ဝၚ်ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ၂

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mnw">
  <siteinfo>
    <sitename>ဝဳကဳပဳဒဳယာ</sitename>
    <dbname>mnwwiki</dbname>
    <base>https://mnw.wikipedia.org/wiki/%E1%80%99%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%99%E1%80%BA</base>
    <generator>MediaWiki 1.48.0-wmf.1</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">မဳဒဳယာ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">တၟေင်</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ညးလွပ်</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ညးလွပ် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ဝဳကဳပဳဒဳယာ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ဝှာင်</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ဝှာင် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">မဳဒဳယာဝဳကဳ</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">မဳဒဳယာဝဳကဳ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">ထာမ်ပလိက်</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">ထာမ်ပလိက် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">ရီု</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">ရီု ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ကဏ္ဍ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ကဏ္ဍ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">ပါင်မုက်</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">ပါင်မုက် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">မဝ်ဂျူ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">မဝ်ဂျူ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>ဝၚ်ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ၂</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13080</id>
    <revision>
      <id>59642</id>
      <timestamp>2026-10-30T12:02:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot; Code snippet  &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Infobox history concept  | name         = ဝင်ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ်လူမှု  | native_name  = History of Social Development  | image        = [[ဝှာင်:Industrial revolution machinery.jpg|250px|center|လၟေၚ်မပြံၚ်လှာဲ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ်လူမှု ခေတ်စက်မှု]]  | ca...&quot;</comment>
      <origin>59642</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14166" sha1="kms7ctckpnnj73uvtt6l1h3v8u1vqsq" xml:space="preserve">
Code snippet
 &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Infobox history concept
 | name         = ဝင်ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ်လူမှု
 | native_name  = History of Social Development
 | image        = [[ဝှာင်:Industrial revolution machinery.jpg|250px|center|လၟေၚ်မပြံၚ်လှာဲ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ်လူမှု ခေတ်စက်မှု]]
 | caption      = လၟေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ်လူမှု နူခေတ်စက်မှု စိုပ် ခေတ်အနိစ္စာနိစ်
 | field        = [[ဝင်လူမှုဗေဒ]], [[ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်ဝင်]], [[ပလ္လိတိက်]]
 | key_concept  = မၚ်မွဲ ဍာ်ဒကေဝ် ဘဝ မနုဿ ကေုာံ သၟဟ်ဓရ် လူမှု (Human Well-being and Social Justice)
 | major_eras   = [[ခေတ်တြေံ]], [[ခေတ်ပါ်စအ် စက်မှု]], [[ခေတ်အနိစ္စပၞာန်ဂၠးကဝ်]], [[ခေတ် SDGs]]
 | related      = [[ဓရ်တြာဲလူမှု]], [[အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ်]], [[စိတ္တမနုဿဗေဒ]]
 }}&lt;/nowiki&gt;
 
 &lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;ဝင်ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ်လူမှု&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; (အၚ်္ဂလိက်: &lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;History of Social Development&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;) ဂှ် ဒှ်လၟေၚ်မပြံၚ်လှာဲ ကေုာံ မသိုၚ်ပတိုန် ဍာ်ဒကေဝ် ဘဝ ကောန်မၞိဟ်၊ သၟဟ်ဓရ် အပ္ဍဲ &lt;nowiki&gt;[[လူမှုဗေဒ|ဂကောံမၞိဟ်]]&lt;/nowiki&gt; ကေုာံ သၞောတ်မၚ်မွဲ သန္တိသုခ မစပတမၠိ နူခေတ်တြေံ စိုပ် ခေတ်အနိစ္စာနိစ် ရ။ လၟေၚ်ဝင်ဏအ် ထ္ၜးကဵု မၞိဟ်တံ နူမသ္ၚဳမၠာ် ဆမတိုန်စအ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဒြပ်သၟး ဂှ် ပြံၚ်လှာဲစိုပ် လၟေၚ်မၚ်မွဲ မသိုၚ်ပတိုန် ဓရ်တြာဲလူမှု၊ &lt;nowiki&gt;[[အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ်]]&lt;/nowiki&gt;၊ ပညာ၊ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ကေုာံ ဗၠးၜး မနုဿ အိုတ်သီု ရ။
 
 &lt;nowiki&gt;== မပံက်အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ သဘောမနုဿ (Concept and Definition) ==&lt;/nowiki&gt;
 နကဵု သဘော &lt;nowiki&gt;[[ဝင်လူမှုဗေဒ]]&lt;/nowiki&gt;၊ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ်လူမှု ဂှ် ဒှ် လၟေၚ်မနိဿဲ မဖန်ဗဒှ် ညံၚ် ဂကောံမၞိဟ် ဂွံမံၚ်စအ် ရာၚ်ဆာဲ၊ မဖျေံ တၚ်ဟွံသၟဟ်ဓရ် ကေုာံ မၚ်မွဲ ညးမၞုံကဵု တၚ်ယုတ်ဒိ တအ် ရ။
 
 &lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; &lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;လၟေၚ်မပြံၚ်လှာဲ&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;: မဒှ် လၟေၚ် နူ သၞောတ်စောအ်ဒြပ် ဟွံသၟဟ်ဓရ် စိုပ် သၞောတ် မၚ်မွဲ မနုဿ အိုတ်သီု။
 &lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; &lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;ဓရ်တြာဲလူမှု&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;: မဒှ် သဘော မပါ်ၚာံ ဖဵု ကေုာံ အခေါၚ်အရာ နကဵု မသၟဟ်သၟောဲ ရ။
 
 &lt;nowiki&gt;== ခေတ်တြေံ ကေုာံ ဒဿနခေတ်ဟေမန္တ (Ancient and Classical Foundations) ==&lt;/nowiki&gt;
 ပ္ဍဲ ခေတ်တြေံ မပ္တံ ကဵု &lt;nowiki&gt;[[ဒဿနဂရိ]]&lt;/nowiki&gt;, &lt;nowiki&gt;[[ဒဿနအိန္ဒိယ]]&lt;/nowiki&gt; ကေုာံ &lt;nowiki&gt;[[ဗုဒ္ဓဓရ်]]&lt;/nowiki&gt;၊ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ်လူမှု မစပတုတ် နကဵု သဘောဓရ် မၚ်မွဲ ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ဓရ်စရိယ ရ။
 
 &lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; **ရာဇသၞောဝ် ကူရုသ် (Cyrus Cylinder - ၅၃၉ ဘဳသဳ)**: လိက်လန်ဇၞော် ပထမအိုတ် သွက်ဂွံ မၚ်မွဲ ဗၠးၜး ကေုာံ မဟွံကဵု ဒဵုကၠေံ သေဝ်။
 &lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; **သၞောဝ်ကျာ်အသောက**: မဖန်ဗဒှ် ဌာနစိတ္တကိရိယာ ပရေၚ်ထတ်ယုက် သွက် မၞိဟ် ကေုာံ တောံမၞိဟ်။
 
 &lt;nowiki&gt;{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
 |+ လၟေၚ်ဝင် ခေတ်တြေံ မပြံၚ်လှာဲ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ်လူမှု&lt;/nowiki&gt;
 &lt;nowiki&gt;! ခေတ်ကာလ !! ဒေသ / သၞောဝ် !! တၚ်အဓိက
 |-&lt;/nowiki&gt;
 &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; ၅၃၉ ဘဳသဳ &lt;nowiki&gt;||&lt;/nowiki&gt; &lt;nowiki&gt;[[ပါရှာ]]&lt;/nowiki&gt; (Cyrus Cylinder) &lt;nowiki&gt;||&lt;/nowiki&gt; ပလးကေအ် သေဝ်၊ မၚ်မွဲ ဗၠးၜး ဘာသာ
 &lt;nowiki&gt;|-&lt;/nowiki&gt;
 &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; ၂၅၀ ဘဳသဳ &lt;nowiki&gt;||&lt;/nowiki&gt; &lt;nowiki&gt;[[အိန္ဒိယ]]&lt;/nowiki&gt; (ကျာ်အသောက) &lt;nowiki&gt;||&lt;/nowiki&gt; ဖန်ဗဒှ် ဘာနိဿဲ ကေုာံ ဇြပ်ယဲ
 &lt;nowiki&gt;|-&lt;/nowiki&gt;
 &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; ၅ ဗွဝ်ကၠံ ဘဳသဳ &lt;nowiki&gt;||&lt;/nowiki&gt; &lt;nowiki&gt;[[ဂရိတြေံ]]&lt;/nowiki&gt; (Socrates &amp; Plato) &lt;nowiki&gt;||&lt;/nowiki&gt; ဒဿန သၟဟ်ဓရ် ကေုာံ ညးဍုၚ်ကွာန်
 &lt;nowiki&gt;|}&lt;/nowiki&gt;
 
 &lt;nowiki&gt;== ခေတ်အဝဲဇၞော် ကေုာံ တော်သူဇၟာဲ (Middle Ages and Welfare Institutions) ==&lt;/nowiki&gt;
 ပ္ဍဲ ခေတ်အဝဲဇၞော် (Middle Ages)၊ သၞောတ်မၚ်မွဲ လူမှု မစပ္တံ နူ ဂကောံဘာသာ၊ ဘာကျာ် ကေုာံ သၞောဝ်အလဵုအသဳ မပ္တံ ကဵု &lt;nowiki&gt;[[သၞောဝ်ညးဒုက္ခ အိၚ်ဂၠေန်]]&lt;/nowiki&gt; (English Poor Laws 1601) မဖန်ဗဒှ် သၞောတ်မၚ်မွဲ ညးဒုက္ခဖဲသေၚ် ပထမအိုတ်။
 
 &lt;nowiki&gt;== ခေတ်ရဳနုဿာန် ကေုာံ တော်ပလးအနိစ္စ (Renaissance and Enlightenment) ==&lt;/nowiki&gt;
 ခေတ်ရဳနုဿာန် (Renaissance) ကေုာံ ခေတ်တော်ပလးအနိစ္စ (Enlightenment) ပ္ဍဲ ၁၇-၁၈ ဗွဝ်ကၠံ မဖန်ဗဒှ် သဘောဓရ် &lt;nowiki&gt;[[ဥပဒေအနိစ်]]&lt;/nowiki&gt; ကေုာံ &lt;nowiki&gt;[[အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ်]]&lt;/nowiki&gt; နကဵု တၠပညာဂမၠိုၚ် မပ္တံ ကဵု &lt;nowiki&gt;[[ဂျွန် လောက်]]&lt;/nowiki&gt; (John Locke) ကေုာံ &lt;nowiki&gt;[[ဇောန် ဇက် ရူသော]]&lt;/nowiki&gt; (Jean-Jacques Rousseau) ရ။
 
 &lt;nowiki&gt;[[ဝှာင်:Jean-Jacques Rousseau (painted portrait).jpg|thumb|280px|တၠပညာ [[ဇောန် ဇက် ရူသော]] (Jean-Jacques Rousseau) မစပ္တံ သဘောဓရ် သၟိၚ်ကောန်ထမၠေအ် လူမှု]]&lt;/nowiki&gt;
 
 &lt;nowiki&gt;== ခေတ်ပါ်စအ် စက်မှု ကေုာံ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲလူမှု (Industrial Revolution and Social Reform) ==&lt;/nowiki&gt;
 ပ္ဍဲ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ၊ ဟိုတ်နူ &lt;nowiki&gt;[[ပါ်စအ် စက်မှု]]&lt;/nowiki&gt; (Industrial Revolution) တုဲ က္တဵုဒှ် ပြဿနာ ကေၚ်ကာ လယျာတ်၊ မၚ်မွဲ ကောန်ၚာ် ကေုာံ တၚ်ခြာ ကဆံၚ်လူမှု မသ္ဇိုဟ်တိုန်အာ။&lt;/code&gt;
 
+-------------------------------------------------------+

|             ပါ်စအ် စက်မှု (Industrial Era)            |

+-------------------------------------------------------+

|

+--------------+--------------+

|                             |

[ တၚ်ခြာ ကဆံၚ်လူမှု ]          [ သၞောတ်မၚ်မွဲ စရိယ ]

(Social Stratification)      (Social Labor Reforms)

|                             |

* တၚ်ဒုက္ခ သၟာကေၚ်ကာ          - သၞောဝ်မၚ်မွဲ သၟာကေၚ်ကာ
* မသုၚ်စောဲ ဇြဟတ်ကောန်ၚာ်      - သၞောတ်ပညာ အလဵုအသဳ

 
 &lt;code&gt;== ခေတ်ပၞာန်ဂၠးကဝ် ကေုာံ သၞောတ်သၟိၚ်စောအ်ဒြပ် (Post-WWII and Welfare States) ==
 ကြဴနူ &lt;nowiki&gt;[[ပၞာန်ဂၠးကဝ် ဒုတိယ]]&lt;/nowiki&gt; တုဲအာဂှ်၊ ဍုၚ်ပ္ဍဲဥရဝ်ပါ မပ္တံ ကဵု ဗြိတိန် စပတုတ်သြိုၚ် သၞောတ် **Welfare State** (ဍုၚ်မၚ်မွဲ သန္တိသုခ) နကဵု လိက်ဒေပ် &lt;nowiki&gt;[[Beveridge Report]]&lt;/nowiki&gt; (၁၉၄၂) သွက်ဂွံ မၚ်မွဲ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ကေုာံ ပညာ အခေါၚ် သမတ်ဂၠးကဝ် ရ။
 
 &lt;nowiki&gt;== ခေတ်သဘောကဝ်ပင်ဟေဂေန် UN ကေုာံ ဇၞော်မောဝ်မနုဿ (1990s and UN Copenhagen Summit) ==&lt;/nowiki&gt;
 ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၀ ဂှ် နကဵု ကုလသမဂ္ဂ &lt;nowiki&gt;[[UNDP]]&lt;/nowiki&gt; မစသုၚ်စောဲ တာၚ်ညှာန် **HDI** မစပတုတ် နူ တၠပညာ &lt;nowiki&gt;[[အမာတယျာ သေန်]]&lt;/nowiki&gt; တုဲ၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၅ ကောံဓမိန် &lt;nowiki&gt;[[သဘောကဝ်ပင်ဟေဂေန် UN]]&lt;/nowiki&gt; မစၟတ်သမ္ၚေဝ် တၚ်ရန်တၟအ် အဓိက သဳကၠေံ ဒုက္ခဖဲသေၚ် ကေုာံ သၟဟ်ဓရ် လူမှု ရ။
 
 &lt;nowiki&gt;== သၞောတ် SDGs ကေုာံ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် မဟၟဲကဵု ပရိုက်မၟာ (21st Century and SDGs) ==&lt;/nowiki&gt;
 ပ္ဍဲ ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ၊ နကဵု ကုလသမဂ္ဂ ဖျေံသၞောဝ် တၚ်ရန်တၟအ် **SDGs** (Sustainable Development Goals ၂၀၁၅-၂၀၃၀) မၞုံကဵု တၚ်ရန်တၟအ် ၁၇ သာ် သွက်ဂွံ သိုၚ်ပတိုန် ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ်လူမှု မဟၟဲကဵု ပရိုက်မၟာ သဘာဝ ရ။
 
 &lt;nowiki&gt;== ဝင်ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ်လူမှု ပ္ဍဲဒေသ ကေုာံ ဂကူမန် (Regional and Mon Social History) ==&lt;/nowiki&gt;
 ပ္ဍဲ ဝင် &lt;nowiki&gt;[[ဂကူမန်|ဂကူမန်]]&lt;/nowiki&gt;၊ သၞောတ်မၚ်မွဲ လူမှု မစတမၠိ နူ ခေတ် &lt;nowiki&gt;[[ဍုၚ်သဓီု]]&lt;/nowiki&gt; ကေုာံ &lt;nowiki&gt;[[ဍုၚ်ဟံသာဝတဳ]]&lt;/nowiki&gt; မနိဿဲ နူ &lt;nowiki&gt;[[ဗုဒ္ဓဓရ်]]&lt;/nowiki&gt;၊ သၞောတ်ဇြပ်၊ ဘာလက္ချန် ကေုာံ မၚ်မွဲ သန္တိသုခ ဂကောံမၞိဟ် နကဵု ဓရ်မေတ္တာ ကေုာံ စာဂ ရ။
 
 &lt;nowiki&gt;== တန်နိဂီု ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future Directions) ==&lt;/nowiki&gt;
 ဝင်ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ်လူမှု ထ္ၜးကဵု မၞိဟ်တံ ဒဒှ်မ္ဂး ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ဍာံဍာံ ဂှ် ဟုတ်ဆမသိုၚ်ပတိုန် ပိုန်ဒြပ်သၟး ဟုတ်၊ ဒးမသိုၚ်ပတိုန် ဗၠးၜး၊ သၟဟ်ဓရ် ကေုာံ ဍာ်ဒကေဝ် ဘဝ ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ရ။
 
 &lt;nowiki&gt;== နိဿဲ ==&lt;/nowiki&gt;
 &lt;nowiki&gt;&lt;references&gt;
 &lt;ref name=&quot;Midgley1995&quot;&gt;{{cite book |last=Midgley |first=James |title=Social Development: The Developmental Perspective in Social Welfare |year=1995 |publisher=SAGE Publications |isbn=978-0803977730}}&lt;/ref&gt;
 &lt;ref name=&quot;Polanyi1944&quot;&gt;{{cite book |last=Polanyi |first=Karl |title=The Great Transformation |year=1944 |publisher=Farrar &amp; Rinehart |location=New York}}&lt;/ref&gt;
 &lt;ref name=&quot;Sen1999&quot;&gt;{{cite book |last=Sen |first=Amartya |title=Development as Freedom |year=1999 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0198297581}}&lt;/ref&gt;
 &lt;ref name=&quot;UN1995&quot;&gt;{{cite report |author=United Nations |title=Report of the World Summit for Social Development |year=1995 |publisher=United Nations |location=Copenhagen}}&lt;/ref&gt;
 &lt;ref name=&quot;WorldBank2006&quot;&gt;{{cite report |author=World Bank |title=World Development Report 2006: Equity and Development |year=2006 |publisher=Oxford University Press |location=Washington, DC}}&lt;/ref&gt;
 &lt;/references&gt;&lt;/nowiki&gt;
 
 &lt;nowiki&gt;{{ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ်လူမှု}}&lt;/nowiki&gt;
 
 &lt;nowiki&gt;[[ကဏ္ဍ:ဝင်ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ်လူမှု]]&lt;/nowiki&gt;
 &lt;nowiki&gt;[[ကဏ္ဍ:ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ်လူမှု]]&lt;/nowiki&gt;
 &lt;nowiki&gt;[[ကဏ္ဍ:လူမှုဗေဒ]]&lt;/nowiki&gt;
 &lt;nowiki&gt;[[ကဏ္ဍ:ကုလသမဂ္ဂ]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;</text>
      <sha1>kms7ctckpnnj73uvtt6l1h3v8u1vqsq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>လၟေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13081</id>
    <revision>
      <id>59643</id>
      <timestamp>2026-10-30T12:07:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox concept | name         = ဝိဝါဒ ကေုာံ လၟေၚ်မပြံၚ်လှာဲ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ်လူမှု | native_name  = Debates and the Social Development Process | image        = ဝှာင်:Social development debate diagram.jpg|250px|center|ဂြိုပ်ထ္ၜး ဝိဝါဒ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ်လူမ...&quot;</comment>
      <origin>59643</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8492" sha1="nifyxgwegd9fv56b0ulcx8hyx6zeeqt" xml:space="preserve">{{Infobox concept
| name         = ဝိဝါဒ ကေုာံ လၟေၚ်မပြံၚ်လှာဲ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ်လူမှု
| native_name  = Debates and the Social Development Process
| image        = [[ဝှာင်:Social development debate diagram.jpg|250px|center|ဂြိုပ်ထ္ၜး ဝိဝါဒ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ်လူမှု]]
| caption      = လၟေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ကေုာံ တၚ်ဝိဝါဒ ပ္ဍဲသၞောတ် ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ်လူမှု
| field        = [[လူမှုဗေဒ]], [[ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်]], [[ပလ္လိတိက်]]
| key_concept  = မထၟိက်ပတောအ် သဘောဝိဝါဒ ကေုာံ နဲကဲဇၞော်မောဝ် (Debates on Development Models and Social Equity)
| key_debates  = [[ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ လူမှု]], [[သၞောတ်ဗဟိုရ် ကေုာံ ဒေသ]], [[ယေန်သၞာၚ်ဂၠးကဝ် ကေုာံ ဒေသ]]
| related      = [[ဓရ်တြာဲလူမှု]], [[ဝိဝါဒလူမှုခေတ်တၟိ]], [[သၞောဝ်စောအ်ဒြပ်အပ္တိစုတ်]]
}}

'''ဝိဝါဒ ကေုာံ လၟေၚ်မပြံၚ်လှာဲ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ်လူမှု''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Debates and the Social Development Process'') ဂှ် ဒှ်လၟေၚ်မစၟတ်သမ္ၚေဝ် ကေုာံ တၚ်တြးသ္ၚဳမၠာ် သဘောဓရ်၊ နဲကဲ ကေုာံ တာၚ်ဇၞောဝ် မဆေၚ်စပ် ကဵု မဖန်ဗဒှ် ဍာ်ဒကေဝ် ဘဝ မနုဿ၊ သၟဟ်ဓရ် ပ္ဍဲ [[ဂကောံမၞိဟ်]] ကေုာံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ရ။ ပ္ဍဲ လၟေၚ်မပြံၚ်လှာဲ ဏအ်မ္ဂး တၠပညာဂမၠိုၚ်၊ အလဵုအသဳ ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် တံ မၞုံကဵု တၚ်ဝိဝါဒ ပါ်ခြာ စေၚ်စပ်ကဵု မသိုၚ်ပတိုန် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် သၟး ဟုတ်၊ မသိုၚ်ပတိုန် သၟဟ်ဓရ် လူမှု၊ မၚ်မွဲ အခေါၚ်အရာ မၞိဟ် ကေုာံ မမၚ်မွဲ ပရၚ်သဘာဝ ရ။

== နိရုတ္တိ ကေုာံ မပံက်အဓိပ္ပါယ် (Etymology and Definition) ==
ဝေါဟာရမ္ဂး '''ဝိဝါဒ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ်လူမှု''' သဒ္ဒာမန် ပါ်ခြာကေတ်မ္ဂး &quot;ဝိဝါဒ&quot; (မဒှ် တၚ်ဝိဝါဒ၊ တၚ်ဟွံတုပ်စိတ္တ) ပံၚ်စောအ် &quot;လၟေၚ်မပြံၚ်လှာဲ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ်လူမှု&quot; (မဒှ် လၟေၚ် မရာၚ်ဆာဲ တိုန်စအ် ဂကောံမၞိဟ်) မဒှ်ရ။ 

* '''ဝိဝါဒ''': မဒှ် တၚ်သ္ၚဳမၠာ် မၞုံကဵု ဟိုတ်ဖဵု ပါ်ခြာ နူ သၞောတ် နဲကဲ ဂမၠိုၚ်။
* '''လၟေၚ်မပြံၚ်လှာဲ''': မဒှ် အကာဲအရာ မနိဿဲ နူ ဒၟံၚ်မၟိက် တြေံ စိုပ် သၞောတ်တၟိ မၞုံကဵု ဍာ်ဒကေဝ်။

== ဝင် ကေုာံ သဘောဝိဝါဒဂမၠိုင် (Historical Context of Debates) ==
ဝင် တၚ်ဝိဝါဒ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ်လူမှု မစပ္တံ နူခေတ် [[ပါ်စအ် စက်မှု]] စိုပ် ခေတ် [[အနိစ္စပၞာန်ဂၠးကဝ် ဒုတိယ]] တုဲ၊ ပ္ဍဲ သၞောတ် ဂၠးကဝ် တၠပညာတံ မၞုံကဵု တၚ်ဝိဝါဒ ပ္ဍဲ အရာ မရုဲစှေ် နဲကဲ ဇၞော်မောဝ် ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ လၟေၚ်ဝင် တၚ်ဝိဝါဒ အဓိက ဂမၠိုၚ်
! ခေတ်ကာလ !! သဘောဝိဝါဒ အဓိက !! တၚ်ပါ်ခြာ မပတောအ်
|-
| ၁၉၅၀–၁၉၆၀ || Modernization vs. Dependency Theory || ပိုန်ဒြပ်ဇၞော်မောဝ် (GDP) ကဵု မဗၠးၜး နူသၟိၚ်
|-
| ၁၉၇၀–၁၉၈၀ || Basic Needs vs. Market Liberalization || သၟိက်လိုအပ် အဓိက ကဵု သၞောတ်ဗၠးၜး ဈေဝ်
|-
| ၁၉၉၀ || Neoliberalism vs. Human Development || သၞောတ်ဗြနဳအဝ် ကဵု ဇၞော်မောဝ် မနုဿ (Amartya Sen)
|-
| ၂၀၀၀–လၟုဟ် || Rights-Based vs. Economic Growth || အခေါၚ်အရာ မၞိဟ် ကဵု ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် သက္ကုပရိုက်
|}

== ဝိဝါဒ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ လူမှု (Economic Growth vs. Social Welfare Debate) ==
တၚ်ဝိဝါဒ အဓိက ပထမအိုတ် ဂှ် ဒှ် တၚ်ပါ်ခြာ အကြာ **မသိုၚ်ပတိုန် ပိုန်ဒြပ်သၟး (Economic Growth)** ကေုာံ **မသိုၚ်ပတိုန် သၟဟ်ဓရ်လူမှု (Social Welfare)** ရ။

