA Archives}} A collection of interviews and footage of Dalí in the French television
*[http://www.hrc.utexas.edu/multimedia/video/2008/wallace/dali_salvador.html Mike Wallace interviews Salvador Dalí] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190320070928/https://www.hrc.utexas.edu/multimedia/video/2008/wallace/dali_salvador.html |date=2019-03-20 }} 15 December 2015. Harry Ransom Center, the [[University of Texas at Austin]] 
*[https://www.bbc.co.uk/iplayer/episode/p00nw1ls/panorama-salvador-dali ''Panorama'': Salvador Dali] - [[Malcolm Muggeridge]] BBC interview, first transmitted 4 May 1955</text>
      <sha1>oehouawnmcuils8cpsgmf4idoahxgxi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တင်နင်ပအပ်ဘာ တက္ကသိုလ်မဟာစူဠာလံင်ကန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6812</id>
    <revision>
      <id>59607</id>
      <parentid>51193</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T00:57:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>59607</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21999" sha1="jffz1bft92i9hnydy3moaceqtv9mh6f" xml:space="preserve">== ဆက်မိတ် ပရောပရာတက္ကသိုလ်မဟာစူဠာလံၚ်ကန် ​ကေုာံ တင်နင်ပအပ်ဘာ၊ အယုဒ္ဓယာ၊ ဍုၚ်​​​သေံ ==
ဗွဲကိုပ်ကၠာ မိက်ဂွံဆက်မိတ် ကုခမဳသင်, သဳလ, ခရှ် တၠပညာမန်ပိုယ် သွာၚ်မကတ်လ္ၚတ်မာန် (၅)သွာၚ် ပ္ဍဲတက္ကသိုလ်မဟာစူဠာလံင်ကန်၊ အယုဒ္ဓယာ၊ ဍုင်သေံဝွံ https://mcu.ac.th/ မဒှ်ရ။

== (၁) သွာၚ်ဌာနမကတ်လ္ၚတ်မာန်၊ [[တက္ကသိုလ်မဟာစူဠာလံၚ်ကန်]] ==

=== '''(၅) သွာၚ်မ္ဂးဂှ်''' ===
* [[Faculty of Social Science]] https://journal-social.mcu.ac.th/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240811020913/https://journal-social.mcu.ac.th/ |date=2024-08-11 }}
* [[Faculty of Education]] https://edu.mcu.ac.th/
* [[Faculty of Buddhism]] https://web.archive.org/web/20240811015410/https://fb.mcu.ac.th/
* [[Faculty of Humanities]] https://human.cmu.ac.th/
* [[IBSC (International Buddhist Studies College)]] https://www.ibsc.mcu.ac.th/
* သွက်သၞာံ(၂၀၂၄)ဏံမ္ဂး ဌာနEdu တအ် ညးတအ် စပံက်တိုန် Diploma နွံတဴကီုရ။

== (၂) ဘာသာ (Language) မကတ်လ္ၚတ်မာန် ==
ေပၞာဝ်ကဵု (၅)သွာၚ် (၅)ဌာနလ္တူဝွံ ဌာနFaculty of Social Science-ဂှ် ကတ်လ္ၚတ် နကဵုဘာသာ&quot;​သေံ&quot;ဟေင် မာန်ရောင်။ (စနူသၞာံ-၂၀၂၅ဏအ်မ္ဂး စပံက်တိုန် International Programရောင် ဂွံမိင်လဝ်ပရိုင်)

ဌာန Faculty of Education, Faculty of Buddhism ကေုာံ Faculty of Humanities တအ်ဂှ် နကဵုဘာသာ &quot;အေင်္ဂလိပ်&quot; ကေုာံ &quot;သေံ&quot; ၜါဘာသာ ကတ်လ္ၚတ်မာန်ရောင်။

ၜိုန်ဂှ်​လေဝ် ပ္ဍဲအရာဝွံ မိက်ဂွံထမံက်ထ္ၜးကဵု ဘာသာ &quot;​အေင်္ဂလိပ်&quot; မွဲဘာသာဓဝ်ဟေင်ရ။ မိက်ဂွံတီ သွာင်ဘာသာ &quot;သေံ&quot; ဗွဲမကၠးဖ္ဍးမ္ဂး ကေတ်အဆက် &quot;ဂကောံသင်မန် ကွးဘာတက္ကသိုလ်မဟာစူဠာလံင်ကန်ကီု ပ္ဍဲလ္တူwebsiteတက္ကသိုလ်ကီုဂှ် မိက်ဂွံဗ္တိုက်ဖအောဝ်ဏာရ။

ဌာန IBSC (International Buddhist Studies College)ဂှ် ကတ်လ္ၚတ်တဴ နကဵုဘာသာ &quot;အေင်္ဂလိပ်&quot; ဟေင် မာန်ရောင်။

== (၃) Major မကတ်လ္ၚတ်မာန် ==
ဌာနတံဂှ်လေဝ် Major ဍေံပြးတိတ်ဗွဲမဂၠိုင် အတိုင်သၟဝ်ဝွံ မဒှ်ရ။

=== '''Faculty of Social Science''' ===
# ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political Science)
# ပရေင်အုပ်ဓုပ် (Public Administration)
# ပရေင်အုပ်ဓုပ်သင် (Buddhist Management)
# ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economics)
# ဖောအ်ဗြေဝ်ပရေင်မၞိဟ် (Social Development)
# သိပ္ပံပရေင်က​မၠောန်မၞိဟ် (Social work)
# ပရေင်မၞိဟ်စပ်ကဵုပညာစိုတ် (Psychiatric Social work)
# သၞောဝ်ဥပဒေ (Laws) (Regular Program)
# သၞောဝ်ဥပဒေ (Laws) (Gradate Program)

=== '''Faculty of Education (English Program)''' ===
* B.A. (BE.D.)
* M.A. (M.ED.)
* Ph.D. (ED.D.)

=== '''Faculty of Buddhism (B.A.)''' ===
* Buddhist Studies
* Religion
* Philosophy

* Faculty of Humanities

=== '''Bachelor's Degree''' ===
* English
* Psychology
* Buddhist Psychology

=== '''Master's Degree''' ===
* Buddhist Psychology
* Linguistics
* English International

=== '''Doctor's Degree''' ===
* Buddhist Psychology
* Linguistics
* English International

* IBSC (International Buddhist Studies College)

=== '''Bachelor's Degree''' ===
* Buddhist Studies
* The Certificate Programme in Master Mindfulness

=== '''Master's Degree''' ===
* Buddhist Studies
* Peace Studies
* Philosophy and Religion 

=== '''Doctor's Degree''' ===
* Buddhist Studies
* Peace Studies
မပ္တံမြဴသာ်ဝွံ ကတ်လ္ၚတ်မာန်ရ။

== (၄) ဍာ်ဒ​ကေဝ်ပညာမၞုံပၟိက် သွက်ဂွံကတ်လ္ၚတ် ==
ဍာ်ဒကေဝ်ပညာ မၞုံပၟိက် သွက်ဂွံကတ်လ္ၚတ် ဗွဲမဗဗွဲကဵုတန်တုန်-

* သွက်ညးမိက်ဂွံတိုန် တန်B.A. တအ်ဂှ် တဆိပ်ကြာအံၚ် &quot;High School&quot; &quot;တန်​​ဇၞော်&quot; သ္ဒးနွံရောင်။
* သွက်ညးမိက်ဂွံတိုန် တန်M.A.တအ်ဂှ် တဆိပ်ကြာ &quot;B.A.&quot; နူတက္ကသိုလ် မမိက်ကဵုမွဲမွဲ ဟွံသေင်သာ်ဂှ် တဆိပ်ကြာအံင် &quot;ဓမ္မာစရိယ&quot; သ္ဒးနွံရောင်။
* သွက်ညးမိက်ဂွံတိုန် တန်Ph.D.တအ်ဂှ် တဆိပ်ကြာ &quot;M.A.&quot; နူတက္ကသိုလ် မမိက်ကဵုမွဲမွဲ သ္ဒးနွံရောင်။

'''တင်စၟတ်''' - (သွက်ညးတန်​ဇၞော်, စှ်တန် တဆိပ်မမိက်ကဵုမွဲမွဲ ဟွံမွဲတအ်လေဝ် ပ္ဍဲဌာန-Humanities တန်Diploma နကဵုဘာသာသေံတုဲ ဆက်တိုန်အာ နဒဒှ် တန်B.A. တအ် မာန်ဒၟံၚ်ကီုရောင်။

== (၅) ခရိတ်ဘာ သွက်တန်B.A. ==
သွက်ညးမိက်ဂွံတီ ခရိတ်ကတ်ပညာ အိုတ်ဂလိုင်လဵုဂှ်လေဝ် ချိင်ဆတော်ထ္ၜးကဵု ဗွဲအပြောံ ညိညဇြိုင်သာပၠန်ရောင်။ ချိင်ဆကဵု သွက်တန်B.A. ဗွဲကိုပ်ကၠာရောင်။ သွက်ညးမိက်ဂွံတိုန် တန်B.A. ပ္ဍဲတက္ကသိုလ်မဟာစူဠာလံၚ်ကန်ဏံမ္ဂး - ရုဲစှ် တိုန်စိုပ် (၈) Major မာန်ရောင်။

# B.A. (Buddhist Studies), Faculty of Buddhism
# B.A. (Philosophy), Faculty of Buddhism
# B.A. (Religion), Faculty of Buddhism
# B.A. (International English Program), Faculty of Humanities
# B.A. (Psychology), Faculty of Humanities
# B.A. (Buddhist Psychology), Faculty of Humanities
# B.A. (Buddhist Studies), IBSC
# B.A. (Teaching in English), Faculty of Education

သာ်ဝွံ ပွိုင်ပန်သၞာံ မ္ဒးကတ်လ္ၚတ်ရောင်။ ရိုဟ်လၟိဟ်​တၟော်ကဵု Semesterမ္ဂး ဗၞတ်(၈)Semester သ္ဒးတိုန်ကတ်လ္ၚတ်ရောင်။ ခရိတ်ကတ်လ္ၚတ်တံဂှ် Major မွဲ​ကေုာံမွဲ ဟွံတုပ်သၟဟ်ရောင်။ ၚ္ၚုဟ်မးတံဂှ် စၞောန်ထ္ၜးကဵု ဗွဲအပြောံ အတိုင်သၟဝ်ဝွံရောင်။ (တင်စၟတ်-သွက်တန်B.A.ဟေင်ရောင်)

# B.A. (Buddhist Studies), Faculty of Buddhism (ခရိတ်ဘာ ပွိုင်မွဲသၞာံ အကြာ 15000 Baht အိုတ်မာန်ရောင်။)
# B.A. (Philosophy), Faculty of Buddhism (ခရိတ်ဘာ ပွိုၚ်မွဲသၞာံ ဗၞတ်15000 Bahtအိုတ်မာန်ရောင်။)
# B.A. (Religion), Faculty of Buddhism (ခရိတ်ဘာ ပွိုင်မွဲသၞာံ ဗၞတ် 15000 Baht အိုတ်မာန်ရောင်။)
# B.A. (International English Program), Faculty of Humanities (ခရိတ်ဘာ ပွိုင်မွဲသၞာံ ခမဳသၚ်တအ်မ္ဂး အကြာ 25000 Baht အိုတ်မာန်တုဲ၊ ခရှ်တအ်မ္ဂး အကြာ 30000 Baht အိုတ်မာန်ရောင်။)
# B.A. (Psychology), Faculty of Humanities (ခရိတ်ဘာ ပွိုင်မွဲသၞာံ ဗၞတ် 15000 Baht အိုတ်မာန်ရောင်။)
# B.A. (Buddhist Psychology), Faculty of Humanities (ခရိတ်ဘာ ပွိုင်မွဲသၞာံ ​ဗၞတ် 15000 Baht အိုတ်မာန်ရောင်။)
# B.A. (Buddhist Studies), IBSC (ခရိတ်ဘာ ပွိုင်မွဲသၞာံ ဗၞတ် 20000 Baht အိုတ်မာန်ရောင်။)
# B.A. (Teaching in English), Faculty of Education (ခရိတ်ဘာ ပွိုင်မွဲသၞာံ ဗၞတ် 20000 Baht အိုတ်မာန်ရောင်။)

=== '''''သှ်ေနူဂှ်ပၠန် ခရိတ် Visa ပွိုင်မွဲသၞာံ &quot;2000-Baht&quot;''''' ===
တၚ်စၟတ် - (ခရိတ်ပ္တိုန်လိက် &quot;student Visa နူရုၚ်ကလုတ် ပ္ဍဲဍုၚ်ဗမာ USDဒဝ်လာ 80$ ဂွံအခေါင်မံင် ပ္ဍဲဍုင်သေံ ပွိုင်ပိဂိတုဂှ် ဟွံရိုဟ်တၟော်လဝ်ရောင်။)

=== '''''ခရိတ်ဗဒမ်-''''' ===

# သွက်ခမဳသၚ် တန်M.A., Ph.D.တအ်မ္ဂး မွဲဂိတု (1000-Baht)
# သွက်ခမဳသၚ် တန်B.A. ပွိုၚ်မွဲသၞာံ 4000-Baht
# သွက်ကွးဘာမၞိဟ်တြုံ မွဲဂိတုမ္ဂး သွက်မွဲဗဒမ် အိုတ်1000 Bahtတုဲ တန်တဴကဵု လၟိဟ်ကွးဘာ သ္ပဒ္တဴပ္ဍဲဗဒမ်ဂှ်တုဲ ပါ်ပရအ်သ္ဒးကဵုအာညးသ္ကအ်​ရောင်။
# သွက်ကွးဘာမၞိဟ်ဗြဴ မွဲဂိတုမ္ဂး သွက်မွဲဗဒမ် အိုတ်1500 Bahtတုဲ တန်တဴကဵု လၟိဟ်ကွးဘာ သ္ပဒ္တဴပ္ဍဲဗဒမ်ဂှ်တု ပါ်ပရအ်သ္ဒးကဵုအာညးသ္ကအ်ရောင်။
# တင်စၟတ် - ခရိတ်ပၟတ် ကေုာံ ခရိတ်ဍာ်ဂှ် တန်တဴကဵုဇကုဇကုသုၚ်စောဲတုဲ ဒးထပ်ကဵုပၠန်ရောင်။

== (၆) ခရိတ်ဘာ သွက်တန်M.A. ==

=== '''M.A. (Faculty of Social Science)''' ===

# ၚ္ၚုဟ်မွဲ Semester - ပွိုၚ်ၜါသၞာံ 5-Semester-100000 Baht
# ၚ္ၚုဟ် EQ ကေုာံ Proposal - 6000 Baht
# ၚ္ၚုဟ် MCU GET(၂)ဝါ - 6000 Baht
# ၚ္ၚုဟ် Defend Exam - 4500 Baht
# ၚ္ၚုဟ် student Maintain မွဲSemester - 10000 Baht

=== '''M.A. (Faculty of Education)''' ===

# ၚ္ၚုဟ်မွဲ Semester - 25000 / 30000 Baht
# ၚ္ၚုဟ် EQ ကေုာံ Proposal - 7000 Baht
# ၚ္ၚုဟ် MCU GET(၂)ဝါ - 7000 Baht
# ၚ္ၚုဟ် Defend Exam - 3000 Baht
# ၚ္ၚုဟ် student Maintain မွဲSemester - 10000 Baht

=== '''M.A. (Faculty of Humanities) (Linguistics)''' ===

# ၚ္ၚုဟ်မွဲ Semester - Semesterကၠာ 19000, Semesterလက္ကရဴ(၂) 17000 Baht
# ၚ္ၚုဟ် EQ ကေုာံ Proposal - 6000 Baht
# ၚ္ၚုဟ် MCU GET(၂)ဝါ - 7000 Baht
# ၚ္ၚုဟ် Defend Exam - 20000 Baht
# ၚ္ၚုဟ် student Maintain မွဲSemester - 3000 Baht

=== '''M.A. (IBSC) (Buddhist Studies)''' ===

# ၚ္ၚုဟ်မွဲ Semester - 1-Semester 34000, 3-Semester-92000 Baht
# ၚ္ၚုဟ် EQ ကေုာံ Proposal - 6000 Baht
# ၚ္ၚုဟ် MCU GET(၂)ဝါ - 7000 Baht
# ၚ္ၚုဟ် Defend Exam - 30000 Baht
# ၚ္ၚုဟ် student Maintain - 6400 Baht

=== '''M.A. (IBSC) (Peace Studies)''' ===

# ၚ္ၚုဟ်မွဲ Semester - 1-Semester 34000, 3-Semester-92000 Baht
# ၚ္ၚုဟ် EQ ကေုာံ Proposal - 6000 Baht
# ၚ္ၚုဟ် MCU GET(၂)ဝါ - 7000 Baht
# ၚ္ၚုဟ် Defend Exam - 30000 Baht
# ၚ္ၚုဟ် student Maintain - 6400 Baht

=== '''M.A. (IBSC) (The Certificate Programme in Master Mindfulness)''' ===

# ၚ္ၚုဟ်မွဲ Semester - 1-Semester 7500 (2)-15000

== (၇) ခရိတ်ဘာ သွက်တန်Ph.D. ==

=== '''Ph.D. (Faculty of Social Science)''' ===

# ၚ္ၚုဟ်မွဲ Semester - 1-Semester - 90000 Baht, 4-Semester-360000 Baht, (Summer Semester-50000 Baht, 2-Semester-100000)
# ၚ္ၚုဟ် QE ကေုာံ Proposal - 4500 Baht
# ၚ္ၚုဟ် MCU Get (၂)ဝါ - 9000 Baht
# ၚ္ၚုဟ် student Maintain မွဲSemester - 25000 Baht

=== '''Ph.D. (Faculty of Education)''' ===

# ၚ္ၚုဟ်မွဲ Semester - 50000 Baht (6-Semester 300000 Baht)
# ၚ္ၚုဟ် QE ကေုာံ Proposal - 8000 Baht
# Focus Group - 3000 Baht
# ကၠောန် Seminar - 5000 Baht
# Academic article (2)ပိုဒ်  - 6000 Baht
# Research article (1)ပိုဒ် - 5000 Baht
# ၚ္ၚုဟ် Check Format - 2500 Baht
# Defense Exam - 3000 Baht

=== '''Ph.D. (Faculty of Humanities) (Linguistics)''' ===

# ၚ္ၚုဟ်မွဲ Semester - (ခရှ်)1-Semester 55000, 6-Semester-000063 Baht, (ခမဳသၚ်) 1-Semester-50000, 6-Semester 300000 Baht
# ၚ္ၚုဟ် EQ ကေုာံ Proposal - 15000 Baht
# ၚ္ၚုဟ် MCU GET - 9000 Baht
# ၚ္ၚုဟ် Defend Exam - 15000 Baht
# ၚ္ၚုဟ် student Maintain - 3000 Baht

=== '''Ph.D. (IBSC) (Buddhist Studies)''' ===

# ၚ္ၚုဟ်မွဲ Semester - 50900 Baht
# ၚ္ၚုဟ် Proposal - 36000 Baht
# ၚ္ၚုဟ် Publish Hearing - 36000 Baht
# ၚ္ၚုဟ် Defend Exam - 36000 Baht
# Academic article - 5000 Baht
# ၚ္ၚုဟ် MCU GET - 9000 Baht
# ၚ္ၚုဟ် QE - 30000 Baht
# ၚ္ၚုဟ် student Maintain မွဲ Semester - 10000 Baht

=== '''Ph.D. (IBSC) (Peace Studies)''' ===

# ၚ္ၚုဟ်မွဲ Semester - 41900 Baht
# ၚ္ၚုဟ် Proposal - 36000 Baht
# ၚ္ၚုဟ် Publish Hearing - 36000 Baht
# ၚ္ၚုဟ် Defend Exam - 36000 Baht
# Academic article - 5000 Baht
# ၚ္ၚုဟ် MCU GET - 9000 Baht
# ၚ္ၚုဟ် QE - 30000 Baht
# ၚ္ၚုဟ် student Maintain မွဲ Semester - 10000 Baht

'''တၚ်စၟတ်''' - သွက်တန်M.A. ကေုာံ တန်Ph.Dတအ်ဂှ် ခရိတ်Visa ပွိုၚ်မွဲသၞာံမ္ဂး 2000 Baht, ခရိတ်ဗဒမ် မွဲဂိတုမ္ဂး 1000 Baht အိုတ်မာန်တုဲ ခရိတ်ပၟတ် ကေုာံ ခရိတ်ဍာ်ဂှ် တန်တဴကဵု ဇကုဇကုမသုၚ်​စောဲတုဲ သ္ဒးကဵုတဴရောင်။

ခရိတ်စၞောန်ထ္ၜးလဝ် ဗွဲလ္တူတေံဝွံ ချိင်ဆတော်ထ္ၜးကဵု ဗွဲအပြောံဟေင်ရ။ ယဝ်မိက်ဂွံတီ ဗီုပြင်မံင်စံင် စသုင် အာကၠုၚ် (ဗွဲတြး) ပွိုၚ်မွဲသၞာံတအ်ကီုမ္ဂး ကေတ်အဆက် ကု&quot;ဂကောံသင်မန် ကွးဘာတက္ကသိုလ် မဟာစူဠာလံင်ကန်&quot; https://www.facebook.com/mcumonstudents?mibextid=ZbWKwL https://www.facebook.com/MonBuddhistStudentsSocietyMCU?mibextid=ZbWKwL&lt;nowiki/&gt;ဗၠးဗၠးၜးၜး သၟာန်တဴမာန်ရအဴ။

== (၈) တၚ်သ္ဒးဗ​​ပေင် သွက်ဂွံပအပ်ဘာမာန် - (Notery-ဟေင်) ==

=== '''သွာင်ခမဳသင်''' ===

# တဆိပ်ကြာအံင်တန်ဓမ္မာစရိယ (တန်ဇၞော်), B.A., M.A. မမိက်ကဵုမွဲမွဲ
# စၟတ်အံၚ်တန်ဓမ္မာစရိယ (တန်ဇၞော်), GPA, B.A., M.A. မမိက်ကဵုမွဲမွဲ
# တၞးလိက်စၟတ်သမ္တီဒှ်ပယျၚ်
# တၞးလိက်စၟတ်တဲထ္ပက်လဝ်ဂဥုဲကဝ်​ဗေစ် (Covid-19)
# တၞးစၟတ်သမ္တီ လုပ်အဝေါင်သာသနာ
# လိက်အုပ်ကၠောံဍုင် (Passport)

=== '''သွာင်ကွးဘာခရှ်''' ===

# တဆိပ်ကြာအံင်တန်သၠုၚ် (High School), B.A., M.A. မမိက်ကဵုမွဲမွဲ
# စၟတ်အံၚ်တန်သၠုၚ် (High School), GPA, B.A., M.A. မမိက်ကဵုမွဲမွဲ
# တၚ် (၁၊ ၂၊)ဂှ် ဟွံမွဲမ္ဂး စၟတ်တဲ မပ္တံ(IELTS, TOFEL, GED) သ္ဒးနွံရောင်
# တၞးလိက်စၟတ်တဲထ္ပက်လဝ်ဂဥုဲကဝ်ဗေစ် (Covid-19)
# တၞးစၟတ်သမ္တီကောန်ဍုင်
# လိက်အုပ်ကၠောံဍုင် (Passport)

== (၉) တၚ်သ္ဒးဗပေင် သွက်ဂွံအာရုင်ကလုတ် (သွက်ဂွံကၠောန် &quot;Non-Ed Visa&quot;) ==

=== '''သွာင်ခမဳသင်''' ===

# တၞးလိက်ဗီုပြၚ်အာတ် &quot;Visa&quot;
# လိက်တၞးထံက်ဂလာန်ကျာ်​ဇၞော်အ္စာဘာဇကုမသ္ပဒတဴ (သွက်ဂွံအာတ်လိက်ထံက်ဂလာန် သံဃနာယကပွိုၚ်ဍုၚ်)
# လိက်တၞးထံက်ဂလာန်သံဃနာယကပွိုၚ်ဍုၚ် (သွက်ဂွံအာတ်လိက်ထံက်ဂလာန်ကမ္ဘာ​အေး)
# လိက်တၞးထံက်ဂလာန်ဝန်သာသနာ နူ(ကမ္ဘာအေး)
# လိက်တၞးကော်ကွးဘာ နူတက္ကသိုလ်ဇကုမတိုန်
# မိတ္တူလိက်တၞးစၟတ်တဲထ္ပက်လဝ်ဂဥုဲကဝ်ဗေစ် (Covid-19)
# တၞးလိက် (Booking) စၟတ်တဲက္ၜၚ်ကျာ (ဒးရာန်လဝ်ဟတုဲ)
# မိတ္တူ (Passport)
# မိတ္တူ (တၞးစၟတ်သမ္တီ လုပ်အဝေါင်သာသနာ)
# &quot;3.5cm 4.5cm&quot; ဗီုရုပ်(၂)ဗီု
# သွက် &quot;Tourist Visa&quot; (USD $40) သွက် &quot;Non-ED Visa&quot; (USD $80)

'''တင်စၟတ်''' - တန်တဴကဵု အကာဲအရာတုဲ ပြံၚ်သၠာဲအာမာန်ရောင်။

=== သွာင်ကွးဘာခရှ် ===

# တၞးလိက်ဗီုပြၚ်အာတ် &quot;Visa&quot;
# လိက်တၞးထံက်ဂလာန်ဗၠာဲသၟိၚ် / ညးအုပ်ဓုပ်ဍုၚ်ကွာန်
# လိက်တၞးကော်ကွးဘာ နူတက္ကသိုလ်ဇကုမတိုန်
# မိတ္တူလိက်တၞးစၟတ်တဲထ္ပက်တဲဂဥုဲကဝ်ဗေစ် (Covid-19)
# တၞးလိက် (Booking) စၟတ်တဲက္ၜၚ်ကျာ (ဒးရာန်လဝ်ဟတုဲ)
# Passport (မိတ္တူ ကေုာံ ဇေတ်ဇေတ်)
# မိတ္တူ (တၞးစၟတ်သမ္တီကောန်ဍုင်)
# မိတ္တူစရင်သ္ၚိကၟိန် (အိမ်​​ထောင်စုစာရင်း)
# Bank Statement (Baht 20000, သြန်ဍုၚ်ဗမာမ္ဂး သ္ဒးနွံဗၞတ် &quot;20,00000&quot;၊ အာယုက် &quot;Bank Statement&quot; အောန်အိုတ် သ္ဒးနွံအကြာ &quot;ပိဂိတု&quot;ရောင်။
# &quot;3.5cm 4.5cm&quot; ဗီုရုပ်(၂)ဗီု
# သွက် &quot;Tourist Visa&quot; (USD $40) သွက် &quot;Non-ED Visa&quot; (USD $80) 

'''တၚ်စၟတ်''' - တန်တဴကဵု အကာဲအရာတုဲ ပြံၚ်သၠာဲအာမာန်ရောင်။&lt;ref&gt;https://www.ibsc.mcu.ac.th/admission-2024&lt;/ref&gt;

== References: ==
&lt;references group=&quot;နူတၚ်နၚ်ဂကောံသင်မန် ကွးဘာတက္ကသိုလ်မဟာစူဠာလံင်ကန်  https://reg.mcu.ac.th/ams/ https://www.ibsc.mcu.ac.th/admission-2024&quot; responsive=&quot;&quot; /&gt;

== ကဏ္ဍမဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[Category:ပရေင်ပညာ]]
* [[Category:သုတေသန]]
* [[Category:ဘာဗ္တောန်ပညာ]]

----
[[Category:ပရေင်ပညာ]]
[[Category:နဲကဲပညာ]]</text>
      <sha1>jffz1bft92i9hnydy3moaceqtv9mh6f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝိသေသလိင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8321</id>
    <revision>
      <id>59572</id>
      <parentid>49937</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T23:46:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59572</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2871" sha1="9m1f18qwt8xsnhl4cn0jdesafc40fa1" xml:space="preserve">{{Short description|ဗီုပြင်ပွမနွံစိုတ်ဆာန် လ္တူလိင်တုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး လိင်တၞဟ်ခြာ}}
'''ဝိသေသလိင်''' ({{lang-en|Sexual orientation}}) ဝွံ ဒှ်ဗီုပြင် ပွမနွံစိုတ်ဆာန် (Emotional attraction)၊ ပွမနွံစိုတ်ထၞေန် (Romantic attraction) ဟွံသေင်မ္ဂး ပွမနွံစိုတ်စောဲလာံ (Sexual attraction) လ္တူညးတြုံ၊ ညးဗြဴ ဟွံသေင်မ္ဂး လိင်နာနာသာ်ရ။

== ဂကူဝိသေသလိင်အဓိကဂမၠိုင် ==
ဝိသေသလိင်ဂှ် ပါ်ခြာလဝ် ဗွဲမဂၠိုင် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ:
* '''လိင်တၞဟ်ဆာန် (Heterosexuality):''' ပွမနွံစိုတ်ဆာန် လ္တူလိင်မတၞဟ်ခြာကဵုဇကု (ဥပမာ - ညးတြုံ ဆာန် ညးဗြဴ)။
* '''လိင်တုပ်ဆာန် (Homosexuality):''' ပွမနွံစိုတ်ဆာန် လ္တူလိင်မတုပ်ကဵုဇကု (ဥပမာ - [[Gay]], [[Lesbian]])။
* '''လိင်ၜါဆာန် (Bisexuality):''' ပွမနွံစိုတ်ဆာန် လ္တူသီုညးတြုံ ကေုာံ ညးဗြဴ။
* '''လိင်အိုတ်ဆာန် (Pansexuality):''' ပွမနွံစိုတ်ဆာန် လ္တူမၞိဟ်မွဲမွဲ နကဵုစိုတ်ဓါတ် သအးဇ္ၚး ဟွံရုဲစှ်လိင်။
* '''လိင်ဟွံဆာန် (Asexuality):''' ပွမဟွံမွဲကဵု စိုတ်စောဲလာံ လ္တူပရေင်လိင် ကဵုညးမွဲမွဲ။

== တင်စၟတ် သိပ္ပံ ==
ဝိသေသလိင်ဝွံ ဒှ်အရာမကတဵုဒှ်အလဵုလဵု နူကဵုသဘာဝ (Natural) ရ။ ဍေဟ်ဟွံသေင် ဒှ်အရာမရုဲစှ် (Choice) ဟွံသေင်မ္ဂး အရာမပြံင်လှာဲဂွံ နကဵုပၟိက်ဆန္ဒရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ်တင်ဂၞင် မသမ္တီလဝ် နကဵုဂကောံသိပ္ပံ ကေုာံ ဂကောံသုခာရီုဂၠးကဝ် (WHO) ရ။

== ဆက်ဗှ်ညိ ==
* [[LGBT]]
* [[လက္ခဏလိင်]]
* [[အခေါင်အရာမၞိဟ်]]

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}

[[ကဏ္ဍ:ဗေဒစိုတ်]]
[[ကဏ္ဍ:ဇဳဝဗေဒ]]
[[ကဏ္ဍ:LGBT]]</text>
      <sha1>9m1f18qwt8xsnhl4cn0jdesafc40fa1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သဳကၠဳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8565</id>
    <revision>
      <id>59602</id>
      <parentid>50290</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T00:32:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59602</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4563" sha1="1p4k4pzxq6998py10whtqrykzycndv2" xml:space="preserve">{{Short description|နဲကဲပွမသၠာဲဂတးတင်ဂၞင်၊ လညာတ် ကေုာံ ပွမဝေင်ဂြေပ်ပညာအကြားမၞိဟ်ဂမၠိုင်}}
{{Use dmy dates|date=April 2026}}

'''သဳကၠဳ''' (အင်္ဂလိက်: ''Discussion'') ဝွံ ဒှ်ဗီုပြင်ဆက်ဆံင် မနွံကဵုတင်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံသၠာဲဂတးလညာတ်၊ ပွမစစ်ဆေးတင်ဂၞင် ကေုာံ ပွမဂၠာဲသွဟ် ကုပြသၞာမွဲမွဲရ။ ပ္ဍဲလိက်ပတ်မန် ကေုာံ ယေန်သၞာင်ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ပွမသဳကၠဳဝွံ စၟတ်သမ္တီလဝ်နဒဒှ် &quot;ပညာဝုဒ္ဓိ&quot; (ပွမဇၞော်မောဝ်ပညာ) မွဲဗီုပြင်ရ။

== ဂကူသဳကၠဳဂမၠိုင် (Types of Discussion) ==

=== ၁. သဳကၠဳဗွဲအလုင် (Formal Discussion) ===
မကတဵုဒှ်ပ္ဍဲ အသေအဟာန်၊ ကောံဓရီု၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒၞာဲသုတေသနပညာ။ နွံကဵုသၞောတ် (Agenda) ကေုာံ ညးမစဳရေင် (Moderator)။
=== ၂. သဳကၠဳဗွဲသာမည (Informal Discussion) ===
ပွမဟီုဂးသဳကၠဳအကြား သကအ်ရဲ၊ သ္ၚိကၟိန် ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲဒၞာဲကမၠောန် သွက်ဂွံသၠာဲဂတးတင်ဂၞင် ဗွဲမသၠးပွး။

=== ၃. သဳကၠဳပညာ (Academic/Socratic Discussion) ===
နဲကဲမစကာပုစ္ဆာ (Questions) သွက်ဂွံဗၟံက်ထ္ၜးတင်စၟတ်စစ် ကေုာံ ပွမဗတောန်ပညာအကြား အစာ ကေုာံ တပှ်။
== တင်ရန်တၟအ် အဓိက (Key Objectives) ==
* '''ပွမကၠိုဟ်စိုတ်:''' ညံင်ဂွံကၠိုဟ်လညာတ်တၞဟ်ခြာ အကြားမၞိဟ်နာနာ။
* '''ပွမဂၠာဲသွဟ်:''' သွက်ဂွံဖန်ဗဒှ် တင်သ္ဂုတ်သွာတ် (Decision making) မနွံကဵုသဇိုင်။
* '''ပွမဇၞော်မောဝ်ပညာ:''' ပွမဗတောန် ကေုာံ ပွမသ္ၚဳဂၠေပ်တင်ဂၞင်တၟိ။

== သဳကၠဳ ပ္ဍဲဝဳကဳပဳဒဳယာ (Discussions in Wikipedia) ==
ပ္ဍဲသၞောတ်ဝဳကဳ၊ မုက်လိက် **&quot;သဳကၠဳ&quot; (Talk Page)** ဝွံ ကိစ္စဇၞော်ဗွဲမလောန်:
* ဒှ်ဒၞာဲညးဒါန်လိက် (Editors) တအ် သဳကၠဳပရူပလေဝ်ဒါန်လိက်ပရေင်။
* ဒှ်ဒၞာဲသောင်ကလး တင်ဝါဒိတၞဟ်ခြာ (Neutral Point of View)။
* သွက်ဂွံဖန်ဗဒှ် တင်တုပ်စိုတ် (Consensus) ကိုပ်ကၠာဟွံပြံင်လှာဲ တင်ဂၞင်ကိစ္စဇၞော်။

== နကဵုမတ်တၠပညာမန် (In Mon Context) ==
ပ္ဍဲယေန်သၞာင်မန်၊ ပွမသဳကၠဳဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင်ကဵု:
* '''ဓမ္မသာကစ္ဆာ:''' ပွမသဳကၠဳဓရ် မဒှ်မင်္ဂလသုတ်မွဲသာ်။ အစာတၠမန်တအ် စကာနဲကဲသဳကၠဳ သွက်ဂွံသောင်ကလး အဓိပ္ပါယ်ပိဋကတ်ပိ။
* '''သဳကၠဳပရေင်ဍုင်ကွာန်:''' ဝင်မန်ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပရူသၟိင်တြုဟ် ကေုာံ အမာတ်တၠပညာတအ် သဳကၠဳနဲကဲစစ်ဗျူဟာ ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ်။

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}

== ဆက်ဗှ်ညိ ==
* [[ပညာဗေဒ]]
* [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:မုက်လိက်သဳကၠဳ]]
* [[ဒဿနိကဗေဒ]]

[[Category:ပရေင်မၞိဟ်]]
[[Category:ပညာဗေဒ]]
[[ကဏ္ဍ:ဆက်ဆောံ]]</text>
      <sha1>1p4k4pzxq6998py10whtqrykzycndv2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဇာဇၞိက် ကောန်ပျူတာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9965</id>
    <revision>
      <id>59594</id>
      <parentid>52639</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T00:25:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59594</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6866" sha1="qjxhwifq11id4rpl5ezpatk9rwjvzcv" xml:space="preserve">[[ဝှာင်:Internet_map_1024.jpg|right|thumb|250x250px|ဇာဇၞိက် ကောန်ပျူတာ - ဥပမာ ဗီုပြင် ပွမဆက်စပ် ဇာဇၞိက် အေန်တာနဲ အလုံဂၠးတိ]]
'''ဇာဇၞိက် ကောန်ပျူတာ''' ({{lang-en|Computer network}}) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်သၞောတ်ဝ် မဆက်စပ်လဝ် စက်ကောန်ပျူတာ ၜါ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင်နူဂှ် ညံင်ဂွံ ပလံင်ဗစိုပ် ကေုာံ ပါ်ပရအ် တင်ဂၞင် (Data) ကေုာံ ကပေါတ်အရပ်အစပ် (Resources) ရေင်သကအ်ရ။ ပွမဆက်စပ်တအ်ဂှ် လေပ်စကာလဝ် ဇဗၠု (Cables/Fiber optics) ဟွံသေင်မ္ဂး နဲကဲ ဟွံမဲကဵု ဇဗၠု (Wireless/Wi-Fi) တအ်ရ။

ပွမဒက်ပ္တန် ဇာဇၞိက် ဝွံ ပကဵု ညံင် မၞိဟ်တအ် ဂွံပလံင် အဳမေလ်(Email)၊ သ္ၚဳဂၠိပ် ဝပ်သာ်ဂမၠိုင်၊ ပွမပါ်ပရအ် ဖိုင် (Files)၊ ကေုာံ ပွမစကာ စက်ပတိတ်လိက် (Printers) မွဲစွံ မာန်ရ။

== ဝင် (History) ==
ဝင် ဇာဇၞိက် ကောန်ပျူတာ ဝွံ စက္တဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲလက္ကရဴ သၞာံ ၁၉၅၀ တအ် ကေုာံ ၁၉၆၀ တအ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၉ ဂှ် ဌာနစဵုဒၞာ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (US Department of Defense) ဖန်ဗဒှ်လဝ် ဇာဇၞိက် ARPANET မဒှ် ဇာဇၞိက် ကောန်ပျူတာ အဓိက ပထမအိုတ်ရ။ ဇာဇၞိက်ဏအ်ဝွံ ဒှ်လဝ် သဇိုင်တမ်မူလ သွက် ပွမဇၞော်မောဝ် က္တဵုဒှ်ကၠုင် [[အေန်တာနဲ|အေန်တာနေတ်]] (Internet) ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ရ။

== ဂကူ ဇာဇၞိက်ဂမၠိုင် (Types of Networks) ==
ဇာဇၞိက် ကောန်ပျူတာ တအ်ဂှ် ပါ်ခြာလဝ် ဒုင်သဇိုင် လတူ သမၠဲဒေသ ကေုာံ ပွမဆက်စပ်လဝ်ရ-

* '''LAN (Local Area Network):''' ဇာဇၞိက် ဒေသသၟတ်။ မလေပ် ဆက်စပ်လဝ် ကောန်ပျူတာ အပ္ဍဲ သ္ၚိ၊ ရုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဘာ တအ် ဓဝ်ရ။ ဍေံဆက်စပ်လဝ် နကဵု ဇဗၠု အဳသာနဲ (Ethernet) ဂၠိုင်ရ။
* '''WAN (Wide Area Network):''' ဇာဇၞိက် ဒေသဇၞော်။ ဆက်စပ်လဝ် ကောန်ပျူတာ အလုံမွဲ ဍုင် ဟွံသေင်မ္ဂး အလုံဂၠးတိရ။ အေန်တာနဲ ဝွံ ဒှ် WAN မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။
* '''WLAN (Wireless Local Area Network):''' ဇာဇၞိက် ဒေသသၟတ် မဟွံမဲကဵု ဇဗၠု (ဥပမာ - ဝိုင်ဖိုင် Wi-Fi)။
* '''PAN (Personal Area Network):''' ဇာဇၞိက် ပူဂိုလ်။ မပ္တံကဵု ပွမဆက်စပ် ဖုန် ကု နားကြပ် နကဵု ဘလူးတု (Bluetooth)။

== ဗီုပြင် လဒက်ပ္တန်ဂမၠိုင် (Network Topologies) ==
ဗီုပြင် ပွမဆက်စပ် စက်ကောန်ပျူတာ အပ္ဍဲ ဇာဇၞိက် မွဲဂှ် ကော်စ တဝ်ပေါဝ်လဝ်ဂျဳ (Topology) ရ။ မပြာကတ်အိုတ်တအ်ဂှ်-

* '''ဗီုပြင် သၞံင် (Star Topology):''' ကောန်ပျူတာ သီုဖအိုတ် ဆက်စပ်လဝ် ကု စက်ဗဟဵု (Switch/Hub) မွဲရ။ ယဝ်ရ စက်ဗဟဵုဂှ် လီုအာမ္ဂး ဇာဇၞိက် သီုဖအိုတ် ရပ်စပ် ဟွံဂွံရ။
* '''ဗီုပြင် ဗင် (Ring Topology):''' စက်ကောန်ပျူတာ မွဲ ဆက်စပ် ကု စက်ၜါ ကွာဲအာ ကွာဲကၠုင်တုဲ ဒှ်အာ ဗီုပြင် ဗင် မွဲရ။
* '''ဗီုပြင် ကၠာဲ (Mesh Topology):''' စက်ကောန်ပျူတာ သီုဖအိုတ် ဆက်စပ်လဝ် ရေင်သကအ် ဇၟာပ်ပ်ဒၞာဲရ။ ယဝ်ရ ဂၠံင်မွဲ လီုအာလေဝ် ဂၠံင်တၞဟ် ဆက်အာ ဂွံဒၟံင်ရ။ (အေန်တာနဲ ဝွံ စကာလဝ် ဗီုပြင်ဏအ်ရ)။

== ကပေါတ် အဓိကဂမၠိုင် (Network Hardware) ==
သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် ဇာဇၞိက် မွဲမ္ဂး နွံပၟိက် ကပေါတ် ဟာတ်ဝဴ နာနာ မပ္တံကဵု-

* '''ရဴတာ (Router):''' စက် မကဵု ဂၠံင်တရဴ သွက် တင်ဂၞင် (Data packets) ညံင်ဂွံ စိုပ် ဒၞာဲမအာ ဍာံဍာံပြပြရ။ ဍေံဆက်စပ်ကဵု ဇာဇၞိက် ဒေသသၟတ် ကု အေန်တာနဲရ။
* '''သဝေတ် (Switch):''' စက် မဆက်စပ်ကဵု ကောန်ပျူတာဂမၠိုင် အပ္ဍဲ ဇာဇၞိက် ဒေသသၟတ် (LAN) မွဲရ။
* '''သာဗာ (Server):''' စက်ကောန်ပျူတာ အဓိက မၞုံကဵု ဒြဟတ်ဇၞော် သွက်ဂွံ ဂိုင်သိပ် ကေုာံ ပရအ်ကဵု တင်ဂၞင်၊ ဝက်ဆိုက် ဟွံသေင်မ္ဂး အဳမေး ဇရေင် စက်တၞဟ်တအ် (Clients) ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==

* [[သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ]]
* အေန်တာနဲ (Internet)
* ဝိုင်ဖိုင် (Wi-Fi)
* ဘလူတု (Bluetooth)

[[ကဏ္ဍ:သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ]] [[ကဏ္ဍ:ဇာဇၞိက် ကောန်ပျူတာ]]
[[ကဏ္ဍ:အေန်တာနေတ်]]</text>
      <sha1>qjxhwifq11id4rpl5ezpatk9rwjvzcv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59595</id>
      <parentid>59594</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T00:26:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[ဇာဇၞိက် ခမ်ပျူတာ]] ဇရေင် [[ဇာဇၞိက် ကောန်ပျူတာ]]</comment>
      <origin>59594</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6866" sha1="qjxhwifq11id4rpl5ezpatk9rwjvzcv" xml:space="preserve">[[ဝှာင်:Internet_map_1024.jpg|right|thumb|250x250px|ဇာဇၞိက် ကောန်ပျူတာ - ဥပမာ ဗီုပြင် ပွမဆက်စပ် ဇာဇၞိက် အေန်တာနဲ အလုံဂၠးတိ]]
'''ဇာဇၞိက် ကောန်ပျူတာ''' ({{lang-en|Computer network}}) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်သၞောတ်ဝ် မဆက်စပ်လဝ် စက်ကောန်ပျူတာ ၜါ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင်နူဂှ် ညံင်ဂွံ ပလံင်ဗစိုပ် ကေုာံ ပါ်ပရအ် တင်ဂၞင် (Data) ကေုာံ ကပေါတ်အရပ်အစပ် (Resources) ရေင်သကအ်ရ။ ပွမဆက်စပ်တအ်ဂှ် လေပ်စကာလဝ် ဇဗၠု (Cables/Fiber optics) ဟွံသေင်မ္ဂး နဲကဲ ဟွံမဲကဵု ဇဗၠု (Wireless/Wi-Fi) တအ်ရ။

ပွမဒက်ပ္တန် ဇာဇၞိက် ဝွံ ပကဵု ညံင် မၞိဟ်တအ် ဂွံပလံင် အဳမေလ်(Email)၊ သ္ၚဳဂၠိပ် ဝပ်သာ်ဂမၠိုင်၊ ပွမပါ်ပရအ် ဖိုင် (Files)၊ ကေုာံ ပွမစကာ စက်ပတိတ်လိက် (Printers) မွဲစွံ မာန်ရ။

== ဝင် (History) ==
ဝင် ဇာဇၞိက် ကောန်ပျူတာ ဝွံ စက္တဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲလက္ကရဴ သၞာံ ၁၉၅၀ တအ် ကေုာံ ၁၉၆၀ တအ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၉ ဂှ် ဌာနစဵုဒၞာ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (US Department of Defense) ဖန်ဗဒှ်လဝ် ဇာဇၞိက် ARPANET မဒှ် ဇာဇၞိက် ကောန်ပျူတာ အဓိက ပထမအိုတ်ရ။ ဇာဇၞိက်ဏအ်ဝွံ ဒှ်လဝ် သဇိုင်တမ်မူလ သွက် ပွမဇၞော်မောဝ် က္တဵုဒှ်ကၠုင် [[အေန်တာနဲ|အေန်တာနေတ်]] (Internet) ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ရ။

== ဂကူ ဇာဇၞိက်ဂမၠိုင် (Types of Networks) ==
ဇာဇၞိက် ကောန်ပျူတာ တအ်ဂှ် ပါ်ခြာလဝ် ဒုင်သဇိုင် လတူ သမၠဲဒေသ ကေုာံ ပွမဆက်စပ်လဝ်ရ-

* '''LAN (Local Area Network):''' ဇာဇၞိက် ဒေသသၟတ်။ မလေပ် ဆက်စပ်လဝ် ကောန်ပျူတာ အပ္ဍဲ သ္ၚိ၊ ရုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဘာ တအ် ဓဝ်ရ။ ဍေံဆက်စပ်လဝ် နကဵု ဇဗၠု အဳသာနဲ (Ethernet) ဂၠိုင်ရ။
* '''WAN (Wide Area Network):''' ဇာဇၞိက် ဒေသဇၞော်။ ဆက်စပ်လဝ် ကောန်ပျူတာ အလုံမွဲ ဍုင် ဟွံသေင်မ္ဂး အလုံဂၠးတိရ။ အေန်တာနဲ ဝွံ ဒှ် WAN မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။
* '''WLAN (Wireless Local Area Network):''' ဇာဇၞိက် ဒေသသၟတ် မဟွံမဲကဵု ဇဗၠု (ဥပမာ - ဝိုင်ဖိုင် Wi-Fi)။
* '''PAN (Personal Area Network):''' ဇာဇၞိက် ပူဂိုလ်။ မပ္တံကဵု ပွမဆက်စပ် ဖုန် ကု နားကြပ် နကဵု ဘလူးတု (Bluetooth)။

== ဗီုပြင် လဒက်ပ္တန်ဂမၠိုင် (Network Topologies) ==
ဗီုပြင် ပွမဆက်စပ် စက်ကောန်ပျူတာ အပ္ဍဲ ဇာဇၞိက် မွဲဂှ် ကော်စ တဝ်ပေါဝ်လဝ်ဂျဳ (Topology) ရ။ မပြာကတ်အိုတ်တအ်ဂှ်-

* '''ဗီုပြင် သၞံင် (Star Topology):''' ကောန်ပျူတာ သီုဖအိုတ် ဆက်စပ်လဝ် ကု စက်ဗဟဵု (Switch/Hub) မွဲရ။ ယဝ်ရ စက်ဗဟဵုဂှ် လီုအာမ္ဂး ဇာဇၞိက် သီုဖအိုတ် ရပ်စပ် ဟွံဂွံရ။
* '''ဗီုပြင် ဗင် (Ring Topology):''' စက်ကောန်ပျူတာ မွဲ ဆက်စပ် ကု စက်ၜါ ကွာဲအာ ကွာဲကၠုင်တုဲ ဒှ်အာ ဗီုပြင် ဗင် မွဲရ။
* '''ဗီုပြင် ကၠာဲ (Mesh Topology):''' စက်ကောန်ပျူတာ သီုဖအိုတ် ဆက်စပ်လဝ် ရေင်သကအ် ဇၟာပ်ပ်ဒၞာဲရ။ ယဝ်ရ ဂၠံင်မွဲ လီုအာလေဝ် ဂၠံင်တၞဟ် ဆက်အာ ဂွံဒၟံင်ရ။ (အေန်တာနဲ ဝွံ စကာလဝ် ဗီုပြင်ဏအ်ရ)။

== ကပေါတ် အဓိကဂမၠိုင် (Network Hardware) ==
သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် ဇာဇၞိက် မွဲမ္ဂး နွံပၟိက် ကပေါတ် ဟာတ်ဝဴ နာနာ မပ္တံကဵု-

* '''ရဴတာ (Router):''' စက် မကဵု ဂၠံင်တရဴ သွက် တင်ဂၞင် (Data packets) ညံင်ဂွံ စိုပ် ဒၞာဲမအာ ဍာံဍာံပြပြရ။ ဍေံဆက်စပ်ကဵု ဇာဇၞိက် ဒေသသၟတ် ကု အေန်တာနဲရ။
* '''သဝေတ် (Switch):''' စက် မဆက်စပ်ကဵု ကောန်ပျူတာဂမၠိုင် အပ္ဍဲ ဇာဇၞိက် ဒေသသၟတ် (LAN) မွဲရ။
* '''သာဗာ (Server):''' စက်ကောန်ပျူတာ အဓိက မၞုံကဵု ဒြဟတ်ဇၞော် သွက်ဂွံ ဂိုင်သိပ် ကေုာံ ပရအ်ကဵု တင်ဂၞင်၊ ဝက်ဆိုက် ဟွံသေင်မ္ဂး အဳမေး ဇရေင် စက်တၞဟ်တအ် (Clients) ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==

* [[သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ]]
* အေန်တာနဲ (Internet)
* ဝိုင်ဖိုင် (Wi-Fi)
* ဘလူတု (Bluetooth)

[[ကဏ္ဍ:သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ]] [[ကဏ္ဍ:ဇာဇၞိက် ကောန်ပျူတာ]]
[[ကဏ္ဍ:အေန်တာနေတ်]]</text>
      <sha1>qjxhwifq11id4rpl5ezpatk9rwjvzcv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:အေန်တာနေတ်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>9969</id>
    <revision>
      <id>59593</id>
      <parentid>52644</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T00:25:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59593</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1642" sha1="lqjyurkrcyhlsao5atoc69c5jaxmcr7" xml:space="preserve">[[File:Internet map 1024.jpg|150px|right|thumb|အေန်တာနေတ်]]

ကဏ္ဍဏအ်ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ သွက်ဂွံပကောံစွံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍသၟတ် မဆေင်စပ် ကု '''အေန်တာနေတ်''' ({{lang-en|Internet}}) ရ။

အေန်တာနေတ် ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်သၞောတ်ဝ် ပွမဆက်စပ် [[ဇာဇၞိက် ခမ်ပျူတာ]] အလုံဂၠးတိတုဲ၊ စကာလဝ် သၞောတ်ဝ် စၟတ်သမ္တီ အေန်တာနေတ် (TCP/IP) သွက်ဂွံ ဆက်စပ် ကေုာံ ပလံင်ဗစိုပ် တင်ဂၞင် အကြာ စက်ခမ်ပျူတာ ကေုာံ ကပေါတ် ဒဳဂျဳတယ် ဂမၠိုင်ရ။

== လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍသၟတ် အဓိကဂမၠိုင် ==
ပ္ဍဲကဏ္ဍဏအ်ဝွံ မၞးဂွံဆဵုကေတ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍသၟတ် အဓိက မပ္တံကဵု-
* [[အေန်တာနေတ်]]
* [[ဇာဇၞိက် ကောန်ပျူတာ]]
* ဝက်ဆိုက် (World Wide Web)
* အဳမေလ် (Email)
* မဳဒဳယာ ပရေင်မၞိဟ် (Social Media)

[[ကဏ္ဍ:ဇာဇၞိက် ခမ်ပျူတာ]]
[[ကဏ္ဍ:ပရေင်ဆက်စၠောအ်]]
[[ကဏ္ဍ:နဲကဲသိပ္ပံ]]</text>
      <sha1>lqjyurkrcyhlsao5atoc69c5jaxmcr7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အေန်တာနေတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10145</id>
    <revision>
      <id>59598</id>
      <parentid>58378</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T00:28:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59598</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16351" sha1="bus8wil1k4560bth9gs48r0y2ez2frr" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width: 22em; text-align: left; font-size: 90%; background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #ccc; padding: 5px; float: right; margin: 0 0 1em 1em;&quot;
|+ style=&quot;text-align: center; font-size: 1.2em; font-weight: bold; background-color: #e0e0e0; padding: 7px; border-radius: 3px;&quot; |အေန်တာနေတ် (Internet)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; |[[File:Internet map 1024.jpg|250px|ဗီုရုပ် ဇာမက္ၜင် အေန်တာနေတ်]]&lt;br/&gt;ဗီုရုပ် ဇာမက္ၜင် အေန်တာနေတ် မဆက်စၠောအ်လဝ် အလုံဂၠးတိ
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center; background-color: #f0f0f0; padding: 3px;&quot; |ပရူပရာ အဓိက
|-
!တမ်မူလ
|အင်္ဂလိက် (Internet) ကေုာံ မန် (အပ္ဍဲ + နဲကဲ)
|-
!အဓိပ္ပါယ် နကဵု အင်္ဂလိက်
|Internet, Interconnected Network
|-
!ပွံက် အဓိပ္ပါယ်
|သၞောတ်ကွန်ရက် ဇာမက္ၜင် မဆက်စၠောအ်လဝ် အလုံဂၠးတိ
|-
!သၞောတ် ပရေင်ဆက်စၠောအ်
|TCP/IP
|-
!သၞာံ မစက္တဵုဒှ်
|၁၉၆၀ ဂမၠိုင် (ARPANET)
|}

'''အေန်တာနေတ်''' ({{lang-en|Internet}}) ဝွံ ဒှ်သၞောတ်ကွန်ရက် ကောမ်ပျူတာ အလုံဂၠးတိ မဆက်စၠောအ်လဝ် နကဵု သၞောတ်ပရေင်ဆက်စၠောအ် ဒဳဂျဳတေဝ် (TCP/IP protocols) သွက်ဂွံ ဆက်စၠောအ် ကဵု ဇာမက္ၜင် ကောမ်ပျူတာဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Kurose2012&quot;&gt;Kurose, J. F., &amp; Ross, K. W. (2012). ''Computer Networking: A Top-Down Approach'' (6th ed.). Pearson.&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲအရေဝ်မန်မ္ဂး ဝေါဟာရ &quot;အေန်တာနေတ်&quot; ဝွံ ၜိုန်ရ လွဳစလဝ် နူ အရေဝ်အင်္ဂလိက်ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု သဒ္ဒါဗေဒမန်ဂှ် ဖန်ဗဒှ် ပညဳလဝ် နကဵု လညာတ် &quot;အပ္ဍဲ + နဲကဲ&quot; တုဲ ဍိုက်ပေင်ကဵု ရမ္သာင် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် ဇေတ်တ်ရ။ သၞောတ်ဏအ်ဝွံ ပြံင်လှာဲလဝ် ဂၠးတိပိုဲ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ် ပ္ဍဲအရာပရေင်ဆက်စၠောအ်၊ ပရေင်ပညာ၊ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ရ။

== ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ လညာတ်မန် ==
နကဵု လညာတ် လိက်ပတ် ကေုာံ ရမ္သာင်မန် (Phono-semantic matching) မ္ဂး &quot;အေန်တာနေတ်&quot; ဂှ် ပါ်ပ္တိတ်လဝ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ-

* '''အေန်တာ (Inter):''' ကံက်လဝ် အဓိပ္ပါယ် &quot;အပ္ဍဲ&quot; (Inside / Inner)။
* '''နေတ် (Net):''' ကံက်လဝ် အဓိပ္ပါယ် &quot;နဲကဲ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;သၞောတ်&quot; (Method / System / Technique)။

သရုပ်တုဲမ္ဂး &quot;အေန်တာနေတ်&quot; ဟီုဂှ် &quot;သၞောတ်နဲကဲ မနွံအပ္ဍဲ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;နဲကဲ အပ္ဍဲမဆက်စၠောအ်လဝ်&quot; ရ။ လညာတ်ဝွံ ကိတ်ညဳလောန် ကုသဘာဝ အေန်တာနေတ် မဒှ် သၞောတ်နဲကဲ ဒဳဂျဳတေဝ် မဆက်စၠောအ်လဝ် အလုံဂၠးတိ သက်ကုညာတ်ကေတ် နကဵုမတ်ရ။ ပွမပြံင်လှာဲ လွဳစ မအရေဝ် Internet ညံင်ဂွံဒှ်အာ &quot;အပ္ဍဲ + နဲကဲ&quot; ဂှ် ပ္ဍဲကဵု သဒ္ဒါဗေဒမ္ဂး ကော်စ Phono-semantic matching (ပွမပညဳ သီုရမ္သာင် သီုအဓိပ္ပါယ်) ရ။

== တမ်မူလ အရေဝ်အင်္ဂလိက် ==
နကဵု သဘဴဓဝ်ဍာံ တမ်မူလ မအရေဝ်ဏအ်ဂှ် ကၠုင်နူ အရေဝ်အင်္ဂလိက် '''Internet''' (Interconnected Network) ရ-

* '''Inter-''' မကၠုင်နူ Interconnected မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;အကြာ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;မဆက်စၠောအ်လဝ် ရေင်သကအ်&quot; (Between / Among)။
* '''Net''' မကၠုင်နူ Network မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဇာ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ကွန်ရက်&quot; (Network)။

အဓိပ္ပါယ် တမ်မူလ အင်္ဂလိက်ဂှ် &quot;သၞောတ်ကွန်ရက် ဇာမက္ၜင် မဆက်စၠောအ်လဝ် အကြာစက်ဂမၠိုင် အလုံဂၠးတိ&quot; ရ။ အရေဝ်ဏအ်ဝွံ စပြာကတ်ကၠုင် ပ္ဍဲအခိင် ၁၉၇၀ ဂမၠိုင် ကာလမဖန်ဗဒှ် သၞောတ် TCP/IP ရ။

== ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ==
[[File:ARPANET map March 1977.png|thumb|right|250px|ဗီုပြေင် ARPANET ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၇]]
ဝင်အေန်တာနေတ်ဝွံ စက္တဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ပရေင်သုတေသန ဂကောံဒစဵုဒနာ ဍုင်အမေရိကာန် (Department of Defense) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၀ ဂမၠိုင်ရ။ ကွန်ရက်ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ကော်စ ARPANET မဒှ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၉ ဂှ် ဆက်စၠောအ်လဝ် ကောမ်ပျူတာ ၄ မ ပ္ဍဲတက္ကသိုလ်ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Abbate1999&quot;&gt;Abbate, J. (1999). ''Inventing the Internet''. MIT Press.&lt;/ref&gt; နူဂှ်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၃ ဂှ် စကာကၠုင် သၞောတ် TCP/IP တုဲ ဒှ်ကၠုင် သၞောတ်အေန်တာနေတ် ခေတ်တၟိရ။ သၞာံ ၁၉၈၉ ဂှ် [[တိမ် ဗာနာသ်-လဳ]] (Tim Berners-Lee) မဖန်ဗဒှ်ကၠုင် သၞောတ်ဝှက် (World Wide Web - WWW) တုဲ အေန်တာနေတ်ဂှ် ပြာကတ်စိုပ်အာ ဇရေင်မှာဇန် အလုံဂၠးတိရ။

== အခြေခံ အဆောက်အအုံ ကေုာံ နဲကဲ ==
အေန်တာနေတ်ဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဟာဒ်ဝဲ (Hardware) ကေုာံ သပ်ဝဲ (Software) ၜါပြကာရ။ ဟာဒ်ဝဲဂှ် မပ္တံကဵု ဇုက်ဝါယာ (Fiber optic cables)၊ ရောက်တာ (Routers)၊ ကေုာံ ဆာဗာ (Servers) ဂမၠိုင်ရ။ ဆာဗာတံဝွံ ဒှ်ဒၞာဲ ဒဳတာဂမၠိုင် မသီဂိုင်လဝ်ရ။ သပ်ဝဲဂှ် ဒှ်သၞောတ်ပရေင်ဆက်စၠောအ် မပ္တံကဵု TCP/IP, HTTP, ကေုာံ DNS ဂမၠိုင်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ အဓိက သၞောတ်ပရေင်ဆက်စၠောအ် (Protocols)
|-
! ယၟု Protocol
! အဓိပ္ပါယ်
! လွပ် (Usage)
|-
| TCP/IP
| Transmission Control Protocol / Internet Protocol
| သၞောတ်အဓိက သွက်ဂွံ ပလံင်ဗစိုပ် ဒဳတာ အကြာကောမ်ပျူတာ
|-
| HTTP/HTTPS
| Hypertext Transfer Protocol (Secure)
| သွက်ဂွံ ဗှ် လိက်မုက်ဝှက် (Web pages) ပ္ဍဲ Browser
|-
| DNS
| Domain Name System
| ပြံင်လှာဲကဵု ယၟုဝက်ဘ်ဆာ် (ဥပမာ google.com) သို့ IP Address
|}

== ပရေင်ဆက်စၠောအ် ကေုာံ ရေင်တၠုင်ဂမၠိုင်ဂမၠိုင် ==
အေန်တာနေတ်ဝွံ ကဵုလဝ် ရေင်တၠုင်ဂမၠိုင် (Services) နာနာသာ် မပ္တံကဵု-
* '''World Wide Web (WWW):''' သၞောတ် သွက်ဂွံ ဗှ် လိက်ပတ် ကေုာံ ရုပ်ဒမျိုင်ဂမၠိုင်။
* '''Email (အဳမေဝ်):''' ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် လိက်ဒဳဂျဳတေဝ်။&lt;ref name=&quot;Castells2001&quot;&gt;Castells, M. (2001). ''The Internet Galaxy: Reflections on the Internet, Business, and Society''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;
* '''Social Media (မဳဒဳယာမှာဇန်):''' ဝက်ဘ်ဆာ် မပ္တံကဵု ဖုက်ဗောက် (Facebook)၊ တွိတာ (Twitter) သွက်ဂွံ ဆက်စၠောအ် ရေင်သကအ်။
* '''Streaming:''' ပရေင်ဗဵု ရုပ်ဒမျိုင် ကေုာံ ကလင်ဒွက် ဗီုကဵု ယူကျူ (YouTube) ကေုာံ နက်ဖလိတ် (Netflix)။

== အေန်တာနေတ် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် ==
အေန်တာနေတ်ဝွံ သြဇာဇၞော်လောန် ပ္ဍဲပရေင်မၞိဟ် (Society) ရ။ ဍေဟ် ကဵုအခေါင် ကုမၞိဟ်တအ် သွက်ဂွံ ဂၠာဲပညာ၊ ကတ်လ္ၚတ်၊ ကေုာံ ဆက်စၠောအ် ကုမၞိဟ် ပ္ဍဲဒေသနာနာမာန်ရ။ ဆဂး ပြသၞာ Digital Divide မကော်စ ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် အကြာ မၞိဟ်မစကာမာန် ကဵု ဟွံမာန်တအ် လေဝ် နွံဒၟံင်ရ။ ပ္ဍဲဒေသကွာန်ရးဂမၠိုင်ဂှ် အခေါင်အရာ လွပ်အေန်တာနေတ် ဟွံပေင်ဍိုက်ဏီရ။

== ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဗၞိက်ဒဳဂျဳတေဝ် ==
အေန်တာနေတ်ဝွံ က္တဵုဗဒှ်ကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ခေတ်တၟိ မကော်စ ဒဳဂျဳတေဝ် အဳကောနောမဳ (Digital Economy) ရ။ ပရေင်ရာန်သွံ အေန်လိုင်း (E-commerce) ဗီုကဵု အမေဇောန် (Amazon)၊ အလဳဘာဘာ (Alibaba) တံဂှ် လှဲလးကၠုင်ရ။ မၞိဟ်တအ် ဍိုက်ကၠောန်ကမၠောန် နူသ္ၚိ (Remote work) မာန်ကၠုင်တုဲ၊ ပရေင်သြန် (Digital Banking) လေဝ် လောဲသွာကၠုင်ရ။

== ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် ==
[[File:Binary code hacker.jpg|thumb|right|250px|ပရေင်ဂီုကၠီု သာ်ဗါ (Cybersecurity) ဒှ်ကိစ္စဇၞော်မွဲ ပ္ဍဲအေန်တာနေတ်]]
ၜိုန်ရ အေန်တာနေတ် ခိုဟ်ကီုလေဝ်၊ အန္တရာယ် (Cybersecurity threats) လေဝ် နွံဂၠိုင်ရ။ မပ္တံကဵု-
* '''Malware &amp; Viruses:''' ပရဝ်ဂရမ် မပလီုပလာ် ကောမ်ပျူတာ။
* '''Hacking (ပွမလုပ်ပလီု):''' ပွမလုပ်ကၠတ် ပရူပရာပူဂိုလ်။
* '''Phishing:''' ပွမလီလာန် ကေတ် တင်ဂရင်ဗ္တီ ဗလးသြန်။&lt;ref name=&quot;Schneier2015&quot;&gt;Schneier, B. (2015). ''Data and Goliath: The Hidden Battles to Collect Your Data and Control Your World''. W. W. Norton &amp; Company.&lt;/ref&gt;
ဟိုတ်ဂှ်ရ ပွမစကာ Encryption ကေုာံ VPN တံဂှ် ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ မင်မွဲ ဂီုကၠီုရ။

== အနာဂတ် အေန်တာနေတ် ==
အနာဂတ် အေန်တာနေတ်ဝွံ အာစိုပ်ဒၟံင် ကဆံင် Web3 မဒှ်ရ။ နဲကဲ မပ္တံကဵု 5G၊ Internet of Things (IoT)၊ ကေုာံ Artificial Intelligence (AI) တံဂှ် ပံင်သၟဟ်ကၠုင် ကုအေန်တာနေတ်တုဲ၊ စက်ကိရိယာတအ် ဆက်စၠောအ်ကၠောန်ၜိုတ် ရေင်သကအ် အလဵုအလဵု မာန်ကၠုင်ရ။ လညာတ် Metaverse လေဝ် က္တဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ မၞိဟ်တအ် ဂျိုင်လမျီု ပ္ဍဲဂၠးတိဒဳဂျဳတေဝ် နကဵု ရုပ် 3D မာန်ကၠုင်ရ။

== ဝေါဟာရမန် ကေုာံ သဒ္ဒါဗေဒ ==
နဲကဲ မလွဳစ ဝေါဟာရ &quot;အေန်တာနေတ်&quot; ဏအ်ဂှ် ဒှ်နဲကဲခိုဟ်အိုတ် သွက်ဂွံ မွေးစား (Adopt) ဝေါဟာရ ဍုင်မ္ၚး ညံင်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကုအခိုက်အရေဝ် ကေုာံ လညာတ် ဂကူဇကုရ။ ဍေဟ်ဖန်ဗဒှ်ကဵု ညံင်မှာဇန်မန်တအ် ဂွံစကာလောဲ၊ ဗဟ်သမ္တီလောဲ ကေုာံ နွံကဵု ရှ်သာအရေဝ်မန် ဇေတ်တ်ရ။ လညာတ်ဏအ်ဂှ် ဒှ်လညာတ်မခိုဟ်လောန် သွက်ဂွံ သောင်ကလး ကုကောန်ၚာ်မန်တအ် ညံင်ဂွံ ကၠိုဟ်ခိုဟ် ကေုာံ ဗဟ်သမ္တီလောဲသွာရ။&lt;ref name=&quot;Goddard2011&quot;&gt;Goddard, C. (2011). ''Semantic Analysis: A Practical Introduction'' (2nd ed.). Oxford University Press. (Discusses phono-semantic adaptations in languages).&lt;/ref&gt; နဲကဲဏအ်ဝွံ ဗီုကဵု ဍုင်ကြုက် တအ် မစကာကၠုင် (ဥပမာ - ယူကျူ ဂှ် ညးတအ် ကော် You-Ku မဂွံအဓိပ္ပါယ် ခိုဟ်/ဆာဲ) ကီုရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name      = ပရေင်အေန်တာနေတ်
| title     = [[အေန်တာနေတ်]] ကေုာံ ပရေင်ဆက်စၠောအ် ဒဳဂျဳတေဝ်
| listclass = hlist
| state     = autocollapse

| group1    = အခြေခံ အဆောက်အအုံ
| list1     =
* [[ကောန်ပျူတာ]]
* [[ရောတ်တာ (Router)]]
* [[IP Address]]
* [[Domain Name System|DNS]]
* [[TCP/IP]]

| group2    = ရေင်တၠုင်ဂမၠိုင် အေန်တာနေတ်
| list2     =
* [[World Wide Web|WWW (ဝက်ဘ်)]]
* [[အဳမေဝ်]]
* [[မဳဒဳယာမှာဇန်]]
* [[Search engine]]

| group3    = လိက်ပတ် ကေုာံ လညာတ်
| list3     =
* [[ဘာသာဗေဒ]]
* [[ဝေါဟာရမန်]]
* [[Phono-semantic matching]]
}}

{{DEFAULTSORT:အေန်တာနေတ်}}
[[ကဏ္ဍ:အေန်တာနေတ်]]
[[ကဏ္ဍ:ဝေါဟာရမန်]]
[[ကဏ္ဍ:ဘာသာဗေဒ]]
[[ကဏ္ဍ:ပရေင်ဆက်စၠောအ်]]
[[ကဏ္ဍ:နဲကဲသိပ္ပံ]]</text>
      <sha1>bus8wil1k4560bth9gs48r0y2ez2frr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59599</id>
      <parentid>59598</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T00:28:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59599</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16351" sha1="9lqqbs2eub66cdrbw9sejk7xjz23otu" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width: 22em; text-align: left; font-size: 90%; background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #ccc; padding: 5px; float: right; margin: 0 0 1em 1em;&quot;
|+ style=&quot;text-align: center; font-size: 1.2em; font-weight: bold; background-color: #e0e0e0; padding: 7px; border-radius: 3px;&quot; |အေန်တာနေတ် (Internet)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; |[[File:Internet map 1024.jpg|250px|ဗီုရုပ် ဇာမက္ၜင် အေန်တာနေတ်]]&lt;br/&gt;ဗီုရုပ် ဇာမက္ၜင် အေန်တာနေတ် မဆက်စၠောအ်လဝ် အလုံဂၠးတိ
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center; background-color: #f0f0f0; padding: 3px;&quot; |ပရူပရာ အဓိက
|-
!တမ်မူလ
|အင်္ဂလိက် (Internet) ကေုာံ မန် (အပ္ဍဲ + နဲကဲ)
|-
!အဓိပ္ပါယ် နကဵု အင်္ဂလိက်
|Internet, Interconnected Network
|-
!ပွံက် အဓိပ္ပါယ်
|သၞောတ်ကွန်ရက် ဇာမက္ၜင် မဆက်စၠောအ်လဝ် အလုံဂၠးတိ
|-
!သၞောတ် ပရေင်ဆက်စၠောအ်
|TCP/IP
|-
!သၞာံ မစက္တဵုဒှ်
|၁၉၆၀ ဂမၠိုင် (ARPANET)
|}

'''အေန်တာနေတ်''' ({{lang-en|Internet}}) ဝွံ ဒှ်သၞောတ်ကွန်ရက် ကောန်ပျူတာ အလုံဂၠးတိ မဆက်စၠောအ်လဝ် နကဵု သၞောတ်ပရေင်ဆက်စၠောအ် ဒဳဂျဳတေဝ် (TCP/IP protocols) သွက်ဂွံ ဆက်စၠောအ် ကဵု ဇာမက္ၜင် ကောန်ပျူတာဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Kurose2012&quot;&gt;Kurose, J. F., &amp; Ross, K. W. (2012). ''Computer Networking: A Top-Down Approach'' (6th ed.). Pearson.&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲအရေဝ်မန်မ္ဂး ဝေါဟာရ &quot;အေန်တာနေတ်&quot; ဝွံ ၜိုန်ရ လွဳစလဝ် နူ အရေဝ်အင်္ဂလိက်ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု သဒ္ဒါဗေဒမန်ဂှ် ဖန်ဗဒှ် ပညဳလဝ် နကဵု လညာတ် &quot;အပ္ဍဲ + နဲကဲ&quot; တုဲ ဍိုက်ပေင်ကဵု ရမ္သာင် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် ဇေတ်တ်ရ။ သၞောတ်ဏအ်ဝွံ ပြံင်လှာဲလဝ် ဂၠးတိပိုဲ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ် ပ္ဍဲအရာပရေင်ဆက်စၠောအ်၊ ပရေင်ပညာ၊ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ရ။

== ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ လညာတ်မန် ==
နကဵု လညာတ် လိက်ပတ် ကေုာံ ရမ္သာင်မန် (Phono-semantic matching) မ္ဂး &quot;အေန်တာနေတ်&quot; ဂှ် ပါ်ပ္တိတ်လဝ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ-

* '''အေန်တာ (Inter):''' ကံက်လဝ် အဓိပ္ပါယ် &quot;အပ္ဍဲ&quot; (Inside / Inner)။
* '''နေတ် (Net):''' ကံက်လဝ် အဓိပ္ပါယ် &quot;နဲကဲ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;သၞောတ်&quot; (Method / System / Technique)။

သရုပ်တုဲမ္ဂး &quot;အေန်တာနေတ်&quot; ဟီုဂှ် &quot;သၞောတ်နဲကဲ မနွံအပ္ဍဲ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;နဲကဲ အပ္ဍဲမဆက်စၠောအ်လဝ်&quot; ရ။ လညာတ်ဝွံ ကိတ်ညဳလောန် ကုသဘာဝ အေန်တာနေတ် မဒှ် သၞောတ်နဲကဲ ဒဳဂျဳတေဝ် မဆက်စၠောအ်လဝ် အလုံဂၠးတိ သက်ကုညာတ်ကေတ် နကဵုမတ်ရ။ ပွမပြံင်လှာဲ လွဳစ မအရေဝ် Internet ညံင်ဂွံဒှ်အာ &quot;အပ္ဍဲ + နဲကဲ&quot; ဂှ် ပ္ဍဲကဵု သဒ္ဒါဗေဒမ္ဂး ကော်စ Phono-semantic matching (ပွမပညဳ သီုရမ္သာင် သီုအဓိပ္ပါယ်) ရ။

== တမ်မူလ အရေဝ်အင်္ဂလိက် ==
နကဵု သဘဴဓဝ်ဍာံ တမ်မူလ မအရေဝ်ဏအ်ဂှ် ကၠုင်နူ အရေဝ်အင်္ဂလိက် '''Internet''' (Interconnected Network) ရ-

* '''Inter-''' မကၠုင်နူ Interconnected မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;အကြာ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;မဆက်စၠောအ်လဝ် ရေင်သကအ်&quot; (Between / Among)။
* '''Net''' မကၠုင်နူ Network မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဇာ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ကွန်ရက်&quot; (Network)။

အဓိပ္ပါယ် တမ်မူလ အင်္ဂလိက်ဂှ် &quot;သၞောတ်ကွန်ရက် ဇာမက္ၜင် မဆက်စၠောအ်လဝ် အကြာစက်ဂမၠိုင် အလုံဂၠးတိ&quot; ရ။ အရေဝ်ဏအ်ဝွံ စပြာကတ်ကၠုင် ပ္ဍဲအခိင် ၁၉၇၀ ဂမၠိုင် ကာလမဖန်ဗဒှ် သၞောတ် TCP/IP ရ။

== ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ==
[[File:ARPANET map March 1977.png|thumb|right|250px|ဗီုပြေင် ARPANET ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၇]]
ဝင်အေန်တာနေတ်ဝွံ စက္တဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ပရေင်သုတေသန ဂကောံဒစဵုဒနာ ဍုင်အမေရိကာန် (Department of Defense) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၀ ဂမၠိုင်ရ။ ကွန်ရက်ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ကော်စ ARPANET မဒှ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၉ ဂှ် ဆက်စၠောအ်လဝ် ကောန်ပျူတာ ၄ မ ပ္ဍဲတက္ကသိုလ်ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Abbate1999&quot;&gt;Abbate, J. (1999). ''Inventing the Internet''. MIT Press.&lt;/ref&gt; နူဂှ်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၃ ဂှ် စကာကၠုင် သၞောတ် TCP/IP တုဲ ဒှ်ကၠုင် သၞောတ်အေန်တာနေတ် ခေတ်တၟိရ။ သၞာံ ၁၉၈၉ ဂှ် [[တိမ် ဗာနာသ်-လဳ]] (Tim Berners-Lee) မဖန်ဗဒှ်ကၠုင် သၞောတ်ဝှက် (World Wide Web - WWW) တုဲ အေန်တာနေတ်ဂှ် ပြာကတ်စိုပ်အာ ဇရေင်မှာဇန် အလုံဂၠးတိရ။

== အခြေခံ အဆောက်အအုံ ကေုာံ နဲကဲ ==
အေန်တာနေတ်ဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဟာဒ်ဝဲ (Hardware) ကေုာံ သပ်ဝဲ (Software) ၜါပြကာရ။ ဟာဒ်ဝဲဂှ် မပ္တံကဵု ဇုက်ဝါယာ (Fiber optic cables)၊ ရောက်တာ (Routers)၊ ကေုာံ ဆာဗာ (Servers) ဂမၠိုင်ရ။ ဆာဗာတံဝွံ ဒှ်ဒၞာဲ ဒဳတာဂမၠိုင် မသီဂိုင်လဝ်ရ။ သပ်ဝဲဂှ် ဒှ်သၞောတ်ပရေင်ဆက်စၠောအ် မပ္တံကဵု TCP/IP, HTTP, ကေုာံ DNS ဂမၠိုင်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ အဓိက သၞောတ်ပရေင်ဆက်စၠောအ် (Protocols)
|-
! ယၟု Protocol
! အဓိပ္ပါယ်
! လွပ် (Usage)
|-
| TCP/IP
| Transmission Control Protocol / Internet Protocol
| သၞောတ်အဓိက သွက်ဂွံ ပလံင်ဗစိုပ် ဒဳတာ အကြာကောန်ပျူတာ
|-
| HTTP/HTTPS
| Hypertext Transfer Protocol (Secure)
| သွက်ဂွံ ဗှ် လိက်မုက်ဝှက် (Web pages) ပ္ဍဲ Browser
|-
| DNS
| Domain Name System
| ပြံင်လှာဲကဵု ယၟုဝက်ဘ်ဆာ် (ဥပမာ google.com) သို့ IP Address
|}

== ပရေင်ဆက်စၠောအ် ကေုာံ ရေင်တၠုင်ဂမၠိုင်ဂမၠိုင် ==
အေန်တာနေတ်ဝွံ ကဵုလဝ် ရေင်တၠုင်ဂမၠိုင် (Services) နာနာသာ် မပ္တံကဵု-
* '''World Wide Web (WWW):''' သၞောတ် သွက်ဂွံ ဗှ် လိက်ပတ် ကေုာံ ရုပ်ဒမျိုင်ဂမၠိုင်။
* '''Email (အဳမေဝ်):''' ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် လိက်ဒဳဂျဳတေဝ်။&lt;ref name=&quot;Castells2001&quot;&gt;Castells, M. (2001). ''The Internet Galaxy: Reflections on the Internet, Business, and Society''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;
* '''Social Media (မဳဒဳယာမှာဇန်):''' ဝက်ဘ်ဆာ် မပ္တံကဵု ဖုက်ဗောက် (Facebook)၊ တွိတာ (Twitter) သွက်ဂွံ ဆက်စၠောအ် ရေင်သကအ်။
* '''Streaming:''' ပရေင်ဗဵု ရုပ်ဒမျိုင် ကေုာံ ကလင်ဒွက် ဗီုကဵု ယူကျူ (YouTube) ကေုာံ နက်ဖလိတ် (Netflix)။

== အေန်တာနေတ် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် ==
အေန်တာနေတ်ဝွံ သြဇာဇၞော်လောန် ပ္ဍဲပရေင်မၞိဟ် (Society) ရ။ ဍေဟ် ကဵုအခေါင် ကုမၞိဟ်တအ် သွက်ဂွံ ဂၠာဲပညာ၊ ကတ်လ္ၚတ်၊ ကေုာံ ဆက်စၠောအ် ကုမၞိဟ် ပ္ဍဲဒေသနာနာမာန်ရ။ ဆဂး ပြသၞာ Digital Divide မကော်စ ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် အကြာ မၞိဟ်မစကာမာန် ကဵု ဟွံမာန်တအ် လေဝ် နွံဒၟံင်ရ။ ပ္ဍဲဒေသကွာန်ရးဂမၠိုင်ဂှ် အခေါင်အရာ လွပ်အေန်တာနေတ် ဟွံပေင်ဍိုက်ဏီရ။

== ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဗၞိက်ဒဳဂျဳတေဝ် ==
အေန်တာနေတ်ဝွံ က္တဵုဗဒှ်ကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ခေတ်တၟိ မကော်စ ဒဳဂျဳတေဝ် အဳကောနောမဳ (Digital Economy) ရ။ ပရေင်ရာန်သွံ အေန်လိုင်း (E-commerce) ဗီုကဵု အမေဇောန် (Amazon)၊ အလဳဘာဘာ (Alibaba) တံဂှ် လှဲလးကၠုင်ရ။ မၞိဟ်တအ် ဍိုက်ကၠောန်ကမၠောန် နူသ္ၚိ (Remote work) မာန်ကၠုင်တုဲ၊ ပရေင်သြန် (Digital Banking) လေဝ် လောဲသွာကၠုင်ရ။

== ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် ==
[[File:Binary code hacker.jpg|thumb|right|250px|ပရေင်ဂီုကၠီု သာ်ဗါ (Cybersecurity) ဒှ်ကိစ္စဇၞော်မွဲ ပ္ဍဲအေန်တာနေတ်]]
ၜိုန်ရ အေန်တာနေတ် ခိုဟ်ကီုလေဝ်၊ အန္တရာယ် (Cybersecurity threats) လေဝ် နွံဂၠိုင်ရ။ မပ္တံကဵု-
* '''Malware &amp; Viruses:''' ပရဝ်ဂရမ် မပလီုပလာ် ကောန်ပျူတာ။
* '''Hacking (ပွမလုပ်ပလီု):''' ပွမလုပ်ကၠတ် ပရူပရာပူဂိုလ်။
* '''Phishing:''' ပွမလီလာန် ကေတ် တင်ဂရင်ဗ္တီ ဗလးသြန်။&lt;ref name=&quot;Schneier2015&quot;&gt;Schneier, B. (2015). ''Data and Goliath: The Hidden Battles to Collect Your Data and Control Your World''. W. W. Norton &amp; Company.&lt;/ref&gt;
ဟိုတ်ဂှ်ရ ပွမစကာ Encryption ကေုာံ VPN တံဂှ် ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ မင်မွဲ ဂီုကၠီုရ။

== အနာဂတ် အေန်တာနေတ် ==
အနာဂတ် အေန်တာနေတ်ဝွံ အာစိုပ်ဒၟံင် ကဆံင် Web3 မဒှ်ရ။ နဲကဲ မပ္တံကဵု 5G၊ Internet of Things (IoT)၊ ကေုာံ Artificial Intelligence (AI) တံဂှ် ပံင်သၟဟ်ကၠုင် ကုအေန်တာနေတ်တုဲ၊ စက်ကိရိယာတအ် ဆက်စၠောအ်ကၠောန်ၜိုတ် ရေင်သကအ် အလဵုအလဵု မာန်ကၠုင်ရ။ လညာတ် Metaverse လေဝ် က္တဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ မၞိဟ်တအ် ဂျိုင်လမျီု ပ္ဍဲဂၠးတိဒဳဂျဳတေဝ် နကဵု ရုပ် 3D မာန်ကၠုင်ရ။

== ဝေါဟာရမန် ကေုာံ သဒ္ဒါဗေဒ ==
နဲကဲ မလွဳစ ဝေါဟာရ &quot;အေန်တာနေတ်&quot; ဏအ်ဂှ် ဒှ်နဲကဲခိုဟ်အိုတ် သွက်ဂွံ မွေးစား (Adopt) ဝေါဟာရ ဍုင်မ္ၚး ညံင်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကုအခိုက်အရေဝ် ကေုာံ လညာတ် ဂကူဇကုရ။ ဍေဟ်ဖန်ဗဒှ်ကဵု ညံင်မှာဇန်မန်တအ် ဂွံစကာလောဲ၊ ဗဟ်သမ္တီလောဲ ကေုာံ နွံကဵု ရှ်သာအရေဝ်မန် ဇေတ်တ်ရ။ လညာတ်ဏအ်ဂှ် ဒှ်လညာတ်မခိုဟ်လောန် သွက်ဂွံ သောင်ကလး ကုကောန်ၚာ်မန်တအ် ညံင်ဂွံ ကၠိုဟ်ခိုဟ် ကေုာံ ဗဟ်သမ္တီလောဲသွာရ။&lt;ref name=&quot;Goddard2011&quot;&gt;Goddard, C. (2011). ''Semantic Analysis: A Practical Introduction'' (2nd ed.). Oxford University Press. (Discusses phono-semantic adaptations in languages).&lt;/ref&gt; နဲကဲဏအ်ဝွံ ဗီုကဵု ဍုင်ကြုက် တအ် မစကာကၠုင် (ဥပမာ - ယူကျူ ဂှ် ညးတအ် ကော် You-Ku မဂွံအဓိပ္ပါယ် ခိုဟ်/ဆာဲ) ကီုရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name      = ပရေင်အေန်တာနေတ်
| title     = [[အေန်တာနေတ်]] ကေုာံ ပရေင်ဆက်စၠောအ် ဒဳဂျဳတေဝ်
| listclass = hlist
| state     = autocollapse

| group1    = အခြေခံ အဆောက်အအုံ
| list1     =
* [[ကောန်ပျူတာ]]
* [[ရောတ်တာ (Router)]]
* [[IP Address]]
* [[Domain Name System|DNS]]
* [[TCP/IP]]

| group2    = ရေင်တၠုင်ဂမၠိုင် အေန်တာနေတ်
| list2     =
* [[World Wide Web|WWW (ဝက်ဘ်)]]
* [[အဳမေဝ်]]
* [[မဳဒဳယာမှာဇန်]]
* [[Search engine]]

| group3    = လိက်ပတ် ကေုာံ လညာတ်
| list3     =
* [[ဘာသာဗေဒ]]
* [[ဝေါဟာရမန်]]
* [[Phono-semantic matching]]
}}

{{DEFAULTSORT:အေန်တာနေတ်}}
[[ကဏ္ဍ:အေန်တာနေတ်]]
[[ကဏ္ဍ:ဝေါဟာရမန်]]
[[ကဏ္ဍ:ဘာသာဗေဒ]]
[[ကဏ္ဍ:ပရေင်ဆက်စၠောအ်]]
[[ကဏ္ဍ:နဲကဲသိပ္ပံ]]</text>
      <sha1>9lqqbs2eub66cdrbw9sejk7xjz23otu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဒပ်ပၞာန် စဵုဒၞာ ညးဍုင်ကွာန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10870</id>
    <revision>
      <id>59563</id>
      <parentid>58172</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T23:37:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် */</comment>
      <origin>59563</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25099" sha1="hsxo2uayww59xn06irbcs9nkm69f961" xml:space="preserve">{{Short description|ဒပ်ပၞာန် ယိုက်လွဟ် မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု အလဵုအသဳ ညဳသၟဟ် ကောန်ဂကူ (NUG) သွက်ဂွံ ဗတိုက် သၞောတ်ဝ် အာဏာသျှင် ပၞာန် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ}}{{Infobox militant organization|name=ဒပ်ပၞာန် စဵုဒၞာ ညးဍုင်ကွာန်|native_name=ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော် (PDF)|logo=[[File:People's Defense Force (Myanmar) flag.svg|250px|အလာံ ဒပ်ပၞာန် စဵုဒၞာ ညးဍုင်ကွာန်]]|caption=အလာံ တရာဲဝင် ဒပ်ပၞာန် စဵုဒၞာ ညးဍုင်ကွာန် မစကာဒၟံင် လၟုဟ်|dates=၅ မေ ၂၀၂၁ – လၟုဟ်|leader=[[ဒူဝါ လရှဳလ]] (Dưa Lashi La - သမ္မတ ကာယက), [[ရည်မွန်|ဦးရည်မွန်]] (ဝန်ကြီး ဌာန စဵုဒၞာ)|headquarters=လျို့ဝှက် (အပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ပွဳပွူ ဒေသ ပယျဵု)|area=အလုံ [[ဍုင်ဗၟာ]] (ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ တွဵုရး သကိုင်၊ မကွေ၊ ချေင် ကေုာံ ကယျာ)|ideology=[[သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Federal Democracy), [[ဝါဒ ဒစဵုဒစး ဖာသေတ်]] (Anti-fascism)|opponents=[[ကံင်သဳ စၟိန်ပြမာန် ဍုင်]] (SAC), [[ဒပ်ပၞာန်ဗၟာ]] (Tatmadaw)|allies=[[ဒပ်ယိုက်လွဟ် ကောန်ဍုင်အရင်ဂမၠိုင်]] (EAOs), [[ကေအဲန်ယူ]] (KNU), [[ကေအိုင်အေ]] (KIA), [[သဳအေန်အက်ဖ်]] (CNF)|size=ၜိုတ် ၆၅,၀၀၀ စဵုကဵု ၁၀၀,၀၀၀ ပြင် (စရင် ခန့်မှန်း ၂၀၂၃)}}
'''ဒပ်ပၞာန် စဵုဒၞာ ညးဍုင်ကွာန်''' ({{lang-my|ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်}}၊ {{lang-en|People's Defence Force - PDF}}) ဝွံ ဍေံဒှ် ဒပ်ပၞာန် යိုက်လွဟ် တရာဲဝင် မဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု [[အလဵုအသဳ ညဳသၟဟ် ကောန်ဂကူ]] (NUG) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ လမျီု ကေုာံ ဒြပ်ရတ် ညးဍုင်ကွာန် တအ် နူကဵု ပွမပလီုပလာ် ကေုာံ ပွမဂစိုတ် ပဠက် ဂကူ မကၠောန် ဗဒှ် ဒၟံင် နကဵု [[ကံင်သဳ စၟိန်ပြမာန် ဍုင်]] (SAC) ဟွံသေင်မ္ဂး ဒပ် ပၞာန် ဗၟာ (Tatmadaw) ရ။ ဒပ်ပၞာန် ဏအ် ဝွံ က္တဵုဒှ် ကၠုင် ကြဴနူ [[ပွမသီအဝဵုပၞာန် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၂၁]] တုဲ ဍေံ ဒှ် ဒြဟတ် အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ပၠန်ဂတး ကောန်ထဝ် (Spring Revolution) သွက်ဂွံ ရိုဟ် ပလီု ထောအ် သၞောတ်ဝ် [[အာဏာသျှင်]] ကေုာံ ဒက်ပ္တန် ဍုင် [[သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] ရ။

== ၁။ ဝင် ကေုာံ ဟိုတ်မက္တဵုဒှ် (Background and Origins) ==
ပ္ဍဲကဵု စၟတ် တ္ၚဲ ၁ ဖေဖဝ်ဝါရဳ သၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ်၊ ဒပ် ပၞာန် ဗၟာ မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် လဝ် နကဵု သကိုပ် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ပၞာန် [[မေန်အံင်လှာင်]] (Min Aung Hlaing) တအ် သီ ကေတ် အဝဵု ဍုင် နူကဵု အလဵုအသဳ ညးဍုင်ကွာန် (NLD) မကလိဂွံ လဝ် ဇမၞး ပ္ဍဲ ပွမရုဲစှ် မဲ သၞာံ ၂၀၂၀ ဂှ် ရ။ ပရေင် သီ အဝဵု ဏအ် ဍေံ ဖန် ညံင် ညးဍုင်ကွာန် အလုံ မွဲ ဍုင် ဂွံ ဒစဵုဒစး ကေုာံ ထ္ၜး ဆန္ဒ ဗွဲမၜိုဟ်သြိုဟ် (Civil Disobedience Movement - CDM) ရ။ ဆဂး၊ ဒပ် ပၞာန် တအ် စကာ လွဟ် ဇေတ်တ် တုဲ ပန် ဂစိုတ် ညးဍုင်ကွာန် မထ္ၜး ဆန္ဒ တအ် ဗွဲမသကာတ်မြဟ် ရ။

ဟိုတ်နူ ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ပွမထ္ၜး ဆန္ဒ ဗွဲမၜိုဟ်သြိုဟ် သၟး ဂှ် ဟွံမာန် စဵုဒၞာ လမျီု အလဵု ဇကု တုဲ، သၟတ်၊ ကွးဘာ ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် နူကဵု ဒေသ နာနာ တအ် စ ပကောံ ဒြဟတ် ကေုာံ ရပ် လွဟ် မမာန် ကၠောန် ကေတ် အလဵု ဇကု မပ္တံကဵု သေနာတ် တူမဳ (Tumee guns) သွက်ဂွံ ကလေင် ပတိတ် ဒြဟတ် ရ။ ပရေင် က္တဵု ပၠန်ဂတး ဏအ် ဂှ် ဍေံ က္တဵုဒှ် ပြဟ် လောန် ပ္ဍဲကဵု တွဵုရး သကိုင် (Sagaing) ကေုာံ မကွေ (Magway) ရ။ သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ကေုာံ က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ဒြဟတ် တအ် ဏအ် ဗွဲမစှ်ေ သၞောတ် ဂှ်၊ ကမ္မတဳ စၞး စၠတ်ထဝ် (CRPH) တအ် ပံက် လး ကဵု တရဴ သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် ဒပ် ပၞာန် တရာဲဝင် မွဲ ရ။

== ၂။ ပွမဒက်ပ္တန် ကေုာံ တင်ရန်တၟအ် (Formation and Objectives) ==
ပ္ဍဲကဵု စၟတ် တ္ၚဲ ၅ မေ ၂၀၂၁ ဂှ်၊ [[အလဵုအသဳ ညဳသၟဟ် ကောန်ဂကူ]] (NUG) မဒှ် အလဵုအသဳ ပြိုင်ပကာန် ဂှ် လလောင် တြး ဒက်ပ္တန် &quot;ဒပ်ပၞာန် စဵုဒၞာ ညးဍုင်ကွာန်&quot; (PDF) ဗွဲမတရာဲဝင် ရ။ ပွမဒက်ပ္တန် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ကမၠောန် အဓိက သွက်ဂွံ ဓမံက် ရုပ်ရဴ [[wikt:mon:ပၞာန်|ပၞာန်]] ဒစဵုဒစး အာဏာသျှင် ရ။

'''တင်ရန်တၟအ် အဓိက ညးတအ် ဂှ် ဍေံ နွံ ၃ သာ်-'''

# သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညးဍုင်ကွာန် နူကဵု ပရေင် အကြမ်းဖက် ကေုာံ ပွမဂစိုတ် ပဠက် ဂကူ နူ ဒပ် ပၞာန် စၟိန်ပြမာန် ဍုင် (SAC)။
# သွက်ဂွံ ရိုဟ် ပလီု ထောအ် သၞောတ်ဝ် အာဏာသျှင် ပၞာန် ကေုာံ မင်မဲ ဒြပ် ရတ် ဍုင်။
# သွက်ဂွံ ကၠောန် ပံင်ကောံ မွဲစွံ ကု [[ဒပ်ယိုက်လွဟ် ကောန်ဍုင်အရင်ဂမၠိုင်]] (EAOs) သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် &quot;ဒပ် ပၞာန် ဖက်ဒရယ်&quot; (Federal Army) အလုံ ဍုင် မွဲ ပ္ဍဲကဵု အနာဂတ် ရ။

== ၃။ လဒက်ပ္တန် ဂကောံ ကေုာံ ကဆံင်အုပ်ဓုပ် (Organizational Structure) ==
ဒပ် PDF ဝွံ ဍေံ ဟွံသေင် ဂကောံ ပၠန်ဂတး ချပ် ဂၠဲါ စ ပြးဇး ပုဟ်။ ညးတအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု လဒက်ပ္တန် ကဆံင် အုပ်ဓုပ် (Chain of Command) မစှ်ေ သၞောတ် သၟဝ် ဌာန ဝန်ကြီး ကာကွယ်ရေး (Ministry of Defence - NUG) ရ။

* '''ကမ္မတဳ ဗဟဵု (Central Command):''' ဒှ် ဒၞာဲ မဖျေဟ် ဗျူဟာ ကေုာံ သ္ဂုတ်သွာတ် ပၞာန် အဓိက မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် လဝ် နကဵု ဦးရည်မွန် (Yee Mon) ကေုာံ အရာရှိ ပၞာန် ဇၞော်ဇၞော် တအ် ရ။
* '''ကွပ်ကဲမှု တိုင်းဂမၠိုင် (Regional Commands):''' ညးတအ် ပါ် လဝ် ဒေသ စဵုဒၞာ အလုံ ဍုင် (ဥပမာ - တိုင်း အထက်ပိုင်း، တိုင်း အလယ်ပိုင်း، တိုင်း တောင်ပိုင်း) သွက်ဂွံ ကွပ်ကဲ ဒပ် ပ္ဍဲ ဒေသ တအ် ဂှ် လောဲသွာ ရ။
* '''တပ်ရင်း ကေုာံ တပ်ဖွဲ့ (Battalions and Local Forces):''' သၟဝ် ကွပ်ကဲမှု တိုင်း တအ် ဂှ် နွံ ကု တပ်ရင်း (Battalions) မၞုံ လၟိဟ် ကောန် ပၞာန် ၂၀၀ ကဵု ၅၀၀ အကြာ ရ။ ပါဲနူ ဂှ် မ္ဂး နွံ သီု [[ဒပ်စဵုဒၞာ ဒေသ]] (Local Defence Forces - LDF ဟွံသေင်မ္ဂး ပကဖ) မဒှ် ဒပ် ညးဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ ပွိုင်ဍုင် မမင်မဲ လဝ် ညးဍုင်ကွာန် အပ္ဍဲ ဒေသ ရ။

== ၄။ ပရေင်ပကတ်ပကေဝ် ကေုာံ လွဟ်လက်နက် (Training and Equipment) ==
ပ္ဍဲ အခိင် စ ဒက်ပ္တန် တေအ် မ္ဂး، ဒပ် PDF တအ် ဟွံမွဲ ကု လွဟ် ခိုဟ်ဟ် ကေုာံ ပညာ ပၞာန် ပုဟ်။ သၟတ် တအ် ဒး တိတ် အာ ပ္ဍဲ ဂြိုပ် (Liberated areas) မအုပ်ဓုပ် လဝ် နကဵု ဒပ် ကောန်ဍုင်အရင် တအ် ဗီုကဵု KNU ကဵု KIA သွက်ဂွံ ကတ် လ္ၚတ် ပညာ ပၞာန် သဇိုင် ရ။

* '''ပွမစကာ လွဟ်:''' ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ညးတအ် စကာ ဆ သေနာတ် တူမဳ၊ ဗုမ် ဍာ်ဗစး (Molotov cocktails) ကေုာံ ဗုမ် မာင် ဇကု ကၠောန် ကေတ် သၟး ရ။ ဆဂး လၟုဟ် မ္ဂး ညးတအ် ကလိဂွံ လွဟ် အဝ်တဝ် (Automatic rifles) မပ္တံကဵု M16, AK-47 ကေုာံ M4 တအ် နူကဵု ပရေင် သီ ကေတ် နူ ဒပ် ပၞာန် ဗၟာ ဟွံသေင်မ္ဂး ရာန် ကေတ် နူ ပယျဵု ဍုင် သေံ ร။
* '''နဲပညာ တၟိ (Technology):''' အရာ မပြာကတ် အိုတ် သွက် PDF ဂှ် ဒှ် ပွမစကာ နဲပညာ ခေတ် တၟိ ရ။ ညးတအ် စကာ စက် 3D Printer သွက်ဂွံ ပတိတ် လွဟ် ကေုာံ ခရာ ဗုမ် (FGC-9) ရ။ ပါဲနူ ဂှ် ညးတအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် &quot;တပ်ဖွဲ့ ဒရုန်း&quot; (Drone Forces) မပ္တံကဵု က္ၜင်ကျာ ဍောတ်တ် မစွံ ဗုမ် သွက်ဂွံ ဖျေဟ် လတူ ဗဒိုပ် ပၞာန် ဗၟာ မာန် ဗွဲမအံင်ဇၞး ရ။

== ၅။ ပရေင်ချဳဒရာင် ပၞာန် ကေုာံ ဗျူဟာ (Military Operations and Strategies) ==
ဗျူဟာ အဓိက သွက် ဒပ် PDF ဂှ် ဍေံ ဒှ် &quot;ပၞာန် ပြောက်ကျား&quot; (Guerrilla Warfare) ဟိုတ်နူကဵု ဒြဟတ် လွဟ် ဟွံတုပ် ကု ဒပ် ပၞာန် ဗၟာ (Asymmetric warfare) ရ။

* '''ပရေင် အုပ်ဓုပ် ဒေသ နယ်မြေ (Territorial Control):''' ပ္ဍဲ ဒေသ ညာသ် (Rural areas) မပ္တံကဵု တွဵုရး သကိုင် ကဵု မကွေ မ္ဂး، ဒပ် PDF တအ် နွံ ကု သြဇာ မအုပ်ဓုပ် လဝ် တိဍာ် ဗွဲမလှဲလး ရ။ ညးတအ် ကၟာတ် လဒဵု ဂၠံင် တရဴ၊ တိုက် ပလီု လတူ ကွဳစက် ပၞာန် (Convoy ambushes) ကေုာံ သီ ကေတ် ဗဒိုပ် ဍောတ်တ် နူ ဒပ် SAC ရ။
* '''ပရေင် ပ္ဍဲ ဍုင် ဇၞော် (Urban Warfare):''' ပ္ဍဲ ဍုင် ဇၞော်ဇၞော် ဗီုကဵု ရန်ကုန် ကဵု မန္တလေး မ္ဂး، ညးတအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် ဂကောံ လျို့ဝှက် (Urban Guerrilla - UG) သွက်ဂွံ ပလီုပလာ် စက်ယန္တရား အလဵုအသဳ، ဗလး ဗုမ် ပ္ဍဲ ရုင် အလဵုအသဳ ကေုာံ ပွမဂစိုတ် (Assassinations) လတူ ညး မကဵု ပရိုင် ကု စၟိန်ပြမာန် ဍုင် (Dalans / Informants) ကေုာံ အရာရှိ ပၞာန် ဇၞော်ဇၞော် ရ။

== ၆။ ပရေင်မဟာမိတ် ကေုာံ ဒပ်ကောန်ဍုင်အရင် (Alliances and EAOs) ==
အရာ မဖန် ညံင် PDF ဂွံ ကြံင်မ္ၚိုဟ် ကၠုင် ဂှ် ဒှ် ပရေင် ပံင်ကောံ မဟာမိတ် မွဲစွံ ကု [[ဒပ်ယိုက်လွဟ် ကောန်ဍုင်အရင်ဂမၠိုင်]] (EAOs) မၞုံ ကု ပရေင် ဆဵုဂဗ ပၞာန် ပွိုင် ၇၀ သၞာံ ပြင် ရ။

* '''[[ကေအဲန်ယူ]] (KNU - Karen National Union):''' ပ္ဍဲ တွဵုရး ကရေင် မ္ဂး ဒပ် PDF (တပ်မဟာ တောင်ပိုင်း) တအ် ပံင်ကောံ သ္ပ ပၞာန် မွဲစွံ ကု ဒပ် ကရေင် KNLA သွက်ဂွံ သီ ကေတ် ဗဒိုပ် ပၞာန် ဗၟာ မာန် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
* '''[[ကေအိုင်အေ]] (KIA - Kachin Independence Army):''' ပ္ဍဲ တွဵုရး ကချင် ကဵု သကိုင် မ္ဂး ဒပ် KIA တအ် ကဵု ပရေင် ပကတ်ပကေဝ် ကေုာံ လွဟ် ကု PDF တုဲ တိုက် ပၞာန် မွဲစွံ ရ။
* ပါဲနူ ဂှ် မ္ဂး ညးတအ် သီု နွံ ပရေင် ဆက်ဆောံ ခိုဟ် ကု [[သဳအေန်အက်ဖ်]] (CNF - Chin National Front) ပ္ဍဲ တွဵုရး ချေင် ကေုာံ [[ကေအဲန်ပဳပဳ]] (KNPP - Karenni National Progressive Party) ပ္ဍဲ တွဵုရး ကယျာ တအ် သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် ဒြဟတ် ပံင်ကောံ စဵုဒၞာ ညးဍုင်ကွာန် ဍိုက်က်ပေင်င် ရ။

== ၇။ ပရေင်ထံက်ပင် ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဘဏ္ဍာရေး (Public Support and Funding) ==
ဒပ် PDF ဝွံ ဍေံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ &quot;သြန် ထံက်ပင် နူ ညးဍုင်ကွာန်&quot; ဍိုက်က်ပေင်င် ရ။ NUG ဟွံကလိဂွံ သြန် အထောက်အပံ့ သၠဲသၠဲ နူကဵု အလဵုအသဳ ဍုင် သ္အာင် တအ် ပုဟ်။

* '''ညးဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ ဍုင် သ္အာင် (Diaspora):''' ကောန် ဍုင်ဗၟာ မစိုပ် ဒၟံင် ဍုင် သ္အာင် မပ္တံကဵု ထိုင်း، ဂျပေန်၊ သေင်ကာပူ ကဵု အမေရိကာန် တအ် ကဵု ဒါန် သြန် (Donations) လၟိုန် ဂိတု သွက်ဂွံ ရာန် လွဟ် ကေုာံ စၞစ သွက် PDF ရ။
* '''ပရောဂျက် NUG (NUG Funding Projects):''' NUG တအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် အစဳအစန် သွက်ဂွံ ဂၠာဲ သြန် ဘဏ္ဍာ မပ္တံကဵု ပွမသွံ လိက် ငွေတိုက်စာချုပ် (Spring Revolution Bonds)၊ အစဳအစန် သြန် လှုဲ ဒဳဂျဳတဲ NUG Pay၊ ကေုာံ ကံက် အခေါန် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ မအုပ်ဓုပ် လဝ် (Tax collection in liberated areas) ရ။ ပါဲနူ ဂှ် သၟတ် တအ် လေဝ် ဂၠာဲ သြန် နကဵု Click-to-Donate campaigns ပ္ဍဲ လပှ်ကျာ ကီု ရ။

== ၈။ ပွမစၟတ်သမ္တီ ဂၠးတိ ကေုာံ ပြသၞာ (International Recognition and Challenges) ==
ဒပ် PDF ကေုာံ NUG ဝွံ ညးတအ် ဒး ဆဵု ဂဗ ပြသၞာ အဓိက လပါ် ပရေင် ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ ရ။

* '''စၟတ်သမ္တီ ဂကောံ အကြမ်းဖက်:''' ကံင်သဳ စၟိန်ပြမာန် ဍုင် (SAC) တအ် စၟတ် သမ္တီ လဝ် NUG ကဵု PDF နဒဒှ် &quot;ဂကောံ အကြမ်းဖက်&quot; (Terrorist Organizations) ရ။
* '''ပရေင် ထံက်ပင် ဍုင် သ္အာင် ဟွံမွဲ:''' ၜိုန်ရ ဍုင် ပလိုတ် (Western countries) တအ် စွံ စိုတ် သမ္တီ လတူ ပၠန်ဂတး ဏအ် ကီု လေဝ်၊ ညးတအ် ဟွံကဵု လွဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဟွံစၟတ် သမ္တီ နဒဒှ် အလဵုအသဳ ဍာံဍာံ (De jure recognition) ဏီ ပုဟ်။ PDF တအ် ဒး တန်တဴ နကဵု သြန် အလဵု ဇကု သၟး ရ။
* '''ပြသၞာ အပ္ဍဲ (Internal Challenges):''' ဟိုတ်နူ ဒပ် PDF တအ် က္တဵုဒှ် လဝ် နူကဵု ဂကောံ နာနာ သာ် ပ္ဍဲ ဒေသ ဟွံတုပ် တုဲ، ပရေင် အုပ်ဓုပ် ညံင် ဂွံ စှ်ေ သၞောတ် မွဲ ဓဝ် (Centralized command) ဂှ် ဍေံ ဒှ် ဒၟံင် ပြသၞာ ဇၞော် မွဲ စဵုကဵု လၟုဟ် ဏီ ရ။

== ၉။ အခေါင်အရာမၞိဟ် ကေုာံ စည်းကမ်းပၞာန် (Human Rights and Rules of Engagement) ==
ပ္ဍဲကဵု ပၞာန် မ္ဂး ပွမဒ္ဂေတ် ဗက် အတိုင် [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] ဂှ် ကိစ္စဇၞော် လောန် ရ။

* '''စည်းကမ်း ဥပဒေ ပၞာန်:''' NUG ကာကွယ်ရေး ဝန်ကြီးဌာန ဖျေဟ် လဝ် စည်းကမ်း ပၞာန် (Code of Conduct) ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် သွက် ကောန် ပၞာန် PDF တအ် ညံင် ဟွံဂွံ ပလီုပလာ် ညးဍုင်ကွာန်، ညံင် ဂွံ ဆက်ဆောံ ခိုဟ် ကု သုံ့ပန်း ပၞာန် (POWs) ကေုာံ ညံင် ဟွံဂွံ စကာ ကောန်ၚာ် ပ္ဍဲ ပၞာန် ရ။
* '''တင် ဒး ဒုင် ပါ်ပဲါ (Allegations):''' ၜိုန်ရ နွံ စည်းကမ်း ကီု လေဝ်၊ ဒပ် PDF လ္ၚဵု တအ် (ဗွဲတၟေင် UG ပ္ဍဲ ဍုင်) ဒး ဒုင် ပါ်ပဲါ နူ ဂကောံ အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဂၠးတိ ဟိုတ်နူကဵု ပွမဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဂစိုတ် မၞိဟ် မထေင် ကေတ် ဒှ် ဒလန် (Dalans) သီု ဟွံမွဲ ကု ရုင်သၞောဝ် ဍာံဍာံ (Extrajudicial killings) ရ။ NUG တအ် ဂစာန် ဖန် ညံင် ဂွံ စၟဳစၟတ် ကေုာံ ထိင်ဒဝ် ပြသၞာ တအ် ဏအ် လၟိုန် ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ဖဵုသမ္ၚေတ် (Future Prospects and Impact) ==
ဒပ်ပၞာန် စဵုဒၞာ ညးဍုင်ကွာန် ဝွံ ဍေံ ဖန် ညံင် ပရေင် ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင် ပၞာန် ပ္ဍဲ [[wikt:mon:ဍုင်|ဍုင်]] ဗၟာ ဂွံ ပြံင်လှာဲ အာ ဍိုက်က်ပေင်င် ရ။

* '''ပရေင် ပြံင်လှာဲ ဒြဟတ် (Shift in Power Balance):''' နူကဵု သၞာံ ၂၀၂၁ တေအ် မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ထေင် ကေတ် လဝ် ဒဒှ်ရ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဂွံ ဇၞး ပၞာန် ဗၟာ ဂှ် ဟွံမာန် ပုဟ်။ ဆဂး လၟုဟ် မ္ဂး PDF ကေုာံ EAOs တအ် ပံင်ကောံ တုဲ မာန် သီ ကေတ် ဍုင် ကွာန် ဗွဲမဂၠိုင် ကေုာံ ဖန် ညံင် ဒပ် ပၞာန် ဗၟာ ဂွံ ဒး ဒုင် ကျ ပၞာန် (Strategic defeats) အလုံ ဍုင် ရ။
* '''အနာဂတ် ဖက်ဒရယ် (Federal Future):''' ဝင် PDF ဏအ် ဍေံ ဒှ် တမ် ရိုဟ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် တပ်မတော် ဖက်ဒရယ် (Federal Armed Forces) မွဲ မပါလုပ် သီု ကောန်ဍုင်အရင် တအ် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ အနာဂတ် မာန် ရ။ ဍေံ ဒှ် မျှော်လင့်ချက် သွက် ညးဍုင်ကွာန် မၞုံ ပၟိက် ဒဳမဝ်ကရေသဳ သီုဖအိုတ် ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==

* [[အလဵုအသဳ ညဳသၟဟ် ကောန်ဂကူ]] (NUG)
* [[ပွမပၞာန်သီအဝဵု ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၂၁]]
* [[ဒပ်ယိုက်လွဟ် ကောန်ဍုင်အရင်ဂမၠိုင်]] (EAOs)
* [[ကံင်သဳ စၟိန်ပြမာန် ဍုင်]] (SAC)
* [[ပၠန်ဂတး ကောန်ထဝ်]] (Spring Revolution)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}

* Ye Myo Hein (2022). &quot;Understanding the People's Defense Forces in Myanmar&quot;. ''United States Institute of Peace (USIP)''.
* International Crisis Group (2022). &quot;Myanmar's Coup Shakes Up Its Ethnic Conflicts&quot;. ''Asia Report N°319''.
* NUG Ministry of Defence Official Publications (2021-2023). &quot;Code of Conduct for PDF&quot;.

{{DEFAULTSORT:ဒပ်ပၞာန် စဵုဒၞာ ညးဍုင်ကွာန်}}
[[Category:ဒပ်ပၞာန်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ရးနိဂီုဗၟာ]]
[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရးနိဂီုဗၟာ]]
[[Category:ဂကောံရပ်လွဟ် ပ္ဍဲ ရးနိဂီုဗၟာ]]
[[Category:ဝင်ပၠန်ဂတး ရးနိဂီုဗၟာ]]</text>
      <sha1>hsxo2uayww59xn06irbcs9nkm69f961</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပေ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11500</id>
    <revision>
      <id>59609</id>
      <parentid>56845</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T02:11:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် */</comment>
      <origin>59609</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21503" sha1="icz5ycwhw8wibydadl067o9z6j5wzut" xml:space="preserve">'''ပေ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Foot'', သင်္ကေတ: '''ft''' ဟွံသေင်မ္ဂး ''' ' ''') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဗၞတ်ၜတ်ကၞာတ် (Unit of measurement) သွက် ဇမၠိင် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် အေန်ပဳရဳယျေဝ် (Imperial system) ကေုာံ သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (US customary units) ရ။ ပ္ဍဲ သၞောတ် သီု ၜါ ဏအ်၊ မွဲ ပေ မ္ဂး နွံ ၁၂ [[ၝောအ်တဲ]] (Inches) တုဲ၊ ပိ ပေ မ္ဂး နွံ မွဲ [[ကိုက်]] (Yard) ရ။ စတမ် နူကဵု ပရေင်တုပ်စိုတ် သၞောတ် ယာဒ် ကေုာံ ပံင် အလုံဂၠးတိ (International Yard and Pound Agreement) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၉ တုဲ၊ မွဲ ပေ ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကု ၀.၃၀၄၈ [[မဳတာ]] (Meter) ချိုတ်ချိုတ်ပၠိုတ်ပၠိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;nist&quot;&gt;{{cite book |last=Barbrow |first=L. E. |author2=Judson, L. V. |title=Weights and Measures Standards of the United States: A Brief History |publisher=National Institute of Standards and Technology |year=1976 |pages=15-18}}&lt;/ref&gt;

ၜိုန်ရ ဂၠးတိ ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင် ပြံင်လှာဲ စကာ သၞောတ် မေတြစ် (Metric system) တုဲ ကီုလေဝ်၊ ၜတ်ကၞာတ် ပေ ဝွံ ဆက် စကာ ဒၟံင် ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင် အမေရိကာန်၊ ကေုာံ ကဏ္ဍ တၟေင် ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု သမၠုင် က္ၜင်ကျာ (Aviation altitude) ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပေ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လညာတ် သၞောတ်ဝ် ၜတ်ကၞာတ်၊ ကေုာံ လွပ် ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Measuring_Tape_Inch_and_Centimeter.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပေတာ ၜတ်ကၞာတ် မထ္ၜး လဝ် ၜတ်ကၞာတ် ၝောအ်တဲ (Inch) ကေုာံ သေန်တဳမဳတာ (Centimeter) မဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ တွက် ဇမၠိင် ပေ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဗၞတ်ၜတ်ကၞာတ် &quot;ပေ&quot; (Foot) ဝွံ နွံ တမ်မူလ နူကဵု ဇမၠိင် ဇိုင် (Foot) ကောန်မၞိဟ် မွဲ ရ။ ပ္ဍဲ သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် ခေတ်တၟိ လၟုဟ် မ္ဂး ဍေဟ် ဒှ် ၜတ်ကၞာတ် မဒုင်သဇိုင် လတူ မဳတာ (Meter) နူ သၞောတ် မေတြစ် တုဲ၊ ညးစၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ -
* ၁ ပေ = ၀.၃၀၄၈ မဳတာ
* ၁ ပေ = ၃၀.၄၈ သေန်တဳမဳတာ
* ၁ ပေ = ၁၂ ၝောအ်တဲ
* ၃ ပေ = ၁ ကိုက်

သင်္ကေတ သွက် ပေ ဂှ် စကာ အက္ခရ် အင်္ဂလိက် '''ft''' (ဖ္ဍန် နူ Foot) ရ။ လဆောဝ်မ္ဂး စကာ သင်္ကေတ ပရိုင် (Prime symbol) ''' ' ''' လေဝ် နွံ ရ (ဥပမာ - ၅' မ္ဂး ဂွံအဓိပ္ပါယ် ၅ ပေ)။ ၜတ်ကၞာတ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ ၜတ် ဇမၠိင်၊ သမၠုင်၊ ဇမ္ၚောဲ ကေုာံ စတုရန်း ပေ (Square feet) သွက် ဗွိုက် ဨရိယာ (Area) ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origin) ==
ဝင် ၜတ်ကၞာတ် ပေ ဝွံ နွံ ကၠုင် နူ အခိင် ခေတ် တမၠာ တေအ် ရ။ ညံင်ရဴ ဂကူ နာနာ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် မစကာ ခန္ဓာကိုယ် သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် (ဥပမာ - ဟတ်၊ မိဟ်) ကီု၊ ဂကူ ရောမ (Roman)၊ ဂရိတ် (Greek)၊ ကေုာံ ကြုက် (Chinese) တအ် စကာ ဇမၠိင် ဇိုင် မၞိဟ် ဓမ္မတာ မွဲ သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဗၞတ်ၜတ်ကၞာတ် ရ။&lt;ref name=&quot;zupko&quot;&gt;{{cite book |last=Zupko |first=R. E. |title=Revolution in Measurement: Western European Weights and Measures Since the Age of Science |url=https://archive.org/details/bub_gb_uYCNFkRgXCoC |publisher=American Philosophical Society |year=1990 |pages=[https://archive.org/details/bub_gb_uYCNFkRgXCoC/page/45 45]-52}}&lt;/ref&gt;

* '''ခေတ် ရောမ တြေံ:''' ရောမ တအ် စကာ ၜတ်ကၞာတ် မကော်စ ''pes'' (ပေသ်) မတုပ် ကု ဇမၠိင် ၜိုတ် ၂၉၆ မဳလဳမဳတာ (၁၁.၇ ၝောအ်တဲ) ရ။ မွဲ pes ဂှ် ပါ်လဝ် ၁၂ ကရေက် မကော်စ ''uncia'' (မဒှ် တမ်မူလ ဝေါဟာရ inch လၟုဟ်) ရ။
* '''ခေတ် အေန်ဂလာန် (England):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၃၀၅၊ သၟိင် ဨကရာဇ် အေက်ဒဝပ် ပထမ (Edward I) ထုတ် သၞောဝ် &quot;Ordinance for Measuring Land&quot; မစၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ ၃ ခြောတ် ဂျာင် (Barleycorns) တအ် ပံင် မ္ဂး ဒှ် ၁ ၝောအ်တဲ တုဲ၊ ၁၂ ၝောအ်တဲ မ္ဂး ဒှ် ၁ ပေ ရ။ ၜတ်ကၞာတ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ၜတ်ကၞာတ် အေန်ပဳရဳယျေဝ် လၟုဟ် ရ။

== ၃။ သၞောတ် စၟတ်သမ္တီ ခေတ်တၟိ (Modern Standardization - International Foot) ==
ကိုပ်ကၠာ သၞာံ ၁၉၅၉ ဂှ်၊ ကၟိန်ဍုင် အမေရိကာန် (US) ကဵု ကၟိန်ဍုင် ပံင်ကောံ (UK) တအ် နွံကဵု ၜတ်ကၞာတ် ပေ မတၞဟ်ခြာ ညိည ရေင်သကအ် ရ။ 

* ပ္ဍဲ အမေရိကာန်: ၁ ပေ = ၀.၃၀၄၈၀၀၆ မဳတာ
* ပ္ဍဲ ယူကေ (UK): ၁ ပေ = ၀.၃၀၄၇၉၉ မဳတာ

ဟိုတ်နူ တၞဟ်ခြာ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ကဆံင် မဳကရဝ်မဳတာ တအ် ဂှ် ပကဵု ညံင် ပြသၞာ ဂွံ ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် အေန်ဂျေန်နဳယာ အလုံဂၠးတိ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၁ ဇူလာင် သၞာံ ၁၉၅၉ ဂှ်၊ ဍုင် အမေရိကာန်၊ ယူကေ၊ ကနေဒါ၊ သြသတြေလျ၊ ကေုာံ ဍုင် တၞဟ် တအ် ထပက် စၟတ်တဲ ပရေင်တုပ်စိုတ် မကော်စ [[International Yard and Pound Agreement]] တုဲ၊ စၟတ်သမ္တီ သၞောတ်ဝ် တုပ် မွဲ မ္ဂး ၁ ယာဒ် (Yard) ဂှ် တုပ် ကု ၀.၉၁၄၄ မဳတာ တုဲ၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ၁ ပေ ဂှ် တုပ် ကု ၀.၃၀၄၈ မဳတာ ချိုတ်ချိုတ်ပၠိုတ်ပၠိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;bureau&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.bipm.org/en/home |title=The International System of Units (SI) |publisher=Bureau International des Poids et Mesures |year=2019 |access-date=2023-10-04}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပေ အမေရိကာန် သွက် တိဍာ် (US Survey Foot) ==
ၜိုန်ရ ဍုင် အမေရိကာန် ဒုင်တဲ သၞောတ် &quot;International Foot&quot; ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၉ ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ၜတ်ကၞာတ် တိဍာ် ကေုာံ ဂၠံင် (Land surveying) ဂှ် ညးတအ် ဆက် စကာ ဒၟံင် ၜတ်ကၞာတ် တြေံ မကော်စ &quot;US Survey Foot&quot; ရ။

၁ US Survey Foot ဂှ် တုပ် ကု $\frac{1200}{3937}$ မဳတာ (ၜိုတ် ၀.၃၀၄၈၀၀၆ မဳတာ) ရ။
ဟိုတ်နူကဵု တၞဟ်ခြာ ညိည ဏအ်ဂှ်၊ ယဝ်ရ ၜတ် ဇမ္ၚောဲ ဂၠိင်င် မပ္တံကဵု တွဵုရး မွဲ ကဵု မွဲ မ္ဂး တင်ဂၞင် ယောန်မှာ ကတဵုဒှ် မာန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ်၊ အေဂျေန်သဳ ၜတ်ကၞာတ် အမေရိကာန် (NIST) ကေုာံ (NOAA) တအ် လလောင်တြး သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ ညးတအ် ပလီု ပတိတ် ထောအ် သၞောတ် US Survey Foot တုဲ ပြံင် စကာ International Foot သီုဖအိုတ် ရ။

== ၅။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု ၜတ်ကၞာတ် တၞဟ်ဂမၠိုင် (Relationship with Other Measurements) ==
ၜတ်ကၞာတ် ပေ ဝွံ နွံ ပရေင်ဆက်စပ် ကု ၜတ်ကၞာတ် တၞဟ် တအ် နကဵု လၟိဟ် ချိုတ်ပၠိုတ် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်ပြံင်လှာဲ ၜတ်ကၞာတ် နူ ပေ ဇရေင် ၜတ်ကၞာတ် တၞဟ်
|-
! ၜတ်ကၞာတ် အေန်ပဳရဳယျေဝ် (Imperial)
! ၜတ်ကၞာတ် မေတြစ် (Metric)
! သွဟ် (Value)
|-
| ၁ ပေ (Foot)
| သေန်တဳမဳတာ (Centimeter)
| ၃၀.၄၈ cm
|-
| ၁ ပေ (Foot)
| မဳတာ (Meter)
| ၀.၃၀၄၈ m
|-
| ၃ ပေ (Feet)
| -
| ၁ ကိုက် (Yard)
|-
| ၅၂၈၀ ပေ (Feet)
| -
| ၁ တိုင် (Mile)
|-
| ၁ စတုရန်း ပေ (Square foot)
| စတုရန်း မဳတာ (Square meter)
| ၀.၀၉၂၉၀၃ m²
|-
| ၄၃၅၆၀ စတုရန်း ပေ (Sq. feet)
| -
| ၁ ဨက (Acre)
|}

သ္ၚိအင် ဏအ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ပရေင်ပြံင်လှာဲ နူ သၞောတ် အေန်ပဳရဳယျေဝ် စိုပ် သၞောတ် မေတြစ် ဂှ် နွံကဵု ဂၞန် ဓသမာ (Decimals) ဗွဲမဂၠိုင် မပကဵု ညံင် ပရေင်တွက်ဂၞန် ဂွံ ဇြိုင် သန် ညိ ရ။

== ၆။ လွပ် ပ္ဍဲကဵု ဘဝလၟိုန်တ္ၚဲ (Everyday Usage) ==
ပ္ဍဲကဵု ဍုင် မစကာ သၞောတ် ပေ (ဗွဲတၟေင် အမေရိကာန်၊ ကေုာံ ကနေဒါ ကဵု ယူကေ လ္ၚဵု) မ္ဂး၊ လွပ် ပေ ဝွံ ပါလုပ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဘဝလၟိုန်တ္ၚဲ ဗွဲမလှဲလး ရ။&lt;ref name=&quot;kula&quot;&gt;{{cite book |last=Kula |first=W. |title=Measures and Men |publisher=Princeton University Press |year=1986 |pages=105-110}}&lt;/ref&gt;

* '''သမၠုင် မၞိဟ် (Human height):''' မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ၜတ် သမၠုင် ဇကု နကဵု ပေ ကေုာံ ၝောအ်တဲ ရ (ဥပမာ - ၅ ပေ ၈ ၝောအ်တဲ)။
* '''ပရေင်သွံရာန် သ္ၚိဌာန် (Real Estate):''' ဨရိယာ သ္ၚိ ဟွံသေင်မ္ဂး ခန်ခန် တအ်ဂှ် စၟတ်သမ္တီ နကဵု စတုရန်း ပေ (Square feet) သွက်ဂွံ ၜတ် ဇမၞော် ရ။
* '''ကပေါတ် စက် ကေုာံ ပရိဘောဂ (Furniture):''' ဇမၞော် သ္ၚိ ကေုာံ ကပေါတ် စက် တအ်ဂှ် ၜတ် နကဵု ပေ ရ (ဥပမာ - ရုင် ဓါတ်ကျာ ១၀ ပေ)။

== ၇။ လွပ် ပ္ဍဲကဵု ကမၠောန် အေန်ဂျေန်နဳယာ ကေုာံ ဗိသုကာ (Usage in Engineering and Architecture) ==
ပ္ဍဲကဵု ကမၠောန် သြိုင်ခၞံ (Construction) ကေုာံ ဗိသုကာ (Architecture) ပ္ဍဲ ဍုင် အမေရိကာန် ကေုာံ ဍုင် လ္ၚဵု တအ်ဂှ်၊ သၞောတ် ပေ-ၝောအ်တဲ ဝွံ ဒှ် သၞောတ်ဝ် အဓိက ရ။

ကပေါတ် သြိုင်ခၞံ တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဖန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု ဗွိုက် ပေ ရ။ ဥပမာ - 
* ပလာဲဝုဒ် (Plywood) မွဲ တၞး မ္ဂး နွံ ဇမၞော် ၄ ပေ x ၈ ပေ (4x8 ft) ရ။
* တိုင် ဆု သွက် သ္ၚိ မ္ဂး နွံ ဇမၞော် ၂x၄ ၝောအ်တဲ (2x4s) တုဲ ဇမၠိင် ၈ ပေ ဟွံသေင်မ္ဂး ၁၀ ပေ ရ။
* သမၠုင် အဒေါဝ် ခန် သ္ၚိ ဓမ္မတာ မ္ဂး နွံ ၈ ပေ ဟွံသေင်မ္ဂး ၉ ပေ ရ။

ပရေင်စကာ သၞောတ် ပေ ဏအ်ဝွံ ခိုင်ကၠိုက် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ရုင် ကမၠောန် သြိုင်ခၞံ တုဲ၊ ၜိုန်ရ ဂၠးတိ စကာ မေတြစ် ကီုလေဝ် ဍေဟ် ဟွံမာန် ကၠေအ်ကၠက် အာ လောဲလောဲ ပုဟ်။

== ၈။ ပေ ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ အကာသ ကေုာံ က္ၜင်ကျာ (Foot in Aviation and Aerospace) ==
ၜိုန်ရ သၞောတ် မေတြစ် ဂှ် ဒှ် သၞောတ် ဂၠးတိ ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ က္ၜင်ကျာ (Aviation) ဂှ်၊ ဗၞတ်ၜတ်ကၞာတ် သမၠုင် (Altitude) သီုဖအိုတ် ဂှ် ၜတ် နကဵု &quot;ပေ&quot; (Feet) လၟိုန် အလုံ ဂၠးတိ (ပါဲနူ ဍုင် ရုရှာ ကဵု ကြုက် လ္ၚဵု) ရ။&lt;ref name=&quot;icao&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.icao.int |title=Annex 5 to the Convention on International Civil Aviation: Units of Measurement to be Used in Air and Ground Operations |publisher=International Civil Aviation Organization (ICAO) |year=2010 |access-date=2023-10-04}}&lt;/ref&gt;

သၞောတ် ကဆံင် သမၠုင် က္ၜင်ကျာ (Flight level - FL) ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ ပေ ရ။ ဥပမာ - FL350 ဂှ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် သမၠုင် ၃၅,၀၀၀ ပေ ရ။ ပရေင်စကာ ပေ နဒဒှ် သၞောတ်ဝ် ဂၠးတိ သွက် က္ၜင်ကျာ ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူ သြဇာ ဍုင် အမေရိကာန် ပ္ဍဲ ခေတ် စကတဵုဒှ် ကမၠောန် က္ၜင်ကျာ ပ္ဍဲ လပါ်စ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ ဂှ် ရ။ 

== ၉။ ပြဝေဏဳ ၜတ်ကၞာတ် မန် ကေုာံ ဒေသ အာရှ (Mon and Asian Traditional Measurement Systems) ==
ကိုပ်ကၠာ ပေ (Foot) ဟွံစိုပ် ကၠုင် ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှအဂၞဲ ဂှ်၊ ဂကူမန် ကေုာံ ဂကူ ပ္ဍဲ ဒေသ တအ် နွံကဵု သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် ဇကု မဒုင်သဇိုင် လတူ အဝဲ ခန္ဓာကိုယ် ကီု ရ။

* '''[[မိဟ်]] (Span):''' ဇမၠိင် နူ တၞုင် ၝောအ်တဲ စဵုကဵု တၞုင် မအံင် ဍောတ် ကာလ ယာ ပတိတ် သာ် တဲ။
* '''[[ဟတ်]] (Cubit):''' ဇမၠိင် နူ တၞုင် တဲ စဵုကဵု ကတိုင် တဲ (Elbow)။ 
* '''[[လံက်]] (Fathom):''' ဇမၠိင် မယာ ပတိတ် တဲ သီု ၜါ လပါ်။

ကာလ ဍုင်အင်္ဂလိက် (British) တအ် အုပ်ဓုပ် ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ သုဝဏ္ဏဘူမိ ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ဂှ်၊ ညးတအ် ကေတ်နင် သၞောတ် ပေ ကေုာံ ကိုက် ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး၊ ဂကူမန် တအ် စကာ &quot;ပေ&quot; ကေုာံ &quot;ကိုက်&quot; ပ္ဍဲ ကမၠောန် သြိုင်ခၞံ သ္ၚိ ကေုာံ ၜတ် တိဍာ် ညံင်ရဴ သၞောတ်ဝ် အင်္ဂလိက် ကီု ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် လွပ် ပေ ကေုာံ သၞောတ် မေတြစ် (Future of the Foot and Metric System) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ သၞောတ် မေတြစ် (Metric System) မပ္တံကဵု မဳတာ ကေုာံ ကဳလဝ်မဳတာ ဝွံ ဒှ် သၞောတ်ဝ် အလုံ ဂၠးတိ မစကာ ပ္ဍဲ သိပ္ပံ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကမၠောန် အလဵုအသဳ ရ။

ကၟိန်ဍုင် အမေရိကာန် ဝွံ ဒှ် ဍုင် ဇၞော် မွဲ ဓဝ် မဟွံပြံင်လှာဲ စကာ သၞောတ် မေတြစ် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ဏီ ရ။ ၜိုန်ရ ဂကောံ သိပ္ပံ ပ္ဍဲ အမေရိကာန် တအ် ပြံင်လှာဲ စကာ မဳတာ ယျ ကီုလေဝ်၊ သွက် ဘဝလၟိုန်တ္ၚဲ ကေုာံ ကမၠောန် သြိုင်ခၞံ ဂှ် ပေ ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် ဖိုဟ် ရ။ အနာဂတ် လွပ် ပေ ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ သြဇာ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အမေရိကာန် တုဲ၊ ဍေဟ် သက်သဳ ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ၜတ်ကၞာတ် တြေံ မွဲ မာန် တန်တဴ ဂျိုင်သှ်ေ အာ ပ္ဍဲ ခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital era) ဏအ် ဏီ ရောင်။&lt;ref name=&quot;crease&quot;&gt;{{cite book |last=Crease |first=R. P. |title=World in the Balance: The Historic Quest for an Absolute System of Measurement |url=https://archive.org/details/worldinbalancehi0000robe |publisher=W. W. Norton &amp; Company |year=2011 |pages=[https://archive.org/details/worldinbalancehi0000robe/page/150 150]-160}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဟတ် (ၜတ်ကၞာတ်)]] (Yard)
* [[ၝောအ်တဲ (ၜတ်ကၞာတ်)]] (Inch)
* [[သၞောတ် မေတြစ်]] (Metric system)
* [[မဳတာ]] (Meter)

{{Navbox
| name = Units of Measurement
| title = သၞောတ် ကေုာံ ဗၞတ် ၜတ်ကၞာတ် ဂမၠိုင် (Units of Measurement)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သၞောတ် အေန်ပဳရဳယျေဝ် (Imperial)
| list1 =
* [[ပေ (ၜတ်ကၞာတ်)]] (Foot)
* [[ၝောအ်တဲ (ၜတ်ကၞာတ်)]] (Inch)
* [[ကိုက် (ၜတ်ကၞာတ်)]] (Yard)
* [[တိုင် (ၜတ်ကၞာတ်)]] (Mile)
| group2 = သၞောတ် မေတြစ် (Metric)
| list2 =
* [[သေန်တဳမဳတာ]] (Centimeter)
* [[မဳတာ]] (Meter)
* [[ကဳလဝ်မဳတာ]] (Kilometer)
| group3 = ၜတ်ကၞာတ် တြေံ ဒေသ (Traditional)
| list3 =
* [[မိဟ်]] (Span)
* [[ဟတ်]] (Cubit)
* [[လံက်]] (Fathom)
}}

[[Category:ၜတ်ကၞာတ်]]
[[Category:သၞောတ် အေန်ပဳရဳယျေဝ်]]
[[Category:ဇမၠိင်]]</text>
      <sha1>icz5ycwhw8wibydadl067o9z6j5wzut</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59611</id>
      <parentid>59609</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T02:12:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59611</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21467" sha1="2yyhiad5jwo8620yj1uy7u0cvj3pr49" xml:space="preserve">'''ပေ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Foot'', သင်္ကေတ: '''ft''' ဟွံသေင်မ္ဂး ''' ' ''') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဗၞတ်ၜတ်ကၞာတ် (Unit of measurement) သွက် ဇမၠိင် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် အေန်ပဳရဳယျေဝ် (Imperial system) ကေုာံ သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (US customary units) ရ။ ပ္ဍဲ သၞောတ် သီု ၜါ ဏအ်၊ မွဲ ပေ မ္ဂး နွံ ၁၂ [[ၝောအ်တဲ]] (Inches) တုဲ၊ ပိ ပေ မ္ဂး နွံ မွဲ [[ဟတ်]] (Yard) ရ။ စတမ် နူကဵု ပရေင်တုပ်စိုတ် သၞောတ် ယာဒ် ကေုာံ ပံင် အလုံဂၠးတိ (International Yard and Pound Agreement) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၉ တုဲ၊ မွဲ ပေ ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကု ၀.၃၀၄၈ [[မဳတာ]] (Meter) ချိုတ်ချိုတ်ပၠိုတ်ပၠိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;nist&quot;&gt;{{cite book |last=Barbrow |first=L. E. |author2=Judson, L. V. |title=Weights and Measures Standards of the United States: A Brief History |publisher=National Institute of Standards and Technology |year=1976 |pages=15-18}}&lt;/ref&gt;

ၜိုန်ရ ဂၠးတိ ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင် ပြံင်လှာဲ စကာ သၞောတ် မေတြစ် (Metric system) တုဲ ကီုလေဝ်၊ ၜတ်ကၞာတ် ပေ ဝွံ ဆက် စကာ ဒၟံင် ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင် အမေရိကာန်၊ ကေုာံ ကဏ္ဍ တၟေင် ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု သမၠုင် က္ၜင်ကျာ (Aviation altitude) ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပေ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လညာတ် သၞောတ်ဝ် ၜတ်ကၞာတ်၊ ကေုာံ လွပ် ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Measuring_Tape_Inch_and_Centimeter.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပေတာ ၜတ်ကၞာတ် မထ္ၜး လဝ် ၜတ်ကၞာတ် ၝောအ်တဲ (Inch) ကေုာံ သေန်တဳမဳတာ (Centimeter) မဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ တွက် ဇမၠိင် ပေ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဗၞတ်ၜတ်ကၞာတ် &quot;ပေ&quot; (Foot) ဝွံ နွံ တမ်မူလ နူကဵု ဇမၠိင် ဇိုင် (Foot) ကောန်မၞိဟ် မွဲ ရ။ ပ္ဍဲ သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် ခေတ်တၟိ လၟုဟ် မ္ဂး ဍေဟ် ဒှ် ၜတ်ကၞာတ် မဒုင်သဇိုင် လတူ မဳတာ (Meter) နူ သၞောတ် မေတြစ် တုဲ၊ ညးစၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ -
* ၁ ပေ = ၀.၃၀၄၈ မဳတာ
* ၁ ပေ = ၃၀.၄၈ သေန်တဳမဳတာ
* ၁ ပေ = ၁၂ ၝောအ်တဲ
* ၃ ပေ = ၁ ဟတ်

သင်္ကေတ သွက် ပေ ဂှ် စကာ အက္ခရ် အင်္ဂလိက် '''ft''' (ဖ္ဍန် နူ Foot) ရ။ လဆောဝ်မ္ဂး စကာ သင်္ကေတ ပရိုင် (Prime symbol) ''' ' ''' လေဝ် နွံ ရ (ဥပမာ - ၅' မ္ဂး ဂွံအဓိပ္ပါယ် ၅ ပေ)။ ၜတ်ကၞာတ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ ၜတ် ဇမၠိင်၊ သမၠုင်၊ ဇမ္ၚောဲ ကေုာံ စတုရန်း ပေ (Square feet) သွက် ဗွိုက် ဨရိယာ (Area) ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origin) ==
ဝင် ၜတ်ကၞာတ် ပေ ဝွံ နွံ ကၠုင် နူ အခိင် ခေတ် တမၠာ တေအ် ရ။ ညံင်ရဴ ဂကူ နာနာ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် မစကာ ခန္ဓာကိုယ် သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် (ဥပမာ - ဟတ်၊ မိဟ်) ကီု၊ ဂကူ ရောမ (Roman)၊ ဂရိတ် (Greek)၊ ကေုာံ ကြုက် (Chinese) တအ် စကာ ဇမၠိင် ဇိုင် မၞိဟ် ဓမ္မတာ မွဲ သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဗၞတ်ၜတ်ကၞာတ် ရ။&lt;ref name=&quot;zupko&quot;&gt;{{cite book |last=Zupko |first=R. E. |title=Revolution in Measurement: Western European Weights and Measures Since the Age of Science |url=https://archive.org/details/bub_gb_uYCNFkRgXCoC |publisher=American Philosophical Society |year=1990 |pages=[https://archive.org/details/bub_gb_uYCNFkRgXCoC/page/45 45]-52}}&lt;/ref&gt;

* '''ခေတ် ရောမ တြေံ:''' ရောမ တအ် စကာ ၜတ်ကၞာတ် မကော်စ ''pes'' (ပေသ်) မတုပ် ကု ဇမၠိင် ၜိုတ် ၂၉၆ မဳလဳမဳတာ (၁၁.၇ ၝောအ်တဲ) ရ။ မွဲ pes ဂှ် ပါ်လဝ် ၁၂ ကရေက် မကော်စ ''uncia'' (မဒှ် တမ်မူလ ဝေါဟာရ inch လၟုဟ်) ရ။
* '''ခေတ် အေန်ဂလာန် (England):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၃၀၅၊ သၟိင် ဨကရာဇ် အေက်ဒဝပ် ပထမ (Edward I) ထုတ် သၞောဝ် &quot;Ordinance for Measuring Land&quot; မစၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ ၃ ခြောတ် ဂျာင် (Barleycorns) တအ် ပံင် မ္ဂး ဒှ် ၁ ၝောအ်တဲ တုဲ၊ ၁၂ ၝောအ်တဲ မ္ဂး ဒှ် ၁ ပေ ရ။ ၜတ်ကၞာတ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ၜတ်ကၞာတ် အေန်ပဳရဳယျေဝ် လၟုဟ် ရ။

== ၃။ သၞောတ် စၟတ်သမ္တီ ခေတ်တၟိ (Modern Standardization - International Foot) ==
ကိုပ်ကၠာ သၞာံ ၁၉၅၉ ဂှ်၊ ကၟိန်ဍုင် အမေရိကာန် (US) ကဵု ကၟိန်ဍုင် ပံင်ကောံ (UK) တအ် နွံကဵု ၜတ်ကၞာတ် ပေ မတၞဟ်ခြာ ညိည ရေင်သကအ် ရ။ 

* ပ္ဍဲ အမေရိကာန်: ၁ ပေ = ၀.၃၀၄၈၀၀၆ မဳတာ
* ပ္ဍဲ ယူကေ (UK): ၁ ပေ = ၀.၃၀၄၇၉၉ မဳတာ

ဟိုတ်နူ တၞဟ်ခြာ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ကဆံင် မဳကရဝ်မဳတာ တအ် ဂှ် ပကဵု ညံင် ပြသၞာ ဂွံ ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် အေန်ဂျေန်နဳယာ အလုံဂၠးတိ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၁ ဇူလာင် သၞာံ ၁၉၅၉ ဂှ်၊ ဍုင် အမေရိကာန်၊ ယူကေ၊ ကနေဒါ၊ သြသတြေလျ၊ ကေုာံ ဍုင် တၞဟ် တအ် ထပက် စၟတ်တဲ ပရေင်တုပ်စိုတ် မကော်စ [[International Yard and Pound Agreement]] တုဲ၊ စၟတ်သမ္တီ သၞောတ်ဝ် တုပ် မွဲ မ္ဂး ၁ ယာဒ် (Yard) ဂှ် တုပ် ကု ၀.၉၁၄၄ မဳတာ တုဲ၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ၁ ပေ ဂှ် တုပ် ကု ၀.၃၀၄၈ မဳတာ ချိုတ်ချိုတ်ပၠိုတ်ပၠိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;bureau&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.bipm.org/en/home |title=The International System of Units (SI) |publisher=Bureau International des Poids et Mesures |year=2019 |access-date=2023-10-04}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပေ အမေရိကာန် သွက် တိဍာ် (US Survey Foot) ==
ၜိုန်ရ ဍုင် အမေရိကာန် ဒုင်တဲ သၞောတ် &quot;International Foot&quot; ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၉ ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ၜတ်ကၞာတ် တိဍာ် ကေုာံ ဂၠံင် (Land surveying) ဂှ် ညးတအ် ဆက် စကာ ဒၟံင် ၜတ်ကၞာတ် တြေံ မကော်စ &quot;US Survey Foot&quot; ရ။

၁ US Survey Foot ဂှ် တုပ် ကု $\frac{1200}{3937}$ မဳတာ (ၜိုတ် ၀.၃၀၄၈၀၀၆ မဳတာ) ရ။
ဟိုတ်နူကဵု တၞဟ်ခြာ ညိည ဏအ်ဂှ်၊ ယဝ်ရ ၜတ် ဇမ္ၚောဲ ဂၠိင်င် မပ္တံကဵု တွဵုရး မွဲ ကဵု မွဲ မ္ဂး တင်ဂၞင် ယောန်မှာ ကတဵုဒှ် မာန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ်၊ အေဂျေန်သဳ ၜတ်ကၞာတ် အမေရိကာန် (NIST) ကေုာံ (NOAA) တအ် လလောင်တြး သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ ညးတအ် ပလီု ပတိတ် ထောအ် သၞောတ် US Survey Foot တုဲ ပြံင် စကာ International Foot သီုဖအိုတ် ရ။

== ၅။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု ၜတ်ကၞာတ် တၞဟ်ဂမၠိုင် (Relationship with Other Measurements) ==
ၜတ်ကၞာတ် ပေ ဝွံ နွံ ပရေင်ဆက်စပ် ကု ၜတ်ကၞာတ် တၞဟ် တအ် နကဵု လၟိဟ် ချိုတ်ပၠိုတ် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်ပြံင်လှာဲ ၜတ်ကၞာတ် နူ ပေ ဇရေင် ၜတ်ကၞာတ် တၞဟ်
|-
! ၜတ်ကၞာတ် အေန်ပဳရဳယျေဝ် (Imperial)
! ၜတ်ကၞာတ် မေတြစ် (Metric)
! သွဟ် (Value)
|-
| ၁ ပေ (Foot)
| သေန်တဳမဳတာ (Centimeter)
| ၃၀.၄၈ cm
|-
| ၁ ပေ (Foot)
| မဳတာ (Meter)
| ၀.၃၀၄၈ m
|-
| ၃ ပေ (Feet)
| -
| ၁ ဟတ် (Yard)
|-
| ၅၂၈၀ ပေ (Feet)
| -
| ၁ တိုင် (Mile)
|-
| ၁ စတုရန်း ပေ (Square foot)
| စတုရန်း မဳတာ (Square meter)
| ၀.၀၉၂၉၀၃ m²
|-
| ၄၃၅၆၀ စတုရန်း ပေ (Sq. feet)
| -
| ၁ ဨက (Acre)
|}

သ္ၚိအင် ဏအ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ပရေင်ပြံင်လှာဲ နူ သၞောတ် အေန်ပဳရဳယျေဝ် စိုပ် သၞောတ် မေတြစ် ဂှ် နွံကဵု ဂၞန် ဓသမာ (Decimals) ဗွဲမဂၠိုင် မပကဵု ညံင် ပရေင်တွက်ဂၞန် ဂွံ ဇြိုင် သန် ညိ ရ။

== ၆။ လွပ် ပ္ဍဲကဵု ဘဝလၟိုန်တ္ၚဲ (Everyday Usage) ==
ပ္ဍဲကဵု ဍုင် မစကာ သၞောတ် ပေ (ဗွဲတၟေင် အမေရိကာန်၊ ကေုာံ ကနေဒါ ကဵု ယူကေ လ္ၚဵု) မ္ဂး၊ လွပ် ပေ ဝွံ ပါလုပ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဘဝလၟိုန်တ္ၚဲ ဗွဲမလှဲလး ရ။&lt;ref name=&quot;kula&quot;&gt;{{cite book |last=Kula |first=W. |title=Measures and Men |publisher=Princeton University Press |year=1986 |pages=105-110}}&lt;/ref&gt;

* '''သမၠုင် မၞိဟ် (Human height):''' မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ၜတ် သမၠုင် ဇကု နကဵု ပေ ကေုာံ ၝောအ်တဲ ရ (ဥပမာ - ၅ ပေ ၈ ၝောအ်တဲ)။
* '''ပရေင်သွံရာန် သ္ၚိဌာန် (Real Estate):''' ဨရိယာ သ္ၚိ ဟွံသေင်မ္ဂး ခန်ခန် တအ်ဂှ် စၟတ်သမ္တီ နကဵု စတုရန်း ပေ (Square feet) သွက်ဂွံ ၜတ် ဇမၞော် ရ။
* '''ကပေါတ် စက် ကေုာံ ပရိဘောဂ (Furniture):''' ဇမၞော် သ္ၚိ ကေုာံ ကပေါတ် စက် တအ်ဂှ် ၜတ် နကဵု ပေ ရ (ဥပမာ - ရုင် ဓါတ်ကျာ ១၀ ပေ)။

== ၇။ လွပ် ပ္ဍဲကဵု ကမၠောန် အေန်ဂျေန်နဳယာ ကေုာံ ဗိသုကာ (Usage in Engineering and Architecture) ==
ပ္ဍဲကဵု ကမၠောန် သြိုင်ခၞံ (Construction) ကေုာံ ဗိသုကာ (Architecture) ပ္ဍဲ ဍုင် အမေရိကာန် ကေုာံ ဍုင် လ္ၚဵု တအ်ဂှ်၊ သၞောတ် ပေ-ၝောအ်တဲ ဝွံ ဒှ် သၞောတ်ဝ် အဓိက ရ။

ကပေါတ် သြိုင်ခၞံ တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဖန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု ဗွိုက် ပေ ရ။ ဥပမာ - 
* ပလာဲဝုဒ် (Plywood) မွဲ တၞး မ္ဂး နွံ ဇမၞော် ၄ ပေ x ၈ ပေ (4x8 ft) ရ။
* တိုင် ဆု သွက် သ္ၚိ မ္ဂး နွံ ဇမၞော် ၂x၄ ၝောအ်တဲ (2x4s) တုဲ ဇမၠိင် ၈ ပေ ဟွံသေင်မ္ဂး ၁၀ ပေ ရ။
* သမၠုင် အဒေါဝ် ခန် သ္ၚိ ဓမ္မတာ မ္ဂး နွံ ၈ ပေ ဟွံသေင်မ္ဂး ၉ ပေ ရ။

ပရေင်စကာ သၞောတ် ပေ ဏအ်ဝွံ ခိုင်ကၠိုက် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ရုင် ကမၠောန် သြိုင်ခၞံ တုဲ၊ ၜိုန်ရ ဂၠးတိ စကာ မေတြစ် ကီုလေဝ် ဍေဟ် ဟွံမာန် ကၠေအ်ကၠက် အာ လောဲလောဲ ပုဟ်။

== ၈။ ပေ ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ အကာသ ကေုာံ က္ၜင်ကျာ (Foot in Aviation and Aerospace) ==
ၜိုန်ရ သၞောတ် မေတြစ် ဂှ် ဒှ် သၞောတ် ဂၠးတိ ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ က္ၜင်ကျာ (Aviation) ဂှ်၊ ဗၞတ်ၜတ်ကၞာတ် သမၠုင် (Altitude) သီုဖအိုတ် ဂှ် ၜတ် နကဵု &quot;ပေ&quot; (Feet) လၟိုန် အလုံ ဂၠးတိ (ပါဲနူ ဍုင် ရုရှာ ကဵု ကြုက် လ္ၚဵု) ရ။&lt;ref name=&quot;icao&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.icao.int |title=Annex 5 to the Convention on International Civil Aviation: Units of Measurement to be Used in Air and Ground Operations |publisher=International Civil Aviation Organization (ICAO) |year=2010 |access-date=2023-10-04}}&lt;/ref&gt;

သၞောတ် ကဆံင် သမၠုင် က္ၜင်ကျာ (Flight level - FL) ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ ပေ ရ။ ဥပမာ - FL350 ဂှ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် သမၠုင် ၃၅,၀၀၀ ပေ ရ။ ပရေင်စကာ ပေ နဒဒှ် သၞောတ်ဝ် ဂၠးတိ သွက် က္ၜင်ကျာ ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူ သြဇာ ဍုင် အမေရိကာန် ပ္ဍဲ ခေတ် စကတဵုဒှ် ကမၠောန် က္ၜင်ကျာ ပ္ဍဲ လပါ်စ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ ဂှ် ရ။ 

== ၉။ ပြဝေဏဳ ၜတ်ကၞာတ် မန် ကေုာံ ဒေသ အာရှ (Mon and Asian Traditional Measurement Systems) ==
ကိုပ်ကၠာ ပေ (Foot) ဟွံစိုပ် ကၠုင် ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှအဂၞဲ ဂှ်၊ ဂကူမန် ကေုာံ ဂကူ ပ္ဍဲ ဒေသ တအ် နွံကဵု သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် ဇကု မဒုင်သဇိုင် လတူ အဝဲ ခန္ဓာကိုယ် ကီု ရ။

* '''[[မိဟ်]] (Span):''' ဇမၠိင် နူ တၞုင် ၝောအ်တဲ စဵုကဵု တၞုင် မအံင် ဍောတ် ကာလ ယာ ပတိတ် သာ် တဲ။
* '''[[ဟတ်]] (Cubit):''' ဇမၠိင် နူ တၞုင် တဲ စဵုကဵု ကတိုင် တဲ (Elbow)။ 
* '''[[လံက်]] (Fathom):''' ဇမၠိင် မယာ ပတိတ် တဲ သီု ၜါ လပါ်။

ကာလ ဍုင်အင်္ဂလိက် (British) တအ် အုပ်ဓုပ် ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ သုဝဏ္ဏဘူမိ ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ဂှ်၊ ညးတအ် ကေတ်နင် သၞောတ် ပေ ကေုာံ ဟတ် ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး၊ ဂကူမန် တအ် စကာ &quot;ပေ&quot; ကေုာံ &quot;ဟတ်&quot; ပ္ဍဲ ကမၠောန် သြိုင်ခၞံ သ္ၚိ ကေုာံ ၜတ် တိဍာ် ညံင်ရဴ သၞောတ်ဝ် အင်္ဂလိက် ကီု ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် လွပ် ပေ ကေုာံ သၞောတ် မေတြစ် (Future of the Foot and Metric System) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ သၞောတ် မေတြစ် (Metric System) မပ္တံကဵု မဳတာ ကေုာံ ကဳလဝ်မဳတာ ဝွံ ဒှ် သၞောတ်ဝ် အလုံ ဂၠးတိ မစကာ ပ္ဍဲ သိပ္ပံ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကမၠောန် အလဵုအသဳ ရ။

ကၟိန်ဍုင် အမေရိကာန် ဝွံ ဒှ် ဍုင် ဇၞော် မွဲ ဓဝ် မဟွံပြံင်လှာဲ စကာ သၞောတ် မေတြစ် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ဏီ ရ။ ၜိုန်ရ ဂကောံ သိပ္ပံ ပ္ဍဲ အမေရိကာန် တအ် ပြံင်လှာဲ စကာ မဳတာ ယျ ကီုလေဝ်၊ သွက် ဘဝလၟိုန်တ္ၚဲ ကေုာံ ကမၠောန် သြိုင်ခၞံ ဂှ် ပေ ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် ဖိုဟ် ရ။ အနာဂတ် လွပ် ပေ ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ သြဇာ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အမေရိကာန် တုဲ၊ ဍေဟ် သက်သဳ ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ၜတ်ကၞာတ် တြေံ မွဲ မာန် တန်တဴ ဂျိုင်သှ်ေ အာ ပ္ဍဲ ခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital era) ဏအ် ဏီ ရောင်။&lt;ref name=&quot;crease&quot;&gt;{{cite book |last=Crease |first=R. P. |title=World in the Balance: The Historic Quest for an Absolute System of Measurement |url=https://archive.org/details/worldinbalancehi0000robe |publisher=W. W. Norton &amp; Company |year=2011 |pages=[https://archive.org/details/worldinbalancehi0000robe/page/150 150]-160}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဟတ် (ၜတ်ကၞာတ်)]] (Yard)
* [[ၝောအ်တဲ (ၜတ်ကၞာတ်)]] (Inch)
* [[သၞောတ် မေတြစ်]] (Metric system)
* [[မဳတာ]] (Meter)

{{Navbox
| name = Units of Measurement
| title = သၞောတ် ကေုာံ ဗၞတ် ၜတ်ကၞာတ် ဂမၠိုင် (Units of Measurement)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သၞောတ် အေန်ပဳရဳယျေဝ် (Imperial)
| list1 =
* [[ပေ (ၜတ်ကၞာတ်)]] (Foot)
* [[ၝောအ်တဲ (ၜတ်ကၞာတ်)]] (Inch)
* [[ဟတ် (ၜတ်ကၞာတ်)]] (Yard)
* [[တိုင် (ၜတ်ကၞာတ်)]] (Mile)
| group2 = သၞောတ် မေတြစ် (Metric)
| list2 =
* [[သေန်တဳမဳတာ]] (Centimeter)
* [[မဳတာ]] (Meter)
* [[ကဳလဝ်မဳတာ]] (Kilometer)
| group3 = ၜတ်ကၞာတ် တြေံ ဒေသ (Traditional)
| list3 =
* [[မိဟ်]] (Span)
* [[ဟတ်]] (Cubit)
* [[လံက်]] (Fathom)
}}

[[Category:ၜတ်ကၞာတ်]]
[[Category:သၞောတ် အေန်ပဳရဳယျေဝ်]]
[[Category:ဇမၠိင်]]</text>
      <sha1>2yyhiad5jwo8620yj1uy7u0cvj3pr49</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59612</id>
      <parentid>59611</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T02:12:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59612</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21500" sha1="q1l7424hq6932gzvpeljnbs4re3vxoq" xml:space="preserve">'''ပေ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Foot'', သင်္ကေတ: '''ft''' ဟွံသေင်မ္ဂး ''' ' ''') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဗၞတ်ၜတ်ကၞာတ် (Unit of measurement) သွက် ဇမၠိင် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် အေန်ပဳရဳယျေဝ် (Imperial system) ကေုာံ သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (US customary units) ရ။ ပ္ဍဲ သၞောတ် သီု ၜါ ဏအ်၊ မွဲ ပေ မ္ဂး နွံ ၁၂ [[ၝောအ်တဲ]] (Inches) တုဲ၊ ပိ ပေ မ္ဂး နွံ မွဲ [[ဟတ်]] (Yard) ရ။ စတမ် နူကဵု ပရေင်တုပ်စိုတ် သၞောတ် ယာဒ် ကေုာံ ပံင် အလုံဂၠးတိ (International Yard and Pound Agreement) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၉ တုဲ၊ မွဲ ပေ ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကု ၀.၃၀၄၈ [[မဳတာ]] (Meter) ချိုတ်ချိုတ်ပၠိုတ်ပၠိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;nist&quot;&gt;{{cite book |last=Barbrow |first=L. E. |author2=Judson, L. V. |title=Weights and Measures Standards of the United States: A Brief History |publisher=National Institute of Standards and Technology |year=1976 |pages=15-18}}&lt;/ref&gt;

ၜိုန်ရ ဂၠးတိ ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင် ပြံင်လှာဲ စကာ သၞောတ် မေတြေတ် (Metric system) တုဲ ကီုလေဝ်၊ ၜတ်ကၞာတ် ပေ ဝွံ ဆက် စကာ ဒၟံင် ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင် အမေရိကာန်၊ ကေုာံ ကဏ္ဍ တၟေင် ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု သမၠုင် က္ၜင်ကျာ (Aviation altitude) ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပေ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လညာတ် သၞောတ်ဝ် ၜတ်ကၞာတ်၊ ကေုာံ လွပ် ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Measuring_Tape_Inch_and_Centimeter.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပေတာ ၜတ်ကၞာတ် မထ္ၜး လဝ် ၜတ်ကၞာတ် ၝောအ်တဲ (Inch) ကေုာံ သေန်တဳမဳတာ (Centimeter) မဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ တွက် ဇမၠိင် ပေ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဗၞတ်ၜတ်ကၞာတ် &quot;ပေ&quot; (Foot) ဝွံ နွံ တမ်မူလ နူကဵု ဇမၠိင် ဇိုင် (Foot) ကောန်မၞိဟ် မွဲ ရ။ ပ္ဍဲ သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် ခေတ်တၟိ လၟုဟ် မ္ဂး ဍေဟ် ဒှ် ၜတ်ကၞာတ် မဒုင်သဇိုင် လတူ မဳတာ (Meter) နူ သၞောတ် မေတြေတ် တုဲ၊ ညးစၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ -
* ၁ ပေ = ၀.၃၀၄၈ မဳတာ
* ၁ ပေ = ၃၀.၄၈ သေန်တဳမဳတာ
* ၁ ပေ = ၁၂ ၝောအ်တဲ
* ၃ ပေ = ၁ ဟတ်

သင်္ကေတ သွက် ပေ ဂှ် စကာ အက္ခရ် အင်္ဂလိက် '''ft''' (ဖ္ဍန် နူ Foot) ရ။ လဆောဝ်မ္ဂး စကာ သင်္ကေတ ပရိုင် (Prime symbol) ''' ' ''' လေဝ် နွံ ရ (ဥပမာ - ၅' မ္ဂး ဂွံအဓိပ္ပါယ် ၅ ပေ)။ ၜတ်ကၞာတ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ ၜတ် ဇမၠိင်၊ သမၠုင်၊ ဇမ္ၚောဲ ကေုာံ စတုရန်း ပေ (Square feet) သွက် ဗွိုက် ဨရိယာ (Area) ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origin) ==
ဝင် ၜတ်ကၞာတ် ပေ ဝွံ နွံ ကၠုင် နူ အခိင် ခေတ် တမၠာ တေအ် ရ။ ညံင်ရဴ ဂကူ နာနာ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် မစကာ ခန္ဓာကိုယ် သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် (ဥပမာ - ဟတ်၊ မိဟ်) ကီု၊ ဂကူ ရောမ (Roman)၊ ဂရိတ် (Greek)၊ ကေုာံ ကြုက် (Chinese) တအ် စကာ ဇမၠိင် ဇိုင် မၞိဟ် ဓမ္မတာ မွဲ သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဗၞတ်ၜတ်ကၞာတ် ရ။&lt;ref name=&quot;zupko&quot;&gt;{{cite book |last=Zupko |first=R. E. |title=Revolution in Measurement: Western European Weights and Measures Since the Age of Science |url=https://archive.org/details/bub_gb_uYCNFkRgXCoC |publisher=American Philosophical Society |year=1990 |pages=[https://archive.org/details/bub_gb_uYCNFkRgXCoC/page/45 45]-52}}&lt;/ref&gt;

* '''ခေတ် ရောမ တြေံ:''' ရောမ တအ် စကာ ၜတ်ကၞာတ် မကော်စ ''pes'' (ပေသ်) မတုပ် ကု ဇမၠိင် ၜိုတ် ၂၉၆ မဳလဳမဳတာ (၁၁.၇ ၝောအ်တဲ) ရ။ မွဲ pes ဂှ် ပါ်လဝ် ၁၂ ကရေက် မကော်စ ''uncia'' (မဒှ် တမ်မူလ ဝေါဟာရ inch လၟုဟ်) ရ။
* '''ခေတ် အေန်ဂလာန် (England):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၃၀၅၊ သၟိင် ဨကရာဇ် အေက်ဒဝပ် ပထမ (Edward I) ထုတ် သၞောဝ် &quot;Ordinance for Measuring Land&quot; မစၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ ၃ ခြောတ် ဂျာင် (Barleycorns) တအ် ပံင် မ္ဂး ဒှ် ၁ ၝောအ်တဲ တုဲ၊ ၁၂ ၝောအ်တဲ မ္ဂး ဒှ် ၁ ပေ ရ။ ၜတ်ကၞာတ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ၜတ်ကၞာတ် အေန်ပဳရဳယျေဝ် လၟုဟ် ရ။

== ၃။ သၞောတ် စၟတ်သမ္တီ ခေတ်တၟိ (Modern Standardization - International Foot) ==
ကိုပ်ကၠာ သၞာံ ၁၉၅၉ ဂှ်၊ ကၟိန်ဍုင် အမေရိကာန် (US) ကဵု ကၟိန်ဍုင် ပံင်ကောံ (UK) တအ် နွံကဵု ၜတ်ကၞာတ် ပေ မတၞဟ်ခြာ ညိည ရေင်သကအ် ရ။ 