* **ဂကောံပတှေ် ပိုန်ဒြပ်သၟး**: ပတှေ်ကေတ် သဘော Trickle-Down Effect ဒဒှ်မ္ဂး ယဝ် ပိုန်ဒြပ် ဍုၚ် တိုန်စအ်မ္ဂး ဖဵုတံ ဂှ် ဇြိုတ်ဖျေံ စိုပ် ညးဒုက္ခဖဲသေၚ်တံ အလဵုအလဵု ရ။
* **ဂကောံပတှေ် သၟဟ်ဓရ်လူမှု**: ထ္ၜးဟိုတ် ဒဒှ်မ္ဂး ပိုန်ဒြပ် တိုန်စအ် မွဲမိုန် မသက္ကု သၞောတ်သၟဟ်ဓရ် မ္ဂး က္တဵုဒှ် [[တၚ်ခြာ လူမှု]] ကေုာံ [[ဝိဝါဒ အပ္ဍဲဂကူ]] ရ။

[[ဝှာင်:Amartya Sen Development as Freedom.jpg|thumb|280px|တၠပညာ [[အမာတယျာ သေန်]] မထ္ၜးပတိုန် သဘော ဇၞော်မောဝ် မဒှ် ဗၠးၜး]]

== သဘောဝိဝါဒ သၞောတ်ဗဟိုရ် ကေုာံ သၞောတ်ဒေသ (Centralized vs. Decentralized Models) ==
ပ္ဍဲ လၟေၚ်မဖျေံသၞောဝ် ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ်၊ တၠပညာတံ မၞုံကဵု တၚ်ဝိဝါဒ ပ္ဍဲ အရာ မသုၚ်စောဲ **သၞောတ်ဗဟိုရ် (Top-Down Approach)** သို့ဟွံဟုတ် **သၞောတ်ဒေသ (Bottom-Up Approach)** ရ။

* **သၞောတ်ဗဟိုရ်**: အလဵုအသဳ ဗဟိုရ် ဖျေံသၞောဝ် တုဲ ထၟိက်ပတုတ် ကေၚ်ကာ။
* **သၞောတ်ဒေသ**: ညးဍုၚ်ကွာန် ဒေသတံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ အရာ ဖျေံသၞောဝ် ကေုာံ စၟတ်သမ္ၚေဝ် သၟိက်လိုအပ်။

== ဝိဝါဒ ယေန်သၞာၚ် အပ္တိစုတ် ကေုာံ ယေန်သၞာၚ်ဒေသ (Universalism vs. Cultural Relativism) ==
ဝိဝါဒ စေၚ်စပ်ကဵု **သဘောသမတ်ဂၠးကဝ် (Universalism)** မနိဿဲ နူ ခေတ်အပ္တိစုတ် ကေုာံ **သဘောယေန်သၞာၚ်ဒေသ (Cultural Relativism)** မဒှ် တၚ်ဝိဝါဒ ဇၞော် ပ္ဍဲ သၞောတ် [[အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ်]]။</text>
      <sha1>nifyxgwegd9fv56b0ulcx8hyx6zeeqt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13082</id>
    <revision>
      <id>59644</id>
      <timestamp>2026-10-30T12:12:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox ဥပဒေ | နာမ = အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ် | ရုပ်ထမိက် = HumanRightsLogo.svg | မုက်လိက်ရုပ် = တဆိပ် အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ် ဂၠးကဝ်  | ဘာသာ = ဥပဒေ ဂၠးကဝ် | လၟိဟ် = သဇိုၚ် အခေါၚ်အရာ ညးဍုၚ်ကွာန် | ဂ...&quot;</comment>
      <origin>59644</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15913" sha1="hm46vtif093e5zeizssmd74wvjm9d0k" xml:space="preserve">{{Infobox ဥပဒေ
| နာမ = အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ်
| ရုပ်ထမိက် = HumanRightsLogo.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = တဆိပ် အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ် ဂၠးကဝ် 
| ဘာသာ = ဥပဒေ ဂၠးကဝ်
| လၟိဟ် = သဇိုၚ် အခေါၚ်အရာ ညးဍုၚ်ကွာန်
| ဂကောံ = ကုလသမဂ္ဂ၊ ဍုၚ်နာနာ
| ပရူပရာ = အခေါၚ်သဇိုၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ဗၠးၜး မဆေၚ်စပ် ကဵု မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ဟွံရုဲစှ် ဂကူ ဘာသာ
}}

အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ် (Human rights) ဒှ် အခေါၚ်သဇိုၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ဗၠးၜး မဆေၚ်စပ် ကဵု မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ရ။ သဘဴဓရ် ဏအ် ဟွံရုဲစှ် ဂကူ၊ ဘာသာ၊ အသာ်စၞာံ၊ ဒတန်ဒၟံၚ် တုဲ သတ္တံ သီုဖအိုတ် နွံ ကဵု အခေါၚ်အရာ တုပ်သၟဟ် ရ။ လိက်လလောၚ်တြး ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠးကဝ် တံ စၞောန်ထ္ၜး လတူ ပရေၚ်ရှ်ေသှ်ေရဴဂဴ ၚုဟ်မး ဘဝမၞိဟ် တုဲ ဍေံ ဒှ် သဇိုၚ် သွက် ပရေၚ်ၜိုဟ်သြိုဟ်၊ ပရေၚ်တုပ်သၟဟ် ကေုာံ ဗၠးၜး ဂၠးကဝ် ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot;&gt;{{cite book |last=Ishay |first=Micheline |year=2008 |title=The History of Human Rights: From Ancient Times to the Globalization Era |publisher=University of California Press |isbn=978-0520256415}}&lt;/ref&gt;။

ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ (United Nations) ပဒတန် လဝ် လိက်ကသုက် အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ် ဂၠးကဝ် (Universal Declaration of Human Rights) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၈ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အခေါၚ်အရာ မၞိဟ် ပ္ဍဲ အလုံလိုက် မွဲ ရ။ လိက်ကသုက် ဏအ် ဒှ် လိက်အုပ် အဓိက မၞုံ ကဵု ဥပဒေ သဇိုၚ် သွက် ဍုၚ်နာနာ သ္ဂောံ ဒ္ဂေတ်ဗက် အိုတ် ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot;&gt;{{cite book |last=Donnelly |first=Jack |year=2013 |title=Universal Human Rights in Theory and Practice |publisher=Cornell University Press |isbn=978-0801477706}}&lt;/ref&gt;။ အခေါၚ်အရာ တံ ဏအ် ပါလုပ် သီု အခေါၚ် ညးဍုၚ်ကွာန်၊ အခေါၚ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်၊ အခေါၚ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ အခေါၚ် ပရေၚ်ယေန်သၞာၚ် ရ။ ပရေၚ်စဵုဒၞာ အခေါၚ်အရာ ဘဝမၞိဟ် ဒှ် တာလျိုၚ် အဓိက သွက် အလဵုအသဳ ဍုၚ် သီုဖအိုတ် လတူ ဂၠးကဝ် ဏအ် ရ&lt;ref name=&quot;src3&quot;&gt;{{cite book |last=Clapham |first=Andrew |year=2007 |title=Human Rights: A Very Short Introduction |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0199205523}}&lt;/ref&gt;။

== ဝၚ် ကေုာံ တမ်မူလ ==
ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ် စက္တဵုဒှ် ကၠုၚ် နူ ခေတ်တမၠာ လ္ၚီသၞာံ တေံ ရ။ လိက်တၟအ် သာဲရပ်သ် (Cyrus Cylinder) မက္တဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ အေန်ပါယာ ပါသှာ (Persian Empire) ပ္ဍဲ ၅၃၉ သၞာံ ဘဳသဳ (BC) တေံ ဒှ် လိက်စၟတ်သမ္တီ အခေါၚ်အရာမၞိဟ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ ဝၚ်ဂၠးကဝ် ရ။ လိက် ဏအ် ကဵု အခေါၚ်ဗၠးၜး ဘာသာ တုဲ ဖအိုတ်ကၠေအ် ဍိက် တံ ရ&lt;ref name=&quot;src3&quot; /&gt;။ ဓရ်လညာတ် ပရေၚ်ဗၠးၜး ဏအ် ပြးဇး အာ စိုပ် ရးအိန္ဒိယ၊ ရးဂရိတ် (Greece) ကေုာံ ရးရောမ (Rome) ရ။ လညာတ် သၞောဝ်သဘာဝ (Natural Law) မက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ရးရောမ စၞောန်ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ် သီုဖအိုတ် နွံ ကဵု အခေါၚ် ဓမ္မတာ မဟွံဒးဒုၚ် ပလီုပလာ် ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;။

ကြဴနူ ဏအ် ပ္ဍဲ ရးဥရောပ လိက်ကသုက် မာဂ်နာကာတာ (Magna Carta) မပတိတ် လဝ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်အေၚ်္ဂလာန် (England) သၞာံ ၁၂၁၅ ဖန်ဇန် လဝ် သၞောဝ်ဥပဒေ သွက်ဂွံ ထိၚ်ဒဝ် အဝဵု သၟိၚ်တၠ တုဲ ညးဍုၚ်ကွာန် တံ က္လိဂွံ အခေါၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;။ ဒ္ဂေတ် လိက်ကသုက် ဏအ် စၞောန်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ သၟိၚ်တၠ လေဝ် ဒးမံၚ် သၟဝ် သၞောဝ်ဥပဒေ ကီု ရ။ သၞာံ ၁၆၈၉ တေံ လိက်သၞောဝ် အခေါၚ်အရာ အေၚ်္ဂလာန် (English Bill of Rights) က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် တုဲ ထပ်ပခိုဟ် ပတိုန် အခေါၚ်အရာ ပါလဳမာန် ကေုာံ ညးဍုၚ်ကွာန် တံ ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;။ 

ပရေၚ်တဝ်စၞေဟ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်အမေရိကာန် (America) က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၇၆ တုဲ ပတိတ် လိက်လလောၚ်တြး ဗၠးၜး ဍုၚ်အမေရိကာန် (United States Declaration of Independence) ရ။ လိက် ဏအ် စၞောန်ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ် သီုဖအိုတ် က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် တုပ်သၟဟ် တုဲ သတ္တံ သီုဖအိုတ် နွံ ကဵု အခေါၚ် လမျီု၊ အခေါၚ် ဗၠးၜး ကေုာံ အခေါၚ် ဂၠာဲ တသိုက် ဘဝ ရ&lt;ref name=&quot;src4&quot;&gt;{{cite book |last=Glendon |first=Mary Ann |year=2001 |title=A World Made New: Eleanor Roosevelt and the Universal Declaration of Human Rights |publisher=Random House |isbn=978-0679463108}}&lt;/ref&gt;။ ပ္ဍဲ အခိၚ် တုပ် တုပ် ဏအ် ဍုၚ်ပြၚ်သေတ် (France) လေဝ် ပတိတ် လိက်လလောၚ်တြး အခေါၚ်အရာ မၞိဟ် ကေုာံ ကောန်ဍုၚ် (Declaration of the Rights of Man and of the Citizen) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၈၉ တုဲ ဖန်ဇန် လဝ် သဇိုၚ် အခေါၚ်အရာ မၞိဟ် ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။ လိက်လလောၚ်တြး တံ ဏအ် ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် သွက် ဥပဒေ အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်နာနာ လၟုဟ် ရ&lt;ref name=&quot;src5&quot;&gt;{{cite book |last=Sen |first=Amartya |year=1999 |title=Development as Freedom |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0198297581}}&lt;/ref&gt;။

== အခေါၚ်အရာ ပ္ဍဲခေတ်တၟိ ==
ပ္ဍဲ ခေတ် ၜါစှော်ဗွဝ်ကၠံ ပရေၚ်ပၞာန် ဂၠးကဝ် အလန်ဒုတိယ (World War II) က္တဵုဒှ် တုဲ မၞိဟ် မသုန်စှော်ပြကောဋိ ပြးဇး ဒးချိုတ်အာ ရ။ ဟိုတ်နူ ပရေၚ်စံၚ်ယဇ် ကေုာံ ပရေၚ်ပလီုပလာ် ဂကူ (Holocaust) မက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ပၞာန် တုဲ ဍုၚ်နာနာ တံ ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေၚ်စဵုဒၞာ အခေါၚ်အရာ ဘဝမၞိဟ် နဒဒှ် သၞောဝ် ဂၠးကဝ် ဒးနွံ ထေက် ရ&lt;ref name=&quot;src3&quot; /&gt;။ ပရေၚ်ဒဒိုက် နူ ပၞာန် ဏအ် ဖန်ကဵု သၟိၚ်တၠ ဂၠးကဝ် တံ ပံၚ်ကောံ တုဲ ပတန် ဂကောံ မၞုံကဵု ဒြဟတ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဘဝ မၞိဟ် ရ။

ဟိုတ်ဏအ် ဍုၚ် ၅၁ ဍုၚ် ပံၚ်ကောံ တုဲ ပတန် ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ (United Nations) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၅ သွက်ဂွံ မၚ်မွဲ ပရေၚ်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ အခေါၚ်အရာ မၞိဟ် လတူ လိုက် ဏအ် ရ။ ဥပဒေသဇိုၚ် ကုလသမဂ္ဂ စၞောန်ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ အခေါၚ်အရာ ဘဝမၞိဟ် ဒှ် အရာ အဓိက သွက် ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ပရေၚ်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဂၠးကဝ် ရ&lt;ref name=&quot;src5&quot; /&gt;။ ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ ဏအ် ဖန်ဇန် လဝ် ကမ္မရှေန် အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ် သွက်ဂွံ ဓဇက် လိက်ကသုက် အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ် အလုံလိုက် ရ။ ပ္ဍဲ ကမ္မရှေန် ဏအ် အဳလဳနာ ရုစဗှေတ် (Eleanor Roosevelt) နူ ဍုၚ်အမေရိကာန် ကေတ် လဝ် တာလျိုၚ် ဥက္ကဌ တုဲ က္ဍိုက်ပ် ခၞံကၠောန် လိက်ကသုက် ဏအ် ရ&lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt;။

ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ ဏအ် အခေါၚ်အရာ ဘဝမၞိဟ် ပါ်လဝ် ကဏ္ဍ အဓိက ၜါ သာ် မတွံဂး အခေါၚ် ညးဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် (Civil and Political Rights) သီုကဵု အခေါၚ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေၚ်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေၚ်ယေန်သၞာၚ် (Economic, Social and Cultural Rights) ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;။ အခေါၚ် တံ ဏအ် ဒးဒုၚ် စၟတ်သမ္တီ နကဵု လိက်ကသုက် ဂၠးကဝ် ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ ဍုၚ်နာနာ ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး ဂကောံ အလဵုအသဳဟွံသေၚ်မ္ဂးဂမၠိုၚ် (NGOs) မပ္တံ အေန်မနဲသတဳ ဍုၚ်နာနာ (Amnesty International) တံ လေဝ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်စဵုဒၞာ အခေါၚ်အရာ ဘဝမၞိဟ် ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ် ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;။

== လိက်ကသုက် အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ် ဂၠးကဝ် ==
လိက်ကသုက် အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ် ဂၠးကဝ် (Universal Declaration of Human Rights - UDHR) မဒးဒုၚ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် နကဵု ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၁၀ ဒဳဇြေန်ပါ သၞာံ ၁၉၄၈ ပ္ဍဲ ဍုၚ်ပဴရေတ် (Paris) ဂှ် ဒှ် တိုၚ်တၟအ် ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝၚ် အခေါၚ်အရာ မၞိဟ် ရ။ လိက် ဏအ် ဍိုက်ပေၚ် ကဵု ဇမၠိၚ် ၃၀ ပိုဒ် တုဲ တွံထ္ၜး လဝ် အခေါၚ်အရာ သဇိုၚ် သတ္တံ သီုဖအိုတ် ရ&lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt;။ လိက်ကသုက် ဏအ် ဒှ် သဇိုၚ် ဥပဒေ သွက် ဍုၚ် မပံၚ်ပါလုပ် ပ္ဍဲ ကုလသမဂ္ဂ သီုဖအိုတ် ရ။

လိက် ဏအ် ဟွံမွဲ ကဵု အဝဵု သၞောဝ်ဥပဒေ မဒးဒ္ဂေတ်ဗက် တွဵု ကီု လေဝ် ဍေံ ဒှ် လိက်သဇိုၚ် မဖန်ဇန် လဝ် သွက် လိက်ကသုက် ဂၠးကဝ် တၞဟ် တံ ရ။ ပိုဒ် ၁ ဏအ် စၞောန်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ &quot;မၞိဟ် သီုဖအိုတ် က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် နကဵု ဂုဏ်သိက္ခာ ကေုာံ အခေါၚ်အရာ တုပ်သၟဟ် တုဲ ဗၠးၜး ရ&quot; လိက် ဏအ် ဒှ် လိက် မဒးဒုၚ် ကၠာဲ ဘာသာ ဂၠိုၚ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးကဝ် ဏအ် ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;။

{| class=&quot;wikitable&quot;
! လၟေၚ် !! ယၟု အခေါၚ်အရာ !! အဓိပ္ပါယ် ဗွဲခမၞောန်
|-
| ၁ || အခေါၚ် တုပ်သၟဟ် || မၞိဟ် သီုဖအိုတ် တုပ်သၟဟ် လတူ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ဂုဏ်သိက္ခာ
|-
| ၂ || အခေါၚ် လမျီု ကေုာံ ဗၠးၜး || ပရေၚ်စဵုဒၞာ လမျီု ကေုာံ ပရေၚ်တိတ်ဗၠး နူ ပွမပဍိက်
|-
| ၃ || အခေါၚ် ဟွံဒးဒုၚ် ဍဵုဍိုက် || ပရေၚ်စဵုဒၞာ နူ ပွမပျဲပျာံ ကေုာံ ပွမဍဵုဍိုက်
|-
| ၄ || အခေါၚ် ဗၠးၜး ဟီုတွံ || အခေါၚ် ဟီုတွံ ကေုာံ အခေါၚ် ပ္တိတ် လညာတ် ဗၠးၜး
|-
| ၅ || အခေါၚ် ပရေၚ်ပညာ || အခေါၚ် က္လိဂွံ ပရေၚ်ပညာ သဇိုၚ် ကေုာံ ပရေၚ်လ္ၚတ် သီုဖအိုတ်
|}
&lt;ref name=&quot;src3&quot; /&gt;

လိက်ကသုက် ဏအ် ပံက်လဝ် ဂၠံၚ်တရဴ သွက် ပရေၚ်ခၞံကၠောန် လိက်ကသုက် အခေါၚ်အရာ ညးဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ဂၠးကဝ် (ICCPR) သီုကဵု လိက်ကသုက် အခေါၚ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေၚ်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေၚ်ယေန်သၞာၚ် ဂၠးကဝ် (ICESCR) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၆ ရ။ လိက်ကသုက် ပိ စံၚ် ဏအ် ပံၚ်ကောံ တုဲ ကော်စ လိက်သၞောဝ် အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ် ဂၠးကဝ် (International Bill of Human Rights) ရ&lt;ref name=&quot;src5&quot; /&gt;။

— continue: section 4 —</text>
      <sha1>hm46vtif093e5zeizssmd74wvjm9d0k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အခေါၚ်အရာ ပ္ဍဲခေတ်တၟိ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13083</id>
    <revision>
      <id>59645</id>
      <timestamp>2026-10-30T12:19:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox ဥပဒေ | နာမ = အခေါၚ်အရာ ပ္ဍဲခေတ်တၟိ | ရုပ်ထမိက် = HumanRightsLogo.svg | မုက်လိက်ရုပ် = တဆိပ် အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ် ဂၠးကဝ် | ဘာသာ = ဥပဒေ ဂၠးကဝ် | လၟိဟ် = သဇိုၚ် အခေါၚ်အရာ ညးဍုၚ်ကွာ...&quot;</comment>
      <origin>59645</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9730" sha1="5odql6dgavpzxfus788gx2svnx2qhmb" xml:space="preserve">{{Infobox ဥပဒေ
| နာမ = အခေါၚ်အရာ ပ္ဍဲခေတ်တၟိ
| ရုပ်ထမိက် = HumanRightsLogo.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = တဆိပ် အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ် ဂၠးကဝ်
| ဘာသာ = ဥပဒေ ဂၠးကဝ်
| လၟိဟ် = သဇိုၚ် အခေါၚ်အရာ ညးဍုၚ်ကွာန်
| ဂကောံ = ကုလသမဂ္ဂ၊ ဍုၚ်နာနာ
| ပရူပရာ = ပရေၚ်စဵုဒၞာ အခေါၚ်အရာမၞိဟ် ပ္ဍဲခေတ်တၟိ ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ဒုတိယ
}}

အခေါၚ်အရာ ပ္ဍဲခေတ်တၟိ (Human Rights in the Modern Era) ဒှ် သဘဴဓရ် ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ မဆေၚ်စပ် ကဵု အခေါၚ်သဇိုၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ဗၠးၜး မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် ရ။ သဘဴဓရ် ဏအ် ဟွံရုဲစှ် ဂကူ၊ ဘာသာ၊ အသာ်စၞာံ ကေုာံ ဒတန်ဒၟံၚ် တုဲ သတ္တံ သီုဖအိုတ် နွံ ကဵု အခေါၚ်အရာ တုပ်သၟဟ် ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot;&gt;{{cite book |last=Ishay |first=Micheline |year=2008 |title=The History of Human Rights: From Ancient Times to the Globalization Era |publisher=University of California Press |isbn=978-0520256415}}&lt;/ref&gt;။ ကြဴနူ ပရေၚ်ပၞာန် ဂၠးကဝ် အလန်ဒုတိယ (World War II) ဍုၚ်နာနာ တံ ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေၚ်စဵုဒၞာ အခေါၚ်အရာ ဘဝမၞိဟ် နဒဒှ် သၞောဝ် ဂၠးကဝ် ဒးနွံ ထေက် ရ။ လိက်လလောၚ်တြး ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠးကဝ် တံ စၞောန်ထ္ၜး လတူ ပရေၚ်ရှ်ေသှ်ေရဴဂဴ ၚုဟ်မး ဘဝမၞိဟ် တုဲ ဍေံ ဒှ် သဇိုၚ် သွက် ပရေၚ်ၜိုဟ်သြိုဟ်၊ ပရေၚ်တုပ်သၟဟ် ကေုာံ ဗၠးၜး ဂၠးကဝ် ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot;&gt;{{cite book |last=Donnelly |first=Jack |year=2013 |title=Universal Human Rights in Theory and Practice |publisher=Cornell University Press |isbn=978-0801477706}}&lt;/ref&gt;။

== ဝၚ် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origins) ==
ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ် ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ ဏအ် က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် ဟိုတ်နူ ဓရ်လညာတ် သၞောဝ်သဘာဝ (Natural Law) ကေုာံ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ဂၠးကဝ် မပ္တံကဵု လိက်ကသုက် မာဂ်နာကာတာ (Magna Carta) ကေုာံ လိက်လလောၚ်တြး ဗၠးၜး ဍုၚ်အမေရိကာန် (US Declaration of Independence) ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;။ ပ္ဍဲ ခေတ် ၜါစှော်ဗွဝ်ကၠံ ပရေၚ်ပၞာန် ဂၠးကဝ် အလန်ဒုတိယ က္တဵုဒှ် တုဲ မၞိဟ် မသုန်စှော်ပြကောဋိ ပြးဇး ဒးချိုတ်အာ ရ။ ဟိုတ်နူ ပရေၚ်စံၚ်ယဇ် ကေုာံ ပရေၚ်ပလီုပလာ် ဂကူ (Holocaust) မက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ပၞာန် တုဲ ဍုၚ်နာနာ တံ ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေၚ်စဵုဒၞာ အခေါၚ်အရာ ဘဝမၞိဟ် နဒဒှ် သၞောဝ် ဂၠးကဝ် ဒးနွံ ထေက် ရ&lt;ref name=&quot;src3&quot;&gt;{{cite book |last=Clapham |first=Andrew |year=2007 |title=Human Rights: A Very Short Introduction |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0199205523}}&lt;/ref&gt;။ 

== လိက်ကသုက် အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ် ဂၠးကဝ် (Universal Declaration of Human Rights) ==
ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ (United Nations) ပဒတန် လဝ် လိက်ကသုက် အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ် ဂၠးကဝ် (Universal Declaration of Human Rights - UDHR) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၈ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အခေါၚ်အရာ မၞိဟ် ပ္ဍဲ အလုံလိုက် မွဲ ရ&lt;ref name=&quot;src4&quot;&gt;{{cite book |last=Glendon |first=Mary Ann |year=2001 |title=A World Made New: Eleanor Roosevelt and the Universal Declaration of Human Rights |publisher=Random House |isbn=978-0679463108}}&lt;/ref&gt;။ လိက်ကသုက် ဏအ် ဒှ် လိက်အုပ် အဓိက မၞုံ ကဵု ဥပဒေ သဇိုၚ် သွက် ဍုၚ်နာနာ သ္ဂောံ ဒ္ဂေတ်ဗက် အိုတ် ရ။ လိက် ဏအ် ဍိုက်ပေၚ် ကဵု ဇမၠိၚ် ၃၀ ပိုဒ် တုဲ တွံထ္ၜး လဝ် အခေါၚ်အရာ သဇိုၚ် သတ္တံ သီုဖအိုတ် ရ။

== ဗီုပြၚ် အခေါၚ်အရာ နာနာ (Generations of Human Rights) ==
ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ ဏအ် အခေါၚ်အရာ ဘဝမၞိဟ် ပါ်လဝ် ကဏ္ဍ အဓိက နာနာသာ် ရ&lt;ref name=&quot;src5&quot;&gt;{{cite book |last=Sen |first=Amartya |year=1999 |title=Development as Freedom |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0198297581}}&lt;/ref&gt;။ 

{| class=&quot;wikitable&quot;
! လၟေၚ် ခေတ် !! ယၟု အခေါၚ်အရာ (Category) !! အဓိပ္ပါယ် ဗွဲခမၞောန် (Description) !! ဥပမာ (Examples)
|-
| ပထမ (1st Gen) || အခေါၚ် ညးဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် (Civil/Political) || ပရေၚ်စဵုဒၞာ ဗၠးၜး နူ အဝဵုအလဵုအသဳ || အခေါၚ်မာဲ၊ အခေါၚ်ဟီုတွံ ဗၠးၜး၊ အခေါၚ်လမျီု
|-
| ဒုတိယ (2nd Gen) || အခေါၚ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေၚ်မၞိဟ် (Economic/Social) || ပရေၚ်တုပ်သၟဟ် ကေုာံ အခေါၚ်မံၚ်စံၚ် တသိုက် || အခေါၚ်ပရေၚ်ပညာ၊ အခေါၚ်ကမၠောန်၊ အခေါၚ်လွဳယဲ
|-
| တတိယ (3rd Gen) || အခေါၚ် ဂကောံမၞိဟ် (Collective/Solidarity) || အခေါၚ်အရာ သွက် ဂကူ ကေုာံ သဘာဝ || အခေါၚ် ဌာန်ဒတန် သဘာဝ သ္အးဇ္ၚး၊ အခေါၚ်ပရေၚ်ၜိုဟ်သြိုဟ်
|}

== အခေါၚ်အရာ ပ္ဍဲ ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ (Human Rights in the 21st Century) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ဏအ် အခေါၚ်အရာမၞိဟ် သီုဆက်စပ် ကဵု ပြသၞာ တၟိတၟိ မပ္တံကဵု ပရေၚ်အာဲတဳ (Digital Rights) ကေုာံ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change) မကဵု အန္တရာဲ ကုလမျီု မၞိဟ် တံ ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;။ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် တၟိ မပ္တံ နဲကဲသိပ္ပံ ကေုာံ အာဲတဳ ကဵုကၠုၚ် အခေါၚ်အရာ ဗီုပြၚ်တၟိ မဒးစဵုဒၞာ ဗွဲမမဇိက် ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး ဂကောံ အလဵုအသဳဟွံသေၚ်မ္ဂးဂမၠိုၚ် (NGOs) မပ္တံ [[အေန်မနဲသတဳ ဍုၚ်နာနာ]] (Amnesty International) တံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်စဵုဒၞာ အခေါၚ်အရာ ဘဝမၞိဟ် ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ် ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ်]]
* [[ကုလသမဂ္ဂ]]
* [[လိက်ကသုက် အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ် ဂၠးကဝ်]]
* [[ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်]]

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = အခေါၚ်အရာ ပ္ဍဲခေတ်တၟိ
| title = အခေါၚ်အရာမၞိဟ် (Human Rights)
| list1 = [[အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ်]] • [[ကုလသမဂ္ဂ]] • [[လိက်ကသုက် အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ် ဂၠးကဝ်]] • [[အေန်မနဲသတဳ ဍုၚ်နာနာ]]
}}

{{DEFAULTSORT:အခေါၚ်အရာ ပ္ဍဲခေတ်တၟိ}}
[[Category:အခေါၚ်အရာမၞိဟ်]]
[[Category:ဥပဒေ ဂၠးကဝ်]]
[[Category:ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်]]
[[Category:ကုလသမဂ္ဂ]]
[[Category:ဝၚ်ဂၠးကဝ်]]
[[Category:ပရေၚ်မၞိဟ်]]
[[Category:လိက်ကသုက် ဂၠးကဝ်]]</text>
      <sha1>5odql6dgavpzxfus788gx2svnx2qhmb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>လိက်ကသုက် အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ် ဂၠးကဝ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13084</id>
    <revision>
      <id>59646</id>
      <timestamp>2026-10-30T12:23:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox ဥပဒေ | နာမ = လိက်ကသုက် အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ် ဂၠးကဝ် | နာမတၞဟ် = Universal Declaration of Human Rights (UDHR) | ရုပ်ထမိက် = HumanRightsLogo.svg | မုက်လိက်ရုပ် = တဆိပ် အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ် ဂၠးကဝ် (Human Rights Logo) | ဘာသာ = လ...&quot;</comment>
      <origin>59646</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11659" sha1="t7ln23iofrn8nzaf57l81vukq0xjauk" xml:space="preserve">{{Infobox ဥပဒေ
| နာမ = လိက်ကသုက် အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ် ဂၠးကဝ်
| နာမတၞဟ် = Universal Declaration of Human Rights (UDHR)
| ရုပ်ထမိက် = HumanRightsLogo.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = တဆိပ် အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ် ဂၠးကဝ် (Human Rights Logo)
| ဘာသာ = လိက်လလောၚ်တြး ဂၠးကဝ်
| စၟတ်တ္ၚဲ ပဒတန် = ၁၀ ဒဳဇြေန်ပါ ၁၉၄၈
| ဒၞာဲ = ဍုၚ်ပဴရေတ် (Paris)၊ ဍုၚ်ပြၚ်သေတ်
| ဂကောံ = အသေမ်ဗလဳနာနာ ကုလသမဂ္ဂ (UN General Assembly)
| ပရူပရာ = ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ စဵုဒၞာ အခေါၚ်သဇိုၚ် ဘဝမၞိဟ် အလုံလိုက်
}}

'''လိက်ကသုက် အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ် ဂၠးကဝ်''' (Universal Declaration of Human Rights - UDHR) ဒှ် လိက်လလောၚ်တြး ဝင်ဂၠးကဝ် မွဲ မပဒတန်လဝ် နကဵု အသေမ်ဗလဳနာနာ ကုလသမဂ္ဂ (United Nations General Assembly) ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၁၀ ဒဳဇြေန်ပါ သၞာံ ၁၉၄၈ ပ္ဍဲ ဍုၚ်ပဴရေတ် (Paris) ရ။ လိက်ကသုက် ဏအ် ဒှ် လိက်အုပ် အဓိက အိုတ် မစၞောန်ထ္ၜးလဝ် လတူ အခေါၚ်အရာ သဇိုၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ဗၠးၜး သတ္တံ သီုဖအိုတ် ဟွံရုဲစှ် ဂကူ၊ ဘာသာ၊ အသာ်စၞာံ ကေုာံ ဍုၚ်ဒတန် ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot;&gt;{{cite book |last=Glendon |first=Mary Ann |year=2001 |title=A World Made New: Eleanor Roosevelt and the Universal Declaration of Human Rights |publisher=Random House |isbn=978-0679463108}}&lt;/ref&gt;။

လိက် ဏအ် ဍိုက်ပေၚ်ကဵု ဇမၠိၚ် ၃၀ ပိုဒ် တုဲ ပံက်လဝ် ဂၠံၚ်တရဴ သွက် ဥပဒေ အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ် ဂၠးကဝ် (International Human Rights Law) ရ။ ဟိုတ်နူ ပရေၚ်ဒဒိုက် ကေုာံ ပရေၚ်ပလီုပလာ် မက္တဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ဒုတိယ (World War II) တုဲ ဍုၚ်နာနာတံ ပံၚ်ကောံ ခၞံကၠောန်လဝ် လိက်ကသုက် ဏအ် သွက်ဂွံ မၚ်မွဲ ပရေၚ်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ဂုဏ်သိက္ခာ မၞိဟ် တံ ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot;&gt;{{cite book |last=Morsink |first=Johannes |year=1999 |title=The Universal Declaration of Human Rights: Origins, Drafting, and Intent |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0812217476}}&lt;/ref&gt;။

== ဝၚ် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origins) ==
[[File:EleanorRooseveltHumanRights.png|thumb|right|အဳလဳနာ ရုစဗှေတ် (Eleanor Roosevelt) ရပ်လဝ် လိက်ကသုက် အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ် ဂၠးကဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၉]]
ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ဒုတိယ တုဲဒှ်အာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၅ ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ (United Nations) က္တဵုဒှ်ကၠုၚ် သွက်ဂွံ ထိၚ်ဒဝ် ပရေၚ်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဂၠးကဝ် ရ။ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ဂၠးကဝ် တံ ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေၚ်စဵုဒၞာ အခေါၚ်အရာ မၞိဟ် ဒှ် အရာ အဓိက သွက်ဂွံ ပါဲဝေၚ် ပရေၚ်ပၞာန် ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရ။ သၞာံ ၁၉၄၆ တေံ ကုလသမဂ္ဂ ပတန် ကမ္မရှေန် အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ် (Commission on Human Rights) တုဲ ကဵု တာလျိုၚ် ဓဇက် လိက်ကသုက် ဏအ် ရ&lt;ref name=&quot;src3&quot;&gt;{{cite book |last=Clapham |first=Andrew |year=2007 |title=Human Rights: A Very Short Introduction |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0199205523}}&lt;/ref&gt;။

ပ္ဍဲ ကမ္မရှေန် ဏအ် ညးစၞး နူ ဍုၚ်နာနာ မပ္တံကဵု အဳလဳနာ ရုစဗှေတ် (Eleanor Roosevelt) နူ ဍုၚ်အမေရိကာန် (US) မဒှ် ဥက္ကဌ၊ ရေနဳ ကာသေန် (René Cassin) နူ ဍုၚ်ပြၚ်သေတ် (France)၊ ချားလ် မာလေတ် (Charles Malik) နူ ဍုၚ်လေဗနောန် (Lebanon) ကေုာံ ပန်ချန် (Peng Chung Chang) နူ ဍုၚ်ကြုက် (China) တံ ပါလုပ် ခၞံကၠောန် လဝ် ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;။ ကြဴနူ ပရေၚ်ချပ်ဂၞန် ကေုာံ ပရေၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ၜါသၞာံ ပြၚ် တုဲ အသေမ်ဗလဳနာနာ ကုလသမဂ္ဂ စၟတ်သမ္တီ ပဒတန် လိက်ကသုက် ဏအ် နကဵု မာဲ ၄၈ မာဲ (၈ ဍုၚ် ဟွံစုတ်မာဲ၊ ၀ ဍုၚ် ဒစဵုဒစး) ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၁၀ ဒဳဇြေန်ပါ ၁၉၄၈ ရ။ တ္ၚဲဏအ် ဂှ် လၟုဟ် ဍုၚ်နာနာ တံ စၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် တ္ၚဲ အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ် (Human Rights Day) ရ။

== ဗီုပြၚ် ကေုာံ အခေါၚ်အရာ (Structure and Rights) ==
လိက်ကသုက် ဏအ် နွံ ကဵု နိဒါန် ကေုာံ လိက်ပိုဒ် (Articles) ၃၀ ပိုဒ် မစၞောန်ထ္ၜး လဝ် အခေါၚ်အရာ မၞိဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။ လိက် ဏအ် ပါ်လဝ် ကဏ္ဍ အခေါၚ် ညးဍုၚ်ကွာန် (Civil Rights)၊ အခေါၚ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် (Political Rights)၊ အခေါၚ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် (Economic Rights) ကေုာံ အခေါၚ် ပရေၚ်ယေန်သၞာၚ် (Cultural Rights) ရ&lt;ref name=&quot;src4&quot;&gt;{{cite book |last=Donnelly |first=Jack |year=2013 |title=Universal Human Rights in Theory and Practice |publisher=Cornell University Press |isbn=978-0801477706}}&lt;/ref&gt;။

{| class=&quot;wikitable&quot;
! လၟေၚ် ပိုဒ် !! ယၟု အခေါၚ်အရာ (Right Category) !! အဓိပ္ပါယ် ဗွဲခမၞောန် (Summary of the Article)
|-
| ပိုဒ် ၁ (Article 1) || ပရေၚ်တုပ်သၟဟ် (Equality) || မၞိဟ် သီုဖအိုတ် က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် နကဵု ဂုဏ်သိက္ခာ ကေုာံ အခေါၚ်အရာ တုပ်သၟဟ် ကေုာံ ဗၠးၜး ရ။
|-
| ပိုဒ် ၃ (Article 3) || အခေါၚ် လမျီု (Right to Life) || ဇၟာပ်မၞိဟ် နွံ အခေါၚ် သွက် လမျီု၊ ပရေၚ်ဗၠးၜး ကေုာံ ပရေၚ်ဂီုကၠီု ပူဂိုလ် ရ။
|-
| ပိုဒ် ၄ (Article 4) || ပွမဟွံပဍိက် (Freedom from Slavery) || ညးမွဲလေဝ် ဟွံဒးဒုၚ် ပဍိက် ဟွံသေၚ်မ္ဂး သွံရာန် ဍိက် ဗီုပြၚ် နာနာ သာ် ရ။
|-
| ပိုဒ် ၅ (Article 5) || ပွမဟွံပျဲပျာံ (Freedom from Torture) || ညးမွဲလေဝ် ဟွံဒးဒုၚ် ပျဲပျာံ၊ ဍဵုဍိုက် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပွမဖန်ဇန် နကဵု ယုတ်မာ ရ။
|-
| ပိုဒ် ၁၈ (Article 18) || ဗၠးၜး ဘာသာ (Freedom of Religion) || ဇၟာပ်မၞိဟ် နွံ အခေါၚ် ဗၠးၜး လညာတ်စိုတ်၊ ဓရ်ပတှ်ေ ကေုာံ ပရေၚ်လျုၚ်ဇြုၚ်သ္ဍိုက် ဘာသာ ရ။
|-
| ပိုဒ် ၂၆ (Article 26) || အခေါၚ် ပရေၚ်ပညာ (Right to Education) || ဇၟာပ်မၞိဟ် နွံ အခေါၚ် က္လိဂွံ ပရေၚ်ပညာ သဇိုၚ် ဗွဲမသၠးၚုဟ် ရ။
|}

== အခိၚ်လၟုဟ် ကေုာံ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် (Modern Impact and Development) ==
ၜိုန်ရ လိက်ကသုက် အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ် ဂၠးကဝ် ဏအ် ဟွံမွဲ ကဵု အဝဵု သၞောဝ်ဥပဒေ (Legally binding) ကီု လေဝ်၊ ဍေံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက် ပရေၚ်ခၞံကၠောန် လိက်ကသုက် ဂၠးကဝ် တၞဟ်တၞဟ် မပ္တံကဵု လိက်ကသုက် အခေါၚ်အရာ ညးဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ဂၠးကဝ် (ICCPR) တံ ရ&lt;ref name=&quot;src5&quot;&gt;{{cite book |last=Ishay |first=Micheline |year=2008 |title=The History of Human Rights: From Ancient Times to the Globalization Era |publisher=University of California Press |isbn=978-0520256415}}&lt;/ref&gt;။ လိက် ဏအ် ဒှ် လိက် မဒးဒုၚ် ကၠာဲ ဘာသာ ဂၠိုၚ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးကဝ် (Guinness World Record) တုဲ ကၠာဲလဝ် နကဵု ဘာသာ ပြၚ် ၅၀၀ သာ် ရ။ 

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ်]]
* [[အခေါၚ်အရာ ပ္ဍဲခေတ်တၟိ]]
* [[ကုလသမဂ္ဂ]]
* [[ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်]]
* [[ဝၚ်ဂၠးကဝ်]]

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = လိက်ကသုက် အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ် ဂၠးကဝ်
| title = အခေါၚ်အရာမၞိဟ် ကေုာံ ကုလသမဂ္ဂ (Human Rights and the United Nations)
| list1 = [[အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ်]] • [[ကုလသမဂ္ဂ]] • [[လိက်ကသုက် အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ် ဂၠးကဝ်]] • [[အသေမ်ဗလဳနာနာ ကုလသမဂ္ဂ]]
}}

{{DEFAULTSORT:လိက်ကသုက် အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ် ဂၠးကဝ်}}
[[Category:အခေါၚ်အရာမၞိဟ်]]
[[Category:ဥပဒေ ဂၠးကဝ်]]
[[Category:ကုလသမဂ္ဂ]]
[[Category:ဝၚ်ဂၠးကဝ်]]
[[Category:လိက်ကသုက် ဂၠးကဝ်]]
[[Category:ပရေၚ်မၞိဟ်]]</text>
      <sha1>t7ln23iofrn8nzaf57l81vukq0xjauk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ဥပဒေ ဂၠးကဝ်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13085</id>
    <revision>
      <id>59647</id>
      <timestamp>2026-10-30T12:26:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox ဥပဒေ | နာမ = ဥပဒေ ဂၠးကဝ် | နာမတၞဟ် = International Law / Law of Nations | ရုပ်ထမိက် = International_Court_of_Justice.jpg | မုက်လိက်ရုပ် = ရုၚ်ဗစာ သၞောဝ်ဓဝ် ဂၠးကဝ် (International Court of Justice) မနွံ ပ္ဍဲ ဍုၚ် သဟိတ် (The Hague) | ဘာသာ...&quot;</comment>
      <origin>59647</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9624" sha1="sfsaxvjcucffyeuizwko7tsde38kopd" xml:space="preserve">{{Infobox ဥပဒေ
| နာမ = ဥပဒေ ဂၠးကဝ်
| နာမတၞဟ် = International Law / Law of Nations
| ရုပ်ထမိက် = International_Court_of_Justice.jpg
| မုက်လိက်ရုပ် = ရုၚ်ဗစာ သၞောဝ်ဓဝ် ဂၠးကဝ် (International Court of Justice) မနွံ ပ္ဍဲ ဍုၚ် သဟိတ် (The Hague)
| ဘာသာ = ဥပဒေ 
| ဂကောံ = ကုလသမဂ္ဂ (United Nations)
| ပရူပရာ = သၞောဝ် ကေုာံ စေဝ်ပၞောန် မထိၚ်ဒဝ် ပရေၚ်ဆက်ဆောံ အကြာ ဍုၚ်နာနာ
}}

'''ဥပဒေ ဂၠးကဝ်''' (International Law ဟွံသေၚ်မ္ဂး Public International Law) ဒှ် သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ စေဝ်ပၞောန် (Rules and Principles) မထိၚ်ဒဝ်လဝ် ပရေၚ်ဆက်ဆောံ အကြာ ဍုၚ်မွဲကဵုမွဲ (States) ကေုာံ ဂကောံဂၠးကဝ် (International Organizations) တံ ရ&lt;ref name=&quot;shaw&quot;&gt;{{cite book |last=Shaw |first=Malcolm N. |year=2017 |title=International Law |edition=8th |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1316638538}}&lt;/ref&gt;။ ဥပဒေ ဏအ် ဒှ် သဇိုၚ် အဓိက သွက်ဂွံ မၚ်မွဲ ပရေၚ်ၜိုဟ်သြိုဟ်၊ ပရေၚ်ဂီုကၠီု ကေုာံ ပရေၚ်ပံၚ်တောဲ အလုံ ဂၠးတိ ရ။ 

တၞဟ်ခြာ နူ ဥပဒေ အပ္ဍဲဍုၚ် (Domestic Law) မၞုံကဵု အလဵုအသဳ မဖျေံသၞောဝ် (Legislature) တုဲ၊ ဥပဒေ ဂၠးကဝ် ဂှ် သ္ဂောံဒှ်ကၠုၚ် ဥပဒေ မ္ဂး ဒးပ္တိုန်သဇိုၚ် လတူ ပရေၚ်တုပ်စိုတ် ကေုာံ လိက်ကသုက် အကြာ ဍုၚ်နာနာ တံ ရ။

== ဝၚ် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origins) ==
တမ်မူလ ဥပဒေ ဂၠးကဝ် ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ ဏအ် စက္တဵုဒှ် ကၠုၚ် နူခေတ် လိက်ကသုက် ဝေတ်သဖှေလဳယာ (Peace of Westphalia) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၄၈ တေံ ရ&lt;ref name=&quot;cassese&quot;&gt;{{cite book |last=Cassese |first=Antonio |year=2005 |title=International Law |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0199259397}}&lt;/ref&gt;။ လိက်ကသုက် ဏအ် ဖန်ဇန်ကဵု သဘဴဓရ် အဝဵုကၞောတ်အထောတ် ဍုၚ် (State Sovereignty) မဒှ် သဇိုၚ် ဥပဒေ ဂၠးကဝ် ဒဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။ 

ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ဒုတိယ (World War II) တုဲဒှ်အာ ဂကောံ [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations) က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၅ တုဲ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ဥပဒေ ဂၠးကဝ် ပြံၚ်လှာဲ ကၠုၚ် ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ် ရ။ ဥပဒေ မဆေၚ်စပ် ကဵု [[အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ်]]၊ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးကဝ် ကေုာံ သဘာဝပွဳပွူ တံ ပါလုပ် ကၠုၚ် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ ဥပဒေ ဂၠးကဝ် ရ။

== ရိုဟ်ကၞက် ဥပဒေ ဂၠးကဝ် (Sources of International Law) ==
အတိုၚ် လိက်ပိုဒ် ၃၈ (Article 38(1)) ဥပဒေ ရုၚ်ဗစာ သၞောဝ်ဓဝ် ဂၠးကဝ် (Statute of the International Court of Justice) မ္ဂး၊ ရိုဟ်ကၞက် ဥပဒေ ဂၠးကဝ် နွံ ပိ သာ် အဓိက ရ&lt;ref name=&quot;brownlie&quot;&gt;{{cite book |last=Crawford |first=James |year=2012 |title=Brownlie's Principles of Public International Law |edition=8th |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0199699698}}&lt;/ref&gt;-

* '''လိက်ကသုက် အကြာ ဍုၚ်နာနာ (International Treaties / Conventions):''' လိက်ပရေၚ်တုပ်စိုတ် မချုက်လဝ် အကြာ ဍုၚ်မွဲကဵုမွဲ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဍုၚ်ဗွဲမဂၠိုၚ် နကဵု လိက်။ ဥပမာ - [[လိက်ကသုက် ဂျဳနဳဗာ]] (Geneva Conventions)။
* '''ဒ္ဂေတ်ပြဝ ဥပဒေ ဂၠးကဝ် (Customary International Law):''' ဒ္ဂေတ်ပြဝ ကေုာံ အခိုက်အလိုက် မကၠောန်ကၠုၚ် အကြာ ဍုၚ်နာနာ တံ ဗွဲမလံလ တုဲ စၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် သၞောဝ်ဥပဒေ (Opinio Juris)။ 
* '''သဘဴဓရ် သဇိုၚ် ဥပဒေ (General Principles of Law):''' သဘဴဓရ် ဥပဒေ အဓိက မစၟတ်သမ္တီ လဝ် နကဵု ဍုၚ် မၞုံကဵု ပရေၚ်ယေန်သၞာၚ် အလုံဂၠးကဝ် (ဥပမာ - ဓရ်စိုတ်တပ်တး &quot;Good faith&quot;)။

== ကဏ္ဍ ဥပဒေ ဂၠးကဝ် (Branches of International Law) ==
ဥပဒေ ဂၠးကဝ် ပြးဇး လှဲလး တုဲ ပါ်လဝ် ကဏ္ဍ ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
! လၟေၚ် !! ကဏ္ဍ (Branch) !! အဓိပ္ပါယ် ဗွဲခမၞောန် (Description) !! ဥပမာ (Examples)
|-
| ၁ || ဥပဒေ အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ် ဂၠးကဝ် (International Human Rights Law) || သၞောဝ် မစဵုဒၞာ အခေါၚ်သဇိုၚ် ဘဝမၞိဟ် ပ္ဍဲ အခိၚ် ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ပၞာန်။ || [[လိက်ကသုက် အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ် ဂၠးကဝ်]]
|-
| ၂ || ဥပဒေ ပရေၚ်မၞိဟ် ဂၠးကဝ် (International Humanitarian Law) || သၞောဝ် မထိၚ်ဒဝ် ပရေၚ်ပၞာန် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညးဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ ကောန်ပၞာန် မဒးဝပ် တံ။ || [[လိက်ကသုက် ဂျဳနဳဗာ]] (Geneva Conventions)
|-
| ၃ || ဥပဒေ ပရေၚ်ရာဇဝတ် ဂၠးကဝ် (International Criminal Law) || သၞောဝ် မကဵု ဒုဟ် ကုပူဂိုလ် မကၠောန် ဒုဟ်ရာဇဝတ် ဂၠးကဝ် အဓိက တံ။ || ဒုဟ်ပလီုပလာ် ဂကူ (Genocide)၊ ဒုဟ်ရာဇဝတ် ပၞာန် (War Crimes)
|-
| ၄ || ဥပဒေ ၜဳမှာသមុဒ္ဒရာ (Law of the Sea) || သၞောဝ် မဆေၚ်စပ် ကဵု အခေါၚ်အရာ ကေုာံ တာလျိုၚ် ဍုၚ်နာနာ လတူ ၜဳမှာသមុဒ္ဒရာ။ || လိက်ကသုက် ဥပဒေ ၜဳမှာသមុဒ္ဒရာ ကုလသမဂ္ဂ (UNCLOS)
|}