* ပ္ဍဲ အမေရိကာန်: ၁ ပေ = ၀.၃၀၄၈၀၀၆ မဳတာ
* ပ္ဍဲ ယူကေ (UK): ၁ ပေ = ၀.၃၀၄၇၉၉ မဳတာ

ဟိုတ်နူ တၞဟ်ခြာ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ကဆံင် မဳကရဝ်မဳတာ တအ် ဂှ် ပကဵု ညံင် ပြသၞာ ဂွံ ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် အေန်ဂျေန်နဳယာ အလုံဂၠးတိ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၁ ဇူလာင် သၞာံ ၁၉၅၉ ဂှ်၊ ဍုင် အမေရိကာန်၊ ယူကေ၊ ကနေဒါ၊ သြသတြေလျ၊ ကေုာံ ဍုင် တၞဟ် တအ် ထပက် စၟတ်တဲ ပရေင်တုပ်စိုတ် မကော်စ [[International Yard and Pound Agreement]] တုဲ၊ စၟတ်သမ္တီ သၞောတ်ဝ် တုပ် မွဲ မ္ဂး ၁ ယာဒ် (Yard) ဂှ် တုပ် ကု ၀.၉၁၄၄ မဳတာ တုဲ၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ၁ ပေ ဂှ် တုပ် ကု ၀.၃၀၄၈ မဳတာ ချိုတ်ချိုတ်ပၠိုတ်ပၠိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;bureau&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.bipm.org/en/home |title=The International System of Units (SI) |publisher=Bureau International des Poids et Mesures |year=2019 |access-date=2023-10-04}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပေ အမေရိကာန် သွက် တိဍာ် (US Survey Foot) ==
ၜိုန်ရ ဍုင် အမေရိကာန် ဒုင်တဲ သၞောတ် &quot;International Foot&quot; ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၉ ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ၜတ်ကၞာတ် တိဍာ် ကေုာံ ဂၠံင် (Land surveying) ဂှ် ညးတအ် ဆက် စကာ ဒၟံင် ၜတ်ကၞာတ် တြေံ မကော်စ &quot;US Survey Foot&quot; ရ။

၁ US Survey Foot ဂှ် တုပ် ကု $\frac{1200}{3937}$ မဳတာ (ၜိုတ် ၀.၃၀၄၈၀၀၆ မဳတာ) ရ။
ဟိုတ်နူကဵု တၞဟ်ခြာ ညိည ဏအ်ဂှ်၊ ယဝ်ရ ၜတ် ဇမ္ၚောဲ ဂၠိင်င် မပ္တံကဵု တွဵုရး မွဲ ကဵု မွဲ မ္ဂး တင်ဂၞင် ယောန်မှာ ကတဵုဒှ် မာန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ်၊ အေဂျေန်သဳ ၜတ်ကၞာတ် အမေရိကာန် (NIST) ကေုာံ (NOAA) တအ် လလောင်တြး သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ ညးတအ် ပလီု ပတိတ် ထောအ် သၞောတ် US Survey Foot တုဲ ပြံင် စကာ International Foot သီုဖအိုတ် ရ။

== ၅။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု ၜတ်ကၞာတ် တၞဟ်ဂမၠိုင် (Relationship with Other Measurements) ==
ၜတ်ကၞာတ် ပေ ဝွံ နွံ ပရေင်ဆက်စပ် ကု ၜတ်ကၞာတ် တၞဟ် တအ် နကဵု လၟိဟ် ချိုတ်ပၠိုတ် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်ပြံင်လှာဲ ၜတ်ကၞာတ် နူ ပေ ဇရေင် ၜတ်ကၞာတ် တၞဟ်
|-
! ၜတ်ကၞာတ် အေန်ပဳရဳယျေဝ် (Imperial)
! ၜတ်ကၞာတ် မေတြေတ် (Metric)
! သွဟ် (Value)
|-
| ၁ ပေ (Foot)
| သေန်တဳမဳတာ (Centimeter)
| ၃၀.၄၈ cm
|-
| ၁ ပေ (Foot)
| မဳတာ (Meter)
| ၀.၃၀၄၈ m
|-
| ၃ ပေ (Feet)
| -
| ၁ ဟတ် (Yard)
|-
| ၅၂၈၀ ပေ (Feet)
| -
| ၁ တိုင် (Mile)
|-
| ၁ စတုရန်း ပေ (Square foot)
| စတုရန်း မဳတာ (Square meter)
| ၀.၀၉၂၉၀၃ m²
|-
| ၄၃၅၆၀ စတုရန်း ပေ (Sq. feet)
| -
| ၁ ဨက (Acre)
|}

သ္ၚိအင် ဏအ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ပရေင်ပြံင်လှာဲ နူ သၞောတ် အေန်ပဳရဳယျေဝ် စိုပ် သၞောတ် မေတြေတ် ဂှ် နွံကဵု ဂၞန် ဓသမာ (Decimals) ဗွဲမဂၠိုင် မပကဵု ညံင် ပရေင်တွက်ဂၞန် ဂွံ ဇြိုင် သန် ညိ ရ။

== ၆။ လွပ် ပ္ဍဲကဵု ဘဝလၟိုန်တ္ၚဲ (Everyday Usage) ==
ပ္ဍဲကဵု ဍုင် မစကာ သၞောတ် ပေ (ဗွဲတၟေင် အမေရိကာန်၊ ကေုာံ ကနေဒါ ကဵု ယူကေ လ္ၚဵု) မ္ဂး၊ လွပ် ပေ ဝွံ ပါလုပ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဘဝလၟိုန်တ္ၚဲ ဗွဲမလှဲလး ရ။&lt;ref name=&quot;kula&quot;&gt;{{cite book |last=Kula |first=W. |title=Measures and Men |publisher=Princeton University Press |year=1986 |pages=105-110}}&lt;/ref&gt;

* '''သမၠုင် မၞိဟ် (Human height):''' မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ၜတ် သမၠုင် ဇကု နကဵု ပေ ကေုာံ ၝောအ်တဲ ရ (ဥပမာ - ၅ ပေ ၈ ၝောအ်တဲ)။
* '''ပရေင်သွံရာန် သ္ၚိဌာန် (Real Estate):''' ဨရိယာ သ္ၚိ ဟွံသေင်မ္ဂး ခန်ခန် တအ်ဂှ် စၟတ်သမ္တီ နကဵု စတုရန်း ပေ (Square feet) သွက်ဂွံ ၜတ် ဇမၞော် ရ။
* '''ကပေါတ် စက် ကေုာံ ပရိဘောဂ (Furniture):''' ဇမၞော် သ္ၚိ ကေုာံ ကပေါတ် စက် တအ်ဂှ် ၜတ် နကဵု ပေ ရ (ဥပမာ - ရုင် ဓါတ်ကျာ ១၀ ပေ)။

== ၇။ လွပ် ပ္ဍဲကဵု ကမၠောန် အေန်ဂျေန်နဳယာ ကေုာံ ဗိသုကာ (Usage in Engineering and Architecture) ==
ပ္ဍဲကဵု ကမၠောန် သြိုင်ခၞံ (Construction) ကေုာံ ဗိသုကာ (Architecture) ပ္ဍဲ ဍုင် အမေရိကာန် ကေုာံ ဍုင် လ္ၚဵု တအ်ဂှ်၊ သၞောတ် ပေ-ၝောအ်တဲ ဝွံ ဒှ် သၞောတ်ဝ် အဓိက ရ။

ကပေါတ် သြိုင်ခၞံ တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဖန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု ဗွိုက် ပေ ရ။ ဥပမာ - 
* ပလာဲဝုဒ် (Plywood) မွဲ တၞး မ္ဂး နွံ ဇမၞော် ၄ ပေ x ၈ ပေ (4x8 ft) ရ။
* တိုင် ဆု သွက် သ္ၚိ မ္ဂး နွံ ဇမၞော် ၂x၄ ၝောအ်တဲ (2x4s) တုဲ ဇမၠိင် ၈ ပေ ဟွံသေင်မ္ဂး ၁၀ ပေ ရ။
* သမၠုင် အဒေါဝ် ခန် သ္ၚိ ဓမ္မတာ မ္ဂး နွံ ၈ ပေ ဟွံသေင်မ္ဂး ၉ ပေ ရ။

ပရေင်စကာ သၞောတ် ပေ ဏအ်ဝွံ ခိုင်ကၠိုက် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ရုင် ကမၠောန် သြိုင်ခၞံ တုဲ၊ ၜိုန်ရ ဂၠးတိ စကာ မေတြေတ် ကီုလေဝ် ဍေဟ် ဟွံမာန် ကၠေအ်ကၠက် အာ လောဲလောဲ ပုဟ်။

== ၈။ ပေ ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ အကာသ ကေုာံ က္ၜင်ကျာ (Foot in Aviation and Aerospace) ==
ၜိုန်ရ သၞောတ် မေတြေတ် ဂှ် ဒှ် သၞောတ် ဂၠးတိ ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ က္ၜင်ကျာ (Aviation) ဂှ်၊ ဗၞတ်ၜတ်ကၞာတ် သမၠုင် (Altitude) သီုဖအိုတ် ဂှ် ၜတ် နကဵု &quot;ပေ&quot; (Feet) လၟိုန် အလုံ ဂၠးတိ (ပါဲနူ ဍုင် ရုရှာ ကဵု ကြုက် လ္ၚဵု) ရ။&lt;ref name=&quot;icao&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.icao.int |title=Annex 5 to the Convention on International Civil Aviation: Units of Measurement to be Used in Air and Ground Operations |publisher=International Civil Aviation Organization (ICAO) |year=2010 |access-date=2023-10-04}}&lt;/ref&gt;

သၞောတ် ကဆံင် သမၠုင် က္ၜင်ကျာ (Flight level - FL) ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ ပေ ရ။ ဥပမာ - FL350 ဂှ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် သမၠုင် ၃၅,၀၀၀ ပေ ရ။ ပရေင်စကာ ပေ နဒဒှ် သၞောတ်ဝ် ဂၠးတိ သွက် က္ၜင်ကျာ ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူ သြဇာ ဍုင် အမေရိကာန် ပ္ဍဲ ခေတ် စကတဵုဒှ် ကမၠောန် က္ၜင်ကျာ ပ္ဍဲ လပါ်စ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ ဂှ် ရ။ 

== ၉။ ပြဝေဏဳ ၜတ်ကၞာတ် မန် ကေုာံ ဒေသ အာရှ (Mon and Asian Traditional Measurement Systems) ==
ကိုပ်ကၠာ ပေ (Foot) ဟွံစိုပ် ကၠုင် ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှအဂၞဲ ဂှ်၊ ဂကူမန် ကေုာံ ဂကူ ပ္ဍဲ ဒေသ တအ် နွံကဵု သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် ဇကု မဒုင်သဇိုင် လတူ အဝဲ ခန္ဓာကိုယ် ကီု ရ။

* '''[[မိဟ်]] (Span):''' ဇမၠိင် နူ တၞုင် ၝောအ်တဲ စဵုကဵု တၞုင် မအံင် ဍောတ် ကာလ ယာ ပတိတ် သာ် တဲ။
* '''[[ဟတ်]] (Cubit):''' ဇမၠိင် နူ တၞုင် တဲ စဵုကဵု ကတိုင် တဲ (Elbow)။ 
* '''[[လံက်]] (Fathom):''' ဇမၠိင် မယာ ပတိတ် တဲ သီု ၜါ လပါ်။

ကာလ ဍုင်အင်္ဂလိက် (British) တအ် အုပ်ဓုပ် ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ သုဝဏ္ဏဘူမိ ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ဂှ်၊ ညးတအ် ကေတ်နင် သၞောတ် ပေ ကေုာံ ဟတ် ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး၊ ဂကူမန် တအ် စကာ &quot;ပေ&quot; ကေုာံ &quot;ဟတ်&quot; ပ္ဍဲ ကမၠောန် သြိုင်ခၞံ သ္ၚိ ကေုာံ ၜတ် တိဍာ် ညံင်ရဴ သၞောတ်ဝ် အင်္ဂလိက် ကီု ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် လွပ် ပေ ကေုာံ သၞောတ် မေတြေတ် (Future of the Foot and Metric System) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ သၞောတ် မေတြေတ် (Metric System) မပ္တံကဵု မဳတာ ကေုာံ ကဳလဝ်မဳတာ ဝွံ ဒှ် သၞောတ်ဝ် အလုံ ဂၠးတိ မစကာ ပ္ဍဲ သိပ္ပံ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကမၠောန် အလဵုအသဳ ရ။

ကၟိန်ဍုင် အမေရိကာန် ဝွံ ဒှ် ဍုင် ဇၞော် မွဲ ဓဝ် မဟွံပြံင်လှာဲ စကာ သၞောတ် မေတြေတ် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ဏီ ရ။ ၜိုန်ရ ဂကောံ သိပ္ပံ ပ္ဍဲ အမေရိကာန် တအ် ပြံင်လှာဲ စကာ မဳတာ ယျ ကီုလေဝ်၊ သွက် ဘဝလၟိုန်တ္ၚဲ ကေုာံ ကမၠောန် သြိုင်ခၞံ ဂှ် ပေ ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် ဖိုဟ် ရ။ အနာဂတ် လွပ် ပေ ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ သြဇာ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အမေရိကာန် တုဲ၊ ဍေဟ် သက်သဳ ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ၜတ်ကၞာတ် တြေံ မွဲ မာန် တန်တဴ ဂျိုင်သှ်ေ အာ ပ္ဍဲ ခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital era) ဏအ် ဏီ ရောင်။&lt;ref name=&quot;crease&quot;&gt;{{cite book |last=Crease |first=R. P. |title=World in the Balance: The Historic Quest for an Absolute System of Measurement |url=https://archive.org/details/worldinbalancehi0000robe |publisher=W. W. Norton &amp; Company |year=2011 |pages=[https://archive.org/details/worldinbalancehi0000robe/page/150 150]-160}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဟတ် (ၜတ်ကၞာတ်)]] (Yard)
* [[ၝောအ်တဲ (ၜတ်ကၞာတ်)]] (Inch)
* [[သၞောတ် မေတြေတ်]] (Metric system)
* [[မဳတာ]] (Meter)

{{Navbox
| name = Units of Measurement
| title = သၞောတ် ကေုာံ ဗၞတ် ၜတ်ကၞာတ် ဂမၠိုင် (Units of Measurement)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သၞောတ် အေန်ပဳရဳယျေဝ် (Imperial)
| list1 =
* [[ပေ (ၜတ်ကၞာတ်)]] (Foot)
* [[ၝောအ်တဲ (ၜတ်ကၞာတ်)]] (Inch)
* [[ဟတ် (ၜတ်ကၞာတ်)]] (Yard)
* [[တိုင် (ၜတ်ကၞာတ်)]] (Mile)
| group2 = သၞောတ် မေတြေတ် (Metric)
| list2 =
* [[သေန်တဳမဳတာ]] (Centimeter)
* [[မဳတာ]] (Meter)
* [[ကဳလဝ်မဳတာ]] (Kilometer)
| group3 = ၜတ်ကၞာတ် တြေံ ဒေသ (Traditional)
| list3 =
* [[မိဟ်]] (Span)
* [[ဟတ်]] (Cubit)
* [[လံက်]] (Fathom)
}}

[[Category:ၜတ်ကၞာတ်]]
[[Category:သၞောတ် အေန်ပဳရဳယျေဝ်]]
[[Category:ဇမၠိင်]]</text>
      <sha1>q1l7424hq6932gzvpeljnbs4re3vxoq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ယဲ ဖေက်လောန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11660</id>
    <revision>
      <id>59583</id>
      <parentid>56777</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T00:10:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59583</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19351" sha1="gnrrmwd0ogkkicawki35x75cizcf6u1" xml:space="preserve">'''ယဲ ဖေက်လောန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Phobia'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂကူ ယဲ စိုတ်ဟွံၜိုဟ်သြိုဟ် (Anxiety disorder) မွဲသာ် မကတဵုဗဒှ် ကဵု ပရေင်ဖေက်ဂၟံက် (Fear) ဗွဲမလောန် စိုတ် လတူ အရာဝတ္ထု၊ သတ္တဝါ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး အကာဲအရာ မွဲမွဲ ရ။ ပရေင်ဖေက်ဂၟံက် ဏအ်ဝွံ ဒှ် အရာ မဟွံမဲ ကု ဟိုတ်ဖိုလ် (Irrational) တုဲ၊ မၞိဟ် မဒးဒုင် ယဲ ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင် တီ ဒၟံင် ဒဒှ်ရ ပရေင်ဖေက် ညးတအ် ဂှ် လောန်ကာဲ ဒၟံင် ကီုလေဝ် ညးတအ် ထိင်ဒဝ် စိုတ် ဟွံမာန် အိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;apa&quot;&gt;{{cite book |last=American Psychiatric Association |title=Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders |edition=5th |publisher=American Psychiatric Publishing |year=2013 |pages=197-202}}&lt;/ref&gt; 

ယဲ ဖေက်လောန် ဝွံ ပကဵု ညံင် ညးမဒးဒုင် ယဲ တအ် ဂွံ ဂစာန် ဝေင်ဒစး (Avoidance behavior) အရာ ညးတအ် မဖေက် ဂှ် အလုံ မွဲ ဘဝ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ယဲ ဖေက်လောန် နကဵု လညာတ် [[ဗေဒစိုတ်]] (Psychology)၊ ဇဳဝဗေဒ က္ဍဟ်၊ ဂကူ ယဲ၊ ကေုာံ နဲကဲ လွဳလွတ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Agoraphobia_(5827757960).jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင်ဒုင်စသိုင် ယဲ ဖေက်လောန် ဒၞာဲလှဲလး (Agoraphobia) မဒှ် ပရေင်ဖေက်ဂၟံက် ကာလ မနွံ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ညးဍုင်ကွာန် ဂၠိုင်င်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ယဲ ဖေက်လောန် (Phobia) ဝွံ နကဵု လညာတ် ဘာသာလ္ၚတ် ဗေဒစိုတ် မ္ဂး ဒှ် ပရေင်ဖေက်ဂၟံက် မဆက်တန်တဴ လအ်လ (Persistent fear) တုဲ ပကဵု ညံင် ပရေင်ချဳဓရာင် ဘဝ လၟေင် တ္ၚဲ ဂွံ လီုလာ် ရ။ 

ပရေင်ဖေက် ဓမ္မတာ ကဵု ယဲ ဖေက်လောန် ၜါ ဏအ် တၞဟ်ခြာ ဒၟံင် ရ။ ပရေင်ဖေက် ဓမ္မတာ (Normal fear) ဂှ် ဒှ် ပရေင်ဒစးဒုင် သဘာဝ (Natural response) ကာလ ဒးဆဵုဂဗ အန္တရာယ် ဇေတ်တ် ရ။ ဆဂး ယဲ ဖေက်လောန် ဝွံ ကတဵုဒှ် ကာလ အရာ ဂှ် ဟွံမဲ ကဵု အန္တရာယ် (ဥပမာ - ဖေက် ပကဴ၊ ဖေက် ဒၞာဲ ဍောတ်တ်) ဆဂး က္ဍဟ် မၞိဟ် ဂှ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် အန္တရာယ် ဇၞော် မွဲ ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဝေါဟာရ (History and Etymology) ==
ဝေါဟာရ &quot;Phobia&quot; ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် ဂရိတ် တြေံ &quot;Phobos&quot; (φόβος) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပရေင်ဖေက်ဂၟံက်&quot; (Fear or horror) ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဝင် ဓမ္မသာတ် ဂရိတ် တေအ် မ္ဂး ဖဝ်ဗတ် (Phobos) ဝွံ ဒှ် ကျာ် ပရေင်ဖေက်ဂၟံက် ရ။ 

ပရေင်လ္ၚတ် လတူ ယဲ ဖေက်လောန် ဝွံ စတင် ကၠုင်လဝ် နူကဵု ခေတ် အစာသဝ် ဂရိတ် ဟစ်ပိုကရေတ် (Hippocrates) တေအ် ရ။ ညးတေအ် ချူ စၟတ်သမ္တီ လဝ် ပရူ မၞိဟ် မဖေက် ရမ္သာင် ကလောအ် (Flute) ပ္ဍဲ အခိင် ဗတံ ရ။ လက္ကရဴ ဏအ် ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ တၠပညာ ဗေဒစိုတ် မပ္တံကဵု သဳဂမန် ဖရွိုက် (Sigmund Freud) တအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ယဲ ဏအ် နကဵု လညာတ် [[သဳအိုရဳ ပရေင်စိုတ်]] (Psychoanalytic theory) ရ။&lt;ref name=&quot;marks&quot;&gt;{{cite book |last=Marks |first=I. M. |title=Fears, Phobias, and Rituals: Panic, Anxiety, and Their Disorders |url=https://archive.org/details/fearsphobiasritu0000mark |publisher=Oxford University Press |year=1987 |pages=[https://archive.org/details/fearsphobiasritu0000mark/page/45 45]-50}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဂကူ ယဲ ဖေက်လောန် အဓိကဂမၠိုင် (Main Types of Phobias) ==
အတိုင် စၟတ်သမ္တီ ဂကောံ ဗေဒစိုတ် အမေရိကာန် (DSM-5) မ္ဂး ယဲ ဖေက်လောန် ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ အဓိက ၃ သာ် ရ -

# '''ယဲ ဖေက်လောန် ဗွဲတၟေင် (Specific Phobias):''' ဖေက် အရာဝတ္ထု ဟွံသေင်မ္ဂး တိရစ္ဆာန် မွဲမွဲ ဗွဲတၟေင်။ (ဥပမာ - ဖေက် ဇြုံ၊ ဖေက် သမၠုင်၊ ဖေက် ဆီ)။
# '''ယဲ ဖေက်လောန် ဂကောံမၞိဟ် (Social Anxiety Disorder / Social Phobia):''' ဖေက် ပရေင်ဆက်ဆံ ကု မၞိဟ် ဂၠိုင်င် ဟွံသေင်မ္ဂး ဖေက် မၞိဟ် တၞဟ် ပါ်ပါဲ လတူ ဇကု။
# '''ယဲ ဖေက်လောန် ဒၞာဲလှဲလး (Agoraphobia):''' ဖေက် ဒၞာဲ မဟွံမာန် ဓလေတ် တိတ် ယဝ်ရ ကတဵုဒှ် အကာဲအရာ ဖေက်ဂၟံက် (Panic attack)၊ ဥပမာ ပ္ဍဲ ကွဳစက်၊ လတူ ဒဒန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲ ဒၞာဲ မၞိဟ် ဍိုက်ပေင် ဒၟံင်။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ ယဲ ဖေက်လောန် မပြာကတ် ဂမၠိုင်
|-
! ယၟု ယဲ (အၚ်္ဂလိက်)
! အဓိပ္ပါယ် (မန်)
! ဟိုတ် အဓိက 
|-
| Arachnophobia
| ယဲ ဖေက် ကနေအ်
| တိရစ္ဆာန် သေက် ကေုာံ ဂျိ
|-
| Acrophobia
| ယဲ ဖေက် သမၠုင်
| ပရေင်ဖေက် ဒတုံ စှ်ေ 
|-
| Claustrophobia
| ယဲ ဖေက် ဒၞာဲ ဍောတ်တ်
| ပရေင်ဖေက် ဒးဒုင် ကၟာတ် လဒဵု ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဍောတ်တ် (ဥပမာ ဓါတ်လှေကား)
|-
| Trypanophobia
| ယဲ ဖေက် တၞုင်အပ်
| ဖေက် လတူ ဂဥုဲ ထပှ် အပ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဆီ
|-
| Aerophobia
| ယဲ ဖေက် ဍိုက် က္ၜင်ကျာ
| ဖေက် ပရေင်ပဝ် ပ္ဍဲ ကျာ
|}

== ၄။ ဟိုတ် မကတဵုဗဒှ် ယဲ (Causes and Risk Factors) ==
ယဲ ဖေက်လောန် ဝွံ ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူကဵု အရာ ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ ပွဳပွူ ပံင်ကောံ ဒၟံင် ရ။

* '''ဗဳဇ ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ (Genetics and Biology):''' လ္ၚတ် သုတေသန ဂမၠိုင် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ မၞိဟ် မနွံ မ သ္ၚိကၟိန် မဒးဒုင် ယဲ ဖေက်လောန် ဂှ်၊ မာန် ကလိဂွံ ယဲ ဏအ် လောဲသွာ ရ။ ပ္ဍဲ က္ဍဟ် မၞိဟ် တအ်၊ ဒၞာဲ မကော်စ အမေဂ်ဒါလာ (Amygdala) ဝွံ နွံ တာလျိုင် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ပရေင်ဖေက်ဂၟံက် တုဲ၊ ပ္ဍဲ မၞိဟ် ယဲ တအ် ဂှ် ဍေဟ် ချဳဓရာင် လောန်ကာဲ ဒၟံင် ရ။
* '''ပရေင်ဒးဒုင် သရ (Trauma and Conditioning):''' ကောန်ၚာ် မဒးဒုင် ဇီုကပိုက် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒးဒုင် ကိတ် နကဵု ကၠဵု ပ္ဍဲ အခိင် ဍောတ်တ် မ္ဂး၊ ညးတအ် ကလိဂွံ ယဲ ဖေက် ကၠဵု (Cynophobia) ကာလ ဇၞော် တိုန် မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;craske&quot;&gt;{{cite book |last=Craske |first=M. G. |title=Origins of Phobias and Anxiety Disorders: Why More Women Than Men? |url=https://archive.org/details/originsofphobias0000cras |publisher=Elsevier |year=2003 |pages=[https://archive.org/details/originsofphobias0000cras/page/102 102]-110}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ လက်သန်ယဲ ကေုာံ ပရေင်ဒုင်စသိုင် (Signs and Symptoms) ==
လက်သန် ယဲ ဖေက်လောန် ဝွံ နွံ သီု လပါ် ခန္ဓာကိုယ် ကေုာံ လပါ် ပရေင်စိုတ် ရ။ ကာလ ဒးဆဵု ကု အရာ မဖေက် ဂှ်၊ မၞိဟ် ယဲ တအ် ကတဵုဒှ် -

* '''လက်သန် ခန္ဓာ (Physical Symptoms):''' ကတိုင် ဆီ ဍိုက် ပြဟ် (Rapid heartbeat)၊ ဓါတ် သၟောဟ် တိတ် ဂၠိုင် (Sweating)၊ ဇကု ဇတဝ် (Trembling)၊ ယီု ဝါတ် (Shortness of breath)၊ ကေုာံ စိုတ် မိက်ဂွံ အအောအ် (Nausea)။
* '''လက်သန် ပရေင်စိုတ် (Psychological Symptoms):''' စိုတ် ဖေက် လောန်ကာဲ (Panic)၊ စိုတ် မိက်ဂွံ ဒြေပ် ဒဴ (Desire to flee)၊ ကေုာံ ပရေင်ဒုင်စသိုင် မဖေက် ဂွံ ချိုတ် (Fear of dying)။

== ၆။ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ယဲ (Diagnosis) ==
သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ မၞိဟ် မွဲ နွံ ယဲ ဖေက်လောန် ဇေတ်တ် ဂှ်၊ အစာသဝ် ဗေဒစိုတ် တအ် စကာ သၞောတ်ဝ် DSM-5 ရ။ တင် အဓိက တအ်ဂှ် -
* ပရေင်ဖေက်ဂၟံက် ဂှ် လောန်ကာဲ နူ အန္တရာယ် သဘာဝ ဇေတ်တ်။
* ပရေင်ဖေက် ဂှ် ကတဵုဒှ် လၟိုန် ကာလ ဒးဆဵု အရာ ဂှ်။
* မၞိဟ် ယဲ ဂစာန် ဝေင်ဒစး (Avoid) အရာ ဂှ် နကဵု အစောံ သီုဖအိုတ်။
* လက်သန် ယဲ ဏအ် ဆက်တန်တဴ လအ် နူ ၆ ဂိတု ကေုာံ ဍေဟ် ပလီု ပရေင်ဘဝ လၟေင် တ္ၚဲ ရ။

== ၇။ နဲကဲ လွဳလွတ် ယဲ (Treatments and Therapies) ==
ယဲ ဖေက်လောန် ဝွံ ဒှ် ယဲ မမာန် လွဳလွတ် ဂွံ နကဵု နဲကဲ ဗေဒစိုတ် ကေုာံ ဂဥုဲ ရ။

* '''ပရေင်လွဳလွတ် စိုတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် (Cognitive Behavioral Therapy - CBT):''' ဒှ် နဲကဲ ခိုဟ် အိုတ် မွဲ။ ဍေဟ် ရီုဗင် ညံင် မၞိဟ် ယဲ ဂွံ ပြံင်လှာဲ လညာတ် ဟွံမဲ ကု ဟိုတ်ဖိုလ် လတူ အရာ မဖေက် ဂှ် ရ။
* '''ပရေင်ထ္ၜးပျး (Exposure Therapy):''' အစာသဝ် တအ် ကဵု မၞိဟ် ယဲ တအ် ဒးဆဵုဂဗ ကု အရာ မဖေက် ဂှ် ညိည ညိည နကဵု အကာဲအရာ မနွံကဵု ဂီုကၠီု စဵုကဵု ညးတအ် ယှောတ် အာ ပရေင်ဖေက်ဂၟံက်။&lt;ref name=&quot;bourne&quot;&gt;{{cite book |last=Bourne |first=E. J. |title=The Anxiety &amp; Phobia Workbook |edition=5th |publisher=New Harbinger Publications |year=2011 |pages=210-215}}&lt;/ref&gt;
* '''ဂဥုဲ (Medications):''' ဗွဲမဂၠိုင် ညးတအ် စကာ ဂဥုဲ မပ္တံကဵု Beta-blockers (သွက်ဂွံ ထိင် ကတိုင် ဆီ) ကေုာံ Anti-depressants သွက်ဂွံ ယှောတ် ဖအောန် ပရေင်စိုတ် ဟွံၜိုဟ်သြိုဟ် ပ္ဍဲ အခိင် ခဏ ရ။

== ၈။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဘဝ ညးဒးဒုင်ယဲ (Impact on Daily Life) ==
ယဲ ဖေက်လောန် ဝွံ ယဝ်ရ ဟွံလွဳလွတ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ပလီု ဘဝ ညးဒးဒုင်ယဲ တအ် ဗွဲမဇၞော် မာန် ရ။ မၞိဟ် မနွံ ယဲ ဖေက် ဂကောံမၞိဟ် (Social phobia) တအ် မာန် ဆောမ်လေင် အခေါင် ပရေင်ပညာ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ကမၠောန် ဟိုတ်နူ ဟွံမာန် တိတ် အာ ဆဵု မၞိဟ် ရ။

မၞိဟ် မနွံ ယဲ ဒၞာဲလှဲလး (Agoraphobia) လ္ၚဵု တအ် ဂှ် ဟွံမာန် တိတ် နူ သ္ၚိ အလုံ မွဲ ဘဝ လေဝ် နွံ ရ။ ပရေင်ဏအ် ပကဵု ညံင် ညးတအ် ဂွံ ဒးမံင် မွဲဓဝ် (Social isolation) ကေုာံ ကတဵုဒှ် ယဲ စိုတ်စှ်ေ (Depression) ဗွဲမလောဲသွာ ရ။

== ၉။ ယဲ ဖေက်လောန် မပြာကတ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် (Common Phobias in Society) ==
အတိုင် သုတေသန မ္ဂး၊ လၟိဟ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ၜိုတ် ၇% ကဵု ၉% ဝွံ နွံကဵု ယဲ ဖေက်လောန် မွဲသာ်သာ် ပ္ဍဲ ဘဝ ညးတအ် ရ။ ညးဗြဴ တအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် ယဲ ဏအ် ဂၠိုင် နူ ညးတြုဟ် ၜါ ဆ မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;hamm&quot;&gt;{{cite journal |last=Hamm |first=A. O. |title=Specific phobias |url=https://archive.org/details/sim_psychiatric-clinics-of-north-america_2009-09_32_3/page/577 |journal=Psychiatric Clinics of North America |volume=32 |issue=3 |pages=577-591 |year=2009}}&lt;/ref&gt;

ယဲ ဖေက် တိရစ္ဆာန် (Zoophobia) ဝွံ ဒှ် ယဲ မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ကောန်ၚာ် တအ် တုဲ၊ ယဲ ဖေက် သမၠုင် ကေုာံ ယဲ ဖေက် ဍိုက် က္ၜင်ကျာ တအ်ဂှ် ကတဵုဒှ် ဂၠိုင် ပ္ဍဲ မၞိဟ် အဝဲ ဇၞော် တအ် ရ။ 

== ၁၀။ အနာဂတ် သုတေသန ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် ဗေဒစိုတ် (Future Research and Psychology) ==
အနာဂတ် သွက် ပရေင်လွဳလွတ် ယဲ ဖေက်လောန် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု နည်းပညာ ခေတ်တၟိ ရ။ လၟုဟ် တၠပညာ ဗေဒစိုတ် တအ် စကာ ဒၟံင် '''ခေတ်တၟိ ပကတိ ဗဗဵု''' (Virtual Reality - VR Therapy) သွက်ဂွံ ကၠောန် ပရေင်ထ္ၜးပျး (Exposure) ရ။ 

နကဵု VR ဂှ်၊ မၞိဟ် ယဲ မဖေက် သမၠုင် တအ် မာန် ကျင်လ္ၚတ် သမၠုင် ပ္ဍဲကဵု လေပ် (Lab) ညိင်ညိင် ဟွံဒး တိုန် တိုက် သၠုင်သၠုင် ဇေတ်တ် ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ သုတေသန လပါ် ဂဳဇီုဗေဒ ကေုာံ စက်ရုပ် (Neuroimaging) လေဝ် ရီုဗင် ကဵု တၠပညာ တအ် ဂွံ ကၠိုဟ် အရာ မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ က္ဍဟ် မၞိဟ် အခိင် ညးတအ် ဖေက် ဗွဲမလှဲလး ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဗေဒစိုတ်]] (Psychology)
* [[ယဲ စိုတ်ဟွံၜိုဟ်သြိုဟ်]] (Anxiety disorder)
* [[ပရေင်လွဳလွတ် စိုတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက်]] (Cognitive behavioral therapy)
* [[က္ဍဟ်]] (Brain)

{{Navbox
| name = Mental Health
| title = ဗေဒစိုတ် ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ် (Psychology and Mental Health)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ယဲ ပရေင်စိုတ်
| list1 =
* [[ယဲ ဖေက်လောန်]] (Phobia)
* [[ယဲ စိုတ်ဟွံၜိုဟ်သြိုဟ်]] (Anxiety disorder)
* [[ယဲ စိုတ်စှ်ေ]] (Depression)
* [[ယဲ ပရေင်စိုတ် တၞဟ်ခြာ]] (Bipolar disorder)
| group2 = နဲကဲ လွဳလွတ်
| list2 =
* [[ပရေင်လွဳလွတ် စိုတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက်]] (CBT)
* [[ပရေင်ထ္ၜးပျး]] (Exposure therapy)
* [[သဳအိုရဳ ပရေင်စိုတ်]] (Psychoanalysis)
* [[ဂဥုဲ ယဲစိုတ်]] (Psychiatric medication)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ဗေဒစိုတ်]] (Psychology)
* [[က္ဍဟ်]] (Brain)
* [[အမေဂ်ဒါလာ]] (Amygdala)
* [[သုတေသန ပရေင်စိုတ်]] (Psychological research)
}}

[[Category:ယဲ ပရေင်စိုတ်]]
[[Category:ဗေဒစိုတ်]]
[[Category:ပရေင်ထတ်ယုက်]]</text>
      <sha1>gnrrmwd0ogkkicawki35x75cizcf6u1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59585</id>
      <parentid>59583</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T00:12:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59585</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19351" sha1="37rexgmlr718e2u5kk7rppkpm75j1me" xml:space="preserve">'''ယဲ ဖေက်လောန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Phobia'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂကူ ယဲ စိုတ်ဟွံၜိုဟ်သြိုဟ် (Anxiety disorder) မွဲသာ် မကတဵုဗဒှ် ကဵု ပရေင်ဖေက်ဂၟံက် (Fear) ဗွဲမလောန် စိုတ် လတူ အရာဝတ္ထု၊ သတ္တဝါ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး အကာဲအရာ မွဲမွဲ ရ။ ပရေင်ဖေက်ဂၟံက် ဏအ်ဝွံ ဒှ် အရာ မဟွံမဲ ကု ဟိုတ်ဖိုလ် (Irrational) တုဲ၊ မၞိဟ် မဒးဒုင် ယဲ ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင် တီ ဒၟံင် ဒဒှ်ရ ပရေင်ဖေက် ညးတအ် ဂှ် လောန်ကာဲ ဒၟံင် ကီုလေဝ် ညးတအ် ထိင်ဒဝ် စိုတ် ဟွံမာန် အိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;apa&quot;&gt;{{cite book |last=American Psychiatric Association |title=Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders |edition=5th |publisher=American Psychiatric Publishing |year=2013 |pages=197-202}}&lt;/ref&gt; 

ယဲ ဖေက်လောန် ဝွံ ပကဵု ညံင် ညးမဒးဒုင် ယဲ တအ် ဂွံ ဂစာန် ဝေင်ဒစး (Avoidance behavior) အရာ ညးတအ် မဖေက် ဂှ် အလုံ မွဲ ဘဝ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ယဲ ဖေက်လောန် နကဵု လညာတ် [[ပညာစိုတ်]] (Psychology)၊ ဇဳဝဗေဒ က္ဍဟ်၊ ဂကူ ယဲ၊ ကေုာံ နဲကဲ လွဳလွတ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Agoraphobia_(5827757960).jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင်ဒုင်စသိုင် ယဲ ဖေက်လောန် ဒၞာဲလှဲလး (Agoraphobia) မဒှ် ပရေင်ဖေက်ဂၟံက် ကာလ မနွံ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ညးဍုင်ကွာန် ဂၠိုင်င်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ယဲ ဖေက်လောန် (Phobia) ဝွံ နကဵု လညာတ် ဘာသာလ္ၚတ် ပညာစိုတ် မ္ဂး ဒှ် ပရေင်ဖေက်ဂၟံက် မဆက်တန်တဴ လအ်လ (Persistent fear) တုဲ ပကဵု ညံင် ပရေင်ချဳဓရာင် ဘဝ လၟေင် တ္ၚဲ ဂွံ လီုလာ် ရ။ 

ပရေင်ဖေက် ဓမ္မတာ ကဵု ယဲ ဖေက်လောန် ၜါ ဏအ် တၞဟ်ခြာ ဒၟံင် ရ။ ပရေင်ဖေက် ဓမ္မတာ (Normal fear) ဂှ် ဒှ် ပရေင်ဒစးဒုင် သဘာဝ (Natural response) ကာလ ဒးဆဵုဂဗ အန္တရာယ် ဇေတ်တ် ရ။ ဆဂး ယဲ ဖေက်လောန် ဝွံ ကတဵုဒှ် ကာလ အရာ ဂှ် ဟွံမဲ ကဵု အန္တရာယ် (ဥပမာ - ဖေက် ပကဴ၊ ဖေက် ဒၞာဲ ဍောတ်တ်) ဆဂး က္ဍဟ် မၞိဟ် ဂှ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် အန္တရာယ် ဇၞော် မွဲ ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဝေါဟာရ (History and Etymology) ==
ဝေါဟာရ &quot;Phobia&quot; ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် ဂရိတ် တြေံ &quot;Phobos&quot; (φόβος) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပရေင်ဖေက်ဂၟံက်&quot; (Fear or horror) ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဝင် ဓမ္မသာတ် ဂရိတ် တေအ် မ္ဂး ဖဝ်ဗတ် (Phobos) ဝွံ ဒှ် ကျာ် ပရေင်ဖေက်ဂၟံက် ရ။ 

ပရေင်လ္ၚတ် လတူ ယဲ ဖေက်လောန် ဝွံ စတင် ကၠုင်လဝ် နူကဵု ခေတ် အစာသဝ် ဂရိတ် ဟစ်ပိုကရေတ် (Hippocrates) တေအ် ရ။ ညးတေအ် ချူ စၟတ်သမ္တီ လဝ် ပရူ မၞိဟ် မဖေက် ရမ္သာင် ကလောအ် (Flute) ပ္ဍဲ အခိင် ဗတံ ရ။ လက္ကရဴ ဏအ် ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ တၠပညာ ပညာစိုတ် မပ္တံကဵု သဳဂမန် ဖရွိုက် (Sigmund Freud) တအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ယဲ ဏအ် နကဵု လညာတ် [[သဳအိုရဳ ပရေင်စိုတ်]] (Psychoanalytic theory) ရ။&lt;ref name=&quot;marks&quot;&gt;{{cite book |last=Marks |first=I. M. |title=Fears, Phobias, and Rituals: Panic, Anxiety, and Their Disorders |url=https://archive.org/details/fearsphobiasritu0000mark |publisher=Oxford University Press |year=1987 |pages=[https://archive.org/details/fearsphobiasritu0000mark/page/45 45]-50}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဂကူ ယဲ ဖေက်လောန် အဓိကဂမၠိုင် (Main Types of Phobias) ==
အတိုင် စၟတ်သမ္တီ ဂကောံ ပညာစိုတ် အမေရိကာန် (DSM-5) မ္ဂး ယဲ ဖေက်လောန် ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ အဓိက ၃ သာ် ရ -

# '''ယဲ ဖေက်လောန် ဗွဲတၟေင် (Specific Phobias):''' ဖေက် အရာဝတ္ထု ဟွံသေင်မ္ဂး တိရစ္ဆာန် မွဲမွဲ ဗွဲတၟေင်။ (ဥပမာ - ဖေက် ဇြုံ၊ ဖေက် သမၠုင်၊ ဖေက် ဆီ)။
# '''ယဲ ဖေက်လောန် ဂကောံမၞိဟ် (Social Anxiety Disorder / Social Phobia):''' ဖေက် ပရေင်ဆက်ဆံ ကု မၞိဟ် ဂၠိုင်င် ဟွံသေင်မ္ဂး ဖေက် မၞိဟ် တၞဟ် ပါ်ပါဲ လတူ ဇကု။
# '''ယဲ ဖေက်လောန် ဒၞာဲလှဲလး (Agoraphobia):''' ဖေက် ဒၞာဲ မဟွံမာန် ဓလေတ် တိတ် ယဝ်ရ ကတဵုဒှ် အကာဲအရာ ဖေက်ဂၟံက် (Panic attack)၊ ဥပမာ ပ္ဍဲ ကွဳစက်၊ လတူ ဒဒန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲ ဒၞာဲ မၞိဟ် ဍိုက်ပေင် ဒၟံင်။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ ယဲ ဖေက်လောန် မပြာကတ် ဂမၠိုင်
|-
! ယၟု ယဲ (အၚ်္ဂလိက်)
! အဓိပ္ပါယ် (မန်)
! ဟိုတ် အဓိက 
|-
| Arachnophobia
| ယဲ ဖေက် ကနေအ်
| တိရစ္ဆာန် သေက် ကေုာံ ဂျိ
|-
| Acrophobia
| ယဲ ဖေက် သမၠုင်
| ပရေင်ဖေက် ဒတုံ စှ်ေ 
|-
| Claustrophobia
| ယဲ ဖေက် ဒၞာဲ ဍောတ်တ်
| ပရေင်ဖေက် ဒးဒုင် ကၟာတ် လဒဵု ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဍောတ်တ် (ဥပမာ ဓါတ်လှေကား)
|-
| Trypanophobia
| ယဲ ဖေက် တၞုင်အပ်
| ဖေက် လတူ ဂဥုဲ ထပှ် အပ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဆီ
|-
| Aerophobia
| ယဲ ဖေက် ဍိုက် က္ၜင်ကျာ
| ဖေက် ပရေင်ပဝ် ပ္ဍဲ ကျာ
|}

== ၄။ ဟိုတ် မကတဵုဗဒှ် ယဲ (Causes and Risk Factors) ==
ယဲ ဖေက်လောန် ဝွံ ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူကဵု အရာ ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ ပွဳပွူ ပံင်ကောံ ဒၟံင် ရ။

* '''ဗဳဇ ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ (Genetics and Biology):''' လ္ၚတ် သုတေသန ဂမၠိုင် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ မၞိဟ် မနွံ မ သ္ၚိကၟိန် မဒးဒုင် ယဲ ဖေက်လောန် ဂှ်၊ မာန် ကလိဂွံ ယဲ ဏအ် လောဲသွာ ရ။ ပ္ဍဲ က္ဍဟ် မၞိဟ် တအ်၊ ဒၞာဲ မကော်စ အမေဂ်ဒါလာ (Amygdala) ဝွံ နွံ တာလျိုင် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ပရေင်ဖေက်ဂၟံက် တုဲ၊ ပ္ဍဲ မၞိဟ် ယဲ တအ် ဂှ် ဍေဟ် ချဳဓရာင် လောန်ကာဲ ဒၟံင် ရ။
* '''ပရေင်ဒးဒုင် သရ (Trauma and Conditioning):''' ကောန်ၚာ် မဒးဒုင် ဇီုကပိုက် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒးဒုင် ကိတ် နကဵု ကၠဵု ပ္ဍဲ အခိင် ဍောတ်တ် မ္ဂး၊ ညးတအ် ကလိဂွံ ယဲ ဖေက် ကၠဵု (Cynophobia) ကာလ ဇၞော် တိုန် မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;craske&quot;&gt;{{cite book |last=Craske |first=M. G. |title=Origins of Phobias and Anxiety Disorders: Why More Women Than Men? |url=https://archive.org/details/originsofphobias0000cras |publisher=Elsevier |year=2003 |pages=[https://archive.org/details/originsofphobias0000cras/page/102 102]-110}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ လက်သန်ယဲ ကေုာံ ပရေင်ဒုင်စသိုင် (Signs and Symptoms) ==
လက်သန် ယဲ ဖေက်လောန် ဝွံ နွံ သီု လပါ် ခန္ဓာကိုယ် ကေုာံ လပါ် ပရေင်စိုတ် ရ။ ကာလ ဒးဆဵု ကု အရာ မဖေက် ဂှ်၊ မၞိဟ် ယဲ တအ် ကတဵုဒှ် -

* '''လက်သန် ခန္ဓာ (Physical Symptoms):''' ကတိုင် ဆီ ဍိုက် ပြဟ် (Rapid heartbeat)၊ ဓါတ် သၟောဟ် တိတ် ဂၠိုင် (Sweating)၊ ဇကု ဇတဝ် (Trembling)၊ ယီု ဝါတ် (Shortness of breath)၊ ကေုာံ စိုတ် မိက်ဂွံ အအောအ် (Nausea)။
* '''လက်သန် ပရေင်စိုတ် (Psychological Symptoms):''' စိုတ် ဖေက် လောန်ကာဲ (Panic)၊ စိုတ် မိက်ဂွံ ဒြေပ် ဒဴ (Desire to flee)၊ ကေုာံ ပရေင်ဒုင်စသိုင် မဖေက် ဂွံ ချိုတ် (Fear of dying)။

== ၆။ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ယဲ (Diagnosis) ==
သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ မၞိဟ် မွဲ နွံ ယဲ ဖေက်လောန် ဇေတ်တ် ဂှ်၊ အစာသဝ် ပညာစိုတ် တအ် စကာ သၞောတ်ဝ် DSM-5 ရ။ တင် အဓိက တအ်ဂှ် -
* ပရေင်ဖေက်ဂၟံက် ဂှ် လောန်ကာဲ နူ အန္တရာယ် သဘာဝ ဇေတ်တ်။
* ပရေင်ဖေက် ဂှ် ကတဵုဒှ် လၟိုန် ကာလ ဒးဆဵု အရာ ဂှ်။
* မၞိဟ် ယဲ ဂစာန် ဝေင်ဒစး (Avoid) အရာ ဂှ် နကဵု အစောံ သီုဖအိုတ်။
* လက်သန် ယဲ ဏအ် ဆက်တန်တဴ လအ် နူ ၆ ဂိတု ကေုာံ ဍေဟ် ပလီု ပရေင်ဘဝ လၟေင် တ္ၚဲ ရ။

== ၇။ နဲကဲ လွဳလွတ် ယဲ (Treatments and Therapies) ==
ယဲ ဖေက်လောန် ဝွံ ဒှ် ယဲ မမာန် လွဳလွတ် ဂွံ နကဵု နဲကဲ ပညာစိုတ် ကေုာံ ဂဥုဲ ရ။

* '''ပရေင်လွဳလွတ် စိုတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် (Cognitive Behavioral Therapy - CBT):''' ဒှ် နဲကဲ ခိုဟ် အိုတ် မွဲ။ ဍေဟ် ရီုဗင် ညံင် မၞိဟ် ယဲ ဂွံ ပြံင်လှာဲ လညာတ် ဟွံမဲ ကု ဟိုတ်ဖိုလ် လတူ အရာ မဖေက် ဂှ် ရ။
* '''ပရေင်ထ္ၜးပျး (Exposure Therapy):''' အစာသဝ် တအ် ကဵု မၞိဟ် ယဲ တအ် ဒးဆဵုဂဗ ကု အရာ မဖေက် ဂှ် ညိည ညိည နကဵု အကာဲအရာ မနွံကဵု ဂီုကၠီု စဵုကဵု ညးတအ် ယှောတ် အာ ပရေင်ဖေက်ဂၟံက်။&lt;ref name=&quot;bourne&quot;&gt;{{cite book |last=Bourne |first=E. J. |title=The Anxiety &amp; Phobia Workbook |edition=5th |publisher=New Harbinger Publications |year=2011 |pages=210-215}}&lt;/ref&gt;
* '''ဂဥုဲ (Medications):''' ဗွဲမဂၠိုင် ညးတအ် စကာ ဂဥုဲ မပ္တံကဵု Beta-blockers (သွက်ဂွံ ထိင် ကတိုင် ဆီ) ကေုာံ Anti-depressants သွက်ဂွံ ယှောတ် ဖအောန် ပရေင်စိုတ် ဟွံၜိုဟ်သြိုဟ် ပ္ဍဲ အခိင် ခဏ ရ။

== ၈။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဘဝ ညးဒးဒုင်ယဲ (Impact on Daily Life) ==
ယဲ ဖေက်လောန် ဝွံ ယဝ်ရ ဟွံလွဳလွတ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ပလီု ဘဝ ညးဒးဒုင်ယဲ တအ် ဗွဲမဇၞော် မာန် ရ။ မၞိဟ် မနွံ ယဲ ဖေက် ဂကောံမၞိဟ် (Social phobia) တအ် မာန် ဆောမ်လေင် အခေါင် ပရေင်ပညာ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ကမၠောန် ဟိုတ်နူ ဟွံမာန် တိတ် အာ ဆဵု မၞိဟ် ရ။

မၞိဟ် မနွံ ယဲ ဒၞာဲလှဲလး (Agoraphobia) လ္ၚဵု တအ် ဂှ် ဟွံမာန် တိတ် နူ သ္ၚိ အလုံ မွဲ ဘဝ လေဝ် နွံ ရ။ ပရေင်ဏအ် ပကဵု ညံင် ညးတအ် ဂွံ ဒးမံင် မွဲဓဝ် (Social isolation) ကေုာံ ကတဵုဒှ် ယဲ စိုတ်စှ်ေ (Depression) ဗွဲမလောဲသွာ ရ။

== ၉။ ယဲ ဖေက်လောန် မပြာကတ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် (Common Phobias in Society) ==
အတိုင် သုတေသန မ္ဂး၊ လၟိဟ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ၜိုတ် ၇% ကဵု ၉% ဝွံ နွံကဵု ယဲ ဖေက်လောန် မွဲသာ်သာ် ပ္ဍဲ ဘဝ ညးတအ် ရ။ ညးဗြဴ တအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် ယဲ ဏအ် ဂၠိုင် နူ ညးတြုဟ် ၜါ ဆ မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;hamm&quot;&gt;{{cite journal |last=Hamm |first=A. O. |title=Specific phobias |url=https://archive.org/details/sim_psychiatric-clinics-of-north-america_2009-09_32_3/page/577 |journal=Psychiatric Clinics of North America |volume=32 |issue=3 |pages=577-591 |year=2009}}&lt;/ref&gt;

ယဲ ဖေက် တိရစ္ဆာန် (Zoophobia) ဝွံ ဒှ် ယဲ မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ကောန်ၚာ် တအ် တုဲ၊ ယဲ ဖေက် သမၠုင် ကေုာံ ယဲ ဖေက် ဍိုက် က္ၜင်ကျာ တအ်ဂှ် ကတဵုဒှ် ဂၠိုင် ပ္ဍဲ မၞိဟ် အဝဲ ဇၞော် တအ် ရ။ 

== ၁၀။ အနာဂတ် သုတေသန ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် ပညာစိုတ် (Future Research and Psychology) ==
အနာဂတ် သွက် ပရေင်လွဳလွတ် ယဲ ဖေက်လောန် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု နည်းပညာ ခေတ်တၟိ ရ။ လၟုဟ် တၠပညာ ပညာစိုတ် တအ် စကာ ဒၟံင် '''ခေတ်တၟိ ပကတိ ဗဗဵု''' (Virtual Reality - VR Therapy) သွက်ဂွံ ကၠောန် ပရေင်ထ္ၜးပျး (Exposure) ရ။ 

နကဵု VR ဂှ်၊ မၞိဟ် ယဲ မဖေက် သမၠုင် တအ် မာန် ကျင်လ္ၚတ် သမၠုင် ပ္ဍဲကဵု လေပ် (Lab) ညိင်ညိင် ဟွံဒး တိုန် တိုက် သၠုင်သၠုင် ဇေတ်တ် ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ သုတေသန လပါ် ဂဳဇီုဗေဒ ကေုာံ စက်ရုပ် (Neuroimaging) လေဝ် ရီုဗင် ကဵု တၠပညာ တအ် ဂွံ ကၠိုဟ် အရာ မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ က္ဍဟ် မၞိဟ် အခိင် ညးတအ် ဖေက် ဗွဲမလှဲလး ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ပညာစိုတ်]] (Psychology)
* [[ယဲ စိုတ်ဟွံၜိုဟ်သြိုဟ်]] (Anxiety disorder)
* [[ပရေင်လွဳလွတ် စိုတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက်]] (Cognitive behavioral therapy)
* [[က္ဍဟ်]] (Brain)

{{Navbox
| name = Mental Health
| title = ပညာစိုတ် ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ် (Psychology and Mental Health)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ယဲ ပရေင်စိုတ်
| list1 =
* [[ယဲ ဖေက်လောန်]] (Phobia)
* [[ယဲ စိုတ်ဟွံၜိုဟ်သြိုဟ်]] (Anxiety disorder)
* [[ယဲ စိုတ်စှ်ေ]] (Depression)
* [[ယဲ ပရေင်စိုတ် တၞဟ်ခြာ]] (Bipolar disorder)
| group2 = နဲကဲ လွဳလွတ်
| list2 =
* [[ပရေင်လွဳလွတ် စိုတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက်]] (CBT)
* [[ပရေင်ထ္ၜးပျး]] (Exposure therapy)
* [[သဳအိုရဳ ပရေင်စိုတ်]] (Psychoanalysis)
* [[ဂဥုဲ ယဲစိုတ်]] (Psychiatric medication)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ပညာစိုတ်]] (Psychology)
* [[က္ဍဟ်]] (Brain)
* [[အမေဂ်ဒါလာ]] (Amygdala)
* [[သုတေသန ပရေင်စိုတ်]] (Psychological research)
}}

[[Category:ယဲ ပရေင်စိုတ်]]
[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:ပရေင်ထတ်ယုက်]]</text>
      <sha1>37rexgmlr718e2u5kk7rppkpm75j1me</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11861</id>
    <revision>
      <id>59556</id>
      <parentid>59030</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T23:32:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59556</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23329" sha1="pbj7bc4534snh5mwh6mfyq0xtr9yqrs" xml:space="preserve">'''ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Hydrogen'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး ဓါတုဗေဒ မနွံကဵု သင်္ကေတ $H$ ကေုာံ ဂၞန် အက်တမ် (Atomic number) ၁ ရ။ နကဵု လျိုင် အက်တမ် (Standard atomic weight) $1.008$ မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မသာ အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဇယား ဒြပ်သ္အး (Periodic table) ရ။ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မနွံ ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ စက္ကဝါ (Universe) ဏအ် တုဲ၊ ပ္ဍဲ သဘာဝ ဓမ္မတာ မ္ဂး ဍေဟ် ဒှ် ဓါတ်အလုံ မဟွံမဲ ကု အသာ်၊ ဟွံမဲ ကု သၟူ၊ ဟွံမဲ ကု ရှ် ကေုာံ မလေပ် ဂဵုတူ မာန် လောဲသွာ (Highly combustible diatomic gas) မနွံ သင်္ကေတ $H_2$ ရ။&lt;ref name=&quot;greenwood&quot;&gt;{{cite book |last=Greenwood |first=N. N. |author2=Earnshaw, A. |title=Chemistry of the Elements |publisher=Butterworth-Heinemann |year=1997 |pages=35-40 |edition=2nd}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ဍုင်လိုက် ဏအ်၊ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် နဒဒှ် ဓါတ်ကျာ မသၠးပွး ဂှ် ကတဵုဒှ် အောန် ဗွဲမလောန် ရ။ ဆဂး ဍေဟ် နွံ ပ္ဍဲကဵု ဒြပ်သ္အး ပံင်ကောံ (Compounds) ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ဍာ် ($H_2O$) ကေုာံ ဒြပ်သ္အး သြဂဲနစ် (Organic compounds) မဒှ် သဇိုင် လမျီု သတ္တဝါ သီုဖအိုတ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ အင်္ဂလက္ခဏာ၊ ပရေင်ပတိတ်၊ ကေုာံ လွပ် ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Hydrogen_discharge_tube.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင်တၟး လျး နူကဵု တိုက် ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် (Hydrogen discharge tube) ပ္ဍဲ အခိင် ဓါတ်လလဳ ဖြတ် အာ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်&quot; (Hydrogen) ဝွံ ကၠုင်နူ မလိက် ဂရိတ် (Greek) ၜါ မတွဟ်ဂး ''hydro'' (မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဍာ်) ကေုာံ ''genes'' (မဂွံအဓိပ္ပါယ် ညးမကတဵုဗဒှ်) ရ။ ဍေဟ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ညးမကတဵုဗဒှ် ဍာ်&quot; (Water-former) မဒှ် ယၟု တၠပညာ ဓါတုဗေဒ ပြင်သေတ် '''အာန်တွာန် လာဗွါသဳယာ''' (Antoine Lavoisier) မခုတ် ခၟံင် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၈၃ ရ။

ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မသဇိုင် အိုတ် မွဲ မနွံကဵု ပရဝ်တောန် (Proton) မွဲ ကေုာံ အဳလက်ထရဝ် (Electron) မွဲ ဓဝ် သၟး (ပ္ဍဲ အာဲသဝ်တုပ် မဂၠိုင် အိုတ်) ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဇယား ဒြပ်သ္အး မ္ဂး ဍေဟ် နွံ ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ ပထမ အိုတ် (Group 1, Period 1) ၜိုန်ရ အင်္ဂလက္ခဏာ ဍေဟ် ဟွံတုပ် ကု ပသဲ အယ်ကာလဳ (Alkali metals) တအ် ကီုလေဝ် ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဂၠာဲဆဵုညာတ် (History and Discovery) ==
ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ညာတ် ဓါတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ခေတ် တၠပညာ ဓါတုဗေဒ တြေံ တအ် မပံင်နှဴ ပသဲ ကေုာံ အက်သေတ် (Acids) ရ။
* ပ္ဍဲ ၁၆ ဗွဝ်ကၠံ၊ တၠပညာ '''ပါရာသေလ်သာတ်''' (Paracelsus) ဂၠာဲဆဵု ညာတ် ဒဒှ်ရ ကာလ ပသဲ ကဵု အက်သေတ် ဓါတ်စိင် (Sulfuric acid) ပံင်ကောံ ရေင်သကအ် မ္ဂး ဓါတ်ကျာ မလေပ် ဂဵုတူ မာန် မွဲ တိတ် ကၠုင် ရ။
* ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၇၁၊ တၠပညာ '''ရောဘတ် ဗောယ်''' (Robert Boyle) လ္ၚတ် ကေုာံ ချူ ဓမံက် ထ္ၜး ပရူ ပရေင်ကတဵုဒှ် ဓါတ်ကျာ ဏအ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;boyle&quot;&gt;{{cite book |last=Boyle |first=R. |title=Tracts written by the Honourable Robert Boyle |publisher=Davis |year=1671 |pages=20-25}}&lt;/ref&gt;
* သၞာံ ၁၇၆၆ ဂှ်၊ တၠပညာ အင်္ဂလာန် '''ဟေန်ရဳ ကာဗေန်ဒစ်''' (Henry Cavendish) ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် မစၟတ်သမ္တီ ဓါတ်ကျာ ဏအ် နဒဒှ် &quot;ဒြပ်သ္အး တၞဟ်ခြာ မွဲ&quot; (Discrete substance) ပထမအိုတ် ရ။ ညး ကော်စ ဍေဟ် &quot;ဓါတ်ကျာ ဂဵုတူ&quot; (Flammable air) တုဲ ညး ဂၠာဲဆဵု ညာတ် ဒဒှ်ရ ကာလ ဍေဟ် တူ အာ မ္ဂး ဍေဟ် ကတဵုဗဒှ် ဍာ် ရ။

== ၃။ အင်္ဂလက္ခဏာ ဓါတုဗေဒ ကေုာံ ရူပဗေဒ (Chemical and Physical Properties) ==
ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဝွံ နွံကဵု အင်္ဂလက္ခဏာ တၟေင် ဗွဲမဂၠိုင် မတၞဟ်ခြာ နူ ဒြပ်သ္အး သၟေဟ် တအ် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး အင်္ဂလက္ခဏာ ရူပဗေဒ ကေုာံ ဓါတုဗေဒ သဇိုင် သွက် ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်
|-
! အင်္ဂလက္ခဏာ (Property)
! ၚုဟ်မး ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Value / Details)
|-
| '''ကဆံင် ရုပ် (Phase at STP)'''
| ဓါတ်ကျာ (Gas)
|-
| '''လျိုင် အက်တမ် (Atomic weight)'''
| $1.008$
|-
| '''ပွိုင် ရိုဟ် (Melting point)'''
| $13.99\text{ K}$ ($-259.16\text{ °C}$)
|-
| '''ပွိုင် ဍိုက် (Boiling point)'''
| $20.271\text{ K}$ ($-252.879\text{ °C}$)
|-
| '''အလုံ ဓါတ်တူ (Flammability)'''
| ဂဵုတူ မာန် လောဲသွာ (ကတဵုဒှ် ပၟတ် ဗွဲမပြဟ်)
|}

ပ္ဍဲ အကာဲအရာ ဓမ္မတာ (STP)၊ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဂှ် ဒှ် ဓါတ်ကျာ မနွံကဵု အက်တမ် ၜါ ပံင်ကောံ ($H_2$) ရ။ ဍေဟ် သာ နူ ကျာ ဗွဲမလောန် (လျိုင် ဍေဟ် နွံ ဆ $7\%$ ညိ နူ လျိုင် ကျာ ဓမ္မတာ) ရ။

== ၄။ အာဲသဝ်တုပ်ဂမၠိုင် (Isotopes of Hydrogen) ==
ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် နွံကဵု '''အာဲသဝ်တုပ်''' (Isotopes - ဒြပ်သ္အး မနွံ ဂၞန် ပရဝ်တောန် တုပ် ဆဂး ဂၞန် နျူထရဝ် ဟွံတုပ်) သဘာဝ အဓိက ၃ သာ် ရ -

# '''ပရဝ်တဳယောမ် (Protium, $^1\text{H}$):''' ဒှ် အာဲသဝ်တုပ် မနွံ ဂၠိုင် အိုတ် ($99.98\%$)။ ဍေဟ် နွံ ဆ ပရဝ်တောန် ၁ မ ကေုာံ အဳလက်ထရဝ် ၁ မ သၟး၊ နျူထရဝ် ဟွံမဲ ပုဟ်။
# '''ဒျူတဳရဳယောမ် (Deuterium, $^2\text{H}$ ဟွံသေင်မ္ဂး $D$):''' ဍေဟ် နွံ ပရဝ်တောန် ၁ မ ကေုာံ နျူထရဝ် ၁ မ။ ဍာ် မနွံကဵု ဒျူတဳရဳယောမ် ဂှ် ညးကော်စ '''ဍာ် ဇြိုင်''' (Heavy water, $D_2O$) တုဲ စကာ ပ္ဍဲကဵု ဓါတ်စက် ညူကလဳယာ ရ။
# '''ထရဳတဳယောမ် (Tritium, $^3\text{H}$ ဟွံသေင်မ္ဂး $T$):''' ဍေဟ် နွံ ပရဝ်တောန် ၁ မ ကေုာံ နျူထရဝ် ၂ မ။ ဍေဟ် ဒှ် ဓါတ် ရေဒဳယဝ် သတ္တိကြွ (Radioactive) တုဲ ပါ်ပြး အာ နကဵု လၟေင် အခိင် ရ။&lt;ref name=&quot;crc&quot;&gt;{{cite book |editor-last=Lide |editor-first=D. R. |title=CRC Handbook of Chemistry and Physics |publisher=CRC Press |year=2005 |pages=4-15 |edition=86th}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ သဘာဝ ကေုာံ ပရေင်ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ စက္ကဝါ (Occurrence and Abundance) ==
ပ္ဍဲကဵု စက္ကဝါ အလုံစုံ (Universe)၊ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မနွံ ဂၠိုင် အိုတ် တုဲ ဍေဟ် ဒက်ပတန် လဝ် လျိုင် ဒြပ်ဝတ္ထု (Baryonic mass) စက္ကဝါ သီုဖအိုတ် ၜိုတ် $75\%$ ရ။ သၞံင် (Stars) ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု တ္ၚဲ ပိုယ် ဏအ် ဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ပ္ဍဲ အဆံင် ပလာသမာ (Plasma) သၟး ရ။ ဒြဟတ် တ္ၚဲ မကဵု လျး ကေုာံ ဓါတ်ဂမ္တဴ ဏအ် ဂှ် ကၠုင် နူကဵု ပရေင်ပံင်ကောံ ညူကလဳယာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် (Nuclear fusion of hydrogen) သွက်ဂွံ ဒှ် ဟဳလဳယောမ် (Helium) ရ။&lt;ref name=&quot;emsley&quot;&gt;{{cite book |last=Emsley |first=J. |title=Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements |url=https://archive.org/details/naturesbuildingb0000emsl_b5w6 |publisher=Oxford University Press |year=2001 |pages=[https://archive.org/details/naturesbuildingb0000emsl_b5w6/page/183 183]-188}}&lt;/ref&gt;

ဆဂး ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိ ပိုယ် ဏအ်၊ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဓါတ်ကျာ ($H_2$) ဝွံ နွံ အောန် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ လပှ်ကျာ (Atmosphere) ဟိုတ်နူ ဍေဟ် သာ လောန် တုဲ ဗၠး တိတ် အာ ဇရေင် အကာသ (Space) သီုဖအိုတ် ရ။ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် လတူ ဂၠးတိ ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ကောံသၟဟ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဍာ် ကေုာံ ကပေါတ် သြဂဲနစ် (Organic compounds) မပ္တံကဵု တၞံ၊ တိရစ္ဆာန် ကေုာံ ကၠေင် ဓါတ် (Fossil fuels) ရ။

== ၆။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ပရေင်ဖန်ဗဒှ် (Production and Synthesis) ==
ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဂှ် သ္ဒး ပတိတ် ကေတ် နူကဵု ဒြပ်သ္အး တၞဟ် တအ် ရ။ နဲကဲ အဓိက သွက်ဂွံ ပတိတ် ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ပ္ဍဲ ရုင်စက် ဂှ် -

# '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ နကဵု ဍာ်တၟိုဟ် (Steam Reforming):''' ဒှ် နဲကဲ မစကာ ဂၠိုင် အိုတ်။ ဓါတ်ကျာ သဘာဝ မဳတေန် ($CH_4$) ဂှ် ပံင်ကောံ ကု ဍာ်တၟိုဟ် ဓါတ်ဂမ္တဴ သၠုင် (Steam, $H_2O$) တုဲ ကတဵုဒှ် ဓါတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ကေုာံ ကာဗောန် မဝ်နံက်သိုက် ($CO$) ရ။ ( $CH_4 + H_2O \rightarrow CO + 3H_2$ )
# '''ပရေင်ပါ် ဍာ် နကဵု ဓါတ်လလဳ (Electrolysis of Water):''' စကာ ဓါတ်လလဳ သွက်ဂွံ ပါ် ဍာ် ($H_2O$) ညံင် ဂွံ ဒှ် အံက်သဳဂျေန် ကဵု ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ရ။ ( $2H_2O \rightarrow 2H_2 + O_2$ )။ နဲကဲ ဏအ်ဝွံ ကဵု ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် မအးဇ္ၚး ဆဂး စရိတ် ကုန်ကျ စွမ်းအင် သၠုင် ရ။
# '''ပရေင်ပါ် နကဵု အက်သေတ် (Acid-Metal Reaction):''' ပ္ဍဲ စမ်ၜတ် (Laboratory) မ္ဂး၊ စုတ် ပသဲ (ဥပမာ - ဇေန် / Zinc) ပ္ဍဲကဵု အက်သေတ် (ဥပမာ - Hydrochloric acid) တုဲ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် တိတ် ကၠုင် မာန် ရ။ ( $Zn + 2HCl \rightarrow ZnCl_2 + H_2$ )။

== ၇။ ဒြပ်သ္အး ပံင်ကောံဂမၠိုင် (Hydrogen Compounds) ==
ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် မာန် ဒက်ပတန် ပရေင်ဆက်စပ် ဓါတု (Chemical bonds) ကု ဒြပ်သ္အး မဂၠိုင် ကု အလုံ ဇယား ဒြပ်သ္အး ရ။

* '''ဒြပ်သ္အး ကဝ်ဗေလေန် (Covalent Compounds):''' ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် မလေပ် ပံင်ကောံ ကု ဒြပ်သ္အး ဟွံသေင် ပသဲ (Non-metals) တုဲ ကတဵုဒှ် ဒြပ်သ္အး ကဝ်ဗေလေန် မပ္တံကဵု ဍာ် ($H_2O$)၊ အမဝ်နဳယျာ ($NH_3$)၊ ကေုာံ ဟာ်ဒရဝ်ကာဗောန် (Hydrocarbons - ဥပမာ မဳတေန် $CH_4$) ရ။ ဒြပ်သ္အး တအ် ဏအ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ ဓါတုဗေဒ သြဂဲနစ် (Organic chemistry) ရ။
* '''အက်သေတ် (Acids):''' ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဂှ် ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက် အက်သေတ် သီုဖအိုတ် ရ။ ကာလ အက်သေတ် ပၠိုဟ် အာ ပ္ဍဲ ဍာ် မ္ဂး ဍေဟ် ပတိတ် ကဵု အာင်ယောန် ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ($H^+$) ရ။
* '''ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဘောန် (Hydrogen Bonding):''' ဍေဟ် ဒှ် ဒြဟတ် မတံင်ဂြဲ အကြာ မဝ်လဳကျူ တအ် မကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဆက်စပ် ကု ဒြပ်သ္အး မနွံ ဓါတ်လလဳ ဇၞော် (ဥပမာ O, N, F) ရ။ ဒြဟတ် ဏအ် ပကဵု ညံင် ဍာ် ဂွံ ဒှ် အရည် ပ္ဍဲ ဥတု ဓမ္မတာ ကေုာံ ဖန်ဇန် လဒက်ပတန် DNA ရ။

== ၈။ လွပ် ပ္ဍဲ စက်ယန္တရား ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Industrial Applications) ==
ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ လၟေင် ကမၠောန် စက်ယန္တရား အဓိကဂမၠိုင် ရ -

# '''ပရေင်ပတိတ် အမဝ်နဳယျာ (Ammonia Production):''' လွပ် မဇၞော် အိုတ် ဂှ် ဒှ် လၟေင် ဟာဘာ-ဘောတ်ချ် (Haber-Bosch process) မပံင်ကောံ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ကေုာံ နိုင်ထရဝ်ဂျေန် သွက်ဂွံ ပတိတ် အမဝ်နဳယျာ ($NH_3$)။ အမဝ်နဳယျာ ဏအ် ဂှ် စကာ သွက် ဝိသ် (Fertilizers) ရ။
# '''ကၠေင် ဓါတ် ကေုာံ ရေနံ (Petroleum Refining):''' ပ္ဍဲ ရုင်စက် ပါ် ကၠေင်၊ ညးတအ် စကာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် ''Hydrocracking'' (ပါ် မဝ်လဳကျူ ဇၞော် ညံင် ဂွံ ဍောတ် စှ်ေ) ကေုာံ ''Hydrodesulfurization'' (ပတိတ် ထောအ် ဓါတ် ကန့် နူ ကၠေင်) ရ။&lt;ref name=&quot;rigden&quot;&gt;{{cite book |last=Rigden |first=J. S. |title=Hydrogen: The Essential Element |url=https://archive.org/details/hydrogenessentia0000rigd |publisher=Harvard University Press |year=2002 |pages=[https://archive.org/details/hydrogenessentia0000rigd/page/112 112]-120}}&lt;/ref&gt;
# '''စက် ယန္တရား အာကာသ (Aerospace):''' ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် အရည် (Liquid hydrogen) ဂှ် စကာ နဒဒှ် ဓါတ်ယမ် (Rocket fuel) သွက် က္ၜင်အကာသ (Space Shuttles) တအ် ရ။

== ၉။ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် နဒဒှ် ဒြဟတ်စွမ်းအင် အနာဂတ် (Hydrogen as Future Energy) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ် မနွံကဵု ပြသၞာ အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု (Climate change)၊ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဂှ် ဂွံ ဒုင် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ဒြဟတ်စွမ်းအင် အးဇ္ၚး (Clean energy carrier) အနာဂတ် ရ။

* '''ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဖျူအယ် သေဝ် (Hydrogen Fuel Cells):''' ဒှ် စက် မပြံင်လှာဲ ဒြဟတ် ဓါတု ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ညံင် ဂွံ ဒှ် ဓါတ်လလဳ ရ။ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ပံင်ကောံ ကု အံက်သဳဂျေန် ပ္ဍဲ သေဝ် ဏအ် တုဲ ပတိတ် ကဵု ဓါတ်လလဳ သွက်ဂွံ ဒြေပ် ကွဳစက် ရ။ အရာ မတိတ် လက္ကရဴ အိုတ် (Byproduct) ဂှ် နွံ ဆ ဍာ် အးအး မွဲ ဓဝ် သၟး တုဲ ဓါတ် မပလီု ပွဳပွူ (Carbon emissions) ဟွံမဲ ပုဟ်။
* '''ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် သာ်တ္ၚေက် (Green Hydrogen):''' ယဝ်ရ ပိုယ် ပတိတ် ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် နကဵု ပရေင်ပါ် ဍာ် (Electrolysis) မစကာ ဒြဟတ်စွမ်းအင် သဘာဝ (တ္ၚဲ၊ ကျာ) မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် စွမ်းအင် မဟွံမဲ ကု ကာဗောန် (Zero-carbon fuel) အလုံ လၟေင် ကမၠောန် ရ။

== ၁၀။ အန္တရာယ် ကေုာံ ပရေင်ဂီုကၠီု (Safety and Precautions) ==
ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဝွံ နွံကဵု အန္တရာယ် ဗွဲမဇၞော် ယဝ်ရ ရပ်စပ် ဟွံဒး မ္ဂး -

* '''ပရေင်ခတိုဟ် ကေုာံ ပၟတ် (Explosion and Fire):''' ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် မလေပ် ပံင်နှဴ ကု ကျာ တုဲ ခတိုဟ် မာန် (Explosive limit လှဲလး ဗွဲမလောန် နူ $4\%$ စဵုကဵု $75\%$)။ ပၟတ် ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဂှ် ညာတ် ကေတ် နကဵု မတ် ဝါတ် (Almost invisible flame) တုဲ မလေပ် ကတဵုဗဒှ် အန္တရာယ် မဟွံညာတ် မာန် ရ။
* '''အန္တရာယ် ဓါတ်ကျာ ကၟာတ် (Asphyxiant):''' ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဂှ် ဟွံမဲ ကု ဂျိ (Non-toxic) ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ ဍေဟ် ပြးဇး ပ္ဍဲ ခဒမ် ကၟာတ် လဝ် မ္ဂး ဍေဟ် ထ္ဍေင် ပတိတ် ထောအ် အံက်သဳဂျေန် တုဲ ပကဵု ညံင် မၞိဟ် တအ် ယီု ဟွံအိုတ် (Asphyxiation) မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;osha&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.osha.gov/green-jobs/hydrogen |title=Green Jobs - Hydrogen |publisher=Occupational Safety and Health Administration |access-date=July 30, 2026}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဇယား ဒြပ်သ္အး]] (Periodic table)
* [[ဍာ်]] (Water)
* [[ဒြဟတ်စွမ်းအင် ကလေင်သုင်စောဲ]] (Renewable energy)
* [[အံက်သဳဂျေန်]] (Oxygen)

{{Navbox
| name = Chemical Elements
| title = ဒြပ်သ္အး ဓါတုဗေဒ အဓိကဂမၠိုင် (Main Chemical Elements)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဓါတ်ကျာ ဗွဲမဂၠိုင်
| list1 =
* [[ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်]] (Hydrogen, H)
* [[အံက်သဳဂျေန်]] (Oxygen, O)
* [[နိုင်ထရဝ်ဂျေန်]] (Nitrogen, N)
* [[ဟဳလဳယောမ်]] (Helium, He)
| group2 = ပသဲ ကေုာံ ပသဲသဇိုင်
| list2 =
* [[ပသဲ]] (Iron, Fe)
* [[ထဝ်]] (Gold, Au)
* [[သြန်]] (Silver, Ag)
* [[ကောပ်ပါ]] (Copper, Cu)
| group3 = ကာဗောန် ကေုာံ ဒြပ်သ္အး သြဂဲနစ်
| list3 =
* [[ကာဗောန်]] (Carbon, C)
* [[သာလ်ဖာ]] (Sulfur, S)
* [[ဖဝ်သဖောရတ်]] (Phosphorus, P)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list4 =
* [[ဇယား ဒြပ်သ္အး]] (Periodic table)
* [[အက်တမ်]] (Atom)
* [[မဝ်လဳကျူ]] (Molecule)
* [[ဓါတုဗေဒ]] (Chemistry)
}}

[[Category:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]
[[Category:ဓါတုဗေဒ]]
[[Category:ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်]]
[[Category:ဒြဟတ်စွမ်းအင်]]</text>
      <sha1>pbj7bc4534snh5mwh6mfyq0xtr9yqrs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59557</id>
      <parentid>59556</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T23:32:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59557</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23374" sha1="av7wwuq45b1226ysworym3yozd7l950" xml:space="preserve">'''ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Hydrogen'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး ဓါတုဗေဒ မနွံကဵု သင်္ကေတ $H$ ကေုာံ ဂၞန် အက်တမ် (Atomic number) ၁ ရ။ နကဵု လျိုင် အက်တမ် (Standard atomic weight) $1.008$ မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မသာ အိုတ် ပ္ဍဲကဵု သ္ၚိအင် ဒြပ်သ္အး (Periodic table) ရ။ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မနွံ ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ စက္ကဝါ (Universe) ဏအ် တုဲ၊ ပ္ဍဲ သဘာဝ ဓမ္မတာ မ္ဂး ဍေဟ် ဒှ် ဓါတ်အလုံ မဟွံမဲ ကု အသာ်၊ ဟွံမဲ ကု သၟူ၊ ဟွံမဲ ကု ရှ် ကေုာံ မလေပ် ဂဵုတူ မာန် လောဲသွာ (Highly combustible diatomic gas) မနွံ သင်္ကေတ $H_2$ ရ။&lt;ref name=&quot;greenwood&quot;&gt;{{cite book |last=Greenwood |first=N. N. |author2=Earnshaw, A. |title=Chemistry of the Elements |publisher=Butterworth-Heinemann |year=1997 |pages=35-40 |edition=2nd}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ဍုင်လိုက် ဏအ်၊ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် နဒဒှ် ဓါတ်ကျာ မသၠးပွး ဂှ် ကတဵုဒှ် အောန် ဗွဲမလောန် ရ။ ဆဂး ဍေဟ် နွံ ပ္ဍဲကဵု ဒြပ်သ္အး ပံင်ကောံ (Compounds) ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ဍာ် ($H_2O$) ကေုာံ ဒြပ်သ္အး သြဂဲနစ် (Organic compounds) မဒှ် သဇိုင် လမျီု သတ္တဝါ သီုဖအိုတ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ အင်္ဂလက္ခဏာ၊ ပရေင်ပတိတ်၊ ကေုာံ လွပ် ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Hydrogen_discharge_tube.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင်တၟး လျး နူကဵု တိုက် ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် (Hydrogen discharge tube) ပ္ဍဲ အခိင် ဓါတ်လလဳ ဖြတ် အာ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်&quot; (Hydrogen) ဝွံ ကၠုင်နူ မလိက် ဂရိတ် (Greek) ၜါ မတွဟ်ဂး ''hydro'' (မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဍာ်) ကေုာံ ''genes'' (မဂွံအဓိပ္ပါယ် ညးမကတဵုဗဒှ်) ရ။ ဍေဟ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ညးမကတဵုဗဒှ် ဍာ်&quot; (Water-former) မဒှ် ယၟု တၠပညာ ဓါတုဗေဒ ပြင်သေတ် '''အာန်တွာန် လာဗွါသဳယာ''' (Antoine Lavoisier) မခုတ် ခၟံင် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၈၃ ရ။

ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မသဇိုင် အိုတ် မွဲ မနွံကဵု ပရဝ်တောန် (Proton) မွဲ ကေုာံ အဳလက်ထရဝ် (Electron) မွဲ ဓဝ် သၟး (ပ္ဍဲ အာဲသဝ်တုပ် မဂၠိုင် အိုတ်) ရ။ ပ္ဍဲကဵု သ္ၚိအင် ဒြပ်သ္အး မ္ဂး ဍေဟ် နွံ ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ ပထမ အိုတ် (Group 1, Period 1) ၜိုန်ရ အင်္ဂလက္ခဏာ ဍေဟ် ဟွံတုပ် ကု ပသဲ အယ်ကာလဳ (Alkali metals) တအ် ကီုလေဝ် ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဂၠာဲဆဵုညာတ် (History and Discovery) ==
ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ညာတ် ဓါတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ခေတ် တၠပညာ ဓါတုဗေဒ တြေံ တအ် မပံင်နှဴ ပသဲ ကေုာံ အက်သေတ် (Acids) ရ။
* ပ္ဍဲ ၁၆ ဗွဝ်ကၠံ၊ တၠပညာ '''ပါရာသေလ်သာတ်''' (Paracelsus) ဂၠာဲဆဵု ညာတ် ဒဒှ်ရ ကာလ ပသဲ ကဵု အက်သေတ် ဓါတ်စိင် (Sulfuric acid) ပံင်ကောံ ရေင်သကအ် မ္ဂး ဓါတ်ကျာ မလေပ် ဂဵုတူ မာန် မွဲ တိတ် ကၠုင် ရ။
* ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၇၁၊ တၠပညာ '''ရောဘတ် ဗောယ်''' (Robert Boyle) လ္ၚတ် ကေုာံ ချူ ဓမံက် ထ္ၜး ပရူ ပရေင်ကတဵုဒှ် ဓါတ်ကျာ ဏအ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;boyle&quot;&gt;{{cite book |last=Boyle |first=R. |title=Tracts written by the Honourable Robert Boyle |publisher=Davis |year=1671 |pages=20-25}}&lt;/ref&gt;
* သၞာံ ၁၇၆၆ ဂှ်၊ တၠပညာ အင်္ဂလာန် '''ဟေန်ရဳ ကာဗေန်ဒစ်''' (Henry Cavendish) ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် မစၟတ်သမ္တီ ဓါတ်ကျာ ဏအ် နဒဒှ် &quot;ဒြပ်သ္အး တၞဟ်ခြာ မွဲ&quot; (Discrete substance) ပထမအိုတ် ရ။ ညး ကော်စ ဍေဟ် &quot;ဓါတ်ကျာ ဂဵုတူ&quot; (Flammable air) တုဲ ညး ဂၠာဲဆဵု ညာတ် ဒဒှ်ရ ကာလ ဍေဟ် တူ အာ မ္ဂး ဍေဟ် ကတဵုဗဒှ် ဍာ် ရ။

== ၃။ အင်္ဂလက္ခဏာ ဓါတုဗေဒ ကေုာံ ရူပဗေဒ (Chemical and Physical Properties) ==
ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဝွံ နွံကဵု အင်္ဂလက္ခဏာ တၟေင် ဗွဲမဂၠိုင် မတၞဟ်ခြာ နူ ဒြပ်သ္အး သၟေဟ် တအ် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး အင်္ဂလက္ခဏာ ရူပဗေဒ ကေုာံ ဓါတုဗေဒ သဇိုင် သွက် ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်
|-
! အင်္ဂလက္ခဏာ (Property)
! ၚုဟ်မး ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Value / Details)
|-
| '''ကဆံင် ရုပ် (Phase at STP)'''
| ဓါတ်ကျာ (Gas)
|-
| '''လျိုင် အက်တမ် (Atomic weight)'''
| $1.008$
|-
| '''ပွိုင် ရိုဟ် (Melting point)'''
| $13.99\text{ K}$ ($-259.16\text{ °C}$)
|-
| '''ပွိုင် ဍိုက် (Boiling point)'''
| $20.271\text{ K}$ ($-252.879\text{ °C}$)
|-
| '''အလုံ ဓါတ်တူ (Flammability)'''
| ဂဵုတူ မာန် လောဲသွာ (ကတဵုဒှ် ပၟတ် ဗွဲမပြဟ်)
|}

ပ္ဍဲ အကာဲအရာ ဓမ္မတာ (STP)၊ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဂှ် ဒှ် ဓါတ်ကျာ မနွံကဵု အက်တမ် ၜါ ပံင်ကောံ ($H_2$) ရ။ ဍေဟ် သာ နူ ကျာ ဗွဲမလောန် (လျိုင် ဍေဟ် နွံ ဆ $7\%$ ညိ နူ လျိုင် ကျာ ဓမ္မတာ) ရ။

== ၄။ အာဲသဝ်တုပ်ဂမၠိုင် (Isotopes of Hydrogen) ==
ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် နွံကဵု '''အာဲသဝ်တုပ်''' (Isotopes - ဒြပ်သ္အး မနွံ ဂၞန် ပရဝ်တောန် တုပ် ဆဂး ဂၞန် နျူထရဝ် ဟွံတုပ်) သဘာဝ အဓိက ၃ သာ် ရ -

# '''ပရဝ်တဳယောမ် (Protium, $^1\text{H}$):''' ဒှ် အာဲသဝ်တုပ် မနွံ ဂၠိုင် အိုတ် ($99.98\%$)။ ဍေဟ် နွံ ဆ ပရဝ်တောန် ၁ မ ကေုာံ အဳလက်ထရဝ် ၁ မ သၟး၊ နျူထရဝ် ဟွံမဲ ပုဟ်။
# '''ဒျူတဳရဳယောမ် (Deuterium, $^2\text{H}$ ဟွံသေင်မ္ဂး $D$):''' ဍေဟ် နွံ ပရဝ်တောန် ၁ မ ကေုာံ နျူထရဝ် ၁ မ။ ဍာ် မနွံကဵု ဒျူတဳရဳယောမ် ဂှ် ညးကော်စ '''ဍာ် ဇြိုင်''' (Heavy water, $D_2O$) တုဲ စကာ ပ္ဍဲကဵု ဓါတ်စက် ညူကလဳယာ ရ။
# '''ထရဳတဳယောမ် (Tritium, $^3\text{H}$ ဟွံသေင်မ္ဂး $T$):''' ဍေဟ် နွံ ပရဝ်တောန် ၁ မ ကေုာံ နျူထရဝ် ၂ မ။ ဍေဟ် ဒှ် ဓါတ် ရေဒဳယဝ် သတ္တိကြွ (Radioactive) တုဲ ပါ်ပြး အာ နကဵု လၟေင် အခိင် ရ။&lt;ref name=&quot;crc&quot;&gt;{{cite book |editor-last=Lide |editor-first=D. R. |title=CRC Handbook of Chemistry and Physics |publisher=CRC Press |year=2005 |pages=4-15 |edition=86th}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ သဘာဝ ကေုာံ ပရေင်ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ စက္ကဝါ (Occurrence and Abundance) ==
ပ္ဍဲကဵု စက္ကဝါ အလုံစုံ (Universe)၊ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မနွံ ဂၠိုင် အိုတ် တုဲ ဍေဟ် ဒက်ပတန် လဝ် လျိုင် ဒြပ်ဝတ္ထု (Baryonic mass) စက္ကဝါ သီုဖအိုတ် ၜိုတ် $75\%$ ရ။ သၞံင် (Stars) ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု တ္ၚဲ ပိုယ် ဏအ် ဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ပ္ဍဲ အဆံင် ပလာသမာ (Plasma) သၟး ရ။ ဒြဟတ် တ္ၚဲ မကဵု လျး ကေုာံ ဓါတ်ဂမ္တဴ ဏအ် ဂှ် ကၠုင် နူကဵု ပရေင်ပံင်ကောံ ညူကလဳယာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် (Nuclear fusion of hydrogen) သွက်ဂွံ ဒှ် ဟဳလဳယောမ် (Helium) ရ။&lt;ref name=&quot;emsley&quot;&gt;{{cite book |last=Emsley |first=J. |title=Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements |url=https://archive.org/details/naturesbuildingb0000emsl_b5w6 |publisher=Oxford University Press |year=2001 |pages=[https://archive.org/details/naturesbuildingb0000emsl_b5w6/page/183 183]-188}}&lt;/ref&gt;

ဆဂး ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိ ပိုယ် ဏအ်၊ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဓါတ်ကျာ ($H_2$) ဝွံ နွံ အောန် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ လပှ်ကျာ (Atmosphere) ဟိုတ်နူ ဍေဟ် သာ လောန် တုဲ ဗၠး တိတ် အာ ဇရေင် အကာသ (Space) သီုဖအိုတ် ရ။ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် လတူ ဂၠးတိ ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ကောံသၟဟ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဍာ် ကေုာံ ကပေါတ် သြဂဲနစ် (Organic compounds) မပ္တံကဵု တၞံ၊ တိရစ္ဆာန် ကေုာံ ကၠေင် ဓါတ် (Fossil fuels) ရ။

== ၆။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ပရေင်ဖန်ဗဒှ် (Production and Synthesis) ==
ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဂှ် သ္ဒး ပတိတ် ကေတ် နူကဵု ဒြပ်သ္အး တၞဟ် တအ် ရ။ နဲကဲ အဓိက သွက်ဂွံ ပတိတ် ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ပ္ဍဲ ရုင်စက် ဂှ် -

# '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ နကဵု ဍာ်တၟိုဟ် (Steam Reforming):''' ဒှ် နဲကဲ မစကာ ဂၠိုင် အိုတ်။ ဓါတ်ကျာ သဘာဝ မဳတေန် ($CH_4$) ဂှ် ပံင်ကောံ ကု ဍာ်တၟိုဟ် ဓါတ်ဂမ္တဴ သၠုင် (Steam, $H_2O$) တုဲ ကတဵုဒှ် ဓါတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ကေုာံ ကာဗောန် မဝ်နံက်သိုက် ($CO$) ရ။ ( $CH_4 + H_2O \rightarrow CO + 3H_2$ )
# '''ပရေင်ပါ် ဍာ် နကဵု ဓါတ်လလဳ (Electrolysis of Water):''' စကာ ဓါတ်လလဳ သွက်ဂွံ ပါ် ဍာ် ($H_2O$) ညံင် ဂွံ ဒှ် အံက်သဳဂျေန် ကဵု ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ရ။ ( $2H_2O \rightarrow 2H_2 + O_2$ )။ နဲကဲ ဏအ်ဝွံ ကဵု ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် မအးဇ္ၚး ဆဂး စရိတ် ကုန်ကျ စွမ်းအင် သၠုင် ရ။
# '''ပရေင်ပါ် နကဵု အက်သေတ် (Acid-Metal Reaction):''' ပ္ဍဲ စမ်ၜတ် (Laboratory) မ္ဂး၊ စုတ် ပသဲ (ဥပမာ - ဇေန် / Zinc) ပ္ဍဲကဵု အက်သေတ် (ဥပမာ - Hydrochloric acid) တုဲ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် တိတ် ကၠုင် မာန် ရ။ ( $Zn + 2HCl \rightarrow ZnCl_2 + H_2$ )။

== ၇။ ဒြပ်သ္အး ပံင်ကောံဂမၠိုင် (Hydrogen Compounds) ==
ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် မာန် ဒက်ပတန် ပရေင်ဆက်စပ် ဓါတု (Chemical bonds) ကု ဒြပ်သ္အး မဂၠိုင် ကု အလုံ သ္ၚိအင် ဒြပ်သ္အး ရ။

* '''ဒြပ်သ္အး ကဝ်ဗေလေန် (Covalent Compounds):''' ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် မလေပ် ပံင်ကောံ ကု ဒြပ်သ္အး ဟွံသေင် ပသဲ (Non-metals) တုဲ ကတဵုဒှ် ဒြပ်သ္အး ကဝ်ဗေလေန် မပ္တံကဵု ဍာ် ($H_2O$)၊ အမဝ်နဳယျာ ($NH_3$)၊ ကေုာံ ဟာ်ဒရဝ်ကာဗောန် (Hydrocarbons - ဥပမာ မဳတေန် $CH_4$) ရ။ ဒြပ်သ္အး တအ် ဏအ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ ဓါတုဗေဒ သြဂဲနစ် (Organic chemistry) ရ။
* '''အက်သေတ် (Acids):''' ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဂှ် ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက် အက်သေတ် သီုဖအိုတ် ရ။ ကာလ အက်သေတ် ပၠိုဟ် အာ ပ္ဍဲ ဍာ် မ္ဂး ဍေဟ် ပတိတ် ကဵု အာင်ယောန် ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ($H^+$) ရ။
* '''ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဘောန် (Hydrogen Bonding):''' ဍေဟ် ဒှ် ဒြဟတ် မတံင်ဂြဲ အကြာ မဝ်လဳကျူ တအ် မကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဆက်စပ် ကု ဒြပ်သ္အး မနွံ ဓါတ်လလဳ ဇၞော် (ဥပမာ O, N, F) ရ။ ဒြဟတ် ဏအ် ပကဵု ညံင် ဍာ် ဂွံ ဒှ် အရည် ပ္ဍဲ ဥတု ဓမ္မတာ ကေုာံ ဖန်ဇန် လဒက်ပတန် DNA ရ။

== ၈။ လွပ် ပ္ဍဲ စက်ယန္တရား ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Industrial Applications) ==
ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ လၟေင် ကမၠောန် စက်ယန္တရား အဓိကဂမၠိုင် ရ -

# '''ပရေင်ပတိတ် အမဝ်နဳယျာ (Ammonia Production):''' လွပ် မဇၞော် အိုတ် ဂှ် ဒှ် လၟေင် ဟာဘာ-ဘောတ်ချ် (Haber-Bosch process) မပံင်ကောံ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ကေုာံ နိုင်ထရဝ်ဂျေန် သွက်ဂွံ ပတိတ် အမဝ်နဳယျာ ($NH_3$)။ အမဝ်နဳယျာ ဏအ် ဂှ် စကာ သွက် ဝိသ် (Fertilizers) ရ။
# '''ကၠေင် ဓါတ် ကေုာံ ရေနံ (Petroleum Refining):''' ပ္ဍဲ ရုင်စက် ပါ် ကၠေင်၊ ညးတအ် စကာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် ''Hydrocracking'' (ပါ် မဝ်လဳကျူ ဇၞော် ညံင် ဂွံ ဍောတ် စှ်ေ) ကေုာံ ''Hydrodesulfurization'' (ပတိတ် ထောအ် ဓါတ် ကန့် နူ ကၠေင်) ရ။&lt;ref name=&quot;rigden&quot;&gt;{{cite book |last=Rigden |first=J. S. |title=Hydrogen: The Essential Element |url=https://archive.org/details/hydrogenessentia0000rigd |publisher=Harvard University Press |year=2002 |pages=[https://archive.org/details/hydrogenessentia0000rigd/page/112 112]-120}}&lt;/ref&gt;
# '''စက် ယန္တရား အာကာသ (Aerospace):''' ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် အရည် (Liquid hydrogen) ဂှ် စကာ နဒဒှ် ဓါတ်ယမ် (Rocket fuel) သွက် က္ၜင်အကာသ (Space Shuttles) တအ် ရ။

== ၉။ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် နဒဒှ် ဒြဟတ်စွမ်းအင် အနာဂတ် (Hydrogen as Future Energy) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ် မနွံကဵု ပြသၞာ အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု (Climate change)၊ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဂှ် ဂွံ ဒုင် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ဒြဟတ်စွမ်းအင် အးဇ္ၚး (Clean energy carrier) အနာဂတ် ရ။

* '''ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဖျူအယ် သေဝ် (Hydrogen Fuel Cells):''' ဒှ် စက် မပြံင်လှာဲ ဒြဟတ် ဓါတု ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ညံင် ဂွံ ဒှ် ဓါတ်လလဳ ရ။ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ပံင်ကောံ ကု အံက်သဳဂျေန် ပ္ဍဲ သေဝ် ဏအ် တုဲ ပတိတ် ကဵု ဓါတ်လလဳ သွက်ဂွံ ဒြေပ် ကွဳစက် ရ။ အရာ မတိတ် လက္ကရဴ အိုတ် (Byproduct) ဂှ် နွံ ဆ ဍာ် အးအး မွဲ ဓဝ် သၟး တုဲ ဓါတ် မပလီု ပွဳပွူ (Carbon emissions) ဟွံမဲ ပုဟ်။
* '''ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် သာ်တ္ၚေက် (Green Hydrogen):''' ယဝ်ရ ပိုယ် ပတိတ် ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် နကဵု ပရေင်ပါ် ဍာ် (Electrolysis) မစကာ ဒြဟတ်စွမ်းအင် သဘာဝ (တ္ၚဲ၊ ကျာ) မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် စွမ်းအင် မဟွံမဲ ကု ကာဗောန် (Zero-carbon fuel) အလုံ လၟေင် ကမၠောန် ရ။

== ၁၀။ အန္တရာယ် ကေုာံ ပရေင်ဂီုကၠီု (Safety and Precautions) ==
ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဝွံ နွံကဵု အန္တရာယ် ဗွဲမဇၞော် ယဝ်ရ ရပ်စပ် ဟွံဒး မ္ဂး -

* '''ပရေင်ခတိုဟ် ကေုာံ ပၟတ် (Explosion and Fire):''' ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် မလေပ် ပံင်နှဴ ကု ကျာ တုဲ ခတိုဟ် မာန် (Explosive limit လှဲလး ဗွဲမလောန် နူ $4\%$ စဵုကဵု $75\%$)။ ပၟတ် ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဂှ် ညာတ် ကေတ် နကဵု မတ် ဝါတ် (Almost invisible flame) တုဲ မလေပ် ကတဵုဗဒှ် အန္တရာယ် မဟွံညာတ် မာန် ရ။
* '''အန္တရာယ် ဓါတ်ကျာ ကၟာတ် (Asphyxiant):''' ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဂှ် ဟွံမဲ ကု ဂျိ (Non-toxic) ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ ဍေဟ် ပြးဇး ပ္ဍဲ ခဒမ် ကၟာတ် လဝ် မ္ဂး ဍေဟ် ထ္ဍေင် ပတိတ် ထောအ် အံက်သဳဂျေန် တုဲ ပကဵု ညံင် မၞိဟ် တအ် ယီု ဟွံအိုတ် (Asphyxiation) မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;osha&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.osha.gov/green-jobs/hydrogen |title=Green Jobs - Hydrogen |publisher=Occupational Safety and Health Administration |access-date=July 30, 2026}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[သ္ၚိအင် ဒြပ်သ္အး]] (Periodic table)
* [[ဍာ်]] (Water)
* [[ဒြဟတ်စွမ်းအင် ကလေင်သုင်စောဲ]] (Renewable energy)
* [[အံက်သဳဂျေန်]] (Oxygen)

{{Navbox
| name = Chemical Elements
| title = ဒြပ်သ္အး ဓါတုဗေဒ အဓိကဂမၠိုင် (Main Chemical Elements)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဓါတ်ကျာ ဗွဲမဂၠိုင်
| list1 =
* [[ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်]] (Hydrogen, H)
* [[အံက်သဳဂျေန်]] (Oxygen, O)
* [[နိုင်ထရဝ်ဂျေန်]] (Nitrogen, N)
* [[ဟဳလဳယောမ်]] (Helium, He)
| group2 = ပသဲ ကေုာံ ပသဲသဇိုင်
| list2 =
* [[ပသဲ]] (Iron, Fe)
* [[ထဝ်]] (Gold, Au)
* [[သြန်]] (Silver, Ag)
* [[ကောပ်ပါ]] (Copper, Cu)
| group3 = ကာဗောန် ကေုာံ ဒြပ်သ္အး သြဂဲနစ်
| list3 =
* [[ကာဗောန်]] (Carbon, C)
* [[သာလ်ဖာ]] (Sulfur, S)
* [[ဖဝ်သဖောရတ်]] (Phosphorus, P)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list4 =
* [[သ္ၚိအင် ဒြပ်သ္အး]] (Periodic table)
* [[အက်တမ်]] (Atom)
* [[မဝ်လဳကျူ]] (Molecule)
* [[ဓါတုဗေဒ]] (Chemistry)
}}

[[Category:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]
[[Category:ဓါတုဗေဒ]]
[[Category:ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်]]
[[Category:ဒြဟတ်စွမ်းအင်]]</text>
      <sha1>av7wwuq45b1226ysworym3yozd7l950</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59558</id>
      <parentid>59557</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T23:33:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59558</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23356" sha1="87ys8ng8sz2d3wty3wpc9ta4f8vmih8" xml:space="preserve">'''ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Hydrogen'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး ဓါတုဗေဒ မနွံကဵု သင်္ကေတ $H$ ကေုာံ ဂၞန် အက်တမ် (Atomic number) ၁ ရ။ နကဵု လျိုင် အက်တမ် (Standard atomic weight) $1.008$ မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မသာ အိုတ် ပ္ဍဲကဵု သ္ၚိအင် ဒြပ်သ္အး (Periodic table) ရ။ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်သ္အး မနွံ ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ စက္ကဝါ (Universe) ဏအ် တုဲ၊ ပ္ဍဲ သဘာဝ ဓမ္မတာ မ္ဂး ဍေဟ် ဒှ် ဓါတ်အလုံ မဟွံမဲ ကု အသာ်၊ ဟွံမဲ ကု သၟူ၊ ဟွံမဲ ကု ရှ် ကေုာံ မလေပ် ဂဵုတူ မာန် လောဲသွာ (Highly combustible diatomic gas) မနွံ သင်္ကေတ $H_2$ ရ။&lt;ref name=&quot;greenwood&quot;&gt;{{cite book |last=Greenwood |first=N. N. |author2=Earnshaw, A. |title=Chemistry of the Elements |publisher=Butterworth-Heinemann |year=1997 |pages=35-40 |edition=2nd}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ဍုင်လိုက် ဏအ်၊ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် နဒဒှ် ဓါတ်ကျာ မသၠးပွး ဂှ် ကတဵုဒှ် အောန် ဗွဲမလောန် ရ။ ဆဂး ဍေဟ် နွံ ပ္ဍဲကဵု ဒြပ်သ္အး ပံင်ကောံ (Compounds) ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ဍာ် ($H_2O$) ကေုာံ ဒြပ်သ္အး သြဂဲနစ် (Organic compounds) မဒှ် သဇိုင် လမျီု သတ္တဝါ သီုဖအိုတ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ အင်္ဂလက္ခဏာ၊ ပရေင်ပတိတ်၊ ကေုာံ လွပ် ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Hydrogen_discharge_tube.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင်တၟး လျး နူကဵု တိုက် ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် (Hydrogen discharge tube) ပ္ဍဲ အခိင် ဓါတ်လလဳ ဖြတ် အာ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်&quot; (Hydrogen) ဝွံ ကၠုင်နူ မလိက် ဂရိတ် (Greek) ၜါ မတွဟ်ဂး ''hydro'' (မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဍာ်) ကေုာံ ''genes'' (မဂွံအဓိပ္ပါယ် ညးမကတဵုဗဒှ်) ရ။ ဍေဟ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ညးမကတဵုဗဒှ် ဍာ်&quot; (Water-former) မဒှ် ယၟု တၠပညာ ဓါတုဗေဒ ပြင်သေတ် '''အာန်တွာန် လာဗွါသဳယာ''' (Antoine Lavoisier) မခုတ် ခၟံင် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၈၃ ရ။

ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မသဇိုင် အိုတ် မွဲ မနွံကဵု ပရဝ်တောန် (Proton) မွဲ ကေုာံ အဳလက်ထရဝ် (Electron) မွဲ ဓဝ် သၟး (ပ္ဍဲ အာဲသဝ်တုပ် မဂၠိုင် အိုတ်) ရ။ ပ္ဍဲကဵု သ္ၚိအင် ဒြပ်သ္အး မ္ဂး ဍေဟ် နွံ ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ ပထမ အိုတ် (Group 1, Period 1) ၜိုန်ရ အင်္ဂလက္ခဏာ ဍေဟ် ဟွံတုပ် ကု ပသဲ အယ်ကာလဳ (Alkali metals) တအ် ကီုလေဝ် ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဂၠာဲဆဵုညာတ် (History and Discovery) ==
ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ညာတ် ဓါတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ခေတ် တၠပညာ ဓါတုဗေဒ တြေံ တအ် မပံင်နှဴ ပသဲ ကေုာံ အက်သေတ် (Acids) ရ။
* ပ္ဍဲ ၁၆ ဗွဝ်ကၠံ၊ တၠပညာ '''ပါရာသေလ်သာတ်''' (Paracelsus) ဂၠာဲဆဵု ညာတ် ဒဒှ်ရ ကာလ ပသဲ ကဵု အက်သေတ် ဓါတ်စိင် (Sulfuric acid) ပံင်ကောံ ရေင်သကအ် မ္ဂး ဓါတ်ကျာ မလေပ် ဂဵုတူ မာန် မွဲ တိတ် ကၠုင် ရ။
* ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၇၁၊ တၠပညာ '''ရောဘတ် ဗောယ်''' (Robert Boyle) လ္ၚတ် ကေုာံ ချူ ဓမံက် ထ္ၜး ပရူ ပရေင်ကတဵုဒှ် ဓါတ်ကျာ ဏအ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;boyle&quot;&gt;{{cite book |last=Boyle |first=R. |title=Tracts written by the Honourable Robert Boyle |publisher=Davis |year=1671 |pages=20-25}}&lt;/ref&gt;
* သၞာံ ၁၇၆၆ ဂှ်၊ တၠပညာ အင်္ဂလာန် '''ဟေန်ရဳ ကာဗေန်ဒစ်''' (Henry Cavendish) ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် မစၟတ်သမ္တီ ဓါတ်ကျာ ဏအ် နဒဒှ် &quot;ဒြပ်သ္အး တၞဟ်ခြာ မွဲ&quot; (Discrete substance) ပထမအိုတ် ရ။ ညး ကော်စ ဍေဟ် &quot;ဓါတ်ကျာ ဂဵုတူ&quot; (Flammable air) တုဲ ညး ဂၠာဲဆဵု ညာတ် ဒဒှ်ရ ကာလ ဍေဟ် တူ အာ မ္ဂး ဍေဟ် ကတဵုဗဒှ် ဍာ် ရ။

== ၃။ အင်္ဂလက္ခဏာ ဓါတုဗေဒ ကေုာံ ရူပဗေဒ (Chemical and Physical Properties) ==
ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဝွံ နွံကဵု အင်္ဂလက္ခဏာ တၟေင် ဗွဲမဂၠိုင် မတၞဟ်ခြာ နူ ဒြပ်သ္အး သၟေဟ် တအ် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး အင်္ဂလက္ခဏာ ရူပဗေဒ ကေုာံ ဓါတုဗေဒ သဇိုင် သွက် ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်
|-
! အင်္ဂလက္ခဏာ (Property)
! ၚုဟ်မး ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Value / Details)
|-
| '''ကဆံင် ရုပ် (Phase at STP)'''
| ဓါတ်ကျာ (Gas)
|-
| '''လျိုင် အက်တမ် (Atomic weight)'''
| $1.008$
|-
| '''ပွိုင် ရိုဟ် (Melting point)'''
| $13.99\text{ K}$ ($-259.16\text{ °C}$)
|-
| '''ပွိုင် ဍိုက် (Boiling point)'''
| $20.271\text{ K}$ ($-252.879\text{ °C}$)
|-
| '''အလုံ ဓါတ်တူ (Flammability)'''
| ဂဵုတူ မာန် လောဲသွာ (ကတဵုဒှ် ပၟတ် ဗွဲမပြဟ်)
|}

ပ္ဍဲ အကာဲအရာ ဓမ္မတာ (STP)၊ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဂှ် ဒှ် ဓါတ်ကျာ မနွံကဵု အက်တမ် ၜါ ပံင်ကောံ ($H_2$) ရ။ ဍေဟ် သာ နူ ကျာ ဗွဲမလောန် (လျိုင် ဍေဟ် နွံ ဆ $7\%$ ညိ နူ လျိုင် ကျာ ဓမ္မတာ) ရ။

== ၄။ အာဲသဝ်တုပ်ဂမၠိုင် (Isotopes of Hydrogen) ==
ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် နွံကဵု '''အာဲသဝ်တုပ်''' (Isotopes - ဒြပ်သ္အး မနွံ ဂၞန် ပရဝ်တောန် တုပ် ဆဂး ဂၞန် နျူထရဝ် ဟွံတုပ်) သဘာဝ အဓိက ၃ သာ် ရ -

# '''ပရဝ်တဳယာမ် (Protium, $^1\text{H}$):''' ဒှ် အာဲသဝ်တုပ် မနွံ ဂၠိုင် အိုတ် ($99.98\%$)။ ဍေဟ် နွံ ဆ ပရဝ်တောန် ၁ မ ကေုာံ အဳလက်ထရဝ် ၁ မ သၟး၊ နျူထရဝ် ဟွံမဲ ပုဟ်။
# '''ဒျူတဳရဳယာမ် (Deuterium, $^2\text{H}$ ဟွံသေင်မ္ဂး $D$):''' ဍေဟ် နွံ ပရဝ်တောန် ၁ မ ကေုာံ နျူထရဝ် ၁ မ။ ဍာ် မနွံကဵု ဒျူတဳရဳယာမ် ဂှ် ညးကော်စ '''ဍာ် ဇြိုင်''' (Heavy water, $D_2O$) တုဲ စကာ ပ္ဍဲကဵု ဓါတ်စက် ညူကလဳယာ ရ။
# '''ထရဳတဳယာမ် (Tritium, $^3\text{H}$ ဟွံသေင်မ္ဂး $T$):''' ဍေဟ် နွံ ပရဝ်တောန် ၁ မ ကေုာံ နျူထရဝ် ၂ မ။ ဍေဟ် ဒှ် ဓါတ် ရေဒဳယဝ် သတ္တိကြွ (Radioactive) တုဲ ပါ်ပြး အာ နကဵု လၟေင် အခိင် ရ။&lt;ref name=&quot;crc&quot;&gt;{{cite book |editor-last=Lide |editor-first=D. R. |title=CRC Handbook of Chemistry and Physics |publisher=CRC Press |year=2005 |pages=4-15 |edition=86th}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ သဘာဝ ကေုာံ ပရေင်ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ စက္ကဝါ (Occurrence and Abundance) ==
ပ္ဍဲကဵု စက္ကဝါ အလုံစုံ (Universe)၊ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်သ္အး မနွံ ဂၠိုင် အိုတ် တုဲ ဍေဟ် ဒက်ပတန် လဝ် လျိုင် ဒြပ်ဝတ္ထု (Baryonic mass) စက္ကဝါ သီုဖအိုတ် ၜိုတ် $75\%$ ရ။ သၞံင် (Stars) ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု တ္ၚဲ ပိုယ် ဏအ် ဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ပ္ဍဲ အဆံင် ပလာသမာ (Plasma) သၟး ရ။ ဒြဟတ် တ္ၚဲ မကဵု လျး ကေုာံ ဓါတ်ဂမ္တဴ ဏအ် ဂှ် ကၠုင် နူကဵု ပရေင်ပံင်ကောံ ညူကလဳယာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် (Nuclear fusion of hydrogen) သွက်ဂွံ ဒှ် ဟဳလဳယာမ် (Helium) ရ။&lt;ref name=&quot;emsley&quot;&gt;{{cite book |last=Emsley |first=J. |title=Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements |url=https://archive.org/details/naturesbuildingb0000emsl_b5w6 |publisher=Oxford University Press |year=2001 |pages=[https://archive.org/details/naturesbuildingb0000emsl_b5w6/page/183 183]-188}}&lt;/ref&gt;

ဆဂး ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိ ပိုယ် ဏအ်၊ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဓါတ်ကျာ ($H_2$) ဝွံ နွံ အောန် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ လပှ်ကျာ (Atmosphere) ဟိုတ်နူ ဍေဟ် သာ လောန် တုဲ ဗၠး တိတ် အာ ဇရေင် အကာသ (Space) သီုဖအိုတ် ရ။ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် လတူ ဂၠးတိ ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ကောံသၟဟ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဍာ် ကေုာံ ကပေါတ် သြဂဲနစ် (Organic compounds) မပ္တံကဵု တၞံ၊ တိရစ္ဆာန် ကေုာံ ကၠေင် ဓါတ် (Fossil fuels) ရ။

== ၆။ ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ ပရေင်ဖန်ဗဒှ် (Production and Synthesis) ==
ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဂှ် သ္ဒး ပတိတ် ကေတ် နူကဵု ဒြပ်သ္အး တၞဟ် တအ် ရ။ နဲကဲ အဓိက သွက်ဂွံ ပတိတ် ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ပ္ဍဲ ရုင်စက် ဂှ် -

# '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ နကဵု ဍာ်တၟိုဟ် (Steam Reforming):''' ဒှ် နဲကဲ မစကာ ဂၠိုင် အိုတ်။ ဓါတ်ကျာ သဘာဝ မဳတေန် ($CH_4$) ဂှ် ပံင်ကောံ ကု ဍာ်တၟိုဟ် ဓါတ်ဂမ္တဴ သၠုင် (Steam, $H_2O$) တုဲ ကတဵုဒှ် ဓါတ်ကျာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ကေုာံ ကာဗောန် မဝ်နံက်သိုက် ($CO$) ရ။ ( $CH_4 + H_2O \rightarrow CO + 3H_2$ )
# '''ပရေင်ပါ် ဍာ် နကဵု ဓါတ်လလဳ (Electrolysis of Water):''' စကာ ဓါတ်လလဳ သွက်ဂွံ ပါ် ဍာ် ($H_2O$) ညံင် ဂွံ ဒှ် အံက်သဳဂျေန် ကဵု ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ရ။ ( $2H_2O \rightarrow 2H_2 + O_2$ )။ နဲကဲ ဏအ်ဝွံ ကဵု ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် မအးဇ္ၚး ဆဂး စရိတ် ကုန်ကျ စွမ်းအင် သၠုင် ရ။
# '''ပရေင်ပါ် နကဵု အက်သေတ် (Acid-Metal Reaction):''' ပ္ဍဲ စမ်ၜတ် (Laboratory) မ္ဂး၊ စုတ် ပသဲ (ဥပမာ - ဇေန် / Zinc) ပ္ဍဲကဵု အက်သေတ် (ဥပမာ - Hydrochloric acid) တုဲ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် တိတ် ကၠုင် မာန် ရ။ ( $Zn + 2HCl \rightarrow ZnCl_2 + H_2$ )။

== ၇။ ဒြပ်သ္အး ပံင်ကောံဂမၠိုင် (Hydrogen Compounds) ==
ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် မာန် ဒက်ပတန် ပရေင်ဆက်စပ် ဓါတု (Chemical bonds) ကု ဒြပ်သ္အး မဂၠိုင် ကု အလုံ သ္ၚိအင် ဒြပ်သ္အး ရ။

* '''ဒြပ်သ္အး ကဝ်ဗေလေန် (Covalent Compounds):''' ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် မလေပ် ပံင်ကောံ ကု ဒြပ်သ္အး ဟွံသေင် ပသဲ (Non-metals) တုဲ ကတဵုဒှ် ဒြပ်သ္အး ကဝ်ဗေလေန် မပ္တံကဵု ဍာ် ($H_2O$)၊ အမဝ်နဳယျာ ($NH_3$)၊ ကေုာံ ဟာ်ဒရဝ်ကာဗောန် (Hydrocarbons - ဥပမာ မဳတေန် $CH_4$) ရ။ ဒြပ်သ္အး တအ် ဏအ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ ဓါတုဗေဒ သြဂဲနစ် (Organic chemistry) ရ။
* '''အက်သေတ် (Acids):''' ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဂှ် ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက် အက်သေတ် သီုဖအိုတ် ရ။ ကာလ အက်သေတ် ပၠိုဟ် အာ ပ္ဍဲ ဍာ် မ္ဂး ဍေဟ် ပတိတ် ကဵု အာင်ယောန် ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ($H^+$) ရ။
* '''ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဘောန် (Hydrogen Bonding):''' ဍေဟ် ဒှ် ဒြဟတ် မတံင်ဂြဲ အကြာ မဝ်လဳကျူ တအ် မကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဆက်စပ် ကု ဒြပ်သ္အး မနွံ ဓါတ်လလဳ ဇၞော် (ဥပမာ O, N, F) ရ။ ဒြဟတ် ဏအ် ပကဵု ညံင် ဍာ် ဂွံ ဒှ် အရည် ပ္ဍဲ ဥတု ဓမ္မတာ ကေုာံ ဖန်ဇန် လဒက်ပတန် DNA ရ။

== ၈။ လွပ် ပ္ဍဲ စက်ယန္တရား ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Industrial Applications) ==
ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ လၟေင် ကမၠောန် စက်ယန္တရား အဓိကဂမၠိုင် ရ -

# '''ပရေင်ပတိတ် အမဝ်နဳယျာ (Ammonia Production):''' လွပ် မဇၞော် အိုတ် ဂှ် ဒှ် လၟေင် ဟာဘာ-ဘောတ်ချ် (Haber-Bosch process) မပံင်ကောံ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ကေုာံ နိုင်ထရဝ်ဂျေန် သွက်ဂွံ ပတိတ် အမဝ်နဳယျာ ($NH_3$)။ အမဝ်နဳယျာ ဏအ် ဂှ် စကာ သွက် ဝိသ် (Fertilizers) ရ။
# '''ကၠေင် ဓါတ် ကေုာံ ရေနံ (Petroleum Refining):''' ပ္ဍဲ ရုင်စက် ပါ် ကၠေင်၊ ညးတအ် စကာ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် ''Hydrocracking'' (ပါ် မဝ်လဳကျူ ဇၞော် ညံင် ဂွံ ဍောတ် စှ်ေ) ကေုာံ ''Hydrodesulfurization'' (ပတိတ် ထောအ် ဓါတ် ကန့် နူ ကၠေင်) ရ။&lt;ref name=&quot;rigden&quot;&gt;{{cite book |last=Rigden |first=J. S. |title=Hydrogen: The Essential Element |url=https://archive.org/details/hydrogenessentia0000rigd |publisher=Harvard University Press |year=2002 |pages=[https://archive.org/details/hydrogenessentia0000rigd/page/112 112]-120}}&lt;/ref&gt;
# '''စက် ယန္တရား အာကာသ (Aerospace):''' ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် အရည် (Liquid hydrogen) ဂှ် စကာ နဒဒှ် ဓါတ်ယမ် (Rocket fuel) သွက် က္ၜင်အကာသ (Space Shuttles) တအ် ရ။

== ၉။ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် နဒဒှ် ဒြဟတ်စွမ်းအင် အနာဂတ် (Hydrogen as Future Energy) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ် မနွံကဵု ပြသၞာ အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု (Climate change)၊ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဂှ် ဂွံ ဒုင် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ဒြဟတ်စွမ်းအင် အးဇ္ၚး (Clean energy carrier) အနာဂတ် ရ။

* '''ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဖျူအယ် သေဝ် (Hydrogen Fuel Cells):''' ဒှ် စက် မပြံင်လှာဲ ဒြဟတ် ဓါတု ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ညံင် ဂွံ ဒှ် ဓါတ်လလဳ ရ။ ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ပံင်ကောံ ကု အံက်သဳဂျေန် ပ္ဍဲ သေဝ် ဏအ် တုဲ ပတိတ် ကဵု ဓါတ်လလဳ သွက်ဂွံ ဒြေပ် ကွဳစက် ရ။ အရာ မတိတ် လက္ကရဴ အိုတ် (Byproduct) ဂှ် နွံ ဆ ဍာ် အးအး မွဲ ဓဝ် သၟး တုဲ ဓါတ် မပလီု ပွဳပွူ (Carbon emissions) ဟွံမဲ ပုဟ်။
* '''ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် သာ်တ္ၚေက် (Green Hydrogen):''' ယဝ်ရ ပိုယ် ပတိတ် ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် နကဵု ပရေင်ပါ် ဍာ် (Electrolysis) မစကာ ဒြဟတ်စွမ်းအင် သဘာဝ (တ္ၚဲ၊ ကျာ) မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် စွမ်းအင် မဟွံမဲ ကု ကာဗောန် (Zero-carbon fuel) အလုံ လၟေင် ကမၠောန် ရ။

== ၁၀။ အန္တရာယ် ကေုာံ ပရေင်ဂီုကၠီု (Safety and Precautions) ==
ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဝွံ နွံကဵု အန္တရာယ် ဗွဲမဇၞော် ယဝ်ရ ရပ်စပ် ဟွံဒး မ္ဂး -

* '''ပရေင်ခတိုဟ် ကေုာံ ပၟတ် (Explosion and Fire):''' ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် မလေပ် ပံင်နှဴ ကု ကျာ တုဲ ခတိုဟ် မာန် (Explosive limit လှဲလး ဗွဲမလောန် နူ $4\%$ စဵုကဵု $75\%$)။ ပၟတ် ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဂှ် ညာတ် ကေတ် နကဵု မတ် ဝါတ် (Almost invisible flame) တုဲ မလေပ် ကတဵုဗဒှ် အန္တရာယ် မဟွံညာတ် မာန် ရ။
* '''အန္တရာယ် ဓါတ်ကျာ ကၟာတ် (Asphyxiant):''' ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် ဂှ် ဟွံမဲ ကု ဂျိ (Non-toxic) ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ ဍေဟ် ပြးဇး ပ္ဍဲ ခဒမ် ကၟာတ် လဝ် မ္ဂး ဍေဟ် ထ္ဍေင် ပတိတ် ထောအ် အံက်သဳဂျေန် တုဲ ပကဵု ညံင် မၞိဟ် တအ် ယီု ဟွံအိုတ် (Asphyxiation) မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;osha&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.osha.gov/green-jobs/hydrogen |title=Green Jobs - Hydrogen |publisher=Occupational Safety and Health Administration |access-date=July 30, 2026}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[သ္ၚိအင် ဒြပ်သ္အး]] (Periodic table)
* [[ဍာ်]] (Water)
* [[ဒြဟတ်စွမ်းအင် ကလေင်သုင်စောဲ]] (Renewable energy)
* [[အံက်သဳဂျေန်]] (Oxygen)

{{Navbox
| name = Chemical Elements
| title = ဒြပ်သ္အး ဓါတုဗေဒ အဓိကဂမၠိုင် (Main Chemical Elements)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဓါတ်ကျာ ဗွဲမဂၠိုင်
| list1 =
* [[ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်]] (Hydrogen, H)
* [[အံက်သဳဂျေန်]] (Oxygen, O)
* [[နိုင်ထရဝ်ဂျေန်]] (Nitrogen, N)
* [[ဟဳလဳယာမ်]] (Helium, He)
| group2 = ပသဲ ကေုာံ ပသဲသဇိုင်
| list2 =
* [[ပသဲ]] (Iron, Fe)
* [[ထဝ်]] (Gold, Au)
* [[သြန်]] (Silver, Ag)
* [[ကောပ်ပါ]] (Copper, Cu)
| group3 = ကာဗောန် ကေုာံ ဒြပ်သ္အး သြဂဲနစ်
| list3 =
* [[ကာဗောန်]] (Carbon, C)
* [[သာလ်ဖာ]] (Sulfur, S)
* [[ဖဝ်သဖောရတ်]] (Phosphorus, P)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list4 =
* [[သ္ၚိအင် ဒြပ်သ္အး]] (Periodic table)
* [[အက်တမ်]] (Atom)
* [[မဝ်လဳကျူ]] (Molecule)
* [[ဓါတုဗေဒ]] (Chemistry)
}}

[[Category:ဒြပ်သ္အးဂမၠိုင်]]
[[Category:ဓါတုဗေဒ]]
[[Category:ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်]]
[[Category:ဒြဟတ်စွမ်းအင်]]</text>
      <sha1>87ys8ng8sz2d3wty3wpc9ta4f8vmih8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဟက်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11885</id>
    <revision>
      <id>59622</id>
      <parentid>57238</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T02:41:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59622</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24934" sha1="69lad4cl31dkes67o216ky8etrx37xt" xml:space="preserve">'''ဟက်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ပရေင်ဟက် ကောန်ပျူတာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Hack'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Hacking'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ နဲပညာ သၞောတ် တင်ဂၞင် (Information Technology) ကေုာံ ကောန်ပျူတာ ဂှ်၊ ဍေဟ် ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် မဂၠာဲ ဇိုင်ခလံက် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ဍိုန်လျ (Vulnerabilities) ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ကောန်ပျူတာ၊ ဇာဇၞိက် (Network)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး သောပ်ဝဲ (Software) တုဲ လုပ် ပြံက် သုင်စောဲ အခေါင်အရာ သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကလိဂွံ တင်ဂၞင် မဟွံမဲ ကု ပရေင်ကဵု အခေါင် ရ။&lt;ref name=&quot;erickson&quot;&gt;{{cite book |last=Erickson |first=J. |title=Hacking: The Art of Exploitation |url=https://archive.org/details/hackingartofexpl0000eric_g6n4 |edition=2nd |publisher=No Starch Press |year=2008 |pages=[https://archive.org/details/hackingartofexpl0000eric_g6n4/page/1 1]-10}}&lt;/ref&gt;

မၞိဟ် မကၠောန် ကမၠောန် ဏအ် ဂှ် ညးကော်စ '''ဟက်ကာ''' (Hacker) ရ။ ပ္ဍဲ လညာတ် ညးဍုင်ကွာန် ဓမ္မတာ မ္ဂး၊ &quot;ဟက်ကာ&quot; ဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မပလီုပလာ် ကေုာံ ကမၠတ် တင်ဂၞင် လတူ အေန်တာနေတ် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ လညာတ် အကာဒမေတ် ကေုာံ ဂီုကၠီု ဒဳဂျဳတေဝ် (Cybersecurity) မ္ဂး၊ ပရေင်ဟက် ဝွံ သီု ပါလုပ် ပရေင်စၟတ်မင် ဍာ်ဒကေဝ် ဂီုကၠီု (Ethical hacking) ညံင် သၞောတ် တအ် ဂွံ ခိုင်ကၠိုက် နူကဵု အန္တရာယ် ပရေင်ညးပတိုက် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပရေင်ဟက် ကောန်ပျူတာ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ဂကူ ဟက်ကာ၊ နဲကဲ လွဟ်၊ ပရေင်စဵုဒၞာ၊ ကေုာံ သြဇာ လတူ ဂကောံမၞိဟ် ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Hacker silhouette.svg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် သင်္ကေတ ထ္ၜး ဟက်ကာ (Hacker) မဒှ် မၞိဟ် မလုပ် ပြံက် သၞောတ် ကောန်ပျူတာ နကဵု နဲကဲ လိက်ကုဒ် ကေုာံ နဲပညာ တၟေင်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;ဟက်&quot; (Hack) ဝွံ ပ္ဍဲ တမ်မူလ ဍေဟ် ဂှ် ဟွံသေင် အရေဝ် မဆက်စပ် ကု ရာဇဝတ် ပုဟ်။ ဍေဟ် ကၠုင် နူကဵု ယေန်သၞာင် တၠပညာ ကောန်ပျူတာ တအ် မဂၠာဲ နဲကဲ တၟိ တၟိ သွက်ဂွံ ပလေဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပြံင်လှာဲ စက်ယန္တရား မွဲမွဲ ညံင် ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် ခိုဟ် နူ တြေံ (Optimization and creativity) ရ။ 

ဆဂး ပ္ဍဲ ခေတ် အေန်တာနေတ် ဏအ်၊ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် &quot;ဟက်&quot; ဂှ် ပြံင်လှာဲ အာ နဒဒှ် ပရေင်လုပ် ပြံက် သၞောတ် (Unauthorized access) ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ညးပတိုက် ဆေင် ကု တေဝ်ပလိုဝ် (Cyberattack) ရ။ ပရေင်ဟက် ဝွံ ဒှ် ပေါဲပြိုင်ပ္ကာန် အကြာ ညးမစဵုဒၞာ သၞောတ် (Defenders) ကေုာံ ညးမညးပတိုက် (Attackers) မာန် ပကဵု ညံင် တင်ဂၞင် ပူဂိုလ် (Personal data)၊ သြန်၊ ကေုာံ ဒြပ်ရတ် ဍုင် တအ် ဂွံ လီုလာ် အာ မာန် ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution of Hacking) ==
ဝင် ပရေင်ဟက် ဝွံ စတင် ကၠုင် လဝ် နူကဵု ခေတ် ၁၉၆၀ တေအ် ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် MIT ဍုင်အမေရိကာန် ရ။ 

* '''ခေတ် ၁၉၆၀ - ၁၉၇၀:''' ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် ကွးဘာ MIT နူကဵု ဂကောံ Tech Model Railroad Club (TMRC) တအ် စကာ ဝေါဟာရ &quot;ဟက်&quot; သွက်ဂွံ ကော် ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ကေုာံ ပြံင်လှာဲ သၞောတ် ကောန်ပျူတာ Mainframe တြေံ တအ် ညံင် ဂွံ ချဳဓရာင် ခိုဟ် တိုန်။ ပ္ဍဲ ခေတ် ဏအ် ဟက်ကာ တအ် ဂှ် ဒှ် တၠပညာ (Innovators) သၟး ရ။&lt;ref name=&quot;levy&quot;&gt;{{cite book |last=Levy |first=S. |title=Hackers: Heroes of the Computer Revolution |url=https://archive.org/details/hackersheroesofc0000levy_r9y1 |publisher=Anchor Books |year=1984 |pages=[https://archive.org/details/hackersheroesofc0000levy_r9y1/page/15 15]-30}}&lt;/ref&gt;
* '''ခေတ် ၁၉၈၀:''' ကောန်ပျူတာ သ္ၚိ (Personal Computers) ကတဵုဒှ် ကၠုင် တုဲ၊ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် စ လ္ၚတ် သၞောတ် ဆက်သွယ်ရေး (Telecommunications)။ ပ္ဍဲ ခေတ် ဏအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် &quot;ဖရိတ်ကာ&quot; (Phreakers) မဒှ် မၞိဟ် ဟက် သၞောတ် ဇုတ် ဖုန် သွက်ဂွံ ဟီု ဖုန် သက်ကု ၚုဟ်မး ရ။
* '''ခေတ် ၁၉၉၀ စဵုကဵု လၟုဟ်:''' အေန်တာနေတ် စ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် တုဲ၊ ပရေင်ဟက် ဝွံ ကတဵုဒှ် အာ လွဟ် သွက် ရာဇဝတ် (Cybercrime)၊ ပရေင်စန်ဒက် ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ကေုာံ ပရေင်ထံင်ပရိုင် အလဵုအသဳ ဍုင် (State-sponsored hacking) ရ။

== ၃။ ဂကူ ဟက်ကာ အဓိကဂမၠိုင် (Types of Hackers) ==
ဟက်ကာ တအ် ဂှ် ဒုင်သဇိုင် လတူ တင်ရန်တၟအ် ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ တုဲ ပါ်လဝ် နကဵု ဂကူ အရံင် ဒုပ် (Hat colors) အဓိက ၃ သာ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ ဟက်ကာ အဓိကဂမၠိုင်
|-
! ဂကူ ဟက်ကာ (Type)
! ပွံက် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Definition &amp; Motive)
! သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ဥပမာ
|-
| '''ဟက်ကာ ဒုပ်ဗု''' (White Hat Hacker)
| မၞိဟ် မလ္ၚတ် ပရေင်ဍိုန်လျ သၞောတ် နကဵု အခေါင် နူ တၠဒြပ် ညံင် ဂွံ ကလေင် ပလေဝ် ကေုာံ စဵုဒၞာ (Ethical hackers)။ ညးတအ် ကၠောန် ကမၠောန် သွက် ဂီုကၠီု ရ။
| ကိတ်ညဳ ကု သၞောဝ်။ ဥပမာ - မၞိဟ် စၟတ်မင် ဂီုကၠီု ကုမ္ပဏဳ (Security Analyst)။
|-
| '''ဟက်ကာ ဒုပ်လမ္စံက်''' (Black Hat Hacker)
| မၞိဟ် မလုပ် ပြံက် သၞောတ် သက်ကု အခေါင် သွက်ဂွံ ပလီုပလာ်၊ ကၠတ် သြန်၊ ကေုာံ ကၠတ် တင်ဂၞင် ပူဂိုလ်။
| ဒှ် ရာဇဝတ် ဍာံပြ။ ဥပမာ - ဂကောံ ရာဇဝတ် အေန်တာနေတ် (Cybercriminals)။
|-
| '''ဟက်ကာ ဒုပ်ပတေင်''' (Grey Hat Hacker)
| မၞိဟ် မလုပ် ပြံက် သၞောတ် သက်ကု အခေါင် ကီုလေဝ် ဟွံမဲ တင်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ပလီုပလာ်။ ညးတအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဟီု ပရိုင် ကု တၠဒြပ် ပရူ ပရေင်ဍိုန်လျ ဂှ် တုဲ အာတ် လာပ်ဗဇဴ ညိည။
| ဟွံကိတ်ညဳ ကု သၞောဝ် အလုံစုံ။
|}
&lt;ref name=&quot;singer&quot;&gt;{{cite book |last=Singer |first=P. W. |author2=Friedman, A. |title=Cybersecurity and Cyberwar: What Everyone Needs to Know |url=https://archive.org/details/cybersecuritycyb0000sing |publisher=Oxford University Press |year=2014 |pages=[https://archive.org/details/cybersecuritycyb0000sing/page/45 45]-52}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ နဲကဲ ကေုာံ လွဟ် ဟက်ဂမၠိုင် (Common Hacking Techniques) ==
ဟက်ကာ တအ် စကာ နဲကဲ ကေုာံ လွဟ် (Tools) နာနာ သာ် သွက်ဂွံ လုပ် ပြံက် သၞောတ် မွဲ ရ။ နဲကဲ မပြာကတ် အိုတ် တအ် ဂှ် -

* '''ပရေင်ပြံက်စိုတ် မၞိဟ် (Social Engineering &amp; Phishing):''' စၞး မဟက် စက် ဂှ် ညးတအ် ဟက် စိုတ် မၞိဟ် ရ။ နဲကဲ ဖေတ်ယှေန် (Phishing) ဂှ် ညးတအ် ဗလး လိက် အဳမေလ် (Email) ပတောအ် ညံင် ဂွံ တုပ် ကု ဘဏ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကုမ္ပဏဳ သွက်ဂွံ ကော် ညံင် မၞိဟ် ဂွံ စုတ် မုက်ပါင် (Passwords) ဇကု ရ။
* '''မာလ်ဝဲလ် ကေုာံ ရမ်ဆမ်ဝဲလ် (Malware and Ransomware):''' ပလံင် ဗစိုပ် ပရဝ်ဂရမ် ဟွံခိုဟ် သွက်ဂွံ ကၠတ် တင်ဂၞင်။ ရမ်ဆမ်ဝဲလ် ဂှ် ဒှ် ဝဲလ် မပိုင် ကၟာတ် ထောအ် တင်ဂၞင် သီုဖအိုတ် တုဲ အာတ် သြန် လာပ် (Ransom) သွက်ဂွံ ကလေင် ပံက် ကဵု ရ။
* '''ပရေင်ထပက် ကုဒ် (SQL Injection):''' စုတ် လိက်ကုဒ် ဟွံခိုဟ် ပ္ဍဲ သၞောတ် ဒေတာဘေ့စ် (Database) သွက်ဂွံ ကလိဂွံ စရင် မၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး တင်ဂၞင် ဝှက် လဝ် တအ် ရ။
* '''ပရေင်ညးပတိုက် DDoS (Distributed Denial of Service):''' ဖန်ဇန် ညံင် တင်ဂၞင် တအ် ဂွံ လုပ် ကၠုင် ဂၠိုင်လောန် အာ လတူ ဝပ်သာ် မွဲ (Website) ညံင် ဝပ်သာ် ဂှ် ဂွံ လီု ကေုာံ ပံက် ဟွံဂွံ ရ။&lt;ref name=&quot;mitnick&quot;&gt;{{cite book |last=Mitnick |first=K. D. |author2=Simon, W. L. |title=The Art of Deception: Controlling the Human Element of Security |url=https://archive.org/details/isbn_9780965713467 |publisher=Wiley |year=2002 |pages=[https://archive.org/details/isbn_9780965713467/page/112 112]-120}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ တင်ရန်တၟအ် ကေုာံ ဟိုတ် မဟက် (Motivations for Hacking) ==
ဟိုတ် မကၠောန် ကမၠောန် ဟက် ဏအ် နွံ နာနာ သာ် အတိုင် တင်ရန်တၟအ် ညးမဟက် ရ -

# '''သွက် သြန် (Financial Gain):''' ဟက်ကာ ဒုပ်လမ္စံက် ဗွဲမဂၠိုင် ကၠတ် လိက်ကဒ် ဘဏ် (Credit cards) ဟွံသေင်မ္ဂး အာတ် သြန် လာပ် ဓဇန်ဓဇန် ရ။
# '''ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဝါဒ (Hacktivism):''' ဂကောံ မပ္တံကဵု ညးမဟွံမဲ ယၟု (Anonymous) တအ် ဟက် ဝပ်သာ် အလဵုအသဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ကုမ္ပဏဳ သွက်ဂွံ ထ္ၜး ဆန္ဒ ကေုာံ တဝ်စၞေဟ် ကု ပရေင်ဟွံမဲ တရား ရ။
# '''ပရေင်ထံင်ပရိုင် အလဵုအသဳ (State-Sponsored Espionage):''' ဒပ်ပၞာန် ကေုာံ ဌာန ထံင်ပရိုင် (Intelligence agencies) နူ ဍုင် ဇၞော်ဇၞော် တအ် စကာ ဟက်ကာ သွက်ဂွံ ကၠတ် တင်ဂၞင် ပၞာန်၊ နဲပညာ၊ ကေုာံ ပလီု သၞောတ် စက်ယန္တရား ဍုင် သတြု ရ။
# '''သွက်ဂွံ စၟတ်မင် ဂီုကၠီု (Security Testing):''' သွက် ကုမ္ပဏဳ တအ် ဂွံ တီ ဒၞာဲ ဍိုန်လျ ကေုာံ ပလေဝ် လဝ် ကၠာ ဟွံဂွံ ဒးဒုင် ဟက် ဍာံဍာံ (Bug bounty programs) ရ။

== ၆။ ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ် ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ (Cybersecurity and Defense) ==
ဟိုတ်နူ ပရေင်ဟက် ဂၠိုင် ကၠုင် တုဲ၊ ဘာသာရပ် '''ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ်''' (Cybersecurity) ဝွံ ဒှ် ကဏ္ဍ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ခေတ် ဏအ် ရ။ ပရေင်စဵုဒၞာ အဓိက တအ် ပါလုပ် -

* '''ဗင်ပၟတ် (Firewalls):''' ဒှ် သၞောတ် မစဵုဒၞာ ကေုာံ စၟတ်မင် အရာ မလုပ် တိတ် ပ္ဍဲ ဇာဇၞိက် (Network traffic) ရ။
* '''ပရေင်စဵုဒၞာ လိက်တမ် (Encryption):''' ပြံင်လှာဲ တင်ဂၞင် ညံင် ဂွံ ဒှ် လိက်ကုဒ် (Ciphertext) တုဲ ၜိုန်ရ ဟက်ကာ ကၠတ် ဂွံ ကီုလေဝ် ဗှ် ဟွံကၠိုဟ် ပုဟ်။
* '''ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ၜါ အဆံင် (Two-Factor Authentication - 2FA):''' သွက်ဂွံ လုပ် အကံက် မွဲမွဲ သ္ဒး စကာ မုက်ပါင် (Password) ကေုာံ မလိက် လျှို့ဝှက် မလုပ် ကၠုင် ပ္ဍဲ ဖုန် (OTP) မွဲစွံ ရ။ ဏအ်ဂှ် စဵုဒၞာ ဟက်ကာ မာန် ၜိုတ် ၉၉% ရ။&lt;ref name=&quot;schneier&quot;&gt;{{cite book |last=Schneier |first=B. |title=Data and Goliath: The Hidden Battles to Collect Your Data and Control Your World |url=https://archive.org/details/datagoliathhidde0000schn_i9a0 |publisher=W. W. Norton &amp; Company |year=2015 |pages=[https://archive.org/details/datagoliathhidde0000schn_i9a0/page/78 78]-95}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပရေင်ဟက် မပြာကတ် ပ္ဍဲ ဝင် (Famous Hacks in History) ==
ပ္ဍဲ ဝင် အေန်တာနေတ်၊ ပရေင်ညးပတိုက် ဇၞော်ဇၞော် ကတဵုဒှ် လဝ် ဂၠိုင်ကဵု အလန် ရ -

* '''ပရေင်ညးပတိုက် သတက်သနက် (Stuxnet - 2010):''' မာလ်ဝဲလ် (Malware) ဏအ်ဂှ် အမေရိကာန် ကဵု အေတ်သရေ ဖန်ဗဒှ် လဝ် သွက်ဂွံ ပလီုပလာ် စက် ပတိတ် နျူကလဳယျာ ဍုင်အဳရာန် (Iran) ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် လွဟ် ပၞာန် ဒဳဂျဳတေဝ် (Cyber weapon) အဓိက ပထမအိုတ် ရ။
* '''ပရေင်ဟက် ယာဟူ (Yahoo Hack - 2013/2014):''' ဟက်ကာ တအ် ကၠတ် ဂွံ တင်ဂၞင် အကံက် (Accounts) မၞိဟ် ၜိုတ် ၃ ဗဳလဳယောန် မဒှ် ပရေင်ကၠတ် တင်ဂၞင် ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ရ။
* '''ရမ်ဆမ်ဝဲလ် ဝါနာခရုင် (WannaCry Ransomware - 2017):''' ဟက်ကာ တအ် စကာ နဲကဲ သွက်ဂွံ ကၟာတ် ထောအ် ကောန်ပျူတာ အလုံ ဂၠးတိ (သီုကဵု ရုင်ဂဥုဲ ပ္ဍဲ အင်္ဂလာန်) တုဲ အာတ် လာပ် နကဵု သြန် ဘစ်ကွိုင် (Bitcoin) ရ။

== ၈။ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ အခေါင်အရာ (Legal and Ethical Aspects) ==
ပရေင်လုပ် ပြံက် သၞောတ် သက်ကု အခေါင် (Unauthorized access) ဝွံ ပ္ဍဲ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် (သီုကဵု ဍုင်အမေရိကာန် ကေုာံ ဍုင်ရးဥရောပ) ဒှ် ရာဇဝတ် ဇၞော်ဇၞော် မာန် ဒးဒုင် ဖျေဟ် ထံင် ပွိုင် မဂၠိုင်ကဵု သၞာံ ရ။ သၞောဝ် မပ္တံကဵု Computer Fraud and Abuse Act (CFAA) ပ္ဍဲ အမေရိကာန် ဂှ် ကဵု ဒုဟ် ဇၞော် လတူ ဟက်ကာ ဒုပ်လမ္စံက် တအ် ရ။

ဆဂး သွက် ဟက်ကာ ဒုပ်ဗု (Ethical hackers) တအ် ဂှ်၊ ကုမ္ပဏဳ ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု Google, Facebook ကေုာံ Apple တအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် အစဳအဇန် '''လာပ် ဂၠာဲ ဇိုင်ခလံက်''' (Bug Bounty Programs) တုဲ ယဝ်ရ ဟက်ကာ မွဲ ဂၠာဲ ဆဵု ဒၞာဲ ဍိုန်လျ ပ္ဍဲ ဝပ်သာ် ညးတအ် မ္ဂး ညးတအ် ကဵု လာပ်ဗဇဴ သြန် ဒေါ်လာ နူ ကိုတ် စဵုကဵု ပြကောဋိကိုတ် ရ။

== ၉။ ယေန်သၞာင် ဟက်ကာ ကေုာံ ဂကောံ (Hacker Culture and Communities) ==
ယေန်သၞာင် ဟက်ကာ (Hacker culture) ဝွံ နွံကဵု ပရေင်ပတှ်ေ ဒဒှ်ရ &quot;တင်ဂၞင် သီုဖအိုတ် သ္ဒး သၠးပွး&quot; (Information should be free) ရ။ ညးတအ် ဒက်ပတန် လဝ် ဂကောံ လတူ အေန်တာနေတ် (Forums) သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် တင်ဂၞင်၊ ဖျေဟ် လိက်ကုဒ် ကေုာံ ကဵု ကသပ် ပညာ ရေင်သကအ် ရ。

ပ္ဍဲ လၟေင် သၞာံ တအ်၊ နွံ ပေါဲကောံသၟဟ် ဟက်ကာ ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု '''DEF CON''' ကေုာံ '''Black Hat''' ပ္ဍဲ ဍုင်လာတ်သ် ဗေဂါတ်သ် (Las Vegas) မဒှ် ဒၞာဲ တၠပညာ ဂီုကၠီု ကေုာံ ဟက်ကာ တအ် ကောံသၟဟ် သဳကၠဳ ပရူ နဲပညာ တၟိ အိုတ် ရ။ 

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ အန္တရာယ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Risks) ==
ပရေင်ဟက် ဝွံ ဒှ် လွဟ် ၜါ ဓါတ် (Double-edged sword) ရ။ လပါ် မွဲ မ္ဂး ဍေဟ် ပကဵု ညံင် သၞောတ် နဲပညာ ဂွံ ခိုင်ကၠိုက် တိုန် နကဵု ပရေင်စၟတ်မင် ဂီုကၠီု။ လပါ် မွဲ ပၠန် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် အန္တရာယ် ဇၞော် အိုတ် သွက် ပူဂိုလ်၊ ကုမ္ပဏဳ၊ ကေုာံ ဍုင် တအ် ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ကပေါတ် အေန်တာနေတ် (Internet of Things - IoT) မပ္တံကဵု ကွဳစက်၊ ရုင်စက်၊ ကေုာံ သ္ၚိ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဒၞာဲ ဆက်စပ် အာ ကု အေန်တာနေတ် မ္ဂး၊ အန္တရာယ် နူကဵု ပရေင်ဟက် လေဝ် သၠုင် တိုန် ဗွဲမလောန် ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ပရေင်စကာ ဉာဏ်စက် (Artificial Intelligence - AI) ပ္ဍဲ ကမၠောန် ဟက် ဂှ် မာန် ဖန်ဗဒှ် လွဟ် ဒဳဂျဳတေဝ် မပြဟ် ကေုာံ စောန် သၠုင် နူ ခေတ် လၟုဟ် ရောင်။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပညာ ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ် ဂှ် ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက် မၞိဟ် ခေတ် တၟိ ဏအ် ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဂီုကၠီု]] (Security)
* [[ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ်]] (Cybersecurity)
* [[မာလ်ဝဲလ်]] (Malware)
* [[အေန်တာနေတ်]] (Internet)
* [[ကောန်ပျူတာ]] (Computer)

{{Navbox
| name = Cybersecurity
| title = ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ် ကေုာံ ပရေင်ဟက် ကောန်ပျူတာ (Cybersecurity and Hacking)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဂကူ ဟက်ကာ (Types of Hackers)
| list1 =
* [[ဟက်ကာ ဒုပ်ဗု]] (White hat)
* [[ဟက်ကာ ဒုပ်လမ္စံက်]] (Black hat)
* [[ဟက်ကာ ဒုပ်ပတေင်]] (Grey hat)
* [[ညးမစန်ဒက် ဟက်]] (Hacktivist)
| group2 = နဲကဲ ပရေင်ဟက် (Attack Methods)
| list2 =
* [[မာလ်ဝဲလ်]] (Malware)
* [[ရမ်ဆမ်ဝဲလ်]] (Ransomware)
* [[ဖေတ်ယှေန်]] (Phishing)
* [[ပရေင်ညးပတိုက် ဍဳဒေါ့တ်သ်]] (DDoS attack)
* [[ပရေင်ထပက် ကုဒ် အေတ်သ်-ခယူ-အေဝ်]] (SQL injection)
| group3 = ပရေင်စဵုဒၞာ (Defense &amp; Security)
| list3 =
* [[ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ်]] (Cybersecurity)
* [[ဗင်ပၟတ် ဇာဇၞိက်]] (Firewall)
* [[ပရေင်စဵုဒၞာ လိက်တမ်]] (Encryption)
* [[အာန်တဳ ဗာဲရပ်သ်]] (Antivirus)
* [[ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ၜါ အဆံင်]] (Multi-factor authentication)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ် (Related Concepts)
| list4 =
* [[ရာဇဝတ် အေန်တာနေတ်]] (Cybercrime)
* [[ပရေင်လုပ် ပြံက် သက်ကု အခေါင်]] (Unauthorized access)
* [[ယေန်သၞာင် ဟက်ကာ]] (Hacker culture)
* [[ဒါက် ဝပ်]] (Dark web)
}}

[[Category:ဟက်ကာ]]
[[Category:ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ်]]
[[Category:ရာဇဝတ် ကောန်ပျူတာ]]
[[Category:နဲပညာ သၞောတ် တင်ဂၞင်]]</text>
      <sha1>69lad4cl31dkes67o216ky8etrx37xt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:တၠပညာစိုတ်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12521</id>
    <revision>
      <id>59520</id>
      <parentid>58663</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T12:30:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59520</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3068" sha1="mj1ry0j8wf7uikltkpaa4hxo9ysviul" xml:space="preserve">{{Category header}}

'''ကဏ္ဍ:တၠပညာစိုတ်''' ({{lang-en|Psychologists}}) ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ သုတေသန ကေုာံ ဝင်ပူဂိုလ် မကောပ်ကမ်လဝ် စရင်တၠပညာစိုတ်၊ သၟာပညာစိုတ်၊ အစာသဝ်ပညာစိုတ် ကေုာံ ညးမစောန်စး ပ္ဍဲကဏ္ဍ သိပ္ပံပရေင်စိုတ် နူကဵု ဒေသ ကေုာံ ခေတ်ကာလနာနာ သီုအပ္ဍဲ ကေုာံ မ္ၚးဂၠးကဝ်ရ။

== ကဆံင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ==
ပ္ဍဲကဏ္ဍဝွံ ပါ်ခြာလဝ် အတိုင်တၠပညာစိုတ် မနွံကဵု လညာတ် ကေုာံ ကမၠောန် သဇိုင်နာနာ သာ်ဏအ်ရ -
* '''သၟာပညာစိုတ် လပါ်သုတေသန (Research Psychologists)''': ညးမလ္ၚတ်၊ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် သီအိုရဳ ပညာစိုတ်။
* '''သၟာပညာစိုတ် လပါ်လွဳ (Clinical Psychologists)''': ညးမကဵုကသပ်၊ စိစောန် ကေုာံ လွဳလွတ် ပရေင်ထတ်ယုက်စိုတ် ကေုာံ ယဲစိုတ်နာနာ။
* '''တၠပညာစိုတ် ဝင် (Historical Psychologists)''': ညးမဖန်ဗဒှ်လဝ် သဇိုင်အဝေါင် လညာတ်စိုတ်ဓါတ် ပ္ဍဲခေတ်အဆက်ဆက် မပ္တံကဵု [[ဨဗြာဟမ် မာသလော]] (Abraham Maslow)၊ [[သဳမန် ဖြေဒ်]] (Sigmund Freud) ကေုာံ [[ကာလ် ဂျုင်]] (Carl Jung) ညးမပြံင်လှာဲလဝ် ဂၠးကဝ်ရ။

== ကဏ္ဍခွဲဂမၠိုင် (Subcategories) ==
ကဏ္ဍဝွံ နွံကဵု ကဏ္ဍခွဲ မဆက်စပ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ -
* [[:Category:တၠပညာစိုတ် မန်]] – သၟာပညာစိုတ် ကေုာံ ညးမလ္ၚတ်ပညာစိုတ် ဂကူမန်။
* [[:Category:သၟာပညာစိုတ် အမေရိကာန်]] – တၠပညာစိုတ် နူရးနိဂီုအမေရိကာန်။
* [[:Category:တၠပညာစိုတ် ယူရောပ်]] – တၠပညာစိုတ် နူယူရောပ်။
* [[:Category:သၟာပညာစိုတ် ကဗျလ္ၚတ်]] – ညးမလ္ၚတ်စရိုတ်အကာဲအရာ (Behaviorists)။

{{Commons category|Psychologists}}

[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:မၞိဟ်ဂမၠိုင် အတိုင်ကမၠောန်]]
[[Category:သိပ္ပံပရေင်မၞိဟ်]]</text>
      <sha1>mj1ry0j8wf7uikltkpaa4hxo9ysviul</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အလာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12906</id>
    <revision>
      <id>59564</id>
      <parentid>59363</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T23:39:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>59564</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24909" sha1="5fhxwgqa5dd4hinfdzbkqofwzl99suy" xml:space="preserve">{{Infobox flag
| name = အလာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ
| article = 
| image = Flag of Buddhism.svg
| alt = အလာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ အလုံဂၠးတိ
| caption = အလာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ အလုံဂၠးတိ မၞုံကဵု အသာ် တြဴ သာ်
| nickname = လျးကျာ် တြဴ သာ် (Six-colored flag)
| proportion = 2:3
| adoption = ၂၈ ဨပြဳ ၁၈၈၅ (သဳရိလင်္ကာ);&lt;br&gt;၁၉၅၂ (အလုံဂၠးတိ)
| design = အသာ် သ္ၚေက်၊ ဍာ်မိတ်၊ ဗကေတ်၊ ဗု၊ ကေုာံ လိမ္မဴ မဖျေဟ်လဝ် နကဵု လဒက်ပ္တန် ဒေါင်လိုက် ၅ တၞုင် တုဲ လပါ် ကၞောတ် ဂှ် ပံင်နှဴ လဝ် အသာ် သီု (၅) သာ် အတိုင် လၟေင် ဗွဲလတူ ရ။
| designer = ကမ္မတဳ ကိုလံဗို (Colombo Committee) ကေုာံ ဟေန်ရဳ သတဳလ် အဝ်ကတ် (Henry Steel Olcott)
}}

'''အလာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ''' ({{lang-en|Buddhist flag}}) ဝွံ ဒှ် သင်္ကေတ အလုံဂၠးတိ မွဲ သွက် ဘာသာ ဗုဒ္ဓ တုဲ ဍေဟ် ပစၞး ကု ပရေင် ညဳသၟဟ်၊ ပရေင် ၜိုဟ်သြိုဟ်၊ ကေုာံ ပရေင် မေတ္တာ ကရုဏာ အလုံ ဂကောံ ဗုဒ္ဓဘာသာ နာနာ သာ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ရ။ အလာံ ဝွံ ဒက်ပ္တန် လဝ် ပ္ဍဲ လက္ကရဴ ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ပ္ဍဲ ဍုင် သဳရိလင်္ကာ (Sri Lanka) သွက်ဂွံ ဒှ် သင်္ကေတ ပရေင် ကလေင် ဂျိုင်တိုန် ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhist revival) ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး အလာံ ဏအ် ဂှ် ဒးဒုင် စၟတ်သမ္တီ လဝ် နကဵု ဂကောံ ညးဗုဒ္ဓဘာသာ အလုံဂၠးတိ (World Fellowship of Buddhists - WFB) သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲ သဘင် ကိစ္စ ဇၞော် မပ္တံကဵု သဘင် တ္ၚဲ ကျာ် (Vesak) ကေုာံ သဘင် ပရေင် ဘာသာ တၞဟ်ဟ် ရ။ အလာံ ဝွံ နွံကဵု အသာ် (၆) သာ် မပစၞး ကု လျးကျာ် တြဴ သာ် မတိတ် ကၠုင် နူကဵု ခန္ဓကာယ ကျာ်တြဲ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ အခိင် တၠဳမၞုံကုပိုည် ကျာ်တြဲ ကလိဂွံ သဗ္ဗညုတညာဏ် ရ။

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ဝင် (Introduction and History) ==
ဝင် အလာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝွံ စက္တဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၈၅ ပ္ဍဲ ဍုင် သဳရိလင်္ကာ (အခိင် တေအ် ကော်ဂး Ceylon) မဒှ် အခိင် သၟဝ် တဲ အုပ်ဓုပ် အေန်ဂလိတ် (British colonial rule) ရ။
ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ်၊ ကောန်ဍုင် သဳရိလင်္ကာ တအ် မဒှ် ညးဗုဒ္ဓဘာသာ ဗွဲမဂၠိုင် ဒးဒုင် ပလီုပလာ် ပရေင် ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင် ဘာသာ ညးတအ် နူကဵု အလဵုအသဳ အေန်ဂလိတ် တအ် ရ။ အလဵုအသဳ အေန်ဂလိတ် ကၟာတ် လဒဵု သဘင် ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ ဟွံကဵု အခေါင် ကၠောန် သဘင် တ္ၚဲ ကျာ် (Vesak) နကဵု ပရေင် သၠးပွး ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ ပရေင် ချဳဒရာင် ပရေင် ကလေင် ဂျိုင်တိုန် ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhist revival movement) မက္ဍိုက်ပ် နူကဵု ခမဳ သင် ကေုာံ ခရှ် သဳရိလင်္ကာ တအ် ဂှ်ရ၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၈၅ ဂှ် အလဵုအသဳ အေန်ဂလိတ် ဒး ကလေင် ပံက် ကဵု အခေါင် ကၠောန် သဘင် တ္ၚဲ ကျာ် နဒဒှ် တ္ၚဲ ဒေါအ် ဇူ ရုင် အလဵုအသဳ (Public holiday) ပၠန် ရ။ သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ပရေင် အံင်ဇၞး ဏအ် ကေုာံ သွက်ဂွံ နွံ သင်္ကေတ မွဲ သွက် ညးဗုဒ္ဓဘာသာ သီုဖအိုတ် ဂှ်၊ ညးတအ် စ ဖန်ဗဒှ် လဝ် အလာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဏအ် ရ။&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Guruge |first=Ananda W. P. |title=Return to Righteousness: A Collection of Speeches, Essays, and Letters of the Anagarika Dharmapala |publisher=Ministry of Education and Cultural Affairs, Sri Lanka |year=1965 |pages=105–110}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ကမ္မတဳ ကိုလံဗို ကေုာံ ညးမခၞံဗဒှ် (Colombo Committee and Creators) ==
အလာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဏအ် ဝွံ ဟွံသေင် ဖန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု ပူဂိုလ် မွဲ ဓဝ် တုဲ၊ ဍေဟ် ဒှ် ကမၠောန် မကၠောန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု &quot;ကမ္မတဳ ကိုလံဗို&quot; (Colombo Committee) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၈၅ ရ။
ကမ္မတဳ ဏအ် ဂှ် ပါလုပ် လဝ် ခမဳ သင် ဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ ခရှ် ညးမစိုန်သကီု တအ် မပ္တံကဵု Ven. Hikkaduwe Sri Sumangala Thera (ကျာ်ဇၞော် ဟေက်ကဒူဝေ သြဳ သုမင်္ဂလ), Ven. Migettuwatte Gunananda Thera, Don Carolis Hewavitharana, ကေုာံ J.R. de Silva တအ် ရ။ ညးတအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် ဗီုပြင် အလာံ မၞုံကဵု အရံင် တြဴ သာ် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ အခိင် စတမ် တေအ် ဗီုပြင် ဍေဟ် ဒှ် ဗီုပြင် မဇၠိင် တုဲ ဟွံကိတ်ညဳ ကု ဗီုပြင် အလာံ ဓမ္မတာ (Standard flag shape) ရ။ ကြဴနူ ဂှ် ဗိုလ်ဇၞော် အမေရိကာန် ကေုာံ ညးမရှ်ေသှ်ေ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဟေန်ရဳ သတဳလ် အဝ်ကတ် (Henry Steel Olcott) ကၠုင် စိုပ် ဍုင် သဳရိလင်္ကာ တုဲ၊ ညး ကဵု ကသပ် ညံင်ဂွံ ပလေဝ် ဗီုပြင် အလာံ ဂှ် ညံင်ဂွံ တုပ် ကု ဗီုပြင် အလာံ ဍုင် (National flag dimensions) ညံင်ဂွံ ကွက် ပ္ဍဲ တိုင် လောဲသွာ ရ။ ဗီုပြင် မပလေဝ် လဝ် နကဵု ဟေန်ရဳ အဝ်ကတ် ဂှ် ဒှ် ဗီုပြင် အလာံ မစကာ ဒၟံင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။

== ၃။ အသာ်ဂမၠိုင် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Colors and Meanings) ==
အလာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝွံ နွံကဵု အသာ် (၆) သာ် (ပ္ဍဲ ဗီုပြင် မ္ဂး ညာတ် ၅ သာ် ဒေါင်လိုက် ကေုာံ ၁ သာ် မပံင်နှဴ လဝ် လပါ် ကၞောတ်) ရ။ အသာ် တအ် ဏအ် ပစၞး ကု လျးကျာ် တြဴ သာ် မတိတ် နူကဵု ခန္ဓကာယ ကျာ်တြဲ ရ:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! အသာ် (Color) !! အရေဝ် ပါဠိ (Pali) !! အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ သင်္ကေတ (Meaning)
|-
| '''သာ် ဍီု''' (Blue)
| နဳလ (Nīla)
| ပစၞး ကု မေတ္တာ ကရုဏာ အလုံ စက္ကဝါ (Universal Compassion) ကေုာံ ပရေင် ၜိုဟ်သြိုဟ် ရ။
|-
| '''သာ် ဍာ်မိတ်''' (Yellow)
| ပဳတ (Pīta)
| ပစၞး ကု ဂၠံင်တရဴ လဒေါဝ် (The Middle Path) မဒှ် ဂၠံင်တရဴ ဟွံလောန်ၜက် တုဲ မာန် တိတ် ဗၠး နူ ဒဒိုက် ရ။
|-
| '''သာ် ဗကေတ်''' (Red)
| လောဟိတ (Lohita)
| ပစၞး ကု ဂုဏ်ဖိုလ် ကေုာံ မင်မွဲ ဓရ် ကျာ်တြဲ (Blessings of Practice) ကေုာံ ဉာဏ်ပညာ မဇြိုဟ်နက် ရ။
|-
| '''သာ် ဗု''' (White)
| ဩဒါတ (Odāta)
| ပစၞး ကု ပရေင် အးဇ္ၚး ဓရ် (Purity of Dhamma) ကေုာံ လွောတ် ဗၠး နူ ကိလေသ ရ။
|-
| '''သာ် လိမ္မဴ''' (Orange)
| မဉ္ဇိဋ္ဌ (Mañjeṭṭha)
| ပစၞး ကု ဉာဏ်ပညာ ကျာ်တြဲ (Wisdom of the Buddha) ကေုာံ အစောံ ဓရ် ရ။
|-
| '''သာ် ပံင်နှဴ''' (Combination)
| ပဘဿရ (Prabhāsvara)
| ပစၞး ကု ပရေင် သစ္စ ဓရ် မဍာံစၟတ် (Truth) မပံင်နှဴ လဝ် အသာ် သီု မသုန် သာ် ရ။
|}
အသာ် မရနုက်ကဵု တြဴ ဂှ် ညာတ် ကေတ် ပ္ဍဲ လပါ် တိုင် ကၞောတ် မၞုံကဵု အသာ် မသုန် သာ် ဒေါင်လိုက် (Vertical bars) ရ။