== ဂကောံ အဓိက တံ (Key Institutions) ==
* '''[[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations - UN):''' ဂကောံ ဂၠးကဝ် အဓိက မထိၚ်ဒဝ် ပရေၚ်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ဥပဒေ ဂၠးကဝ်။
* '''ရုၚ်ဗစာ သၞောဝ်ဓဝ် ဂၠးကဝ် (International Court of Justice - ICJ):''' ရုၚ်ဗစာ အဓိက ကုလသမဂ္ဂ သွက်ဂွံ သ္ဂုတ်သွာတ် ပြသၞာ အကြာ ဍုၚ်နာနာ။ 
* '''ရုၚ်ဗစာ ရာဇဝတ် ဂၠးကဝ် (International Criminal Court - ICC):''' ရုၚ်ဗစာ သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် ကေုာံ ကဵုဒုဟ် ကုပူဂိုလ် မကၠောန် ဒုဟ်ရာဇဝတ် ဂၠးကဝ် မပ္တံကဵု ဒုဟ်ပလီုပလာ် ဂကူ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ်]]
* [[အခေါၚ်အရာ ပ္ဍဲခေတ်တၟိ]]
* [[လိက်ကသုက် အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ် ဂၠးကဝ်]]
* [[ကုလသမဂ္ဂ]]

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ဥပဒေ ဂၠးကဝ်
| title = ဥပဒေ ဂၠးကဝ် ကေုာံ ပရေၚ်ဆက်ဆောံ ဍုၚ်နာနာ (International Law and Relations)
| list1 = [[အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ်]] • [[ကုလသမဂ္ဂ]] • [[လိက်ကသုက် ဂျဳနဳဗာ]] • [[လိက်ကသုက် အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ် ဂၠးကဝ်]]
}}

{{DEFAULTSORT:ဥပဒေ ဂၠးကဝ်}}
[[Category:ဥပဒေ ဂၠးကဝ်]]
[[Category:ဥပဒေ]]
[[Category:ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ဂၠးကဝ်]]
[[Category:ကုလသမဂ္ဂ]]</text>
      <sha1>sfsaxvjcucffyeuizwko7tsde38kopd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>လိက်ကသုက် ဂျဳနဳဗာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13086</id>
    <revision>
      <id>59648</id>
      <timestamp>2026-10-30T12:29:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox ဥပဒေ | နာမ = လိက်ကသုက် ဂျဳနဳဗာ | နာမတၞဟ် = Geneva Conventions | ရုပ်ထမိက် = Emblème_Croix-Rouge.svg | မုက်လိက်ရုပ် = တဆိပ် ဂကောံ ကြက်ခြေနီ (Red Cross) မဒှ် သင်္ကေတ အဓိက သွက် ပရေၚ်စဵုဒၞာ ပ္ဍဲ လိက...&quot;</comment>
      <origin>59648</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12397" sha1="5va98z3jc6rlie0e54yaq7sxxsuobd8" xml:space="preserve">{{Infobox ဥပဒေ
| နာမ = လိက်ကသုက် ဂျဳနဳဗာ
| နာမတၞဟ် = Geneva Conventions
| ရုပ်ထမိက် = Emblème_Croix-Rouge.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = တဆိပ် ဂကောံ ကြက်ခြေနီ (Red Cross) မဒှ် သင်္ကေတ အဓိက သွက် ပရေၚ်စဵုဒၞာ ပ္ဍဲ လိက်ကသုက် ဂျဳနဳဗာ
| ဘာသာ = ဥပဒေ ပရေၚ်မၞိဟ် ဂၠးကဝ် (International Humanitarian Law)
| စၟတ်တ္ၚဲ ပဒတန် = ၁၂ အဝ်ဂေတ် ၁၉၄၉ (လက္ကရဴအိုတ်)
| ဒၞာဲ = ဍုၚ်ဂျဳနဳဗာ (Geneva)၊ ဍုၚ်သွိတ်ဇြာလာန် (Switzerland)
| ဂကောံ = ဍုၚ်နာနာ ကေုာံ ဂကောံ ကြက်ခြေနီ ဂၠးကဝ် (ICRC)
| ပရူပရာ = သၞောဝ် မထိၚ်ဒဝ် ပရေၚ်ပၞာန် ကေုာံ ပရေၚ်စဵုဒၞာ ညးဍုၚ်ကွာန်၊ ကောန်ပၞာန် မဒးဝပ် တံ
}}

'''လိက်ကသုက် ဂျဳနဳဗာ''' (Geneva Conventions) ဒှ် လိက်ကသုက် ကေုာံ လိက်ပရေၚ်တုပ်စိုတ် ဂၠးကဝ် မဖျေံလဝ် သၞောဝ်ဥပဒေ ပရေၚ်မၞိဟ် (International Humanitarian Law) သွက်ဂွံ ထိၚ်ဒဝ် စေဝ်ပၞောန် ပ္ဍဲ ပရေၚ်ပၞာန် ကေုာံ စဵုဒၞာ လမျီု ညးဍုၚ်ကွာန်၊ ကောန်ပၞာန် မဒးဝပ် ကေုာံ ကောန်ပၞာန် မဒးဒုၚ်ရပ် တံ ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot;&gt;{{cite book |last=Pictet |first=Jean |year=1958 |title=The Geneva Conventions of 12 August 1949: Commentary |publisher=International Committee of the Red Cross (ICRC)}}&lt;/ref&gt;။ လိက်ကသုက် ဏအ် ဒှ် သဇိုၚ် ဥပဒေ အဓိက သွက်ဂွံ ပါဲဝေၚ် ပရေၚ်ပျဲပျာံ လတူ ဂကောံမၞိဟ် ပ္ဍဲ အခိၚ် က္တဵုဒှ် ပၞာန် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပရေၚ်ပေါဲဗတိုက် (Times of Armed Conflict) ရ။

ဍုၚ် အလုံဂၠးကဝ် သီုဖအိုတ် (၁၉၆ ဍုၚ်) စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ထပက်လဝ် စၟတ်တဲ ပ္ဍဲ လိက်ကသုက် ဂျဳနဳဗာ (သၞာံ ၁၉၄၉) ဏအ် တုဲ ဍေံ ဒှ် လိက်ကသုက် မၞုံကဵု ဒြဟတ် ဥပဒေ အလုံဂၠးကဝ် မွဲ ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot;&gt;{{cite book |last=Solis |first=Gary D. |year=2010 |title=The Law of Armed Conflict: International Humanitarian Law in War |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521870887}}&lt;/ref&gt;။

== ဝၚ် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origins) ==
[[File:Henry_Dunant-1901.jpg|thumb|right|ဟေန်ရဳ ဒူနံၚ် (Henry Dunant) ညးမခၞံဗဒှ် တမ်မူလ လိက်ကသုက် ဂျဳနဳဗာ ကေုာံ ဂကောံ ကြက်ခြေနီ]]
တမ်မူလ လိက်ကသုက် ဂျဳနဳဗာ စက္တဵုဒှ် ကၠုၚ် နူ သၞာံ ၁၈၆၄ ဟိုတ်နူ ပရေၚ်ဂစာန် ညးမကၠောန် ပရေၚ်မၞိဟ် ဟေန်ရဳ ဒူနံၚ် (Henry Dunant) ရ။ ညး ညာတ်ကေတ် ဒဒိုက် ကောန်ပၞာန် မဒးဝပ် ပ္ဍဲ ပၞာန် သဝ်ဖှေရဳနဝ် (Battle of Solferino) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၅၉ တုဲ ပတိုန်ထ္ၜး ကဵု ဍုၚ်နာနာ သွက်ဂွံ ခၞံကၠောန် ဂကောံ ကြက်ခြေနီ (Red Cross) ကေုာံ သၞောဝ် မစဵုဒၞာ ကောန်ပၞာန် မဒးဝပ် တံ ရ&lt;ref name=&quot;src3&quot;&gt;{{cite book |last=Dunant |first=Henry |year=1862 |title=A Memory of Solferino |publisher=ICRC}}&lt;/ref&gt;။ 

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၆၄ ဍုၚ် ဥရောပ (၁၂) ဍုၚ် ကောံဓရီု ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဂျဳနဳဗာ တုဲ ထပက် စၟတ်တဲ လိက်ကသုက် ဂျဳနဳဗာ ပထမ (First Geneva Convention) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ကောန်ပၞာန် မဒးဝပ် လတူ တိ ရ။ ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ဒုတိယ (World War II) ဍုၚ်နာနာ တံ ညာတ်ကေတ် ပရေၚ်ယုတ်မာ ပလီုပလာ် ကေုာံ ပရေၚ်ဒဒိုက် ညးဍုၚ်ကွာန် တံ တုဲ ကလေၚ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လိက်ကသုက် ဏအ် ရ။ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၁၂ အဝ်ဂေတ် ၁၉၄၉ ဍုၚ်နာနာ တံ ပဒတန် လိက်ကသုက် ဂျဳနဳဗာ (၄) သာ် အဓိက သွက်ဂွံ မၚ်မွဲ ပရေၚ်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ စဵုဒၞာ လမျီု ညးဍုၚ်ကွာန် ရ။

== လိက်ကသုက် ဂျဳနဳဗာ ပန် သာ် (The Four Geneva Conventions) ==
လိက်ကသုက် ဂျဳနဳဗာ သၞာံ ၁၉၄၉ ပါ်လဝ် ကဏ္ဍ အဓိက ပန် သာ် ရ-

{| class=&quot;wikitable&quot;
! လၟေၚ် လိက်ကသုက် !! ယၟု လိက်ကသုက် (Convention Name) !! အဓိပ္ပါယ် ဗွဲခမၞောန် (Summary of Protections)
|-
| ပထမ (First Convention) || စဵုဒၞာ ကောန်ပၞာန် မဒးဝပ် ကေုာံ ယဲ ပ္ဍဲ ပၞာန် လတူတိ (Wounded and Sick in Armed Forces in the Field) || စဵုဒၞာ ကောန်ပၞာန် မဒးဝပ်၊ ယဲ ကေုာံ သဝ်ဝန် မလွဳယဲ တံ။ ဟွံကဵု အခေါၚ် ပန် ဗတိုက် လတူ ရုၚ်ဂဥုဲ ကေုာံ ညးမရပ် တဆိပ် ကြက်ခြေနီ ရ။
|-
| ဒုတိယ (Second Convention) || စဵုဒၞာ ကောန်ပၞာန် မဒးဝပ်၊ ယဲ ကေုာံ က္ၜၚ်ဗၠိုက် ပ္ဍဲ ပၞာန် ၜဳ (Wounded, Sick and Shipwrecked at Sea) || သၞောဝ် ပထမ ဂှ် စကာ လတူ ပၞာန် ၜဳ။ စဵုဒၞာ ကောန်ပၞာန် မနွံ ပ္ဍဲ က္ၜၚ်ပၞာန် မဒးဒုၚ် ပန် ကေုာံ က္ၜၚ် ရုၚ်ဂဥုဲ (Hospital ships) တံ ရ။
|-
| တတိယ (Third Convention) || စဵုဒၞာ ကောန်ပၞာန် မဒးဒုၚ်ရပ် (Prisoners of War - POW) || စဵုဒၞာ အခေါၚ်အရာ သဇိုၚ် ကောန်ပၞာန် မဒးဒုၚ်ရပ်။ ဒးကဵု စၞစ၊ ဌာန်ဒၟံၚ် မရုံဂပ် ကေုာံ ဟွံကဵု အခေါၚ် ပျဲပျာံ၊ ဍဵုဍိုက် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ၜုၚ်တက်။
|-
| စတုတ္ထ (Fourth Convention) || စဵုဒၞာ ညးဍုၚ်ကွာန် (Civilian Persons in Time of War) || လိက်ကသုက် တၟိ မချူလဝ် ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးကဝ် ဒုတိယ။ စဵုဒၞာ လမျီု ညးဍုၚ်ကွာန် မဟွံပါလုပ် ပ္ဍဲ ပၞာန်။ ဟွံကဵု အခေါၚ် ရပ် ညးဍုၚ်ကွာန် နဒဒှ် လမျီုဂတေက် (Hostages) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပန် ဗတိုက် ဌာန်ဒတန် ညးဍုၚ်ကွာန်။
|}

== လိက်ပရေၚ်တုပ်စိုတ် ထပ်ဗပေၚ် (Additional Protocols) ==
သွက်ဂွံ ဍိုက်ပေၚ် ကဵု ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ နဲကဲပၞာန် ခေတ်တၟိ တုဲ ဍုၚ်နာနာ တံ ထပ် ခၞံကၠောန် လိက်ပရေၚ်တုပ်စိုတ် ထပ်ဗပေၚ် (Additional Protocols) ပိ သာ် ရ-
# '''လိက်ပရေၚ်တုပ်စိုတ် ပထမ (Protocol I - 1977):''' ထပ်မၚ်မွဲ စဵုဒၞာ ညးဒးဒုၚ်ဘဲ ပ္ဍဲ ပၞာန် အကြာ ဍုၚ် ကဵု ဍုၚ် (International Armed Conflicts)။ ဟွံကဵု အခေါၚ် စကာ လွဟ် မကဵု အန္တရာဲ သဘာဝပွဳပွူ ဗွဲမဇၞော်။
# '''လိက်ပရေၚ်တုပ်စိုတ် ဒုတိယ (Protocol II - 1977):''' ထပ်မၚ်မွဲ စဵုဒၞာ ညးဒးဒုၚ်ဘဲ ပ္ဍဲ ပၞာန် အပ္ဍဲဍုၚ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပၞာန် အကြာ ဂကောံ လွပ်လွဟ် တံ (Non-International Armed Conflicts)။
# '''လိက်ပရေၚ်တုပ်စိုတ် တတိယ (Protocol III - 2005):''' စၟတ်သမ္တီ တဆိပ် ခရစ်သတေဝ် ဍာဲ (Red Crystal) နဒဒှ် သင်္ကေတ စဵုဒၞာ မွဲပၠန် ပါဲနူ ကြက်ခြေနီ (Red Cross) ကေုာံ ဂိတုကဝက် ဍာဲ (Red Crescent) ရ။

== ပရေၚ်စဵုဒၞာ ကေုာံ လတူဂၠးကဝ် (Enforcement and Global Impact) ==
ယဝ်ရ ကောန်ပၞာန် ဟွံသေၚ်မ္ဂး က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် အလဵုအသဳ တံ ဖံက်ပကောတ် လိက်ကသုက် ဂျဳနဳဗာ ဗွဲမဇၞော် (Grave Breaches) မ္ဂး ဍေံ တံ သ္ဂောံဒှ် ဒုဟ်ရာဇဝတ် ပၞာန် (War Crimes) ရ။ ပူဂိုလ် မကၠောန် ဒုဟ် တံ ဂှ် ဒးဒုၚ် စၟဳစၟတ် ကေုာံ ဖျေံဒုဟ် ပ္ဍဲ ရုၚ်ဗစာ ရာဇဝတ် ဂၠးကဝ် (International Criminal Court - ICC) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ရုၚ်ဗစာ ဍုၚ်နာနာ နကဵု သၞောဝ် အခေါၚ်အရာ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဂၠးကဝ် (Universal Jurisdiction) ရ&lt;ref name=&quot;src4&quot;&gt;{{cite book |last=Cassese |first=Antonio |year=2008 |title=International Criminal Law |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0199203109}}&lt;/ref&gt;။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ဥပဒေ ဂၠးကဝ်]]
* [[အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ်]]
* [[လိက်ကသုက် အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ် ဂၠးကဝ်]]
* [[ကုလသမဂ္ဂ]]
* [[ဝၚ်ဂၠးကဝ်]]

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = လိက်ကသုက် ဂျဳနဳဗာ
| title = ဥပဒေ ပရေၚ်မၞိဟ် ဂၠးကဝ် (International Humanitarian Law)
| list1 = [[ဥပဒေ ဂၠးကဝ်]] • [[လိက်ကသုက် ဂျဳနဳဗာ]] • [[အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ်]] • [[ကုလသမဂ္ဂ]] • [[ရုၚ်ဗစာ သၞောဝ်ဓဝ် ဂၠးကဝ်]]
}}

{{DEFAULTSORT:လိက်ကသုက် ဂျဳနဳဗာ}}
[[Category:ဥပဒေ ဂၠးကဝ်]]
[[Category:လိက်ကသုက် ဂၠးကဝ်]]
[[Category:ဝၚ်ပၞာန်]]
[[Category:အခေါၚ်အရာမၞိဟ်]]
[[Category:ဂကောံ ကြက်ခြေနီ]]</text>
      <sha1>5va98z3jc6rlie0e54yaq7sxxsuobd8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝၚ်ဂၠးကဝ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13087</id>
    <revision>
      <id>59649</id>
      <timestamp>2026-10-30T12:38:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;```wikitext {{Infobox ဝၚ် | နာမ = ဝၚ်ဂၠးကဝ် | နာမတၞဟ် = World History / Human History | ရုပ်ထမိက် = Blue Marble Western Hemisphere.JPG | မုက်လိက်ရုပ် = ဂၠးတိ (The Earth) - ဒတန်ဝၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် မၞိဟ်ဂမၠိုၚ် | ဘာသာ = ဝၚ် / ပ...&quot;</comment>
      <origin>59649</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7462" sha1="4uckd92yvqqmq2ikaduh32k982q3cdl" xml:space="preserve">```wikitext
{{Infobox ဝၚ်
| နာမ = ဝၚ်ဂၠးကဝ်
| နာမတၞဟ် = World History / Human History
| ရုပ်ထမိက် = Blue Marble Western Hemisphere.JPG
| မုက်လိက်ရုပ် = ဂၠးတိ (The Earth) - ဒတန်ဝၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် မၞိဟ်ဂမၠိုၚ်
| ဘာသာ = ဝၚ် / ပရေၚ်မၞိဟ်
| ပရူပရာ = ဝၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ မၞိဟ်ဂမၠိုၚ် နူခေတ်တၟအ် စဵုကဵု ခေတ်လၟုဟ်
}}

'''ဝၚ်ဂၠးကဝ်''' (World History / Human History) ဒှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ ဝၚ် ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ၊ ပရေၚ်ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် မၞိဟ်ဂမၠိုၚ် (Homo sapiens) နူခေတ်တမၠာ စဵုကဵု ခေတ်လၟုဟ် ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot;&gt;{{cite book |last=Christian |first=David |year=2004 |title=Maps of Time: An Introduction to Big History |publisher=University of California Press |isbn=978-0520242500}}&lt;/ref&gt;။ ဝၚ်ဂၠးကဝ် ဏအ် စက္တဵုဒှ် ကၠုၚ် နူ အခိၚ် ခေတ်တၟအ်တြေံ (Paleolithic) တုဲ ဇၞော်မောဝ် အာ စိုပ် ခေတ်တဵုလွဳ (Neolithic Revolution) မဒှ် အခိၚ် မၞိဟ်တံ စပတန် ကွာန်၊ ဍုၚ် ကေုာံ ပရေၚ်တဵုလွဳ ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot;&gt;{{cite book |last=McNeill |first=William H. |year=1991 |title=The Rise of the West: A History of the Human Community |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0226561417}}&lt;/ref&gt;။

== ခေတ်ဝၚ် အဓိက ဂမၠိုၚ် (Major Historical Eras) ==
ဝၚ်ဂၠးကဝ် ပါ်လဝ် ခေတ်အဓိက နာနာ သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လောဲသွာ ရ&lt;ref name=&quot;src3&quot;&gt;{{cite book |last=Bentley |first=Jerry H. |year=1996 |title=Cross-Cultural Interaction and Periodization in World History |journal=American Historical Review |volume=101 |issue=3 |pages=749–770}}&lt;/ref&gt;။

{| class=&quot;wikitable&quot;
! လၟေၚ် ခေတ် !! ယၟု ခေတ် (Era) !! အခိၚ်ကာလ (Period) !! ပရူပရာ ဗွဲခမၞောန် (Summary)
|-
| ၁ || ခေတ်ပရိတ်ဝၚ် (Prehistory) || စဵုကဵု ၜိုတ် ၃၀၀၀ ဘဳသဳ (BCE) || အခိၚ် ဟွံမွဲ ကဵု လိက်စၟတ်သမ္တီ၊ မၞိဟ်တံ မံၚ် နကဵု ပရေၚ်ဂၠာဲစ စၞစ ကေုာံ ပရေၚ်တဵုလွဳ သဇိုၚ်။
|-
| ၂ || ခေတ်တမၠာ (Ancient History) || ၃၀၀၀ ဘဳသဳ – ၅၀၀ အေဒဳ (CE) || ပရေၚ်က္တဵုဒှ် ယေန်သၞာၚ် ဍုၚ်တမၠာ မပ္တံ မေသောပိုတာမဳယာ၊ အဳဂျေပ်၊ အိန္ဒိယ ကေုာံ ကြုက်။
|-
| ၃ || ခေတ်ဒေါသနိက် (Post-Classical / Middle Ages) || ၅၀၀ – ၁၅၀၀ အေဒဳ (CE) || ပရေၚ်ပြးဇး ဘာသာဇၞော်ဂမၠိုၚ် (ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ခရစ်ယာန်၊ အေတ်သလာမ်) ကေုာံ ပရေၚ်ကေတ်ဆက် အကြာ အာရှ ကေုာံ ဥရောပ။
|-
| ၄ || ခေတ်တၟိ (Early Modern Period) || ၁၅၀၀ – ၁၈၀၀ အေဒဳ (CE) || ခေတ်ဂၠာဲဆဵု တကအ်တၟိ (Age of Discovery) ကေုာံ ပရေၚ်တော်လှောန် သိပ္ပံ။
|-
| ၅ || ခေတ်လၟုဟ် (Modern Era) || ၁၈၀၀ – လၟုဟ် || ပရေၚ်တၟိုဟ် စက်မှု (Industrial Revolution)၊ ပၞာန်ဂၠးကဝ် ကေုာံ ခေတ်အာဲတဳ (Digital Age)။
|}

== ယေန်သၞာၚ် တမ်မူလ ဂမၠိုၚ် (Early Civilizations) ==
ယေန်သၞာၚ် တမ်မူလ မၞိဟ်တံ စက္တဵုဒှ် ကၠုၚ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲကြုၚ် ဇၞော်ဂမၠိုၚ် မပ္တံကဵု ကြုၚ်နဳလ (Nile) ပ္ဍဲ အဳဂျေပ်၊ ကြုၚ်တာဲဂရိတ် ကေုာံ ယူဖရိတ် ပ္ဍဲ မေသောပိုတာမဳယာ၊ ကြုၚ်အိန္ဒု ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ ကေုာံ ကြုၚ်ဟွၚ်ဟဝ် ပ္ဍဲ ကြုက် ရ&lt;ref name=&quot;src4&quot;&gt;{{cite book |last=Diamond |first=Jared |year=1997 |title=Guns, Germs, and Steel: The Fates of Human Societies |publisher=W. W. Norton &amp; Company |isbn=978-0393038910}}&lt;/ref&gt;။ ပ္ဍဲ ခေတ်ဏအ် နဲကဲခၞံလိက်၊ သၞောတ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ဍုၚ်တံ စက္တဵုဒှ် ကၠုၚ် ရ။

== ခေတ်လၟုဟ် ကေုာံ ပရေၚ်ပံၚ်ကောံ ဂၠးကဝ် (Modern Era and Globalization) ==
စနူ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ပရေၚ်တၟိုဟ် စက်မှု (Industrial Revolution) သ္ပကဵု ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ နဲကဲပညာ ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဗွဲမပြဟ် ရ&lt;ref name=&quot;src5&quot;&gt;{{cite book |last=Roberts |first=J. M. |last2=Westad |first=Odd Arne |year=2013 |title=The History of the World |edition=6th |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0199937820}}&lt;/ref&gt;။ ပ္ဍဲ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ [[ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ပထမ]] ကေုာံ [[ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ဒုတိယ]] က္တဵုဒှ် တုဲ ဖန်ကဵု ဂကောံ [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations) က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် သွက်ဂွံ ထိၚ်ဒဝ် [[ဥပဒေ ဂၠးကဝ်]] ကေုာံ [[အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ်]] ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ဝၚ်]]
* [[ဥပဒေ ဂၠးကဝ်]]
* [[အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ်]]
* [[ကုလသမဂ္ဂ]]
* [[လိက်ကသုက် ဂျဳနဳဗာ]]

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ဝၚ်ဂၠးကဝ်
| title = ဝၚ်ဂၠးကဝ် ကေုာံ ယေန်သၞာၚ် မၞိဟ်ဂမၠိုၚ် (World History)
| list1 = [[ဝၚ်]] • [[ဥပဒေ ဂၠးကဝ်]] • [[အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ်]] • [[ကုလသမဂ္ဂ]] • [[လိက်ကသုက် အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ် ဂၠးကဝ်]]
}}

{{DEFAULTSORT:ဝၚ်ဂၠးကဝ်}}
[[Category:ဝၚ်ဂၠးကဝ်]]
[[Category:ဝၚ်]]
[[Category:ပရေၚ်မၞိဟ်]]
[[Category:ယေန်သၞာၚ်]]

```</text>
      <sha1>4uckd92yvqqmq2ikaduh32k982q3cdl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ပထမ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13088</id>
    <revision>
      <id>59650</id>
      <timestamp>2026-10-30T12:47:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox ပၞာန် | နာမ = ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ပထမ | နာမတၞဟ် = World War I / First World War / The Great War | ရုပ်ထမိက် = WW1 TitlePicture For Wikipedia Article.jpg | မုက်လိက်ရုပ် = ရုပ်ပါ် ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ပထမ (Montage of World War I) နူ ဒေသပၞာန်...&quot;</comment>
      <origin>59650</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11242" sha1="16puxh43ft3j6fw86wraget7lidnag2" xml:space="preserve">{{Infobox ပၞာန်
| နာမ = ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ပထမ
| နာမတၞဟ် = World War I / First World War / The Great War
| ရုပ်ထမိက် = WW1 TitlePicture For Wikipedia Article.jpg
| မုက်လိက်ရုပ် = ရုပ်ပါ် ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ပထမ (Montage of World War I) နူ ဒေသပၞာန် နာနာ
| စၟတ်တ္ၚဲ = ၂၈ ဂျူလာၚ် ၁၉၁၄ – ၁၁ နဝ်ဝေမ်ဗာ ၁၉၁၈ (၄ သၞာံ၊ ၃ ဂိတု ကေုာံ ၂ ဝဟ်)
| ဒၞာဲ = ဥရောပ၊ အာဖရိက၊ လဒေါဝ်ဗမံက်၊ အာရှ ကေုာံ ၜဳမှာသមុဒ္ဒရာဂမၠိုၚ် (Europe, Africa, Middle East, Asia, Oceans)
| ဟိုတ်မက္တဵုဒှ် = ကောန်သၟိၚ် အဝ်သတြဳယျာ အာတ်ဒျု ဖရက်သေတ် ဖာဒဳနန် (Archduke Franz Ferdinand) ဒးဒုၚ် ဂစိုတ် ပ္ဍဲ သာရာယေဗဝ် (Sarajevo)
| သွဟ် = ဂကောံ မဟာမိတ် တံ ဇၞး (Allied victory)၊ လိက်ကသုက် ဗာဆာဲ (Treaty of Versailles)
| ပြံၚ်လှာဲတိဍာ် = အေန်ပါယာ ဂျာမန်၊ ရုရှာ၊ အဝ်သတြဳယျာ-ဟၚ်ဂေရဳ ကေုာံ အဝ်တိုမန် တံ လီုလာ်။ ဍုၚ်တၟိ ဗွဲမဂၠိုၚ် က္တဵုဒှ်ကၠုၚ်။
}}

'''ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ပထမ''' (World War I - WWI ဟွံသေၚ်မ္ဂး First World War) ဒှ် ပၞာန်ဇၞော် အလုံဂၠးကဝ် မွဲ မက္တဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ ဥရောပ စနူ ၂၈ ဂျူလာၚ် ၁၉၁၄ စဵုကဵု ၁၁ နဝ်ဝေမ်ဗာ ၁၉၁၈ ရ&lt;ref name=&quot;keegan&quot;&gt;{{cite book |last=Keegan |first=John |year=1998 |title=The First World War |publisher=Hutchinson |isbn=978-0091801786}}&lt;/ref&gt;။ ပၞာန် ဏအ် ဒှ် ပၞာန် မကဵု အန္တရာဲ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝၚ်မၞိဟ် မွဲ တုဲ ကောန်ပၞာန် ကေုာံ ညးဍုၚ်ကွာန် သ္ၚဳကၠီု အိုတ်လမျီု အာ ၜိုတ် ၂၀ ပြကောဋိ (20 million deaths) ပြၚ် ရ&lt;ref name=&quot;strachan&quot;&gt;{{cite book |last=Strachan |first=Hew |year=2003 |title=The First World War |publisher=Viking |isbn=978-0670032952}}&lt;/ref&gt;။ ပၞာန် ဏအ် ဍုၚ်ဇၞော် အလုံဂၠးကဝ် တံ ပါလုပ် တုဲ ပါ်လဝ် ဂကောံ ၜါ ဗော် အဓိက ရ - ဂကောံ မဟာမိတ် (Allied Powers) ကေုာံ ဂကောံ ဒြဟတ် လဒေါဝ် (Central Powers)။

== ဝၚ် ကေုာံ ဟိုတ်မက္တဵုဒှ် (Background and Causes) ==
[[File:Franz_ferdinand.jpg|thumb|right|အာတ်ဒျု ဖရက်သေတ် ဖာဒဳနန် (Archduke Franz Ferdinand) ကေုာံ သမ္ဘာ ညး ကိုပ်ကၠာ ဟွံဒးဒုၚ် ဂစိုတ် ပ္ဍဲ သာရာယေဗဝ်]]
ဟိုတ်အဓိက ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ပထမ ဏအ် စက္တဵုဒှ် ကၠုၚ် နူ ကောန်သၟိၚ် အဝ်သတြဳယျာ-ဟၚ်ဂေရဳ မၞုံယၟု အာတ်ဒျု ဖရက်သေတ် ဖာဒဳနန် (Archduke Franz Ferdinand) ဒးဒုၚ် ဂစိုတ် နကဵု သၟတ် သာဗဳယျာ (Serbian nationalist) ဂါဗရဳလို ပရိန်သေပ် (Gavrilo Princip) ပ္ဍဲ ဍုၚ် သာရာယေဗဝ် (Sarajevo) ပ္ဍဲ ၂၈ ဂျောန် ၁၉၁၄ ရ&lt;ref name=&quot;joll&quot;&gt;{{cite book |last=Joll |first=James |last2=Martel |first=Gordon |year=2006 |title=The Origins of the First World War |edition=3rd |publisher=Routledge |isbn=978-0582423794}}&lt;/ref&gt;။ 

ဟိုတ်နူ ပရေၚ်ဂစိုတ် ဏအ် တုဲ ဍုၚ် အဝ်သတြဳယျာ-ဟၚ်ဂေရဳ လလောၚ် ပၞာန် လတူ ဍုၚ် သာဗဳယျာ (Serbia) ရ။ ဟိုတ်နူ လိက်ကသုက် မဟာမိတ် (Alliance system) ဍုၚ်နာနာ မချုက်လဝ် ကိုပ်ကၠာ တေံ တုဲ ဍုၚ် ရုရှာ (Russia) စဵုဒၞာ သာဗဳယျာ တုဲ ဍုၚ် ဂျာမနဳ (Germany) ပံၚ် ကု အဝ်သတြဳယျာ-ဟၚ်ဂေရဳ ရ။ ဗွဲကြဴ ဍုၚ် ပြၚ်သေတ် (France) ကေုာံ ဍုၚ် ဗြိတိန် (Britain) တံ သီု ပါလုပ် ကၠုၚ် ပ္ဍဲ ပၞာန် ဏအ် တုဲ ပၞာန် ပြးဇး အာ အလုံ ဥရောပ ကေုာံ ဂၠးကဝ် ရ။ 

== ဂကောံ ဒြဟတ် အဓိက ဂမၠိုၚ် (Major Alliances) ==
ပ္ဍဲ ပၞာန် ဏအ် ဍုၚ် ဇၞော်တံ ပါ်လဝ် ဗော် ၜါ အဓိက ရ&lt;ref name=&quot;strachan&quot; /&gt;-

{| class=&quot;wikitable&quot;
! လၟေၚ် !! ဂကောံ မဟာမိတ် (Allied Powers) !! ဂကောံ ဒြဟတ် လဒေါဝ် (Central Powers)
|-
| ၁ || အေန်ပါယာ ဗြိတိန် (British Empire) || အေန်ပါယာ ဂျာမန် (German Empire)
|-
| ၂ || ဍုၚ် ပြၚ်သေတ် (France) || အဝ်သတြဳယျာ-ဟၚ်ဂေရဳ (Austria-Hungary)
|-
| ၃ || အေန်ပါယာ ရုရှာ (Russian Empire) - ''စဵုကဵု ၁၉၁၇'' || အေန်ပါယာ အဝ်တိုမန် (Ottoman Empire)
|-
| ၄ || ဍုၚ် အဳတလဳ (Italy) - ''စနူ ၁၉၁၅'' || ဍုၚ် ဗူဂေရဳယျာ (Bulgaria) - ''စနူ ၁၉၁၅''
|-
| ၅ || ဍုၚ် အမေရိကာန် (United States) - ''စနူ ၁၉၁၇'' || 
|}

== လၟေၚ် ပၞာန် ကေုာံ နဲကဲတၟိ (Course of the War and New Technologies) ==
ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ပထမ ဏအ် ပြးဇး လတူ ဒေသ အဓိက သွက် ပၞာန် မပ္တံကဵု ဒေသပၞာန် ပလိုတ် (Western Front)၊ ဒေသပၞာန် ဗမံက် (Eastern Front)၊ ကေုာံ ဒေသပၞာန် လဒေါဝ်ဗမံက် (Middle Eastern Theatre) ရ။ ပ္ဍဲ ဒေသပၞာန် ပလိုတ် မၞိဟ်တံ ၜံက် ခြိုၚ် (Trench warfare) တုဲ ပန်ဗတိုက် ရေၚ်သကအ် နကဵု လွဟ်ဇၞော်ဂမၠိုၚ် ရ။

ပ္ဍဲ ခေတ် ဏအ် နဲကဲ လွဟ် ပၞာန် တၟိတၟိ က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ် မပ္တံကဵု က္ၜၚ်ကျာ ပၞာန် (Military aircraft)၊ ကွဳစက် ပၞာန် တာၚ် (Tanks)၊ ဂျိဓါတ် ယက် (Chemical weapons / Poison gas) ကေုာံ က္ၜၚ်ဗၠိုက် (Submarines / U-boats) မသ္ပကဵု လမျီု ကောန်ပၞာန် ဒးချိုတ် ဂၠိုၚ် က္ဍၚ် ရ&lt;ref name=&quot;keegan&quot; /&gt;။

== လအိတ် ပၞာန် ကေုာံ အကျိုးအဆက် (End and Aftermath) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၇ ဍုၚ် ရုရှာ က္တဵုဒှ် ပရေၚ်တော်လှောန် (Russian Revolution) တုဲ နုက်တိတ် နူ ပၞာန် ရ။ ဆဂး ဍုၚ် အမေရိကာန် ပါလုပ် ကၠုၚ် ပ္ဍဲ လပါ် မဟာမိတ် တုဲ ဒြဟတ် မဟာမိတ် တံ ဇၞော်တိုန် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၈ ဍုၚ် ဂျာမနဳ ကေုာံ မဟာမိတ် ဍေံတံ ဒးဒုၚ် ကျအာ ပၞာန် တုဲ ထပက် စၟတ်တဲ လိက်ဒေါံပၞာန် (Armistice) ပ္ဍဲ ၁၁ နဝ်ဝေမ်ဗာ ၁၉၁၈ ရ။

ကြဴနူ ပၞာန် တုဲ ဍုၚ်နာနာ တံ ထပက် လိက်ကသုက် ဗာဆာဲ (Treaty of Versailles) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၉ ရ&lt;ref name=&quot;macmillan&quot;&gt;{{cite book |last=MacMillan |first=Margaret |year=2001 |title=Peacemakers: The Paris Peace Conference of 1919 and Its Attempt to End War |publisher=John Murray |isbn=978-0719559396}}&lt;/ref&gt;။ ပၞာန် ဏအ် သ္ပကဵု အေန်ပါယာ ဇၞော် ၄ လီုလာ် အာ - အေန်ပါယာ ရုရှာ၊ ဂျာမန်၊ အဝ်သတြဳယျာ-ဟၚ်ဂေရဳ ကေုာံ အဝ်တိုမန် တံ ရ။ သွက်ဂွံ ထိၚ်ဒဝ် ပရေၚ်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဂၠးကဝ် ပ္ဍဲ အနာဂတ် တုဲ ဍုၚ်နာနာ တံ ပံၚ်ကောံ ခၞံဗဒှ် ဂကောံ ဍုၚ်ဂမၠိုၚ် (League of Nations) ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ တၚ်နွံအလိုဏ် လိက်ကသုက် ဗာဆာဲ တံ ဟွံညဳသၟဟ် တုဲ ဍေံ ဒှ် တမ်မူလ မဖန်ကဵု က္တဵုဒှ် [[ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ဒုတိယ]] (World War II) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၉ ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ဒုတိယ]]
* [[ဝၚ်ဂၠးကဝ်]]
* [[ဥပဒေ ဂၠးကဝ်]]
* [[ကုလသမဂ္ဂ]]
* [[လိက်ကသုက် ဂျဳနဳဗာ]]

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ပထမ
| title = ပၞာန်ဂၠးကဝ် ကေုာံ ဝၚ် ခေတ်လၟုဟ် (World Wars and Modern History)
| list1 = [[ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ပထမ]] • [[ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ဒုတိယ]] • [[လိက်ကသုက် ဗာဆာဲ]] • [[ဂကောံ ဍုၚ်ဂမၠိုၚ်]] • [[ကုလသမဂ္ဂ]]
}}

{{DEFAULTSORT:ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ပထမ}}
[[Category:ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ပထမ]]
[[Category:ဝၚ်ဂၠးကဝ်]]
[[Category:ပၞာန်]]
[[Category:ဝၚ် ဥရောပ]]
[[Category:သၞာံ ၁၉၁၄]]
[[Category:သၞာံ ၁၉၁၈]]</text>
      <sha1>16puxh43ft3j6fw86wraget7lidnag2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ဒုတိယ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13089</id>
    <revision>
      <id>59651</id>
      <timestamp>2026-10-30T12:50:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox ပၞာန် | နာမ = ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ဒုတိယ | နာမတၞဟ် = World War II / Second World War / WWII | ရုပ်ထမိက် = WW2 TitlePicture For Wikipedia Article.jpg | မုက်လိက်ရုပ် = ရုပ်ပါ် ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ဒုတိယ (Montage of World War II) နူ ဒေသပၞာန...&quot;</comment>
      <origin>59651</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12239" sha1="80vche054qw95w5l8jhiqalzaodgh1t" xml:space="preserve">{{Infobox ပၞာန်
| နာမ = ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ဒုတိယ
| နာမတၞဟ် = World War II / Second World War / WWII
| ရုပ်ထမိက် = WW2 TitlePicture For Wikipedia Article.jpg
| မုက်လိက်ရုပ် = ရုပ်ပါ် ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ဒုတိယ (Montage of World War II) နူ ဒေသပၞာန် နာနာ
| စၟတ်တ္ၚဲ = ၁ သေပ်တေမ်ဗာ ၁၉၃၉ – ၂ သေပ်တေမ်ဗာ ၁၉၄၅ (၆ သၞာံ ကေုာံ ၁ တ္ၚဲ)
| ဒၞာဲ = ဥရောပ၊ ပသဳဖိတ်၊ အာတလာန်တေတ်၊ အာရှ၊ အာဖရိက သၟဝ်ကျာ (Europe, Pacific, Atlantic, Asia, North Africa)
| ဟိုတ်မက္တဵုဒှ် = ဍုၚ် ဂျာမနဳ လုပ်ဗတိုက် ဍုၚ် ပဝ်လာန် (Invasion of Poland)
| သွဟ် = ဂကောံ မဟာမိတ် တံ ဇၞး (Allied victory)၊ လီုလာ် အေန်ပါယာ ဂျာမန် ကေုာံ ဂျပါန်
| ပြံၚ်လှာဲတိဍာ် = ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ (United Nations) က္တဵုဒှ်၊ ကၟိန်ဍုၚ် အမေရိကာန် ကေုာံ သဵုဗဳယေတ် ဒှ် ဍုၚ်ဒြဟတ်ဇၞော် (Superpowers)၊ ပၞာန်လၜိုဟ် (Cold War) စက္တဵုဒှ်။
}}

'''ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ဒုတိယ''' (World War II - WWII ဟွံသေၚ်မ္ဂး Second World War) ဒှ် ပၞာန်ဇၞော် အလုံဂၠးကဝ် မွဲ မက္တဵုဒှ်လဝ် အကြာ သၞာံ ၁၉၃၉ ကဵု ၁၉၄၅ ရ&lt;ref name=&quot;beevor&quot;&gt;{{cite book |last=Beevor |first=Antony |year=2012 |title=The Second World War |publisher=Weidenfeld &amp; Nicolson |isbn=978-0297844976}}&lt;/ref&gt;။ ပၞာန် ဏအ် ဒှ် ပၞာန် မကဵု အန္တရာဲ ဇၞော်အိုတ် ကေုာံ လီုလာ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝၚ်မၞိဟ် တုဲ ဍုၚ်ဇၞော် အလုံဂၠးကဝ် တံ ပါလုပ် လဝ် ရ။ မၞိဟ် အကြာ ၇၀ ပြကောဋိ ကဵု ၈၅ ပြကောဋိ (70–85 million fatalities) ဒးသ္ၚဳကၠီု အိုတ်လမျီု အာ ပ္ဍဲ ပၞာန် ဏအ် တုဲ ဗွဲမဂၠိုၚ် ဂှ် ဒှ် ညးဍုၚ်ကွာန် ရ&lt;ref name=&quot;hastings&quot;&gt;{{cite book |last=Hastings |first=Max |year=2011 |title=All Hell Let Loose: The World at War 1939–1945 |publisher=HarperPress |isbn=978-0007338092}}&lt;/ref&gt;။

ပ္ဍဲ ပၞာန် ဏအ် ဍုၚ်တံ ပါ်လဝ် ဂကောံ ၜါ ဗော် အဓိက ရ - ဂကောံ မဟာမိတ် (Allies) ကေုာံ ဂကောံ အက်သေတ် (Axis powers)။ ပၞာန် ဏအ် စကာ နဲကဲပၞာန် အလုံအိုတ်သီု (Total war) တုဲ ဍုၚ်မပါလုပ် တံ စကာ ဒြဟတ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေၚ်စက်မှု ကေုာံ ပညာသိပ္ပံ သီုဖအိုတ် သွက် ပၞာန် ရ။

== ဝၚ် ကေုာံ ဟိုတ်မက္တဵုဒှ် (Background and Causes) ==
[[File:Bundesarchiv Bild 183-S33882, Adolf Hitler (cropped).jpg|thumb|right|အဒေါပ် ဟေတ္တလာ (Adolf Hitler) က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ဂျာမနဳ နာဇြဳ မပလီုပလာ် ပရေၚ်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဥရောပ]]
ဟိုတ်အဓိက ပၞာန် ဏအ် စက္တဵုဒှ် ကၠုၚ် နူ အကျိုးအဆက် လအိတ် [[ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ပထမ]] (World War I) ရ။ လိက်ကသုက် ဗာဆာဲ (Treaty of Versailles) မချုက်လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၉ ဂှ် ဖန်ကဵု ဍုၚ် ဂျာမနဳ (Germany) ဒးဒုၚ် စရိတ် ပၞာန် ဇၞော် ကေုာံ ဒးကဵု အာ တိဍာ် ညးတံ ရ&lt;ref name=&quot;overy&quot;&gt;{{cite book |last=Overy |first=Richard |year=1995 |title=Why the Allies Won |publisher=W. W. Norton &amp; Company |isbn=978-0393039252}}&lt;/ref&gt;။ ဟိုတ်နူ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် လီုလာ် တုဲ ပ္ဍဲ ဂျာမနဳ အဒေါပ် ဟေတ္တလာ (Adolf Hitler) ကေုာံ ဗော် နာဇြဳ (Nazi Party) က္တဵုဒှ် အဝဵု ရ။

ပ္ဍဲ အာရှ လပါ် အေန်ပါယာ ဂျပါန် (Empire of Japan) သီု ဇၞော်မောဝ် တိုန် ပရေၚ်ပၞာန် (Militarism) တုဲ လုပ်ဗတိုက် ဍုၚ် ကြုက် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၇ ရ။ ပ္ဍဲ ဥရောပ ဂျာမနဳ လုပ်ဗတိုက် ဍုၚ် ပဝ်လာန် (Invasion of Poland) ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၁ သေပ်တေမ်ဗာ ၁၉၃၉ တုဲ ဍုၚ် ပြၚ်သေတ် ကဵု ဗြိတိန် လလောၚ် ပၞာန် လတူ ဂျာမနဳ ရ။ ဏအ် ဂှ် ဒှ် တမ်မူလ ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ဒုတိယ ရ။

== ဂကောံ ဒြဟတ် အဓိက ဂမၠိုၚ် (Major Alliances) ==
ပၞာန် ဏအ် ပါ်လဝ် ဗော် အဓိက ၜါ ရ-

{| class=&quot;wikitable&quot;
! လၟေၚ် !! ဂကောံ မဟာမိတ် (Allied Powers) !! ဂကောံ အက်သေတ် (Axis Powers)
|-
| ၁ || အေန်ပါယာ ဗြိတိန် (British Empire) || ဂျာမနဳ နာဇြဳ (Nazi Germany)
|-
| ၂ || ကၟိန်ဍုၚ် သဵုဗဳယေတ် (Soviet Union) - ''စနူ ၁၉၄၁'' || အေန်ပါယာ ဂျပါန် (Empire of Japan)
|-
| ၃ || ဍုၚ် အမေရိကာန် (United States) - ''စနူ ၁၉၄၁'' || ဍုၚ် အဳတလဳ (Italy) - ''စဵုကဵု ၁၉၄၃''
|-
| ၄ || ဍုၚ် ကြုက် (Republic of China) || ဍုၚ် ဟၚ်ဂေရဳ (Hungary)
|-
| ၅ || ဍုၚ် ပြၚ်သေတ် (France) || ဍုၚ် ရဝ်မေနဳယျာ (Romania)
|}

== လၟေၚ် ပၞာန် ကေုာံ ပေါဲဗတိုက် (Course of the War) ==
=== ပၞာန် ပ္ဍဲ ဥရောပ (European Theatre) ===
ဂျာမနဳ စကာ နဲကဲပၞာန် ဗၠေတ်ကြိတ် (Blitzkrieg - Lightning war) တုဲ လုပ်သီ ကေတ် ဍုၚ် ဥရောပ ပလိုတ် ဗွဲမပြဟ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၁ ဂျာမနဳ ဖံက် လိက်ကသုက် တုဲ လုပ်ဗတိုက် ကၟိန်ဍုၚ် သဵုဗဳယေတ် (Operation Barbarossa) ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ပေါဲဗတိုက် သတာလိန်ဂရက် (Battle of Stalingrad) ဂျာမန် တံ ဒးဒုၚ် ကျအာ တုဲ ပရေၚ်ပၞာန် ပြံၚ်လှာဲ အာ ရ။ ပ္ဍဲ ၆ ဂျောန် ၁၉၄၄ ဂကောံ မဟာမိတ် တံ လုပ်ဗတိုက် ပြၚ်သေတ် နူ ၜဳ နဝ်မန်ဒဳ (Normandy landings / D-Day) သွက်ဂွံ ဗလးကဵု ဥရောပ ပလိုတ် ရ&lt;ref name=&quot;hastings&quot; /&gt;။ ပ္ဍဲ အခိၚ် ဏအ် ဂျာမနဳ စကာ ပရေၚ်စံၚ်ယဇ် (The Holocaust) တုဲ ဂစိုတ် ဂကူဂျူ (Jews) ၜိုတ် ၆ ပြကောဋိ ရ။

=== ပၞာန် ပ္ဍဲ ပသဳဖိတ် (Pacific Theatre) ===
[[File:Atomic_bombing_of_Japan.jpg|thumb|right|ဗုံးအဏုမြူ (Atomic bomb) မဖျေံလဝ် လတူ ဍုၚ် နာဂါသာကဳ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၅]]
ပ္ဍဲ ၇ ဒဳဇြေန်ပါ ၁၉၄၁ ဂျပါန် လုပ်ဗတိုက် ဌာန်ပၞာန် ၜဳ အမေရိကာန် ပ္ဍဲ ဖဴဟာဗာ (Attack on Pearl Harbor) တုဲ အမေရိကာန် ပါလုပ် ကၠုၚ် ပ္ဍဲ ပၞာန် ရ။ ပၞာန် ပ္ဍဲ ပသဳဖိတ် ဂှ် စကာ က္ၜၚ်ပၞာန် ကေုာံ က္ၜၚ်ကျာ ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။ အမေရိကာန် လုပ်သီ တကအ် ဂျပါန် မွဲ တုဲ မွဲ ဗွဲလၟေၚ် (Island hopping) တုဲ ကၞောတ်တဲ ဖျေံ ဗုံးအဏုမြူ (Atomic bombs) လတူ ဍုၚ် ဟဳရဝ်ရှဳမာ (Hiroshima) ကေုာံ နာဂါသာကဳ (Nagasaki) ပ္ဍဲ အဝ်ဂေတ် ၁၉၄၅ ရ။

== လအိတ် ပၞာန် ကေုာံ အကျိုးအဆက် (End and Aftermath) ==
ဂျာမနဳ ဖျေံလွဟ် ကဵု မဟာမိတ် တံ ပ္ဍဲ ၈ မေ ၁၉၄၅ (VE Day) ကြဴနူ ဟေတ္တလာ ဂစိုတ်လမျီု ဇကု တုဲ ရ။ ဂျပါန် ဖျေံလွဟ် ပ္ဍဲ ၂ သေပ်တေမ်ဗာ ၁၉၄၅ (VJ Day) တုဲ ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ဒုတိယ အုပ်နိဂီု အာ ရ။

ကြဴနူ ပၞာန် တုဲ ဍုၚ်နာနာ တံ ပံၚ်ကောံ ခၞံဗဒှ် ဂကောံ [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations - UN) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၅ သွက်ဂွံ ထိၚ်ဒဝ် ပရေၚ်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ စဵုဒၞာ [[အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ်]] ရ။ ဍုၚ် အေန်ပါယာ ဥရောပ တံ လီုလာ် အာ တုဲ ကၟိန်ဍုၚ် အမေရိကာန် ကဵု သဵုဗဳယေတ် က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် ဍုၚ်ဒြဟတ်ဇၞော် (Superpowers) ရ။ ပရေၚ်ပြိုၚ်ပကာန် အကြာ ဍုၚ် ၜါ ဏအ် ဖန်ကဵု က္တဵုဒှ် ပၞာန်လၜိုဟ် (Cold War) မပ္တံကၠုၚ် နူ ကၞောတ် သၞာံ ၁၉၄၀ တံ ရ&lt;ref name=&quot;beevor&quot; /&gt;။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ပထမ]]
* [[ဝၚ်ဂၠးကဝ်]]
* [[ကုလသမဂ္ဂ]]
* [[လိက်ကသုက် အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ် ဂၠးကဝ်]]
* [[လိက်ကသုက် ဂျဳနဳဗာ]]

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ဒုတိယ