== ၄။ ဒြပ်ရတ် တြဴသာ် ပ္ဍဲ သုတ်ဗုဒ္ဓဘာသာ (The Six Rays and Pabhassara) ==
ပ္ဍဲကဵု သုတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ ပြကိုဟ် အဘိဓရ် (Abhidhamma) မ္ဂး၊ အသာ် တြဴ သာ် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု အခိင် ကျာ်တြဲ ကလိဂွံ သဗ္ဗညုတညာဏ် (Enlightenment) ရ။
ကာလ ကျာ်တြဲ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ စိုပ် ဒတုဲ သဗ္ဗညုတညာဏ် သၟဝ် တၞံ ဇြဲ ဗောဓိ (Bodhi Tree) တုဲ ညး တွံ ဓရ် အဘိဓရ် သွက် မိမ ညး ပ္ဍဲ ဍုင် သွဝ် ဂှ်၊ ဟိုတ်နူ ဓါတ် ဉာဏ်ပညာ ကေုာံ ပဳတိ (Joy) မဇၞော် လောန် ဂှ်ရ၊ လျးကျာ် တြဴ သာ် (Six-colored aura) မကော်ဂး &quot;ပဘဿရ&quot; (Pabhassara / Prabhasvara) တိတ် ကၠုင် နူကဵု ခန္ဓကာယ ညး ရ။ လျးကျာ် တအ် ဏအ် ဒှ် သက်သဳ ညာဏ်ပညာ ကေုာံ မေတ္တာ ကျာ်တြဲ မတြး အာ အလုံ ဂၠးတိ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အလာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝွံ ဟွံသေင် သင်္ကေတ ပရေင် ဍုင်ကွာန်၊ ဍေဟ် ဒှ် သင်္ကေတ လပါ် ဓရ် ကေုာံ ပရေင် ပတှ်ေ (Faith) အလုံ ညးဗုဒ္ဓဘာသာ သီုဖအိုတ် ရ。&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Buddhist Flag |url=http://www.buddhanet.net/e-learning/history/b_flag.htm |website=BuddhaNet |access-date=2024-01-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150315021051/http://www.buddhanet.net/e-learning/history/b_flag.htm |archivedate=2015-03-15 |accessdate=2026-10-27}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ပရေင် သ္ပဒတန် အလုံဂၠးတိ (Global Adoption and WFB) ==
ၜိုန်ရ အလာံ ဝွံ ခၞံဗဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၈၅ ပ္ဍဲ သဳရိလင်္ကာ ကီုလေဝ်၊ ပရေင် စကာ အလာံ ဏအ် အလုံဂၠးတိ ဂှ် က္တဵုဒှ် လက္ကရဴ ဗွဲမလောန် ရ။
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၀ ဂှ်၊ ပရေင် ကောံသန္နိပါတ် ညးဗုဒ္ဓဘာသာ အလုံဂၠးတိ (World Fellowship of Buddhists - WFB) ပထမအိုတ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲ ဍုင် ကိုလံဗို ရ။ ပ္ဍဲ ကောံသန္နိပါတ် ဏအ်၊ ညးစၞး နူကဵု ဍုင် ဗုဒ္ဓဘာသာ နာနာ သာ် (မပ္တံကဵု သေံ၊ မျာန်မာ၊ ကြုက်၊ ဂျပါန်၊ အိန္ဒိယ) တအ် တုပ် စိုတ် သ္ပဒတန် လတူ အလာံ ဏအ် နဒဒှ် သင်္ကေတ အလုံဂၠးတိ သွက် ဗုဒ္ဓဘာသာ ရ။ စိုပ် သၞာံ ၁၉၅၂ ဂှ် WFB သ္ပဒတန် အလာံ ဏအ် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် တုဲ စတမ် နူ အခိင် ဂှ် မ္ဂး အလာံ ဏအ် ပြးဇး အာ အလုံ ဂၠးတိ စကာ ပ္ဍဲ သဘင် ကေုာံ ဘာလကျာ် ပ္ဍဲ ဇၟာပ် ဍုင် ရ။&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Pechilis |first=Karen |title=South Asian Religions: Tradition and Today |publisher=Routledge |year=2013 |isbn=978-0415448512 |pages=152–155}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ လွပ် ကေုာံ အခိင်ကာလ (Usage and Occasions) ==
အလာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝွံ စကာ ပ္ဍဲ အခိင်ကာလ မဆေင်စပ် ကု ပရေင် ဘာသာ ကေုာံ ပရေင် ယေန်သၞာင် အဓိက ဂမၠိုင် ရ:
* '''သဘင် တ္ၚဲ ကျာ် (Vesak):''' ဒှ် အခိင် မစကာ အလာံ ဏအ် ဂၠိုင်အိုတ် ရ။ ညးဗုဒ္ဓဘာသာ တအ် ကွက် အလာံ ပ္ဍဲ သ္ၚိ၊ ဘာလကျာ်၊ ကေုာံ လတူ ဂၠံင် သွက်ဂွံ ရှ်ေသှ်ေ ပူဇဴ တ္ၚဲ ကျာ်တြဲ ဒှ် မၞိဟ်၊ ဒှ် ကျာ်၊ ကေုာံ ပရိနိဗ္ဗာန် ရ။
* '''အခိင် ဓမ္မစက် ကေုာံ ဝှ် (Vassa &amp; Uposatha):''' ပ္ဍဲ အခိင် ခမဳ သင် တအ် လုပ် ဝှ် ပိ ဂိတု ကေုာံ ပ္ဍဲ တ္ၚဲ သဳ (Uposatha days) ဂှ်၊ ဘာလကျာ် ဗွဲမဂၠိုင် ကွက် လဝ် အလာံ ဏအ် ရ။
* '''ပေါဲ ကောံသန္နိပါတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ:''' ပ္ဍဲ ပေါဲ ကောံသန္နိပါတ် မပ္တံကဵု WFB, ပေါဲ သင်္ဂါယနာ၊ ကေုာံ သဘင် မဆေင်ကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာ အလုံဂၠးတိ တအ် ဂှ် အလာံ ဏအ် ဒးဒုင် စကာ တွဵု ရ။

== ၇။ ဗီုပြင် အလာံ မပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲ ဍုင်တၞဟ်ဟ် (Variations in Different Countries) ==
ၜိုန်ရ အလာံ အလုံဂၠးတိ ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဗီုပြင် အဓိက ကီုလေဝ်၊ နိကာယ် ကေုာံ ဒေသ လ္ၚဵု တအ် စကာ အလာံ ဗီုပြင် မပြံင်လှာဲ ညိည (Variations) နွံ ကီု ရ:
* '''ဘာသာ Jōdo Shinshū (ဂျပါန်):''' ပ္ဍဲ ဘာသာ Jōdo Shinshū ပ္ဍဲ ဂျပါန် မ္ဂး၊ ညးတအ် သၠာဲ ထောအ် အသာ် လိမ္မဴ (Orange) နကဵု အသာ် ပ္ကဴ မ္ၚဵု/သာ် ဍာ်မိတ် (Pink) ရ။
* '''ဗုဒ္ဓဘာသာ တိဗေတ် (Tibetan Buddhism):''' တိဗေတ် တအ် နွံကဵု အလာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ အလဵုဇကု ညးတအ် (Tibetan Buddhist Flag) မၞုံကဵု ဗီုပြင် အသာ် မတၞဟ်ခြာ သွက်ဂွံ စၞောန် ထ္ၜး ဂကောံ နိကာယ် ညးတအ် ရ။
* '''ဂကောံ Soka Gakkai (SGI):''' ဂကောံ ဏအ် စကာ အလာံ မၞုံကဵု အသာ် သ္ၚေက်၊ ဍာ်မိတ် ကေုာံ ဗကေတ် (Tricolor) မဒှ် သင်္ကေတ အလဵုဇကု ညးတအ် ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Buddhist Flags |url=https://www.crwflags.com/fotw/flags/rel-budd.html |website=Flags of the World |access-date=2024-01-20}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ အလာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှအဂၞဲ (The Flag in Southeast Asia) ==
ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှအဂၞဲ မပ္တံကဵု ဍုင်သေံ၊ မျာန်မာ၊ ကေုာံ လာအဝ် တအ် ဝွံ လွပ် အလာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂှ် ဇၞော် လောန် ရ။
* '''ဍုင်သေံ (Thailand):''' ဍုင်သေံ ဝွံ စကာ အလာံ ဓမ္မစက် (Dhammacakka flag) မၞုံကဵု အသာ် ဍာ်မိတ် ကေုာံ ရုပ် ဓမ္မစက် သာ် ဗကေတ် ဂၠိုင် နူကဵု အလာံ တြဴ သာ် ဏအ် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ သဘင် ဇၞော်ဇၞော် တအ် မ္ဂး အလာံ သီု ၜါ ဂှ် ကွက် မွဲစွံ ရ။
* '''ဍုင် မျာန်မာ ကေုာံ ဒေသ မန် (Myanmar &amp; Mon State):''' ပ္ဍဲ မျာန်မာ ကေုာံ ဒေသ မန် တအ် ဂှ် အလာံ တြဴ သာ် ဝွံ စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ဘာလကျာ်၊ ကွဳစက် (ကာလ အာ တရဴ ဖျဴ ကျာ်) ကေုာံ လတူ စေတဳ ရ။ လဆောဝ် မ္ဂး အသာ် လိမ္မဴ ဂှ် ဍေဟ်တအ် ဍောတ် ဖျေဟ် ကဵု ဒှ် အသာ် ပ္ကဴ မ္ၚဵု ညိည (Pinkish hue) ပ္ဍဲ လ္ၚဵု ဒၞာဲ ရ။

== ၉။ အခန်ကဏ္ဍ အလာံ ပ္ဍဲ ပရေင်ယေန်သၞာင် (Role of the Flag in Culture) ==
အလာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝွံ ဍေဟ် ဒှ် မံင် သင်္ကေတ ယေန်သၞာင် (Cultural symbol) မွဲ ပ္ဍဲ ဇရေင် ညးဗုဒ္ဓဘာသာ တအ် ရ။
ဍေဟ် ပစၞး ကု ပရေင် ဒုင်စသိုင် ပတှ်ေ လတူ ဓရ် ကျာ် (Faith) ကေုာံ ပရေင် မင်မွဲ သာသနာ ရ။ ဆဂး အတိုင် လညာတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး၊ အလာံ ဏအ် ဝွံ ဟွံသေင် အရာ သွက်ဂွံ ရှ်ေသှ်ေ ပူဇဴ ညံင်ရဴ ကျာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒေဝတဴ (Not an object of worship) ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဆ သင်္ကေတ သွက်ဂွံ ဗ္စာရဏာ လတူ ဂုဏ် ကျာ်တြဲ ကေုာံ ဓရ် သၟး ဓဝ် ရ။ ပ္ဍဲ ပရေင် ယေန်သၞာင် မန် လေဝ်၊ ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ကိစ္စ ဇၞော် မပ္တံကဵု ပေါဲ ကလင် ဓရ် တအ် မ္ဂး အလာံ ဏအ် တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ကဆံင် မသၠုင် တွဵု ရ။

== ၁၀။ ပရေင် ဂီုကၠီု ကေုာံ သၞောဝ် လတူ အလာံ (Regulations and Respect) ==
ဟိုတ်နူ အလာံ ဝွံ ဒှ် သင်္ကေတ သာသနာ ဂှ်ရ၊ ညးဗုဒ္ဓဘာသာ တအ် စွံ ဓဝ် ရှ်ေသှ်ေ လတူ အလာံ ဏအ် ဗွဲမဇၞော် ရ။
နွံ သၞောတ်ဝ် အခိုက်အလိုက် (Customary rules) သွက်ဂွံ စကာ အလာံ ဏအ် မပ္တံကဵု:
* အလာံ ဂှ် ဒး ကွက် လဝ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ မသၠုင် ကေုာံ မသ္အးဇ္ၚး တွဵု ရ။
* ဟွံကဵု အခေါင် စကာ အလာံ ဏအ် နဒဒှ် ယာတ် ဂြောပ် ခုင်၊ ယာတ် သ္အးဇ္ၚး ဒၞာဲ، ဟွံသေင်မ္ဂး ကပေါတ် ဗိုက်လတက် မစုတ် လပါ် သၟဝ် ခန္ဓကာယ (Below the waist) လးလး ရ။
* ယဝ်ရ အလာံ လီုလာ် အာ ဟွံသေင်မ္ဂး တြေံ အာ မ္ဂး၊ ညးတအ် ဟွံ ထောအ် ပ္ဍဲ ခၟိက် ဓမ္မတာ ရ။ ညးတအ် စံင် ထောအ် ဟွံသေင်မ္ဂး စွံ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ မသ္အးဇ္ၚး သွက်ဂွံ ထိင် ဂုဏ်သိက္ခာ အလာံ ရ。&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Guidelines on the Usage of the Buddhist Flag |url=https://wfbhq.org/ |website=World Fellowship of Buddhists |access-date=2024-01-20}}&lt;/ref&gt;

== ၁၁။ အနာဂတ် ကေုာံ သင်္ကေတ ပရေင်ညဳသၟဟ် (Future and Symbol of Unity) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် ပစ္စုပ္ပန် ဏအ်၊ အလာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝွံ ဆက် ဒှ် သင်္ကေတ ပရေင် ညဳသၟဟ် (Symbol of Unity) အကြာ နိကာယ် ဗုဒ္ဓဘာသာ သီုဖအိုတ် မပ္တံကဵု ထေရဝါဒ (Theravada)၊ မဟာယာန (Mahayana)၊ ကေုာံ ဝဇိရယာန (Vajrayana) ရ။
ၜိုန်ရ နိကာယ် တအ် ဏအ် နွံ ကဵု လညာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် တၞဟ်ခြာ ကီုလေဝ်၊ အလာံ တြဴ သာ် ဏအ် ဝွံ ရီုဗင် စၠောအ် ခြာ ညးတအ် ကဵု တန်တဴ မွဲစွံ ပ္ဍဲ သမၞိင် ဓရ် ကျာ်တြဲ ဓဝ် ရ။ သွက် အနာဂတ် ဂှ်၊ အလာံ ဏအ် ဆက် တန်တဴ အာ နဒဒှ် သင်္ကေတ အလုံဂၠးတိ မထ္ၜး ဏာ ပရေင် ၜိုဟ်သြိုဟ် (Peace) ကေုာံ မေတ္တာ သွက် ညးလောက သီုဖအိုတ် ရ။

== ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
* [[ဓမ္မစက်]]
* [[သဘင် တ္ၚဲ ကျာ်]]
* [[ကောံသန္နိပါတ် ညးဗုဒ္ဓဘာသာ အလုံဂၠးတိ]]
* [[ဟေန်ရဳ သတဳလ် အဝ်ကတ်]]

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = Buddhism
| title = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
| listclass = hlist
| list1 = 
* [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]]
* [[ဓရ်]]
* [[သင်]]
* [[အလာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
* [[ဓမ္မစက်]]
* [[သဘင် တ္ၚဲ ကျာ်]]
* [[ထေရဝါဒ]]
* [[မဟာယာန]]
}}

{{DEFAULTSORT:အလာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ}}
[[ကဏ္ဍ:အလာံဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[ကဏ္ဍ:သင်္ကေတ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[ကဏ္ဍ:ယေန်သၞာင် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]</text>
      <sha1>5fhxwgqa5dd4hinfdzbkqofwzl99suy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောတ်စၟတ်သမ္တီယဲစိုတ် DSM-5</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12993</id>
    <revision>
      <id>59513</id>
      <parentid>59496</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T12:15:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59513</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15810" sha1="9t8o3fso7ym6lgvjue960d5wkji1f0n" xml:space="preserve">{{Infobox book
| name = သၞောတ်စၟတ်သမ္တီယဲစိုတ် DSM-5
| native_name = Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition
| image = [[File:Psi2.svg|150px|သင်္ကေတ ပညာစိုတ်]]
| caption = သင်္ကေတ ပညာစိုတ် (Psychology) မဒှ်ပညာအဓိက သွက် DSM-5
| author = [[ဂကောံယဲ ပညာစိုတ် အမေရိကာန်]] (APA)
| subject = [[ယဲ ပညာစိုတ်]] (Psychiatry), [[ပညာစိုတ်]] (Psychology)
| genre = ပြကိုဟ်စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ သၞောတ်ပါ်ကဏ္ဍ
| language = အင်္ဂလိက် (ကၠာဲစၠောအ်လဝ် နကဵုဘာသာနာနာ)
| publisher = American Psychiatric Publishing
| publication_date = ၁၈ မေ၊ ၂၀၁၃
| pages = ၉၄၇ မုက်
| isbn = 978-0-89042-555-8
| preceded_by = [[DSM-IV-TR]] (၂၀၀၀)
| followed_by = [[DSM-5-TR]] (၂၀၂၂)
}}

'''သၞောတ်စၟတ်သမ္တီယဲစိုတ် DSM-5''' ({{lang-en|Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition}}) ဝွံ ဒှ်ပြကိုဟ် ကေုာံ စရင်သၞောတ်စၟတ်သမ္တီ ယဲစိုတ် (Mental disorders) မပတိတ်လဝ် နူကဵု [[ဂကောံယဲ ပညာစိုတ် အမေရိကာန်]] (American Psychiatric Association - APA) ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၃ ရ။ ပြကိုဟ်ဝွံ ဒှ်ကိရိယာအဓိက သွက် အစာသဝ်ယဲစိုတ် (Psychiatrists)၊ အစာပညာစိုတ် (Psychologists)၊ သၟာကမၠောန်ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ညးသုတေသနတအ် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ၊ ပါ်ကဏ္ဍ ကေုာံ လွဳလွတ် ဝေဒနာယဲစိုတ်နာနာသာ် ရ။&lt;ref name=&quot;apa_dsm5&quot;&gt;{{cite book |last=American Psychiatric Association |title=Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5®) |year=2013 |publisher=American Psychiatric Pub |isbn=978-0-89042-555-8 |page=xxi}}&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ==
DSM-5 ဝွံ ဒှ်ပြကိုဟ်မရနုက်ကဵု ၅ (Fifth Edition) သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ယဲစိုတ်ဂမၠိုင်ရ။ သၞောတ်ဝွံ ဖန်ဗဒှ်လဝ် နကဵု တင်သ္ဂုတ်သွာတ် တၠပညာဂၠးကဝ်တုဲ ပကောံပကေဝ်လဝ် လက်သဏ်ယဲ၊ အကာဲအရာယဲ ကေုာံ သၞောတ်ပါ်ကဏ္ဍ (Taxonomy) ညံင်ဂွံဒှ် မွဲဗီုဓဝ် ပ္ဍဲလပါ် [[ယဲ ပညာစိုတ်]] ရ။ ပ္ဍဲရးနိဂီုအမေရိကာန် ကေုာံ ဂၠးကဝ်မ္ဂး သၞောတ်ဏအ် ဒှ်သၞောတ်အဓိက သွက်ဂွံကဵု ယၟုယဲ ကေုာံ သွက်ဂွံအာတ် တင်ရီုဗင်ဒုင်လျိုင် (Insurance claims) ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ==
ဝင်သၞောတ် DSM ဝွံ စကတဵုဒှ်လဝ် နူသၞာံ ၁၉၅၂ တေအ်ရ။ 
* '''DSM-I (၁၉၅၂):''' တမ်မူလ စကတဵုဒှ် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ယဲစိုတ် ကောန်ပၞာန် ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးကဝ် ဒုတိယ။
* '''DSM-II (၁၉၆၈):''' သမၠဲပတိတ် သၞောတ်ပါ်ကဏ္ဍ။
* '''DSM-III (၁၉၈၀):''' စကာ သၞောတ်မၞုံကဵု တင်စၟတ်သမ္တီချိုတ်ပၠိုတ် (Explicit criteria)။
* '''DSM-IV (၁၉၉၄):''' ထပ်မံက်ပတိုန် သၞောတ်ပါ်ကဏ္ဍ မၞုံကဵု မသုန်တိုင် (Multiaxial system)။
* '''DSM-5 (၂၀၁၃):''' ပရေင်ပြံင်လှာဲဇၞော်အိုတ်တုဲ ပလီုထောအ် သၞောတ်မသုန်တိုင် (Multiaxial system) ကေုာံ ထပ်စုတ်လဝ် ယဲစိုတ်တၟိဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{cite journal |last=Kupfer |first=David J. |author2=First, Michael B. |title=The DSM-5 and its implementation |journal=World Psychiatry |volume=12 |issue=2 |year=2013 |pages=103-104 |doi=10.1002/wps.20038}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ အပြံင်အလှာဲ နူ DSM-IV သီု DSM-5 ==
အပြံင်အလှာဲ အဓိက ပ္ဍဲ DSM-5 မ္ဂး-
# '''ပလီုထောအ် သၞောတ်မသုန်တိုင် (Axes I-V):''' ပ္ဍဲ DSM-5 မ္ဂး စၟတ်သမ္တီ ယဲစိုတ် ကေုာံ ယဲကာယ ပံင်ကောံလဝ် မွဲတိုင်ဓဝ်တုဲ၊ အကာဲအရာ ပရေင်မၞိဟ် (Psychosocial factors) ဂှ် စကာလဝ် သၞောတ် ICD-10 ဇီုကပိုက်ရ။
# '''ယဲအဝ်တဳဇြာမ် (Autism Spectrum Disorder):''' ယဲစိုတ်လက်သဏ် အဝ်တဳဇြာမ်၊ အက်သပါဂါ (Asperger's) တအ် သီုဖအိုတ် ပံင်ကောံထောအ် နကဵုယၟုမွဲဓဝ် (ASD) ရ။
# '''ယဲစိုတ် ဂိသ္ကုဟ်ချိုတ် (Binge Eating Disorder):''' ထပ်စုတ် နဒဒှ် ယဲအဓိကမွဲရ။
# ယၟု &quot;ယဲစိုတ်ဟိုတ်မာဲ&quot; (Depression) ကေုာံ ယဲဟွံၜိုဟ်သြိုဟ် (Anxiety) တအ် ပရေင်ပါ်ကဏ္ဍ ချိုတ်ပၠိုတ်တိုန်။

== ၄။ သၞောတ်ပါ်ကဏ္ဍ ယဲစိုတ်ဂမၠိုင် ==
DSM-5 ပါ်လဝ် ကဏ္ဍယဲစိုတ် နကဵု လၟေင်အာယုက် (Lifespan approach) ရ။ အဓိပ္ပါယ်ဂှ် စတမ်နူ ယဲမကတဵုဒှ် ပ္ဍဲအခိင်ကောန်ၚာ် (Neurodevelopmental disorders)၊ ဆက်အာ ယဲမကတဵုဒှ် အခိင်ဗၠာဲ/ဝုတ် ကေုာံ ယဲမကတဵုဒှ် ပ္ဍဲအခိင်မၞိဟ်ဇၞော် (Neurocognitive disorders) ရ။

== ၅။ ကဏ္ဍ ၃ သာ် ပ္ဍဲ DSM-5 ==
ပြကိုဟ် DSM-5 ဝွံ ပါ်လဝ် ပိ ကဏ္ဍ အဓိက-
* '''ကဏ္ဍ ၁ (Section I):''' ဥပဒေသ၊ တင်နိဒါန်၊ ကေုာံ သၞောတ်နဲကဲ သုင်စောဲ DSM-5။
* '''ကဏ္ဍ ၂ (Section II):''' လၟေင် တင်စၟတ်သမ္တီယဲ (Diagnostic criteria) ကေုာံ သင်္ကေတ (Codes) ယဲစိုတ် အလုံအိုတ်သီု။
* '''ကဏ္ဍ ၃ (Section III):''' နဲကဲစမ်ၜတ်တၟိ (Emerging measures)၊ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ အခိုက်ကၞာယေန်သၞာင် (Cultural Formulation)၊ ကေုာံ ယဲမဒးဆက်လ္ၚတ် သုတေသန ဂမၠိုင်။

== ၆။ ယဲစိုတ် အဓိကဂမၠိုင် (Major Mental Disorders) ==
ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ဒှ်သၞောတ်ပါ်ကဏ္ဍ ယဲစိုတ် အဓိက မၞုံပ္ဍဲ DSM-5 ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: 100%; text-align: left;&quot;
|+ '''ယဲစိုတ် အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲ DSM-5'''
|-
! ဂကူယဲစိုတ် (Disorder Category)
! ဥပမာ ယဲ (Examples)
! လက်သဏ် အဓိက (Main Symptoms)
|-
| ယဲဇၞော်မောဝ်က္ဍဟ် (Neurodevelopmental)
| [[ယဲအဝ်တဳဇြာမ်]] (ASD), ယဲ ADHD
| ပရေင်ဆက်ဆောံ ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်စွံသတိ ဍိုန်လျ။
|-
| ယဲစိုတ်ကယျာင်ကယျောဝ် (Schizophrenia Spectrum)
| [[ယဲစိုတ်ကယျာင်ကယျောဝ်]] (Schizophrenia)
| မိင်/ညာတ် အရာဟွံမဲဇေတ်တ် (Hallucinations)၊ ကွေတ်မှာ (Delusions)။
|-
| ယဲစိုတ်ၜါသဘာဝ (Bipolar and Related)
| [[ယဲစိုတ်ၜါသဘာဝ]] (Bipolar I &amp; II)
| စိုတ်တိုန်စှ်ေ အကာဲအရာသၠုင်အိုတ် ကေုာံ သဝ်အိုတ်။
|-
| ယဲစိုတ်ဓလုက် (Depressive Disorders)
| [[ယဲစိုတ်ဓလုက် ဇၞော်]] (Major Depressive Disorder)
| စိုတ်ဟိုတ်မာဲ၊ စိုတ်ဟွံမိပ်၊ ဒြဟတ်အောန် လုကဴအခိင်လအ်။
|-
| ယဲစိုတ်ဟွံၜိုဟ်သြိုဟ် (Anxiety Disorders)
| [[ယဲစိုတ်ဟွံၜိုဟ်သြိုဟ်နာနာ]] (GAD), ယဲဖေက် (Phobias)
| ဖေက်လန်၊ စိုတ်ဟွံၜိုဟ်သြိုဟ် လောန်ၜက် နူအကာဲအရာ။
|-
| ယဲစိုတ်ချပ်ထပ်ကလေင် (Obsessive-Compulsive)
| [[ယဲ OCD]] (Obsessive-Compulsive Disorder)
| မဒးချပ်ဒၟံင် ထပ်ကလေင် ကေုာံ မဒးကၠောန်ဒၟံင် အရာမွဲမွဲ ဟွံကၠောန်ဟွံမံင်မာန်။
|}

== ၇။ တင်ပါ်ပဲါ ကေုာံ ပရေင်ဒစဵုဒစး ==
DSM-5 ဂှ် ဒးဒုင်ပါ်ပဲါ နူကဵု တၠပညာစိုတ် ကေုာံ ဂကောံနာနာသာ်ရ။ 
* '''စၟတ်သမ္တီ ယဲလောန်ၜက် (Over-medicalization):''' အကာဲအရာ စိုတ်မၞိဟ်ဓမ္မတာ မပ္တံကဵု လၞီလၞာ် (Grief) တအ်ဂှ် စၟတ်သမ္တီစုတ် နဒဒှ် ယဲစိုတ် ဓလုက်ရ။
* '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကုမ္ပဏဳဂဥုဲ (Big Pharma ties):''' တၠပညာ မပါလုပ် ပ္ဍဲကမၠောန်ခၞံ DSM-5 ၜိုတ် (၆၉%) ဂှ် နွံအဆက်အစပ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကု ကုမ္ပဏဳဂဥုဲ ယဲစိုတ်တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;frances&quot;&gt;{{cite book |last=Frances |first=Allen |title=Saving Normal: An Insider's Revolt Against Out-of-Control Psychiatric Diagnosis |year=2013 |publisher=William Morrow |isbn=978-0062229250 |page=85}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ ပရေင်သုင်စောဲ ပ္ဍဲကမၠောန် ==
ပ္ဍဲရုင်ဂဥုဲ ကေုာံ ဌာနလွဳလွတ်ယဲစိုတ်မ္ဂး အစာသဝ်တအ် သုင်စောဲ DSM-5 သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ယဲ ကေုာံ သွက်ဂွံချူ လိက်ဒုင်လျိုင် (Insurance billing) ရ။ သင်္ကေတဂမၠိုင် (Diagnostic codes) ပ္ဍဲ DSM-5 ဂှ် ညီသၟဟ် ကုသၞောတ် ICD-10 (International Classification of Diseases) မပတိတ်နူ WHO ရ။&lt;ref name=&quot;who_icd&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.who.int/standards/classifications/classification-of-diseases |title=International Classification of Diseases (ICD) |publisher=World Health Organization |access-date=2023-10-15}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ တၞောဝ်ဆက် DSM-5-TR ==
ပ္ဍဲ ဂိတုမာတ်၊ ၂၀၂၂ ဂှ် ဂကောံ APA ပတိတ်လဝ် မူပလေဝ်ဒါန်လိက် (Text Revision) မကော်စ '''DSM-5-TR''' ရ။ ပ္ဍဲမူတၟိဏအ်ဂှ် ထပ်စုတ်လဝ် ယဲစိုတ်တၟိမွဲ မဟိမု &quot;ယဲလၞီလၞာ်လအ်လ&quot; (Prolonged Grief Disorder) ကေုာံ ပလေဝ်ဒါန်လဝ် အဓိပ္ပါယ်ဝေါဟာရ ပရေင်မၞိဟ်၊ ပရေင်ခယျ ကေုာံ ဖျေံလဝ် တင်စၟတ်သမ္တီ မဆေင်ကဵု ဖျုန်စၞာံ (Racism and discrimination) မဇီုကပိုက် ကုယဲစိုတ် ရ။

== ၁၀။ လွပ် ပ္ဍဲရးနိဂီု ကေုာံ ဒေသနာနာ (ယေန်သၞာင်) ==
DSM-5 ဝွံ ပၠုပ်စုတ်လဝ် လိက်ကဏ္ဍ အခိုက်ကၞာယေန်သၞာင် (Cultural Formulation Interview - CFI) မဒှ်အရာကိစ္စဇၞော် သွက်ဘာသာ ပညာယေန်သၞာင်နာနာ (Multicultural Studies) ရ။ ယဲစိုတ်လ္ၚဵုဂှ် မံက်ဂကတ် ပ္ဍဲယေန်သၞာင်မွဲမွဲဟေင်ရ (Cultural Concepts of Distress)။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အစာပညာစိုတ်တအ် ဒးစွံသတိ လပါ် အခိုက်ကၞာ၊ ပရေင်ဘာသာ၊ ကေုာံ ဒေသ အခိင်မစၟတ်သမ္တီ ယဲစိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;lewis&quot;&gt;{{cite book |last=Lewis-Fernández |first=Roberto |title=DSM-5 Handbook on the Cultural Formulation Interview |year=2015 |publisher=American Psychiatric Publishing |isbn=978-1585624942 |page=25}}&lt;/ref&gt;

== ၁၁။ သံခိပ် ကေုာံ လိက်နိဿဲ ==
သရုပ်တုဲဟီုမ္ဂး သၞောတ်စၟတ်သမ္တီယဲစိုတ် DSM-5 ဝွံ ဒှ်သၞောတ်ဗဟဵု ပ္ဍဲလပါ် ယဲ ပညာစိုတ် ကေုာံ ပညာစိုတ် ဂၠးကဝ်ရ။ ၜိုန်ရ ဒးဒုင်ပါ်ပဲါ နာနာသာ်ကီုလေဝ်၊ နကဵု ပရေင်လွဳလွတ်ယဲစိုတ် ကေုာံ ပရေင်သုတေသနမ္ဂး သၞောတ်ဝွံ ဒှ်ကိရိယာ အဓိက မဟွံမဲဟွံတုဲ မွဲရ။

=== လိက်နိဿဲဂမၠိုင် (References) ===
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ် (See also) ==
* [[ပညာစိုတ်]]
* [[ယဲ ပညာစိုတ်]]
* [[ယဲစိုတ်]]
* [[ယဲစိုတ်ဓလုက်]]

{| class=&quot;navbox&quot; style=&quot;border: 1px solid #ccc; width: 100%; text-align: center; margin-top: 15px;&quot;
|-
| style=&quot;background-color: #add8e6; font-weight: bold; padding: 5px;&quot; | ပြကိုဟ် ကေုာံ သၞောတ်ပါ်ကဏ္ဍ ပညာစိုတ်
|-
| style=&quot;padding: 10px;&quot; | [[DSM-I]] • [[DSM-II]] • [[DSM-III]] • [[DSM-IV]] • [[DSM-5]] • [[DSM-5-TR]] &lt;br&gt; သၞောတ်သအာင်: [[ICD-10]] • [[ICD-11]] (WHO)
|}

{{DEFAULTSORT:DSM-5}}
[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:ယဲ ပညာစိုတ်]]
[[Category:ယဲစိုတ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ပြကိုဟ်ဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>9t8o3fso7ym6lgvjue960d5wkji1f0n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝသလသုတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13001</id>
    <revision>
      <id>59512</id>
      <timestamp>2026-10-29T12:06:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox Sutta | title            = ဝသလသုတ် | original_title   = Vasala Sutta | pali_title       = Vasalasutta (Snp 1.7) | collection       = [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]] - [[သုတ္တနိပါတ်]] | chapter          = [[ဥရဂဝဂ်]] (Snp 1.7) | speaker          = [[တၠဳပိုန်ကျာ်တြဲ]] ကေုာံ ဗဗၞး အဂ္ဂိကဘ...&quot;</comment>
      <origin>59512</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13848" sha1="4mf5bu8a8rypupwz6djn2mvxku3v9ra" xml:space="preserve">{{Infobox Sutta
| title            = ဝသလသုတ်
| original_title   = Vasala Sutta
| pali_title       = Vasalasutta (Snp 1.7)
| collection       = [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]] - [[သုတ္တနိပါတ်]]
| chapter          = [[ဥရဂဝဂ်]] (Snp 1.7)
| speaker          = [[တၠဳပိုန်ကျာ်တြဲ]] ကေုာံ ဗဗၞး အဂ္ဂိကဘာရဒွါဇ
| setting          = [[ဘာဇေတဝန်]], [[ဍုၚ်သာဝတ္ထဳ]]
| language         = [[ဘာသာပါဠိ]]
| status           = [[ပိဋကတ်ပိ]]
}}

'''ဝသလသုတ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Vasala Sutta / Discourse on Outcasts'') ဝွံ ဒှ်သုတ္တ မရနုက်ကဵုခုန အဓိက မွဲပိုဒ် မၞုံပ္ဍဲကဝုတ် [[ဥရဂဝဂ်]] နူကဵု ပြကိုဟ် [[သုတ္တနိပါတ်]] (Snp 1.7) မပါလုပ် ပ္ဍဲ [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]] ရ။ မလိက် &quot;ဝသလ&quot; (Vasala) ဂှ် မၞုံအဓိပ္ပါယ် &quot;မၞိဟ်မယုတ်ပိဟ်&quot; ဟွံသေၚ်မ္ဂး &quot;မၞိဟ် မမၚ်မွဲဒ္ဂေတ်ဟွံခိုဟ်&quot; (An outcast / an Untouchable) ရ။ သုတ္တန်ဏအ် ဒှ်ဓမ္မဒေသနာ ကိစ္စဇၞော် မတွံပၠောပ်လဝ် စိုတ် သၟိက်ဂွံ တးပါဲ တၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အဇာတိ အနိစ္စ (Caste system) ပ္ဍဲလူမၠိၚ် တုဲ ဖျေံသၞောတ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ်မွဲ ဂွံဒှ် မၞိဟ်ပြဲ (မၞိဟ်ဇၞော်) သို့မဟုတ် မၞိဟ်ယုတ် ဂှ် ဟိုတ်နူ တၞောဝ်ဇာတိ ဟုတ်၊ ဒှ်ဟိုတ်နူ ပွမဒ္ဂေတ် မၚ်မွဲ ကံၚ်ဓမ္မ (Action / Deeds) မၞိဟ်ဂှ်ဟေၚ် ရ။

== 1. နိဒါန် ကေုာံ ဟိုတ်မက္တဵုဒှ် (Nidāna - Introduction &amp; Background) ==
[[File:Jetavana Monastery Savatthi.jpg|thumb|right|280px|[[ဇေတဝန်ဘာ]] ဍုၚ်သာဝတ္ထဳ ဒၞာဲတိလပိုန်ကျာ်တြဲ မတွံလဝ် ဝသလသုတ်]]
အတိုၚ် သၚ်နိဿဲ နူ အဋ္ဌကထာ [[ပရမတ္ထဇောတိကာ]]၊ ပ္ဍဲအခိၚ် တိလပိုန်ကျာ်တြဲ သ္ပဒတဴ မၚ်မွဲဒၟံၚ် ပ္ဍဲ [[ဇေတဝန်ဘာ]] မဒှ်အာရာမ [[အနာထပိဏ္ဍိကသေဋ္ဌဳ]] မဆိုက်ညဳ ပ္ဍဲ [[ဍုၚ်သာဝတ္ထဳ]] တေအ်ရ။ ပ္ဍဲနူဂါယးမွဲ တိလပိုန်ကျာ်တြဲ သ္ၚဳစၟဳ လတူ လောကတုဲ ကညအာ တွမ်ပိဏ္ဍပါတ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်သာဝတ္ထဳ ရ။ 

ပ္ဍဲအခိၚ်ဂှ် ပ္ဍဲသ္ၚိ ဗဗၞး မနိဿဲယၟု [[အဂ္ဂိကဘာရဒွါဇ]] (Aggikabhāradvāja the Fire-worshipping Brahmin) မဒှ် မၞိဟ်မပူဇဴ ပၟတ် တုဲ ပြေၚ်ပတောံလဝ် မၚ်မွဲသဘၚ်ပူဇဴရ။ ကာလ အဂ္ဂိကဘာရဒွါဇ ညာတ်ကေတ် တိလပိုန်ကျာ်တြဲ မကညကၠုၚ် နူဇၚောဲဂှ် ဟိုတ်နူ စိတ္တ မၞုံကဵု မာန တၞောဝ်ဇာတိဗဗၞး (Brahmanical Caste Pride) တုဲ ဟီုပျုတ် ဗ္ဒေက်တိုန် နကဵု ရောၚ်တၟး မာန သာ်ဏံရ:
&gt; &quot;လ္ပကညကၠုၚ် ပ္ဍဲဏအ်ညိ၊ ခမဳမကလောအ်က္တဵု (Muṇḍaka)! လ္ပကညကၠုၚ် ပ္ဍဲဏအ်ညိ၊ ခမဳယုတ်ပိဟ် (Vasala)!&quot;

တိလပိုန်ကျာ်တြဲ မိၚ်ဂွံ ဂလာန် မာန သာ်ဂှ်တုဲ သှ်ကလေၚ် ဗွဲမၜိုဟ်သြိုဟ်:
&gt; &quot;ယွံဗဗၞး၊ မၞး တီကေတ် မၞိဟ်မယုတ်ပိဟ် (Vasala) ကေုာံ ဓမ္မ မဖန်ဗဒှ် ကဵုမၞိဟ်ယုတ်ပိဟ် (Vasalakaraṇa dhamma) ဟာ?&quot;

ဗဗၞး အဂ္ဂိကဘာရဒွါဇ မိၚ်ဂွံ ဂလာန် ပတောံၜတ် ဓမ္မ သာ်ဂှ်တုဲ စိတ္တမစိုပ်အာ ပွမမိက်ဂွံတီ တုဲ သှ်ကလေၚ် &quot;ယွံခမဳ ဂေါတမ၊ အဲ ဟွံတီကေတ် မၞိဟ်ယုတ်ပိဟ် ရ။ သြဝ် တွံထ္ၜးကဵု ဓမ္မ မၞိဟ်ယုတ်ပိဟ် ဂှ် ကဵုအဲ မၚ်မွဲတီကေတ် ညိ&quot;။ ပ္ဍဲအခိၚ်ဂှ် တိလပိုန်ကျာ်တြဲ စတွံကဵု ဓမ္မဒေသနာ ဝသလသုတ် ဝွံ ရ။

== 2. တၚ်ဓမ္မ အဓိက ကေုာံ လၟေၚ်သုတ္တန် (Core Teachings &amp; Detailed Breakdown) ==
ပ္ဍဲကဵု ဝသလသုတ် တိလပိုန်ကျာ်တြဲ တွံထ္ၜးလဝ် လက္ချန် ကေုာံ ဒ္ဂေတ်မၞိဟ် မက္တဵုဒှ် &quot;မၞိဟ်ယုတ်ပိဟ်&quot; (Vasala) ဗွဲမလှဲလး။ မၞိဟ်မယုတ်ပိဟ် ဂှ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး မၞိဟ် မက္တဵုဒှ် နူဂကူအကံက် (Chandala)၊ ဒှ်မၞိဟ် မၞုံကဵု ဒ္ဂေတ် အကုသဵု အတိုၚ်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ:

* '''ပွမဒေါသ ကေုာံ ပွမပၠေၚ်လမျီု (Anger and Violence):''' မၞိဟ်မၞုံကဵု ဒေါသ၊ ပွမက္ဍုဟ်မၠေအ်၊ ပွမဗတိုက်ပလီုလမျီု သတ္တံ ဟၟဲကဵု ဓမ္မမေတ္တာ။
* '''ပွမကၠောတ်ဒြပ် (Stealing and Fraud):''' မၞိဟ်မကေတ် ဒြပ်ညးတၞဟ် မဟွံကဵု နကဵု ပွမကၠောတ်၊ ပွမအလီ၊ ပွမဗ္တိုက် ကေုာံ ပွမပလောအ်ကမၠောန်။
* '''ပွမဟွံလွဳလွတ် မိမ (Neglecting Parents):''' မၞိဟ်မၞုံကဵု ဒြပ်ရတ် သၠုၚ် ပ္ဍဲဘဝ ကီုလဝ် ဟွံထံက်ပၚ် လွဳလွတ် မိမ ညးမဗျုထဴ ကေုာံ ညးမမၚ်မွဲလဝ် ဇကု။
* '''ပွမပျုတ်ဗ္ဒေက် သၚ်အရိယ (Abusing Noble Ones):''' မၞိဟ်မဟီုပျုတ်၊ စောဒနာ၊ ပလီုပလာ် ယၟုသၟာၚ် လတူ ကျာ်၊ သၚ်အရိယ ကေုာံ သၟာပၟၚ်ဓမ္မ တအ်။
* '''ပွမဟီုမုသာ (Lying and Deceit):''' မၞိဟ်မဟီုမုသာ၊ မစောဒနာ တၚ်မဟွံဍာံ၊ တုဲ ပွမအလီကေတ် ဒါန် ကေုာံ လာပ်ဗာန် ညးတၞဟ်။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ ပတောံၜတ် ဒ္ဂေတ် မၞိဟ်ယုတ် ကေုာံ မၞိဟ်ပြဲ ပ္ဍဲ ဝသလသုတ်
! လၟေၚ် !! ဂကူမၞိဟ် !! တၚ်စောဒနာ တၞောဝ်ဇာတိ (Caste View) !! တၚ်သ္ၚဳစၟဳ ဗုဒ္ဓဓမ္မ (Buddha's Dhamma View)
|-
| 1 || '''မၞိဟ်ယုတ်ပိဟ်''' (Vasala) || မၞိဟ်မက္တဵုဒှ် နူ တၞောဝ်ဇာတိသၟာၚ် / ဂကူသၟာၚ် || မၞိဟ်မၞုံကဵု အကုသဵုကမ္မ (ဒေါသ၊ မုသာ၊ ပွမပၠေၚ်လမျီု)
|-
| 2 || '''မၞိဟ်ပြဲ / ဗဗၞး''' (Brāhmaṇa) || မၞိဟ်မက္တဵုဒှ် နူ တၞောဝ်ဇာတိဗဗၞး မၚ်မွဲ ဗေဒေန် || မၞိဟ်မသ္အးဇၚး နူ ကိလေသ မၞုံကဵု ကုသလကမ္မ ကေုာံ ပညာ
|}

== 3. ပါဠိတမ် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Key Pali Verses &amp; Meanings) ==
ပ္ဍဲနိဂီု သုတ္တန်ဏအ်၊ တိလပိုန်ကျာ်တြဲ တွံဓမ္မဂါထာ မပြာကဋ် ကိစ္စဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ လိက်ပိဋကတ်ပါဠိ:

&gt; '''န ဇာတိယာ ဝသလော ဟောတိ၊ န ဇာတိယာ ဟောတိ ဗြာဟ္မဏော။'''&lt;br&gt;
&gt; '''ကမ္မနာ ဝသလော ဟောတိ၊ ကမ္မနာ ဟောတိ ဗြာဟ္မဏော။'''&lt;br&gt;
&gt; ''(Snp 1.7 / Verse 142)''

'''အဓိပ္ပါယ် ဘာသာမန်:'''&lt;br&gt;
&quot;မၞိဟ်မွဲ ဟိုတ်နူ တၞောဝ်ဇာတိ တုဲ ဟွံဒှ် မၞိဟ်ယုတ်ပိဟ် ရ၊ ဟိုတ်နူ တၞောဝ်ဇာတိ တုဲ ဟွံဒှ် မၞိဟ်ပြဲ (ဗဗၞး) ရ။ နကဵု ပွမဒ္ဂေတ် ကံၚ်ဓမ္မ (ကမ္မ) ဟေၚ် မၞိဟ်ဂှ် ဒှ် မၞိဟ်ယုတ်ပိဟ် ရ၊ နကဵု ပွမဒ္ဂေတ် ကံၚ်ဓမ္မ ဟေၚ် မၞိဟ်ဂှ် ဒှ် မၞိဟ်ပြဲ ရ။&quot;

== 4. တၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ အဋ္ဌကထာ (Doctrinal Significance &amp; Commentary) ==
ဝသလသုတ် ဝှ် ဒှ် သၚ်္ကေတ ပွမသၠောတ်ဖျေံ သၞောတ် ပတောံၜတ် မၞိဟ် နကဵု အဇာတိ (Social Reform &amp; Anti-Caste Doctrine) ပ္ဍဲခေတ်အိန္ဒိယတြေံ ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ဂှ် ဂကောံမၞိဟ် ဗဗၞးတအ် ပတောံလဝ် မၞိဟ်နကဵု ဇာတိ ၄ ဒကေဝ် (ဗြာဟ္မဏ၊ ခတ္တိယ၊ ဝေဿ၊ သုဒ္ဒ)။ တိလပိုန်ကျာ်တြဲ တးပါဲ ကၠေအ် သၞောတ်ဏအ် တုဲ သြဝါဒ ဒလောအ်ဗတောန် နၚ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ်သီုဖအိုတ် မၞုံကဵု အခေါၚ်အရာ သၟဟ်သၟောန် ပ္ဍဲပွမဒ္ဂေတ်မၚ်မွဲ ဓမ္မ &lt;ref name=&quot;Norman1992&quot;&gt;Norman, K.R. (1992). ''The Group of Discourses (Sutta-Nipāta)''. Pali Text Society. ISBN 978-0860133162.&lt;/ref&gt;။

အဋ္ဌကထာ ပရမတ္ထဇောတိကာ ထ္ၜးလဝ် ဥပမာ ပရူ စာၚ်ပၠန် (Matanga) မဒှ် ကောန်ဂကူသၟာၚ် မယုတ်ပိဟ် ပ္ဍဲဇာတိ ကီုလဝ် ဟိုတ်နူ ပတိတ်ဇြဟတ် မၚ်မွဲ ဓမ္မကမ္မဋ္ဌာန် တုဲ ကလိဂွံ ဇာနအဘိညာဏ် စိုပ်အာ ဗြဟ္မလောက် ရ။ ပရူဏအ် ထ္ၜးကဵု သၚ်နိဿဲ ဒဒှ်ရ ကံၚ်ဓမ္မ ခိုဟ်ဂှ် ရောၚ်တၟး ဒက်ပတန် ကဵု ဘဝ မပြဲ ရ &lt;ref name=&quot;Bodhi2017&quot;&gt;Bodhi, Bhikkhu (2017). ''Sutta-Nipāta: The Suttas on Nisābha''. Wisdom Publications. ISBN 978-1614294290.&lt;/ref&gt;။

ကြဴနူ တိလပိုန်ကျာ်တြဲ တွံဓမ္မဒေသနာ အိုတ်အာဂှ် ဗဗၞး အဂ္ဂိကဘာရဒွါဇ ဒုၚ်စဝ် သံဝေဂ တုဲ သၠေဟ်ထောအ် မာန မၞုံပ္ဍဲစိုတ် တုဲ လုပ်ဒုၚ်ကေတ် သရဏဂုဏ် ၃ ပြကာ ကတဵုဒှ် ဒါယကာ ဥပါသကာ ပ္ဍဲသာသနာ ရ &lt;ref name=&quot;Sujato2018&quot;&gt;Sujato, Bhikkhu (2018). &quot;Vasalasutta (Snp 1.7)&quot;. ''SuttaCentral''. Available online at SuttaCentral.&lt;/ref&gt;။

== 5. တၚ်နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

=== Reference List ===
1. &lt;ref name=&quot;Norman1992&quot;&gt;Norman, K.R. (1992). ''The Group of Discourses (Sutta-Nipāta)''. Pali Text Society. ISBN 978-0860133162.&lt;/ref&gt;
2. &lt;ref name=&quot;Bodhi2017&quot;&gt;Bodhi, Bhikkhu (2017). ''Sutta-Nipāta: The Suttas on Nisābha''. Wisdom Publications. ISBN 978-1614294290.&lt;/ref&gt;
3. &lt;ref name=&quot;Sujato2018&quot;&gt;Sujato, Bhikkhu (2018). &quot;Vasalasutta (Snp 1.7)&quot;. ''SuttaCentral''. Available online at SuttaCentral.&lt;/ref&gt;
4. &lt;ref name=&quot;Piyadassi1999&quot;&gt;Piyadassi Thera (1999). &quot;Vasala Sutta: Discourse on Outcasts&quot;. ''Access to Insight''.&lt;/ref&gt;
5. &lt;ref name=&quot;DPPN&quot;&gt;Malalasekera, G.P. (1937). ''Dictionary of Pali Proper Names'' (Entry: Vasala Sutta). Pali Text Society.&lt;/ref&gt;

{{Sutta Nipata navbox}}

[[ကဏ္ဍ:သုတ္တန္တပိဋကတ်]]
[[ကဏ္ဍ:သုတ္တနိပါတ်]]
[[ကဏ္ဍ:ဥရဂဝဂ်]]
[[ကဏ္ဍ:ပိဋကတ်ပိမန်]]</text>
      <sha1>4mf5bu8a8rypupwz6djn2mvxku3v9ra</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59516</id>
      <parentid>59512</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T12:26:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>တိလ တၠဳ</comment>
      <origin>59516</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13823" sha1="4g2qvqiqc0h4ghsev03i5m3rkex0gzi" xml:space="preserve">{{Infobox Sutta
| title            = ဝသလသုတ်
| original_title   = Vasala Sutta
| pali_title       = Vasalasutta (Snp 1.7)
| collection       = [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]] - [[သုတ္တနိပါတ်]]
| chapter          = [[ဥရဂဝဂ်]] (Snp 1.7)
| speaker          = [[တၠဳပိုန်ကျာ်တြဲ]] ကေုာံ ဗဗၞး အဂ္ဂိကဘာရဒွါဇ
| setting          = [[ဘာဇေတဝန်]], [[ဍုၚ်သာဝတ္ထဳ]]
| language         = [[ဘာသာပါဠိ]]
| status           = [[ပိဋကတ်ပိ]]
}}

'''ဝသလသုတ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Vasala Sutta / Discourse on Outcasts'') ဝွံ ဒှ်သုတ္တ မရနုက်ကဵုခုန အဓိက မွဲပိုဒ် မၞုံပ္ဍဲကဝုတ် [[ဥရဂဝဂ်]] နူကဵု ပြကိုဟ် [[သုတ္တနိပါတ်]] (Snp 1.7) မပါလုပ် ပ္ဍဲ [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]] ရ။ မလိက် &quot;ဝသလ&quot; (Vasala) ဂှ် မၞုံအဓိပ္ပါယ် &quot;မၞိဟ်မယုတ်ပိဟ်&quot; ဟွံသေၚ်မ္ဂး &quot;မၞိဟ် မမၚ်မွဲဒ္ဂေတ်ဟွံခိုဟ်&quot; (An outcast / an Untouchable) ရ။ သုတ္တဏအ် ဒှ်ဓမ္မဒေသနာ ကိစ္စဇၞော် မတွံပၠောပ်လဝ် စိုတ် သၟိက်ဂွံ တးပါဲ တၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အဇာတိ အနိစ္စ (Caste system) ပ္ဍဲလူမၠိၚ် တုဲ ဖျေံသၞောတ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ်မွဲ ဂွံဒှ် မၞိဟ်ပြဲ (မၞိဟ်ဇၞော်) သို့မဟုတ် မၞိဟ်ယုတ် ဂှ် ဟိုတ်နူ တၞောဝ်ဇာတိ ဟုတ်၊ ဒှ်ဟိုတ်နူ ပွမဒ္ဂေတ် မၚ်မွဲ ကံၚ်ဓမ္မ (Action / Deeds) မၞိဟ်ဂှ်ဟေၚ် ရ။

== 1. နိဒါန် ကေုာံ ဟိုတ်မက္တဵုဒှ် (Nidāna - Introduction &amp; Background) ==
[[File:Jetavana Monastery Savatthi.jpg|thumb|right|280px|[[ဇေတဝန်ဘာ]] ဍုၚ်သာဝတ္ထဳ ဒၞာဲတိလပိုန်ကျာ်တြဲ မတွံလဝ် ဝသလသုတ်]]
အတိုၚ် သၚ်နိဿဲ နူ အဋ္ဌကထာ [[ပရမတ္ထဇောတိကာ]]၊ ပ္ဍဲအခိၚ် တိလပိုန်ကျာ်တြဲ သ္ပဒတဴ မၚ်မွဲဒၟံၚ် ပ္ဍဲ [[ဇေတဝန်ဘာ]] မဒှ်အာရာမ [[အနာထပိဏ္ဍိကသေဋ္ဌဳ]] မဆိုက်ညဳ ပ္ဍဲ [[ဍုၚ်သာဝတ္ထဳ]] တေအ်ရ။ ပ္ဍဲနူဂါယးမွဲ တိလပိုန်ကျာ်တြဲ သ္ၚဳစၟဳ လတူ လောကတုဲ ကညအာ တွမ်ပိဏ္ဍပါတ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်သာဝတ္ထဳ ရ။ 

ပ္ဍဲအခိၚ်ဂှ် ပ္ဍဲသ္ၚိ ဗဗၞး မနိဿဲယၟု [[အဂ္ဂိကဘာရဒွါဇ]] (Aggikabhāradvāja the Fire-worshipping Brahmin) မဒှ် မၞိဟ်မပူဇဴ ပၟတ် တုဲ ပြေၚ်ပတောံလဝ် မၚ်မွဲသဘၚ်ပူဇဴရ။ ကာလ အဂ္ဂိကဘာရဒွါဇ ညာတ်ကေတ် တိလပိုန်ကျာ်တြဲ မကညကၠုၚ် နူဇၚောဲဂှ် ဟိုတ်နူ စိတ္တ မၞုံကဵု မာန တၞောဝ်ဇာတိဗဗၞး (Brahmanical Caste Pride) တုဲ ဟီုပျုတ် ဗ္ဒေက်တိုန် နကဵု ရောၚ်တၟး မာန သာ်ဏံရ:
&gt; &quot;လ္ပကညကၠုၚ် ပ္ဍဲဏအ်ညိ၊ ခမဳမကလောအ်က္တဵု (Muṇḍaka)! လ္ပကညကၠုၚ် ပ္ဍဲဏအ်ညိ၊ ခမဳယုတ်ပိဟ် (Vasala)!&quot;

တိလပိုန်ကျာ်တြဲ မိၚ်ဂွံ ဂလာန် မာန သာ်ဂှ်တုဲ သှ်ကလေၚ် ဗွဲမၜိုဟ်သြိုဟ်:
&gt; &quot;ယွံဗဗၞး၊ မၞး တီကေတ် မၞိဟ်မယုတ်ပိဟ် (Vasala) ကေုာံ ဓမ္မ မဖန်ဗဒှ် ကဵုမၞိဟ်ယုတ်ပိဟ် (Vasalakaraṇa dhamma) ဟာ?&quot;

ဗဗၞး အဂ္ဂိကဘာရဒွါဇ မိၚ်ဂွံ ဂလာန် ပတောံၜတ် ဓမ္မ သာ်ဂှ်တုဲ စိတ္တမစိုပ်အာ ပွမမိက်ဂွံတီ တုဲ သှ်ကလေၚ် &quot;ယွံခမဳ ဂေါတမ၊ အဲ ဟွံတီကေတ် မၞိဟ်ယုတ်ပိဟ် ရ။ သြဝ် တွံထ္ၜးကဵု ဓမ္မ မၞိဟ်ယုတ်ပိဟ် ဂှ် ကဵုအဲ မၚ်မွဲတီကေတ် ညိ&quot;။ ပ္ဍဲအခိၚ်ဂှ် တိလပိုန်ကျာ်တြဲ စတွံကဵု ဓမ္မဒေသနာ ဝသလသုတ် ဝွံ ရ။

== 2. တၚ်ဓမ္မ အဓိက ကေုာံ လၟေၚ်သုတ္တန် (Core Teachings &amp; Detailed Breakdown) ==
ပ္ဍဲကဵု ဝသလသုတ် တိလပိုန်ကျာ်တြဲ တွံထ္ၜးလဝ် လက္ချန် ကေုာံ ဒ္ဂေတ်မၞိဟ် မက္တဵုဒှ် &quot;မၞိဟ်ယုတ်ပိဟ်&quot; (Vasala) ဗွဲမလှဲလး။ မၞိဟ်မယုတ်ပိဟ် ဂှ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး မၞိဟ် မက္တဵုဒှ် နူဂကူအကံက် (Chandala)၊ ဒှ်မၞိဟ် မၞုံကဵု ဒ္ဂေတ် အကုသဵု အတိုၚ်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ:

* '''ပွမဒေါသ ကေုာံ ပွမပၠေၚ်လမျီု (Anger and Violence):''' မၞိဟ်မၞုံကဵု ဒေါသ၊ ပွမက္ဍုဟ်မၠေအ်၊ ပွမဗတိုက်ပလီုလမျီု သတ္တံ ဟၟဲကဵု ဓရ်မေတ္တာ။
* '''ပွမကၠောတ်ဒြပ် (Stealing and Fraud):''' မၞိဟ်မကေတ် ဒြပ်ညးတၞဟ် မဟွံကဵု နကဵု ပွမကၠောတ်၊ ပွမအလီ၊ ပွမဗ္တိုက် ကေုာံ ပွမပလောအ်ကမၠောန်။
* '''ပွမဟွံလွဳလွတ် မိမ (Neglecting Parents):''' မၞိဟ်မၞုံကဵု ဒြပ်ရတ် သၠုၚ် ပ္ဍဲဘဝ ကီုလဝ် ဟွံထံက်ပၚ် လွဳလွတ် မိမ ညးမဗျုထဴ ကေုာံ ညးမမၚ်မွဲလဝ် ဇကု။
* '''ပွမပျုတ်ဗ္ဒေက် သၚ်အရိယ (Abusing Noble Ones):''' မၞိဟ်မဟီုပျုတ်၊ စောဒနာ၊ ပလီုပလာ် ယၟုသၟာၚ် လတူ ကျာ်၊ သၚ်အရိယ ကေုာံ သၟာပၟၚ်ဓမ္မ တအ်။
* '''ပွမဟီုမုသာ (Lying and Deceit):''' မၞိဟ်မဟီုမုသာ၊ မစောဒနာ တၚ်မဟွံဍာံ၊ တုဲ ပွမအလီကေတ် ဒါန် ကေုာံ လာပ်ဗာန် ညးတၞဟ်။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ ပတောံၜတ် ဒ္ဂေတ် မၞိဟ်ယုတ် ကေုာံ မၞိဟ်ပြဲ ပ္ဍဲ ဝသလသုတ်
! လၟေၚ် !! ဂကူမၞိဟ် !! တၚ်စောဒနာ တၞောဝ်ဇာတိ (Caste View) !! တၚ်သ္ၚဳဂၠဳ ဗုဒ္ဓဓမ္မ (Buddha's Dhamma View)
|-
| 1 || '''မၞိဟ်ယုတ်မာ''' (Vasala) || မၞိဟ်မက္တဵုဒှ် နူ တၞောဝ်ဇာတိသၟာၚ် / ဂကူသၟာၚ် || မၞိဟ်မၞုံကဵု အကုသဵုကမ္မ (ဒေါသ၊ မုသာ၊ ပွမပၠေၚ်လမျီု)
|-
| 2 || '''မၞိဟ်ပြဲ / ဗဗၞး''' (Brāhmaṇa) || မၞိဟ်မက္တဵုဒှ် နူ တၞောဝ်ဇာတိဗဗၞး မၚ်မွဲ ဗေဒၚ် || မၞိဟ်မသ္အးဇ္ၚး နူ ကိလေသ မၞုံကဵု ကုသလကမ္မ ကေုာံ ပညာ
|}

== 3. ပါဠိတမ် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Key Pali Verses &amp; Meanings) ==
ပ္ဍဲနိဂီု သုတ်ဏအ်၊ တိလပိုန်ကျာ်တြဲ တွံဓမ္မဂါထာ မပြာကဋ် ကိစ္စဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ လိက်ပိဋကတ်ပါဠိ:

&gt; '''န ဇာတိယာ ဝသလော ဟောတိ၊ န ဇာတိယာ ဟောတိ ဗြာဟ္မဏော။'''&lt;br&gt;
&gt; '''ကမ္မနာ ဝသလော ဟောတိ၊ ကမ္မနာ ဟောတိ ဗြာဟ္မဏော။'''&lt;br&gt;
&gt; ''(Snp 1.7 / Verse 142)''

'''အဓိပ္ပါယ် ဘာသာမန်:'''&lt;br&gt;
&quot;မၞိဟ်မွဲ ဟိုတ်နူ တၞောဝ်ဇာတိ တုဲ ဟွံဒှ် မၞိဟ်ယုတ်မာ ရ၊ ဟိုတ်နူ တၞောဝ်ဇာတိ တုဲ ဟွံဒှ် မၞိဟ်ပြဲ (ဗဗၞး) ရ။ နကဵု ပွမဒ္ဂေတ် ကံဓမ္မ (ကမ္မ) ဟေၚ် မၞိဟ်ဂှ် ဒှ် မၞိဟ်ယုတ်မာ ရ၊ နကဵု ပွမဒ္ဂေတ် ကံဓမ္မ ဟေၚ် မၞိဟ်ဂှ် ဒှ် မၞိဟ်ပြဲ ရ။&quot;

== 4. တၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ အဋ္ဌကထာ (Doctrinal Significance &amp; Commentary) ==
ဝသလသုတ် ဝွံ ဒှ် သၚ်္ကေတ ပွမသၠောတ်ဖျေံ သၞောတ် ပတောံၜတ် မၞိဟ် နကဵု အဇာတိ (Social Reform &amp; Anti-Caste Doctrine) ပ္ဍဲခေတ်အိန္ဒိယတြေံ ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ဂှ် ဂကောံမၞိဟ် ဗဗၞးတအ် ပတောံလဝ် မၞိဟ်နကဵု ဇာတိ ၄ ဂကူ (ဗြာဟ္မဏ၊ ခတ္တိယ၊ ဝေဿ၊ သုဒ္ဒ)။ တိလပိုန်ကျာ်တြဲ တးပါဲ ကၠေံ သၞောတ်ဏအ် တုဲ သြဝါဒ ဒလောအ်ဗတောန် နၚ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ်သီုဖအိုတ် မၞုံကဵု အခေါၚ်အရာ သၟဟ်သၟောန် ပ္ဍဲပွမဒ္ဂေတ်မၚ်မွဲ ဓမ္မ &lt;ref name=&quot;Norman1992&quot;&gt;Norman, K.R. (1992). ''The Group of Discourses (Sutta-Nipāta)''. Pali Text Society. ISBN 978-0860133162.&lt;/ref&gt;။

အဋ္ဌကထာ ပရမတ္ထဇောတိကာ ထ္ၜးလဝ် ဥပမာ ပရူ စာၚ်ပၠန် (Matanga) မဒှ် ကောန်ဂကူသၟာၚ် မယုတ်ပိဟ် ပ္ဍဲဇာတိ ကီုလဝ် ဟိုတ်နူ ပတိတ်ဇြဟတ် မၚ်မွဲ ဓမ္မကမ္မဋ္ဌာန် တုဲ ကလိဂွံ ဇာနအဘိညာဏ် စိုပ်အာ ဗြဟ္မလောက် ရ။ ပရူဏအ် ထ္ၜးကဵု သၚ်နိဿဲ ဒဒှ်ရ ကံၚ်ဓမ္မ ခိုဟ်ဂှ် ရောၚ်တၟး ဒက်ပတန် ကဵု ဘဝ မပြဲ ရ &lt;ref name=&quot;Bodhi2017&quot;&gt;Bodhi, Bhikkhu (2017). ''Sutta-Nipāta: The Suttas on Nisābha''. Wisdom Publications. ISBN 978-1614294290.&lt;/ref&gt;။

ကြဴနူ တၠဳပိုန်ကျာ်တြဲ တွံဓမ္မဒေသနာ အိုတ်အာဂှ် ဗဗၞး အဂ္ဂိကဘာရဒွါဇ ဒုၚ်ဝန်စဝ် ကလိဂွံသံဝေဂ ဓရ်သၠေဟ်ပၟာထောံ မာန မၞုံပ္ဍဲစိုတ် တုဲ လုပ်ဒုၚ်ကေတ် သရဏဂုဏ် ၃ ပြကာ ကတဵုဒှ် ဒါယကာ ဥပါသကာ ပ္ဍဲသာသနာ ရ &lt;ref name=&quot;Sujato2018&quot;&gt;Sujato, Bhikkhu (2018). &quot;Vasalasutta (Snp 1.7)&quot;. ''SuttaCentral''. Available online at SuttaCentral.&lt;/ref&gt;။

== 5. တၚ်နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

=== Reference List ===
1. &lt;ref name=&quot;Norman1992&quot;&gt;Norman, K.R. (1992). ''The Group of Discourses (Sutta-Nipāta)''. Pali Text Society. ISBN 978-0860133162.&lt;/ref&gt;
2. &lt;ref name=&quot;Bodhi2017&quot;&gt;Bodhi, Bhikkhu (2017). ''Sutta-Nipāta: The Suttas on Nisābha''. Wisdom Publications. ISBN 978-1614294290.&lt;/ref&gt;
3. &lt;ref name=&quot;Sujato2018&quot;&gt;Sujato, Bhikkhu (2018). &quot;Vasalasutta (Snp 1.7)&quot;. ''SuttaCentral''. Available online at SuttaCentral.&lt;/ref&gt;
4. &lt;ref name=&quot;Piyadassi1999&quot;&gt;Piyadassi Thera (1999). &quot;Vasala Sutta: Discourse on Outcasts&quot;. ''Access to Insight''.&lt;/ref&gt;
5. &lt;ref name=&quot;DPPN&quot;&gt;Malalasekera, G.P. (1937). ''Dictionary of Pali Proper Names'' (Entry: Vasala Sutta). Pali Text Society.&lt;/ref&gt;

{{Sutta Nipata navbox}}

[[ကဏ္ဍ:သုတ္တန္တပိဋကတ်]]
[[ကဏ္ဍ:သုတ္တနိပါတ်]]
[[ကဏ္ဍ:ဥရဂဝဂ်]]
[[ကဏ္ဍ:ပိဋကတ်ပိမန်]]</text>
      <sha1>4g2qvqiqc0h4ghsev03i5m3rkex0gzi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59534</id>
      <parentid>59516</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T13:03:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <origin>59534</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13849" sha1="j9118dszx7o7xnkw8g343rn0x21ee6i" xml:space="preserve">{{Infobox Sutta
| title            = ဝသလသုတ်
| original_title   = Vasala Sutta
| pali_title       = Vasalasutta (Snp 1.7)
| collection       = [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]] - [[သုတ္တနိပါတ်]]
| chapter          = [[ဥရဂဝဂ်]] (Snp 1.7)
| speaker          = [[တၠဳပိုန်ကျာ်တြဲ]] ကေုာံ ဗဗၞး အဂ္ဂိကဘာရဒွါဇ
| setting          = [[ဘာဇေတဝန်]], [[ဍုၚ်သာဝတ္ထဳ]]
| language         = [[ဘာသာပါဠိ]]
| status           = [[ပိဋကတ်ပိ]]
}}

'''ဝသလသုတ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Vasala Sutta / Discourse on Outcasts'') ဝွံ ဒှ်သုတ္တ မရနုက်ကဵုခုန အဓိက မွဲပိုဒ် မၞုံပ္ဍဲကဝုတ် [[ဥရဂဝဂ်]] နူကဵု ပြကိုဟ် [[သုတ္တနိပါတ်]] (Snp 1.7) မပါလုပ် ပ္ဍဲ [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]] ရ။ မလိက် &quot;ဝသလ&quot; (Vasala) ဂှ် မၞုံအဓိပ္ပါယ် &quot;မၞိဟ်မယုတ်ပိဟ်&quot; ဟွံသေၚ်မ္ဂး &quot;မၞိဟ် မမၚ်မွဲဒ္ဂေတ်ဟွံခိုဟ်&quot; (An outcast / an Untouchable) ရ။ သုတ္တဏအ် ဒှ်ဓမ္မဒေသနာ ကိစ္စဇၞော် မတွံပၠောပ်လဝ် စိုတ် သၟိက်ဂွံ တးပါဲ တၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အဇာတိ အနိစ္စ (Caste system) ပ္ဍဲလူမၠိၚ် တုဲ ဖျေံသၞောတ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ်မွဲ ဂွံဒှ် မၞိဟ်ပြဲ (မၞိဟ်ဇၞော်) သို့မဟုတ် မၞိဟ်ယုတ် ဂှ် ဟိုတ်နူ တၞောဝ်ဇာတိ ဟုတ်၊ ဒှ်ဟိုတ်နူ ပွမဒ္ဂေတ် မၚ်မွဲ ကံၚ်ဓမ္မ (Action / Deeds) မၞိဟ်ဂှ်ဟေၚ် ရ။

== 1. နိဒါန် ကေုာံ ဟိုတ်မက္တဵုဒှ် (Nidāna - Introduction &amp; Background) ==
[[File:Jetavana Monastery Savatthi.jpg|thumb|right|280px|[[ဇေတဝန်ဘာ]] ဍုၚ်သာဝတ္ထဳ ဒၞာဲတိလပိုန်ကျာ်တြဲ မတွံလဝ် ဝသလသုတ်]]
အတိုၚ် သၚ်နိဿဲ နူ အဋ္ဌကထာ [[ပရမတ္ထဇောတိကာ]]၊ ပ္ဍဲအခိၚ် တိလပိုန်ကျာ်တြဲ သ္ပဒတဴ မၚ်မွဲဒၟံၚ် ပ္ဍဲ [[ဇေတဝန်ဘာ]] မဒှ်အာရာမ [[အနာထပိဏ္ဍိကသေဋ္ဌဳ]] မဆိုက်ညောန် ပ္ဍဲ [[ဍုၚ်သာဝတ္ထဳ]] တေအ်ရ။ ပ္ဍဲအခိၚ်နူဂယး တၠဳပိုန်ကျာ်တြဲ သ္ၚဳဗဵု လတူလောကတုဲ ကညပြာပ်အာ စှ်ေပိဏ္ဍပါတ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်သာဝတ္ထဳ ရ။ 

ပ္ဍဲအခိၚ်ဂှ် ပ္ဍဲသ္ၚိ ဗဗၞး မနိဿဲယၟု [[အဂ္ဂိကဘာရဒွါဇ]] (Aggikabhāradvāja the Fire-worshipping Brahmin) မဒှ် မၞိဟ်မပူဇဴ ပၟတ် တုဲ ပြေၚ်ပတောံလဝ် မၚ်မွဲသဘၚ်ပူဇဴရ။ ကာလ အဂ္ဂိကဘာရဒွါဇ ညာတ်ကေတ် တိလပိုန်ကျာ်တြဲ မကညကၠုၚ် နူဇၚောဲဂှ် ဟိုတ်နူ စိတ္တ မၞုံကဵု မာန တၞောဝ်ဇာတိဗဗၞး (Brahmanical Caste Pride) တုဲ ဟီုပျုတ် ဗ္ဒေက်တိုန် နကဵု ရောၚ်တၟး မာန သာ်ဏံရ:
&gt; &quot;လ္ပကညကၠုၚ် ပ္ဍဲဏအ်ညိ၊ ခမဳမကလောအ်က္တဵု (Muṇḍaka)! လ္ပကညကၠုၚ် ပ္ဍဲဏအ်ညိ၊ ခမဳယုတ်ပိဟ် (Vasala)!&quot;

တိလပိုန်ကျာ်တြဲ မိၚ်ဂွံ ဂလာန် မာန သာ်ဂှ်တုဲ သှ်ကလေၚ် ဗွဲမၜိုဟ်သြိုဟ်:
&gt; &quot;ယွံဗဗၞး၊ မၞး တီကေတ် မၞိဟ်မယုတ်ပိဟ် (Vasala) ကေုာံ ဓမ္မ မဖန်ဗဒှ် ကဵုမၞိဟ်ယုတ်ပိဟ် (Vasalakaraṇa dhamma) ဟာ?&quot;

ဗဗၞး အဂ္ဂိကဘာရဒွါဇ မိၚ်ဂွံ ဂလာန် ပတောံၜတ် ဓမ္မ သာ်ဂှ်တုဲ စိတ္တမစိုပ်အာ ပွမမိက်ဂွံတီ တုဲ သှ်ကလေၚ် &quot;ယွံခမဳ ဂေါတမ၊ အဲ ဟွံတီကေတ် မၞိဟ်ယုတ်ပိဟ် ရ။ သြဝ် တွံထ္ၜးကဵု ဓမ္မ မၞိဟ်ယုတ်ပိဟ် ဂှ် ကဵုအဲ မၚ်မွဲတီကေတ် ညိ&quot;။ ပ္ဍဲအခိၚ်ဂှ် တိလပိုန်ကျာ်တြဲ စတွံကဵု ဓမ္မဒေသနာ ဝသလသုတ် ဝွံ ရ။

== 2. တၚ်ဓမ္မ အဓိက ကေုာံ လၟေၚ်သုတ္တန် (Core Teachings &amp; Detailed Breakdown) ==
ပ္ဍဲကဵု ဝသလသုတ် တိလပိုန်ကျာ်တြဲ တွံထ္ၜးလဝ် လက္ချန် ကေုာံ ဒ္ဂေတ်မၞိဟ် မက္တဵုဒှ် &quot;မၞိဟ်ယုတ်ပိဟ်&quot; (Vasala) ဗွဲမလှဲလး။ မၞိဟ်မယုတ်ပိဟ် ဂှ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး မၞိဟ် မက္တဵုဒှ် နူဂကူအကံက် (Chandala)၊ ဒှ်မၞိဟ် မၞုံကဵု ဒ္ဂေတ် အကုသဵု အတိုၚ်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ:

* '''ပွမဒေါသ ကေုာံ ပွမပၠေၚ်လမျီု (Anger and Violence):''' မၞိဟ်မၞုံကဵု ဒေါသ၊ ပွမက္ဍုဟ်မၠေအ်၊ ပွမဗတိုက်ပလီုလမျီု သတ္တံ ဟၟဲကဵု ဓရ်မေတ္တာ။
* '''ပွမကၠောတ်ဒြပ် (Stealing and Fraud):''' မၞိဟ်မကေတ် ဒြပ်ညးတၞဟ် မဟွံကဵု နကဵု ပွမကၠောတ်၊ ပွမအလီ၊ ပွမဗ္တိုက် ကေုာံ ပွမပလောအ်ကမၠောန်။
* '''ပွမဟွံလွဳလွတ် မိမ (Neglecting Parents):''' မၞိဟ်မၞုံကဵု ဒြပ်ရတ် သၠုၚ် ပ္ဍဲဘဝ ကီုလဝ် ဟွံထံက်ပၚ် လွဳလွတ် မိမ ညးမဗျုထဴ ကေုာံ ညးမမၚ်မွဲလဝ် ဇကု။
* '''ပွမပျုတ်ဗ္ဒေက် သၚ်အရိယ (Abusing Noble Ones):''' မၞိဟ်မဟီုပျုတ်၊ စောဒနာ၊ ပလီုပလာ် ယၟုသၟာၚ် လတူ ကျာ်၊ သၚ်အရိယ ကေုာံ သၟာပၟၚ်ဓမ္မ တအ်။
* '''ပွမဟီုမုသာ (Lying and Deceit):''' မၞိဟ်မဟီုမုသာ၊ မစောဒနာ တၚ်မဟွံဍာံ၊ တုဲ ပွမအလီကေတ် ဒါန် ကေုာံ လာပ်ဗာန် ညးတၞဟ်။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ ပတောံၜတ် ဒ္ဂေတ် မၞိဟ်ယုတ် ကေုာံ မၞိဟ်ပြဲ ပ္ဍဲ ဝသလသုတ်
! လၟေၚ် !! ဂကူမၞိဟ် !! တၚ်စောဒနာ တၞောဝ်ဇာတိ (Caste View) !! တၚ်သ္ၚဳဂၠဳ ဗုဒ္ဓဓမ္မ (Buddha's Dhamma View)
|-
| 1 || '''မၞိဟ်ယုတ်မာ''' (Vasala) || မၞိဟ်မက္တဵုဒှ် နူ တၞောဝ်ဇာတိသၟာၚ် / ဂကူသၟာၚ် || မၞိဟ်မၞုံကဵု အကုသဵုကမ္မ (ဒေါသ၊ မုသာ၊ ပွမပၠေၚ်လမျီု)
|-
| 2 || '''မၞိဟ်ပြဲ / ဗဗၞး''' (Brāhmaṇa) || မၞိဟ်မက္တဵုဒှ် နူ တၞောဝ်ဇာတိဗဗၞး မၚ်မွဲ ဗေဒၚ် || မၞိဟ်မသ္အးဇ္ၚး နူ ကိလေသ မၞုံကဵု ကုသလကမ္မ ကေုာံ ပညာ
|}

== 3. ပါဠိတမ် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Key Pali Verses &amp; Meanings) ==
ပ္ဍဲနိဂီု သုတ်ဏအ်၊ တိလပိုန်ကျာ်တြဲ တွံဓမ္မဂါထာ မပြာကဋ် ကိစ္စဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ လိက်ပိဋကတ်ပါဠိ:

&gt; '''န ဇာတိယာ ဝသလော ဟောတိ၊ န ဇာတိယာ ဟောတိ ဗြာဟ္မဏော။'''&lt;br&gt;
&gt; '''ကမ္မနာ ဝသလော ဟောတိ၊ ကမ္မနာ ဟောတိ ဗြာဟ္မဏော။'''&lt;br&gt;
&gt; ''(Snp 1.7 / Verse 142)''

'''အဓိပ္ပါယ် ဘာသာမန်:'''&lt;br&gt;
&quot;မၞိဟ်မွဲ ဟိုတ်နူ တၞောဝ်ဇာတိ တုဲ ဟွံဒှ် မၞိဟ်ယုတ်မာ ရ၊ ဟိုတ်နူ တၞောဝ်ဇာတိ တုဲ ဟွံဒှ် မၞိဟ်ပြဲ (ဗဗၞး) ရ။ နကဵု ပွမဒ္ဂေတ် ကံဓမ္မ (ကမ္မ) ဟေၚ် မၞိဟ်ဂှ် ဒှ် မၞိဟ်ယုတ်မာ ရ၊ နကဵု ပွမဒ္ဂေတ် ကံဓမ္မ ဟေၚ် မၞိဟ်ဂှ် ဒှ် မၞိဟ်ပြဲ ရ။&quot;

== 4. တၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ အဋ္ဌကထာ (Doctrinal Significance &amp; Commentary) ==
ဝသလသုတ် ဝွံ ဒှ် သၚ်္ကေတ ပွမသၠောတ်ဖျေံ သၞောတ် ပတောံၜတ် မၞိဟ် နကဵု အဇာတိ (Social Reform &amp; Anti-Caste Doctrine) ပ္ဍဲခေတ်အိန္ဒိယတြေံ ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ဂှ် ဂကောံမၞိဟ် ဗဗၞးတအ် ပတောံလဝ် မၞိဟ်နကဵု ဇာတိ ၄ ဂကူ (ဗြာဟ္မဏ၊ ခတ္တိယ၊ ဝေဿ၊ သုဒ္ဒ)။ တိလပိုန်ကျာ်တြဲ တးပါဲ ကၠေံ သၞောတ်ဏအ် တုဲ သြဝါဒ ဒလောအ်ဗတောန် နၚ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ်သီုဖအိုတ် မၞုံကဵု အခေါၚ်အရာ သၟဟ်သၟောန် ပ္ဍဲပွမဒ္ဂေတ်မၚ်မွဲ ဓမ္မ &lt;ref name=&quot;Norman1992&quot;&gt;Norman, K.R. (1992). ''The Group of Discourses (Sutta-Nipāta)''. Pali Text Society. ISBN 978-0860133162.&lt;/ref&gt;။

အဋ္ဌကထာ ပရမတ္ထဇောတိကာ ထ္ၜးလဝ် ဥပမာ ပရူ စာၚ်ပၠန် (Matanga) မဒှ် ကောန်ဂကူသၟာၚ် မယုတ်ပိဟ် ပ္ဍဲဇာတိ ကီုလဝ် ဟိုတ်နူ ပတိတ်ဇြဟတ် မၚ်မွဲ ဓမ္မကမ္မဋ္ဌာန် တုဲ ကလိဂွံ ဇာနအဘိညာဏ် စိုပ်အာ ဗြဟ္မလောက် ရ။ ပရူဏအ် ထ္ၜးကဵု သၚ်နိဿဲ ဒဒှ်ရ ကံၚ်ဓမ္မ ခိုဟ်ဂှ် ရောၚ်တၟး ဒက်ပတန် ကဵု ဘဝ မပြဲ ရ &lt;ref name=&quot;Bodhi2017&quot;&gt;Bodhi, Bhikkhu (2017). ''Sutta-Nipāta: The Suttas on Nisābha''. Wisdom Publications. ISBN 978-1614294290.&lt;/ref&gt;။

ကြဴနူ တၠဳပိုန်ကျာ်တြဲ တွံဓမ္မဒေသနာ အိုတ်အာဂှ် ဗဗၞး အဂ္ဂိကဘာရဒွါဇ ဒုၚ်ဝန်စဝ် ကလိဂွံသံဝေဂ ဓရ်သၠေဟ်ပၟာထောံ မာန မၞုံပ္ဍဲစိုတ် တုဲ လုပ်ဒုၚ်ကေတ် သရဏဂုဏ် ၃ ပြကာ ကတဵုဒှ် ဒါယကာ ဥပါသကာ ပ္ဍဲသာသနာ ရ &lt;ref name=&quot;Sujato2018&quot;&gt;Sujato, Bhikkhu (2018). &quot;Vasalasutta (Snp 1.7)&quot;. ''SuttaCentral''. Available online at SuttaCentral.&lt;/ref&gt;။

== 5. တၚ်နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

=== Reference List ===
1. &lt;ref name=&quot;Norman1992&quot;&gt;Norman, K.R. (1992). ''The Group of Discourses (Sutta-Nipāta)''. Pali Text Society. ISBN 978-0860133162.&lt;/ref&gt;
2. &lt;ref name=&quot;Bodhi2017&quot;&gt;Bodhi, Bhikkhu (2017). ''Sutta-Nipāta: The Suttas on Nisābha''. Wisdom Publications. ISBN 978-1614294290.&lt;/ref&gt;
3. &lt;ref name=&quot;Sujato2018&quot;&gt;Sujato, Bhikkhu (2018). &quot;Vasalasutta (Snp 1.7)&quot;. ''SuttaCentral''. Available online at SuttaCentral.&lt;/ref&gt;
4. &lt;ref name=&quot;Piyadassi1999&quot;&gt;Piyadassi Thera (1999). &quot;Vasala Sutta: Discourse on Outcasts&quot;. ''Access to Insight''.&lt;/ref&gt;
5. &lt;ref name=&quot;DPPN&quot;&gt;Malalasekera, G.P. (1937). ''Dictionary of Pali Proper Names'' (Entry: Vasala Sutta). Pali Text Society.&lt;/ref&gt;

{{Sutta Nipata navbox}}

[[ကဏ္ဍ:သုတ္တန္တပိဋကတ်]]
[[ကဏ္ဍ:သုတ္တနိပါတ်]]
[[ကဏ္ဍ:ဥရဂဝဂ်]]
[[ကဏ္ဍ:ပိဋကတ်ပိမန်]]</text>
      <sha1>j9118dszx7o7xnkw8g343rn0x21ee6i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ယဲ ပညာစိုတ်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13002</id>
    <revision>
      <id>59514</id>
      <timestamp>2026-10-29T12:16:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ယဲ ပညာစိုတ်]]''' ရ။  ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု ယဲပညာစိုတ် (Mental Disorders / Psychological Illnesses)၊ ယဲစိုတ်ပြံင်လ...&quot;</comment>
      <origin>59514</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="733" sha1="2dfvcsymcyrpkae9oyiqz6wfehcc3po" xml:space="preserve">လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ယဲ ပညာစိုတ်]]''' ရ။

ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု ယဲပညာစိုတ် (Mental Disorders / Psychological Illnesses)၊ ယဲစိုတ်ပြံင်လှာဲ၊ ယဲဓဝိင် ကေုာံ ပရူပရာ ယဲမဆေင်ကဵု ပညာစိုတ် နာနာ သာ် ရ။

[[ကဏ္ဍ:ပညာစိုတ်]]
[[ကဏ္ဍ:ယဲဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ်]]</text>
      <sha1>2dfvcsymcyrpkae9oyiqz6wfehcc3po</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13003</id>
    <revision>
      <id>59515</id>
      <timestamp>2026-10-29T12:16:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ်]]''' ရ။  ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ် (Mental Health)၊ ယဲပညာစို...&quot;</comment>
      <origin>59515</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="759" sha1="jjkbra7u681lgvou3y61skdog50nfpt" xml:space="preserve">လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ်]]''' ရ။

ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ် (Mental Health)၊ ယဲပညာစိုတ်၊ နဲကဲမင်မဲစိုတ် ကေုာံ ပရူပရာ မဆေင်ကဵု ပရေင်ထတ်ယုက်စိုတ် နာနာ သာ် ရ။

[[ကဏ္ဍ:ပညာစိုတ်]]
[[ကဏ္ဍ:ပရေင်ထတ်ယုက်]]
[[ကဏ္ဍ:ယဲ ပညာစိုတ်]]</text>
      <sha1>jjkbra7u681lgvou3y61skdog50nfpt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ဝဳလ်ဟေမ် ဝုဒ်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13004</id>
    <revision>
      <id>59518</id>
      <timestamp>2026-10-29T12:28:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ဝဳလ်ဟေမ် ဝုဒ်]]''' ရ။  ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု [[ဝဳလ်ဟေမ် ဝုဒ်]] (Wilhelm Wundt)၊ တၠပညာ [[ပညာစိုတ်]] တြ...&quot;</comment>
      <origin>59518</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="795" sha1="955f8kreivp30hek1l0g0nmvc56yt4e" xml:space="preserve">လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ဝဳလ်ဟေမ် ဝုဒ်]]''' ရ။

ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု [[ဝဳလ်ဟေမ် ဝုဒ်]] (Wilhelm Wundt)၊ တၠပညာ [[ပညာစိုတ်]] တြေံ၊ တမ်မူလ ပညာစိုတ်သုတေသန (Experimental psychology) ကေုာံ ပရူပရာ မဆေင်ကဵု ညး နာနာ သာ် ရ။

[[ကဏ္ဍ:ပညာစိုတ်]]
[[ကဏ္ဍ:တၠပညာစိုတ်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ပူဂိုလ်ဝင်ဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>955f8kreivp30hek1l0g0nmvc56yt4e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:တၠပညာစိုတ်ဂမၠိုင်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13005</id>
    <revision>
      <id>59519</id>
      <timestamp>2026-10-29T12:28:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[တၠပညာစိုတ်ဂမၠိုင်]]''' ရ။  ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု တၠပညာစိုတ်ဂမၠိုင် (Psychologists)၊ ပူဂိုလ်ဝင...&quot;</comment>
      <origin>59519</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="752" sha1="cqgi1u2zmeww5vce5nze40h9opbwp7g" xml:space="preserve">လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[တၠပညာစိုတ်ဂမၠိုင်]]''' ရ။

ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု တၠပညာစိုတ်ဂမၠိုင် (Psychologists)၊ ပူဂိုလ်ဝင် တၠပညာ [[ပညာစိုတ်]] ညးမယိုက်ဂၠေင်လဝ် ပရေင်သုတေသန ကေုာံ တမ်မူလပညာစိုတ် နာနာ သာ် ရ။

[[ကဏ္ဍ:ပညာစိုတ်]]
[[ကဏ္ဍ:ပူဂိုလ်ဝင်ဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>cqgi1u2zmeww5vce5nze40h9opbwp7g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:သၟာပညာစိုတ် အမေရိကာန်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13006</id>
    <revision>
      <id>59521</id>
      <timestamp>2026-10-29T12:31:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;လိက်ပရေင် အဓိក သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[သၟာပညာစိုတ် အမေရိကာန်]]''' ရ။  ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု တၠပညာ [[ပညာစိုတ်]] ဍုင်အမေရိကာန် (Ame...&quot;</comment>
      <origin>59521</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="881" sha1="3il0vfn66694wi3v49g930u9xpzh72t" xml:space="preserve">လိက်ပရေင် အဓိក သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[သၟာပညာစိုတ် အမေရိကာန်]]''' ရ။

ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု တၠပညာ [[ပညာစိုတ်]] ဍုင်အမေရိကာန် (American psychologists)၊ ပူဂိုလ်မယိုက်ဂၠေင်လဝ် ပရေင်သုတေသန ပညာစိုတ် ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ကေုာံ ပရူပရာ မဆေင်စပ် နာနာ သာ် ရ။

[[ကဏ္ဍ:တၠပညာစိုတ်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ပူဂိုလ်အမေရိကာန်ဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>3il0vfn66694wi3v49g930u9xpzh72t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59523</id>
      <parentid>59521</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T12:32:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59523</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2406" sha1="8wrgvk5jwdzkdqv4m5tqldvv3vrlem7" xml:space="preserve">လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[သၟာပညာစိုတ် အမေရိကာန်]]''' ရ။

ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု တၠပညာ [[ပညာစိုတ်]] ဍုင်အမေရိကာန် (American psychologists)၊ ပူဂိုလ်မယိုက်ဂၠေင်လဝ် ပရေင်သုတေသန ပညာစိုတ် ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ကေုာံ ပရူပရာ မဆေင်စပ် နာနာ သာ် ရ။

== တၠပညာစိုတ် အမေရိကာန် မပြာကတ်ဂမၠိုင် ==
* [[ဝဳလျမ် ဂျေမ်သ်]] (William James) - တၠပညာစိုတ် ကေုာံ ဒဿနိကဗေဒ၊ မွဲဟာန်လုကဴ မဒှ် မၞိဟ်မစပတန်လဝ် တမ်မူလ ပညာစိုတ် ပ္ဍဲအမေရိကာန် (Functionalism)။
* [[ဗဳ. အေ. စကိန်နަރ]] (B. F. Skinner) - တၠပညာစိုတ် မယိုက်ဂၠေင်လဝ် ပရေင်ဒ္ဂေတ် (Behaviorism) တုဲ မခၞံဗဒှ်လဝ် နဲကဲစမ်ၜတ် Skinner box ။
* [[ཇောန် ဝါတ်သေန်]] (John B. Watson) - တၠပညာစိုတ် ညးမဒက်ပတန်လဝ် ဂိုဏ်ပရေင်ဒ္ဂေတ် (Behaviorism) ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်။
* [[အေဗြဟာမ် မာသလဝ်]] (Abraham Maslow) - တၠပညာစိုတ် ညးမခၞံဗဒှ်လဝ် သၞောတ်အထပ်သဇိုင် ပၟိက်ဆန္ဒမၞိဟ် (Maslow's hierarchy of needs)။
* [[ကာဝ် ရဝ်ဇേရ်]] (Carl Rogers) - တၠပညာစိုတ် ညးမစပတန်လဝ် နဲကဲလွဳလွတ် ညးယဲမဒုင်ဒဝ် ကေုာံ ပူဂိုလ်အဓိက (Person-centered therapy)။

[[ကဏ္ဍ:တၠပညာစိုတ်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ပူဂိုလ်အမေရိကာန်ဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>8wrgvk5jwdzkdqv4m5tqldvv3vrlem7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59533</id>
      <parentid>59523</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T12:51:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59533</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2448" sha1="j5xbhbiee31wt9kiapfsr1erv3sahnz" xml:space="preserve">လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[သၟာပညာစိုတ် အမေရိကာန်]]''' ရ။

ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု တၠပညာ [[ပညာစိုတ်]] ဍုင်အမေရိကာန် (American psychologists)၊ ပူဂိုလ်မယိုက်ဂၠေင်လဝ် ပရေင်သုတေသန ပညာစိုတ် ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ကေုာံ ပရူပရာ မဆေင်စပ် နာနာ သာ် ရ။

== တၠပညာစိုတ် အမေရိကာန် မပြာကတ်ဂမၠိုင် ==
* [[ဝဳလျမ် ဂျေမ်သ်]] (William James) - တၠပညာစိုတ် ကေုာံ ဒဿနိကဗေဒ၊ မွဲဟာန်လုကဴ မဒှ် မၞိဟ်မစပတန်လဝ် တမ်မူလ ပညာစိုတ် ပ္ဍဲအမေရိကာန် (Functionalism)။
* [[ဗဳ. အေ. စကိန်နަރ]] (B. F. Skinner) - တၠပညာစိုတ် မယိုက်ဂၠေင်လဝ် ပရေင်ဒ္ဂေတ် (Behaviorism) တုဲ မခၞံဗဒှ်လဝ် နဲကဲစမ်ၜတ် Skinner box ။
* [[ཇောန် ဝါတ်သေန်]] (John B. Watson) - တၠပညာစိုတ် ညးမဒက်ပတန်လဝ် ဂိုဏ်ပရေင်ဒ္ဂေတ် (Behaviorism) ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်။
* [[အေဗြဟာမ် မာသလဝ်]] (Abraham Maslow) - တၠပညာစိုတ် ညးမခၞံဗဒှ်လဝ် သၞောတ်အထပ်သဇိုင် ပၟိက်ဆန္ဒမၞိဟ် (Maslow's hierarchy of needs)။
* [[ကာဝ် ရဝ်ဇേရ်]] (Carl Rogers) - တၠပညာစိုတ် ညးမစပတန်လဝ် နဲကဲလွဳလွတ် ညးယဲမဒုင်ဒဝ် ကေုာံ ပူဂိုလ်အဓိက (Person-centered therapy)။

[[ကဏ္ဍ:တၠပညာစိုတ်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ပူဂိုလ်အမေရိကာန်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ပညာစိုတ်]]</text>
      <sha1>j5xbhbiee31wt9kiapfsr1erv3sahnz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:တၠပညာစိုတ် ယူရောပ်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13007</id>
    <revision>
      <id>59522</id>
      <timestamp>2026-10-29T12:32:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[တၠပညာစိုတ် ယူရောပ်]]''' ရ။  ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု တၠပညာ [[ပညာစိုတ်]] ဍုင်ယူရောပ် (European psycholog...&quot;</comment>
      <origin>59522</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2126" sha1="6w72ben9txpcm3cm2bnqaah0i3g3wib" xml:space="preserve">လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[တၠပညာစိုတ် ယူရောပ်]]''' ရ။

ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု တၠပညာ [[ပညာစိုတ်]] ဍုင်ယူရောပ် (European psychologists)၊ တၠပညာဝင် ညးမခၞံဗဒှ်လဝ် တမ်မူလပညာစိုတ် ပ္ဍဲတိုက်ဥရောပ် ကေုာံ ပရူပရာ မဆေင်စပ် နာနာ သာ် ရ။

== တၠပညာစိုတ် ယူရောပ် မပြာကတ်ဂမၠိုင် ==
* [[ဝဳလ်ဟေမ် ဝုဒ်]] (Wilhelm Wundt) - ဇာတိ [[ཇာမနဳ]]၊ တၠပညာ မစပတန်လဝ် တိုက်စမ်ၜတ် ပညာစိုတ် ပထမအိုတ်။
* [[ဇိဂ్‌မုန္ဒ ဖြောဒ်]] (Sigmund Freud) - ဇာတိ [[သြသတြဳယာ]]၊ တၠပညာ မခၞံဗဒှ်လဝ် ပရေင်စိုတ်လ္ပာ်သၟဝ်စိုတ် (Psychoanalysis)။
* [[ဇေန် ပဳယာဇေ]] (Jean Piaget) - ဇာတိ [[သှေတ်ဇလာန်]]၊ တၠပညာ မလ္ၚတ် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပညာစိုတ် ကောန်ၚာ် (Cognitive development)။
* [[ကာဝ် ယုင်]] (Carl Jung) - ဇာတိ [[သှေတ်ဇလာန်]]၊ တၠပညာ မခၞံဗဒှ်လဝ် ပညာစိုတ် ပူဂိုလ် (Analytical psychology)။
* [[အေဗာန် ပဝ်လဝ်]] (Ivan Pavlov) - ဇာတိ [[ရုရှာ]]၊ တၠပညာ မလ္ၚတ် ပရေင်ဒ္ဂေတ် တၠိင်စိုတ် (Classical conditioning)။

[[ကဏ္ဍ:တၠပညာစိုတ်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ပူဂိုလ်ယုရောပ်ဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>6w72ben9txpcm3cm2bnqaah0i3g3wib</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:HIV</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13008</id>
    <revision>
      <id>59524</id>
      <timestamp>2026-10-29T12:35:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[HIV]]''' ရ။  ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု ဗဳဇယဲ HIV (Human Immunodeficiency Virus)၊ ယဲအေဒဳသဳ (AIDS)၊ ပရေင်စဵုဒၞာ၊ ပရေင်လွ...&quot;</comment>
      <origin>59524</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="713" sha1="c9kmg0zxvtlqv59lhs818t9d5x7gb7g" xml:space="preserve">လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[HIV]]''' ရ။

ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု ဗဳဇယဲ HIV (Human Immunodeficiency Virus)၊ ယဲအေဒဳသဳ (AIDS)၊ ပရေင်စဵုဒၞာ၊ ပရေင်လွဳလွတ် ကေုာံ ပရူပရာ ယဲမကၠောပ်စိုပ် နာနာ သာ် ရ။

[[ကဏ္ဍ:ယဲမကၠောပ်စိုပ်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ယဲကာယ]]
[[ကဏ္ဍ:ပရေင်ထတ်ယုက်]]</text>
      <sha1>c9kmg0zxvtlqv59lhs818t9d5x7gb7g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ယဲမကၠောပ်စိုပ်ဂမၠိုင်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13009</id>
    <revision>
      <id>59525</id>
      <timestamp>2026-10-29T12:36:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ယဲမကၠောပ်စိုပ်]]''' ရ။  ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု ယဲမကၠောပ်စိုပ်ဂမၠိုင် (Infectious / Communicable diseases)၊ ဟ...&quot;</comment>
      <origin>59525</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1825" sha1="9gsa29g8408rwf8mkj8qta0gbp4m1hm" xml:space="preserve">လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ယဲမကၠောပ်စိုပ်]]''' ရ။

ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု ယဲမကၠောပ်စိုပ်ဂမၠိုင် (Infectious / Communicable diseases)၊ ဟိုတ်မကၠောပ်စိုပ်၊ နဲကဲစဵုဒၞာ ကေုာံ ပရူပရာ ယဲမစိုပ်စပ်တိတ် နူမၞိဟ်မွဲ ကုမၞိဟ်မွဲ နာနာ သာ် ရ။

== ယဲမကၠောပ်စိုပ် မပြာကတ်ဂမၠိုင် ==
* [[HIV / AIDS]] - ဗဳဇယဲ မကၠောပ်စိုပ် နူဆီ ကေုာံ အခိုက်စိုပ်တိတ်၊ မပလီုပလာ် ပရေင်စဵုဒၞာကာယ။
* [[ယဲကလောန် (Tuberculosis - TB)]] - ယဲကၠောပ်စိုပ် နူကျာ မလုပ်စိုပ် ပ္ဍဲက္ဍဟ်ဆီ လေင် (Lungs)။
* [[ယဲကဝ်ဝိဒ်-၁၉ (COVID-19)]] - ယဲဝူမေန် ကၠောပ်စိုပ် နူကျာ ကေုာံ အသိင်မဟီုဂလာန် ဟွံသေင်မ္ဂး တိုန်သသက်။
* [[ယဲဗလာဲ (Malaria)]] - ယဲမကၠောပ်စိုပ် နူခၟဲ မကိတ်ဓဇက်။
* [[ယဲဒေင် (Dengue Fever)]] - ယဲမကၠောပ်စိုပ် နူခၟဲလမ္စံက် (Aedes mosquito) ကိတ်။

[[ကဏ္ဍ:ယဲဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ပရေင်ထတ်ယုက်]]</text>
      <sha1>9gsa29g8408rwf8mkj8qta0gbp4m1hm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ယဲစိုတ်ဍိုန်လျ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13010</id>
    <revision>
      <id>59526</id>
      <timestamp>2026-10-29T12:39:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ယဲစိုတ်ဍိုန်လျ]]''' ရ။  ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု ယဲစိုတ်ဍိုန်လျ ကေုာံ ယဲမဆက်စပ်ပ္ဍဲ ကဏ္...&quot;</comment>
      <origin>59526</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2482" sha1="m45wz9r9wkvqzn6wh94igbfyon97ob2" xml:space="preserve">လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ယဲစိုတ်ဍိုန်လျ]]''' ရ။

ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု ယဲစိုတ်ဍိုန်လျ ကေုာံ ယဲမဆက်စပ်ပ္ဍဲ ကဏ္ဍစိုတ်ဍိုန်လျ (Depressive Disorders)၊ ယဲမဒးဒုင်ဘဲ စိုတ်စှ်ေ၊ ဟိုတ်၊ လက္ချဏ် ကေုာံ ပရေင်လွဳလွတ် နာနာ သာ် ရ။

== ယဲစိုတ်ဍိုန်လျ ကေုာံ ယဲမဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ယဲစိုတ်ဍိုန်လျ ဗွဲမဇၞော် (Major Depressive Disorder)]] - ယဲစိုတ်ဍိုန်လျ အဓိက ညးမၞုံကဵု စိုတ်ဍိုန်လျ၊ ဒြဟတ်အိုတ် ကေုာံ ဟွံမဲကဵု ပရေင်မိပ်မြဟ် ပ္ဍဲဘဝ။
* [[ယဲစိုတ်ဍိုန်လျအကြာ (Persistent Depressive Disorder / Dysthymia)]] - ယဲစိုတ်ဍိုန်လျ မဒှ်အာလံ၊ ၜိုန်ရ ထတ်တဴညိညကီုလေဝ် ဒှ်လုကဴၜါသၞာံပြင်င်။
* [[ယဲစိုတ်ဍိုန်လျ အခိင်ရာသဳ (Seasonal Affective Disorder)]] - ယဲစိုတ်ဍိုန်လျ မကတဵုဒှ် အတိုင်အခိင်ရာသဳ (ဗွဲတၟေင် အခိင်ဂံက်)။
* [[ယဲစိုတ်ဍိုန်လျ ကြဴကာလ သ္ပအိန်ထွဲ (Postpartum Depression)]] - ယဲစိုတ်ဍိုန်လျ မကတဵုဒှ် ကုမိနူတၟိ ကြဴနူ မစုတိလဝ် ကောန်။
* [[ယဲစိုတ်ပြံင်လှာဲ (Bipolar Disorder)]] - ယဲစိုတ် မၞုံကဵု ကဆံင်စိုတ်ဍိုန်လျ တုဲ သီုကဵု စိုတ်သၠုင်လောန် (Mania) ပံင်ကောံဒၟံင်။

[[ကဏ္ဍ:ယဲ ပညာစိုတ်]]
[[ကဏ္ဍ:ပညာစိုတ်]]
[[ကဏ္ဍ:ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ်]]</text>
      <sha1>m45wz9r9wkvqzn6wh94igbfyon97ob2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ယဲဓဝိင်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13011</id>
    <revision>
      <id>59527</id>
      <timestamp>2026-10-29T12:40:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ယဲဓဝိင်]]''' (Anxiety Disorders) ရ။  ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု ယဲဓဝိင် (Anxiety Disorders)၊ ပရူပရာ စိုတ်ဓါတ်ဇြိုင်...&quot;</comment>
      <origin>59527</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2284" sha1="c7uv7v6u45p9l5w5pi7og68cfoz4sil" xml:space="preserve">လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ယဲဓဝိင်]]''' (Anxiety Disorders) ရ။

ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု ယဲဓဝိင် (Anxiety Disorders)၊ ပရူပရာ စိုတ်ဓါတ်ဇြိုင်င်၊ စိုတ်ထေဲဂၠိုင်၊ ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ ပညာစိုတ် နာနာ သာ် ရ။

== ယဲဓဝိင် ကေုာံ စိုတ်ဓါတ်မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
* [[ယဲဓဝိင်ဇၞော် (Generalized Anxiety Disorder - GAD)]] - ယဲမဒးစိုတ်ပူဇူလောန်၊ ဓဝိင်ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ် ပ္ဍဲအရာအိုတ်သီု လၟိုန်တ္ၚဲ။
* [[ယဲစိုတ်ထေဲထန် (Panic Disorder)]] - ယဲမကတဵုဒှ် စိုတ်ထေဲထန် ပြဟ်ပြဟ် သီုဟွံတီကၠာ၊ ဟိုတ်နူ တვიစိုတ် သၠုင်လောန်။
* [[ယဲဒိုက်စိုတ် ဗွဲတၟေင် (Phobias)]] - ပရေင်ဒှ်ဓဝိင် မဖေက်လောန်ၜက် ကုအရာမွဲမွဲ (ဥပမာ - မဖေက်ဒၞာဲသၠုင်၊ မဖေက် בעွဲစိင်)။
* [[ယဲဒးဒုင်ဘဲစိုတ် တြေံ (PTSD)]] - ယဲမကတဵုဒှ် ကြဴနူ ဒးဒုင်လဝ် ဒဒိုက်စိုတ်ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲအတီတေအ်။
* [[ယဲဒးစိုတ် ဗွဲသဇိုင် (OCD)]] - ယဲမချပ်စိုတ် ဗွဲမလေပ်ပၠန်ကၠုင်လၟိုန် တုဲ သ္ပဒ္ဂေတ် တალဗက် အခိုက်လၟေင် ကၠောန်သ္ပလၟိုန်။

[[ကဏ္ဍ:ယဲ ပညာစိုတ်]]
[[ကဏ္ဍ:ပညာစိုတ်]]
[[ကဏ္ဍ:ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ်]]</text>
      <sha1>c7uv7v6u45p9l5w5pi7og68cfoz4sil</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ယဲစိုတ်ဇွိတ်ဇွောန် ကေုာံ ယဲမဆက်စပ်ဂမၠိုင်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13012</id>
    <revision>
      <id>59528</id>
      <timestamp>2026-10-29T12:42:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ယဲစိုတ်ဇွိတ်ဇွောန် ကေုာံ ယဲမဆက်စပ်ဂမၠိုင်]]''' ရ။  ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု ဇွိတ်ဇွောန...&quot;</comment>
      <origin>59528</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2260" sha1="nt1sv7mnkqdvl8e0ufasy5n9gxi0el2" xml:space="preserve">လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ယဲစိုတ်ဇွိတ်ဇွောန် ကေုာံ ယဲမဆက်စပ်ဂမၠိုင်]]''' ရ။

ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု ဇွိတ်ဇွောန်စိုတ် (Obsessive-Compulsive and Related Disorders)၊ ယဲမချပ်ဂၠိုင်၊ ယဲမကလေင်ကၠောန်ပၠန် တုဲ ပရူပရာ ယဲမဆေင်ကဵု ပညာစိုတ် နာနာ သာ် ရ။

== ယဲဇွိတ်ဇွောန် ကေုာံ ယဲမဆက်စပ် မပြာကတ်ဂမၠိုင် ==
* [[ယဲစိုတ်ဇွိတ်ဇွောန် (OCD)]] - ယဲမၞုံကဵု တင်ချပ်မကလေင်စိုပ်ကၠုင်လၟိုန် (Obsessions) ကေုာံ တင်လ္ၚတ်မဒးကၠောန်စိုပ်ပၠန် ဒှ်ဒှ်လၟိုန် (Compulsions)။
* [[ယဲစိုတ်ချဳဓရာင် ခန္ဓ (Body Dysmorphic Disorder)]] - ယဲမဒးစိုတ် ဟွံပေင်ဇကု လတူ ရုပ်ခန္ဓဇကု ဗွဲမလောန်ၜက်။
* [[ယဲမပ္ကောံကပေါတ် ဝါသနာမလောန် (Hoarding Disorder)]] - ယဲစိုတ် မလၞုဟ်မၠေံမပ္ကောံကပေါတ် မဟွံဒးစကာ ပ္ဍဲသ္ၚိ။
* [[ယဲမကၠောန်ကေတ်ဇကု ပလီုဇကု (Trichotillomania)]] - ယဲစိုတ် မကၠောန်လၟေင်ကမၠောန် မကၠတ်ကုတ်ပလီု သော်ဇကု။
* [[ယဲမစံချင်စၞပ် ခန္ဓဇကု (Excoriation / Skin-Picking Disorder)]] - ယဲစိုတ် မစံခၠေဝ် ပလီုဆီ မဒးစိုတ် ဒၞာဲသၠုဲသၠာ် ဇကု။

[[ကဏ္ဍ:ယဲ ပညာစိုတ်]]
[[ကဏ္ဍ:ပညာစိုတ်]]</text>
      <sha1>nt1sv7mnkqdvl8e0ufasy5n9gxi0el2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ယဲဒဒိုက်စိုတ် ကေုာံ ယဲမဆက်စပ် ဒဒိုက်စိုတ်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13013</id>
    <revision>
      <id>59529</id>
      <timestamp>2026-10-29T12:43:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ယဲဒဒိုက်စိုတ် ကေုာံ ယဲမဆက်စပ် ဒဒိုက်စိုတ်]]''' ရ။  ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု ဇုက်ယဲဒဒိုက...&quot;</comment>
      <origin>59529</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2648" sha1="n6wez5cvrnky5b2mlm03awyxnqtbnb7" xml:space="preserve">လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ယဲဒဒိုက်စိုတ် ကေုာံ ယဲမဆက်စပ် ဒဒိုက်စိုတ်]]''' ရ။

ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု ဇုက်ယဲဒဒိုက်စိုတ် ကေုာံ ယဲမဆေင်ကဵု ဒဒိုက်စိုတ်ဓါတ် (Trauma- and Stressor-Related Disorders)၊ ယဲဝဲလ္ၚုတ် (PTSD) ကေုာံ နဲကဲမင်မဲစိုတ် နာနာ သာ် ရ။

== ယဲမဆေင်ကဵု ဒဒိုက်စိုတ် ကေုာံ ဒဒိုက်ဓါတ် မပြာကတ်ဂမၠိုင် ==
* [[ယဲဒဒိုက်စိုတ် လုကဴမွဲဘဝ (PTSD - Post-Traumatic Stress Disorder)]] - ယဲမကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ဒးဒုင်လဝ် ဘဲအန္တရာဲဇၞော်ဇၞော် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒဒိုက်စိုတ် ထတ်လောန်။
* [[ယဲဒဒိုက်စိုတ် အခိင်ကြာဇြဟာန် (Acute Stress Disorder)]] - ယဲဒဒိုက်စိုတ် မကတဵုဒှ်ပြဟ်ဟ် လ္တူကပေါတ်အရာ မဒးဒုင်ဘဲအန္တရာဲ ပ္ဍဲအခိင်ဗွဲမဂၠေအ်။
* [[ယဲဒဒိုက်စိုတ် လဆောဝ်လဆောဝ် (Adjustment Disorders)]] - ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ပြံင်လှာဲလီုလာ် ဟိုတ်နူ ဟွံမာန်စိုပ် ဒုင်စသိုင် အပြံင်အလှာဲ ပ္ဍဲဘဝ (ဥပမာ - ပြသၞာသ္ၚိကၟိန်၊ တိတ်အာယုက်၊ ဆောမ်လေင်ကာမ)။
* [[ယဲဒဒိုက်စိုတ် ကောန်ၚာ် မကလိဂွံဟွံလုံခြုံ (Reactive Attachment Disorder)]] - ယဲကောန်ၚာ် မဇၞော်မောဝ်လာ် တၠအဝဲ ဟိုတ်နူ ဟွံမဲကဵု ပရေင်ဆက်စပ်စိုတ် ခိုဟ်ဟ် ကုမိမ ဟွံသေင်မ္ဂး မၞိဟ်မင်မဲ။

[[ကဏ္ဍ:ယဲ ပညာစိုတ်]]
[[ကဏ္ဍ:ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ်]]
[[ကဏ္ဍ:ပညာစိုတ်]]</text>
      <sha1>n6wez5cvrnky5b2mlm03awyxnqtbnb7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ယဲပါ်ပဲါစိုတ်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13014</id>
    <revision>
      <id>59530</id>
      <timestamp>2026-10-29T12:46:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ယဲပါ်ပါဲစိုတ် (Dissociative Disorders)]]''' ရ။  ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု ယဲပါ်ပါဲစိုတ် (Dissociative Disorders)၊ ယဲစိုတ...&quot;</comment>
      <origin>59530</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2122" sha1="hzdpxahmuk6ejhq2kirufxv5g1vh9ke" xml:space="preserve">လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ယဲပါ်ပါဲစိုတ် (Dissociative Disorders)]]''' ရ။

ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု ယဲပါ်ပါဲစိုတ် (Dissociative Disorders)၊ ယဲစိုတ်မပါ်ဒှ်အာ ၜါ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင်နူဂှ်၊ အသိင်စိုတ် ဝေင်ပါဲတိတ် နူဒဒှ်ဍာံ၊ ကေုာံ ပရူပရာ မဆေင်ကဵု ပညာစိုတ် ဏအ် နာနာ သာ် ရ။

== ယဲပါ်ပါဲစိုတ် မပြာကတ်ဂမၠိုင် (Dissociative Disorders) ==
* [[Dissociative Identity Disorder (DID)]] - ယဲစိုတ်မပါ်ပါဲတုဲ ပ္ဍဲမၞိဟ်မွဲတၠဓဝ် နွံဒၟံင် ဘဝ/စိုတ် သ္အာင်မဂၠိုင် (Multiple personality disorder)။
* [[Dissociative Amnesia]] - ယဲမဝိုတ်အာ ဝင်ဇကု၊ ပရူပရာ အတိတ် ကေုာံ ဒတန်မပဒတဴ ဟိုတ်နူ ဒဒိုက်စိုတ်ဇၞော်ဇၞော်။
* [[Depersonalization/Derealization Disorder]] - ယဲမဒှ်စိုတ် ဇကုဇကု ဟွံသေင်ရ (Depersonalization) ဟွံသေင်မ္ဂး အလုံပွဳပွူမွဲ ဟွံဍာံစจူ၊ ထေက်ကဵု ညာတ်ဒၟံင် ဗီုရုပ်ဇာတ်တوناဲ (Derealization)။
* [[Dissociative Fugue]] - ယဲမဒးဒဴတိတ် နူသ္ၚိ/ဌာန်ဒတန်ဇကု နကဵုစိုတ်မဝိုတ်အာ အတိတ်၊ တုဲ အာတန်တဴ ပ္ဍဲဒေသသ္အာင် မွဲခဏ။

[[ကဏ္ဍ:ယဲ ပညာစိုတ်]]
[[ကဏ္ဍ:ပညာစိုတ်]]</text>
      <sha1>hzdpxahmuk6ejhq2kirufxv5g1vh9ke</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ယဲလက္ချဏ်ကာယ ကေုာံ ယဲမဆက်စပ်ဂမၠိုင်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13015</id>
    <revision>
      <id>59531</id>
      <timestamp>2026-10-29T12:48:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ယဲလက္ချဏ်ကာယ ကေုာံ ယဲမဆက်စပ်ဂမၠိုင်]]''' ({{lang-en|Somatic Symptom and Related Disorders}}) ရ။  ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် က...&quot;</comment>
      <origin>59531</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2764" sha1="tdmzhp23cd71qxb3m39cw5eogk2r7gk" xml:space="preserve">လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ယဲလက္ချဏ်ကာယ ကေုာံ ယဲမဆက်စပ်ဂမၠိုင်]]''' ({{lang-en|Somatic Symptom and Related Disorders}}) ရ။

ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု ယဲမၞုံကဵု လက္ချဏ်ကာယ ဟိုတ်နူ ပညာစိုတ်၊ ယဲဒှ်ဒဒိုက်ဇကုဇကု ဟွံမဲကဵုဟိုတ်ဇွောဝ် (Somatic symptom disorders)၊ ယဲစိုတ်ပူဇၞူပရူဗ္ဒိုပ် ကေုာံ ပရူပရာ မဆေင်ကဵု ပညာစိုတ် ကေုာံ ကာယ နာနာ သာ် ရ။

== ယဲလက္ချဏ်ကာယ ကေုာံ ယဲမဆက်စပ် မပြာကတ်ဂမၠိုင် ==
* [[ယဲလက္ချဏ်ကာယ (Somatic Symptom Disorder)]] - ယဲမၞုံကဵု လက္ချဏ်နာယက (နာနာသာ် မပ္တံ အဝွံနာ၊ တးဒိုက်) မဂၠိုင်လောန်တုဲ ဖေက်လွန်စိုပ်အာ ပရူထတ်ယုက် ဇကု။
* [[ယဲဖေက်ယဲဇၞော် (Illness Anxiety Disorder)]] - ယဲအဓိက ညးမစိုတ်ထေင် စိုတ်ပူဇၞူ ဒဒှ်ရဇကု ဒှ်ဒၟံင် ယဲဇၞော်ဇၞော် (ဟွံသေင်မ္ဂး ယဲဒါန္ဒုင်မွဲမွဲ) ၜိုန်ရ ဟွံမဲကဵု လက္ချဏ်ဍာံဍာံကီုလေဝ်။
* [[ယဲပြံင်လှာဲဒ္ဂေတ်ကာယ (Conversion Disorder / Functional Neurological Symptom Disorder)]] - ယဲပညာစိုတ် မကဵုဖဵု ကုလက္ချဏ် အဝဲကာယ မပ္တံ တဲလီု၊ ကွာ်ဟွံဂွံ၊ မတ်ကၠေင်၊ ဟွံမဲကဵု ဟိုတ်ဇွောဝ် သိပ္ပံဇကု။
* [[ယဲတးဒိုက် ဟိုတ်နူဒဒိုက်စိုတ် (Factitious Disorder)]] - ယဲမစိုတ်ကၠောန်ဗဒှ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဖျေံစိုတ်ဇကု ဒှ်ဒၟံင်ယဲ သွက်ဂွံဂွံ အရီုဗင် ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ။

[[ကဏ္ဍ:ယဲ ပညာစိုတ်]]
[[ကဏ္ဍ:ပညာစိုတ်]]
[[ကဏ္ဍ:ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ်]]</text>
      <sha1>tdmzhp23cd71qxb3m39cw5eogk2r7gk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ယဲစစၞ မဗၠေတ်မှာ ကေုာံ ယဲစၞစ မၞုံကဵုပြသၞာ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13016</id>
    <revision>
      <id>59532</id>
      <timestamp>2026-10-29T12:49:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ယဲစစၞ မဗၠေတ်မှာ ကေုာံ ယဲစၞစ မၞုံကဵုပြသၞာ]]''' ({{lang-en|Feeding and Eating Disorders}}) ရ။  ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ်...&quot;</comment>
      <origin>59532</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2949" sha1="cyyrmzdedheu3ut8ur5idns0d9af20a" xml:space="preserve">လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ယဲစစၞ မဗၠေတ်မှာ ကေုာံ ယဲစၞစ မၞုံကဵုပြသၞာ]]''' ({{lang-en|Feeding and Eating Disorders}}) ရ။

ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု ယဲစစၞ မဗၠေတ်မှာ ကေုာံ ယဲစၞစ မၞုံကဵုပြသၞာ၊ ဟိုတ်မကတဵုဒှ်၊ နဲကဲစမ်ၜတ် ကေုာံ ပရေင်လွဳလွတ် နာနာ သာ် ရ။

== ယဲမစပ်ကဵု စစၞ ကေုာံ ယဲစၞစ မပြာကတ်ဂမၠိုင် ==
* [[ယဲစစၞ အောန်လောန် (Anorexia Nervosa)]] - ယဲပညာစိုတ် ညးမဒှ်မၞိဟ် စစၞအောန်လောန်တုဲ ဗွဲမဖေက် မၞိဟ်ဇကု ဂွံဇၞော်/ဍိုပ် ကေုာံ ညာတ်လဝ် ရုပ်ဇကု ဒဒှ်ရ ဒးဒုင်ဝေင်က္ဍင်ဒၟံင် ၜိုန်ရဇကု ဇြိုင်အောန်လောန်တုဲရလေဝ်။
* [[ယဲစစၞဂၠိုင်တုဲ ထဍိုဟ်ပတိတ်ပၠန် (Bulimia Nervosa)]] - ယဲပညာစိုတ် ညးမစစၞ ဗွဲမဂၠိုင်မာန် (Binge eating) တုဲ ဗွဲနောက် မကဵုဇကု ထဍိုဟ်ပတိတ်စၞ (Purging) နကဵုဂဥုဲပလေက် (Laxatives) ဟွံသေင်မ္ဂး ကဵုဇကု ကလောတ်တိတ်။
* [[ယဲစစၞဂၠိုင်လောန် ဟွံကဵုတိတ် (Binge-Eating Disorder)]] - ယဲပညာစိုတ် ညးမစစၞ ဗွဲမဂၠိုင်လောန် ကေုာံ မထိင်ဇကု ဟွံမာန်၊ ဆဂး ဟွံမဲကဵု နဲကဲထဍိုဟ်ပတိတ်စၞ ဗီု Bulimia ရ။
* [[ယဲစအရာ မဟွံသေင်စၞ (Pica)]] - ယဲမစအရာ မဟွံသေင်စၞ မပ္တံ တိ၊ တၟအ်၊ စက္ကူ ဟွံသေင်မ္ဂး ပသဲ လုကဴ အောန်အိုတ် ၁ ဂိတု။
* [[ယဲကလေင်စစၞ (Rumination Disorder)]] - ယဲမကလေင် တိုန်စၞ နူစိုပ်ဗုင်တုဲ ကလေင်စ မွဲဝါပၠန် မဟွံမဲကဵု ဟိုတ်ယဲကာယ မတွံဗ္ဍဲ ကုယဲဗုင်။

[[ကဏ္ဍ:ယဲ ပညာစိုတ်]]
[[ကဏ္ဍ:ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ်]]
[[ကဏ္ဍ:ပညာစိုတ်]]</text>
      <sha1>cyyrmzdedheu3ut8ur5idns0d9af20a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သုတ်သဳလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13017</id>
    <revision>
      <id>59535</id>
      <timestamp>2026-10-29T13:17:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox Sutta | title            = သဳလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ | original_title   = Sīlakkhandhavagga | pali_title       = Sīlakkhandhavagga (DN 1-13) | collection       = [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]] - [[ဒဳဃနိကာယ်]] | chapter          = ပထမ ဝဂ် (First Division) | speaker          = [[တိလပိုန်ကျာ်တြဲ]] ကေုာံ သာ...&quot;</comment>
      <origin>59535</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14931" sha1="895kuml2u7gmlcr9n54ym54uhtoyy9s" xml:space="preserve">{{Infobox Sutta
| title            = သဳလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ
| original_title   = Sīlakkhandhavagga
| pali_title       = Sīlakkhandhavagga (DN 1-13)
| collection       = [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]] - [[ဒဳဃနိကာယ်]]
| chapter          = ပထမ ဝဂ် (First Division)
| speaker          = [[တိလပိုန်ကျာ်တြဲ]] ကေုာံ သာဝကဂမၠိုၚ်
| setting          = အိန္ဒိယတြေံ (Various locations in Ancient India)
| language         = [[ဘာသာပါဠိ]]
| status           = [[ပိဋကတ်ပိ]]
}}

'''သဳလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Sīlakkhandhavagga / The Division Concerning Morality'') ဝှ် ဒှ်ကဝုတ် (Division) ပထမအိုတ် မပါလုပ် ပ္ဍဲ ပြကိုဟ် [[ဒဳဃနိကာယ်]] (Dīgha Nikāya) နူကဵု [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]] ရ။ မလိက် &quot;သဳလက္ခန္ဓ&quot; ဂှ် မၞုံအဓိပ္ပါယ် &quot;ကဏ္ဍ မစပ်ကဵု သဳလ&quot; (Section on Morality) တုဲ ပကောံလဝ် သုတ္တန်ဇမၠိၚ် သီုဖအိုတ် ၁၃ သုတ် ရ။ ပ္ဍဲကဝုတ်ဏအ် တိလပိုန်ကျာ်တြဲ တွံထ္ၜးလဝ် ပရေၚ်ဒ္ဂေတ်ပဋိပတ် သဳလ (Morality) မဒှ် တမ်ရိုဟ် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် သမာဓိ (Samādhi) ကေုာံ ပညာ (Paññā) ဗွဲမလှဲလး ကေုာံ ဍိုက်ပေၚ်ရ။

== 1. Introduction &amp; Background (နိဒါန် ကေုာံ ဟိုတ်မက္တဵုဒှ် - Nidāna) ==
[[File:First Buddhist Council at Rajgir.jpg|thumb|right|300px|သာဝကဂမၠိုၚ် ပကောံပကေဝ် သၚ်္ဂါယန ပထမ သၟိက်ဂွံ သီဂိုၚ် ပိဋကတ် (First Buddhist Council)]]
သဳလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဂှ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး သုတ္တန်မွဲမွဲသုတ်ဓဝ်၊ ဍေံဒှ် ကဝုတ် မပကောံလဝ် သုတ္တန်ဇမၠိၚ် ၁၃ သုတ် မတွံလဝ် နကဵု တိလပိုန်ကျာ်တြဲ ပ္ဍဲအခိၚ် မသ္ပဒတဴ ပ္ဍဲ ဒေသနာနာသာ် မပ္တံကဵု ဍုၚ်ရာဇဂြိုဟ် (Rājagaha)၊ ဍုၚ်သာဝတ္ထဳ (Sāvatthī)၊ ဍုၚ်ဝေသာလဳ (Vesālī) ကေုာံ ဒေသဗဗၞးဂမၠိုၚ် ရ။ အတိုၚ် သၚ်နိဿဲ သမိုင်းသာသနာ၊ ကြဴနူ တိလပိုန်ကျာ်တြဲ သ္ပပရိနိဗ္ဗာန် တုဲ ပ္ဍဲအခိၚ် သၚ်္ဂါယန ပထမ (First Buddhist Council) ဂှ် တၠအရှန် ၅၀၀ ဇကု မၞုံကဵု မဟာကဿပ နဒဒှ် သကိုပ်သက တအ် ပကောံပကေဝ်လဝ် သုတ္တန်တအ်ဏအ် ရ။ 

ပ္ဍဲအခိၚ်ဂှ် တၠအရှန် အာနန္ဒာ (Ven. Ānanda) ညးမဒှ် သာဝက မဂိုၚ်ဒေပ်လဝ် သုတ္တန်ဂမၠိုၚ် ဖ္ဍောတ်တွံ ကလေၚ်ထ္ၜးလဝ် သုတ္တန် ၁၃ သုတ် ဏအ် ဗွဲလၟေၚ်လၟေၚ် ရ။ ဟိုတ်နူ သုတ္တန်တအ်ဏအ် ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဒၟံၚ် လတူ လၟေၚ် သဳလ (စူဠသဳလ၊ မဇ္ဇျိမသဳလ၊ မဟာသဳလ) ဍိုက်ဍိုက်ပေၚ်ပေၚ် တုဲ သၚ်ဂမၠိုၚ် ခုတ်ကဵုယၟု &quot;သဳလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ&quot; (The Division Concerning Morality) သၟိက်ဂွံ ပါ်ကဏ္ဍ သုတ္တန္တပိဋကတ် ဗွဲမကၠးဖ္ဍး ရ&lt;ref name=&quot;Bodhi1989&quot;&gt;Walshe, Maurice (1995). ''The Long Discourses of the Buddha: A Translation of the Dīgha Nikāya''. Wisdom Publications. ISBN 978-0861711031.&lt;/ref&gt;။

== 2. Core Teachings / Detailed Summary (တၚ်ဓမ္မ အဓိက ကေုာံ လၟေၚ်သုတ္တန်) ==
တၚ်ဓမ္မ အဓိက ပ္ဍဲ သဳလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဝှ် ဇၞော်မောဝ်လဝ် လတူ သဳလ ၃ ပြကာ မတွံဂး:
1. '''စူဠသဳလ (Cūḷa-sīla / Minor Morality):''' ပွမဝေၚ်ပါဲ နူ ပါဏာတိပါတ (ပၠေၚ်လမျီု)၊ အဒိန္နာဒါန (ကၠတ်ဒြပ်)၊ မုသာဝါဒ (ဟီုမုသာ) ကေုာံ သုရာမေရယ (သုၚ်စောဲ ဍာ်ဗၜူ) တအ်ရ။ 
2. '''မဇ္ဇျိမသဳလ (Majjhima-sīla / Intermediate Morality):''' ပွမဝေၚ်ပါဲ နူ ပွမပလီုပလာ် သဘာဝ၊ ပွမဝေၚ်သဘၚ် ကေုာံ ပွမဗဵု ပေါဲသဘၚ် မဟွံမွဲကဵု အကျိုးဖဵု တအ်ရ။
3. '''မဟာသဳလ (Mahā-sīla / Major Morality):''' ပွမဝေၚ်ပါဲ နူ ပရေၚ်ဟီုတွံ ဗေဒၚ်၊ လဟီုဟိုတ်မာဲ၊ ကေုာံ ပွမဂယိုၚ်လမျီု နကဵု အသက်မွေးဝမ်းကျောင်း မယုတ်မာ (Wrong Livelihoods for Monks) တအ်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ လၟေၚ် သုတ္တန် ၁၃ သုတ် ပ္ဍဲ သဳလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ (The 13 Suttas of Sīlakkhandhavagga)
! လၟေၚ် !! ယၟု သုတ္တန် (Pali Title) !! အဓိပ္ပါယ် (English Meaning) !! တၚ်ဓမ္မ အဓိက သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Core Doctrine)
|-
| 1 || '''ဗြဟ္မဇာလသုတ်''' (Brahmajāla Sutta) || The Supreme Net || တွံထ္ၜး လတူ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ၆၂ သာ် မၞုံပ္ဍဲ လောက။ ဒှ်သုတ္တန် ကိစ္စဇၞော်အိုတ်။
|-
| 2 || '''သာမညဖလသုတ်''' (Sāmaññaphala Sutta) || Fruits of the Ascetic Life || တက်ကျာ ကဵု သၟိၚ်အဇာတသတ္တု ပရူ ဖဵုအကျိုး မဂွံဒှ် ခမဳ (Asceticism)။
|-
| 3 || '''အမ္ဗဋ္ဌသုတ်''' (Ambaṭṭha Sutta) || To Ambattha || တးပါဲ ဝါဒ အဇာတိ ဗဗၞး ကေုာံ တွံပရူ ဇာတိ မပြဲ ဇေတ်တ်။
|-
| 4 || '''သောဏဒဏ္ဍသုတ်''' (Soṇadaṇḍa Sutta) || To Sonadanda || သောၚ်ကလး လက္ချန် ဗဗၞး မပြဲ မဒးမၞုံကဵု သဳလ ကေုာံ ပညာ။
|-
| 5 || '''ကူဋဒန္တသုတ်''' (Kūṭadanta Sutta) || To Kutadanta || ပရူ သဘၚ်ယဇ် (Sacrifice) မဟွံမွဲကဵု ပရေၚ်ပၠေၚ်လမျီု တိရစ္ဆာန်။
|-
| 6 || '''မဟာလိသုတ်''' (Mahāli Sutta) || To Mahali || သောၚ်ကလး ပရူ ဒိဗ္ဗစက္ခု ကေုာံ ဒိဗ္ဗသောတ (Divine Eye and Ear)။
|-
| 7 || '''ဇာလိယသုတ်''' (Jāliya Sutta) || To Jaliya || သၟာန်သွဟ် ပရူ ဇဳဝ (လမျီု) ကေုာံ သရဳရ (ခန္ဓ) ဒှ်မွဲ ဟာ သာ်သ္ၚာဲ ဟာ။
|-
| 8 || '''မဟာသဳဟနာဒသုတ်''' (Mahāsīhanāda Sutta) || The Great Lion's Roar || ပရူ တိလပိုန်ကျာ်တြဲ တွံထ္ၜး ရဲဒ္ဂေတ် ခမဳတၞဟ် မဟွံဍိုက်ပေၚ်။
|-
| 9 || '''ပေါဋ္ဌပါဒသုတ်''' (Poṭṭhapāda Sutta) || To Potthapada || ပရူ စိုတ် ကေုာံ ပွမဇၞော်မောဝ် ဈာန် (Jhāna) အဆင့်ဆင့်။
|-
| 10 || '''သုဘသုတ်''' (Subha Sutta) || To Subha || (တၠအရှန် အာနန္ဒာ တွံလဝ်) ပရူ သဳလ၊ သမာဓိ၊ ကေုာံ ပညာ ကဏ္ဍ ၃ ပြကာ။
|-
| 11 || '''ကေဝဋ္ဋသုတ်''' (Kevaṭṭa Sutta) || To Kevatta || ပရူ ပြာဋိဟာ ၃ သာ် ကေုာံ အဓိက ဒလောအ်ဗတောန် အနုသာသနဳ ပြာဋိဟာ။
|-
| 12 || '''လောဟိစ္စသုတ်''' (Lohicca Sutta) || To Lohicca || ပရူ အစာ ၃ ဂကူ မဟွံမွဲကဵု အပြာ် ကေုာံ အစာ မၞုံကဵု အပြာ် (Blameless Teachers)။
|-
| 13 || '''တေဝိဇ္ဇသုတ်''' (Tevijja Sutta) || The Three Knowledges || တးပါဲ ဝါဒ ဗဗၞး မမိက်ဂွံစိုပ် ဗြဟ္မာ တုဲ တွံထ္ၜး ဗြဟ္မဝိဟာရ ၄ ပြကာ။
|}

== 3. Key Pali Verses &amp; Meanings (ပါဠိတမ် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်) ==
ပ္ဍဲကဵု သဳလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဗွဲတၟေၚ် ပ္ဍဲ ဗြဟ္မဇာလသုတ် ကေုာံ သာမညဖလသုတ် ဝှ် ပါဠိတမ် မစပ်ကဵု စူဠသဳလ (Cūḷa-sīla) ဂှ် ဒှ်တၚ်အဓိက သွက် ခမဳသမဏ ဂမၠိုၚ် ရ။ လၟေၚ်ပါဠိ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒ္ဂေတ် ခမဳ မပြဲ ဂှ် ကျာ်တြဲ တွံလဝ် အတိုၚ်ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ:

&gt; '''&quot;ပါဏာတိပါတံ ပဟာယ ပါဏာတိပါတာ ပဋိဝိရတော သမဏော ဂေါတမော နိဟိတဒဏ္ဍော နိဟိတသတ္ထော လဇ္ဇဳ ဒယာပန္နော သဗ္ဗပါဏဘူတဟိတာနုကမ္ပဳ ဝိဟရတိ။&quot;'''&lt;br&gt;
&gt; ''(Brahmajāla Sutta, DN 1, Cūḷasīla Section)''

'''အဓိပ္ပါယ် ဘာသာမန်:'''&lt;br&gt;
&quot;ခမဳ ဂေါတမ ဂှ် ထောအ်ကၠေအ် ပွမပၠေၚ်လမျီု တုဲ ဝေၚ်ပါဲ နူ ပွမပၠေၚ်လမျီု သတ္တံ ရ။ ညးဝှ် ဖျေံလဝ် လေံ (မတွံဂး ပွမဟွံဍဵုပ္ဍိုက်)၊ ဖျေံလဝ် လွဟ် (မတွံဂး ပွမဟွံပလီုပလာ်) တုဲ၊ မၞုံကဵု ဓဝ်ဂွိၚ်ဖေက် (ဟိရိဩတ္တပ္ပ) ကေုာံ ဓဝ်ဆာန်ဍူ၊ တုဲပၠန် သ္ပဒတဴ မၚ်မွဲလဝ် စိုတ်မေတ္တာ ဂီုကၠီု လတူ သတ္တံ သီုဖအိုတ် ရ။&quot;&lt;ref name=&quot;SujatoDN&quot;&gt;Sujato, Bhikkhu (2018). &quot;Dīgha Nikāya&quot;. ''SuttaCentral''. Available online at SuttaCentral.&lt;/ref&gt;

== 4. Doctrinal Significance &amp; Commentary (တၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ အဋ္ဌကထာ) ==
သဳလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဝှ် ဒှ်ပြကိုဟ် မၞုံကဵု တၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လညာတ်ဒဿန (Philosophical frameworks) မလှဲလးအိုတ် ပ္ဍဲ သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ရ။ ဗွဲတၟေၚ် ဗြဟ္မဇာလသုတ် ဂှ် တးပါဲလဝ် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ၆၂ သာ် (62 Wrong Views) မပ္တံကဵု ဝါဒ သဿတဒိဋ္ဌိ (Eternalism) ကေုာံ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ (Annihilationism) ဗွဲမကၠးဖ္ဍး ရ။ သုတ္တန်တအ်ဏအ် ဒှ် &quot;ဇာမဟိန်&quot; (Net) သၟိက်ဂွံ ရပ်ကေတ် လညာတ်မှာရာ သတ္တံ တုဲ ပၠတရဴ ကဵု သမ္မာဒိဋ္ဌိ ရ။

အတိုၚ် သၚ်နိဿဲ အဋ္ဌကထာ '''သုမၚ်္ဂလဝိလာသိနဳ''' (Sumaṅgalavilāsinī) မချူလဝ် နကဵု အစာ ရှင်ဗုဒ္ဓဃောသ (Buddhaghosa)၊ သဳလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဂှ် ဒှ် တမ်ရိုဟ် ပရေၚ်လ္ၚတ် သာသနာ ရ။ အဋ္ဌကထာ သောၚ်ကလးလဝ် ဒဒှ်ရ &quot;သဳလ&quot; ဂှ် ဒှ်တိသဇိုၚ် သွက် သမာဓိ ကေုာံ ပညာ (Sīla as the foundation for Samādhi and Paññā) ရ။ ဟၟဲကဵု သဳလ မအးဇ္ၚး မ္ဂး ဇၞော်မောဝ် ဓမ္မကမ္မဋ္ဌာန် ဟွံမာန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ ဒဳဃနိကာယ် ဝှ် ကျာ်တြဲ စွံလဝ် သဳလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပ္ဍဲ လၟေၚ် ပထမ သၟိက်ဂွံ ပခိုၚ်ကဵု ဒ္ဂေတ်ပဋိပတ် သဳလ ဒါယကာ ကေုာံ ခမဳတအ် ကၠာအိုတ် ရ &lt;ref name=&quot;Buddhaghosa&quot;&gt;Buddhaghosa, Bhadantacariya (1999). ''Sumaṅgala-vilāsinī: The Commentary on the Dīgha Nikāya''. Pali Text Society.&lt;/ref&gt;။ 

== 5. တၚ်နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

=== Reference List ===
1. &lt;ref name=&quot;Bodhi1989&quot;&gt;Walshe, Maurice (1995). ''The Long Discourses of the Buddha: A Translation of the Dīgha Nikāya''. Wisdom Publications. ISBN 978-0861711031.&lt;/ref&gt;
2. &lt;ref name=&quot;Buddhaghosa&quot;&gt;Buddhaghosa, Bhadantacariya (1999). ''Sumaṅgala-vilāsinī: The Commentary on the Dīgha Nikāya''. Pali Text Society.&lt;/ref&gt;
3. &lt;ref name=&quot;SujatoDN&quot;&gt;Sujato, Bhikkhu (2018). &quot;Dīgha Nikāya&quot;. ''SuttaCentral''. Available online at SuttaCentral.&lt;/ref&gt;
4. &lt;ref name=&quot;Hinuber1996&quot;&gt;Von Hinüber, Oskar (1996). ''A Handbook of Pali Literature''. Walter de Gruyter. ISBN 3-11-016738-7.&lt;/ref&gt;
5. &lt;ref name=&quot;DPPN&quot;&gt;Malalasekera, G.P. (1937). ''Dictionary of Pali Proper Names'' (Entry: Sīlakkhandhavagga). Pali Text Society.&lt;/ref&gt;

{{Sutta Pitaka navbox}}

[[ကဏ္ဍ:သုတ္တန္တပိဋကတ်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒဳဃနိကာယ်]]
[[ကဏ္ဍ:ပိဋကတ်ပိမန်]]</text>
      <sha1>895kuml2u7gmlcr9n54ym54uhtoyy9s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ပိဋကတ်ပိမန်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13018</id>
    <revision>
      <id>59536</id>
      <timestamp>2026-10-29T13:30:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox book | name             = ပိဋကတ်ပိ | title_orig       = Tipiṭaka | image            = [[File:Tripitaka in Mahachulalongkornrajavidyalaya University (1).jpg|250px]] | caption          = လိက်အုပ် ပိဋကတ်ပါဠိ ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ်မဟာစူလာလံၚ်ကန် | country          = [[အိန္ဒိယ]] (အခိၚ်တြ...&quot;</comment>
      <origin>59536</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15521" sha1="r13uj55o5erj07ky1dsajtudzn2bziu" xml:space="preserve">{{Infobox book
| name             = ပိဋကတ်ပိ
| title_orig       = Tipiṭaka
| image            = [[File:Tripitaka in Mahachulalongkornrajavidyalaya University (1).jpg|250px]]
| caption          = လိက်အုပ် ပိဋကတ်ပါဠိ ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ်မဟာစူလာလံၚ်ကန်
| country          = [[အိန္ဒိယ]] (အခိၚ်တြေံ), [[သဳရိလၚ်္ကာ]]
| religion         = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (ထေရဝါဒ)
| language         = [[ဘာသာပါဠိ]]
| subject          = ဓမ္မဒေသနာ တိလပိုန်ကျာ်တြဲ ကေုာံ သၞောဝ်ဒ္ဂေတ် ခမဳ
| genre            = ဝိနယ, သုတ္တန္တ, အဘိဓမ္မ
| publisher        = သၚ်္ဂါယန (Buddhist Councils)
| format           = လိက်သၠရိုတ်, လိက်အုပ်, လိက်တၟအ်
| chapters         = ပိဋကတ် ၃ သာ် (နိကာယ် ၅ သာ်)
}}

'''ပိဋကတ်ပိ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Tipiṭaka / The Three Baskets'') ဝှ် ဒှ်ပြကိုဟ် ဓမ္မဒေသနာ အဓိကအိုတ် ကေုာံ ကိစ္စဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ သာသနာ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ဂိုၚ်ထေရဝါဒ ရ။ မလိက် ပါဠိ &quot;တိ&quot; (Ti) ဂှ် မၞုံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပိ&quot; (Three) တုဲ &quot;ပိဋက&quot; (Piṭaka) ဂှ် မၞုံအဓိပ္ပါယ် &quot;တၚ်&quot; ဟွံသေၚ်မ္ဂး &quot;နိကာယ်/ခရိုၚ်&quot; (Basket/Receptacle) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပိဋကတ်ပိ ဝှ် ပကောံလဝ် ဓမ္မဒေသနာ တိလပိုန်ကျာ်တြဲ နကဵု ကဏ္ဍဇၞော် ပိ ပြကာ မတွံဂး: [[ဝိနယပိဋကတ်]] (Vinaya Piṭaka)၊ [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]] (Sutta Piṭaka) ကေုာံ [[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]] (Abhidhamma Piṭaka) ရ။ လိက်ပြကိုဟ်ဏအ် ဒှ်တမ်ရိုဟ် ပရေၚ်ဒ္ဂေတ်ပဋိပတ် သွက် ခမဳသမဏ ကေုာံ ဒါယကာတအ် ညံၚ်ဂွံ တိုန်စိုပ် နိဗ္ဗာန် ရ&lt;ref name=&quot;Gombrich2006&quot;&gt;Gombrich, Richard F. (2006). ''Theravada Buddhism: A Social History from Ancient Benares to Modern Colombo''. Routledge. ISBN 978-0415365093.&lt;/ref&gt;။

== 1. နိဒါန် ကေုာံ ဟိုတ်မက္တဵုဒှ် (Introduction &amp; Background - Nidāna) ==
[[File:First Buddhist Council at Rajgir.jpg|thumb|right|300px|တၠအရှန် ၅၀၀ ဇကု ပကောံပကေဝ် ပထမ သၚ်္ဂါယန သၟိက်ဂွံ သီဂိုၚ် ပိဋကတ် (First Buddhist Council)]]
ပိဋကတ်ပိ ဂှ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဓမ္မဒေသနာ မချူလဝ် နကဵု လိက် ပ္ဍဲအခိၚ် ကျာ်တြဲ ဂျိုၚ်တဴလမျီု။ အတိုၚ် သၚ်နိဿဲ သမိုင်းသာသနာ၊ ကြဴနူ တိလပိုန်ကျာ်တြဲ သ္ပပရိနိဗ္ဗာန် တုဲ ပ္ဍဲဍုၚ်ရာဇဂြိုဟ် (Rājagaha) ဂှ် တၠအရှန် ၅၀၀ ဇကု မၞုံကဵု မဟာကဿပ (Mahākassapa) နဒဒှ် သကိုပ်သက သ္ပလဝ် ပထမ သၚ်္ဂါယန (First Buddhist Council) ရ။ ပ္ဍဲအခိၚ်ဂှ် တၠအရှန် ဥပါလိ (Upāli) ဂှ် ဖ္ဍောတ်တွံ ကလေၚ်ထ္ၜး ဝိနယ (Vinaya) တုဲ၊ တၠအရှန် အာနန္ဒာ (Ānanda) ဂှ် ဖ္ဍောတ်တွံ ကလေၚ်ထ္ၜး သုတ္တန္တ (Dhamma/Suttas) ရ။ အဘိဓမ္မပိဋကတ် ဂှ် ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲ တတိယ သၚ်္ဂါယန (Third Council) မက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ လက်ထက် သၟိၚ်အသောက (Emperor Ashoka) ဟေၚ် ဍိုက်ပေၚ်ကၠုၚ် နဒဒှ် ပိဋကတ် တတိယ ရ။

ပ္ဍဲအခိၚ် ကိုပ်ကၠာတေအ်၊ ပိဋကတ်ပိ ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု နှုတ်တိုက် (Oral tradition - Mukhapāṭha) ဟေၚ်ရ။ စိုပ်အခိၚ် စတုတ္ထ သၚ်္ဂါယန (Fourth Buddhist Council) မက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် အလုဝိဟာရ (Aluvihare Rock Temple) ဍုၚ်သဳရိလၚ်္ကာ (Sri Lanka) ပ္ဍဲ သက္ကရာဇ် ဘဳသဳ ၂၉ ဂှ် ဟိုတ်နူ ပရေၚ်ကပ်ဘဲ ကေုာံ ဇြဟတ် ခမဳတအ် ဍိုန်လျစှ်ေကၠုၚ်တုဲ၊ သၚ်ဂမၠိုၚ် ချူသမ္တီလဝ် ပိဋကတ်ပိ လတူ သၠရိုတ် (Palm-leaf manuscripts) နကဵု ဘာသာပါဠိ အလန်ပထမအိုတ် ရ&lt;ref name=&quot;Norman1983&quot;&gt;Norman, K.R. (1983). ''Pali Literature''. Otto Harrassowitz. ISBN 3-447-02285-X.&lt;/ref&gt;။ 

== 2. တၚ်ဓမ္မ အဓိက ကေုာံ လၟေၚ်သုတ္တန် (Core Teachings / Detailed Summary) ==
ပိဋကတ်ပိ ဝှ် ပါ်လဝ် ကဏ္ဍဇၞော် ၃ ပြကာ မၞုံကဵု တၚ်ရန်တၟအ် တၞဟ်ခြာ ဗွဲမလှဲလး ရ:

=== ၁။ ဝိနယပိဋကတ် (Vinaya Piṭaka) ===
ဝိနယပိဋကတ် (Basket of Discipline) ဂှ် ဒှ်ပြကိုဟ် မပကောံလဝ် သၞောဝ်ဒ္ဂေတ် (Rules and Regulations) သွက် ခမဳ (Bhikkhu) ကေုာံ ခမဳဗြဴ (Bhikkhunī) တအ် ညံၚ်ဂွံ မၚ်မွဲ ဒ္ဂေတ်ပဋိပတ် ဗွဲမအးဇ္ၚး ရ။ ဍေံပါ်လဝ် ၅ အုပ် မပ္တံကဵု: ပါရာဇိကဏ်၊ ပါစိတ်၊ မဟာဝဂ်၊ စူဠဝဂ်၊ ကေုာံ ပရိဝါ။ ပ္ဍဲဏအ် တွံလဝ် ဟိုတ်မက္တဵုဒှ် သၞောဝ်မွဲမွဲ (Origin stories of rules) ကေုာံ ပရေၚ်ဖျေံဒဏ် လတူ အာပတ်နာနာသာ်။

=== ၂။ သုတ္တန္တပိဋကတ် (Sutta Piṭaka) ===
သုတ္တန္တပိဋကတ် (Basket of Discourses) ဂှ် ဒှ်ပြကိုဟ် မပကောံလဝ် ဓမ္မဒေသနာ၊ ဂလာန်တက်ကျာ၊ ဥပမာ၊ ကေုာံ ပရူပရာ မတွံလဝ် နကဵု ကျာ်တြဲ ကေုာံ သာဝကဂမၠိုၚ် သွက် ဒါယကာ ကေုာံ ခမဳတအ် ရ။ ဍေံပါ်လဝ် နိကာယ် (Nikāyas / Collections) ၅ သာ်:
* '''ဒဳဃနိကာယ် (Dīgha Nikāya):''' သုတ္တန်ဇမၠိၚ် (Long Discourses) ၃၄ သုတ်။
* '''မဇ္ဇျိမနိကာယ် (Majjhima Nikāya):''' သုတ္တန်လဒေါဝ် (Middle-length Discourses) ၁၅၂ သုတ်။
* '''သံယုတ္တနိကာယ် (Saṃyutta Nikāya):''' သုတ္တန်မဆက်စပ် (Connected Discourses) မပကောံလဝ် ဗွဲဝဂ်။
* '''အၚ်္ဂုတ္တရနိကာယ် (Aṅguttara Nikāya):''' သုတ္တန်မတိုန်လၟိဟ် (Numerical Discourses) နူ ၁ စဵုကဵု ၁၁။
* '''ခုဒ္ဒကနိကာယ် (Khuddaka Nikāya):''' သုတ္တန်ဍောတ်တ် (Minor Collection) မပ္တံကဵု ဓမ္မပဒ၊ ဇာတ်၊ သုတ္တနိပါတ်။

=== ၃။ အဘိဓမ္မပိဋကတ် (Abhidhamma Piṭaka) ===
အဘိဓမ္မပိဋကတ် (Basket of Ultimate Doctrine) ဂှ် ဒှ်ပြကိုဟ် မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ်လဝ် သဘာဝဓဝ် ဇေတ်တ် (Ultimate realities - Paramattha Dhamma) နကဵု လညာတ် ဒဿန ကေုာံ စိတ္တဗေဒ (Philosophy and Psychology) ရ။ ဍေံဟွံလဴပူ နကဵု ပရူပရာ မၞိဟ်ပူဂိုလ်၊ ဆဂး ပါ်ပဲါလဝ် စိုတ် (Citta)၊ စေတသိက် (Cetasika)၊ ရုပ် (Rūpa) ကေုာံ နိဗ္ဗာန် (Nibbāna)။ ပြကိုဟ် ၇ အုပ် နွံရ: ဓမ္မသၚ်္ဂဏဳ၊ ဝိဘၚ်၊ ဓာတုကထာ၊ ပုဂ္ဂလပညတ်၊ ကထာဝတ္ထု၊ ယမိုက်၊ ကေုာံ ပဋ္ဌာန်။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ လဒက်ပ္တန် ပိဋကတ်ပိ (Structure of the Tipiṭaka)
! လၟေၚ် !! ယၟု ပိဋကတ် (Pali Name) !! အဓိပ္ပါယ် (English Meaning) !! အဓိက တၚ်ရန်တၟအ် (Core Objective) !! လၟိဟ် ပြကိုဟ် အဓိက
|-
| 1 || '''ဝိနယပိဋကတ်''' (Vinaya Piṭaka) || Basket of Discipline || ပွမမၚ်မွဲ သဳလ ကေုာံ သၞောဝ်ဒ္ဂေတ် ခမဳသာသနာ (Monastic Rules) || ၅ ပြကိုဟ်
|-
| 2 || '''သုတ္တန္တပိဋကတ်''' (Sutta Piṭaka) || Basket of Discourses || ပွမတွံထ္ၜး နဲကဲ သမာဓိ ကေုာံ လၟေၚ်တရဴ ဓမ္မ (Sermons &amp; Practices) || ၅ နိကာယ်
|-
| 3 || '''အဘိဓမ္မပိဋကတ်''' (Abhidhamma Piṭaka) || Basket of Ultimate Doctrine || ပွမသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သဘာဝဓဝ် (ပညာ) နကဵု ဒဿန (Ultimate Realities) || ၇ ပြကိုဟ်
|}

== 3. ပါဠိတမ် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Key Pali Verses &amp; Meanings) ==
ၜိုန်ရ ပိဋကတ်ပိ ဝှ် လှဲလး ဗွဲမလောန် ကီုလေဝ်၊ တၚ်ရန်တၟအ် အလုံမွဲ ပိဋကတ် (ဝိနယ၊ သုတ္တန္တ၊ အဘိဓမ္မ) ဂှ် တိလပိုန်ကျာ်တြဲ ခြုံလဝ် ပ္ဍဲ ဂါထာ ဓမ္မပဒ မပြာကဋ် မွဲပိုဒ် အတိုၚ်ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ:

&gt; '''သဗ္ဗပါပဿ အကရဏံ၊ ကုသလဿ ဥပသမ္ပဒါ။'''&lt;br&gt;
&gt; '''သစိတ္တပရိယောဒပနံ၊ ဧတံ ဗုဒ္ဓါန သာသနံ။'''&lt;br&gt;
&gt; ''(Dhammapada, Verse 183)''

'''အဓိပ္ပါယ် ဘာသာမန်:'''&lt;br&gt;
&quot;ပွမဝေၚ်ပါဲ နူ အကုသိုလ် (ဒုစရိုတ်) အိုတ်သီုဂှ် [မတွံဂး ဝိနယပိဋကတ်]၊ ပွမကၠောန်ပ္ကောံ ကုသိုလ် (သုစရိုတ်) မပြဲဂှ် [မတွံဂး သုတ္တန္တပိဋကတ်]။ ပွမသ္အးဇ္ၚးကၠေအ် စိုတ်ဇကု နူ ကိလေသဂှ် [မတွံဂး အဘိဓမ္မပိဋကတ်]၊ တၚ်ဒလောအ်ဗတောန် ပိသာ်ဏအ်ဟေၚ် ဒှ် အနုသာသနဳ ကျာ်တြဲဂမၠိုၚ် ရ။&quot; &lt;ref name=&quot;Buddharakkhita1985&quot;&gt;Buddharakkhita, Acharya (1985). ''The Dhammapada: The Buddha's Path of Wisdom''. Buddhist Publication Society.&lt;/ref&gt;

== 4. တၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ အဋ္ဌကထာ (Doctrinal Significance &amp; Commentary) ==
ပိဋကတ်ပိ ဝှ် ဒှ် တမ်ရိုဟ် သာသနာ ထေရဝါဒ ရ။ ဟၟဲကဵု ပိဋကတ်ပိ မ္ဂး ပရေၚ်လ္ၚတ် ပရိယတ္တိ (Study)၊ ပရေၚ်ဒ္ဂေတ် ပဋိပတ္တိ (Practice) ကေုာံ ပရေၚ်တိုန်စိုပ် ပဋိဝေဓ (Realization) တအ် က္တဵုဒှ် ဟွံမာန် ရ။ သၟိက်ဂွံ သောၚ်ကလး ပိဋကတ်ပိ ကၠးကၠးဂှ် အစာသၚ် မပ္တံကဵု ရှင်ဗုဒ္ဓဃောသ (Buddhaghosa) မက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ၅ ဗွဝ်ကၠံ တေအ် ချူခၞံလဝ် ပြကိုဟ် '''အဋ္ဌကထာ''' (Aṭṭhakathā / Commentaries) ဗွဲမဂၠိုၚ် မပ္တံကဵု သမန္တပါသာဒိကာ (သွက် ဝိနယ)၊ သုမၚ်္ဂလဝိလာသိနဳ (သွက် ဒဳဃနိကာယ်) ကေုာံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ (Visuddhimagga / The Path of Purification) တအ်ရ&lt;ref name=&quot;Nanamoli2010&quot;&gt;Ñāṇamoli, Bhikkhu (2010). ''The Path of Purification: Visuddhimagga''. Buddhist Publication Society. ISBN 978-9552400230.&lt;/ref&gt;။

အဋ္ဌကထာ တအ် သောၚ်ကလးလဝ် ဒဒှ်ရ ဝိနယပိဋကတ် ဂှ် ဒှ်လမျီု သာသနာ၊ သုတ္တန္တပိဋကတ် ဂှ် ဒှ်မတ် သာသနာ၊ ကေုာံ အဘိဓမ္မပိဋကတ် ဂှ် ဒှ်က္ဍဟ် ဉာဏ်ပညာ သာသနာ ရ။ နကဵု ပွမလ္ၚတ် ပိဋကတ် သီု ၃ ပြကာ ဏအ် ဗွဲမဍိုက်ပေၚ် ဟေၚ် သတ္တံ ဇၞးကေတ် အဝိဇ္ဇာ ကေုာံ တဏှာ တုဲ တိုန်စိုပ် ဍုၚ်ဇၞော် နိဗ္ဗာန် မာန်ရ။

== 5. တၚ်နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

=== Reference List ===
1. &lt;ref name=&quot;Gombrich2006&quot;&gt;Gombrich, Richard F. (2006). ''Theravada Buddhism: A Social History from Ancient Benares to Modern Colombo''. Routledge. ISBN 978-0415365093.&lt;/ref&gt;
2. &lt;ref name=&quot;Norman1983&quot;&gt;Norman, K.R. (1983). ''Pali Literature''. Otto Harrassowitz. ISBN 3-447-02285-X.&lt;/ref&gt;
3. &lt;ref name=&quot;Buddharakkhita1985&quot;&gt;Buddharakkhita, Acharya (1985). ''The Dhammapada: The Buddha's Path of Wisdom''. Buddhist Publication Society.&lt;/ref&gt;
4. &lt;ref name=&quot;Nanamoli2010&quot;&gt;Ñāṇamoli, Bhikkhu (2010). ''The Path of Purification: Visuddhimagga''. Buddhist Publication Society. ISBN 978-9552400230.&lt;/ref&gt;
5. &lt;ref name=&quot;SujatoTipitaka&quot;&gt;Sujato, Bhikkhu (2018). &quot;Tipiṭaka&quot;. ''SuttaCentral''. Available online at SuttaCentral.&lt;/ref&gt;

{{Sutta Pitaka navbox}}

[[ကဏ္ဍ:ပိဋကတ်ပိမန်]]
[[ကဏ္ဍ:သုတ္တန္တပိဋကတ်]]
[[ကဏ္ဍ:ဝိနယပိဋကတ်]]
[[ကဏ္ဍ:အဘိဓမ္မပိဋကတ်]]
[[ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]</text>
      <sha1>r13uj55o5erj07ky1dsajtudzn2bziu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝိနယပိဋကတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13019</id>
    <revision>
      <id>59537</id>
      <timestamp>2026-10-29T13:36:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox book | name             = ဝိနယပိဋကတ် | title_orig       = Vinaya Piṭaka | image            = [[File:Vinaya Pitaka (First Council).jpg|250px]] | caption          = လိက်ပြကိုဟ် ဝိနယပိဋကတ် ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ | country          = [[အိန္ဒိယ]] (အခိၚ်တြေံ) | religion         = ...&quot;</comment>
      <origin>59537</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15291" sha1="tvx1wfvq7uuy99o01ig6j8sju6weevv" xml:space="preserve">{{Infobox book
| name             = ဝိနယပိဋကတ်
| title_orig       = Vinaya Piṭaka
| image            = [[File:Vinaya Pitaka (First Council).jpg|250px]]
| caption          = လိက်ပြကိုဟ် ဝိနယပိဋကတ် ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ
| country          = [[အိန္ဒိယ]] (အခိၚ်တြေံ)
| religion         = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (ထေရဝါဒ)
| language         = [[ဘာသာပါဠိ]]
| subject          = သၞောဝ်ဒ္ဂေတ် ကေုာံ စေဝ်ပၞောန် ခမဳသာသနာ
| genre            = ဝိနယ, သၞောဝ်ဒ္ဂေတ် (Monastic Law)
| publisher        = သၚ်္ဂါယန (Buddhist Councils)
| format           = လိက်သၠရိုတ်, လိက်အုပ်, လိက်တၟအ်
| chapters         = ၅ ပြကိုဟ် (5 Books)
}}

'''ဝိနယပိဋကတ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Vinaya Piṭaka / The Basket of Discipline'') ဝှ် ဒှ်ပြကိုဟ် မရနုက်ကဵု ပထမအိုတ် ကေုာံ ဒှ်တမ်ရိုဟ် ကိစ္စဇၞော်အိုတ် နူကဵု ပြကိုဟ် [[ပိဋကတ်ပိ]] (Tipiṭaka) ပ္ဍဲ သာသနာ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ဂိုၚ်ထေရဝါဒ ရ။ မလိက် ပါဠိ &quot;ဝိနယ&quot; (Vinaya) ဂှ် မၞုံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပွမယိုက်ဒိုက် မၚ်မွဲ&quot; ဟွံသေၚ်မ္ဂး &quot;ပွမပၠတရဴ နကဵု သၞောဝ်&quot; (Discipline / Leading out) ရ။ ပြကိုဟ်ဏအ်ဝှ် ပကောံလဝ် သၞောဝ်ဒ္ဂေတ် (Rules)၊ စေဝ်ပၞောန် (Regulations)၊ ကေုာံ အခိုက်ကၞာ ဓမ္မဝတ် (Procedures) သွက် ခမဳ (Bhikkhu) ကေုာံ ခမဳဗြဴ (Bhikkhunī) တအ် ညံၚ်ဂွံ ဒ္ဂေတ်မၚ်မွဲ အးအးဇ္ၚးဇ္ၚး ရ။ ဟၟဲကဵု ဝိနယ မ္ဂး ဂကောံသၚ် (Saṅgha) တအ် တန်တဴ တန်ကြန် ဟွံမာန် တုဲ သာသနာလေဝ် ကၠေအ်ကၠက်အာ လောဲသွာ မာန်ရ။

== 1. Introduction &amp; Background (နိဒါန် ကေုာံ ဟိုတ်မက္တဵုဒှ် - Nidāna) ==
[[File:Rajgir, First Buddhist Council.jpg|thumb|right|300px|တၠအရှန် ဥပါလိ ဖ္ဍောတ်တွံ ကလေၚ်ထ္ၜး ဝိနယပိဋကတ် ပ္ဍဲ သၚ်္ဂါယန ပထမ (First Buddhist Council)]]
ပ္ဍဲအခိၚ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ကြဴနူ တိလပိုန်ကျာ်တြဲ ကလိဂွံ ဓမ္မဒေသနာ သဗ္ဗညုတဉာဏ် တုဲ ပ္ဍဲပွိုၚ် ၂၀ သၞာံ ပထမဗောဓိ ဂှ် ကျာ်တြဲ ဟွံဂွံ ပညပ်လဝ် သိက္ခာပိုဒ် (Precepts / Training rules) မွဲသာ်ဏီရ။ ဟိုတ်ဂှ် ခမဳသာဝက တအ် သီုဖအိုတ် ဒှ်ဒၟံၚ် တၠအရှန် (Arahants) မသ္အးဇ္ၚး နူ ကိလေသ တုဲ အလဵုလဵု ညးတအ် မၚ်မွဲလဝ် ကိုန်ဂစိုတ် သဳလ အးဇ္ၚးဒၟံၚ်ရ။ ဆဂး ကာလ လၟိဟ်ခမဳသာသနာ ဂၠိုၚ်တွဵု တိုန်ကၠုၚ် ကေုာံ ပူဂိုလ် မဟွံမွဲကဵု ပါရမဳ ဍိုက်ပေၚ် တအ် လုပ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲသာသနာဂှ် ပြသၞာ ပရေၚ်ဒ္ဂေတ်ပဋိပတ် ယောၚ်ယာ တအ် က္တဵုဒှ်ကၠုၚ် ရ။ 

ကျာ်တြဲ ဟွံပညပ်လဝ် သၞောဝ် နကဵု လၟေၚ်မွဲစွံ (No pre-emptive law-making) ရ။ ဆဂး ကာလ ခမဳမွဲမွဲ ကၠောန်ဗၠေတ် အာပတ် (Offense)၊ ဥပမာ - သုဒိန္န (Sudinna) မကျောဝ်လောန် ပရေၚ်မေထုန် (Sexual intercourse) ဂှ်မ္ဂး၊ ကျာ်တြဲ ကော်ပကောံ သၚ်ဂမၠိုၚ် တုဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အမှုဂှ် ဗွဲမလှဲလး တုဲဟေၚ် ပညပ်စွံလဝ် သိက္ခာပိုဒ် ရ။ နဲကဲဏအ်ဂှ် ကော်စ နဲကဲ ပညပ် အတိုၚ်ဟိုတ် (Case-by-case legislation) ရ။ 

ကြဴနူ တိလပိုန်ကျာ်တြဲ သ္ပပရိနိဗ္ဗာန် တုဲ၊ ပ္ဍဲ ပထမ သၚ်္ဂါယန (First Buddhist Council) မက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်ရာဇဂြိုဟ် ဂှ် တၠအရှန် [[ဥပါလိ]] (Ven. Upāli) ညးမဒှ် ဧတဒဂ် လပါ် ဝိနယ ဂှ် ဒုၚ်သၟာန်သွဟ် ကေုာံ ဖ္ဍောတ်တွံ ကလေၚ်ထ္ၜးလဝ် လၟေၚ် သိက္ခာပိုဒ် သီုဖအိုတ် တုဲ သၚ်ဂမၠိုၚ် (မဟာကဿပ နဒဒှ် သကိုပ်သက) သီဂိုၚ် ပကောံလဝ် ဒှ်အာ &quot;ဝိနယပိဋကတ်&quot; စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ&lt;ref name=&quot;Horner1938&quot;&gt;Horner, I.B. (1938). ''The Book of the Discipline (Vinaya-Piṭaka)''. Pali Text Society. ISBN 978-0860130369.&lt;/ref&gt;။

== 2. Core Teachings / Detailed Summary (တၚ်ဓမ္မ အဓိက ကေုာံ လၟေၚ်သုတ္တန်) ==
ဝိနယပိဋကတ် ဝှ် ပကောံလဝ် သိက္ခာပိုဒ် အဓိက သွက် ခမဳ ၂၂၇ ပိုဒ် (227 Rules for Bhikkhus) ကေုာံ သွက် ခမဳဗြဴ ၃၁၁ ပိုဒ် (311 Rules for Bhikkhunīs) မကော်ဂး [[ပါတိမောက်]] (Pātimokkha) ရ။ အတိုၚ် သၞောတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ မန်-ဗၟာ မ္ဂး၊ ဝိနယပိဋကတ် ဂှ် ပါ်လဝ် ပြကိုဟ် အဓိက ၅ ပြကိုဟ် (5 Books) ဗွဲမလှဲလး ရ:

* '''၁။ ပါရာဇိကဏ် (Pārājika):''' ပြကိုဟ်ဏအ် တွံထ္ၜးလဝ် သိက္ခာပိုဒ် အာပတ် ဇၞော်အိုတ် (Defeats) ၄ သာ် မတွံဂး (ပွမစကာ မေထုန်၊ ပွမကၠတ်ဒြပ်၊ ပွမပၠေၚ်လမျီု၊ ပွမဟီုမုသာ လတူ ဇာန်မဂ်ဖိုလ်)။ ယဝ်ရ ကၠောန်ဗၠေတ် ဒးမ္ဂး ဒးဒုၚ် ကဵုနုက်ထောအ် နူ ဘဝခမဳ ဍာံဍာံ (Expulsion from the Saṅgha) ရ။
* '''၂။ ပါစိတ် (Pācittiya):''' ပြကိုဟ်ဏအ် တွံထ္ၜးလဝ် သိက္ခာပိုဒ် အာပတ် ဍောတ်တ် (Minor offenses) မဒးဒုၚ် ဒေသနာ (Confession) တုဲ အးဇ္ၚးမာန် ရ။ သီုပကောံလဝ် ဇာတ်ကြဴ ဟိုတ်မက္တဵုဒှ် သၞောဝ် တအ်ရ။
* '''၃။ မဟာဝဂ် (Mahāvagga):''' ပြကိုဟ်ဏအ် တွံထ္ၜးလဝ် ပရေၚ်အခိုက်ကၞာ ကိစ္စဇၞော်ဂမၠိုၚ် (Major chapters of procedures) မပ္တံကဵု ပွမပ္တိုန် ခမဳသာမဏဳ (Ordination)၊ ဥပုသ်၊ ဝှ်၊ ကေုာံ ကထိန (Kathina)။
* '''၄။ စူဠဝဂ် (Cūḷavagga):''' ပြကိုဟ်ဏအ် တွံထ္ၜးလဝ် ပရေၚ်အခိုက်ကၞာ ကိစ္စဍောတ်ဂမၠိုၚ် (Minor procedures) ကေုာံ ပရေၚ်ဖျေံဒဏ် လတူ ခမဳ မဟွံမၚ်မွဲ သၞောဝ် (Disciplinary proceedings) ကေုာံ သမိုင်း သၚ်္ဂါယန ပထမ ကဵု ဒုတိယ။
* '''၅။ ပရိဝါ (Parivāra):''' ပြကိုဟ်ဏအ် ဒှ်ပြကိုဟ် မရနုက်ကဵု လက္ကရဴအိုတ်၊ မဒှ် လိက်သၟာန်သွဟ် ကေုာံ လိက်ပကောံ တၚ်နၚ် ဝိနယ (Summary and Manual) သၟိက်ဂွံ ကဵု အစာတအ် စကာ လောဲသွာ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ လဒက်ပ္တန် ၅ ပြကိုဟ် ပ္ဍဲ ဝိနယပိဋကတ် (The 5 Books of the Vinaya Piṭaka)
! လၟေၚ် !! ယၟု ပြကိုဟ် (Pali Title) !! ဂကူ ကဏ္ဍ (Category) !! အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ တၚ်ရန်တၟအ် (Core Subject)
|-
| 1 || '''ပါရာဇိကဏ်''' (Pārājika) || သုတ္တဝိဘၚ် (Suttavibhaṅga) || အာပတ်ဇၞော် (Defeats) ကေုာံ လၟေၚ် သိက္ခာပိုဒ် မဒးနုက်ထောအ် နူသာသနာ
|-
| 2 || '''ပါစိတ်''' (Pācittiya) || သုတ္တဝိဘၚ် (Suttavibhaṅga) || အာပတ်ဍောတ် (Expiation) မဒးဒုၚ် ဒေသနာ တုဲ အးဇ္ၚးမာန်
|-
| 3 || '''မဟာဝဂ်''' (Mahāvagga) || ခန္ဓက (Khandhaka) || အခိုက်ကၞာ ကိစ္စဇၞော် မပ္တံကဵု ပွမပ္တိုန်ခမဳ၊ ပွမမၚ်ဝှ်၊ ကေုာံ ကထိန်
|-
| 4 || '''စူဠဝဂ်''' (Cūḷavagga) || ခန္ဓက (Khandhaka) || အခိုက်ကၞာ ကိစ္စဍောတ်၊ ပရေၚ်ဖျေံဒဏ် သၚ် ကေုာံ သမိုင်း သၚ်္ဂါယန
|-
| 5 || '''ပရိဝါ''' (Parivāra) || လိက်ပကောံ (Appendix) || လိက်သၟာန်သွဟ် ကေုာံ လိက်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဝိနယ သီုဖအိုတ် နကဵု လၟေၚ်ဂဏန်
|}

== 3. Key Pali Verses &amp; Meanings (ပါဠိတမ် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်) ==
တၚ်အဓိက ကိစ္စဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ လိက်ဝိနယပိဋကတ် ဂှ် ဒဒှ်ရ ဝိနယ ဝှ် ဒှ်လမျီု သာသနာ ရ။ အစာ သၚ်ဂမၠိုၚ် မလေပ်စကာ ပါဠိတမ် နူကဵု အဋ္ဌကထာ သမန္တပါသာဒိကာ အတိုၚ်ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ:

&gt; '''&quot;ဝိနယော နာမ ဗုဒ္ဓသာသနဿ အာယု၊ ဝိနယေ ဌိတေ သာသနံ ဌိတံ ဟောတိ။&quot;'''&lt;br&gt;
&gt; ''(Samantapāsādikā, Vinaya Aṭṭhakathā)''

'''အဓိပ္ပါယ် ဘာသာမန်:'''&lt;br&gt;
&quot;ဝိနယ (ပွမမၚ်မွဲ သိက္ခာပိုဒ်) ဂှ် ဒှ် လမျီု သာသနာ တိလပိုန်ကျာ်တြဲ ရ။ ကာလ ဝိနယ တန်တဴ တန်ကြန် ဒၟံၚ် ဟေၚ်၊ ဗုဒ္ဓသာသနာ ဝွံ လေဝ် တန်တဴ တန်ကြန် ဗိုန်ဗတ် မာန် ရ။&quot;&lt;ref name=&quot;BuddhaghosaVin&quot;&gt;Buddhaghosa, Bhadantacariya (2000). ''Samantapāsādikā: Commentary on the Vinaya Piṭaka''. Pali Text Society.&lt;/ref&gt;

== 4. Doctrinal Significance &amp; Commentary (တၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ အဋ္ဌကထာ) ==
ဝိနယပိဋကတ် ဝှ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဆၜိုတ် သၞောဝ်ဥပဒေ (Legal codes) သၟး၊ ဍေံဒှ် မၚ်မွဲလဝ် စိုတ် (Mind training) ကေုာံ သဳလ (Morality) မဒှ် တမ်ရိုဟ် သွက် သမာဓိ (Samādhi) ကေုာံ ပညာ (Paññā) သၟိက်ဂွံ တိုန်စိုပ် နိဗ္ဗာန် ရ။ ကျာ်တြဲ တွံလဝ် ဒဒှ်ရ ဝိနယ ဂှ် ကဵုဖဵု ညံၚ် သၚ်တအ် ဂွံဒှ် ညဳသာ (Harmony of the Saṅgha)၊ ညံၚ် ဒါယကာ တအ် ဂွံက္တဵုဒှ် သဒ္ဓါယိုဟ်သ္ဍိုက် (Inspiring faith in the laity)၊ ကေုာံ ညံၚ် ဓမ္မ သာသနာ ဂွံ တန်တဴ လအ်လ (Longevity of the Dhamma) ရ။

သၟိက်ဂွံ သောၚ်ကလး ဝိနယပိဋကတ် ဗွဲမလှဲလး ဂှ်၊ ပ္ဍဲ ၅ ဗွဝ်ကၠံ (5th Century CE) အစာ ရှင်ဗုဒ္ဓဃောသ (Buddhaghosa) ချူခၞံလဝ် ပြကိုဟ် အဋ္ဌကထာ ဇၞော် မၞုံယၟု '''သမန္တပါသာဒိကာ''' (Samantapāsādikā / The Pervasive Illuminator) ရ။ ပ္ဍဲ ပြကိုဟ်ဏအ် ညးသောၚ်ကလးလဝ် တၚ်နၚ် လိက်ဝိနယ၊ ဟိုတ်မက္တဵုဒှ် သၞောဝ်၊ ကေုာံ ပွမပါ်ပဲါ သၞောဝ် (Legal interpretations) သၟိက်ဂွံ ကဵု ခမဳတအ် ကၠိုဟ်ခၠၚ် လောဲသွာ တုဲ လ္ၚတ်မၚ်မွဲ ဍိုက်ဍိုက်ပေၚ်ပေၚ် ရ &lt;ref name=&quot;Norman1983&quot;&gt;Norman, K.R. (1983). ''Pali Literature''. Otto Harrassowitz. ISBN 3-447-02285-X.&lt;/ref&gt;။

== 5. တၚ်နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

=== Reference List ===
1. &lt;ref name=&quot;Horner1938&quot;&gt;Horner, I.B. (1938). ''The Book of the Discipline (Vinaya-Piṭaka)''. Pali Text Society. ISBN 978-0860130369.&lt;/ref&gt;
2. &lt;ref name=&quot;BuddhaghosaVin&quot;&gt;Buddhaghosa, Bhadantacariya (2000). ''Samantapāsādikā: Commentary on the Vinaya Piṭaka''. Pali Text Society.&lt;/ref&gt;
3. &lt;ref name=&quot;Norman1983&quot;&gt;Norman, K.R. (1983). ''Pali Literature''. Otto Harrassowitz. ISBN 3-447-02285-X.&lt;/ref&gt;
4. &lt;ref name=&quot;SujatoVinaya&quot;&gt;Sujato, Bhikkhu &amp; Brahmali, Bhikkhu (2014). &quot;Vinaya Piṭaka&quot;. ''SuttaCentral''. Available online at SuttaCentral.&lt;/ref&gt;
5. &lt;ref name=&quot;Hinuber1996&quot;&gt;Von Hinüber, Oskar (1996). ''A Handbook of Pali Literature''. Walter de Gruyter. ISBN 3-11-016738-7.&lt;/ref&gt;

{{Sutta Pitaka navbox}} &lt;!-- Or relevant Tripitaka Navbox --&gt;

[[ကဏ္ဍ:ပိဋကတ်ပိမန်]]
[[ကဏ္ဍ:ဝိနယပိဋကတ်]]
[[ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]</text>
      <sha1>tvx1wfvq7uuy99o01ig6j8sju6weevv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အဘိဓမ္မပိဋကတ် ခုဒ္ဒကနိကာယ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13020</id>
    <revision>
      <id>59538</id>
      <timestamp>2026-10-29T13:44:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox book | name             = အဘိဓမ္မပိဋကတ် | title_orig       = Abhidhamma Piṭaka | image            = [[File:Tripitaka Koreana.jpg|250px]] | caption          = ပြကိုဟ် အဘိဓမ္မပိဋကတ် မဒှ် တၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သဘာဝဓဝ် ဇေတ်တ် | country          = [[အိန္ဒိယ]] (အခိၚ်တ...&quot;</comment>
      <origin>59538</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17244" sha1="i7gydg4yxj8xx03z9vxmc5xdnycxdfy" xml:space="preserve">{{Infobox book
| name             = အဘိဓမ္မပိဋကတ်
| title_orig       = Abhidhamma Piṭaka
| image            = [[File:Tripitaka Koreana.jpg|250px]]
| caption          = ပြကိုဟ် အဘိဓမ္မပိဋကတ် မဒှ် တၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သဘာဝဓဝ် ဇေတ်တ်
| country          = [[အိန္ဒိယ]] (အခိၚ်တြေံ)
| religion         = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (ထေရဝါဒ)
| language         = [[ဘာသာပါဠိ]]
| subject          = ဒဿန, စိတ္တဗေဒ ကေုာံ သဘာဝဓဝ် (Ultimate Realities)
| genre            = အဘိဓမ္မ (Higher Dhamma)
| publisher        = သၚ်္ဂါယန (Buddhist Councils)
| format           = လိက်သၠရိုတ်, လိက်အုပ်, လိက်တၟအ်
| chapters         = ၇ ပြကိုဟ် (7 Books)
}}

'''အဘိဓမ္မပိဋကတ်''' (အၚ်訶လိက်: ''Abhidhamma Piṭaka / The Basket of Ultimate Doctrine'') ဝှ် ဒှ်ပြကိုဟ် မရနုက်ကဵု တတိယအိုတ် နူကဵု ပြကိုဟ် [[ပိဋကတ်ပိ]] (Tipiṭaka) ပ္ဍဲ သာသနာ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ဂိုၚ်ထေရဝါဒ ရ။ မလိက် ပါဠိ &quot;အဘိ&quot; (Abhi) ဂှ် မၞုံအဓိပ္ပါယ် &quot;မပြဲ&quot; သို့မဟုတ် &quot;မသၠုၚ်လက္ကရဴ&quot; တုဲ &quot;ဓမ္မ&quot; (Dhamma) ဂှ် မၞုံအဓိပ္ပါယ် &quot;သဘာဝဓဝ်&quot; ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အဘိဓမ္မ ဝှ် ဒှ်ပရူ &quot;ဓမ္မမပြဲမသၠုၚ်&quot; (Higher Doctrine / Ultimate Teaching) မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ်လဝ် သဘာဝဓဝ် ဇေတ်တ် နကဵု လညာတ် ဒဿန ကေုာံ စိတ္တဗေဒ (Psychology and Metaphysics) ရ။ 

တၞဟ်ခြာ နူ [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]] မတွံလဝ် နကဵု လၟေၚ်ပူဂိုလ် (Puggالādhiṭṭhāna - Personal approach) တအ်ဂှ်၊ အဘိဓမ္မပိဋကတ် ဝှ် တွံထ္ၜးလဝ် နကဵု သဘာဝဓဝ် သၟး (Dhammādhiṭṭhāna - Phenomenological approach) မဟၟဲကဵု ပွမစၟတ်သမ္မတ် မၞိဟ်၊ သတ္တံ၊ သမ္ဘာ၊ ကောန်ဇာတ် ရ&lt;ref name=&quot;Bodhi2000&quot;&gt;Bodhi, Bhikkhu (2000). ''A Comprehensive Manual of Abhidhamma''. Buddhist Publication Society. ISBN 978-9552401039.&lt;/ref&gt;။

== 1. Introduction &amp; Background (နိဒါန် ကေုာံ ဟိုတ်မက္တဵုဒှ် - Nidāna) ==
[[File:Tavatimsa heaven Buddha.jpg|thumb|right|300px|တိလပိုန်ကျာ်တြဲ ကညတိုန်အာ ဍုၚ်တာဝတိံ သၟိက်ဂွံ တွံကဵု အဘိဓမ္မ ကုမိဒေဝတဴ]]
အတိုၚ် သၚ်နိဿဲ သမိုင်းသာသနာ ကေုာံ အဋ္ဌကထာ [[အတ္ထသာလိနဳ]] (Atthasālinī)၊ ပ္ဍဲဝှ် မရနုက်ကဵု ၇ ကြဴနူ ကလိဂွံ သဗ္ဗညုတဉာဏ် ဂှ် တိလပိုန်ကျာ်တြဲ ကညတိုန်အာ သေဏာသန ဍုၚ်တာဝတိံ (Tāvatiṁsa Heaven) ရ။ တိလပိုန်ကျာ်တြဲ သ္ပဒတဴ လတူ ပဏ္ဍုကမ္ဗလာ သိလာအာသန တုဲ သၟိက်ဂွံ တၚ်ဂုဏ် ပရိနိဗ္ဗာန် မိ (မက္တဵုဒှ် ဒေဝတဴ သန္တုသိတ ပ္ဍဲ တုသိတာ) မာတုဒေဝပုတ် ကေုာံ ဒေဝတဴ ဗြဟ္မာဂမၠိုၚ်တုဲ တွံကဵု ဓမ္မဒေသနာ အဘိဓမ္မ သီုဖအိုတ် ပွိုၚ် ၃ ဂိတု ဍိုက်ဍိုက် ရ။

နကဵု လၟေၚ်ကာလ ၃ ဂိတုဂှ် တိလပိုန်ကျာ်တြဲ တွံထ္ၜးလဝ် အဘိဓမ္မ မၞုံကဵု နဲကဲ မလှဲလး ဗွဲမလောန် (မကော်ဂး မဟာနယ) ရ။ ဇၟာပ်ဇၟာပ် တ္ၚဲ ကာလ တိလပိုန်ကျာ်တြဲ စောဲစး ကညစှ်ေကၠုၚ် တိလောက သၟိက်ဂွံ ပိဏ္ဍပါတ် ကေုာံ သ္ပကိစ္စ ခန္ဓ ပ္ဍဲ သြၚ်အနောတတ္တအၚ် ဂှ်၊ တၠအရှန် [[ရှင်သာရိပိုတ်]] (Ven. Sāriputta) ပြာပ်ကၠုၚ် ဇရေၚ် ကျာ်တြဲ ရ။ 

တိလပိုန်ကျာ်တြဲ သၚ်နိဿဲ တွံကဵု တၚ်ဓမ္မအဓိက (မတ္တိကာ / Matika) နကဵု နဲကဲ မဇ္ဇျိမ (မဇ္ဇျိမနယ) ကု ရှင်သာရိပိုတ် ရ။ ကြဴနူဂှ် ရှင်သာရိပိုတ် ကလေၚ်တွံထ္ၜး ကဵု ခမဳသာဝက ၅၀၀ ဇကု မဒှ် တပၠေအ် ဇကု နကဵု နဲကဲ မဒဟိုတ် လၚ်္ဂေတ် (မနယ / Concise method) တုဲ၊ လၟေၚ် ဓမ္မ အဘိဓမ္မ ဝှ် တန်တဴ တန်ကြန် အာ ပ္ဍဲ လောက မၞိဟ် စဵုကဵု သၚ်္ဂါယန တအ် ပကောံ သီဂိုၚ်လဝ် နဒဒှ် &quot;အဘိဓမ္မပိဋကတ်&quot; ရ&lt;ref name=&quot;Karunadasa2010&quot;&gt;Karunadasa, Y. (2010). ''The Theravada Abhidhamma: Its Inquiry into the Nature of Conditioned Reality''. Centre of Buddhist Studies, The University of Hong Kong. ISBN 978-9881582812.&lt;/ref&gt;။

== 2. Core Teachings / Detailed Summary (တၚ်ဓမ္မ အဓိက ကေုာံ လၟေၚ်သုတ္တန်) ==
အဘိဓမ္မပိဋကတ် ဝှ် ပါ်ပဲါလဝ် သဘာဝဓဝ် ဇေတ်တ် (Ultimate Realities / Paramattha Dhamma) ၄ ပြကာ:
1. '''စိုတ် (Citta - Consciousness):''' ဓမ္မမတီကေတ် အာရုံ။ နွံ ၈၉ သို့မဟုတ် ၁၂၁ သာ်။
2. '''စေတသိက် (Cetasika - Mental Factors):''' ဓမ္မမစောဲဒေပ် ကောမ်စိုတ်။ နွံ ၅၂ သာ် (မပ္တံကဵု လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ၊ သဒ္ဓါ၊ ပညာ)။
3. '''ရုပ် (Rūpa - Matter / Physical Phenomena):''' သဘာဝ မက္တဵုဒှ် ကေုာံ ပၠိုတ်အာ နကဵု ဟိုတ် ဥတု။ နွံ ၂၈ သာ်။
4. '''နိဗ္ဗာန် (Nibbāna - Unconditioned Reality):''' သဘာဝဓဝ် မဗၠးၜး နူ ကိလေသ ကေုာံ ဒုက္ခ မဟွံမွဲကဵု ပွမက္တဵုဒှ် ကေုာံ ပၠိုတ်။

အတိုၚ် သၞောဝ် ပိဋကတ်ပိ ထေရဝါဒ၊ အဘိဓမ္မပိဋကတ် ဝှ် ပါ်လဝ် ပြကိုဟ် အဓိက ၇ ပြကိုဟ် (7 Books) ဗွဲမလှဲလး:

* '''၁။ ဓမ္မသၚ်္ဂဏဳ (Dhammasaṅgaṇī):''' ပြကိုဟ် မပကောံ ကေုာံ ပါ်ပဲါလဝ် သဘာဝဓဝ် သီုဖအိုတ် နကဵု မာတိကာ (ကုသလ၊ အကုသလ၊ အဗျာကတ)။
* '''၂။ ဝိဘၚ် (Vibhaṅga):''' ပြကိုဟ် မပါ်ပဲါ သဘာဝဓဝ် ၁၈ ကဏ္ဍ မပ္တံကဵု ခန္ဓ၊ အာယတန၊ ဓာတု၊ သစ္စာ နကဵု နဲကဲ သုတ္တန္တ ကေုာံ အဘိဓမ္မ။
* '''၃။ ဓာတုကထာ (Dhātukathā):''' ပြကိုဟ် သၟာန်သွဟ် စပ်ဒှ် သဘာဝဓဝ် တအ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ခန္ဓ၊ အာယတန၊ ဓာတု မုစိ သာ်။
* '''၄။ ပုဂ္ဂလပညတ် (Puggalapaññatti):''' ပြကိုဟ် မတွံထ္ၜး ပညတ် ပူဂိုလ် နာနာသာ် (ၜိုန်ရ ဒှ် အဘိဓမ္မ ကဳ ကလေၚ်စကာ လၟေၚ်ပူဂိုလ် သွက်ဂွံ သောၚ်ကလး လောဲ)။
* '''၅။ ကထာဝတ္ထု (Kathāvavatthu):''' ပြကိုဟ် မတးပါဲ ဝါဒမှာရာ ၂၁၈ သာ်။ ပြကိုဟ်ဏအ်ဝှ် တၠအရှန် မောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿ (Moggaliputtatissa) ချူဗပေၚ်လဝ် ပ္ဍဲ တတိယ သၚ်္ဂါယန ရ။
* '''၆။ ယမိုက် (Yamaka):''' ပြကိုဟ် မသၟာန်သွဟ် နကဵု နဲကဲ စအစး (Pairs of Questions) သၟိက်ဂွံ သ္အးဇၚး လညာတ် ဓမ္မ ညံၚ်ဟွံဂွံ ယောၚ်ယာ။
* '''၇။ ပဋ္ဌာန် (Paṭṭhāna):''' ပြကိုဟ် ဇၞော်အိုတ် ကေုာံ နိဿဲနိဂီု အဘိဓမ္မ၊ မတွံထ္ၜးလဝ် ပစ္စယဓဝ် ၂၄ ပြကာ (24 Conditional Relations) မဆေၚ်စပ် ကေုာံ သဘာဝဓဝ်တအ် ရေၚ်သကအ်။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ လဒက်ပ္တန် ၇ ပြကိုဟ် ပ္ဍဲ အဘိဓမ္မပိဋကတ် (The 7 Books of the Abhidhamma Piṭaka)
! လၟေၚ် !! ယၟု ပြကိုဟ် (Pali Title) !! အဓိပ္ပါယ် (English Meaning) !! တၚ်ရန်တၟအ် အဓိက (Core Subject Matter)
|-
| 1 || '''ဓမ္မသၚ်္ဂဏဳ''' (Dhammasaṅgaṇī) || Enumeration of Phenomena || ပကောံ ကေုာံ စရင် သဘာဝဓဝ် (စိုတ်၊ စေတသိက်၊ ရုပ်)
|-
| 2 || '''ဝိဘၚ်''' (Vibhaṅga) || Book of Analysis || ပါ်ပဲါ ကဏ္ဍဓမ္မ ၁၈ သာ် (ခန္ဓ၊ အာယတန၊ ဓာတု)
|-
| 3 || '''ဓာတုကထာ''' (Dhātukathā) || Discourse on Elements || သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပွမပါလုပ် ဓမ္မ ပ္ဍဲ ဓာတု ကေုာံ ခန္ဓ
|-
| 4 || '''ပုဂ္ဂလပညတ်''' (Puggalapaññatti) || Designation of Human Types || သောၚ်ကလး ဂကူပူဂိုလ် နကဵု လၟေၚ် ပရေၚ်ဒ္ဂေတ်
|-
| 5 || '''ကထာဝတ္ထု''' (Kathāvavatthu) || Points of Controversy || တးပါဲ ဝါဒမှာရာ ဂိုန်တၞဟ် ပ္ဍဲ တတိယ သၚ်္ဂါယန
|-
| 6 || '''ယမိုက်''' (Yamaka) || Book of Pairs || သၟာန်သွဟ် ဓမ္မ နကဵု နဲကဲ စအစး (Pairs)
|-
| 7 || '''ပဋ္ဌာန်''' (Paṭṭhāna) || Book of Causal Relations || သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဟိုတ်ဖဵု ကေုာံ ပစ္စယဓဝ် ၂၄ ပြကာ
|}

== 3. Key Pali Verses &amp; Meanings (ပါဠိတမ် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်) ==
တၚ်အဓိက မာတိကာ (Mātikā) သွက် အလုံမွဲ အဘိဓမ္မပိဋကတ် ဂှ် တိလပိုန်ကျာ်တြဲ စွံလဝ် ပ္ဍဲ တိကမာတိကာ (Tikamātikā) ပထမအိုတ် နူ ပြကိုဟ် ဓမ္မသၚ်္ဂဏဳ အတိုၚ်ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ:

&gt; '''&quot;ကုသလာ ဓမ္မာ၊ အကုသလာ ဓမ္မာ၊ အဗျာကတာ ဓမ္မာ။&quot;'''&lt;br&gt;
&gt; ''(Dhammasaṅgaṇī, Mātikā)''

'''အဓိပ္ပါယ် ဘာသာမန်:'''&lt;br&gt;
&quot;သဘာဝဓဝ် ကုသိုလ် ဂမၠိုၚ် (မၞုံကဵု ဖဵုမသ္အးဇ္ၚး)၊ သဘာဝဓဝ် အကုသိုလ် ဂမၠိုၚ် (မၞုံကဵု ဖဵုမကၠိခိက်)၊ သဘာဝဓဝ် အဗျာကတ ဂမၠိုၚ် (မဟွံသေၚ် ကုသိုလ် သီု ဟွံသေၚ် အကုသိုလ် မပ္တံကဵု ဝိပါက် စိုတ် ကေုာံ ကြိယာ စိုတ် ကေုာံ ရုပ် နိဗ္ဗာန်)။&quot;

သီုနိဿဲ ကဵု ပါဠိ ပဋ္ဌာန် ၂၄ ပစ္စယ မဒှ် နိဂီု အဘိဓမ္မ:
&gt; '''&quot;ဟေတုပစ္စယော၊ အာရမ္မဏပစ္စယော၊ အဓိပတိပစ္စယော... အဝိဂတပစ္စယောတိ။&quot;'''&lt;br&gt;
&gt; ''(Paṭṭhāna, Paccayuddesa)''

'''အဓိပ္ပါယ် ဘာသာမန်:'''&lt;br&gt;
&quot;ဟေတုပစ္စယ (ပစ္စယ မဒှ် ရိုဟ်ကၞက်)၊ အာရမ္မဏပစ္စယ (ပစ္စယ မဒှ် အာရုံ)... စဵုကဵု အဝိဂတပစ္စယ (ပစ္စယ မဟွံသၚ်ောဲအာ နူ ပွမတန်တဴ)။&quot;

== 4. Doctrinal Significance &amp; Commentary (တၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ အဋ္ဌကထာ) ==
အဘိဓမ္မပိဋကတ် ဝှ် ဒှ် က္ဍဟ် ဉာဏ်ပညာ ပ္ဍဲ သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ ရ။ ၜိုန်ရ အစာသၚ်ပညာ ခေတ်တြေံ ကေုာံ ခေတ်လၟုဟ် တအ် သၟာန်စၟဳ လတူ သမိုင်း ဟိုတ်မက္တဵုဒှ် အဘိဓမ္မ ကဳ၊ နကဵု လညာတ် ဂိုန်ထေရဝါဒ မ္ဂး အဘိဓမ္မ ဝှ် ဒှ် သဗ္ဗညုတဉာဏ် ကျာ်တြဲ အလဵုဇကု ဟေၚ် တုဲ ဒှ် ဓမ္မ မသၠုၚ်အိုတ် ရ။ 

သၟိက်ဂွံ သောၚ်ကလး အဘိဓမ္မပိဋကတ် ကၠးကၠး ဂှ်၊ ပ္ဍဲ ၅ ဗွဝ်ကၠံ အစာ ရှင်ဗုဒ္ဓဃောသ (Buddhaghosa) ချူခၞံလဝ် ပြကိုဟ် အဋ္ဌကထာ ဂမၠိုၚ် မပ္တံကဵု:
* '''အတ္ထသာလိနဳ (Atthasālinī):''' သောၚ်ကလး ဓမ္မသၚ်္ဂဏဳ။
* '''သမ္မောဟဝိနောဒနဳ (Sammohavinodanī):''' သောၚ်ကလး ဝိဘၚ်။
* '''ပဉ္စပကရဏဋ္ဌကထာ (Pañcapakarana Aṭṭhakathā):''' သောၚ်ကလး ပြကိုဟ် ၅ အုပ် မသှ်ေတအ်ရ။

ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲ ၁၂ ဗွဝ်ကၠံ အစာ ရှင်အနုရုဒ္ဓါ (Ven. Anuruddha) ချူခၞံ [[အဘိဓမ္မတ္ထသၚ်္ကဟ]] (Abhidhammatthasaṅgaha) မဒှ် လိက်သၚ်္ခေပ် အဘိဓမ္မ တုဲ ဒှ် လိက်မၞုံကဵု အဓိပ္ပါယ် ကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက် သၟာကမၠောန် လ္ၚတ် အဘိဓမ္မ ပ္ဍဲ ဍုၚ်မန်၊ ဍုၚ်ဗၟာ၊ ဍုၚ်သဳရိလၚ်္ကာ ကေုာံ ဍုၚ်သေံ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ&lt;ref name=&quot;Cousins1995&quot;&gt;Cousins, L.S. (1995). &quot;The Abhidhamma Pitaka&quot;. In *In the Mirror of Memory*, State University of New York Press.&lt;/ref&gt;။

== 5. တၚ်နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

=== Reference List ===
1. &lt;ref name=&quot;Bodhi2000&quot;&gt;Bodhi, Bhikkhu (2000). ''A Comprehensive Manual of Abhidhamma''. Buddhist Publication Society. ISBN 978-9552401039.&lt;/ref&gt;
2. &lt;ref name=&quot;Karunadasa2010&quot;&gt;Karunadasa, Y. (2010). ''The Theravada Abhidhamma: Its Inquiry into the Nature of Conditioned Reality''. Centre of Buddhist Studies, The University of Hong Kong. ISBN 978-9881582812.&lt;/ref&gt;
3. &lt;ref name=&quot;Cousins1995&quot;&gt;Cousins, L.S. (1995). &quot;The Abhidhamma Pitaka&quot;. In *In the Mirror of Memory*, State University of New York Press.&lt;/ref&gt;
4. &lt;ref name=&quot;SujatoAbhidhamma&quot;&gt;Sujato, Bhikkhu (2018). &quot;Abhidhamma Piṭaka&quot;. ''SuttaCentral''. Available online at SuttaCentral.&lt;/ref&gt;
5. &lt;ref name=&quot;Hinuber1996&quot;&gt;Von Hinüber, Oskar (1996). ''A Handbook of Pali Literature''. Walter de Gruyter. ISBN 3-11-016738-7.&lt;/ref&gt;

{{Sutta Pitaka navbox}}

[[ကဏ္ဍ:ပိဋကတ်ပိမန်]]
[[ကဏ္ဍ:အဘိဓမ္မပိဋကတ်]]
[[ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]</text>
      <sha1>i7gydg4yxj8xx03z9vxmc5xdnycxdfy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59539</id>
      <parentid>59538</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T13:50:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <origin>59539</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17292" sha1="ao90w1lj0u49le12mg8fqskay947voi" xml:space="preserve">{{Infobox book
| name             = အဘိဓမ္မပိဋကတ်
| title_orig       = Abhidhamma Piṭaka
| image            = [[File:Tripitaka Koreana.jpg|250px]]
| caption          = ပြကိုဟ် အဘိဓမ္မပိဋကတ် မဒှ် တၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သဘာဝဓဝ် ဇေတ်တ်
| country          = [[အိန္ဒိယ]] (အခိၚ်တြေံ)
| religion         = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (ထေရဝါဒ)
| language         = [[ဘာသာပါဠိ]]
| subject          = ဒဿန, စိတ္တဗေဒ ကေုာံ သဘာဝဓဝ် (Ultimate Realities)
| genre            = အဘိဓမ္မ (Higher Dhamma)
| publisher        = သၚ်္ဂါယန (Buddhist Councils)
| format           = လိက်သၠရိုတ်, လိက်အုပ်, လိက်တၟအ်
| chapters         = ၇ ပြကိုဟ် (7 Books)
}}

'''အဘိဓမ္မပိဋကတ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Abhidhamma Piṭaka / The Basket of Ultimate Doctrine'') ဝွံ ဒှ်ပြကိုဟ် မရနုက်ကဵု တတိယအိုတ် နူကဵု ပြကိုဟ် [[ပိဋကတ်ပိ]] (Tipiṭaka) ပ္ဍဲ သာသနာ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ဂိုဏ်ထေရဝါဒ ရ။ မလိက် ပါဠိ &quot;အဘိ&quot; (Abhi) ဂှ် မၞုံအဓိပ္ပါယ် &quot;မပြဲ&quot; သို့မဟုတ် &quot;မသၠုၚ်လက္ကရဴ&quot; တုဲ &quot;ဓမ္မ&quot; (Dhamma) ဂှ် မၞုံအဓိပ္ပါယ် &quot;သဘာဝဓဝ်&quot; ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အဘိဓမ္မ ဝွံ ဒှ်ပရူ &quot;ဓမ္မမပြဲမသၠုၚ်&quot; (Higher Doctrine / Ultimate Teaching) မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ်လဝ် သဘာဝဓဝ် ဇေတ်တ် နကဵု လညာတ် ဒဿန ကေုာံ စိတ္တဗေဒ (Psychology and Metaphysics) ရ။ 

တၞဟ်ခြာ နူ [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]] မတွံလဝ် နကဵု လၟေၚ်ပူဂိုလ် (Puggالādhiṭṭhāna - Personal approach) တအ်ဂှ်၊ အဘိဓမ္မပိဋကတ် ဝွံ တွံထ္ၜးလဝ် နကဵု သဘာဝဓဝ် သၟး (Dhammādhiṭṭhāna - Phenomenological approach) မဟၟဲကဵု ပွမစၟတ်သမ္မတ် မၞိဟ်၊ သတ္တံ၊ သမ္ဘာ၊ ကောန်ဇာတ် ရ&lt;ref name=&quot;Bodhi2000&quot;&gt;Bodhi, Bhikkhu (2000). ''A Comprehensive Manual of Abhidhamma''. Buddhist Publication Society. ISBN 978-9552401039.&lt;/ref&gt;။

== 1. Introduction &amp; Background (နိဒါန် ကေုာံ ဟိုတ်မက္တဵုဒှ် - Nidāna) ==
[[File:Tavatimsa heaven Buddha.jpg|thumb|right|300px|တိလပိုန်ကျာ်တြဲ ကညတိုန်အာ ဍုၚ်တာဝတိံ သၟိက်ဂွံ တွံကဵု အဘိဓမ္မ ကုမိဒေဝတဴ]]
အတိုၚ် သၚ်နိဿဲ ဝၚ်သာသနာ ကေုာံ အဋ္ဌကထာ [[အတ္ထသာလိနဳ]] (Atthasālinī)၊ ပ္ဍဲမရနုက်ကဵု ၇ ကြဴနူ ကလိဂွံ သဗ္ဗညုတဉာဏ် ဂှ် တိလပိုန်ကျာ်တြဲ ကညတိုန်အာ သေဏာသန ဍုၚ်တာဝတိံ (Tāvatiṁsa Heaven) ရ။ တိလပိုန်ကျာ်တြဲ သ္ပဒတဴ လတူ ပဏ္ဍုကမ္ဗလာ သိလာအာသန တုဲ သၟိက်ဂွံ ရော်ဂုဏ် ပရိနိဗ္ဗာန် မိ (မက္တဵုဒှ် ဒေဝတဴ သန္တုသိတ ပ္ဍဲ တုသိတာ) မာတုဒေဝပုတ် ကေုာံ ဒေဝတဴ ဗြဟ္မာဂမၠိုၚ်တုဲ တွံကဵု ဓမ္မဒေသနာ အဘိဓမ္မ သီုဖအိုတ် ပွိုၚ် ၃ ဂိတု ဍိုက်ဍိုက်ပေၚ်ပေၚ် ရ။

နကဵု လၟေၚ်ကာလ ၃ ဂိတုဂှ် တိလပိုန်ကျာ်တြဲ တွံထ္ၜးလဝ် အဘိဓမ္မ မၞုံကဵု နဲကဲ မလှဲလး ဗွဲမလောန် (မကော်ဂး မဟာနယ) ရ။ ဇၟာပ်ဇၟာပ် တ္ၚဲ ကာလ တိလပိုန်ကျာ်တြဲ စောဲစး ကညစှ်ေကၠုၚ် တိလောက သၟိက်ဂွံ ပိဏ္ဍပါတ် ကေုာံ သ္ပကိစ္စ ခန္ဓ ပ္ဍဲ သြၚ်အနောတတ္တအၚ် ဂှ်၊ တၠအရှန် [[ရှင်သာရိပိုတ်|ထေရ်သာရိပိုတ်]] (Ven. Sāriputta) ပြာပ်ကၠုၚ် ဇရေၚ် ကျာ်တြဲ ရ။ 

တိလပိုန်ကျာ်တြဲ သၚ်နိဿဲ တွံကဵု တၚ်ဓမ္မအဓိက (မတ္တိကာ / Matika) နကဵု နဲကဲ မဇ္ဇျိမ (မဇ္ဇျိမနယ) ကု ထေရ်သာရိပိုတ် ရ။ ကြဴနူဂှ် ထေရ်သာရိပိုတ် ကလေၚ်တွံထ္ၜး ကဵု ခမဳသာဝက ၅၀၀ ဇကု မဒှ် တပၠေအ် ဇကု နကဵု နဲကဲ မဒဟိုတ် လၚ်္ဂေတ် (မနယ / Concise method) တုဲ၊ လၟေၚ် ဓမ္မ အဘိဓမ္မ ဝွံ တန်တဴ တန်ကြန် အာ ပ္ဍဲ လောက မၞိဟ် စဵုကဵု သၚ်္ဂါယန တအ် ပကောံ သီဂိုၚ်လဝ် နဒဒှ် &quot;အဘိဓမ္မပိဋကတ်&quot; ရ&lt;ref name=&quot;Karunadasa2010&quot;&gt;Karunadasa, Y. (2010). ''The Theravada Abhidhamma: Its Inquiry into the Nature of Conditioned Reality''. Centre of Buddhist Studies, The University of Hong Kong. ISBN 978-9881582812.&lt;/ref&gt;။

== 2. Core Teachings / Detailed Summary (တၚ်ဓမ္မ အဓိက ကေုာံ လၟေၚ်သုတ္တန်) ==
အဘိဓမ္မပိဋကတ် ဝှ် ပါ်ပဲါလဝ် သဘာဝဓဝ် ဇေတ်တ် (Ultimate Realities / Paramattha Dhamma) ၄ ပြကာ:
1. '''စိုတ် (Citta - Consciousness):''' ဓမ္မမတီကေတ် အာရုံ။ နွံ ၈၉ သို့မဟုတ် ၁၂၁ သာ်။
2. '''စေတသိက် (Cetasika - Mental Factors):''' ဓမ္မမစောဲဒေပ် ကောမ်စိုတ်။ နွံ ၅၂ သာ် (မပ္တံကဵု လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ၊ သဒ္ဓါ၊ ပညာ)။
3. '''ရုပ် (Rūpa - Matter / Physical Phenomena):''' သဘာဝ မက္တဵုဒှ် ကေုာံ ပၠိုတ်အာ နကဵု ဟိုတ် ဥတု။ နွံ ၂၈ သာ်။
4. '''နိဗ္ဗာန် (Nibbāna - Unconditioned Reality):''' သဘာဝဓဝ် မဗၠးၜး နူ ကိလေသ ကေုာံ ဒုက္ခ မဟွံမွဲကဵု ပွမက္တဵုဒှ် ကေုာံ ပၠိုတ်။

အတိုၚ် သၞောဝ် ပိဋကတ်ပိ ထေရဝါဒ၊ အဘိဓမ္မပိဋကတ် ဝှ် ပါ်လဝ် ပြကိုဟ် အဓိက ၇ ပြကိုဟ် (7 Books) ဗွဲမလှဲလး:

* '''၁။ ဓမ္မသၚ်္ဂဏဳ (Dhammasaṅgaṇī):''' ပြကိုဟ် မပကောံ ကေုာံ ပါ်ပဲါလဝ် သဘာဝဓဝ် သီုဖအိုတ် နကဵု မာတိကာ (ကုသလ၊ အကုသလ၊ အဗျာကတ)။
* '''၂။ ဝိဘၚ် (Vibhaṅga):''' ပြကိုဟ် မပါ်ပဲါ သဘာဝဓဝ် ၁၈ ကဏ္ဍ မပ္တံကဵု ခန္ဓ၊ အာယတန၊ ဓာတု၊ သစ္စာ နကဵု နဲကဲ သုတ္တန္တ ကေုာံ အဘိဓမ္မ။
* '''၃။ ဓာတုကထာ (Dhātukathā):''' ပြကိုဟ် သၟာန်သွဟ် စပ်ဒှ် သဘာဝဓဝ် တအ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ခန္ဓ၊ အာယတန၊ ဓာတု မုစိ သာ်။
* '''၄။ ပုဂ္ဂလပညတ် (Puggalapaññatti):''' ပြကိုဟ် မတွံထ္ၜး ပညတ် ပူဂိုလ် နာနာသာ် (ၜိုန်ရ ဒှ် အဘိဓမ္မ ကဳ ကလေၚ်စကာ လၟေၚ်ပူဂိုလ် သွက်ဂွံ သောၚ်ကလး လောဲ)။
* '''၅။ ကထာဝတ္ထု (Kathāvavatthu):''' ပြကိုဟ် မတးပါဲ ဝါဒမှာရာ ၂၁၈ သာ်။ ပြကိုဟ်ဏအ်ဝှ် တၠအရှန် မောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿ (Moggaliputtatissa) ချူဗပေၚ်လဝ် ပ္ဍဲ တတိယ သၚ်္ဂါယန ရ။
* '''၆။ ယမိုက် (Yamaka):''' ပြကိုဟ် မသၟာန်သွဟ် နကဵု နဲကဲ စအစး (Pairs of Questions) သၟိက်ဂွံ သ္အးဇၚး လညာတ် ဓမ္မ ညံၚ်ဟွံဂွံ ယောၚ်ယာ။
* '''၇။ ပဋ္ဌာန် (Paṭṭhāna):''' ပြကိုဟ် ဇၞော်အိုတ် ကေုာံ နိဿဲနိဂီု အဘိဓမ္မ၊ မတွံထ္ၜးလဝ် ပစ္စယဓဝ် ၂၄ ပြကာ (24 Conditional Relations) မဆေၚ်စပ် ကေုာံ သဘာဝဓဝ်တအ် ရေၚ်သကအ်။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ လဒက်ပ္တန် ၇ ပြကိုဟ် ပ္ဍဲ အဘိဓမ္မပိဋကတ် (The 7 Books of the Abhidhamma Piṭaka)
! လၟေၚ် !! ယၟု ပြကိုဟ် (Pali Title) !! အဓိပ္ပါယ် (English Meaning) !! တၚ်ရန်တၟအ် အဓိက (Core Subject Matter)
|-
| 1 || '''ဓမ္မသၚ်္ဂဏဳ''' (Dhammasaṅgaṇī) || Enumeration of Phenomena || ပကောံ ကေုာံ စရင် သဘာဝဓဝ် (စိုတ်၊ စေတသိက်၊ ရုပ်)
|-
| 2 || '''ဝိဘၚ်''' (Vibhaṅga) || Book of Analysis || ပါ်ပဲါ ကဏ္ဍဓမ္မ ၁၈ သာ် (ခန္ဓ၊ အာယတန၊ ဓာတု)
|-
| 3 || '''ဓာတုကထာ''' (Dhātukathā) || Discourse on Elements || သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပွမပါလုပ် ဓမ္မ ပ္ဍဲ ဓာတု ကေုာံ ခန္ဓ
|-
| 4 || '''ပုဂ္ဂလပညတ်''' (Puggalapaññatti) || Designation of Human Types || သောၚ်ကလး ဂကူပူဂိုလ် နကဵု လၟေၚ် ပရေၚ်ဒ္ဂေတ်
|-
| 5 || '''ကထာဝတ္ထု''' (Kathāvavatthu) || Points of Controversy || တးပါဲ ဝါဒမှာရာ ဂိုန်တၞဟ် ပ္ဍဲ တတိယ သၚ်္ဂါယန
|-
| 6 || '''ယမိုက်''' (Yamaka) || Book of Pairs || သၟာန်သွဟ် ဓမ္မ နကဵု နဲကဲ စအစး (Pairs)
|-
| 7 || '''ပဋ္ဌာန်''' (Paṭṭhāna) || Book of Causal Relations || သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဟိုတ်ဖဵု ကေုာံ ပစ္စယဓဝ် ၂၄ ပြကာ
|}

== 3. Key Pali Verses &amp; Meanings (ပါဠိတမ် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်) ==
တၚ်အဓိက မာတိကာ (Mātikā) သွက် အလုံမွဲ အဘိဓမ္မပိဋကတ် ဂှ် တိလပိုန်ကျာ်တြဲ စွံလဝ် ပ္ဍဲ တိကမာတိကာ (Tikamātikā) ပထမအိုတ် နူ ပြကိုဟ် ဓမ္မသၚ်္ဂဏဳ အတိုၚ်ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ:

&gt; '''&quot;ကုသလာ ဓမ္မာ၊ အကုသလာ ဓမ္မာ၊ အဗျာကတာ ဓမ္မာ။&quot;'''&lt;br&gt;
&gt; ''(Dhammasaṅgaṇī, Mātikā)''

'''အဓိပ္ပါယ် ဘာသာမန်:'''&lt;br&gt;
&quot;သဘာဝဓဝ် ကုသိုလ် ဂမၠိုၚ် (မၞုံကဵု ဖဵုမသ္အးဇ္ၚး)၊ သဘာဝဓဝ် အကုသိုလ် ဂမၠိုၚ် (မၞုံကဵု ဖဵုမကၠိခိက်)၊ သဘာဝဓဝ် အဗျာကတ ဂမၠိုၚ် (မဟွံသေၚ် ကုသိုလ် သီု ဟွံသေၚ် အကုသိုလ် မပ္တံကဵု ဝိပါက် စိုတ် ကေုာံ ကြိယာ စိုတ် ကေုာံ ရုပ် နိဗ္ဗာန်)။&quot;

သီုနိဿဲ ကဵု ပါဠိ ပဋ္ဌာန် ၂၄ ပစ္စယ မဒှ် နိဂီု အဘိဓမ္မ:
&gt; '''&quot;ဟေတုပစ္စယော၊ အာရမ္မဏပစ္စယော၊ အဓိပတိပစ္စယော... အဝိဂတပစ္စယောတိ။&quot;'''&lt;br&gt;
&gt; ''(Paṭṭhāna, Paccayuddesa)''

'''အဓိပ္ပါယ် ဘာသာမန်:'''&lt;br&gt;
&quot;ဟေတုပစ္စယ (ပစ္စယ မဒှ် ရိုဟ်ကၞက်)၊ အာရမ္မဏပစ္စယ (ပစ္စယ မဒှ် အာရုံ)... စဵုကဵု အဝိဂတပစ္စယ (ပစ္စယ မဟွံသၚ်ောဲအာ နူ ပွမတန်တဴ)။&quot;

== 4. Doctrinal Significance &amp; Commentary (တၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ အဋ္ဌကထာ) ==
အဘိဓမ္မပိဋကတ် ဝှ် ဒှ် က္ဍဟ် ဉာဏ်ပညာ ပ္ဍဲ သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ ရ။ ၜိုန်ရ အစာသၚ်ပညာ ခေတ်တြေံ ကေုာံ ခေတ်လၟုဟ် တအ် သၟာန်စၟဳ လတူ သမိုင်း ဟိုတ်မက္တဵုဒှ် အဘိဓမ္မ ကဳ၊ နကဵု လညာတ် ဂိုန်ထေရဝါဒ မ္ဂး အဘိဓမ္မ ဝှ် ဒှ် သဗ္ဗညုတဉာဏ် ကျာ်တြဲ အလဵုဇကု ဟေၚ် တုဲ ဒှ် ဓမ္မ မသၠုၚ်အိုတ် ရ။ 

သၟိက်ဂွံ သောၚ်ကလး အဘိဓမ္မပိဋကတ် ကၠးကၠး ဂှ်၊ ပ္ဍဲ ၅ ဗွဝ်ကၠံ အစာ ရှင်ဗုဒ္ဓဃောသ (Buddhaghosa) ချူခၞံလဝ် ပြကိုဟ် အဋ္ဌကထာ ဂမၠိုၚ် မပ္တံကဵု:
* '''အတ္ထသာလိနဳ (Atthasālinī):''' သောၚ်ကလး ဓမ္မသၚ်္ဂဏဳ။
* '''သမ္မောဟဝိနောဒနဳ (Sammohavinodanī):''' သောၚ်ကလး ဝိဘၚ်။
* '''ပဉ္စပကရဏဋ္ဌကထာ (Pañcapakarana Aṭṭhakathā):''' သောၚ်ကလး ပြကိုဟ် ၅ အုပ် မသှ်ေတအ်ရ။

ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲ ၁၂ ဗွဝ်ကၠံ အစာ ရှင်အနုရုဒ္ဓါ (Ven. Anuruddha) ချူခၞံ [[အဘိဓမ္မတ္ထသၚ်္ကဟ]] (Abhidhammatthasaṅgaha) မဒှ် လိက်သၚ်္ခေပ် အဘိဓမ္မ တုဲ ဒှ် လိက်မၞုံကဵု အဓိပ္ပါယ် ကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက် သၟာကမၠောန် လ္ၚတ် အဘိဓမ္မ ပ္ဍဲ ဍုၚ်မန်၊ ဍုၚ်ဗၟာ၊ ဍုၚ်သဳရိလၚ်္ကာ ကေုာံ ဍုၚ်သေံ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ&lt;ref name=&quot;Cousins1995&quot;&gt;Cousins, L.S. (1995). &quot;The Abhidhamma Pitaka&quot;. In *In the Mirror of Memory*, State University of New York Press.&lt;/ref&gt;။

== 5. တၚ်နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

=== Reference List ===
1. &lt;ref name=&quot;Bodhi2000&quot;&gt;Bodhi, Bhikkhu (2000). ''A Comprehensive Manual of Abhidhamma''. Buddhist Publication Society. ISBN 978-9552401039.&lt;/ref&gt;
2. &lt;ref name=&quot;Karunadasa2010&quot;&gt;Karunadasa, Y. (2010). ''The Theravada Abhidhamma: Its Inquiry into the Nature of Conditioned Reality''. Centre of Buddhist Studies, The University of Hong Kong. ISBN 978-9881582812.&lt;/ref&gt;
3. &lt;ref name=&quot;Cousins1995&quot;&gt;Cousins, L.S. (1995). &quot;The Abhidhamma Pitaka&quot;. In *In the Mirror of Memory*, State University of New York Press.&lt;/ref&gt;
4. &lt;ref name=&quot;SujatoAbhidhamma&quot;&gt;Sujato, Bhikkhu (2018). &quot;Abhidhamma Piṭaka&quot;. ''SuttaCentral''. Available online at SuttaCentral.&lt;/ref&gt;
5. &lt;ref name=&quot;Hinuber1996&quot;&gt;Von Hinüber, Oskar (1996). ''A Handbook of Pali Literature''. Walter de Gruyter. ISBN 3-11-016738-7.&lt;/ref&gt;

{{Sutta Pitaka navbox}}

[[ကဏ္ဍ:ပိဋကတ်ပိမန်]]
[[ကဏ္ဍ:အဘိဓမ္မပိဋကတ်]]
[[ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]</text>
      <sha1>ao90w1lj0u49le12mg8fqskay947voi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59630</id>
      <parentid>59539</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T07:33:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>အတ္ထ အဋ္ဌ။ အရှၚ် ထေရ်</comment>
      <origin>59630</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17381" sha1="i93usintjwthyog4hl7ikwbar8b2364" xml:space="preserve">{{Infobox book
| name             = အဘိဓမ္မပိဋကတ်
| title_orig       = Abhidhamma Piṭaka
| image            = [[File:Tripitaka Koreana.jpg|250px]]
| caption          = ပြကိုဟ် အဘိဓမ္မပိဋကတ် မဒှ် တၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သဘာဝဓဝ် ဇေတ်တ်
| country          = [[အိန္ဒိယ]] (အခိၚ်တြေံ)
| religion         = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (ထေရဝါဒ)
| language         = [[ဘာသာပါဠိ]]
| subject          = ဒဿန, စိတ္တဗေဒ ကေုာံ သဘာဝဓဝ် (Ultimate Realities)
| genre            = အဘိဓမ္မ (Higher Dhamma)
| publisher        = သၚ်္ဂါယန (Buddhist Councils)
| format           = လိက်သၠရိုတ်, လိက်အုပ်, လိက်တၟအ်
| chapters         = ၇ ပြကိုဟ် (7 Books)
}}

'''အဘိဓမ္မပိဋကတ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Abhidhamma Piṭaka / The Basket of Ultimate Doctrine'') ဝွံ ဒှ်ပြကိုဟ် မရနုက်ကဵု တတိယအိုတ် နူကဵု ပြကိုဟ် [[ပိဋကတ်ပိ]] (Tipiṭaka) ပ္ဍဲ သာသနာ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ဂိုဏ်ထေရဝါဒ ရ။ မလိက် ပါဠိ &quot;အဘိ&quot; (Abhi) ဂှ် မၞုံအဓိပ္ပါယ် &quot;မပြဲ&quot; သို့မဟုတ် &quot;မသၠုၚ်လက္ကရဴ&quot; တုဲ &quot;ဓမ္မ&quot; (Dhamma) ဂှ် မၞုံအဓိပ္ပါယ် &quot;သဘာဝဓဝ်&quot; ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အဘိဓမ္မ ဝွံ ဒှ်ပရူ &quot;ဓမ္မမပြဲမသၠုၚ်&quot; (Higher Doctrine / Ultimate Teaching) မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ်လဝ် သဘာဝဓဝ် ဇေတ်တ် နကဵု လညာတ် ဒဿန ကေုာံ စိတ္တဗေဒ (Psychology and Metaphysics) ရ။ 

တၞဟ်ခြာ နူ [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]] မတွံလဝ် နကဵု လၟေၚ်ပူဂိုလ် (Puggالādhiṭṭhāna - Personal approach) တအ်ဂှ်၊ အဘိဓမ္မပိဋကတ် ဝွံ တွံထ္ၜးလဝ် နကဵု သဘာဝဓဝ် သၟး (Dhammādhiṭṭhāna - Phenomenological approach) မဟၟဲကဵု ပွမစၟတ်သမ္မတ် မၞိဟ်၊ သတ္တံ၊ သမ္ဘာ၊ ကောန်ဇာတ် ရ&lt;ref name=&quot;Bodhi2000&quot;&gt;Bodhi, Bhikkhu (2000). ''A Comprehensive Manual of Abhidhamma''. Buddhist Publication Society. ISBN 978-9552401039.&lt;/ref&gt;။

== 1. Introduction &amp; Background (နိဒါန် ကေုာံ ဟိုတ်မက္တဵုဒှ် - Nidāna) ==
[[File:Tavatimsa heaven Buddha.jpg|thumb|right|300px|တိလပိုန်ကျာ်တြဲ ကညတိုန်အာ ဍုၚ်တာဝတိံ သၟိက်ဂွံ တွံကဵု အဘိဓမ္မ ကုမိဒေဝတဴ]]
အတိုၚ် သၚ်နိဿဲ ဝၚ်သာသနာ ကေုာံ အဋ္ဌကထာ [[အတ္ထသာလိနဳ|အဋ္ဌသာလိနဳ]] (Atthasālinī)၊ ပ္ဍဲမရနုက်ကဵု ၇ ကြဴနူ ကလိဂွံ သဗ္ဗညုတဉာဏ် ဂှ် တိလပိုန်ကျာ်တြဲ ကညတိုန်အာ သေဏာသန ဍုၚ်တာဝတိံ (Tāvatiṁsa Heaven) ရ။ တိလပိုန်ကျာ်တြဲ သ္ပဒတဴ လတူ ပဏ္ဍုကမ္ဗလာ သိလာအာသန တုဲ သၟိက်ဂွံ ရော်ဂုဏ် ပရိနိဗ္ဗာန် မိ (မက္တဵုဒှ် ဒေဝတဴ သန္တုသိတ ပ္ဍဲ တုသိတာ) မာတုဒေဝပုတ် ကေုာံ ဒေဝတဴ ဗြဟ္မာဂမၠိုၚ်တုဲ တွံကဵု ဓမ္မဒေသနာ အဘိဓမ္မ သီုဖအိုတ် ပွိုၚ် ၃ ဂိတု ဍိုက်ဍိုက်ပေၚ်ပေၚ် ရ။

နကဵု လၟေၚ်ကာလ ၃ ဂိတုဂှ် တိလပိုန်ကျာ်တြဲ တွံထ္ၜးလဝ် အဘိဓမ္မ မၞုံကဵု နဲကဲ မလှဲလး ဗွဲမလောန် (မကော်ဂး မဟာနယ) ရ။ ဇၟာပ်ဇၟာပ် တ္ၚဲ ကာလ တိလပိုန်ကျာ်တြဲ စောဲစး ကညစှ်ေကၠုၚ် တိလောက သၟိက်ဂွံ ပိဏ္ဍပါတ် ကေုာံ သ္ပကိစ္စ ခန္ဓ ပ္ဍဲ သြၚ်အနောတတ္တအၚ် ဂှ်၊ တၠအရှန် [[ရှင်သာရိပိုတ်|ထေရ်သာရိပိုတ်]] (Ven. Sāriputta) ပြာပ်ကၠုၚ် ဇရေၚ် ကျာ်တြဲ ရ။ 

တိလပိုန်ကျာ်တြဲ သၚ်နိဿဲ တွံကဵု တၚ်ဓမ္မအဓိက (မတ္တိကာ / Matika) နကဵု နဲကဲ မဇ္ဇျိမ (မဇ္ဇျိမနယ) ကု ထေရ်သာရိပိုတ် ရ။ ကြဴနူဂှ် ထေရ်သာရိပိုတ် ကလေၚ်တွံထ္ၜး ကဵု ခမဳသာဝက ၅၀၀ ဇကု မဒှ် တပၠေအ် ဇကု နကဵု နဲကဲ မဒဟိုတ် လၚ်္ဂေတ် (မနယ / Concise method) တုဲ၊ လၟေၚ် ဓမ္မ အဘိဓမ္မ ဝွံ တန်တဴ တန်ကြန် အာ ပ္ဍဲ လောက မၞိဟ် စဵုကဵု သၚ်္ဂါယန တအ် ပကောံ သီဂိုၚ်လဝ် နဒဒှ် &quot;အဘိဓမ္မပိဋကတ်&quot; ရ&lt;ref name=&quot;Karunadasa2010&quot;&gt;Karunadasa, Y. (2010). ''The Theravada Abhidhamma: Its Inquiry into the Nature of Conditioned Reality''. Centre of Buddhist Studies, The University of Hong Kong. ISBN 978-9881582812.&lt;/ref&gt;။

== 2. Core Teachings / Detailed Summary (တၚ်ဓမ္မ အဓိက ကေုာံ လၟေၚ်သုတ္တန်) ==
အဘိဓမ္မပိဋကတ် ဝှ် ပါ်ပဲါလဝ် သဘာဝဓဝ် ဇေတ်တ် (Ultimate Realities / Paramattha Dhamma) ၄ ပြကာ:
1. '''စိုတ် (Citta - Consciousness):''' ဓမ္မမတီကေတ် အာရုံ။ နွံ ၈၉ သို့မဟုတ် ၁၂၁ သာ်။
2. '''စေတသိက် (Cetasika - Mental Factors):''' ဓမ္မမစောဲဒေပ် ကောမ်စိုတ်။ နွံ ၅၂ သာ် (မပ္တံကဵု လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ၊ သဒ္ဓါ၊ ပညာ)။
3. '''ရုပ် (Rūpa - Matter / Physical Phenomena):''' သဘာဝ မက္တဵုဒှ် ကေုာံ ပၠိုတ်အာ နကဵု ဟိုတ် ဥတု။ နွံ ၂၈ သာ်။
4. '''နိဗ္ဗာန် (Nibbāna - Unconditioned Reality):''' သဘာဝဓဝ် မဗၠးၜး နူ ကိလေသ ကေုာံ ဒုက္ခ မဟွံမွဲကဵု ပွမက္တဵုဒှ် ကေုာံ ပၠိုတ်။

အတိုၚ် သၞောဝ် ပိဋကတ်ပိ ထေရဝါဒ၊ အဘိဓမ္မပိဋကတ် ဝှ် ပါ်လဝ် ပြကိုဟ် အဓိက ၇ ပြကိုဟ် (7 Books) ဗွဲမလှဲလး:

* '''၁။ ဓမ္မသၚ်္ဂဏဳ (Dhammasaṅgaṇī):''' ပြကိုဟ် မပကောံ ကေုာံ ပါ်ပဲါလဝ် သဘာဝဓဝ် သီုဖအိုတ် နကဵု မာတိကာ (ကုသလ၊ အကုသလ၊ အဗျာကတ)။
* '''၂။ ဝိဘၚ် (Vibhaṅga):''' ပြကိုဟ် မပါ်ပဲါ သဘာဝဓဝ် ၁၈ ကဏ္ဍ မပ္တံကဵု ခန္ဓ၊ အာယတန၊ ဓာတု၊ သစ္စာ နကဵု နဲကဲ သုတ္တန္တ ကေုာံ အဘိဓမ္မ။
* '''၃။ ဓာတုကထာ (Dhātukathā):''' ပြကိုဟ် သၟာန်သွဟ် စပ်ဒှ် သဘာဝဓဝ် တအ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ခန္ဓ၊ အာယတန၊ ဓာတု မုစိ သာ်။
* '''၄။ ပုဂ္ဂလပညတ် (Puggalapaññatti):''' ပြကိုဟ် မတွံထ္ၜး ပညတ် ပူဂိုလ် နာနာသာ် (ၜိုန်ရ ဒှ် အဘိဓမ္မ ကဳ ကလေၚ်စကာ လၟေၚ်ပူဂိုလ် သွက်ဂွံ သောၚ်ကလး လောဲ)။
* '''၅။ ကထာဝတ္ထု (Kathāvavatthu):''' ပြကိုဟ် မတးပါဲ ဝါဒမှာရာ ၂၁၈ သာ်။ ပြကိုဟ်ဏအ်ဝှ် တၠအရှန် မောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿ (Moggaliputtatissa) ချူဗပေၚ်လဝ် ပ္ဍဲ တတိယ သၚ်္ဂါယန ရ။
* '''၆။ ယမိုက် (Yamaka):''' ပြကိုဟ် မသၟာန်သွဟ် နကဵု နဲကဲ စအစး (Pairs of Questions) သၟိက်ဂွံ သ္အးဇၚး လညာတ် ဓမ္မ ညံၚ်ဟွံဂွံ ယောၚ်ယာ။
* '''၇။ ပဋ္ဌာန် (Paṭṭhāna):''' ပြကိုဟ် ဇၞော်အိုတ် ကေုာံ နိဿဲနိဂီု အဘိဓမ္မ၊ မတွံထ္ၜးလဝ် ပစ္စယဓဝ် ၂၄ ပြကာ (24 Conditional Relations) မဆေၚ်စပ် ကေုာံ သဘာဝဓဝ်တအ် ရေၚ်သကအ်။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ လဒက်ပ္တန် ၇ ပြကိုဟ် ပ္ဍဲ အဘိဓမ္မပိဋကတ် (The 7 Books of the Abhidhamma Piṭaka)
! လၟေၚ် !! ယၟု ပြကိုဟ် (Pali Title) !! အဓိပ္ပါယ် (English Meaning) !! တၚ်ရန်တၟအ် အဓိက (Core Subject Matter)
|-
| 1 || '''ဓမ္မသၚ်္ဂဏဳ''' (Dhammasaṅgaṇī) || Enumeration of Phenomena || ပကောံ ကေုာံ စရင် သဘာဝဓဝ် (စိုတ်၊ စေတသိက်၊ ရုပ်)
|-
| 2 || '''ဝိဘၚ်''' (Vibhaṅga) || Book of Analysis || ပါ်ပဲါ ကဏ္ဍဓမ္မ ၁၈ သာ် (ခန္ဓ၊ အာယတန၊ ဓာတု)
|-
| 3 || '''ဓာတုကထာ''' (Dhātukathā) || Discourse on Elements || သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပွမပါလုပ် ဓမ္မ ပ္ဍဲ ဓာတု ကေုာံ ခန္ဓ
|-
| 4 || '''ပုဂ္ဂလပညတ်''' (Puggalapaññatti) || Designation of Human Types || သောၚ်ကလး ဂကူပူဂိုလ် နကဵု လၟေၚ် ပရေၚ်ဒ္ဂေတ်
|-
| 5 || '''ကထာဝတ္ထု''' (Kathāvavatthu) || Points of Controversy || တးပါဲ ဝါဒမှာရာ ဂိုန်တၞဟ် ပ္ဍဲ တတိယ သၚ်္ဂါယန
|-
| 6 || '''ယမိုက်''' (Yamaka) || Book of Pairs || သၟာန်သွဟ် ဓမ္မ နကဵု နဲကဲ စအစး (Pairs)
|-
| 7 || '''ပဋ္ဌာန်''' (Paṭṭhāna) || Book of Causal Relations || သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဟိုတ်ဖဵု ကေုာံ ပစ္စယဓဝ် ၂၄ ပြကာ
|}

== 3. Key Pali Verses &amp; Meanings (ပါဠိတမ် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်) ==
တၚ်အဓိက မာတိကာ (Mātikā) သွက် အလုံမွဲ အဘိဓမ္မပိဋကတ် ဂှ် တိလပိုန်ကျာ်တြဲ စွံလဝ် ပ္ဍဲ တိကမာတိကာ (Tikamātikā) ပထမအိုတ် နူ ပြကိုဟ် ဓမ္မသၚ်္ဂဏဳ အတိုၚ်ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ:

&gt; '''&quot;ကုသလာ ဓမ္မာ၊ အကုသလာ ဓမ္မာ၊ အဗျာကတာ ဓမ္မာ။&quot;'''&lt;br&gt;
&gt; ''(Dhammasaṅgaṇī, Mātikā)''

'''အဓိပ္ပါယ် ဘာသာမန်:'''&lt;br&gt;
&quot;သဘာဝဓဝ် ကုသိုလ် ဂမၠိုၚ် (မၞုံကဵု ဖဵုမသ္အးဇ္ၚး)၊ သဘာဝဓဝ် အကုသိုလ် ဂမၠိုၚ် (မၞုံကဵု ဖဵုမကၠိခိက်)၊ သဘာဝဓဝ် အဗျာကတ ဂမၠိုၚ် (မဟွံသေၚ် ကုသိုလ် သီု ဟွံသေၚ် အကုသိုလ် မပ္တံကဵု ဝိပါက် စိုတ် ကေုာံ ကြိယာ စိုတ် ကေုာံ ရုပ် နိဗ္ဗာန်)။&quot;

သီုနိဿဲ ကဵု ပါဠိ ပဋ္ဌာန် ၂၄ ပစ္စယ မဒှ် နိဂီု အဘိဓမ္မ:
&gt; '''&quot;ဟေတုပစ္စယော၊ အာရမ္မဏပစ္စယော၊ အဓိပတိပစ္စယော... အဝိဂတပစ္စယောတိ။&quot;'''&lt;br&gt;
&gt; ''(Paṭṭhāna, Paccayuddesa)''

'''အဓိပ္ပါယ် ဘာသာမန်:'''&lt;br&gt;
&quot;ဟေတုပစ္စယ (ပစ္စယ မဒှ် ရိုဟ်ကၞက်)၊ အာရမ္မဏပစ္စယ (ပစ္စယ မဒှ် အာရုံ)... စဵုကဵု အဝိဂတပစ္စယ (ပစ္စယ မဟွံသၚ်ောဲအာ နူ ပွမတန်တဴ)။&quot;

== 4. Doctrinal Significance &amp; Commentary (တၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ အဋ္ဌကထာ) ==
အဘိဓမ္မပိဋကတ် ဝှ် ဒှ် က္ဍဟ် ဉာဏ်ပညာ ပ္ဍဲ သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ ရ။ ၜိုန်ရ အစာသၚ်ပညာ ခေတ်တြေံ ကေုာံ ခေတ်လၟုဟ် တအ် သၟာန်စၟဳ လတူ သမိုင်း ဟိုတ်မက္တဵုဒှ် အဘိဓမ္မ ကဳ၊ နကဵု လညာတ် ဂိုန်ထေရဝါဒ မ္ဂး အဘိဓမ္မ ဝှ် ဒှ် သဗ္ဗညုတဉာဏ် ကျာ်တြဲ အလဵုဇကု ဟေၚ် တုဲ ဒှ် ဓမ္မ မသၠုၚ်အိုတ် ရ။ 

သၟိက်ဂွံ သောၚ်ကလး အဘိဓမ္မပိဋကတ် ကၠးကၠး ဂှ်၊ ပ္ဍဲ ၅ ဗွဝ်ကၠံ အစာ မှာထေရ်ဗုဒ္ဓဃောသ (Buddhaghosa) ချူခၞံလဝ် ပြကိုဟ် အဋ္ဌကထာ ဂမၠိုၚ် မပ္တံကဵု:
* '''အဋ္ဌသာလိနဳ (Atthasālinī):''' သောၚ်ကလး ဓမ္မသၚ်္ဂဏဳ။
* '''သမ္မောဟဝိနောဒနဳ (Sammohavinodanī):''' သောၚ်ကလး ဝိဘၚ်။
* '''ပဉ္စပကရဏဋ္ဌကထာ (Pañcapakarana Aṭṭhakathā):''' သောၚ်ကလး ပြကိုဟ် ၅ အုပ် မသှ်ေတအ်ရ။

ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲ ၁၂ ဗွဝ်ကၠံ အစာ ရှင်အနုရုဒ္ဓါ (Ven. Anuruddha) ချူခၞံ [[အဘိဓမ္မတ္ထသၚ်္ကဟ|အဘိဓမ္မတ္ထသၚ်္ဂဟ]] (Abhidhammatthasaṅgaha) မဒှ် လိက်သၚ်္ခေပ် အဘိဓမ္မ တုဲ ဒှ် လိက်မၞုံကဵု အဓိပ္ပါယ် ကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက် သၟာကမၠောန် လ္ၚတ် အဘိဓမ္မ ပ္ဍဲ ဍုၚ်မန်၊ ဍုၚ်ဗၟာ၊ ဍုၚ်သဳရိလၚ်္ကာ ကေုာံ ဍုၚ်သေံ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ&lt;ref name=&quot;Cousins1995&quot;&gt;Cousins, L.S. (1995). &quot;The Abhidhamma Pitaka&quot;. In *In the Mirror of Memory*, State University of New York Press.&lt;/ref&gt;။

== 5. တၚ်နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

=== Reference List ===
1. &lt;ref name=&quot;Bodhi2000&quot;&gt;Bodhi, Bhikkhu (2000). ''A Comprehensive Manual of Abhidhamma''. Buddhist Publication Society. ISBN 978-9552401039.&lt;/ref&gt;
2. &lt;ref name=&quot;Karunadasa2010&quot;&gt;Karunadasa, Y. (2010). ''The Theravada Abhidhamma: Its Inquiry into the Nature of Conditioned Reality''. Centre of Buddhist Studies, The University of Hong Kong. ISBN 978-9881582812.&lt;/ref&gt;
3. &lt;ref name=&quot;Cousins1995&quot;&gt;Cousins, L.S. (1995). &quot;The Abhidhamma Pitaka&quot;. In *In the Mirror of Memory*, State University of New York Press.&lt;/ref&gt;
4. &lt;ref name=&quot;SujatoAbhidhamma&quot;&gt;Sujato, Bhikkhu (2018). &quot;Abhidhamma Piṭaka&quot;. ''SuttaCentral''. Available online at SuttaCentral.&lt;/ref&gt;
5. &lt;ref name=&quot;Hinuber1996&quot;&gt;Von Hinüber, Oskar (1996). ''A Handbook of Pali Literature''. Walter de Gruyter. ISBN 3-11-016738-7.&lt;/ref&gt;

{{Sutta Pitaka navbox}}

[[ကဏ္ဍ:ပိဋကတ်ပိမန်]]
[[ကဏ္ဍ:အဘိဓမ္မပိဋကတ်]]
[[ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]</text>
      <sha1>i93usintjwthyog4hl7ikwbar8b2364</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပါဠိပါရာဇိကဏ် ဘာသာမန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13021</id>
    <revision>
      <id>59540</id>
      <timestamp>2026-10-29T16:26:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox book | name             = ပါရာဇိကဏ် | title_orig       = Pārājika | image            = [[File:Vinaya Pitaka (First Council).jpg|250px]] | caption          = ပြကိုဟ် ပါရာဇိကဏ် မဒှ် သၞောဝ် သိက္ခာပိုဒ် ဇၞော်အိုတ် သွက် ခမဳသာသနာ | country          = [[အိန္ဒိယ]] (...&quot;</comment>
      <origin>59540</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16997" sha1="ejfclu6zqtfoiym1m2wg2i8egxzmq4r" xml:space="preserve">{{Infobox book
| name             = ပါရာဇိကဏ်
| title_orig       = Pārājika
| image            = [[File:Vinaya Pitaka (First Council).jpg|250px]]
| caption          = ပြကိုဟ် ပါရာဇိကဏ် မဒှ် သၞောဝ် သိက္ခာပိုဒ် ဇၞော်အိုတ် သွက် ခမဳသာသနာ
| country          = [[အိန္ဒိယ]] (အခိၚ်တြေံ)
| religion         = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (ထေရဝါဒ)
| language         = [[ဘာသာပါဠိ]]
| subject          = သၞောဝ်ဒ္ဂေတ် ကေုာံ အာပတ်ဇၞော် ခမဳ (Monastic Defeats)
| genre            = ဝိနယ, သၞောဝ်ဒ္ဂေတ် (Monastic Law)
| publisher        = သၚ်္ဂါယန (Buddhist Councils)
| format           = လိက်သၠရိုတ်, လိက်အုပ်, လိက်တၟအ်
| chapters         = ၄ သိက္ခာပိုဒ် (4 Rules for Bhikkhus), ၈ သိက္ခာပိုဒ် (8 Rules for Bhikkhunis)
}}

'''ပါရာဇိကဏ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Pārājika / The Book of Defeats'') ဝှ် ဒှ်ပြကိုဟ် ပထမအိုတ် နူကဵု ပြကိုဟ် [[ဝိနယပိဋကတ်]] ပ္ဍဲ သာသနာ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ဂိုၚ်ထေရဝါဒ ရ။ မလိက် ပါဠိ &quot;ပါရာဇိက&quot; (Pārājika) ဂှ် မၞုံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပွမဒးဒုၚ်ကျ&quot; ဟွံသေၚ်မ္ဂး &quot;ပွမဒးဒုၚ် နုက်ထောအ် နူဘဝခမဳ&quot; (Defeat / Falling away) ရ။ ပြကိုဟ်ဏအ်ဝှ် ပကောံလဝ် သၞောဝ်ဒ္ဂေတ် သိက္ခာပိုဒ် ဇၞော်အိုတ် (Gravest offenses) သွက် ခမဳ (Bhikkhu) ကေုာံ ခမဳဗြဴ (Bhikkhunī) တအ် ရ။ 

ခမဳမွဲဇကု ယဝ်ရ ကၠောန်ဗၠေတ် ဒးအာပတ် ပါရာဇိက မွဲမွဲပိုဒ် မ္ဂး၊ ခမဳဂှ် ဒးဒုၚ် ကဵုနုက်ထောအ် နူ ဘဝခမဳ ဍာံဍာံ (Expulsion from the Saṅgha) တုဲ၊ ဟွံကလိဂွံ အခေါၚ် သ္ပခမဳ ပ္ဍဲ ဘဝဏအ် မွဲလှ်ေယျ ရ။ အာပတ် ပါရာဇိက ဝှ် ညံၚ်ရဴ က္ဍိုပ်မၞိဟ် မဒးဒုၚ် ကုတ်ပိုတ်အာ ကီု၊ ဟွံမာန် ကလေၚ်ဆက် စပ် ညံၚ်ဂွံဂျိုၚ် မွဲဝါပၠန် ရ&lt;ref name=&quot;Horner1938&quot;&gt;Horner, I.B. (1938). ''The Book of the Discipline (Vinaya-Piṭaka)''. Pali Text Society. ISBN 978-0860130369.&lt;/ref&gt;။

== 1. Introduction &amp; Background (နိဒါန် ကေုာံ ဟိုတ်မက္တဵုဒှ် - Nidāna) ==
[[File:Rajgir, First Buddhist Council.jpg|thumb|right|300px|တၠအရှန် ဥပါလိ ဖ္ဍောတ်တွံ ကလေၚ်ထ္ၜး ဝိနယပိဋကတ် (ပါရာဇိကဏ်) ပ္ဍဲ သၚ်္ဂါယန ပထမ]]
ပ္ဍဲအခိၚ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ကြဴနူ တိလပိုန်ကျာ်တြဲ ကလိဂွံ သဗ္ဗညုတဉာဏ် ပ္ဍဲပွိုၚ် ၂၀ သၞာံ ပထမဗောဓိ ဂှ်၊ သာသနာဝွံ အးဇ္ၚးဒၟံၚ် တုဲ သၞောဝ် သိက္ခာပိုဒ် (Precepts / Training rules) မွဲသာ် ဟွံဒး ပညပ်လဝ် ဏီရ။ ဆဂး ကာလ လၟိဟ်ခမဳသာသနာ ဂၠိုၚ်တွဵု တိုန်ကၠုၚ် ကေုာံ ပူဂိုလ် မဟွံမွဲကဵု ပါရမဳ ဍိုက်ပေၚ် တအ် လုပ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲသာသနာဂှ်၊ ပြသၞာ ပရေၚ်ဒ္ဂေတ်ပဋိပတ် တအ် က္တဵုဒှ်ကၠုၚ် ရ။

ဟိုတ်မက္တဵုဒှ် ပါရာဇိက ပထမအိုတ် ဂှ် က္တဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဝေသာလဳ (Vesālī) ရ။ ခမဳမၞုံယၟု သုဒိန္န (Sudinna Kalandakaputta) ဂှ် နူကိုပ်ကၠာ ဟွံသ္ပခမဳဏီ ညးမၞုံကဵု သမ္ဘာ မွဲရ။ ကာလညး သ္ပခမဳတုဲ မိမညး တွံဂး &quot;ယဝ်ရ ဟွံမွဲကဵု ကောန်ဇာတ်မ္ဂး ဒြပ်ရတ် မိမတအ် သီုဖအိုတ် သၟိၚ်တအ် သီကေတ်ဏောၚ်&quot; သာ်ဝွံ အာတ်မိက် ညံၚ်ဂွံ ကဵုလဝ် မဗဳဇ (ကောန်) ရ။ ခမဳသုဒိန္န လေဝ် ဟိုတ်နူ သၞောဝ် ဟွံမွဲဏီတုဲ ဒုၚ်တုပ်စိုတ် ကေုာံ ကၠောန်ဗၠေတ် အာပတ် မေထုန် ကေုာံ သမ္ဘာတြေံ ညးရ။ 

ကြဴနူဂှ် ခမဳသုဒိန္န က္တဵုဒှ် စိုတ်ဟွံမိပ် (Remorse) တုဲ ညးလဴထ္ၜးကဵု ခမဳတၞဟ်တအ် ရ။ ပရူဏအ် စိုပ်အာ ဇရေၚ် တိလပိုန်ကျာ်တြဲ တုဲ ကျာ်တြဲ ကော်ပကောံ သၚ်ဂမၠိုၚ် တုဲ ဒေါန်ပဲါ သုဒိန္န ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ် ရ။ &quot;ယွံ မောဃပုရိသ (ယွံ မၞိဟ်လဟၚ်)၊ ပွမမၞး ကၠောန်ဏအ်ဝှ် ဟွံသၟဟ်ကဵု သာသနာ ရ။&quot; သာ်ဝွံ ကျာ်တြဲ ဟီုတုဲ ပညပ်စွံလဝ် သိက္ခာပိုဒ် ပါရာဇိက ပထမအိုတ် ရ&lt;ref name=&quot;Thanissaro2001&quot;&gt;Thanissaro, Bhikkhu (2001). ''The Buddhist Monastic Code I''. Metta Forest Monastery.&lt;/ref&gt;။

== 2. Core Teachings / Detailed Summary (တၚ်ဓမ္မ အဓိက ကေုာံ လၟေၚ်သုတ္တန်) ==
ပြကိုဟ် ပါရာဇိကဏ် ဝှ် ပါ်ပဲါလဝ် သိက္ခာပိုဒ် အာပတ် ဇၞော်အိုတ် ၄ သာ် (The Four Defeats for Bhikkhus) ဗွဲမလှဲလး ရ:

* '''၁။ မေထုနဓမ္မ ပါရာဇိက (Methunadhamma Pārājika):'''
ပွမစကာ မေထုန် (Sexual intercourse)။ ခမဳမွဲဇကု ယဝ်ရ ကၠောန်ဗၠေတ် ပရေၚ်မေထုန် ကေုာံ မၞိဟ်ဗြဴ၊ မၞိဟ်တြုံ၊ ဟွံသေၚ်မ္ဂး တိရစ္ဆာန် မ္ဂး၊ ခမဳဂှ် ဒးအာပတ် ပါရာဇိက တုဲ ဒးဒုၚ်နုက်ထောအ် နူ သာသနာ ဍာံဍာံ ရ။ သၞောဝ်ဏအ်ဝှ် သၟိက်ဂွံ ကဵု ခမဳတအ် မၚ်မွဲ ဗြဟ္မစရိယ (Brahamacariya / Celibacy) အးအးဇ္ၚးဇ္ၚး ရ။

* '''၂။ အဒိန္နာဒါန ပါရာဇိက (Adinnādāna Pārājika):'''
ပွမကၠတ်ဒြပ် ညးတၞဟ် (Taking what is not given / Theft)။ ခမဳမွဲဇကု ယဝ်ရ ကၠတ်ကေတ် ဒြပ်ရတ် ညးတၞဟ် မၞုံင္ၚုဟ်မး ၅ မာသက (5 Māsakas - a standard of value in ancient India enough to warrant criminal punishment by the king) မ္ဂး၊ ဒးအာပတ် ပါရာဇိက ရ။ ဟိုတ်မက္တဵုဒှ် သၞောဝ်ဏအ် ဂှ် ကၠုၚ်နူ ခမဳဓနိယ (Dhaniya) မကၠတ်ကေတ် ဆု နူ ဥယျာဉ် သၟိၚ် ရ။

* '''၃။ မနုဿဝိဂ္ဂဟ ပါရာဇိက (Manussaviggaha Pārājika):'''
ပွမပၠေၚ်လမျီု မၞိဟ် (Intentionally killing a human being)။ ခမဳမွဲဇကု ယဝ်ရ ဂစိုတ်လမျီု မၞိဟ် နကဵု အလဵုဇကု ကီု၊ ဖ္အောဝ်ကဵု ညးတၞဟ် ဂစိုတ် ကီု၊ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ထိုၚ်သး ပွမချိုတ် တုဲ ဖ္အောဝ်ကဵု မၞိဟ်မွဲမွဲ ညံၚ်ဂွံ ဂစိုတ်လမျီု ဇကု (Inciting suicide) ကီု မ္ဂး၊ ဒးအာပတ် ပါရာဇိက ရ။ ဟိုတ်မက္တဵုဒှ် သၞောဝ်ဏအ် ဂှ် ကၠုၚ်နူ ခမဳဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဝေသာလဳ လ္ၚတ် ကမ္မဋ္ဌာန် အသုဘ (Meditation on impurity) လောန်အာ တုဲ ဇအိုန်ဇရ လတူ ခန္ဓကာယ တုဲ ကဵုညးတၞဟ် ဂစိုတ်ထောအ် လမျီု ဇကု ရ။

* '''၄။ ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မ ပါရာဇိက (Uttarimanussadhamma Pārājika):'''
ပွမဟီုမုသာ လတူ ဂုဏ်မပြဲ မပ္တံကဵု ဇာန်မဂ်ဖိုလ် (False claims to superior human states)။ ခမဳမွဲဇကု ဇကုဟွံကလိဂွံ ဇာန် (Jhāna)၊ မဂ်ဖိုလ် (Magga-phala) ဏီ တုဲ၊ သၟိက်ဂွံ ကလိဂွံ လာဘ်သကာ ဟွံသေၚ်မ္ဂး သၟိက်ဂွံ ကဵု ဒါယကာတအ် လျုၚ်သ္ဍိုက် ဇကု တုဲ ဟီုမုသာ &quot;အဲ ကလိဂွံ ဇာန်၊ အဲ ဒှ် တၠအရှန်&quot; သာ်ဝွံ မ္ဂး၊ ဒးအာပတ် ပါရာဇိက ရ။ (ဆဂး ယဝ်ရ ခမဳဂှ် ညးစှ်ေစိုတ် ဒဒှ်ရ ညးကလိဂွံ ဍာံဍာံ တုဲ ဟီုမ္ဂး - Overestimation - ဟွံဒး အာပတ် ပါရာဇိက ရ)။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ လၟေၚ် အာပတ် ပါရာဇိက ၄ သာ် သွက် ခမဳ (The 4 Pārājika Rules for Bhikkhus)
! လၟေၚ် !! ယၟု သိက္ခာပိုဒ် (Pali Name) !! ပွမကၠောန်ဗၠေတ် (Offense) !! ပူဂိုလ် ဟိုတ်မက္တဵုဒှ် (Original Offender)
|-
| 1 || '''မေထုနဓမ္မ''' (Methunadhamma) || ပွမစကာ မေထုန် (Sexual intercourse) || ခမဳသုဒိန္န (Sudinna)
|-
| 2 || '''အဒိန္နာဒါန''' (Adinnādāna) || ပွမကၠတ်ဒြပ် (Stealing valuable property) || ခမဳဓနိယ (Dhaniya)
|-
| 3 || '''မနုဿဝိဂ္ဂဟ''' (Manussaviggaha) || ပွမဂစိုတ် မၞိဟ် (Killing a human/inciting suicide) || ခမဳဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲ ဝေသာလဳ (Monks at Vesali)
|-
| 4 || '''ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မ''' (Uttarimanussadhamma) || ပွမဟီုမုသာ ဇာန်မဂ်ဖိုလ် (Falsely claiming attainments) || ခမဳဂမၠိုၚ် ဇရေၚ် ကြုၚ်ဝဂ္ဂုမုဒါ (Monks at Vaggumuda)
|}

== 3. Key Pali Verses &amp; Meanings (ပါဠိတမ် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်) ==
တၚ်အဓိက ကိစ္စဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ပြကိုဟ် ပါရာဇိကဏ် ဂှ် ဒှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အကျိုးသွဟ် (Consequence) ကာလ ခမဳမွဲမွဲ ဒးအာပတ် ပါရာဇိက အတိုၚ်ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ:

&gt; '''&quot;အဿမဏော ဟောတိ အသကျပုတ္တိယော၊ တေန ဝုစ္စတိ ပါရာဇိကော ဟောတိ အသံဝါသောတိ။&quot;'''&lt;br&gt;
&gt; ''(Pārājika Pāḷi, Suttavibhaṅga)''

'''အဓိပ္ပါယ် ဘာသာမန်:'''&lt;br&gt;
&quot;(ခမဳ မကၠောန်ဗၠေတ်လဝ် အာပတ်ဏအ် ဂှ်) ဟွံဒှ် ခမဳ (အဿမဏော) ရ၊ ဟွံဒှ် ကောန်သာဝက သာကျသာကဳဝၚ် (အသကျပုတ္တိယော) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ခမဳဂှ် ဒးဒုၚ်ကျ သာသနာ (ပါရာဇိကော) တုဲ၊ ဟၟဲကဵု အခေါၚ် ပံၚ်ဖက် မံၚ်စံၚ် ကေုာံ သၚ်ဂမၠိုၚ် (အသံဝါသော) ရ။&quot;&lt;ref name=&quot;SujatoVinaya&quot;&gt;Sujato, Bhikkhu &amp; Brahmali, Bhikkhu (2014). &quot;Pārājika&quot;. ''SuttaCentral''.&lt;/ref&gt;

== 4. Doctrinal Significance &amp; Commentary (တၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ အဋ္ဌကထာ) ==
သိက္ခာပိုဒ် ပါရာဇိကဏ် ဝှ် ဒှ် ပၞောန် ဇၞော်အိုတ် သွက်ဂွံ မၚ်မွဲ အးဇ္ၚး သာသနာ ရ။ ကျာ်တြဲ တွံလဝ် ဒဒှ်ရ ခမဳမွဲ မဒးအာပတ် ပါရာဇိက ဂှ် ညံၚ်ရဴ တၞးဆု မပြဟ်စှ်ေ နူ တၞံဆု ကီု၊ ညံၚ်ရဴ မၞိဟ် မဒးဒုၚ် ကုတ်ပိုတ်လဝ် က္ဍိုပ် ကီု၊ ဟွံမာန် ကလေၚ် ဆက်စပ် သ္ပခမဳ မွဲဝါပၠန် ရ။ သၞောဝ်ဏအ်ဝှ် ၚံက်ကြံၚ် ဗွဲမလောန် တုဲ သၟိက်ဂွံ ကဵု ခမဳတအ် ဖေက်လကိုတ် ကေုာံ မၚ်မွဲ သဳလ ဍိုက်ဍိုက်ပေၚ်ပေၚ် ရ။

သၟိက်ဂွံ သောၚ်ကလး ပါရာဇိကဏ် ဗွဲမလှဲလး ဂှ်၊ ပ္ဍဲ ၅ ဗွဝ်ကၠံ (5th Century CE) အစာ ရှင်ဗုဒ္ဓဃောသ (Buddhaghosa) ချူခၞံလဝ် ပြကိုဟ် အဋ္ဌကထာ ဇၞော် မၞုံယၟု '''သမန္တပါသာဒိကာ''' (Samantapāsādikā) ရ။ ပ္ဍဲ ပြကိုဟ်ဏအ် အစာဗုဒ္ဓဃောသ သောၚ်ကလးလဝ် မလိက် &quot;ပါရာဇိက&quot; ဂှ် ဒဒှ်ရ &quot;ဒးဒုၚ်ကျ မာရ် (Defeated by Mara / evil)&quot; ဟွံသေၚ်မ္ဂး &quot;ဒးဒုၚ်ကျ အာ နူ လၟေၚ် ဒ္ဂေတ်ခမဳမပြဲ&quot; ရ။ သီုပါ်ပဲါလဝ် နဲကဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သၞောဝ် (Legal interpretations) မပ္တံကဵု ယဝ်ရ ခမဳဂှ် ဟွံမွဲကဵု စေတနာ (No intention)၊ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဒှ်ယဲစိုတ် (Insane) ကာလကၠောန်ဗၠေတ် ဂှ်မ္ဂး၊ ဟွံဒး အာပတ် ပါရာဇိက သာ်ဝွံ ညးသောၚ်ကလးလဝ် ဍိုက်ဍိုက်ပေၚ်ပေၚ် ရ &lt;ref name=&quot;BuddhaghosaVin&quot;&gt;Buddhaghosa, Bhadantacariya (2000). ''Samantapāsādikā: Commentary on the Vinaya Piṭaka''. Pali Text Society.&lt;/ref&gt;။

== 5. တၚ်နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

=== Reference List ===
1. &lt;ref name=&quot;Horner1938&quot;&gt;Horner, I.B. (1938). ''The Book of the Discipline (Vinaya-Piṭaka)''. Pali Text Society. ISBN 978-0860130369.&lt;/ref&gt;
2. &lt;ref name=&quot;Thanissaro2001&quot;&gt;Thanissaro, Bhikkhu (2001). ''The Buddhist Monastic Code I''. Metta Forest Monastery.&lt;/ref&gt;
3. &lt;ref name=&quot;BuddhaghosaVin&quot;&gt;Buddhaghosa, Bhadantacariya (2000). ''Samantapāsādikā: Commentary on the Vinaya Piṭaka''. Pali Text Society.&lt;/ref&gt;
4. &lt;ref name=&quot;SujatoVinaya&quot;&gt;Sujato, Bhikkhu &amp; Brahmali, Bhikkhu (2014). &quot;Pārājika&quot;. ''SuttaCentral''. Available online at SuttaCentral.&lt;/ref&gt;
5. &lt;ref name=&quot;Hinuber1996&quot;&gt;Von Hinüber, Oskar (1996). ''A Handbook of Pali Literature''. Walter de Gruyter. ISBN 3-11-016738-7.&lt;/ref&gt;

{{Sutta Pitaka navbox}} &lt;!-- Or relevant Vinaya/Tripitaka Navbox --&gt;

[[ကဏ္ဍ:ပိဋကတ်ပိမန်]]
[[ကဏ္ဍ:ဝိနယပိဋကတ်]]
[[ကဏ္ဍ:ပါရာဇိကဏ်]]
[[ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]</text>
      <sha1>ejfclu6zqtfoiym1m2wg2i8egxzmq4r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပါဠိပါထိကဝဂ္ဂ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13022</id>
    <revision>
      <id>59541</id>
      <timestamp>2026-10-29T16:34:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox Sutta | title            = ပါထိကဝဂ္ဂ | original_title   = Pāthikavagga | pali_title       = Pāṭhikavagga (DN 24–34) | collection       = [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]] - [[ဒဳဃနိကာယ်]] | chapter          = တတိယ ဝဂ် (Third Division) | speaker          = [[တိလပိုန်ကျာ်တြဲ]] ကေုာံ သာဝကဂမၠ...&quot;</comment>
      <origin>59541</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19141" sha1="serpa4xh6qiaw62fnfz7m9y5fe7am1n" xml:space="preserve">{{Infobox Sutta
| title            = ပါထိကဝဂ္ဂ
| original_title   = Pāthikavagga
| pali_title       = Pāṭhikavagga (DN 24–34)
| collection       = [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]] - [[ဒဳဃနိကာယ်]]
| chapter          = တတိယ ဝဂ် (Third Division)
| speaker          = [[တိလပိုန်ကျာ်တြဲ]] ကေုာံ သာဝကဂမၠိုၚ်
| setting          = အိန္ဒိယတြေံ (Various locations in Ancient India)
| language         = [[ဘာသာပါဠိ]]
| status           = [[ပိဋကတ်ပိ]]
}}

'''ပါထိကဝဂ္ဂ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Pāṭhikavagga / The Division Beginning with Pāṭhika'') ဝှ် ဒှ်ကဝုတ် (Division) မရနုက်ကဵု ပိ ကေုာံ မဒှ် ကဝုတ် လက္ကရဴအိုတ် မပါလုပ် ပ္ဍဲ ပြကိုဟ် [[ဒဳဃနိကာယ်]] (Dīgha Nikāya) နူကဵု [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]] ရ။ မလိက် &quot;ပါထိကဝဂ္ဂ&quot; ဂှ် ခုတ်ကိတ္တိစကာလဝ် အတိုၚ်ယၟု သုတ္တန် ပထမအိုတ် ပ္ဍဲကဝုတ်ဏအ် မတွံဂး [[ပါထိကသုတ်]] (Pāṭhika Sutta, DN 24) ရ။ ကဝုတ်ဏအ် ပကောံလဝ် သုတ္တန်ဇမၠိၚ် သီုဖအိုတ် ၁၁ သုတ် (နူ DN 24 စဵုကဵု DN 34) ရ။ ပ္ဍဲပါထိကဝဂ္ဂဏအ် တိလပိုန်ကျာ်တြဲ တွံထ္ၜးလဝ် ပရူ ပြာဋိဟာ၊ တးပါဲ ဝါဒအစရပါသဏ္ဍ ဂိုန်တၞဟ်ဟ်၊ ပရူ လဒက်ပ္တန် စိတ္တ-သတ္တ-လောက၊ သၚ်္ခေပ် ဓမ္မဂဏန် (Numerical categories of Dhamma) ကေုာံ လၟေၚ်သၚ်္ဂါယန ဓမ္မ သၟိက်ဂွံ စဵုဒၞာ သာသနာ လအ်လ ရ။

== 1. Introduction &amp; Background (နိဒါန် ကေုာံ ဟိုတ်မက္တဵုဒှ် - Nidāna) ==
[[File:Rajgir, First Buddhist Council.jpg|thumb|right|300px|တၠအရှန်ဂမၠိုၚ် ပကောံပကေဝ် သၚ်္ဂါယန ပထမ သၟိက်ဂွံ သီဂိုၚ် ပိဋကတ် ကေုာံ ဝဂ်ဂမၠိုၚ် (First Buddhist Council)]]
ပါထိကဝဂ္ဂ ဂှ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး သုတ္တန်မွဲမွဲသုတ်ဓဝ်၊ ဍေံဒှ် ကဝုတ် မပကောံလဝ် သုတ္တန်ဇမၠိၚ် ၁၁ သုတ် မတွံလဝ် နကဵု တိလပိုန်ကျာ်တြဲ ပ္ဍဲအခိၚ် မသ္ပဒတဴ ပ္ဍဲ ဒေသနာနာသာ် မပ္တံကဵု ဍုၚ်ဝေသာလဳ (Vesālī)၊ ဍုၚ်ရာဇဂြိုဟ် (Rājagaha)၊ ဍုၚ်ပါဝါ (Pāvā) ကေုာံ ကွာန်အနုပိယ တအ်ရ။ အတိုၚ် သၚ်နိဿဲ သမိုင်းသာသနာ၊ ကြဴနူ တိလပိုန်ကျာ်တြဲ သ္ပပရိနိဗ္ဗာန် တုဲ ပ္ဍဲအခိၚ် သၚ်္ဂါယန ပထမ (First Buddhist Council) မက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ လိုဏ်ဂဟအ် သတ္တပဏ္ဏဳ ဍုၚ်ရာဇဂြိုဟ် ဂှ် တၠအရှန် ၅၀၀ ဇကု မၞုံကဵု မဟာကဿပ နဒဒှ် သကိုပ်သက တအ် ပကောံပကေဝ်လဝ် သုတ္တန်တအ်ဏအ် ရ။ 

ပ္ဍဲအခိၚ်ဂှ် တၠအရှန် အာနန္ဒာ (Ven. Ānanda) ညးမဒှ် သာဝက မဂိုၚ်ဒေပ်လဝ် သုတ္တန်ဂမၠိုၚ် ဖ္ဍောတ်တွံ ကလေၚ်ထ္ၜးလဝ် သုတ္တန် ၁၁ သုတ် ဏအ် ဗွဲလၟေၚ်လၟေၚ် ရ။ ဟိုတ်နူ ကဝုတ်ဏအ် မစတိုန် နကဵု သုတ္တန် မတွံပရူ ပရိဗ္ဗာဇနိက အစရပါသဏ္ဍ မၞုံယၟု &quot;ပါထိကပုတ်&quot; (Pāṭhikaputta) တုဲ သၚ်ဂမၠိုၚ် ခုတ်ကဵုယၟု &quot;ပါထိကဝဂ္ဂ&quot; (The Section Beginning with Pāṭhika) သၟိက်ဂွံ ပါ်ကဏ္ဍ သုတ္တန္တပိဋကတ် ဒဳဃနိကာယ် ဗွဲမကၠးဖ္ဍး ရ&lt;ref name=&quot;Walshe1995&quot;&gt;Walshe, Maurice (1995). ''The Long Discourses of the Buddha: A Translation of the Dīgha Nikāya''. Wisdom Publications. ISBN 978-0860131031.&lt;/ref&gt;။

== 2. Core Teachings / Detailed Summary (တၚ်ဓမ္မ အဓိက ကေုာံ လၟေၚ်သုတ္တန်) ==
တၚ်ဓမ္မ အဓိက ပ္ဍဲ ပါထိကဝဂ္ဂ ဝှ် ပါ်ပဲါလဝ် နကဵု လၟေၚ်သုတ္တန် ၁၁ သုတ် အတိုၚ်ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ:

1. '''ပါထိကသုတ် (Pāṭhika Sutta - DN 24):''' ကျာ်တြဲ တွံထ္ၜး ပရူ သုနက္ခတ္တ မတိတ်နူ သာသနာ ဟိုတ်နူ ကျာ်တြဲ ဟွံထ္ၜး ပြာဋိဟာ လောကဳ ကေုာံ ပရူ ကျာ်တြဲ ဇၞးကေတ် ပရိဗ္ဗာဇနိက ပါထိကပုတ် နကဵု ဓမ္မ ကေုာံ ဣဒ္ဓိအနုဘဴ။
2. '''ဥဒုမ္ဗရိကသုတ် (Udumbarika Sutta - DN 25):''' ကျာ်တြဲ တွံထ္ၜး ကု ပရိဗ္ဗာဇနိက နိဂြောဓ ပရူ တၞဟ်ခြာ အကြာ ပွမဒ္ဂေတ် တပေါနိဿိတ (Austerities) မဟွံမွဲကဵု ပညာ ကေုာံ ပရေၚ်ဒ္ဂေတ် ဓမ္မမပြဲ မၞုံကဵု သဳလ သမာဓိ ပညာ။
3. '''စက္ကဝတ္တိသုတ် (Cakkavatti Sutta - DN 26):''' တွံထ္ၜး ပရူ သၟိၚ်စက္ကဝရ်၊ ပရူ လၟေၚ်အာယု ကောန်မၞိဟ် မစှ်ေအာ စဵုကဵု ၁၀ သၞာံ ဟိုတ်နူ အကုသဵု တုဲ ကလေၚ်သၠုၚ်တိုန် စဵုကဵု ၈ဝ,ဝဝဝ သၞာံ ဟိုတ်နူ ကုသဵု ကေုာံ ပရူ အရဳယမေတ္တေယျ ကျာ်တြဲ မဂၠောန်တၟး ပ္ဍဲအနာဂတ်။
4. '''အဂ္ဂညသုတ် (Aggañña Sutta - DN 27):''' ဒှ်သုတ္တန် ကိစ္စဇၞော်အိုတ် မတွံထ္ၜး ပရူ တမ်မူလ လဒက်ပ္တန် လောက၊ သတ္တံ မစှ်ေကၠုၚ် နူ အဘဿရာ ဗြဟ္မာ တုဲ စိုပ်အာ လၟေၚ် ပတောံလဝ် ဇာတိ ၄ ဒကေဝ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ်။
5. '''သမ္ပသာဒနဳယသုတ် (Sampasādanīya Sutta - DN 28):''' တၠအရှန် ရှင်သာရိပိုတ် သ္ပ သဳဟနာဒ ဖ္ဍောတ်ထိုၚ်သး ပရူ ဂုဏ်ကျာ်တြဲ ဒဒှ်ရ ဟၟဲကဵု သမဏ ဗြဟ္မဏ မွဲမွဲ မသၠုၚ်ပြဲ လှဲလး လေပ်ကေတ် ဓမ္မ လောန်နူ ကျာ်တြဲ မာန်။
6. '''ပါသာဒိကသုတ် (Pāsādika Sutta - DN 29):''' ကြဴနူ သၟာပၟၚ်ဂိုန် နိဂဏ္ဌနာဋပုတ် ပရိနိဗ္ဗာန် (ချိုတ်) တုဲ တပၠေအ် တအ် က္တဵုဒှ် ပရေၚ်သေက်ဇဵု တုဲ၊ ကျာ်တြဲ တွံထ္ၜး နဲကဲ သၟိက်ဂွံ မၚ်မွဲ သာသနာ ညံၚ်ဂွံ ညဳသာ တန်တဴ လအ်လ။
7. '''လက္ခဏသုတ် (Lakkhaṇa Sutta - DN 30):''' တွံထ္ၜး ပရူ မဟာပုရိသလက္ခဏ ၃၂ ပြကာ ပ္ဍဲ ဇကု ကျာ်တြဲ ကေုာံ ကမ္မဖလ ကုသဵုကမ္မ ပ္ဍဲအတဳတ မဖန်ဗဒှ်ကဵု လက္ခဏ မွဲမွဲ သာ်။
8. '''သိၚ်္ဃာလောဝါဒသုတ် (Siṅgālovāda Sutta - DN 31):''' ဒှ် &quot;ဝိနယ ဒါယကာ&quot; (The Layperson's Code of Discipline) မတွံထ္ၜး ပရူ ဒိသ် ၆ ဒိသ် ကေုာံ တာလျောန် မဒးထံက်ပၚ် ရေၚ်သကအ် ပ္ဍဲ သ္ၚိကၟိန် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ်။
9. '''အာဋာနာဋိယသုတ် (Āṭānāṭiya Sutta - DN 32):''' သၟိၚ်ဝေဿဝဏ် (ဝေဿဝဏ္ဏ) နိမန် ကဵု ဒါန် မန်သၠေဟ် စဵုဒၞာ ဘဲယုတ် ဘုတ်ပြိုတ္တာ (Protection Paritta) သွက် ခမဳ သာဝက တအ် မၚ်မွဲ ဓမ္မ ပ္ဍဲဂြိုပ်။
10. '''သၚ်္ဂဳတိသုတ် (Saṅgīti Sutta - DN 33):''' တၠအရှန် ရှင်သာရိပိုတ် ပကောံ သၚ်္ခေပ်လဝ် ဓမ္မဂဏန် (Numerical categories of Dhamma) နူ ဓဝ် ၁ သာ် စဵုကဵု ဓဝ် ၁၀ သာ် သၟိက်ဂွံ သ္ပ သၚ်္ဂါယန။
11. '''ဒသုတ္တရသုတ် (Dasuttara Sutta - DN 34):''' တၠအရှန် ရှင်သာရိပိုတ် တွံထ္ၜး ဓမ္မဂဏန် နကဵု သၞောတ် ၁၀ သာ် မၞုံကဵု တၚ်ရန်တၟအ် ၅ ပြကာ (ဓဝ်မဒးဇၞော်မောဝ်၊ ဓဝ်မဒးတီ၊ ဓဝ်မဒးသၠေဟ်)။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ လၟေၚ် သုတ္တန် ၁၁ သုတ် ပ္ဍဲ ပါထိကဝဂ္ဂ (The 11 Suttas of Pāṭhikavagga)
! လၟေၚ် !! ယၟု သုတ္တန် (Pali Title) !! အဓိပ္ပါယ် (English Title) !! တၚ်ဓမ္မ အဓိက သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Core Subject Matter)
|-
| 1 || '''ပါထိကသုတ်''' (Pāṭhika Sutta) || About Pathikaputta || ပရူ ပြာဋိဟာ ကေုာံ ပွမဇၞးကေတ် ပရိဗ္ဗာဇနိက ပါထိကပုတ်
|-
| 2 || '''ဥဒုမ္ဗရိကသုတ်''' (Udumbarika Sutta) || Discourse to Udumbarika || ပရူ တၞဟ်ခြာ အကြာ ပွမဒ္ဂေတ် တပေါနိဿိတ ကေုာံ ပရေၚ်ဒ္ဂေတ်ဓမ္မ
|-
| 3 || '''စက္ကဝတ္တိသုတ်''' (Cakkavatti Sutta) || The Wheel-turning Emperor || ပရူ သၟိၚ်စက္ကဝရ်၊ အာယု ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ ကျာ်အရဳယမေတ္တေယျ
|-
| 4 || '''အဂ္ဂညသုတ်''' (Aggañña Sutta) || On Knowledge of Beginnings || ပရူ တမ်မူလ လဒက်ပ္တန် လောက ကေုာံ တးပါဲ သၞောဝ်အဇာတိ
|-
| 5 || '''သမ္ပသာဒနဳယသုတ်''' (Sampasādanīya Sutta) || Serene Faith || ရှင်သာရိပိုတ် ဖ္ဍောတ်ထိုၚ်သး သဳဟနာဒ ဂုဏ်ကျာ်တြဲ
|-
| 6 || '''ပါသာဒိကသုတ်''' (Pāsādika Sutta) || The Delightful Discourse || နဲကဲ သၟိက်ဂွံ မၚ်မွဲ သာသနာ ညံၚ်ဂွံ ညဳသာ တန်တဴ လအ်လ
|-
| 7 || '''လက္ခဏသုတ်''' (Lakkhaṇa Sutta) || Marks of a Great Man || ပရူ မဟာပုရိသလက္ခဏ ၃၂ ပြကာ ကေုာံ ကမ္မဖလ အတဳတ
|-
| 8 || '''သိၚ်္ဃာလောဝါဒသုတ်''' (Siṅgālovāda Sutta) || Advice to Sigala || ပရူ ဒိသ် ၆ ဒိသ် ကေုာံ ဝိနယ သွက် ဒါယကာတအ်
|-
| 9 || '''အာဋာနာဋိယသုတ်''' (Āṭānāṭiya Sutta) || The Atanatiya Discourse || မန်သၠေဟ် စဵုဒၞာ ဘဲယုတ် ဘုတ်ပြိုတ္တာ (Discourse on Protection)
|-
| 10 || '''သၚ်္ဂဳတိသုတ်''' (Saṅgīti Sutta) || The Chanting Together || ပကောံ ဓမ္မဂဏန် နူ ၁ စဵုကဵု ၁၀ သၟိက်ဂွံ သ္ပ သၚ်္ဂါယန
|-
| 11 || '''ဒသုတ္တရသုတ်''' (Dasuttara Sutta) || The Tenfold Discourse || ဓမ္မဂဏန် နကဵု သၞောတ် ၁၀ သာ် သၟိက်ဂွံ တိုန်စိုပ် နိဗ္ဗာန်
|}

== 3. Key Pali Verses &amp; Meanings (ပါဠိတမ် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်) ==
တၚ်အဓိက ပါဠိတမ် မပြာကဋ် ကိစ္စဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ပါထိကဝဂ္ဂ မကၠုၚ်နူ သၚ်္ဂဳတိသုတ် (Saṅgīti Sutta) စပ်ဒှ် တၚ်ရန်တၟအ် ပွမပကောံ ဖ္ဍောတ်သၚ်္ဂါယန ဓမ္မ အတိုၚ်ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ:

&gt; '''&quot;တတ္ထ သဗ္ဗေဟိ ဝေ သံၚ်ဂါယိတဗ္ဗံ၊ န ဝိဝဒိတဗ္ဗံ၊ ယထယိဒံ ဗြဟ္မစရိယံ အဒ္ဓနိယံ အဿ ဓိရဋ္ဌိတိကံ၊ တဒဿ ဗဟုဇနဟိတာယ ဗဟုဇနသုခါယ လောကာနုကမ္ပါယ အတ္ထာယ ဟိတာယ သုခါယ ဒေဝမနုဿာနံ။&quot;'''&lt;br&gt;
&gt; ''(Saṅgīti Sutta, DN 33)''

'''အဓိပ္ပါယ် ဘာသာမန်:'''&lt;br&gt;
&quot;ဟိုတ်ဂှ်ရ ပိုဲညးသီုဖအိုတ် ဒးဖ္ဍောတ်သၚ်္ဂါယန ပကောံဓမ္မ မွဲစွံ ရ၊ ဟွံဒး သ္ပ ပရေၚ်သေက်ဇဵု ရ။ နကဵု နဲကဲဏအ်မ္ဂး ဒ္ဂေတ်ပဋိပတ် ဗြဟ္မစရိယ သာသနာဝွံ ဂွံတန်တဴ လအ်လ၊ ဂွံဒှ် ဖဵုအကျိုး ကေုာံ ပရေၚ်သုခ သွက် ဂၠိုၚ်ကဵု မၞိဟ်တအ်၊ သၟိက်ဂွံ ဆာန်ဍူ လောက တုဲ ဂွံဒှ် ဖဵုသုခ ကု ဒေဝတဴ ကေုာံ မၞိဟ်တအ် ရ။&quot;&lt;ref name=&quot;SujatoDN&quot;&gt;Sujato, Bhikkhu (2018). &quot;Dīgha Nikāya&quot;. ''SuttaCentral''. Available online at SuttaCentral.&lt;/ref&gt;

== 4. Doctrinal Significance &amp; Commentary (တၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ အဋ္ဌကထာ) ==
ပါထိကဝဂ္ဂ ဝှ် ဒှ်ပြကိုဟ် မၞုံကဵု တၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လညာတ်ဒဿန ကေုာံ သမိုင်း မလှဲလးအိုတ် မွဲကဝုတ် ပ္ဍဲ ဒဳဃနိကာယ် ရ။ သုတ္တန်တအ်ဏအ် ပၠောပ်လဝ် စိုတ် လတူ ပရေၚ်မၚ်မွဲ သာသနာ (Preserving the Teaching)၊ ပရေၚ်ဒက်ပတန် ဂကောံမၞိဟ် (Social ethics) ကေုာံ နဲကဲ သၚ်္ဂါယန ရ။ ဥပမာ - အဂ္ဂညသုတ် တးပါဲလဝ် ဝါဒဇာတိ ဗဗၞး နကဵု လညာတ် လဒက်ပ္တန် လောက၊ သိၚ်္ဃာလောဝါဒသုတ် ဖျေံလဝ် သၞောဝ်ဒ္ဂေတ် ဒါယကာ၊ ကေုာံ သၚ်္ဂဳတိသုတ် ကောန်နိဿဲလဝ် နဲကဲ သၚ်္ဂါယန မဒှ် တမ်ရိုဟ် ပိဋကတ်ပိ ရ။

အတိုၚ် သၚ်နိဿဲ အဋ္ဌကထာ '''သုမၚ်္ဂလဝိလာသိနဳ''' (Sumaṅgalavilāsinī) မချူလဝ် နကဵု အစာ ရှင်ဗုဒ္ဓဃောသ (Buddhaghosa)၊ ပါထိကဝဂ္ဂ ဂှ် ဒှ် ကဝုတ် မစဵုဒၞာ တးပါဲ ဝါဒမိစ္ဆာ ပရိဗ္ဗာဇနိက တအ် တုဲ မဒက်ပတန်လဝ် တိုၚ်ကၞက် ဓမ္မ နကဵု သၞောတ်ဂဏန် ရ။ အဋ္ဌကထာ သောၚ်ကလးလဝ် ဒဒှ်ရ သၚ်္ဂဳတိသုတ် ကေုာံ ဒသုတ္တရသုတ် တအ်ဂှ် ဒှ် ပတောံလဝ် မာတိကာ သွက် ပြကိုဟ် [[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]] (Abhidhamma) မပ္တံကဵု ပြကိုဟ် ဓမ္မသၚ်္ဂဏဳ ကေုာံ ဝိဘၚ် တအ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပါထိကဝဂ္ဂ ဝှ် ဒှ် တံၚ်ခရိုအ် မဆက်စပ်ကဵု အကြာ သုတ္တန္တ ကေုာံ အဘိဓမ္မ ဗွဲမခိုဟ်ကၠး ရ &lt;ref name=&quot;Buddhaghosa&quot;&gt;Buddhaghosa, Bhadantacariya (1999). ''Sumaṅgala-vilāsinī: The Commentary on the Dīgha Nikāya''. Pali Text Society.&lt;/ref&gt;။

== 5. တၚ်နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

=== Reference List ===
1. &lt;ref name=&quot;Walshe1995&quot;&gt;Walshe, Maurice (1995). ''The Long Discourses of the Buddha: A Translation of the Dīgha Nikāya''. Wisdom Publications. ISBN 978-0860131031.&lt;/ref&gt;
2. &lt;ref name=&quot;Buddhaghosa&quot;&gt;Buddhaghosa, Bhadantacariya (1999). ''Sumaṅgala-vilāsinī: The Commentary on the Dīgha Nikāya''. Pali Text Society.&lt;/ref&gt;
3. &lt;ref name=&quot;SujatoDN&quot;&gt;Sujato, Bhikkhu (2018). &quot;Dīgha Nikāya&quot;. ''SuttaCentral''. Available online at SuttaCentral.&lt;/ref&gt;
4. &lt;ref name=&quot;Hinuber1996&quot;&gt;Von Hinüber, Oskar (1996). ''A Handbook of Pali Literature''. Walter de Gruyter. ISBN 3-11-016738-7.&lt;/ref&gt;
5. &lt;ref name=&quot;DPPN&quot;&gt;Malalasekera, G.P. (1937). ''Dictionary of Pali Proper Names'' (Entry: Pāṭhikavagga). Pali Text Society.&lt;/ref&gt;

{{Sutta Pitaka navbox}}

[[ကဏ္ဍ:သုတ္တန္တပိဋကတ်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒဳဃနိကာယ်]]
[[ကဏ္ဍ:ပါထိကဝဂ္ဂ]]
[[ကဏ္ဍ:ပိဋကတ်ပိမန်]]</text>
      <sha1>serpa4xh6qiaw62fnfz7m9y5fe7am1n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မေတ္တသုတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13023</id>
    <revision>
      <id>59542</id>
      <timestamp>2026-10-29T16:49:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox Sutta | title            = မေတ္တသုတ် | original_title   = Metta Sutta | pali_title       = Karaṇīyamettasutta (Snp 1.8 / Khp 9) | collection       = [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]] - [[သုတ္တနိပါတ်]] ကေုာံ [[ခုဒ္ဒကပါဌ]] | chapter          = [[ဥရဂဝဂ်]] (Snp 1.8) | speaker          = တိလပိုန်က...&quot;</comment>
      <origin>59542</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18291" sha1="4p88vmg68pcdx4gm4o5hb38t7wbrqe0" xml:space="preserve">{{Infobox Sutta
| title            = မေတ္တသုတ်
| original_title   = Metta Sutta
| pali_title       = Karaṇīyamettasutta (Snp 1.8 / Khp 9)
| collection       = [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]] - [[သုတ္တနိပါတ်]] ကေုာံ [[ခုဒ္ဒကပါဌ]]
| chapter          = [[ဥရဂဝဂ်]] (Snp 1.8)
| speaker          = [[တိလပိုန်ကျာ်တြဲ]]
| setting          = [[ဇေတဝန်ဘာ]], [[ဍုၚ်သာဝတ္ထဳ]] (မတွံထ္ၜး သွက် ခမဳ ၅၀၀ ဇကု မတန်တဴ ပ္ဍဲဂြိုပ်ဟိမဝန္တာ)
| language         = [[ဘာသာပါဠိ]]
| status           = [[ပိဋကတ်ပိ]]
}}

'''မေတ္တသုတ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Karaṇīyametta Sutta / Discourse on Loving-Kindness'') ဝှ် ဒှ်သုတ္တန် မရနုက်ကဵု အဋ္ဌမ မၞုံပ္ဍဲကဝုတ် [[ဥရဂဝဂ်]] နူကဵု ပြကိုဟ် [[သုတ္တနိပါတ်]] (Snp 1.8) ကေုာံ မပါလုပ် ပ္ဍဲ ပြကိုဟ် [[ခုဒ္ဒကပါဌ]] (Khp 9) နူ [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]] ရ။ မလိက် &quot;မေတ္တာ&quot; (Mettā) ဂှ် မၞုံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဓဝ်ဆာန်မေတ္တာ မဟွံမွဲကဵု လက္ချန်စောဲလာံ&quot; (Loving-kindness / Universal goodwill) တုဲ၊ သုတ္တန်ဏအ် ဒှ်ဓမ္မဒေသနာ မပြာကဋ်အိုတ် သွက် ပရေၚ်တဵုလွဳ စိတ္တမေတ္တာ (Cultivation of benevolence) ကေုာံ ဒှ် ဂါထာမန်သၠေဟ် (Paritta protection) မဒိမၚ်မွဲ သတ္တံ ပ္ဍဲ သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ ရ။

== 1. နိဒါန် ကေုာံ ဟိုတ်မက္တဵုဒှ် (Nidāna - Introduction &amp; Background) ==
[[File:Jetavana Monastery Savatthi.jpg|thumb|right|280px|[[ဇေတဝန်ဘာ]] ဍုၚ်သာဝတ္ထဳ ဒၞာဲကျာ်တြဲ တွံမေတ္တသုတ် ကု ခမဳ ၅၀၀ ဇကု]]
အတိုၚ် သၚ်နိဿဲ နူ အဋ္ဌကထာ [[ပရမတ္ထဇောတိကာ]]၊ ပ္ဍဲအခိၚ် တိလပိုန်ကျာ်တြဲ မၚ်မွဲဒၟံၚ် ပ္ဍဲ [[ဇေတဝန်ဘာ]] ဍုၚ်သာဝတ္ထဳ ဂှ် ခမဳ ၅၀၀ ဇကု ကေတ်ရေၚ်ကေတ် သမဏဓမ္မ ကမ္မဋ္ဌာန် နူ ဇရေၚ် ကျာ်တြဲ တုဲ ကညအာ သ္ပဒတဴ မၚ်မွဲဝှ် ပ္ဍဲ ဂြိုပ်ဇိၚ်မွဲ ဒၞာဲ ဇိုၚ်ဒဵုဟိမဝန္တာ ရ။ 

ကာလ ခမဳတအ် သ္ပဒတဴ မၚ်မွဲ သမဏဓမ္မ ပ္ဍဲဂြိုပ်ဂှ်၊ ဒေဝတဴ ရုက္ခစဵု (Tree deities) တအ် မသ္ပဒတဴ လတူ တၞံဆုတအ် ဒးစှ်ေတန်တဴ လတူ တိ ဟိုတ်နူ ရှ်ေသှ်ေ ဂိုဟ်ဂၠာဲ တၠဳပိုန်ခမဳတအ် ရ။ ဒေဝတဴတအ် ထေၚ်ခယျကေတ် ခမဳတအ် မၚ်မွဲဝှ် ဆ ပွိုၚ် ၜါပိတ္ၚဲဓဝ် တုဲ မၚ်ဒၟံၚ်ရ။ ဆဂး ကာလ တီကေတ် ခမဳတအ် သ္ပဒတဴ အလုံမွဲ ဝှ် ၃ ဂိတု ဂှ်၊ ဒေဝတဴတအ် က္တဵုဒှ် စိုတ်ၚာန် တုဲ သၟိက်ဂွံ ဗ္ဍေၚ်ထောအ် ခမဳတအ် နူ ဂြိုပ် ဂှ် ဖန်ဗဒှ် ရောၚ်ဘဲ နာနာသာ် မပ္တံကဵု ရောၚ်ဘုတ်၊ ရောၚ်ကြုအ် မၞုံကဵု သၟူပၟတ် ကေုာံ ရာန်သ္ကိုတ် မဖေက်လကိုတ် ဗွဲမလောန် ရ။

ဟိုတ်နူ ပရေၚ်ဖေက်လကိုတ် ကေုာံ ရောၚ်ဘဲ တအ်ဂှ် ခမဳတအ် စိုတ်ဟွံငေမ်တုဲ ဇၞော်မောဝ် သမာဓိ ဟွံမာန်၊ ကတဵုဒှ် ယဲဝေဒနာ တုဲ ကလေၚ်ကညကၠုၚ် ဇရေၚ် တိလပိုန်ကျာ်တြဲ ပ္ဍဲ ဇေတဝန်ဘာ ရ။ ခမဳတအ် ဂရၚ်ပတီ ပရူပရာ ဂှ် တုဲ ကျာ်တြဲ သှ်ကလေၚ်:
&gt; &quot;ယွံခမဳတအ်၊ မၞးတအ် အာ မၚ်မွဲဝှ် မၞုံကဵု လွဟ် ဟွံမွဲ ရ။ သြဝ် ကလေၚ်အာ ဒၞာဲဂြိုပ်ဂှ် ပၠန် တုဲ မၚ်မွဲအာ နကဵု လွဟ် မေတ္တာ ဏအ်ညိ။&quot;

တိလပိုန်ကျာ်တြဲ တွံထ္ၜးကဵု &quot;မေတ္တသုတ်&quot; နဒဒှ် ကမ္မဋ္ဌာန် သီု ဒှ် မန်သၠေဟ် စဵုဒၞာ ဘဲ (Protective Paritta &amp; Meditation manual) ရ။ ကြဴနူ ခမဳတအ် ကလေၚ်အာ ဂြိုပ်ဂှ် တုဲ ဖ္ဍောတ်မၚ်မွဲ ဇၞော်မောဝ် မေတ္တာ ကဵု ဒေဝတဴတအ် မ္ဂး၊ ဒေဝတဴတအ် က္တဵုဒှ် စိုတ်လျုၚ်သ္ဍိုက် မေတ္တာ တုဲ မၚ်မွဲ ထံက်ပၚ် ခမဳတအ် စဵုကဵု ခမဳသီု ၅၀၀ ဇကု ကလိဂွံ အရဟတ္တဖိုလ် ပ္ဍဲဝှ်ဂှ် ရ။

== 2. တၚ်ဓမ္မ အဓိက ကေုာံ လၟေၚ်သုတ္တန် (Core Teachings &amp; Detailed Breakdown) ==
သုတ္တန်ဏအ် ပါ်လဝ် ကဏ္ဍ အဓိက ၃ ကဏ္ဍ မၞုံကဵု ဂါထာ ၁၀ ပိုဒ် ရ:

=== ၁။ ဒ္ဂေတ်ဝတ် သၟာမၚ်မွဲ မေတ္တာ (Qualities of a Practitioner) ===
ပ္ဍဲ ၃ ဂါထာ ပထမ၊ ကျာ်တြဲ တွံထ္ၜးလဝ် ဒ္ဂေတ်သဳလ ဣန္ဒြဳ ၁၅ သာ် မဒးဍိုက်ပေၚ် သွက် ပူဂိုလ် မမိက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် စိုတ်မေတ္တာ:
* '''သက္ကော (Sakko):''' မၞုံကဵု အစောံအာနုဘဴ ပ္ဍဲ ပွမမၚ်မွဲ ဒ္ဂေတ်။
* '''ဥဇူ ကေုာံ သူဟုဇူ (Ujū &amp; Suhujū):''' မၞုံကဵု စိုတ်တြး ကေုာံ စိုတ်မဖြောတ် ဒ္ဂေတ် သၟာတ်။
* '''သုဝစော (Suvaco):''' မၞုံကဵု စိုတ်မကလၚ် ဂလာန် သြဝါဒ လောဲ။
* '''မုဒု (Mudu):''' မၞုံကဵု စိုတ်မဍိုန်ဍောတ် သ္အးဇ္ၚး။
* '''အနတိမာနဳ (Anatimānī):''' မဟွံမွဲကဵု စိတ္တမာန သၠုၚ် ရာန်။
* '''သန္တုဿကော (Santussako):''' မၞုံကဵု ပွမအာရုံ တန်တဴ ဝေၚ်ပတောံ (Contented)။
* '''သုဘရော (Subharo):''' မဒှ် ပူဂိုလ် လွဳလွတ် လောဲသွာ (Easy to support)။
* '''အပ္ပကိစ္စော (Appakicco):''' မဟွံမွဲကဵု ကမၠောန်သ္ၚိကၟိန် ထုဲကြာန် ဂၠိုၚ်။
* '''သလ္လဟုကဝုတ္တိ (Sallahukavutti):''' မၞုံကဵု ဘဝ မဇြိုၚ်ဇြုဲ ဟွံမွဲ (Frugal / Light in living)။
* '''သန္တိန္ဒြိယော (Santindriyo):''' မၞုံကဵု ဣန္ဒြဳ ၆ သၟာတ် ၜိုဟ်သြိုဟ်။
* '''န နိပကော (Nipako):''' မၞုံကဵု ဉာဏ်ပညာ စိုၚ်သ္ကဳ။
* '''အဂ္ဂဗ္ဘော (Agalabbho):''' မဟွံမွဲကဵု ပွမကြံၚ်ၚေက် ရေၚ်သကအ်။
* '''ကုလေသု အနနုဂိဒ္ဓေါ (Kulesu ananugiddho):''' မဟွံမွဲကဵု ပွမစောဲလာံ ပ္ဍဲ ဒါယကာ သ္ၚိကၟိန်။

=== ၂။ နဲကဲ ပွမဇၞော်မောဝ် မေတ္တာ (Method of Radiating Benevolence) ===
ကျာ်တြဲ ဒလောအ်ဗတောန် နဲကဲ စွံစိုတ် မေတ္တာ ကဵု သတ္တံ အလုံအိုတ်သီု မဟွံမွဲကဵု အပ္ပမာဏ (Unbounded goodwill to all beings):
* '''သဗ္ဗသတ္တာ ဘဝန္တု သုခိတတ္တာ:''' သြဝ် ကဵု သတ္တံ သီုဖအိုတ် ဒှ် တၠသုခ စိတ္တ ၜိုဟ်သြိုဟ် အိုတ်ညိ။
* တွံထ္ၜး ဂကောံသတ္တံ နကဵု နဲ ပတောံၜတ်: သတ္တံ မဇ္ဇျိမ၊ သတ္တံ မဇၞော်၊ သတ္တံ မဍောတ်၊ သတ္တံ မၞုံကဵု ကာယ သလုၚ်-ထဗဵု-ဂၠေအ်၊ သတ္တံ မညာတ်မတ် ကေုာံ မဟွံညာတ်မတ်၊ သတ္တံ မသ္ပဒတဴ ဇၚောဲ ကေုာံ မကြပ်၊ သတ္တံ မက္တဵုဒှ်တုဲ ကေုာံ သတ္တံ မဂၠာဲ တၚ်က္တဵုဒှ် (သမ္ဘဝေသဳ)။
* '''ဥပမာ မိ ကေုာံ ကောန် (Mother's Love Metaphor):''' ညံၚ်ရဴ မိမွဲ မၚ်မွဲ ကောန်မွဲ မဒှ် မၚ်မွဲ လမျီု ဇကု ကဳ၊ သြဝ် ဇၞော်မောဝ် စိတ္တမေတ္တာ ဟွံမွဲကဵု ကိုန်ဂစိုတ် လတူ သတ္တံ သီုဖအိုတ် ရ။

=== ၃။ ဖဵုဝိပါက် ကေုာံ လက္ခဏ နိဗ္ဗာန် (Benefits &amp; Ultimate Goal) ===
ပူဂိုလ် မဇၞော်မောဝ် မေတ္တာ ပ္ဍဲ ပွမဒၟံၚ်၊ ပွမကွာ်၊ ပွမတန်တဴ၊ ပွမတိက် (သၟာတ် ဟွံလှိၚ်) ဂှ် ကော်ဂး &quot;ဗြဟ္မဝိဟာရ&quot; (Divine Abiding) ရ။ ပူဂိုလ် မဟွံမွဲကဵု [[မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ]]၊ မဍိုက်ပေၚ်ကဵု သဳလ ကေုာံ ဒဿန ဉာဏ်ပညာ တုဲ ထောအ်ကၠေအ် ပွမစောဲလာံ ကာမဂုဏ် မ္ဂး ဟွံဒး ကလေၚ်က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဂၠောံဂဗ္ဘ မိ (မတွံဂး ဗၠးၜး နူ သံသာ တုဲ စိုပ် နိဗ္ဗာန်) ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ ပတောံၜတ် ကဏ္ဍ ၃ ပြကာ ပ္ဍဲ မေတ္တသုတ်
! လၟေၚ် !! ကဏ္ဍဓမ္မ !! လၟေၚ်ဂါထာ !! တၚ်ရန်တၟအ် အဓိက
|-
| 1 || '''ပုဗ္ဗဘာဂ ပဋိပတ်''' (Preliminary Practice) || ဂါထာ ၁ - ၃ || ပွမပလေဝ်လဝ် သဳလ ကေုာံ ဒ္ဂေတ်ဣန္ဒြဳ ၁၅ သာ်
|-
| 2 || '''မေတ္တာဘာဝနာ''' (Development of Goodwill) || ဂါထာ ၄ - ၈ || ပွမစဝ်ဇြိုဟ် မေတ္တာ ကဵု သတ္တံ သီုဖအိုတ် ဟွံမွဲကဵု အက္ခေပ
|-
| 3 || '''မဂ္ဂဖလ ကေုာံ နိဗ္ဗာန်''' (Path, Fruit &amp; Liberation) || ဂါထာ ၉ - ၁ဝ || ပွမဇၞော်မောဝ် ဝိပဿနာ တုဲ စိုပ် ဒဒှ် အရိယ မဗၠးၜး နူ ဒုက္ခ
|}

== 3. ပါဠိတမ် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Key Pali Verses &amp; Meanings) ==
ဂါထာ မပြာကဋ် ကိစ္စဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ မေတ္တသုတ် မဒှ် ဥပမာ စိတ္တမေတ္တာ အတိုၚ်ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ:

&gt; '''မာတာ ယထာ နိယံ ပုတ္တံ၊ အာယုသာ ဧကပုတ္တမနုရက္ခေ။'''&lt;br&gt;
&gt; '''ဧဝမ္ပိ သဗ္ဗဘူတေသု၊ မာနသံ ဘာဝယေ အပရိမာဏံ။'''&lt;br&gt;
&gt; ''(Snp 1.8 / Verse 149)''

'''အဓိပ္ပါယ် ဘာသာမန်:'''&lt;br&gt;
&quot;ညံၚ်ရဴ မိမွဲ မၚ်မွဲ မၚ်မွဲလဝ် ကောန်ဂၠု (ကောန်မွဲဓဝ်) ဇကု နကဵု လမျီု ကဳ၊ သြဝ် ဇၞော်မောဝ် စိတ္တမေတ္တာ မဟွံမွဲကဵု ကိုန်ဂစိုတ် (အပရိမာဏံ) လတူ သတ္တံ သီုဖအိုတ် သာ်ဂှ် ညိ။&quot;

&gt; '''မေတ္တဉ္စ သဗ္ဗလောကသ္မိံ၊ မာနသံ ဘာဝယေ အပရိမာဏံ။'''&lt;br&gt;
&gt; '''ဥဒ္ဓံ အဓေါ စ တိရိယဉ္စ၊ အသမ္ဗာဓံ အဝေရမသပတ္တံ။'''&lt;br&gt;
&gt; ''(Snp 1.8 / Verse 150)''

'''အဓိပ္ပါယ် ဘာသာမန်:'''&lt;br&gt;
&quot;သြဝ် ဇၞော်မောဝ် စိတ္တမေတ္တာ မဟွံမွဲကဵု အပ္ပမာဏ ပ္ဍဲ အလုံ လောက သၟဝ်၊ လတူ၊ တရး (ဒိသ် သီုဖအိုတ်) မဟွံမွဲကဵု ပွမဍဵုပ္ဍိုက်၊ မဟွံမွဲကဵု သၞ ကေုာံ ပွမက္ဍုဟ်မၠေအ် ညိ။&quot;

== 4. တၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ အဋ္ဌကထာ (Doctrinal Significance &amp; Commentary) ==
မေတ္တသုတ် ဝှ် ဒှ် သုတ္တန် မသၠုၚ်အိုတ် သွက် ပရေၚ်တဵုလွဳ [[ဗြဟ္မဝိဟာရ]] ၄ သာ် (မေတ္တာ၊ ကရုဏာ၊ မုဒိတာ၊ ဥပေက္ခာ) ရ။ ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ၊ မေတ္တာ ဂှ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဆၜိုတ် ပွမရာဓနာ ကဵု သုခ သၟး၊ ဍေံဒှ် ကမ္မဋ္ဌာန် မသၟာတ် ဖျေံသဇိုၚ် သွက် သမာဓိ မစိုပ်အာ [[ဈာန်]] ကေုာံ ဝိပဿနာဉာဏ် ရ&lt;ref name=&quot;Bodhi2012&quot;&gt;Bodhi, Bhikkhu (2012). ''The Numerical Discourses of the Buddha: A Translation of the Aṅguttara Nikāya''. Wisdom Publications. ISBN 978-0861716883.&lt;/ref&gt;။

အတိုၚ် သၚ်နိဿဲ အဋ္ဌကထာ '''ပရမတ္ထဇောတိကာ''' (Paramatthajotika) မချူလဝ် နကဵု အစာ ရှင်ဗုဒ္ဓဃောသ၊ မေတ္တာ ဂှ် ဒှ် ဓဝ်စဵုဒၞာ ဒေါသ ကေုာံ ပွမဖေက်လကိုတ် ရ။ ကာလ ပူဂိုလ်မွဲ ဇၞော်မောဝ် မေတ္တာ မ္ဂး ကလိဂွံ ဖဵု မေတ္တာ ၁၁ သာ် (11 Benefits of Metta) မပ္တံကဵု: တိက်သၠိၚ် နကဵု သုခ၊ၚုဟ်တိုန် နကဵု သုခ၊ ဟွံညာတ် သုပိန် အကုသဵု၊ မၞိဟ် ကေုာံ ဒေဝတဴတအ် ဆာန်၊ ပၟတ် ကေုာံ ဂျိ ဟွံဘဲ၊ ကေုာံ စိုတ်တန်တဴ သမာဓိ လောဲသွာ ရ&lt;ref name=&quot;Norman1992&quot;&gt;Norman, K.R. (1992). ''The Group of Discourses (Sutta-Nipāta)''. Pali Text Society. ISBN 978-0860133162.&lt;/ref&gt;။

ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ မန်၊ ဗၟာ၊ သေံ ကေုာံ သဳရိလၚ်္ကာ တအ်ဂှ် ဖ္ဍောတ်မၚ်မွဲ မေတ္တသုတ် နဒဒှ် ပရိတ္တ မန်သၠေဟ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် တ္ၚဲ သၟိက်ဂွံ ကလိဂွံ ပရေၚ်ငြိမ်းချမ်း ကေုာံ မၚ်မွဲ ရ။

== 5. တၚ်နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

=== Reference List ===
1. &lt;ref name=&quot;Norman1992&quot;&gt;Norman, K.R. (1992). ''The Group of Discourses (Sutta-Nipāta)''. Pali Text Society. ISBN 978-0860133162.&lt;/ref&gt;
2. &lt;ref name=&quot;Bodhi2012&quot;&gt;Bodhi, Bhikkhu (2012). ''The Numerical Discourses of the Buddha: A Translation of the Aṅguttara Nikāya''. Wisdom Publications. ISBN 978-0861716883.&lt;/ref&gt;
3. &lt;ref name=&quot;Sujato2018&quot;&gt;Sujato, Bhikkhu (2018). &quot;Karaṇīyamettasutta (Snp 1.8)&quot;. ''SuttaCentral''. Available online at SuttaCentral.&lt;/ref&gt;
4. &lt;ref name=&quot;Piyadassi1999&quot;&gt;Piyadassi Thera (1999). &quot;Karanapitiya Metta Sutta: Discourse on Loving-kindness&quot;. ''Access to Insight''.&lt;/ref&gt;
5. &lt;ref name=&quot;DPPN&quot;&gt;Malalasekera, G.P. (1937). ''Dictionary of Pali Proper Names'' (Entry: Mettā Sutta). Pali Text Society.&lt;/ref&gt;

{{Sutta Nipata navbox}}

[[ကဏ္ဍ:သုတ္တန္တပိဋကတ်]]
[[ကဏ္ဍ:သုတ္တနိပါတ်]]
[[ကဏ္ဍ:ခုဒ္ဒကပါဌ]]
[[ကဏ္ဍ:ဥရဂဝဂ်]]
[[ကဏ္ဍ:ပိဋကတ်ပိမန်]]</text>
      <sha1>4p88vmg68pcdx4gm4o5hb38t7wbrqe0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပါဠိမဟာဝဂ္ဂ ဘာသာမန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13024</id>
    <revision>
      <id>59543</id>
      <timestamp>2026-10-29T16:58:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox Sutta | title            = မဟာဝဂ္ဂ | original_title   = Mahāvagga | pali_title       = Mahāvagga (DN 14–23) | collection       = [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]] - [[ဒဳဃနိကာယ်]] | chapter          = ဒုတိယ ဝဂ် (Second Division) | speaker          = [[တိလပိုန်ကျာ်တြဲ]] ကေုာံ သာဝကဂမၠိုၚ...&quot;</comment>
      <origin>59543</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15882" sha1="b3x5s8yljre9n3dm7waa1j91cehfmb1" xml:space="preserve">{{Infobox Sutta
| title            = မဟာဝဂ္ဂ
| original_title   = Mahāvagga
| pali_title       = Mahāvagga (DN 14–23)
| collection       = [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]] - [[ဒဳဃနိကာယ်]]
| chapter          = ဒုတိယ ဝဂ် (Second Division)
| speaker          = [[တိလပိုန်ကျာ်တြဲ]] ကေုာံ သာဝကဂမၠိုၚ်
| setting          = အိန္ဒိယတြေံ (Various locations in Ancient India)
| language         = [[ဘာသာပါဠိ]]
| status           = [[ပိဋကတ်ပိ]]
}}

'''မဟာဝဂ္ဂ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Mahāvagga / The Great Division'') ဝှ် ဒှ်ကဝုတ် (Division) မရနုက်ကဵု ၜါ မပါလုပ် ပ္ဍဲ ပြကိုဟ် [[ဒဳဃနိကာယ်]] (Dīgha Nikāya) နူကဵု [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]] ရ။ မလိက် &quot;မဟာ&quot; (Mahā) ဂှ် မၞုံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဇၞော်&quot; ဟွံသေၚ်မ္ဂး &quot;မြဟ်တဴ&quot; တုဲ၊ သုတ္တန်ဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲကဝုတ်ဏအ် ဒှ်သုတ္တန်ဇမၠိၚ် မၞုံကဵု ပရေၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဓမ္မ မဇြိုဟ်နက် ကေုာံ ပြာကဋ်အိုတ် ပ္ဍဲ သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ ရ။ ကဝုတ်ဏအ် ပကောံလဝ် သုတ္တန်ဇမၠိၚ် သီုဖအိုတ် ၁၀ သုတ် (နူ DN 14 စဵုကဵု DN 23) ရ။ ပ္ဍဲ မဟာဝဂ္ဂဏအ် သုတ္တန် မပြာကဋ်အိုတ် မပ္တံကဵု [[မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်]] (လၟေၚ် အခိၚ်လက္ကရဴအိုတ် ပ္ဍဲ ဘဝကျာ်တြဲ)၊ [[မဟာသတိပဋ္ဌာနသုတ်]] (တိုၚ်ကၞက် ပရေၚ်တဵုလွဳ ဝိပဿနာ) ကေုာံ [[မဟာနိဒါနသုတ်]] (ပရူ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်) တအ် ပါလုပ်ဒၟံၚ် ရ။

== 1. Introduction &amp; Background (နိဒါန် ကေုာံ ဟိုတ်မက္တဵုဒှ် - Nidāna) ==
[[File:Buddha Nirvana.jpg|thumb|right|300px|ရုပ်ရဴ တိလပိုန်ကျာ်တြဲ သ္ပ ပရိနိဗ္ဗာန် မၞုံပ္ဍဲ မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်၊ ကဏ္ဍ အဓိက ပ္ဍဲ မဟာဝဂ္ဂ]]
မဟာဝဂ္ဂ ဂှ် ဒှ်ကဝုတ် မပကောံလဝ် သုတ္တန် မတွံလဝ် နကဵု တိလပိုန်ကျာ်တြဲ ပ္ဍဲ ဒေသနာနာသာ် အလုံမွဲ ဇမ္ဗုဒိပ် မပ္တံကဵု ဍုၚ်ရာဇဂြိုဟ်၊ ဍုၚ်သာဝတ္ထဳ၊ ဍုၚ်ဝေသာလဳ၊ ကေုာံ ဍုၚ်ကုသိနာရာ (Kusinārā) မဒှ် ဒၞာဲကျာ်တြဲ သ္ပပရိနိဗ္ဗာန် ရ။ သုတ္တန်တအ်ဏအ် က္တဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ အခိၚ်နာနာသာ် မပ္တံကဵု အခိၚ် ကျာ်တြဲ စဒှ်ကျာ်တၟိတၟိ စဵုကဵုစိုပ် အခိၚ် မကြပ်သ္ပ ပရိနိဗ္ဗာန် ရ။

အတိုၚ် သၚ်နိဿဲ သမိုင်းသာသနာ၊ ပ္ဍဲအခိၚ် သၚ်္ဂါယန ပထမ (First Buddhist Council) မက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ လိုဏ်ဂဟအ် သတ္တပဏ္ဏဳ ဍုၚ်ရာဇဂြိုဟ် ဂှ် တၠအရှန် အာနန္ဒာ (Ven. Ānanda) ညးမဒှ် ညးမၚ်မွဲ သုတ္တန္တပိဋကတ် ဖ္ဍောတ်တွံ ကလေၚ်ထ္ၜးလဝ် သုတ္တန် ၁၀ သုတ် ဏအ် ရ။ ဟိုတ်နူ သုတ္တန်တအ်ဏအ် မၞုံကဵု လၟေၚ်မလိက် ပါဠိ ဗွဲမဂၠိုၚ် (ဇမၠိၚ်) ကေုာံ တွံထ္ၜးလဝ် ပရူပရာ ကိစ္စဇၞော် မပ္တံကဵု လဒက်ပ္တန် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် (Dependent Origination) ကေုာံ နဲကဲ သတိပဋ္ဌာန် ၄ သာ် တုဲ သၚ်ဂမၠိုၚ် ခုတ်ယၟုလဝ် &quot;မဟာဝဂ္ဂ&quot; (The Great Division) ရ&lt;ref name=&quot;Walshe1995&quot;&gt;Walshe, Maurice (1995). ''The Long Discourses of the Buddha: A Translation of the Dīgha Nikāya''. Wisdom Publications. ISBN 978-0860131031.&lt;/ref&gt;။

== 2. Core Teachings / Detailed Summary (တၚ်ဓမ္မ အဓိက ကေုာံ လၟေၚ်သုတ္တန်) ==
မဟာဝဂ္ဂ ဂှ် ပါ်ပဲါလဝ် နကဵု သုတ္တန် ဇၞော် ၁၀ သုတ် မၞုံကဵု တၚ်ဓမ္မ အဓိက အတိုၚ်ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ:

1. '''မဟာပဒါနသုတ် (Mahāpadāna Sutta - DN 14):''' တွံထ္ၜး ပရူ ဝင်ကျာ် ၇ ဇကု မက္တဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ အတဳတ ကေုာံ ပရူ ဗောဓိသတ် ဝိပဿဳ ကျာ်တြဲ။
2. '''မဟာနိဒါနသုတ် (Mahānidāna Sutta - DN 15):''' ဒှ် သုတ္တန် ဇြိုဟ်နက်အိုတ် မတွံထ္ၜး ပရူ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် (Dependent Origination) ကေုာံ လဒက်ပ္တန် နာမ်-ရုပ် ဗွဲမလှဲလး သွက် ရှင်အာနန္ဒာ။
3. '''မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ် (Mahāparinibbāna Sutta - DN 16):''' ဒှ် သုတ္တန် ဇမၠိၚ်အိုတ် ပ္ဍဲ ပိဋကတ်ပိ။ မတွံထ္ၜး ပရူ လၟေၚ်တရဴ လက္ကရဴအိုတ် ကျာ်တြဲ နူ ဍုၚ်ရာဇဂြိုဟ် စဵုကဵု ဍုၚ်ကုသိနာရာ၊ ပွမကဵု သြဝါဒ လက္ကရဴ၊ ကေုာံ ပရူ ကျာ်တြဲ သ္ပ ပရိနိဗ္ဗာန်။
4. '''မဟာသုဒဿနသုတ် (Mahāsudassana Sutta - DN 17):''' တွံထ္ၜး ပရူ သၟိၚ်စက္ကဝရ် မဟာသုဒဿန၊ ပရူ ပရေၚ်သုခ လောကဳ မဒှ် အနိစ္စ ကေုာံ ပွမဒးထောအ်လသာ။
5. '''ဇနဝသဘသုတ် (Janavasabha Sutta - DN 18):''' ပရူ သၟိၚ်ဗိမ္ဗိသာရ (Bimbisāra) မစုတိတုဲ ကလေၚ်က္တဵုဒှ် နဒဒှ် ဒေဝတဴ ဇနဝသဘ ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဒေဝတဴ တုဲ မတွံထ္ၜး ဓမ္မ။
6. '''မဟာဂေါဝိန္ဒသုတ် (Mahāgovinda Sutta - DN 19):''' တွံထ္ၜး ပရူ အမာတ်ဇၞော် မဟာဂေါဝိန္ဒ မပါ်ပရအ် ဍုၚ် အိန္ဒိယ ၇ ရး ကေုာံ ပွမဇၞော်မောဝ် ဗြဟ္မဝိဟာရ တုဲ စိုပ် ဍုၚ်ဗြဟ္မာ။
7. '''မဟာသမယသုတ် (Mahāsamaya Sutta - DN 20):''' ပရူ သဘၚ်သၚ်္ဂါယန ဇၞော် ဒေဝတဴ ကေုာံ ဗြဟ္မာ နူ စက္ကဝါ နာနာ မကၠုၚ် ကောံသမာတ် ပ္ဍဲ ဂြိုပ် မဟာဝိုန် ဇရေၚ် ကျာ်တြဲ။ (ဒှ် ပရိတ္တ မန်သၠေဟ် အဓိက)
8. '''သက္ကပဉှသုတ် (Sakkapañha Sutta - DN 21):''' သၟိၚ်အိန် (Sakka) ညးမဒှ် သကိုပ် ဒေဝတဴတာဝတိံ သၟာန် ဂလာန်သၟာန် ဓမ္မ ကု ကျာ်တြဲ တုဲ ကလိဂွံ သောတာပတ္တိဖိုလ်။
9. '''မဟာသတိပဋ္ဌာနသုတ် (Mahāsatipaṭṭhāna Sutta - DN 22):''' ဒှ် သုတ္တန် မတွံထ္ၜး ပရူ သတိပဋ္ဌာန် ၄ သာ် (ကာယ၊ ဝေဒနာ၊ စိတ္တ၊ ဓမ္မ) နဒဒှ် တရဴမွဲဓဝ် (Ekayano Maggo) သွက် ပရေၚ်သ္အးဇ္ၚး သတ္တံ။
10. '''ပါယာသိသုတ် (Pāyāsi Sutta - DN 23):''' တၠအရှန် ကုမာရကဿပ ဟီုဂလာန် တးပါဲ လညာတ် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ သၟိၚ်ပါယာသိ မဟွံပတှ်ေ ဘဝဂတ ကေုာံ ဖဵုကံ နကဵု ဥပမာ ဂၠိုၚ်ကဵု သာ်။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ လၟေၚ် သုတ္တန် ၁၀ သုတ် ပ္ဍဲ မဟာဝဂ္ဂ (The 10 Suttas of Mahāvagga)
! လၟေၚ် !! ယၟု သုတ္တန် (Pali Title) !! အဓိပ္ပါယ် (English Title) !! တၚ်ဓမ္မ အဓိက သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Core Subject)
|-
| 14 || '''မဟာပဒါနသုတ်''' || Great Discourse on Lineage || ဝင်ကျာ် ၇ ဇကု အတဳတ 
|-
| 15 || '''မဟာနိဒါနသုတ်''' || Great Discourse on Origination || ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် (Dependent Origination)
|-
| 16 || '''မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်''' || Great Discourse on Extinguishment || ပရိနိဗ္ဗာန် ကေုာံ သြဝါဒ လက္ကရဴ
|-
| 17 || '''မဟာသုဒဿနသုတ်''' || Great King of Glory || သၟိၚ်စက္ကဝရ် ကေုာံ အနိစ္စ လောကဳ
|-
| 18 || '''ဇနဝသဘသုတ်''' || About Janavasabha || ဘဝတၟိ သၟိၚ်ဗိမ္ဗိသာရ 
|-
| 19 || '''မဟာဂေါဝိန္ဒသုတ်''' || Great Steward || ဗြဟ္မဝိဟာရ ကေုာံ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်
|-
| 20 || '''မဟာသမယသုတ်''' || Great Assembly || သဘၚ် ဒေဝတဴ ကေုာံ ဗြဟ္မာ ဂမၠိုၚ်
|-
| 21 || '''သက္ကပဉှသုတ်''' || Sakka's Questions || ဂလာန်သၟာန် သၟိၚ်အိန် (Sakka)
|-
| 22 || '''မဟာသတိပဋ္ဌာနသုတ်''' || Great Discourse on Mindfulness || သတိပဋ္ဌာန် ၄ သာ် သွက် ဝိပဿနာ
|-
| 23 || '''ပါယာသိသုတ်''' || About Payasi || တးပါဲ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ဘဝဂတ ဟွံမွဲ
|}

== 3. Key Pali Verses &amp; Meanings (ပါဠိတမ် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်) ==
တၚ်အဓိက ပါဠိတမ် မပြာကဋ် ကိစ္စဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ မဟာဝဂ္ဂ မကၠုၚ်နူ မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ် (Mahāparinibbāna Sutta) ဒှ် ဂလာန်သြဝါဒ လက္ကရဴအိုတ် (Last words of the Buddha) အတိုၚ်ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ:

&gt; '''&quot;ဟန္ဒ ဒါနိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ အာမန္တယာမိ ဝေါ၊ ဝယဓမ္မာ သင်္ခါရာ အပ္ပမာဒေန သမ္ပာဒေထ။&quot;'''&lt;br&gt;
&gt; ''(Mahāparinibbāna Sutta, DN 16)''

'''အဓိပ္ပါယ် ဘာသာမန်:'''&lt;br&gt;
&quot;ယွံခမဳတအ်၊ လၟုဟ် အဲကျာ် ဟီုကဵု မၞးတအ် ရ၊ သင်္ခါရဓဝ် (ရုပ်နာမ်) တအ်ဂှ် လေပ်လီုလာ်အာ သဘာဝ မၞုံရ၊ နကဵု ဓဝ်သတိ အပ္ပမာဒ မဟွံဟိုတ်မွဲဂှ် သြဝ် ပ္တုဲကေစ္စ (မဂ်ဖိုလ်) အိုတ်ညိ။&quot;&lt;ref name=&quot;SujatoDN&quot;&gt;Sujato, Bhikkhu (2018). &quot;Dīgha Nikāya&quot;. ''SuttaCentral''. Available online at SuttaCentral.&lt;/ref&gt;

== 4. Doctrinal Significance &amp; Commentary (တၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ အဋ္ဌကထာ) ==
မဟာဝဂ္ဂ ဝှ် ဒှ်ပြကိုဟ် မၞုံကဵု တၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လညာတ်ဒဿန (Philosophy)၊ ဝိပဿနာဘာဝနာ (Meditation)၊ ကေုာံ ဝင်သမိုင်းသာသနာ (Historical records) မလှဲလးအိုတ် ပ္ဍဲ ထေရဝါဒ ရ။ မဟာနိဒါနသုတ် သောၚ်ကလးလဝ် နဲကဲ သတ္တံ မဒးဂေတ်ကၠောဝ် ပ္ဍဲ သံသာ ဟိုတ်နူ အဝိဇ္ဇာ ကေုာံ တဏှာ၊ တုဲ မဟာသတိပဋ္ဌာနသုတ် ဂှ် သ္ပလဝ် ထ္ၜး နဲကဲ သၟိက်ဂွံ တိတ်ဗၠး နူ သံသာ နကဵု ပွမမၚ်မွဲ သတိ ရ။

အတိုၚ် သၚ်နိဿဲ အဋ္ဌကထာ '''သုမၚ်္ဂလဝိလာသိနဳ''' (Sumaṅgalavilāsinī) မချူလဝ် နကဵု အစာ ရှင်ဗုဒ္ဓဃောသ (Buddhaghosa)၊ မဟာဝဂ္ဂ ဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍ &quot;ဇၞော်&quot; ဟိုတ်နူ သုတ္တန်တအ်ဏအ် တွံထ္ၜးလဝ် ဓမ္မ မဇြိုဟ်နက် လောန် ကေုာံ မၞုံကဵု အာနုဘဴ သၠုၚ် ရ။ ဥပမာ၊ အဋ္ဌကထာ ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ မဟာသတိပဋ္ဌာနသုတ် ဂှ် ဒှ် ဓမ္မဒေသနာ မဟွံမွဲကဵု ၜါ တုဲ ပူဂိုလ် မဒ္ဂေတ်ဗက် အတိုၚ် သုတ္တန်ဏအ်မာန်မ္ဂး ပ္ဍဲ ၇ တ္ၚဲ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ၇ သၞာံ အပ္ဍဲ ကလိဂွံ အရဟတ္တဖိုလ် မာန် ရ &lt;ref name=&quot;Buddhaghosa&quot;&gt;Buddhaghosa, Bhadantacariya (1999). ''Sumaṅgala-vilāsinī: The Commentary on the Dīgha Nikāya''. Pali Text Society.&lt;/ref&gt;။

== 5. တၚ်နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

=== Reference List ===
1. &lt;ref name=&quot;Walshe1995&quot;&gt;Walshe, Maurice (1995). ''The Long Discourses of the Buddha: A Translation of the Dīgha Nikāya''. Wisdom Publications. ISBN 978-0860131031.&lt;/ref&gt;
2. &lt;ref name=&quot;Buddhaghosa&quot;&gt;Buddhaghosa, Bhadantacariya (1999). ''Sumaṅgala-vilāsinī: The Commentary on the Dīgha Nikāya''. Pali Text Society.&lt;/ref&gt;
3. &lt;ref name=&quot;SujatoDN&quot;&gt;Sujato, Bhikkhu (2018). &quot;Dīgha Nikāya&quot;. ''SuttaCentral''. Available online at SuttaCentral.&lt;/ref&gt;
4. &lt;ref name=&quot;Hinuber1996&quot;&gt;Von Hinüber, Oskar (1996). ''A Handbook of Pali Literature''. Walter de Gruyter. ISBN 3-11-016738-7.&lt;/ref&gt;
5. &lt;ref name=&quot;DPPN&quot;&gt;Malalasekera, G.P. (1937). ''Dictionary of Pali Proper Names'' (Entry: Mahāvagga). Pali Text Society.&lt;/ref&gt;

{{Sutta Pitaka navbox}}

[[ကဏ္ဍ:သုတ္တန္တပိဋကတ်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒဳဃနိကာယ်]]
[[ကဏ္ဍ:မဟာဝဂ္ဂ]]
[[ကဏ္ဍ:ပိဋကတ်ပိမန်]]</text>
      <sha1>b3x5s8yljre9n3dm7waa1j91cehfmb1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မဟာပဒါနသုတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13025</id>
    <revision>
      <id>59544</id>
      <timestamp>2026-10-29T17:04:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox Sutta | title            = မဟာပဒါနသုတ် | original_title   = Mahāpadāna Sutta | pali_title       = Mahāpadāna Sutta (DN 14) | collection       = [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]] - [[ဒဳဃနိကာယ်]] | chapter          = မဟာဝဂ် (Mahāvagga) | speaker          = [[တိလပိုန်ကျာ်တြဲ]] | setting          = ကရေရိ...&quot;</comment>
      <origin>59544</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16847" sha1="0r0ev1a21dqfnc6jqpd1k0u0kr77v8b" xml:space="preserve">{{Infobox Sutta
| title            = မဟာပဒါနသုတ်
| original_title   = Mahāpadāna Sutta
| pali_title       = Mahāpadāna Sutta (DN 14)
| collection       = [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]] - [[ဒဳဃနိကာယ်]]
| chapter          = မဟာဝဂ် (Mahāvagga)
| speaker          = [[တိလပိုန်ကျာ်တြဲ]]
| setting          = ကရေရိကုဋိ၊ [[ဇေတဝန်ဘာ]]၊ [[ဍုၚ်သာဝတ္ထဳ]]
| language         = [[ဘာသာပါဠိ]]
| status           = [[ပိဋကတ်ပိ]]
}}

'''မဟာပဒါနသုတ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Mahāpadāna Sutta / The Great Discourse on the Lineage'') ဝှ် ဒှ်သုတ္တန် မရနုက်ကဵု ပထမအိုတ် မပါလုပ် ပ္ဍဲကဝုတ် မဟာဝဂ် (Mahāvagga) နူကဵု ပြကိုဟ် [[ဒဳဃနိကာယ်]] (Dīgha Nikāya) ဍိုက်ပေၚ်တဴ နကဵု သုတ္တန္တပိဋကတ် ရ။ မလိက် &quot;မဟာပဒါန&quot; (Mahāpadāna) ဂှ် မၞုံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဝင်အတ္ထုပ္ပတ္တိ ဇၞော်မပြဲ&quot; ဟွံသေၚ်မ္ဂး &quot;လၟေၚ်ဝင် ကျာ်တြဲဂမၠိုၚ်&quot; (The Great Story / The Great Legend) ရ။ သုတ္တန်ဏအ် ဒှ်သုတ္တန် ကိစ္စဇၞော်အိုတ် မတွံထ္ၜးလဝ် ပရူ ဝင်အတဳတ ကျာ်တြဲ ၇ ဇကု မက္တဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ လောကဏအ် ကေုာံ ပရူ ဓမ္မတာကျာ် (Dhammatā - Inherent nature of Buddhas) မတုပ်သၟဟ် ရေၚ်သကအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။ 

== 1. Introduction &amp; Background (နိဒါန် ကေုာံ ဟိုတ်မက္တဵုဒှ် - Nidāna) ==
[[File:Jetavana Monastery Savatthi.jpg|thumb|right|300px|[[ဇေတဝန်ဘာ]] ဍုၚ်သာဝတ္ထဳ ဒၞာဲကျာ်တြဲ တွံထ္ၜး မဟာပဒါနသုတ် ကု ခမဳဂမၠိုၚ်]]
အတိုၚ် သၚ်နိဿဲ နိဒါန် သုတ္တန်ဏအ်၊ ပ္ဍဲအခိၚ် တိလပိုန်ကျာ်တြဲ ဂေါတမ သ္ပဒတဴ ပ္ဍဲ ကရေရိကုဋိ (Karerikuṭikā - ဇြပ် ကရေရိ) မၞုံပ္ဍဲ [[ဇေတဝန်ဘာ]] (Jetavana) မဒှ် အရှာံ အနာထပိဏ် ဍုၚ်သာဝတ္ထဳ ဂှ် ခမဳဂမၠိုၚ် ကောံဓရီုရေၚ်သကအ် ပ္ဍဲ ဇြပ်သဘၚ်ဓမ္မ (Mandalamāla) တုဲ ဟီုဂလာန် စပ်ကဵု ပရူ ပုဗ္ဗေနိဝါသ (Pubbenivāsa - Past lives / ဝင်ဘဝ အတဳတ) ရ။ ခမဳတအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဟီုဂးဒၟံၚ် ပရူ ဗီုပြၚ် ကျာ်တြဲ မတီကေတ် ဘဝအတဳတ မလောန်ကၠုၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ်ဂၠၚ် ဂှ်ရ။

တိလပိုန်ကျာ်တြဲ မိၚ်ကေတ် သဒ္ဒါ ရမ္သာၚ် ခမဳတအ် တုဲ ကညပြာပ်အာ ဇရေၚ် ဇြပ်သဘၚ်ဓမ္မ ဂှ်ရ။ ကာလ ကျာ်တြဲ သၟာန် ခမဳတအ် ပရူ မဟီုဂးဒၟံၚ် ဂှ် ခမဳတအ် လ္ၚောဝ်ပတီ အတိုၚ်စၟတ် ရ။ ပ္ဍဲအခိၚ်ဂှ် ကျာ်တြဲ သၟိက်ဂွံ သောၚ်ကလး ထ္ၜးကဵု ပရူ ဝင်အတ္ထုပ္ပတ္တိ ကျာ်တြဲဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲ အတဳတ သၟိက်ဂွံ ပခိုၚ်ကဵု သဒ္ဓါ ခမဳတအ် တုဲ ကျာ်တြဲ စတွံထ္ၜး &quot;မဟာပဒါနသုတ်&quot; ဏအ် ရ။ ကျာ်တြဲ ကလေၚ်သ္ၚေဝ် ညာတ်ကေတ် လၟေၚ် အတဳတ စဵုကဵု ၉၁ ကဝ် (91 Aeons) မဒှ် အခိၚ် ကျာ်တြဲ ဝိပဿဳ (Vipassī Buddha) မက္တဵုဒှ်လဝ် ကေုာံ လၟေၚ် ကျာ်တြဲ မဆက်က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် စဵုကဵုစိုပ် ဘဝ ညး (ဂေါတမ) ရ။

== 2. Core Teachings / Detailed Summary (တၚ်ဓမ္မ အဓိက ကေုာံ လၟေၚ်သုတ္တန်) ==
မဟာပဒါနသုတ် ဝှ် တွံထ္ၜးလဝ် တၚ်ဓမ္မ အဓိက သီုဖအိုတ် ၃ ကဏ္ဍ ဇၞော် ဗွဲမလှဲလး ရ:

=== ၁။ လၟေၚ် ဝင်ကျာ်တြဲ ၇ ဇကု (The Lineage of Seven Buddhas) ===
ကျာ်တြဲ ထောံမတ် ညာတ်ကေတ် အတဳတ တုဲ တွံထ္ၜး လၟေၚ်ဝင် ကျာ်တြဲ ၇ ဇကု မက္တဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ လောကဏအ် ရ။ ကျာ်တြဲ ဟီုတွံ ပရူ တၞောဝ်ဝေါၚ်သ (Caste / Jāti)၊ တၞောဝ်ယၟု (Clan / Gotta)၊ အာယု (Lifespan)၊ တၞံဆုဗောဓိ (Tree of Awakening)၊ သာဝက အဂ္ဂ (Chief Disciples) ကေုာံ ညးမၚ်မွဲ (Chief Attendant) ကျာ်တြဲ မွဲဇကု ကု မွဲဇကု ရ။ တၚ်ဏအ် သ္ပကဵု သက်သဳ ဒဒှ်ရ ဒ္ဂေတ်ပဋိပတ် သာသနာ ဂှ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး အရာတၟိ၊ ဍေံဒှ် သဘာဝ ဓမ္မတာ (Universal Truth) မကလေၚ် က္တဵုဒှ် မွဲဝါ ပၠန် ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%;&quot;
|+ သၚ်္ခေပ် ဝင်ကျာ် ၇ ဇကု ပ္ဍဲ မဟာပဒါနသုတ် (Summary of the 7 Buddhas)
! လၟေၚ် !! ယၟု ကျာ်တြဲ (Buddha) !! အခိၚ် ကဝ် (Aeon/Kappa) !! တၞောဝ်ဝေါၚ်သ (Jāti) !! အာယု (Lifespan) !! တၞံဆုဗောဓိ (Bodhi Tree)
|-
| 1 || '''ဝိပဿဳ''' (Vipassī) || ၉၁ ကဝ် မလောန်ကၠုၚ် || ခတ္တိယ (Khattiya) || ၈ဝ,ဝဝဝ သၞာံ || တၞံ ဥဒုမ္ဗရ (Patali)
|-
| 2 || '''သိခဳ''' (Sikhī) || ၃၁ ကဝ် မလောန်ကၠုၚ် || ခတ္တိယ (Khattiya) || ၇ဝ,ဝဝဝ သၞာံ || တၞံ ပုဏ္ဍရိက (Pundarika)
|-
| 3 || '''ဝေဿဘူ''' (Vessabhū) || ၃၁ ကဝ် မလောန်ကၠုၚ် || ခတ္တိယ (Khattiya) || ၆ဝ,ဝဝဝ သၞာံ || တၞံ သာလ (Sala)
|-
| 4 || '''ကကုသန်''' (Kakusandha) || ဣဏအ် ဘဒ္ဒကဝ် (Present Aeon) || ဗဗၞး (Brahmin) || ၄ဝ,ဝဝဝ သၞာံ || တၞံ သိရိသ (Sirisa)
|-
| 5 || '''ကောဏာဂီု''' (Koṇāgamana) || ဣဏအ် ဘဒ္ဒကဝ် (Present Aeon) || ဗဗၞး (Brahmin) || ၃ဝ,ဝဝဝ သၞာံ || တၞံ ဥဒုမ္ဗရ (Udumbara)
|-
| 6 || '''ကဿပ''' (Kassapa) || ဣဏအ် ဘဒ္ဒကဝ် (Present Aeon) || ဗဗၞး (Brahmin) || ၂ဝ,ဝဝဝ သၞာံ || တၞံ နိဂြောဓ (Nigrodha)
|-
| 7 || '''ဂေါတမ''' (Gotama) || ဣဏအ် ဘဒ္ဒကဝ် (Present Aeon) || ခတ္တိယ (Khattiya) || ၁၀၀ သၞာံ (ဗွဲမဂၠိုၚ်) || တၞံ အဿတ္ထ (Assattha / Peepal)
|}