| title = ပၞာန်ဂၠးကဝ် ကေုာံ ဝၚ် ခေတ်လၟုဟ် (World Wars and Modern History)
| list1 = [[ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ပထမ]] • [[ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ဒုတိယ]] • [[ကုလသမဂ္ဂ]] • [[ပၞာန်လၜိုဟ်]] (Cold War) • [[အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ်]]
}}

{{DEFAULTSORT:ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ဒုတိယ}}
[[Category:ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ဒုတိယ]]
[[Category:ဝၚ်ဂၠးကဝ်]]
[[Category:ပၞာန်]]
[[Category:ဝၚ် ဥရောပ]]
[[Category:သၞာံ ၁၉၃၉]]
[[Category:သၞာံ ၁၉၄၅]]</text>
      <sha1>80vche054qw95w5l8jhiqalzaodgh1t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ဝၚ် ဥရောပ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13090</id>
    <revision>
      <id>59652</id>
      <timestamp>2026-10-30T13:14:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox ဝၚ် | နာမ = ဝၚ် ဥရောပ | နာမတၞဟ် = History of Europe | ရုပ်ထမိက် = Parthenon_from_west.jpg | မုက်လိက်ရုပ် = ဘာကျာ် ပါသဳနောန် (Parthenon) ပ္ဍဲ ဍုၚ် အေသင် (Athens) မဒှ် သင်္ကေတ ယေန်သၞာၚ် ဂရိတ် တမၠာ (Ancient Greece) |...&quot;</comment>
      <origin>59652</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9828" sha1="89b1oo6hssxgo8rmctqyf1shrpho5dw" xml:space="preserve">{{Infobox ဝၚ်
| နာမ = ဝၚ် ဥရောပ
| နာမတၞဟ် = History of Europe
| ရုပ်ထမိက် = Parthenon_from_west.jpg
| မုက်လိက်ရုပ် = ဘာကျာ် ပါသဳနောန် (Parthenon) ပ္ဍဲ ဍုၚ် အေသင် (Athens) မဒှ် သင်္ကေတ ယေန်သၞာၚ် ဂရိတ် တမၠာ (Ancient Greece)
| ဘာသာ = ဝၚ် / ပရေၚ်မၞိဟ် ဥရောပ
| ပရူပရာ = ဝၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ မၞိဟ်ဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲ တိုက် ဥရောပ နူ ခေတ်တၟအ် စဵုကဵု ခေတ်လၟုဟ်
}}

'''ဝၚ် ဥရောပ''' (History of Europe) ဒှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ ဝၚ် ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ၊ ပရေၚ်ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် မၞိဟ် မမံၚ်တဴ ပ္ဍဲ တိုက် ဥရောပ နူ ခေတ်တမၠာ စဵုကဵု ခေတ်လၟုဟ် ရ&lt;ref name=&quot;davies&quot;&gt;{{cite book |last=Davies |first=Norman |year=1996 |title=Europe: A History |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0198201717}}&lt;/ref&gt;။ ဝၚ် ဥရောပ ဏအ် ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက် ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ဂၠးကဝ် ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ မပ္တံကဵု ပရေၚ်သိပ္ပံ၊ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် တံ ရ။ 

== ခေတ်တမၠာ (Antiquity / Classical Antiquity) ==
[[File:Colosseum_in_Rome,_Italy_-_April_2007.jpg|thumb|right|ရုၚ်ပေါဲ ကဝ်လဝ်သဳယောမ် (Colosseum) ပ္ဍဲ ဍုၚ် ရဝ်မ (Rome) မဒှ် အာဲကၟာဲ အေန်ပါယာ ရဝ်မ]]
ယေန်သၞာၚ် ဥရောပ တမၠာ စက္တဵုဒှ် ကၠုၚ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဂရိတ် တမၠာ (Ancient Greece) မဒှ် ဒၞာဲ တမ်မူလ ဒဳမဝ်ကရေသဳ (Democracy)၊ ဒဿနိကဗေဒ (Philosophy) ကေုာံ သိပ္ပံ (Science) ရ&lt;ref name=&quot;cartledge&quot;&gt;{{cite book |last=Cartledge |first=Paul |year=2011 |title=Ancient Greece: A Very Short Introduction |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0199601349}}&lt;/ref&gt;။ ကြဴနူ ဂှ် အေန်ပါယာ ရဝ်မ (Roman Empire) က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် တုဲ ဇၞော်မောဝ် ပြးဇး လှဲလး အလုံ မွဲ ဒေသ ၜဳ မေဒဳတေရေနဳယေန် (Mediterranean Sea) ရ။ အေန်ပါယာ ရဝ်မ ဏအ် သ္ပကဵု ပရေၚ်ယေန်သၞာၚ်၊ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ဘာသာ ခရစ်ယာန် (Christianity) ပြးဇး အလုံ ဥရောပ ရ။ 

ပ္ဍဲ သၞာံ ၄၇၆ အေဒဳ (476 CE) အေန်ပါယာ ရဝ်မ ပလိုတ် (Western Roman Empire) လီုလာ် အာ တုဲ ခေတ်တမၠာ အုပ်နိဂီု အာ ရ။ 

== ခေတ်လဒေါဝ် (Middle Ages) ==
ခေတ်လဒေါဝ် စက္တဵုဒှ် ကၠုၚ် ကြဴနူ ရဝ်မ လီုလာ် အာ စဵုကဵု ၜိုတ် ၁၅ ဗွဝ်ကၠံ ရ&lt;ref name=&quot;holmes&quot;&gt;{{cite book |last=Holmes |first=George |year=2001 |title=The Oxford History of Medieval Europe |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0192801333}}&lt;/ref&gt;။ ပ္ဍဲ အခိၚ် ဏအ် သၞောတ် ဖျူဒယ် (Feudalism) မဒှ် သၞောတ် ပရေၚ်တိဍာ် ကေုာံ အုပ်ဓုပ် အလုံ ဥရောပ ဇၞော်မောဝ် တိုန် ရ။ ဘာသာ ခရစ်ယာန် (Catholic Church) သီု ဒှ် ဒြဟတ် အဓိက မထိၚ်ဒဝ် ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ရ။

== ခေတ် ကလေၚ်ဂျိုၚ် ကေုာံ ခေတ်တၟိ လပါ်စ (Renaissance and Early Modern Period) ==
စနူ ၁၄ ဗွဝ်ကၠံ ပရေၚ်ကလေၚ်ဂျိုၚ် (Renaissance) မဒှ် ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ပညာ လိက်ပတ်၊ အနုသုခုမ ကေုာံ သိပ္ပံ စက္တဵုဒှ် ကၠုၚ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် အဳတလဳ (Italy) ရ&lt;ref name=&quot;wiesner&quot;&gt;{{cite book |last=Wiesner-Hanks |first=Merry E. |year=2013 |title=Early Modern Europe, 1450–1789 |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1107314227}}&lt;/ref&gt;။ 

{| class=&quot;wikitable&quot;
! လၟေၚ် !! ပရေၚ်က္တဵုဒှ် အဓိက (Major Event) !! အခိၚ်ကာလ (Period) !! အဓိပ္ပါယ် ဗွဲခမၞောန် (Summary)
|-
| ၁ || ခေတ်ဂၠာဲဆဵု (Age of Discovery) || ၁၅ - ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ || ဍုၚ် ဥရောပ တံ ဂၠာဲဆဵု တိုက် အမေရိက ကေုာံ ဂၠံၚ်တရဴ ၜဳ ကုန်သွယ် ဂၠးကဝ် တၟိတၟိ။
|-
| ၂ || ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ဘာသာ (Reformation) || ၁၆ ဗွဝ်ကၠံ || ပရေၚ်ပါ်ကရေက် ဘာသာ ခရစ်ယာန် ကေုာံ ပရေၚ်က္တဵုဒှ် ပရဝ်တက်သတာန် (Protestantism)။
|-
| ၃ || ပရေၚ်ယးတၟး ညာဏ် (Age of Enlightenment) || ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ || ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် လညာတ် ဒဿနိက၊ ပရေၚ်ဗၠးၜး ကေုာံ သိပ္ပံ မသ္ပကဵု သဇိုၚ် သွက် ပရေၚ်တော်လှောန်။
|}

== ခေတ်လၟုဟ် ကေုာံ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ဂမၠိုၚ် (Modern Era and Revolutions) ==
ပ္ဍဲ ကၞောတ် ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ ပရေၚ်တော်လှောန် ပြၚ်သေတ် (French Revolution) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၈၉ သ္ပကဵု ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ အဝဵု သၟိၚ် (Monarchy) တုဲ သဇိုၚ် အခေါၚ်အရာ မၞိဟ် (Human Rights) စက္တဵုဒှ် ကၠုၚ် ရ&lt;ref name=&quot;merriman&quot;&gt;{{cite book |last=Merriman |first=John |year=2009 |title=A History of Modern Europe: From the Renaissance to the Present |edition=3rd |publisher=W. W. Norton &amp; Company |isbn=978-0393934335}}&lt;/ref&gt;။ တုပ်သၟဟ် ကဵု အခိၚ် ဏအ် ပရေၚ်တၟိုဟ် စက်မှု (Industrial Revolution) မစက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဗြိတိန် ဂှ် ဖန်ကဵု ဥရောပ ဒှ် က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးကဝ် ရ။ 

=== ပၞာန်ဂၠးကဝ် ကေုာံ သမဂ္ဂ ဥရောပ (World Wars and European Union) ===
ပ္ဍဲ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ပရေၚ်ပြိုၚ်ပကာန် အကြာ ဍုၚ် ဥရောပ တံ သ္ပကဵု က္တဵုဒှ် [[ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ပထမ]] (၁၉၁၄-၁၉၁၈) ကေုာံ [[ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ဒုတိယ]] (၁၉၃၉-၁၉၄၅) ရ။ ပၞာန် ၜါ အလန် ဏအ် ပလီုပလာ် အလုံ ဥရောပ ဗွဲမဇၞော် ရ။

ကြဴနူ ပၞာန် တုဲ သွက်ဂွံ ပါဲဝေၚ် ပၞာန် ပ္ဍဲ အနာဂတ် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် မွဲစွံ တုဲ ဍုၚ် ဥရောပ တံ ပံၚ်ကောံ ခၞံဗဒှ် သမဂ္ဂ ဥရောပ (European Union - EU) ရ။ တ္ၚဲဏအ် ဥရောပ ဒှ် ဒေသ မၞုံကဵု ပရေၚ်ၜိုဟ်သြိုဟ်၊ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ အခေါၚ်အရာ သဇိုၚ် မခိုဟ် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးကဝ် ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ဝၚ်ဂၠးကဝ်]]
* [[ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ပထမ]]
* [[ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ဒုတိယ]]
* [[သမဂ္ဂ ဥရောပ]]
* [[အေန်ပါယာ ရဝ်မ]]

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ဝၚ် ဥရောပ
| title = ဝၚ် ဥရောပ ကေုာံ ဝၚ်ဂၠးကဝ် (History of Europe and World History)
| list1 = [[ဝၚ်ဂၠးကဝ်]] • [[အေန်ပါယာ ရဝ်မ]] • [[သမဂ္ဂ ဥရောပ]] • [[ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ပထမ]] • [[ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ဒုတိယ]]
}}

{{DEFAULTSORT:ဝၚ် ဥရောပ}}
[[Category:ဝၚ် ဥရောပ]]
[[Category:ဝၚ်ဂၠးကဝ်]]
[[Category:ဝၚ်]]
[[Category:ဥရောပ]]
[[Category:ပရေၚ်မၞိဟ်]]</text>
      <sha1>89b1oo6hssxgo8rmctqyf1shrpho5dw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ်ပြံၚ်လှာဲ ပ္ဍဲခေတ်အေအိုၚ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13091</id>
    <revision>
      <id>59653</id>
      <timestamp>2026-10-30T13:22:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox ညာဏ်စက် | နာမ = ခေတ် အေအိုၚ် | နာမတၞဟ် = Age of AI / Fourth Industrial Revolution | ရုပ်ထမိက် = Artificial_Intelligence_&amp;_AI_&amp;_Machine_Learning_-_30212411048.jpg | မုက်လိက်ရုပ် = ညာဏ်စက် (Artificial Intelligence) ကေုာံ ပရေၚ်ဆက်စပ် ကောန်မၞိဟ် က...&quot;</comment>
      <origin>59653</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11061" sha1="9ro78x8v7v0zo2tftvyvq5fb0yine3p" xml:space="preserve">{{Infobox ညာဏ်စက်
| နာမ = ခေတ် အေအိုၚ်
| နာမတၞဟ် = Age of AI / Fourth Industrial Revolution
| ရုပ်ထမိက် = Artificial_Intelligence_&amp;_AI_&amp;_Machine_Learning_-_30212411048.jpg
| မုက်လိက်ရုပ် = ညာဏ်စက် (Artificial Intelligence) ကေုာံ ပရေၚ်ဆက်စပ် ကောန်မၞိဟ် ကဵု စက်
| ဘာသာ = နဲကဲသိပ္ပံ (Technology)၊ ကွတ်ကောန်ပျူတာ (Computer Science)
| ပရူပရာ = ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ပရေၚ်မၞိဟ်၊ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် နကဵု ညာဏ်စက် (AI)
| တမ်မူလ = သၞာံ ၁၉၅၀ တံ (Alan Turing ကေုာံ Dartmouth Workshop)
}}

'''ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ်ပြံၚ်လှာဲ ပ္ဍဲခေတ်အေအိုၚ်''' (Development and Changes in the Age of AI) ဟွံသေၚ်မ္ဂး '''ခေတ် ညာဏ်စက်''' (Artificial Intelligence Era) ဒှ် အခိၚ်ကာလ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝၚ်ကောန်မၞိဟ် ပ္ဍဲ ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ မဆက်စပ် ကု ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် နဲကဲသိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ မကော်ဂး ညာဏ်စက် (Artificial Intelligence - AI) ရ&lt;ref name=&quot;russell&quot;&gt;{{cite book |last=Russell |first=Stuart J. |last2=Norvig |first2=Peter |year=2020 |title=Artificial Intelligence: A Modern Approach |edition=4th |publisher=Pearson |isbn=978-0134610993}}&lt;/ref&gt;။ အေအိုၚ် ဏအ် ဒှ် ကွတ်စက် မဖန်ဗဒှ် လဝ် သွက်ဂွံ ချပ်၊ ကၠိုဟ်ခၠၚ်၊ ကေုာံ ကၠောန်ကမၠောန် တုပ်သၟဟ် ကဵု ကောန်မၞိဟ် (Human-like cognitive functions) တုဲ ဍေံ ပြံၚ်လှာဲ ထောံ သၞောတ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေၚ်ပညာ၊ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ကေုာံ နဲကဲမံၚ်စံၚ် လၟေၚ်တ္ၚဲ ရ။

== ဝၚ် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origins) ==
လညာတ် ပရူ ညာဏ်စက် ဏအ် စက္တဵုဒှ် ကၠုၚ် နူ လဒေါဝ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ရ။ အလာန် တူရၚ် (Alan Turing) မဒှ် တၠပညာ သင်္ချာ ကေုာံ ကွတ်ကောန်ပျူတာ ကၠောန်ဗဒှ် လဝ် စမ်ၜတ် တူရၚ် (Turing Test) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၀ သွက်ဂွံ တော်ဆ စက် မွဲ ချပ် ညံၚ် ကောန်မၞိဟ် ဂွံ ဟွံဂွံ ရ။ 

ဝေါဟာရ &quot;Artificial Intelligence&quot; (ညာဏ်စက်) ဏအ် စကာ အလန်ပထမ ပ္ဍဲ ပေါဲသဳကၠဳ ဒါတ်မောက် (Dartmouth Workshop) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၆ ရ&lt;ref name=&quot;mccarthy&quot;&gt;{{cite journal |last=McCarthy |first=John |year=2006 |title=A Proposal for the Dartmouth Summer Research Project on Artificial Intelligence |journal=AI Magazine |volume=27 |issue=4 |pages=12}}&lt;/ref&gt;။ နူ သၞာံ ၂၀၁၀ တံ စဵုကဵု လၟုဟ် ဟိုတ်နူ တၚ်နၚ် ဇၞော် (Big Data) ကေုာံ ဒြဟတ် ကောန်ပျူတာ ဇၞော်တိုန် (Computing power) တုဲ အေအိုၚ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဗွဲမပြဟ် ရ။

== ကွတ်စက် အဓိက ဂမၠိုၚ် (Key Technologies) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် အေအိုၚ် ဏအ် ကွတ်စက် (Technologies) ဗွဲမဂၠိုၚ် က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် ရ-

{| class=&quot;wikitable&quot;
! လၟေၚ် !! နာမ ကွတ်စက် (Technology) !! အဓိပ္ပါယ် ဗွဲခမၞောန် (Summary) !! ဥပမာ (Example)
|-
| ၁ || ကွတ်စက်ဗ္တောန် (Machine Learning - ML) || စက်တံ လ္ၚတ် ကေတ် နူ တၚ်နၚ် (Data) အလဵုအလျ တုဲ သ္ပသ္ဂုတ်သွာတ်။ || သၞောတ် ကဵုကသပ် (Recommendation systems) ပ္ဍဲ YouTube 
|-
| ၂ || ညာဏ်စက် ဇြိုဟ်နက် (Deep Learning - DL) || စကာ သၞောတ် နာဗ် (Artificial Neural Networks) မတုပ် ကု က္ဍဟ် မၞိဟ် သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် တၚ်နၚ် ထုဲထံၚ်။ || ကွဳစက် မစက် အလဵုအလျ (Self-driving cars)
|-
| ၃ || သၞောတ် ကၠိုဟ် အရေဝ်ဘာသာ (Natural Language Processing - NLP) || ဖန်ကဵု စက်တံ ကၠိုဟ်၊ ချူ ကေုာံ ဟီု အရေဝ် ကောန်မၞိဟ်။ || ဂျာတ်ဂျဳပဳတဳ (ChatGPT), ကၠာဲဘာသာ (Google Translate)
|-
| ၄ || အေအိုၚ် ဖန်ဗဒှ် (Generative AI) || အေအိုၚ် မဖန်ဗဒှ် လိက်၊ ရုပ်၊ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ရမ္သာၚ် တၟိ နူ တၚ်နၚ် တြေံ။ || Midjourney, DALL-E
|}

== အကျိုးအဆက် လတူ ပရေၚ်မၞိဟ် (Impact on Society) ==
[[File:Autonomous_driving_-_robot_taxi.jpg|thumb|right|ကွဳစက် အလဵုအလျ (Autonomous vehicle) မစကာ ညာဏ်စက် သွက်ဂွံ ဒဳ ကွဳစက် နကဵု အလဵုအလျ]]
ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် အေအိုၚ် ဏအ် ဖန်ကဵု ပြံၚ်လှာဲ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ အဓိက ဂမၠိုၚ် ရ&lt;ref name=&quot;bostrom&quot;&gt;{{cite book |last=Bostrom |first=Nick |year=2014 |title=Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0198739838}}&lt;/ref&gt;။

=== ပရေၚ်ထတ်ယုက် (Healthcare) ===
အေအိုၚ် ပါလုပ် ရီုဗၚ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်စၟဳစၟတ် ယဲ (Medical diagnosis) ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် ဂဥုဲ တၟိတၟိ ဗွဲမပြဟ် ရ။ စက်တံ ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ရုပ် X-ray ကေုာံ MRI တုဲ ဂၠာဲဆဵု ယဲ ကေန်သာ (Cancer) ပြဟ် နူ အစာဂဥုဲ တံ ဏီ ရ။

=== ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကမၠောန် (Economy and Employment) ===
နဲကဲ အလဵုအလျ (Automation) ပြံၚ်လှာဲ ထောံ ရုၚ်စက် ကေုာံ ကမၠောန် ရုၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။ ကမၠောန် လ္ၚဵု တံ စက် ကၠောန် စၞး တုဲ ကမၠောန် အောန်စှ်ေ အာ ၜိုန်ရ နွံ ကီုလေဝ်၊ ကမၠောန် တၟိ မပ္တံကဵု အစာပညာ အေအိုၚ် (AI Engineers) ကေုာံ တၠပညာ တၚ်နၚ် (Data Scientists) တံ ဒှ် ကၠုၚ် နွံပၟိက် ဇၞော် ရ။

=== ပရေၚ်ပညာ (Education) ===
အေအိုၚ် ဖန်ကဵု သၞောတ် ဗ္တောန်ပညာ ပူဂိုလ် (Personalized learning) မကိတ်ညဳ ကု ကွးဘာ မွဲမွဲ ဓဝ် ရ။ အစာစက် (AI Tutors) တံ ရီုဗၚ် ဖြေဝ် သွဟ် သွက် ကွးဘာ တံ လၟိုန် အခိၚ် ဂွံ ရ။

== အန္တရာဲ ကေုာံ စိုတ်ဓါတ် စပ်ကဵု အေအိုၚ် (Challenges and Ethics) ==
အေအိုၚ် ဇၞော်မောဝ် ကၠုၚ် မ္ဂး ပြဿနာ စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ ဂီုကၠီု သီု က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် ရ-
* '''ပရေၚ်စဵုဒၞာ တၚ်နၚ်''' (Data Privacy): အေအိုၚ် နွံပၟိက် တၚ်နၚ် ပူဂိုလ် ဇၞော်မောဝ် တုဲ အန္တရာဲ ပရူပူဂိုလ် တိတ် ပြး က္တဵုဒှ် မာန် ရ။
* '''ပရေၚ်ရုဲစှ် မွဲလပါ်''' (Algorithmic Bias): ယဝ် တၚ်နၚ် စက် လ္ၚတ် လဝ် ဂှ် ယောၚ်ယာ မ္ဂး၊ သွဟ် စက် ကဵု ဂှ် လေဝ် မွဲလပါ် (Biased decision) ဒှ် အာ မာန် ရ။
* '''အန္တရာဲ ဂၠးကဝ်''' (Existential Risk): တၠပညာ လ္ၚဵု တံ စံၚ်တူ ဒဒှ်ရ အေအိုၚ် ဇၞော်လောန် နူ ညာဏ် မၞိဟ် (Artificial General Intelligence - AGI) မ္ဂး ကောန်မၞိဟ် တံ ဟွံမာန် ထိၚ်ဒဝ် ဍေံ တုဲ ဒှ် အန္တရာဲ သွက် လမျီု ကောန်မၞိဟ် မာန် ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ဂျာတ်ဂျဳပဳတဳ]] (ChatGPT)
* [[ကွတ်ကောန်ပျူတာ]]
* [[အေန်တာနဲ]]
* [[ပရေၚ်တော်လှောန် စက်မှု အလန်စတုတ္ထ]] (Fourth Industrial Revolution)
* [[သိပ္ပံ ကေုာံ နဲကဲ]]

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ညာဏ်စက်
| title = ခေတ် ညာဏ်စက် ကေုာံ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် နဲကဲသိပ္ပံ (Artificial Intelligence and Technological Development)
| list1 = [[ညာဏ်စက်]] (AI) • [[ကွတ်စက်ဗ္တောန်]] (Machine Learning) • [[ဂျာတ်ဂျဳပဳတဳ]] (ChatGPT) • [[ကွတ်ကောန်ပျူတာ]] • [[သၞောတ် အလဵုအလျ]] (Automation)
}}

{{DEFAULTSORT:ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ်ပြံၚ်လှာဲ ပ္ဍဲခေတ်အေအိုၚ်}}
[[Category:ညာဏ်စက်]]
[[Category:နဲကဲသိပ္ပံ]]
[[Category:ကွတ်ကောန်ပျူတာ]]
[[Category:ဝၚ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ]]
[[Category:ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ မၞိဟ်]]</text>
      <sha1>9ro78x8v7v0zo2tftvyvq5fb0yine3p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂျာတ်ဂျဳပဳတဳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13092</id>
    <revision>
      <id>59654</id>
      <timestamp>2026-10-30T13:29:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox သော့ဝဲ | နာမ = ဂျာတ်ဂျဳပဳတဳ (ChatGPT) | ရုပ်ထမိက် = ChatGPT logo.svg | မုက်လိက်ရုပ် = သင်္ကေတ ဂျာတ်ဂျဳပဳတဳ တမ်မူလ | သ္ကိုပ်သ္က = အဝ်ပန်အေအိုၚ် (OpenAI) | စၟတ်တ္ၚဲ ပ္တိတ်လဝ် = ၃၀ နဝ်ဝေ...&quot;</comment>
      <origin>59654</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9804" sha1="bfkh14v044edv8gb7hpmmxxt4prfv1b" xml:space="preserve">{{Infobox သော့ဝဲ
| နာမ = ဂျာတ်ဂျဳပဳတဳ (ChatGPT)
| ရုပ်ထမိက် = ChatGPT logo.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = သင်္ကေတ ဂျာတ်ဂျဳပဳတဳ တမ်မူလ
| သ္ကိုပ်သ္က = အဝ်ပန်အေအိုၚ် (OpenAI)
| စၟတ်တ္ၚဲ ပ္တိတ်လဝ် = ၃၀ နဝ်ဝေမ်ဗာ ၂၀၂၂ (30 November 2022)
| မဝ်ဒယ် အေအိုၚ် = ဂျဳပဳတဳ-၃.၅ (GPT-3.5), ဂျဳပဳတဳ-၄ (GPT-4), ဂျဳပဳတဳ-၄အဝ် (GPT-4o)
| ဂကူ = ညာဏ်စက် (Artificial Intelligence)၊ စက်ဟီုအရေဝ် (Chatbot)၊ သၞောတ် အရေဝ်ဘာသာ ဇၞော် (Large Language Model)
| လာၚ်ဇြေန် = ပရဳ (Freemium)
| ဝက်ဘ်ဆိုဒ် = [https://chatgpt.com/ chatgpt.com]
}}

'''ဂျာတ်ဂျဳပဳတဳ''' (ChatGPT) ဒှ် သၞောတ် စက်ဟီုအရေဝ် (Chatbot) ကေုာံ ညာဏ်စက် (Artificial Intelligence) မွဲ မကၠောန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု ဂကောံသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ညာဏ်စက် အမေရိကာန် မၞုံယၟု အဝ်ပန်အေအိုၚ် (OpenAI) တုဲ ပ္တိတ်လလောၚ် လဝ် ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၃၀ နဝ်ဝေမ်ဗာ ၂၀၂၂ ရ&lt;ref name=&quot;roose&quot;&gt;{{cite news |last=Roose |first=Kevin |date=December 5, 2022 |title=The Brilliance and Weirdness of ChatGPT |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2022/12/05/technology/chatgpt-ai-twitter.html}}&lt;/ref&gt;။ ဂျာတ်ဂျဳပဳတဳ ဏအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် လတူ သဇိုၚ် သၞောတ် အရေဝ်ဘာသာ ဇၞော် (Large Language Model - LLM) မကော်ဂး ဂျဳပဳတဳ (GPT - Generative Pre-trained Transformer) ရ။ ဍေံ ဂွံ သွဟ် သၟာန် ညံၚ်ရဴ ကောန်မၞိဟ် မဟီုအရေဝ် (Human-like conversational responses)၊ ချူ လိက်၊ ချူ ကုတ်စက် (Code) ကေုာံ ကၠာဲဘာသာ (Translation) တံ ဗွဲမပြဟ် မာန် ရ&lt;ref name=&quot;openai&quot;&gt;{{cite web |title=Introducing ChatGPT |publisher=OpenAI |date=November 30, 2022 |url=https://openai.com/blog/chatgpt}}&lt;/ref&gt;။

ဂျာတ်ဂျဳပဳတဳ ဒှ် အပ်ပလဳကေးရှေန် (Application) မၞုံကဵု လၟိဟ် ညးလွပ် (Users) ဇၞော်မောဝ် တိုန် ပြဟ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝၚ်မၞိဟ် တုဲ ပ္ဍဲ အခိၚ် ၜါ ဂိတု ဓဝ် လၟိဟ် ညးလွပ် စိုပ် အာ ၁၀၀ ပြကောဋိ (100 million active users) ပြၚ် ရ&lt;ref name=&quot;reuters&quot;&gt;{{cite news |title=ChatGPT sets record for fastest-growing user base |work=Reuters |date=February 2, 2023 |url=https://www.reuters.com/technology/chatgpt-sets-record-fastest-growing-user-base-analyst-note-2023-02-01/}}&lt;/ref&gt;။

== ဝၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
အဝ်ပန်အေအိုၚ် စကၠောန်ဗဒှ် သၞောတ် ဂျဳပဳတဳ (GPT) စနူ သၞာံ ၂၀၁၈ တံ ရ။ ဂျာတ်ဂျဳပဳတဳ ဏအ် ပ္တိတ်လဝ် အလန်ပထမ နကဵု မဝ်ဒယ် ဂျဳပဳတဳ-၃.၅ (GPT-3.5) ရ။ ဍေံ လ္ၚတ် ကေတ် နူ တၚ်နၚ် လိက် ပ္ဍဲ အေန်တာနဲ ဗွဲမဂၠိုၚ် (Massive internet text data) သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠၚ် အရေဝ် ကောန်မၞိဟ် (Natural Language Processing) ရ။

ပ္ဍဲ မာတ် ၂၀၂၃ အဝ်ပန်အေအိုၚ် ပ္တိတ် မဝ်ဒယ် တၟိ မၞုံယၟု ဂျဳပဳတဳ-၄ (GPT-4) မဒှ် မဝ်ဒယ် မၞုံကဵု အစောံစရာဲ ဇၞော် နူ တြေံ တုဲ ကၠိုဟ် ရုပ် (Images) ကေုာံ လိက် ၜါသာ် မာန် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၄ ညးတံ ဆက်ပ္တိတ် ဂျဳပဳတဳ-၄အဝ် (GPT-4o) မဖန်ကဵု ညးလွပ် တံ ဟီုအရေဝ် (Voice conversation) နကဵု ရမ္သာၚ် ပြဟ်ပြဟ် မာန် ရ။

== လက္ခဏာ ကေုာံ အစောံစရာဲ (Features and Capabilities) ==
ဂျာတ်ဂျဳပဳတဳ နွံကဵု အစောံစရာဲ ဗွဲမဂၠိုၚ် မပ္တံကဵု-
* '''ပရေၚ်ချူလိက်''' (Writing): ချူ ပရူပရာ၊ လိက်အဳမေလ်၊ လိက်ပရေၚ် ကေုာံ ကဗျ။
* '''ပရေၚ်ကောန်ပျူတာ''' (Programming): ချူ၊ ဗှ် ကေုာံ ပလေဝ် ပြဿနာ ကုတ်စက် (Coding and Debugging) ပ္ဍဲ အရေဝ်ဘာသာ ကောန်ပျူတာ (Programming languages) မပ္တံကဵု Python, JavaScript တံ။
* '''ပရေၚ်ကၠာဲဘာသာ''' (Translation): ကၠာဲ အရေဝ်ဘာသာ ဍုၚ်နာနာ အလုံဂၠးကဝ်။

=== ပရေၚ်တၞဟ်ခြာ မဝ်ဒယ် ဂမၠိုၚ် (Comparison of GPT Models) ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! လက္ခဏာ (Feature) !! GPT-3.5 !! GPT-4 !! GPT-4o (Omni)
|-
| စၟတ်တ္ၚဲ ပ္တိတ် (Release Date) || နဝ်ဝေမ်ဗာ ၂၀၂၂ || မာတ် ၂၀၂၃ || မေ ၂၀၂၄
|-
| သၞောတ် တၚ်နၚ် (Input Data) || လိက် ဓဝ် (Text only) || လိက် ကေုာံ ရုပ် (Text &amp; Image) || လိက်, ရုပ် ကေုာံ ရမ္သာၚ် (Text, Image &amp; Audio)
|-
| ပရဟ် သွဟ် (Speed) || ပြဟ် (Fast) || ဍိုန် (Slower) || ပြဟ် အိုတ် (Fastest)
|-
| လာၚ်ဇြေန် (Access) || သက္ကုၚုဟ် (Free) || သွက် ညးရာန် ပလပ် (Plus Users) || သက္ကုၚုဟ် ကေုာံ ပလပ် (Free &amp; Plus)
|}

== အကျိုးအဆက် ကေုာံ အန္တရာဲဂမၠိုၚ် (Impact and Challenges) ==
[[File:ChatGPT_website_on_laptop.jpg|thumb|right|ညးလွပ် မွဲ စကာဒၟံၚ် ဂျာတ်ဂျဳပဳတဳ သွက်ဂွံ ဂၠာဲ တၚ်နၚ် လတူ ကောန်ပျူတာ]]
ဂျာတ်ဂျဳပဳတဳ သ္ပကဵု ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ဇၞော် ပ္ဍဲ ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ ပရေၚ်ကမၠောန် ရ။ 

'''အကျိုးခိုဟ် (Positive Impact):''' ဍေံ ရီုဗၚ် ကဵု ကွးဘာ တံ လ္ၚတ် ပညာ ပြဟ်တိုန်၊ သၟာကမၠောန် ရုၚ် တံ အာစိုပ် ကမၠောန် ပြဟ်တိုန် (Increased productivity) ရ။ 

'''အန္တရာဲ ကေုာံ ပြဿနာ (Challenges):''' 
* '''စိုတ်စွဲ (Hallucinations):''' လဆောဝ်မ္ဂး ဂျာတ်ဂျဳပဳတဳ တော်ဗၠေတ် တုဲ ကဵု သွဟ် ဟွံဒး (False information) နကဵု လဟီု မဍာံပြ မာန် ရ&lt;ref name=&quot;roose&quot; /&gt;။
* '''ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ လွောဝ်စ (Academic Dishonesty):''' ကွးဘာ တံ စကာ အေအိုၚ် သွက်ဂွံ ဖြေဝ် သွဟ် ကေုာံ ချူ လိက်အက်သေ (Essays) မဖန်ကဵု ညာဏ် ညးတံ ဟွံဇၞော်မောဝ် ရ။
* '''အခေါၚ်ပပိုၚ် (Copyright Issues):''' ဟိုတ်နူ ဍေံ လ္ၚတ် ကေတ် နူ လိက် ပ္ဍဲ အေန်တာနဲ တုဲ လိက် မၞုံကဵု အခေါၚ်ပပိုၚ် (Copyrighted text) တံ ပါလုပ် ဒၟံၚ် ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ညာဏ်စက်]] (Artificial Intelligence)
* [[ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ်ပြံၚ်လှာဲ ပ္ဍဲခေတ်အေအိုၚ်]] (Age of AI)
* [[ကွတ်စက်ဗ္တောန်]] (Machine Learning)
* [[သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ]] (Computer Science)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ညာဏ်စက်
| title = ညာဏ်စက် ကေုာံ သၞောတ် အရေဝ်ဘာသာ ဇၞော် (Artificial Intelligence and LLMs)
| list1 = [[ဂျာတ်ဂျဳပဳတဳ]] (ChatGPT) • [[ညာဏ်စက်]] (AI) • [[အဝ်ပန်အေအိုၚ်]] (OpenAI) • [[ကွတ်စက်ဗ္တောန်]] (Machine Learning) • [[သၞောတ် အရေဝ်ဘာသာ ဇၞော်]] (LLM)
}}

{{DEFAULTSORT:ဂျာတ်ဂျဳပဳတဳ}}
[[Category:ဂျာတ်ဂျဳပဳတဳ]]
[[Category:ညာဏ်စက်]]
[[Category:ဆော့ဝဲလ်]]
[[Category:သၞာံ ၂၀၂၂]]
[[Category:ကွတ်ကောန်ပျူတာ]]</text>
      <sha1>bfkh14v044edv8gb7hpmmxxt4prfv1b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကွတ်စက်ဗ္တောန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13093</id>
    <revision>
      <id>59655</id>
      <timestamp>2026-10-30T13:32:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox သိပ္ပံ | နာမ = ကွတ်စက်ဗ္တောန် | နာမတၞဟ် = Machine Learning (ML) | ရုပ်ထမိက် = Machine_learning_concept_illustration.svg | မုက်လိက်ရုပ် = လဒက်ပ္တန် ကွတ်စက်ဗ္တောန် (Machine Learning concept) မစကာ တၚ်နၚ် ကေုာံ အလ်ဂဝ်ရဳ...&quot;</comment>
      <origin>59655</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10042" sha1="6vwj1prz2s1r3mumbrx5b2h7f6gxmx0" xml:space="preserve">{{Infobox သိပ္ပံ
| နာမ = ကွတ်စက်ဗ္တောန်
| နာမတၞဟ် = Machine Learning (ML)
| ရုပ်ထမိက် = Machine_learning_concept_illustration.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = လဒက်ပ္တန် ကွတ်စက်ဗ္တောန် (Machine Learning concept) မစကာ တၚ်နၚ် ကေုာံ အလ်ဂဝ်ရဳသမ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် အလဵုအလျ
| ဒကုတ် = [[ညာဏ်စက်]] (Artificial Intelligence)၊ [[သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ]] (Computer Science)၊ လၟိဟ်သင်္ချာ (Statistics)
| တမ်မူလ = သၞာံ ၁၉၅၉ (Arthur Samuel)
| ပရူပရာ = ပရေၚ်လ္ၚတ် စက် နကဵု တၚ်နၚ် (Data) တုဲ သ္ပသ္ဂုတ်သွာတ် သက္ကု ပရေၚ်ချူကုတ် ကောန်ပျူတာ အလုံအိုတ်သီု (Without explicit programming)
}}

'''ကွတ်စက်ဗ္တောန်''' (Machine Learning - ML) ဒှ် ကဏ္ဍခွဲ အဓိက မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲ [[ညာဏ်စက်]] (Artificial Intelligence - AI) တုဲ ဍေံ ဒှ် လ္ၚတ် နဲကဲ သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ (Computer science) ကေုာံ လၟိဟ်သင်္ချာ (Statistics) မဖန်ကဵု စက်တံ လ္ၚတ် ကေတ် ညာဏ် နူ တၚ်နၚ် (Data) သွက်ဂွံ သ္ပသ္ဂုတ်သွာတ်၊ တော်ဆ ကေုာံ ပလေဝ် ပြဿနာ အလဵုအလျ ရ&lt;ref name=&quot;mitchell&quot;&gt;{{cite book |last=Mitchell |first=Tom M. |year=1997 |title=Machine Learning |publisher=McGraw-Hill |isbn=978-0070428072}}&lt;/ref&gt;။ တၞဟ်ခြာ နူ ပရေၚ်ချူကုတ် (Traditional programming) မဒးကဵု စၞောန် ဇၟာပ် ကဆံၚ် ဂှ် ကွတ်စက်ဗ္တောန် ဏအ် စကာ အလ်ဂဝ်ရဳသမ် (Algorithms) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ကေတ် အလဵုအလျ နူ ပရေၚ်ဆဵုဂဗ တြေံ (Past experiences) ရ။

== ဝၚ် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origins) ==
ဝေါဟာရ &quot;Machine Learning&quot; ဏအ် စကာ လဝ် အလန်ပထမ နကဵု အာသာ သာမူယေဝ် (Arthur Samuel) မဒှ် တၠပညာ ညာဏ်စက် နူ ကမ္ပဏဳ IBM ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၉ ရ&lt;ref name=&quot;samuel&quot;&gt;{{cite journal |last=Samuel |first=Arthur L. |year=1959 |title=Some Studies in Machine Learning Using the Game of Checkers |journal=IBM Journal of Research and Development |volume=3 |issue=3 |pages=210–229}}&lt;/ref&gt;။ ပ္ဍဲ အခိၚ် တေံ ညး ကၠောန်ဗဒှ် လဝ် စက် မွဲ မမာန် ဝေၚ် ပေါဲ Checkers အလဵုအလျ ရ။

နူ သၞာံ ၂၀၁၀ တံ စဵုကဵု လၟုဟ် ဟိုတ်နူ တၚ်နၚ် ဇၞော် (Big Data) မၞုံကၠုၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ကေုာံ ဒြဟတ် ကောန်ပျူတာ ဇၞော်တိုန် (Computing power) တုဲ ကွတ်စက်ဗ္တောန် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဗွဲမပြဟ် ရ။ ဗွဲတၟေၚ် နဲကဲ လ္ၚတ် ဇြိုဟ်နက် (Deep Learning) မစကာ သၞောတ် နာဗ် (Neural Networks) ဇၞော်မောဝ် ကၠုၚ် တုဲ ဖန်ကဵု အေအိုၚ် တံ မာန် ကၠောန် ကမၠောန် ဝါတ်ဂါတ် ဂမၠိုၚ် ရ။

== ဂကူ ကွတ်စက်ဗ္တောန် ဂမၠိုၚ် (Types of Machine Learning) ==
ကွတ်စက်ဗ္တောန် ဏအ် ပါ်လဝ် ဂကူ အဓိက ၃ သာ် ရ&lt;ref name=&quot;bishop&quot;&gt;{{cite book |last=Bishop |first=Christopher M. |year=2006 |title=Pattern Recognition and Machine Learning |publisher=Springer |isbn=978-0387310732}}&lt;/ref&gt;-

{| class=&quot;wikitable&quot;
! လၟေၚ် !! ဂကူ ကွတ်စက်ဗ္တောန် (Type) !! အဓိပ္ပါယ် ဗွဲခမၞောန် (Summary) !! ဥပမာ (Example)
|-
| ၁ || ကွတ်စက်ဗ္တောန် နကဵု ပရေၚ်စၞောန် (Supervised Learning) || စက် လ္ၚတ် နူ တၚ်နၚ် မၞုံကဵု သွဟ် တုဲတုဲ (Labeled data) သွက်ဂွံ တော်ဆ သွဟ် တၟိ။ || ပရေၚ်ပါ်ကရေက် အဳမေလ် ခိုဟ် ကဵု ပရေံ (Spam detection)
|-
| ၂ || ကွတ်စက်ဗ္တောန် သက္ကု ပရေၚ်စၞောန် (Unsupervised Learning) || စက် လ္ၚတ် နူ တၚ်နၚ် သက္ကု သွဟ် (Unlabeled data) သွက်ဂွံ ဂၠာဲဆဵု လက္ခဏာ မတုပ် ရေၚ်သကအ်။ || ဂကောံ ပါ်ကရေက် ညးရာန်စ (Customer segmentation)
|-
| ၃ || ကွတ်စက်ဗ္တောန် နကဵု ပရေၚ်ပခိုၚ် (Reinforcement Learning) || စက် လ္ၚတ် နူ ပရေၚ်စမ်ၜတ် တုဲ ကလိဂွံ လာပ် (Reward) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဒုဟ် (Penalty) အလဵုအလျ။ || ကွဳစက် မစက် အလဵုအလျ (Self-driving cars), စက် ဝေၚ် စ် (Chess bots)
|}

== ပရေၚ်စကာ ပ္ဍဲ လၟေၚ်တ္ၚဲ (Applications) ==
[[File:AI_in_Healthcare.jpg|thumb|right|ညာဏ်စက် ကေုာံ ကွတ်စက်ဗ္တောန် မစကာ ပ္ဍဲ ပရေၚ်ထတ်ယုက် သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် ယဲ]]
တ္ၚဲဏအ် ကွတ်စက်ဗ္တောန် ဏအ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ ဗွဲမဂၠိုၚ် မပ္တံကဵု-
* '''သၞောတ် ကၠိုဟ် အရေဝ်ဘာသာ''' (Natural Language Processing - NLP): မပ္တံကဵု သၞောတ် ကၠာဲဘာသာ (Google Translate) ကေုာံ စက်ဟီုအရေဝ် မပ္တံကဵု [[ဂျာတ်ဂျဳပဳတဳ]] (ChatGPT)။
* '''ပရေၚ်စၟဳစၟတ် ရုပ်''' (Computer Vision / Image Recognition): စၟဳစၟတ် ရုပ် မၞိဟ် (Facial recognition) ပ္ဍဲ ဖုၚ် ကေုာံ ကွဳစက် အလဵုအလျ (Autonomous vehicles)။
* '''ပရေၚ်ထတ်ယုက်''' (Healthcare): သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ရုပ် X-ray တုဲ ဂၠာဲဆဵု ယဲ ကေန်သာ (Cancer detection) ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် ဂဥုဲ တၟိ။
* '''သၞောတ် ကဵုကသပ်''' (Recommendation Systems): ညံၚ်ရဴ မထ္ၜးကဵု ရုပ်ဒမျိုၚ် လတူ YouTube ဟွံသေၚ်မ္ဂး Netflix မကိတ်ညဳ ကု စိုတ် ညးလွပ်။

== အန္တရာဲ ကေုာံ တၚ်က္ဍန် ဂမၠိုၚ် (Limitations and Challenges) ==
ၜိုန်ရ ကွတ်စက်ဗ္တောန် ခိုဟ် ဇၞော် ကီုလေဝ် ပြဿနာ ကေုာံ အန္တရာဲ သီု နွံဒၟံၚ် ရ-
* '''ပရေၚ်ရုဲစှ် မွဲလပါ်''' (Data Bias): ယဝ် တၚ်နၚ် လ္ၚတ် လဝ် ဂှ် ယောၚ်ယာ ဟွံသေၚ်မ္ဂး မွဲလပါ် (Biased) မ္ဂး၊ သွဟ် အလ်ဂဝ်ရဳသမ် ကဵု ဂှ် လေဝ် မွဲလပါ် ဒှ် အာ မာန် ရ။
* '''နွံပၟိက် တၚ်နၚ် ဇၞော်''' (Need for massive data): အေအိုၚ် တံ မာန် လ္ၚတ် ခိုဟ် ဂှ် နွံပၟိက် တၚ်နၚ် (Data) ဇၞော် ဂၠိုၚ် က္ဍၚ် ရ။
* '''ပရေၚ်စဵုဒၞာ တၚ်နၚ်''' (Privacy Issues): ဟိုတ်နူ စက် တံ ပံက်စကာ တၚ်နၚ် ပူဂိုလ် တုဲ အန္တရာဲ ပရူပူဂိုလ် တိတ် ပြး က္တဵုဒှ် မာန် ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ညာဏ်စက်]] (Artificial Intelligence)
* [[ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ်ပြံၚ်လှာဲ ပ္ဍဲခေတ်အေအိုၚ်]] (Age of AI)
* [[ဂျာတ်ဂျဳပဳတဳ]] (ChatGPT)
* [[သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ]] (Computer Science)
* [[အလ်ဂဝ်ရဳသမ်]] (Algorithm)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ကွတ်စက်ဗ္တောန်
| title = ကွတ်စက်ဗ္တောန် ကေုာံ ညာဏ်စက် (Machine Learning and Artificial Intelligence)
| list1 = [[ညာဏ်စက်]] (AI) • [[ကွတ်စက်ဗ္တောန်]] (Machine Learning) • [[ဂျာတ်ဂျဳပဳတဳ]] (ChatGPT) • [[ကွတ်ကောန်ပျူတာ]] • [[တၚ်နၚ် ဇၞော်]] (Big Data)
}}

{{DEFAULTSORT:ကွတ်စက်ဗ္တောန်}}
[[Category:ကွတ်စက်ဗ္တောန်]]
[[Category:ညာဏ်စက်]]
[[Category:ကွတ်ကောန်ပျူတာ]]
[[Category:နဲကဲသိပ္ပံ]]
[[Category:လၟိဟ်သင်္ချာ]]</text>
      <sha1>6vwj1prz2s1r3mumbrx5b2h7f6gxmx0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အလ်ဂဝ်ရဳသမ် (Algorithm)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13094</id>
    <revision>
      <id>59656</id>
      <timestamp>2026-10-30T13:39:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox သိပ္ပံ | နာမ = အလ်ဂဝ်ရဳသမ် | နာမတၞဟ် = Algorithm | ရုပ်ထမိက် = LampFlowchart.svg | မုက်လိက်ရုပ် = ဇယားသက္ကုရုပ် (Flowchart) မထ္ၜးလဝ် လၟေၚ် အလ်ဂဝ်ရဳသမ် သွက်ဂွံ ပလေဝ် ပၟတ် ဂၠံက် (Lamp) မွဲ | ဒ...&quot;</comment>
      <origin>59656</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10155" sha1="p5vpbe3wts813nhex7ae1ivqbg10cc8" xml:space="preserve">{{Infobox သိပ္ပံ
| နာမ = အလ်ဂဝ်ရဳသမ်
| နာမတၞဟ် = Algorithm
| ရုပ်ထမိက် = LampFlowchart.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = ဇယားသက္ကုရုပ် (Flowchart) မထ္ၜးလဝ် လၟေၚ် အလ်ဂဝ်ရဳသမ် သွက်ဂွံ ပလေဝ် ပၟတ် ဂၠံက် (Lamp) မွဲ
| ဒကုတ် = [[သင်္ချာ]] (Mathematics)၊ [[သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ]] (Computer Science)
| တမ်မူလ = အလ်-ခဝါရစ်ဇမဳ (Al-Khwarizmi)
| ပရူပရာ = လၟေၚ် ကမၠောန် သွက်ဂွံ ဖြေဝ် သွဟ် ပြဿနာ၊ တော်လၟိဟ် ကေုာံ သ္ပသ္ဂုတ်သွာတ်
}}