=== ၂။ ဝင်အတ္ထုပ္ပတ္တိ ကျာ်တြဲ ဝိပဿဳ (Biography of Vipassī Buddha) ===
ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ ဒုတိယ၊ ကျာ်တြဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တွံထ္ၜး ပရူ ဝင်ဘဝ ဗောဓိသတ် ဝိပဿဳ ဗွဲမလှဲလး ရ။ လၟေၚ်ဝင်ဏအ် ဒှ် &quot;ဓမ္မတာကျာ်&quot; (Dhammatā - Normal developmental milestones of all Buddhas) ရ:
* '''စှ်ေနူ တုသိတာ (Descent from Tusita):''' ဗောဓိသတ် သ္ပစၟတ် ပဋိသန္ဓေ ပ္ဍဲ ဂၠံဂဗ္ဘ မိ မၞုံကဵု သတိ သမ္ပဇာန်။ (ကာလ က္တဵုဒှ် မၞိဟ်၊ က္တဵုဒှ် သ္အးဇ္ၚး ဟွံမွဲကဵု ကၠိခတောန်၊ ကွာ်အာ ၇ သွာ် ကေုာံ ရာဇာသဳဟနာဒ)
* '''မဟာပုရိသလက္ခဏ ၃၂ (32 Marks of a Great Man):''' သၟာဗေဒၚ်တအ် ဟီုတွံလဝ် ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ သ္ပဒတဴ ပ္ဍဲ သ္ၚိကၟိန် မ္ဂး ဂွံဒှ် သၟိၚ်စက္ကဝရ် (Wheel-turning Monarch)၊ ယဝ်ရ တိတ်ဂြိုပ် မ္ဂး ဂွံဒှ် ကျာ်တြဲ မပြဲ ရ။
* '''နိမိတ် ၄ သာ် (The Four Sights):''' သၟတ်ဝိပဿဳ ညာတ်ကေတ် နိမိတ် ၄ သာ် (မၞိဟ်ဗျု၊ မၞိဟ်ယဲ၊ မၞိဟ်ချိုတ် ကေုာံ ခမဳသမဏ) တုဲ က္တဵုဒှ် သံဝေဂ ဖေက်လကိုတ် ဒုက္ခ သံသာ ဗွဲမလောန်။
* '''မဟာဘိနိက္ခမန ကေုာံ ပွမက္တဵုဒှ် ကျာ် (Renunciation and Awakening):''' သၟတ်ဝိပဿဳ တိတ်ဂြိုပ် သ္ပခမဳ၊ ဒ္ဂေတ်ပဋိပတ် တုဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် (Dependent Origination - လၟေၚ် ဟိုတ် ကေုာံ ဖဵု) စဵုကလိဂွံ ဉာဏ် သဗ္ဗညုတဉာဏ် ရ။

=== ၃။ သြဝါဒပါတိမောက် (The Ovāda Pātimokkha) ===
ကြဴနူ ကျာ်တြဲ ဝိပဿဳ က္တဵုဒှ် ကျာ်တုဲ၊ သဟမ္ပတိဗြဟ္မာ အာတ်မိက် သၟိက်ဂွံ တွံဓရ် ရ။ ကျာ်တြဲ ဝိပဿဳ တွံဓရ် ကဵု ညးမၞုံကဵု ပါရမဳ တုဲ ကောံဓရီု သာဝကဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲ သဘၚ် ဥပေါသထ (Uposatha) ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ်ဂှ် ကျာ်တြဲ ဝိပဿဳ ဖ္ဍောတ်တွံ &quot;သြဝါဒပါတိမောက်&quot; (The Exhortatory Pātimokkha) မဒှ် တိုၚ်ကၞက် ဒ္ဂေတ်ဝိနယ သွက် ခမဳ သာသနာ အလုံအိုတ်သီု ရ။

== 3. Key Pali Verses &amp; Meanings (ပါဠိတမ် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်) ==
တၚ်အဓိက ပါဠိတမ် မပြာကဋ် ကိစ္စဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ မဟာပဒါနသုတ် ဒှ် ဂါထာ သြဝါဒပါတိမောက် မတွံလဝ် နကဵု ကျာ်တြဲ ဝိပဿဳ (ကေုာံ ကျာ်တြဲ သီုဖအိုတ်) အတိုၚ်ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ:

&gt; '''သဗ္ဗပါပဿ အကရဏံ၊ ကုသလဿ ဥပသမ္ပဒါ။'''&lt;br&gt;
&gt; '''သစိတ္တပရိယောဒပနံ၊ ဧတံ ဗုဒ္ဓါန သာသနံ။'''&lt;br&gt;
&gt; ''(Mahāpadāna Sutta, DN 14 / Dhammapada 183)''

'''အဓိပ္ပါယ် ဘာသာမန်:'''&lt;br&gt;
&quot;ပွမဝေၚ်ပါဲ ဟွံကၠောန် အကုသဵု အိုတ်သီု (မတွံဂး ဒုစရိုက် ၁၀ ပါ်)၊ ပွမကၠောန် ဇၞော်မောဝ် ကုသဵု ခိုဟ်ပြဲ (မတွံဂး သဳလ၊ သမာဓိ၊ ပညာ)၊ ပွမပအးဇ္ၚး စိုတ်ဇကု နူ ကိလေသ (မတွံဂး လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ) — လၟေၚ် ၃ သာ် ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဒလောအ်ဗတောန် (သာသနာ) ကျာ်တြဲဂမၠိုၚ် ရ။&quot;&lt;ref name=&quot;Bodhi2012&quot;&gt;Bodhi, Bhikkhu (2012). ''The Numerical Discourses of the Buddha''. Wisdom Publications.&lt;/ref&gt;

== 4. Doctrinal Significance &amp; Commentary (တၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ အဋ္ဌကထာ) ==
မဟာပဒါနသုတ် ဝှ် ဒှ်ပြကိုဟ် မၞုံကဵု တၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ သမိုင်း ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ ဟိုတ်နူ ဍေံ သ္ပကဵု သက်သဳ ဒဒှ်ရ ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ဂှ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပူဂိုလ် မဖန်ဗဒှ် ဝါဒ တၟိ မွဲဇကုဓဝ်၊ ဆဂး ညးဒှ် ပူဂိုလ် မပါလုပ် ပ္ဍဲ တၞောဝ်ဝေါၚ်သ ကျာ်တြဲ အတဳတ (Cosmic Lineage of Awakened Beings) မကလေၚ်ဂၠာဲဆဵု ဓမ္မ သစ္စ မကၠေအ်ဗ္ဒန်အာ ရ&lt;ref name=&quot;SujatoDN&quot;&gt;Sujato, Bhikkhu (2018). &quot;Dīgha Nikāya&quot;. ''SuttaCentral''. Available online at SuttaCentral.&lt;/ref&gt;။ လညာတ် &quot;ဓမ္မတာ&quot; (Dhammatā) ဂှ် ဗ္တောန်ကဵု သတ္တံ ဒဒှ်ရ သၞောဝ်သဘာဝ မပ္တံကဵု ဒုက္ခ ကေုာံ နဲကဲ သၟိက်ဂွံ တိတ်ဗၠး နူ ဒုက္ခ (မဂ္ဂၚ် ၈ ပါ်) တအ်ဂှ် ဒှ် အရာ မတန်တဴ လၟိုန် (Universal Law) ရ။

အတိုၚ် သၚ်နိဿဲ အဋ္ဌကထာ '''သုမၚ်္ဂလဝိလာသိနဳ''' (Sumaṅgalavilāsinī) မချူလဝ် နကဵု အစာ ရှင်ဗုဒ္ဓဃောသ (Buddhaghosa)၊ မလိက် &quot;အပဒါန&quot; (Apadāna) ဂှ် သောၚ်ကလးလဝ် နဒဒှ် &quot;လၟေၚ်ဝင် အတ္ထုပ္ပတ္တိ မစိုန်သကီု ကေုာံ ပရေၚ်ကမၠောန် မပြဲ&quot; (Noble deeds and life stories) ရ။ အဋ္ဌကထာ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်လဝ် ဒဒှ်ရ ဟိုတ် ကျာ်တြဲ မတွံထ္ၜး ပရူ ကျာ်တြဲ ဝိပဿဳ ဂၠိုၚ်အိုတ်ဂှ် ဟိုတ်နူ လၟေၚ်ဝင် ဘဝ ဗောဓိသတ် ဝိပဿဳ ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကဵု ဘဝ ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ဗွဲမလောန် (ဥပမာ - မစှ်ေနူ တုသိတာ၊ မညာတ် နိမိတ် ၄၊ ကေုာံ ပွမဒ္ဂေတ် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်) သၟိက်ဂွံ သ္ပ ဥပမာ ကု ခမဳတအ် ရ&lt;ref name=&quot;Walshe1995&quot;&gt;Walshe, Maurice (1995). ''The Long Discourses of the Buddha: A Translation of the Dīgha Nikāya''. Wisdom Publications.&lt;/ref&gt;။

== 5. တၚ်နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

=== Reference List ===
1. &lt;ref name=&quot;Walshe1995&quot;&gt;Walshe, Maurice (1995). ''The Long Discourses of the Buddha: A Translation of the Dīgha Nikāya''. Wisdom Publications. ISBN 978-0860131031.&lt;/ref&gt;
2. &lt;ref name=&quot;SujatoDN&quot;&gt;Sujato, Bhikkhu (2018). &quot;Mahāpadānasutta (DN 14)&quot;. ''SuttaCentral''.&lt;/ref&gt;
3. &lt;ref name=&quot;Bodhi2012&quot;&gt;Bodhi, Bhikkhu (2012). ''The Numerical Discourses of the Buddha: A Translation of the Aṅguttara Nikāya''. Wisdom Publications.&lt;/ref&gt;
4. &lt;ref name=&quot;DPPN&quot;&gt;Malalasekera, G.P. (1937). ''Dictionary of Pali Proper Names'' (Entry: Mahāpadāna Sutta). Pali Text Society.&lt;/ref&gt;
5. &lt;ref name=&quot;RhysDavids&quot;&gt;Rhys Davids, T.W. &amp; C.A.F. (1910). ''Dialogues of the Buddha (Part II)''. Pali Text Society.&lt;/ref&gt;

{{Sutta Pitaka navbox}}

[[ကဏ္ဍ:သုတ္တန္တပိဋကတ်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒဳဃနိကာယ်]]
[[ကဏ္ဍ:မဟာဝဂ် (ဒဳဃနိကာယ်)]]
[[ကဏ္ဍ:ပိဋကတ်ပိမန်]]</text>
      <sha1>0r0ev1a21dqfnc6jqpd1k0u0kr77v8b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂၟုဲ (စၟ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13026</id>
    <revision>
      <id>59545</id>
      <timestamp>2026-10-29T19:45:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Htawmonzel</username>
        <id>25</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''စၟဂၟုဲ''' (Mantises) ဝွံ ဒှ် စၟမွဲဂကူ မနွံ ကုဂကူတၞဟ်ခြာ ၂၄၀၀ ပြင်ပြင်ရ။ စၟဂၟုဲဝွံ ဂွံဆဵုကေတ်ဒၟံင် အလုံလိုက်မွဲတုဲ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဒေသဂမ္တဴဂှ် နွံဂၠိုင်ရ။ က္ဍိ...&quot;</comment>
      <origin>59545</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1099" sha1="atuqrx3sb47vrejkb5jzr4vcm79v387" xml:space="preserve">'''စၟဂၟုဲ''' (Mantises) ဝွံ ဒှ် စၟမွဲဂကူ မနွံ ကုဂကူတၞဟ်ခြာ ၂၄၀၀ ပြင်ပြင်ရ။ စၟဂၟုဲဝွံ ဂွံဆဵုကေတ်ဒၟံင် အလုံလိုက်မွဲတုဲ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဒေသဂမ္တဴဂှ် နွံဂၠိုင်ရ။ က္ဍိုပ်ဍေဟ် ဒှ်ဒၟံင် ပိကၠင်၊ မတ်ဇၞော် နွံ ပ္ဍဲ ဒကဴၜါလပါ်။ ဇကုဍေဟ်ဂှ် ဂၠိင်တုဲ လ္ၚဵု နွံ ကုသၞေင်၊ လ္ၚဵု ဟွံမဲ ကုသၞေင်၊ ဇိုင်တဲဍေဟ် ဂၠိင်တုဲ ရပ်စ စွ နကုတဲဂၠိုင်ဂၠိုင်ဂှ်ရ။ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် မဂုဲဒၟံင် ဇကုဍေဟ်ဂှ်ရ ဗတ်မန် ညးကော်စ စၟဂၟုဲ (ဂုဲ (ကြိယာ)၊ ဂၟုဲ (မနာမ်)။</text>
      <sha1>atuqrx3sb47vrejkb5jzr4vcm79v387</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59546</id>
      <parentid>59545</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T19:47:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Htawmonzel</username>
        <id>25</id>
      </contributor>
      <origin>59546</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1539" sha1="4yzwdnoplc7gd7uuizfi31mrvrxv3mr" xml:space="preserve">{{Automatic taxobox
| name = စၟဂၟုဲ
| taxon = Mantodea
| fossil_range= {{fossilrange|145|0}} [[:en:Early Cretaceous|Early]] [[:en:Cretaceous|Cretaceous]]–recent
| image = Praying mantis india.jpg
| authority = [[:en:Hermann Burmeister|Burmeister]], 1838
| subdivision_ranks = မျိုးရင်းများ
| subdivision = see text
| synonyms =
* Manteodea &lt;small&gt;Burmeister, 1829&lt;/small&gt;
* Mantearia
* Mantoptera
}}
'''စၟဂၟုဲ''' (Mantises) ဝွံ ဒှ် စၟမွဲဂကူ မနွံ ကုဂကူတၞဟ်ခြာ ၂၄၀၀ ပြင်ပြင်ရ။ စၟဂၟုဲဝွံ ဂွံဆဵုကေတ်ဒၟံင် အလုံလိုက်မွဲတုဲ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဒေသဂမ္တဴဂှ် နွံဂၠိုင်ရ။ က္ဍိုပ်ဍေဟ် ဒှ်ဒၟံင် ပိကၠင်၊ မတ်ဇၞော် နွံ ပ္ဍဲ ဒကဴၜါလပါ်။ ဇကုဍေဟ်ဂှ် ဂၠိင်တုဲ လ္ၚဵု နွံ ကုသၞေင်၊ လ္ၚဵု ဟွံမဲ ကုသၞေင်၊ ဇိုင်တဲဍေဟ် ဂၠိင်တုဲ ရပ်စ စွ နကုတဲဂၠိုင်ဂၠိုင်ဂှ်ရ။ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် မဂုဲဒၟံင် ဇကုဍေဟ်ဂှ်ရ ဗတ်မန် ညးကော်စ စၟဂၟုဲ (ဂုဲ (ကြိယာ)၊ ဂၟုဲ (မနာမ်)။</text>
      <sha1>4yzwdnoplc7gd7uuizfi31mrvrxv3mr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59547</id>
      <parentid>59546</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T20:15:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Htawmonzel</username>
        <id>25</id>
      </contributor>
      <origin>59547</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1530" sha1="lsfkjgt063fv9lqt1ryxis9bi1rhmiw" xml:space="preserve">{{Automatic taxobox
| name = စၟဂၟုဲ
| taxon = Mantodea
| fossil_range= {{fossilrange|145|0}} [[:en:Early Cretaceous|Early]] [[:en:Cretaceous|Cretaceous]]–recent
| image = Praying mantis india.jpg
| authority = [[:en:Hermann Burmeister|Burmeister]], 1838
| subdivision_ranks = ဂကူဂမၠိုင်
| subdivision = see text
| synonyms =
* Manteodea &lt;small&gt;Burmeister, 1829&lt;/small&gt;
* Mantearia
* Mantoptera
}}
'''စၟဂၟုဲ''' (Mantises) ဝွံ ဒှ် စၟမွဲဂကူ မနွံ ကုဂကူတၞဟ်ခြာ ၂၄၀၀ ပြင်ပြင်ရ။ စၟဂၟုဲဝွံ ဂွံဆဵုကေတ်ဒၟံင် အလုံလိုက်မွဲတုဲ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဒေသဂမ္တဴဂှ် နွံဂၠိုင်ရ။ က္ဍိုပ်ဍေဟ် ဒှ်ဒၟံင် ပိကၠင်၊ မတ်ဇၞော် နွံ ပ္ဍဲ ဒကဴၜါလပါ်။ ဇကုဍေဟ်ဂှ် ဂၠိင်တုဲ လ္ၚဵု နွံ ကုသၞေင်၊ လ္ၚဵု ဟွံမဲ ကုသၞေင်၊ ဇိုင်တဲဍေဟ် ဂၠိင်တုဲ ရပ်စ စွ နကုတဲဂၠိုင်ဂၠိုင်ဂှ်ရ။ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် မဂုဲဒၟံင် ဇကုဍေဟ်ဂှ်ရ ဗတ်မန် ညးကော်စ စၟဂၟုဲ (ဂုဲ (ကြိယာ)၊ ဂၟုဲ (မနာမ်)။</text>
      <sha1>lsfkjgt063fv9lqt1ryxis9bi1rhmiw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ဗၞိက် ကေုာံ ဖျာ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13027</id>
    <revision>
      <id>59550</id>
      <timestamp>2026-10-29T23:27:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ဗၞိက် ကေုာံ ဖျာ]]''' ရ။  ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု ပရေင်ဗၞိက် (Trade)၊ ဖျာ၊ ကပေါတ်သွံရာန်၊ သၟာ...&quot;</comment>
      <origin>59550</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="751" sha1="qnllesl6xmb36lbvjpbxsw8s5vrfz7t" xml:space="preserve">လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ဗၞိက် ကေုာံ ဖျာ]]''' ရ။

ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု ပရေင်ဗၞိက် (Trade)၊ ဖျာ၊ ကပေါတ်သွံရာန်၊ သၟာဗၞိက် ကေုာံ ပရူပရာ မဆေင်ကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်တိတ်ကၠောန် ဗၞိက် နာနာ သာ် ရ။

[[ကဏ္ဍ:ပိုန်ဒြပ်]]
[[ကဏ္ဍ:ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]</text>
      <sha1>qnllesl6xmb36lbvjpbxsw8s5vrfz7t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ပရေင်ဘဏ်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13028</id>
    <revision>
      <id>59551</id>
      <timestamp>2026-10-29T23:28:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ပရေင်ဘဏ်]]''' ရ။  ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု ပရေင်ဘဏ် (Banking)၊ ဘဏ်နာနာ၊ သြန်ဒ္ၚောဝ်၊ ပရေင်အာမ...&quot;</comment>
      <origin>59551</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="705" sha1="niwvgcr5n8pwo2mg36r0rax675vgm4y" xml:space="preserve">လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ပရေင်ဘဏ်]]''' ရ။

ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု ပရေင်ဘဏ် (Banking)၊ ဘဏ်နာနာ၊ သြန်ဒ္ၚောဝ်၊ ပရေင်အာမခံ ကေုာံ ပရူပရာ မဆေင်ကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သြန်သာပ် နာနာ သာ် ရ။

[[ကဏ္ဍ:ပိုန်ဒြပ်]]
[[ကဏ္ဍ:ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]</text>
      <sha1>niwvgcr5n8pwo2mg36r0rax675vgm4y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ဝင် ဂၠးတိ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13029</id>
    <revision>
      <id>59552</id>
      <timestamp>2026-10-29T23:29:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ဝင်ဂၠးတိ]]''' ရ။  ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု ဝင်ဂၠးတိ (World history)၊ ဝင်ခေတ်တမၠာ၊ သဇိုင်ရာဇဝင် ကေ...&quot;</comment>
      <origin>59552</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="613" sha1="t1cdgwull7g9p1twd90m0xxx1jv3fyj" xml:space="preserve">လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ဝင်ဂၠးတိ]]''' ရ။

ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု ဝင်ဂၠးတိ (World history)၊ ဝင်ခေတ်တမၠာ၊ သဇိုင်ရာဇဝင် ကေုာံ ပရူပရာ မဆေင်ကဵု ဝင်အလုံမွဲ ဂၠးကဝ် နာနာ သာ် ရ။

[[ကဏ္ဍ:ဝင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဂၠးတိ]]</text>
      <sha1>t1cdgwull7g9p1twd90m0xxx1jv3fyj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ဝင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13030</id>
    <revision>
      <id>59553</id>
      <timestamp>2026-10-29T23:29:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ဝင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]''' ရ။  ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု ဝင်ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economic history)၊ ပရေင်ပြံ...&quot;</comment>
      <origin>59553</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="774" sha1="qwp9753dci7t9c09oe94jbahxgdyjhq" xml:space="preserve">လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ဝင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]''' ရ။

ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု ဝင်ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economic history)၊ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးကဝ်၊ ခေတ်ဗၞိက်တမၠာ ကေုာံ ပရူပရာ မဆေင်ကဵု ဝင်ပိုန်ဒြပ် နာနာ သာ် ရ။

[[ကဏ္ဍ:ဝင်ဂၠးတိ]]
[[ကဏ္ဍ:ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]</text>
      <sha1>qwp9753dci7t9c09oe94jbahxgdyjhq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:၁၈ ဗွဝ်ကၠံ ပရေင်ကတဵုဒှ်ဂမၠိုင်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13031</id>
    <revision>
      <id>59554</id>
      <timestamp>2026-10-29T23:30:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;လိက်ပရေင် အဓိក သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[၁၈ ဗွဝ်ကၠံ ပရေင်ကတဵုဒှ်ဂမၠိုင်]]''' ရ။  ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု ပရေင်ကတဵုဒှ် မဒှ်လဝ် ပ...&quot;</comment>
      <origin>59554</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="790" sha1="c5bv5inaz1kgbdmze5jz5rryt51662f" xml:space="preserve">လိက်ပရေင် အဓိក သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[၁၈ ဗွဝ်ကၠံ ပရေင်ကတဵုဒှ်ဂမၠိုင်]]''' ရ။

ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု ပရေင်ကတဵုဒှ် မဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ (18th-century events)၊ ဝင်ခေတ်တၟိ တမ်နာဲ ကေုာံ ပရူပရာ အဓိက မကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဗွဝ်ကၠံဏအ် နာနာ သာ် ရ။

[[ကဏ္ဍ:ဝင်ဂၠးတိ]]
[[ကဏ္ဍ:ဗွဝ်ကၠံဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>c5bv5inaz1kgbdmze5jz5rryt51662f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ပရေင်ကတဵုဒှ်ဂမၠိုင်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13032</id>
    <revision>
      <id>59555</id>
      <timestamp>2026-10-29T23:31:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ပရေင်ကတဵုဒှ်ဂမၠိုင်]]''' ရ။  ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု ပရေင်ကတဵုဒှ် မဒှ်လဝ် ပ...&quot;</comment>
      <origin>59555</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="848" sha1="77cbdmnc4jlyh2339xe7uhi2xkpe68h" xml:space="preserve">လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ပရေင်ကတဵုဒှ်ဂမၠိုင်]]''' ရ။

ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု ပရေင်ကတဵုဒှ် မဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ (19th-century events)၊ ဝင်စဍာ်ခေတ်တၟိ၊ သာသနာ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရူပရာ အဓိက မကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဗွဝ်ကၠံဏအ် နာနာ သာ် ရ။

[[ကဏ္ဍ:ဝင်ဂၠးတိ]]
[[ကဏ္ဍ:ဗွဝ်ကၠံဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>77cbdmnc4jlyh2339xe7uhi2xkpe68h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13033</id>
    <revision>
      <id>59559</id>
      <timestamp>2026-10-29T23:34:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်]]''' ရ။  ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု ဓာတ်ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် (Hydrogen)၊ ဒြပ်စှ်ေဓာတ် (Chemical elem...&quot;</comment>
      <origin>59559</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="711" sha1="i9i51n2k7zwb8zjhutqddhne4rgegoj" xml:space="preserve">လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန်]]''' ရ။

ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု ဓာတ်ဟာ်ဒြဝ်ဂျိန် (Hydrogen)၊ ဒြပ်စှ်ေဓာတ် (Chemical elements)၊ ပရူပရာ သိပ္ပံဓာတ်ရသာ (Chemistry) ကေုာံ ပရူပရာ မဆေင်စပ် နာနာ သာ် ရ။

[[ကဏ္ဍ:ဓာတ်စှ်ေဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:သိပ္ပံဓာတ်ရသာ]]</text>
      <sha1>i9i51n2k7zwb8zjhutqddhne4rgegoj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ဓာတ်စှ်ေဂမၠိုင်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13034</id>
    <revision>
      <id>59560</id>
      <timestamp>2026-10-29T23:34:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ဓာတ်စှ်ေဂမၠိုင်]]''' ရ။  ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု ဓာတ်စှ်ေဂမၠိုင် (Chemical elements)၊ တက္ကသိုလ်ပ္တ...&quot;</comment>
      <origin>59560</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="704" sha1="duijdu4r6kt7wbzl7szekiiwb0grxgv" xml:space="preserve">လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ဓာတ်စှ်ေဂမၠိုင်]]''' ရ။

ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု ဓာတ်စှ်ေဂမၠိုင် (Chemical elements)၊ တက္ကသိုလ်ပ္တိတ်ဓာတ်၊ ဇယားပွဳပွူ (Periodic table) ကေုာံ ပရူပရာ သိပ္ပံဓာတ်ရသာ (Chemistry) နာနာ သာ် ရ။

[[ကဏ္ဍ:သိပ္ပံဓာတ်ရသာ]]
[[ကဏ္ဍ:သိပ္ပံ]]</text>
      <sha1>duijdu4r6kt7wbzl7szekiiwb0grxgv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:သိပ္ပံဓာတ်ရသာ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13035</id>
    <revision>
      <id>59561</id>
      <timestamp>2026-10-29T23:35:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[သိပ္ပံဓာတ်ရသာ]]''' ရ။  ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု သိပ္ပံဓာတ်ရသာ (Chemistry)၊ ဒြပ်စှ်ေ၊ ဓာတ်တိတ် က...&quot;</comment>
      <origin>59561</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="633" sha1="swa62l3zw6w9nydp92mnyvzem4h3axt" xml:space="preserve">လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[သိပ္ပံဓာတ်ရသာ]]''' ရ။

ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု သိပ္ပံဓာတ်ရသာ (Chemistry)၊ ဒြပ်စှ်ေ၊ ဓာတ်တိတ် ကေုာံ ပရူပရာ သိပ္ပံ မဆေင်ကဵု ဓာတ်ရသာ နာနာ သာ် ရ။

[[ကဏ္ဍ:သိပ္ပံ]]
[[ကဏ္ဍ:သဘာဝသိပ္ပံ]]</text>
      <sha1>swa62l3zw6w9nydp92mnyvzem4h3axt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:သဘာဝသိပ္ပံ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13036</id>
    <revision>
      <id>59562</id>
      <timestamp>2026-10-29T23:36:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[သဘာဝသိပ္ပံ]]''' ရ။  ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု သဘာဝသိပ္ပံ (Natural science)၊ ရူပဗေဒ၊ သိပ္ပံဓာတ်ရသာ၊ ဇ...&quot;</comment>
      <origin>59562</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="636" sha1="oqmlb5or7d3897jtuxjx33om6cn6tqt" xml:space="preserve">လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[သဘာဝသိပ္ပံ]]''' ရ။

ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု သဘာဝသိပ္ပံ (Natural science)၊ ရူပဗေဒ၊ သိပ္ပံဓာတ်ရသာ၊ ဇီဝဗေဒ ကေုာံ ပရူပရာ သိပ္ပံ မလ္ၚတ်ပွဳပွူသဘာဝ နာနာ သာ် ရ။

[[ကဏ္ဍ:သိပ္ပံ]]
[[ကဏ္ဍ:သဘာဝ]]</text>
      <sha1>oqmlb5or7d3897jtuxjx33om6cn6tqt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ဒပ်ပၞာန်ဂမၠိုင်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13037</id>
    <revision>
      <id>59565</id>
      <timestamp>2026-10-29T23:39:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ဒပ်ပၞာန်ဂမၠိုင်]]''' ရ။  ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု ဒပ်ပၞာန်ဂမၠိုင် (Military forces)၊ ဒပ်မ္ၚး, ဒပ်တိ...&quot;</comment>
      <origin>59565</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1583" sha1="g1bny4aaa00mw7jucc0eghvkpjj81gj" xml:space="preserve">လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ဒပ်ပၞာန်ဂမၠိုင်]]''' ရ။

ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု ဒပ်ပၞာန်ဂမၠိုင် (Military forces)၊ ဒပ်မ္ၚး, ဒပ်တိုက်ပွန်, ပရေင်စိုတ်ဓာတ်ပၞာန် ကေုာံ ပရူပရာ မဆေင်ကဵု ပရေင်စဵုဒၞာ ကေုာံ ပၞာန် နာနာ သာ် ရ။

== ဒပ်ပၞာန် ကေုာံ အလံင်အရာ မပြာကတ်ဂမၠိုင် ==
* [[ဒပ်ပၞာန်တိုက်]] (Army) - ဒပ်ပၞာန် မကေတ်တာလျိုင် ပ္ဍဲတိတိုက်။
* [[ဒပ်ပၞာန်ဍာ်]] (Navy) - ဒပ်ပၞာန် မကေတ်တာလျိုင် ပ္ဍဲကွဳစက်ၜဳ ကေုာံ ပ္ဍဲဍာ်။
* [[ဒပ်ပၞာန်ကျာ]] (Air Force) - ဒပ်ပၞာန် မကေတ်တာလျိုင် ပ္ဍဲလတူကျာ နကဵုယာဉ်ပျံင်။
* [[ဒပ်ပၞာန်စဵုဒၞာ]] (Defense Force) - ဒပ်ပၞာန် မစဵုဒၞာ တိဍာ် ကေုာံ ဍုင်ကွာန်။

[[ကဏ္ဍ:ပၞာန်]]
[[ကဏ္ဍ:အလံင်အရာပၞာန်]]</text>
      <sha1>g1bny4aaa00mw7jucc0eghvkpjj81gj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ရးနိဂီုဗၟာ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13038</id>
    <revision>
      <id>59566</id>
      <timestamp>2026-10-29T23:40:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ရးနိဂီုဗၟာ]]''' ရ။  ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု ရးနိဂီုဗၟာ (Myanmar / Burma)၊ ဝင်၊ ယေန်သၞာင်၊ တွဵုရး၊...&quot;</comment>
      <origin>59566</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1565" sha1="h1fjmgauv8im02icw034za6ixrt246s" xml:space="preserve">လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ရးနိဂီုဗၟာ]]''' ရ။

ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု ရးနိဂီုဗၟာ (Myanmar / Burma)၊ ဝင်၊ ယေန်သၞာင်၊ တွဵုရး၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရူပရာ မဆေင်စပ် ကု ဍုင်ဗၟာ နာနာ သာ် ရ။

== ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာ မပြာကတ်ဂမၠိုင် ==
* [[နေပြည်တော်]] - ရုင်ဇၞော်အလဵုအသဳ ကေုာံ ဝန်ကြီးဌာနဂမၠိုင် မနွံ၊ ဒေသဒုတ်သ္ကိုပ် ရးနိဂီုဗၟာ။
* [[လ္ဂုင်]] - ဍုင်ဇၞော် တြေံ ကေုာံ ဗဟဵုပရေင်ပိုန်ဒြပ် အဓိက ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာ။
* [[တြိဂံဒေသ မန်]] - ဒေသဌာန် ပဒတဴ ဂကူမန် ကေုာံ ဝင်ဍုင်မန်တြေံတြဟ်။
* [[မြန်မာပြေ]] - လညာတ် မဆေင်ကဵု ရးနိဂီု ကေုာံ သဇိုင်ပထဝဳ။

[[ကဏ္ဍ:ဍုင်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:အာရှ အဓိကဒေသဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>h1fjmgauv8im02icw034za6ixrt246s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရးနိဂီုဗၟာ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13039</id>
    <revision>
      <id>59567</id>
      <timestamp>2026-10-29T23:41:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရးနိဂီုဗၟာ]]''' ရ။  ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရးနိဂီုဗၟာ (Po...&quot;</comment>
      <origin>59567</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1900" sha1="t2i844usjrin2elqkbn08ulogkmg8zv" xml:space="preserve">လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရးနိဂီုဗၟာ]]''' ရ။

ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရးနိဂီုဗၟာ (Politics of Myanmar)၊ အလဵုအသဳ၊ တၠအဝဵု၊ ဗော်ဳပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရူပရာ အဝဵုအသဳ ကေုာံ သဇိုင်သၞောဝ်ဥပဒေ နာနာ သာ် ရ။

== ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရးနိဂီုဗၟာ မပြာကတ်ဂမၠိုင် ==
* [[အလဵုအသဳဗဟဵု]] (Central Government) - တၠအဝဵု မထိင်ဒဝ်လဝ် သဇိုင်အလဵုအသဳဍုင်။
* [[ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] (Political Parties) - ဂကောံဗော် မပြိုင်ပလှ် ပ္ဍဲပရေင်ဍုင်ကွာန် ဍုင်ဗၟာ။
* [[သၞောဝ်ဥပဒေဇၞော်]] (Constitution) - သဇိုင်သၞောဝ်ဥပဒေ အဓိက မသ္ပသဇိုင် ကု အုပ်ဓုပ်ဍုင်။
* [[ပရေင်ချဳဓရာင် ကောန်ဍုင်အရင်]] (Ethnic Nationalities Movements) - လညာတ် ကေုာံ ပရေင်တိုက်ပွန် မဆေင်ကဵု သၞောဝ်ဗၠးၜး ကေုာံ အခေါင်အရာ ကောန်ဍုင်အရင်ဂမၠိုင်။

[[ကဏ္ဍ:ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[ကဏ္ဍ:ရးနိဂီုဗၟာ]]</text>
      <sha1>t2i844usjrin2elqkbn08ulogkmg8zv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59568</id>
      <parentid>59567</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T23:42:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59568</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1906" sha1="dbdje9495kv0rwhz9gc1muv6g4whqwh" xml:space="preserve">လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရးနိဂီုဗၟာ]]''' ရ။

ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရးနိဂီုဗၟာ (Politics of Myanmar)၊ အလဵုအသဳ၊ တၠအဝဵု၊ ဗော်ဳပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရူပရာ အဝဵုအသဳ ကေုာံ သဇိုင်သၞောဝ်ဥပဒေ နာနာ သာ် ရ။

== ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရးနိဂီုဗၟာ မပြာကတ်ဂမၠိုင် ==
* [[အလဵုအသဳဗဟဵု]] (Central Government) - တၠအဝဵု မထိင်ဒဝ်လဝ် သဇိုင်အလဵုအသဳဍုင်။
* [[ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] (Political Parties) - ဂကောံဗော် မပြိုင်ပလှ် ပ္ဍဲပရေင်ဍုင်ကွာန် ဍုင်ဗၟာ။
* [[သၞောဝ်ဥပဒေသ္ဇိုင်]] (Constitution) - သဇိုင်သၞောဝ်ဥပဒေ အဓိက မသ္ပသဇိုင် ကု အုပ်ဓုပ်ဍုင်။
* [[ပရေင်ချဳဓရာင် ကောန်ဍုင်အရင်]] (Ethnic Nationalities Movements) - လညာတ် ကေုာံ ပရေင်တိုက်ပွန် မဆေင်ကဵု သၞောဝ်ဗၠးၜး ကေုာံ အခေါင်အရာ ကောန်ဍုင်အရင်ဂမၠိုင်။

[[ကဏ္ဍ:ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[ကဏ္ဍ:ရးနိဂီုဗၟာ]]</text>
      <sha1>dbdje9495kv0rwhz9gc1muv6g4whqwh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ဂကောံရပ်လွဟ် ပ္ဍဲ ရးနိဂီုဗၟာ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13040</id>
    <revision>
      <id>59569</id>
      <timestamp>2026-10-29T23:43:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ဂကောံရပ်လွဟ် ပ္ဍဲ ရးနိဂီုဗၟာ]]''' ရ။  ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု ဒပ်ပၞာန်ဗၠးၜးကောန်ဍုင်အ...&quot;</comment>
      <origin>59569</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1741" sha1="lna9sesbz59ql1mzdwzuld4gngy3lls" xml:space="preserve">လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ဂကောံရပ်လွဟ် ပ္ဍဲ ရးနိဂီုဗၟာ]]''' ရ။

ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု ဒပ်ပၞာန်ဗၠးၜးကောန်ဍုင်အရင်၊ ဒပ်စဵုဒၞာကောန်ဂကူ ကေုာံ ဂကောံရပ်လွဟ် မတိုန်တိတ်ဒၟံင် ပ္ဍဲ ရးနိဂီုဗၟာ (Armed organizations in Myanmar) နာနာ သာ် ရ။

== ဒပ်ပၞာန် ကေုာံ ဂကောံရပ်လွဟ် မပြာကတ်ဂမၠိုင် ==
* [[ဒပ်ပၞာန်မန်ကောန်ဂကူ]] (Mon National Liberation Army - MNLA) - ဒပ်ပၞာန် ဗၠးၜးကောန်ဂကူမန် မစဵုဒၞာ ကေုာံ တိုက်ပွန်ကၠုင် သွက်အခေါင်အရာဂကူမန်။
* [[ဒပ်ပၞာန်ကရေင်]] (Karen National Liberation Army - KNLA) - ဒပ်ပၞာန်ကောန်ဂကူကရေင်။
* [[ဒပ်ပၞာန်ကချေင်]] (Kachin Independence Army - KIA) - ဒပ်ပၞာန် ဗၠးၜးကချေင်။
* [[ဒပ်ပၞာန်ဝ]] (United Wa State Army - UWSA) - ဒပ်ပၞာန် မစဵုဒၞာ ဒေသတွဵုရးဝ။

[[ကဏ္ဍ:ဒပ်ပၞာန်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရးနိဂီုဗၟာ]]</text>
      <sha1>lna9sesbz59ql1mzdwzuld4gngy3lls</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ဝင်ပၠန်ဂတး ရးနိဂီုဗၟာ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13041</id>
    <revision>
      <id>59570</id>
      <timestamp>2026-10-29T23:44:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ဝင်ပၠန်ဂတး ရးနိဂီုဗၟာ]]''' ရ။  ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု ဝင်ပၠန်ဂတး၊ သဇိုင်တိုက်ပွန် သွက...&quot;</comment>
      <origin>59570</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2079" sha1="dv3xioaiqeo3980qmxliuf0h3yt5ve9" xml:space="preserve">လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ဝင်ပၠန်ဂတး ရးနိဂီုဗၟာ]]''' ရ။

ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု ဝင်ပၠန်ဂတး၊ သဇိုင်တိုက်ပွန် သွက်ဗၠးၜး၊ ပရေင်ချဳဓရာင် သဟဇာတ် ကေုာံ သဇိုင်ရာဇဝင် ပၠန်ဂတး ပ္ဍဲ ရးနိဂီုဗၟာ (History of resistance and revolution in Myanmar) နာနာ သာ် ရ။

== ပၠန်ဂတး ကေုာံ ပရေင်တိုက်ပွန် မပြာကတ်ဂမၠိုင် ==
* [[ပၠန်ဂတး ဗၠးၜးဍုင်]] (Independence Struggle) - ပၠန်ဂတး ကေုာံ တိုက်ပွန် သွက်ဂွံဂွံ ဗၠးၜးဍုင် နူသၟဝ်တဲ သဓိင်အင်္ဂလိက်။
* [[ပၠန်ဂတး ကောန်ဍုင်အရင်]] (Ethnic Nationalities Resistance) - တိုက်ပွန် ကေုာံ ပၠန်ဂတး ကောန်ဍုင်အရင်ဂမၠိုင် သွက်အခေါင်တקסအဓိပတိ ကေုာံ ဖေဝ်ဒရေဝ်။
* [[ပရေင်ချဳဓရာင် ၈၈၈၈]] (8888 Uprising) - ပၠန်ဂတး မဟာဇန် သွက်ဒဳမဝ်ကရေသဳ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၈။
* [[ပၠန်ဂတး သ 봄လာ]] (Spring Revolution) - ပၠန်ဂတး စၟတ်သမ္တီလၟုဟ် မတိုက်ပွန်ဒၟံင် ဒဒှ်မဒစဵုဒစှ် တၠအဝဵုပၞာန် နူသၞာံ ၂၀၂၁။

[[ကဏ္ဍ:ဝင် ရးနိဂီုဗၟာ]]
[[ကဏ္ဍ:ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရးနိဂီုဗၟာ]]</text>
      <sha1>dv3xioaiqeo3980qmxliuf0h3yt5ve9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ဝင် ရးနိဂီုဗၟာ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13042</id>
    <revision>
      <id>59571</id>
      <timestamp>2026-10-29T23:45:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ဝင်ရးနိဂီုဗၟာ]]''' ရ။  ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု ဝင်ရးနိဂီုဗၟာ (History of Myanmar)၊ ခေတ်တမၠာ၊ ါရာဇဝင...&quot;</comment>
      <origin>59571</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1773" sha1="3o2bpipjy48e8xofnbctrmosi3vkhao" xml:space="preserve">လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ဝင်ရးနိဂီုဗၟာ]]''' ရ။

ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု ဝင်ရးနိဂီုဗၟာ (History of Myanmar)၊ ခေတ်တမၠာ၊ ါရာဇဝင် ဘုရင်ဂမၠိုင်၊ ခေတ်သဓိင်အင်္ဂလိက် ကေုာံ ပရူပရာ ဝင်ဍုင်ဗၟာ နာနာ သာ် ရ။

== ခေတ်ရာဇဝင် ကေုာံ ပရေင်ကတဵုဒှ် မပြာကတ်ဂမၠိုင် ==
* [[ခေတ်ဗုကာံ]] (Pagan Period) - ခေတ်တမၠာ ညးမစပတန်လဝ် တိုင်ကၞက် သဇိုင်ဘာသာသသာနာ ကေုာံ ယေန်သၞာင်ဗၟာ။
* [[ခေတ်ုထောန်]] (Toungoo Period) - ခေတ်ဗုရင်မဟာရာဇ် မဒက်ပတန်လဝ် ဒေသဗဟဵု ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ။
* [[ခေတ်ကုန်းဗောင်]] (Konbaung Period) - ခေတ်ဗုရင် ကၞောတ်တဲ မဆက်ဒုင်လဝ် အဝဵု သၟဝ်တဲ သဓိင်အင်္ဂလိက် ဟွံဂွံ။
* [[ခေတ်သဓိင်အင်္ဂလိက်]] (British Rule in Burma) - ခေတ်အင်္ဂလိက် မစိုပ်ကၠုင် ဒေသဗၟာ တုဲ မအုပ်ဓုပ်လဝ် ဍုင်။

[[ကဏ္ဍ:ဝင်ဂၠးတိ]]
[[ကဏ္ဍ:ရးနိဂီုဗၟာ]]</text>
      <sha1>3o2bpipjy48e8xofnbctrmosi3vkhao</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ဗေဒစိုတ်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13043</id>
    <revision>
      <id>59573</id>
      <timestamp>2026-10-29T23:47:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ဗေဒစိုတ်]]''' ({{lang-en|Psychology}}) ရ။  ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု သိပ္ပံပညာစိုတ်၊ သဇိုင်လ္ၚတ် စိုတ်သ္...&quot;</comment>
      <origin>59573</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2060" sha1="4e4ht14j0vpnnz1plunohhjdd3h3wby" xml:space="preserve">လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ဗေဒစိုတ်]]''' ({{lang-en|Psychology}}) ရ။

ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု သိပ္ပံပညာစိုတ်၊ သဇိုင်လ္ၚတ် စိုတ်သ္ၚာဲ၊ စိုတ်ဓါတ်၊ ဒ္ဂေတ်မၞိဟ် ကေုာံ ပရူပရာ မဆေင်ကဵု ပညာစိုတ် နာနာ သာ် ရ။

== ဒေသနာ ကေုာံ လစှ်ေ ပညာစိုတ် မပြာကတ်ဂမၠိုင် ==
* [[ပညာစိုတ် အေဒဳဝါန် (Applied psychology)]] - နဲကဲလ္ၚတ် မစကာ ပညာစိုတ် ပ္ဍဲအရာမဍိုက်ပေင် ပရူပရာ ဒဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲလၟေင်လစှ်ေ မွဲမွဲ။
* [[ပညာစိုတ် ဒ္ဂေတ်မၞိဟ် (Behavioral psychology)]] - ပညာစိုတ် မလ္ၚတ် ဒ္ဂေတ်မၞိဟ် ကေုာံ တၚ်သမ္တီ မကလိဂွံ နူပွဳပွူသဘာဝ။
* [[ပညာစိုတ် ပူဂိုလ် (Personality psychology)]] - ပညာစိုတ် မလ္ၚတ် လစှ်ေပူဂိုလ်၊ စိုတ်ဓါတ်၊ တၚ်ပါ်ၜတ် ကေုာံ လၟေင်လစှ်ေ စိုတ်ဇကုမွဲ ကဵုမွဲ။
* [[ပညာစိုတ် ကောန်ၚာ် ကေုာံ ဇၞော် (Developmental psychology)]] - ပညာစိုတ် မလ္ၚတ် လၟေင်ဇၞော်မောဝ် တိုန်စိုပ် စိုတ် နူကောန်ၚာ် စဵုကဵုစိုပ် အရွယ်ဇၞော်။

[[ကဏ္ဍ:ပညာ]]
[[ကဏ္ဍ:သိပ္ပံ]]</text>
      <sha1>4e4ht14j0vpnnz1plunohhjdd3h3wby</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59574</id>
      <parentid>59573</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T23:48:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59574</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2102" sha1="dmt76pkpdxnc10d9p4m5tq9h02yd7ou" xml:space="preserve">လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ဗေဒစိုတ်]]''' ({{lang-en|Psychology}}) ရ။

ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု သိပ္ပံပညာစိုတ်၊ သဇိုင်လ္ၚတ် စိုတ်သ္ၚာဲ၊ စိုတ်ဓါတ်၊ ဒ္ဂေတ်မၞိဟ် ကေုာံ ပရူပရာ မဆေင်ကဵု ပညာစိုတ် နာနာ သာ် ရ။

== ဒေသနာ ကေုာံ လစှ်ေ ပညာစိုတ် မပြာကတ်ဂမၠိုင် ==
* [[ပညာစိုတ် အေဒဳဝါန် (Applied psychology)]] - နဲကဲလ္ၚတ် မစကာ ပညာစိုတ် ပ္ဍဲအရာမဍိုက်ပေင် ပရူပရာ ဒဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲလၟေင်လစှ်ေ မွဲမွဲ။
* [[ပညာစိုတ် ဒ္ဂေတ်မၞိဟ် (Behavioral psychology)]] - ပညာစိုတ် မလ္ၚတ် ဒ္ဂေတ်မၞိဟ် ကေုာံ တၚ်သမ္တီ မကလိဂွံ နူပွဳပွူသဘာဝ။
* [[ပညာစိုတ် ပူဂိုလ် (Personality psychology)]] - ပညာစိုတ် မလ္ၚတ် လစှ်ေပူဂိုလ်၊ စိုတ်ဓါတ်၊ တၚ်ပါ်ၜတ် ကေုာံ လၟေင်လစှ်ေ စိုတ်ဇကုမွဲ ကဵုမွဲ။
* [[ပညာစိုတ် ကောန်ၚာ် ကေုာံ ဇၞော် (Developmental psychology)]] - ပညာစိုတ် မလ္ၚတ် လၟေင်ဇၞော်မောဝ် တိုန်စိုပ် စိုတ် နူကောန်ၚာ် စဵုကဵုစိုပ် အရွယ်ဇၞော်။

[[ကဏ္ဍ:ပညာ]]
[[ကဏ္ဍ:ပညာစိုတ်]]
[[ကဏ္ဍ:သိပ္ပံ]]</text>
      <sha1>dmt76pkpdxnc10d9p4m5tq9h02yd7ou</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:LGBT</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13044</id>
    <revision>
      <id>59575</id>
      <timestamp>2026-10-29T23:49:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[LGBT]]''' ရ။  ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု ဂကောံမၞိဟ် LGBT (Lesbian, Gay, Bisexual, and Transgender)၊ အခေါင်အရာ မၞိဟ်၊ ဒ္ဂေတ်...&quot;</comment>
      <origin>59575</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1904" sha1="2zit52paddj77g5gjawel6zx1wodwj9" xml:space="preserve">လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[LGBT]]''' ရ။

ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု ဂကောံမၞိဟ် LGBT (Lesbian, Gay, Bisexual, and Transgender)၊ အခေါင်အရာ မၞိဟ်၊ ဒ္ဂေတ်လိင် ကေုာံ ပရူပရာ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် မဆေင်စပ် နာနာ သာ် ရ။

== လစှ်ေ ကေုာံ ပရူပရာ LGBT မပြာကတ်ဂမၠိုင် ==
* [[လေသ်ဗိယေန်]] (Lesbian) - ဗြဴမဒးစိုတ် ကေုာံ မစိုပ်လ္ပာ် စိုတ်ဓာတ် ကဵုဗြဴ ရေင်သကအ်။
* [[ဂေ]] (Gay) -တြုဟ် မဒးစိုတ် ကေုာံ မစိုပ်လ္ပာ် စိုတ်ဓာတ် ကဵုတြုဟ် ရေင်သကအ် (ယျေဝ်ကဵု မၞိဟ်မဒးစိုတ် သီုၜါလ္ပာ်လေဝ် ဒှ်မာန်)။
* [[ဗိုယ်သေက်ဇျူဝါယ်]] (Bisexual) - မၞိဟ်မဒးစိုတ် သီုတြုဟ် သီုဗြဴ။
* [[ထရာန်သ်စိန္ဒာ]] (Transgender) - မၞိဟ် မပြံင်လှာဲစိုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး မတုပ်စိုတ် ကဵုဂကူလိင် မတၞဟ်ခြာ နူလိင်ဇကု မဒတုံစှ်ေလဝ် နူဒတုဲ မံင်စံင် နကဵုလိင် တၞဟ်ခြာ။

[[ကဏ္ဍ:ပရေင်မၞိဟ်]]
[[ကဏ္ဍ:အခေါင်အရာမၞိဟ်]]</text>
      <sha1>2zit52paddj77g5gjawel6zx1wodwj9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59576</id>
      <parentid>59575</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T23:50:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59576</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1904" sha1="gz08lbivi6vhvbzp59s2bhc16citjcf" xml:space="preserve">လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[LGBT]]''' ရ။

ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု ဂကောံမၞိဟ် LGBT (Lesbian, Gay, Bisexual, and Transgender)၊ အခေါင်အရာ မၞိဟ်၊ ဒ္ဂေတ်လိင် ကေုာံ ပရူပရာ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် မဆေင်စပ် နာနာ သာ် ရ။

== လစှ်ေ ကေုာံ ပရူပရာ LGBT မပြာကတ်ဂမၠိုင် ==
* [[လေသ်ဗိယေန်]] (Lesbian) - ဗြဴမဒးစိုတ် ကေုာံ မစိုပ်လ္ပာ် စိုတ်ဓာတ် ကဵုဗြဴ ရေင်သကအ်။
* [[ဂေ]] (Gay) -တြုဟ် မဒးစိုတ် ကေုာံ မစိုပ်လ္ပာ် စိုတ်ဓာတ် ကဵုတြုဟ် ရေင်သကအ် (ယျေဝ်ကဵု မၞိဟ်မဒးစိုတ် သီုၜါလ္ပာ်လေဝ် ဒှ်မာန်)။
* [[ဗိုင်သေက်ဇျူဝါယ်]] (Bisexual) - မၞိဟ်မဒးစိုတ် သီုတြုဟ် သီုဗြဴ။
* [[ထရာန်သ်ဂျန္ဒာ]] (Transgender) - မၞိဟ် မပြံင်လှာဲစိုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး မတုပ်စိုတ် ကဵုဂကူလိင် မတၞဟ်ခြာ နူလိင်ဇကု မဒတုံစှ်ေလဝ် နူဒတုဲ မံင်စံင် နကဵုလိင် တၞဟ်ခြာ။

[[ကဏ္ဍ:ပရေင်မၞိဟ်]]
[[ကဏ္ဍ:အခေါင်အရာမၞိဟ်]]</text>
      <sha1>gz08lbivi6vhvbzp59s2bhc16citjcf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ဂေ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13045</id>
    <revision>
      <id>59577</id>
      <timestamp>2026-10-29T23:51:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ဂေ]]''' ({{lang-en|Gay}}) ရ။  ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု မၞိဟ်မဒးစိုတ် တြုဟ်ကဵုတြုဟ်၊ ပရူပရာ မၞိဟ်တြု...&quot;</comment>
      <origin>59577</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1529" sha1="omxuw0d1pl7hozvwp9h8nnrrtdsdq1g" xml:space="preserve">လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ဂေ]]''' ({{lang-en|Gay}}) ရ။

ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု မၞိဟ်မဒးစိုတ် တြုဟ်ကဵုတြုဟ်၊ ပရူပရာ မၞိဟ်တြုဟ် မဆေင်စပ် ကု ဒ္ဂေတ်လိင် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် နာနာ သာ် ရ။

== လစှ်ေ ကေုာံ ပရူပရာ မဆေင်စပ် ဂေ မပြာကတ်ဂမၠိုင် ==
* [[တြုဟ်မဒးစိုတ်တြုဟ်]] (Male homosexuality) - လစှ်ေ စိုတ်ဓာတ် ကေုာံ ပရေင်ဆာန် မဒတုံစှ်ေ လ္ပာ်တြုဟ် ကုတြုဟ်။
* [[ပရေင်မၞိဟ် LGBT]] (LGBT community) - ဂကောံမၞိဟ် မပ္တံ လေသ်ဗိယေန်၊ ဂေ၊ ဗိုယ်သေက်ဇျူဝါယ် ကေုာံ ထရာန်သ်စိန္ဒာ။
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်ဂေ]] (Gay rights) - တိုက်ပွန် သွက်အခေါင်အရာ ပရေင်တုပ်သၟဟ် ကေုာံ အခေါင်အရာ မၞိဟ်။

[[ကဏ္ဍ:LGBT]]
[[ကဏ္ဍ:ပရေင်မၞိဟ်]]</text>
      <sha1>omxuw0d1pl7hozvwp9h8nnrrtdsdq1g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59578</id>
      <parentid>59577</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T23:51:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59578</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1529" sha1="nsura4rhos7fftimby2aj14sjabqztd" xml:space="preserve">လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ဂေ]]''' ({{lang-en|Gay}}) ရ။

ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု မၞိဟ်မဒးစိုတ် တြုဟ်ကဵုတြုဟ်၊ ပရူပရာ မၞိဟ်တြုဟ် မဆေင်စပ် ကု ဒ္ဂေတ်လိင် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် နာနာ သာ် ရ။

== လစှ်ေ ကေုာံ ပရူပရာ မဆေင်စပ် ဂေ မပြာကတ်ဂမၠိုင် ==
* [[တြုဟ်မဒးစိုတ်တြုဟ်]] (Male homosexuality) - လစှ်ေ စိုတ်ဓာတ် ကေုာံ ပရေင်ဆာန် မဒတုံစှ်ေ လ္ပာ်တြုဟ် ကုတြုဟ်။
* [[ပရေင်မၞိဟ် LGBT]] (LGBT community) - ဂကောံမၞိဟ် မပ္တံ လေသ်ဗိယေန်၊ ဂေ၊ ဗိုယ်သေက်ဇျူဝါယ် ကေုာံ ထရာန်သ်စိန္ဒာ။
* [[အခေါင်အရာမၞိဟ် ဂေ]] (Gay rights) - တိုက်ပွန် သွက်အခေါင်အရာ ပရေင်တုပ်သၟဟ် ကေုာံ အခေါင်အရာ မၞိဟ်။

[[ကဏ္ဍ:LGBT]]
[[ကဏ္ဍ:ပရေင်မၞိဟ်]]</text>
      <sha1>nsura4rhos7fftimby2aj14sjabqztd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂေ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13046</id>
    <revision>
      <id>59579</id>
      <timestamp>2026-10-30T00:01:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ဂေ]]''' ({{lang-en|Gay}}) ရ။  ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု မၞိဟ်မဒးစိုတ် တြုဟ်ကဵုတြုဟ်၊ ပရူပရာ မၞိဟ်တြု...&quot;</comment>
      <origin>59579</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1529" sha1="nsura4rhos7fftimby2aj14sjabqztd" xml:space="preserve">လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ဂေ]]''' ({{lang-en|Gay}}) ရ။

ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု မၞိဟ်မဒးစိုတ် တြုဟ်ကဵုတြုဟ်၊ ပရူပရာ မၞိဟ်တြုဟ် မဆေင်စပ် ကု ဒ္ဂေတ်လိင် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် နာနာ သာ် ရ။

== လစှ်ေ ကေုာံ ပရူပရာ မဆေင်စပ် ဂေ မပြာကတ်ဂမၠိုင် ==
* [[တြုဟ်မဒးစိုတ်တြုဟ်]] (Male homosexuality) - လစှ်ေ စိုတ်ဓာတ် ကေုာံ ပရေင်ဆာန် မဒတုံစှ်ေ လ္ပာ်တြုဟ် ကုတြုဟ်။
* [[ပရေင်မၞိဟ် LGBT]] (LGBT community) - ဂကောံမၞိဟ် မပ္တံ လေသ်ဗိယေန်၊ ဂေ၊ ဗိုယ်သေက်ဇျူဝါယ် ကေုာံ ထရာန်သ်စိန္ဒာ။
* [[အခေါင်အရာမၞိဟ် ဂေ]] (Gay rights) - တိုက်ပွန် သွက်အခေါင်အရာ ပရေင်တုပ်သၟဟ် ကေုာံ အခေါင်အရာ မၞိဟ်။

[[ကဏ္ဍ:LGBT]]
[[ကဏ္ဍ:ပရေင်မၞိဟ်]]</text>
      <sha1>nsura4rhos7fftimby2aj14sjabqztd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ဒပ်ရပ်လွဟ်ဂမၠိုင်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13047</id>
    <revision>
      <id>59580</id>
      <timestamp>2026-10-30T00:05:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ဒပ်ရပ်လွဟ်ဂမၠိုင်]]''' ရ။  ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု ဂကောံရပ်လွဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒပ်ရပ်လွဟ...&quot;</comment>
      <origin>59580</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1964" sha1="hh0iscian83176mwwg0at2kwvcfuvgz" xml:space="preserve">လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ဒပ်ရပ်လွဟ်ဂမၠိုင်]]''' ရ။

ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု ဂကောံရပ်လွဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒပ်ရပ်လွဟ် (Armed groups)၊ ဒပ်ပၞာန်ပၠန်ဂတး၊ ဒပ်စဵုဒၞာ ကေုာံ ပရူပရာ ဂကောံမရပ်လွဟ် မၞုံပ္ဍဲဂၠးတိ နာနာ သာ် ရ။

== ဂကူဒပ်ရပ်လွဟ် ကေုာံ လစှ်ေ မပြာကတ်ဂမၠိုင် ==
* [[ဂကောံရပ်လွဟ် အလဵုအသဳဟွံသေင်]] (Non-state armed group) - ဂကောံရပ်လွဟ် မဟွံမဲ သၟဝ်တဲ ကွပ်ကဲ အလဵုအသဳဍုင်။
* [[ဒပ်ပၠန်ဂတး]] (Rebel group / Insurgency) - ဂကောံရပ်လွဟ် မတိုက်ပွန် ဒစဵုဒစှ် အလဵုအသဳ ဟွံသေင်မ္ဂး တၠအဝဵု။
* [[ဒပ်ပၞာန် ကောန်ဍုင်အရင်]] (Ethnic Armed Organization - EAO) - ဒပ်ပၞာန် မဒက်ပတန်လဝ် နကဵုကောန်ဍုင်အရင် သွက်အခေါင်အရာဂကူ။
* [[ဒပ်စဵုဒၞာ ညးဍုင်ကွာန်]] (Militia / Defense Force) - ဒပ်မရပ်လွဟ် မဒက်ပတန်လဝ် နကဵုညးဍုင်ကွာန် သွက်ဂွံစဵုဒၞာ ဒေသဇကု။

[[ကဏ္ဍ:ဒပ်ပၞာန်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ပၞာန်]]
[[ကဏ္ဍ:ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]</text>
      <sha1>hh0iscian83176mwwg0at2kwvcfuvgz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ပရေင်ပၠန်ဂတး</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13048</id>
    <revision>
      <id>59581</id>
      <timestamp>2026-10-30T00:06:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ပရေင်ပၠန်ဂတး]]''' ရ။  ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု ပရေင်ပၠန်ဂတး (Revolution / Rebellion)၊ ဝင်ပၠန်ဂတး၊ ပရေင်...&quot;</comment>
      <origin>59581</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1936" sha1="1xlvle9z4pupoyl4i7d5qxmcbq3e1xz" xml:space="preserve">လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ပရေင်ပၠန်ဂတး]]''' ရ။

ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု ပရေင်ပၠန်ဂတး (Revolution / Rebellion)၊ ဝင်ပၠန်ဂတး၊ ပရေင်တိုက်ပွန်၊ ပရေင်ချဳဓရာင် သွက်ဗၠးၜး ကေုာံ ပရူပရာ မဆေင်စပ် ကု ပရေင်ကလိုက်ကမဵု နာနာ သာ် ရ။

== လစှ်ေ ကေုာံ ပရူပရာ မပြာကတ်ဂမၠိုင် ==
* [[ပၠန်ဂတး]] (Revolution) - ပရေင်ပြံင်လှာဲ သၞောတ်အုပ်ဓုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောတ်ပရေင်ဍုင်ကွာန် နကဵု အသိင်ဇီုကပိုက်။
* [[ပရေင်ကလိုက်ကမဵု]] (Uprising / Rebellion) - ပရေင်ထ္ၜးဆန္ဒ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်တိုက်ပွန် ဒစဵုဒစှ် တၠအဝဵု။
* [[ပရေင်ချဳဓရာင် ဒစဵုဒစှ်]] (Resistance movement) - ပရေင်ချဳဓရာင် သွက်ဂွံ ဒစဵုဒစှ် တၠအဝဵု ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောတ်တၠအဝဵု။
* [[ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင်]] (Civil war) - ပၞာန် မကတဵုဒှ် အကြာ ဂကောံမၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒပ်ပၞာန် ပ္ဍဲဍုင်မွဲမွဲ။

[[ကဏ္ဍ:ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[ကဏ္ဍ:ဝင်]]
[[ကဏ္ဍ:ပၞာန်]]</text>
      <sha1>1xlvle9z4pupoyl4i7d5qxmcbq3e1xz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ဝင်ပရေင်ဍုင်ကွာန်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13049</id>
    <revision>
      <id>59582</id>
      <timestamp>2026-10-30T00:09:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ဝင်ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]''' ရ။  ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု ဝင်ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political history)၊ ပရေင်ပြံ...&quot;</comment>
      <origin>59582</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1635" sha1="piwzfdzz7aoev3l66bk6y29ifp5ibpx" xml:space="preserve">လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ဝင်ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]''' ရ။

ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု ဝင်ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political history)၊ ပရေင်ပြံင်လှာဲ သၞောတ်အုပ်ဓုပ်၊ ဝင်ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ချဳဓရာင် အဝဵုအသဳ ကေုာံ ပရူပရာ သၞောတ်ပရေင်ဍုင်ကွာန် မကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲခေတ်အဆက်ဆက် နာနာ သာ် ရ။

== လစှ်ေ ကေုာံ ပရူပရာ မပြာကတ်ဂမၠိုင် ==
* [[ဝင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရးနိဂီုဗၟာ]] - လၟေင်ဝင် ပရေင်ပြံင်လှာဲ အဝဵုအသဳ ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာ။
* [[ဝင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ]] - ဝင်သၞောတ်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် မကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဂၠးကဝ်။

{{DEFAULTSORT:ဝင်ပရေင်ဍုင်ကွာန်}}
[[ကဏ္ဍ:ဝင်]]
[[ကဏ္ဍ:ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]</text>
      <sha1>piwzfdzz7aoev3l66bk6y29ifp5ibpx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ယဲ ပရေင်စိုတ်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13050</id>
    <revision>
      <id>59584</id>
      <timestamp>2026-10-30T00:11:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ယဲ ပရေင်စိုတ်]]''' ရ။  ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု ယဲ ပရေင်စိုတ် (Mental disorders)၊ ယဲစိုတ်၊ ပြသၞာ ပရေင...&quot;</comment>
      <origin>59584</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2562" sha1="ftcg7l8dcbzrtqkna51p5fh495w4jfw" xml:space="preserve">လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ယဲ ပရေင်စိုတ်]]''' ရ။

ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု ယဲ ပရေင်စိုတ် (Mental disorders)၊ ယဲစိုတ်၊ ပြသၞာ ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ်၊ ယဲမကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူက္ဍဟ် ကေုာံ ပရူပရာ မဆေင်ကဵု ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ဟွံတန်ကြန် နာနာ သာ် ရ။

== လစှ်ေ ကေုာံ ယဲပရေင်စိုတ် မပြာကတ်ဂမၠိုင် ==
* [[ယဲစိုတ်ဓါတ်စှ်ေ]] (Depression) - ယဲပရေင်စိုတ် မကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ စိုတ်ဟွံမိပ်၊ စိုတ်ဓါတ်စှ်ေလောန် ကေုာံ အစောမ်စရာဲ ပ္ဍဲပရေင်ဘဝ ဍိုန်လျစှ်ေအာ။
* [[ယဲစိုတ်ဟွံတန်ကြန်]] (Anxiety disorder) - ယဲပရေင်စိုတ် မကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ စိုတ်ဂဝိင်ဇၞော်လောန်၊ ဖေက်လောန် ကေုာံ စိုတ်ဟွံတန်ကြန် ပ္ဍဲအခိင်ဗွဲမလအ်။
* [[ယဲစိုတ်ၜါဗီု]] (Bipolar disorder) - ယဲပရေင်စိုတ် မကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ စိုတ်ဓါတ် ပြံင်လှာဲဒၟံင် ၜါဗီု (စိုတ်ဓါတ်စှ်ေလောန် ကေုာံ စိုတ်ဓါတ်တိုန်လောန်/သၠုင်လောန်)။
* [[ယဲစိုတ်လီု]] (Schizophrenia) - ယဲပရေင်စိုတ် အတိုင်သဘာဝဟွံသေင် မကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ လညာတ်၊ ပရေင်စိုတ် ကေုာံ ဒ္ဂေတ်မၞိဟ်လီုလာ် ကေုာံ ညာတ်/မိင်ဒၟံင် အရာမဟွံမဲ။

{{DEFAULTSORT:ယဲပရေင်စိုတ်}}
[[ကဏ္ဍ:ယဲဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ်]]
[[ကဏ္ဍ:ပညာစိုတ်]]</text>
      <sha1>ftcg7l8dcbzrtqkna51p5fh495w4jfw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ဟက်ကာ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13051</id>
    <revision>
      <id>59586</id>
      <timestamp>2026-10-30T00:14:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ဟက်ကာ]]''' ရ။  ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု ဟက်ကာ (Hacker)၊ ပရေင်ဂီုကၠီု ကောန်ပျူတာ၊ ရာဇဝတ်သာဲဗာ၊...&quot;</comment>
      <origin>59586</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2263" sha1="3d7oo1k4arntdhh3cj9gs9a2004crle" xml:space="preserve">လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ဟက်ကာ]]''' ရ။

ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု ဟက်ကာ (Hacker)၊ ပရေင်ဂီုကၠီု ကောန်ပျူတာ၊ ရာဇဝတ်သာဲဗာ၊ နဲကဲစမ်ၜတ် ကွန်ယက် ကေုာံ ပရူပရာ မဆေင်ကဵု ပရေင်အေန်တာနဲ နာနာ သာ် ရ။

== လစှ်ေ ကေုာံ ပရူပရာ မပြာကတ် ၅ ဂမၠိုင် ==
* [[ဟက်ကာ ဒုတ်ဗု]] (White hat hacker) - ဟက်ကာ ကောန်ပျူတာ မစမ်ၜတ် ပရေင်ဂီုကၠီု သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ကေုာံ မင်မဲကဵု။
* [[ဟက်ကာ ဒုတ်လမ္စံက်]] (Black hat hacker) - ဟက်ကာ မပလီုပလာ် စက် ဟွံသေင်မ္ဂး မကၠတ်စ တင်ဂၞင် နကဵုနဲကဲ ဟွံလုပ်ကဵုသၞောဝ်။
* [[ဟက်ကာ ဒုတ်ပတေင်]] (Grey hat hacker) - ဟက်ကာ မနွံအကြာ ဒုတ်ဗု ကဵု ဒုတ်လမ္စံက် (ဟွံမဲကဵု အခေါင် ဆဂး ဟွံမဲကဵု စိုတ်ပလီုပလာ်)။
* [[ပရေင်ဂီုကၠီု သာဲဗာ]] (Cybersecurity) - နဲကဲစဵုဒၞာ ကောန်ပျူတာ၊ ကွန်ယက် ကေုာံ တင်ဂၞင် နူကဵုပရေင်ဘဲအန္တရာဲ။
* [[ရာဇဝတ် သာဲဗာ]] (Cybercrime) - ဒုဟ်ရာဇဝတ် ကေုာံ ပရေင်ကမၠတ် မကၠောန်ပ္တိတ် နကဵုကောန်ပျူတာ ဟွံသေင်မ္ဂး အေန်တာနဲ။

{{DEFAULTSORT:ဟက်ကာ}}
[[ကဏ္ဍ:ကောန်ပျူတာ]]
[[ကဏ္ဍ:အေန်တာနဲ]]
[[ကဏ္ဍ:ပရေင်ဂီုကၠီု]]</text>
      <sha1>3d7oo1k4arntdhh3cj9gs9a2004crle</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဟက်ကာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13052</id>
    <revision>
      <id>59587</id>
      <timestamp>2026-10-30T00:17:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox profession | name = ဟက်ကာ (Hacker) | image = Defcon 17 - Hacker Conference.jpg | caption = သဘင်သဳကၠဳ ဟက်ကာ (DEF CON) မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲဍုင် လာသ်ဗေဂါသ် (Las Vegas)။ | official_names = ညးမစမ်ၜတ် ပရေင်ဂီုကၠီု ကောန်ပျူတာ၊ ညးမပလီုပလာ်...&quot;</comment>
      <origin>59587</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17197" sha1="k2jzmf0c5id2whnga6yffa1farx1ks5" xml:space="preserve">{{Infobox profession
| name = ဟက်ကာ (Hacker)
| image = Defcon 17 - Hacker Conference.jpg
| caption = သဘင်သဳကၠဳ ဟက်ကာ (DEF CON) မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲဍုင် လာသ်ဗေဂါသ် (Las Vegas)။
| official_names = ညးမစမ်ၜတ် ပရေင်ဂီုကၠီု ကောန်ပျူတာ၊ ညးမပလီုပလာ် ကွန်ယက်
| occupation_type = ပညာသမ္ဘာ၊ ကောန်ပျူတာ၊ ပရေင်ဂီုကၠီု
| activity_sector = ပရေင်ဂီုကၠီု သာဲဗာ၊ ကွန်ယက် ကောန်ပျူတာ၊ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ
| related_occupation = [[ပရေင်ဂီုကၠီု သာဲဗာ|အစာပရေင်ဂီုကၠီု သာဲဗာ]] (Cybersecurity expert), [[ကောန်ပျူတာ ပရဝ်ဂရာမ်မာ|ပရဝ်ဂရာမ်မာ]] (Programmer), [[ရာဇဝတ် သာဲဗာ|ညးမကၠောန် ရာဇဝတ် သာဲဗာ]]
}}

'''ဟက်ကာ''' ({{lang-en|Hacker}}) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ပူဂိုလ် မနွံကဵု ပညာ ကေုာံ အစောမ်စရာဲ လ္ပာ်ကောန်ပျူတာ၊ ကွန်ယက် (Network) ကေုာံ ပရဝ်ဂရာမ် (Programming) တုဲ မစကာ အစောမ်စရာဲဂှ် သွက်ဂွံ လုပ်စိုပ် ပ္ဍဲသၞောတ်ကောန်ပျူတာ ဟွံသေင်မ္ဂး ကွန်ယက် မွဲမွဲရ။ ယၟုမ္ဂး &quot;ဟက်ကာ&quot; ဏအ်ဂှ် နွံကဵု အဓိပ္ပါယ်နာနာသာ်တုဲ လဆောဝ်မ္ဂး ဒှ်ညးမပလီုပလာ် သၞောတ် (Black hat)၊ လဆောဝ်မ္ဂး ဒှ်ညးမမင်မဲ ကေုာံ စမ်ၜတ် ပရေင်ဂီုကၠီု သၞောတ် (White hat) ရ။ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ပရေင်ဂီုကၠီု သာဲဗာ (Cybersecurity) ဂှ် ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိတုဲ အခန်းကဏ္ဍ ဟက်ကာဂမၠိုင်လေဝ် ပြာကတ်ကၠုင် ဗွဲမလောန်ရ။&lt;ref&gt;Smith, J. (2020). ''The Evolution of Hacker Culture''. Tech Press, New York. p. 45.&lt;/ref&gt;

== ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origins) ==
ဝေါဟာရ မ္ဂး &quot;ဟက်ကာ&quot; ဏအ်ဂှ် စကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၀ ဂမၠိုင် နူကဵု တက္ကသိုလ် MIT (Massachusetts Institute of Technology) ပ္ဍဲဂကောံ Tech Model Railroad Club (TMRC) ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဟက်ကာ ဟီုမ္ဂးဂှ် ညးမနွံကဵု အစောမ်စရာဲ လ္ပာ်စက် ကေုာံ ပရဝ်ဂရာမ် မလေပ်ဖန်ဗဒှ် အရာတၟိတၟိတအ်ရ။ သၞာံ ၁၉၈၀ ဂမၠိုင်ဂှ် ကောန်ပျူတာ ဇကုပိုင် (Personal Computers) တအ် စကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ ပရေင်ဟက် (Hacking) ဂှ်လေဝ် ပြးဇးကၠုင် အလုံမွဲဂၠးတိရ။ ကာလဂှ် အဓိပ္ပါယ် ဟက်ကာ ဂှ် ပြံင်လှာဲအာတုဲ ညးမလုပ်ကၠတ်စ တင်ဂၞင် ဟွံသေင်မ္ဂး ညးမပလီုပလာ် စက်တအ်ဂှ်လေဝ် ကော်စ ဟက်ကာ ကီုရ။ 

== ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ ဂကူဟက်ကာဂမၠိုင် (Definitions and Types of Hackers) ==
ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ဟက်ကာ တအ်ဂှ် ပါ်လဝ် နကဵု &quot;ဒုတ်&quot; (Hat) အတိုင် အရံင်ဂမၠိုင်ရ။ တင်ပါ်ၜတ်ဏအ်ဂှ် သ္ပသဇိုင် ကု တင်ရန်တၟအ် ကေုာံ ဒ္ဂေတ်ပဋိပတ် ညးတအ်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ဂကူဟက်ကာ ကေုာံ တင်အဓိပ္ပါယ်ဂမၠိုင်
|-
! ဂကူဟက်ကာ (Type)
! ယၟု (Name)
! တင်ရန်တၟအ် (Objective)
! သၞောဝ်ဥပဒေ (Legality)
|-
| [[File:White_hat.svg|50px]] 
| '''[[ဟက်ကာ ဒုတ်ဗု]]''' (White Hat)
| စမ်ၜတ် ပရေင်ဂီုကၠီု၊ ကဵုသတိ ကုကမ္ပဏဳ၊ ပလေဝ်ပလေတ် သၞောတ်ကောန်ပျူတာ။
| နွံကဵု အခေါင်၊ လုပ်ကဵုသၞောဝ် (Legal)။
|-
| [[File:Black_hat.svg|50px]] 
| '''[[ဟက်ကာ ဒုတ်လမ္စံက်]]''' (Black Hat)
| ကၠတ် တင်ဂၞင်၊ ပလီုပလာ် သၞောတ်၊ ကလိဂွံ သြန် နကဵုနဲဟွံလုပ်သၞောဝ်။
| ဟွံလုပ်ကဵုသၞောဝ် (Illegal)။
|-
| [[File:Grey_hat.svg|50px]] 
| '''[[ဟက်ကာ ဒုတ်ပတေင်]]''' (Grey Hat)
| လုပ်စမ်ၜတ် သၞောတ် နကဵု ဟွံမဲကဵု အခေါင် ဆဂး ဟွံပလီုပလာ်၊ လဆောဝ် အာတ်သြန်လာဘ်။
| ဟွံကၠးဖ္ဍး၊ လဆောဝ် ဒှ်ဒုဟ် (Often Illegal)။
|}

== ဟက်ကာ ဒုတ်ဗု (White Hat Hackers) ==
ဟက်ကာ ဒုတ်ဗု ဂှ် ဒှ်အစာပရေင်ဂီုကၠီု (Security analysts) မကၠောန်ကမၠောန် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ သၞောတ်ကောန်ပျူတာတအ်ရ။ ညးတအ်ဂှ် လုပ်စမ်ၜတ် သၞောတ်မွဲမွဲ (Penetration testing) နကဵု အခေါင် ကမ္ပဏဳ ဟွံသေင်မ္ဂး အလဵုအသဳတအ်တုဲ၊ ပ္ဍဲဒၞာဲမဍိုန်လျ (Vulnerabilities) တအ်ဂှ် ညးတအ် ထောအ်ထ္ၜးကဵု သွက်ဂွံ ပလေဝ်ပလေတ်ရ။ ကမၠောန်ဏအ်ဂှ် ဒှ်ကမၠောန် မလုပ်ကဵုသၞောဝ်တုဲ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ကမ္ပဏဳဇၞော်ဇၞော်တအ် ခပတိုန်လဝ် ဟက်ကာ ဒုတ်ဗု ဗွဲမဂၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;Doe, A. (2021). ''Ethical Hacking: Principles and Practice''. Cyber Security Press. pp. 112-115.&lt;/ref&gt;

== ဟက်ကာ ဒုတ်လမ္စံက် (Black Hat Hackers) ==
ဟက်ကာ ဒုတ်လမ္စံက် ဂှ် ဒှ်ညးမကၠောန် ရာဇဝတ် သာဲဗာ (Cybercriminals) တအ်ရ။ ညးတအ် လုပ်ပလီုပလာ် သၞောတ်ကောန်ပျူတာ နကဵု နဲကဲနာနာသာ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပရဲ၊ သြန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး တင်ဂၞင်ပူဂိုလ် (Personal data) ရ။ ညးတအ် စကာ [[မာလ်ဝေရ်]] (Malware)၊ [[ရိန်သမ်ဝေရ်]] (Ransomware) ကေုာံ နဲကဲ [[ဖိရှေန်]] (Phishing) တအ်တုဲ လုပ်ကၠတ်စ တင်ဂၞင် ဘဏ် ကေုာံ တင်ဂၞင်ပၞုက်ဂမၠိုင်ရ။ ကမၠောန်ညးတအ်ဂှ် ဒှ်ကမၠောန် မလီုလာ် သၞောဝ်ဥပဒေ အလုံမွဲဂၠးတိရ။

== ဟက်ကာ ဒုတ်ပတေင် (Grey Hat Hackers) ==
ဟက်ကာ ဒုတ်ပတေင် တအ်ဂှ် ဒှ်ဟက်ကာ မနွံအကြာ ဒုတ်ဗု ကဵု ဒုတ်လမ္စံက် ရ။ ညးတအ် လုပ်စမ်ၜတ် သၞောတ်ကောန်ပျူတာ မွဲမွဲ နကဵု ဟွံကလိဂွံ အခေါင် (Permission) နူတၠဒြပ်ရ။ ဆဂး ညးတအ် ဟွံပလီုပလာ် တင်ဂၞင်တအ်တုဲ ကာလဆဵု ဒၞာဲဍိုန်လျမ္ဂး ညးတအ် ဟီုထောအ် ကုတၠဒြပ်ရ။ လဆောဝ်မ္ဂး ညးတအ် အာတ်သြန်လာဘ် (Bounty) သွက်ဂွံ လဴထ္ၜးကဵု ဒၞာဲမဍိုန်လျဂှ်ရ။ 

== နဲကဲ ကေုာံ ကိရိယာဂမၠိုင် (Techniques and Tools) ==
ဟက်ကာတအ် စကာ ကိရိယာ (Tools) ကေုာံ နဲကဲနာနာသာ် သွက်ဂွံ လုပ်စိုပ် ပ္ဍဲသၞောတ်ဂမၠိုင်ရ။ နဲကဲ မပြာကတ်အိုတ်တအ်ဂှ် -
* '''[[ဖိရှေန်]] (Phishing)''' - ပြင်ဗလး အဳမေလ် (Email) ဟွံသေင်မ္ဂး မက်သုက် (Message) လီဠာန် သွက်ဂွံ ကၠတ်စ မဂၞန် (Password)။
* '''[[မာလ်ဝေရ်]] (Malware)''' - ပရဝ်ဂရာမ် (Software) မဖန်ဗဒှ်လဝ် သွက်ဂွံ ပလီုပလာ် စက် ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠတ် တင်ဂၞင်။
* '''[[DDoS တိုက်ပွန်]] (DDoS Attacks)''' - ပလံင်ဗလး ဒေတာ (Data) ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင် ဇရေင် သာဗာ (Server) မွဲမွဲတုဲ ဖန်ကဵု သာဗာဂှ် လီုအာ ဟွံသေင်မ္ဂး လုပ်ဟွံဂွံ။
* '''[[သဵုရှေလ် အိန်ဂျေန်နဳယာရိင်]] (Social Engineering)''' - နဲကဲ လှေအ်လှန် မၞိဟ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ တင်ဂၞင်ပၞုက်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး စကာ စက်ကောန်ပျူတာ။&lt;ref&gt;Johnson, L. (2019). ''Network Security and Attack Vectors''. InfoSec Publishing. p. 78.&lt;/ref&gt;

== ယေန်သၞာင် ဟက်ကာ (Hacker Culture) ==
ယေန်သၞာင် ဟက်ကာ ဂှ် ဒှ်ယေန်သၞာင် မစိုန်သကီု ပ္ဍဲပရေင် နဲကဲပညာ (Technology) ကေုာံ ပရေင်သၠးပွး (Freedom of information) ရ။ ဟက်ကာတအ် ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ တင်ဂၞင် ကေုာံ ပညာတအ်ဂှ် သ္ဒးသၠးပွး ကေုာံ မၞိဟ်ဇၟာပ်ဇၟာပ် သ္ဒးကလိဂွံ အခေါင်လ္ၚတ်ရ။ ယေန်သၞာင်ဏအ်ဂှ် ပံက်ဗဒှ်လဝ် ပရေင်ချဳဓရာင် ပရဝ်ဂရာမ် သၠးပွး (Open-source software movement) မပ္တံကဵု လာင်နက်သ် ([[Linux]]) ကေုာံ ဂၞန်သေင်ကုတ် (Source code) မသၠးပွးတအ်ရ။

== ရာဇဝတ်သာဲဗာ ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ (Cybercrime and Law) ==
ရာဇဝတ်သာဲဗာ ဂှ် ဒှ်ဒုဟ်ရာဇဝတ် မကၠောန်ပ္တိတ် နကဵုကောန်ပျူတာ ကေုာံ ကွန်ယက်ရ။ ဟိုတ်နူ ပရေင်ဟက် မလီုလာ် သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠိုင်ကၠုင်တုဲ ဍုင်နာနာတအ် ပ္တိတ်ကၠုင် သၞောဝ်ဥပဒေ သာဲဗာ (Cyber laws) နာနာသာ်ရ။ ဥပမာ - ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် နွံ သၞောဝ် Computer Fraud and Abuse Act (CFAA) မဒှ်သၞောဝ် မဖျေဟ်ဒုဟ် ကုညးမလုပ်ကၠတ် တင်ဂၞင် နကဵု ဟွံမဲကဵု အခေါင်ရ။&lt;ref&gt;Brown, M. (2022). ''Cybercrime in the 21st Century''. Law Review Press. p. 201.&lt;/ref&gt;

== ပရေင်ဂီုကၠီု သာဲဗာ (Cybersecurity) ==
ပရေင်ဂီုကၠီု သာဲဗာ ဂှ် ဒှ်ကမၠောန် မစဵုဒၞာ ကောန်ပျူတာ၊ သာဗာ၊ မဝ်ဗာင်ဖုင်၊ သၞောတ် အဳလက်ထရဝ်နေတ် (Electronic systems) ကေုာံ တင်ဂၞင် နူကဵု ပရေင်တိုက်ပွန် ဟက်ကာတအ်ရ။ ပ္ဍဲကမၠောန်ဏအ် ဟက်ကာ ဒုတ်ဗု တအ် ပါလုပ် ချဳဓရာင်ဒၟံင် ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်ရ။ ညးတအ် စကာ [[ဖာင်ယာဝေါလ်]] (Firewalls)၊ ပရေင်ပၞုက်တင်ဂၞင် (Encryption) ကေုာံ သၞောတ်စဵုဒၞာ နာနာသာ် သွက်ဂွံ မင်မဲ တင်ဂၞင်ရ။

== အလဵုအသဳ ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ (Government and Defense) ==
အလဵုအသဳ ဍုင်နာနာတအ်လေဝ် ခပတိုန်လဝ် ဟက်ကာဂမၠိုင် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဍုင် ကေုာံ လ္ၚတ် ပရေင်ချဳဓရာင် ဍုင်တၞဟ်တအ်ရ။ ဏအ်ဂှ် ကော်စ ဟက်ကာ မထံက်ပင် နကဵုအလဵုအသဳ (State-sponsored hackers) ရ။ ညးတအ် တိုက်ပွန် ကွန်ယက် ဍုင်တၞဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠတ် တင်ဂၞင် မဆေင်ကဵု ပရေင်ပၞာန် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ရ။ ပရေင်ဏအ်ဂှ် ဒှ်ပၞာန် သာဲဗာ (Cyber warfare) မကတဵုဒှ်ဒၟံင် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ရ။&lt;ref&gt;Williams, K. (2018). ''State-Sponsored Hacking and Global Security''. International Relations Journal, 12(4), 45-60.&lt;/ref&gt;

== ဟက်ကာ မပြာကတ်ဂမၠိုင် (Famous Hackers) ==
ပ္ဍဲဝင်ဟက်ကာဂမၠိုင် နွံမၞိဟ်မပြာကတ် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု -
* '''Kevin Mitnick''' - ဟက်ကာ မပြာကတ်အိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၀ ဂမၠိုင် မလုပ်ကၠတ်လဝ် တင်ဂၞင် ကမ္ပဏဳဇၞော်ဇၞော်။
* '''Anonymous''' - ဂကောံဟက်ကာ မဟွံဗၟံက်ယၟု မချဳဓရာင် လ္ပာ်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ်။
* '''Tim Berners-Lee''' - ညးမဖန်ဗဒှ် World Wide Web၊ မဒှ်ဟက်ကာ ဒုတ်ဗု မွဲတၠ ကီုရ။

== တင်စၟတ် ကေုာံ နိဿဲဂမၠိုင် (Notes and References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ပရေင်ဂီုကၠီုသာဲဗာ
| title = [[ပရေင်ဂီုကၠီု သာဲဗာ]] (Cybersecurity)
| state = uncollapsed
| listclass = hlist
| group1 = ဟက်ကာ ကေုာံ နဲကဲ
| list1 =
* [[ဟက်ကာ]]
* [[ဟက်ကာ ဒုတ်ဗု]]
* [[ဟက်ကာ ဒုတ်လမ္စံက်]]
* [[ဟက်ကာ ဒုတ်ပတေင်]]
* [[သဵုရှေလ် အိန်ဂျေန်နဳယာရိင်]]
| group2 = ပရေင်ဘဲအန္တရာဲ
| list2 =
* [[မာလ်ဝေရ်]]
* [[ဖိရှေန်]]
* [[ရိန်သမ်ဝေရ်]]
* [[DDoS တိုက်ပွန်]]
* [[ရာဇဝတ် သာဲဗာ]]
| group3 = ပရေင်စဵုဒၞာ
| list3 =
* [[ဖာင်ယာဝေါလ်]] (Firewall)
* [[အေန်တဳဗာင်ရသ်]] (Antivirus)
* [[ပရေင်ပၞုက်တင်ဂၞင်]] (Cryptography)
}}

{{DEFAULTSORT:ဟက်ကာ}}
[[ကဏ္ဍ:ဟက်ကာ]]
[[ကဏ္ဍ:ကောန်ပျူတာ]]
[[ကဏ္ဍ:အေန်တာနဲ]]
[[ကဏ္ဍ:ပရေင်ဂီုကၠီု]]
[[ကဏ္ဍ:ရာဇဝတ် သာဲဗာ]]</text>
      <sha1>k2jzmf0c5id2whnga6yffa1farx1ks5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59588</id>
      <parentid>59587</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T00:17:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59588</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17209" sha1="4n8gm1a9ev9z583sgxeufmc50p1dz2h" xml:space="preserve">{{Infobox profession
| name = ဟက်ကာ (Hacker)
| image = Defcon 17 - Hacker Conference.jpg
| caption = သဘင်သဳကၠဳ ဟက်ကာ (DEF CON) မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲဍုင် လာသ်ဗေဂါသ် (Las Vegas)။
| official_names = ညးမစမ်ၜတ် ပရေင်ဂီုကၠီု ကောန်ပျူတာ၊ ညးမပလီုပလာ်ဇာဇၞှိက်
| occupation_type = ပညာသမ္ဘာ၊ ကောန်ပျူတာ၊ ပရေင်ဂီုကၠီု
| activity_sector = ပရေင်ဂီုကၠီု သာဲဗာ၊ဇာဇၞှိက် ကောန်ပျူတာ၊ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ
| related_occupation = [[ပရေင်ဂီုကၠီု သာဲဗာ|အစာပရေင်ဂီုကၠီု သာဲဗာ]] (Cybersecurity expert), [[ကောန်ပျူတာ ပရဝ်ဂရာမ်မာ|ပရဝ်ဂရာမ်မာ]] (Programmer), [[ရာဇဝတ် သာဲဗာ|ညးမကၠောန် ရာဇဝတ် သာဲဗာ]]
}}

'''ဟက်ကာ''' ({{lang-en|Hacker}}) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ပူဂိုလ် မနွံကဵု ပညာ ကေုာံ အစောမ်စရာဲ လ္ပာ်ကောန်ပျူတာ၊ဇာဇၞှိက် (Network) ကေုာံ ပရဝ်ဂရာမ် (Programming) တုဲ မစကာ အစောမ်စရာဲဂှ် သွက်ဂွံ လုပ်စိုပ် ပ္ဍဲသၞောတ်ကောန်ပျူတာ ဟွံသေင်မ္ဂးဇာဇၞှိက် မွဲမွဲရ။ ယၟုမ္ဂး &quot;ဟက်ကာ&quot; ဏအ်ဂှ် နွံကဵု အဓိပ္ပါယ်နာနာသာ်တုဲ လဆောဝ်မ္ဂး ဒှ်ညးမပလီုပလာ် သၞောတ် (Black hat)၊ လဆောဝ်မ္ဂး ဒှ်ညးမမင်မဲ ကေုာံ စမ်ၜတ် ပရေင်ဂီုကၠီု သၞောတ် (White hat) ရ။ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ပရေင်ဂီုကၠီု သာဲဗာ (Cybersecurity) ဂှ် ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိတုဲ အခန်းကဏ္ဍ ဟက်ကာဂမၠိုင်လေဝ် ပြာကတ်ကၠုင် ဗွဲမလောန်ရ။&lt;ref&gt;Smith, J. (2020). ''The Evolution of Hacker Culture''. Tech Press, New York. p. 45.&lt;/ref&gt;

== ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origins) ==
ဝေါဟာရ မ္ဂး &quot;ဟက်ကာ&quot; ဏအ်ဂှ် စကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၀ ဂမၠိုင် နူကဵု တက္ကသိုလ် MIT (Massachusetts Institute of Technology) ပ္ဍဲဂကောံ Tech Model Railroad Club (TMRC) ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဟက်ကာ ဟီုမ္ဂးဂှ် ညးမနွံကဵု အစောမ်စရာဲ လ္ပာ်စက် ကေုာံ ပရဝ်ဂရာမ် မလေပ်ဖန်ဗဒှ် အရာတၟိတၟိတအ်ရ။ သၞာံ ၁၉၈၀ ဂမၠိုင်ဂှ် ကောန်ပျူတာ ဇကုပိုင် (Personal Computers) တအ် စကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ ပရေင်ဟက် (Hacking) ဂှ်လေဝ် ပြးဇးကၠုင် အလုံမွဲဂၠးတိရ။ ကာလဂှ် အဓိပ္ပါယ် ဟက်ကာ ဂှ် ပြံင်လှာဲအာတုဲ ညးမလုပ်ကၠတ်စ တင်ဂၞင် ဟွံသေင်မ္ဂး ညးမပလီုပလာ် စက်တအ်ဂှ်လေဝ် ကော်စ ဟက်ကာ ကီုရ။ 

== ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ ဂကူဟက်ကာဂမၠိုင် (Definitions and Types of Hackers) ==
ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ဟက်ကာ တအ်ဂှ် ပါ်လဝ် နကဵု &quot;ဒုတ်&quot; (Hat) အတိုင် အရံင်ဂမၠိုင်ရ။ တင်ပါ်ၜတ်ဏအ်ဂှ် သ္ပသဇိုင် ကု တင်ရန်တၟအ် ကေုာံ ဒ္ဂေတ်ပဋိပတ် ညးတအ်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ဂကူဟက်ကာ ကေုာံ တင်အဓိပ္ပါယ်ဂမၠိုင်
|-
! ဂကူဟက်ကာ (Type)
! ယၟု (Name)
! တင်ရန်တၟအ် (Objective)
! သၞောဝ်ဥပဒေ (Legality)
|-
| [[File:White_hat.svg|50px]] 
| '''[[ဟက်ကာ ဒုတ်ဗု]]''' (White Hat)
| စမ်ၜတ် ပရေင်ဂီုကၠီု၊ ကဵုသတိ ကုကမ္ပဏဳ၊ ပလေဝ်ပလေတ် သၞောတ်ကောန်ပျူတာ။
| နွံကဵု အခေါင်၊ လုပ်ကဵုသၞောဝ် (Legal)။
|-
| [[File:Black_hat.svg|50px]] 
| '''[[ဟက်ကာ ဒုတ်လမ္စံက်]]''' (Black Hat)
| ကၠတ် တင်ဂၞင်၊ ပလီုပလာ် သၞောတ်၊ ကလိဂွံ သြန် နကဵုနဲဟွံလုပ်သၞောဝ်။
| ဟွံလုပ်ကဵုသၞောဝ် (Illegal)။
|-
| [[File:Grey_hat.svg|50px]] 
| '''[[ဟက်ကာ ဒုတ်ပတေင်]]''' (Grey Hat)
| လုပ်စမ်ၜတ် သၞောတ် နကဵု ဟွံမဲကဵု အခေါင် ဆဂး ဟွံပလီုပလာ်၊ လဆောဝ် အာတ်သြန်လာဘ်။
| ဟွံကၠးဖ္ဍး၊ လဆောဝ် ဒှ်ဒုဟ် (Often Illegal)။
|}

== ဟက်ကာ ဒုတ်ဗု (White Hat Hackers) ==
ဟက်ကာ ဒုတ်ဗု ဂှ် ဒှ်အစာပရေင်ဂီုကၠီု (Security analysts) မကၠောန်ကမၠောန် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ သၞောတ်ကောန်ပျူတာတအ်ရ။ ညးတအ်ဂှ် လုပ်စမ်ၜတ် သၞောတ်မွဲမွဲ (Penetration testing) နကဵု အခေါင် ကမ္ပဏဳ ဟွံသေင်မ္ဂး အလဵုအသဳတအ်တုဲ၊ ပ္ဍဲဒၞာဲမဍိုန်လျ (Vulnerabilities) တအ်ဂှ် ညးတအ် ထောအ်ထ္ၜးကဵု သွက်ဂွံ ပလေဝ်ပလေတ်ရ။ ကမၠောန်ဏအ်ဂှ် ဒှ်ကမၠောန် မလုပ်ကဵုသၞောဝ်တုဲ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ကမ္ပဏဳဇၞော်ဇၞော်တအ် ခပတိုန်လဝ် ဟက်ကာ ဒုတ်ဗု ဗွဲမဂၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;Doe, A. (2021). ''Ethical Hacking: Principles and Practice''. Cyber Security Press. pp. 112-115.&lt;/ref&gt;

== ဟက်ကာ ဒုတ်လမ္စံက် (Black Hat Hackers) ==
ဟက်ကာ ဒုတ်လမ္စံက် ဂှ် ဒှ်ညးမကၠောန် ရာဇဝတ် သာဲဗာ (Cybercriminals) တအ်ရ။ ညးတအ် လုပ်ပလီုပလာ် သၞောတ်ကောန်ပျူတာ နကဵု နဲကဲနာနာသာ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပရဲ၊ သြန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး တင်ဂၞင်ပူဂိုလ် (Personal data) ရ။ ညးတအ် စကာ [[မာလ်ဝေရ်]] (Malware)၊ [[ရိန်သမ်ဝေရ်]] (Ransomware) ကေုာံ နဲကဲ [[ဖိရှေန်]] (Phishing) တအ်တုဲ လုပ်ကၠတ်စ တင်ဂၞင် ဘဏ် ကေုာံ တင်ဂၞင်ပၞုက်ဂမၠိုင်ရ။ ကမၠောန်ညးတအ်ဂှ် ဒှ်ကမၠောန် မလီုလာ် သၞောဝ်ဥပဒေ အလုံမွဲဂၠးတိရ။

== ဟက်ကာ ဒုတ်ပတေင် (Grey Hat Hackers) ==
ဟက်ကာ ဒုတ်ပတေင် တအ်ဂှ် ဒှ်ဟက်ကာ မနွံအကြာ ဒုတ်ဗု ကဵု ဒုတ်လမ္စံက် ရ။ ညးတအ် လုပ်စမ်ၜတ် သၞောတ်ကောန်ပျူတာ မွဲမွဲ နကဵု ဟွံကလိဂွံ အခေါင် (Permission) နူတၠဒြပ်ရ။ ဆဂး ညးတအ် ဟွံပလီုပလာ် တင်ဂၞင်တအ်တုဲ ကာလဆဵု ဒၞာဲဍိုန်လျမ္ဂး ညးတအ် ဟီုထောအ် ကုတၠဒြပ်ရ။ လဆောဝ်မ္ဂး ညးတအ် အာတ်သြန်လာဘ် (Bounty) သွက်ဂွံ လဴထ္ၜးကဵု ဒၞာဲမဍိုန်လျဂှ်ရ။ 

== နဲကဲ ကေုာံ ကိရိယာဂမၠိုင် (Techniques and Tools) ==
ဟက်ကာတအ် စကာ ကိရိယာ (Tools) ကေုာံ နဲကဲနာနာသာ် သွက်ဂွံ လုပ်စိုပ် ပ္ဍဲသၞောတ်ဂမၠိုင်ရ။ နဲကဲ မပြာကတ်အိုတ်တအ်ဂှ် -
* '''[[ဖိရှေန်]] (Phishing)''' - ပြင်ဗလး အဳမေလ် (Email) ဟွံသေင်မ္ဂး မက်သုက် (Message) လီဠာန် သွက်ဂွံ ကၠတ်စ မဂၞန် (Password)။
* '''[[မာလ်ဝေရ်]] (Malware)''' - ပရဝ်ဂရာမ် (Software) မဖန်ဗဒှ်လဝ် သွက်ဂွံ ပလီုပလာ် စက် ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠတ် တင်ဂၞင်။
* '''[[DDoS တိုက်ပွန်]] (DDoS Attacks)''' - ပလံင်ဗလး ဒေတာ (Data) ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင် ဇရေင် သာဗာ (Server) မွဲမွဲတုဲ ဖန်ကဵု သာဗာဂှ် လီုအာ ဟွံသေင်မ္ဂး လုပ်ဟွံဂွံ။
* '''[[သဵုရှေလ် အိန်ဂျေန်နဳယာရိင်]] (Social Engineering)''' - နဲကဲ လှေအ်လှန် မၞိဟ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ တင်ဂၞင်ပၞုက်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး စကာ စက်ကောန်ပျူတာ။&lt;ref&gt;Johnson, L. (2019). ''Network Security and Attack Vectors''. InfoSec Publishing. p. 78.&lt;/ref&gt;

== ယေန်သၞာင် ဟက်ကာ (Hacker Culture) ==
ယေန်သၞာင် ဟက်ကာ ဂှ် ဒှ်ယေန်သၞာင် မစိုန်သကီု ပ္ဍဲပရေင် နဲကဲပညာ (Technology) ကေုာံ ပရေင်သၠးပွး (Freedom of information) ရ။ ဟက်ကာတအ် ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ တင်ဂၞင် ကေုာံ ပညာတအ်ဂှ် သ္ဒးသၠးပွး ကေုာံ မၞိဟ်ဇၟာပ်ဇၟာပ် သ္ဒးကလိဂွံ အခေါင်လ္ၚတ်ရ။ ယေန်သၞာင်ဏအ်ဂှ် ပံက်ဗဒှ်လဝ် ပရေင်ချဳဓရာင် ပရဝ်ဂရာမ် သၠးပွး (Open-source software movement) မပ္တံကဵု လာင်နက်သ် ([[Linux]]) ကေုာံ ဂၞန်သေင်ကုတ် (Source code) မသၠးပွးတအ်ရ။

== ရာဇဝတ်သာဲဗာ ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ (Cybercrime and Law) ==
ရာဇဝတ်သာဲဗာ ဂှ် ဒှ်ဒုဟ်ရာဇဝတ် မကၠောန်ပ္တိတ် နကဵုကောန်ပျူတာ ကေုာံဇာဇၞှိက်ရ။ ဟိုတ်နူ ပရေင်ဟက် မလီုလာ် သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠိုင်ကၠုင်တုဲ ဍုင်နာနာတအ် ပ္တိတ်ကၠုင် သၞောဝ်ဥပဒေ သာဲဗာ (Cyber laws) နာနာသာ်ရ။ ဥပမာ - ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် နွံ သၞောဝ် Computer Fraud and Abuse Act (CFAA) မဒှ်သၞောဝ် မဖျေဟ်ဒုဟ် ကုညးမလုပ်ကၠတ် တင်ဂၞင် နကဵု ဟွံမဲကဵု အခေါင်ရ။&lt;ref&gt;Brown, M. (2022). ''Cybercrime in the 21st Century''. Law Review Press. p. 201.&lt;/ref&gt;

== ပရေင်ဂီုကၠီု သာဲဗာ (Cybersecurity) ==
ပရေင်ဂီုကၠီု သာဲဗာ ဂှ် ဒှ်ကမၠောန် မစဵုဒၞာ ကောန်ပျူတာ၊ သာဗာ၊ မဝ်ဗာင်ဖုင်၊ သၞောတ် အဳလက်ထရဝ်နေတ် (Electronic systems) ကေုာံ တင်ဂၞင် နူကဵု ပရေင်တိုက်ပွန် ဟက်ကာတအ်ရ။ ပ္ဍဲကမၠောန်ဏအ် ဟက်ကာ ဒုတ်ဗု တအ် ပါလုပ် ချဳဓရာင်ဒၟံင် ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်ရ။ ညးတအ် စကာ [[ဖာင်ယာဝေါလ်]] (Firewalls)၊ ပရေင်ပၞုက်တင်ဂၞင် (Encryption) ကေုာံ သၞောတ်စဵုဒၞာ နာနာသာ် သွက်ဂွံ မင်မဲ တင်ဂၞင်ရ။

== အလဵုအသဳ ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ (Government and Defense) ==
အလဵုအသဳ ဍုင်နာနာတအ်လေဝ် ခပတိုန်လဝ် ဟက်ကာဂမၠိုင် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဍုင် ကေုာံ လ္ၚတ် ပရေင်ချဳဓရာင် ဍုင်တၞဟ်တအ်ရ။ ဏအ်ဂှ် ကော်စ ဟက်ကာ မထံက်ပင် နကဵုအလဵုအသဳ (State-sponsored hackers) ရ။ ညးတအ် တိုက်ပွန်ဇာဇၞှိက် ဍုင်တၞဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠတ် တင်ဂၞင် မဆေင်ကဵု ပရေင်ပၞာန် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ရ။ ပရေင်ဏအ်ဂှ် ဒှ်ပၞာန် သာဲဗာ (Cyber warfare) မကတဵုဒှ်ဒၟံင် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ရ။&lt;ref&gt;Williams, K. (2018). ''State-Sponsored Hacking and Global Security''. International Relations Journal, 12(4), 45-60.&lt;/ref&gt;

== ဟက်ကာ မပြာကတ်ဂမၠိုင် (Famous Hackers) ==
ပ္ဍဲဝင်ဟက်ကာဂမၠိုင် နွံမၞိဟ်မပြာကတ် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု -
* '''Kevin Mitnick''' - ဟက်ကာ မပြာကတ်အိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၀ ဂမၠိုင် မလုပ်ကၠတ်လဝ် တင်ဂၞင် ကမ္ပဏဳဇၞော်ဇၞော်။
* '''Anonymous''' - ဂကောံဟက်ကာ မဟွံဗၟံက်ယၟု မချဳဓရာင် လ္ပာ်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ်။
* '''Tim Berners-Lee''' - ညးမဖန်ဗဒှ် World Wide Web၊ မဒှ်ဟက်ကာ ဒုတ်ဗု မွဲတၠ ကီုရ။

== တင်စၟတ် ကေုာံ နိဿဲဂမၠိုင် (Notes and References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ပရေင်ဂီုကၠီုသာဲဗာ
| title = [[ပရေင်ဂီုကၠီု သာဲဗာ]] (Cybersecurity)
| state = uncollapsed
| listclass = hlist
| group1 = ဟက်ကာ ကေုာံ နဲကဲ
| list1 =
* [[ဟက်ကာ]]
* [[ဟက်ကာ ဒုတ်ဗု]]
* [[ဟက်ကာ ဒုတ်လမ္စံက်]]
* [[ဟက်ကာ ဒုတ်ပတေင်]]
* [[သဵုရှေလ် အိန်ဂျေန်နဳယာရိင်]]
| group2 = ပရေင်ဘဲအန္တရာဲ
| list2 =
* [[မာလ်ဝေရ်]]
* [[ဖိရှေန်]]
* [[ရိန်သမ်ဝေရ်]]
* [[DDoS တိုက်ပွန်]]
* [[ရာဇဝတ် သာဲဗာ]]
| group3 = ပရေင်စဵုဒၞာ
| list3 =
* [[ဖာင်ယာဝေါလ်]] (Firewall)
* [[အေန်တဳဗာင်ရသ်]] (Antivirus)
* [[ပရေင်ပၞုက်တင်ဂၞင်]] (Cryptography)
}}

{{DEFAULTSORT:ဟက်ကာ}}
[[ကဏ္ဍ:ဟက်ကာ]]
[[ကဏ္ဍ:ကောန်ပျူတာ]]
[[ကဏ္ဍ:အေန်တာနဲ]]
[[ကဏ္ဍ:ပရေင်ဂီုကၠီု]]
[[ကဏ္ဍ:ရာဇဝတ် သာဲဗာ]]</text>
      <sha1>4n8gm1a9ev9z583sgxeufmc50p1dz2h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59590</id>
      <parentid>59588</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T00:22:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* နဲကဲ ကေုာံ ကိရိယာဂမၠိုင် (Techniques and Tools) */</comment>
      <origin>59590</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17213" sha1="mc6e02owt915r27els8jrqum8awya18" xml:space="preserve">{{Infobox profession
| name = ဟက်ကာ (Hacker)
| image = Defcon 17 - Hacker Conference.jpg
| caption = သဘင်သဳကၠဳ ဟက်ကာ (DEF CON) မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲဍုင် လာသ်ဗေဂါသ် (Las Vegas)။
| official_names = ညးမစမ်ၜတ် ပရေင်ဂီုကၠီု ကောန်ပျူတာ၊ ညးမပလီုပလာ်ဇာဇၞှိက်
| occupation_type = ပညာသမ္ဘာ၊ ကောန်ပျူတာ၊ ပရေင်ဂီုကၠီု
| activity_sector = ပရေင်ဂီုကၠီု သာဲဗာ၊ဇာဇၞှိက် ကောန်ပျူတာ၊ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ
| related_occupation = [[ပရေင်ဂီုကၠီု သာဲဗာ|အစာပရေင်ဂီုကၠီု သာဲဗာ]] (Cybersecurity expert), [[ကောန်ပျူတာ ပရဝ်ဂရာမ်မာ|ပရဝ်ဂရာမ်မာ]] (Programmer), [[ရာဇဝတ် သာဲဗာ|ညးမကၠောန် ရာဇဝတ် သာဲဗာ]]
}}

'''ဟက်ကာ''' ({{lang-en|Hacker}}) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ပူဂိုလ် မနွံကဵု ပညာ ကေုာံ အစောမ်စရာဲ လ္ပာ်ကောန်ပျူတာ၊ဇာဇၞှိက် (Network) ကေုာံ ပရဝ်ဂရာမ် (Programming) တုဲ မစကာ အစောမ်စရာဲဂှ် သွက်ဂွံ လုပ်စိုပ် ပ္ဍဲသၞောတ်ကောန်ပျူတာ ဟွံသေင်မ္ဂးဇာဇၞှိက် မွဲမွဲရ။ ယၟုမ္ဂး &quot;ဟက်ကာ&quot; ဏအ်ဂှ် နွံကဵု အဓိပ္ပါယ်နာနာသာ်တုဲ လဆောဝ်မ္ဂး ဒှ်ညးမပလီုပလာ် သၞောတ် (Black hat)၊ လဆောဝ်မ္ဂး ဒှ်ညးမမင်မဲ ကေုာံ စမ်ၜတ် ပရေင်ဂီုကၠီု သၞောတ် (White hat) ရ။ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ပရေင်ဂီုကၠီု သာဲဗာ (Cybersecurity) ဂှ် ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိတုဲ အခန်းကဏ္ဍ ဟက်ကာဂမၠိုင်လေဝ် ပြာကတ်ကၠုင် ဗွဲမလောန်ရ။&lt;ref&gt;Smith, J. (2020). ''The Evolution of Hacker Culture''. Tech Press, New York. p. 45.&lt;/ref&gt;

== ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origins) ==
ဝေါဟာရ မ္ဂး &quot;ဟက်ကာ&quot; ဏအ်ဂှ် စကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၀ ဂမၠိုင် နူကဵု တက္ကသိုလ် MIT (Massachusetts Institute of Technology) ပ္ဍဲဂကောံ Tech Model Railroad Club (TMRC) ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဟက်ကာ ဟီုမ္ဂးဂှ် ညးမနွံကဵု အစောမ်စရာဲ လ္ပာ်စက် ကေုာံ ပရဝ်ဂရာမ် မလေပ်ဖန်ဗဒှ် အရာတၟိတၟိတအ်ရ။ သၞာံ ၁၉၈၀ ဂမၠိုင်ဂှ် ကောန်ပျူတာ ဇကုပိုင် (Personal Computers) တအ် စကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ ပရေင်ဟက် (Hacking) ဂှ်လေဝ် ပြးဇးကၠုင် အလုံမွဲဂၠးတိရ။ ကာလဂှ် အဓိပ္ပါယ် ဟက်ကာ ဂှ် ပြံင်လှာဲအာတုဲ ညးမလုပ်ကၠတ်စ တင်ဂၞင် ဟွံသေင်မ္ဂး ညးမပလီုပလာ် စက်တအ်ဂှ်လေဝ် ကော်စ ဟက်ကာ ကီုရ။ 

== ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ ဂကူဟက်ကာဂမၠိုင် (Definitions and Types of Hackers) ==
ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ဟက်ကာ တအ်ဂှ် ပါ်လဝ် နကဵု &quot;ဒုတ်&quot; (Hat) အတိုင် အရံင်ဂမၠိုင်ရ။ တင်ပါ်ၜတ်ဏအ်ဂှ် သ္ပသဇိုင် ကု တင်ရန်တၟအ် ကေုာံ ဒ္ဂေတ်ပဋိပတ် ညးတအ်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ဂကူဟက်ကာ ကေုာံ တင်အဓိပ္ပါယ်ဂမၠိုင်
|-
! ဂကူဟက်ကာ (Type)
! ယၟု (Name)
! တင်ရန်တၟအ် (Objective)
! သၞောဝ်ဥပဒေ (Legality)
|-
| [[File:White_hat.svg|50px]] 
| '''[[ဟက်ကာ ဒုတ်ဗု]]''' (White Hat)
| စမ်ၜတ် ပရေင်ဂီုကၠီု၊ ကဵုသတိ ကုကမ္ပဏဳ၊ ပလေဝ်ပလေတ် သၞောတ်ကောန်ပျူတာ။
| နွံကဵု အခေါင်၊ လုပ်ကဵုသၞောဝ် (Legal)။
|-
| [[File:Black_hat.svg|50px]] 
| '''[[ဟက်ကာ ဒုတ်လမ္စံက်]]''' (Black Hat)
| ကၠတ် တင်ဂၞင်၊ ပလီုပလာ် သၞောတ်၊ ကလိဂွံ သြန် နကဵုနဲဟွံလုပ်သၞောဝ်။
| ဟွံလုပ်ကဵုသၞောဝ် (Illegal)။
|-
| [[File:Grey_hat.svg|50px]] 
| '''[[ဟက်ကာ ဒုတ်ပတေင်]]''' (Grey Hat)
| လုပ်စမ်ၜတ် သၞောတ် နကဵု ဟွံမဲကဵု အခေါင် ဆဂး ဟွံပလီုပလာ်၊ လဆောဝ် အာတ်သြန်လာဘ်။
| ဟွံကၠးဖ္ဍး၊ လဆောဝ် ဒှ်ဒုဟ် (Often Illegal)။
|}

== ဟက်ကာ ဒုတ်ဗု (White Hat Hackers) ==
ဟက်ကာ ဒုတ်ဗု ဂှ် ဒှ်အစာပရေင်ဂီုကၠီု (Security analysts) မကၠောန်ကမၠောန် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ သၞောတ်ကောန်ပျူတာတအ်ရ။ ညးတအ်ဂှ် လုပ်စမ်ၜတ် သၞောတ်မွဲမွဲ (Penetration testing) နကဵု အခေါင် ကမ္ပဏဳ ဟွံသေင်မ္ဂး အလဵုအသဳတအ်တုဲ၊ ပ္ဍဲဒၞာဲမဍိုန်လျ (Vulnerabilities) တအ်ဂှ် ညးတအ် ထောအ်ထ္ၜးကဵု သွက်ဂွံ ပလေဝ်ပလေတ်ရ။ ကမၠောန်ဏအ်ဂှ် ဒှ်ကမၠောန် မလုပ်ကဵုသၞောဝ်တုဲ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ကမ္ပဏဳဇၞော်ဇၞော်တအ် ခပတိုန်လဝ် ဟက်ကာ ဒုတ်ဗု ဗွဲမဂၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;Doe, A. (2021). ''Ethical Hacking: Principles and Practice''. Cyber Security Press. pp. 112-115.&lt;/ref&gt;

== ဟက်ကာ ဒုတ်လမ္စံက် (Black Hat Hackers) ==
ဟက်ကာ ဒုတ်လမ္စံက် ဂှ် ဒှ်ညးမကၠောန် ရာဇဝတ် သာဲဗာ (Cybercriminals) တအ်ရ။ ညးတအ် လုပ်ပလီုပလာ် သၞောတ်ကောန်ပျူတာ နကဵု နဲကဲနာနာသာ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပရဲ၊ သြန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး တင်ဂၞင်ပူဂိုလ် (Personal data) ရ။ ညးတအ် စကာ [[မာလ်ဝေရ်]] (Malware)၊ [[ရိန်သမ်ဝေရ်]] (Ransomware) ကေုာံ နဲကဲ [[ဖိရှေန်]] (Phishing) တအ်တုဲ လုပ်ကၠတ်စ တင်ဂၞင် ဘဏ် ကေုာံ တင်ဂၞင်ပၞုက်ဂမၠိုင်ရ။ ကမၠောန်ညးတအ်ဂှ် ဒှ်ကမၠောန် မလီုလာ် သၞောဝ်ဥပဒေ အလုံမွဲဂၠးတိရ။

== ဟက်ကာ ဒုတ်ပတေင် (Grey Hat Hackers) ==
ဟက်ကာ ဒုတ်ပတေင် တအ်ဂှ် ဒှ်ဟက်ကာ မနွံအကြာ ဒုတ်ဗု ကဵု ဒုတ်လမ္စံက် ရ။ ညးတအ် လုပ်စမ်ၜတ် သၞောတ်ကောန်ပျူတာ မွဲမွဲ နကဵု ဟွံကလိဂွံ အခေါင် (Permission) နူတၠဒြပ်ရ။ ဆဂး ညးတအ် ဟွံပလီုပလာ် တင်ဂၞင်တအ်တုဲ ကာလဆဵု ဒၞာဲဍိုန်လျမ္ဂး ညးတအ် ဟီုထောအ် ကုတၠဒြပ်ရ။ လဆောဝ်မ္ဂး ညးတအ် အာတ်သြန်လာဘ် (Bounty) သွက်ဂွံ လဴထ္ၜးကဵု ဒၞာဲမဍိုန်လျဂှ်ရ။ 

== နဲကဲ ကေုာံ ကိရိယာဂမၠိုင် (Techniques and Tools) ==
ဟက်ကာတအ် စကာ ကိရိယာ (Tools) ကေုာံ နဲကဲနာနာသာ် သွက်ဂွံ လုပ်စိုပ် ပ္ဍဲသၞောတ်ဂမၠိုင်ရ။ နဲကဲ မပြာကတ်အိုတ်တအ်ဂှ် -
* '''[[ဖိရှေန်]] (Phishing)''' - ပြင်ဗလး အဳမေလ် (Email) ဟွံသေင်မ္ဂး မက်သုက် (Message) လီဠာန် သွက်ဂွံ ကၠတ်စ မဂၞန် (Password)။
* '''[[မာလ်ဝေရ်]] (Malware)''' - ပရဝ်ဂရာမ် (Software) မဖန်ဗဒှ်လဝ် သွက်ဂွံ ပလီုပလာ် စက် ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠတ် တင်ဂၞင်။
* '''[[ပေဲါပတိုက် DDoS ]] (DDoS Attacks)''' - ပလံင်ဗလး ဒေတာ (Data) ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင် ဇရေင် သာဗာ (Server) မွဲမွဲတုဲ ဖန်ကဵု သာဗာဂှ် လီုအာ ဟွံသေင်မ္ဂး လုပ်ဟွံဂွံ။
* '''[[သဵုရှေလ် အိန်ဂျေန်နဳယာရေန်]] (Social Engineering)''' - နဲကဲ လှေအ်လှန် မၞိဟ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ တင်ဂၞင်ပၞုက်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး စကာ စက်ကောန်ပျူတာ။&lt;ref&gt;Johnson, L. (2019). ''Network Security and Attack Vectors''. InfoSec Publishing. p. 78.&lt;/ref&gt;

== ယေန်သၞာင် ဟက်ကာ (Hacker Culture) ==
ယေန်သၞာင် ဟက်ကာ ဂှ် ဒှ်ယေန်သၞာင် မစိုန်သကီု ပ္ဍဲပရေင် နဲကဲပညာ (Technology) ကေုာံ ပရေင်သၠးပွး (Freedom of information) ရ။ ဟက်ကာတအ် ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ တင်ဂၞင် ကေုာံ ပညာတအ်ဂှ် သ္ဒးသၠးပွး ကေုာံ မၞိဟ်ဇၟာပ်ဇၟာပ် သ္ဒးကလိဂွံ အခေါင်လ္ၚတ်ရ။ ယေန်သၞာင်ဏအ်ဂှ် ပံက်ဗဒှ်လဝ် ပရေင်ချဳဓရာင် ပရဝ်ဂရာမ် သၠးပွး (Open-source software movement) မပ္တံကဵု လာင်နက်သ် ([[Linux]]) ကေုာံ ဂၞန်သေင်ကုတ် (Source code) မသၠးပွးတအ်ရ။

== ရာဇဝတ်သာဲဗာ ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ (Cybercrime and Law) ==
ရာဇဝတ်သာဲဗာ ဂှ် ဒှ်ဒုဟ်ရာဇဝတ် မကၠောန်ပ္တိတ် နကဵုကောန်ပျူတာ ကေုာံဇာဇၞှိက်ရ။ ဟိုတ်နူ ပရေင်ဟက် မလီုလာ် သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠိုင်ကၠုင်တုဲ ဍုင်နာနာတအ် ပ္တိတ်ကၠုင် သၞောဝ်ဥပဒေ သာဲဗာ (Cyber laws) နာနာသာ်ရ။ ဥပမာ - ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် နွံ သၞောဝ် Computer Fraud and Abuse Act (CFAA) မဒှ်သၞောဝ် မဖျေဟ်ဒုဟ် ကုညးမလုပ်ကၠတ် တင်ဂၞင် နကဵု ဟွံမဲကဵု အခေါင်ရ။&lt;ref&gt;Brown, M. (2022). ''Cybercrime in the 21st Century''. Law Review Press. p. 201.&lt;/ref&gt;

== ပရေင်ဂီုကၠီု သာဲဗာ (Cybersecurity) ==
ပရေင်ဂီုကၠီု သာဲဗာ ဂှ် ဒှ်ကမၠောန် မစဵုဒၞာ ကောန်ပျူတာ၊ သာဗာ၊ မဝ်ဗာင်ဖုင်၊ သၞောတ် အဳလက်ထရဝ်နေတ် (Electronic systems) ကေုာံ တင်ဂၞင် နူကဵု ပရေင်တိုက်ပွန် ဟက်ကာတအ်ရ။ ပ္ဍဲကမၠောန်ဏအ် ဟက်ကာ ဒုတ်ဗု တအ် ပါလုပ် ချဳဓရာင်ဒၟံင် ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်ရ။ ညးတအ် စကာ [[ဖာင်ယာဝေါလ်]] (Firewalls)၊ ပရေင်ပၞုက်တင်ဂၞင် (Encryption) ကေုာံ သၞောတ်စဵုဒၞာ နာနာသာ် သွက်ဂွံ မင်မဲ တင်ဂၞင်ရ။

== အလဵုအသဳ ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ (Government and Defense) ==
အလဵုအသဳ ဍုင်နာနာတအ်လေဝ် ခပတိုန်လဝ် ဟက်ကာဂမၠိုင် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဍုင် ကေုာံ လ္ၚတ် ပရေင်ချဳဓရာင် ဍုင်တၞဟ်တအ်ရ။ ဏအ်ဂှ် ကော်စ ဟက်ကာ မထံက်ပင် နကဵုအလဵုအသဳ (State-sponsored hackers) ရ။ ညးတအ် တိုက်ပွန်ဇာဇၞှိက် ဍုင်တၞဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠတ် တင်ဂၞင် မဆေင်ကဵု ပရေင်ပၞာန် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ရ။ ပရေင်ဏအ်ဂှ် ဒှ်ပၞာန် သာဲဗာ (Cyber warfare) မကတဵုဒှ်ဒၟံင် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ရ။&lt;ref&gt;Williams, K. (2018). ''State-Sponsored Hacking and Global Security''. International Relations Journal, 12(4), 45-60.&lt;/ref&gt;

== ဟက်ကာ မပြာကတ်ဂမၠိုင် (Famous Hackers) ==
ပ္ဍဲဝင်ဟက်ကာဂမၠိုင် နွံမၞိဟ်မပြာကတ် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု -
* '''Kevin Mitnick''' - ဟက်ကာ မပြာကတ်အိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၀ ဂမၠိုင် မလုပ်ကၠတ်လဝ် တင်ဂၞင် ကမ္ပဏဳဇၞော်ဇၞော်။
* '''Anonymous''' - ဂကောံဟက်ကာ မဟွံဗၟံက်ယၟု မချဳဓရာင် လ္ပာ်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ်။
* '''Tim Berners-Lee''' - ညးမဖန်ဗဒှ် World Wide Web၊ မဒှ်ဟက်ကာ ဒုတ်ဗု မွဲတၠ ကီုရ။

== တင်စၟတ် ကေုာံ နိဿဲဂမၠိုင် (Notes and References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ပရေင်ဂီုကၠီုသာဲဗာ
| title = [[ပရေင်ဂီုကၠီု သာဲဗာ]] (Cybersecurity)
| state = uncollapsed
| listclass = hlist
| group1 = ဟက်ကာ ကေုာံ နဲကဲ
| list1 =
* [[ဟက်ကာ]]
* [[ဟက်ကာ ဒုတ်ဗု]]
* [[ဟက်ကာ ဒုတ်လမ္စံက်]]
* [[ဟက်ကာ ဒုတ်ပတေင်]]
* [[သဵုရှေလ် အိန်ဂျေန်နဳယာရိင်]]
| group2 = ပရေင်ဘဲအန္တရာဲ
| list2 =
* [[မာလ်ဝေရ်]]
* [[ဖိရှေန်]]
* [[ရိန်သမ်ဝေရ်]]
* [[DDoS တိုက်ပွန်]]
* [[ရာဇဝတ် သာဲဗာ]]
| group3 = ပရေင်စဵုဒၞာ
| list3 =
* [[ဖာင်ယာဝေါလ်]] (Firewall)
* [[အေန်တဳဗာင်ရသ်]] (Antivirus)
* [[ပရေင်ပၞုက်တင်ဂၞင်]] (Cryptography)
}}

{{DEFAULTSORT:ဟက်ကာ}}
[[ကဏ္ဍ:ဟက်ကာ]]
[[ကဏ္ဍ:ကောန်ပျူတာ]]
[[ကဏ္ဍ:အေန်တာနဲ]]
[[ကဏ္ဍ:ပရေင်ဂီုကၠီု]]
[[ကဏ္ဍ:ရာဇဝတ် သာဲဗာ]]</text>
      <sha1>mc6e02owt915r27els8jrqum8awya18</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:Infobox profession</title>
    <ns>10</ns>
    <id>13053</id>
    <revision>
      <id>59589</id>
      <timestamp>2026-10-30T00:19:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;&lt;includeonly&gt;{{Infobox | aboveclass = fn org | above      = {{{name|{{{ယၟု|{{PAGENAME}}}}}}}} | image      = {{#if:{{{image|{{{ရုပ်|}}}}}}|[[File:{{{image|{{{ရုပ်}}}}}}|250px|center|alt={{{alt|}}}]]}} | caption    = {{{caption|{{{သပ်ဗွံက်|}}}}}}  | label1     = ယၟု ဍိုက်ပေင် | data1      = {{{official_names|{{{ယၟုဍိုက်ပေင်|}}}}}}  |...&quot;</comment>
      <origin>59589</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1476" sha1="al517u3dta5mudrzky30dnl7fj39yu3" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{Infobox
| aboveclass = fn org
| above      = {{{name|{{{ယၟု|{{PAGENAME}}}}}}}}
| image      = {{#if:{{{image|{{{ရုပ်|}}}}}}|[[File:{{{image|{{{ရုပ်}}}}}}|250px|center|alt={{{alt|}}}]]}}
| caption    = {{{caption|{{{သပ်ဗွံက်|}}}}}}

| label1     = ယၟု ဍိုက်ပေင်
| data1      = {{{official_names|{{{ယၟုဍိုက်ပေင်|}}}}}}

| label2     = ဂကူ ကမၠောန်
| data2      = {{{occupation_type|{{{ဂကူကမၠောန်|}}}}}}

| label3     = ကဏ္ဍ ချဳဓရာင်
| data3      = {{{activity_sector|{{{ကဏ္ဍချဳဓရာင်|}}}}}}

| label4     = ကမၠောန် မဆက်စပ်
| data4      = {{{related_occupation|{{{ကမၠောန်မဆက်စပ်|}}}}}}
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
== သၞောတ်စကာ (Usage) ==
ထာမ်ပလိက်ဏအ်ဂှ် စကာသွက် လိက်ပရေင် မဆေင်စပ်ကဵု ကမၠောန် (Professions/Occupations) ဂမၠိုင်ရ။ ကော်စကာ ထာမ်ပလိက်ဏအ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်မာန်ရ-

&lt;pre&gt;
{{Infobox profession
| name = 
| image = 
| caption = 
| official_names = 
| occupation_type = 
| activity_sector = 
| related_occupation = 
}}
&lt;/pre&gt;

[[ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက် အေန်ဖဝ်ဗံက်]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>al517u3dta5mudrzky30dnl7fj39yu3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ရာဇဝတ် သာဲဗာ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13054</id>
    <revision>
      <id>59591</id>
      <timestamp>2026-10-30T00:23:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ရာဇဝတ် သာဲဗာ]]''' ရ။  ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု ရာဇဝတ် သာဲဗာ (Cybercrime)၊ ပရေင်ကၠတ်တင်ဂၞင်၊ ပရေင...&quot;</comment>
      <origin>59591</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1888" sha1="pij2us3fyr8tas027urs9qn801egpoj" xml:space="preserve">လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ရာဇဝတ် သာဲဗာ]]''' ရ။

ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု ရာဇဝတ် သာဲဗာ (Cybercrime)၊ ပရေင်ကၠတ်တင်ဂၞင်၊ ပရေင်လီဠာန် အေန်တာနဲ၊ မာလ်ဝေရ် ကေုာံ ပရူပရာ မဆေင်ကဵု ဒုဟ်ရာဇဝတ် ကောန်ပျူတာ နာနာ သာ် ရ။

== လစှ်ေ ကေုာံ ပရူပရာ မပြာကတ်ဂမၠိုင် ==
* [[မာလ်ဝေရ်]] (Malware) - ပရဝ်ဂရာမ် မပလီုပလာ် စက် ဟွံသေင်မ္ဂး မကၠတ် တင်ဂၞင်ပူဂိုလ်။
* [[ဖိရှေန်]] (Phishing) - နဲကဲ လီဠာန် ကေုာံ ပြင်ဗလး အဳမေလ် သွက်ဂွံ ကၠတ်စ တင်ဂၞင်ပၞုက် ကေုာံ မဂၞန်။
* [[ရိန်သမ်ဝေရ်]] (Ransomware) - ပရဝ်ဂရာမ် မကၟာတ်လဝ် တင်ဂၞင်တုဲ အာတ်သြန် သွက်ဂွံ ကလေင်ပံက်ကဵု။
* [[ပရေင်လီဠာန် အေန်တာနဲ]] (Internet fraud) - ပရေင်လီဠာန် သြန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒြပ်ရတ် နကဵု လတူလာင် အေန်တာနဲ။

{{DEFAULTSORT:ရာဇဝတ် သာဲဗာ}}
[[ကဏ္ဍ:ရာဇဝတ်]]
[[ကဏ္ဍ:အေန်တာနဲ]]
[[ကဏ္ဍ:ပရေင်ဂီုကၠီု]]
[[ကဏ္ဍ:ဟက်ကာ]]</text>
      <sha1>pij2us3fyr8tas027urs9qn801egpoj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59592</id>
      <parentid>59591</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T00:23:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59592</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1894" sha1="hd47lxezs7n5yuz3wqokz50icbiqyn1" xml:space="preserve">လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ရာဇဝတ် သာဲဗာ]]''' ရ။

ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု ရာဇဝတ် သာဲဗာ (Cybercrime)၊ ပရေင်ကၠတ်တင်ဂၞင်၊ ပရေင်လီဠာန် အေန်တာနဲ၊ မာလ်ဝေရ် ကေုာံ ပရူပရာ မဆေင်ကဵု ဒုဟ်ရာဇဝတ် ကောန်ပျူတာ နာနာ သာ် ရ။

== လစှ်ေ ကေုာံ ပရူပရာ မပြာကတ်ဂမၠိုင် ==
* [[မာလ်ဝေရ်]] (Malware) - ပရဝ်ဂရာမ် မပလီုပလာ် စက် ဟွံသေင်မ္ဂး မကၠတ် တင်ဂၞင်ပူဂိုလ်။
* [[ဖိရှေန်]] (Phishing) - နဲကဲ လီဠာန် ကေုာံ ပြင်ဗလး အဳမေလ် သွက်ဂွံ ကၠတ်စ တင်ဂၞင်ပၞုက် ကေုာံ မဂၞန်။
* [[ရိန်သမ်ဝေရ်]] (Ransomware) - ပရဝ်ဂရာမ် မကၟာတ်လဝ် တင်ဂၞင်တုဲ အာတ်သြန် သွက်ဂွံ ကလေင်ပံက်ကဵု။
* [[ပရေင်လီဠာန် အေန်တာနဲ]] (Internet fraud) - ပရေင်လီဠာန် သြန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒြပ်ရတ် နကဵု လတူလာင် အေန်တာနဲ။

{{DEFAULTSORT:ရာဇဝတ် သာဲဗာ}}
[[ကဏ္ဍ:ရာဇဝတ်]]
[[ကဏ္ဍ:အေန်တာနေတ်]]
[[ကဏ္ဍ:ပရေင်ဂီုကၠီု]]
[[ကဏ္ဍ:ဟက်ကာ]]</text>
      <sha1>hd47lxezs7n5yuz3wqokz50icbiqyn1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဇာဇၞိက် ခမ်ပျူတာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13055</id>
    <redirect title="ဇာဇၞိက် ကောန်ပျူတာ" />
    <revision>
      <id>59596</id>
      <timestamp>2026-10-30T00:26:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[ဇာဇၞိက် ခမ်ပျူတာ]] ဇရေင် [[ဇာဇၞိက် ကောန်ပျူတာ]]</comment>
      <origin>59596</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66" sha1="7rnevfu1gq073v44q0vdysckxj4hrmb" xml:space="preserve">#REDIRECT [[ဇာဇၞိက် ကောန်ပျူတာ]]</text>
      <sha1>7rnevfu1gq073v44q0vdysckxj4hrmb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ဇာဇၞိက် ကောန်ပျူတာ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13056</id>
    <revision>
      <id>59597</id>
      <timestamp>2026-10-30T00:27:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ဇာဇၞိက် ကောန်ပျူတာ]]''' ရ။  ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု ဇာဇၞိက် ကောန်ပျူတာ ဟွံသေင်မ္ဂး ကွန...&quot;</comment>
      <origin>59597</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2221" sha1="jk5hhwtn42ex3hb9xc89zupxfivigmg" xml:space="preserve">လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ဇာဇၞိက် ကောန်ပျူတာ]]''' ရ။

ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု ဇာဇၞိက် ကောန်ပျူတာ ဟွံသေင်မ္ဂး ကွန်ယက် ကောန်ပျူတာ (Computer network)၊ ပရေင်ဆက်စၠောအ် တင်ဂၞင် အကြာစက်၊ အေန်တာနေတ် ကေုာံ ပရူပရာ မဆေင်ကဵု နဲကဲဆက်စၠောအ် ကောန်ပျူတာ နာနာ သာ် ရ။

== လစှ်ေ ကေုာံ ပရူပရာ မပြာကတ်ဂမၠိုင် ==
* [[ဇာဇၞိက် ဇိုင်ဒေသ]] (Local Area Network - LAN) - ဇာဇၞိက် ကောန်ပျူတာ မဆက်စၠောအ်လဝ် ပ္ဍဲဒၞာဲဒေသ အပိုင်အခြာဍောတ်တ် ဥပမာ ပ္ဍဲရုင် ဟွံသေင်မ္ဂး သ္ၚိ။
* [[ဇာဇၞိက် တြေဟ်လှဲ]] (Wide Area Network - WAN) - ဇာဇၞိက် ကောန်ပျူတာ မဆက်စၠောအ်လဝ် ပ္ဍဲဒၞာဲဒေသ ဇၞော်လှဲလး ဥပမာ အကြာဍုင် မွဲကဵုမွဲ။
* [[အေန်တာနေတ်]] (Internet) - ဇာဇၞိက် ကောန်ပျူတာ ဂၠးတိ မဆက်စၠောအ်လဝ် ကွန်ယက်နာနာ ဗွဲမဂၠိုင်။
* [[ဝါင်ဖာင်]] (Wi-Fi) - နဲကဲ သွက်ဂွံ ဆက်စၠောအ် ဇာဇၞိက် ကောန်ပျူတာ နကဵု လှိုင်ရေဒဳယော (ဟွံမဲကဵု ဇုက်)။

{{DEFAULTSORT:ဇာဇၞိက် ကောန်ပျူတာ}}
[[ကဏ္ဍ:ကောန်ပျူတာ]]
[[ကဏ္ဍ:ပရေင်ဆက်စၠောအ်]]
[[ကဏ္ဍ:နဲကဲပညာ]]</text>
      <sha1>jk5hhwtn42ex3hb9xc89zupxfivigmg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝဳကဳပဳဒဳယာ:မုက်လိက်သဳကၠဳ</title>
    <ns>4</ns>
    <id>13057</id>
    <revision>
      <id>59603</id>
      <timestamp>2026-10-30T00:45:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox Wikipedia page | name = ဝဳကဳပဳဒဳယာ:မုက်လိက်သဳကၠဳ | shortcut = WP:TALK | type = စေဝ်ပၞောန် ဝဳကဳပဳဒဳယာ | image = File:Talk page icon.svg | caption = သၚ်္ကေတ မုက်လိက်သဳကၠဳ ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ (Wikipedia) }}  '''ဝဳကဳပဳဒဳယာ:မုက်လိက...&quot;</comment>
      <origin>59603</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19361" sha1="0soq9b94medz8n5xp1p8afqlerqzdku" xml:space="preserve">{{Infobox Wikipedia page
| name = ဝဳကဳပဳဒဳယာ:မုက်လိက်သဳကၠဳ
| shortcut = WP:TALK
| type = စေဝ်ပၞောန် ဝဳကဳပဳဒဳယာ
| image = File:Talk page icon.svg
| caption = သၚ်္ကေတ မုက်လိက်သဳကၠဳ ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ (Wikipedia)
}}

'''ဝဳကဳပဳဒဳယာ:မုက်လိက်သဳကၠဳ''' ({{lang-en|Wikipedia:Talk page}}) ဒှ်မုက်လိက် သွက်ညးလွပ် (User) ကေုာံ ညးဒါန်လိက် (Editor) တအ် သ္ဂောအ်သဳကၠဳ ပရူဗီုလဵု သ္ဂောအ်ပခိုဟ်ပတိုန် လိက်ပရေၚ်မွဲမွဲရ။ ဇၟာပ်ဇၟာပ် လိက်ပရေၚ် ပ္ဍဲဝဳကဳပဳဒဳယာ နွံကဵု မုက်လိက်သဳကၠဳ သွက်ဂွံ ပသောင်ကလး၊ သၟာန်သၟုက် ကေုာံ ပညဳပညပ် အရာမဒှ်ဒၟံၚ် ပြသၞာ ပ္ဍဲလိက်ပရေၚ်တအ်ရ။ မုက်လိက်ဏအ် ဒှ်ဒၞာဲ ဒတန်အဓိက သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် တၚ်တုပ်စိုတ် (Consensus) အကြာ ညးဒါန်လိက်ဂမၠိုၚ်တုဲ၊ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဒၞာဲသွက်ဂွံ ချူပရူပူဂိုလ် ဟွံသေၚ်ရ။&lt;ref&gt;Broughton, John (2008). ''Wikipedia: The Missing Manual''. O'Reilly Media, p. 124.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲမုက်လိက်သဳကၠဳ ညးလွပ်တအ် သ္ဒးစကာ တဆိပ်တဲ (Signature) နကဵု လၟေၚ်သင်္ကေတ `[[ညးလွပ်:Aue Nai|Aue Nai]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:Aue Nai|ဓရီု]])  ၀၇:၁၅၊ ၃၀ အံက်တဝ်ဗါ ၂၀၂၆ (+0630)` သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ညးလဵုမချူလဝ်၊ ပ္ဍဲအခိၚ်လဵုမချူလဝ်ရ။ ပရေၚ်သဳကၠဳတအ် သ္ဒးဒ္ဂေတ်ဗက် အတိုၚ် စေဝ်ပၞောန် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မပ္တံကဵု ပရေၚ်ယေန်သၞာၚ်၊ လညာတ်မခိုဟ် (Good faith) ကေုာံ ပရေၚ်ဟွံပါ်ပါဲ ပူဂိုလ် (No personal attacks) ရ။&lt;ref&gt;Reagle, Joseph (2010). ''Good Faith Collaboration''. MIT Press, p. 45.&lt;/ref&gt;

== တမ်မူလ ကေုာံ ဝၚ် ==
မုက်လိက်သဳကၠဳ စကတဵုဒှ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲအခိၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မစပတန် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၁ တေအ်ရ။ နူတမ်မူလတေအ် ညးလွပ်တအ် ချူသဳကၠဳ လတူမုက်လိက် လိက်ပရေၚ် တိုက်ရိုက်ရ။ ဟိုတ်နူ လိက်ပရေၚ် ကေုာံ ပရေၚ်သဳကၠဳ နှဴအာ ရေၚ်သကအ်တုဲ၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၂ ဂှ် ညးကောပ်ကာ (Administrator) တအ် စပါ်ပ္တိတ် မုက်လိက်တၞဟ်ခြာ သွက်ဂွံ သဳကၠဳဟေၚ်ရ။ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲဏအ် ပခိုဟ်ပတိုန် သၞောတ်ဝ် ပရေၚ်ဒါန်လိက် ဗွဲမလောန်တုဲ၊ ဒှ်ကၠုၚ် သဇိုၚ်အဓိက သွက်ပရေၚ်ချဳဓရာၚ် ညးလွပ်တအ်ရ။

== တၚ်ရန်တၟအ် အဓိက ==
တၚ်ရန်တၟအ် အဓိက သွက် မုက်လိက်သဳကၠဳ ဒှ်သွက်ဂွံ သဳကၠဳ ပရူဗီုလဵု သ္ဂောအ်ပခိုဟ်ပတိုန် လိက်ပရေၚ် မဆက်စပ်ဂှ်ရ။ မုက်လိက်ဏအ် ဟွံသေၚ် ဒၞာဲသွက်ဂွံ တက်ကျာ ပရူပူဂိုလ်၊ ဟွံသေၚ် ဒၞာဲသွက်ဂွံ ထ္ၜးဆန္ဒ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ ပရေၚ်ဘာသာရ။ ဇၟာပ်ပရေၚ်သဳကၠဳ သ္ဒးဒှ် အရာမဆက်စပ် ကုပရေၚ်ဒါန်လိက် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပရေၚ်ပခိုဟ်ပတိုန် လိက်ပရေၚ်ဟေၚ်ရ။&lt;ref&gt;Lih, Andrew (2009). ''The Wikipedia Revolution''. Hyperion, p. 89.&lt;/ref&gt; ယဝ်ရ ညးလွပ်မွဲမွဲ စကာ မုက်လိက်သဳကၠဳ နဒဒှ် ဒၞာဲတက်ကျာမ္ဂး၊ ညးကောပ်ကာတအ် နွံအခေါၚ် ဇိုတ်ပလီု ဟွံသေၚ်မ္ဂး ကၟာတ်လဒဵု အခေါၚ်ဒါန်လိက် ညးဂှ်ရ။

== သၞောဝ် ကေုာံ စေဝ်ပၞောန် ==
ပ္ဍဲအခိၚ် သဳကၠဳ လတူမုက်လိက်သဳကၠဳ ညးလွပ်တအ် သ္ဒးဒ္ဂေတ်ဗက် သၞောဝ်အဓိက ကေုာံ စေဝ်ပၞောန် ဝဳကဳပဳဒဳယာဂမၠိုၚ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။ စေဝ်ပၞောန် မပြာကတ်အိုတ်ဂှ် ဒှ်အရာ မ္ဒးစွံ လညာတ်မခိုဟ် (Assume good faith) လတူ ညးတၞဟ် ကေုာံ ဟွံကၠောန် ပရေၚ်ပါ်ပါဲ ပူဂိုလ် (No personal attacks) ရ။ ညးလွပ်တအ် သ္ဒးဟီုဂလာန် နကဵု ယေန်သၞာၚ်တုဲ သ္ဒးရှ်ေသှ်ေ လညာတ် တၞဟ်ခြာ ရေၚ်သကအ်ရ။ တၚ်ရန်တၟအ် ဒှ်သွက်ဂွံ ကလိဂွံ တၚ်တုပ်စိုတ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး သွက်ဂွံ ပသောင် ပြသၞာ လတူလိက်ပရေၚ်ရ။

== ဗီုပြၚ် လဒက်ပတန် ==
ဗီုပြၚ် လဒက်ပတန် မုက်လိက်သဳကၠဳဂှ် လဒက်ပတန်လဝ် နကဵု က္ဍိုပ်လိက် (Heading) ကေုာံ လၟေၚ်ပရေၚ်သဳကၠဳ (Thread) ရ။ ဇၟာပ်ပရေၚ်သဳကၠဳ တၟိ သ္ဒးစုတ် ပ္ဍဲကၞောတ် မုက်လိက် လၟိုန်ရ။ သွက်ဂွံ ကဵုသွဟ် ကုပရေၚ်သဳကၠဳမွဲမွဲမ္ဂး ညးလွပ်တအ် သ္ဒးစကာ သင်္ကေတ `:` သွက်ဂွံ ပါ်ခြာ လၟေၚ်လိက် (Indentation) ရ။ သၞောတ်ဏအ် ရီုဗၚ်ကဵု သ္ဂောအ်ဗှ် ကၠးဖ္ဍးတုဲ တီကေတ် ညးလဵု ကဵုသွဟ် ကုညးလဵု ဗွဲမလောဲသွာရ။

[[File:Ambox warning pn.svg|thumb|left|သင်္ကေတ စၟတ်သတိ သွက်မုက်လိက်သဳကၠဳ မနွံကဵု ပြသၞာ]]

== ဂကူ မုက်လိက်သဳကၠဳဂမၠိုၚ် ==
ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မုက်လိက်သဳကၠဳ ပါ်လဝ် နကဵု ယၟုကဏ္ဍ (Namespace) နာနာသာ်ရ။ လိက်ပရေၚ် ဇၟာပ်ကဏ္ဍ နွံကဵု မုက်လိက်သဳကၠဳ တၞဟ်ခြာ သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ပရေၚ်သဳကၠဳ မဆက်စပ် ကုကဏ္ဍဂှ်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဂကူ မုက်လိက်သဳကၠဳ ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ
! ယၟုကဏ္ဍ အဓိက (Main Namespace) !! မုက်လိက်သဳကၠဳ (Talk Namespace) !! တၚ်ရန်တၟအ် (Purpose)
|-
| လိက်ပရေၚ် (Article) || သဳကၠဳ (Talk) || သဳကၠဳ သွက်ဂွံ ပခိုဟ်ပတိုန် လိက်ပရေၚ်။
|-
| ညးလွပ် (User) || ညးလွပ် သဳကၠဳ (User talk) || သဳကၠဳ ကုညးလွပ် မွဲတၠ တိုက်ရိုက်။
|-
| ဝဳကဳပဳဒဳယာ (Wikipedia) || ဝဳကဳပဳဒဳယာ သဳကၠဳ (Wikipedia talk) || သဳကၠဳ ပရူ သၞောဝ် ကေုာံ စေဝ်ပၞောန် ဝဳကဳပဳဒဳယာ။
|-
| ထာမ်ပလိက် (Template) || ထာမ်ပလိက် သဳကၠဳ (Template talk) || သဳကၠဳ ပရူ ပရေၚ်ဖန်ဇန် ထာမ်ပလိက်။
|-
| ကဏ္ဍ (Category) || ကဏ္ဍ သဳကၠဳ (Category talk) || သဳကၠဳ ပရူ လၟေၚ်ပါ်ကဏ္ဍ။
|}

== နဲကဲ သဳကၠဳ ကေုာံ ဖန်ဇန် ==
သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် မုက်လိက်သဳကၠဳ ဗွဲမစိုန်သကီု ညးလွပ်တအ် စကာ ထာမ်ပလိက် (Template) နာနာသာ်ရ။ ဥပမာ ထာမ်ပလိက် မပ္တံကဵု {{tl|Resolved}} ဟွံသေၚ်မ္ဂး {{tl|Unresolved}} တအ် စကာ သွက်ဂွံ ထောအ်ထ္ၜး ကဆံၚ် ပရေၚ်သဳကၠဳရ။ ယဝ်ရ မုက်လိက်သဳကၠဳ ဇၞော်လောန်အာမ္ဂး၊ ညးကောပ်ကာ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ညးလွပ်တအ် ဖန်ဇန် ပရေၚ်စွံဒၞာဲတြေံ (Archiving) တုဲ ပလီုကၠေအ် လိက်မဂၠိုၚ်လောန်အာ လတူမုက်လိက် အဓိကရ။ နဲကဲဏအ် ပခိုဟ်ပတိုန် အသိၚ် မုက်လိက် ကေုာံ လောဲသွာ သွက်ဂွံ ဗှ်လ္ၚတ်ရ။

== ပရေၚ်စဵုဒၞာ ကေုာံ အခေါၚ်အရာ ==
လဆောဝ်မ္ဂး မုက်လိက်သဳကၠဳ လ္ၚဵု ဒးဒုၚ် ပလီုပလာ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဒးဒုၚ် ချူဗက် စိုတ်ပူဂိုလ် ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။ ပ္ဍဲအခိၚ်ဂှ် ညးကောပ်ကာတအ် နွံအခေါၚ် ကၟာတ်လဒဵု (Protect) မုက်လိက်သဳကၠဳဂှ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပရေၚ်လီုလာ်ရ။ ပရေၚ်စဵုဒၞာဏအ် နွံနာနာသာ် မပ္တံကဵု စဵုဒၞာ ကဝက် (Semi-protection) ဟွံသေၚ်မ္ဂး စဵုဒၞာ အိုတ်သ္ကီု (Full protection) ရ။ ဆဂး အခိုက်အလိုက်မ္ဂး မုက်လိက်သဳကၠဳဂှ် သၠးပွး သွက်ညးအိုတ်သီု သ္ဂောအ်ပါလုပ် သဳကၠဳမာန်ရ။

== အရာ ဟွံထေက်ကဵု ကၠောန် ==
လတူ မုက်လိက်သဳကၠဳ နွံအရာ ဗွဲမဂၠိုၚ် မဟွံထေက်ကဵု ကၠောန်ရ။ အရာတအ်ဂှ် ပါလုပ်-
* ပရေၚ်ဟီုပျုတ်ဗ္ဒေက် ပူဂိုလ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပရေၚ်ပါ်ပါဲ ပူဂိုလ်။
* ပရေၚ်စကာ မုက်လိက် နဒဒှ် ဒၞာဲတက်ကျာ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဘာသာ။
* ပရေၚ်ပတိတ် တၚ်ဂၞၚ်ပူဂိုလ် (Personal information) ညးတၞဟ်။
* ပရေၚ်စုတ် လိက်ပရေၚ် ဟွံဆက်စပ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပရေၚ်ဆဝ်မ္ၚုဟ် သွက်ဂွံ သွံရာန် (Spam)။

== ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ကေုာံ တၚ်သ္ဂုတ်စုတ် ==
အရာအဓိက ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာဂှ် ဒှ် တၚ်တုပ်စိုတ် (Consensus) ရ။&lt;ref&gt;Ayers, Phoebe (2008). ''How Wikipedia Works''. No Starch Press, p. 210.&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲမုက်လိက်သဳကၠဳ ညးလွပ်တအ် သဳကၠဳ ပရူပြသၞာမွဲမွဲတုဲ ဒက်ပတန် တၚ်တုပ်စိုတ်ရ။ ယဝ်ရ ဟွံမာန် ကလိဂွံ တၚ်တုပ်စိုတ်မ္ဂး ညးတအ် နွံအခေါၚ် အာတ်မိက် ပရေၚ်ရီုဗၚ် နူညးတၞဟ် နကဵု နဲကဲ သၟာန်လညာတ် (Request for Comments - RFC) ရ။ တၚ်သ္ဂုတ်စုတ် အိုတ်ကၞောတ် သ္ဒးသ္ပသဇိုၚ် လတူ စေဝ်ပၞောန် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ကေုာံ လညာတ် မနွံကဵု ဟိုတ်ဖိုလ်ဟေၚ်ရ။

== ကိရိယာ ကေုာံ ရီုဗၚ်ဂမၠိုၚ် ==
သွက်ဂွံ ရီုဗၚ် ကမၠောန် လတူမုက်လိက်သဳကၠဳ၊ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဖန်ဇန်လဝ် ကိရိယာ ကေုာံ ရုပ်စက် (Bot) ဂမၠိုၚ်ရ။ ဥပမာ ရုပ်စက် SineBot ဂှ် ကၠောန်ကမၠောန် စုတ် တဆိပ်တဲ (Signature) အလဵုအလဵု သွက်ညးလွပ် မဝိုတ်စုတ် တဆိပ်တဲတအ်ရ။ တုဲပၠန် ရုပ်စက် သွက်ဂွံ စွံဒၞာဲတြေံ (Archiving bots) တအ်လေဝ် ရီုဗၚ် ပတိတ် လိက်သဳကၠဳ မတြေံအာတအ် ဇရေၚ် မုက်လိက် ဒၞာဲတြေံ ဗွဲမလောဲသွာရ။

== အဆက်အစပ် ကု ကဏ္ဍတၞဟ် ==
မုက်လိက်သဳကၠဳ နွံအဆက်အစပ် ဗွဲမဇၞော် ကု ကဏ္ဍတၞဟ် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာရ။ ပရေၚ်သဳကၠဳ မဆေၚ်ကဵု သၞောဝ် ကေုာံ စေဝ်ပၞောန် အလုံမွဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာဂှ် ညးတအ် သဳကၠဳ ပ္ဍဲ ဒၞာဲသဳကၠဳ ဗဟဵု (Village pump) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပ္ဍဲ မုက်လိက်သဳကၠဳ သၞောဝ်အဓိကတအ်ရ။ မုက်လိက်သဳကၠဳ ညးလွပ် (User talk) ဂှ် ဒှ်ဒၞာဲ သွက်ဂွံ ဆက်စၠောအ် ကုညးလွပ်မွဲတၠ တိုက်ရိုက်တုဲ ဒှ်ကိရိယာ အဓိက သွက်ဂွံ သိုၚ်ခၞံ ဂကောံ (Community) ညးဒါန်လိက်ဂမၠိုၚ်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book | last = Broughton | first = John | year = 2008 | title = Wikipedia: The Missing Manual | publisher = O'Reilly Media | isbn = 978-0596515164 | url = https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:_The_Missing_Manual }}
* {{cite book | last = Lih | first = Andrew | year = 2009 | title = The Wikipedia Revolution: How a Bunch of Nobodies Created the World's Greatest Encyclopedia | publisher = Hyperion | isbn = 978-1401303716 | url = https://en.wikipedia.org/wiki/The_Wikipedia_Revolution }}
* {{cite book | last = Reagle | first = Joseph | year = 2010 | title = Good Faith Collaboration: The Culture of Wikipedia | publisher = MIT Press | isbn = 978-0262014472 | url = https://en.wikipedia.org/wiki/Good_Faith_Collaboration }}
* {{cite book | last = Jemielniak | first = Dariusz | year = 2014 | title = Common Knowledge? An Ethnography of Wikipedia | publisher = Stanford University Press | isbn = 978-0804789448 | url = https://en.wikipedia.org/wiki/Common_Knowledge%3F }}
* {{cite book | last = Ayers | first = Phoebe | year = 2008 | title = How Wikipedia Works: And How You Can Be a Part of It | publisher = No Starch Press | isbn = 978-1593271763 | url = https://en.wikipedia.org/wiki/How_Wikipedia_Works }}

{{Navbox
| name = ဝဳကဳပဳဒဳယာ မုက်လိက်သဳကၠဳ
| title = [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:မုက်လိက်သဳကၠဳ|ဝဳကဳပဳဒဳယာ မုက်လိက်သဳကၠဳ ကေုာံ စေဝ်ပၞောန်]]
| state = uncollapsed
| listclass = hlist
| group1 = ယၟုကဏ္ဍ သဳကၠဳဂမၠိုၚ်
| list1 =
* [[သဳကၠဳ:လိက်ပရေၚ်|သဳကၠဳ လိက်ပရေၚ်]]
* [[သဳကၠဳ ညးလွပ်:မုက်လိက်|သဳကၠဳ ညးလွပ်]]
* [[သဳကၠဳ ဝဳကဳပဳဒဳယာ:မုက်လိက်|သဳကၠဳ ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]
* [[သဳကၠဳ ထာမ်ပလိက်:မုက်လိက်|သဳကၠဳ ထာမ်ပလိက်]]
* [[သဳကၠဳ ကဏ္ဍ:မုက်လိက်|သဳကၠဳ ကဏ္ဍ]]
| group2 = စေဝ်ပၞောန်
| list2 =
* [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လညာတ်မခိုဟ်|လညာတ်မခိုဟ်]]
* [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ပရေၚ်ဟွံပါ်ပါဲပူဂိုလ်|ဟွံပါ်ပါဲပူဂိုလ်]]
* [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:တၚ်တုပ်စိုတ်|တၚ်တုပ်စိုတ်]]
| group3 = ကိရိယာ
| list3 =
* [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ရုပ်စက်|ရုပ်စက်]]
* [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ဒၞာဲတြေံ|ဒၞာဲတြေံ]]
}}

{{DEFAULTSORT:မုက်လိက်သဳကၠဳ}}
[[Category:ဝဳကဳပဳဒဳယာ မုက်လိက်သဳကၠဳ]]
[[Category:ဝဳကဳပဳဒဳယာ စေဝ်ပၞောန်ဂမၠိုၚ်]]
[[Category:ဝဳကဳပဳဒဳယာ နဲကဲဂမၠိုၚ်]]
[[Category:ဝဳကဳပဳဒဳယာ ညးကောပ်ကာ]]
[[Category:ဝဳကဳပဳဒဳယာ လိက်ရီုဗၚ်ဂမၠိုၚ်]]
[[Category:ဝဳကဳပဳဒဳယာ လဒက်ပတန်ဂမၠိုၚ်]]
[[Category:ဝဳကဳပဳဒဳယာ ပရေၚ်သဳကၠဳဂမၠိုၚ်]]</text>
      <sha1>0soq9b94medz8n5xp1p8afqlerqzdku</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:Infobox Wikipedia page</title>
    <ns>10</ns>
    <id>13058</id>
    <revision>
      <id>59604</id>
      <timestamp>2026-10-30T00:47:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;&lt;includeonly&gt;{{Infobox | aboveclass = fn org | above      = {{{name|{{{ယၟု|{{PAGENAME}}}}}}}} | image      = {{#if:{{{image|{{{ရုပ်|}}}}}}|[[File:{{{image|{{{ရုပ်}}}}}}|250px|center|alt={{{alt|}}}]]}} | caption    = {{{caption|{{{သပ်ဗွံက်|}}}}}}  | label1     = ဂၠံၚ်ပ္ဍဲ | data1      = {{{shortcut|{{{ဂၠံၚ်ပ္ဍဲ|}}}}}}  | label2     = ဂကူ...&quot;</comment>
      <origin>59604</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1360" sha1="29zvu2h787ezy7wwn4w0am2bkyk8kt1" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{Infobox
| aboveclass = fn org
| above      = {{{name|{{{ယၟု|{{PAGENAME}}}}}}}}
| image      = {{#if:{{{image|{{{ရုပ်|}}}}}}|[[File:{{{image|{{{ရုပ်}}}}}}|250px|center|alt={{{alt|}}}]]}}
| caption    = {{{caption|{{{သပ်ဗွံက်|}}}}}}

| label1     = ဂၠံၚ်ပ္ဍဲ
| data1      = {{{shortcut|{{{ဂၠံၚ်ပ္ဍဲ|}}}}}}

| label2     = ဂကူ မုက်လိက်
| data2      = {{{type|{{{ဂကူ|}}}}}}

| label3     = ကဆံၚ်
| data3      = {{{status|{{{ကဆံၚ်|}}}}}}
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
== သၞောတ်စကာ (Usage) ==
ထာမ်ပလိက်ဏအ်ဂှ် စကာသွက် မုက်လိက်အပ္ဍဲ (Internal pages) မဆေၚ်စပ် ကု ပရူပရာ၊ စေဝ်ပၞောန် ကေုာံ နဲကဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ (Wikipedia pages) ဂမၠိုၚ်ရ။ ကော်စကာ ထာမ်ပလိက်ဏအ် အတိုၚ်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်မာန်ရ-

&lt;pre&gt;
{{Infobox Wikipedia page
| name = 
| shortcut = 
| type = 
| image = 
| caption = 
| status = 
}}
&lt;/pre&gt;

[[ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက် အေန်ဖဝ်ဗံက်]]
[[ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>29zvu2h787ezy7wwn4w0am2bkyk8kt1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ဓါတ်ကျာဂမၠိုင်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13059</id>
    <revision>
      <id>59605</id>
      <timestamp>2026-10-30T00:49:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;လိက်ပရေၚ် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ဓါတ်ကျာဂမၠိုၚ်]]''' ရ။  ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေၚ် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေၚ်စပ် ကု ဓါတ်ကျာဂမၠိုၚ် (Gases)၊ သဘာဝ ဓါတ်ကျာ၊ ဓါတ်စ...&quot;</comment>
      <origin>59605</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2195" sha1="6frkmg93hfuiwhrzytnd73un7frh3lw" xml:space="preserve">လိက်ပရေၚ် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ဓါတ်ကျာဂမၠိုၚ်]]''' ရ။

ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေၚ် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေၚ်စပ် ကု ဓါတ်ကျာဂမၠိုၚ် (Gases)၊ သဘာဝ ဓါတ်ကျာ၊ ဓါတ်စှ်ေ မနွံဗီုပြၚ် ကျာ ကေုာံ ပရူပရာ မဆေၚ်ကဵု သိပ္ပံဓာတ်ရသာ မလ္ၚတ်ပရူကျာ နာနာ သာ် ရ။

== လစှ်ေ ကေုာံ ဓါတ်ကျာ မပြာကတ်ဂမၠိုၚ် ==
* [[အံက်သဳဂျေန်]] (Oxygen) - ဓါတ်ကျာ မကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက်သတ်မဂျိုၚ်လမျီုဂမၠိုၚ် သ္ဂောအ်ယီု။
* [[ဟာ်ဒရဝ်ဂျေန်]] (Hydrogen) - ဓါတ်ကျာ မသာအိုတ် ကေုာံ မနွံဂၠိုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲစက္ကဝါ။
* [[ကာဗောန်ဒါၚ်အံက်သာ်]] (Carbon dioxide) - ဓါတ်ကျာ မပါလုပ် ပ္ဍဲလၟေၚ်ကျာ မယီုတိတ် ကေုာံ တၞံဆုတအ် မစကာ သွက်ဂွံ ကၠောန်ဗဒှ် စၞ။
* [[နိုက်ထရဝ်ဂျေန်]] (Nitrogen) - ဓါတ်ကျာ မနွံဂၠိုၚ်အိုတ် (ၜိုတ် ၇၈%) ပ္ဍဲလတူကျာ (Atmosphere) ဂၠးတိပိုဲ။
* [[ဓါတ်ကျာ ပရေအ်]] (Noble gas) - ဂကောံဓါတ်ကျာ မဟွံကၠောန်ပရေၚ် (unreactive) ဗီုကဵု ဟဳလဳယေမ် (Helium) ကေုာံ နဳယောန် (Neon)။

{{DEFAULTSORT:ဓါတ်ကျာဂမၠိုၚ်}}
[[ကဏ္ဍ:ဓါတ်စှ်ေဂမၠိုၚ်]]
[[ကဏ္ဍ:သိပ္ပံဓာတ်ရသာ]]
[[ကဏ္ဍ:သဘာဝသိပ္ပံ]]</text>
      <sha1>6frkmg93hfuiwhrzytnd73un7frh3lw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59606</id>
      <parentid>59605</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T00:50:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59606</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2195" sha1="61uf8v1f7uvargfvt6pcb10965wnrqm" xml:space="preserve">လိက်ပရေၚ် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ဓါတ်ကျာဂမၠိုၚ်]]''' ရ။

ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေၚ် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေၚ်စပ် ကု ဓါတ်ကျာဂမၠိုၚ် (Gases)၊ သဘာဝ ဓါတ်ကျာ၊ ဓါတ်စှ်ေ မနွံဗီုပြၚ် ကျာ ကေုာံ ပရူပရာ မဆေၚ်ကဵု သိပ္ပံဓာတ်ရသာ မလ္ၚတ်ပရူကျာ နာနာ သာ် ရ။

== လစှ်ေ ကေုာံ ဓါတ်ကျာ မပြာကတ်ဂမၠိုၚ် ==
* [[အံက်သဳဂျေန်]] (Oxygen) - ဓါတ်ကျာ မကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက်သတ်မဂျိုၚ်လမျီုဂမၠိုၚ် သ္ဂောအ်ယီု။
* [[ဟာ်ဒရဝ်ဂျေန်]] (Hydrogen) - ဓါတ်ကျာ မသာအိုတ် ကေုာံ မနွံဂၠိုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲစက္ကဝါ။
* [[ကာဗောန်ဒါၚ်အံက်သာ်]] (Carbon dioxide) - ဓါတ်ကျာ မပါလုပ် ပ္ဍဲလၟေၚ်ကျာ မယီုတိတ် ကေုာံ တၞံဆုတအ် မစကာ သွက်ဂွံ ကၠောန်ဗဒှ် စၞ။
* [[နိုက်ထရဝ်ဂျိန်]] (Nitrogen) - ဓါတ်ကျာ မနွံဂၠိုၚ်အိုတ် (ၜိုတ် ၇၈%) ပ္ဍဲလတူကျာ (Atmosphere) ဂၠးတိပိုဲ။
* [[ဓါတ်ကျာ ပရေအ်]] (Noble gas) - ဂကောံဓါတ်ကျာ မဟွံကၠောန်ပရေၚ် (unreactive) ဗီုကဵု ဟဳလဳယေမ် (Helium) ကေုာံ နဳယောန် (Neon)။

{{DEFAULTSORT:ဓါတ်ကျာဂမၠိုၚ်}}
[[ကဏ္ဍ:ဓါတ်စှ်ေဂမၠိုၚ်]]
[[ကဏ္ဍ:သိပ္ပံဓာတ်ရသာ]]
[[ကဏ္ဍ:သဘာဝသိပ္ပံ]]</text>
      <sha1>61uf8v1f7uvargfvt6pcb10965wnrqm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13060</id>
    <revision>
      <id>59608</id>
      <timestamp>2026-10-30T01:32:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox သုတ် | နာမ = မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ် | ရုပ်ထမိက် = Mahaparinirvana Temple in Kushinagar U.P. India.jpg | မုက်လိက်ရုပ် = ဘာန်မဟာပရိနိဗ္ဗာန် လတူဒၞာဲကုသိန္နာရ &lt;!-- spelling unconfirmed --&gt; (Kushinagar) | ဘာသာ = ပါဠိ &lt;!-- spelling unconfirmed --&gt;...&quot;</comment>
      <origin>59608</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24792" sha1="fs8jyfkwonadaxv6jifuzc62oud7izf" xml:space="preserve">{{Infobox သုတ်
| နာမ = မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်
| ရုပ်ထမိက် = Mahaparinirvana Temple in Kushinagar U.P. India.jpg
| မုက်လိက်ရုပ် = ဘာန်မဟာပရိနိဗ္ဗာန် လတူဒၞာဲကုသိန္နာရ &lt;!-- spelling unconfirmed --&gt; (Kushinagar)
| ဘာသာ = ပါဠိ &lt;!-- spelling unconfirmed --&gt; (Pāli)
| ပိဋကတ် = သုတ္တန္တပိဋကတ် &lt;!-- spelling unconfirmed --&gt; (Sutta Piṭaka)
| နိကာယ = ဒီဃနိကာယ &lt;!-- spelling unconfirmed --&gt; (Dīgha Nikāya)
| လၟိဟ်သုတ် = ၁၆
| ပရူပရာ = ခရိုင်တရဴအိုတ်အာတ် ကေုာံ ကိစ္စပရိနိဗ္ဗာန် ကျာ်တြဲ
}}

'''မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်''' (Mahāparinibbāna Sutta) ဒှ်သုတ် မဒှ်ဂၠိၚ်အိုတ် ပလိုၚ်ပကတိ လိက်ပိဋကတ်ပါဠိ (Pāli Canon) မနွံ ပၞောဝ်ဒီဃနိကာယ (Dīgha Nikāya) လၟေၚ်သုတ် ၁၆ မဒှ်ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot;&gt;{{cite book |last=Buswell |first=Robert Jr. |last2=Lopez |first2=Donald S. Jr. |year=2013 |title=The Princeton Dictionary of Buddhism |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0691157863 |url=https://books.google.com}}&lt;/ref&gt;။ သုတ်ဝုတ်ဏအ် ဒှ်မစလးကၠး လိက်စရၚ်ဝင် မဆေၚ်စပ် ကေုာံ သၞာံအိုတ်အာတ် ဘဝကျာ်တြဲဂေါတမ (Gautama Buddha) မက္ၜၚ်က္လိလောန် ခရိုင်တရဴ ပရိနိဗ္ဗာန် လတူဒၞာဲကုသိန္နာရ (Kusināra) ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot;&gt;{{cite book |last=Walshe |first=Maurice |year=1995 |title=The Long Discourses of the Buddha: A Translation of the Dīgha Nikāya |publisher=Wisdom Publications |isbn=978-0861711031 |url=https://books.google.com}}&lt;/ref&gt;။ ဟိုတ်နူ တၚ်ဂၞၚ်တၟေၚ်တၟဟ် ကေုာံ ပရူပရောမ် ဝင်မနွံ ဂၠိုၚ်ဂၠၚ် ရိုဟ်ရေၚ်လဝ် မဂၠောၚ်လး ဝိဓိဓမ္မတုဲ သုတ်ဏအ် ဒှ်နိဿဲ ကလေၚ်မၚ်မွဲ သွက်တၠပညာ ကေုာံ ဗုဒ္ဓဘာသာနိက် ဂၠးကဝ်တံ မလ္ၚတ်ပရူ ကျာ်တြဲက္ၜၚ်စိုပ် ပရိနိဗ္ဗာန် ရ&lt;ref name=&quot;src3&quot;&gt;{{cite journal |last=von Hinüber |first=Oskar |year=2008 |title=Hoary past and hazy memory. On the history of early Buddhist texts |journal=Journal of the International Association of Buddhist Studies |volume=29 |issue=2 |pages=198–206 |url=https://iabsinfo.net}}&lt;/ref&gt;။

ဇာတ်ခြောန် သုတ်ဏအ် စကၠုၚ် နူဍုၚ်ရာဇဂြိုဟ် (Rājagaha) စိုပ် ဝေသာလိ (Vesālī) တုဲ ဆက်က္ၜၚ်အာ လတူမုက်မၞိက် ကုသိန္နာရ ရ&lt;ref name=&quot;src4&quot;&gt;{{cite book |last=Williams |first=Paul |year=2005 |title=Buddhism: Critical Concepts in Religious Studies |publisher=Routledge |isbn=978-0415332262 |url=https://books.google.com}}&lt;/ref&gt;။ ပရိနိဗ္ဗာနသုတ် တွံထ္ၜး လဝ် တၚ်ဓမ္မကိစ္စ မပ္တံ အပရိဟာနိယဓမ္မ (Aparihāniya Dhamma) ၇ သာ် သွက်ဂကောံသၚ် ကေုာံ ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မ ၃၇ သာ် မဒှ် ဒၞာဲဇှ်ေဟျာသ် သာသနာ မဂၠောၚ်မိန်စောန် ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;။ ပါဲနူဏအ် ကျာ်တြဲ တွံလဝ် ကု တၠအရှန် အာနန္ဒ (Ānanda) ဒဒှ် မဒးပရာပ်ပလံၚ် ဇကုဇကု နကဵု ဓမ္မမဟိဒ္ဓိ ကေုာံ ဝိနဲ မဒှ် အာစာတၠ ရာန်ကၠောန် အနာဂတ် ကာလ ကျာ်တြဲ စိုပ်ပရိနိဗ္ဗာန် တုဲ&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;။

လက္ကရဴ ပိဏ္ဍပါတ် စုန္ဒ (Cunda) သက္ကုဟိုတ် ဟိုတ်နူ အာပါတ်ဂြိုဟ် ကျာ်တြဲ သ္ၚဳကၠေအ် သန္ထာန် ပိုအ်ဇကု လတူ သာလရုက္ခမူ ၜါတၞံ ရ&lt;ref name=&quot;src5&quot;&gt;{{cite journal |last=von Hinüber |first=Oskar |year=2009 |title=Cremated like a King: The Funeral of the Buddha within the Ancient Indian Cultural Context |journal=Journal of the International College for Postgraduate Buddhist Studies |volume=13 |pages=33–66 |url=https://icabs.ac.jp}}&lt;/ref&gt;။ ကိစ္စသ္ပဌာန် စုတိ သာရဳရိကဓါတ် တုဲ ဒေါဏဗာမိုန် (Doṇa) စာဲထာဲ ဓါတ်ကျာ် သွက် ၜိုတ် ၈ ဍုၚ် သ္ပစေတီ ပသၞောတ် ရ&lt;ref name=&quot;src5&quot; /&gt;။

== သ္ၚေဝ်ဂၠေအ် တၚ်ပရူပရာ မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ် ==
[[File:Vulture peak Cave.jpg|thumb|ဒၞာဲဂဇအ်ဓရ် လတူဒဵုဂိဇ္ဆကုဋ ရာဇဂြိုဟ် (Vulture Peak)]]
မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ် မဒှ်သုတ် မနွံကဵု ရုပ်ရဴဝင် မဂၠိုၚ်အိုတ် ပၞောဝ် ပါဠိပိဋကတ် တံအိုတ်ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;။ လိက်သုတ်ဏအ် ဒြုပ်စုလဝ် ၜိုတ် သၞာံအိုတ်အာတ် ဘဝကျာ်တြဲ မနွံ အာယုက် ၈၀ သၞာံ မဒှ်အခိၚ် ကျာ်တြဲ မလှာဲပြေံ ဒၞာဲဒၟံၚ် ကေုာံ တွံဓရ် သၞောတ်သြဝါဒ ဒေသာ အိုတ်အာတ် ကု ဂကောံသၚ်တံ ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;။ နကဵု ဝင်သုတေသန လိက်သုတ်ဏအ် ပါဲနူ မနွံ နဇာတ်ခြောန် ဝိညာဏ်ဓမ္မ သြဝါဒတုဲ သီုထ္ၜးသြောအ် လဝ် သၞောတ်ပြဝေဏဳ ယေန်သၞာၚ် အိန္ဒိယ ပူရါဏ် ကိစ္စ စုတိသဳလ ကေုာံ မသ္ၚဳဇကု နကဵု မစိၚ်ဇကု နကဵု ပၟတ် ရ&lt;ref name=&quot;src5&quot; /&gt;။

အဓိက သုတ်ဏအ် ပကတ်ကဵု ဒဵု သၚ်ဂမၠိုၚ် ဂံၚ်သ္ၚေဝ် မၚ်မွဲ ဓမ္မ ကေုာံ ဝိနဲ မဒှ် မၚ်မွဲသ္ၚဳ ဗုဒ္ဓသာသနာ ရ&lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt;။ သုတ်ဏအ် ဒှ် ကနောတ် စၞောန်ထ္ၜး ဒဒှ် ရိုဟ်ဆ မနုဿ ကေုာံ သင်္ခါရဓရ် တံ မဒးက္လိလောန် ဒဵု စိတ္တအနိစ္စ တုဲ ဟိုတ်ဂှ်ရ ကျာ်တြဲ သြဝါဒ ဒဒှ် မဒးမၚ်မွဲ မသက္ကု မံၚ်အာ နကဵု မအပ္ပမာဒ ဓရ် ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;။

== သၚ်ခေပ ပရူပရောမ် ခရိုင်တရဴ အိုတ်အာတ် ==
ခရိုင်တရဴ အိုတ်အာတ် ကျာ်တြဲ စကၠုၚ် နူ ဒဵုဂိဇ္ဆကုဋ ဍုၚ်ရာဇဂြိုဟ် တုဲ သ္ၚဳက္ၜၚ် လပါ် သၟဝ်ကျာ ကေုာံ ကၠောအ်စိုပ် မြိၚ်ဂၚ်ဂါ ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;။ ပၞောဝ် ခရိုင်တရဴဏအ် ကျာ်တြဲ သ္ၚဳဇကု ဇြိုၚ်သၟာတ် ရိုဟ်ဒၞာဲ မစိုပ် မပ္တံ ပါဋလိဂါမ (Pāṭaligāma)၊ နာဒိက (Nādikā)၊ ဝေသာလိ (Vesālī)၊ ဘောဂနဂရ (Bhoganagara)၊ ပါဝါ (Pāvā) ကေုာံ ကုသိန္နာရ (Kusināra) ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;။

{| class=&quot;wikitable&quot;
! ဌာန်မစိုပ် (Location) !! သမယ ကေုာံ သၚ်္ခေပပရူ (Key Event &amp; Narrative) !! ဓမ္မဒေသနာ တၟေၚ် (Core Teaching)
|-
| ရာဇဂြိုဟ် (Rājagaha) || ဝဿကာရ စောဒနာ ကိစ္စ သြောအ်ဇၞော် ဝဇ္ဇဳ || အပရိဟာနိယဓမ္မ ၇ သာ်
|-
| ပါဋလိဂါမ (Pāṭaligāma) || ကျာ်တြဲ ကၠောအ် ဂၚ်ဂါ တာန်ဒလံၚ် စိတ္တ || ဒာန ကေုာံ သဳလ ဒံၚ်သိုခ်
|-
| နာဒိက (Nādikā) || အာနန္ဒ သၟာန် ပရူ စုတိ ဥပသက || ဓမ္မာဒာသ (ဒ္ၚောဝ်ဓမ္မ)
|-
| ဝေသာလိ (Vesālī) || အမ္ဗပါလိ ဒာန် မၚ်ဂၠန် ကေုာံ ဝဿပါန || ပၚောအ် အာယုသင်္ခါရ ၃ ဂိတု
|-
| ဘောဂနဂရ (Bhoganagara) || မၚ်မွဲ သုတ္တန္တ ကေုာံ ဝိနဲ || မဟာပဒေသ ၄ သာ်
|-
| ပါဝါ (Pāvā) || ပိဏ္ဍပါတ် စုန္ဒ သၟာန် ပရူ သူကရမဒ္ဒဝ || မဟာအာပါတ် စိတ္တ
|-
| ကုသိန္နာရ (Kusināra) || လတူ သာလရုက္ခမူ စိုပ် ပရိနိဗ္ဗာန် || အနိစ္စာ ဝတ သၚ်္ခါရ
|}

ဇၟာပ် ဌာန် မစိုပ် တံဏအ် ကျာ်တြဲ တွံထ္ၜး လဝ် သြဝါဒ သၟဟ် မဆေၚ် ကေုာံ သဳလ၊ သမာဓိ ကေုာံ ပညာ မဒှ် မဂ္ဂၚ် မနိဿဲ သွက် နိဗ္ဗာန် ရ&lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt;။

== အမေတ် အဇာတသတ္တု ကေုာံ သုတ် အပရိဟာနိယဓမ္မ ==
ပ္ဍဲ စအာတ် သုတ် မဟာပရိနိဗ္ဗာန သ္ၚေဝ်ဂၠောၚ် ထ္ၜး လဝ် သၟိၚ်အဇာတသတ္တု (Ajātasattu) သၟိၚ်မဂဓ ဓဇောၚ် ဗလးလဝ် ဗာမိုန် ဝဿကာရ (Vassakāra) သွက် ဂံၚ်သၟာန် ကျာ်တြဲ ဒဒှ် မစိုပ် အသၚ် ကိစ္စ စၚ်ဗ္ၜတ် ဍုၚ်ဝဇ္ဇဳဂမၠိုၚ် ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;။ ကျာ်တြဲ ဟီုကု အာနန္ဒ ဒဒှ် ဂကူဝဇ္ဇဳတံ မၚ်မွဲ လဝ် အပရိဟာနိယဓမ္မ ၇ သာ် မဒှ် ဓရ် မဟၟဲ ကဵု မဆုတ်ယျာဲ တုဲ သၟိၚ် မဂဓ သြောအ် ပဠေအ် ဗ္ၜတ် ဟၟဲ ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;။

ကြဴနူဏအ် ကျာ်တြဲ ကၠောန်ဗဒှ် သဘောၚ် သၚ် တုဲ တွံလဝ် အပရိဟာနိယဓမ္မ ၇ သာ် သွက် သၚ်ဂမၠိုၚ် မပ္တံ ကဵု မကောံဓလုက် ညဳသာ၊ မကၠောန် ကိစ္စ သၚ် ညဳသာ ကေုာံ မဟၟဲ ကဵု မပလီု စၞောန် ဝိနဲ တံ ရ&lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt;။ ဓရ် ဏအ် ဒှ် ဒၞာဲဇှ်ေဟျာသ် မၚ်မွဲ ဂကောံသၚ် သွက် ဟၟဲ ကဵု မဆုတ်ယျာဲ လတူ သာသနာ ရ&lt;ref name=&quot;src3&quot; /&gt;။

== ဝေသာလိ ကေုာံ စာပါလစိေတျာတ် ==
မစိုပ် ဝေသာလိ ကျာ်တြဲ ဒၟံၚ် လတူ ဥဒျာန် မၚ်ဂၠန် မိအမ္ဗပါလိ (Ambapālī) တုဲ ဒုၚ်သဇိုၚ် ပိဏ္ဍပါတ် မိအမ္ဗပါလိ ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;။ လတူ ဒၞာဲဏအ် ကျာ်တြဲ က္လၚ်သြဝါဒ ဝဿပါန တုဲ ဒး အာပါတ်ဂြိုဟ် မက္တဵုဒှ် ဇၞော်ကၠိ ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;။

လတူ စာပါလစိေတျာတ် (Cāpāla Cetiya) ကျာ်တြဲ ထ္ၜး နိမိတ် ၃ ဝါ ကု အာနန္ဒ ဒဒှ် ပုဂ္ဂလ မလ္ၚတ် လဝ် ဣိဒ္ဓိပါဒ် ၄ သာ် နွံ ဣဒ္ဓိ ဂှ် မတန်မံၚ် တူ အာယုက် မွဲကဝ် မဂၠောၚ် ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;။ သဒ္ဓါ အာနန္ဒ မဟၟဲ ကဵု မသၟာန် နာၚ် ဟိုတ်နူ မရာန်ဂြောပ် လဝ် မာရ် တုဲ ကျာ်တြဲ စာဲထာဲ ပၚောအ် အာယုသင်္ခါရ ဒဒှ် မစိုပ် ပရိနိဗ္ဗာန် ပ္ဍဲ အာန္တရ ၃ ဂိတု ရ&lt;ref name=&quot;src3&quot; /&gt;။

== ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မ ၃၇ သာ် ကေုာံ ဓမ္မမဟိဒ္ဓိ ==
ကျာ်တြဲ ကောံဓလုက် သၚ်ဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲ ဝေသာလိ တုဲ သြဝါဒ မၚ်မွဲ ဓမ္မ မဒှ် ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မ ၃၇ သာ် ရ&lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt;။ ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မ ဏအ် စာဲထာဲ လဝ် နကဵု ၇ ဂကောံ မပ္တံ သတိပဋ္ဌာန် ၄၊ သမ္မပ္ပဓာန် ၄၊ ဣိဒ္ဓိပါဒ် ၄၊ ဣန္ဒြိယ ၅၊ ဗလ ၅၊ ဗောဇ္စျၚ် ၇ ကေုာံ မဂ္ဂၚ် ၈ ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;။

ပါဲနူဏအ် ကျာ်တြဲ တွံထ္ၜး လဝ် သြဝါဒ သၟာန်စိုတ္တ မဟီုလဝ် &quot;အတ္တဒီပါ ဝိဟရထ အတ္တသရဏာ&quot; (စိၚ်ဇကု မဒှ် ပၟတ်ကလိ သွက် ဇကု၊ နိဿဲ ကဵု ဓမ္မ) တုဲ ဟၟဲ ကဵု မနိဿဲ တၠအာစာ ပါဲနူ ဓမ္မ ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;။

== ပိဏ္ဍပါတ် စုန္ဒ ကေုာံ အာပါတ် ကျာ်တြဲ ==
မစိုပ် သှ်ေ ဍုၚ်ပါဝါ (Pāvā) ကျာ်တြဲ သ္ၚဳ ဒၟံၚ် လတူ ဥဒျာန် စုန္ဒ သၟာန်ပန်းထေမိ (Cunda the metalworker) ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;။ စုန္ဒ ကဵု ဒါန် ပိဏ္ဍပါတ် မဒှ် &quot;သူကရမဒ္ဒဝ&quot; (Sūkaramaddava) တုဲ ကျာ်တြဲ သြဝါဒ ဒဒှ် မဟၟဲ ကဵု မကဵု ပိဏ္ဍပါတ် ဏအ် ကု သၚ် မွဲသ္အာၚ် ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;။

ကြဴနူ မပြဘိုက် ပိဏ္ဍပါတ် စုန္ဒ တုဲ ကျာ်တြဲ က္တဵုဒှ် အာပါတ်ဂြိုဟ် ဇၞော်ကၠိ (လိုဟ်ဆီ) တုဲ ဒး ဇကုဇြောအ် ရ&lt;ref name=&quot;src5&quot; /&gt;။ ကျာ်တြဲ သြဝါဒ ကု အာနန္ဒ မဟၟဲ ကဵု သ္ၚဳကၠေအ် စိတ္တ စုန္ဒ တုဲ ဟီုလဝ် ဒဒှ် ပိဏ္ဍပါတ် ၜါ သာ် မနွံ ဖလဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဘဝကျာ် မဒှ် ပိဏ္ဍပါတ် မသ္ပ ကဵု က္လိဂုဏ် သမ္မာသမ္ဗောဓိ ကေုာံ ပိဏ္ဍပါတ် မက္လိဂုဏ် ပရိနိဗ္ဗာန် ရ&lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt;။

== ကိစ္စ ပရိနိဗ္ဗာန် လတူ သာလရုက္ခမူ ==
[[File:Ramagrama Stupa.jpg|thumb|စေတီရာမဂါမ (Ramagrama Stupa) သာရဳရိကဓါတ်]]
ကျာ်တြဲ က္ၜၚ်စိုပ် မုက်မၞိက် ဥဒျာန် သာလ မလ္လာရာဇ် ပ္ဍဲ ကုသိန္နာရ တုဲ သ္ၚဳ ဒၟံၚ် လတူ သ္ၚာ သာလရုက္ခမူ ၜါတၞံ မသ္ၚဳ လပါ် သၟဝ်ကျာ ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;။ ပ္ဍဲ သမယ ဏအ် ပရိဗ္ဗာဇရ သုဘဒ္ဒ (Subhadda) စိုပ်ကၠုၚ် သၟာန် ဓမ္မ တုဲ ကျာ်တြဲ ဒုၚ်ကေတ် သုဘဒ္ဒ မဒှ် တၠအရှန် အိုတ်အာတ် က္လိဂုဏ် လတူ မုက်ကျာ် ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;။

ကြဴနူဏအ် ကျာ်တြဲ တွံထ္ၜး သြဝါဒ အိုတ်အာတ် ကု သၚ်ဂမၠိုၚ် မဟီုလဝ် &quot;ဟန္ဒ ဒါနိ ဘိက္ခဝေ အာမန္တယာမိ ဝေါ၊ ဝယဓမ္မာ သင်္ခါရာ အပ္ပမာဒေန သမ္ပာဒေထ&quot; (ယၟုသၚ်တံ အဟံ သြဝါဒ ကု ဥပသကတံ ရ၊ သင်္ခါရဓရ်တံ မဒး လဳကၠေအ် ဒှ် ပကတိ ရ၊ မၚ်မွဲ နကဵု အပ္ပမာဒ ဓရ် သၞောတ်သြဝါဒ ရ)&lt;ref name=&quot;src3&quot; /&gt;။ ကြဴနူဏအ် ကျာ်တြဲ လုပ်စောန် ဇျာန် ၉ ဆိုန် တုဲ စိုပ် ပရိနိဗ္ဗာန် မသ္ၚဳကၠေအ် ဇကု ရ&lt;ref name=&quot;src5&quot; /&gt;။

== ဓမ္မ ကေုာံ ဝိနဲ ဒှ် အာစာ တၠ ==
တၚ် မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ် ဒှ် မသြဝါဒ ကိစ္စ အနာဂတ် သာသနာ ကာလ မဟၟဲ ကဵု ကျာ်တြဲ ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;။ ကျာ်တြဲ ဟီုကု အာနန္ဒ ဒဒှ် &quot;ယော ဝေါ အာနန္ဒ မယာ ဓမ္မော စ ဝိနယော စ ဒေသိတော ပညတ္တော၊ သော ဝေါ မမစ္စယေန သတ္ထာ&quot; (ဓမ္မ ကေုာံ ဝိနဲ အဟံ မတွံထ္ၜး လဝ် ကု မၞးတံ ဂှ် မဒှ် အာစာတၠ မၞးတံ ကြဴနူ အဟံ ပရိနိဗ္ဗာန်)&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;။

တၚ်ဏအ် ထ္ၜးသြောအ် ဒဒှ် ဗုဒ္ဓဘာသာ မဟၟဲ ကဵု မသ္ပ ဌာန အာစာတၠ ပုဂ္ဂလ မွဲဇကု ပ္ဍဲ သၞောတ် သာသနာ တုဲ နိဿဲ ကေုာံ စၞောန်ထ္ၜး ဓမ္မဝိနဲ မဒှ် သနုဿတိ ကနောတ် ရ&lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt;။

== သာရဳရိကဓါတ် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေအ် ဌာန်ဓမ္မစေတီ ==
ကြဴနူ မစိၚ်ဇကု နကဵု ပၟတ် တုဲ သၟိၚ်မလ္လာ ကေုာံ သၟိၚ် ၈ ဍုၚ် မပ္တံ အဇာတသတ္တု၊ လိစ္ဆဝဳ ဝေသာလိ ကေုာံ သာကျ ကပိလဝတ် တံ မစိုပ်ကၠုၚ် သၟိက်ဂွံ သာရဳရိကဓါတ် ရ&lt;ref name=&quot;src5&quot; /&gt;။ ဒေါဏဗာမိုန် (Doṇa) သ္ပ မာတျာ စာဲထာဲ ဓါတ်ကျာ် သွက် ၈ ဍုၚ် သၟဟ် တုဲ သ္ပ စေတီ စောန်ဒြုပ် ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;။

ပါဲနူဏအ် သုတ်ဏအ် တွံထ္ၜး လဝ် ဌာန ဓမ္မမဟိဒ္ဓိ ၄ ဌာန် မဒှ် သံဝေဇနဳယဌာန (မပ္တံ ဌာန မသၠေအ်၊ ဌာန မက္လိဂုဏ် သမ္ဗောဓိ၊ ဌာန မတွံ ဓမ္မစက် ကေုာံ ဌာန မစိုပ် ပရိနိဗ္ဗာန်) သွက် ဗုဒ္ဓဘာသာနိက်တံ မဒး သ္ၚဳဇကု က္လိဂုဏ် ကုသိုလ ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;။

== ကာလ ဒေသာ မပြေံပြာပ် ကေုာံ သာသနာမပြးဇး ==
တၠပညာတံ မပ္တံ အိုသ်ခါ ဝေါန် ဟိနူပါ (Oskar von Hinüber) လ္ၚတ် ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ် လိက်မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ် ဏအ် ပြေံပြာပ် ကၠောန်ဗဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ အာန္တရ ၃၅၀-၃၂၀ ဘဳစဳ (BCE) ရ&lt;ref name=&quot;src3&quot; /&gt;။ လိက်သုတ်ဏအ် မၚ်မွဲ လဝ် ဝိဉာဏ် ရိုဟ်ရေၚ် ဝင်ကျာ်တြဲ မစိုပ် ပရိနိဗ္ဗာန် နကဵု နှဴသာသနာ ဝေဒိက ရ&lt;ref name=&quot;src5&quot; /&gt;။

ကိစ္စ မပြေံပြာပ် လိက်ဏအ် မက္တဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ သဘောၚ် သၚ်္ဂာယနာ ပထမ တုဲ ဒှ် လိက်မဟိဒ္ဓိ ဇၞော်အိုတ် သွက် ဂကောံသၚ်တံ မနိဿဲ စၞောန်ထ္ၜး ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;။

== ပိဋကတ်သုတ် ကေုာံ သုတ္တန္တ မဆေၚ်စပ်ဂမၠိုၚ် ==
ပရူပရိနိဗ္ဗာန် ကျာ်တြဲ ဏအ် ပါဲနူ ပ္ဍဲ ပါဠိ ဒီဃနိကာယ တုဲ သီု မက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ လိက် သံသကေတ် (Sanskrit)၊ သုတ် မဟာပရိနိရွာဏသူတြ မာယာန (Mahāyāna Mahāparinirvāṇa Sūtra) ကေုာံ လိက် ဘာသာကြုက်၊ ဘာသာ တိဗေတ် ဂမၠိုၚ် ရ&lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt;။

ဆေၚ်စပ် ကဵု မာယာန လိက်မဟာပရိနိရွာဏသူတြ မနွံ တၚ်ဓမ္မ သ္ၚေဝ်ဂၠောၚ် လတူ ဗုဒ္ဓဓာတု ကေုာံ ဗုဒ္ဓတာနိစ္စ တၟေၚ် နူ သၞောတ် ဓရ် သေရဝါဒ ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဒီဃနိကာယ]]
* [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]]
* [[ပါဠိပိဋကတ်]]
* [[ကုသိန္နာရ]]
* [[အပရိဟာနိယဓမ္မ]]
* [[ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မ]]
* [[ပရိနိဗ္ဗာန်]]

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်
| title = [[မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်]] ကေုာံ ဓမ္မမဟိဒ္ဓိ
| group1 = ဌာန်ဂမၠိုၚ်
| list1 = [[ရာဇဂြိုဟ်]] • [[ပါဋလိပုတ္တ]] • [[ဝေသာလိ]] • [[ပါဝါ]] • [[ကုသိန္နာရ]]
| group2 = ပုဂ္ဂလဂမၠိုၚ်
| list2 = [[ကျာ်တြဲဂေါတမ]] • [[အာနန္ဒ]] • [[အဇာတသတ္တု]] • [[ဝဿကာရ]] • [[စုန္ဒ]] • [[ဒေါဏ]]
| group3 = ဓမ္မဒေသနာဂမၠိုၚ်
| list3 = [[အပရိဟာနိယဓမ္မ]] • [[ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မ]] • [[အနိစ္စ]]
}}

{{DEFAULTSORT:မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်}}
[[Category:ဒီဃနိကာယ]]
[[Category:သုတ္တန္တပိဋကတ်]]
[[Category:ပါဠိပိဋကတ်]]
[[Category:ဓမ္မဒေသနာ]]
[[Category:ကျာ်တြဲဂေါတမ]]
[[Category:ပရိနိဗ္ဗာန်]]
[[Category:စေတီ ကေုာံ ဓါတ်ကျာ်]]</text>
      <sha1>fs8jyfkwonadaxv6jifuzc62oud7izf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောတ် မေတြေတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13061</id>
    <revision>
      <id>59613</id>
      <timestamp>2026-10-30T02:15:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox measurement system | name = သၞောတ် မေတြေတ် | native_name = Système métrique | image = Metric system adoption map.svg | caption = ဍုင်မစကာ သၞောတ် မေတြေတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ (အရံင်ၚေက် - ဍုင်မစကာ အဓိက၊ အရံင်လမ္စံက် - ဍုင်ဟွံစကာ အဓိက) | ty...&quot;</comment>
      <origin>59613</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29684" sha1="h0n0t6oki505aqk8pszw2jmm0ilnrff" xml:space="preserve">{{Infobox measurement system
| name = သၞောတ် မေတြေတ်
| native_name = Système métrique
| image = Metric system adoption map.svg
| caption = ဍုင်မစကာ သၞောတ် မေတြေတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ (အရံင်ၚေက် - ဍုင်မစကာ အဓိက၊ အရံင်လမ္စံက် - ဍုင်ဟွံစကာ အဓိက)
| type = သၞောတ် ဒက်သဳမာလ် (Decimal)
| origin_date = ၁၇၉၉
| origin_place = ဍုင်ဖရင်သေတ် (France)
| base_units = မဳတာ (meter), ကဳလဝ်ဂရာမ် (kilogram), စက္က (second) ကေုာံ ယူနေတ် တၞဟ်ဂမၠိုင်
| widely_used = အလုံမွဲဂၠးတိ (ပါဲနူ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်, လာင်ဘဳရဳယျာ, ရးနိဂီုဗၟာ)
}}

'''သၞောတ် မေတြေတ်''' ({{lang-en|Metric system}}) ဒှ်သၞောတ် ယူနေတ် သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် မသ္ပသဇိုင် ကုစၟတ်ဂၞန် ဒက်သဳမာလ် (Decimal system) မကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဍုင်ဖရင်သေတ် ပ္ဍဲအခိင် ပၠန်ဂတး ဖရင်သေတ် (French Revolution) ပ္ဍဲကၞောတ် သၞာံ ၁၈ ဗွဝ်ကၠံရ။ သၞောတ်ဏအ် သ္ပလဝ် သဇိုင် ကု ယူနေတ် မဳတာ (Meter) သွက်ဂွံ ၜတ် ဇမၠိင် ကေုာံ ကဳလဝ်ဂရာမ် (Kilogram) သွက်ဂွံ ၜတ် လျိုင်ရ။ နူတမ်မူလ သၞောတ်ဏအ် တၞဟ်နဂွံကလိဂွံ သၞောတ်ၜတ်ကၞာတ် မတုပ်သၟဟ် အလုံမွဲဂၠးတိတုဲ ဖန်ဗဒှ်လဝ်ရ။ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် သၞောတ်ဏအ် ပြံင်လှာဲ ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်တုဲ ဒှ်အာ သၞောတ် ယူနေတ် ဂၠးတိ (International System of Units) ဟွံသေင်မ္ဂး အေသ်အာင် (SI) မဒှ် သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် အဓိက သွက် သိပ္ပံ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် ဂၠးတိရ။&lt;ref&gt;Alder, Ken (2002). ''The Measure of All Things: The Seven-Year Odyssey and Hidden Error That Transformed the World''. Free Press. p. 15.&lt;/ref&gt;

သၞောတ် မေတြေတ် ဖန်ဗဒှ်လဝ် နကဵု သဇိုင်ဂၞန် စှ် (Powers of 10) တုဲ ကမၠောန် တော်ဂၞန် သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ယူနေတ် မွဲကဵုမွဲ လောဲသွာ ဗွဲမလောန်ရ။ ဥပမာ - မွဲ ကဳလဝ်မဳတာ နွံ လ္ၚီ မဳတာတုဲ၊ မွဲ မဳတာ နွံ ကၠံ သေန်တဳမဳတာ ရ။ ပရေင်လောဲသွာ ဏအ် ဖန်ကဵု သိပ္ပံပညာ ကေုာံ ပရေင်ကူသာန်သွံရာန် ဂၠးတိ ဇၞော်မောဝ် တိုန်ဗွဲမပြဟ်ရ။&lt;ref&gt;Nelson, Robert A. (2000). &quot;The International System of Units: Its History and Use in Science and Industry&quot;. ''Via Satellite''.&lt;/ref&gt;

== ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ ==
အလံင်အရာ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် သၞောတ်ၜတ်ကၞာတ် မတုပ်သၟဟ် မွဲဂှ် စကတဵုဒှ်လဝ် နူခေတ်လဒေါဝ် (Middle Ages) ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ချဳဓရာင် အဓိက စကတဵုဒှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၆၈ ကာလ ဂျောန် ဝေလ်ကိန် (John Wilkins) မဒှ် တၠပညာ ဂကူအင်္ဂလိက် ပတိုန်ထ္ၜး လညာတ် သၞောတ်ၜတ်ကၞာတ် မသ္ပသဇိုင် ကု သဘာဝ (Universal measure) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၇၀ ဂါဗြဳယေလ် မူတောန် (Gabriel Mouton) နူဍုင်ဖရင်သေတ် ပတိုန်ထ္ၜး ယူနေတ် ဇမၠိင် မသ္ပသဇိုင် ကု ဗွိုက်လဒေါဝ် ဂၠးတိ (Earth's circumference) ရ။&lt;ref&gt;Heilbron, J. L. (2003). ''The Oxford Companion to the History of Modern Science''. Oxford University Press. p. 531.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲအခိင် ပၠန်ဂတး ဖရင်သေတ် (၁၇၈၉-၁၇၉၉) အလဵုအသဳ ဖရင်သေတ် တၟိ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဂွံ ပလီုထောအ် သၞောတ်ၜတ်ကၞာတ် တြေံ မဟွံတုပ်သၟဟ် ကေုာံ မထုဲထံင်တအ်ဂှ်တုဲ ခၞံဗဒှ် သၞောတ်တၟိ မသ္ပသဇိုင် ကု သဘာဝရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၉၁ အကယ်ဒမဳ သိပ္ပံ ဖရင်သေတ် (French Academy of Sciences) ရုဲစှ် ယူနေတ် ဇမၠိင် တၟိ မကော်စ &quot;မဳတာ&quot; (Metre) မဒှ် ဗၞတ်ၜတ် မွဲ ပြကောဋိကိုဋ် (1/10,000,000) ဇမၠိင် နူ ပၞိက်သၟဝ်ကျာ ဂၠးတိ (North Pole) စိုပ် လာင်အဳကွေတာ (Equator) မတတ်အာ ဍုင်ပါရဳ (Paris) ရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၉၉ အလဵုအသဳ ဖရင်သေတ် စၟတ်သမ္တီ သၞောတ် မေတြေတ် နကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် ဍာ်ရိုဟ် ပလာတဳနမ် (Platinum) သွက် ယူနေတ် မဳတာ ကေုာံ ကဳလဝ်ဂရာမ် ရ။ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ဏအ် ဒှ် အစ သၞောတ် မေတြေတ် မပြးဇး လုံဂၠးတိ ပ္ဍဲအခိင် ဗွဲကြဴဏအ်ရ။ 

== သဇိုင် ယူနေတ်ဂမၠိုင် ==
သၞောတ် မေတြေတ် ပ္ဍဲခေတ်တမ်မူလ နွံ ယူနေတ် အဓိက ၜါသာ်ဟေင် မဒှ် မဳတာ ကေုာံ ဂရာမ်/ကဳလဝ်ဂရာမ် ရ။ ဆဂး သိပ္ပံပညာ ဇၞော်မောဝ် တိုန်ကၠုင်တုဲ ယူနေတ် သဇိုင် တၞဟ်တအ် ထပ်စုတ်လဝ် ပ္ဍဲသၞောတ်ဏအ်ရ။ ပ္ဍဲသၞောတ် အေသ်အာင် (SI) လၟုဟ် နွံ သဇိုင် ယူနေတ် ထပှ် (၇) သာ်ရ။&lt;ref&gt;BIPM (2019). ''The International System of Units (SI)'' (9th ed.). Bureau International des Poids et Mesures. p. 117.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left; width:100%;&quot;
|+ သဇိုင် ယူနေတ် ထပှ်သာ် ပ္ဍဲသၞောတ် အေသ်အာင် (SI Base Units)
|-
! ယူနေတ် (Unit) !! သင်္ကေတ (Symbol) !! အရာမၜတ်ကၞာတ် (Quantity) !! တင်စၟတ် (Note)
|-
| မဳတာ (Meter) || m || ဇမၠိင် (Length) || ၜတ်ကၞာတ် ဇမၠိင် လျးအာ ပ္ဍဲဒၞာဲသၠး (Vacuum)။
|-
| ကဳလဝ်ဂရာမ် (Kilogram) || kg || လျိုင် / ဒြပ် (Mass) || သ္ပသဇိုင် ကု ပလာင် ကောန်သတာန် (Planck constant)။
|-
| စက္က (Second) || s || အခိင် (Time) || သ္ပသဇိုင် ကု ဓါတ် ရေဒဳယိုဝ် သဳဇဳယေမ် (Cesium)။
|-
| အေမ်ပဳယာ (Ampere) || A || ဒြဟတ်လလဳ (Electric current) || ၜတ်ကၞာတ် လလဳ မကတဵုဒှ် နူ အဳလက်ထရဝ် (Electron)။
|-
| ကေလ်ဗေန် (Kelvin) || K || ဓါတ်ဂမ္တဴ (Temperature) || သ္ပသဇိုင် ကု ဓါတ်ဂမ္တဴ သဘာဝ။
|-
| မဝ် (Mole) || mol || ဗၞတ် ဒြပ်စှ်ေ (Amount of substance) || သ္ပသဇိုင် ကု ဓါတ် အာဗဝ်ဂါဒရဝ် (Avogadro constant)။
|-
| ကာန်ဒေလာ (Candela) || cd || ဒြဟတ် လျး (Luminous intensity) || ၜတ်ကၞာတ် လျး မညာတ်ကေတ် နကဵု မတ်။
|}

ယူနေတ် သဇိုင် တအ်ဏအ် ဒှ်တမ်မူလ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ယူနေတ် တၞဟ်တၞဟ် (Derived units) မပ္တံကဵု ယူနေတ် ဇြဟတ် နယူတောန် (Newton)၊ ယူနေတ် ဒြဟတ်လလဳ ဗွတ် (Volt) ကေုာံ ယူနေတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ သေလ်သဳယေသ် (Celsius) တအ်ရ။

== ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သၞောတ်သဳဂျဳအေသ် ==
ပ္ဍဲကၞောတ် သၞာံ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ သိပ္ပံပညာ မဆေင်ကဵု ဒြဟတ်လလဳ (Electromagnetism) ကေုာံ ရူပဗေဒ ဇၞော်မောဝ် တိုန်ဗွဲမလောန်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ကာရ် ဖရဳဒရိတ် ဂေါက်သ် (Carl Friedrich Gauss) ကေုာံ ဝီလ်ဟေမ် ဝေဘာ (Wilhelm Weber) မဒှ် တၠပညာ ဍုင်ဂျာမနဳ ဖန်ဗဒှ် သၞောတ် သဳဂျဳအေသ် (CGS system) မသ္ပသဇိုင် ကု သေန်တဳမဳတာ (Centimeter), ဂရာမ် (Gram) ကေုာံ စက္က (Second) ရ။&lt;ref&gt;Kula, Witold (1986). ''Measures and Men''. Princeton University Press. p. 112.&lt;/ref&gt;

သၞောတ် သဳဂျဳအေသ် ဏအ် ဒှ်သၞောတ် မစကာဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲကမၠောန် သုတေသန ရူပဗေဒ ကေုာံ ဓါတုဗေဒ အကြာ သၞာံ ၁၈၇၄ စိုပ် လဒေါဝ် သၞာံ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံရ။ ဆဂး သၞောတ်ဏအ် နွံပြသၞာ မွဲဂှ် ယူနေတ် မဆေင်ကဵု လလဳ ကေုာံ သံလိုက် တအ် ထုဲထံင် ကေုာံ တော်ဂၞန် ဝါတ်ခက် ဗွဲမလောန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂကောံသိပ္ပံ ဂၠးတိ စဂၠာဲ နဲကဲ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် သၞောတ် ယူနေတ် မခိုဟ်နူဏအ် မွဲပၠန်ရ။

== သၞောတ်အေမ်ကေအေသ် ကေုာံ ဒြဟတ်လလဳ ==
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၀၁ ဂျိုဝ်ဗာန်နဳ ဂျောရ်ဂျဳ (Giovanni Giorgi) မဒှ် အေန်ဂျေန်နဳယာ ဍုင်အဳတလဳ ပတိုန်ထ္ၜး လညာတ် တၟိ မွဲ သွက်ဂွံ ပံင်ပကောံ ယူနေတ် ဇမၠိင် ကေုာံ လျိုင် မေတြေတ် (မဳတာ, ကဳလဝ်ဂရာမ်) ကု ယူနေတ် လလဳ မပ္တံကဵု ဗွတ် (Volt) ကေုာံ အေမ်ပဳယာ (Ampere) ရ။ သၞောတ်ဏအ် ကော်စ သၞောတ် အေမ်ကေအေသ် (MKS system - Meter, Kilogram, Second) ရ။&lt;ref&gt;Giorgi, Giovanni (1901). ''Unità Razionali di Elettromagnetismo''. Atti dell'Associazione Elettrotecnica Italiana.&lt;/ref&gt;

လညာတ် ဂျောရ်ဂျဳ ဂှ် ဒှ်သဇိုင် သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သၞောတ် ယူနေတ် ဂၠးတိ (SI) ပ္ဍဲအခိင် ဗွဲကြဴရ။ သၞောတ် အေမ်ကေအေသ် ဂှ် ဖန်ကဵု ကမၠောန် အေန်ဂျေန်နဳယာ ကေုာံ သိပ္ပံ လလဳ လောဲသွာ တိုန်တုဲ ဒှ်အာ သၞောတ် အဓိက သွက် ဂကောံ ပရေင်လလဳ ဂၠးတိ (International Electrotechnical Commission) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၃၅ ရ။

== သၞောတ် ယူနေတ် ဂၠးတိ ==
သၞာံ ၁၉၆၀ သဘင်သဳကၠဳ အလုံဂၠးတိ မဆေင်ကဵု ပရေင်ၜတ်ကၞာတ် (General Conference on Weights and Measures - CGPM) အလန်ဒသမ မွဲ စၟတ်သမ္တီ တင်ပတိုန်ထ္ၜး သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် သၞောတ် ယူနေတ် မွဲ မကော်စ သၞောတ် ယူနေတ် ဂၠးတိ မၞုံသင်္ကေတ အေသ်အာင် (SI - Système International d'Unités) ရ။ 

သၞောတ် အေသ်အာင် ဏအ် သ္ပသဇိုင် ကု သၞောတ် အေမ်ကေအေသ် တုဲ ထပ်စုတ် ယူနေတ် ကေလ်ဗေန်၊ ကာန်ဒေလာ ကေုာံ အေမ်ပဳယာ ရ။ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၁ ယူနေတ် မဝ် (Mole) ဂှ် ထပ်စုတ် ပ္ဍဲသၞောတ်ဏအ် သွက်ဂွံ ၜတ် ဗၞတ် ဒြပ်စှ်ေ (Amount of substance) ပ္ဍဲ ပညာ ဓါတုဗေဒ ရ။ အေသ်အာင် ဒှ်သၞောတ် မဍိုက်ပေင်အိုတ် ကေုာံ မစကာ လုံဂၠးတိ အိုတ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ရ။ သၞောတ်ဏအ် ထိင်ဒဝ်လဝ် နကဵု ဗျူရဝ် ဂၠးတိ မဆေင်ကဵု ပရေင်ၜတ်ကၞာတ် (International Bureau of Weights and Measures - BIPM) မၞုံ ပ္ဍဲဍုင်ပါရဳရ။&lt;ref&gt;Taylor, Barry N. (2001). ''The International System of Units (SI)''. National Institute of Standards and Technology. p. 3.&lt;/ref&gt;

== ပရေင်ပြံင်လှာဲ သၞာံ ၂၀၁၉ ==
ၜိုတ် သၞာံ ၁၈၈၉ စဵုကဵု ၂၀၁၉ ယူနေတ် ကဳလဝ်ဂရာမ် ဂှ် သ္ပသဇိုင် ကု ဍာ်ရိုဟ် ပလာတဳနမ်-အဳရဳဒဳယေမ် (Platinum-iridium cylinder) မသိုင်လဝ် ပ္ဍဲဍုင်ပါရဳ ရ။ ဆဂး ဍာ်ရိုဟ် ပသဲ ဏအ်ဂှ် ယအ်အာ လျိုင် သိုက်သိုက် နကဵု အသိင် မাইခရဝ်ဂရာမ် တုဲ ဒှ်ပြသၞာ သွက် သိပ္ပံ မနွံပၟိက် တင်ဂၞင် ချိုတ်တ်ပၠိုတ်တ်ရ။

ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၉ သဘင်သဳကၠဳ CGPM ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် သဇိုင် ယူနေတ် အေသ်အာင် အလုံအိုတ် သွက်ဂွံ သ္ပသဇိုင် ကု ဓါတ်သဘာဝ မဟွံပြံင်လှာဲ (Fundamental physical constants) ရ။ ဥပမာ - ကဳလဝ်ဂရာမ် ဂှ် သ္ပသဇိုင် ကု ပလာင် ကောန်သတာန် (Planck constant)၊ အေမ်ပဳယာ ဂှ် သ္ပသဇိုင် ကု ဒြဟတ် လလဳ အဳလက်ထရဝ်၊ မဝ် ဂှ် သ္ပသဇိုင် ကု ဓါတ် အာဗဝ်ဂါဒရဝ် (Avogadro constant) ရ။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဏအ် ဒှ်ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲဝင် သၞောတ် မေတြေတ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင်ချိုတ်ပၠိုတ် အဆင် ကွမ်တာမ် (Quantum level) ရ။&lt;ref&gt;Milton, Martin (2019). &quot;A new era for the International System of Units&quot;. ''Nature Physics'', 15(9), 877–879.&lt;/ref&gt;

== သၞောတ်ဂၞန် ဒက်သဳမာလ် ==
အရာမတၟေင်အိုတ် ပ္ဍဲသၞောတ် မေတြေတ် ဂှ် ဒှ်ပရေင်စကာ ဝေါဟာရ ဂတ (Prefixes) မသ္ပသဇိုင် ကု ဂၞန် စှ် ရ။ ဝေါဟာရ တအ်ဏအ် ပံင်စုတ် ကု ယူနေတ် သဇိုင်တုဲ ဖန်ဗဒှ် ယူနေတ် မဇၞော် ဟွံသေင်မ္ဂး ဍောတ် နူသဇိုင် ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left; width:100%;&quot;
|+ ဝေါဟာရ ဂတ သၞောတ် မေတြေတ် မပြာကတ်ဂမၠိုင် (Metric Prefixes)
|-
! ဝေါဟာရ (Prefix) !! သင်္ကေတ (Symbol) !! ဆက်စၠောအ် (Multiplier) !! တန်ဖျာ (Value)
|-
| တေရာ (Tera) || T || 10&lt;sup&gt;12&lt;/sup&gt; || ၁,၀၀၀,၀၀၀,၀၀၀,၀၀၀
|-
| ဂဳဂါ (Giga) || G || 10&lt;sup&gt;9&lt;/sup&gt; || ၁,၀၀၀,၀၀၀,၀၀၀
|-
| မေဂါ (Mega) || M || 10&lt;sup&gt;6&lt;/sup&gt; || ၁,၀၀၀,၀၀၀
|-
| ကဳလဝ် (Kilo) || k || 10&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; || ၁,၀၀၀
|-
| သေန်တဳ (Centi) || c || 10&lt;sup&gt;-2&lt;/sup&gt; || ၀.၀၁ (1/100)
|-
| မဳလဳ (Milli) || m || 10&lt;sup&gt;-3&lt;/sup&gt; || ၀.၀၀၁ (1/1000)
|-
| မာင်ခရဝ် (Micro) || μ || 10&lt;sup&gt;-6&lt;/sup&gt; || ၀.၀၀၀ ၀၀၁
|-
| နာနဝ် (Nano) || n || 10&lt;sup&gt;-9&lt;/sup&gt; || ၀.၀၀၀ ၀၀၀ ၀၀၁
|}

သၞောတ် ဒက်သဳမာလ် ဏအ် ဖန်ကဵု လၟေင် တော်ဂၞန် လောဲသွာ တုဲ၊ သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ယူနေတ်မ္ဂး ဆဒး ပြံင် ဒၞာဲ ဒက်သဳမာလ် (Decimal point) ဟေင်ရ။ ဥပမာ ၅,၀၀၀ မဳတာ ဂှ် ၅ ကဳလဝ်မဳတာ၊ ဟွံဒး တော်ဂၞန် ဝါတ်ခက် ညံင် သၞောတ် ယူနေတ် အင်္ဂလိက် (Imperial system) မပ္တံကဵု ယာတ် (Yard), ဖေတ် (Feet), မာင် (Mile) တအ်ရ။

== ပရေင်စကာ ပ္ဍဲဂၠးတိ ==
[[File:Metric system adoption map.svg|thumb|300px|ဂၠးတိ မစကာ သၞောတ် မေတြေတ် (အရံင်ၚေက် - ဍုင်မစကာ အဓိက၊ အရံင်လမ္စံက် - ဍုင်ဟွံစကာ အဓိက)]]
သၞောတ် မေတြေတ် ပြးဇးအာ အလုံမွဲဂၠးတိ ပ္ဍဲလဒေါဝ် သၞာံ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ကေုာံ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ရ။ လၟေင် ပရေင်ပြံင်လှာဲ စကာ သၞောတ်ဏအ် (Metrication) ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဍုင် ယူရောပ် ဗွဲကိုပ်ကၠာ ကေုာံ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲဍုင် အာရှ၊ အဖရိက ကေုာံ အမေရိက သၠုင်ကျာ ရ။&lt;ref&gt;Bucher, J. L. (2012). ''The Metrology Handbook''. ASQ Quality Press. p. 45.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် နွံဍုင် ပိ ဍုင် ဟေင် မဟွံစၟတ်သမ္တီလဝ် သၞောတ် မေတြေတ် နကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ အဓိက၊ ဍုင်တအ်ဂှ် ဒှ် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (United States)၊ လာင်ဘဳရဳယျာ (Liberia) ကေုာံ ရးနိဂီုဗၟာ (Myanmar) ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲဍုင် ပိ ဍုင်ဏအ်လေဝ် ပရေင်ကမၠောန် သိပ္ပံ၊ ဂဥုဲ၊ ကေုာံ ပရေင်ကူသာန်သွံရာန် ဂၠးတိ တအ်ဂှ် စကာဒၟံင် သၞောတ် မေတြေတ် ဖအိုတ်ရ။ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ဂှ် စကာဒၟံင် သၞောတ် အမေရိကာန် (US Customary Units) ကီုလေဝ်၊ အလဵုအသဳ ကေုာံ ကမ္ပဏဳ သိပ္ပံ တအ် စကာ အေသ်အာင် ရ။

== ပရေင်ကမၠောန် သိပ္ပံ ကေုာံ အေန်ဂျေန်နဳယာ ==
ပ္ဍဲပရေင် သိပ္ပံ ကေုာံ အေန်ဂျေန်နဳယာ သၞောတ် မေတြေတ် (အေသ်အာင်) ဂှ် ဒှ်အရပ်အစပ် မဟွံမဲ ဟွံတုဲ မွဲရ။ ဇၟာပ် ပရေင်သုတေသန ဂၠးတိ၊ လိက်ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ ကေုာံ တင်ဂၞင် ဒေတာ တအ်ဂှ် သ္ဒးစကာ သၞောတ်ဏအ် ဟေင်ရ။ ယဝ်ရ ဟွံစကာ သၞောတ် မတုပ်သၟဟ် မ္ဂး ပြသၞာ ဇၞော် ကတဵုဒှ်မာန်ရ။ ဥပမာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၉ ဂြိုဟ်တုဲ နာသာ (NASA) မကော်စ မာသ် ခလာင်မေတ် အဝ်ဗဳတာ (Mars Climate Orbiter) ဂှ် လီုလာ်အာ ဟိုတ်နူ ဂကောံ အေန်ဂျေန်နဳယာ မွဲ စကာ သၞောတ် အင်္ဂလိက် (Pound-force) တုဲ ဂကောံ မွဲပၠန် စကာ သၞောတ် မေတြေတ် (Newton) တုဲ တော်ဂၞန် ဗၠေတ်အာ ရ။&lt;ref&gt;Stephenson, Arthur G. (1999). ''Mars Climate Orbiter Mishap Investigation Board Phase I Report''. NASA.&lt;/ref&gt; ဏအ်ဂှ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ သၞောတ် ယူနေတ် ဂၠးတိ မတုပ်သၟဟ် မွဲ ဂှ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲပရေင် ကမၠောန် သိပ္ပံ ရ။

== ပြသၞာ ကေုာံ ပရေင်ပါ်ပါဲ ==
သၞောတ် မေတြေတ် ဂွံပြးဇး အလုံဂၠးတိ ဂှ် ဒးဆောမ်ဒုင် လဝ် ပြသၞာ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ပ္ဍဲအခိင် ဍုင်မွဲ ပြံင်လှာဲ စကာ သၞောတ်တၟိ (Metrication process) မ္ဂး ကောန်ဍုင်ကွာန် တအ် ဒးကေတ် အခိင် သွက်ဂွံ ဇန် ကေုာံ လ္ၚတ် ယူနေတ် တၟိရ။ ပါဲနူဂှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ကိရိယာ ၜတ်ကၞာတ် ပ္ဍဲစက်ရုံ၊ ပရေင်ပြံင်လှာဲ သင်္ကေတ လတူဂၠံင် (Road signs) ကေုာံ လိက်သၠရိုတ် အလဵုအသဳ တအ်ဂှ် ဒးစကာ သြန် ဘဏ္ဍာ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။

ပ္ဍဲဍုင် အင်္ဂလာန် (United Kingdom) ဂှ် ၜိုန်ရ စၟတ်သမ္တီ သၞောတ် မေတြေတ် ကီုလေဝ်၊ ပရေင်စကာ ယူနေတ် အင်္ဂလိက် မပ္တံကဵု မာင် (Mile) ပ္ဍဲဂၠံင် ကေုာံ ပိုင့် (Pint) သွက် ဍာ်ယာမ တအ်ဂှ် ဆက်သှ်ေၜက် ဒၟံင် စဵုကဵု လၟုဟ်ဏီရ။ လညာတ် တၠပညာ လ္ၚဵု ပါ်ပါဲ ဒဒှ်ရ ယူနေတ် တြေံ တအ်ဂှ် ဆေင်စပ် ကု ယေန်သၞာင် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ဒေသ တုဲ ဟွံထေက် ကဵု ပလီုထောအ် သီုဖအိုတ် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲပရေင် ကူသာန်သွံရာန် ဂၠးတိ ဂှ် သၞောတ် မေတြေတ် ဂှ် ကလိဂွံ ဇမၞး သီုဖအိုတ် ရ။

== အနာဂတ် သၞောတ် မေတြေတ် ==
ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သၞောတ် မေတြေတ် ဂှ် ဟွံတုဲဒှ် အာ ဏီရ။ သိပ္ပံပညာ မဆေင်ကဵု ဒေတာ ဇၞော် (Big Data) ကေုာံ ရူပဗေဒ အာကာသ ဇၞော်မောဝ် တိုန်တုဲ၊ ယူနေတ် သွက်ဂွံ ၜတ် တင်ဂၞင် မဇၞော်လောန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဍောတ်လောန် တအ်ဂှ် နွံပၟိက် ကၠုင်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၂ သဘင်သဳကၠဳ CGPM ထပ်စၟတ်သမ္တီ ဝေါဟာရ ဂတ (Prefixes) တၟိ ပန် သာ် မဒှ် ရောန်နာ (Ronna, 10&lt;sup&gt;27&lt;/sup&gt;)၊ ကွေတ်တာ (Quetta, 10&lt;sup&gt;30&lt;/sup&gt;) သွက် အရာမဇၞော် ကေုာံ ရောန်တဝ် (Ronto, 10&lt;sup&gt;-27&lt;/sup&gt;)၊ ကွေတ်တဝ် (Quecto, 10&lt;sup&gt;-30&lt;/sup&gt;) သွက် အရာမဍောတ် ရ။&lt;ref&gt;Gibney, Elizabeth (2022). &quot;How many yottabytes in a quettabyte? Extreme numbers get new names&quot;. ''Nature''.&lt;/ref&gt; ပရေင်ထပ်စုတ် ဏအ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ သၞောတ် မေတြေတ် ဂှ် ဇၞော်မောဝ် ဒၟံင် တွဵု သွက်ဂွံ ဍိုက်ပေင် ကု ပၟိက် သိပ္ပံပညာ ခေတ်တၟိ ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book |last=Alder |first=Ken |year=2002 |title=The Measure of All Things: The Seven-Year Odyssey and Hidden Error That Transformed the World |publisher=Free Press |isbn=978-0743216753}}
* {{cite book |last=Crease |first=Robert P. |year=2011 |title=World in the Balance: The Historic Quest for an Absolute System of Measurement |publisher=W. W. Norton &amp; Company |isbn=978-0393072983}}
* {{cite journal |last=Nelson |first=Robert A. |year=1981 |title=Foundations of the International System of Units (SI) |journal=The Physics Teacher |volume=19 |issue=9 |pages=596–613 |doi=10.1119/1.2340901}}
* {{cite web |url=https://www.bipm.org/en/about-us/ |title=Brief History of the SI |publisher=International Bureau of Weights and Measures (BIPM) |access-date=2026-10-30}}
* {{cite book |last=Taubes |first=Gary |year=1997 |title=Metrics: A Century of Debate |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0226789645}}

{{Navbox
| name = သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ်
| title = [[သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ်]] (Systems of Measurement)
| state = uncollapsed
| listclass = hlist
| group1 = သၞောတ် မေတြေတ် (Metric)
| list1 = 
* [[သၞောတ် ယူနေတ် ဂၠးတိ|အေသ်အာင် (SI)]]
* [[သၞောတ် သဳဂျဳအေသ်|သဳဂျဳအေသ် (CGS)]]
* [[သၞောတ် အေမ်ကေအေသ်|အေမ်ကေအေသ် (MKS)]]
* [[သၞောတ် မဳတာ-တန်-စက္က|မဳတာ-တန်-စက္က (MTS)]]
| group2 = သၞောတ် တၞဟ်ဂမၠိုင်
| list2 = 
* [[သၞောတ် အင်္ဂလိက်|သၞောတ် အင်္ဂလိက် (Imperial)]]
* [[သၞောတ် အမေရိကာန်|သၞောတ် အမေရိကာန် (US Customary)]]
* [[သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် ဗၟာ|သၞောတ် ရးနိဂီုဗၟာ (Myanmar units)]]
| group3 = ယူနေတ် အဓိက (SI Base Units)
| list3 = 
* [[မဳတာ]]
* [[ကဳလဝ်ဂရာမ်]]
* [[စက္က]]
* [[အေမ်ပဳယာ]]
* [[ကေလ်ဗေန်]]
* [[မဝ်]]
* [[ကာန်ဒေလာ]]
}}

{{DEFAULTSORT:သၞောတ် မေတြေတ်}}
[[Category:သၞောတ် ယူနေတ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:သိပ္ပံ]]
[[Category:ပရေင်ၜတ်ကၞာတ်]]
[[Category:ဝင် သိပ္ပံ]]
[[Category:သၞောတ် မေတြေတ်]]
[[Category:ရူပဗေဒ]]
[[Category:စံင်ၜတ်]]</text>
      <sha1>h0n0t6oki505aqk8pszw2jmm0ilnrff</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:Infobox measurement system</title>
    <ns>10</ns>
    <id>13062</id>
    <revision>
      <id>59614</id>
      <timestamp>2026-10-30T02:22:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;&lt;includeonly&gt;{{Infobox | aboveclass = fn org | above      = {{{name|{{{ယၟု|{{PAGENAME}}}}}}}} | subheader  = {{{native_name|{{{ယၟုတမ်မူလ|}}}}}}  | image      = {{#if:{{{image|{{{ရုပ်|}}}}}}|[[File:{{{image|{{{ရုပ်}}}}}}|250px|center|alt={{{alt|}}}]]}} | caption    = {{{caption|{{{သပ်ဗွံက်|}}}}}}  | label1     = ဂကူ သၞောတ် | data1      = {{{type|...&quot;</comment>
      <origin>59614</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1695" sha1="q5t7rvg8j5brysbvwpm0awkid1lhsvs" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{Infobox
| aboveclass = fn org
| above      = {{{name|{{{ယၟု|{{PAGENAME}}}}}}}}
| subheader  = {{{native_name|{{{ယၟုတမ်မူလ|}}}}}}

| image      = {{#if:{{{image|{{{ရုပ်|}}}}}}|[[File:{{{image|{{{ရုပ်}}}}}}|250px|center|alt={{{alt|}}}]]}}
| caption    = {{{caption|{{{သပ်ဗွံက်|}}}}}}

| label1     = ဂကူ သၞောတ်
| data1      = {{{type|{{{ဂကူ|}}}}}}

| label2     = စၟတ်တ္ၚဲ ကတဵုဒှ်
| data2      = {{{origin_date|{{{စၟတ်တ္ၚဲကတဵုဒှ်|}}}}}}

| label3     = ဒၞာဲ ကတဵုဒှ်
| data3      = {{{origin_place|{{{ဒၞာဲကတဵုဒှ်|}}}}}}

| label4     = ယူနေတ် သဇိုင်ဂမၠိုင်
| data4      = {{{base_units|{{{ယူနေတ်သဇိုင်|}}}}}}

| label5     = ဒၞာဲ မစကာဂၠိုင်
| data5      = {{{widely_used|{{{ဒၞာဲမစကာဂၠိုင်|}}}}}}
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
== သၞောတ်စကာ (Usage) ==
ထာမ်ပလိက်ဏအ်ဂှ် စကာသွက် လိက်ပရေင် မဆေင်စပ်ကဵု သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် (Measurement systems) ဂမၠိုင်ရ။ ကော်စကာ ထာမ်ပလိက်ဏအ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်မာန်ရ-

&lt;pre&gt;
{{Infobox measurement system
| name = 
| native_name = 
| image = 
| caption = 
| type = 
| origin_date = 
| origin_place = 
| base_units = 
| widely_used = 
}}
&lt;/pre&gt;

[[ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက် အေန်ဖဝ်ဗံက်]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>q5t7rvg8j5brysbvwpm0awkid1lhsvs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောတ် အင်္ဂလိက်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13063</id>
    <revision>
      <id>59615</id>
      <timestamp>2026-10-30T02:27:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox measurement system | name = သၞောတ် အင်္ဂလိက် | native_name = Imperial units | image = English Length Units Graph.svg | caption = ယူနေတ် ဇမၠိင် သၞောတ် အင်္ဂလိက် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စၠောအ် ယူနေတ်မွဲကဵုမွဲ | type = သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် အခိ...&quot;</comment>
      <origin>59615</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31112" sha1="drzkngc9b1v4zyevxkc0y43tvl5bo8b" xml:space="preserve">{{Infobox measurement system
| name = သၞောတ် အင်္ဂလိက်
| native_name = Imperial units
| image = English Length Units Graph.svg
| caption = ယူနေတ် ဇမၠိင် သၞောတ် အင်္ဂလိက် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စၠောအ် ယူနေတ်မွဲကဵုမွဲ
| type = သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် အခိုက်တြေံ
| origin_date = ၁၈၂၄
| origin_place = ဍုင်အင်္ဂလာန် (British Empire)
| base_units = ယာတ် (yard), ဖံင် (pound), ဂါလောန် (gallon)
| widely_used = ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် စကာဒၟံင် သွက်ကိစ္စလ္ၚဵု ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် (UK) ကေုာံ ဍုင်တြေံ ကၟိန်ဍုင်အင်္ဂလိက်
}}

'''သၞောတ် အင်္ဂလိက်''' ({{lang-en|Imperial units}} ဟွံသေင်မ္ဂး {{lang-en|Imperial system}}) ဂှ် ဒှ်သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် မသ္ပလဝ် ဒတန် နကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ ၜတ်ကၞာတ် လျိုင် ကေုာံ ဗၞတ် သၞာံ ၁၈၂၄ (Weights and Measures Act 1824) မကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင် ဨကရာဇ် အင်္ဂလိက် (British Empire) ရ။ သၞောတ်ဏအ် သ္ပသဇိုင် ကု ယူနေတ် ဇမၠိင် မပ္တံကဵု အေန် (inch), ဖေတ် (foot), ယာတ် (yard), မာင် (mile) ကေုာံ ယူနေတ် လျိုင် မပ္တံကဵု အံင် (ounce), ဖံင် (pound) ကေုာံ ယူနေတ် ဗွိုက် မပ္တံကဵု ပိုင့် (pint), ဂါလောန် (gallon) တအ်ရ။ ကၠာဟွံဂွံ စၟတ်သမ္တီ သၞောတ်ဏအ်ဂှ် ဍုင်အင်္ဂလာန် စကာလဝ် သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် တြေံ (English units) မၞုံကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် နာနာသာ် မဟွံတုပ်သၟဟ် ရေင်သကအ်ရ။&lt;ref&gt;Connor, R. D. (1987). ''The Weights and Measures of England''. Science Museum, London. p. 120.&lt;/ref&gt;

သၞောတ် အင်္ဂလိက် ဂှ် ပြးဇးအာ အလုံမွဲ ကၟိန်ဍုင် ဨကရာဇ် အင်္ဂလိက် မပ္တံကဵု အိန္ဒိယ၊ ကနေဒါ၊ အဝ်သတေလျာ ကေုာံ ဒေသလ္ၚဵု ပ္ဍဲအဖရိက ရ။ ဆဂး ကြဴနူ လဒေါဝ် သၞာံ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် ပြံင်လှာဲ စကာ သၞောတ် မေတြေတ် (Metric system) တုဲ သၞောတ် အင်္ဂလိက် ဂှ် စကာအောန်စှ်ေ အာ ဗွဲမလောန်ရ။ ၜိုန်ဂှ်ကီုလေဝ် ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင် ဨကရာဇ် လၟုဟ် (UK) သၞောတ်ဏအ် ဆက်သှ်ေၜက်ဒၟံင် ပ္ဍဲအရာ မပ္တံကဵု တရဴဂၠံင် (မာင်)၊ ဍာ်တှ် ကေုာံ ဍာ်ယာမ (ပိုင့်) တအ်ဏီရ။ သၞောတ်ဏအ်ဂှ် တုပ်ဒၟံင် ကု သၞောတ် အမေရိကာန် (US Customary units) ပ္ဍဲလပါ် ဇမၠိင် ကေုာံ လျိုင် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲလပါ် ၜတ်ကၞာတ် ဗွိုက် (Volume) မ္ဂး တၞဟ်ခြာဒၟံင် ရေင်သကအ်ရ။

== ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ ==
ကၠာ သၞာံ ၁၈၂၄ သၞောတ်ၜတ်ကၞာတ် ပ္ဍဲဍုင်အင်္ဂလာန် မလေပ်ကော်စ &quot;သၞောတ် အင်္ဂလိက် တြေံ&quot; (English units) ဂှ် ဒှ်သၞောတ် မပံင်သၟဟ်လဝ် အခိုက် ၜတ်ကၞာတ် ရဝ်မာန် (Roman units)၊ အင်ဂလဝ်-ဆက်သန် (Anglo-Saxon) ကေုာံ အခိုက် နဝ်မာန် (Norman) တအ်ရ။ ယူနေတ်တအ်ဂှ် ဟွံမဲကဵု စံင်ၜတ် မတုပ်သၟဟ် အလုံမွဲဍုင်တုဲ၊ ဥပမာ ဂါလောန် သွက်ဂွံ ၜတ် ဍာ်ဝိုင် (Wine gallon) ကဵု ဂါလောန် သွက်ဂွံ ၜတ် သြောအ် (Winchester gallon) ဂှ် ဗၞတ်ဗွိုက် ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်ရ။&lt;ref&gt;Zupko, Ronald Edward (1990). ''Revolution in Measurement: Western European Weights and Measures Since the Age of Science''. American Philosophical Society. p. 85.&lt;/ref&gt;

တၞဟ်န ဂွံပသောင် ပြသၞာဏအ် ပါလဳမာန် အင်္ဂလိက် (British Parliament) ပ္တိတ် သၞောဝ်ဥပဒေ ၜတ်ကၞာတ် လျိုင် ကေုာံ ဗၞတ် သၞာံ ၁၈၂၄ တုဲ ဖန်ဗဒှ် သၞောတ် အင်္ဂလိက် တၟိ (Imperial system) မတုပ်သၟဟ် အလုံမွဲ အေန်ပါယာ ရ။ ပ္ဍဲသၞောဝ်ဏအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ဂါလောန် အင်္ဂလိက် (Imperial gallon) မွဲ မဒှ် ဗွိုက် ဍာ် ၁၀ ဖံင် (10 pounds of water) ပ္ဍဲ ဓါတ်ဂမ္တဴ ၆၂ ဒဳဂရဳ ဖာရေန်ဟာက် (Fahrenheit) ရ။ ပရေင်ဏအ် ဒှ်တင်အဓိက သွက်ဂွံ ပကောံ သၞောတ်ၜတ်ကၞာတ် အလုံမွဲ ဍုင်ရ။

== ယူနေတ် ဇမၠိင် ==
ပ္ဍဲသၞောတ် အင်္ဂလိက် ယူနေတ် အဓိက သွက်ဂွံ ၜတ် ဇမၠိင် ဂှ် ဒှ် ယာတ် (Yard) ရ။ ယာတ် ဂှ် ထပ်ပါ်လဝ် နကဵု ဖေတ် (Foot) ကေုာံ အေန် (Inch) ရ။ ပရေင်ဆက်စၠောအ် ယူနေတ်တအ်ဏအ် သ္ပသဇိုင် ကု ဂၞန် ၁၂၊ ၃ ကေုာံ ၁၇၆၀ မဒှ် သၞောတ် ဟွံသေင်ကဵု ဒက်သဳမာလ် (Non-decimal) ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left; width:100%;&quot;
|+ ယူနေတ် ဇမၠိင် သၞောတ် အင်္ဂလိက် (Imperial Units of Length)
|-
! ယူနေတ် (Unit) !! ပရေင်ဆက်စၠောအ် (Definition) !! ဗၞတ် မေတြေတ် (Metric Equivalent)
|-
| အေန် (Inch, in) || 1/36 ယာတ် || ၂၅.၄ မဳလဳမဳတာ (mm)
|-
| ဖေတ် (Foot, ft) || ၁၂ အေန် (12 inches) || ၀.၃၀၄၈ မဳတာ (m)
|-
| ယာတ် (Yard, yd) || ၃ ဖေတ် (3 feet) || ၀.၉၁၄၄ မဳတာ (m)
|-
| ဇမၠိင်ကွင်း (Chain) || ၂၂ ယာတ် (22 yards) || ၂၀.၁၁၆၈ မဳတာ (m)
|-
| ဖာလုံ (Furlong) || ၁၀ ကွင်း (10 chains) || ၂၀၁.၁၆၈ မဳတာ (m)
|-
| မာင် (Mile, mi) || ၈ ဖာလုံ (1760 ယာတ်) || ၁.၆၀၉၃၄၄ ကဳလဝ်မဳတာ (km)
|}

သၞာံ ၁၉၅၉ ဍုင်မစကာ သၞောတ် အင်္ဂလိက် ကေုာံ အမေရိကာန် တအ် ပံင်ကောံတုဲ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ယာတ် ဂၠးတိ (International yard) မသ္ပလဝ် ဒတန် မွဲ ယာတ် ဂှ် တုပ်ကဵု ၀.၉၁၄၄ မဳတာ ချိုတ်တ်ပၠိုတ်တ်ရ။ ဏအ်ဂှ် ပံင်စပ်လဝ် သၞောတ် အင်္ဂလိက် ကဵု သၞောတ် မေတြေတ် သွက် အနာဂတ် ရ။&lt;ref&gt;Astin, A. V., &amp; Karo, H. A. (1959). ''Refinement of Values for the Yard and the Pound''. US Federal Register.&lt;/ref&gt;

== ယူနေတ် လျိုင် ကေုာံ ဒြပ် ==
သၞောတ် အင်္ဂလိက် နွံ ယူနေတ် လျိုင် ပိ သာ် မဒှ် အာဗွာဒူပွာ (Avoirdupois) သွက် လျိုင် သာမည၊ တြွိုင် (Troy) သွက် ထဝ် သြန် ကေုာံ အပဝ်သဳကရဳ (Apothecaries) သွက် ဂဥုဲ ရ။ အာဗွာဒူပွာ ဂှ် ဒှ်သၞောတ် မစကာဂၠိုင်အိုတ် သွက် ပရေင်ကူသာန်သွံရာန် ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left; width:100%;&quot;
|+ ယူနေတ် လျိုင် အာဗွာဒူပွာ (Avoirdupois Units of Mass)
|-
! ယူနေတ် (Unit) !! ပရေင်ဆက်စၠောအ် (Definition) !! ဗၞတ် မေတြေတ် (Metric Equivalent)
|-
| အံင် (Ounce, oz) || 1/16 ဖံင် || ၂၈.၃၄၉ ဂရာမ် (g)
|-
| ဖံင် (Pound, lb) || ၁၆ အံင် (16 ounces) || ၀.၄၅၃၅၉၂ ကဳလဝ်ဂရာမ် (kg)
|-
| သတောန် (Stone, st) || ၁၄ ဖံင် (14 pounds) || ၆.၃၅၀၂၉ ကဳလဝ်ဂရာမ် (kg)
|-
| ဟာန်ဒရေတ်ဝိတ် (Hundredweight, cwt) || ၈ သတောန် (112 ဖံင်) || ၅၀.၈၀၂၃ ကဳလဝ်ဂရာမ် (kg)
|-
| တန် (Ton, t) || ၂၀ ဟာန်ဒရေတ်ဝိတ် (2240 ဖံင်) || ၁၀၁၆.၀၄၇ ကဳလဝ်ဂရာမ် (kg)
|}

သတောန် (Stone) ဂှ် ဒှ်ယူနေတ် မတၟေင်အိုတ် သွက် ဍုင်အင်္ဂလာန် မစကာ သွက်ဂွံ ၜတ် လျိုင် ခန္ဓကာယ မၞိဟ် စဵုကဵု ခေတ်လၟုဟ်ရ။ မၞိဟ်မွဲ လျိုင် ၇၀ ကဳလဝ်ဂရာမ် မ္ဂး ညးတအ် ဟီု &quot;၁၁ သတောန်&quot; (11 stones) ရ။ တန် အင်္ဂလိက် (Long ton, 2240 lbs) ဂှ် ဇၞော်နူ တန် အမေရိကာန် (Short ton, 2000 lbs) ရ။

== ယူနေတ် ဗွိုက် ကေုာံ ဍာ် ==
ပ္ဍဲသၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် ဗွိုက် ဍာ် ဟွံသေင်မ္ဂး အရာမဇွောဝ် (Liquid capacity) သၞောတ် အင်္ဂလိက် ဖန်ဗဒှ်လဝ် ဂါလောန် တၟိ မကော်စ ဂါလောန် အင်္ဂလိက် (Imperial gallon) မတုပ်ကဵု ၄.၅၄၆ လဳတာ ရ။ ဏအ်ဂှ် တၞဟ်ခြာ နူ ဂါလောန် အမေရိကာန် (US gallon) မတုပ်ကဵု ၃.၇၈၅ လဳတာ ရ။&lt;ref&gt;Klein, Herbert Arthur (1974). ''The Science of Measurement: A Historical Survey''. Dover Publications. p. 342.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left; width:100%;&quot;
|+ ယူနေတ် ဗွိုက် သၞောတ် အင်္ဂလိက် (Imperial Units of Volume)
|-
! ယူနေတ် (Unit) !! ပရေင်ဆက်စၠောအ် (Definition) !! ဗၞတ် မေတြေတ် (Metric Equivalent)
|-
| ဍာ်အံင် (Fluid ounce, fl oz) || 1/20 ပိုင့် || ၂၈.၄၁၃ မဳလဳလဳတာ (ml)
|-
| ပိုင့် (Pint, pt) || ၂၀ ဍာ်အံင် || ၅၆၈.၂၆၁ မဳလဳလဳတာ (ml)
|-
| ကွာတ် (Quart, qt) || ၜါ ပိုင့် (2 pints) || ၁.၁၃၆၅ လဳတာ (l)
|-
| ဂါလောန် (Gallon, gal) || ပန် ကွာတ် (8 pints) || ၄.၅၄၆ လဳတာ (l)
|}

ဟိုတ်နူ ဂါလောန် အင်္ဂလိက် ဇၞော်နူ ဂါလောန် အမေရိကာန် တုဲ၊ ပိုင့် အင်္ဂလိက် (၅၆၈ ml) ဂှ်လေဝ် ဇၞော်နူ ပိုင့် အမေရိကာန် (၄၇၃ ml) ကီုရ။ ပ္ဍဲဍုင်အင်္ဂလာန် ဍာ်ယာမ (Beer) ကေုာံ ဍာ်တှ် တအ်ဂှ် သွံဒၟံင် နကဵု ပိုင့် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။

== ယူနေတ် ဧရိယာ ==
သွက်ဂွံ ၜတ် ဧရိယာ တိဍာ် ကေုာံ ကၠအ်သွိုန် သၞောတ် အင်္ဂလိက် စကာ အေကာ (Acre) ကေုာံ မာင် စတုရန်း (Square mile) ရ။ အေကာ ဂှ် ဒှ်ယူနေတ် ဧရိယာ မသ္ပသဇိုင် ကု အစောမ် တိဍာ် ဂၠဴမွဲ မယက်မာန် ပ္ဍဲမွဲတ္ၚဲ ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left; width:100%;&quot;
|+ ယူနေတ် ဧရိယာ သၞောတ် အင်္ဂလိက် (Imperial Units of Area)
|-
! ယူနေတ် (Unit) !! ပရေင်ဆက်စၠောအ် (Definition) !! ဗၞတ် မေတြေတ် (Metric Equivalent)
|-
| ဖေတ် စတုရန်း (Square foot, sq ft) || ၁၄၄ အေန် စတုရန်း || ၀.၀၉၂၉ မဳတာ စတုရန်း (m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| ယာတ် စတုရန်း (Square yard, sq yd) || ၉ ဖေတ် စတုရန်း || ၀.၈၃၆၁ မဳတာ စတုရန်း (m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| ရုဒ် (Rood) || ၁/၄ အေကာ || ၁,၀၁၁ မဳတာ စတုရန်း (m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| အေကာ (Acre) || ၄,၈၄၀ ယာတ် စတုရန်း || ၄,၀၄၆.၈၅၆ မဳတာ စတုရန်း (m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| မာင် စတုရန်း (Square mile, sq mi) || ၆၄၀ အေကာ || ၂.၅၈၉၉ ကဳလဝ်မဳတာ စတုရန်း (km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|}

အေကာ ဂှ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ဆက်စကာဒၟံင် သွက် ပရေင်ကမၠောန် ဗ္ၚ ကေုာံ ပရေင်သွံရာန် တိဍာ် (Real estate) ပ္ဍဲဍုင် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ကေုာံ ဍုင်အင်္ဂလာန် လ္ၚဵုရ။

== ယူနေတ် တၞဟ်ဂမၠိုင် ==
ပါဲနူ ယူနေတ် အဓိက မပ္တံကဵု ဇမၠိင်၊ လျိုင် ကေုာံ ဧရိယာ တုဲ သၞောတ် အင်္ဂလိက် နွံ ယူနေတ် သွက်ဂွံ ၜတ် ဒြဟတ် ကေုာံ ဓါတ်ဂမ္တဴ ကီုရ။ ယူနေတ် မပြာကတ်အိုတ် သွက် ဓါတ်ဂမ္တဴ ဒှ် ဖာရေန်ဟာက် (Fahrenheit) မဖန်ဗဒှ်လဝ် နကဵု ဒန်နဳယေဝ် ဂါဗြဳယေဝ် ဖာရေန်ဟာက် (Daniel Gabriel Fahrenheit) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၂၄ ရ။ ပ္ဍဲသၞောတ်ဏအ် ဍာ်ကလခဲ (Freezing point) နွံ ၃၂ ဒဳဂရဳ တုဲ ဍာ်ကတဴ (Boiling point) နွံ ၂၁၂ ဒဳဂရဳ ရ။&lt;ref&gt;Bolton, Henry Carrington (1900). ''Evolution of the Thermometer, 1592-1743''. Chemical Publishing Company. p. 66.&lt;/ref&gt;

သွက်ဂွံ ၜတ် ဒြဟတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ (Energy) စကာ ယူနေတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ ဗြိတိန် (British Thermal Unit - BTU) ရ။ မွဲ BTU ဒှ် ဗၞတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ မနွံပၟိက် သွက်ဂွံ ပတိုန် ဓါတ်ဂမ္တဴ ဍာ် မွဲဖံင် ကဵု မွဲဒဳဂရဳ ဖာရေန်ဟာက် ရ။ ယူနေတ်ဏအ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ဆက်စကာဒၟံင် ပ္ဍဲစက် ပတဴ/ပံက်ကျာ (Air conditioning / Heating systems) အလုံမွဲဂၠးတိရ။

သွက် အသိင်လဟဵု (Speed) စကာ မာင်-ပ္ဍဲ-မွဲ-နာဍဳ (Miles per hour - mph) တုဲ ယူနေတ်ဏအ် ဆက်စကာဒၟံင် ပ္ဍဲလတူဂၠံင် ဍုင်အင်္ဂလာန် ကေုာံ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။

== တၞဟ်ခြာ ကု သၞောတ် အမေရိကာန် ==
မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုင် ထုဲထံင် အကြာ သၞောတ် အင်္ဂလိက် (Imperial system) ကေုာံ သၞောတ် အမေရိကာန် (US Customary system) ရ။ ၜိုန်ရ သၞောတ် သီုၜါဏအ် ကတဵုဒှ်လဝ် နူတမ်မူလ သၞောတ် အင်္ဂလိက် တြေံ ကီုလေဝ်၊ ဟိုတ်နူ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ကလိဂွံ ဗၠးၜး ကၠာ ဟွံဂွံ ပတန် သၞောဝ်ဥပဒေ ၁၈၂၄ တုဲ သၞောတ် သီုၜါ တၞဟ်ခြာ အာ ရေင်သကအ်ရ။&lt;ref&gt;Judson, Lewis V. (1976). ''Weights and Measures Standards of the United States''. US Department of Commerce. p. 12.&lt;/ref&gt;

တင်မတၞဟ်ခြာ အဓိက အိုတ် ဒှ် ယူနေတ် ၜတ်ကၞာတ် ဗွိုက် (Volume) ရ။ 
* ဂါလောန် အင်္ဂလိက် (Imperial gallon) = ၄.၅၄၆ လဳတာ
* ဂါလောန် အမေရိကာန် (US gallon) = ၃.၇၈၅ လဳတာ
ဟိုတ်ဂှ်ရ ပိုင့် (Pint) သီုၜါလေဝ် ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်ရ။ ပိုင့် အင်္ဂလိက် နွံ ၂၀ ဍာ်အံင် (fl oz) တုဲ ပိုင့် အမေရိကာန် နွံ ဆ ၁၆ ဍာ်အံင် ဟေင်ရ။

ပါဲနူဂှ် ပ္ဍဲအရာမၜတ် လျိုင် တန် (Ton) ကေုာံ ဟာန်ဒရေတ်ဝိတ် (Hundredweight) လေဝ် တၞဟ်ခြာဒၟံင်ရ။ တန် အင်္ဂလိက် နွံ ၂,၂၄၀ ဖံင် (Long ton) တုဲ တန် အမေရိကာန် နွံ ၂,၀၀၀ ဖံင် (Short ton) ရ။ ယူနေတ် ဇမၠိင် မပ္တံကဵု အေန်၊ ဖေတ်၊ ယာတ် ကေုာံ မာင် တအ်ဟေင် တုပ်သၟဟ် ရေင်သကအ် အလုံအိုတ်ရ။

== ပရေင်ပြံင်လှာဲ သၞောတ် မေတြေတ် ==
ပ္ဍဲလဒေါဝ် သၞာံ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် မစကာလဝ် သၞောတ် အင်္ဂလိက် တအ် စချဳဓရာင် သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ စကာ သၞောတ် မေတြေတ် (Metrication) ရ။ ပရေင်ဏအ် ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ပရေင်ကူသာန်သွံရာန် ဂၠးတိ နွံပၟိက် သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် မတုပ်သၟဟ် ကေုာံ ပရေင်လောဲသွာ ပ္ဍဲကမၠောန် သိပ္ပံ ရ။ ဍုင်အိန္ဒိယ ပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၆၊ အဝ်သတေလျာ ကေုာံ နျူဇြဳလာန် ပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၀ ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;Pencil, Mark (2015). ''Metrication in the Commonwealth''. Historical Measurement Press. p. 45.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲဍုင်အင်္ဂလာန် (UK) အလဵုအသဳ ဒက်ပတန် ဂကောံဘုတ် မေတြေတ် (Metrication Board) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၉ သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ပရေင်ပြံင်လှာဲဏအ်ရ။ သၞောဝ်ဥပဒေ ပရေင်ကူသာန်သွံရာန် စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ ကပေါတ်သွံရာန် သီုဖအိုတ် သ္ဒးထ္ၜး ယူနေတ် မေတြေတ် မပ္တံကဵု ဂရာမ် ကေုာံ လဳတာ ရ။ ၜိုန်ရ ပရေင်ဏအ် အံင်ဇၞး ပ္ဍဲစက်ရုံ ကေုာံ ရုင်ကမၠောန် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲပရေင်ဘဝ လၟေင်တ္ၚဲ ကောန်ဍုင်ကွာန် တအ် ဆက်စကာ သၞောတ် အင်္ဂလိက် နဒဒှ် အခိုက်အလိုက် ဏီရ။

== ပရေင်စကာ ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်အင်္ဂလာန် လၟုဟ် ==
လၟုဟ် ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်အင်္ဂလာန် (UK) စကာဒၟံင် သၞောတ် ၜါ ပြံက်နှဴ ရေင်သကအ် (Dual system) ရ။ ပ္ဍဲသၞောဝ်ဥပဒေ ၜိုန်ရ စၟတ်သမ္တီလဝ် မေတြေတ် ကီုလေဝ် အခေါင်ကဵုလဝ် သွက်ဂွံ စကာ ယူနေတ် အင်္ဂလိက် ပ္ဍဲဒၞာဲ တၟေင် လ္ၚဵုရ။&lt;ref&gt;Department for Transport (2020). ''Traffic Signs Manual: Chapter 2''. TSO. p. 14.&lt;/ref&gt;

လတူဂၠံင် ကွဳစက် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲဍုင်အင်္ဂလာန် စကာ မာင် (Mile) သွက် ဇမ္ၚောဲ၊ ယာတ် (Yard) သွက် တရဴ ဍောတ်တ် ကေုာံ မာင်-ပ္ဍဲ-မွဲ-နာဍဳ (mph) သွက် အသိင်လဟဵု ရ။ ဏအ်ဂှ် တၞဟ်ခြာ နူဍုင် ယူရောပ် တၞဟ် တအ် မစကာ ကဳလဝ်မဳတာ ဖအိုတ်ရ။ 

ပ္ဍဲဆေင်သွံ ဍာ်ယာမ (Pubs) ဍာ်ယာမ ဘဳယာ ကေုာံ သာင်ဒါ (Cider) သ္ဒးသွံ နကဵု ဗၞတ် ပိုင့် (Pint, 568 ml) တုဲ သွံ နကဵု လဳတာ ဟွံဂွံရ။ ဍာ်တှ် ပ္ဍဲပလင် ပလာသတေတ် လေဝ် ဗွဲမဂၠိုင် ၜတ်လဝ် နကဵု ပိုင့် ကီုရ။ မၞိဟ်တအ် ၜတ် လျိုင် ခန္ဓကာယ ဇကု နကဵု သတောန် ကဵု ဖံင် (Stones and pounds) တုဲ ၜတ် သၠုင် နကဵု ဖေတ် ကဵု အေန် (Feet and inches) တွဵုရ။

== ပရေင်စကာ ပ္ဍဲဍုင် ကနေဒါ ကေုာံ တၞဟ်ဂမၠိုင် ==
ဍုင်ကနေဒါ ပြံင်လှာဲ စကာ သၞောတ် မေတြေတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၀ ဂမၠိုင်ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ ပရေင်ကူသာန်သွံရာန် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ဗွဲမဇၞော်တုဲ သၞောတ် အင်္ဂလိက် / အမေရိကာန် ဆက်သှ်ေၜက်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဏ္ဍ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဥပမာ ပ္ဍဲကမၠောန် သိုင်ခၞံ (Construction) ဆု ကေုာံ ပသဲ တအ်ဂှ် ၜတ်ကၞာတ် နကဵု အေန် ကဵု ဖေတ် ရ။ ကောန်ဍုင် ကနေဒါ တအ်လေဝ် ၜတ် သၠုင် ကဵု လျိုင် ခန္ဓကာယ နကဵု ဖေတ် ကဵု ဖံင် ကီုရ။&lt;ref&gt;Kratochvil, Anton (2018). ''Measurements in Canada: A Dual Reality''. Canadian Standards Press. p. 88.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲဍုင် အဝ်သတေလျာ ကေုာံ နျူဇြဳလာန် ပရေင်ပြံင်လှာဲ စကာ မေတြေတ် အံင်ဇၞး အိုတ်သ္ကီုတုဲ သၞောတ် အင်္ဂလိက် ဟွံသှ်ေၜက် ပ္ဍဲသၞောဝ်ဥပဒေ ရ။ ၜိုန်ဂှ်ကီုလေဝ် ယူနေတ် တြေံ မပ္တံကဵု ပိုင့် (Pint) ဂှ် စကာ နဒဒှ် ယၟုကော် သွက် ခေါက် ဍာ်ယာမ (ၜိုန်ရ ဗွိုက်ဍာ် ဒှ် မေတြေတ် ၄၂၅ ဟွံသေင်မ္ဂး ၅၇၀ မဳလဳလဳတာ ကီုလေဝ်) ရ။ ပ္ဍဲဍုင်အိန္ဒိယ ယူနေတ် ဧရိယာ တြေံ မပ္တံကဵု အေကာ (Acre) ဂှ် ဆက်စကာဒၟံင် သွက် လွဳဗ္ၚ ဏီရ။

== ပရေင်လဒက်ပတန် ကေုာံ အနာဂတ် ==
သၞောတ် အင်္ဂလိက် ဂှ် ၜိုန်ရ စကာ အောန်စှ်ေ အာ ပ္ဍဲစံင်ၜတ် သိပ္ပံ ကေုာံ စက်ရုံ ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲယေန်သၞာင် အရေဝ်ဘာသာ အင်္ဂလိက် (English language and culture) ဂှ် ဆက်သှ်ေၜက်ဒၟံင် သီုဟွံကၠေအ်ဗဒန် အာရ။ ဝေါဟာရ ကေုာံ တင်ဟီု မပ္တံကဵု &quot;Give an inch, take a mile&quot; (ကဵု မွဲအေန်၊ ကေတ် မွဲမာင်)၊ &quot;Pound of flesh&quot; (ဖံင် ဖျုန်) တအ်ဂှ် စကာဒၟံင် တွဵု ပ္ဍဲလိက်ပတ် ကေုာံ အရေဝ်လၟေင်တ္ၚဲ ရ။

ပ္ဍဲအနာဂတ် သၞောတ် မေတြေတ် (အေသ်အာင်) ဒှ်သၞောတ် အဓိက အလုံဂၠးတိ ဟွံမဲကဵု သၠေဟ်ပၟာ ကီုလေဝ်၊ သၞောတ် အင်္ဂလိက် ဂှ် ဆက်ဂျိုင်တန်တဴ အာ နဒဒှ် သၞောတ် ဒုတိယ သွက် ပရေင်ဘဝ အခိုက်အလိုက် ဒေသ ကေုာံ ဝင်ဍုင် ရ။ ယူနေတ် လ္ၚဵု မပ္တံကဵု အေန် (Inch) ဂှ် ဆက်စကာဒၟံင် အလုံဂၠးတိ သွက်ဂွံ ၜတ် ဗွိုက် စန် ကောန်ပျူတာ၊ ဖုင် ကေုာံ တာယာ ကွဳစက် (Tire rims) ဏီရ။&lt;ref&gt;Smith, J. L. (2021). ''The Persistence of the Imperial System''. Journal of Metrology History, 14(2), 230.&lt;/ref&gt; ပရေင်ဏအ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ဝင် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book |last=Zupko |first=Ronald Edward |year=1990 |title=Revolution in Measurement: Western European Weights and Measures Since the Age of Science |publisher=American Philosophical Society |isbn=978-0871691866}}
* {{cite book |last=Connor |first=R. D. |year=1987 |title=The Weights and Measures of England |publisher=Science Museum |isbn=978-0112904359}}
* {{cite book |last=Klein |first=Herbert Arthur |year=1974 |title=The Science of Measurement: A Historical Survey |publisher=Dover Publications |isbn=978-0486258393}}
* {{cite journal |last=Astin |first=A. V. |last2=Karo |first2=H. A. |year=1959 |title=Refinement of Values for the Yard and the Pound |journal=US Federal Register |url=https://www.nist.gov/system/files/documents/2017/05/09/frn-59-5442.pdf}}
* {{cite web |url=https://www.ukma.org.uk/ |title=UK Metric Association |publisher=UKMA |access-date=2026-10-30}}

{{Navbox
| name = သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ်
| title = [[သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ်]] (Systems of Measurement)
| state = uncollapsed
| listclass = hlist
| group1 = သၞောတ် အခိုက်တြေံ
| list1 = 
* [[သၞောတ် အင်္ဂလိက်|သၞောတ် အင်္ဂလိက် (Imperial)]]
* [[သၞောတ် အမေရိကာန်|သၞောတ် အမေရိကာန် (US Customary)]]
* [[သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် ဗၟာ|သၞောတ် ရးနိဂီုဗၟာ (Myanmar units)]]
* [[သၞောတ် ရဝ်မာန်|သၞောတ် ရဝ်မာန် (Roman)]]
| group2 = သၞောတ် မေတြေတ်
| list2 = 
* [[သၞောတ် ယူနေတ် ဂၠးတိ|အေသ်အာင် (SI)]]
* [[သၞောတ် သဳဂျဳအေသ်|သဳဂျဳအေသ် (CGS)]]
* [[သၞောတ် အေမ်ကေအေသ်|အေမ်ကေအေသ် (MKS)]]
| group3 = ယူနေတ် ဇမၠိင် အင်္ဂလိက်
| list3 = 
* [[အေန်]]
* [[ဖေတ်]]
* [[ယာတ်]]
* [[မာင်]]
| group4 = ယူနေတ် လျိုင် အင်္ဂလိက်
| list4 = 
* [[အံင်]]
* [[ဖံင်]]
* [[သတောန်]]
* [[တန်]]
}}

{{DEFAULTSORT:သၞောတ် အင်္ဂလိက်}}
[[Category:သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ဝင် သၞောတ်ၜတ်ကၞာတ်]]
[[Category:ကၟိန်ဍုင်အင်္ဂလာန်]]
[[Category:သၞောတ် အင်္ဂလိက်]]
[[Category:သိပ္ပံ ကေုာံ နဲကဲပညာ]]
[[Category:ပရေင်စံင်ၜတ်]]
[[Category:ယေန်သၞာင် အင်္ဂလိက်]]</text>
      <sha1>drzkngc9b1v4zyevxkc0y43tvl5bo8b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59616</id>
      <parentid>59615</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T02:28:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59616</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31145" sha1="eemrn1q9ctnda1ojvjszlalolfs9h5x" xml:space="preserve">{{Infobox measurement system
| name = သၞောတ် အင်္ဂလိက်
| native_name = Imperial units
| image = English Length Units Graph.svg
| caption = ယူနေတ် ဇမၠိင် သၞောတ် အင်္ဂလိက် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စၠောအ် ယူနေတ်မွဲကဵုမွဲ
| type = သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် အခိုက်တြေံ
| origin_date = ၁၈၂၄
| origin_place = ဍုင်အင်္ဂလာန် (British Empire)
| base_units = ယာတ် (yard), ဖံင် (pound), ဂါလောန် (gallon)
| widely_used = ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် စကာဒၟံင် သွက်ကိစ္စလ္ၚဵု ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် (UK) ကေုာံ ဍုင်တြေံ ကၟိန်ဍုင်အင်္ဂလိက်
}}

'''သၞောတ် အင်္ဂလိက်''' ({{lang-en|Imperial units}} ဟွံသေင်မ္ဂး {{lang-en|Imperial system}}) ဂှ် ဒှ်သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် မသ္ပလဝ် ဒတန် နကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ ၜတ်ကၞာတ် လျိုင် ကေုာံ ဗၞတ် သၞာံ ၁၈၂၄ (Weights and Measures Act 1824) မကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင် ဨကရာဇ် အင်္ဂလိက် (British Empire) ရ။ သၞောတ်ဏအ် သ္ပသဇိုင် ကု ယူနေတ် ဇမၠိင် မပ္တံကဵု အေန် (inch), ဖေတ် (foot), ယာတ် (yard), မိုင် (mile) ကေုာံ ယူနေတ် လျိုင် မပ္တံကဵု အံင် (ounce), ဖံင် (pound) ကေုာံ ယူနေတ် ဗွိုက် မပ္တံကဵု ပိုင့် (pint), ဂါလောန် (gallon) တအ်ရ။ ကၠာဟွံဂွံ စၟတ်သမ္တီ သၞောတ်ဏအ်ဂှ် ဍုင်အင်္ဂလာန် စကာလဝ် သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် တြေံ (English units) မၞုံကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် နာနာသာ် မဟွံတုပ်သၟဟ် ရေင်သကအ်ရ။&lt;ref&gt;Connor, R. D. (1987). ''The Weights and Measures of England''. Science Museum, London. p. 120.&lt;/ref&gt;

သၞောတ် အင်္ဂလိက် ဂှ် ပြးဇးအာ အလုံမွဲ ကၟိန်ဍုင် ဨကရာဇ် အင်္ဂလိက် မပ္တံကဵု အိန္ဒိယ၊ ကနေဒါ၊ အဝ်သတေလျာ ကေုာံ ဒေသလ္ၚဵု ပ္ဍဲအဖရိက ရ။ ဆဂး ကြဴနူ လဒေါဝ် သၞာံ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် ပြံင်လှာဲ စကာ သၞောတ် မေတြေတ် (Metric system) တုဲ သၞောတ် အင်္ဂလိက် ဂှ် စကာအောန်စှ်ေ အာ ဗွဲမလောန်ရ။ ၜိုန်ဂှ်ကီုလေဝ် ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင် ဨကရာဇ် လၟုဟ် (UK) သၞောတ်ဏအ် ဆက်သှ်ေၜက်ဒၟံင် ပ္ဍဲအရာ မပ္တံကဵု တရဴဂၠံင် (မိုင်)၊ ဍာ်တှ် ကေုာံ ဍာ်ယာမ (ပိုင့်) တအ်ဏီရ။ သၞောတ်ဏအ်ဂှ် တုပ်ဒၟံင် ကု သၞောတ် အမေရိကာန် (US Customary units) ပ္ဍဲလပါ် ဇမၠိင် ကေုာံ လျိုင် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲလပါ် ၜတ်ကၞာတ် ဗွိုက် (Volume) မ္ဂး တၞဟ်ခြာဒၟံင် ရေင်သကအ်ရ။

== ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ ==
ကၠာ သၞာံ ၁၈၂၄ သၞောတ်ၜတ်ကၞာတ် ပ္ဍဲဍုင်အင်္ဂလာန် မလေပ်ကော်စ &quot;သၞောတ် အင်္ဂလိက် တြေံ&quot; (English units) ဂှ် ဒှ်သၞောတ် မပံင်သၟဟ်လဝ် အခိုက် ၜတ်ကၞာတ် ရဝ်မာန် (Roman units)၊ အင်ဂလဝ်-ဆက်သန် (Anglo-Saxon) ကေုာံ အခိုက် နဝ်မာန် (Norman) တအ်ရ။ ယူနေတ်တအ်ဂှ် ဟွံမဲကဵု စံင်ၜတ် မတုပ်သၟဟ် အလုံမွဲဍုင်တုဲ၊ ဥပမာ ဂါလောန် သွက်ဂွံ ၜတ် ဍာ်ဝိုင် (Wine gallon) ကဵု ဂါလောန် သွက်ဂွံ ၜတ် သြောအ် (Winchester gallon) ဂှ် ဗၞတ်ဗွိုက် ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်ရ။&lt;ref&gt;Zupko, Ronald Edward (1990). ''Revolution in Measurement: Western European Weights and Measures Since the Age of Science''. American Philosophical Society. p. 85.&lt;/ref&gt;

တၞဟ်န ဂွံပသောင် ပြသၞာဏအ် ပါလဳမာန် အင်္ဂလိက် (British Parliament) ပ္တိတ် သၞောဝ်ဥပဒေ ၜတ်ကၞာတ် လျိုင် ကေုာံ ဗၞတ် သၞာံ ၁၈၂၄ တုဲ ဖန်ဗဒှ် သၞောတ် အင်္ဂလိက် တၟိ (Imperial system) မတုပ်သၟဟ် အလုံမွဲ အေန်ပါယာ ရ။ ပ္ဍဲသၞောဝ်ဏအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ဂါလောန် အင်္ဂလိက် (Imperial gallon) မွဲ မဒှ် ဗွိုက် ဍာ် ၁၀ ဖံင် (10 pounds of water) ပ္ဍဲ ဓါတ်ဂမ္တဴ ၆၂ ဒဳဂရဳ ဖာရေန်ဟာက် (Fahrenheit) ရ။ ပရေင်ဏအ် ဒှ်တင်အဓိက သွက်ဂွံ ပကောံ သၞောတ်ၜတ်ကၞာတ် အလုံမွဲ ဍုင်ရ။

== ယူနေတ် ဇမၠိင် ==
ပ္ဍဲသၞောတ် အင်္ဂလိက် ယူနေတ် အဓိက သွက်ဂွံ ၜတ် ဇမၠိင် ဂှ် ဒှ် ယာတ် (Yard) ရ။ ယာတ် ဂှ် ထပ်ပါ်လဝ် နကဵု ဖေတ် (Foot) ကေုာံ အေန် (Inch) ရ။ ပရေင်ဆက်စၠောအ် ယူနေတ်တအ်ဏအ် သ္ပသဇိုင် ကု ဂၞန် ၁၂၊ ၃ ကေုာံ ၁၇၆၀ မဒှ် သၞောတ် ဟွံသေင်ကဵု ဒက်သဳမာလ် (Non-decimal) ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left; width:100%;&quot;
|+ ယူနေတ် ဇမၠိင် သၞောတ် အင်္ဂလိက် (Imperial Units of Length)
|-
! ယူနေတ် (Unit) !! ပရေင်ဆက်စၠောအ် (Definition) !! ဗၞတ် မေတြေတ် (Metric Equivalent)
|-
| အေန် (Inch, in) || 1/36 ယာတ် || ၂၅.၄ မဳလဳမဳတာ (mm)
|-
| ဖေတ် (Foot, ft) || ၁၂ အေန် (12 inches) || ၀.၃၀၄၈ မဳတာ (m)
|-
| ယာတ် (Yard, yd) || ၃ ဖေတ် (3 feet) || ၀.၉၁၄၄ မဳတာ (m)
|-
| ဇမၠိင်ကွင်း (Chain) || ၂၂ ယာတ် (22 yards) || ၂၀.၁၁၆၈ မဳတာ (m)
|-
| ဖာလုံ (Furlong) || ၁၀ ကွင်း (10 chains) || ၂၀၁.၁၆၈ မဳတာ (m)
|-
| မိုင် (Mile, mi) || ၈ ဖာလုံ (1760 ယာတ်) || ၁.၆၀၉၃၄၄ ကဳလဝ်မဳတာ (km)
|}

သၞာံ ၁၉၅၉ ဍုင်မစကာ သၞောတ် အင်္ဂလိက် ကေုာံ အမေရိကာန် တအ် ပံင်ကောံတုဲ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ယာတ် ဂၠးတိ (International yard) မသ္ပလဝ် ဒတန် မွဲ ယာတ် ဂှ် တုပ်ကဵု ၀.၉၁၄၄ မဳတာ ချိုတ်တ်ပၠိုတ်တ်ရ။ ဏအ်ဂှ် ပံင်စပ်လဝ် သၞောတ် အင်္ဂလိက် ကဵု သၞောတ် မေတြေတ် သွက် အနာဂတ် ရ။&lt;ref&gt;Astin, A. V., &amp; Karo, H. A. (1959). ''Refinement of Values for the Yard and the Pound''. US Federal Register.&lt;/ref&gt;

== ယူနေတ် လျိုင် ကေုာံ ဒြပ် ==
သၞောတ် အင်္ဂလိက် နွံ ယူနေတ် လျိုင် ပိ သာ် မဒှ် အာဗွာဒူပွာ (Avoirdupois) သွက် လျိုင် သာမည၊ တြွိုင် (Troy) သွက် ထဝ် သြန် ကေုာံ အပဝ်သဳကရဳ (Apothecaries) သွက် ဂဥုဲ ရ။ အာဗွာဒူပွာ ဂှ် ဒှ်သၞောတ် မစကာဂၠိုင်အိုတ် သွက် ပရေင်ကူသာန်သွံရာန် ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left; width:100%;&quot;
|+ ယူနေတ် လျိုင် အာဗွာဒူပွာ (Avoirdupois Units of Mass)
|-
! ယူနေတ် (Unit) !! ပရေင်ဆက်စၠောအ် (Definition) !! ဗၞတ် မေတြေတ် (Metric Equivalent)
|-
| အံင် (Ounce, oz) || 1/16 ဖံင် || ၂၈.၃၄၉ ဂရာမ် (g)
|-
| ဖံင် (Pound, lb) || ၁၆ အံင် (16 ounces) || ၀.၄၅၃၅၉၂ ကဳလဝ်ဂရာမ် (kg)
|-
| သတောန် (Stone, st) || ၁၄ ဖံင် (14 pounds) || ၆.၃၅၀၂၉ ကဳလဝ်ဂရာမ် (kg)
|-
| ဟာန်ဒရေတ်ဝိတ် (Hundredweight, cwt) || ၈ သတောန် (112 ဖံင်) || ၅၀.၈၀၂၃ ကဳလဝ်ဂရာမ် (kg)
|-
| တန် (Ton, t) || ၂၀ ဟာန်ဒရေတ်ဝိတ် (2240 ဖံင်) || ၁၀၁၆.၀၄၇ ကဳလဝ်ဂရာမ် (kg)
|}

သတောန် (Stone) ဂှ် ဒှ်ယူနေတ် မတၟေင်အိုတ် သွက် ဍုင်အင်္ဂလာန် မစကာ သွက်ဂွံ ၜတ် လျိုင် ခန္ဓကာယ မၞိဟ် စဵုကဵု ခေတ်လၟုဟ်ရ။ မၞိဟ်မွဲ လျိုင် ၇၀ ကဳလဝ်ဂရာမ် မ္ဂး ညးတအ် ဟီု &quot;၁၁ သတောန်&quot; (11 stones) ရ။ တန် အင်္ဂလိက် (Long ton, 2240 lbs) ဂှ် ဇၞော်နူ တန် အမေရိကာန် (Short ton, 2000 lbs) ရ။

== ယူနေတ် ဗွိုက် ကေုာံ ဍာ် ==
ပ္ဍဲသၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် ဗွိုက် ဍာ် ဟွံသေင်မ္ဂး အရာမဇွောဝ် (Liquid capacity) သၞောတ် အင်္ဂလိက် ဖန်ဗဒှ်လဝ် ဂါလောန် တၟိ မကော်စ ဂါလောန် အင်္ဂလိက် (Imperial gallon) မတုပ်ကဵု ၄.၅၄၆ လဳတာ ရ။ ဏအ်ဂှ် တၞဟ်ခြာ နူ ဂါလောန် အမေရိကာန် (US gallon) မတုပ်ကဵု ၃.၇၈၅ လဳတာ ရ။&lt;ref&gt;Klein, Herbert Arthur (1974). ''The Science of Measurement: A Historical Survey''. Dover Publications. p. 342.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left; width:100%;&quot;
|+ ယူနေတ် ဗွိုက် သၞောတ် အင်္ဂလိက် (Imperial Units of Volume)
|-
! ယူနေတ် (Unit) !! ပရေင်ဆက်စၠောအ် (Definition) !! ဗၞတ် မေတြေတ် (Metric Equivalent)
|-
| ဍာ်အံင် (Fluid ounce, fl oz) || 1/20 ပိုင့် || ၂၈.၄၁၃ မဳလဳလဳတာ (ml)
|-
| ပိုင့် (Pint, pt) || ၂၀ ဍာ်အံင် || ၅၆၈.၂၆၁ မဳလဳလဳတာ (ml)
|-
| ကွာတ် (Quart, qt) || ၜါ ပိုင့် (2 pints) || ၁.၁၃၆၅ လဳတာ (l)
|-
| ဂါလောန် (Gallon, gal) || ပန် ကွာတ် (8 pints) || ၄.၅၄၆ လဳတာ (l)
|}

ဟိုတ်နူ ဂါလောန် အင်္ဂလိက် ဇၞော်နူ ဂါလောန် အမေရိကာန် တုဲ၊ ပိုင့် အင်္ဂလိက် (၅၆၈ ml) ဂှ်လေဝ် ဇၞော်နူ ပိုင့် အမေရိကာန် (၄၇၃ ml) ကီုရ။ ပ္ဍဲဍုင်အင်္ဂလာန် ဍာ်ယာမ (Beer) ကေုာံ ဍာ်တှ် တအ်ဂှ် သွံဒၟံင် နကဵု ပိုင့် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။

== ယူနေတ် ဧရိယာ ==
သွက်ဂွံ ၜတ် ဧရိယာ တိဍာ် ကေုာံ ကၠအ်သွိုန် သၞောတ် အင်္ဂလိက် စကာ အေကာ (Acre) ကေုာံ မိုင် စတုရန်း (Square mile) ရ။ အေကာ ဂှ် ဒှ်ယူနေတ် ဧရိယာ မသ္ပသဇိုင် ကု အစောမ် တိဍာ် ဂၠဴမွဲ မယက်မာန် ပ္ဍဲမွဲတ္ၚဲ ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left; width:100%;&quot;
|+ ယူနေတ် ဧရိယာ သၞောတ် အင်္ဂလိက် (Imperial Units of Area)
|-
! ယူနေတ် (Unit) !! ပရေင်ဆက်စၠောအ် (Definition) !! ဗၞတ် မေတြေတ် (Metric Equivalent)
|-
| ဖေတ် စတုရန်း (Square foot, sq ft) || ၁၄၄ အေန် စတုရန်း || ၀.၀၉၂၉ မဳတာ စတုရန်း (m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| ယာတ် စတုရန်း (Square yard, sq yd) || ၉ ဖေတ် စတုရန်း || ၀.၈၃၆၁ မဳတာ စတုရန်း (m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| ရုဒ် (Rood) || ၁/၄ အေကာ || ၁,၀၁၁ မဳတာ စတုရန်း (m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| အေကာ (Acre) || ၄,၈၄၀ ယာတ် စတုရန်း || ၄,၀၄၆.၈၅၆ မဳတာ စတုရန်း (m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| မိုင် စတုရန်း (Square mile, sq mi) || ၆၄၀ အေကာ || ၂.၅၈၉၉ ကဳလဝ်မဳတာ စတုရန်း (km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|}

အေကာ ဂှ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ဆက်စကာဒၟံင် သွက် ပရေင်ကမၠောန် ဗ္ၚ ကေုာံ ပရေင်သွံရာန် တိဍာ် (Real estate) ပ္ဍဲဍုင် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ကေုာံ ဍုင်အင်္ဂလာန် လ္ၚဵုရ။

== ယူနေတ် တၞဟ်ဂမၠိုင် ==
ပါဲနူ ယူနေတ် အဓိက မပ္တံကဵု ဇမၠိင်၊ လျိုင် ကေုာံ ဧရိယာ တုဲ သၞောတ် အင်္ဂလိက် နွံ ယူနေတ် သွက်ဂွံ ၜတ် ဒြဟတ် ကေုာံ ဓါတ်ဂမ္တဴ ကီုရ။ ယူနေတ် မပြာကတ်အိုတ် သွက် ဓါတ်ဂမ္တဴ ဒှ် ဖာရေန်ဟာက် (Fahrenheit) မဖန်ဗဒှ်လဝ် နကဵု ဒန်နဳယေဝ် ဂါဗြဳယေဝ် ဖာရေန်ဟာက် (Daniel Gabriel Fahrenheit) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၂၄ ရ။ ပ္ဍဲသၞောတ်ဏအ် ဍာ်ကလခဲ (Freezing point) နွံ ၃၂ ဒဳဂရဳ တုဲ ဍာ်ကတဴ (Boiling point) နွံ ၂၁၂ ဒဳဂရဳ ရ။&lt;ref&gt;Bolton, Henry Carrington (1900). ''Evolution of the Thermometer, 1592-1743''. Chemical Publishing Company. p. 66.&lt;/ref&gt;

သွက်ဂွံ ၜတ် ဒြဟတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ (Energy) စကာ ယူနေတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ ဗြိတိန် (British Thermal Unit - BTU) ရ။ မွဲ BTU ဒှ် ဗၞတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ မနွံပၟိက် သွက်ဂွံ ပတိုန် ဓါတ်ဂမ္တဴ ဍာ် မွဲဖံင် ကဵု မွဲဒဳဂရဳ ဖာရေန်ဟာက် ရ။ ယူနေတ်ဏအ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ဆက်စကာဒၟံင် ပ္ဍဲစက် ပတဴ/ပံက်ကျာ (Air conditioning / Heating systems) အလုံမွဲဂၠးတိရ။

သွက် အသိင်လဟဵု (Speed) စကာ မိုင်-ပ္ဍဲ-မွဲ-နာဍဳ (Miles per hour - mph) တုဲ ယူနေတ်ဏအ် ဆက်စကာဒၟံင် ပ္ဍဲလတူဂၠံင် ဍုင်အင်္ဂလာန် ကေုာံ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။

== တၞဟ်ခြာ ကု သၞောတ် အမေရိကာန် ==
မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုင် ထုဲထံင် အကြာ သၞောတ် အင်္ဂလိက် (Imperial system) ကေုာံ သၞောတ် အမေရိကာန် (US Customary system) ရ။ ၜိုန်ရ သၞောတ် သီုၜါဏအ် ကတဵုဒှ်လဝ် နူတမ်မူလ သၞောတ် အင်္ဂလိက် တြေံ ကီုလေဝ်၊ ဟိုတ်နူ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ကလိဂွံ ဗၠးၜး ကၠာ ဟွံဂွံ ပတန် သၞောဝ်ဥပဒေ ၁၈၂၄ တုဲ သၞောတ် သီုၜါ တၞဟ်ခြာ အာ ရေင်သကအ်ရ။&lt;ref&gt;Judson, Lewis V. (1976). ''Weights and Measures Standards of the United States''. US Department of Commerce. p. 12.&lt;/ref&gt;

တင်မတၞဟ်ခြာ အဓိက အိုတ် ဒှ် ယူနေတ် ၜတ်ကၞာတ် ဗွိုက် (Volume) ရ။ 
* ဂါလောန် အင်္ဂလိက် (Imperial gallon) = ၄.၅၄၆ လဳတာ
* ဂါလောန် အမေရိကာန် (US gallon) = ၃.၇၈၅ လဳတာ
ဟိုတ်ဂှ်ရ ပိုင့် (Pint) သီုၜါလေဝ် ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်ရ။ ပိုင့် အင်္ဂလိက် နွံ ၂၀ ဍာ်အံင် (fl oz) တုဲ ပိုင့် အမေရိကာန် နွံ ဆ ၁၆ ဍာ်အံင် ဟေင်ရ။

ပါဲနူဂှ် ပ္ဍဲအရာမၜတ် လျိုင် တန် (Ton) ကေုာံ ဟာန်ဒရေတ်ဝိတ် (Hundredweight) လေဝ် တၞဟ်ခြာဒၟံင်ရ။ တန် အင်္ဂလိက် နွံ ၂,၂၄၀ ဖံင် (Long ton) တုဲ တန် အမေရိကာန် နွံ ၂,၀၀၀ ဖံင် (Short ton) ရ။ ယူနေတ် ဇမၠိင် မပ္တံကဵု အေန်၊ ဖေတ်၊ ယာတ် ကေုာံ မိုင် တအ်ဟေင် တုပ်သၟဟ် ရေင်သကအ် အလုံအိုတ်ရ။

== ပရေင်ပြံင်လှာဲ သၞောတ် မေတြေတ် ==
ပ္ဍဲလဒေါဝ် သၞာံ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် မစကာလဝ် သၞောတ် အင်္ဂလိက် တအ် စချဳဓရာင် သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ စကာ သၞောတ် မေတြေတ် (Metrication) ရ။ ပရေင်ဏအ် ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ပရေင်ကူသာန်သွံရာန် ဂၠးတိ နွံပၟိက် သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် မတုပ်သၟဟ် ကေုာံ ပရေင်လောဲသွာ ပ္ဍဲကမၠောန် သိပ္ပံ ရ။ ဍုင်အိန္ဒိယ ပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၆၊ အဝ်သတေလျာ ကေုာံ နျူဇြဳလာန် ပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၀ ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;Pencil, Mark (2015). ''Metrication in the Commonwealth''. Historical Measurement Press. p. 45.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲဍုင်အင်္ဂလာန် (UK) အလဵုအသဳ ဒက်ပတန် ဂကောံဘုတ် မေတြေတ် (Metrication Board) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၉ သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ပရေင်ပြံင်လှာဲဏအ်ရ။ သၞောဝ်ဥပဒေ ပရေင်ကူသာန်သွံရာန် စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ ကပေါတ်သွံရာန် သီုဖအိုတ် သ္ဒးထ္ၜး ယူနေတ် မေတြေတ် မပ္တံကဵု ဂရာမ် ကေုာံ လဳတာ ရ။ ၜိုန်ရ ပရေင်ဏအ် အံင်ဇၞး ပ္ဍဲစက်ရုံ ကေုာံ ရုင်ကမၠောန် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲပရေင်ဘဝ လၟေင်တ္ၚဲ ကောန်ဍုင်ကွာန် တအ် ဆက်စကာ သၞောတ် အင်္ဂလိက် နဒဒှ် အခိုက်အလိုက် ဏီရ။

== ပရေင်စကာ ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်အင်္ဂလာန် လၟုဟ် ==
လၟုဟ် ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်အင်္ဂလာန် (UK) စကာဒၟံင် သၞောတ် ၜါ ပြံက်နှဴ ရေင်သကအ် (Dual system) ရ။ ပ္ဍဲသၞောဝ်ဥပဒေ ၜိုန်ရ စၟတ်သမ္တီလဝ် မေတြေတ် ကီုလေဝ် အခေါင်ကဵုလဝ် သွက်ဂွံ စကာ ယူနေတ် အင်္ဂလိက် ပ္ဍဲဒၞာဲ တၟေင် လ္ၚဵုရ။&lt;ref&gt;Department for Transport (2020). ''Traffic Signs Manual: Chapter 2''. TSO. p. 14.&lt;/ref&gt;

လတူဂၠံင် ကွဳစက် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲဍုင်အင်္ဂလာန် စကာ မိုင် (Mile) သွက် ဇမ္ၚောဲ၊ ယာတ် (Yard) သွက် တရဴ ဍောတ်တ် ကေုာံ မိုင်-ပ္ဍဲ-မွဲ-နာဍဳ (mph) သွက် အသိင်လဟဵု ရ။ ဏအ်ဂှ် တၞဟ်ခြာ နူဍုင် ယူရောပ် တၞဟ် တအ် မစကာ ကဳလဝ်မဳတာ ဖအိုတ်ရ။ 

ပ္ဍဲဆေင်သွံ ဍာ်ယာမ (Pubs) ဍာ်ယာမ ဘဳယာ ကေုာံ သာင်ဒါ (Cider) သ္ဒးသွံ နကဵု ဗၞတ် ပိုင့် (Pint, 568 ml) တုဲ သွံ နကဵု လဳတာ ဟွံဂွံရ။ ဍာ်တှ် ပ္ဍဲပလင် ပလာသတေတ် လေဝ် ဗွဲမဂၠိုင် ၜတ်လဝ် နကဵု ပိုင့် ကီုရ။ မၞိဟ်တအ် ၜတ် လျိုင် ခန္ဓကာယ ဇကု နကဵု သတောန် ကဵု ဖံင် (Stones and pounds) တုဲ ၜတ် သၠုင် နကဵု ဖေတ် ကဵု အေန် (Feet and inches) တွဵုရ။

== ပရေင်စကာ ပ္ဍဲဍုင် ကနေဒါ ကေုာံ တၞဟ်ဂမၠိုင် ==
ဍုင်ကနေဒါ ပြံင်လှာဲ စကာ သၞောတ် မေတြေတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၀ ဂမၠိုင်ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ ပရေင်ကူသာန်သွံရာန် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ဗွဲမဇၞော်တုဲ သၞောတ် အင်္ဂလိက် / အမေရိကာန် ဆက်သှ်ေၜက်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဏ္ဍ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဥပမာ ပ္ဍဲကမၠောန် သိုင်ခၞံ (Construction) ဆု ကေုာံ ပသဲ တအ်ဂှ် ၜတ်ကၞာတ် နကဵု အေန် ကဵု ဖေတ် ရ။ ကောန်ဍုင် ကနေဒါ တအ်လေဝ် ၜတ် သၠုင် ကဵု လျိုင် ခန္ဓကာယ နကဵု ဖေတ် ကဵု ဖံင် ကီုရ။&lt;ref&gt;Kratochvil, Anton (2018). ''Measurements in Canada: A Dual Reality''. Canadian Standards Press. p. 88.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲဍုင် အဝ်သတေလျာ ကေုာံ နျူဇြဳလာန် ပရေင်ပြံင်လှာဲ စကာ မေတြေတ် အံင်ဇၞး အိုတ်သ္ကီုတုဲ သၞောတ် အင်္ဂလိက် ဟွံသှ်ေၜက် ပ္ဍဲသၞောဝ်ဥပဒေ ရ။ ၜိုန်ဂှ်ကီုလေဝ် ယူနေတ် တြေံ မပ္တံကဵု ပိုင့် (Pint) ဂှ် စကာ နဒဒှ် ယၟုကော် သွက် ခေါက် ဍာ်ယာမ (ၜိုန်ရ ဗွိုက်ဍာ် ဒှ် မေတြေတ် ၄၂၅ ဟွံသေင်မ္ဂး ၅၇၀ မဳလဳလဳတာ ကီုလေဝ်) ရ။ ပ္ဍဲဍုင်အိန္ဒိယ ယူနေတ် ဧရိယာ တြေံ မပ္တံကဵု အေကာ (Acre) ဂှ် ဆက်စကာဒၟံင် သွက် လွဳဗ္ၚ ဏီရ။

== ပရေင်လဒက်ပတန် ကေုာံ အနာဂတ် ==
သၞောတ် အင်္ဂလိက် ဂှ် ၜိုန်ရ စကာ အောန်စှ်ေ အာ ပ္ဍဲစံင်ၜတ် သိပ္ပံ ကေုာံ စက်ရုံ ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲယေန်သၞာင် အရေဝ်ဘာသာ အင်္ဂလိက် (English language and culture) ဂှ် ဆက်သှ်ေၜက်ဒၟံင် သီုဟွံကၠေအ်ဗဒန် အာရ။ ဝေါဟာရ ကေုာံ တင်ဟီု မပ္တံကဵု &quot;Give an inch, take a mile&quot; (ကဵု မွဲအေန်၊ ကေတ် မွဲမိုင်)၊ &quot;Pound of flesh&quot; (ဖံင် ဖျုန်) တအ်ဂှ် စကာဒၟံင် တွဵု ပ္ဍဲလိက်ပတ် ကေုာံ အရေဝ်လၟေင်တ္ၚဲ ရ။

ပ္ဍဲအနာဂတ် သၞောတ် မေတြေတ် (အေသ်အာင်) ဒှ်သၞောတ် အဓိက အလုံဂၠးတိ ဟွံမဲကဵု သၠေဟ်ပၟာ ကီုလေဝ်၊ သၞောတ် အင်္ဂလိက် ဂှ် ဆက်ဂျိုင်တန်တဴ အာ နဒဒှ် သၞောတ် ဒုတိယ သွက် ပရေင်ဘဝ အခိုက်အလိုက် ဒေသ ကေုာံ ဝင်ဍုင် ရ။ ယူနေတ် လ္ၚဵု မပ္တံကဵု အေန် (Inch) ဂှ် ဆက်စကာဒၟံင် အလုံဂၠးတိ သွက်ဂွံ ၜတ် ဗွိုက် စန် ကောန်ပျူတာ၊ ဖုင် ကေုာံ တာယာ ကွဳစက် (Tire rims) ဏီရ။&lt;ref&gt;Smith, J. L. (2021). ''The Persistence of the Imperial System''. Journal of Metrology History, 14(2), 230.&lt;/ref&gt; ပရေင်ဏအ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ဝင် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book |last=Zupko |first=Ronald Edward |year=1990 |title=Revolution in Measurement: Western European Weights and Measures Since the Age of Science |publisher=American Philosophical Society |isbn=978-0871691866}}
* {{cite book |last=Connor |first=R. D. |year=1987 |title=The Weights and Measures of England |publisher=Science Museum |isbn=978-0112904359}}
* {{cite book |last=Klein |first=Herbert Arthur |year=1974 |title=The Science of Measurement: A Historical Survey |publisher=Dover Publications |isbn=978-0486258393}}
* {{cite journal |last=Astin |first=A. V. |last2=Karo |first2=H. A. |year=1959 |title=Refinement of Values for the Yard and the Pound |journal=US Federal Register |url=https://www.nist.gov/system/files/documents/2017/05/09/frn-59-5442.pdf}}
* {{cite web |url=https://www.ukma.org.uk/ |title=UK Metric Association |publisher=UKMA |access-date=2026-10-30}}

{{Navbox
| name = သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ်
| title = [[သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ်]] (Systems of Measurement)
| state = uncollapsed
| listclass = hlist
| group1 = သၞောတ် အခိုက်တြေံ
| list1 = 
* [[သၞောတ် အင်္ဂလိက်|သၞောတ် အင်္ဂလိက် (Imperial)]]
* [[သၞောတ် အမေရိကာန်|သၞောတ် အမေရိကာန် (US Customary)]]
* [[သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် ဗၟာ|သၞောတ် ရးနိဂီုဗၟာ (Myanmar units)]]
* [[သၞောတ် ရဝ်မာန်|သၞောတ် ရဝ်မာန် (Roman)]]
| group2 = သၞောတ် မေတြေတ်
| list2 = 
* [[သၞောတ် ယူနေတ် ဂၠးတိ|အေသ်အာင် (SI)]]
* [[သၞောတ် သဳဂျဳအေသ်|သဳဂျဳအေသ် (CGS)]]
* [[သၞောတ် အေမ်ကေအေသ်|အေမ်ကေအေသ် (MKS)]]
| group3 = ယူနေတ် ဇမၠိင် အင်္ဂလိက်
| list3 = 
* [[အေန်]]
* [[ဖေတ်]]
* [[ယာတ်]]
* [[မိုင်]]
| group4 = ယူနေတ် လျိုင် အင်္ဂလိက်
| list4 = 
* [[အံင်]]
* [[ဖံင်]]
* [[သတောန်]]
* [[တန်]]
}}

{{DEFAULTSORT:သၞောတ် အင်္ဂလိက်}}
[[Category:သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ဝင် သၞောတ်ၜတ်ကၞာတ်]]
[[Category:ကၟိန်ဍုင်အင်္ဂလာန်]]
[[Category:သၞောတ် အင်္ဂလိက်]]
[[Category:သိပ္ပံ ကေုာံ နဲကဲပညာ]]
[[Category:ပရေင်စံင်ၜတ်]]
[[Category:ယေန်သၞာင် အင်္ဂလိက်]]</text>
      <sha1>eemrn1q9ctnda1ojvjszlalolfs9h5x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59617</id>
      <parentid>59616</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T02:29:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59617</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31136" sha1="3m702cpazh42qxbn6o50fuuiiz05f10" xml:space="preserve">{{Infobox measurement system
| name = သၞောတ် အင်္ဂလိက်
| native_name = Imperial units
| image = English Length Units Graph.svg
| caption = ယူနေတ် ဇမၠိင် သၞောတ် အင်္ဂလိက် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စၠောအ် ယူနေတ်မွဲကဵုမွဲ
| type = သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် အခိုက်တြေံ
| origin_date = ၁၈၂၄
| origin_place = ဍုင်အင်္ဂလာန် (British Empire)
| base_units = ယာတ် (yard), ဖံင် (pound), ဂါလောန် (gallon)
| widely_used = ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် စကာဒၟံင် သွက်ကိစ္စလ္ၚဵု ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် (UK) ကေုာံ ဍုင်တြေံ ကၟိန်ဍုင်အင်္ဂလိက်
}}

'''သၞောတ် အင်္ဂလိက်''' ({{lang-en|Imperial units}} ဟွံသေင်မ္ဂး {{lang-en|Imperial system}}) ဂှ် ဒှ်သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် မသ္ပလဝ် ဒတန် နကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ ၜတ်ကၞာတ် လျိုင် ကေုာံ ဗၞတ် သၞာံ ၁၈၂၄ (Weights and Measures Act 1824) မကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင် ဨကရာဇ် အင်္ဂလိက် (British Empire) ရ။ သၞောတ်ဏအ် သ္ပသဇိုင် ကု ယူနေတ် ဇမၠိင် မပ္တံကဵု အေန် (inch), ဖေတ် (foot), ယာတ် (yard), မိုင် (mile) ကေုာံ ယူနေတ် လျိုင် မပ္တံကဵု အံင် (ounce), ဖံင် (pound) ကေုာံ ယူနေတ် ဗွိုက် မပ္တံကဵု ပိုင့် (pint), ဂါလောန် (gallon) တအ်ရ။ ကၠာဟွံဂွံ စၟတ်သမ္တီ သၞောတ်ဏအ်ဂှ် ဍုင်အင်္ဂလာန် စကာလဝ် သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် တြေံ (English units) မၞုံကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် နာနာသာ် မဟွံတုပ်သၟဟ် ရေင်သကအ်ရ။&lt;ref&gt;Connor, R. D. (1987). ''The Weights and Measures of England''. Science Museum, London. p. 120.&lt;/ref&gt;

သၞောတ် အင်္ဂလိက် ဂှ် ပြးဇးအာ အလုံမွဲ ကၟိန်ဍုင် ဨကရာဇ် အင်္ဂလိက် မပ္တံကဵု အိန္ဒိယ၊ ကနေဒါ၊ အဝ်သတေလျာ ကေုာံ ဒေသလ္ၚဵု ပ္ဍဲအဖရိက ရ။ ဆဂး ကြဴနူ လဒေါဝ် သၞာံ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် ပြံင်လှာဲ စကာ သၞောတ် မေတြေတ် (Metric system) တုဲ သၞောတ် အင်္ဂလိက် ဂှ် စကာအောန်စှ်ေ အာ ဗွဲမလောန်ရ။ ၜိုန်ဂှ်ကီုလေဝ် ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင် ဨကရာဇ် လၟုဟ် (UK) သၞောတ်ဏအ် ဆက်သှ်ေၜက်ဒၟံင် ပ္ဍဲအရာ မပ္တံကဵု တရဴဂၠံင် (မိုင်)၊ ဍာ်တှ် ကေုာံ ဍာ်ယာမ (ပိုင့်) တအ်ဏီရ။ သၞောတ်ဏအ်ဂှ် တုပ်ဒၟံင် ကု သၞောတ် အမေရိကာန် (US Customary units) ပ္ဍဲလပါ် ဇမၠိင် ကေုာံ လျိုင် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲလပါ် ၜတ်ကၞာတ် ဗွိုက် (Volume) မ္ဂး တၞဟ်ခြာဒၟံင် ရေင်သကအ်ရ။

== ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ ==
ကၠာ သၞာံ ၁၈၂၄ သၞောတ်ၜတ်ကၞာတ် ပ္ဍဲဍုင်အင်္ဂလာန် မလေပ်ကော်စ &quot;သၞောတ် အင်္ဂလိက် တြေံ&quot; (English units) ဂှ် ဒှ်သၞောတ် မပံင်သၟဟ်လဝ် အခိုက် ၜတ်ကၞာတ် ရဝ်မာန် (Roman units)၊ အင်ဂလဝ်-ဆက်သန် (Anglo-Saxon) ကေုာံ အခိုက် နဝ်မာန် (Norman) တအ်ရ။ ယူနေတ်တအ်ဂှ် ဟွံမဲကဵု စမ်ၜတ် မတုပ်သၟဟ် အလုံမွဲဍုင်တုဲ၊ ဥပမာ ဂါလောန် သွက်ဂွံ ၜတ် ဍာ်ဝိုင် (Wine gallon) ကဵု ဂါလောန် သွက်ဂွံ ၜတ် သြောအ် (Winchester gallon) ဂှ် ဗၞတ်ဗွိုက် ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်ရ။&lt;ref&gt;Zupko, Ronald Edward (1990). ''Revolution in Measurement: Western European Weights and Measures Since the Age of Science''. American Philosophical Society. p. 85.&lt;/ref&gt;

တၞဟ်န ဂွံပသောင် ပြသၞာဏအ် ပါလဳမာန် အင်္ဂလိက် (British Parliament) ပ္တိတ် သၞောဝ်ဥပဒေ ၜတ်ကၞာတ် လျိုင် ကေုာံ ဗၞတ် သၞာံ ၁၈၂၄ တုဲ ဖန်ဗဒှ် သၞောတ် အင်္ဂလိက် တၟိ (Imperial system) မတုပ်သၟဟ် အလုံမွဲ အေန်ပါယာ ရ။ ပ္ဍဲသၞောဝ်ဏအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ဂါလောန် အင်္ဂလိက် (Imperial gallon) မွဲ မဒှ် ဗွိုက် ဍာ် ၁၀ ဖံင် (10 pounds of water) ပ္ဍဲ ဓါတ်ဂမ္တဴ ၆၂ ဒဳဂရဳ ဖာရေန်ဟာက် (Fahrenheit) ရ။ ပရေင်ဏအ် ဒှ်တင်အဓိက သွက်ဂွံ ပကောံ သၞောတ်ၜတ်ကၞာတ် အလုံမွဲ ဍုင်ရ။

== ယူနေတ် ဇမၠိင် ==
ပ္ဍဲသၞောတ် အင်္ဂလိက် ယူနေတ် အဓိက သွက်ဂွံ ၜတ် ဇမၠိင် ဂှ် ဒှ် ယာတ် (Yard) ရ။ ယာတ် ဂှ် ထပ်ပါ်လဝ် နကဵု ဖေတ် (Foot) ကေုာံ အေန် (Inch) ရ။ ပရေင်ဆက်စၠောအ် ယူနေတ်တအ်ဏအ် သ္ပသဇိုင် ကု ဂၞန် ၁၂၊ ၃ ကေုာံ ၁၇၆၀ မဒှ် သၞောတ် ဟွံသေင်ကဵု ဒက်သဳမာလ် (Non-decimal) ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left; width:100%;&quot;
|+ ယူနေတ် ဇမၠိင် သၞောတ် အင်္ဂလိက် (Imperial Units of Length)
|-
! ယူနေတ် (Unit) !! ပရေင်ဆက်စၠောအ် (Definition) !! ဗၞတ် မေတြေတ် (Metric Equivalent)
|-
| အေန် (Inch, in) || 1/36 ယာတ် || ၂၅.၄ မဳလဳမဳတာ (mm)
|-
| ဖေတ် (Foot, ft) || ၁၂ အေန် (12 inches) || ၀.၃၀၄၈ မဳတာ (m)
|-
| ယာတ် (Yard, yd) || ၃ ဖေတ် (3 feet) || ၀.၉၁၄၄ မဳတာ (m)
|-
| ဇမၠိင်ကွင်း (Chain) || ၂၂ ယာတ် (22 yards) || ၂၀.၁၁၆၈ မဳတာ (m)
|-
| ဖာလုံ (Furlong) || ၁၀ ကွင်း (10 chains) || ၂၀၁.၁၆၈ မဳတာ (m)
|-
| မိုင် (Mile, mi) || ၈ ဖာလုံ (1760 ယာတ်) || ၁.၆၀၉၃၄၄ ကဳလဝ်မဳတာ (km)
|}

သၞာံ ၁၉၅၉ ဍုင်မစကာ သၞောတ် အင်္ဂလိက် ကေုာံ အမေရိကာန် တအ် ပံင်ကောံတုဲ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ယာတ် ဂၠးတိ (International yard) မသ္ပလဝ် ဒတန် မွဲ ယာတ် ဂှ် တုပ်ကဵု ၀.၉၁၄၄ မဳတာ ချိုတ်တ်ပၠိုတ်တ်ရ။ ဏအ်ဂှ် ပံင်စပ်လဝ် သၞောတ် အင်္ဂလိက် ကဵု သၞောတ် မေတြေတ် သွက် အနာဂတ် ရ။&lt;ref&gt;Astin, A. V., &amp; Karo, H. A. (1959). ''Refinement of Values for the Yard and the Pound''. US Federal Register.&lt;/ref&gt;

== ယူနေတ် လျိုင် ကေုာံ ဒြပ် ==
သၞောတ် အင်္ဂလိက် နွံ ယူနေတ် လျိုင် ပိ သာ် မဒှ် အာဗွာဒူပွာ (Avoirdupois) သွက် လျိုင် သာမည၊ တြွိုင် (Troy) သွက် ထဝ် သြန် ကေုာံ အပဝ်သဳကရဳ (Apothecaries) သွက် ဂဥုဲ ရ။ အာဗွာဒူပွာ ဂှ် ဒှ်သၞောတ် မစကာဂၠိုင်အိုတ် သွက် ပရေင်ကူသာန်သွံရာန် ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left; width:100%;&quot;
|+ ယူနေတ် လျိုင် အာဗွာဒူပွာ (Avoirdupois Units of Mass)
|-
! ယူနေတ် (Unit) !! ပရေင်ဆက်စၠောအ် (Definition) !! ဗၞတ် မေတြေတ် (Metric Equivalent)
|-
| အံင် (Ounce, oz) || 1/16 ဖံင် || ၂၈.၃၄၉ ဂရာမ် (g)
|-
| ဖံင် (Pound, lb) || ၁၆ အံင် (16 ounces) || ၀.၄၅၃၅၉၂ ကဳလဝ်ဂရာမ် (kg)
|-
| သတောန် (Stone, st) || ၁၄ ဖံင် (14 pounds) || ၆.၃၅၀၂၉ ကဳလဝ်ဂရာမ် (kg)
|-
| ဟာန်ဒရေတ်ဝိတ် (Hundredweight, cwt) || ၈ သတောန် (112 ဖံင်) || ၅၀.၈၀၂၃ ကဳလဝ်ဂရာမ် (kg)
|-
| တန် (Ton, t) || ၂၀ ဟာန်ဒရေတ်ဝိတ် (2240 ဖံင်) || ၁၀၁၆.၀၄၇ ကဳလဝ်ဂရာမ် (kg)
|}

သတောန် (Stone) ဂှ် ဒှ်ယူနေတ် မတၟေင်အိုတ် သွက် ဍုင်အင်္ဂလာန် မစကာ သွက်ဂွံ ၜတ် လျိုင် ခန္ဓကာယ မၞိဟ် စဵုကဵု ခေတ်လၟုဟ်ရ။ မၞိဟ်မွဲ လျိုင် ၇၀ ကဳလဝ်ဂရာမ် မ္ဂး ညးတအ် ဟီု &quot;၁၁ သတောန်&quot; (11 stones) ရ။ တန် အင်္ဂလိက် (Long ton, 2240 lbs) ဂှ် ဇၞော်နူ တန် အမေရိကာန် (Short ton, 2000 lbs) ရ။

== ယူနေတ် ဗွိုက် ကေုာံ ဍာ် ==
ပ္ဍဲသၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် ဗွိုက် ဍာ် ဟွံသေင်မ္ဂး အရာမဇွောဝ် (Liquid capacity) သၞောတ် အင်္ဂလိက် ဖန်ဗဒှ်လဝ် ဂါလောန် တၟိ မကော်စ ဂါလောန် အင်္ဂလိက် (Imperial gallon) မတုပ်ကဵု ၄.၅၄၆ လဳတာ ရ။ ဏအ်ဂှ် တၞဟ်ခြာ နူ ဂါလောန် အမေရိကာန် (US gallon) မတုပ်ကဵု ၃.၇၈၅ လဳတာ ရ။&lt;ref&gt;Klein, Herbert Arthur (1974). ''The Science of Measurement: A Historical Survey''. Dover Publications. p. 342.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left; width:100%;&quot;
|+ ယူနေတ် ဗွိုက် သၞောတ် အင်္ဂလိက် (Imperial Units of Volume)
|-
! ယူနေတ် (Unit) !! ပရေင်ဆက်စၠောအ် (Definition) !! ဗၞတ် မေတြေတ် (Metric Equivalent)
|-
| ဍာ်အံင် (Fluid ounce, fl oz) || 1/20 ပိုင့် || ၂၈.၄၁၃ မဳလဳလဳတာ (ml)
|-
| ပိုင့် (Pint, pt) || ၂၀ ဍာ်အံင် || ၅၆၈.၂၆၁ မဳလဳလဳတာ (ml)
|-
| ကွာတ် (Quart, qt) || ၜါ ပိုင့် (2 pints) || ၁.၁၃၆၅ လဳတာ (l)
|-
| ဂါလောန် (Gallon, gal) || ပန် ကွာတ် (8 pints) || ၄.၅၄၆ လဳတာ (l)
|}

ဟိုတ်နူ ဂါလောန် အင်္ဂလိက် ဇၞော်နူ ဂါလောန် အမေရိကာန် တုဲ၊ ပိုင့် အင်္ဂလိက် (၅၆၈ ml) ဂှ်လေဝ် ဇၞော်နူ ပိုင့် အမေရိကာန် (၄၇၃ ml) ကီုရ။ ပ္ဍဲဍုင်အင်္ဂလာန် ဍာ်ယာမ (Beer) ကေုာံ ဍာ်တှ် တအ်ဂှ် သွံဒၟံင် နကဵု ပိုင့် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။

== ယူနေတ် ဧရိယာ ==
သွက်ဂွံ ၜတ် ဧရိယာ တိဍာ် ကေုာံ ကၠအ်သွိုန် သၞောတ် အင်္ဂလိက် စကာ အေကာ (Acre) ကေုာံ မိုင် စတုရန်း (Square mile) ရ။ အေကာ ဂှ် ဒှ်ယူနေတ် ဧရိယာ မသ္ပသဇိုင် ကု အစောမ် တိဍာ် ဂၠဴမွဲ မယက်မာန် ပ္ဍဲမွဲတ္ၚဲ ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left; width:100%;&quot;
|+ ယူနေတ် ဧရိယာ သၞောတ် အင်္ဂလိက် (Imperial Units of Area)
|-
! ယူနေတ် (Unit) !! ပရေင်ဆက်စၠောအ် (Definition) !! ဗၞတ် မေတြေတ် (Metric Equivalent)
|-
| ဖေတ် စတုရန်း (Square foot, sq ft) || ၁၄၄ အေန် စတုရန်း || ၀.၀၉၂၉ မဳတာ စတုရန်း (m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| ယာတ် စတုရန်း (Square yard, sq yd) || ၉ ဖေတ် စတုရန်း || ၀.၈၃၆၁ မဳတာ စတုရန်း (m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| ရုဒ် (Rood) || ၁/၄ အေကာ || ၁,၀၁၁ မဳတာ စတုရန်း (m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| အေကာ (Acre) || ၄,၈၄၀ ယာတ် စတုရန်း || ၄,၀၄၆.၈၅၆ မဳတာ စတုရန်း (m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| မိုင် စတုရန်း (Square mile, sq mi) || ၆၄၀ အေကာ || ၂.၅၈၉၉ ကဳလဝ်မဳတာ စတုရန်း (km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|}

အေကာ ဂှ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ဆက်စကာဒၟံင် သွက် ပရေင်ကမၠောန် ဗ္ၚ ကေုာံ ပရေင်သွံရာန် တိဍာ် (Real estate) ပ္ဍဲဍုင် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ကေုာံ ဍုင်အင်္ဂလာန် လ္ၚဵုရ။

== ယူနေတ် တၞဟ်ဂမၠိုင် ==
ပါဲနူ ယူနေတ် အဓိက မပ္တံကဵု ဇမၠိင်၊ လျိုင် ကေုာံ ဧရိယာ တုဲ သၞောတ် အင်္ဂလိက် နွံ ယူနေတ် သွက်ဂွံ ၜတ် ဒြဟတ် ကေုာံ ဓါတ်ဂမ္တဴ ကီုရ။ ယူနေတ် မပြာကတ်အိုတ် သွက် ဓါတ်ဂမ္တဴ ဒှ် ဖာရေန်ဟာက် (Fahrenheit) မဖန်ဗဒှ်လဝ် နကဵု ဒန်နဳယေဝ် ဂါဗြဳယေဝ် ဖာရေန်ဟာက် (Daniel Gabriel Fahrenheit) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၂၄ ရ။ ပ္ဍဲသၞောတ်ဏအ် ဍာ်ကလခဲ (Freezing point) နွံ ၃၂ ဒဳဂရဳ တုဲ ဍာ်ကတဴ (Boiling point) နွံ ၂၁၂ ဒဳဂရဳ ရ။&lt;ref&gt;Bolton, Henry Carrington (1900). ''Evolution of the Thermometer, 1592-1743''. Chemical Publishing Company. p. 66.&lt;/ref&gt;

သွက်ဂွံ ၜတ် ဒြဟတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ (Energy) စကာ ယူနေတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ ဗြိတိန် (British Thermal Unit - BTU) ရ။ မွဲ BTU ဒှ် ဗၞတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ မနွံပၟိက် သွက်ဂွံ ပတိုန် ဓါတ်ဂမ္တဴ ဍာ် မွဲဖံင် ကဵု မွဲဒဳဂရဳ ဖာရေန်ဟာက် ရ။ ယူနေတ်ဏအ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ဆက်စကာဒၟံင် ပ္ဍဲစက် ပတဴ/ပံက်ကျာ (Air conditioning / Heating systems) အလုံမွဲဂၠးတိရ။

သွက် အသိင်လဟဵု (Speed) စကာ မိုင်-ပ္ဍဲ-မွဲ-နာဍဳ (Miles per hour - mph) တုဲ ယူနေတ်ဏအ် ဆက်စကာဒၟံင် ပ္ဍဲလတူဂၠံင် ဍုင်အင်္ဂလာန် ကေုာံ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။

== တၞဟ်ခြာ ကု သၞောတ် အမေရိကာန် ==
မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုင် ထုဲထံင် အကြာ သၞောတ် အင်္ဂလိက် (Imperial system) ကေုာံ သၞောတ် အမေရိကာန် (US Customary system) ရ။ ၜိုန်ရ သၞောတ် သီုၜါဏအ် ကတဵုဒှ်လဝ် နူတမ်မူလ သၞောတ် အင်္ဂလိက် တြေံ ကီုလေဝ်၊ ဟိုတ်နူ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ကလိဂွံ ဗၠးၜး ကၠာ ဟွံဂွံ ပတန် သၞောဝ်ဥပဒေ ၁၈၂၄ တုဲ သၞောတ် သီုၜါ တၞဟ်ခြာ အာ ရေင်သကအ်ရ။&lt;ref&gt;Judson, Lewis V. (1976). ''Weights and Measures Standards of the United States''. US Department of Commerce. p. 12.&lt;/ref&gt;

တင်မတၞဟ်ခြာ အဓိက အိုတ် ဒှ် ယူနေတ် ၜတ်ကၞာတ် ဗွိုက် (Volume) ရ။ 
* ဂါလောန် အင်္ဂလိက် (Imperial gallon) = ၄.၅၄၆ လဳတာ
* ဂါလောန် အမေရိကာန် (US gallon) = ၃.၇၈၅ လဳတာ
ဟိုတ်ဂှ်ရ ပိုင့် (Pint) သီုၜါလေဝ် ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်ရ။ ပိုင့် အင်္ဂလိက် နွံ ၂၀ ဍာ်အံင် (fl oz) တုဲ ပိုင့် အမေရိကာန် နွံ ဆ ၁၆ ဍာ်အံင် ဟေင်ရ။

ပါဲနူဂှ် ပ္ဍဲအရာမၜတ် လျိုင် တန် (Ton) ကေုာံ ဟာန်ဒရေတ်ဝိတ် (Hundredweight) လေဝ် တၞဟ်ခြာဒၟံင်ရ။ တန် အင်္ဂလိက် နွံ ၂,၂၄၀ ဖံင် (Long ton) တုဲ တန် အမေရိကာန် နွံ ၂,၀၀၀ ဖံင် (Short ton) ရ။ ယူနေတ် ဇမၠိင် မပ္တံကဵု အေန်၊ ဖေတ်၊ ယာတ် ကေုာံ မိုင် တအ်ဟေင် တုပ်သၟဟ် ရေင်သကအ် အလုံအိုတ်ရ။

== ပရေင်ပြံင်လှာဲ သၞောတ် မေတြေတ် ==
ပ္ဍဲလဒေါဝ် သၞာံ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် မစကာလဝ် သၞောတ် အင်္ဂလိက် တအ် စချဳဓရာင် သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ စကာ သၞောတ် မေတြေတ် (Metrication) ရ။ ပရေင်ဏအ် ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ပရေင်ကူသာန်သွံရာန် ဂၠးတိ နွံပၟိက် သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် မတုပ်သၟဟ် ကေုာံ ပရေင်လောဲသွာ ပ္ဍဲကမၠောန် သိပ္ပံ ရ။ ဍုင်အိန္ဒိယ ပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၆၊ အဝ်သတေလျာ ကေုာံ နျူဇြဳလာန် ပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၀ ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;Pencil, Mark (2015). ''Metrication in the Commonwealth''. Historical Measurement Press. p. 45.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲဍုင်အင်္ဂလာန် (UK) အလဵုအသဳ ဒက်ပတန် ဂကောံဘုတ် မေတြေတ် (Metrication Board) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၉ သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ပရေင်ပြံင်လှာဲဏအ်ရ။ သၞောဝ်ဥပဒေ ပရေင်ကူသာန်သွံရာန် စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ ကပေါတ်သွံရာန် သီုဖအိုတ် သ္ဒးထ္ၜး ယူနေတ် မေတြေတ် မပ္တံကဵု ဂရာမ် ကေုာံ လဳတာ ရ။ ၜိုန်ရ ပရေင်ဏအ် အံင်ဇၞး ပ္ဍဲစက်ရုံ ကေုာံ ရုင်ကမၠောန် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲပရေင်ဘဝ လၟေင်တ္ၚဲ ကောန်ဍုင်ကွာန် တအ် ဆက်စကာ သၞောတ် အင်္ဂလိက် နဒဒှ် အခိုက်အလိုက် ဏီရ။

== ပရေင်စကာ ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်အင်္ဂလာန် လၟုဟ် ==
လၟုဟ် ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်အင်္ဂလာန် (UK) စကာဒၟံင် သၞောတ် ၜါ ပြံက်နှဴ ရေင်သကအ် (Dual system) ရ။ ပ္ဍဲသၞောဝ်ဥပဒေ ၜိုန်ရ စၟတ်သမ္တီလဝ် မေတြေတ် ကီုလေဝ် အခေါင်ကဵုလဝ် သွက်ဂွံ စကာ ယူနေတ် အင်္ဂလိက် ပ္ဍဲဒၞာဲ တၟေင် လ္ၚဵုရ။&lt;ref&gt;Department for Transport (2020). ''Traffic Signs Manual: Chapter 2''. TSO. p. 14.&lt;/ref&gt;

လတူဂၠံင် ကွဳစက် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲဍုင်အင်္ဂလာန် စကာ မိုင် (Mile) သွက် ဇမ္ၚောဲ၊ ယာတ် (Yard) သွက် တရဴ ဍောတ်တ် ကေုာံ မိုင်-ပ္ဍဲ-မွဲ-နာဍဳ (mph) သွက် အသိင်လဟဵု ရ။ ဏအ်ဂှ် တၞဟ်ခြာ နူဍုင် ယူရောပ် တၞဟ် တအ် မစကာ ကဳလဝ်မဳတာ ဖအိုတ်ရ။ 

ပ္ဍဲဆေင်သွံ ဍာ်ယာမ (Pubs) ဍာ်ယာမ ဘဳယာ ကေုာံ သာင်ဒါ (Cider) သ္ဒးသွံ နကဵု ဗၞတ် ပိုင့် (Pint, 568 ml) တုဲ သွံ နကဵု လဳတာ ဟွံဂွံရ။ ဍာ်တှ် ပ္ဍဲပလင် ပလာသတေတ် လေဝ် ဗွဲမဂၠိုင် ၜတ်လဝ် နကဵု ပိုင့် ကီုရ။ မၞိဟ်တအ် ၜတ် လျိုင် ခန္ဓကာယ ဇကု နကဵု သတောန် ကဵု ဖံင် (Stones and pounds) တုဲ ၜတ် သၠုင် နကဵု ဖေတ် ကဵု အေန် (Feet and inches) တွဵုရ။

== ပရေင်စကာ ပ္ဍဲဍုင် ကနေဒါ ကေုာံ တၞဟ်ဂမၠိုင် ==
ဍုင်ကနေဒါ ပြံင်လှာဲ စကာ သၞောတ် မေတြေတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၀ ဂမၠိုင်ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ ပရေင်ကူသာန်သွံရာန် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ဗွဲမဇၞော်တုဲ သၞောတ် အင်္ဂလိက် / အမေရိကာန် ဆက်သှ်ေၜက်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဏ္ဍ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဥပမာ ပ္ဍဲကမၠောန် သိုင်ခၞံ (Construction) ဆု ကေုာံ ပသဲ တအ်ဂှ် ၜတ်ကၞာတ် နကဵု အေန် ကဵု ဖေတ် ရ။ ကောန်ဍုင် ကနေဒါ တအ်လေဝ် ၜတ် သၠုင် ကဵု လျိုင် ခန္ဓကာယ နကဵု ဖေတ် ကဵု ဖံင် ကီုရ။&lt;ref&gt;Kratochvil, Anton (2018). ''Measurements in Canada: A Dual Reality''. Canadian Standards Press. p. 88.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲဍုင် အဝ်သတေလျာ ကေုာံ နျူဇြဳလာန် ပရေင်ပြံင်လှာဲ စကာ မေတြေတ် အံင်ဇၞး အိုတ်သ္ကီုတုဲ သၞောတ် အင်္ဂလိက် ဟွံသှ်ေၜက် ပ္ဍဲသၞောဝ်ဥပဒေ ရ။ ၜိုန်ဂှ်ကီုလေဝ် ယူနေတ် တြေံ မပ္တံကဵု ပိုင့် (Pint) ဂှ် စကာ နဒဒှ် ယၟုကော် သွက် ခေါက် ဍာ်ယာမ (ၜိုန်ရ ဗွိုက်ဍာ် ဒှ် မေတြေတ် ၄၂၅ ဟွံသေင်မ္ဂး ၅၇၀ မဳလဳလဳတာ ကီုလေဝ်) ရ။ ပ္ဍဲဍုင်အိန္ဒိယ ယူနေတ် ဧရိယာ တြေံ မပ္တံကဵု အေကာ (Acre) ဂှ် ဆက်စကာဒၟံင် သွက် လွဳဗ္ၚ ဏီရ။

== ပရေင်လဒက်ပတန် ကေုာံ အနာဂတ် ==
သၞောတ် အင်္ဂလိက် ဂှ် ၜိုန်ရ စကာ အောန်စှ်ေ အာ ပ္ဍဲစမ်ၜတ် သိပ္ပံ ကေုာံ စက်ရုံ ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲယေန်သၞာင် အရေဝ်ဘာသာ အင်္ဂလိက် (English language and culture) ဂှ် ဆက်သှ်ေၜက်ဒၟံင် သီုဟွံကၠေအ်ဗဒန် အာရ။ ဝေါဟာရ ကေုာံ တင်ဟီု မပ္တံကဵု &quot;Give an inch, take a mile&quot; (ကဵု မွဲအေန်၊ ကေတ် မွဲမိုင်)၊ &quot;Pound of flesh&quot; (ဖံင် ဖျုန်) တအ်ဂှ် စကာဒၟံင် တွဵု ပ္ဍဲလိက်ပတ် ကေုာံ အရေဝ်လၟေင်တ္ၚဲ ရ။

ပ္ဍဲအနာဂတ် သၞောတ် မေတြေတ် (အေသ်အာင်) ဒှ်သၞောတ် အဓိက အလုံဂၠးတိ ဟွံမဲကဵု သၠေဟ်ပၟာ ကီုလေဝ်၊ သၞောတ် အင်္ဂလိက် ဂှ် ဆက်ဂျိုင်တန်တဴ အာ နဒဒှ် သၞောတ် ဒုတိယ သွက် ပရေင်ဘဝ အခိုက်အလိုက် ဒေသ ကေုာံ ဝင်ဍုင် ရ။ ယူနေတ် လ္ၚဵု မပ္တံကဵု အေန် (Inch) ဂှ် ဆက်စကာဒၟံင် အလုံဂၠးတိ သွက်ဂွံ ၜတ် ဗွိုက် စန် ကောန်ပျူတာ၊ ဖုင် ကေုာံ တာယာ ကွဳစက် (Tire rims) ဏီရ။&lt;ref&gt;Smith, J. L. (2021). ''The Persistence of the Imperial System''. Journal of Metrology History, 14(2), 230.&lt;/ref&gt; ပရေင်ဏအ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ဝင် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book |last=Zupko |first=Ronald Edward |year=1990 |title=Revolution in Measurement: Western European Weights and Measures Since the Age of Science |publisher=American Philosophical Society |isbn=978-0871691866}}
* {{cite book |last=Connor |first=R. D. |year=1987 |title=The Weights and Measures of England |publisher=Science Museum |isbn=978-0112904359}}
* {{cite book |last=Klein |first=Herbert Arthur |year=1974 |title=The Science of Measurement: A Historical Survey |publisher=Dover Publications |isbn=978-0486258393}}
* {{cite journal |last=Astin |first=A. V. |last2=Karo |first2=H. A. |year=1959 |title=Refinement of Values for the Yard and the Pound |journal=US Federal Register |url=https://www.nist.gov/system/files/documents/2017/05/09/frn-59-5442.pdf}}
* {{cite web |url=https://www.ukma.org.uk/ |title=UK Metric Association |publisher=UKMA |access-date=2026-10-30}}

{{Navbox
| name = သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ်
| title = [[သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ်]] (Systems of Measurement)
| state = uncollapsed
| listclass = hlist
| group1 = သၞောတ် အခိုက်တြေံ
| list1 = 
* [[သၞောတ် အင်္ဂလိက်|သၞောတ် အင်္ဂလိက် (Imperial)]]
* [[သၞောတ် အမေရိကာန်|သၞောတ် အမေရိကာန် (US Customary)]]
* [[သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် ဗၟာ|သၞောတ် ရးနိဂီုဗၟာ (Myanmar units)]]
* [[သၞောတ် ရဝ်မာန်|သၞောတ် ရဝ်မာန် (Roman)]]
| group2 = သၞောတ် မေတြေတ်
| list2 = 
* [[သၞောတ် ယူနေတ် ဂၠးတိ|အေသ်အာင် (SI)]]
* [[သၞောတ် သဳဂျဳအေသ်|သဳဂျဳအေသ် (CGS)]]
* [[သၞောတ် အေမ်ကေအေသ်|အေမ်ကေအေသ် (MKS)]]
| group3 = ယူနေတ် ဇမၠိင် အင်္ဂလိက်
| list3 = 
* [[အေန်]]
* [[ဖေတ်]]
* [[ယာတ်]]
* [[မိုင်]]
| group4 = ယူနေတ် လျိုင် အင်္ဂလိက်
| list4 = 
* [[အံင်]]
* [[ဖံင်]]
* [[သတောန်]]
* [[တန်]]
}}

{{DEFAULTSORT:သၞောတ် အင်္ဂလိက်}}
[[Category:သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ဝင် သၞောတ်ၜတ်ကၞာတ်]]
[[Category:ကၟိန်ဍုင်အင်္ဂလာန်]]
[[Category:သၞောတ် အင်္ဂလိက်]]
[[Category:သိပ္ပံ ကေုာံ နဲကဲပညာ]]
[[Category:ပရေင်စမ်ၜတ်]]
[[Category:ယေန်သၞာင် အင်္ဂလိက်]]</text>
      <sha1>3m702cpazh42qxbn6o50fuuiiz05f10</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59618</id>
      <parentid>59617</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T02:32:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59618</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31199" sha1="c238xu5ftlur5cw00y345r5bkj7et6v" xml:space="preserve">{{Infobox measurement system
| name = သၞောတ် အင်္ဂလိက်
| native_name = Imperial units
| image = English Length Units Graph.svg
| caption = ယူနေတ် ဇမၠိင် သၞောတ် အင်္ဂလိက် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စၠောအ် ယူနေတ်မွဲကဵုမွဲ
| type = သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် အခိုက်တြေံ
| origin_date = ၁၈၂၄
| origin_place = ဍုင်အင်္ဂလာန် (British Empire)
| base_units = ယာတ် (yard), ဖံင် (pound), ဂါလောန် (gallon)
| widely_used = ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် စကာဒၟံင် သွက်ကိစ္စလ္ၚဵု ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် (UK) ကေုာံ ဍုင်တြေံ ကၟိန်ဍုင်အင်္ဂလိက်
}}

'''သၞောတ် အင်္ဂလိက်''' ({{lang-en|Imperial units}} ဟွံသေင်မ္ဂး {{lang-en|Imperial system}}) ဂှ် ဒှ်သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် မသ္ပလဝ် ဒတန် နကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ ၜတ်ကၞာတ် လျိုင် ကေုာံ ဗၞတ် သၞာံ ၁၈၂၄ (Weights and Measures Act 1824) မကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင် ဨကရာဇ် အင်္ဂလိက် (British Empire) ရ။ သၞောတ်ဏအ် သ္ပသဇိုင် ကု ယူနေတ် ဇမၠိင် မပ္တံကဵု အေန် (inch), ဖေတ် (foot), ယာတ် (yard), မိုင် (mile) ကေုာံ ယူနေတ် လျိုင် မပ္တံကဵု အံင် (ounce), ဖံင် (pound) ကေုာံ ယူနေတ် ဗွိုက် မပ္တံကဵု ပိုင့် (pint), ဂါလောန် (gallon) တအ်ရ။ ကၠာဟွံဂွံ စၟတ်သမ္တီ သၞောတ်ဏအ်ဂှ် ဍုင်အင်္ဂလာန် စကာလဝ် သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် တြေံ (English units) မၞုံကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် နာနာသာ် မဟွံတုပ်သၟဟ် ရေင်သကအ်ရ။&lt;ref&gt;Connor, R. D. (1987). ''The Weights and Measures of England''. Science Museum, London. p. 120.&lt;/ref&gt;

သၞောတ် အင်္ဂလိက် ဂှ် ပြးဇးအာ အလုံမွဲ ကၟိန်ဍုင် ဨကရာဇ် အင်္ဂလိက် မပ္တံကဵု အိန္ဒိယ၊ ကနေဒါ၊ အဝ်သတေလျာ ကေုာံ ဒေသလ္ၚဵု ပ္ဍဲအဖရိက ရ။ ဆဂး ကြဴနူ လဒေါဝ် သၞာံ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် ပြံင်လှာဲ စကာ သၞောတ် မေတြေတ် (Metric system) တုဲ သၞောတ် အင်္ဂလိက် ဂှ် စကာအောန်စှ်ေ အာ ဗွဲမလောန်ရ။ ၜိုန်ဂှ်ကီုလေဝ် ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင် ဨကရာဇ် လၟုဟ် (UK) သၞောတ်ဏအ် ဆက်သှ်ေၜက်ဒၟံင် ပ္ဍဲအရာ မပ္တံကဵု တရဴဂၠံင် (မိုင်)၊ ဍာ်တှ် ကေုာံ ဍာ်ယာမ (ပိုင့်) တအ်ဏီရ။ သၞောတ်ဏအ်ဂှ် တုပ်ဒၟံင် ကု သၞောတ် အမေရိကာန် (US Customary units) ပ္ဍဲလပါ် ဇမၠိင် ကေုာံ လျိုင် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲလပါ် ၜတ်ကၞာတ် ဗွိုက် (Volume) မ္ဂး တၞဟ်ခြာဒၟံင် ရေင်သကအ်ရ။

== ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ ==
ကၠာ သၞာံ ၁၈၂၄ သၞောတ်ၜတ်ကၞာတ် ပ္ဍဲဍုင်အင်္ဂလာန် မလေပ်ကော်စ &quot;သၞောတ် အင်္ဂလိက် တြေံ&quot; (English units) ဂှ် ဒှ်သၞောတ် မပံင်သၟဟ်လဝ် အခိုက် ၜတ်ကၞာတ် ရဝ်မာန် (Roman units)၊ အင်ဂလဝ်-ဆက်သန် (Anglo-Saxon) ကေုာံ အခိုက် နဝ်မာန် (Norman) တအ်ရ။ ယူနေတ်တအ်ဂှ် ဟွံမဲကဵု စမ်ၜတ် မတုပ်သၟဟ် အလုံမွဲဍုင်တုဲ၊ ဥပမာ ဂါလောန် သွက်ဂွံ ၜတ် ဍာ်ဝိုင် (Wine gallon) ကဵု ဂါလောန် သွက်ဂွံ ၜတ် သြောအ် (Winchester gallon) ဂှ် ဗၞတ်ဗွိုက် ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်ရ။&lt;ref&gt;Zupko, Ronald Edward (1990). ''Revolution in Measurement: Western European Weights and Measures Since the Age of Science''. American Philosophical Society. p. 85.&lt;/ref&gt;

တၞဟ်န ဂွံပသောင် ပြသၞာဏအ် ပါလဳမာန် အင်္ဂလိက် (British Parliament) ပ္တိတ် သၞောဝ်ဥပဒေ ၜတ်ကၞာတ် လျိုင် ကေုာံ ဗၞတ် သၞာံ ၁၈၂၄ တုဲ ဖန်ဗဒှ် သၞောတ် အင်္ဂလိက် တၟိ (Imperial system) မတုပ်သၟဟ် အလုံမွဲ အေန်ပါယာ ရ။ ပ္ဍဲသၞောဝ်ဏအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ဂါလောန် အင်္ဂလိက် (Imperial gallon) မွဲ မဒှ် ဗွိုက် ဍာ် ၁၀ ဖံင် (10 pounds of water) ပ္ဍဲ ဓါတ်ဂမ္တဴ ၆၂ ဒဳဂရဳ ဖာရေန်ဟာက် (Fahrenheit) ရ။ ပရေင်ဏအ် ဒှ်တင်အဓိက သွက်ဂွံ ပကောံ သၞောတ်ၜတ်ကၞာတ် အလုံမွဲ ဍုင်ရ။

== ယူနေတ် ဇမၠိင် ==
ပ္ဍဲသၞောတ် အင်္ဂလိက် ယူနေတ် အဓိက သွက်ဂွံ ၜတ် ဇမၠိင် ဂှ် ဒှ် ယာတ် (Yard) ရ။ ယာတ် ဂှ် ထပ်ပါ်လဝ် နကဵု ဖေတ် (Foot) ကေုာံ အေန် (Inch) ရ။ ပရေင်ဆက်စၠောအ် ယူနေတ်တအ်ဏအ် သ္ပသဇိုင် ကု ဂၞန် ၁၂၊ ၃ ကေုာံ ၁၇၆၀ မဒှ် သၞောတ် ဟွံသေင်ကဵု ဒက်သဳမာလ် (Non-decimal) ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left; width:100%;&quot;
|+ ယူနေတ် ဇမၠိင် သၞောတ် အင်္ဂလိက် (Imperial Units of Length)
|-
! ယူနေတ် (Unit) !! ပရေင်ဆက်စၠောအ် (Definition) !! ဗၞတ် မေတြေတ် (Metric Equivalent)
|-
| အေန် (Inch, in) || 1/36 ယာတ် || ၂၅.၄ မဳလဳမဳတာ (mm)
|-
| ဖေတ် (Foot, ft) || ၁၂ အေန် (12 inches) || ၀.၃၀၄၈ မဳတာ (m)
|-
| ယာတ် (Yard, yd) || ၃ ဖေတ် (3 feet) || ၀.၉၁၄၄ မဳတာ (m)
|-
| ဇမၠိင်ကွင်း (Chain) || ၂၂ ယာတ် (22 yards) || ၂၀.၁၁၆၈ မဳတာ (m)
|-
| ဖာလုံ (Furlong) || ၁၀ ကွင်း (10 chains) || ၂၀၁.၁၆၈ မဳတာ (m)
|-
| မိုင် (Mile, mi) || ၈ ဖာလုံ (1760 ယာတ်) || ၁.၆၀၉၃၄၄ ကဳလဝ်မဳတာ (km)
|}

သၞာံ ၁၉၅၉ ဍုင်မစကာ သၞောတ် အင်္ဂလိက် ကေုာံ အမေရိကာန် တအ် ပံင်ကောံတုဲ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ယာတ် ဂၠးတိ (International yard) မသ္ပလဝ် ဒတန် မွဲ ယာတ် ဂှ် တုပ်ကဵု ၀.၉၁၄၄ မဳတာ ချိုတ်တ်ပၠိုတ်တ်ရ။ ဏအ်ဂှ် ပံင်စပ်လဝ် သၞောတ် အင်္ဂလိက် ကဵု သၞောတ် မေတြေတ် သွက် အနာဂတ် ရ။&lt;ref&gt;Astin, A. V., &amp; Karo, H. A. (1959). ''Refinement of Values for the Yard and the Pound''. US Federal Register.&lt;/ref&gt;

== ယူနေတ် လျိုင် ကေုာံ ဒြပ် ==
သၞောတ် အင်္ဂလိက် နွံ ယူနေတ် လျိုင် ပိ သာ် မဒှ် အာဗွာဒူပွာ (Avoirdupois) သွက် လျိုင် သာမည၊ တြွိုင် (Troy) သွက် ထဝ် သြန် ကေုာံ အပဝ်သဳကရဳ (Apothecaries) သွက် ဂဥုဲ ရ။ အာဗွာဒူပွာ ဂှ် ဒှ်သၞောတ် မစကာဂၠိုင်အိုတ် သွက် ပရေင်ကူသာန်သွံရာန် ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left; width:100%;&quot;
|+ ယူနေတ် လျိုင် အာဗွာဒူပွာ (Avoirdupois Units of Mass)
|-
! ယူနေတ် (Unit) !! ပရေင်ဆက်စၠောအ် (Definition) !! ဗၞတ် မေတြေတ် (Metric Equivalent)
|-
| အံင် (Ounce, oz) || 1/16 ဖံင် || ၂၈.၃၄၉ ဂရာမ် (g)
|-
| ဖံင် (Pound, lb) || ၁၆ အံင် (16 ounces) || ၀.၄၅၃၅၉၂ ကဳလဝ်ဂရာမ် (kg)
|-
| သတောန် (Stone, st) || ၁၄ ဖံင် (14 pounds) || ၆.၃၅၀၂၉ ကဳလဝ်ဂရာမ် (kg)
|-
| ဟာန်ဒရေတ်ဝိတ် (Hundredweight, cwt) || ၈ သတောန် (112 ဖံင်) || ၅၀.၈၀၂၃ ကဳလဝ်ဂရာမ် (kg)
|-
| တန် (Ton, t) || ၂၀ ဟာန်ဒရေတ်ဝိတ် (2240 ဖံင်) || ၁၀၁၆.၀၄၇ ကဳလဝ်ဂရာမ် (kg)
|}

သတောန် (Stone) ဂှ် ဒှ်ယူနေတ် မတၟေင်အိုတ် သွက် ဍုင်အင်္ဂလာန် မစကာ သွက်ဂွံ ၜတ် လျိုင် ခန္ဓကာယ မၞိဟ် စဵုကဵု ခေတ်လၟုဟ်ရ။ မၞိဟ်မွဲ လျိုင် ၇၀ ကဳလဝ်ဂရာမ် မ္ဂး ညးတအ် ဟီု &quot;၁၁ သတောန်&quot; (11 stones) ရ။ တန် အင်္ဂလိက် (Long ton, 2240 lbs) ဂှ် ဇၞော်နူ တန် အမေရိကာန် (Short ton, 2000 lbs) ရ။

== ယူနေတ် ဗွိုက် ကေုာံ ဍာ် ==
ပ္ဍဲသၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် ဗွိုက် ဍာ် ဟွံသေင်မ္ဂး အရာမဇွောဝ် (Liquid capacity) သၞောတ် အင်္ဂလိက် ဖန်ဗဒှ်လဝ် ဂါလောန် တၟိ မကော်စ ဂါလောန် အင်္ဂလိက် (Imperial gallon) မတုပ်ကဵု ၄.၅၄၆ လဳတာ ရ။ ဏအ်ဂှ် တၞဟ်ခြာ နူ ဂါလောန် အမေရိကာန် (US gallon) မတုပ်ကဵု ၃.၇၈၅ လဳတာ ရ။&lt;ref&gt;Klein, Herbert Arthur (1974). ''The Science of Measurement: A Historical Survey''. Dover Publications. p. 342.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left; width:100%;&quot;
|+ ယူနေတ် ဗွိုက် သၞောတ် အင်္ဂလိက် (Imperial Units of Volume)
|-
! ယူနေတ် (Unit) !! ပရေင်ဆက်စၠောအ် (Definition) !! ဗၞတ် မေတြေတ် (Metric Equivalent)
|-
| ဍာ်အံင် (Fluid ounce, fl oz) || 1/20 ပိုင့် || ၂၈.၄၁၃ မဳလဳလဳတာ (ml)
|-
| ပိုင့် (Pint, pt) || ၂၀ ဍာ်အံင် || ၅၆၈.၂၆၁ မဳလဳလဳတာ (ml)
|-
| ကွာတ် (Quart, qt) || ၜါ ပိုင့် (2 pints) || ၁.၁၃၆၅ လဳတာ (l)
|-
| ဂါလောန် (Gallon, gal) || ပန် ကွာတ် (8 pints) || ၄.၅၄၆ လဳတာ (l)
|}

ဟိုတ်နူ ဂါလောန် အင်္ဂလိက် ဇၞော်နူ ဂါလောန် အမေရိကာန် တုဲ၊ ပိုင့် အင်္ဂလိက် (၅၆၈ ml) ဂှ်လေဝ် ဇၞော်နူ ပိုင့် အမေရိကာန် (၄၇၃ ml) ကီုရ။ ပ္ဍဲဍုင်အင်္ဂလာန် ဍာ်ယာမ (Beer) ကေုာံ ဍာ်တှ် တအ်ဂှ် သွံဒၟံင် နကဵု ပိုင့် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။

== ယူနေတ် ဧရိယာ ==
သွက်ဂွံ ၜတ် ဧရိယာ တိဍာ် ကေုာံ ကၠအ်သွိုန် သၞောတ် အင်္ဂလိက် စကာ အေကာ (Acre) ကေုာံ မိုင် စတုရန်း (Square mile) ရ။ အေကာ ဂှ် ဒှ်ယူနေတ် ဧရိယာ မသ္ပသဇိုင် ကု အစောမ် တိဍာ် ဂၠဴမွဲ မယက်မာန် ပ္ဍဲမွဲတ္ၚဲ ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left; width:100%;&quot;
|+ ယူနေတ် ဧရိယာ သၞောတ် အင်္ဂလိက် (Imperial Units of Area)
|-
! ယူနေတ် (Unit) !! ပရေင်ဆက်စၠောအ် (Definition) !! ဗၞတ် မေတြေတ် (Metric Equivalent)
|-
| ဖေတ် စတုရန်း (Square foot, sq ft) || ၁၄၄ အေန် စတုရန်း || ၀.၀၉၂၉ မဳတာ စတုရန်း (m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| ယာတ် စတုရန်း (Square yard, sq yd) || ၉ ဖေတ် စတုရန်း || ၀.၈၃၆၁ မဳတာ စတုရန်း (m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| ရုဒ် (Rood) || ၁/၄ အေကာ || ၁,၀၁၁ မဳတာ စတုရန်း (m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| အေကာ (Acre) || ၄,၈၄၀ ယာတ် စတုရန်း || ၄,၀၄၆.၈၅၆ မဳတာ စတုရန်း (m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| မိုင် စတုရန်း (Square mile, sq mi) || ၆၄၀ အေကာ || ၂.၅၈၉၉ ကဳလဝ်မဳတာ စတုရန်း (km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|}

အေကာ ဂှ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ဆက်စကာဒၟံင် သွက် ပရေင်ကမၠောန် ဗ္ၚ ကေုာံ ပရေင်သွံရာန် တိဍာ် (Real estate) ပ္ဍဲဍုင် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ကေုာံ ဍုင်အင်္ဂလာန် လ္ၚဵုရ။

== ယူနေတ် တၞဟ်ဂမၠိုင် ==
ပါဲနူ ယူနေတ် အဓိက မပ္တံကဵု ဇမၠိင်၊ လျိုင် ကေုာံ ဧရိယာ တုဲ သၞောတ် အင်္ဂလိက် နွံ ယူနေတ် သွက်ဂွံ ၜတ် ဒြဟတ် ကေုာံ ဓါတ်ဂမ္တဴ ကီုရ။ ယူနေတ် မပြာကတ်အိုတ် သွက် ဓါတ်ဂမ္တဴ ဒှ် ဖာရေန်ဟာက် (Fahrenheit) မဖန်ဗဒှ်လဝ် နကဵု ဒန်နဳယေဝ် ဂါဗြဳယေဝ် ဖာရေန်ဟာက် (Daniel Gabriel Fahrenheit) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၂၄ ရ။ ပ္ဍဲသၞောတ်ဏအ် ဍာ်ကလခဲ (Freezing point) နွံ ၃၂ ဒဳဂရဳ တုဲ ဍာ်ကတဴ (Boiling point) နွံ ၂၁၂ ဒဳဂရဳ ရ။&lt;ref&gt;Bolton, Henry Carrington (1900). ''Evolution of the Thermometer, 1592-1743''. Chemical Publishing Company. p. 66.&lt;/ref&gt;

သွက်ဂွံ ၜတ် ဒြဟတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ (Energy) စကာ ယူနေတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ ဗြိတိန် (British Thermal Unit - BTU) ရ။ မွဲ BTU ဒှ် ဗၞတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ မနွံပၟိက် သွက်ဂွံ ပတိုန် ဓါတ်ဂမ္တဴ ဍာ် မွဲဖံင် ကဵု မွဲဒဳဂရဳ ဖာရေန်ဟာက် ရ။ ယူနေတ်ဏအ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ဆက်စကာဒၟံင် ပ္ဍဲစက် ပတဴ/ပံက်ကျာ (Air conditioning / Heating systems) အလုံမွဲဂၠးတိရ။

သွက် အသိင်လဟဵု (Speed) စကာ မိုင်-ပ္ဍဲ-မွဲ-နာဍဳ (Miles per hour - mph) တုဲ ယူနေတ်ဏအ် ဆက်စကာဒၟံင် ပ္ဍဲလတူဂၠံင် ဍုင်အင်္ဂလာန် ကေုာံ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။

== တၞဟ်ခြာ ကု သၞောတ် အမေရိကာန် ==
မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုင် ထုဲထံင် အကြာ သၞောတ် အင်္ဂလိက် (Imperial system) ကေုာံ သၞောတ် အမေရိကာန် (US Customary system) ရ။ ၜိုန်ရ သၞောတ် သီုၜါဏအ် ကတဵုဒှ်လဝ် နူတမ်မူလ သၞောတ် အင်္ဂလိက် တြေံ ကီုလေဝ်၊ ဟိုတ်နူ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ကလိဂွံ ဗၠးၜး ကၠာ ဟွံဂွံ ပတန် သၞောဝ်ဥပဒေ ၁၈၂၄ တုဲ သၞောတ် သီုၜါ တၞဟ်ခြာ အာ ရေင်သကအ်ရ။&lt;ref&gt;Judson, Lewis V. (1976). ''Weights and Measures Standards of the United States''. US Department of Commerce. p. 12.&lt;/ref&gt;

တင်မတၞဟ်ခြာ အဓိက အိုတ် ဒှ် ယူနေတ် ၜတ်ကၞာတ် ဗွိုက် (Volume) ရ။ 
* ဂါလောန် အင်္ဂလိက် (Imperial gallon) = ၄.၅၄၆ လဳတာ
* ဂါလောန် အမေရိကာန် (US gallon) = ၃.၇၈၅ လဳတာ
ဟိုတ်ဂှ်ရ ပိုင့် (Pint) သီုၜါလေဝ် ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်ရ။ ပိုင့် အင်္ဂလိက် နွံ ၂၀ ဍာ်အံင် (fl oz) တုဲ ပိုင့် အမေရိကာန် နွံ ဆ ၁၆ ဍာ်အံင် ဟေင်ရ။

ပါဲနူဂှ် ပ္ဍဲအရာမၜတ် လျိုင် တန် (Ton) ကေုာံ ဟာန်ဒရေတ်ဝိတ် (Hundredweight) လေဝ် တၞဟ်ခြာဒၟံင်ရ။ တန် အင်္ဂလိက် နွံ ၂,၂၄၀ ဖံင် (Long ton) တုဲ တန် အမေရိကာန် နွံ ၂,၀၀၀ ဖံင် (Short ton) ရ။ ယူနေတ် ဇမၠိင် မပ္တံကဵု အေန်၊ ဖေတ်၊ ယာတ် ကေုာံ မိုင် တအ်ဟေင် တုပ်သၟဟ် ရေင်သကအ် အလုံအိုတ်ရ။

== ပရေင်ပြံင်လှာဲ သၞောတ် မေတြေတ် ==
ပ္ဍဲလဒေါဝ် သၞာံ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် မစကာလဝ် သၞောတ် အင်္ဂလိက် တအ် စချဳဓရာင် သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ စကာ သၞောတ် မေတြေတ် (Metrication) ရ။ ပရေင်ဏအ် ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ပရေင်ကူသာန်သွံရာန် ဂၠးတိ နွံပၟိက် သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် မတုပ်သၟဟ် ကေုာံ ပရေင်လောဲသွာ ပ္ဍဲကမၠောန် သိပ္ပံ ရ။ ဍုင်အိန္ဒိယ ပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၆၊ အဝ်သတေလျာ ကေုာံ နျူဇြဳလာန် ပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၀ ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;Pencil, Mark (2015). ''Metrication in the Commonwealth''. Historical Measurement Press. p. 45.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲဍုင်အင်္ဂလာန် (UK) အလဵုအသဳ ဒက်ပတန် ဂကောံဘုတ် မေတြေတ် (Metrication Board) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၉ သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ပရေင်ပြံင်လှာဲဏအ်ရ။ သၞောဝ်ဥပဒေ ပရေင်ကူသာန်သွံရာန် စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ ကပေါတ်သွံရာန် သီုဖအိုတ် သ္ဒးထ္ၜး ယူနေတ် မေတြေတ် မပ္တံကဵု ဂရာမ် ကေုာံ လဳတာ ရ။ ၜိုန်ရ ပရေင်ဏအ် အံင်ဇၞး ပ္ဍဲစက်ရုံ ကေုာံ ရုင်ကမၠောန် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲပရေင်ဘဝ လၟေင်တ္ၚဲ ကောန်ဍုင်ကွာန် တအ် ဆက်စကာ သၞောတ် အင်္ဂလိက် နဒဒှ် အခိုက်အလိုက် ဏီရ။

== ပရေင်စကာ ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်အင်္ဂလာန် လၟုဟ် ==
လၟုဟ် ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်အင်္ဂလာန် (UK) စကာဒၟံင် သၞောတ် ၜါ ပြံက်နှဴ ရေင်သကအ် (Dual system) ရ။ ပ္ဍဲသၞောဝ်ဥပဒေ ၜိုန်ရ စၟတ်သမ္တီလဝ် မေတြေတ် ကီုလေဝ် အခေါင်ကဵုလဝ် သွက်ဂွံ စကာ ယူနေတ် အင်္ဂလိက် ပ္ဍဲဒၞာဲ တၟေင် လ္ၚဵုရ။&lt;ref&gt;Department for Transport (2020). ''Traffic Signs Manual: Chapter 2''. TSO. p. 14.&lt;/ref&gt;

လတူဂၠံင် ကွဳစက် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲဍုင်အင်္ဂလာန် စကာ မိုင် (Mile) သွက် ဇမ္ၚောဲ၊ ယာတ် (Yard) သွက် တရဴ ဍောတ်တ် ကေုာံ မိုင်-ပ္ဍဲ-မွဲ-နာဍဳ (mph) သွက် အသိင်လဟဵု ရ။ ဏအ်ဂှ် တၞဟ်ခြာ နူဍုင် ယူရောပ် တၞဟ် တအ် မစကာ ကဳလဝ်မဳတာ ဖအိုတ်ရ။ 

ပ္ဍဲဆေင်သွံ ဍာ်ယာမ (Pubs) ဍာ်ယာမ ဘဳယာ ကေုာံ သာင်ဒါ (Cider) သ္ဒးသွံ နကဵု ဗၞတ် ပိုင့် (Pint, 568 ml) တုဲ သွံ နကဵု လဳတာ ဟွံဂွံရ။ ဍာ်တှ် ပ္ဍဲပလင် ပလာသတေတ် လေဝ် ဗွဲမဂၠိုင် ၜတ်လဝ် နကဵု ပိုင့် ကီုရ။ မၞိဟ်တအ် ၜတ် လျိုင် ခန္ဓကာယ ဇကု နကဵု သတောန် ကဵု ဖံင် (Stones and pounds) တုဲ ၜတ် သၠုင် နကဵု ဖေတ် ကဵု အေန် (Feet and inches) တွဵုရ။

== ပရေင်စကာ ပ္ဍဲဍုင် ကနေဒါ ကေုာံ တၞဟ်ဂမၠိုင် ==
ဍုင်ကနေဒါ ပြံင်လှာဲ စကာ သၞောတ် မေတြေတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၀ ဂမၠိုင်ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ ပရေင်ကူသာန်သွံရာန် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ဗွဲမဇၞော်တုဲ သၞောတ် အင်္ဂလိက် / အမေရိကာန် ဆက်သှ်ေၜက်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဏ္ဍ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဥပမာ ပ္ဍဲကမၠောန် သိုင်ခၞံ (Construction) ဆု ကေုာံ ပသဲ တအ်ဂှ် ၜတ်ကၞာတ် နကဵု အေန် ကဵု ဖေတ် ရ။ ကောန်ဍုင် ကနေဒါ တအ်လေဝ် ၜတ် သၠုင် ကဵု လျိုင် ခန္ဓကာယ နကဵု ဖေတ် ကဵု ဖံင် ကီုရ။&lt;ref&gt;Kratochvil, Anton (2018). ''Measurements in Canada: A Dual Reality''. Canadian Standards Press. p. 88.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲဍုင် အဝ်သတေလျာ ကေုာံ နျူဇြဳလာန် ပရေင်ပြံင်လှာဲ စကာ မေတြေတ် အံင်ဇၞး အိုတ်သ္ကီုတုဲ သၞောတ် အင်္ဂလိက် ဟွံသှ်ေၜက် ပ္ဍဲသၞောဝ်ဥပဒေ ရ။ ၜိုန်ဂှ်ကီုလေဝ် ယူနေတ် တြေံ မပ္တံကဵု ပိုင့် (Pint) ဂှ် စကာ နဒဒှ် ယၟုကော် သွက် ခေါက် ဍာ်ယာမ (ၜိုန်ရ ဗွိုက်ဍာ် ဒှ် မေတြေတ် ၄၂၅ ဟွံသေင်မ္ဂး ၅၇၀ မဳလဳလဳတာ ကီုလေဝ်) ရ။ ပ္ဍဲဍုင်အိန္ဒိယ ယူနေတ် ဧရိယာ တြေံ မပ္တံကဵု အေကာ (Acre) ဂှ် ဆက်စကာဒၟံင် သွက် လွဳဗ္ၚ ဏီရ။

== ပရေင်လဒက်ပတန် ကေုာံ အနာဂတ် ==
သၞောတ် အင်္ဂလိက် ဂှ် ၜိုန်ရ စကာ အောန်စှ်ေ အာ ပ္ဍဲစမ်ၜတ် သိပ္ပံ ကေုာံ စက်ရုံ ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲယေန်သၞာင် အရေဝ်ဘာသာ အင်္ဂလိက် (English language and culture) ဂှ် ဆက်သှ်ေၜက်ဒၟံင် သီုဟွံကၠေအ်ဗဒန် အာရ။ ဝေါဟာရ ကေုာံ တင်ဟီု မပ္တံကဵု &quot;Give an inch, take a mile&quot; (ကဵု မွဲအေန်၊ ကေတ် မွဲမိုင်)၊ &quot;Pound of flesh&quot; (ဖံင် ဖျုန်) တအ်ဂှ် စကာဒၟံင် တွဵု ပ္ဍဲလိက်ပတ် ကေုာံ အရေဝ်လၟေင်တ္ၚဲ ရ။

ပ္ဍဲအနာဂတ် သၞောတ် မေတြေတ် (အေသ်အာင်) ဒှ်သၞောတ် အဓိက အလုံဂၠးတိ ဟွံမဲကဵု သၠေဟ်ပၟာ ကီုလေဝ်၊ သၞောတ် အင်္ဂလိက် ဂှ် ဆက်ဂျိုင်တန်တဴ အာ နဒဒှ် သၞောတ် ဒုတိယ သွက် ပရေင်ဘဝ အခိုက်အလိုက် ဒေသ ကေုာံ ဝင်ဍုင် ရ။ ယူနေတ် လ္ၚဵု မပ္တံကဵု အေန် (Inch) ဂှ် ဆက်စကာဒၟံင် အလုံဂၠးတိ သွက်ဂွံ ၜတ် ဗွိုက် စန် ကောန်ပျူတာ၊ ဖုင် ကေုာံ တာယာ ကွဳစက် (Tire rims) ဏီရ။&lt;ref&gt;Smith, J. L. (2021). ''The Persistence of the Imperial System''. Journal of Metrology History, 14(2), 230.&lt;/ref&gt; ပရေင်ဏအ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ဝင် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book |last=Zupko |first=Ronald Edward |year=1990 |title=Revolution in Measurement: Western European Weights and Measures Since the Age of Science |publisher=American Philosophical Society |isbn=978-0871691866}}
* {{cite book |last=Connor |first=R. D. |year=1987 |title=The Weights and Measures of England |publisher=Science Museum |isbn=978-0112904359}}
* {{cite book |last=Klein |first=Herbert Arthur |year=1974 |title=The Science of Measurement: A Historical Survey |publisher=Dover Publications |isbn=978-0486258393}}
* {{cite journal |last=Astin |first=A. V. |last2=Karo |first2=H. A. |year=1959 |title=Refinement of Values for the Yard and the Pound |journal=US Federal Register |url=https://www.nist.gov/system/files/documents/2017/05/09/frn-59-5442.pdf}}
* {{cite web |url=https://www.ukma.org.uk/ |title=UK Metric Association |publisher=UKMA |access-date=2026-10-30}}

{{Navbox
| name = သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ်
| title = [[သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် ဂၠးကဝ်|သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ်]] (Systems of Measurement)
| state = uncollapsed
| listclass = hlist
| group1 = သၞောတ် အခိုက်တြေံ
| list1 = 
* [[သၞောတ် အင်္ဂလိက်|သၞောတ် အင်္ဂလိက် (Imperial)]]
* [[သၞောတ် အမေရိကာန်|သၞောတ် အမေရိကာန် (US Customary)]]
* [[သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် ဗၟာ|သၞောတ် ရးနိဂီုဗၟာ (Myanmar units)]]
* [[သၞောတ် ရဝ်မာန်|သၞောတ် ရဝ်မာန် (Roman)]]
| group2 = သၞောတ် မေတြေတ်
| list2 = 
* [[သၞောတ် ယူနေတ် ဂၠးတိ|အေသ်အာင် (SI)]]
* [[သၞောတ် သဳဂျဳအေသ်|သဳဂျဳအေသ် (CGS)]]
* [[သၞောတ် အေမ်ကေအေသ်|အေမ်ကေအေသ် (MKS)]]
| group3 = ယူနေတ် ဇမၠိင် အင်္ဂလိက်
| list3 = 
* [[အေန်]]
* [[ဖေတ်]]
* [[ယာတ်]]
* [[မိုင်]]
| group4 = ယူနေတ် လျိုင် အင်္ဂလိက်
| list4 = 
* [[အံင်]]
* [[ဖံင်]]
* [[သတောန်]]
* [[တန်]]
}}

{{DEFAULTSORT:သၞောတ် အင်္ဂလိက်}}
[[Category:သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ဝင် သၞောတ်ၜတ်ကၞာတ်]]
[[Category:ကၟိန်ဍုင်အင်္ဂလာန်]]
[[Category:သၞောတ် အင်္ဂလိက်]]
[[Category:သိပ္ပံ ကေုာံ နဲကဲပညာ]]
[[Category:ပရေင်စမ်ၜတ်]]
[[Category:ယေန်သၞာင် အင်္ဂလိက်]]</text>
      <sha1>c238xu5ftlur5cw00y345r5bkj7et6v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ်ဂမၠိုင်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13064</id>
    <revision>
      <id>59619</id>
      <timestamp>2026-10-30T02:34:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;လိက်ပရေၚ် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ်ဂမၠိုၚ်]]''' ရ။  ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေၚ် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေၚ်စပ် ကု သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် (Systems of measurement)၊ သၞော...&quot;</comment>
      <origin>59619</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2233" sha1="6839uj04oykx95vwtc51yhe4p1ru2kb" xml:space="preserve">လိက်ပရေၚ် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ်ဂမၠိုၚ်]]''' ရ။

ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေၚ် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေၚ်စပ် ကု သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် (Systems of measurement)၊ သၞောတ် မေတြေတ်၊ သၞောတ် အၚ်္ဂလိက်၊ ယူနေတ် သွက်ဂွံၜတ်ကၞာတ် ကေုာံ ပရူပရာ မဆေၚ်ကဵု ပရေၚ်စံၚ်ၜတ် နာနာ သာ် ရ။

== လစှ်ေ ကေုာံ သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် မပြာကတ်ဂမၠိုၚ် ==
* [[သၞောတ် မေတြေတ်]] (Metric system) - သၞောတ်ၜတ်ကၞာတ် ဒက်သဳမာလ် မစကာဂၠိုၚ်အိုတ် လုံဂၠးတိ။
* [[သၞောတ် ယူနေတ် ဂၠးတိ]] (International System of Units - SI) - သၞောတ် မေတြေတ် ခေတ်တၟိ မဒှ်သဇိုၚ် သွက်သိပ္ပံပညာ။
* [[သၞောတ် အၚ်္ဂလိက်]] (Imperial system) - သၞောတ်ၜတ်ကၞာတ် တြေံ မကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဍုၚ်အၚ်္ဂလာန် ကေုာံ ကၟိန်ဍုၚ်ဨကရာဇ် ဗြိတိန်။
* [[သၞောတ် အမေရိကာန်]] (US Customary units) - သၞောတ်ၜတ်ကၞာတ် မစကာဒၟံၚ် အဓိက ပ္ဍဲကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်။
* [[သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် ဗၟာ]] (Myanmar units of measurement) - သၞောတ်ၜတ်ကၞာတ် အခိုက်တြေံ မစကာ ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာ။

{{DEFAULTSORT:သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ်ဂမၠိုၚ်}}
[[ကဏ္ဍ:သိပ္ပံ]]
[[ကဏ္ဍ:ပရေၚ်စံၚ်ၜတ်]]
[[ကဏ္ဍ:နဲကဲပညာ]]</text>
      <sha1>6839uj04oykx95vwtc51yhe4p1ru2kb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59620</id>
      <parentid>59619</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T02:34:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59620</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2230" sha1="fjmu88shnrys7bvb58kdsffsy0wqp46" xml:space="preserve">လိက်ပရေၚ် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ်ဂမၠိုၚ်]]''' ရ။

ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေၚ် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေၚ်စပ် ကု သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် (Systems of measurement)၊ သၞောတ် မေတြေတ်၊ သၞောတ် အၚ်္ဂလိက်၊ ယူနေတ် သွက်ဂွံၜတ်ကၞာတ် ကေုာံ ပရူပရာ မဆေၚ်ကဵု ပရေၚ်စံၚ်ၜတ် နာနာ သာ် ရ။

== လစှ်ေ ကေုာံ သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် မပြာကတ်ဂမၠိုၚ် ==
* [[သၞောတ် မေတြေတ်]] (Metric system) - သၞောတ်ၜတ်ကၞာတ် ဒက်သဳမာလ် မစကာဂၠိုၚ်အိုတ် လုံဂၠးတိ။
* [[သၞောတ် ယူနေတ် ဂၠးတိ]] (International System of Units - SI) - သၞောတ် မေတြေတ် ခေတ်တၟိ မဒှ်သဇိုၚ် သွက်သိပ္ပံပညာ။
* [[သၞောတ် အၚ်္ဂလိက်]] (Imperial system) - သၞောတ်ၜတ်ကၞာတ် တြေံ မကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဍုၚ်အၚ်္ဂလာန် ကေုာံ ကၟိန်ဍုၚ်ဨကရာဇ် ဗြိတိန်။
* [[သၞောတ် အမေရိကာန်]] (US Customary units) - သၞောတ်ၜတ်ကၞာတ် မစကာဒၟံၚ် အဓိက ပ္ဍဲကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်။
* [[သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် ဗၟာ]] (Myanmar units of measurement) - သၞောတ်ၜတ်ကၞာတ် အခိုက်တြေံ မစကာ ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာ။

{{DEFAULTSORT:သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ်ဂမၠိုၚ်}}
[[ကဏ္ဍ:သိပ္ပံ]]
[[ကဏ္ဍ:ပရေၚ်စမ်ၜတ်]]
[[ကဏ္ဍ:နဲကဲပညာ]]</text>
      <sha1>fjmu88shnrys7bvb58kdsffsy0wqp46</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် ဗၟာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13065</id>
    <revision>
      <id>59621</id>
      <timestamp>2026-10-30T02:36:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox measurement system | name = သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် ဗၟာ | image = Burma map.png | caption = ရးနိဂီုဗၟာ ဒှ်ဍုင် မစကာ သၞောတ်ၜတ်ကၞာတ် တၞဟ်ခြာ။ | natively_used = [[ရးနိဂီုဗၟာ]] | measurement_types = ဇမၠိင်၊ လျိုင်၊ ဗၞတ်ဗ္ၜတ် | metricatio...&quot;</comment>
      <origin>59621</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16954" sha1="6b4moebffo5hx21a39t1h0vhqk04frd" xml:space="preserve">{{Infobox measurement system
| name = သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် ဗၟာ
| image = Burma map.png
| caption = ရးနိဂီုဗၟာ ဒှ်ဍုင် မစကာ သၞောတ်ၜတ်ကၞာတ် တၞဟ်ခြာ။
| natively_used = [[ရးနိဂီုဗၟာ]]
| measurement_types = ဇမၠိင်၊ လျိုင်၊ ဗၞတ်ဗ္ၜတ်
| metrication = စကၠောန်ဒၟံင် နူသၞာံ ၂၀၁၃
| related_systems = [[သၞောတ် အေန်ပါရဳယေလ်]]
}}

'''သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် ဗၟာ''' ({{lang-en|Myanmar units of measurement}}) ဒှ်သၞောတ် ဗၞတ်ဗ္ၜတ် မစကာ ပ္ဍဲ [[ရးနိဂီုဗၟာ]] သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ဇမၠိင်၊ လျိုင် ကေုာံ ဗၞတ်ဗ္ၜတ် ဍာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကပေါတ်။ ရးနိဂီုဗၟာ ဒှ်ဍုင် မၞုံကဵု သၞောတ်ၜတ်ကၞာတ် ဇကုအပိုင်တုဲ ဟွံတုပ် ကုသၞောတ်မေတ္တရိတ် (Metric system) မစကာ အလုံဂၠးတိ။ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် အလဵုအသဳ ကေုာံ ကဏ္ဍပရေင်ဗၞိက် စပြံင်လှာဲ စကာကၠုင် သၞောတ်မေတ္တရိတ် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကွာန် ကေုာံ ပရေင်သွံရာန် ဇိုန်ဒေသ ညးတအ် ဆက်စကာဒၟံင် သၞောတ်တြေံဏီဖိုဟ်ရ။&lt;ref&gt;CIA The World Factbook. (2020). &quot;Myanmar: Weights and Measures&quot;. Retrieved from cia.gov.&lt;/ref&gt;

သၞောတ်ဏအ် သ္ပသဇိုင် ကုအခိုက်အလိုက် ဟိန္ဒူ-အာရိယန် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စၠောအ် ယေန်သၞာင် အိန္ဒိယတုဲ ပြံင်လှာဲကၠုင် အတိုင်ခေတ်အဆက်ဆက်။ ဥပမာ ဗၞတ်ဗ္ၜတ် လျိုင် မပ္တံကဵု ပသာ (Peiktha) ကေုာံ ဒကေဝ် (Kyat) ဒှ်ဗၞတ်ဗ္ၜတ် မစကာဂၠိုင်အိုတ် သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ကပေါတ်စၞစ ကေုာံ ထဝ်။ သၞာံ ၂၀၁၃ ဝန်ဇၞော် ပရေင်ဗၞိက် ရးနိဂီုဗၟာ လလောင်တြးလဝ် သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ စကာ သၞောတ်မေတ္တရိတ် တုဲ ဌာနအလဵုအသဳတအ် စကာကၠုင် ကဳလဝ်ဂရာမ် (Kilogram) ကေုာံ မဳတာ (Meter) နဒဒှ် သၞောတ်ရုင်။&lt;ref&gt;Department of Trade, Myanmar. (2013). &quot;Adoption of the Metric System in Myanmar&quot;. Naypyidaw.&lt;/ref&gt;

== ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origins) ==
သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် ဗၟာ မံက်ဂတဝ်ကၠုင် ပ္ဍဲခေတ် တမၠာ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲခေတ်ဗုကာံ ကေုာံ သုဝဏ္ဏဘူမိ။ ပရေင်ဆက်စၠောအ် ကုအိန္ဒိယ ကေုာံ ဍုင်ကြုက် ဖန်ဗဒှ်ကဵု သၞောတ်ဗၞတ်ဗ္ၜတ် မတုပ်ရေင်သကအ် ပ္ဍဲဒေသအာရှအဂၞဲ။ ပ္ဍဲအခိင် သဓိင်အၚ်္ဂလိက် အုပ်ဓုပ်လဝ် ဍုင်ဗၟာ သၞောတ်အေန်ပါရဳယေလ် (Imperial system) လုပ်စိုပ်ကၠုင်တုဲ ဗၞတ်ဗ္ၜတ်ဗၟာ မပ္တံကဵု ဟတ် ကေုာံ ပသာ တအ် ဒးဒုင်ပါ်ပတုပ် ကု ပံင် (Pound) ကေုာံ ယာတ် (Yard)။ 

အခိင် ကလိဂွံ ဗၠးၜးတုဲ ရးနိဂီုဗၟာ ဆက်စကာ သၞောတ်ဇကုအပိုင် ကေုာံ သၞောတ်အေန်ပါရဳယေလ် စဵုကဵုစိုပ် ခေတ်လၟုဟ်။ ပ္ဍဲပရေင်ချဳဓရာင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ညးဍုင်ကွာန်တအ် စကာ ပသာ သွက်ဂွံ ၜတ် လျိုင်ဖျုန်၊ သွက်ဂွံ ၜတ်တိဍာ်မ္ဂး စကာ ဨက (Acre)။&lt;ref&gt;Tun, T. (1990). ''History of Weights and Measures in Burma''. Yangon University Press, pp. 45-50.&lt;/ref&gt;

== သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် ဇမၠိင် (Units of Length) ==
ဗၞတ်ဗ္ၜတ် ဇမၠိင် ပ္ဍဲသၞောတ်ဗၟာ သ္ပသဇိုင် ကုအဝဲကာယ မၞိဟ် မပ္တံကဵု လပုဟ်၊ မိက်၊ ထွာ ကေုာံ ဟတ်။&lt;ref&gt;Than, M. (2015). ''Traditional Measurement Systems in Southeast Asia''. ISEAS, p. 112.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် ဇမၠိင်
|-
! ယၟုဗၟာ !! ယၟုမန် (Mon transliteration) !! တင်ပတုပ် (Equivalence) !! သၞောတ်မေတ္တရိတ် (Metric) !! သၞောတ်အေန်ပါရဳယေလ် (Imperial)
|-
| ဆန် || သာန် (Sanh) || ၁ ဟွံမဲ || ၀.၀၇၉ မဳလဳမဳတာ ||
|-
| လက်သစ် || လပုဟ် (Let thit) || ၁ လပုဟ် || ၁၉.၀၅ မဳလဳမဳတာ || ၃/၄ ၝောအ်တဲ (inch)
|-
| မိုက် || မိက် (Maik) || ၈ လပုဟ် || ၁၅.၂၄ သေန်တဳမဳတာ || ၆ ၝောအ်တဲ
|-
| ထွာ || ထွာ (Htwa) || ၃ မိက် || ၂၂.၈၆ သေန်တဳမဳတာ || ၉ ၝောအ်တဲ
|-
| တောင် || ဟတ် (Taung) || ၂ ထွာ || ၄၅.၇၂ သေန်တဳမဳတာ || ၁.၅ ပေ (foot)
|-
| လံ || လာမ် (Lan) || ၄ ဟတ် || ၁.၈၂၈၈ မဳတာ || ၆ ပေ 
|-
| တာ || တာ (Ta) || ၇ ဟတ် || ၃.၂၀ မဳတာ || ၁၀.၅ ပေ
|}

== သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် လျိုင် (Units of Mass) ==
ဗၞတ်ဗ္ၜတ် လျိုင် ဂှ် ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲပရေင်သွံရာန် ထဝ် ကေုာံ ကပေါတ်စၞစ။ အဓိက ဗၞတ်ဗ္ၜတ်ဂှ် ဒှ် ဒကေဝ် ကေုာံ ပသာ။ 

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် လျိုင်
|-
! ယၟုဗၟာ !! ယၟုမန် (Mon transliteration) !! တင်ပတုပ် (Equivalence) !! သၞောတ်မေတ္တရိတ် (Metric) !! သၞောတ်အေန်ပါရဳယေလ် (Imperial)
|-
| ရွေး || ရွေး (Yway) || - || ၁၃၆ မဳလဳဂရာမ် || ၂.၀၉ ဂရိန် (grains)
|-
| ပဲ || ပဲ (Pè) || ၈ ရွေး || ၁.၀၂ ဂရာမ် || ၁၅.၇ ဂရိန်
|-
| မတ် || မာတ် (Mat) || ၄ ပဲ || ၄.၀၈ ဂရာမ် || ၆၂.၉ ဂရိန်
|-
| ကျပ် || ဒကေဝ် (Kyat) || ၄ မာတ် || ၁၆.၃ ဂရာမ် || ၀.၅၇ အံင်သာ (ounce)
|-
| ပိဿာ || ပသာ (Peiktha / Viss) || ၁၀၀ ဒကေဝ် || ၁.၆၃ ကဳလဝ်ဂရာမ် || ၃.၆ ပံင် (pounds)
|}

ထဝ်ဂှ် ၜတ်ကၞာတ် နကဵု ဒကေဝ် (Kyat) တုဲ ၁ ဒကေဝ် ထဝ် နွံလျိုင် ၁၆.၃၃ ဂရာမ်။&lt;ref&gt;Central Bank of Myanmar. (2018). &quot;Gold Weights and Measures&quot;. Naypyidaw.&lt;/ref&gt;

== သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် ဗၞတ်ဗ္ၜတ် (Units of Volume) ==
သွက်ဂွံ ၜတ် သြောအ်၊ သ္ၚု ကေုာံ ဍာ်ကၠေင် ညးတအ် စကာ ဗၞတ်ဗ္ၜတ် မပ္တံကဵု နာဠဳ (Pyi) ကေုာံ နာင် (Tin)။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် ဗၞတ်ဗ္ၜတ်
|-
! ယၟုဗၟာ !! ယၟုမန် (Mon transliteration) !! တင်ပတုပ် (Equivalence) !! သၞောတ်မေတ္တရိတ် (Metric) 
|-
| လမျက် || လမျက် (Lamyet) || - || ၇၁.၄ မဳလဳလဳတာ 
|-
| လမယ် || လမယ် (Lamè) || ၂ လမျက် || ၁၄၂.၈ မဳလဳလဳတာ 
|-
| စလယ် || စလယ် (Salè) || ၂ လမယ် || ၂၈၅.၇ မဳလဳလဳတာ 
|-
| ပြည် || နာဠဳ (Pyi) || ၄ စလယ် || ၁.၁၄ လဳတာ 
|-
| ခွဲ || ခွဲ (Hkwe) || ၂ နာဠဳ || ၂.၂၈ လဳတာ 
|-
| တင်း || နာင် (Tin / Basket) || ၁၆ နာဠဳ || ၄၀.၉ လဳတာ 
|}

== သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် အခိင် (Units of Time) ==
သၞောတ်အခိင် တြေံ မစကာ ပ္ဍဲပြကိုဟ် နက္ခတ္တဗေဒ ကေုာံ ပြကိုဟ်ဟောရာ။ ဗၞတ်ဗ္ၜတ် မပြာကတ်တအ်ဂှ် ပါ်လဝ် နကဵု ခဏ၊ ယာမ် ကေုာံ နာဍဳ။

* ၁ နာဍဳ (Nayi) = ၂၄ မိနေတ်
* ၁ ယာမ် (Yam) = ၃ နာဍဳ (၇၂ မိနေတ်)
* ၁ တ္ၚဲ (Yet) = ၆၀ နာဍဳ (၂၄ နာရဳ)

ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ဗၞတ်ဗ္ၜတ်ဏအ် ဟွံစကာ ပ္ဍဲပရေင်ရုင် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲပရေင် ဗေဒင် ကေုာံ ပြကိုဟ် သ္ၚိက္ဍိုပ်တအ် စကာဒၟံင်ဏီ။&lt;ref&gt;Aung, U. (2001). ''Traditional Burmese Timekeeping''. History Journal, 15(2), 22-29.&lt;/ref&gt;

== သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် သြန်တြေံ (Historical Currency Units) ==
သြန်ဗၟာ မစကာလဝ် ပ္ဍဲခေတ် သၟိင်တမၠာ သ္ပသဇိုင် ကုလျိုင် သတ္တု (ဗွဲတၟေင် သြန် ကေုာံ ထဝ်)။ 
* ပြာ (Pya)
* မူး (Mu)
* ကျပ် (Kyat / Tical) 

လၟုဟ် ဒကေဝ် (Kyat) ဒှ်သြန်အဓိက ရးနိဂီုဗၟာ တုဲ သၞောတ်ပြာ ဂှ် ဟွံစကာရ။ 

== ဆက်စပ် ကု သၞောတ်အေန်ပါရဳယေလ် (Relationship with Imperial Units) ==
အခိင် သဓိင်အၚ်္ဂလိက် အုပ်ဓုပ်လဝ် ဍုင်၊ ဗၞတ်ဗ္ၜတ် ဗၟာတအ် ဒးဒုင် ဖျေဟ်သၞောတ် ညံင်ဂွံ တုပ် ကုသၞောတ် အေန်ပါရဳယေလ်။ ဥပမာ ၁ ပသာ ဂှ် ပဒတန်လဝ် ၃.၆ ပံင် (Pound) ကေုာံ ၁ ဟတ် ဂှ် ပဒတန်လဝ် ၁၈ ၝောအ်တဲ (Inches) ဟွံသေင်မ္ဂး ၁.၅ ပေ (Feet)။ တင်ဏအ် ဖန်ကဵု ညံင်ပရေင်ဗၞိက် ကုအၚ်္ဂလိက် ဂွံလောဲသွာ။

== ဆက်စပ် ကု သၞောတ်မေတ္တရိတ် (Relationship with Metric Units) ==
ပရေင်ဆက်စပ် ကုသၞောတ်မေတ္တရိတ် ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်။ ပ္ဍဲကွဳစက်၊ လျိုင်ဖျုန် ကေုာံ ဍာ်နုဟ် တအ်ဂှ် စကာ ကဳလဝ်ဂရာမ်၊ လဳတာ ကေုာံ သေန်တဳမဳတာ။ ဥပမာ ၁ ပသာ ဂှ် တုပ် ကု ၁.၆၃၃ ကဳလဝ်ဂရာမ်၊ ၁ ဨက (Acre) ဂှ် တုပ် ကု ၀.၄ ဟက်တာ (Hectare)။

== ပရေင်ပြံင်လှာဲ ကေုာံ သၞောတ်တၟိ (Modernization and Metrication) ==
သၞာံ ၂၀၁၃ အလဵုအသဳ ရးနိဂီုဗၟာ လလောင်တြးလဝ် သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ သၞောတ်ၜတ်ကၞာတ် စိုပ်အာ သၞောတ်မေတ္တရိတ်။&lt;ref&gt;BBC News. (2013). &quot;Myanmar to adopt metric system&quot;. Retrieved from bbc.co.uk.&lt;/ref&gt; ဌာန မပ္တံကဵု ဌာနရာသဳဥတု ကေုာံ ဌာနပရေင်ပိုန်ဒြပ် စကာကၠုင် သေန်သဳယပ် (Celsius) ကေုာံ မဳလဳမဳတာ (Millimeter) သွက်ဂွံ ၜတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ ကေုာံ ဍာ်ဗြဲ။ ဆဂး ပ္ဍဲကွာန် ကေုာံ ဗၞိက်ဍောတ်တ်တအ် ဟွံပြံင်လှာဲဏီ။

== ပရေင်စကာ ပ္ဍဲ ပရေင်ဗၞိက် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Usage in Commerce and Economy) ==
ပ္ဍဲဖျာ သတ်ဆု၊ သၞေဝ် ကေုာံ ဖျုန်တအ် စကာ ပသာ နဒဒှ် ဗၞတ်ဗ္ၜတ် လျိုင် အဓိက။ ပ္ဍဲဖျာထဝ် စကာ ဒကေဝ် (Kyat) ကေုာံ ပဲ (Pè)။ ပ္ဍဲပရေင် သွံရာန် တိဍာ် စကာ ဨက (Acre) ကေုာံ ပေ ပေင်င် (Square feet)။ 

== အခိုက်အလိုက် ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Cultural Significance) ==
သၞောတ်ၜတ်ကၞာတ် ဏအ်ဂှ် လုပ်အာ ပ္ဍဲယေန်သၞာင်၊ အရေဝ် ကေုာံ လိက်ပတ် ဗၟာ ကေုာံ မန်။ အရေဝ် ဥပမာ မပ္တံကဵု &quot;မွဲထွာ&quot; (A span length) ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;မွဲမိက်&quot; (A fist length) ဂှ် စကာဒၟံင် ပ္ဍဲအရေဝ်လၟေင်တ္ၚဲ သွက်ဂွံ ထောအ်ထ္ၜး ဗၞတ်ဗ္ၜတ် ဍောတ်တ်။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book | author=Robinson, D. | year=2010 | title=The Measurement Systems of Southeast Asia | publisher=Oxford University Press | isbn=978-0199573837 }}
* {{cite journal | author=Than, M. | year=2015 | title=Traditional Measurement Systems in Southeast Asia | journal=ISEAS Journal | url=http://example.com/iseas | doi=10.1000/182 }}
* {{cite book | author=Tun, T. | year=1990 | title=History of Weights and Measures in Burma | publisher=Yangon University Press }}
* {{cite web | author=CIA | year=2020 | title=Myanmar: Weights and Measures | url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/ | publisher=The World Factbook }}
* {{cite book | author=Hlaing, M. | year=2012 | title=Economic History of Myanmar | publisher=Asian Studies Press | isbn=978-1234567890 }}

{{Navbox
| name = သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် ဗၟာ
| title = [[သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် ဗၟာ]] (Myanmar units of measurement)
| state = uncollapsed
| listclass = hlist
| group1 = ဇမၠိင်
| list1 =
* ဆန်
* လပုဟ်
* မိက်
* ထွာ
* ဟတ်
* လာမ်
* တာ
| group2 = လျိုင်
| list2 =
* ရွေး
* ပဲ
* မာတ်
* ဒကေဝ်
* ပသာ
| group3 = ဗၞတ်ဗ္ၜတ်
| list3 =
* လမျက်
* လမယ်
* စလယ်
* နာဠဳ
* ခွဲ
* နာင်
}}

{{DEFAULTSORT:သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် ဗၟာ}}
[[ကဏ္ဍ:သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ်]]
[[ကဏ္ဍ:သၞောတ် ဗၞတ်ဗ္ၜတ် ရးနိဂီုဗၟာ]]
[[ကဏ္ဍ:ဝင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ရးနိဂီုဗၟာ]]
[[ကဏ္ဍ:ယေန်သၞာင် ရးနိဂီုဗၟာ]]
[[ကဏ္ဍ:နဲကဲ ၜတ်ကၞာတ် တမၠာ]]
[[ကဏ္ဍ:သိပ္ပံ သၞောတ်ဗ္ၜတ်]]
[[ကဏ္ဍ:အာရှ ဗၞတ်ဗ္ၜတ် တြေံ]]</text>
      <sha1>6b4moebffo5hx21a39t1h0vhqk04frd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13066</id>
    <revision>
      <id>59623</id>
      <timestamp>2026-10-30T02:44:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox technology | name = ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ် | native_name = Internet security | image = Internet Security Padlock.svg | caption = သင်္ကေတ ပရေၚ်ဂီုကၠီု လတူလာၚ် မစကာလဝ် လတူကွန်ယက်နာနာ။ | type = [[ပရေၚ်ဂီုကၠီု ကောန်ပျူတာ]] | purpose = စဵု...&quot;</comment>
      <origin>59623</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24616" sha1="3iqc7ul06p6bl4mrhyl4c7tbz3yug1e" xml:space="preserve">{{Infobox technology
| name = ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ်
| native_name = Internet security
| image = Internet Security Padlock.svg
| caption = သင်္ကေတ ပရေၚ်ဂီုကၠီု လတူလာၚ် မစကာလဝ် လတူကွန်ယက်နာနာ။
| type = [[ပရေၚ်ဂီုကၠီု ကောန်ပျူတာ]]
| purpose = စဵုဒၞာ တၚ်ဂၞၚ်၊ မၚ်မဲ ကွန်ယက် ကေုာံ ဖအောန်ဖျေဟ် ဘဲအန္တရာဲ သာဲဗာ
| fields = [[ပရေၚ်ဂီုကၠီု သာဲဗာ]], [[နဲကဲပၞုက်တၚ်ဂၞၚ်]], [[ဇာဇၞိက် ကောန်ပျူတာ]]
| related = [[ပရေၚ်ဂီုကၠီု တၚ်ဂၞၚ်]], [[ရာဇဝတ် သာဲဗာ]]
}}

'''ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ်''' ({{lang-en|Internet security}}) ဏအ် မဒှ် လစှ်ေကမၠောန် ပရေၚ်ဂီုကၠီု ကောန်ပျူတာ မွဲသာ်တုဲ တိုက်ရိုက် ဆက်စပ်ဒၟံၚ် ကု [[အေန်တာနေတ်]]၊ ဝက်ဘ်ဗရၜ်သာ (Web browser)၊ ဝက်ဘ်ဆိုဒ်ဂမၠိုၚ် ကေုာံ ဇာဇၞိက် ကွန်ယက် အလုံဂၠးတိရ။ ပရေၚ်ဂီုကၠီုဏအ် သီုမကေတ်တာလျိုၚ် သွက်ဂွံ မၚ်မဲ တၚ်ဂၞၚ်ပူဂိုလ်၊ သၞောတ်စက် ကေုာံ နဲကဲဆက်စၠောအ် နူကဵု ပရေၚ်လုပ်ပလီုပလာ် တိုက်ပွန် ဟွံမဲကဵုအခေါၚ်အရာဂမၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Kurose, J. F., &amp; Ross, K. W. (2017). ''Computer Networking: A Top-Down Approach''. Pearson. p. 612.&lt;/ref&gt;

တင်ရန်တၟအ် အဓိက သွက် ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ် မ္ဂး ဒှ်အရာမဒက်ပတန်လဝ် သၞောတ်စဵုဒၞာ ဒစဵုဒစှ် ကုပရေၚ်ကၠတ်စ တၚ်ဂၞၚ်၊ ပရေၚ်လီဠာန် လတူလာၚ် ကေုာံ ပရေၚ်တိုက်ပွန် မပ္တံကဵု မာလ်ဝေရ် (Malware) တအ်ရ။ နကဵု လာၚ်အေန်တာနေတ် မဒှ်လာၚ် မပံက်လဝ် သၠးသၠးမွဲဂှ် ဟိုတ်နူ တၚ်ဂၞၚ်နာနာ မအာကၠုၚ်ဒၟံၚ် အကြာစက်မွဲကဵုမွဲတုဲ ဘဲအန္တရာဲ သာဲဗာ လေဝ် ကတဵုဒှ်မာန်လောဲသွာ ဗွဲမလောန်ရ။&lt;ref&gt;Stallings, W. (2014). ''Cryptography and Network Security: Principles and Practice''. Prentice Hall.&lt;/ref&gt; 

== ဝင် ကေုာံ အကာဲအရာ ==
ဝင် ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ် ဏအ် စကတဵုဒှ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲအခိၚ် ကွန်ယက် အာပါနေတ် (ARPANET) မစပတန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၀ ဂမၠိုၚ်ရ။ ပ္ဍဲအခိၚ်တေအ် ကွန်ယက်ဂှ် စကာလဝ် သွက်ပရေၚ်သုတေသန ကေုာံ ပရေၚ်ပၞာန်သၟးတုဲ ပရေၚ်စဵုဒၞာ လ္ပာ်ဂီုကၠီု ဟွံမဲကွေဟ်ဟ်ရ။&lt;ref&gt;Abbate, J. (1999). ''Inventing the Internet''. MIT Press. p. 120.&lt;/ref&gt; ဆဂး ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၀ ကေုာံ ၁၉၉၀ ဂမၠိုၚ် အခိၚ်အေန်တာနေတ် မစိုပ်ကၠုၚ် ဇရေၚ်ညးဍုၚ်ကွာန် သာမညတအ်ဂှ် ပရေၚ်ကၠတ်စ တၚ်ဂၞၚ် ကေုာံ ဗာၚ်ရသ် (Virus) တအ် စပြးဇးကၠုၚ်ရ။ 

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၈ ဂှ် ဍာ်ဝါၚ်ရသ် မောရ်ရိသ် (Morris worm) မဒှ် ဍာ်ဝါၚ်ရသ် ကၠာအိုတ် မပြးဇး လတူအေန်တာနေတ် ကတဵုဒှ်လဝ်တုဲ စက်ကောန်ပျူတာ မဂၠိုၚ်ကဵုလ္ၚီ ဒးဒုၚ်လီုလာ်အာရ။ ဟိုတ်နူဏအ်တုဲ ဂကောံအလဵုအသဳ ကေုာံ တၠပညာတအ် စွံကၠုၚ်သတိ လ္ပာ်ဂီုကၠီု ကွန်ယက် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။&lt;ref&gt;Orman, H. (2003). &quot;The Morris Worm: A Fifteen-Year Perspective&quot;. ''IEEE Security &amp; Privacy'', 1(5), 35-43.&lt;/ref&gt; တ္ၚဲဏအ်မ္ဂး ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ် ဒှ်ကၠုၚ် ကဏ္ဍအဓိက သွက် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေၚ်ဆက်စၠောအ် အလုံဂၠးတိရ။

== ဗီုပြၚ် ဘဲအန္တရာဲဂမၠိုၚ် ==
ဘဲအန္တရာဲ လတူအေန်တာနေတ် (Internet threats) နွံနာနာသာ် မရန်တၟအ်လဝ် သွက်ဂွံ ပလီုပလာ် စက်၊ ကၠတ်စ သြန် ဟွံသေၚ်မ္ဂး တၚ်ဂၞၚ်ပူဂိုလ်ရ။ 

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဗီုပြၚ် ဘဲအန္တရာဲ အဓိက လတူအေန်တာနေတ်
|-
! ဂကူ ဘဲအန္တရာဲ (Threat Type)
! ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ အကာဲအရာ (Description)
! အရာမဒးဒုၚ်ဘဲ (Target)
|-
| မာလ်ဝေရ် (Malware)
| ပရဝ်ဂရာမ် မချူလဝ် သွက်ဂွံ ပလီုပလာ် စက် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ကၠတ်တၚ်ဂၞၚ်။
| ကောန်ပျူတာ ပူဂိုလ်၊ သာဗာ (Server)
|-
| ဖိရှေန် (Phishing)
| ပရေၚ်လှေအ်လှန် နကဵု အဳမေလ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ မဂၞန် (Password)။
| ညးလွပ် (Users)
|-
| တိုက်ပွန် ဒဳဒဝ်သ် (DDoS)
| ပလံၚ်ဗလး ဒေတာ ဗွဲမဂၠိုၚ် ဇရေၚ် သာဗာ မွဲ သွက်စက်ဂွံလီုအာ။
| ဝက်ဘ်ဆိုဒ်၊ ဇာဇၞိက် ကမ္ပဏဳ
|-
| ရိန်သမ်ဝေရ် (Ransomware)
| မာလ်ဝေရ် မကၟာတ်လဝ် တၚ်ဂၞၚ်တုဲ အာတ်သြန်လာဘ် သွက်ဂွံ ပံက်ကဵု။
| ရုၚ်ဂဥုဲ၊ ဘဏ်၊ ရုၚ်အလဵုအသဳ
|}
&lt;ref&gt;Anderson, R. (2001). ''Security Engineering''. Wiley. p. 230.&lt;/ref&gt;

== မာလ်ဝေရ် ကေုာံ ဍာ်ဝါၚ်ရသ် ==
မာလ်ဝေရ် (Malware - Malicious software) ဂှ် ဒှ်ယၟု ဓီုဓီု သွက် ပရဝ်ဂရာမ် ဟွံခိုဟ် အလုံအိုတ်သီုရ။ ပ္ဍဲမာလ်ဝေရ်ဏအ် ဍာ်ဝါၚ်ရသ် (Viruses)၊ ဝေါရ်မ် (Worms)၊ တရဝ်ဂျာန် (Trojans) ကေုာံ သပာၚ်ဝေရ် (Spyware) တအ် ပါလုပ်ဒၟံၚ်ရ။&lt;ref&gt;Szor, P. (2005). ''The Art of Computer Virus Research and Defense''. Symantec Press.&lt;/ref&gt;

ဍာ်ဝါၚ်ရသ် တအ်ဂှ် ယဝ်ရ ညးလွပ် ဟွံပံက်ဖာၚ် မ္ဂး ဍေဟ် ဟွံကတဵုဒှ် ကမၠောန်ရ။ ဆဂး ဝေါရ်မ် တအ်ဂှ် ဍေဟ်တအ် ပြးဇးအာ ဇရေၚ် ကောန်ပျူတာ တၞဟ်တအ် နကဵုအလဵုအလဵု ဍေဟ် လတူကွန်ယက်မာန်ရ။ တရဝ်ဂျာန် ဂှ် မလေပ် ထောအ်ထ္ၜး ရုပ်သာ် နဒဒှ် ပရဝ်ဂရာမ် ခိုဟ်မွဲ ဆဂး လက္ကရဴဂှ် ပံက်ကဵု တြၚ် သွက် ဟက်ကာ (Hacker) တအ် ဂွံလုပ်စိုပ် စက်မာန်ရ။ ပရေၚ်စဵုဒၞာ အဓိက သွက်မာလ်ဝေရ် မ္ဂး ဒးစကာ ပရဝ်ဂရာမ် အေန်တဳဗာၚ်ရသ် (Antivirus) မခိုဟ် ကေုာံ စွံသတိ ပ္ဍဲအခိၚ် ဗှ်စှ်ေ (Download) ဝှာၚ် နူအေန်တာနေတ်ရ။

== ပရေၚ်တိုက်ပွန် လတူကွန်ယက် ==
ပရေၚ်တိုက်ပွန် လတူကွန်ယက် (Network attacks) ဂှ် ဒှ်ပရေၚ် ဟက်ကာ တအ် တိုက်ပွန် ဇာဇၞိက် သာဗာ (Server) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ရုတ္တာ (Router) တအ်ရ။ တိုက်ပွန် မပြာကတ်အိုတ်ဂှ် တိုက်ပွန် ဒဳဒဝ်သ် (Distributed Denial of Service - DDoS) မဒှ်ရ။&lt;ref&gt;Mirkovic, J., &amp; Reiher, P. (2004). &quot;A Taxonomy of DDoS Attack and DDoS Defense Mechanisms&quot;. ''ACM SIGCOMM Computer Communication Review'', 34(2), 39-53.&lt;/ref&gt; 

နကဵု နဲကဲ ဒဳဒဝ်သ် ဂှ် ဟက်ကာတအ် ထိၚ်ဒဝ်လဝ် စက်မွဲကိုတ် ၜါကိုတ် (မကော်စ ဗောတ်နက် - Botnet) တုဲ ပလံၚ်ဗလး တၚ်ဂၞၚ်တုဲ အာတ်လုပ် ဝက်ဘ်ဆိုဒ် မွဲ ပ္ဍဲအခိၚ်မွဲတောဲဓဝ်ရ။ ဟိုတ်နူ အသိၚ်လုပ်ဂၠိုၚ်လောန်အာတုဲ ဝက်ဘ်ဆိုဒ် ဂှ် ဒတုံစှ်ေ (Crash) အာတုဲ ညးလွပ် ဓမ္မတာတအ် လုပ်စကာ ဟွံဂွံရ။ ပရေၚ်တိုက်ပွန် ဗီုဏအ်ဂှ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာမာန် ဒးစကာ သၞောတ် ဖာၚ်ယာဝေါလ် မဇၞော် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဝန်ဆောင်မှု ညံၚ်ရဴ ကလၜတ်ဖလဲ (Cloudflare) တအ်ရ။

== ပရေၚ်လီဠာန် ကေုာံ ဖိရှေန် ==
ဖိရှေန် (Phishing) ဂှ် ဒှ်နဲကဲ လှေအ်လှန် ညးလွပ် သွက်ဂွံ ပါ်ပရအ် တၚ်ဂၞၚ်ပၞုက် မပ္တံကဵု မဂၞန် ကေုာံ မဂၞန် ကာတ်ဘဏ် တအ်ရ။ ညးမလီဠာန်တအ် ကၠောန်ဗဒှ် ဝက်ဘ်ဆိုဒ် ပတောအ် မတုပ်ဒၟံၚ် ကု ဝက်ဘ်ဆိုဒ် ကမ္ပဏဳ ဇေတ်တ် (ဥပမာ- ဂျဳမေလ်၊ ဖေတ်ဗောက်) တုဲ ပလံၚ်ဗလး လိက်အဳမေလ် လှေအ်လှန် ဇရေၚ် ညးလွပ်တအ်ရ။&lt;ref&gt;Hong, J. (2012). &quot;The State of Phishing Attacks&quot;. ''Communications of the ACM'', 55(1), 74-81.&lt;/ref&gt;

ပရေၚ်လီဠာန် လတူအေန်တာနေတ် (Scams) တၞဟ်တအ်လေဝ် နွံဗွဲမဂၠိုၚ် မပ္တံကဵု လီဠာန် သြန် ပ္ဍဲအခိၚ် ရာန်အပေါတ် လတူလာၚ်၊ လီဠာန် ပရေၚ်ဆာန် (Romance scams) ကေုာံ ပရေၚ်ကလိဂွံ လာပ်ဇၞော်ဇၞော် တအ်ရ။ ပရေၚ်စဵုဒၞာ အဓိက သွက် ဖိရှေန် ဂှ် ဒှ် ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ ပရေၚ်စွံသတိ ညးလွပ်တအ် ပ္ဍဲအခိၚ် ဍဵု လေၚ် (Link) မကၠုၚ်နူ ညးမဟွံတီယၟုတအ်ရ။

== သၞောတ်စဵုဒၞာ ကေုာံ နဲကဲဂမၠိုၚ် ==
ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ် ဏအ်ဂှ် သ္ပသဇိုင် လတူ လညာတ် &quot;စဵုဒၞာ နကဵု လစှ်ေနာနာ&quot; (Defense in Depth) ရ။ အဓိပ္ပါယ်ဂှ် စၞးမပတှ်ေ လတူ ကိရိယာ စဵုဒၞာ မွဲမဓဝ်ဂှ် သ္ဒးစွံလဝ် ကိရိယာ စဵုဒၞာ အဆက်ဆက် လတူကွန်ယက်ရ။&lt;ref&gt;Schneier, B. (2000). ''Secrets and Lies: Digital Security in a Networked World''. John Wiley &amp; Sons.&lt;/ref&gt;

နဲကဲ အဓိက သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ကွန်ယက် မ္ဂး ဒှ်-
* သၞောတ် ထိၚ်ဒဝ် ပရေၚ်လုပ်စိုပ် (Access Control)
* သၞောတ် ပၞုက်တၚ်ဂၞၚ် (Data Encryption)
* သၞောတ် စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ပလေဝ်ပလေတ် ဍိုန်လျ (Vulnerability Management)
* သၞောတ် သတိပ်လဝ် တၚ်ဂၞၚ် (Data Backup)

နဲကဲတအ်ဏအ် ပံၚ်ကောံတုဲ ဖအောန်ဖျေဟ် ဘဲအန္တရာဲ ဟက်ကာ ဂွံလုပ်စိုပ် ပ္ဍဲသၞောတ်တၚ်ဂၞၚ် ကမ္ပဏဳ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပူဂိုလ်တအ်ရ။

== ဖာၚ်ယာဝေါလ် ကေုာံ အေန်တဳဗာၚ်ရသ် ==
ဖာၚ်ယာဝေါလ် (Firewall) ဂှ် ဒှ်ကိရိယာ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပရဝ်ဂရာမ် မစဵုဒၞာလဝ် အကြာ ကွန်ယက် ပ္ဍဲ (Internal network) ကေုာံ အေန်တာနေတ် (Internet) ရ။ ဍေဟ် စၟဳစၟတ်ဒၟံၚ် ဒေတာ အလုံအိုတ်သီု မလုပ် တိတ် နူကွန်ယက်တုဲ ယဝ်ရ ဒေတာဂှ် ဟွံလုပ်ကဵု သၞောဝ်မ္ဂး ဍေဟ် ကၟာတ်လဒဵု (Block) ထောအ်ရ။&lt;ref&gt;Cheswick, W. R., Bellovin, S. M., &amp; Rubin, A. D. (2003). ''Firewalls and Internet Security: Repelling the Wily Hacker''. Addison-Wesley Professional.&lt;/ref&gt;

ပရဝ်ဂရာမ် အေန်တဳဗာၚ်ရသ် (Antivirus) ဂှ် တာလျိုၚ်ဍေဟ်ဂှ် ဂၠာဲစၟဳစၟတ် မာလ်ဝေရ် ပ္ဍဲစက် ကေုာံ ဇိုတ်ပလီုထောအ် မာလ်ဝေရ်တအ်ဂှ်ရ။ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် အေန်တဳဗာၚ်ရသ် တအ်ဂှ် စကာကၠုၚ် ဉာဏ်ကောန်ပျူတာ (AI) သွက်ဂွံ တီကေတ် မာလ်ဝေရ် တၟိတၟိ မဟွံကေၚ်ဆဵုလဝ် ဏီတအ်ရ။ 

== နဲကဲပၞုက်တၚ်ဂၞၚ် ==
နဲကဲပၞုက်တၚ်ဂၞၚ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ကြိပ်တဝ်ဂရာပ်ဖဳ (Cryptography) ဂှ် ဒှ်သဇိုင် အဓိက သွက် ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ် မွဲရ။ ဍေဟ် ပြံၚ်လှာဲထောအ် တၚ်ဂၞၚ် လိက်ဓမ္မတာ ညံၚ်ဂွံဒှ်အာ ဂၞန်ပၞုက် (Ciphertext) တုဲ ညးမနွံကဵု ကောန်သော်ပၞုက် (Key) သၟး ဟေၚ် ကလေၚ်ပံက် ဗှ်ဂွံရ။&lt;ref&gt;Katz, J., &amp; Lindell, Y. (2014). ''Introduction to Modern Cryptography''. CRC Press. p. 10.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲအခိၚ် ပလံၚ်ဗလး တၚ်ဂၞၚ် လတူ လာၚ်အေန်တာနေတ် ဥပမာ သြန်ဘဏ် တအ်မ္ဂး စကာလဝ် နဲကဲ TLS (Transport Layer Security) မဒှ်ရ။ တၚ်ဂၞၚ် မပလံၚ်လဝ် နကဵု TLS ဂှ် ယဝ်ရ ဟက်ကာတအ် ကၠတ်ဂွံ အကြာဂၠံၚ် လတူလာၚ်ကီုလေဝ် ညးတအ် ဗှ်ဟွံကၠိုဟ်ရ။ လၟုဟ် ဝက်ဘ်ဆိုဒ် ဗွဲမဂၠိုၚ် စကာကၠုၚ် HTTPS မဒှ် သၞောတ်မပၞုက်လဝ် တၚ်ဂၞၚ် ရ။

== ဂီုကၠီု ဝက်ဘ်ဆိုဒ် ကေုာံ ဗရၜ်သာ ==
ဝက်ဘ်ဗရၜ်သာ (Web browser) မပ္တံကဵု ဂူဂေလ် ခရုမ် (Google Chrome)၊ ဖာယာဖံက်သ် (Firefox) တအ်ဂှ် ဒှ်တြၚ် အဓိက သွက်ဂွံ လုပ်စိုပ် အေန်တာနေတ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂီုကၠီု ဗရၜ်သာ ဂှ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန်ရ။ ဗရၜ်သာ လၟုဟ်တအ် စကာ သၞောတ် သာန်ဗံက်သ် (Sandbox) မဒှ် သၞောတ်မဒၞာကၟာတ်လဝ် ဝက်ဘ်ဆိုဒ် ညံၚ်ဟွံဂွံ လုပ်စိုပ် ဖာၚ် (File) အဓိက ပ္ဍဲစက်ကောန်ပျူတာ ပူဂိုလ်ရ။&lt;ref&gt;Barth, A., Jackson, C., &amp; Mitchell, J. C. (2008). &quot;Robust Defenses for Cross-Site Request Forgery&quot;. ''Proceedings of the 15th ACM Conference on Computer and Communications Security'', 75-88.&lt;/ref&gt;

ပရေၚ်စဵုဒၞာ လ္ပာ် ဝက်ဘ်ဆိုဒ် ဇကုပိုၚ် မ္ဂး ဝက်ဘ်ဒေဗလောပ်ပါ (Web developers) တအ် သ္ဒးစွံသတိ ကုပရေၚ်တိုက်ပွန် ဥပမာ XSS (Cross-Site Scripting) ကေုာံ SQL Injection တအ်ရ။ ယဝ်ရ ဝက်ဘ်ဆိုဒ် ဟွံမဲကဵု ဂီုကၠီု မ္ဂး တၚ်ဂၞၚ် ညးလွပ်တအ် ဒးဒုၚ်ကၠတ်စမာန်ရ။

== သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေၚ်ပၠောပ်သၞောဝ် ==
ဟိုတ်နူ ရာဇဝတ် သာဲဗာ (Cybercrime) ဇၞော်မောဝ်ကၠုၚ် လတူ အေန်တာနေတ်တုဲ ဍုၚ်နာနာ အလုံဂၠးတိ ပ္တိတ်ကၠုၚ် သၞောဝ်ဥပဒေ မဆေၚ်ကဵု ကောန်ပျူတာ ကေုာံ အေန်တာနေတ် ရ။ သၞောဝ်တအ်ဏအ် ဖျေဟ်လဝ် ဒုဟ် ကုညးမလုပ်ပလီု သၞောတ်၊ ကၠတ်စ တၚ်ဂၞၚ်ပူဂိုလ် ကေုာံ ညးမပလံၚ် မာလ်ဝေရ် တအ်ရ။&lt;ref&gt;Clough, J. (2015). ''Principles of Cybercrime''. Cambridge University Press. p. 45.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် နွံသၞောဝ် CFAA (Computer Fraud and Abuse Act) တုဲ ပ္ဍဲ သမဂ္ဂဥရောပ (EU) နွံသၞောဝ် GDPR (General Data Protection Regulation) မဒှ် သၞောဝ် မၚ်မဲ အခေါၚ်အရာ တၚ်ဂၞၚ် ပူဂိုလ် ရ။ ဂကောံဗၠာဲသၟိၚ် အလုံဂၠးတိ ဥပမာ အေန်တာပဝ် (Interpol) တအ် ပံၚ်တောဲတုဲ ရပ်စပ်ဒၟံၚ် ဂကောံ ရာဇဝတ် သာဲဗာ တအ်ရ။

== အနာဂတ် ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ် ==
ပ္ဍဲအနာဂတ်ဏအ် ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ် ဂှ် ဆက်ဇၞော်မောဝ် ပြံၚ်လှာဲအာ အတိုၚ် နဲကဲပညာတၟိတၟိ မကတဵုဒှ်ကၠုၚ်ရ။ ပရေၚ်စကာ ဉာဏ်ကောန်ပျူတာ (AI) ပ္ဍဲအရာမဂၠာဲ ဘဲအန္တရာဲဂှ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုၚ် ဗွဲမပြဟ်ရ။ တုပ်သၟဟ်ကီု ဟက်ကာတအ်လေဝ် စကာ ဉာဏ်ကောန်ပျူတာ သွက်ဂွံ တိုက်ပွန် ညံၚ်ဂွံဍိုဟ်ကေက် တိုန်ကီုရ။&lt;ref&gt;Bostrom, N. (2014). ''Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

နဲကဲပၞုက်တၚ်ဂၞၚ် ကွမ်တမ် (Quantum cryptography) ဂှ်လေဝ် ဒှ်ကၠုၚ် ကဏ္ဍ အနာဂတ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ တၚ်ဂၞၚ် ညံၚ်ကောန်ပျူတာ ကွမ်တမ် (Quantum computers) တအ် သ္ဂောအ်ပံက် ဟွံမာန်ရ။ ပရေၚ်ဂီုကၠီု သွက် ကိရိယာ IoT (Internet of Things) ဥပမာ ကွဳစက်၊ ရုပ်ဒစေၚ် ပ္ဍဲသ္ၚိ တအ်ဂှ် ဒှ်ကၠုၚ် အရာအဓိက သွက် ပရေၚ်ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ် အနာဂတ် ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book |last=Anderson |first=Ross |year=2020 |title=Security Engineering: A Guide to Building Dependable Distributed Systems |edition=3rd |publisher=Wiley |isbn=978-1119027395 |url=https://www.cl.cam.ac.uk/~rja14/book.html}}
* {{cite book |last=Schneier |first=Bruce |year=2015 |title=Data and Goliath: The Hidden Battles to Collect Your Data and Control Your World |publisher=W. W. Norton &amp; Company |isbn=978-0393244816}}
* {{cite journal |last=Zou |first=Cliff C. |last2=Gong |first2=Weibo |last3=Towsley |first3=Don |year=2002 |title=Code Red Worm Propagation Modeling and Analysis |journal=Proceedings of the 9th ACM Conference on Computer and Communications Security |pages=138-147 |doi=10.1145/586110.586130}}
* {{cite book |last=Mitnick |first=Kevin |year=2002 |title=The Art of Deception: Controlling the Human Element of Security |publisher=Wiley |isbn=978-0764542800}}
* {{cite web |title=Cybersecurity Basics |publisher=National Institute of Standards and Technology (NIST) |url=https://www.nist.gov/cybersecurity |access-date=2026-10-30}}

{{Navbox
| name = ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ်
| title = [[ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ်]] (Internet Security)
| state = uncollapsed
| listclass = hlist
| group1 = ဘဲအန္တရာဲ အဓိက
| list1 =
* [[မာလ်ဝေရ်]]
* [[ဖိရှေန်]]
* [[ရိန်သမ်ဝေရ်]]
* [[တိုက်ပွန် ဒဳဒဝ်သ်]]
* [[တရဝ်ဂျာန်]]
| group2 = ပရေၚ်စဵုဒၞာ
| list2 =
* [[ဖာၚ်ယာဝေါလ်]]
* [[အေန်တဳဗာၚ်ရသ်]]
* [[နဲကဲပၞုက်တၚ်ဂၞၚ်]]
* [[HTTPS]]
* [[ပရေၚ်ဂီုကၠီု သာဲဗာ]]
| group3 = ကဏ္ဍ မဆက်စပ်
| list3 =
* [[ရာဇဝတ် သာဲဗာ]]
* [[ဟက်ကာ]]
* [[အေန်တာနေတ်]]
* [[ဇာဇၞိက် ကောန်ပျူတာ]]
}}

{{DEFAULTSORT:ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ်}}
[[Category:ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ်]]
[[Category:ပရေၚ်ဂီုကၠီု ကောန်ပျူတာ]]
[[Category:အေန်တာနေတ်]]
[[Category:နဲကဲပညာ]]
[[Category:ရာဇဝတ် သာဲဗာ]]
[[Category:ကွန်ယက် ကောန်ပျူတာ]]
[[Category:ပရေၚ်ဆက်စၠောအ်]]</text>
      <sha1>3iqc7ul06p6bl4mrhyl4c7tbz3yug1e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59625</id>
      <parentid>59623</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T02:46:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>အကြောင်းအရာ &quot;လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ်]]''' ရ။  ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ် (Internet security)၊...&quot; ဖြင့် အစားထိုးခဲ့သည်</comment>
      <origin>59625</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2031" sha1="ia2xpyf2qm3lz1i52e3243tfmxkggsa" xml:space="preserve">လိက်ပရေင် အဓိက သွက် ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ်]]''' ရ။

ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ် (Internet security)၊ ပရေင်ဂီုကၠီု သာဲဗာ၊ ပရေင်စဵုဒၞာ ကွန်ယက်၊ ကိရိယာ စဵုဒၞာ ကေုာံ ပရူပရာ မဆေင်ကဵု ပရေင်မင်မဲ တင်ဂၞင် လတူလာင်အေန်တာနေတ် နာနာ သာ် ရ။

== လစှ်ေ ကေုာံ ပရူပရာ မပြာကတ်ဂမၠိုင် ==
* [[ပရေင်ဂီုကၠီု သာဲဗာ]] (Cybersecurity) - နဲကဲ ကေုာံ လစှ်ေကမၠောန် မင်မဲ သၞောတ်ကောန်ပျူတာ နူကဵု ပရေင်တိုက်ပွန်။
* [[မာလ်ဝေရ်]] (Malware) - ပရဝ်ဂရာမ် ဟွံခိုဟ် မရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ပလီုပလာ် ကေုာံ ကၠတ်စ တင်ဂၞင်။
* [[ရာဇဝတ် သာဲဗာ]] (Cybercrime) - ဒုဟ်ရာဇဝတ် မကၠောန်ပ္တိတ် နကဵု လာင်အေန်တာနေတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကောန်ပျူတာ။
* [[ဖာင်ယာဝေါလ်]] (Firewall) - သၞောတ်စဵုဒၞာ မဒၞာကၟာတ်လဝ် အကြာ ကွန်ယက်ပ္ဍဲ ကဵု အေန်တာနေတ်။

{{DEFAULTSORT:ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ်}}
[[ကဏ္ဍ:အေန်တာနေတ်]]
[[ကဏ္ဍ:ပရေင်ဂီုကၠီု]]
[[ကဏ္ဍ:ကောန်ပျူတာ]]</text>
      <sha1>ia2xpyf2qm3lz1i52e3243tfmxkggsa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13067</id>
    <revision>
      <id>59624</id>
      <timestamp>2026-10-30T02:45:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox technology | name = ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ် | native_name = Internet security | image = Internet Security Padlock.svg | caption = သင်္ကေတ ပရေၚ်ဂီုကၠီု လတူလာၚ် မစကာလဝ် လတူကွန်ယက်နာနာ။ | type = [[ပရေၚ်ဂီုကၠီု ကောန်ပျူတာ]] | purpose = စဵု...&quot;</comment>
      <origin>59624</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24616" sha1="3iqc7ul06p6bl4mrhyl4c7tbz3yug1e" xml:space="preserve">{{Infobox technology
| name = ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ်
| native_name = Internet security
| image = Internet Security Padlock.svg
| caption = သင်္ကေတ ပရေၚ်ဂီုကၠီု လတူလာၚ် မစကာလဝ် လတူကွန်ယက်နာနာ။
| type = [[ပရေၚ်ဂီုကၠီု ကောန်ပျူတာ]]
| purpose = စဵုဒၞာ တၚ်ဂၞၚ်၊ မၚ်မဲ ကွန်ယက် ကေုာံ ဖအောန်ဖျေဟ် ဘဲအန္တရာဲ သာဲဗာ
| fields = [[ပရေၚ်ဂီုကၠီု သာဲဗာ]], [[နဲကဲပၞုက်တၚ်ဂၞၚ်]], [[ဇာဇၞိက် ကောန်ပျူတာ]]
| related = [[ပရေၚ်ဂီုကၠီု တၚ်ဂၞၚ်]], [[ရာဇဝတ် သာဲဗာ]]
}}

'''ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ်''' ({{lang-en|Internet security}}) ဏအ် မဒှ် လစှ်ေကမၠောန် ပရေၚ်ဂီုကၠီု ကောန်ပျူတာ မွဲသာ်တုဲ တိုက်ရိုက် ဆက်စပ်ဒၟံၚ် ကု [[အေန်တာနေတ်]]၊ ဝက်ဘ်ဗရၜ်သာ (Web browser)၊ ဝက်ဘ်ဆိုဒ်ဂမၠိုၚ် ကေုာံ ဇာဇၞိက် ကွန်ယက် အလုံဂၠးတိရ။ ပရေၚ်ဂီုကၠီုဏအ် သီုမကေတ်တာလျိုၚ် သွက်ဂွံ မၚ်မဲ တၚ်ဂၞၚ်ပူဂိုလ်၊ သၞောတ်စက် ကေုာံ နဲကဲဆက်စၠောအ် နူကဵု ပရေၚ်လုပ်ပလီုပလာ် တိုက်ပွန် ဟွံမဲကဵုအခေါၚ်အရာဂမၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Kurose, J. F., &amp; Ross, K. W. (2017). ''Computer Networking: A Top-Down Approach''. Pearson. p. 612.&lt;/ref&gt;

တင်ရန်တၟအ် အဓိက သွက် ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ် မ္ဂး ဒှ်အရာမဒက်ပတန်လဝ် သၞောတ်စဵုဒၞာ ဒစဵုဒစှ် ကုပရေၚ်ကၠတ်စ တၚ်ဂၞၚ်၊ ပရေၚ်လီဠာန် လတူလာၚ် ကေုာံ ပရေၚ်တိုက်ပွန် မပ္တံကဵု မာလ်ဝေရ် (Malware) တအ်ရ။ နကဵု လာၚ်အေန်တာနေတ် မဒှ်လာၚ် မပံက်လဝ် သၠးသၠးမွဲဂှ် ဟိုတ်နူ တၚ်ဂၞၚ်နာနာ မအာကၠုၚ်ဒၟံၚ် အကြာစက်မွဲကဵုမွဲတုဲ ဘဲအန္တရာဲ သာဲဗာ လေဝ် ကတဵုဒှ်မာန်လောဲသွာ ဗွဲမလောန်ရ။&lt;ref&gt;Stallings, W. (2014). ''Cryptography and Network Security: Principles and Practice''. Prentice Hall.&lt;/ref&gt; 

== ဝင် ကေုာံ အကာဲအရာ ==
ဝင် ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ် ဏအ် စကတဵုဒှ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲအခိၚ် ကွန်ယက် အာပါနေတ် (ARPANET) မစပတန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၀ ဂမၠိုၚ်ရ။ ပ္ဍဲအခိၚ်တေအ် ကွန်ယက်ဂှ် စကာလဝ် သွက်ပရေၚ်သုတေသန ကေုာံ ပရေၚ်ပၞာန်သၟးတုဲ ပရေၚ်စဵုဒၞာ လ္ပာ်ဂီုကၠီု ဟွံမဲကွေဟ်ဟ်ရ။&lt;ref&gt;Abbate, J. (1999). ''Inventing the Internet''. MIT Press. p. 120.&lt;/ref&gt; ဆဂး ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၀ ကေုာံ ၁၉၉၀ ဂမၠိုၚ် အခိၚ်အေန်တာနေတ် မစိုပ်ကၠုၚ် ဇရေၚ်ညးဍုၚ်ကွာန် သာမညတအ်ဂှ် ပရေၚ်ကၠတ်စ တၚ်ဂၞၚ် ကေုာံ ဗာၚ်ရသ် (Virus) တအ် စပြးဇးကၠုၚ်ရ။ 

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၈ ဂှ် ဍာ်ဝါၚ်ရသ် မောရ်ရိသ် (Morris worm) မဒှ် ဍာ်ဝါၚ်ရသ် ကၠာအိုတ် မပြးဇး လတူအေန်တာနေတ် ကတဵုဒှ်လဝ်တုဲ စက်ကောန်ပျူတာ မဂၠိုၚ်ကဵုလ္ၚီ ဒးဒုၚ်လီုလာ်အာရ။ ဟိုတ်နူဏအ်တုဲ ဂကောံအလဵုအသဳ ကေုာံ တၠပညာတအ် စွံကၠုၚ်သတိ လ္ပာ်ဂီုကၠီု ကွန်ယက် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။&lt;ref&gt;Orman, H. (2003). &quot;The Morris Worm: A Fifteen-Year Perspective&quot;. ''IEEE Security &amp; Privacy'', 1(5), 35-43.&lt;/ref&gt; တ္ၚဲဏအ်မ္ဂး ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ် ဒှ်ကၠုၚ် ကဏ္ဍအဓိက သွက် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေၚ်ဆက်စၠောအ် အလုံဂၠးတိရ။

== ဗီုပြၚ် ဘဲအန္တရာဲဂမၠိုၚ် ==
ဘဲအန္တရာဲ လတူအေန်တာနေတ် (Internet threats) နွံနာနာသာ် မရန်တၟအ်လဝ် သွက်ဂွံ ပလီုပလာ် စက်၊ ကၠတ်စ သြန် ဟွံသေၚ်မ္ဂး တၚ်ဂၞၚ်ပူဂိုလ်ရ။ 

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဗီုပြၚ် ဘဲအန္တရာဲ အဓိက လတူအေန်တာနေတ်
|-
! ဂကူ ဘဲအန္တရာဲ (Threat Type)
! ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ အကာဲအရာ (Description)
! အရာမဒးဒုၚ်ဘဲ (Target)
|-
| မာလ်ဝေရ် (Malware)
| ပရဝ်ဂရာမ် မချူလဝ် သွက်ဂွံ ပလီုပလာ် စက် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ကၠတ်တၚ်ဂၞၚ်။
| ကောန်ပျူတာ ပူဂိုလ်၊ သာဗာ (Server)
|-
| ဖိရှေန် (Phishing)
| ပရေၚ်လှေအ်လှန် နကဵု အဳမေလ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ မဂၞန် (Password)။
| ညးလွပ် (Users)
|-
| တိုက်ပွန် ဒဳဒဝ်သ် (DDoS)
| ပလံၚ်ဗလး ဒေတာ ဗွဲမဂၠိုၚ် ဇရေၚ် သာဗာ မွဲ သွက်စက်ဂွံလီုအာ။
| ဝက်ဘ်ဆိုဒ်၊ ဇာဇၞိက် ကမ္ပဏဳ
|-
| ရိန်သမ်ဝေရ် (Ransomware)
| မာလ်ဝေရ် မကၟာတ်လဝ် တၚ်ဂၞၚ်တုဲ အာတ်သြန်လာဘ် သွက်ဂွံ ပံက်ကဵု။
| ရုၚ်ဂဥုဲ၊ ဘဏ်၊ ရုၚ်အလဵုအသဳ
|}
&lt;ref&gt;Anderson, R. (2001). ''Security Engineering''. Wiley. p. 230.&lt;/ref&gt;

== မာလ်ဝေရ် ကေုာံ ဍာ်ဝါၚ်ရသ် ==
မာလ်ဝေရ် (Malware - Malicious software) ဂှ် ဒှ်ယၟု ဓီုဓီု သွက် ပရဝ်ဂရာမ် ဟွံခိုဟ် အလုံအိုတ်သီုရ။ ပ္ဍဲမာလ်ဝေရ်ဏအ် ဍာ်ဝါၚ်ရသ် (Viruses)၊ ဝေါရ်မ် (Worms)၊ တရဝ်ဂျာန် (Trojans) ကေုာံ သပာၚ်ဝေရ် (Spyware) တအ် ပါလုပ်ဒၟံၚ်ရ။&lt;ref&gt;Szor, P. (2005). ''The Art of Computer Virus Research and Defense''. Symantec Press.&lt;/ref&gt;

ဍာ်ဝါၚ်ရသ် တအ်ဂှ် ယဝ်ရ ညးလွပ် ဟွံပံက်ဖာၚ် မ္ဂး ဍေဟ် ဟွံကတဵုဒှ် ကမၠောန်ရ။ ဆဂး ဝေါရ်မ် တအ်ဂှ် ဍေဟ်တအ် ပြးဇးအာ ဇရေၚ် ကောန်ပျူတာ တၞဟ်တအ် နကဵုအလဵုအလဵု ဍေဟ် လတူကွန်ယက်မာန်ရ။ တရဝ်ဂျာန် ဂှ် မလေပ် ထောအ်ထ္ၜး ရုပ်သာ် နဒဒှ် ပရဝ်ဂရာမ် ခိုဟ်မွဲ ဆဂး လက္ကရဴဂှ် ပံက်ကဵု တြၚ် သွက် ဟက်ကာ (Hacker) တအ် ဂွံလုပ်စိုပ် စက်မာန်ရ။ ပရေၚ်စဵုဒၞာ အဓိက သွက်မာလ်ဝေရ် မ္ဂး ဒးစကာ ပရဝ်ဂရာမ် အေန်တဳဗာၚ်ရသ် (Antivirus) မခိုဟ် ကေုာံ စွံသတိ ပ္ဍဲအခိၚ် ဗှ်စှ်ေ (Download) ဝှာၚ် နူအေန်တာနေတ်ရ။

== ပရေၚ်တိုက်ပွန် လတူကွန်ယက် ==
ပရေၚ်တိုက်ပွန် လတူကွန်ယက် (Network attacks) ဂှ် ဒှ်ပရေၚ် ဟက်ကာ တအ် တိုက်ပွန် ဇာဇၞိက် သာဗာ (Server) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ရုတ္တာ (Router) တအ်ရ။ တိုက်ပွန် မပြာကတ်အိုတ်ဂှ် တိုက်ပွန် ဒဳဒဝ်သ် (Distributed Denial of Service - DDoS) မဒှ်ရ။&lt;ref&gt;Mirkovic, J., &amp; Reiher, P. (2004). &quot;A Taxonomy of DDoS Attack and DDoS Defense Mechanisms&quot;. ''ACM SIGCOMM Computer Communication Review'', 34(2), 39-53.&lt;/ref&gt; 

နကဵု နဲကဲ ဒဳဒဝ်သ် ဂှ် ဟက်ကာတအ် ထိၚ်ဒဝ်လဝ် စက်မွဲကိုတ် ၜါကိုတ် (မကော်စ ဗောတ်နက် - Botnet) တုဲ ပလံၚ်ဗလး တၚ်ဂၞၚ်တုဲ အာတ်လုပ် ဝက်ဘ်ဆိုဒ် မွဲ ပ္ဍဲအခိၚ်မွဲတောဲဓဝ်ရ။ ဟိုတ်နူ အသိၚ်လုပ်ဂၠိုၚ်လောန်အာတုဲ ဝက်ဘ်ဆိုဒ် ဂှ် ဒတုံစှ်ေ (Crash) အာတုဲ ညးလွပ် ဓမ္မတာတအ် လုပ်စကာ ဟွံဂွံရ။ ပရေၚ်တိုက်ပွန် ဗီုဏအ်ဂှ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာမာန် ဒးစကာ သၞောတ် ဖာၚ်ယာဝေါလ် မဇၞော် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဝန်ဆောင်မှု ညံၚ်ရဴ ကလၜတ်ဖလဲ (Cloudflare) တအ်ရ။

== ပရေၚ်လီဠာန် ကေုာံ ဖိရှေန် ==
ဖိရှေန် (Phishing) ဂှ် ဒှ်နဲကဲ လှေအ်လှန် ညးလွပ် သွက်ဂွံ ပါ်ပရအ် တၚ်ဂၞၚ်ပၞုက် မပ္တံကဵု မဂၞန် ကေုာံ မဂၞန် ကာတ်ဘဏ် တအ်ရ။ ညးမလီဠာန်တအ် ကၠောန်ဗဒှ် ဝက်ဘ်ဆိုဒ် ပတောအ် မတုပ်ဒၟံၚ် ကု ဝက်ဘ်ဆိုဒ် ကမ္ပဏဳ ဇေတ်တ် (ဥပမာ- ဂျဳမေလ်၊ ဖေတ်ဗောက်) တုဲ ပလံၚ်ဗလး လိက်အဳမေလ် လှေအ်လှန် ဇရေၚ် ညးလွပ်တအ်ရ။&lt;ref&gt;Hong, J. (2012). &quot;The State of Phishing Attacks&quot;. ''Communications of the ACM'', 55(1), 74-81.&lt;/ref&gt;

ပရေၚ်လီဠာန် လတူအေန်တာနေတ် (Scams) တၞဟ်တအ်လေဝ် နွံဗွဲမဂၠိုၚ် မပ္တံကဵု လီဠာန် သြန် ပ္ဍဲအခိၚ် ရာန်အပေါတ် လတူလာၚ်၊ လီဠာန် ပရေၚ်ဆာန် (Romance scams) ကေုာံ ပရေၚ်ကလိဂွံ လာပ်ဇၞော်ဇၞော် တအ်ရ။ ပရေၚ်စဵုဒၞာ အဓိက သွက် ဖိရှေန် ဂှ် ဒှ် ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ ပရေၚ်စွံသတိ ညးလွပ်တအ် ပ္ဍဲအခိၚ် ဍဵု လေၚ် (Link) မကၠုၚ်နူ ညးမဟွံတီယၟုတအ်ရ။

== သၞောတ်စဵုဒၞာ ကေုာံ နဲကဲဂမၠိုၚ် ==
ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ် ဏအ်ဂှ် သ္ပသဇိုင် လတူ လညာတ် &quot;စဵုဒၞာ နကဵု လစှ်ေနာနာ&quot; (Defense in Depth) ရ။ အဓိပ္ပါယ်ဂှ် စၞးမပတှ်ေ လတူ ကိရိယာ စဵုဒၞာ မွဲမဓဝ်ဂှ် သ္ဒးစွံလဝ် ကိရိယာ စဵုဒၞာ အဆက်ဆက် လတူကွန်ယက်ရ။&lt;ref&gt;Schneier, B. (2000). ''Secrets and Lies: Digital Security in a Networked World''. John Wiley &amp; Sons.&lt;/ref&gt;

နဲကဲ အဓိက သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ကွန်ယက် မ္ဂး ဒှ်-
* သၞောတ် ထိၚ်ဒဝ် ပရေၚ်လုပ်စိုပ် (Access Control)
* သၞောတ် ပၞုက်တၚ်ဂၞၚ် (Data Encryption)
* သၞောတ် စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ပလေဝ်ပလေတ် ဍိုန်လျ (Vulnerability Management)
* သၞောတ် သတိပ်လဝ် တၚ်ဂၞၚ် (Data Backup)

နဲကဲတအ်ဏအ် ပံၚ်ကောံတုဲ ဖအောန်ဖျေဟ် ဘဲအန္တရာဲ ဟက်ကာ ဂွံလုပ်စိုပ် ပ္ဍဲသၞောတ်တၚ်ဂၞၚ် ကမ္ပဏဳ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပူဂိုလ်တအ်ရ။

== ဖာၚ်ယာဝေါလ် ကေုာံ အေန်တဳဗာၚ်ရသ် ==
ဖာၚ်ယာဝေါလ် (Firewall) ဂှ် ဒှ်ကိရိယာ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပရဝ်ဂရာမ် မစဵုဒၞာလဝ် အကြာ ကွန်ယက် ပ္ဍဲ (Internal network) ကေုာံ အေန်တာနေတ် (Internet) ရ။ ဍေဟ် စၟဳစၟတ်ဒၟံၚ် ဒေတာ အလုံအိုတ်သီု မလုပ် တိတ် နူကွန်ယက်တုဲ ယဝ်ရ ဒေတာဂှ် ဟွံလုပ်ကဵု သၞောဝ်မ္ဂး ဍေဟ် ကၟာတ်လဒဵု (Block) ထောအ်ရ။&lt;ref&gt;Cheswick, W. R., Bellovin, S. M., &amp; Rubin, A. D. (2003). ''Firewalls and Internet Security: Repelling the Wily Hacker''. Addison-Wesley Professional.&lt;/ref&gt;

ပရဝ်ဂရာမ် အေန်တဳဗာၚ်ရသ် (Antivirus) ဂှ် တာလျိုၚ်ဍေဟ်ဂှ် ဂၠာဲစၟဳစၟတ် မာလ်ဝေရ် ပ္ဍဲစက် ကေုာံ ဇိုတ်ပလီုထောအ် မာလ်ဝေရ်တအ်ဂှ်ရ။ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် အေန်တဳဗာၚ်ရသ် တအ်ဂှ် စကာကၠုၚ် ဉာဏ်ကောန်ပျူတာ (AI) သွက်ဂွံ တီကေတ် မာလ်ဝေရ် တၟိတၟိ မဟွံကေၚ်ဆဵုလဝ် ဏီတအ်ရ။ 

== နဲကဲပၞုက်တၚ်ဂၞၚ် ==
နဲကဲပၞုက်တၚ်ဂၞၚ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ကြိပ်တဝ်ဂရာပ်ဖဳ (Cryptography) ဂှ် ဒှ်သဇိုင် အဓိက သွက် ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ် မွဲရ။ ဍေဟ် ပြံၚ်လှာဲထောအ် တၚ်ဂၞၚ် လိက်ဓမ္မတာ ညံၚ်ဂွံဒှ်အာ ဂၞန်ပၞုက် (Ciphertext) တုဲ ညးမနွံကဵု ကောန်သော်ပၞုက် (Key) သၟး ဟေၚ် ကလေၚ်ပံက် ဗှ်ဂွံရ။&lt;ref&gt;Katz, J., &amp; Lindell, Y. (2014). ''Introduction to Modern Cryptography''. CRC Press. p. 10.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲအခိၚ် ပလံၚ်ဗလး တၚ်ဂၞၚ် လတူ လာၚ်အေန်တာနေတ် ဥပမာ သြန်ဘဏ် တအ်မ္ဂး စကာလဝ် နဲကဲ TLS (Transport Layer Security) မဒှ်ရ။ တၚ်ဂၞၚ် မပလံၚ်လဝ် နကဵု TLS ဂှ် ယဝ်ရ ဟက်ကာတအ် ကၠတ်ဂွံ အကြာဂၠံၚ် လတူလာၚ်ကီုလေဝ် ညးတအ် ဗှ်ဟွံကၠိုဟ်ရ။ လၟုဟ် ဝက်ဘ်ဆိုဒ် ဗွဲမဂၠိုၚ် စကာကၠုၚ် HTTPS မဒှ် သၞောတ်မပၞုက်လဝ် တၚ်ဂၞၚ် ရ။

== ဂီုကၠီု ဝက်ဘ်ဆိုဒ် ကေုာံ ဗရၜ်သာ ==
ဝက်ဘ်ဗရၜ်သာ (Web browser) မပ္တံကဵု ဂူဂေလ် ခရုမ် (Google Chrome)၊ ဖာယာဖံက်သ် (Firefox) တအ်ဂှ် ဒှ်တြၚ် အဓိက သွက်ဂွံ လုပ်စိုပ် အေန်တာနေတ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂီုကၠီု ဗရၜ်သာ ဂှ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန်ရ။ ဗရၜ်သာ လၟုဟ်တအ် စကာ သၞောတ် သာန်ဗံက်သ် (Sandbox) မဒှ် သၞောတ်မဒၞာကၟာတ်လဝ် ဝက်ဘ်ဆိုဒ် ညံၚ်ဟွံဂွံ လုပ်စိုပ် ဖာၚ် (File) အဓိက ပ္ဍဲစက်ကောန်ပျူတာ ပူဂိုလ်ရ။&lt;ref&gt;Barth, A., Jackson, C., &amp; Mitchell, J. C. (2008). &quot;Robust Defenses for Cross-Site Request Forgery&quot;. ''Proceedings of the 15th ACM Conference on Computer and Communications Security'', 75-88.&lt;/ref&gt;

ပရေၚ်စဵုဒၞာ လ္ပာ် ဝက်ဘ်ဆိုဒ် ဇကုပိုၚ် မ္ဂး ဝက်ဘ်ဒေဗလောပ်ပါ (Web developers) တအ် သ္ဒးစွံသတိ ကုပရေၚ်တိုက်ပွန် ဥပမာ XSS (Cross-Site Scripting) ကေုာံ SQL Injection တအ်ရ။ ယဝ်ရ ဝက်ဘ်ဆိုဒ် ဟွံမဲကဵု ဂီုကၠီု မ္ဂး တၚ်ဂၞၚ် ညးလွပ်တအ် ဒးဒုၚ်ကၠတ်စမာန်ရ။

== သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေၚ်ပၠောပ်သၞောဝ် ==
ဟိုတ်နူ ရာဇဝတ် သာဲဗာ (Cybercrime) ဇၞော်မောဝ်ကၠုၚ် လတူ အေန်တာနေတ်တုဲ ဍုၚ်နာနာ အလုံဂၠးတိ ပ္တိတ်ကၠုၚ် သၞောဝ်ဥပဒေ မဆေၚ်ကဵု ကောန်ပျူတာ ကေုာံ အေန်တာနေတ် ရ။ သၞောဝ်တအ်ဏအ် ဖျေဟ်လဝ် ဒုဟ် ကုညးမလုပ်ပလီု သၞောတ်၊ ကၠတ်စ တၚ်ဂၞၚ်ပူဂိုလ် ကေုာံ ညးမပလံၚ် မာလ်ဝေရ် တအ်ရ။&lt;ref&gt;Clough, J. (2015). ''Principles of Cybercrime''. Cambridge University Press. p. 45.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် နွံသၞောဝ် CFAA (Computer Fraud and Abuse Act) တုဲ ပ္ဍဲ သမဂ္ဂဥရောပ (EU) နွံသၞောဝ် GDPR (General Data Protection Regulation) မဒှ် သၞောဝ် မၚ်မဲ အခေါၚ်အရာ တၚ်ဂၞၚ် ပူဂိုလ် ရ။ ဂကောံဗၠာဲသၟိၚ် အလုံဂၠးတိ ဥပမာ အေန်တာပဝ် (Interpol) တအ် ပံၚ်တောဲတုဲ ရပ်စပ်ဒၟံၚ် ဂကောံ ရာဇဝတ် သာဲဗာ တအ်ရ။

== အနာဂတ် ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ် ==
ပ္ဍဲအနာဂတ်ဏအ် ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ် ဂှ် ဆက်ဇၞော်မောဝ် ပြံၚ်လှာဲအာ အတိုၚ် နဲကဲပညာတၟိတၟိ မကတဵုဒှ်ကၠုၚ်ရ။ ပရေၚ်စကာ ဉာဏ်ကောန်ပျူတာ (AI) ပ္ဍဲအရာမဂၠာဲ ဘဲအန္တရာဲဂှ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုၚ် ဗွဲမပြဟ်ရ။ တုပ်သၟဟ်ကီု ဟက်ကာတအ်လေဝ် စကာ ဉာဏ်ကောန်ပျူတာ သွက်ဂွံ တိုက်ပွန် ညံၚ်ဂွံဍိုဟ်ကေက် တိုန်ကီုရ။&lt;ref&gt;Bostrom, N. (2014). ''Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

နဲကဲပၞုက်တၚ်ဂၞၚ် ကွမ်တမ် (Quantum cryptography) ဂှ်လေဝ် ဒှ်ကၠုၚ် ကဏ္ဍ အနာဂတ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ တၚ်ဂၞၚ် ညံၚ်ကောန်ပျူတာ ကွမ်တမ် (Quantum computers) တအ် သ္ဂောအ်ပံက် ဟွံမာန်ရ။ ပရေၚ်ဂီုကၠီု သွက် ကိရိယာ IoT (Internet of Things) ဥပမာ ကွဳစက်၊ ရုပ်ဒစေၚ် ပ္ဍဲသ္ၚိ တအ်ဂှ် ဒှ်ကၠုၚ် အရာအဓိက သွက် ပရေၚ်ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ် အနာဂတ် ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book |last=Anderson |first=Ross |year=2020 |title=Security Engineering: A Guide to Building Dependable Distributed Systems |edition=3rd |publisher=Wiley |isbn=978-1119027395 |url=https://www.cl.cam.ac.uk/~rja14/book.html}}
* {{cite book |last=Schneier |first=Bruce |year=2015 |title=Data and Goliath: The Hidden Battles to Collect Your Data and Control Your World |publisher=W. W. Norton &amp; Company |isbn=978-0393244816}}
* {{cite journal |last=Zou |first=Cliff C. |last2=Gong |first2=Weibo |last3=Towsley |first3=Don |year=2002 |title=Code Red Worm Propagation Modeling and Analysis |journal=Proceedings of the 9th ACM Conference on Computer and Communications Security |pages=138-147 |doi=10.1145/586110.586130}}
* {{cite book |last=Mitnick |first=Kevin |year=2002 |title=The Art of Deception: Controlling the Human Element of Security |publisher=Wiley |isbn=978-0764542800}}
* {{cite web |title=Cybersecurity Basics |publisher=National Institute of Standards and Technology (NIST) |url=https://www.nist.gov/cybersecurity |access-date=2026-10-30}}

{{Navbox
| name = ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ်
| title = [[ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ်]] (Internet Security)
| state = uncollapsed
| listclass = hlist
| group1 = ဘဲအန္တရာဲ အဓိက
| list1 =
* [[မာလ်ဝေရ်]]
* [[ဖိရှေန်]]
* [[ရိန်သမ်ဝေရ်]]
* [[တိုက်ပွန် ဒဳဒဝ်သ်]]
* [[တရဝ်ဂျာန်]]
| group2 = ပရေၚ်စဵုဒၞာ
| list2 =
* [[ဖာၚ်ယာဝေါလ်]]
* [[အေန်တဳဗာၚ်ရသ်]]
* [[နဲကဲပၞုက်တၚ်ဂၞၚ်]]
* [[HTTPS]]
* [[ပရေၚ်ဂီုကၠီု သာဲဗာ]]
| group3 = ကဏ္ဍ မဆက်စပ်
| list3 =
* [[ရာဇဝတ် သာဲဗာ]]
* [[ဟက်ကာ]]
* [[အေန်တာနေတ်]]
* [[ဇာဇၞိက် ကောန်ပျူတာ]]
}}

{{DEFAULTSORT:ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ်}}
[[Category:ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ်]]
[[Category:ပရေၚ်ဂီုကၠီု ကောန်ပျူတာ]]
[[Category:အေန်တာနေတ်]]
[[Category:နဲကဲပညာ]]
[[Category:ရာဇဝတ် သာဲဗာ]]
[[Category:ကွန်ယက် ကောန်ပျူတာ]]
[[Category:ပရေၚ်ဆက်စၠောအ်]]</text>
      <sha1>3iqc7ul06p6bl4mrhyl4c7tbz3yug1e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59626</id>
      <parentid>59624</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T02:48:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59626</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24616" sha1="6dwr9i8cx47009kteauw1ot2me13tjs" xml:space="preserve">{{Infobox technology
| name = ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ်
| native_name = Internet security
| image = Internet Security Padlock.svg
| caption = သင်္ကေတ ပရေၚ်ဂီုကၠီု လတူလာၚ် မစကာလဝ် လတူကွန်ယက်နာနာ။
| type = [[ပရေၚ်ဂီုကၠီု ကောန်ပျူတာ]]
| purpose = စဵုဒၞာ တၚ်ဂၞၚ်၊ မၚ်မဲ ကွန်ယက် ကေုာံ ဖအောန်ဖျေဟ် ဘဲအန္တရာဲ သာဲဗာ
| fields = [[ပရေၚ်ဂီုကၠီု သာဲဗာ]], [[နဲကဲပၞုက်တၚ်ဂၞၚ်]], [[ဇာဇၞိက် ကောန်ပျူတာ]]
| related = [[ပရေၚ်ဂီုကၠီု တၚ်ဂၞၚ်]], [[ရာဇဝတ် သာဲဗာ]]
}}

'''ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ်''' ({{lang-en|Internet security}}) ဏအ် မဒှ် လစှ်ေကမၠောန် ပရေၚ်ဂီုကၠီု ကောန်ပျူတာ မွဲသာ်တုဲ တိုက်ရိုက် ဆက်စပ်ဒၟံၚ် ကု [[အေန်တာနေတ်]]၊ ဝက်ဘ်ဗရၜ်သာ (Web browser)၊ ဝက်ဘ်ဆိုဒ်ဂမၠိုၚ် ကေုာံ ဇာဇၞိက် ကွန်ယက် အလုံဂၠးတိရ။ ပရေၚ်ဂီုကၠီုဏအ် သီုမကေတ်တာလျိုၚ် သွက်ဂွံ မၚ်မဲ တၚ်ဂၞၚ်ပူဂိုလ်၊ သၞောတ်စက် ကေုာံ နဲကဲဆက်စၠောအ် နူကဵု ပရေၚ်လုပ်ပလီုပလာ် တိုက်ပွန် ဟွံမဲကဵုအခေါၚ်အရာဂမၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Kurose, J. F., &amp; Ross, K. W. (2017). ''Computer Networking: A Top-Down Approach''. Pearson. p. 612.&lt;/ref&gt;

တင်ရန်တၟအ် အဓိက သွက် ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ် မ္ဂး ဒှ်အရာမဒက်ပတန်လဝ် သၞောတ်စဵုဒၞာ ဒစဵုဒစှ် ကုပရေၚ်ကၠတ်စ တၚ်ဂၞၚ်၊ ပရေၚ်လီဠာန် လတူလာၚ် ကေုာံ ပရေၚ်တိုက်ပွန် မပ္တံကဵု မာလ်ဝေရ် (Malware) တအ်ရ။ နကဵု လာၚ်အေန်တာနေတ် မဒှ်လာၚ် မပံက်လဝ် သၠးသၠးမွဲဂှ် ဟိုတ်နူ တၚ်ဂၞၚ်နာနာ မအာကၠုၚ်ဒၟံၚ် အကြာစက်မွဲကဵုမွဲတုဲ ဘဲအန္တရာဲ သာဲဗာ လေဝ် ကတဵုဒှ်မာန်လောဲသွာ ဗွဲမလောန်ရ။&lt;ref&gt;Stallings, W. (2014). ''Cryptography and Network Security: Principles and Practice''. Prentice Hall.&lt;/ref&gt; 

== ဝင် ကေုာံ အကာဲအရာ ==
ဝင် ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ် ဏအ် စကတဵုဒှ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲအခိၚ် ကွန်ယက် အာပါနေတ် (ARPANET) မစပတန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၀ ဂမၠိုၚ်ရ။ ပ္ဍဲအခိၚ်တေအ် ကွန်ယက်ဂှ် စကာလဝ် သွက်ပရေၚ်သုတေသန ကေုာံ ပရေၚ်ပၞာန်သၟးတုဲ ပရေၚ်စဵုဒၞာ လ္ပာ်ဂီုကၠီု ဟွံမဲကွေဟ်ဟ်ရ။&lt;ref&gt;Abbate, J. (1999). ''Inventing the Internet''. MIT Press. p. 120.&lt;/ref&gt; ဆဂး ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၀ ကေုာံ ၁၉၉၀ ဂမၠိုၚ် အခိၚ်အေန်တာနေတ် မစိုပ်ကၠုၚ် ဇရေၚ်ညးဍုၚ်ကွာန် သာမညတအ်ဂှ် ပရေၚ်ကၠတ်စ တၚ်ဂၞၚ် ကေုာံ ဗာၚ်ရသ် (Virus) တအ် စပြးဇးကၠုၚ်ရ။ 

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၈ ဂှ် ဍာ်ဝါၚ်ရသ် မောရ်ရိသ် (Morris worm) မဒှ် ဍာ်ဝါၚ်ရသ် ကၠာအိုတ် မပြးဇး လတူအေန်တာနေတ် ကတဵုဒှ်လဝ်တုဲ စက်ကောန်ပျူတာ မဂၠိုၚ်ကဵုလ္ၚီ ဒးဒုၚ်လီုလာ်အာရ။ ဟိုတ်နူဏအ်တုဲ ဂကောံအလဵုအသဳ ကေုာံ တၠပညာတအ် စွံကၠုၚ်သတိ လ္ပာ်ဂီုကၠီု ကွန်ယက် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။&lt;ref&gt;Orman, H. (2003). &quot;The Morris Worm: A Fifteen-Year Perspective&quot;. ''IEEE Security &amp; Privacy'', 1(5), 35-43.&lt;/ref&gt; တ္ၚဲဏအ်မ္ဂး ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ် ဒှ်ကၠုၚ် ကဏ္ဍအဓိက သွက် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေၚ်ဆက်စၠောအ် အလုံဂၠးတိရ။

== ဗီုပြၚ် ဘဲအန္တရာဲဂမၠိုၚ် ==
ဘဲအန္တရာဲ လတူအေန်တာနေတ် (Internet threats) နွံနာနာသာ် မရန်တၟအ်လဝ် သွက်ဂွံ ပလီုပလာ် စက်၊ ကၠတ်စ သြန် ဟွံသေၚ်မ္ဂး တၚ်ဂၞၚ်ပူဂိုလ်ရ။ 

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဗီုပြၚ် ဘဲအန္တရာဲ အဓိက လတူအေန်တာနေတ်
|-
! ဂကူ ဘဲအန္တရာဲ (Threat Type)
! ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ အကာဲအရာ (Description)
! အရာမဒးဒုၚ်ဘဲ (Target)
|-
| မာလ်ဝေရ် (Malware)
| ပရဝ်ဂရာမ် မချူလဝ် သွက်ဂွံ ပလီုပလာ် စက် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ကၠတ်တၚ်ဂၞၚ်။
| ကောန်ပျူတာ ပူဂိုလ်၊ သာဗာ (Server)
|-
| ဖိရှေန် (Phishing)
| ပရေၚ်လှေအ်လှန် နကဵု အဳမေလ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ မဂၞန် (Password)။
| ညးလွပ် (Users)
|-
| တိုက်ပွန် ဒဳဒဝ်သ် (DDoS)
| ပလံၚ်ဗလး ဒေတာ ဗွဲမဂၠိုၚ် ဇရေၚ် သာဗာ မွဲ သွက်စက်ဂွံလီုအာ။
| ဝက်ဘ်ဆိုဒ်၊ ဇာဇၞိက် ကမ္ပဏဳ
|-
| ရိန်သမ်ဝေရ် (Ransomware)
| မာလ်ဝေရ် မကၟာတ်လဝ် တၚ်ဂၞၚ်တုဲ အာတ်သြန်လာဘ် သွက်ဂွံ ပံက်ကဵု။
| ရုၚ်ဂဥုဲ၊ ဘဏ်၊ ရုၚ်အလဵုအသဳ
|}
&lt;ref&gt;Anderson, R. (2001). ''Security Engineering''. Wiley. p. 230.&lt;/ref&gt;

== မာလ်ဝေရ် ကေုာံ ဍာ်ဝါၚ်ရသ် ==
မာလ်ဝေရ် (Malware - Malicious software) ဂှ် ဒှ်ယၟု ဓီုဓီု သွက် ပရဝ်ဂရာမ် ဟွံခိုဟ် အလုံအိုတ်သီုရ။ ပ္ဍဲမာလ်ဝေရ်ဏအ် ဍာ်ဝါၚ်ရသ် (Viruses)၊ ဝေါရ်မ် (Worms)၊ တရဝ်ဂျာန် (Trojans) ကေုာံ သပာၚ်ဝေရ် (Spyware) တအ် ပါလုပ်ဒၟံၚ်ရ။&lt;ref&gt;Szor, P. (2005). ''The Art of Computer Virus Research and Defense''. Symantec Press.&lt;/ref&gt;

ဍာ်ဝါၚ်ရသ် တအ်ဂှ် ယဝ်ရ ညးလွပ် ဟွံပံက်ဖာၚ် မ္ဂး ဍေဟ် ဟွံကတဵုဒှ် ကမၠောန်ရ။ ဆဂး ဝေါရ်မ် တအ်ဂှ် ဍေဟ်တအ် ပြးဇးအာ ဇရေၚ် ကောန်ပျူတာ တၞဟ်တအ် နကဵုအလဵုအလဵု ဍေဟ် လတူကွန်ယက်မာန်ရ။ တရဝ်ဂျာန် ဂှ် မလေပ် ထောအ်ထ္ၜး ရုပ်သာ် နဒဒှ် ပရဝ်ဂရာမ် ခိုဟ်မွဲ ဆဂး လက္ကရဴဂှ် ပံက်ကဵု တြၚ် သွက် ဟက်ကာ (Hacker) တအ် ဂွံလုပ်စိုပ် စက်မာန်ရ။ ပရေၚ်စဵုဒၞာ အဓိက သွက်မာလ်ဝေရ် မ္ဂး ဒးစကာ ပရဝ်ဂရာမ် အေန်တဳဗာၚ်ရသ် (Antivirus) မခိုဟ် ကေုာံ စွံသတိ ပ္ဍဲအခိၚ် ဗှ်စှ်ေ (Download) ဝှာၚ် နူအေန်တာနေတ်ရ။

== ပရေၚ်တိုက်ပွန် လတူကွန်ယက် ==
ပရေၚ်တိုက်ပွန် လတူကွန်ယက် (Network attacks) ဂှ် ဒှ်ပရေၚ် ဟက်ကာ တအ် တိုက်ပွန် ဇာဇၞိက် သာဗာ (Server) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ရုတ္တာ (Router) တအ်ရ။ တိုက်ပွန် မပြာကတ်အိုတ်ဂှ် တိုက်ပွန် ဒဳဒဝ်သ် (Distributed Denial of Service - DDoS) မဒှ်ရ။&lt;ref&gt;Mirkovic, J., &amp; Reiher, P. (2004). &quot;A Taxonomy of DDoS Attack and DDoS Defense Mechanisms&quot;. ''ACM SIGCOMM Computer Communication Review'', 34(2), 39-53.&lt;/ref&gt; 

နကဵု နဲကဲ ဒဳဒဝ်သ် ဂှ် ဟက်ကာတအ် ထိၚ်ဒဝ်လဝ် စက်မွဲကိုတ် ၜါကိုတ် (မကော်စ ဗောတ်နက် - Botnet) တုဲ ပလံၚ်ဗလး တၚ်ဂၞၚ်တုဲ အာတ်လုပ် ဝက်ဘ်ဆိုဒ် မွဲ ပ္ဍဲအခိၚ်မွဲတောဲဓဝ်ရ။ ဟိုတ်နူ အသိၚ်လုပ်ဂၠိုၚ်လောန်အာတုဲ ဝက်ဘ်ဆိုဒ် ဂှ် ဒတုံစှ်ေ (Crash) အာတုဲ ညးလွပ် ဓမ္မတာတအ် လုပ်စကာ ဟွံဂွံရ။ ပရေၚ်တိုက်ပွန် ဗီုဏအ်ဂှ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာမာန် ဒးစကာ သၞောတ် ဖာၚ်ယာဝေါလ် မဇၞော် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဝန်ဆောင်မှု ညံၚ်ရဴ ကလၜတ်ဖလဲ (Cloudflare) တအ်ရ။

== ပရေၚ်လီဠာန် ကေုာံ ဖိရှေန် ==
ဖိရှေန် (Phishing) ဂှ် ဒှ်နဲကဲ လှေအ်လှန် ညးလွပ် သွက်ဂွံ ပါ်ပရအ် တၚ်ဂၞၚ်ပၞုက် မပ္တံကဵု မဂၞန် ကေုာံ မဂၞန် ကာတ်ဘဏ် တအ်ရ။ ညးမလီဠာန်တအ် ကၠောန်ဗဒှ် ဝက်ဘ်ဆိုဒ် ပတောအ် မတုပ်ဒၟံၚ် ကု ဝက်ဘ်ဆိုဒ် ကမ္ပဏဳ ဇေတ်တ် (ဥပမာ- ဂျဳမေလ်၊ ဖေတ်ဗောက်) တုဲ ပလံၚ်ဗလး လိက်အဳမေလ် လှေအ်လှန် ဇရေၚ် ညးလွပ်တအ်ရ။&lt;ref&gt;Hong, J. (2012). &quot;The State of Phishing Attacks&quot;. ''Communications of the ACM'', 55(1), 74-81.&lt;/ref&gt;

ပရေၚ်လီဠာန် လတူအေန်တာနေတ် (Scams) တၞဟ်တအ်လေဝ် နွံဗွဲမဂၠိုၚ် မပ္တံကဵု လီဠာန် သြန် ပ္ဍဲအခိၚ် ရာန်အပေါတ် လတူလာၚ်၊ လီဠာန် ပရေၚ်ဆာန် (Romance scams) ကေုာံ ပရေၚ်ကလိဂွံ လာပ်ဇၞော်ဇၞော် တအ်ရ။ ပရေၚ်စဵုဒၞာ အဓိက သွက် ဖိရှေန် ဂှ် ဒှ် ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ ပရေၚ်စွံသတိ ညးလွပ်တအ် ပ္ဍဲအခိၚ် ဍဵု လေၚ် (Link) မကၠုၚ်နူ ညးမဟွံတီယၟုတအ်ရ။

== သၞောတ်စဵုဒၞာ ကေုာံ နဲကဲဂမၠိုၚ် ==
ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ် ဏအ်ဂှ် သ္ပသဇိုင် လတူ လညာတ် &quot;စဵုဒၞာ နကဵု လစှ်ေနာနာ&quot; (Defense in Depth) ရ။ အဓိပ္ပါယ်ဂှ် စၞးမပတှ်ေ လတူ ကိရိယာ စဵုဒၞာ မွဲမဓဝ်ဂှ် သ္ဒးစွံလဝ် ကိရိယာ စဵုဒၞာ အဆက်ဆက် လတူကွန်ယက်ရ။&lt;ref&gt;Schneier, B. (2000). ''Secrets and Lies: Digital Security in a Networked World''. John Wiley &amp; Sons.&lt;/ref&gt;

နဲကဲ အဓိက သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ကွန်ယက် မ္ဂး ဒှ်-
* သၞောတ် ထိၚ်ဒဝ် ပရေၚ်လုပ်စိုပ် (Access Control)
* သၞောတ် ပၞုက်တၚ်ဂၞၚ် (Data Encryption)
* သၞောတ် စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ပလေဝ်ပလေတ် ဍိုန်လျ (Vulnerability Management)
* သၞောတ် သတိပ်လဝ် တၚ်ဂၞၚ် (Data Backup)

နဲကဲတအ်ဏအ် ပံၚ်ကောံတုဲ ဖအောန်ဖျေဟ် ဘဲအန္တရာဲ ဟက်ကာ ဂွံလုပ်စိုပ် ပ္ဍဲသၞောတ်တၚ်ဂၞၚ် ကမ္ပဏဳ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပူဂိုလ်တအ်ရ။

== ဖာၚ်ယာဝေါလ် ကေုာံ အေန်တဳဗာၚ်ရသ် ==
ဖာၚ်ယာဝေါလ် (Firewall) ဂှ် ဒှ်ကိရိယာ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပရဝ်ဂရာမ် မစဵုဒၞာလဝ် အကြာ ကွန်ယက် ပ္ဍဲ (Internal network) ကေုာံ အေန်တာနေတ် (Internet) ရ။ ဍေဟ် စၟဳစၟတ်ဒၟံၚ် ဒေတာ အလုံအိုတ်သီု မလုပ် တိတ် နူကွန်ယက်တုဲ ယဝ်ရ ဒေတာဂှ် ဟွံလုပ်ကဵု သၞောဝ်မ္ဂး ဍေဟ် ကၟာတ်လဒဵု (Block) ထောအ်ရ။&lt;ref&gt;Cheswick, W. R., Bellovin, S. M., &amp; Rubin, A. D. (2003). ''Firewalls and Internet Security: Repelling the Wily Hacker''. Addison-Wesley Professional.&lt;/ref&gt;

ပရဝ်ဂရာမ် အေန်တဳဗာၚ်ရသ် (Antivirus) ဂှ် တာလျိုၚ်ဍေဟ်ဂှ် ဂၠာဲစၟဳစၟတ် မာလ်ဝေရ် ပ္ဍဲစက် ကေုာံ ဇိုတ်ပလီုထောအ် မာလ်ဝေရ်တအ်ဂှ်ရ။ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် အေန်တဳဗာၚ်ရသ် တအ်ဂှ် စကာကၠုၚ် ဉာဏ်ကောန်ပျူတာ (AI) သွက်ဂွံ တီကေတ် မာလ်ဝေရ် တၟိတၟိ မဟွံကေၚ်ဆဵုလဝ် ဏီတအ်ရ။ 

== နဲကဲပၞုက်တၚ်ဂၞၚ် ==
နဲကဲပၞုက်တၚ်ဂၞၚ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ကြိပ်တဝ်ဂရာပ်ဖဳ (Cryptography) ဂှ် ဒှ်သဇိုင် အဓိက သွက် ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ် မွဲရ။ ဍေဟ် ပြံၚ်လှာဲထောအ် တၚ်ဂၞၚ် လိက်ဓမ္မတာ ညံၚ်ဂွံဒှ်အာ ဂၞန်ပၞုက် (Ciphertext) တုဲ ညးမနွံကဵု ကောန်သော်ပၞုက် (Key) သၟး ဟေၚ် ကလေၚ်ပံက် ဗှ်ဂွံရ။&lt;ref&gt;Katz, J., &amp; Lindell, Y. (2014). ''Introduction to Modern Cryptography''. CRC Press. p. 10.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲအခိၚ် ပလံၚ်ဗလး တၚ်ဂၞၚ် လတူ လာၚ်အေန်တာနေတ် ဥပမာ သြန်ဘဏ် တအ်မ္ဂး စကာလဝ် နဲကဲ TLS (Transport Layer Security) မဒှ်ရ။ တၚ်ဂၞၚ် မပလံၚ်လဝ် နကဵု TLS ဂှ် ယဝ်ရ ဟက်ကာတအ် ကၠတ်ဂွံ အကြာဂၠံၚ် လတူလာၚ်ကီုလေဝ် ညးတအ် ဗှ်ဟွံကၠိုဟ်ရ။ လၟုဟ် ဝက်ဘ်ဆိုဒ် ဗွဲမဂၠိုၚ် စကာကၠုၚ် HTTPS မဒှ် သၞောတ်မပၞုက်လဝ် တၚ်ဂၞၚ် ရ။

== ဂီုကၠီု ဝက်ဘ်ဆိုဒ် ကေုာံ ဗရၜ်သာ ==
ဝက်ဘ်ဗရၜ်သာ (Web browser) မပ္တံကဵု ဂူဂေလ် ခရုမ် (Google Chrome)၊ ဖာယာဖံက်သ် (Firefox) တအ်ဂှ် ဒှ်တြၚ် အဓိက သွက်ဂွံ လုပ်စိုပ် အေန်တာနေတ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂီုကၠီု ဗရၜ်သာ ဂှ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန်ရ။ ဗရၜ်သာ လၟုဟ်တအ် စကာ သၞောတ် သာန်ဗံက်သ် (Sandbox) မဒှ် သၞောတ်မဒၞာကၟာတ်လဝ် ဝက်ဘ်ဆိုဒ် ညံၚ်ဟွံဂွံ လုပ်စိုပ် ဖာၚ် (File) အဓိက ပ္ဍဲစက်ကောန်ပျူတာ ပူဂိုလ်ရ။&lt;ref&gt;Barth, A., Jackson, C., &amp; Mitchell, J. C. (2008). &quot;Robust Defenses for Cross-Site Request Forgery&quot;. ''Proceedings of the 15th ACM Conference on Computer and Communications Security'', 75-88.&lt;/ref&gt;

ပရေၚ်စဵုဒၞာ လ္ပာ် ဝက်ဘ်ဆိုဒ် ဇကုပိုၚ် မ္ဂး ဝက်ဘ်ဒေဗလောပ်ပါ (Web developers) တအ် သ္ဒးစွံသတိ ကုပရေၚ်တိုက်ပွန် ဥပမာ XSS (Cross-Site Scripting) ကေုာံ SQL Injection တအ်ရ။ ယဝ်ရ ဝက်ဘ်ဆိုဒ် ဟွံမဲကဵု ဂီုကၠီု မ္ဂး တၚ်ဂၞၚ် ညးလွပ်တအ် ဒးဒုၚ်ကၠတ်စမာန်ရ။

== သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေၚ်ပၠောပ်သၞောဝ် ==
ဟိုတ်နူ ရာဇဝတ် သာဲဗာ (Cybercrime) ဇၞော်မောဝ်ကၠုၚ် လတူ အေန်တာနေတ်တုဲ ဍုၚ်နာနာ အလုံဂၠးတိ ပ္တိတ်ကၠုၚ် သၞောဝ်ဥပဒေ မဆေၚ်ကဵု ကောန်ပျူတာ ကေုာံ အေန်တာနေတ် ရ။ သၞောဝ်တအ်ဏအ် ဖျေဟ်လဝ် ဒုဟ် ကုညးမလုပ်ပလီု သၞောတ်၊ ကၠတ်စ တၚ်ဂၞၚ်ပူဂိုလ် ကေုာံ ညးမပလံၚ် မာလ်ဝေရ် တအ်ရ။&lt;ref&gt;Clough, J. (2015). ''Principles of Cybercrime''. Cambridge University Press. p. 45.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် နွံသၞောဝ် CFAA (Computer Fraud and Abuse Act) တုဲ ပ္ဍဲ သမဂ္ဂဥရောပ (EU) နွံသၞောဝ် GDPR (General Data Protection Regulation) မဒှ် သၞောဝ် မၚ်မဲ အခေါၚ်အရာ တၚ်ဂၞၚ် ပူဂိုလ် ရ။ ဂကောံဗၠာဲသၟိၚ် အလုံဂၠးတိ ဥပမာ အေန်တာပဝ် (Interpol) တအ် ပံၚ်တောဲတုဲ ရပ်စပ်ဒၟံၚ် ဂကောံ ရာဇဝတ် သာဲဗာ တအ်ရ။

== အနာဂတ် ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ် ==
ပ္ဍဲအနာဂတ်ဏအ် ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ် ဂှ် ဆက်ဇၞော်မောဝ် ပြံၚ်လှာဲအာ အတိုၚ် နဲကဲပညာတၟိတၟိ မကတဵုဒှ်ကၠုၚ်ရ။ ပရေၚ်စကာ ဉာဏ်ကောန်ပျူတာ (AI) ပ္ဍဲအရာမဂၠာဲ ဘဲအန္တရာဲဂှ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုၚ် ဗွဲမပြဟ်ရ။ တုပ်သၟဟ်ကီု ဟက်ကာတအ်လေဝ် စကာ ဉာဏ်ကောန်ပျူတာ သွက်ဂွံ တိုက်ပွန် ညံၚ်ဂွံဍိုဟ်ကေက် တိုန်ကီုရ။&lt;ref&gt;Bostrom, N. (2014). ''Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

နဲကဲပၞုက်တၚ်ဂၞၚ် ကွမ်တမ် (Quantum cryptography) ဂှ်လေဝ် ဒှ်ကၠုၚ် ကဏ္ဍ အနာဂတ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ တၚ်ဂၞၚ် ညံၚ်ကောန်ပျူတာ ကွမ်တမ် (Quantum computers) တအ် သ္ဂောအ်ပံက် ဟွံမာန်ရ။ ပရေၚ်ဂီုကၠီု သွက် ကိရိယာ IoT (Internet of Things) ဥပမာ ကွဳစက်၊ ရုပ်ဒစေၚ် ပ္ဍဲသ္ၚိ တအ်ဂှ် ဒှ်ကၠုၚ် အရာအဓိက သွက် ပရေၚ်ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ် အနာဂတ် ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book |last=Anderson |first=Ross |year=2020 |title=Security Engineering: A Guide to Building Dependable Distributed Systems |edition=3rd |publisher=Wiley |isbn=978-1119027395 |url=https://www.cl.cam.ac.uk/~rja14/book.html}}
* {{cite book |last=Schneier |first=Bruce |year=2015 |title=Data and Goliath: The Hidden Battles to Collect Your Data and Control Your World |publisher=W. W. Norton &amp; Company |isbn=978-0393244816}}
* {{cite journal |last=Zou |first=Cliff C. |last2=Gong |first2=Weibo |last3=Towsley |first3=Don |year=2002 |title=Code Red Worm Propagation Modeling and Analysis |journal=Proceedings of the 9th ACM Conference on Computer and Communications Security |pages=138-147 |doi=10.1145/586110.586130}}
* {{cite book |last=Mitnick |first=Kevin |year=2002 |title=The Art of Deception: Controlling the Human Element of Security |publisher=Wiley |isbn=978-0764542800}}
* {{cite web |title=Cybersecurity Basics |publisher=National Institute of Standards and Technology (NIST) |url=https://www.nist.gov/cybersecurity |access-date=2026-10-30}}

{{Navbox
| name = ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ်
| title = [[ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ်]] (Internet Security)
| state = uncollapsed
| listclass = hlist
| group1 = ဘဲအန္တရာဲ အဓိက
| list1 =
* [[မာလ်ဝေရ်]]
* [[ဖိရှေန်]]
* [[ရိန်သမ်ဝေရ်]]
* [[တိုက်ပွန် ဒဳဒဝ်သ်]]
* [[တရဝ်ဂျာန်]]
| group2 = ပရေၚ်စဵုဒၞာ
| list2 =
* [[ဖာၚ်ယာဝေါလ်]]
* [[အေန်တဳဗာၚ်ရသ်]]
* [[နဲကဲပၞုက်တၚ်ဂၞၚ်]]
* [[HTTPS]]
* [[ပရေၚ်ဂီုကၠီု သာဲဗာ]]
| group3 = ကဏ္ဍ မဆက်စပ်
| list3 =
* [[ရာဇဝတ် သာဲဗာ]]
* [[ဟက်ကာ]]
* [[အေန်တာနေတ်]]
* [[ဇာဇၞိက် ကောန်ပျူတာ]]
}}

{{DEFAULTSORT:ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ်}}
[[Category:ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ်]]
[[Category:ပရေၚ်ဂီုကၠီု ကောန်ပျူတာ]]
[[Category:အေန်တာနေတ်]]
[[Category:နဲကဲပညာ]]
[[Category:ရာဇဝတ် သာဲဗာ]]
[[Category:ဇာဇၞိက် ကောန်ပျူတာ]]
[[Category:ပရေၚ်ဆက်စၠောအ်]]</text>
      <sha1>6dwr9i8cx47009kteauw1ot2me13tjs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13068</id>
    <revision>
      <id>59627</id>
      <timestamp>2026-10-30T02:50:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox ဓရ် | နာမ = ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မ | ရုပ်ထမိက် = The Dharmacakra.JPG | မုက်လိက်ရုပ် = စက်ဓမ္မ (Dharmacakra) မစၞောန်ထ္ၜး ဂၠံၚ်တရဴ သမ္ဗောဓိဉာဏ် | ဘာသာ = ပါဠိ (Pāli) | လၟိဟ်ဓရ် = ၃၇ သာ် | ဂကောံဓရ် = ၇...&quot;</comment>
      <origin>59627</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13954" sha1="2hjjso04egcz3a3e4ujbvog72i1f7nj" xml:space="preserve">{{Infobox ဓရ်
| နာမ = ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မ
| ရုပ်ထမိက် = The Dharmacakra.JPG
| မုက်လိက်ရုပ် = စက်ဓမ္မ (Dharmacakra) မစၞောန်ထ္ၜး ဂၠံၚ်တရဴ သမ္ဗောဓိဉာဏ်
| ဘာသာ = ပါဠိ (Pāli)
| လၟိဟ်ဓရ် = ၃၇ သာ်
| ဂကောံဓရ် = ၇ ဂကောံ
| ပရူပရာ = ဂၠံၚ်တရဴ မတိတ်ဗၠး နူ သံသာ ကေုာံ မက္လိဂွံ နိဗ္ဗာန်
}}

ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မ (Bodhipakkhiyādhammā) ဒှ် ဓရ်မဆေၚ်စပ် ကု ပရေၚ်က္လိဂွံ သမ္ဗောဓိဉာဏ် မဒှ် မဂ်ဖိုလ် နိဗ္ဗာန် ရ။ ပ္ဍဲ သာသနာ ကျာ်တြဲဂေါတမ (Gautama Buddha) သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ဓရ် ၃၇ သာ် မဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက် ဂွံ တိတ်ဗၠး နူ ဒဒိုက် သံသာ ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot;&gt;{{cite book |last=Gethin |first=Rupert |year=2001 |title=The Buddhist Path to Awakening |publisher=Oneworld Publications |isbn=978-1851682850}}&lt;/ref&gt;။

ဓရ် ၃၇ သာ် ဏအ် ပြးဇး ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ လိက်ပိဋကတ်ပိ (Tipiṭaka) လပါ် သုတ္တန္တပိဋကတ် တုဲ သီုဖအိုတ် နွံ ၇ ဂကောံ ရ။ ကျာ်တြဲ တွံထ္ၜး လဝ် ဓရ်တံဏအ် မဂၠိုၚ် ကဵု ဝါ ပ္ဍဲ ဌာန် ဒေသ နာနာ သွက် ခမဳ ကေုာံ ဥပသကာ တံ ဂွံ ဒ္ဂေတ် လ္ၚတ် မၚ်မွဲ အာ စဵုကဵု စိုပ် ကဆံၚ် တၠအရှန် ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot;&gt;{{cite book |last=Bodhi |first=Bhikkhu |year=2000 |title=The Connected Discourses of the Buddha: A Translation of the Samyutta Nikaya |publisher=Wisdom Publications |isbn=978-0861713318}}&lt;/ref&gt;။

== နိဒါန် ကေုာံ ဟိုတ်မက္တဵုဒှ် ==
ကျာ်တြဲ တွံထ္ၜး လဝ် ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မ ဗွဲမကၠးဖ္ဍး ပ္ဍဲ မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ် (Mahāparinibbāna Sutta) ကာလ မစိုပ် ဍုၚ်ဝေသာလိ (Vesālī) ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ်ဂှ် ကျာ်တြဲ ကောံဓလုက် သၚ်ဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲ ဘာမဟာဝုန် ဇရေၚ် ပြာသာဒ် ကေုာံ သြဝါဒ လဝ် ဒဒှ်ရ ဓရ် မတွံလဝ် တံဂှ် ဒးဒ္ဂေတ်လ္ၚတ်၊ ဒးမၚ်မွဲ တုဲ ဒးတြးပတိတ် သွက် သာသနာ ဂွံ တန်တဴ အာ ဗွဲမလံလ ရ&lt;ref name=&quot;src3&quot;&gt;{{cite book |last=Walshe |first=Maurice |year=1995 |title=The Long Discourses of the Buddha: A Translation of the Dīgha Nikāya |publisher=Wisdom Publications |isbn=978-0861711031}}&lt;/ref&gt;။

ဟိုတ်မက္တဵုဒှ် ဒေသနာ ဏအ် ဒှ် သွက် ဂွံ ပကောံ တၚ်ဓမ္မ အဓိက မၞုံ ပ္ဍဲ ၄၅ သၞာံ ကျာ်တြဲ မတွံလဝ် တံဂှ် ပ္ဍဲ မွဲ ဒၞာဲဓဝ် ရ။ တၚ်ဏအ် ဒှ် အာစာတၠ သွက် သၚ်ဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲ ကာလ ကျာ်တြဲ စိုပ် ပရိနိဗ္ဗာန် (Parinibbāna) တုဲ မဒှ် သၞောတ် ဂၠံၚ်တရဴ မဟၟဲ ကဵု မဗၠေတ်ယောၚ်ယာ ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;။

== ပါဠိတမ် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် ==
ပ္ဍဲ ဒီဃနိကာယ ကျာ်တြဲ သြဝါဒ လဝ် သၚ်ဂမၠိုၚ် နကဵု ပါဠိတမ် အတိုၚ် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ။
''&quot;ယေ ဝေါ ဘိက္ခဝေ မယာ ဓမ္မာ အဘိညာ ဒေသိတာ၊ တေ ဝေါ သာဓုကံ ဥဂ္ဂဟေတွာ အာသေဝိတဗ္ဗာ ဘာဝေတဗ္ဗာ ဗဟုလဳကာတဗ္ဗာ...&quot;''&lt;ref name=&quot;src3&quot; /&gt;

အဓိပ္ပါယ် မန် - &quot;ယွံ ခမဳတံ၊ ဓရ် မအဟံ က္လိဂွံ သမ္ဗောဓိဉာဏ် တုဲ မတွံထ္ၜး လဝ် ကု မၞးတံ ဂှ် မၞးတံ ဒး က္လၚ် လ္ၚတ် ကေတ် ဗွဲမခိုဟ်ဆာဲ တုဲ ဒး ဒ္ဂေတ်မၚ်မွဲ၊ ဒး ပွါန်ဗဒှ်၊ ဒး ကၠောန် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ရ...&quot;။&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;

ဓရ် တံဂှ် ကျာ်တြဲ ရိုဟ်ရေၚ် ထ္ၜး လဝ် &quot;သေယျထဳဒံ - စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ၊ စတ္တာရော သမ္မပ္ပဓာနာ၊ စတ္တာရော ဣဒ္ဓိပါဒါ၊ ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ၊ ပဉ္စ ဗလာနိ၊ သတ္တ ဗောဇ္စျၚ်္ဂါ၊ အရိယော အဋ္ဌၚ်္ဂိကော မဂ္ဂေါ&quot; မဒှ် ဓရ် ၃၇ သာ် မရိုဟ်ရေၚ် လဝ် ၇ ဂကောံ ဏအ် ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;။

== တၚ်ဓမ္မ အဓိက ကေုာံ လၟေၚ်သုတ္တန် ==
ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မ ၃၇ သာ် ပါ်လဝ် ၇ ဂကောံ အတိုၚ် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ။ ဂကောံ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဂှ် နွံ ကဵု တၚ်ရန်တၟအ် မတၞဟ်ခြာ ကီု လေဝ် သီုဖအိုတ် ပၚောအ် အာ လပါ် ဉာဏ် မဗၠးၜး ရ&lt;ref name=&quot;src4&quot;&gt;{{cite book |last=Buddhaghosa |first=Bhadantacariya |author-link=Buddhaghosa |year=1999 |title=The Path of Purification: Visuddhimagga |translator=Bhikkhu Ñāṇamoli |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-1928706004}}&lt;/ref&gt;။

=== သတိပဋ္ဌာန် ၄ ===
သတိပဋ္ဌာန် (Satipaṭṭhāna) မဒှ် ပရေၚ် ပတန် သတိ ၄ သာ် ရ။
# ကာယာနုပဿနာ (Kāyānupassanā) - မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လတူ ခန္ဓကာယ။
# ဝေဒနာနုပဿနာ (Vedanānupassanā) - မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လတူ ဝေဒနာ ဒုၚ်စသိုၚ်။
# စိတ္တာနုပဿနာ (Cittānupassanā) - မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လတူ စိုတ်။
# ဓမ္မာနုပဿနာ (Dhammānupassanā) - မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လတူ သဘဴဓရ်။&lt;ref name=&quot;src5&quot;&gt;{{cite book |last=Analayo |first=Bhikkhu |year=2003 |title=Satipatthana: The Direct Path to Realization |publisher=Windhorse Publications |isbn=978-1899579549}}&lt;/ref&gt;

=== သမ္မပ္ပဓာန် ၄ ===
သမ္မပ္ပဓာန် (Sammappadhāna) မဒှ် လွဳပရာ မသၟဟ် ၄ သာ် ရ။
{| class=&quot;wikitable&quot;
! လၟေၚ် !! ယၟုဓရ် !! အဓိပ္ပါယ် မန်
|-
| ၁ || သံဝရပဓာန || လွဳ မစဵုဒၞာ ဒုစရိုတ် မဟွံက္တဵုဒှ် ဏီ သွက် ဟွံဂွံ က္တဵုဒှ်။
|-
| ၂ || ပဟာနပဓာန || လွဳ မပါဲကၠေအ် ဒုစရိုတ် မက္တဵုဒှ် တုဲ သွက် ဂွံ လ္ၚုအာ။
|-
| ၃ || ဘာဝနာပဓာန || လွဳ မပွါန်ဗဒှ် သုစရိုတ် မဟွံက္တဵုဒှ် ဏီ သွက် ဂွံ က္တဵုဒှ်။
|-
| ၄ || အနုရက္ခဏပဓာန || လွဳ မမၚ်မွဲ သုစရိုတ် မက္တဵုဒှ် တုဲ သွက် ဂွံ ဇၞော်မောဝ် တိုန်။
|}
&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;

=== ဣဒ္ဓိပါဒ် ၄ ===
ဣဒ္ဓိပါဒ် (Iddhipāda) မဒှ် တမ်ရိုဟ် ကြက် ဣဒ္ဓိ မအာ စိုပ် တၚ်ရန်တၟအ် ရ။ ဓရ်ဏအ် နွံ ဆန္ဒ (Chanda)၊ ဝဳရိယ (Viriya)၊ စိတ္တ (Citta) ကေုာံ ဝဳမံသ (Vīmaṃsā - ပညာ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်) ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;။

=== ဣန္ဒြိယ ၅ ကေုာံ ဗလ ၅ ===
ဣန္ဒြိယ (Indriya) ကေုာံ ဗလ (Bala) မဒှ် ဒြဟတ် မပၠတရဴ စိုတ် ရ။ သဒ္ဓါ (ဓရ်ပတှ်ေ)၊ ဝဳရိယ (လွဳပရာ)၊ သတိ (မဗှ်ဗၞုဟ်)၊ သမာဓိ (စိုတ်မညိၚ်ဝတ်)၊ ပညာ (မတီကၠိုဟ် ခၠၚ်) ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;။

=== ဗောဇ္စျၚ် ၇ ===
ဗောဇ္စျၚ် (Bojjhaṅga) မဒှ် အၚ်္ဂ သွက် ဂွံ တီကၠိုဟ် သစ္စ ၄ သာ် ရ။ တၚ်ဏအ် ပါ်လဝ် သတိ၊ ဓမ္မဝိစယ၊ ဝဳရိယ၊ ပဳတိ၊ ပဿဒ္ဓိ၊ သမာဓိ ကေုာံ ဥပေက္ခာ ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;။

=== မဂ္ဂၚ် ၈ ===
အရိယမဂ္ဂၚ် ၈ (Ariyamagga) မဒှ် ဂၠံၚ်တရဴ မပြဲ မစိုပ် နိဗ္ဗာန် ရ။ သမ္မာဒိဋ္ဌိ၊ သမ္မာသင်္ကပ္ပ၊ သမ္မာဝါစာ၊ သမ္မာကမ္မန္တ၊ သမ္မာအာဇဳဝ၊ သမ္မာဝါယာမ၊ သမ္မာသတိ ကေုာံ သမ္မာသမာဓိ ရ&lt;ref name=&quot;src3&quot; /&gt;။

== တၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ အဋ္ဌကထာ ==
ပ္ဍဲ လိက် အဋ္ဌကထာ ဝိသုဒ္ဓိမဂ် (Visuddhimagga) မချူလဝ် နကဵု တၠအရှန် ဗုဒ္ဓဃောသ (Buddhaghosa) ဂှ် ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မ ၃၇ သာ် ဏအ် ဒှ် ဓရ် မက္တဵုဒှ် မွဲစွံ ပ္ဍဲ လက္ခဏာ မဂ်စိုတ် (Magga-citta) ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ် မလ္ၚတ် သမထ ကေုာံ ဝိပဿနာ ဂှ် ဓရ်တံဏအ် မၚ်မွဲလဝ် စိုတ် သွက် ဂွံ ဖအိုတ် ကၠေအ် ကိလေသ ရ&lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt;။

အဋ္ဌကထာ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ဒဒှ်ရ ၜိုန်ရ ယၟု ဓရ် တၞဟ်ခြာ ကီု လေဝ် ဗွဲသဘဴ တမ်မူလ မ္ဂး နွံ ဆ ဓရ် ၁၄ သာ် ဓဝ် ရ။ ဥပမာ - ဝဳရိယ ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ သမ္မပ္ပဓာန်၊ ဣဒ္ဓိပါဒ်၊ ဣန္ဒြိယ၊ ဗလ၊ ဗောဇ္စျၚ် ကေုာံ မဂ္ဂၚ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သဘဴဓရ် ဝဳရိယ မွဲ ဂှ် ရေၚ်တၠုၚ် ကဵု ကမၠောန် မၞုံ ကဵု တၚ်ရန်တၟအ် တၞဟ်ခြာ ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ&lt;ref name=&quot;src5&quot; /&gt;။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်]]
* [[သတိပဋ္ဌာန် ၄]]
* [[မဂ္ဂၚ် ၈]]
* [[နိဗ္ဗာန်]]
* [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]]
* [[အပရိဟာနိယဓမ္မ]]

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မ
| title = [[ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မ]] ၃၇ သာ်
| group1 = သတိပဋ္ဌာန် ၄
| list1 = ကာယာနုပဿနာ • ဝေဒနာနုပဿနာ • စိတ္တာနုပဿနာ • ဓမ္မာနုပဿနာ
| group2 = သမ္မပ္ပဓာန် ၄
| list2 = သံဝရပဓာန • ပဟာနပဓာန • ဘာဝနာပဓာန • အနုရက္ခဏပဓာန
| group3 = ဣဒ္ဓိပါဒ် ၄
| list3 = ဆန္ဒ • ဝဳရိယ • စိတ္တ • ဝဳမံသ
| group4 = ဣန္ဒြိယ ၅ / ဗလ ၅
| list4 = သဒ္ဓါ • ဝဳရိယ • သတိ • သမာဓိ • ပညာ
| group5 = ဗောဇ္စျၚ် ၇
| list5 = သတိ • ဓမ္မဝိစယ • ဝဳရိယ • ပဳတိ • ပဿဒ္ဓိ • သမာဓိ • ဥပေက္ခာ
| group6 = မဂ္ဂၚ် ၈
| list6 = သမ္မာဒိဋ္ဌိ • သမ္မာသင်္ကပ္ပ • သမ္မာဝါစာ • သမ္မာကမ္မန္တ • သမ္မာအာဇဳဝ • သမ္မာဝါယာမ • သမ္မာသတိ • သမ္မာသမာဓိ
}}

{{DEFAULTSORT:ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မ}}
[[Category:ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မ]]
[[Category:ဓရ်ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ပါဠိပိဋကတ်]]
[[Category:ဝိပဿနာ]]
[[Category:အဘိဓမ္မာ]]
[[Category:သုတ္တန္တပိဋကတ်]]
[[Category:ကျာ်တြဲဂေါတမ]]</text>
      <sha1>2hjjso04egcz3a3e4ujbvog72i1f7nj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သတိပဋ္ဌာန် ၄</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13069</id>
    <revision>
      <id>59628</id>
      <timestamp>2026-10-30T03:53:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox ဓရ် | နာမ = သတိပဋ္ဌာန် ၄ | ရုပ်ထမိက် = The Dharmacakra.JPG | မုက်လိက်ရုပ် = စက်ဓမ္မ (Dharmacakra) မစၞောန်ထ္ၜး သမ္ဗောဓိဉာဏ် | ဘာသာ = ပါဠိ (Pāli) | လၟိဟ်ဓရ် = ၄ သာ် | ဂကောံဓရ် = ဗောဓိပက္ခိယဓမ္...&quot;</comment>
      <origin>59628</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8242" sha1="l5ty7skdwoisxo9nndpx8oeuo192ydf" xml:space="preserve">{{Infobox ဓရ်
| နာမ = သတိပဋ္ဌာန် ၄
| ရုပ်ထမိက် = The Dharmacakra.JPG
| မုက်လိက်ရုပ် = စက်ဓမ္မ (Dharmacakra) မစၞောန်ထ္ၜး သမ္ဗောဓိဉာဏ်
| ဘာသာ = ပါဠိ (Pāli)
| လၟိဟ်ဓရ် = ၄ သာ်
| ဂကောံဓရ် = ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မ ၃၇
| ပရူပရာ = ပရေၚ်ပတန်သတိ သွက်ဂွံတိတ်ဗၠးနူသံသာ ကေုာံ မက္လိဂွံနိဗ္ဗာန်
}}

သတိပဋ္ဌာန် ၄ (Satipaṭṭhāna) ဒှ်ရိုဟ်ကၞက်ဓရ် သွက်ပရေၚ်ပတန်သတိ ကေုာံ ဝိပဿနာ (Vipassanā) ပ္ဍဲသာသနာကျာ်တြဲဂေါတမ (Gautama Buddha) ရ။ လိက်ပိဋကတ်ပါဠိ မပ္တံ မဟာသတိပဋ္ဌာနသုတ် (Mahāsatipaṭṭhāna Sutta) ထ္ၜးလဝ် ဓရ်ဏအ် ဒှ်ဂၠံၚ်တရဴမွဲဓဝ် သွက်ဂွံပါဲကၠေအ် ဒဒိုက် ကေုာံ က္လိဂွံ သမ္ဗောဓိဉာဏ် ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot;&gt;{{cite book |last=Analayo |first=Bhikkhu |year=2003 |title=Satipatthana: The Direct Path to Realization |publisher=Windhorse Publications |isbn=978-1899579549}}&lt;/ref&gt;။

ပ္ဍဲဗောဓိပက္ခိယဓမ္မ (Bodhipakkhiyādhammā) ၃၇ သာ် သတိပဋ္ဌာန် ၄ ပါလုပ်ပ္ဍဲဂကောံပထမအိုတ် တုဲ ဒှ်တမ်ရိုဟ် သွက်ဓရ်မသိဟ်သှ်ေတံဂွံဇၞော်မောဝ်တိုန်ရ။ ပရေၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လတူ ခန္ဓကာယ၊ ဝေဒနာ၊ စိုတ် ကေုာံ သဘဴဓရ် တံ ဒှ်အၚ်္ဂ ၄ သာ် သွက်ဂွံတီကၠိုဟ် အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ ကေုာံ အနတ္တ ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot;&gt;{{cite book |last=Bodhi |first=Bhikkhu |year=2000 |title=The Connected Discourses of the Buddha: A Translation of the Samyutta Nikaya |publisher=Wisdom Publications |isbn=978-0861713318}}&lt;/ref&gt;။

ကျာ်တြဲတွံထ္ၜးလဝ် သတိပဋ္ဌာန်ဏအ် ဇရေၚ်ဍုၚ်ကမ္မာသဒမ္မ (Kammāsadamma) ဂကူကုရု (Kuru) သွက်ခမဳ ကေုာံ ဥပသကာတံ ဂွံဒ္ဂေတ်လ္ၚတ် မၚ်မွဲအာ စဵုကဵုစိုပ် ကဆံၚ်တၠအရှန်ရ&lt;ref name=&quot;src3&quot;&gt;{{cite book |last=Gethin |first=Rupert |year=2001 |title=The Buddhist Path to Awakening |publisher=Oneworld Publications |isbn=978-1851682850}}&lt;/ref&gt;။

== နိဒါန် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် ==
ဝေါဟာရ သတိပဋ္ဌာန် (Satipaṭṭhāna) မစောန်ဆက်ကၠုၚ်နူ &quot;သတိ&quot; (Sati - ပရေၚ်ဗှ်ဗၞုဟ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပရေၚ်နွံသတိ) ကေုာံ &quot;ဥပဋ္ဌာန&quot; (Upaṭṭhāna - ပရေၚ်ပတန် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပရေၚ်စွံသတိ) ရ။ သဘဴဓရ်ဏအ် ဒှ်ပရေၚ်စွံသတိ ဗွဲမဗိုန်ဗၟောအ် လတူအာရီု မက္တဵုဒှ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲအခိၚ်ပစ္စုပ္ပန် ဟၟဲကဵုပရေၚ်ထပ်စုတ် စိုတ်လောဘ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဒေါသ ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;။

အဓိပ္ပါယ် မွဲသ္အာၚ်ဂှ် &quot;ပဋ္ဌာန&quot; (Paṭṭhāna) မဂွံအဓိပ္ပါယ် တမ်ရိုဟ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး သဇိုၚ် တုဲ သတိပဋ္ဌာန် ဒှ်သဇိုၚ်ပတန်သတိ မနွံ ၄ သာ် မတွံဂး ကာယ၊ ဝေဒနာ၊ စိတ္တ ကေုာံ ဓမ္မ ရ&lt;ref name=&quot;src4&quot;&gt;{{cite book |last=Walshe |first=Maurice |year=1995 |title=The Long Discourses of the Buddha |publisher=Wisdom Publications |isbn=978-0861711031}}&lt;/ref&gt;။ ဇၟာပ်ဇၟာပ် သဇိုၚ်တံဏအ် နွံကဵု နဲကဲသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် မတၞဟ်ခြာကီုလေဝ် သီုဖအိုတ် ပၚောအ်အာ လပါ် ဉာဏ်မဗၠးၜးရ&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;။

== ကာယာနုပဿနာ ==
ကာယာနုပဿနာ (Kāyānupassanā) ဒှ်ပရေၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လတူခန္ဓကာယ ရ။ ပ္ဍဲအၚ်္ဂဏအ် ကျာ်တြဲတွံထ္ၜးလဝ် နဲကဲ မပ္တံ အာနာပါနဿတိ (Ānāpānassati - ပရေၚ်စွံသတိ လတူယီုလုပ်ယီုတိတ်)၊ ဣရိယာပိုထ် ၄ (Iriyāpatha - အာ၊ ရပ်၊ ဂဇအ်၊ တိက်) ကေုာံ သမ္ပဇည (Sampajañña - ပရေၚ်တီကၠိုဟ် လတူပွမချဳဒရာၚ် ဇၟာပ်အခိၚ်) ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;။

ပါဲနူဏအ် သီုနွံကဵု ပရေၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အသုဘ (Asubha) မဒှ်ပရေၚ်ရံၚ် ခန္ဓကာယ နကဵု ၃၂ ကောဋ္ဌာသ ကေုာံ ဓာတ် ၄ သာ် မပ္တံ တိ၊ ဍာ်၊ ကျာ၊ ပၟတ် ရ။ လက္ကရဴအိုတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဇွ ၉ သာ် (နဝသဳဝထိက - Navasīvathikā) သွက်ဂွံ ဖအိုတ်ကၠေအ် ရာဂ ကေုာံ မာန ရ&lt;ref name=&quot;src3&quot; /&gt;။

{| class=&quot;wikitable&quot;
! လၟေၚ် !! နဲကဲ ကာယာနုပဿနာ !! တၚ်ရန်တၟအ်
|-
| ၁ || အာနာပါနဿတိ (Ānāpānassati) || သမာဓိ ကေုာံ သတိတန်ကြန်
|-
| ၂ || ဣရိယာပိုထ် ၄ (Iriyāpatha) || တီကၠိုဟ်ပရေၚ်ချဳဒရာၚ်ကာယ
|-
| ၃ || သမ္ပဇည (Sampajañña) || ညာဏ်မတီကၠိုဟ်ပ္ဍဲကမၠောန်သ္အာၚ်
|-
| ၄ || ပဋိကူလမနသိကာရ (Paṭikūlamanasikāra) || ပါဲကၠေအ် ရာဂ ကေုာံ စောဲလာံကာယ
|}

== ဝေဒနာနုပဿနာ ==
ဝေဒနာနုပဿနာ (Vedanānupassanā) ဒှ်ပရေၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လတူဒုၚ်စသိုၚ် (Feelings) ရ။ ဝေဒနာ နွံ ၃ သာ် မတွံဂး သုခဝေဒနာ (Sukhavedanā - တသိုက်)၊ ဒုက္ခဝေဒနာ (Dukkhavedanā - ဒဒိုက်) ကေုာံ အဒုက္ခမသုခဝေဒနာ (Adukkhamasukhavedanā - ဟွံဒဒိုက်ဟွံတသိုက် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဥပေက္ခာ) ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;။

ကာလ မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဝေဒနာတံဏအ် ညးမလ္ၚတ် ဒးတီကၠိုဟ် ဒဒှ်ရ ဝေဒနာတံဏအ် ဒှ်အရာမက္တဵုဒှ် တုဲ လီုလာ်အာ နကဵု သဘဴအနိစ္စ ရ။ ဝေဒနာ မဆေၚ်ကဵု သာမိသ (နိဿဲကဵု ကာမဂုဏ်) ကေုာံ နိရာမိသ (ဟွံနိဿဲကဵု ကာမဂုဏ်) သီုၜါသာ် ဒးသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဗွဲမညဳသာ ရ&lt;ref name=&quot;src5&quot;&gt;{{cite book |last=Polak |first=Grzegorz |year=2011 |title=Reexamining Jhana: Towards a Critical Reconstruction of Early Buddhist Soteriology |publisher=Maria Curie-Sklodowska University Press |isbn=978-8322732601}}&lt;/ref&gt;။

— continue: section 4 —</text>
      <sha1>l5ty7skdwoisxo9nndpx8oeuo192ydf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59629</id>
      <parentid>59628</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T04:08:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <origin>59629</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8239" sha1="g5zn6fuss13l5rcqps4pgwivjec5fkf" xml:space="preserve">{{Infobox ဓရ်
| နာမ = သတိပဋ္ဌာန် ၄
| ရုပ်ထမိက် = The Dharmacakra.JPG
| မုက်လိက်ရုပ် = စက်ဓမ္မ (Dharmacakra) မစၞောန်ထ္ၜး သမ္ဗောဓိဉာဏ်
| ဘာသာ = ပါဠိ (Pāli)
| လၟိဟ်ဓရ် = ၄ သာ်
| ဂကောံဓရ် = ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မ ၃၇
| ပရူပရာ = ပရေၚ်ပတန်သတိ သွက်ဂွံတိတ်ဗၠးနူသံသာ ကေုာံ မက္လိဂွံနိဗ္ဗာန်
}}

သတိပဋ္ဌာန် ၄ (Satipaṭṭhāna) ဒှ်ရိုဟ်ကၞက်ဓရ် သွက်ပရေၚ်ပတန်သတိ ကေုာံ ဝိပဿနာ (Vipassanā) ပ္ဍဲသာသနာကျာ်တြဲဂေါတမ (Gautama Buddha) ရ။ လိက်ပိဋကတ်ပါဠိ မပ္တံ မဟာသတိပဋ္ဌာနသုတ် (Mahāsatipaṭṭhāna Sutta) ထ္ၜးလဝ် ဓရ်ဏအ် ဒှ်ဂၠံၚ်တရဴမွဲဓဝ် သွက်ဂွံပါဲကၠေံ ဒဒိုက် ကေုာံ က္လိဂွံ သမ္ဗောဓိဉာဏ် ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot;&gt;{{cite book |last=Analayo |first=Bhikkhu |year=2003 |title=Satipatthana: The Direct Path to Realization |publisher=Windhorse Publications |isbn=978-1899579549}}&lt;/ref&gt;။

ပ္ဍဲဗောဓိပက္ခိယဓမ္မ (Bodhipakkhiyādhammā) ၃၇ သာ် သတိပဋ္ဌာန် ၄ ပါလုပ်ပ္ဍဲဂကောံပထမအိုတ် တုဲ ဒှ်တမ်ရိုဟ် သွက်ဓရ်မသိဟ်သှ်ေတံဂွံဇၞော်မောဝ်တိုန်ရ။ ပရေၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လတူ ခန္ဓကာယ၊ ဝေဒနာ၊ စိုတ် ကေုာံ သဘဴဓရ် တံ ဒှ်အၚ်္ဂ ၄ သာ် သွက်ဂွံတီကၠိုဟ် အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ ကေုာံ အနတ္တ ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot;&gt;{{cite book |last=Bodhi |first=Bhikkhu |year=2000 |title=The Connected Discourses of the Buddha: A Translation of the Samyutta Nikaya |publisher=Wisdom Publications |isbn=978-0861713318}}&lt;/ref&gt;။

ကျာ်တြဲတွံထ္ၜးလဝ် သတိပဋ္ဌာန်ဏအ် ဇရေၚ်ဍုၚ်ကမ္မာသဒမ္မ (Kammāsadamma) ဂကူကုရု (Kuru) သွက်ခမဳ ကေုာံ ဥပသကာတံ ဂွံဒ္ဂေတ်လ္ၚတ် မၚ်မွဲအာ စဵုကဵုစိုပ် ကဆံၚ်တၠအရှန်ရ&lt;ref name=&quot;src3&quot;&gt;{{cite book |last=Gethin |first=Rupert |year=2001 |title=The Buddhist Path to Awakening |publisher=Oneworld Publications |isbn=978-1851682850}}&lt;/ref&gt;။

== နိဒါန် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် ==
ဝေါဟာရ သတိပဋ္ဌာန် (Satipaṭṭhāna) မစေန်ဆက်ကၠုၚ်နူ &quot;သတိ&quot; (Sati - ပရေၚ်ဗှ်ဗၞုဟ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပရေၚ်နွံသတိ) ကေုာံ &quot;ဥပဋ္ဌာန&quot; (Upaṭṭhāna - ပရေၚ်ပတန် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပရေၚ်စွံသတိ) ရ။ သဘဴဓရ်ဏအ် ဒှ်ပရေၚ်စွံသတိ ဗွဲမဗိုန်ဗၟောအ် လတူအာရီု မက္တဵုဒှ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲအခိၚ်ပစ္စုပ္ပန် ဟၟဲကဵုပရေၚ်ထပ်စုတ် စိုတ်လောဘ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဒေါသ ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;။

အဓိပ္ပါယ် မွဲသ္အာၚ်ဂှ် &quot;ပဋ္ဌာန&quot; (Paṭṭhāna) မဂွံအဓိပ္ပါယ် တမ်ရိုဟ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး သဇိုၚ် တုဲ သတိပဋ္ဌာန် ဒှ်သဇိုၚ်ပတန်သတိ မနွံ ၄ သာ် မတွံဂး ကာယ၊ ဝေဒနာ၊ စိတ္တ ကေုာံ ဓမ္မ ရ&lt;ref name=&quot;src4&quot;&gt;{{cite book |last=Walshe |first=Maurice |year=1995 |title=The Long Discourses of the Buddha |publisher=Wisdom Publications |isbn=978-0861711031}}&lt;/ref&gt;။ ဇၟာပ်ဇၟာပ် သဇိုၚ်တံဏအ် နွံကဵု နဲကဲသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် မတၞဟ်ခြာကီုလေဝ် သီုဖအိုတ် ပၚောအ်အာ လပါ် ဉာဏ်မဗၠးၜးရ&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;။

== ကာယာနုပဿနာ ==
ကာယာနုပဿနာ (Kāyānupassanā) ဒှ်ပရေၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လတူခန္ဓကာယ ရ။ ပ္ဍဲအၚ်္ဂဏအ် ကျာ်တြဲတွံထ္ၜးလဝ် နဲကဲ မပ္တံ အာနာပါနဿတိ (Ānāpānassati - ပရေၚ်စွံသတိ လတူယီုလုပ်ယီုတိတ်)၊ ဣရိယာပိုထ် ၄ (Iriyāpatha - အာ၊ က္တူ၊ ဂဇအ်၊ တိက်) ကေုာံ သမ္ပဇည (Sampajañña - ပရေၚ်တီကၠိုဟ် လတူပွမချဳဒရာၚ် ဇၟာပ်အခိၚ်) ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;။

ပါဲနူဏအ် သီုနွံကဵု ပရေၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အသုဘ (Asubha) မဒှ်ပရေၚ်ရံၚ် ခန္ဓကာယ နကဵု ၃၂ ကောဋ္ဌာသ ကေုာံ ဓာတ် ၄ သာ် မပ္တံ တိ၊ ဍာ်၊ ကျာ၊ ပၟတ် ရ။ လက္ကရဴအိုတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဇွ ၉ သာ် (နဝသဳဝထိက - Navasīvathikā) သွက်ဂွံ ဖအိုတ်ကၠေအ် ရာဂ ကေုာံ မာန ရ&lt;ref name=&quot;src3&quot; /&gt;။

{| class=&quot;wikitable&quot;
! လၟေၚ် !! နဲကဲ ကာယာနုပဿနာ !! တၚ်ရန်တၟအ်
|-
| ၁ || အာနာပါနဿတိ (Ānāpānassati) || သမာဓိ ကေုာံ သတိတန်ကြန်
|-
| ၂ || ဣရိယာပိုထ် ၄ (Iriyāpatha) || တီကၠိုဟ်ပရေၚ်ချဳဒရာၚ်ကာယ
|-
| ၃ || သမ္ပဇည (Sampajañña) || ညာဏ်မတီကၠိုဟ်ပ္ဍဲကမၠောန်သ္အာၚ်
|-
| ၄ || ပဋိကူလမနသိကာရ (Paṭikūlamanasikāra) || ပါဲကၠေအ် ရာဂ ကေုာံ စောဲလာံကာယ
|}

== ဝေဒနာနုပဿနာ ==
ဝေဒနာနုပဿနာ (Vedanānupassanā) ဒှ်ပရေၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လတူဒုၚ်စသိုၚ် (Feelings) ရ။ ဝေဒနာ နွံ ၃ သာ် မတွံဂး သုခဝေဒနာ (Sukhavedanā - တသိုက်)၊ ဒုက္ခဝေဒနာ (Dukkhavedanā - ဒဒိုက်) ကေုာံ အဒုက္ခမသုခဝေဒနာ (Adukkhamasukhavedanā - ဟွံဒဒိုက်ဟွံတသိုက် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဥပေက္ခာ) ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;။

ကာလ မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဝေဒနာတံဏအ် ညးမလ္ၚတ် ဒးတီကၠိုဟ် ဒဒှ်ရ ဝေဒနာတံဏအ် ဒှ်အရာမက္တဵုဒှ် တုဲ လီုလာ်အာ နကဵု သဘဴအနိစ္စ ရ။ ဝေဒနာ မဆေၚ်ကဵု သာမိသ (နိဿဲကဵု ကာမဂုဏ်) ကေုာံ နိရာမိသ (ဟွံနိဿဲကဵု ကာမဂုဏ်) သီုၜါသာ် ဒးသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဗွဲမညဳသာ ရ&lt;ref name=&quot;src5&quot;&gt;{{cite book |last=Polak |first=Grzegorz |year=2011 |title=Reexamining Jhana: Towards a Critical Reconstruction of Early Buddhist Soteriology |publisher=Maria Curie-Sklodowska University Press |isbn=978-8322732601}}&lt;/ref&gt;။

— continue: section 4 —</text>
      <sha1>g5zn6fuss13l5rcqps4pgwivjec5fkf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သမ္မောဟဝိနောဒနဳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13070</id>
    <revision>
      <id>59631</id>
      <timestamp>2026-10-30T07:44:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox လိက်အုပ် | နာမ = သမ္မောဟဝိနောဒနဳ | ရုပ်ထမိက် = Dharmacakra.JPG | မုက်လိက်ရုပ် = စက်ဓမ္မ (Dharmacakra) မစၞောန်ထ္ၜး သမ္ဗောဓိဉာဏ် | ဘာသာ = ပါဠိ (Pāli) | ကဏ္ဍ = အဋ္ဌကထာ (Aṭṭhakathā) | အာစာမချူ = ဗု...&quot;</comment>
      <origin>59631</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13858" sha1="j2wkqzvx6dv48poj97joubi0dbjj62z" xml:space="preserve">{{Infobox လိက်အုပ်
| နာမ = သမ္မောဟဝိနောဒနဳ
| ရုပ်ထမိက် = Dharmacakra.JPG
| မုက်လိက်ရုပ် = စက်ဓမ္မ (Dharmacakra) မစၞောန်ထ္ၜး သမ္ဗောဓိဉာဏ်
| ဘာသာ = ပါဠိ (Pāli)
| ကဏ္ဍ = အဋ္ဌကထာ (Aṭṭhakathā)
| အာစာမချူ = ဗုဒ္ဓဃောသ (Buddhaghosa)
| အခိၚ်ကာလ = အေဒဳ ၅ ဗွဝ်ကၠံ (5th Century CE)
| တမ်မူလ = တြိပိဋက (Tipiṭaka) 
| ဒေသ = တကအ်သဳဟိုဠ် (Sri Lanka)
| ပရူပရာ = သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လိက်ဝိဘၚ် (Vibhaṅga) 
}}

သမ္မောဟဝိနောဒနဳ (Sammohavinodanī) ဒှ်လိက်အဋ္ဌကထာ (Aṭṭhakathā) မဆေၚ်စပ်ကဵု လိက်ဝိဘၚ် (Vibhaṅga) မပါလုပ်ပ္ဍဲ အဘိဓမ္မပိဋကတ် (Abhidhamma Piṭaka) ရ။ လိက်အုပ်ဏအ် မက္တဵုဒှ်ကၠုၚ် နူတဲ အာစာတၠ ဗုဒ္ဓဃောသ (Buddhaghosa) ပ္ဍဲအခိၚ် အေဒဳ ၅ ဗွဝ်ကၠံ တုဲ ဒှ်လိက်မၞုံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် မပြဲအိုတ် သွက်ဂွံတီကၠိုဟ် သဘဴဓရ် အဘိဓမ္မာ နူကဵု ဂိုဏ်မဟာဝိဟာရ (Mahāvihāra) ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot;&gt;{{cite book |last=Buddhaghosa |first=Bhadantācariya |author-link=Buddhaghosa |year=1923 |title=The Dispeller of Delusion (Sammohavinodanī) |translator=Bhikkhu Ñāṇamoli |publisher=Pali Text Society |isbn=978-0860130283 |url=https://palitextsociety.org}}&lt;/ref&gt;။ ပ္ဍဲကဵု လိက်ပိဋကတ်ပိ (Tipiṭaka) ဗုဒ္ဓဘာသာဂိုဏ်ထေရဝါဒ (Theravāda) ဂှ် အဘိဓမ္မာ နွံ ၇ ကၞပ် တုဲ ဝိဘၚ် ဒှ်လိက်ကၞပ် မရနုက်ကဵု ၜါ ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot;&gt;{{cite book |last=Hinüber |first=Oskar von |author-link=Oskar von Hinüber |year=1996 |title=A Handbook of Pāli Literature |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3110167382 |url=https://www.degruyter.com}}&lt;/ref&gt;။ ဟိုတ်နူ လိက်ဝိဘၚ် မၞုံကဵု တၚ်နက်ဇြိုဟ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဓရ်နာနာသာ် တုဲ သမ္မောဟဝိနောဒနဳ ဏအ် ပံက်ထ္ၜးကဵု အဓိပ္ပါယ် ဗွဲမကၠးဖ္ဍး ရ။

သမ္မောဟဝိနောဒနဳ ဏအ် ပါ်လဝ် ကဏ္ဍ ၁၈ ခန် အတိုၚ် လၟေၚ်ခန် မၞုံပ္ဍဲလိက်ဝိဘၚ် ရ။ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ကဏ္ဍတံဂှ် ပံက်လဝ် အဓိပ္ပါယ် နကဵု နဲကဲ သုတ္တန္တ (Suttanta)၊ နဲကဲ အဘိဓမ္မာ (Abhidhamma) ကေုာံ နဲကဲ ပဉှာပုစ္ဆာ (Pañhāpucchā) မဒှ်နဲကဲ မသၟာန်သွဟ် ရ&lt;ref name=&quot;src3&quot;&gt;{{cite book |last=Norman |first=K. R. |author-link=K. R. Norman |year=1983 |title=Pali Literature |publisher=Otto Harrassowitz |isbn=978-3447022859 |url=https://books.google.com}}&lt;/ref&gt;။ ပရေၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လတူ ခန္ဓ (Khandha)၊ အာယတန (Āyatana)၊ ဓာတု (Dhātu) ကေုာံ သစ္စ (Sacca) တံ ဒှ်တၚ်အဓိက မၞုံပ္ဍဲလိက်အုပ်ဏအ် ရ&lt;ref name=&quot;src4&quot;&gt;{{cite book |last=Malalasekera |first=G. P. |author-link=Gunapala Piyasena Malalasekera |year=1938 |title=Dictionary of Pāli Proper Names |publisher=John Murray |isbn=978-8120618237 |url=https://archive.org}}&lt;/ref&gt;။

လိက်အုပ်ဏအ် ဟွံသေၚ်ဆပံက်ထ္ၜး အဓိပ္ပါယ် ဓရ်ဓမ္မတာ မွဲသာ်ဓဝ် သီုထ္ၜးလဝ် ဝင် ကေုာံ ပရေၚ်ဒ္ဂေတ်လ္ၚတ် ခမဳသၚ်တံ ပ္ဍဲအခိၚ်တမၠာ တုဲ ဒှ်နိဿဲခိုဟ်အိုတ် သွက်ညးမလ္ၚတ် ပရူဝင်သာသနာ ပ္ဍဲတကအ်သဳဟိုဠ် ရ&lt;ref name=&quot;src5&quot;&gt;{{cite journal |last=Bodhi |first=Bhikkhu |author-link=Bhikkhu Bodhi |year=2000 |title=A Comprehensive Manual of Abhidhamma |journal=Buddhist Publication Society |volume=1 |issue=1 |pages=1–20 |url=https://www.bps.lk}}&lt;/ref&gt;။ 

== နိဒါန် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်ယၟု ==
ယၟုမ္ဂး သမ္မောဟဝိနောဒနဳ ဏအ် ဒှ်ဝေါဟာရ ပါဠိ မကၠုၚ်နူ &quot;သမ္မောဟ&quot; (Sammoha) ကေုာံ &quot;ဝိနောဒနဳ&quot; (Vinodanī) ရ။ သမ္မောဟ မဂွံအဓိပ္ပါယ် ပရေၚ်ထုဲကြာန်၊ ပရေၚ်ဟွံတီကၠိုဟ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး မောဟ မဒှ်ဓရ်အကုသဵု မပလီုပလာ် ကၠိုဟ်ခၠၚ် ဉာဏ် ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;။ ဝိနောဒနဳ မဂွံအဓိပ္ပါယ် ပွမပါဲကၠေအ်၊ ပွမဗက်ဗ္ဒဴ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပွမသ္ပကဵု ကၠးဖ္ဍး ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ယၟုဏအ် မဂွံအဓိပ္ပါယ် အလုံ &quot;ပွမပါဲကၠေအ် ပရေၚ်ထုဲကြာန်&quot; ဟွံသေၚ်မ္ဂး &quot;လိက်မဗက်ဗ္ဒဴကၠေအ် မောဟ&quot; ရ။

အာစာတၠ ဗုဒ္ဓဃောသ ရုဲစှ်လဝ် ယၟုဏအ် ဟိုတ်နူ သဘဴဓရ် အဘိဓမ္မာ ဇြိုဟ်နက်တုဲ မၞိဟ်တံ ကၠိုဟ်ဗၠေတ်မာန် ရ&lt;ref name=&quot;src3&quot; /&gt;။ လိက်ဝိဘၚ် မဒှ်လိက်တမ်မူလဂှ် နွံကဵု စရၚ်ဓရ် မဂၠိုၚ်ဂၠၚ် တုဲ သွက်ဂွံတီကၠိုဟ် လက္ခဏာ ဓရ်တံ ဍာံဍာံပြပြဂှ် ဒးနွံကဵု လိက်အဋ္ဌကထာ မၞုံကဵု တၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် မကၠးဖ္ဍး ရ&lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt;။ လိက်သမ္မောဟဝိနောဒနဳ ဏအ် သ္ပကဵု မၞိဟ်မလ္ၚတ်တံ ဂွံပါဲကၠေအ် ဒိဋ္ဌိ (Diṭṭhi - ပရေၚ်ညာတ်ဗၠေတ်) ကေုာံ ဝိစိကိစ္ဆာ (Vicikicchā - ပရေၚ်သၠေဟ်ပၟာ) တုဲ က္လိဂွံ သမ္မာဒိဋ္ဌိ ရ&lt;ref name=&quot;src5&quot; /&gt;။ 

== ဝင်ပူဂဵုမချူခၞံ ==
ပူဂဵုမချူခၞံ လိက်အဋ္ဌကထာဏအ် ဒှ် အာစာတၠ ဗုဒ္ဓဃောသ မဒှ် ခမဳတၠပညာ ဂကူအိန္ဒိယ ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;။ အတိုၚ် ဝင်မ္ဂး ညးတေံ က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဒေသမဂဓ (Magadha) ဍုၚ်အိန္ဒိယ တုဲ ပြံၚ်ကၠုၚ် ဍုၚ်သဳဟိုဠ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ကေုာံ ကၠာဲ လိက်အဋ္ဌကထာ မၞုံ နကဵု ဘာသာသဳဟိုဠ် တံ ဇရေၚ် ဘာသာပါဠိ ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;။ ဗုဒ္ဓဃောသ ဒၟံၚ်ပ္ဍဲ ဘာမဟာဝိဟာရ (Mahāvihāra) မနွံပ္ဍဲ ဍုၚ်အနုရာဓပူရ (Anurādhapura) မဒှ် ဗဟဵု ဓမ္မ သာသနာ ဂိုဏ်ထေရဝါဒ ရ&lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt;။ 

ပ္ဍဲအခိၚ် မချူခၞံ လိက်သမ္မောဟဝိနောဒနဳ ဏအ် ညးတေံ နိဿဲ ကေတ် နူကဵု မူလိက်တြေံ တြဟ် မပ္တံ မဟာအဋ္ဌကထာ (Mahā-aṭṭhakathā) မဒှ် လိက်အဋ္ဌကထာ တမ်မူလ မၞုံကဵု ဘာသာသဳဟိုဠ် ရ&lt;ref name=&quot;src3&quot; /&gt;။ လိက်အုပ်ဏအ် ချူလဝ် ကြဴနူ မချူ အဋ္ဌသာလိနဳ (Atthasālinī) မဒှ် အဋ္ဌကထာ ဓမ္မသၚ်္ဂဏဳ (Dhammasaṅgaṇī) တုဲ ရ&lt;ref name=&quot;src5&quot; /&gt;။ ဟိုတ်နူဏအ် တၚ်နက် လ္ၚဵုလ္ၚဵု မချူလဝ် ပ္ဍဲ အဋ္ဌသာလိနဳ ဂှ် ဟွံထပ်ချူ ပ္ဍဲ လိက်ဏအ် တုဲ စၞောန်ထ္ၜး လဝ် သွက်ဂွံ ရံၚ် ကလေၚ် ပ္ဍဲ အဋ္ဌသာလိနဳ ရ။

== တၚ်ရန်တၟအ် ကေုာံ အခိၚ်ကာလ ==
တၚ်ရန်တၟအ် အဓိက မချူခၞံ လိက်အုပ်ဏအ် ဒှ် သွက်ဂွံ မၚ်မွဲ သဘဴဓရ် အဘိဓမ္မာ ညံၚ်ဟွံဂွံ ကၠက်အာ ကေုာံ ညံၚ်ဟွံဂွံ ထုဲကြာန် ကဵု ဝါဒ ဂိုဏ်တၞဟ် တံ ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;။ ပ္ဍဲအခိၚ် အေဒဳ ၅ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ် လညာတ် ဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ နာနာသာ် မပ္တံ ဂိုဏ်အဘယဂိရိ (Abhayagiri) က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် တုဲ သၚ်မဟာဝိဟာရ တံ နွံပၟိက် လိက်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် မခိုၚ်ကၠိုက် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ လညာတ် ဗၠေတ်ဗၠေတ် ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;။ 

လိက်ဝိဘၚ် ဒှ် လိက်မထ္ၜး လက္ခဏာ ဓရ် နကဵု လၟေၚ် စရၚ်နာနာသာ် တုဲ သွက် ညးမလ္ၚတ် တၟိ တံ ကၠိုဟ်ဝါတ် ရ&lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt;။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အာစာတၠ ဗုဒ္ဓဃောသ ချူခၞံ လိက်သမ္မောဟဝိနောဒနဳ ဏအ် သွက်ဂွံ ပံက်ထ္ၜး လက္ခဏာ သဘဴဓရ် (Lakkhaṇa)၊ ကမၠောန် သဘဴဓရ် (Rasa)၊ ပရေၚ်မက္တဵုဒှ် (Paccupaṭṭhāna) ကေုာံ ဟိုတ် မက္တဵုဒှ် (Padaṭṭhāna) မဒှ် သၞောတ် ပံက်အဓိပ္ပါယ် ၄ သာ် ရ&lt;ref name=&quot;src3&quot; /&gt;။ အခိၚ်ကာလ မချူခၞံ ဂှ် ဒှ်အခိၚ် သၟိၚ်မဟာနာမ (Mahānāma) မပကၚ်ရၚ် ဍုၚ်သဳဟိုဠ် ရ&lt;ref name=&quot;src5&quot; /&gt;။

== သၞောတ်ဗီုပြၚ် ကေုာံ အလၚ်္ကာ ==
သၞောတ်ဗီုပြၚ် လိက်သမ္မောဟဝိနောဒနဳ ဏအ် ဒ္ဂေတ်ဗက် လၟေၚ် ၁၈ ခန် မၞုံပ္ဍဲ လိက်ဝိဘၚ် တမ်မူလ ဗွဲမသၟဟ်ညဳ ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;။ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဝိဘၚ် ဂှ် ပါ်လဝ် ပိ ကဏ္ဍ အဓိက အတိုၚ် လိက်တမ်မူလ ဂှ်ရ။ တၚ်ဏအ် ဒှ် သုတ္တန္တဘာဇနဳယ (Suttantabhājanīya - ပရေၚ်ပါ်ပရအ် နကဵု သၞောတ် သုတ္တန်)၊ အဘိဓမ္မာဘာဇနဳယ (Abhidhammabhājanīya - ပရေၚ်ပါ်ပရအ် နကဵု သၞောတ် အဘိဓမ္မာ) ကေုာံ ပဉှာပုစ္ဆာ (Pañhāpucchā - ပရေၚ်သၟာန်သွဟ်) ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;။

{| class=&quot;wikitable&quot;
! လၟေၚ် !! ယၟု ဝိဘၚ် !! ယၟု ကဏ္ဍ ပ္ဍဲ သမ္မောဟဝိနောဒနဳ
|-
| ၁ || ခန္ဓဝိဘၚ် || ခန္ဓဝိဘၚ်္ဂအဋ္ဌကထာ
|-
| ၂ || အာယတနဝိဘၚ် || အာယတနဝိဘၚ်္ဂအဋ္ဌကထာ
|-
| ၃ || ဓာတုဝိဘၚ် || ဓာတုဝိဘၚ်္ဂအဋ္ဌကထာ
|-
| ၄ || သစ္စဝိဘၚ် || သစ္စဝိဘၚ်္ဂအဋ္ဌကထာ
|}
&lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt;

နဲကဲ အလၚ်္ကာ မချူလဝ် ဂှ် ဒှ် နဲကဲ မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တၚ်နက် နကဵု ဝေါဟာရ ပါဠိ မစိစောန် ကေုာံ မနွံကဵု ဥပမာ ဥပမေယျ မကၠးဖ္ဍး ရ&lt;ref name=&quot;src3&quot; /&gt;။ အာစာတၠ ဗုဒ္ဓဃောသ လွဳစောဲ လဝ် ပုံအာဂီု ကေုာံ ဝင်ခမဳသၚ်တံ သွက်ဂွံ ထ္ၜး သာဓက ပရေၚ်ဒ္ဂေတ်လ္ၚတ် တုဲ သ္ပကဵု လိက်ဏအ် ဟွံသေၚ်ဆ လိက်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဓရ် သၟး၊ သီုဒှ် လိက်ဝင် ယေန်သၞာၚ် မွဲ ကီု ရ&lt;ref name=&quot;src5&quot; /&gt;။

— continue: section 5 —</text>
      <sha1>j2wkqzvx6dv48poj97joubi0dbjj62z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59632</id>
      <parentid>59631</parentid>
      <timestamp>2026-10-30T07:54:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>သ္ၚေဝ် ၊ သ္ၚဳ</comment>
      <origin>59632</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13855" sha1="oricp7erttjzz8rnz2o5go9herwrfs4" xml:space="preserve">{{Infobox လိက်အုပ်
| နာမ = သမ္မောဟဝိနောဒနဳ
| ရုပ်ထမိက် = Dharmacakra.JPG
| မုက်လိက်ရုပ် = စက်ဓမ္မ (Dharmacakra) မစၞောန်ထ္ၜး သမ္ဗောဓိဉာဏ်
| ဘာသာ = ပါဠိ (Pāli)
| ကဏ္ဍ = အဋ္ဌကထာ (Aṭṭhakathā)
| အာစာမချူ = ဗုဒ္ဓဃောသ (Buddhaghosa)
| အခိၚ်ကာလ = အေဒဳ ၅ ဗွဝ်ကၠံ (5th Century CE)
| တမ်မူလ = တြိပိဋက (Tipiṭaka) 
| ဒေသ = တကအ်သဳဟိုဠ် (Sri Lanka)
| ပရူပရာ = သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လိက်ဝိဘၚ် (Vibhaṅga) 
}}

သမ္မောဟဝိနောဒနဳ (Sammohavinodanī) ဒှ်လိက်အဋ္ဌကထာ (Aṭṭhakathā) မဆေၚ်စပ်ကဵု လိက်ဝိဘၚ် (Vibhaṅga) မပါလုပ်ပ္ဍဲ အဘိဓမ္မပိဋကတ် (Abhidhamma Piṭaka) ရ။ လိက်အုပ်ဏအ် မက္တဵုဒှ်ကၠုၚ် နူတဲ အာစာတၠ ဗုဒ္ဓဃောသ (Buddhaghosa) ပ္ဍဲအခိၚ် အေဒဳ ၅ ဗွဝ်ကၠံ တုဲ ဒှ်လိက်မၞုံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် မပြဲအိုတ် သွက်ဂွံတီကၠိုဟ် သဘဴဓရ် အဘိဓမ္မာ နူကဵု ဂိုဏ်မဟာဝိဟာရ (Mahāvihāra) ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot;&gt;{{cite book |last=Buddhaghosa |first=Bhadantācariya |author-link=Buddhaghosa |year=1923 |title=The Dispeller of Delusion (Sammohavinodanī) |translator=Bhikkhu Ñāṇamoli |publisher=Pali Text Society |isbn=978-0860130283 |url=https://palitextsociety.org}}&lt;/ref&gt;။ ပ္ဍဲကဵု လိက်ပိဋကတ်ပိ (Tipiṭaka) ဗုဒ္ဓဘာသာဂိုဏ်ထေရဝါဒ (Theravāda) ဂှ် အဘိဓမ္မာ နွံ ၇ ကၞပ် တုဲ ဝိဘၚ် ဒှ်လိက်ကၞပ် မရနုက်ကဵု ၜါ ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot;&gt;{{cite book |last=Hinüber |first=Oskar von |author-link=Oskar von Hinüber |year=1996 |title=A Handbook of Pāli Literature |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3110167382 |url=https://www.degruyter.com}}&lt;/ref&gt;။ ဟိုတ်နူ လိက်ဝိဘၚ် မၞုံကဵု တၚ်နက်ဇြိုဟ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဓရ်နာနာသာ် တုဲ သမ္မောဟဝိနောဒနဳ ဏအ် ပံက်ထ္ၜးကဵု အဓိပ္ပါယ် ဗွဲမကၠးဖ္ဍး ရ။

သမ္မောဟဝိနောဒနဳ ဏအ် ပါ်လဝ် ကဏ္ဍ ၁၈ ခန် အတိုၚ် လၟေၚ်ခန် မၞုံပ္ဍဲလိက်ဝိဘၚ် ရ။ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ကဏ္ဍတံဂှ် ပံက်လဝ် အဓိပ္ပါယ် နကဵု နဲကဲ သုတ္တန္တ (Suttanta)၊ နဲကဲ အဘိဓမ္မာ (Abhidhamma) ကေုာံ နဲကဲ ပဉှာပုစ္ဆာ (Pañhāpucchā) မဒှ်နဲကဲ မသၟာန်သွဟ် ရ&lt;ref name=&quot;src3&quot;&gt;{{cite book |last=Norman |first=K. R. |author-link=K. R. Norman |year=1983 |title=Pali Literature |publisher=Otto Harrassowitz |isbn=978-3447022859 |url=https://books.google.com}}&lt;/ref&gt;။ ပရေၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လတူ ခန္ဓ (Khandha)၊ အာယတန (Āyatana)၊ ဓာတု (Dhātu) ကေုာံ သစ္စ (Sacca) တံ ဒှ်တၚ်အဓိက မၞုံပ္ဍဲလိက်အုပ်ဏအ် ရ&lt;ref name=&quot;src4&quot;&gt;{{cite book |last=Malalasekera |first=G. P. |author-link=Gunapala Piyasena Malalasekera |year=1938 |title=Dictionary of Pāli Proper Names |publisher=John Murray |isbn=978-8120618237 |url=https://archive.org}}&lt;/ref&gt;။

လိက်အုပ်ဏအ် ဟွံသေၚ်ဆပံက်ထ္ၜး အဓိပ္ပါယ် ဓရ်ဓမ္မတာ မွဲသာ်ဓဝ် သီုထ္ၜးလဝ် ဝင် ကေုာံ ပရေၚ်ဒ္ဂေတ်လ္ၚတ် ခမဳသၚ်တံ ပ္ဍဲအခိၚ်တမၠာ တုဲ ဒှ်နိဿဲခိုဟ်အိုတ် သွက်ညးမလ္ၚတ် ပရူဝင်သာသနာ ပ္ဍဲတကအ်သဳဟိုဠ် ရ&lt;ref name=&quot;src5&quot;&gt;{{cite journal |last=Bodhi |first=Bhikkhu |author-link=Bhikkhu Bodhi |year=2000 |title=A Comprehensive Manual of Abhidhamma |journal=Buddhist Publication Society |volume=1 |issue=1 |pages=1–20 |url=https://www.bps.lk}}&lt;/ref&gt;။ 

== နိဒါန် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်ယၟု ==
ယၟုမ္ဂး သမ္မောဟဝိနောဒနဳ ဏအ် ဒှ်ဝေါဟာရ ပါဠိ မကၠုၚ်နူ &quot;သမ္မောဟ&quot; (Sammoha) ကေုာံ &quot;ဝိနောဒနဳ&quot; (Vinodanī) ရ။ သမ္မောဟ မဂွံအဓိပ္ပါယ် ပရေၚ်ထုဲကြာန်၊ ပရေၚ်ဟွံတီကၠိုဟ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး မောဟ မဒှ်ဓရ်အကုသဵု မပလီုပလာ် ကၠိုဟ်ခၠၚ် ဉာဏ် ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;။ ဝိနောဒနဳ မဂွံအဓိပ္ပါယ် ပွမပါဲကၠေအ်၊ ပွမဗက်ဗ္ဒဴ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပွမသ္ပကဵု ကၠးဖ္ဍး ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ယၟုဏအ် မဂွံအဓိပ္ပါယ် အလုံ &quot;ပွမပါဲကၠေအ် ပရေၚ်ထုဲကြာန်&quot; ဟွံသေၚ်မ္ဂး &quot;လိက်မဗက်ဗ္ဒဴကၠေအ် မောဟ&quot; ရ။

အာစာတၠ ဗုဒ္ဓဃောသ ရုဲစှ်လဝ် ယၟုဏအ် ဟိုတ်နူ သဘဴဓရ် အဘိဓမ္မာ ဇြိုဟ်နက်တုဲ မၞိဟ်တံ ကၠိုဟ်ဗၠေတ်မာန် ရ&lt;ref name=&quot;src3&quot; /&gt;။ လိက်ဝိဘၚ် မဒှ်လိက်တမ်မူလဂှ် နွံကဵု စရၚ်ဓရ် မဂၠိုၚ်ဂၠၚ် တုဲ သွက်ဂွံတီကၠိုဟ် လက္ခဏာ ဓရ်တံ ဍာံဍာံပြပြဂှ် ဒးနွံကဵု လိက်အဋ္ဌကထာ မၞုံကဵု တၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် မကၠးဖ္ဍး ရ&lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt;။ လိက်သမ္မောဟဝိနောဒနဳ ဏအ် သ္ပကဵု မၞိဟ်မလ္ၚတ်တံ ဂွံပါဲကၠေအ် ဒိဋ္ဌိ (Diṭṭhi - ပရေၚ်ညာတ်ဗၠေတ်) ကေုာံ ဝိစိကိစ္ဆာ (Vicikicchā - ပရေၚ်သၠေဟ်ပၟာ) တုဲ က္လိဂွံ သမ္မာဒိဋ္ဌိ ရ&lt;ref name=&quot;src5&quot; /&gt;။ 

== ဝင်ပူဂဵုမချူခၞံ ==
ပူဂဵုမချူခၞံ လိက်အဋ္ဌကထာဏအ် ဒှ် အာစာတၠ ဗုဒ္ဓဃောသ မဒှ် ခမဳတၠပညာ ဂကူအိန္ဒိယ ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;။ အတိုၚ် ဝင်မ္ဂး ညးတေံ က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဒေသမဂဓ (Magadha) ဍုၚ်အိန္ဒိယ တုဲ ပြံၚ်ကၠုၚ် ဍုၚ်သဳဟိုဠ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ကေုာံ ကၠာဲ လိက်အဋ္ဌကထာ မၞုံ နကဵု ဘာသာသဳဟိုဠ် တံ ဇရေၚ် ဘာသာပါဠိ ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;။ ဗုဒ္ဓဃောသ ဒၟံၚ်ပ္ဍဲ ဘာမဟာဝိဟာရ (Mahāvihāra) မနွံပ္ဍဲ ဍုၚ်အနုရာဓပူရ (Anurādhapura) မဒှ် ဗဟဵု ဓမ္မ သာသနာ ဂိုဏ်ထေရဝါဒ ရ&lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt;။ 

ပ္ဍဲအခိၚ် မချူခၞံ လိက်သမ္မောဟဝိနောဒနဳ ဏအ် ညးတေံ နိဿဲ ကေတ် နူကဵု မူလိက်တြေံ တြဟ် မပ္တံ မဟာအဋ္ဌကထာ (Mahā-aṭṭhakathā) မဒှ် လိက်အဋ္ဌကထာ တမ်မူလ မၞုံကဵု ဘာသာသဳဟိုဠ် ရ&lt;ref name=&quot;src3&quot; /&gt;။ လိက်အုပ်ဏအ် ချူလဝ် ကြဴနူ မချူ အဋ္ဌသာလိနဳ (Atthasālinī) မဒှ် အဋ္ဌကထာ ဓမ္မသၚ်္ဂဏဳ (Dhammasaṅgaṇī) တုဲ ရ&lt;ref name=&quot;src5&quot; /&gt;။ ဟိုတ်နူဏအ် တၚ်နက် လ္ၚဵုလ္ၚဵု မချူလဝ် ပ္ဍဲ အဋ္ဌသာလိနဳ ဂှ် ဟွံထပ်ချူ ပ္ဍဲ လိက်ဏအ် တုဲ စၞောန်ထ္ၜး လဝ် သွက်ဂွံ ရံၚ် ကလေၚ် ပ္ဍဲ အဋ္ဌသာလိနဳ ရ။

== တၚ်ရန်တၟအ် ကေုာံ အခိၚ်ကာလ ==
တၚ်ရန်တၟအ် အဓိက မချူခၞံ လိက်အုပ်ဏအ် ဒှ် သွက်ဂွံ မၚ်မွဲ သဘဴဓရ် အဘိဓမ္မာ ညံၚ်ဟွံဂွံ ကၠက်အာ ကေုာံ ညံၚ်ဟွံဂွံ ထုဲကြာန် ကဵု ဝါဒ ဂိုဏ်တၞဟ် တံ ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;။ ပ္ဍဲအခိၚ် အေဒဳ ၅ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ် လညာတ် ဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ နာနာသာ် မပ္တံ ဂိုဏ်အဘယဂိရိ (Abhayagiri) က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် တုဲ သၚ်မဟာဝိဟာရ တံ နွံပၟိက် လိက်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် မခိုၚ်ကၠိုက် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ လညာတ် ဗၠေတ်ဗၠေတ် ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;။ 

လိက်ဝိဘၚ် ဒှ် လိက်မထ္ၜး လက္ခဏာ ဓရ် နကဵု လၟေၚ် စရၚ်နာနာသာ် တုဲ သွက် ညးမလ္ၚတ် တၟိ တံ ကၠိုဟ်ဝါတ် ရ&lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt;။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အာစာတၠ ဗုဒ္ဓဃောသ ချူခၞံ လိက်သမ္မောဟဝိနောဒနဳ ဏအ် သွက်ဂွံ ပံက်ထ္ၜး လက္ခဏာ သဘဴဓရ် (Lakkhaṇa)၊ ကမၠောန် သဘဴဓရ် (Rasa)၊ ပရေၚ်မက္တဵုဒှ် (Paccupaṭṭhāna) ကေုာံ ဟိုတ် မက္တဵုဒှ် (Padaṭṭhāna) မဒှ် သၞောတ် ပံက်အဓိပ္ပါယ် ၄ သာ် ရ&lt;ref name=&quot;src3&quot; /&gt;။ အခိၚ်ကာလ မချူခၞံ ဂှ် ဒှ်အခိၚ် သၟိၚ်မဟာနာမ (Mahānāma) မပကၚ်ရၚ် ဍုၚ်သဳဟိုဠ် ရ&lt;ref name=&quot;src5&quot; /&gt;။

== သၞောတ်ဗီုပြၚ် ကေုာံ အလၚ်္ကာ ==
သၞောတ်ဗီုပြၚ် လိက်သမ္မောဟဝိနောဒနဳ ဏအ် ဒ္ဂေတ်ဗက် လၟေၚ် ၁၈ ခန် မၞုံပ္ဍဲ လိက်ဝိဘၚ် တမ်မူလ ဗွဲမသၟဟ်ညဳ ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;။ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဝိဘၚ် ဂှ် ပါ်လဝ် ပိ ကဏ္ဍ အဓိက အတိုၚ် လိက်တမ်မူလ ဂှ်ရ။ တၚ်ဏအ် ဒှ် သုတ္တန္တဘာဇနဳယ (Suttantabhājanīya - ပရေၚ်ပါ်ပရအ် နကဵု သၞောတ် သုတ္တန်)၊ အဘိဓမ္မာဘာဇနဳယ (Abhidhammabhājanīya - ပရေၚ်ပါ်ပရအ် နကဵု သၞောတ် အဘိဓမ္မာ) ကေုာံ ပဉှာပုစ္ဆာ (Pañhāpucchā - ပရေၚ်သၟာန်သွဟ်) ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;။

{| class=&quot;wikitable&quot;
! လၟေၚ် !! ယၟု ဝိဘၚ် !! ယၟု ကဏ္ဍ ပ္ဍဲ သမ္မောဟဝိနောဒနဳ
|-
| ၁ || ခန္ဓဝိဘၚ် || ခန္ဓဝိဘၚ်္ဂအဋ္ဌကထာ
|-
| ၂ || အာယတနဝိဘၚ် || အာယတနဝိဘၚ်္ဂအဋ္ဌကထာ
|-
| ၃ || ဓာတုဝိဘၚ် || ဓာတုဝိဘၚ်္ဂအဋ္ဌကထာ
|-
| ၄ || သစ္စဝိဘၚ် || သစ္စဝိဘၚ်္ဂအဋ္ဌကထာ
|}
&lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt;

နဲကဲ အလၚ်္ကာ မချူလဝ် ဂှ် ဒှ် နဲကဲ မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တၚ်နက် နကဵု ဝေါဟာရ ပါဠိ မစိစောန် ကေုာံ မနွံကဵု ဥပမာ ဥပမေယျ မကၠးဖ္ဍး ရ&lt;ref name=&quot;src3&quot; /&gt;။ အာစာတၠ ဗုဒ္ဓဃောသ ဂစာန်လွဳ လဝ် ပုံအာဂီု ကေုာံ ဝင်ခမဳသၚ်တံ သွက်ဂွံ ထ္ၜး သာဓက ပရေၚ်ဒ္ဂေတ်လ္ၚတ် တုဲ သ္ပကဵု လိက်ဏအ် ဟွံသေၚ်ဆ လိက်သ္ၚဳဂၠေပ် ဓရ် သၟး၊ သီုဒှ် လိက်ဝင် ယေန်သၞာၚ် မွဲ ကီု ရ&lt;ref name=&quot;src5&quot; /&gt;။

— continue: section 5 —</text>
      <sha1>oricp7erttjzz8rnz2o5go9herwrfs4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မှာထေရ်ဗုဒ္ဓဃောသ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13071</id>
    <revision>
      <id>59633</id>
      <timestamp>2026-10-30T08:09:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox ပူဂိုလ်|ယၟု=မှာထေရ် ဗုဒ္ဓဃောသ|ရုပ်ထမိက်=Kelaniya Raja Maha Vihara murals - Buddhaghosa.jpg|မုက်လိက်ရုပ်=မှာထေရ် ဗုဒ္ဓဃောသ ကဵုလဝ် လိက်ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ ပိကၞပ် ဇရေၚ် သၚ်မဟာဝိဟာရ (ရုပ်ကသူ န...&quot;</comment>
      <origin>59633</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10430" sha1="amykc7bidv9aidiiz23e8dkcvtdcdcl" xml:space="preserve">{{Infobox ပူဂိုလ်|ယၟု=မှာထေရ် ဗုဒ္ဓဃောသ|ရုပ်ထမိက်=Kelaniya Raja Maha Vihara murals - Buddhaghosa.jpg|မုက်လိက်ရုပ်=မှာထေရ် ဗုဒ္ဓဃောသ ကဵုလဝ် လိက်ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ ပိကၞပ် ဇရေၚ် သၚ်မဟာဝိဟာရ (ရုပ်ကသူ နူ ဘာကျာ် ကေလာဏိယ၊ ဍုၚ်သဳဟိုဠ်)|ယၟုတၞဟ်=Buddhaghosa|က္တဵုဒှ်=အေဒဳ ၅ ဗွဝ်ကၠံ|ဌာန်ဒတန်က္တဵုဒှ်=ဒေသမဂဓ (Magadha)၊ ဍုၚ်အိန္ဒိယ|စုတိ=အေဒဳ ၅ ဗွဝ်ကၠံ|ဘာသာ=ဗုဒ္ဓဘာသာ (ထေရဝါဒ)|ကမၠောန်=ခမဳ၊ အာစာတၠ၊ သၟာကၠာဲဘာသာ|လိက်အုပ်အဓိက=ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ (Visuddhimagga)၊ သမန္တပါသာဒိကာ (Samantapāsādikā)|ဒတန်ကမၠောန်=မဟာဝိဟာရ (Mahāvihāra)၊ ဍုၚ်အနုရာဓပူရ၊ တကအ်သဳဟိုဠ်}}မှာထေရ် ဗုဒ္ဓဃောသ (Buddhaghosa) ဒှ်အာစာတၠ ကေုာံ ပူဂိုလ်မကၠာဲလိက် မၞုံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် မပြဲအိုတ် ပ္ဍဲ သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂိုဏ်ထေရဝါဒ (Theravāda) ပ္ဍဲအခိၚ် အေဒဳ ၅ ဗွဝ်ကၠံ ရ။ ယၟုမ္ဂး ဗုဒ္ဓဃောသ ဏအ် မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ရမျာၚ်ကျာ်&quot; ဟွံသေၚ်မ္ဂး &quot;ညးမၞုံကဵု ရမျာၚ် ညံၚ်ရဴ ကျာ်တြဲ&quot; ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot;&gt;{{cite book|last=Ñāṇamoli|first=Bhikkhu|year=1999|title=The Path of Purification: Visuddhimagga|publisher=Buddhist Publication Society|isbn=978-1559391504}}&lt;/ref&gt;။ ညးတေံ ပြံၚ်ကၠုၚ် နူ ဒေသမဂဓ (Magadha) ဍုၚ်အိန္ဒိယ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ကေုာံ ကၠာဲ လိက်အဋ္ဌကထာ (Aṭṭhakathā) မၞုံ နကဵု ဘာသာသဳဟိုဠ် တံ ဇရေၚ် ဘာသာပါဠိ တုဲ တန်တဴ ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ ဘာမဟာဝိဟာရ (Mahāvihāra) ပ္ဍဲ ဍုၚ်အနုရာဓပူရ (Anurādhapura) တကအ်သဳဟိုဠ် ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot;&gt;{{cite book|last=Hinüber|first=Oskar von|year=1996|title=A Handbook of Pāli Literature|publisher=Walter de Gruyter|isbn=978-3110167382}}&lt;/ref&gt;။

လိက်အုပ် ညးတေံ မချူခၞံလဝ် မပြာကတ်အိုတ်ဂှ် ဒှ် လိက်ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ (Visuddhimagga - ဂၠံၚ်တရဴ သွက်ဂွံ သ္အးဇ္ၚး) မဒှ် လိက်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဓရ် ပရေၚ်ဒ္ဂေတ်လ္ၚတ် သဳလ (Sīla)၊ သမာဓိ (Samādhi) ကေုာံ ပညာ (Paññā) ဗွဲမကၠးဖ္ဍး ရ&lt;ref name=&quot;src3&quot;&gt;{{cite book|last=Norman|first=K. R.|year=1983|title=Pali Literature|publisher=Otto Harrassowitz|isbn=978-3447022859}}&lt;/ref&gt;။ လိက်အုပ်ဏအ် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ဒှ်လိက်အဓိက သွက် ညးမလ္ၚတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ တံ ဒးနိဿဲ ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ် ရ။ ပါဲနူဏအ် ညးတေံ သီုကၠာဲ ကေုာံ ချူခၞံ လိက်အဋ္ဌကထာ သွက် ဝိနယ် (Vinaya) ကေုာံ သုတ္တန် (Sutta) နာနာသာ် မပ္တံ သမန္တပါသာဒိကာ (Samantapāsādikā) ကေုာံ သုမၚ်္ဂလဝိလာသိနဳ (Sumaṅgalavilāsinī) ရ&lt;ref name=&quot;src4&quot;&gt;{{cite book|last=Strong|first=John S.|year=2001|title=The Buddha: A Short Biography|publisher=Oneworld Publications|isbn=978-1851682560}}&lt;/ref&gt;။

ဝင်အတ္ထုပတ္တိ ညးတေံ ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ လိက်မဟာဝံသ (Mahāvaṃsa) မဒှ် လိက်ဝင် ဍုၚ်သဳဟိုဠ် ရ။ လညာတ် ကေုာံ ပရေၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဗုဒ္ဓဃောသ တံဂှ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ပ္ဍဲ အလုံမွဲ ဂၠးတိ ထေရဝါဒ မပ္တံ ဍုၚ်မန်၊ သေံ၊ ဗၟာ ကေုာံ ကမ္ဗောဒဳယာ တံ ဗွဲမလောန် တုဲ သၚ်ထေရဝါဒ တံ စၟတ်သမ္တီလဝ် ညးတေံ နဒဒှ် အာစာတၠ မၞုံကဵု ဂုဏ်ကျေးဇူး မဇၞော်အိုတ် မွဲဇကု ရ&lt;ref name=&quot;src5&quot;&gt;{{cite book|last=Crosby|first=Kate|year=2013|title=Theravada Buddhism: Continuity, Diversity, and Identity|publisher=Wiley-Blackwell|isbn=978-1405189071}}&lt;/ref&gt;။

== ဝင်တမ်မူလ ကေုာံ ပရေၚ်က္တဵုဒှ် ==
အတိုၚ် လိက်ဝင် မဟာဝံသ မ္ဂး ဗုဒ္ဓဃောသ က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် ဗဗၞး (Brahmin) ပ္ဍဲ ကွာန်ဗောဓိဂယာ (Bodh Gaya) ဒေသမဂဓ ဍုၚ်အိန္ဒိယ ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;။ နူအခိၚ် ဍောတ်ဍောတ် ညးတေံ လ္ၚတ်လဝ် လိက်ဗေဒၚ် ကေုာံ ဝါဒ ဟိန္ဒူ တံ ဗွဲမစိုန်သကီု တုဲ ဒှ်မၞိဟ် မၞုံကဵု ဉာဏ်ပညာ မစဳကၠး မွဲ ရ။ ညးတေံ ဂေတ်အာ အလုံမွဲ ဍုၚ်အိန္ဒိယ သွက်ဂွံ ပြိုၚ်ပကာန် လညာတ် ဝါဒ ကဵု တၠပညာ တၞဟ်တၞဟ် ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;။

ကာလ ညးတေံ စိုပ်ကၠုၚ် ဇရေၚ် ဘာဗုဒ္ဓဘာသာ မွဲဒၞာဲ ညးတေံ ဂွံဆဵုညာတ် ကဵု မှာထေရ် ရေဝတ (Revata) မဒှ် ခမဳ မၞုံကဵု ပညာ မပြဲ မွဲဇကု ရ။ ဗုဒ္ဓဃောသ သၟာန် ပဉှာ ဝါဒဗဗၞး ဇရေၚ် မှာထေရ် ရေဝတ တုဲ မှာထေရ် သွဟ်ကဵု ဗွဲမကၠးဖ္ဍး ရ&lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt;။ ဆဂး ကာလ မှာထေရ် ရေဝတ ကလေၚ်သၟာန် ပဉှာ အဘိဓမ္မာ နူကဵု လိက်ပိဋကတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂှ် ဗုဒ္ဓဃောသ သွဟ် ဟွံမာန် တုဲ ဒှ်အာ အမ်သဝ် ဗွဲမလောန် ရ&lt;ref name=&quot;src3&quot; /&gt;။ ဟိုတ်နူဏအ် ညးတေံ သ္ပခမဳ ပ္ဍဲ သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဓရ်ကျာ်တြဲ တုဲ က္လိဂွံ ယၟု ဗုဒ္ဓဃောသ ရ&lt;ref name=&quot;src5&quot; /&gt;။

== ပရေၚ်ပြံၚ်တိတ် ဇရေၚ် သဳဟိုဠ် ==
ကြဴနူ မလ္ၚတ် လိက်ပိဋကတ်ပိ ဗွဲမစိုန်သကီု တုဲ ဗုဒ္ဓဃောသ ချူခၞံ လိက် ဉာဏောဒယ (Ñāṇodaya) ကေုာံ အဋ္ဌသာလိနဳ (Atthasālinī) မဒှ် လိက်အဋ္ဌကထာ ဓမ္မသၚ်္ဂဏဳ ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;။ မှာထေရ် ရေဝတ ညာတ်ကေတ် ဍာ်ဒကေဝ် ညးတေံ တုဲ ဖ္ဍိုက်ဗ္ကန် ကဵု ပြံၚ်အာ ဍုၚ်သဳဟိုဠ် သွက်ဂွံ ကၠာဲ လိက်အဋ္ဌကထာ မဟာဝိဟာရ မၞုံ နကဵု ဘာသာသဳဟိုဠ် တံ ဇရေၚ် ဘာသာပါဠိ ညံၚ် သၚ် အလုံမွဲ ဂၠးတိ ဂွံလ္ၚတ် မာန် ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;။

ပ္ဍဲအခိၚ် သၟိၚ်မဟာနာမ (Mahānāma) မပကၚ်ရၚ် ဍုၚ်သဳဟိုဠ် ဂှ် ဗုဒ္ဓဃောသ စိုပ်ကၠုၚ် ဍုၚ်အနုရာဓပူရ တုဲ အာစိုပ် ဇရေၚ် ဘာမဟာဝိဟာရ ရ&lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt;။ ညးတေံ အာတ်အခေါၚ် ဇရေၚ် သၚ်မဟာဝိဟာရ သွက်ဂွံ ကၠာဲ လိက်အဋ္ဌကထာ တံ ရ။ သၚ်တံ သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် ဉာဏ်ပညာ ညးတေံ တုဲ ကဵု ဂါထာ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် မွဲ ဂါထာ သွက်ဂွံ ချူ လိက်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ရ&lt;ref name=&quot;src3&quot; /&gt;။
{| class=&quot;wikitable&quot;
!လၟေၚ်
!ပရေၚ်ကမၠောန် အဓိက
!ဌာန်ဒတန်
!အခိၚ်ကာလ
|-
|၁
|လ္ၚတ် လိက်ပိဋကတ်ပိ
|ဒေသမဂဓ၊ ဍုၚ်အိန္ဒိယ
|တမ် အေဒဳ ၅ ဗွဝ်ကၠံ
|-
|၂
|တိတ်တရဴ စိုပ် သဳဟိုဠ်
|ဍုၚ်အနုရာဓပူရ
|လဒေါဝ် အေဒဳ ၅ ဗွဝ်ကၠံ
|-
|၃
|ချူ လိက်ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ
|မဟာဝိဟာရ၊ ဍုၚ်သဳဟိုဠ်
|လဒေါဝ် အေဒဳ ၅ ဗွဝ်ကၠံ
|-
|၄
|ကၠာဲ လိက်အဋ္ဌကထာ ဗွဲမဂၠိုၚ်
|မဟာဝိဟာရ၊ ဍုၚ်သဳဟိုဠ်
|လဒေါဝ် အေဒဳ ၅ ဗွဝ်ကၠံ
|}
&lt;ref name=&quot;src5&quot; /&gt;

— continue: section 3 —</text>
      <sha1>amykc7bidv9aidiiz23e8dkcvtdcdcl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေၚ်ချူခၞံ လိက်ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13072</id>
    <revision>
      <id>59634</id>
      <timestamp>2026-10-30T08:11:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;== ပရေၚ်ချူခၞံ လိက်ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ == ကာလ မှာထေရ် ဗုဒ္ဓဃောသ အာတ်အခေါၚ် သွက်ဂွံ ကၠာဲ လိက်အဋ္ဌကထာ တံ သၚ်မဟာဝိဟာရ တံ သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် ဍာ်ဒကေဝ် ညးတေံ တုဲ ကဵု ဂါထာ သ္ၚ...&quot;</comment>
      <origin>59634</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7812" sha1="3bidrppuyxg53q9kgxa2iarxo3duwhn" xml:space="preserve">== ပရေၚ်ချူခၞံ လိက်ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ ==
ကာလ မှာထေရ် ဗုဒ္ဓဃောသ အာတ်အခေါၚ် သွက်ဂွံ ကၠာဲ လိက်အဋ္ဌကထာ တံ သၚ်မဟာဝိဟာရ တံ သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် ဍာ်ဒကေဝ် ညးတေံ တုဲ ကဵု ဂါထာ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် မွဲ ဂါထာ ရ။ ဂါထာ ဏအ် ဒှ် တၚ်သၟာန် လတူ ပရေၚ်ထုဲကြာန် ကိလေသ မက္တဵုဒှ် ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ သတ္တံ ရ။ ဗုဒ္ဓဃောသ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဂါထာ ဏအ် တုဲ ချူခၞံ လိက်ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ (Visuddhimagga) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဂၠံၚ်တရဴ သွက်ဂွံ သ္အးဇ္ၚး&quot; ဗွဲမကၠးဖ္ဍး ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;။ 

လိက်ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ ဏအ် လောန်ဗ္စိုပ် လဝ် ပရေၚ်ဒ္ဂေတ်လ္ၚတ် သဳလ၊ သမာဓိ ကေုာံ ပညာ နူကဵု လိက်ပိဋကတ်ပိ အလုံအိုတ်သီု ရ။ သဘဴဓရ် မပ္တံ ကမ္မဋ္ဌာန် (Kammaṭṭhāna) ၄၀ သာ် သွက်ဂွံ ပတန် သမာဓိ ကေုာံ ပရေၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဝိပဿနာ (Vipassanā) တံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ လိက်အုပ် ဏအ် အိုတ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ လိက်အုပ် ဏအ် ဒှ်အာ လိက်တမ်မူလ သွက် ညးမလ္ၚတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ တံ ဒးနိဿဲ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ&lt;ref name=&quot;src5&quot; /&gt;။ 

အတိုၚ် ဝင်မ္ဂး ကာလ ညးတေံ ချူ လိက်ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ တုဲဒှ် အလန်ပထမ သၚ်ဒေဝတဴ တံ ပၞုက်ထောံ လိက်ညးတေံ သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် ပၠန် ရ။ ညးတေံ ကလေၚ်ချူ အလန်ဒုတိယ သီုကဵု အလန်တတိယ ကီုလေဝ် သၚ်ဒေဝတဴ တံ ပၞုက်ထောံ ပၠန် ရ။ ကာလ ထောံကဵု လိက်သီုပိမူ တံ ညဳသၟဟ် ဒၟံၚ် ရေၚ်သကအ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ဂှ် သၚ်မဟာဝိဟာရ တံ ပတှ်ေစှ်ေစိုတ် လတူ ဉာဏ်ပညာ ညးတေံ တုဲ ပအပ်ကဵု လိက်အဋ္ဌကထာ သီုဖအိုတ် ရ&lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt;။

== ပရေၚ်ကၠာဲ လိက်အဋ္ဌကထာ ==
ကြဴနူ သၚ်မဟာဝိဟာရ တံ ဒုၚ်တဲ ဍာ်ဒကေဝ် ညးတေံ တုဲ မှာထေရ် ဗုဒ္ဓဃောသ စကၠောန် ကမၠောန် ကၠာဲ လိက်အဋ္ဌကထာ သဳဟိုဠ် တံ ဇရေၚ် ဘာသာပါဠိ ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ်ဂှ် လိက်အဋ္ဌကထာ မဟာဝိဟာရ တံ နွံဒၟံၚ် နကဵု ဘာသာသဳဟိုဠ် သၟး တုဲ သၚ် နူ ဒေသတၞဟ် တံ လ္ၚတ် ဟွံမာန် ရ။ ပရေၚ်ကၠာဲ လိက် ညးတေံ ဒှ် ပရေၚ်ကမၠောန် မဇၞော်မောဝ် သာသနာ ဂၠးတိ ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;။

လိက်အဋ္ဌကထာ အဓိက ညးတေံ မကၠာဲလဝ် ဂှ် ဒှ် သမန္တပါသာဒိကာ (Samantapāsādikā) မဒှ် အဋ္ဌကထာ ဝိနယ်၊ သုမၚ်္ဂလဝိလာသိနဳ (Sumaṅgalavilāsinī) မဒှ် အဋ္ဌကထာ ဒဳဃနိကာယ ကေုာံ ပပဉ္စသူဒနဳ (Papañcasūdanī) မဒှ် အဋ္ဌကထာ မဇ္ဇျိမနိကာယ တံ ရ။ လိက်တံ ဏအ် ပံက်ထ္ၜး လဝ် အဓိပ္ပါယ် မဝါတ်ဂါတ် တံ ဗွဲမကၠးဖ္ဍး တုဲ ဒှ် လိက်နိဿဲ မဇၞော်ကဵု ဒြဟတ် သွက် ခမဳသၚ် တံ ရ&lt;ref name=&quot;src3&quot; /&gt;။

နဲကဲ မကၠာဲ လိက် ညးတေံ ဂှ် ဟွံသေၚ်ဆ ကၠာဲ တိုက်ရိုက် မွဲသာ်ဓဝ် ညးတေံ လွဳစောဲ လဝ် ဝေါဟာရ ပါဠိ မစိစောန် ကေုာံ မနွံကဵု သၞောတ်ဝ် ရ။ တၚ်နက် မဆေၚ်ကဵု ယေန်သၞာၚ် တကအ်သဳဟိုဠ် တိုက်ရိုက် တံ ညးတေံ ပ္တိတ်ထောံ တုဲ ပတန် လဝ် လညာတ် မဒှ် ဓမ္မတာ သွက် အလုံမွဲ ဂၠးတိ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ လိက်အဋ္ဌကထာ တံ ဏအ် ပြးဇး အာ စိုပ် ဍုၚ်မန်၊ ဗၟာ၊ သေံ ကေုာံ ကမ္ဗောဒဳယာ တံ ရ&lt;ref name=&quot;src5&quot; /&gt;။

== ဒဿန ကေုာံ လညာတ်ဓရ် ==
မှာထေရ် ဗုဒ္ဓဃောသ ဟွံခၞံ လညာတ် ဒဿန တၟိ မွဲသာ်၊ ညးတေံ ဒ္ဂေတ်ဗက် လညာတ် ဝါဒ မဟာဝိဟာရ ဗွဲမဗိုန်ဗၟောအ် ရ။ လိက် ညးတေံ ချူလဝ် သီုဖအိုတ် ဂှ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လညာတ် ထေရဝါဒ မစၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် လညာတ် ဍာံပြ မွဲ ရ။ ညးတေံ ပါ်ပရအ် လဝ် သဘဴဓရ် တံ အတိုၚ် လၟေၚ် အဘိဓမ္မာ ဗွဲမစိုန်သကီု ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;။

လညာတ် အဓိက ညးတေံ ဂှ် ဒှ် ပရေၚ်ပါ်ပရအ် ပရမတ္ထဓမ္မ (Paramattha dhamma) မဒှ် သဘဴဓရ် ဇေတ်တ် မပ္တံ စိုတ်၊ စေတသိက်၊ ရုပ် ကေုာံ နိဗ္ဗာန် ရ။ လညာတ် ဏအ် ဒှ် သဇိုၚ် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ ကေုာံ အနတ္တ မဒှ် လက္ခဏာ ပိသာ် အတိုၚ် ကျာ်တြဲ တွံလဝ် ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;။ 

ပါဲနူ ဏအ် ညးတေံ သီု တးပါဲ လညာတ် ဝါဒ တၞဟ် မပ္တံ ဂိုဏ်အဘယဂိရိ (Abhayagiri) မၞုံ ပ္ဍဲ သဳဟိုဠ် ကေုာံ ဝါဒ မဟာယာန (Mahāyāna) တံ ရ။ လိက် ညးတေံ သ္ပကဵု သၚ်ထေရဝါဒ တံ ဂွံ သှ်ေတန် တန်ကြန် လုကဴ အခိၚ် ဗွဲမလံ တုဲ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် လညာတ် ဒဿန ညးတေံ ပြးဇး လတူ ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ ဗွဲမလောန် ရ&lt;ref name=&quot;src3&quot; /&gt;။

— continue: section 6 —</text>
      <sha1>3bidrppuyxg53q9kgxa2iarxo3duwhn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေၚ်ဒ္ဂေတ် ဓုတၚ် ၁၃ သာ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13073</id>
    <revision>
      <id>59635</id>
      <timestamp>2026-10-30T08:41:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox ဓရ် | နာမ = ပရေၚ်ဒ္ဂေတ် ဓုတၚ် ၁၃ | ရုပ်ထမိက် = Monks on alms round in Thailand.jpg | မုက်လိက်ရုပ် = ခမဳ သၚ်တံ ဒ္ဂေတ်လ္ၚတ် ပိဏ္ဍပါတ် ပ္ဍဲ အခိၚ်နူဂယး | ဘာသာ = ပါဠိ (Pāli) | လၟိဟ်ဓရ် = ၁၃ သာ် | ဂ...&quot;</comment>
      <origin>59635</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10708" sha1="dneh3msuck88pobeuqodjdshs2w2lfg" xml:space="preserve">{{Infobox ဓရ်
| နာမ = ပရေၚ်ဒ္ဂေတ် ဓုတၚ် ၁၃
| ရုပ်ထမိက် = Monks on alms round in Thailand.jpg
| မုက်လိက်ရုပ် = ခမဳ သၚ်တံ ဒ္ဂေတ်လ္ၚတ် ပိဏ္ဍပါတ် ပ္ဍဲ အခိၚ်နူဂယး
| ဘာသာ = ပါဠိ (Pāli)
| လၟိဟ်ဓရ် = ၁၃ သာ်
| ဂကောံဓရ် = ပရေၚ်လွဳပရာခမဳ
| ပရူပရာ = ပရေၚ်အေၚ်ဒုၚ် ကေုာံ ပွမပါဲကၠေအ် ကိလေသ သွက်ဂွံ သ္အးဇ္ၚး စိုတ်
}}

ပရေၚ်ဒ္ဂေတ် ဓုတၚ် (Dhutaṅga) ၁၃ သာ် ဒှ်လၟေၚ် ပရေၚ်ဒ္ဂေတ်လ္ၚတ် ခမဳ သွက်ဂွံ သ္အးဇ္ၚး ကိလေသ ကေုာံ သွက်ဂွံ ဖအောန်ဖျေဟ် လောဘ ပ္ဍဲ သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhism) ရ။ ဝေါဟာရ ပါဠိ &quot;ဓုတၚ်&quot; မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;အၚ်္ဂ သွက်ဂွံ ၜိုဟ်ဖအး ကၠေအ် ဓရ်အကုသဵု&quot; တုဲ ကျာ်တြဲ ဂေါတမ (Gautama Buddha) ကဵုလဝ် အခေါၚ် သွက် ခမဳသၚ်တံ ဂွံ ဒ္ဂေတ်လ္ၚတ် အတိုၚ် ပၟိက်ဆန္ဒ ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot;&gt;{{cite book |last=Ñāṇamoli |first=Bhikkhu |year=1999 |title=The Path of Purification: Visuddhimagga |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-1559391504}}&lt;/ref&gt;။

ပ္ဍဲ လိက်ပိဋကတ်ပိ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂိုဏ်ထေရဝါဒ (Theravāda) သဘဴဓရ် တံဏအ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ လိက်ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ (Visuddhimagga) မချူခၞံလဝ် နကဵု အာစာတၠ ဗုဒ္ဓဃောသ (Buddhaghosa) ရ။ လၟေၚ် ဓုတၚ် တံဏအ် ပါ်လဝ် ကဏ္ဍ အဓိက သွက် သ္ၚာ၊ စၞစ၊ ဌာန်ဒတန် ကေုာံ ပရေၚ်လွဳပရာ ဝဳရိယ ဗွဲမတၞဟ်ခြာ ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot;&gt;{{cite book |last=Tiyavanich |first=Kamala |year=1997 |title=Forest Recollections: Wandering Monks in Twentieth-Century Thailand |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0824817817}}&lt;/ref&gt;။ ပရေၚ်ဒ္ဂေတ်လ္ၚတ် တံဏအ် ဟွံဒှ် အာဏာ သွက် ခမဳ ဇၟာပ်ဇကု ဒးဒ္ဂေတ် ဆဂး ပူဂိုလ် မဒ္ဂေတ်လ္ၚတ် တံ က္လိဂွံ အထိုၚ်အသး နူကဵု ညးဍုၚ်ကွာန် တံ ဗွဲမလောန် ရ&lt;ref name=&quot;src3&quot;&gt;{{cite book |last=Gombrich |first=Richard F. |year=2006 |title=Theravada Buddhism: A Social History from Ancient Benares to Modern Colombo |publisher=Routledge |isbn=978-0415365093}}&lt;/ref&gt;။

== နိဒါန် ကေုာံ သဘဴဓရ်အဓိက ==
ဝေါဟာရ ဓုတၚ် ကၠုၚ်နူ အရေဝ်ပါဠိ မဒှ် ပံၚ်စုတ် &quot;ဓုတ&quot; (ပွမကသဳ၊ ပွမပါဲကၠေအ်) ကေုာံ &quot;အၚ်္ဂ&quot; (အၚ်္ဂ၊ ဇကု) တုဲ မဂွံအဓိပ္ပါယ် ပရေၚ်ကမၠောန် သွက်ဂွံ ပါဲကၠေအ် လောဘ ကေုာံ ကိလေသ ရ&lt;ref name=&quot;src4&quot;&gt;{{cite book |last=Ray |first=Reginald A. |year=1994 |title=Buddhist Saints in India: A Study in Buddhist Values and Orientations |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0195134834}}&lt;/ref&gt;။ ဓရ်ဏအ် ဒှ် အထံက်အပၚ် သွက် ပရေၚ်ပတန် သမာဓိ တုဲ သ္ပကဵု စိုတ် ဂွံ တန်ကြန် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ဝိပဿနာဉာဏ် ရ။ ခမဳ မဒ္ဂေတ် ဓုတၚ် တံ ဒးနွံကဵု ပရေၚ်အေၚ်ဒုၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ရိုဟ်ဇေတ် လတူ လမျီု ဇကု ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;။

ပ္ဍဲ ခေတ်တမၠာ ခမဳတံ မၚ်မွဲ ဓုတၚ် သွက်ဂွံ ပၠတရဴ ဂၠံၚ်တရဴ လွဳပရာ ဓရ် မသ္ၚောဲနူ ပရေၚ်ထုဲကြာန် လောကဳ ရ။ လိက်ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ပူဂိုလ် မဒ္ဂေတ် ဓုတၚ် တံ ဒးနွံကဵု စေတနာ မအးဇ္ၚး ဟွံမွဲကဵု ပရေၚ်မိက်ဂွံ ဂွံ လာဘ်သကာ ကေုာံ ပရေၚ်မိက်ဂွံ ယၟုမြဟ် ရ&lt;ref name=&quot;src5&quot;&gt;{{cite book |last=Sujato |first=Bhikkhu |year=2012 |title=A History of Mindfulness |publisher=Santipada |isbn=978-1921842092}}&lt;/ref&gt;။ ကာလ မဒ္ဂေတ် ဓုတၚ် မွဲမွဲ သာ် ခမဳ တံ ဒးဒုၚ် ဂတိ သွက်ဂွံ မၚ်မွဲ လၟေၚ် အတိုၚ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ရ&lt;ref name=&quot;src3&quot; /&gt;။

== လၟေၚ် ဓုတၚ် ၁၃ သာ် ==
ဓုတၚ် ၁၃ သာ် ပြးဇး နွံ ၄ ကဏ္ဍ အဓိက မတွံဂး သ္ၚာ (စီဝရ - Cīvara)၊ စၞစ (ပိဏ္ဍပါတ - Piṇḍapāta)၊ ဌာန်ဒတန် (သေနာသန - Senāsana) ကေုာံ ဝဳရိယ (ဝဳရိယ - Vīriya) ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;။ ပရေၚ်ပါ်ပရအ် ဏအ် ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ထိၚ်ဒဝ် ပရေၚ်စောဲလာံ လတူ အပေါတ် ပစ္စယ် ၄ သာ် မဒှ် သဇိုၚ် ဘဝ ခမဳ ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;။

{| class=&quot;wikitable&quot;
! လၟေၚ် !! ယၟု ဓုတၚ် !! အဓိပ္ပါယ် !! ကဏ္ဍ
|-
| ၁ || ပံသုကူလကၚ်္ဂ (Paṃsukūlikikanga) || ပွမသၠိုက်မွဲ သ္ၚာပံသကူ || သ္ၚာ
|-
| ၂ || တေစဳဝရိကၚ်္ဂ (Tecīvarikanga) || ပွမသၠိုက်မွဲ သ္ၚာပိတိုပ် သၟး || သ္ၚာ
|-
| ၃ || ပိဏ္ဍပါတိကၚ်္ဂ (Piṇḍapātikanga) || ပွမဂၠာဲစ ပိဏ္ဍပါတ် ဗွဲမရိုဟ်ဒဒှ် တ္ၚဲ || စၞစ
|-
| ၄ || သပဒါနစာရိကၚ်္ဂ (Sapadānacārikanga) || ပွမဒုၚ်ဒါန် ပိဏ္ဍပါတ် အတိုၚ်လၟေၚ်သ္ၚိ || စၞစ
|-
| ၅ || ဧကာသနိကၚ်္ဂ (Ekāsanikanga) || ပွမစ စၞစ မွဲဗ္စသၟး ပ္ဍဲမွဲတ္ၚဲ || စၞစ
|-
| ၆ || ပတ္တပိဏ္ဍိကၚ်္ဂ (Pattapiṇḍikanga) || ပွမစ စၞစ ပ္ဍဲဗဗေၚ် သၟး || စၞစ
|-
| ၇ || ခလုပစ္ဆာဘတ္တိကၚ်္ဂ (Khalupacchābhattikanga) || ပွမတးပါဲ စၞစ မကဵုဒါန် ကြဴနူ စစၞ တုဲ || စၞစ
|-
| ၈ || အာရညိကၚ်္ဂ (Āraññikanga) || ပွမတန်တဴ ပ္ဍဲ ဂြိုပ် || ဌာန်ဒတန်
|-
| ၉ || ရုက္ခမူလိကၚ်္ဂ (Rukkhamūlikanga) || ပွမတန်တဴ သၟဝ် တမ်ဆု || ဌာန်ဒတန်
|-
| ၁၀ || အဗ္ဘာကာသိကၚ်္ဂ (Abbhokāsikanga) || ပွမတန်တဴ ပ္ဍဲ ဌာန်မမံက်ဂတှ် || ဌာန်ဒတန်
|-
| ၁၁ || သောသာနိကၚ်္ဂ (Sosānikanga) || ပွမတန်တဴ ပ္ဍဲ သုသာန် || ဌာန်ဒတန်
|-
| ၁၂ || ယထာသန္ထတိကၚ်္ဂ (Yathāsanthatikanga) || ပွမဒုၚ်တဲ ဌာန်ဒတန် မက္လိဂွံ || ဌာန်ဒတန်
|-
| ၁၃ || နေသဇ္ဇိကၚ်္ဂ (Nesajjikanga) || ပွမဟွံတိက် လံက် ကေုာံ ညှာတ် မံၚ် ဂဇအ် သၟး || ဝဳရိယ
|}
&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;

ခမဳ မွဲဇကု ဒးဒ္ဂေတ် ဓုတၚ် သီု ၁၃ သာ် ဟွံသေၚ်၊ အတိုၚ် ဒြဟတ် ကေုာံ အခိၚ်ကာလ ဇကု ဒ္ဂေတ်မာန် ဂှ် ရုဲစှ် တုဲ လွဳပရာ မာန် ရ&lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt;။

== ဓုတၚ် မဆေၚ်ကဵု သ္ၚာ ==
ဓုတၚ် မဆေၚ်ကဵု သ္ၚာ နွံ ၂ သာ် မတွံဂး ပံသုကူလကၚ်္ဂ ကေုာံ တေစဳဝရိကၚ်္ဂ ရ။ ပံသုကူလကၚ်္ဂ ဒှ် ပရေၚ်ဒ္ဂေတ် မသၠိုက်မွဲ သ္ၚာပံသကူ (Paṃsukūla) မဒှ် ယာတ် မတိုၚ်ပကၠေအ် လဝ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ယာတ် မကေတ် နူ ဇွ တံ ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;။ တၚ်ရန်တၟအ် အဓိက ဂှ် သွက်ဂွံ ပါဲကၠေအ် ပရေၚ်စောဲလာံ လတူ သ္ၚာ မကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ သွက်ဂွံ ဖအောန်ဖျေဟ် မာန ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;။

တေစဳဝရိကၚ်္ဂ ဂှ် ဒှ် ပရေၚ်ဒ္ဂေတ် မသၠိုက်မွဲ သ္ၚာ ပိတိုပ် သၟး မတွံဂး သ္ၚာ သင်းပိုၚ်၊ သ္ၚာ ဧကသဳ ကေုာံ သ္ၚာ ဒုၚ်လာံ ရ။ ခမဳ မဒ္ဂေတ် ဓုတၚ် ဏအ် ဟွံဒုၚ်တဲ ယာတ် အပိုၚ် မသ္အာၚ် နူ သ္ၚာ ပိတိုပ် ဏအ် ရ&lt;ref name=&quot;src5&quot; /&gt;။ နကဵု လၟေၚ် ဓုတၚ် သီုၜါဏအ် ခမဳ တံ ၜိုဟ်သြိုဟ် အာ ကဵု ပရေၚ်ဂၠာဲ သ္ၚာ တုဲ ဇိုန်ဏှၚ် အခိၚ် သွက် ပရေၚ်ပတန် သမာဓိ မာန် ရ&lt;ref name=&quot;src3&quot; /&gt;။

— continue: section 4 —</text>
      <sha1>dneh3msuck88pobeuqodjdshs2w2lfg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>နဲကဲပတန်စိုတ် သမာဓိ၊ ကမ္မဋ္ဌာန် ၄၀ သာ်၊</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13074</id>
    <revision>
      <id>59636</id>
      <timestamp>2026-10-30T08:48:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox ဓရ် | နာမ = ကမ္မဋ္ဌာန် ၄၀ သာ် | ရုပ်ထမိက် = The Dharmacakra.JPG | မုက်လိက်ရုပ် = စက်ဓမ္မ (Dharmacakra) မစၞောန်ထ္ၜး သမ္ဗောဓိဉာဏ် | ဘာသာ = ပါဠိ (Pāli) | လၟိဟ်ဓရ် = ၄၀ သာ် | ဂကောံဓရ် = သမာဓိ၊ သမ...&quot;</comment>
      <origin>59636</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9181" sha1="poag1n0rt3l5op67026rmnaexuobfk4" xml:space="preserve">{{Infobox ဓရ်
| နာမ = ကမ္မဋ္ဌာန် ၄၀ သာ်
| ရုပ်ထမိက် = The Dharmacakra.JPG
| မုက်လိက်ရုပ် = စက်ဓမ္မ (Dharmacakra) မစၞောန်ထ္ၜး သမ္ဗောဓိဉာဏ်
| ဘာသာ = ပါဠိ (Pāli)
| လၟိဟ်ဓရ် = ၄၀ သာ်
| ဂကောံဓရ် = သမာဓိ၊ သမထ ကေုာံ ဝိပဿနာ
| ပရူပရာ = ပရေၚ်ပတန်စိုတ် သမာဓိ သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ဉာဏ်ပညာ ကေုာံ အာစိုပ် နိဗ္ဗာန်
}}

ကမ္မဋ္ဌာန် (Kammaṭṭhāna) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဌာန်ကမၠောန်&quot; ဟွံသေၚ်မ္ဂး &quot;ဒၞာဲကမၠောန် သွက်စိုတ်&quot; ရ။ ပ္ဍဲ သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ (Theravāda) ပရေၚ်ပတန်စိုတ် သမာဓိ ဏအ် ဒှ် နဲကဲ အဓိက သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ဉာဏ်ပညာ ကေုာံ သွက်ဂွံ တိတ်ဗၠး နူ ဒဒိုက် သံသာ ရ။ အာစာတၠ ဗုဒ္ဓဃောသ (Buddhaghosa) ထ္ၜးလဝ် ကမ္မဋ္ဌာန် ၄၀ သာ် ပ္ဍဲ ပြကိုဟ် ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ (Visuddhimagga) မဒှ် လိက်တမ်မူလ အဓိက သွက် ပရေၚ်လွဳပရာ ဓရ် ခမဳ ကေုာံ ညးဍုၚ်ကွာန် တံ ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot;&gt;{{cite book |last=Ñāṇamoli |first=Bhikkhu |year=1999 |title=The Path of Purification: Visuddhimagga |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-1559391504}}&lt;/ref&gt;။

လၟေၚ် ဓရ် ကမ္မဋ္ဌာန် ၄၀ သာ် ဏအ် ပါ်လဝ် ကဏ္ဍ အဓိက သွက်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကဵု စရိုတ် ပူဂိုလ် နာနာသာ် ရ။ ပူဂိုလ် မၞုံကဵု ဒေါသစရိုတ်၊ လောဘစရိုတ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး သဒ္ဓါစရိုတ် တံ ဒးရုဲစှ် ကမ္မဋ္ဌာန် မဗဗွဲ ကဵု စိုတ် ဇကု သွက်ဂွံ အာစိုပ် ဈာန် (Jhāna) ကေုာံ သမာဓိ (Samādhi) ဗွဲမပြဟ် ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot;&gt;{{cite book |last=Gunaratana |first=Henepola |year=1985 |title=The Jhanas in Theravada Buddhist Meditation |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400359}}&lt;/ref&gt;။ နဲကဲ တံဏအ် ဟွံသေၚ်ဆ ပတန်စိုတ် မွဲသာ်ဓဝ် သီုဒှ် သဇိုၚ် သွက် ပရေၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဝိပဿနာ (Vipassanā) မာန် ရ။

== နိဒါန် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် ကမ္မဋ္ဌာန် ==
ဝေါဟာရ ပါဠိ &quot;ကမ္မဋ္ဌာန&quot; မကၠုၚ်နူ &quot;ကမ္မ&quot; (ပရေၚ်ကမၠောန်) ကေုာံ &quot;ဌာန&quot; (ဌာန်ဒတန် ဟွံသေၚ်မ္ဂး သဇိုၚ်) ရ။ သဘဴဓရ် ဏအ် စၞောန်ထ္ၜး ဌာန်ဒတန် သွက် စိုတ် ဂွံ တန်ကြန် တုဲ ဟွံချဳဒရာၚ် အာ လပါ် အာရီု ကိလေသ တၞဟ်တၞဟ် ရ&lt;ref name=&quot;src3&quot;&gt;{{cite book |last=Bodhi |first=Bhikkhu |year=2000 |title=A Comprehensive Manual of Abhidhamma |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-1928706021}}&lt;/ref&gt;။ ပရေၚ်လွဳပရာ သမာဓိ ဏအ် ဒှ် အၚ်္ဂ မပါလုပ် ပ္ဍဲ မဂ္ဂၚ် ၈ သာ် မတွံဂး သမ္မာဝါယာမ၊ သမ္မာသတိ ကေုာံ သမ္မာသမာဓိ ရ။

သွက်ဂွံ စကၠောန် ကမ္မဋ္ဌာန် ပူဂိုလ် မလွဳပရာ ဓရ် မွဲဇကု ဒးနိဿဲ ကေတ် နူကဵု အာစာ ကမ္မဋ္ဌာန် (Kalyāṇamitta - မိတ်သဟာဲ မပြဲ) မွဲဇကု ရ။ အာစာ တံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် စရိုတ် ကွး ဇကု တုဲ ကဵု နဲကဲ ကမ္မဋ္ဌာန် မဗဗွဲ ကဵု စရိုတ် ကွး ဂှ် ရ&lt;ref name=&quot;src4&quot;&gt;{{cite book |last=Shaw |first=Sarah |year=2006 |title=Buddhist Meditation: An Anthology of Texts from the Pali Canon |publisher=Routledge |isbn=978-0415359184}}&lt;/ref&gt;။ ပြကိုဟ် ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ ထ္ၜးလဝ် စရိုတ် ၆ သာ် မတွံဂး ရာဂ၊ ဒေါသ၊ မောဟ၊ သဒ္ဓါ၊ ဗုဒ္ဓိ ကေုာံ ဝိတက် ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;။

== လၟေၚ် ကသိဏ ၁၀ သာ် ==
ကသိဏ (Kasiṇa) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;အလုံအိုတ်သီု&quot; ဟွံသေၚ်မ္ဂး &quot;ပွမရံၚ် အလုံမွဲ ဌာန်&quot; ရ။ ကသိဏ ၁၀ သာ် ဏအ် ဒှ် နဲကဲ ပတန်စိုတ် လတူ အာရီု ရုပ်ဝတ္ထု မွဲမွဲ သွက်ဂွံ က္လိဂွံ သမာဓိ ရ&lt;ref name=&quot;src5&quot;&gt;{{cite book |last=Rahula |first=Walpola |year=1974 |title=What the Buddha Taught |publisher=Grove Press |isbn=978-0802130310}}&lt;/ref&gt;။ ကသိဏ တံဏအ် ဒှ် သဇိုၚ် သွက်ဂွံ အာစိုပ် ဈာန် ၄ သာ် လောဲသွာ အိုတ် ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
! လၟေၚ် !! ယၟု ကသိဏ !! အဓိပ္ပါယ် !! စရိုတ် မဗဗွဲ
|-
| ၁ || ပထဝဳကသိဏ (Pathavī) || ပွမရံၚ် တိ || သီုဖအိုတ်
|-
| ၂ || အာပေါကသိဏ (Āpo) || ပွမရံၚ် ဍာ် || သီုဖအိုတ်
|-
| ၃ || တေဇောကသိဏ (Tejo) || ပွမရံၚ် ပၟတ် || သီုဖအိုတ်
|-
| ၄ || ဝါယောကသိဏ (Vāyo) || ပွမရံၚ် ကျာ || သီုဖအိုတ်
|-
| ၅ || နဳလကသိဏ (Nīla) || ပွမရံၚ် အသာ် သၚေက် || ဒေါသစရိုတ်
|-
| ၆ || ပဳတကသိဏ (Pīta) || ပွမရံၚ် အသာ် ဍာ်မိတ် || ဒေါသစရိုတ်
|-
| ၇ || လောဟိတကသိဏ (Lohita) || ပွမရံၚ် အသာ် ဗ္ကေတ် || ဒေါသစရိုတ်
|-
| ၈ || ဩဒါတကသိဏ (Odāta) || ပွမရံၚ် အသာ် ဗု || ဒေါသစရိုတ်
|-
| ၉ || အာလောကကသိဏ (Āloka) || ပွမရံၚ် လျး || သီုဖအိုတ်
|-
| ၁၀ || အာကာသကသိဏ (Ākāsa) || ပွမရံၚ် အကာသ ဌာန်လ္ၚု || သီုဖအိုတ်
|}
&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;

ညးမလွဳပရာ ဓရ် တံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အာရီု ကသိဏ ဏအ် စဵုကဵု ဥဂ္ဂဟနိမိတ် (Uggahanimitta) ကေုာံ ပဋိဘာဂနိမိတ် (Paṭibhāganimitta) က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ စိုတ် ရ&lt;ref name=&quot;src3&quot; /&gt;။

== လၟေၚ် အသုဘ ၁၀ သာ် ==
အသုဘ (Asubha) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဟွံကျေဝ်ဂေါဝ်&quot; ဟွံသေၚ်မ္ဂး &quot;မပသက္ဍုဟ်&quot; ရ။ နဲကဲ ဏအ် ဒှ် ပရေၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လတူ ဇွ မလီုလာ် ဗီုပြၚ် နာနာသာ် သွက်ဂွံ ပါဲကၠေအ် ရာဂစရိုတ် ကေုာံ ပရေၚ်စောဲလာံ လတူ ခန္ဓကာယ ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;။ 

အသုဘ ၁၀ သာ် မတွံဂး ဇွမဖောတ်သ္အုဲ (Uddhumātaka)၊ ဇွမတၟိုဟ်တိတ် အသာ်ပၠိုတ် (Vinīlaka)၊ ဇွမဇွောတ်တိတ် ဍာ်အသုဘ (Vipubbaka)၊ ဇွမပိုတ်ကရေက် (Vicchiddaka)၊ ဇွမဒးဒုၚ်စောဲ ၚာၚ် (Vikkhāyitaka)၊ ဇွမပြးဇး (Vikkhittaka)၊ ဇွမဒးဒုၚ်ခုတ် (Hata-vikkhittaka)၊ ဇွမပေၚ်ကဵု ဆီ (Lohitaka)၊ ဇွမပေၚ်ကဵု စၟ (Puḷuvaka) ကေုာံ ဇွဇုတ် (Aṭṭhika) ရ&lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt;။ လၟေၚ် အသုဘ တံဏအ် စၞောန်ထ္ၜး သဘဴ အနိစ္စ လတူ ရုပ်ကာယ သတ္တံ အလုံအိုတ်သီု ရ။

— continue: section 4 —</text>
      <sha1>poag1n0rt3l5op67026rmnaexuobfk4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>နဲကဲဇၞော်ပၟဝ်ဝိပဿနာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13075</id>
    <revision>
      <id>59637</id>
      <timestamp>2026-10-30T08:54:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox ဓရ် | နာမ = ဝိပဿနာ | ရုပ်ထမိက် = The Dharmacakra.JPG | မုက်လိက်ရုပ် = စက်ဓမ္မ (Dharmacakra) မစၞောန်ထ္ၜး သမ္ဗောဓိဉာဏ် | ဘာသာ = ပါဠိ (Pāli) | လၟိဟ်ဓရ် = ဉာဏ် | ဂကောံဓရ် = သမာဓိ ကေုာံ ပညာ | ပရူပရ...&quot;</comment>
      <origin>59637</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8499" sha1="fbj8wyltxm77uqv0ys84zawh6xkd7sp" xml:space="preserve">{{Infobox ဓရ်
| နာမ = ဝိပဿနာ
| ရုပ်ထမိက် = The Dharmacakra.JPG
| မုက်လိက်ရုပ် = စက်ဓမ္မ (Dharmacakra) မစၞောန်ထ္ၜး သမ္ဗောဓိဉာဏ်
| ဘာသာ = ပါဠိ (Pāli)
| လၟိဟ်ဓရ် = ဉာဏ်
| ဂကောံဓရ် = သမာဓိ ကေုာံ ပညာ
| ပရူပရာ = ပရေၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ သွက်ဂွံ တိတ်ဗၠးနူ သံသာ ကေုာံ အာစိုပ် နိဗ္ဗာန်
}}

ဝိပဿနာ (Vipassanā) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပရေၚ်ညာတ်ကေတ် သဘဴဓရ် ဇေတ်တ်&quot; ဟွံသေၚ်မ္ဂး &quot;ဉာဏ်မညာတ်ကေတ် ဗွဲမတၟေၚ်&quot; ရ။ ပ္ဍဲ သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂိုဏ်ထေရဝါဒ (Theravāda) ပရေၚ်လွဳပရာ ဓရ် ဝိပဿနာ ဏအ် ဒှ် နဲကဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လက္ခဏာ ၃ သာ် မတွံဂး အနိစ္စ (Anicca - ပရေၚ်ဟွံဗိုန်)၊ ဒုက္ခ (Dukkha - ဒဒိုက်) ကေုာံ အနတ္တ (Anatta - ပရေၚ်ဟၟဲကဵု ဇကုဇကောဝ်) ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot;&gt;{{cite book |last=Analayo |first=Bhikkhu |year=2003 |title=Satipatthana: The Direct Path to Realization |publisher=Windhorse Publications |isbn=978-1899579549}}&lt;/ref&gt;။ 

ကျာ်တြဲ ဂေါတမ (Gautama Buddha) တွံထ္ၜးလဝ် နဲကဲ ဝိပဿနာ ဏအ် ပ္ဍဲ လိက်ပိဋကတ် ပါဠိ မပ္တံ မဟာသတိပဋ္ဌာနသုတ် (Mahāsatipaṭṭhāna Sutta) တုဲ ဒှ် ဂၠံၚ်တရဴ မွဲဓဝ် သွက်ဂွံ သ္အးဇ္ၚး ကိလေသ ကေုာံ အာစိုပ် နိဗ္ဗာန် ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot;&gt;{{cite book |last=Bodhi |first=Bhikkhu |year=2000 |title=The Connected Discourses of the Buddha: A Translation of the Samyutta Nikaya |publisher=Wisdom Publications |isbn=978-0861713318}}&lt;/ref&gt;။ ပရေၚ်လွဳပရာ ဓရ် ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ နွံ ၂ သာ် မတွံဂး သမထ (Samatha - ပရေၚ်ပတန်စိုတ် သမာဓိ) ကေုာံ ဝိပဿနာ တုဲ ဝိပဿနာ ဂှ် ဒှ် အၚ်္ဂ အဓိက သွက်ဂွံ က္လိဂွံ သမ္ဗောဓိဉာဏ် မာန် ရ&lt;ref name=&quot;src3&quot;&gt;{{cite book |last=Gunaratana |first=Henepola |year=1985 |title=The Jhanas in Theravada Buddhist Meditation |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400359}}&lt;/ref&gt;။

== နိဒါန် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် ==
ဝေါဟာရ ပါဠိ &quot;ဝိပဿနာ&quot; ကၠုၚ်နူ &quot;ဝိ&quot; (Vi - ဗွဲမတၟေၚ်၊ ဗွဲမတၞဟ်ခြာ) ကေုာံ &quot;ပဿနာ&quot; (Passanā - ပွမညာတ်ကေတ်) တုဲ မဂွံအဓိပ္ပါယ် အလုံ &quot;ပွမညာတ်ကေတ် သဘဴဓရ် ဗွဲမတၟေၚ်&quot; ရ။ မအရေဝ် ဏအ် စၞောန်ထ္ၜး လတူ ပရေၚ်ညာတ်ကေတ် ဓမ္မတာ ရုပ်နာမ် သတ္တံ မက္တဵုဒှ် တုဲ လီုလာ်အာ အတိုၚ် သဘဴဓရ် ရ&lt;ref name=&quot;src4&quot;&gt;{{cite book |last=Rahula |first=Walpola |year=1974 |title=What the Buddha Taught |publisher=Grove Press |isbn=978-0802130310}}&lt;/ref&gt;။

ပရေၚ်ဇၞော်ပၟဝ် ဝိပဿနာ ဂှ် ဟွံသေၚ်ဆ ပရေၚ်ပတန်စိုတ် ညံၚ်ဂွံ ၜိုဟ်သြိုဟ် မွဲသာ်ဓဝ်၊ ဍေံ ဒှ် ပရေၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ရုပ် ကေုာံ နာမ် နကဵု သတိ ပညာ ရ။ ကာလ ပူဂိုလ် မွဲဇကု သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဓရ် နကဵု နဲကဲ ဝိပဿနာ ညးတေံ ဂွံညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ခန္ဓကာယ ကေုာံ စိုတ် တံ ဏအ် ဒှ် အရာ မပြံၚ်လှာဲ ဒၟံၚ် ဇၟာပ်အခိၚ် တုဲ ဟွံမွဲကဵု ဇကုအဲ (အတ္တ) ဇေတ်တ် ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;။

== ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ ==
နဲကဲ ဇၞော်ပၟဝ် ဝိပဿနာ ဏအ် က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် ပ္ဍဲ အခိၚ် ကျာ်တြဲ ဂေါတမ မဂျိုၚ်တဴ လမျီု ပ္ဍဲ ဒေသ အိန္ဒိယ တမၠာ ရ။ ကျာ်တြဲ အာစိုပ် ဒဒှ်ကျာ် သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ နကဵု ပရေၚ်လွဳပရာ ဓရ် သမထ ကေုာံ ဝိပဿနာ ပ္ဍဲ သၟဝ် တမ်ဇြဲဗောဓိ ရ။ ကြဴနူ ဂှ် ကျာ်တြဲ တွံထ္ၜး နဲကဲ ဏအ် ဇရေၚ် ခမဳ သၚ် ကေုာံ ညးဍုၚ်ကွာန် တံ လုကဴ ၄၅ ဝှ် ရ&lt;ref name=&quot;src5&quot;&gt;{{cite book |last=Ñāṇamoli |first=Bhikkhu |year=1999 |title=The Path of Purification: Visuddhimagga |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-1559391504}}&lt;/ref&gt;။

ပ္ဍဲ လိက်ပိဋကတ် သုတ္တန် တံ နဲကဲ ဝိပဿနာ ပါလုပ် ပ္ဍဲ သတိပဋ္ဌာန် ၄ သာ် မတွံဂး ကာယာနုပဿနာ၊ ဝေဒနာနုပဿနာ၊ စိတ္တာနုပဿနာ ကေုာံ ဓမ္မာနုပဿနာ ရ။ လိက် သမ္မောဟဝိနောဒနဳ ကေုာံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ မဒှ် လိက်အဋ္ဌကထာ တံ ထပ်ပံက်ထ္ၜး လဝ် နဲကဲ ဇၞော်ပၟဝ် ဝိပဿနာ ဏအ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် သွက် ညးမလ္ၚတ် တံ ဂွံ ဒ္ဂေတ်ဗက် လောဲသွာ ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;။

== သဘဴဓရ် အဓိက တိလက္ခဏာ ၃ သာ် ==
ဝိပဿနာဉာဏ် ဒှ် ဉာဏ် မညာတ်ကေတ် တိလက္ခဏာ (Ti-lakkhaṇa) မဒှ် လက္ခဏာ အဓိက ၃ သာ် မၞုံ ပ္ဍဲ ရုပ်နာမ် သတ္တံ သီုဖအိုတ် ရ။ ညးမဇၞော်ပၟဝ် ဓရ် တံ ဒးသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လက္ခဏာ တံ ဏအ် စဵုကဵု သၠးကၠေအ် တဏှာ ကေုာံ ဒိဋ္ဌိ ရ&lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt;။

{| class=&quot;wikitable&quot;
! လၟေၚ် !! ယၟု လက္ခဏာ !! အဓိပ္ပါယ် !! ပရေၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်
|-
| ၁ || အနိစ္စ (Anicca) || ပရေၚ်ဟွံဗိုန်၊ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ || ရုပ်နာမ် တံ က္တဵုဒှ် တုဲ လီုလာ်အာ ဗွဲမပြဟ်
|-
| ၂ || ဒုက္ခ (Dukkha) || ဒဒိုက်၊ ပရေၚ်ဟွံပေၚ်စိုတ် || ဟိုတ်နူ ဟွံဗိုန် တုဲ ဒးဒုၚ် စသိုၚ် ဒဒိုက် ဇၟာပ်အခိၚ်
|-
| ၃ || အနတ္တ (Anatta) || ပရေၚ်ဟၟဲကဵု ဇကုအဲ || ရုပ်နာမ် တံ ဟွံဒ္ဂေတ်ဗက် အတိုၚ် ပၟိက်ဆန္ဒ ဇကု
|}
&lt;ref name=&quot;src3&quot; /&gt;

ကာလ ဉာဏ် ဝိပဿနာ ဇၞော်မောဝ် တိုန် ပူဂိုလ် ဂှ် က္လိဂွံ ဝိပဿနာဉာဏ် ၁၀ သာ် မပ္တံ သမ္မသနဉာဏ် ကေုာံ ဥဒယဗ္ဗယဉာဏ် တုဲ ပၚောအ် အာ လပါ် မဂ်ဉာဏ် ဖိုလ်ဉာဏ် ရ&lt;ref name=&quot;src5&quot; /&gt;။

— continue: section 4 —</text>
      <sha1>fbj8wyltxm77uqv0ys84zawh6xkd7sp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အက္ခရ် ( ဂ ) ဂှ် မုအဓိပ္ပါယ်ရော</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13076</id>
    <revision>
      <id>59638</id>
      <timestamp>2026-10-30T09:07:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>အဲလွဳနာဲ</username>
        <id>4326</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox | title = အက္ခရ် (ဂ) ဂှ် မုအဓိပ္ပါယ်ရော | image = [[File:Brahmi_aksharas.svg|100px|center|အက္ခရ်ဗြဟ္မီ ကေုာံ ဗျည်ဝဂ်က]] | caption = ဗီုပြင် တမ်ဗဳဇ အက္ခရ် &quot;ဂ&quot; (Voiced Velar Plosive / Ga) မဒှ်သင်္ကေတဗျည်တတိယ ပ္ဍဲသၞောတ...&quot;</comment>
      <origin>59638</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19009" sha1="4juhilzbe3vpk0f1r8ky5k7ycrwvfqo" xml:space="preserve">{{Infobox
| title = အက္ခရ် (ဂ) ဂှ် မုအဓိပ္ပါယ်ရော
| image = [[File:Brahmi_aksharas.svg|100px|center|အက္ခရ်ဗြဟ္မီ ကေုာံ ဗျည်ဝဂ်က]]
| caption = ဗီုပြင် တမ်ဗဳဇ အက္ခရ် &quot;ဂ&quot; (Voiced Velar Plosive / Ga) မဒှ်သင်္ကေတဗျည်တတိယ ပ္ဍဲသၞောတ်မလိက်အိန္ဒိယခေတ်တြေံ
| label1 = က္ဍိုပ်လိက်
| data1 = အက္ခရ် &quot;ဂ&quot; (The Third Consonant 'Ga')
| label2 = ဗီုပြင်ရမျာင်
| data2 = ရမျာင်ဗျည်တတိယ/ရမျာင်ကျာဓါတ် [ɡa] / [ɡaː]
| label3 = ဗဳဇမလိက်
| data3 = [[အက္ခရ်ဗြဟ္မီ]] → [[အက္ခရ်ပလ္လဝ]] → [[အက္ခရ်မန်ခေတ်တြေံ]]
| label4 = ကဆံင်သဒ္ဒါ
| data4 = ဗျည်ဂကောံတတိယ (Voiced Velar Stop)၊ ဗျည်ဝဂ်က
| label5 = ယူနဳကုဒ် (Unicode)
| data5 = U+1002 (Myanmar Letter Ga)
}}

'''အက္ခရ် (ဂ) ဂှ် မုအဓိပ္ပါယ်ရော''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Linguistic and Structural Significations of the Mon Third Consonant 'Ga''') ဝွံ ဒှ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အခန်ကဏ္ဍ သဒ္ဒါ၊ ဝင်၊ ရမျာင်ဗေဒ ကေုာံ မၞိဟ်ဗေဒ မဆေင်ကဵု အက္ခရ် &quot;ဂ&quot; (Voiced Velar Plosive / Ga) မဒှ် ဗျည်တတိယ ပ္ဍဲဝဂ်က တုဲ ထ္ၜးလဝ် မုက်မတ် ရမျာင်ကျာဓါတ် ပ္ဍဲ [[မလိက်မန်]] (Mon Script) ကေုာံ [[အရေဝ်မန်]] (Mon Language) ရ။ အက္ခရ် &quot;ဂ&quot; ဝွံ စကာနဒဒှ် ဗျည်ဝဂ်တတိယ သွက်ဂွံ ဗဒှ်ရမျာင် သၠုင်/ဇြိုဟ် `[ɡa]` ပ္ဍဲအရေဝ်မန် ကေုာံ ဝေါဟာရ ပါဠိ-သံသာကြိုတ် ရ။ လိက်ပရေင်ဝွံ ပ္တိုန်ထ္ၜးလဝ် လညာတ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အလုံကဏ္ဍနာနာ အတိုင်သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် ရမျာင်ဗေဒ၊ သဒ္ဒါ ကေုာံ ဝင်ခေတ်အဆက်ဆက်ရ။

== ပွံက် ကေုာံ ဗဟိရအာရီု (Definition and Overview) ==
နကဵုသၞောတ်ဗေဒအရေဝ်ဝေါဟာ ([[Linguistics]])၊ အက္ခရ် &quot;ဂ&quot; ဝွံ မနွံကဵု တာလျိုင်ၜါကဏ္ဍ အဓိကရ။

# နဒဒှ် '''ဗျည်ဝဂ်တတိယ (Voiced Velar Stop)''' မပစၞးကဵု ရမျာင်ကျာဓါတ် ပ္ဍဲသၞောတ်မလိက် ဂကောံဗြဟ္မီ။

# နဒဒှ် '''သရတမ်စရင် ကေုာံ ဝေါဟာရပဓာန်''' (Voiced Root Consonant) မသုင်စောအ် သွက်ဂွံ ဗဒှ်ရမျာင် &quot;ဂ&quot; ပ္ဍဲအရေဝ်မန် ကေုာံ ဝေါဟာရ မကၠုင်နူ ပါဠိ ကေုာံ သံသာကြိုတ်။

နကဵုသၞောတ်သဒ္ဒါမန် ကေုာံ ပါဠိ၊ အက္ခရ် &quot;ဂ&quot; ဝွံ ဒှ်ဗျည်ဇကုပူဂိုလ် သက္ကုမှီမှဲ၊ ဒှ်အရာ မဒတန် နဒဒှ် တတိယဝဂ် ကေုာံ သီုစကာ နဒဒှ် တမ်တြေံ ဝေါဟာမန်ဇေတ်ဇေတ် မဒှ်အရာ ကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲပရေင်ဗ္တောန် လိက်မန် ခေတ်တြေံ ကေုာံ ခေတ်လၟုဟ် ရ။

== ဝင် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ဝင်အက္ခရ် &quot;ဂ&quot; ဝွံ ဆက်စပ်ကၠုင်နူ [[အက္ခရ်ဗြဟ္မီ]] (Brahmi script) မဒှ်သင်္ကေတ ဗျည်ပါင်က္ဍိုပ် ကျာဓါတ် တမ်ဗဳဇ ဂကောံအိန္ဒိယတြေံရ။ ပ္ဍဲခေတ်အက္ခရ်ဗြဟ္မီ၊ သင်္ကေတဏအ် ဒှ်အရာ မဆေင်ကဵု ပွမဗြုတိတ် ရမျာင်ကျာဓါတ် ပါင်က္ဍိုပ်ဇြိုဟ်ရ။

ကာလစိုပ် ခေတ်အက္ခရ်ပလ္လဝ ([[Pallava script]]) ပ္ဍဲအိန္ဒိယသၠုင်ကျာ မဒှ်တမ်ဗဳဇ မလိက်မန်၊ သင်္ကေတ ဂ ဝွံ ပြံင်လှာဲအာ နကဵုဗီုပြင် ခၠိုဟ်သ္အး ပ္ဍဲသၞောတ်မလိက်သၠုင်ကျာ။ ကာလမန်တအ် ကေတ်စကာ ပ္ဍဲခေတ်ဒွါရဝတဳ ကေုာံ ခေတ်သထုံ၊ မန်တအ် ဖန်ဇန်ကေတ် ဗီုပြင် အက္ခရ် &quot;ဂ&quot; တုဲ ဒှ်ကၠုင် အက္ခရ် &quot;ဂ&quot; မနွံကဵု လက္ခဏာတၟေင် ပ္ဍဲသၞောတ်မလိက်မန် ခေတ်အဆက်ဆက်ရ။

== သဇိုင် ရမျာင်ဗေဒ (Fundamental Phonetic Concepts) ==
နကဵုရမျာင်ဗေဒ ([[Phonetics]])၊ အက္ခရ် &quot;ဂ&quot; ပစၞးကဵု ရမျာင်ဗျည်ကျာဓါတ် ပါင်က္ဍိုပ် (Voiced Velar Plosive) မစက္တဵုဒှ် နူပွမပတိတ်ကျာ နကဵုမြာင်က္ဍိုပ် ပါင်က္ဍိုပ် မက္တဵုဒှ် ရမျာင် `[ɡa]` သို့မဟုတ် `[ɡaː]` ရ။

ပ္ဍဲသၞောတ် ရမျာင်တၟေင်မန် (Mon Register System):

* '''ရမျာင်ကောန်တၟအ် (Clear/Head Register):''' ကာလစကာ ဗျည်အက္ခရ် တတိယဝဂ် (ဥပမာ - ဂ [ɡa], ဂါ [ɡaː]) ဗြုတိတ် ရမျာင်ကျာဓါတ် သၠုင်၊ တုဲ ဒှ်ရမျာင် ဗျည်တတိယ။
* '''ရမျာင်ဇြိုဟ် (Chest/Breathy Register):''' ကာလစကာ ဗျည်အက္ခရ် တတိယဝဂ် မနွံကဵု ရမျာင်ကျာဇြိုဟ် တုဲ နွံကဵု ရမျာင်ကျာဓါတ် လဒေါမ် ရ။

== ကဆံင် ကေုာံ ဗီုပြင်စကာ (Major Branches / Classification) ==
အက္ခရ် &quot;ဂ&quot; ကေုာံ သၞောတ်စကာ ဍေံ ပါ်ခြာ လဝ် ၃ သၞောန် အဓိက:

# '''နဒဒှ် ဗျည်ဝဂ်တတိယ (Voiced Velar Stop):''' စကာနဒဒှ် တမ်စရင်ဝဂ်က မရနုက်ကဵု ၃ ပ္ဍဲဗျည် ၃၅ မ သွက်ဂွံ ဗဒှ် ရမျာင်မလိက် (ဥပမာ- က, ခ, ဂ, ဃ, ၚ)။

# '''နဒဒှ် တမ်တြေံဝေါဟာရ (Root Character):''' ချူနကဵု မလိက် &quot;ဂ&quot; သွက်ဂွံ ပစၞးကဵု မလိက်နာမ်၊ ကိရိယာ တမ်ပိုဒ် ပ္ဍဲအရေဝ်မန် (ဥပမာ- ဂဥုဲ, ဂလာန်, ဂၠုင်)။

# '''နဒဒှ် သင်္ကေတပလန် သို့မဟုတ် ပွမဆက်စပ် (Grammatical Prefix/Initial):''' သုင်စောအ် နဒဒှ် တမ်ဗျည် မဆက်စပ် ကုသရနာနာ ပ္ဍဲကဏ္ဍ သဒ္ဒါမန်။

== ပရေင်ၜတ်ကၞာတ် ကုအက္ခရ်ဂကောံဗြဟ္မီ (Comparative Analysis) ==
ပရေင်ၜတ်ကၞာတ် ဗီုပြင် ကေုာံ သၞောတ်ရမျာင် အက္ခရ် 'Ga' ပ္ဍဲအက္ခရ် ဂကောံဗြဟ္မီ အာရှအគ្នေဲ ဂမၠိုင် ထ္ၜးလဝ် ပ္ဍဲဇယံက် ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဇယံက် ၜတ်ကၞာတ် ဗျည် Ga/ဂ ပ္ဍဲအက္ခရ်နာနာ
! အက္ခရ် (Script)
! ဗီုပြင်အက္ခရ် (Character)
! ဗီုပြင်ဝဂ် (Group)
! ရမျာင်သဇိုင် (IPA)
|-
| '''မန် (Mon)''' || ဂ || ဝဂ်က (တတိယ) || [ɡa]
|-
| '''ဗၟာ (Burmese)''' || ဂ || ဝဂ်က (တတိယ) || [ɡa]
|-
| '''ထာဲ (Thai)''' || ค || Aksora Tam || [kʰɔː]
|-
| '''ခမေန် (Khmer)''' || គ || Akhar Ko || [kɔː]
|-
| '''ပါဠိ/သံသာကြိုတ် (Devanagari)''' || ग || Voiced Velar Stop || [ɡɐ]
|}

== အခန်ကဏ္ဍ ပ္ဍဲဝေါဟာပါဠိ ကေုာံ သံသာကြိုတ် (Role in Pali and Sanskrit Loanwords) ==
ဝေါဟာမန် မစကာ ဗျည်ဂ ဝွံ ဆက်စပ်ကဵု ဝေါဟာရ ပါဠိ-သံသာကြိုတ် ကဏ္ဍဇၞော်ဇၞော်ဂမၠိုင်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဇယံက် ဝေါဟာစကာ အက္ခရ် &quot;ဂ&quot; ပ္ဍဲလိက်ပတ်မန်
! ဝေါဟာ (Word)
! တမ်ဗဳဇ (Origin)
! အဓိပ္ပါယ် ပ္ဍဲအရေဝ်မန် (Meaning in Mon)
|-
| '''ဂုဏ်''' || ပါဠိ: ''Guṇa'' || ဂုဏ်၊ စရာဲခိုဟ်၊ အစောံစရာဲ။
|-
| '''ဂါထာ''' || ပါဠိ: ''Gāthā'' || ဂါထာ၊ ဝေါဟာတေးလဒေါဝ်။
|-
| '''ဂန္ထဝင်''' || ပါဠိ: ''Ganthávaṇa'' || ဝင်လိက်ပတ်၊ တမ်သၞောတ်လိက်။
|-
| '''ဂိလာန်''' || ပါဠိ: ''Gilāṇa'' || ညးမဒှ်ယဲ၊ ညးအဇ္ဈာသယယဲ။
|-
| '''ဂရု''' || ပါဠိ: ''Garu'' || အရာမဇြိုင်၊ ညးမၞုံကဵု တန်ကြန်။
|}

== ပွမဆဵုညာတ် ပ္ဍဲလိက်တၟအ်တြေံ (Epigraphic Representations and Discoveries) ==
[[File:Mon Inscription Detail Bago.jpg|thumb|250px|left|လိက်တၟအ်မန် ခေတ်ဟံသာဝတဳ မထ္ၜးလဝ် ဗီုပြင်အက္ခရ် ဂ ကေုာံ မလိက်မန်တြေံ]]
ပ္ဍဲကဏ္ဍ သုတေသန လိက်တၟအ်မန် ([[Epigraphy]])၊ အက္ခရ် &quot;ဂ&quot; ဝွံ ဆဵုညာတ်လဝ် ပ္ဍဲလိက်တၟအ် မန်ခေတ်သထုံ၊ ခေတ်ဗုကာံ ကေုာံ ခေတ်ဟံသာဝတဳ (ဥပမာ လိက်တၟအ် ကလျာဏဳ / Kalyani Mon Inscriptions) ရ။

ပ္ဍဲလိက်တၟအ် ခေတ်မန်တြေံတအ်ဂှ် အက္ခရ် &quot;ဂ&quot; ဝွံ ချူစကာ နဒဒှ် တမ်ဗျည်ကျာဓါတ် ပ္ဍဲဝေါဟာရ မန်ဇေတ်ဇေတ် (ဥပမာ- ဂၠုင်, ဂလာန်, ဂဥုဲ) မဒှ်အရာ ထ္ၜးကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မလိက်မန် ခိုင်ကၠိုက်ရ။

== ပရေင်ဆက်စပ် ကုယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေၚ်ပညာ (Sociocultural and Educational Significance) ==
ပ္ဍဲယေန်သၞာင် မၞိဟ်မန်၊ အက္ခရ် ကေုာံ ဝေါဟာမစကာ &quot;ဂ&quot; ဝွံ နွံကဵု ၚုဟ်မး သဒ္ဒါ ကေုာံ ပရေင်ပညာ ဘာသာဇၞော်အိုတ်ရ။

* '''ပွမဗ္တောန် ဖတွဲမလိက်မန်:''' ပ္ဍဲသၞောတ် ပရေင်ပညာ ဘာလကျာ်မန် ([[Mon Monastic Education System]])၊ ပွမဖဍောတ် &quot;က ခ ဂ ဃ ၚ&quot; ဂှ် အက္ခရ် &quot;ဂ&quot; ဝွံ စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် ဗျည်တတိယ မရနုက်ကဵု ၃ မဒးလ္ၚတ် တမ်စရင်ရ။
* '''ကဏ္ဍသာသနာ ကေုာံ ဓရ်ဂမၠိုင်:''' ပွမဗ္တောန် ဝေါဟာမန် တမ်မူလဂမၠိုင် ပ္ဍဲလိက်ပရိယတ္တိ မန်ဂှ် ပွမစကာ &quot;ဂ&quot; သွက်ဂွံ သောၚ်က္လး အဓိပ္ပါယ် ဝဂ်တတိယ ဂှ် ဒှ်အရာ မဟွံမဲ ဟွံဂွံရ။

== ခေတ်ကွန်ပျူတာ ကေုာံ နဲကဲပညာ (Modern Digital Representation and Technology) ==
[[File:Unicode Logo.svg|thumb|150px|right|သၞောတ်ယူနဳကုဒ် သွက် မလိက်မန် ကေုာံ အက္ခရ်အာရှဂမၠိုင်]]
ပ္ဍဲခေတ် နဲကဲပညာသၟာဲလပှ် (Digital Age)၊ အက္ခရ် &quot;ဂ&quot; ဝွံ ပါတ်လုပ် ပ္ဍဲသၞောတ်ယူနဳကုဒ် ([[Unicode Standard]]) မြန်မာ-မန် စၟတ်သမ္တီလဝ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ:

* ကုဒ်မလိက် &quot;ဂ&quot; = `U+1002`

ပ္ဍဲသၞောတ် Font Keyboard မန် (ဥပမာ Mon3 Keyboard, Pyidaungsu Keyboard)၊ ပွမနှေတ် &quot;ဂ&quot; ဂှ် ဗဒှ်ကဵု မလိက် &quot;ဂ&quot; နကဵုသၞောတ် ရေန်ဒါရိန် (Rendering Engine) စိုပ်ဒတုောံ။ ဏအ်ဂှ် ရောမ်ဂၠောဲကဵု ပွမစကာ မလိက်မန် ပ္ဍဲကွန်ပျူတာ ကေုာံ ဖုန်းတအ် နကဵု စရာဲသဒ္ဒါ မဒးရးရ။

== အနာဂတ် ကေုာံ တင်ကသဳ (Future Trends / Challenges) ==
ပ္ဍဲခေတ်အနာဂတ်၊ တင်ကသဳ သွက် အက္ခရ် &quot;ဂ&quot; ဝွံ ဒှ်ပွမ ပြံင်လှာဲအာ နဲကဲစကာ အရေဝ်စကာ ကေုာံ ပွမဗ္တောန် သဒ္ဒါ ပ္ဍဲကောန်သၟတ်ခေတ်တၟိရ။

* ပ္ဍဲစိုတ် ကောန်သၟတ် လ္ၚဵုတအ်၊ ပွမစကာ ဗျည်ဝဂ် ကေုာံ ဗျည်မန်တြေံ တအ် ထုဲကြာန်အာ ရေင်သကအ် ဟိုတ်နူ ရမျာင် ကျာဓါတ် ပ္ဍဲအရေဝ်စကာ ဇၟာပ်တ္ၚဲ။
* ပွမနွံပၟိက် ကဵု ပရေင်စှ်ေစိုတ် သုတေသန ဗေဒအရေဝ် ပ္ဍဲကဏ္ဍ ရမျာင်ဗေဒ (Phonetics) သွက်ဂွံ မၚ်မွဲလဝ် စရာဲ ဗျည်တတိယ ပ္ဍဲအရေဝ်မန်။

နကဵု နဲကဲမၚ်မွဲ ယေန်သၞာင် ကေုာံ လိက်ပတ်၊ ပွမပလုက်စောန် ကဵုပညာ စကာ မလိက် &quot;ဂ&quot; ပ္ဍဲသၞောတ် ပရေင်ပညာ၊ လိက်ကၞောတ်၊ ကေုာံ သၟာဲလပှ်တအ်ဂှ် ဒှ်အရာ ကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ်လဝ် အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ စရာဲ အက္ခရ် &quot;ဂ&quot; ဝွံ လၟိုန်ကာလရ။

== နိဿဲ ==
{{Reflist|refs=
{{cite book
|last=Shorto
|first=H. L.
|title=A Dictionary of Modern Spoken Mon
|publisher=Oxford University Press
|year=1962
|isbn=978-0197135242
}}

{{cite book
|last=Bauer
|first=Christian
|title=Inscriptions of Mon-Khmer Studies
|publisher=Mahidol University
|year=1984
}}

{{cite journal
|last=Jenny
|first=Mathias
|title=The Mon Language in Myanmar and Thailand: Narrative and Grammar
|journal=University of Zurich
|year=2011
}}

{{cite book
|last=Daniels
|first=Peter T.
|title=The World's Writing Systems
|publisher=Oxford University Press
|year=1996
|isbn=978-0195079937
}}

{{cite web
|title=Unicode Consortium Code Charts: Myanmar (U1000)
|url=[https://www.unicode.org/charts/PDF/U1000.pdf](https://www.unicode.org/charts/PDF/U1000.pdf)
|website=Unicode Consortium
|access-date=2026-08-11
}}

{{cite book
|last=Rhys Davids
|first=T. W.
|title=Pali-English Dictionary
|publisher=Pali Text Society
|year=1921
}}

{{cite book
|last=Mon Chit Thaung
|first=U
|title=Old Mon Inscriptions and Mon Culture
|publisher=Mon Culture Department
|year=1975
}}

{{cite journal
|last=Diffloth
|first=Gérard
|title=The Austroasiatic Linguistic Family and Mon Monography
|journal=Mon-Khmer Studies
|year=1989
}}

{{cite book
|last=Salomon
|first=Richard
|title=Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and other Indo-Aryan Languages
|publisher=Oxford University Press
|year=1998
|isbn=978-0195099843
}}

{{cite book
|last=Tun Way
|first=U
|title=The Academic Grammar of Mon Language
|publisher=Mawlamyine University Press
|year=2005
}}
}}

== လိက်ပတိုန်စပ် ==

* [[https://www.unicode.org](https://www.unicode.org) Unicode Official Website]
* [[https://sealang.net/monkhmer](https://sealang.net/monkhmer) SEAlang Mon-Khmer Languages Repository]
* [[https://www.youtube.com/watch?v=example](https://www.youtube.com/watch?v=example) Mon Language Grammar Tutorial]

{{Commons category|Mon alphabet}}

[[Category:မလိက်မန်]]
[[Category:ဗေဒအရေဝ်ဝေါဟာ]]
[[Category:အက္ခရ်ဗြဟ္မီ]]
[[Category:သဒ္ဒါပါဠိ]]
[[Category:သုတေသန]]
[[Category:နဲကဲပညာ]]

{{Navbox
| name      = အက္ခရ် (ဂ) ဂှ် မုအဓိပ္ပါယ်ရော
| title     = [[မလိက်မန်]] ကေုာံ [[ဗေဒအရေဝ်ဝေါဟာ]]
| listclass = hlist
| list1     =

* [[အက္ခရ်ဗြဟ္မီ]]
* [[အက္ခရ်ပလ္လဝ]]
* [[မလိက်မန်ခေတ်တြေံ]]
* [[သရမန်]]
* [[ဗျည်မန်]]
* [[ယူနဳကုဒ်]]
* [[သဒ္ဒါပါဠိ]]
* [[ရမျာင်ဗေဒ]]
}}</text>
      <sha1>4juhilzbe3vpk0f1r8ky5k7ycrwvfqo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မဟာသတိပဋ္ဌာနသုတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13077</id>
    <revision>
      <id>59639</id>
      <timestamp>2026-10-30T09:21:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox ဓရ် | နာမ = မဟာသတိပဋ္ဌာနသုတ် | ရုပ်ထမိက် = The Dharmacakra.JPG | မုက်လိက်ရုပ် = စက်ဓမ္မ (Dharmacakra) မစၞောန်ထ္ၜး သမ္ဗောဓိဉာဏ် | ဘာသာ = ပါဠိ (Pāli) | နိကာယ = ဒီဃနိကာယ (Dīgha Nikāya) | လၟိဟ်ဓရ် = သတိ...&quot;</comment>
      <origin>59639</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11400" sha1="c0i9zjtmon0abj1m0azqyaz2iw116w9" xml:space="preserve">{{Infobox ဓရ်
| နာမ = မဟာသတိပဋ္ဌာနသုတ်
| ရုပ်ထမိက် = The Dharmacakra.JPG
| မုက်လိက်ရုပ် = စက်ဓမ္မ (Dharmacakra) မစၞောန်ထ္ၜး သမ္ဗောဓိဉာဏ်
| ဘာသာ = ပါဠိ (Pāli)
| နိကာယ = ဒီဃနိကာယ (Dīgha Nikāya)
| လၟိဟ်ဓရ် = သတိပဋ္ဌာန် ၄ သာ်
| ဂကောံဓရ် = သမာဓိ ကေုာံ ပညာ
| ပရူပရာ = ပရေၚ်ပတန် သတိ သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ဉာဏ်ပညာ ဝိပဿနာ ကေုာံ အာစိုပ် နိဗ္ဗာန်
}}

မဟာသတိပဋ္ဌာနသုတ် (Mahāsatipaṭṭhāna Sutta) ဒှ် သုတ် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ လိက်ပိဋကတ် ပါဠိ (Pāli Canon) မတွံလဝ် နဲကဲ သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် သတိ ကေုာံ ပညာ ရ။ သုတ် ဏအ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဒီဃနိကာယ (Dīgha Nikāya) မဒှ် သုတ် လၟေၚ် ၂၂ တုဲ စၞောန်ထ္ၜးလဝ် လၟေၚ် ပရေၚ်လွဳပရာ ဓရ် သတိပဋ္ဌာန် ၄ သာ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot;&gt;{{cite book |last=Walshe |first=Maurice |year=1987 |title=The Long Discourses of the Buddha: A Translation of the Dīgha Nikāya |publisher=Wisdom Publications |isbn=978-0861711031}}&lt;/ref&gt;။ ပ္ဍဲ သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ (Theravāda) ပရေၚ်ပတန် သတိ ဏအ် ဒှ် ဂၠံၚ်တရဴ မွဲဓဝ် (ဧကာယနော မဂ္ဂေါ) သွက်ဂွံ သ္အးဇ္ၚး ကိလေသ သတ္တံ တုဲ တိတ်ဗၠး နူ ဒဒိုက် သံသာ ရ။ 

ကျာ်တြဲ ဂေါတမ (Gautama Buddha) တွံထ္ၜးလဝ် သုတ် ဏအ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် ကမ္မာသဒမ္မ (Kammāsadamma) ဇရေၚ် ညးဍုၚ် ကုရု (Kuru) တံ ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot;&gt;{{cite book |last=Analayo |first=Bhikkhu |year=2003 |title=Satipatthana: The Direct Path to Realization |publisher=Windhorse Publications |isbn=978-1899579549}}&lt;/ref&gt;။ သုတ် ဏအ် တုပ်သၟဟ် ကဵု သတိပဋ္ဌာနသုတ် (Satipaṭṭhāna Sutta) မပါလုပ် ပ္ဍဲ မဇ္ဇျိမနိကာယ (Majjhima Nikāya) ကီု လေဝ် မဟာသတိပဋ္ဌာနသုတ် တြးလဝ် ပရေၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဓမ္မာနုပဿနာ (Dhammānupassanā) ဗွဲမလှဲလး ဂၠိုၚ် နူ ရ။ ပရေၚ်လွဳပရာ သတိ ဏအ် ဟွံသေၚ်ဆ ပတန်စိုတ် သမထ မွဲသာ်ဓဝ် သီုဒှ် သဇိုၚ် သွက် ပရေၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဝိပဿနာ (Vipassanā) မာန် ရ&lt;ref name=&quot;src3&quot;&gt;{{cite book |last=Nyanaponika |first=Thera |year=1962 |title=The Heart of Buddhist Meditation |publisher=Weiser Books |isbn=978-0877280738}}&lt;/ref&gt;။

လၟေၚ် ဓရ် သတိပဋ္ဌာန် ၄ သာ် ဏအ် ပါ်လဝ် ကဏ္ဍ အဓိက မတွံဂး ကာယာနုပဿနာ (ပရေၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ရုပ်ကာယ)၊ ဝေဒနာနုပဿနာ (ပရေၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒဒှ်မစသိုၚ်)၊ စိတ္တာနုပဿနာ (ပရေၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် စိုတ်) ကေုာံ ဓမ္မာနုပဿနာ (ပရေၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သဘဴဓရ်) ရ&lt;ref name=&quot;src4&quot;&gt;{{cite book |last=Sujato |first=Bhikkhu |year=2012 |title=A History of Mindfulness |publisher=Santipada |isbn=978-1921842108}}&lt;/ref&gt;။ ပူဂိုလ် မလွဳပရာ ဓရ် တံ ဒးနိဿဲ ကေတ် နူကဵု နဲကဲ တံဏအ် သွက်ဂွံ ညာတ်ကေတ် သဘဴ အနိစ္စ (Anicca)၊ ဒုက္ခ (Dukkha) ကေုာံ အနတ္တ (Anatta) ဇေတ်တ် ရ။

== နိဒါန် ကေုာံ ဝၚ် ==
ဝေါဟာရ ပါဠိ &quot;သတိပဋ္ဌာန&quot; မကၠုၚ်နူ &quot;သတိ&quot; (Sati - ပွမဗှ်သၞာ၊ ပွမစွံသတိ) ကေုာံ &quot;ပဋ္ဌာန&quot; (Paṭṭhāna - ဌာန်ဒတန် ဟွံသေၚ်မ္ဂး သဇိုၚ်) ဟွံသေၚ်မ္ဂး &quot;ဥပဋ္ဌာန&quot; (Upaṭṭhāna - ပွမပတန်လဝ်) ရ။ သဘဴဓရ် ဏအ် စၞောန်ထ္ၜး ဌာန်ဒတန် သွက် စိုတ် ဂွံ တန်ကြန် တုဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အာရီု မက္တဵုဒှ် လၟုဟ် လၟုဟ် ဗွဲမတပ်တး ရ&lt;ref name=&quot;src5&quot;&gt;{{cite book |last=Gunaratana |first=Henepola |year=2012 |title=The Four Foundations of Mindfulness in Plain English |publisher=Wisdom Publications |isbn=978-0861719068}}&lt;/ref&gt;။ ပရေၚ်လွဳပရာ သတိ ဏအ် ဒှ် အၚ်္ဂ မပါလုပ် ပ္ဍဲ မဂ္ဂၚ် ၈ သာ် (Noble Eightfold Path) မတွံဂး သမ္မာသတိ ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
! လၟေၚ် !! ယၟု သတိပဋ္ဌာန် !! အဓိပ္ပါယ် !! ပရေၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်
|-
| ၁ || ကာယာနုပဿနာ (Kāyānupassanā) || ပွမသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ရုပ်ကာယ || ယီုလုပ်ယီုတိတ်၊ ဣရိယာပိုတ် ၄ သာ်၊ ရုပ် ၃၂ သာ်၊ ဓာတ် ၄ သာ်၊ ဇွ ၉ သာ်
|-
| ၂ || ဝေဒနာနုပဿနာ (Vedanānupassanā) || ပွမသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဝေဒနာ || သုခဝေဒနာ၊ ဒုက္ခဝေဒနာ၊ ဥပေက္ခာဝေဒနာ မက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ကာယ ကေုာံ စိုတ်
|-
| ၃ || စိတ္တာနုပဿနာ (Cittānupassanā) || ပွမသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် စိုတ် || စိုတ်မၞုံကဵု ရာဂ၊ ဒေါသ၊ မောဟ ကေုာံ စိုတ်မဟၟဲကဵု ရာဂ၊ ဒေါသ၊ မောဟ
|-
| ၄ || ဓမ္မာနုပဿနာ (Dhammānupassanā) || ပွမသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သဘဴဓရ် || နဳဝရဏ ၅ သာ်၊ ခန္ဓ ၅ သာ်၊ အာယတန ၁၂ သာ်၊ ဗောဇ္ဇျၚ် ၇ သာ်၊ သစ္စ ၄ သာ်
|}
&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;

သုတ် ဏအ် က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် ပ္ဍဲ အခိၚ် ကျာ်တြဲ မဂျိုၚ်တဴ လမျီု တုဲ တွံလဝ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် မၞုံကဵု ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်မောဝ် မတွံဂး ကမ္မာသဒမ္မ ရ။ ညးဍုၚ် ကုရု တံ ဒှ် ပူဂိုလ် မၞုံကဵု ဉာဏ်ပညာ ရိုဟ်ကၞက် ခိုဟ် တုဲ ကျာ်တြဲ တွံထ္ၜး ဓရ် မလှိုၚ်ဇြိုဟ် ဏအ် ဗွဲမရုံဂပ် ရ&lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt;။

== ကာယာနုပဿနာ ==
ကာယာနုပဿနာ (Kāyānupassanā) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပွမစွံသတိ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ရုပ်ကာယ အတိုၚ်မဒှ် ဇေတ်တ်&quot; ရ။ ကဏ္ဍ ဏအ် ဒှ် သဇိုၚ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် သွက်ဂွံ ပတန် သမာဓိ တုဲ ပါ်လဝ် နဲကဲ ၁၄ သာ် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ခန္ဓကာယ ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;။ နဲကဲ တံဏအ် စၞောန်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ရုပ်ကာယ ဏအ် ဟွံကျေဝ်ဂေါဝ် (အသုဘ)၊ ဟွံဗိုန် (အနိစ္စ) ကေုာံ ဟၟဲကဵု အတ္တ ရ။

နဲကဲ အဓိက ပ္ဍဲ ကာယာနုပဿနာ မတွံဂး အာနာပါနဿတိ (Ānāpānassati - ပွမစွံသတိ လတူ ယီုလုပ် ယီုတိတ်) ရ။ ပူဂိုလ် မလွဳပရာ ဓရ် ဇကု ယီုလုပ် ဂၠိၚ် မ္ဂး တီ ဒဒှ်ရ ယီုလုပ် ဂၠိၚ် ရ၊ ယီုတိတ် ဂၠေံ မ္ဂး တီ ဒဒှ်ရ ယီုတိတ် ဂၠေံ ရ&lt;ref name=&quot;src3&quot; /&gt;။ သာ်ဏအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ယီုလုပ် ယီုတိတ် ဇၟာပ်အခိၚ် တုဲ သမာဓိ တန်ကြန် ကၠုၚ် ရ။ ပါဲနူ ဂှ် ဣရိယာပိုတ် ၄ သာ် မတွံဂး အာ၊ က္တဵု၊ ဂဇအ်၊ တိက် တံ လေဝ် ဒးစွံ သတိ ဇၟာပ် ချဳဒရာၚ် ရ&lt;ref name=&quot;src5&quot; /&gt;။

== ဝေဒနာနုပဿနာ ==
ဝေဒနာနုပဿနာ (Vedanānupassanā) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပွမစွံသတိ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒဒှ်မစသိုၚ် (ဝေဒနာ)&quot; ရ။ ကာလ ရုပ်ကာယ ကေုာံ စိုတ် သ္ၚဳအာ လပါ် အာရီု မွဲမွဲ ဝေဒနာ ၃ သာ် က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် လၟုဟ် လၟုဟ် ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;။ ဝေဒနာ တံဏအ် မတွံဂး သုခဝေဒနာ (Sukha - ပရေၚ်တသိုက်)၊ ဒုက္ခဝေဒနာ (Dukkha - ပရေၚ်ဒဒိုက်) ကေုာံ အဒုက္ခမသုခဝေဒနာ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဥပေက္ခာဝေဒနာ (Upekkhā - ပရေၚ်မဇ္ဇျဟ် ဟွံဒိုက် ဟွံသိုက်) ရ။

ညးမလွဳပရာ ဓရ် တံ ကာလ သုခဝေဒနာ က္တဵုဒှ် မ္ဂး တီ ဒဒှ်ရ သုခဝေဒနာ က္တဵုဒှ် ရ။ ကာလ ဒုက္ခဝေဒနာ က္တဵုဒှ် မ္ဂး တီ ဒဒှ်ရ ဒုက္ခဝေဒနာ က္တဵုဒှ် ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;။ နဲကဲ ဏအ် ဟွံကဵု စိုတ် စောဲလာံ လတူ သုခ တုဲ ဟွံကဵု စိုတ် ထေဲထုတ် လတူ ဒုက္ခ ရ။ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဝေဒနာ တံ နဒဒှ် သဘဴဓရ် မက္တဵုဒှ် တုဲ လီုလာ်အာ ဗွဲမပြဟ် ရ&lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt;။

— continue: section 4 —</text>
      <sha1>c0i9zjtmon0abj1m0azqyaz2iw116w9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အက္ခရ် ( ဃ ) ဂှ် မုအဓိပ္ပါယ်ရော</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13078</id>
    <revision>
      <id>59640</id>
      <timestamp>2026-10-30T11:31:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>အဲလွဳနာဲ</username>
        <id>4326</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox | title = အက္ခရ် (ဃ) ဂှ် မုအဓိပ္ပါယ်ရော | image = [[File:Brahmi_aksharas.svg|100px|center|အက္ခရ်ဗြဟ္မီ ကေုာံ ဗျည်ဝဂ်က]] | caption = ဗီုပြင် တမ်ဗဳဇ အက္ခရ် &quot;ဃ&quot; (Voiced Aspirated Velar Plosive / Gha) မဒှ်သင်္ကေတဗျည်စတုတ္ထ ပ္ဍဲ...&quot;</comment>
      <origin>59640</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19397" sha1="998wnl4bfb8s50mpc54cw0ivlngqpx2" xml:space="preserve">{{Infobox
| title = အက္ခရ် (ဃ) ဂှ် မုအဓိပ္ပါယ်ရော
| image = [[File:Brahmi_aksharas.svg|100px|center|အက္ခရ်ဗြဟ္မီ ကေုာံ ဗျည်ဝဂ်က]]
| caption = ဗီုပြင် တမ်ဗဳဇ အက္ခရ် &quot;ဃ&quot; (Voiced Aspirated Velar Plosive / Gha) မဒှ်သင်္ကေတဗျည်စတုတ္ထ ပ္ဍဲသၞောတ်မလိက်အိန္ဒိယခေတ်တြေံ
| label1 = က္ဍိုပ်လိက်
| data1 = အက္ခရ် &quot;ဃ&quot; (The Fourth Consonant 'Gha')
| label2 = ဗီုပြင်ရမျာင်
| data2 = ရမျာင်ဗျည်စတုတ္ထ/ရမျာင်ကျာဓါတ်ထ္ၜး [ɡʱa] / [ɡa]
| label3 = ဗဳဇမလိက်
| data3 = [[အက္ခရ်ဗြဟ္မီ]] → [[အက္ခရ်ပလ္လဝ]] → [[အက္ခရ်မန်ခေတ်တြေံ]]
| label4 = ကဆံင်သဒ္ဒါ
| data4 = ဗျည်ဂကောံစတုတ္ထ (Voiced Aspirated Velar Stop)၊ ဗျည်ဝဂ်က
| label5 = ယူနဳကုဒ် (Unicode)
| data5 = U+1003 (Myanmar Letter Gha)
}}

'''အက္ခရ် (ဃ) ဂှ် မုအဓိပ္ပါယ်ရော''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Linguistic and Structural Significations of the Mon Fourth Consonant 'Gha''') ဝွံ ဒှ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အခန်ကဏ္ဍ သဒ္ဒါ၊ ဝင်၊ ရမျာင်ဗေဒ ကေုာံ လူမၞိဟ်ဗေဒ မဆေင်ကဵု အက္ခရ် &quot;ဃ&quot; (Voiced Aspirated Velar Plosive / Gha) မဒှ် ဗျည်စတုတ္ထ ပ္ဍဲဝဂ်က တုဲ ထ္ၜးလဝ် မုက်မတ် ရမျာင်ကျာဓါတ်ထ္ၜး ပ္ဍဲ [[မလိက်မန်]] (Mon Script) ကေုာံ [[အရေဝ်မန်]] (Mon Language) ရ။ အက္ခရ် &quot;ဃ&quot; ဝွံ စကာနဒဒှ် ဗျည်ဝဂ်စတုတ္ထ သွက်ဂွံ ဗဒှ်ရမျာင် ကျာဓါတ်ထ္ၜး (Aspirated Voiced Velar Stop) `[ɡʱa]` ပ္ဍဲအရေဝ်မန် ကေုာံ ဝေါဟာရ ပါဠိ-သံသာကြိုတ် ရ။ လိက်ပရေင်ဝွံ ပ္တိုန်ထ္ၜးလဝ် လညာတ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အလုံကဏ္ဍနာနာ အတိုင်သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် ရမျာင်ဗေဒ၊ သဒ္ဒါ ကေုာံ ဝင်ခေတ်အဆက်ဆက်ရ။

== ပွံက် ကေုာံ ဗဟိရအာရီု (Definition and Overview) ==
နကဵုသၞောတ်ဗေဒအရေဝ်ဝေါဟာ ([[Linguistics]])၊ အက္ခရ် &quot;ဃ&quot; ဝွံ မနွံကဵု တာလျိုင်ၜါကဏ္ဍ အဓိကရ။

# နဒဒှ် '''ဗျည်ဝဂ်စတုတ္ထ (Voiced Aspirated Velar Stop)''' မပစၞးကဵု ရမျာင်ကျာဓါတ်ထ္ၜး ပ္ဍဲသၞောတ်မလိက် ဂကောံဗြဟ္မီ။

# နဒဒှ် '''သရတမ်စရင် ကေုာံ ဝေါဟာရပဓာန်''' (Voiced Aspirated Root Consonant) မသုင်စောအ် သွက်ဂွံ ဗဒှ်ရမျာင် &quot;ဃ&quot; ပ္ဍဲအရေဝ်မန် ကေုာံ ဝေါဟာရ မကၠုင်နူ ပါဠိ ကေုာံ သံသာကြိုတ်။

နကဵုသၞောတ်သဒ္ဒါမန် ကေုာံ ပါဠိ၊ အက္ခရ် &quot;ဃ&quot; ဝွံ ဒှ်ဗျည်ဇကုပူဂိုလ် သက္ကုမှီမှဲ၊ ဒှ်အရာ မဒတန် နဒဒှ် စတုတ္ထဝဂ် ကေုာံ သီုစကာ နဒဒှ် တမ်တြေံ ဝေါဟာမန်ဇေတ်ဇေတ် မဒှ်အရာ ကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲပရေင်ဗ္တောန် လိက်မန် ခေတ်တြေံ ကေုာံ ခေတ်လၟုဟ် ရ။

== ဝင် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ဝင်အက္ခရ် &quot;ဃ&quot; ဝွံ ဆက်စပ်ကၠုင်နူ [[အက္ခရ်ဗြဟ္မီ]] (Brahmi script) မဒှ်သင်္ကေတ ဗျည်ပါင်က္ဍိုပ် ကျာဓါတ်ထ္ၜး တမ်ဗဳဇ ဂကောံအိန္ဒိယတြေံရ။ ပ္ဍဲခေတ်အက္ခရ်ဗြဟ္မီ၊ သင်္ကေတဏအ် ဒှ်အရာ မဆေင်ကဵု ပွမဗြုတိတ် ရမျာင်ကျာဓါတ်ထ္ၜး ပါင်က္ဍိုပ်ဇြိုဟ်ရ။

ကာလစိုပ် ခေတ်အက္ခရ်ပလ္လဝ ([[Pallava script]]) ပ္ဍဲအိန္ဒိယသၠုင်ကျာ မဒှ်တမ်ဗဳဇ မလိက်မန်၊ သင်္ကေတ ဃ ဝွံ ပြံင်လှာဲအာ နကဵုဗီုပြင် ခၠိုဟ်သ္အး ပ္ဍဲသၞောတ်မလိက်သၠုင်ကျာ။ ကာလမန်တအ် ကေတ်စကာ ပ္ဍဲခေတ်ဒွါရဝတဳ ကေုာံ ခေတ်သဓီု၊ မန်တအ် ဖန်ဇန်ကေတ် ဗီုပြင် အက္ခရ် &quot;ဃ&quot; တုဲ ဒှ်ကၠုင် အက္ခရ် &quot;ဃ&quot; မနွံကဵု လက္ခဏာတၟေင် ပ္ဍဲသၞောတ်မလိက်မန် ခေတ်အဆက်ဆက်ရ။

== သဇိုင် ရမျာင်ဗေဒ (Fundamental Phonetic Concepts) ==
နကဵုရမျာင်ဗေဒ ([[Phonetics]])၊ အက္ခရ် &quot;ဃ&quot; ပစၞးကဵု ရမျာင်ဗျည်ကျာဓါတ်ထ္ၜး ပါင်က္ဍိုပ် (Voiced Aspirated Velar Plosive) မစက္တဵုဒှ် နူပွမပတိတ်ကျာ နကဵုမြာင်က္ဍိုပ် ပါင်က္ဍိုပ် မနွံကဵု ကျာဓါတ်ထ္ၜး မက္တဵုဒှ် ရမျာင် `[ɡʱa]` သို့မဟုတ် `[ɡa]` ရ။

ပ္ဍဲသၞောတ် ရမျာင်တၟေင်မန် (Mon Register System):

* '''ရမျာင်ကောန်တၟအ် (Clear/Head Register):''' ကာလစကာ ဗျည်အက္ခရ် စတုတ္ထဝဂ် (ဥပမာ - ဃ [ɡʱa], ဃာ [ɡʱaː]) ဗြုတိတ် ရမျာင်ကျာဓါတ်ထ္ၜး သၠုင်၊ တုဲ ဒှ်ရမျာင် ဗျည်စတုတ္ထ။
* '''ရမျာင်ဇြိုဟ် (Chest/Breathy Register):''' ကာလစကာ ဗျည်အက္ခရ် စတုတ္ထဝဂ် မနွံကဵု ရမျာင်ကျာဇြိုဟ် တုဲ နွံကဵု ရမျာင်ကျာဓါတ် လဒေါမ် ရ။

== ကဆံင် ကေုာံ ဗီုပြင်စကာ (Major Branches / Classification) ==
အက္ခရ် &quot;ဃ&quot; ကေုာံ သၞောတ်စကာ ဍေံ ပါ်ခြာ လဝ် ၃ သၞောန် အဓိက:

# '''နဒဒှ် ဗျည်ဝဂ်စတုတ္ထ (Voiced Aspirated Velar Stop):''' စကာနဒဒှ် တမ်စရင်ဝဂ်က မရနုက်ကဵု ၄ ပ္ဍဲဗျည် ၃၅ မ သွက်ဂွံ ဗဒှ် ရမျာင်မလိက် (ဥပမာ- က, ခ, ဂ, ဃ, ၚ)။

# '''နဒဒှ် တမ်တြေံဝေါဟာရ (Root Character):''' ချူနကဵု မလိက် &quot;ဃ&quot; သွက်ဂွံ ပစၞးကဵု မလိက်နာမ်၊ ကိရိယာ တမ်ပိုဒ် ပ္ဍဲအရေဝ်မန် (ဥပမာ- ဃော, ဃာသ)။

# '''နဒဒှ် သင်္ကေတပလန် သို့မဟုတ် ပွမဆက်စပ် (Grammatical Prefix/Initial):''' သုင်စောအ် နဒဒှ် တမ်ဗျည် မဆက်စပ် ကုသရနာနာ ပ္ဍဲကဏ္ဍ သဒ္ဒါမန်။

== ပရေင်ၜတ်ကၞာတ် ကုအက္ခရ်ဂကောံဗြဟ္မီ (Comparative Analysis) ==
ပရေင်ၜတ်ကၞာတ် ဗီုပြင် ကေုာံ သၞောတ်ရမျာင် အက္ခရ် 'Gha' ပ္ဍဲအက္ခရ် ဂကောံဗြဟ္မီ အာရှအគ្នေဲ ဂမၠိုင် ထ္ၜးလဝ် ပ္ဍဲဇယံက် ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဇယံက် ၜတ်ကၞာတ် ဗျည် Gha/ဃ ပ္ဍဲအက္ခရ်နာနာ
! အက္ခရ် (Script)
! ဗီုပြင်အက္ခရ် (Character)
! ဗီုပြင်ဝဂ် (Group)
! ရမျာင်သဇိုင် (IPA)
|-
| '''မန် (Mon)''' || ဃ || ဝဂ်က (စတုတ္ထ) || [ɡʱa]
|-
| '''ဗၟာ (Burmese)''' || ဃ || ဝဂ်က (စတုတ္ထ) || [ɡʱa]
|-
| '''ထာဲ (Thai)''' || ฆ || Aksora Tam || [kʰɔː]
|-
| '''ခမေန် (Khmer)''' || ឃ || Akhar Kho || [kʰɔː]
|-
| '''ပါဠိ/သံသာကြိုတ် (Devanagari)''' || घ || Voiced Aspirated Velar Stop || [ɡʱɐ]
|}

== အခန်ကဏ္ဍ ပ္ဍဲဝေါဟာပါဠိ ကေုာံ သံသာကြိုတ် (Role in Pali and Sanskrit Loanwords) ==
ဝေါဟာမန် မစကာ ဗျည်ဃ ဝွံ ဆက်စပ်ကဵု ဝေါဟာရ ပါဠိ-သံသာကြိုတ် ကဏ္ဍဇၞော်ဇၞော်ဂမၠိုင်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဇယံက် ဝေါဟာစကာ အက္ခရ် &quot;ဃ&quot; ပ္ဍဲလိက်ပတ်မန်
! ဝေါဟာ (Word)
! တမ်ဗဳဇ (Origin)
! အဓိပ္ပါယ် ပ္ဍဲအရေဝ်မန် (Meaning in Mon)
|-
| '''ဃောသ''' || ပါဠိ: ''Ghosha'' || ရမျာင်၊ ဂၠိုင်၊ ပွမဗြုတိတ် ရမျာင်ဇၞော်။
|-
| '''ဃာတန''' || ပါဠိ: ''Ghatana'' || ပွမပလီုပလှ်၊ ပွမဂစိုတ်။
|-
| '''ဃရုဒါရ်''' || ပါဠိ: ''Gharudāra'' || တၠသ္ၚိ၊ မၞိဟ်မမင်မွဲ သ္ၚိကၟိန်။
|-
| '''ဃာသ''' || ပါဠိ: ''Ghāsa'' || သွက်စၞ၊ စၞအာဟာရ။
|-
| '''ဃောရ''' || ပါဠိ: ''Ghora'' || ဒေါသဇၞော်၊ ကံဇြိုင်၊ မေတ်စိုတ်လုလု။
|}

== ပွမဆဵုညာတ် ပ္ဍဲလိက်တၟအ်တြေံ (Epigraphic Representations and Discoveries) ==
[[File:Mon Inscription Detail Bago.jpg|thumb|250px|left|လိက်တၟအ်မန် ခေတ်ဟံသာဝတဳ မထ္ၜးလဝ် ဗီုပြင်အက္ခရ် ဃ ကေုာံ မလိက်မန်တြေံ]]
ပ္ဍဲကဏ္ဍ သုတေသန လိက်တၟအ်မန် ([[Epigraphy]])၊ အက္ခရ် &quot;ဃ&quot; ဝွံ ဆဵုညာတ်လဝ် ပ္ဍဲလိက်တၟအ် မန်ခေတ်သထုံ၊ ခေတ်ဗုကာံ ကေုာံ ခေတ်ဟံသာဝတဳ (ဥပမာ လိက်တၟအ် ကလျာဏဳ / Kalyani Mon Inscriptions) ရ။

ပ္ဍဲလိက်တၟအ် ခေတ်မန်တြေံတအ်ဂှ် အက္ခရ် &quot;ဃ&quot; ဝွံ ချူစကာ နဒဒှ် တမ်ဗျည်ကျာဓါတ်ထ္ၜး ပ္ဍဲဝေါဟာရ ပါဠိ-မန် (ဥပမာ- ဃောသ, ဃာသ) မဒှ်အရာ ထ္ၜးကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မလိက်မန် ခိုင်ကၠိုက်ရ။

== ပရေင်ဆက်စပ် ကုယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေၚ်ပညာ (Sociocultural and Educational Significance) ==
ပ္ဍဲယေန်သၞာင် မၞိဟ်မန်၊ အက္ခရ် ကေုာံ ဝေါဟာမစကာ &quot;ဃ&quot; ဝွံ နွံကဵု ၚုဟ်မး သဒ္ဒါ ကေုာံ ပရေင်ပညာ ဘာသာဇၞော်အိုတ်ရ။

* '''ပွမဗ္တောန် ဖတွဲမလိက်မန်:''' ပ္ဍဲသၞောတ် ပရေင်ပညာ ဘာလကျာ်မန် ([[Mon Monastic Education System]])၊ ပွမဖဍောတ် &quot;က ခ ဂ ဃ ၚ&quot; ဂှ် အက္ခရ် &quot;ဃ&quot; ဝွံ စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် ဗျည်စတုတ္ထ မရနုက်ကဵု ၄ မဒးလ္ၚတ် တမ်စရင်ရ။
* '''ကဏ္ဍသာသနာ ကေုာံ ဓရ်ဂမၠိုင်:''' ပွမဗ္တောန် ဝေါဟာမန် ကေုာံ ပါဠိဂမၠိုင် ပ္ဍဲလိက်ပရိယတ္တိ မန်ဂှ် ပွမစကာ &quot;ဃ&quot; သွက်ဂွံ သောၚ်က္လး အဓိပ္ပါယ် ဝဂ်စတုတ္ထ ဂှ် ဒှ်အရာ မဟွံမဲ ဟွံဂွံရ။

== ခေတ်ကွန်ပျူတာ ကေုာံ နဲကဲပညာ (Modern Digital Representation and Technology) ==
[[File:Unicode Logo.svg|thumb|150px|right|သၞောတ်ယူနဳကုဒ် သွက် မလိက်မန် ကေုာံ အက္ခရ်အာရှဂမၠိုင်]]
ပ္ဍဲခေတ် နဲကဲပညာသၟာဲလပှ် (Digital Age)၊ အက္ခရ် &quot;ဃ&quot; ဝွံ ပါတ်လုပ် ပ္ဍဲသၞောတ်ယူနဳကုဒ် ([[Unicode Standard]]) မြန်မာ-မန် စၟတ်သမ္တီလဝ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ:

* ကုဒ်မလိက် &quot;ဃ&quot; = `U+1003`

ပ္ဍဲသၞောတ် Font Keyboard မန် (ဥပမာ Mon3 Keyboard, Pyidaungsu Keyboard)၊ ပွမနှေတ် &quot;ဃ&quot; ဂှ် ဗဒှ်ကဵု မလိက် &quot;ဃ&quot; နကဵုသၞောတ် ရေန်ဒါရိန် (Rendering Engine) စိုပ်ဒတုောံ။ ဏအ်ဂှ် ရောမ်ဂၠောဲကဵု ပွမစကာ မလိက်မန် ပ္ဍဲကွန်ပျူတာ ကေုာံ ဖုန်းတအ် နကဵု စရာဲသဒ္ဒါ မဒးရးရ။

== အနာဂတ် ကေုာံ တင်ကသဳ (Future Trends / Challenges) ==
ပ္ဍဲခေတ်အနာဂတ်၊ တင်ကသဳ သွက် အက္ခရ် &quot;ဃ&quot; ဝွံ ဒှ်ပွမ ပြံင်လှာဲအာ နဲကဲစကာ အရေဝ်စကာ ကေုာံ ပွမဗ္တောန် သဒ္ဒါ ပ္ဍဲကောန်သၟတ်ခေတ်တၟိရ။

* ပ္ဍဲစိုတ် ကောန်သၟတ် လ္ၚဵုတအ်၊ ပွမစကာ ဗျည်ဝဂ် ကေုာံ ဗျည်မန်တြေံ တအ် ထုဲကြာန်အာ ရေင်သကအ် ဟိုတ်နူ ရမျာင် ကျာဓါတ်ထ္ၜး ပ္ဍဲအရေဝ်စကာ ဇၟာပ်တ္ၚဲ။
* ပွမနွံပၟိက် ကဵု ပရေင်စှ်ေစိုတ် သုတေသန ဗေဒအရေဝ် ပ္ဍဲကဏ္ဍ ရမျာင်ဗေဒ (Phonetics) သွက်ဂွံ မၚ်မွဲလဝ် စရာဲ ဗျည်စတုတ္ထ ပ္ဍဲအရေဝ်မန်။

နကဵု နဲကဲမၚ်မွဲ ယေန်သၞာင် ကေုာံ လိက်ပတ်၊ ပွမပလုက်စောန် ကဵုပညာ စကာ မလိက် &quot;ဃ&quot; ပ္ဍဲသၞောတ် ပရေင်ပညာ၊ လိက်ကၞောတ်၊ ကေုာံ သၟာဲလပှ်တအ်ဂှ် ဒှ်အရာ ကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ်လဝ် အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ စရာဲ အက္ခရ် &quot;ဃ&quot; ဝွံ လၟိုန်ကာလရ။

== နိဿဲ ==
{{Reflist|refs=
{{cite book
|last=Shorto
|first=H. L.
|title=A Dictionary of Modern Spoken Mon
|publisher=Oxford University Press
|year=1962
|isbn=978-0197135242
}}

{{cite book
|last=Bauer
|first=Christian
|title=Inscriptions of Mon-Khmer Studies
|publisher=Mahidol University
|year=1984
}}

{{cite journal
|last=Jenny
|first=Mathias
|title=The Mon Language in Myanmar and Thailand: Narrative and Grammar
|journal=University of Zurich
|year=2011
}}

{{cite book
|last=Daniels
|first=Peter T.
|title=The World's Writing Systems
|publisher=Oxford University Press
|year=1996
|isbn=978-0195079937
}}

{{cite web
|title=Unicode Consortium Code Charts: Myanmar (U1000)
|url=[https://www.unicode.org/charts/PDF/U1000.pdf](https://www.unicode.org/charts/PDF/U1000.pdf)
|website=Unicode Consortium
|access-date=2026-08-11
}}

{{cite book
|last=Rhys Davids
|first=T. W.
|title=Pali-English Dictionary
|publisher=Pali Text Society
|year=1921
}}

{{cite book
|last=Mon Chit Thaung
|first=U
|title=Old Mon Inscriptions and Mon Culture
|publisher=Mon Culture Department
|year=1975
}}

{{cite journal
|last=Diffloth
|first=Gérard
|title=The Austroasiatic Linguistic Family and Mon Monography
|journal=Mon-Khmer Studies
|year=1989
}}

{{cite book
|last=Salomon
|first=Richard
|title=Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and other Indo-Aryan Languages
|publisher=Oxford University Press
|year=1998
|isbn=978-0195099843
}}

{{cite book
|last=Tun Way
|first=U
|title=The Academic Grammar of Mon Language
|publisher=Mawlamyine University Press
|year=2005
}}
}}

== လိက်ပတိုန်စပ် ==

* [[https://www.unicode.org](https://www.unicode.org) Unicode Official Website]
* [[https://sealang.net/monkhmer](https://sealang.net/monkhmer) SEAlang Mon-Khmer Languages Repository]
* [[https://www.youtube.com/watch?v=example](https://www.youtube.com/watch?v=example) Mon Language Grammar Tutorial]

{{Commons category|Mon alphabet}}

[[Category:မလိက်မန်]]
[[Category:ဗေဒအရေဝ်ဝေါဟာ]]
[[Category:အက္ခရ်ဗြဟ္မီ]]
[[Category:သဒ္ဒါပါဠိ]]
[[Category:သုတေသန]]
[[Category:နဲကဲပညာ]]

{{Navbox
| name      = အက္ခရ် (ဃ) ဂှ် မုအဓိပ္ပါယ်ရော
| title     = [[မလိက်မန်]] ကေုာံ [[ဗေဒအရေဝ်ဝေါဟာ]]
| listclass = hlist
| list1     =

* [[အက္ခရ်ဗြဟ္မီ]]
* [[အက္ခရ်ပလ္လဝ]]
* [[မလိက်မန်ခေတ်တြေံ]]
* [[သရမန်]]
* [[ဗျည်မန်]]
* [[ယူနဳကုဒ်]]
* [[သဒ္ဒါပါဠိ]]
* [[ရမျာင်ဗေဒ]]
}}</text>
      <sha1>998wnl4bfb8s50mpc54cw0ivlngqpx2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝၚ်ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13079</id>
    <revision>
      <id>59641</id>
      <timestamp>2026-10-30T11:52:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox history concept | name         = ဝင်ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ်လူမှု | native_name  = History of Social Development | image        = [[ဝှာင်:Industrial revolution machinery.jpg|250px|center|လၟေၚ်မပြံၚ်လှာဲ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ်လူမှု ခေတ်စက်မှု]] | caption      = လၟေၚ်ပ...&quot;</comment>
      <origin>59641</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7481" sha1="fii8xewvm4vj51i1s5mgxpaknkcuk3z" xml:space="preserve">{{Infobox history concept
| name         = ဝင်ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ်လူမှု
| native_name  = History of Social Development
| image        = [[ဝှာင်:Industrial revolution machinery.jpg|250px|center|လၟေၚ်မပြံၚ်လှာဲ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ်လူမှု ခေတ်စက်မှု]]
| caption      = လၟေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ်လူမှု နူခေတ်စက်မှု စိုပ် ခေတ်အနိစ္စာနိစ်
| field        = [[ဝင်လူမှုဗေဒ]], [[ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်ဝင်]], [[ပလ္လိတိက်]]
| key_concept  = မၚ်မွဲ ဍာ်ဒကေဝ် ဘဝ မနုဿ ကေုာံ သၟဟ်ဓရ် လူမှု (Human Well-being and Social Justice)
| major_eras   = [[ခေတ်တြေံ]], [[ခေတ်ပါ်စအ် စက်မှု]], [[ခေတ်အနိစ္စပၞာန်ဂၠးကဝ်]], [[ခေတ် SDGs]]
| related      = [[ဓရ်တြာဲလူမှု]], [[အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ်]], [[စိတ္တမနုဿဗေဒ]]
}}

'''ဝင်ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ်လူမှု''' (အၚ်္ဂလိက်: ''History of Social Development'') ဂှ် ဒှ်လၟေၚ်မပြံၚ်လှာဲ ကေုာံ မသိုၚ်ပတိုန် ဍာ်ဒကေဝ် ဘဝ ကောန်မၞိဟ်၊ သၟဟ်ဓရ် အပ္ဍဲ [[လူမှုဗေဒ|ဂကောံမၞိဟ်]] ကေုာံ သၞောတ်မၚ်မွဲ သန္တိသုခ မစပတမၠိ နူခေတ်တြေံ စိုပ် ခေတ်အနိစ္စာနိစ် ရ။ လၟေၚ်ဝင်ဏအ် ထ္ၜးကဵု မၞိဟ်တံ နူမသ္ၚဳမၠာ် ဆမတိုန်စအ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဒြပ်သၟး ဂှ် ပြံၚ်လှာဲစိုပ် လၟေၚ်မၚ်မွဲ မသိုၚ်ပတိုန် ဓရ်တြာဲလူမှု၊ [[အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ်]]၊ ပညာ၊ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ကေုာံ ဗၠးၜး မနုဿ အိုတ်သီု ရ။

== မပံက်အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ သဘောမနုဿ (Concept and Definition) ==
နကဵု သဘော [[ဝင်လူမှုဗေဒ]]၊ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ်လူမှု ဂှ် ဒှ် လၟေၚ်မနိဿဲ မဖန်ဗဒှ် ညံၚ် ဂကောံမၞိဟ် ဂွံမံၚ်စအ် ရာၚ်ဆာဲ၊ မဖျေံ တၚ်ဟွံသၟဟ်ဓရ် ကေုာံ မၚ်မွဲ ညးမၞုံကဵု တၚ်ယုတ်ဒိ တအ် ရ။

* '''လၟေၚ်မပြံၚ်လှာဲ''': မဒှ် လၟေၚ် နူ သၞောတ်စောအ်ဒြပ် ဟွံသၟဟ်ဓရ် စိုပ် သၞောတ် မၚ်မွဲ မနုဿ အိုတ်သီု။
* '''ဓရ်တြာဲလူမှု''': မဒှ် သဘော မပါ်ၚာံ ဖဵု ကေုာံ အခေါၚ်အရာ နကဵု မသၟဟ်သၟောဲ ရ။

== ခေတ်တြေံ ကေုာံ ဒဿနခေတ်ဟေမန္တ (Ancient and Classical Foundations) ==
ပ္ဍဲ ခေတ်တြေံ မပ္တံ ကဵု [[ဒဿနဂရိ]], [[ဒဿနအိန္ဒိယ]] ကေုာံ [[ဗုဒ္ဓဓရ်]]၊ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ်လူမှု မစပတုတ် နကဵု သဘောဓရ် မၚ်မွဲ ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ဓရ်စရိယ ရ။

* **ရာဇသၞောဝ် ကူရုသ် (Cyrus Cylinder - ၅၃၉ ဘဳသဳ)**: လိက်လန်ဇၞော် ပထမအိုတ် သွက်ဂွံ မၚ်မွဲ ဗၠးၜး ကေုာံ မဟွံကဵု ဒဵုကၠေံ သေဝ်။
* **သၞောဝ်ကျာ်အသောက**: မဖန်ဗဒှ် ဌာနစိတ္တကိရိယာ ပရေၚ်ထတ်ယုက် သွက် မၞိဟ် ကေုာံ တောံမၞိဟ်။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ လၟေၚ်ဝင် ခေတ်တြေံ မပြံၚ်လှာဲ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ်လူမှု
! ခေတ်ကာလ !! ဒေသ / သၞောဝ် !! တၚ်အဓိက
|-
| ၅၃၉ ဘဳသဳ || [[ပါရှာ]] (Cyrus Cylinder) || ပလးကေအ် သေဝ်၊ မၚ်မွဲ ဗၠးၜး ဘာသာ
|-
| ၂၅၀ ဘဳသဳ || [[အိန္ဒိယ]] (ကျာ်အသောက) || ဖန်ဗဒှ် ဘာနိဿဲ ကေုာံ ဇြပ်ယဲ
|-
| ၅ ဗွဝ်ကၠံ ဘဳသဳ || [[ဂရိတြေံ]] (Socrates &amp; Plato) || ဒဿန သၟဟ်ဓရ် ကေုာံ ညးဍုၚ်ကွာန်
|}

== ခေတ်အဝဲဇၞော် ကေုာံ တော်သူဇၟာဲ (Middle Ages and Welfare Institutions) ==
ပ္ဍဲ ခေတ်အဝဲဇၞော် (Middle Ages)၊ သၞောတ်မၚ်မွဲ လူမှု မစပ္တံ နူ ဂကောံဘာသာ၊ ဘာကျာ် ကေုာံ သၞောဝ်အလဵုအသဳ မပ္တံ ကဵု [[သၞောဝ်ညးဒုက္ခ အိၚ်ဂၠေန်]] (English Poor Laws 1601) မဖန်ဗဒှ် သၞောတ်မၚ်မွဲ ညးဒုက္ခဖဲသေၚ် ပထမအိုတ်။

== ခေတ်ရဳနုဿာန် ကေုာံ တော်ပလးအနိစ္စ (Renaissance and Enlightenment) ==
ခေတ်ရဳနုဿာန် (Renaissance) ကေုာံ ခေတ်တော်ပလးအနိစ္စ (Enlightenment) ပ္ဍဲ ၁၇-၁၈ ဗွဝ်ကၠံ မဖန်ဗဒှ် သဘောဓရ် [[ဥပဒေအနိစ်]] ကေုာံ [[အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ်]] နကဵု တၠပညာဂမၠိုၚ် မပ္တံ ကဵု [[ဂျွန် လောက်]] (John Locke) ကေုာံ [[ဇောန် ဇက် ရူသော]] (Jean-Jacques Rousseau) ရ။

[[ဝှာင်:Jean-Jacques Rousseau (painted portrait).jpg|thumb|280px|တၠပညာ [[ဇောန် ဇက် ရူသော]] (Jean-Jacques Rousseau) မစပ္တံ သဘောဓရ် သၟိၚ်ကောန်ထမၠေအ် လူမှု]]

== ခေတ်ပါ်စအ် စက်မှု ကေုာံ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲလူမှု (Industrial Revolution and Social Reform) ==
ပ္ဍဲ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ၊ ဟိုတ်နူ [[ပါ်စအ် စက်မှု]] (Industrial Revolution) တုဲ က္တဵုဒှ် ပြဿနာ ကေၚ်ကာ လယျာတ်၊ မၚ်မွဲ ကောန်ၚာ် ကေုာံ တၚ်ခြာ ကဆံၚ်လူမှု မသ္ဇိုဟ်တိုန်အာ။</text>
      <sha1>fii8xewvm4vj51i1s5mgxpaknkcuk3z</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>