'''အလ်ဂဝ်ရဳသမ်''' (Algorithm) ဒှ် လၟေၚ် ကမၠောန်၊ နဲကဲ ဟွံသေၚ်မ္ဂး သၞောဝ်ဥပဒေ (Set of rules or instructions) မချူစွံလဝ် နကဵု လၟေၚ် ကဆံၚ် သွက်ဂွံ ဖြေဝ် သွဟ် ပြဿနာ မွဲမွဲ၊ သွက်ဂွံ တော်လၟိဟ် (Calculations)၊ ဟွံသေၚ်မ္ဂး သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် တၚ်နၚ် (Data processing) အလဵုအလျ ရ&lt;ref name=&quot;cormen&quot;&gt;{{cite book |last=Cormen |first=Thomas H. |last2=Leiserson |first2=Charles E. |last3=Rivest |first3=Ronald L. |last4=Stein |first4=Clifford |year=2009 |title=Introduction to Algorithms |edition=3rd |publisher=MIT Press |isbn=978-0262033848}}&lt;/ref&gt;။ ပ္ဍဲ သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ ဂှ် အလ်ဂဝ်ရဳသမ် ဏအ် ဒှ် သဇိုၚ် အဓိက သွက်ဂွံ ချူ ကုတ်စက် (Computer code) မဖန်ကဵု သော့ဝဲ (Software) တံ ကၠောန်ကမၠောန် မာန် ရ။

== ဝၚ် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Etymology) ==
ဝေါဟာရ &quot;Algorithm&quot; ဏအ် ကၠုၚ် နူ ယၟု တၠပညာ သင်္ချာ ကေုာံ နက္ခတ္တဗေဒ ပါရှန် တမၠာ မၞုံယၟု မူဟာမေတ် ဣဗန် မူသာ အလ်-ခဝါရစ်ဇမဳ (Muhammad ibn Musa al-Khwarizmi) မဂျိုၚ်လဝ် လမျီု ပ္ဍဲ ၉ ဗွဝ်ကၠံ တေံ ရ&lt;ref name=&quot;knuth&quot;&gt;{{cite book |last=Knuth |first=Donald E. |year=1997 |title=The Art of Computer Programming, Volume 1: Fundamental Algorithms |edition=3rd |publisher=Addison-Wesley |isbn=978-0201896831}}&lt;/ref&gt;။ ညး ချူလဝ် လိက်အုပ် ပရူ တော်လၟိဟ် ဟိန္ဒူ-အာရပ် (Hindu-Arabic numeral system) မဒှ် သဇိုၚ် သွက် သင်္ချာ ဥရောပ တံ ရ။

ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ လညာတ် အလ်ဂဝ်ရဳသမ် နကဵု သၞောတ်ကောန်ပျူတာ ဂှ် စက္တဵုဒှ် ကၠုၚ် ပ္ဍဲ ၁၉၃၀ တံ နကဵု ပရေၚ်လ္ၚတ် တၠပညာ အလာန် တူရၚ် (Alan Turing) ကေုာံ အလောန်ဇြဝ် ချာတ် (Alonzo Church) တံ ရ။ ညးတံ ခၞံဗဒှ် စက် တူရၚ် (Turing machine) မဒှ် သဇိုၚ် သွက် ကောန်ပျူတာ ခေတ်လၟုဟ် ရ။

== လက္ခဏာ အဓိက ဂမၠိုၚ် (Key Characteristics) ==
အလ်ဂဝ်ရဳသမ် ခိုဟ် မွဲ ဒးနွံ ကဵု လက္ခဏာ မသုန် သာ် ရ-
# '''တၚ်နၚ် လုပ်''' (Input): နွံကဵု တၚ်နၚ် လုပ် သုည ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဂၠိုၚ်နူ မွဲ။
# '''တၚ်နၚ် တိတ်''' (Output): ဒးကဵု သွဟ် (ဟွံသေၚ်မ္ဂး တၚ်နၚ် တိတ်) မွဲ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဂၠိုၚ်နူ မွဲ မဆက်စပ် ကု တၚ်နၚ် လုပ်။
# '''တၚ်စၟတ်သမ္တီ ကၠးဖ္ဍး''' (Definiteness): လၟေၚ် ကဆံၚ် ဇၟာပ်ပ် မွဲ ဒးကၠးဖ္ဍး (Clear and unambiguous) တုဲ သက္ကု တၚ်ထုဲထံၚ်။
# '''လအိတ် နွံ''' (Finiteness): အလ်ဂဝ်ရဳသမ် ဏအ် ဒးအုပ်နိဂီု (Terminate) အာ ကြဴနူ ကၠောန် ကမၠောန် လၟိဟ် ကဆံၚ် မွဲမွဲ တုဲ။
# '''အစောံစရာဲ ဖန်မာန်''' (Effectiveness): ကဆံၚ် ကမၠောန် တံ ဒးဒှ် ကမၠောန် မကၠောန်မာန် (Feasible) ကေုာံ ဍာံပြ။

== ဂကူ အလ်ဂဝ်ရဳသမ် ဂမၠိုၚ် (Types of Algorithms) ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! လၟေၚ် !! ဂကူ အလ်ဂဝ်ရဳသမ် (Algorithm Type) !! အဓိပ္ပါယ် ဗွဲခမၞောန် (Summary) !! ဥပမာ (Examples)
|-
| ၁ || အလ်ဂဝ်ရဳသမ် ဂၠာဲ (Search Algorithms) || နဲကဲ သွက်ဂွံ ဂၠာဲ တၚ်နၚ် မွဲမွဲ ပ္ဍဲ ဂကောံ တၚ်နၚ် ဇၞော်။ || ဂၠာဲ လၟေၚ် (Linear Search), ဂၠာဲ ၜါကရေက် (Binary Search)
|-
| ၂ || အလ်ဂဝ်ရဳသမ် စဳရေၚ် (Sorting Algorithms) || နဲကဲ သွက်ဂွံ စဳရေၚ် တၚ်နၚ် နကဵု လၟေၚ် (ဥပမာ- နူ ဍောတ် အာ ဇၞော်)။ || Bubble Sort, Merge Sort, Quick Sort
|-
| ၃ || အလ်ဂဝ်ရဳသမ် ဒြဟတ်ကြပ် (Greedy Algorithms) || နဲကဲ မရုဲစှ် သွဟ် ခိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲ လၟေၚ် ကဆံၚ် မွဲမွဲ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ သွဟ် ဇၞော် ခိုဟ်အိုတ်။ || Dijkstra's algorithm, Huffman coding
|-
| ၄ || အလ်ဂဝ်ရဳသမ် ညာဏ်စက် (Machine Learning Algorithms) || နဲကဲ မဖန်ကဵု စက် တံ လ္ၚတ် ကေတ် နူ တၚ်နၚ် တုဲ သ္ပသ္ဂုတ်သွာတ် အလဵုအလျ။ || Neural Networks, Decision Trees
|}

== ပရေၚ်စကာ ပ္ဍဲ လၟေၚ်တ္ၚဲ (Everyday Applications) ==
[[File:Google_Search_page.jpg|thumb|right|အေန်ဂျေန် ဂၠာဲ ဂူဂယ် (Google Search engine) မစကာ အလ်ဂဝ်ရဳသမ် သွက်ဂွံ ရုဲစှ် ကေုာံ စဳရေၚ် လိက်မုက် အေန်တာနဲ]]
တ္ၚဲဏအ် အလ်ဂဝ်ရဳသမ် တံ ဓလီုလဝ် ဘဝ ကောန်မၞိဟ် ဗွဲမဇၞော် ရ&lt;ref name=&quot;domingos&quot;&gt;{{cite book |last=Domingos |first=Pedro |year=2015 |title=The Master Algorithm: How the Quest for the Ultimate Learning Machine Will Remake Our World |publisher=Basic Books |isbn=978-0465065707}}&lt;/ref&gt;။
* '''အေန်ဂျေန် ဂၠာဲ''' (Search Engines): ဂူဂယ် (Google) စကာ အလ်ဂဝ်ရဳသမ် PageRank သွက်ဂွံ စဳရေၚ် သွဟ် မကိတ်ညဳ အိုတ် ကဵု မၞိဟ် မဂၠာဲ တံ။
* '''ပရေၚ်ဆက်ဆောံ မၞိဟ်''' (Social Media Feeds): ဖွေတ်ဗောက် (Facebook)၊ ယူကျု (YouTube) ကေုာံ တိတ်တော့ (TikTok) တံ စကာ သၞောတ် ကဵုကသပ် (Recommendation algorithms) သွက်ဂွံ ထ္ၜး ဝဳဒဳယဝ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပရူပရာ မကိတ်ညဳ ကု စိုတ် ညးလွပ်။
* '''ဂၠံၚ်တရဴ''' (Navigation Systems): သၞောတ် ဂျဳပဳအက် (GPS) ကေုာံ မေပ် (Google Maps) စကာ အလ်ဂဝ်ရဳသမ် သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ဂၠံၚ် ပြဟ်အိုတ် ကေုာံ ဂၠေံအိုတ် (Shortest path algorithm)။
* '''ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဘဏ်''' (Finance and Banking): ဘဏ် တံ စကာ သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် ပရေၚ် ကၠတ်မံက် (Fraud detection) ကေုာံ သွက်ဂွံ သ္ပ ကမၠောန် သွံရာန် သေယျာ (Algorithmic trading) ဗွဲမပြဟ် ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ]] (Computer Science)
* [[ကွတ်စက်ဗ္တောန်]] (Machine Learning)
* [[ညာဏ်စက်]] (Artificial Intelligence)
* [[သၞောတ် အရေဝ်ဘာသာ ဇၞော်]] (Large Language Model)
* [[သင်္ချာ]] (Mathematics)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = အလ်ဂဝ်ရဳသမ်
| title = အလ်ဂဝ်ရဳသမ် ကေုာံ သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ (Algorithms and Computer Science)
| list1 = [[သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ]] • [[အလ်ဂဝ်ရဳသမ်]] • [[ကွတ်စက်ဗ္တောန်]] • [[ညာဏ်စက်]] • [[ကုတ်စက်]] (Coding)
}}

{{DEFAULTSORT:အလ်ဂဝ်ရဳသမ်}}
[[Category:အလ်ဂဝ်ရဳသမ်]]
[[Category:သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ]]
[[Category:သင်္ချာ]]
[[Category:နဲကဲသိပ္ပံ]]
[[Category:ညာဏ်စက်]]</text>
      <sha1>p5vpbe3wts813nhex7ae1ivqbg10cc8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59657</id>
      <parentid>59656</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T02:08:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <origin>59657</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10141" sha1="epl4n2hn4s7axje7yl4bi29zfoja1wf" xml:space="preserve">{{Infobox သိပ္ပံ
| နာမ = အလ်ဂဝ်ရဳသမ်
| နာမတၞဟ် = Algorithm
| ရုပ်ထမိက် = LampFlowchart.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = ဇယားသက္ကုရုပ် (Flowchart) မထ္ၜးလဝ် လၟေၚ် အလ်ဂဝ်ရဳသမ် သွက်ဂွံ ပလေဝ် ပၟတ် ဂၠံက် (Lamp) မွဲ
| ဒကုတ် = [[သင်္ချာ]] (Mathematics)၊ [[သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ]] (Computer Science)
| တမ်မူလ = အလ်-ခဝါရစ်ဇမဳ (Al-Khwarizmi)
| ပရူပရာ = လၟေၚ် ကမၠောန် သွက်ဂွံ ဖြေဝ် သွဟ် ပြဿနာ၊ တော်လၟိဟ် ကေုာံ သ္ပသ္ဂုတ်သွာတ်
}}

'''အလ်ဂဝ်ရဳသမ်''' (Algorithm) ဒှ် လၟေၚ် ကမၠောန်၊ နဲကဲ ဟွံသေၚ်မ္ဂး သၞောဝ်ဥပဒေ (Set of rules or instructions) မချူစွံလဝ် နကဵု လၟေၚ် ကဆံၚ် သွက်ဂွံသွဟ် ပြဿနာ မွဲမွဲ၊ သွက်ဂွံ တော်လၟိဟ် (Calculations)၊ ဟွံသေၚ်မ္ဂး သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် တၚ်နၚ် (Data processing) အလဵုအလဵု ရ&lt;ref name=&quot;cormen&quot;&gt;{{cite book |last=Cormen |first=Thomas H. |last2=Leiserson |first2=Charles E. |last3=Rivest |first3=Ronald L. |last4=Stein |first4=Clifford |year=2009 |title=Introduction to Algorithms |edition=3rd |publisher=MIT Press |isbn=978-0262033848}}&lt;/ref&gt;။ ပ္ဍဲ သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ ဂှ် အလ်ဂဝ်ရဳသမ် ဏအ် ဒှ် သဇိုၚ် အဓိက သွက်ဂွံ ချူ ကုတ်စက် (Computer code) မဖန်ကဵု သော့ဝဲ (Software) တံ ကၠောန်ကမၠောန် မာန် ရ။

== ဝၚ် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Etymology) ==
ဝေါဟာရ &quot;Algorithm&quot; ဏအ် ကၠုၚ် နူ ယၟု တၠပညာ သင်္ချာ ကေုာံ နက္ခတ္တဗေဒ ပါရှန် တမၠာ မၞုံယၟု မူဟာမေတ် ဣဗန် မူသာ အလ်-ခဝါရစ်ဇမဳ (Muhammad ibn Musa al-Khwarizmi) မဂျိုၚ်လဝ် လမျီု ပ္ဍဲ ၉ ဗွဝ်ကၠံ တေံ ရ&lt;ref name=&quot;knuth&quot;&gt;{{cite book |last=Knuth |first=Donald E. |year=1997 |title=The Art of Computer Programming, Volume 1: Fundamental Algorithms |edition=3rd |publisher=Addison-Wesley |isbn=978-0201896831}}&lt;/ref&gt;။ ညး ချူလဝ် လိက်အုပ် ပရူ တော်လၟိဟ် ဟိန္ဒူ-အာရပ် (Hindu-Arabic numeral system) မဒှ် သဇိုၚ် သွက် သင်္ချာ ဥရောပ တံ ရ။

ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ လညာတ် အလ်ဂဝ်ရဳသမ် နကဵု သၞောတ်ကောန်ပျူတာ ဂှ် စက္တဵုဒှ် ကၠုၚ် ပ္ဍဲ ၁၉၃၀ တံ နကဵု ပရေၚ်လ္ၚတ် တၠပညာ အလာန် တူရၚ် (Alan Turing) ကေုာံ အလောန်ဇြဝ် ချာတ် (Alonzo Church) တံ ရ။ ညးတံ ခၞံဗဒှ် စက် တူရၚ် (Turing machine) မဒှ် သဇိုၚ် သွက် ကောန်ပျူတာ ခေတ်လၟုဟ် ရ။

== လက္ခဏာ အဓိက ဂမၠိုၚ် (Key Characteristics) ==
အလ်ဂဝ်ရဳသမ် ခိုဟ် မွဲ ဒးနွံ ကဵု လက္ခဏာ မသုန် သာ် ရ-
# '''တၚ်နၚ် လုပ်''' (Input): နွံကဵု တၚ်နၚ် လုပ် သုည ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဂၠိုၚ်နူ မွဲ။
# '''တၚ်နၚ် တိတ်''' (Output): ဒးကဵု သွဟ် (ဟွံသေၚ်မ္ဂး တၚ်နၚ် တိတ်) မွဲ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဂၠိုၚ်နူ မွဲ မဆက်စပ် ကု တၚ်နၚ် လုပ်။
# '''တၚ်စၟတ်သမ္တီ ကၠးဖ္ဍး''' (Definiteness): လၟေၚ် ကဆံၚ် ဇၟာပ်ပ် မွဲ ဒးကၠးဖ္ဍး (Clear and unambiguous) တုဲ သက္ကု တၚ်ထုဲထံၚ်။
# '''လအိတ် နွံ''' (Finiteness): အလ်ဂဝ်ရဳသမ် ဏအ် ဒးအုပ်နိဂီု (Terminate) အာ ကြဴနူ ကၠောန် ကမၠောန် လၟိဟ် ကဆံၚ် မွဲမွဲ တုဲ။
# '''အစောံစရာဲ ဖန်မာန်''' (Effectiveness): ကဆံၚ် ကမၠောန် တံ ဒးဒှ် ကမၠောန် မကၠောန်မာန် (Feasible) ကေုာံ ဍာံပြ။

== ဂကူ အလ်ဂဝ်ရဳသမ် ဂမၠိုၚ် (Types of Algorithms) ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! လၟေၚ် !! ဂကူ အလ်ဂဝ်ရဳသမ် (Algorithm Type) !! အဓိပ္ပါယ် ဗွဲခမၞောန် (Summary) !! ဥပမာ (Examples)
|-
| ၁ || အလ်ဂဝ်ရဳသမ် ဂၠာဲ (Search Algorithms) || နဲကဲ သွက်ဂွံ ဂၠာဲ တၚ်နၚ် မွဲမွဲ ပ္ဍဲ ဂကောံ တၚ်နၚ် ဇၞော်။ || ဂၠာဲ လၟေၚ် (Linear Search), ဂၠာဲ ၜါကရေက် (Binary Search)
|-
| ၂ || အလ်ဂဝ်ရဳသမ် စဳရေၚ် (Sorting Algorithms) || နဲကဲ သွက်ဂွံ စဳရေၚ် တၚ်နၚ် နကဵု လၟေၚ် (ဥပမာ- နူ ဍောတ် အာ ဇၞော်)။ || Bubble Sort, Merge Sort, Quick Sort
|-
| ၃ || အလ်ဂဝ်ရဳသမ် ဒြဟတ်ကြပ် (Greedy Algorithms) || နဲကဲ မရုဲစှ် သွဟ် ခိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲ လၟေၚ် ကဆံၚ် မွဲမွဲ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ သွဟ် ဇၞော် ခိုဟ်အိုတ်။ || Dijkstra's algorithm, Huffman coding
|-
| ၄ || အလ်ဂဝ်ရဳသမ် ညာဏ်စက် (Machine Learning Algorithms) || နဲကဲ မဖန်ကဵု စက် တံ လ္ၚတ် ကေတ် နူ တၚ်နၚ် တုဲ သ္ပသ္ဂုတ်သွာတ် အလဵုအလျ။ || Neural Networks, Decision Trees
|}

== ပရေၚ်စကာ ပ္ဍဲ လၟေၚ်တ္ၚဲ (Everyday Applications) ==
[[File:Google_Search_page.jpg|thumb|right|အေန်ဂျေန် ဂၠာဲ ဂူဂယ် (Google Search engine) မစကာ အလ်ဂဝ်ရဳသမ် သွက်ဂွံ ရုဲစှ် ကေုာံ စဳရေၚ် လိက်မုက် အေန်တာနဲ]]
တ္ၚဲဏအ် အလ်ဂဝ်ရဳသမ် တံ ဓလီုလဝ် ဘဝ ကောန်မၞိဟ် ဗွဲမဇၞော် ရ&lt;ref name=&quot;domingos&quot;&gt;{{cite book |last=Domingos |first=Pedro |year=2015 |title=The Master Algorithm: How the Quest for the Ultimate Learning Machine Will Remake Our World |publisher=Basic Books |isbn=978-0465065707}}&lt;/ref&gt;။
* '''အေန်ဂျေန် ဂၠာဲ''' (Search Engines): ဂူဂယ် (Google) စကာ အလ်ဂဝ်ရဳသမ် PageRank သွက်ဂွံ စဳရေၚ် သွဟ် မကိတ်ညဳ အိုတ် ကဵု မၞိဟ် မဂၠာဲ တံ။
* '''ပရေၚ်ဆက်ဆောံ မၞိဟ်''' (Social Media Feeds): ဖွေတ်ဗောက် (Facebook)၊ ယူကျု (YouTube) ကေုာံ တိတ်တော့ (TikTok) တံ စကာ သၞောတ် ကဵုကသပ် (Recommendation algorithms) သွက်ဂွံ ထ္ၜး ဝဳဒဳယဝ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပရူပရာ မကိတ်ညဳ ကု စိုတ် ညးလွပ်။
* '''ဂၠံၚ်တရဴ''' (Navigation Systems): သၞောတ် ဂျဳပဳအက် (GPS) ကေုာံ မေပ် (Google Maps) စကာ အလ်ဂဝ်ရဳသမ် သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ဂၠံၚ် ပြဟ်အိုတ် ကေုာံ ဂၠေံအိုတ် (Shortest path algorithm)။
* '''ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဘဏ်''' (Finance and Banking): ဘဏ် တံ စကာ သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် ပရေၚ် ကၠတ်မံက် (Fraud detection) ကေုာံ သွက်ဂွံ သ္ပ ကမၠောန် သွံရာန် သေယျာ (Algorithmic trading) ဗွဲမပြဟ် ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ]] (Computer Science)
* [[ကွတ်စက်ဗ္တောန်]] (Machine Learning)
* [[ညာဏ်စက်]] (Artificial Intelligence)
* [[သၞောတ် အရေဝ်ဘာသာ ဇၞော်]] (Large Language Model)
* [[သင်္ချာ]] (Mathematics)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = အလ်ဂဝ်ရဳသမ်
| title = အလ်ဂဝ်ရဳသမ် ကေုာံ သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ (Algorithms and Computer Science)
| list1 = [[သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ]] • [[အလ်ဂဝ်ရဳသမ်]] • [[ကွတ်စက်ဗ္တောန်]] • [[ညာဏ်စက်]] • [[ကုတ်စက်]] (Coding)
}}

{{DEFAULTSORT:အလ်ဂဝ်ရဳသမ်}}
[[Category:အလ်ဂဝ်ရဳသမ်]]
[[Category:သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ]]
[[Category:သင်္ချာ]]
[[Category:နဲကဲသိပ္ပံ]]
[[Category:ညာဏ်စက်]]</text>
      <sha1>epl4n2hn4s7axje7yl4bi29zfoja1wf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မာန</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13095</id>
    <revision>
      <id>59658</id>
      <timestamp>2026-10-31T03:49:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox ဗုဒ္ဓဘာသာ | နာမ = မာန | နာမတၞဟ် = Māna (Conceit / Pride) | ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg | မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel) မဒှ် သင်္ကေတ သာသနာ ဗုဒ္ဓ | ဘာသာ = ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhism) ကေုာံ အဘိဓမ္မာ (Abhidhamma) | က...&quot;</comment>
      <origin>59658</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9391" sha1="cbsi534h4cqekwg8ljq448tacgo6mp0" xml:space="preserve">{{Infobox ဗုဒ္ဓဘာသာ
| နာမ = မာန
| နာမတၞဟ် = Māna (Conceit / Pride)
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel) မဒှ် သင်္ကေတ သာသနာ ဗုဒ္ဓ
| ဘာသာ = ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhism) ကေုာံ အဘိဓမ္မာ (Abhidhamma)
| ကဏ္ဍ = ကိလေသာ (Kilesa) ကေုာံ သံယောဇိုန် (Samyojana)
| ပရူပရာ = ပရေၚ်စိုတ် မသ္ပစၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ ဇကု ပြဲ၊ တုပ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ယုတ် နူ ညးတၞဟ် (Conceit of superiority, equality, or inferiority)။
}}

'''မာန''' (Māna - Conceit, Pride, Arrogance) ဒှ် ဝေါဟာရ ပါဠိ မဂွံ အဓိပ္ပါယ် ပရေၚ်စိုတ် မထိုၚ်သး ဇကု ဟွံသေၚ်မ္ဂး ၜတ်ကၞာတ် ဇကု ကဵု ညးတၞဟ် (Mental factor of measuring oneself against others) ရ&lt;ref name=&quot;bodhi&quot;&gt;{{cite book |last=Bodhi |first=Bhikkhu |year=2000 |title=A Comprehensive Manual of Abhidhamma |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-1928706021}}&lt;/ref&gt;။ ပ္ဍဲ လညာတ် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] မာန ဏအ် ဒှ် ဓဝ်ယုတ်မာ မကော်ဂး ကိလေသာ (Kilesa - Defilements) မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲ ကိလေသာ ၁၀ သာ် ကေုာံ ဒှ် ဇုက်ဒၞက် သံယောဇိုန် (Samyojana - Fetters) မွဲ မဖန်ကဵု သတ်တံ ဒးဂေတ် ဂေၚ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ သံသာ (Samsara) ရ&lt;ref name=&quot;nyanatiloka&quot;&gt;{{cite book |last=Nyanatiloka |first=Mahathera |year=1980 |title=Buddhist Dictionary: Manual of Buddhist Terms and Doctrines |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400193}}&lt;/ref&gt;။

မာန ဏအ် ဗွဲမဂၠိုၚ် က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် နူ လညာတ် အတ္တ (Atta / Ego) တုဲ ဍေံ ဖန်ကဵု ပရေၚ်ဆက်ဆောံ မၞိဟ် လီုလာ် ကေုာံ စိုတ် ဟွံၜိုဟ်သြိုဟ် ရ။ ဗုဒ္ဓဘာသာ တွံလဝ် ဒဒှ်ရ မာန ဏအ် သှ်ေၜက် ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ သန္ထာန် ပူဂိုလ် သောတာပန် (Sotapanna) တံ ဏီ တုဲ၊ သွက်ဂွံ ပယ်ပဲါ မာန အလုံအိုတ်သီု ဂှ် ဒးအာစိုပ် ဍာ်ဒကေဝ် တၠအရှန် (Arahant) ဟေၚ် ရ&lt;ref name=&quot;payutto&quot;&gt;{{cite book |last=Payutto |first=P. A. |year=1995 |title=Buddhadhamma: Natural Laws and Values for Life |publisher=State University of New York Press |isbn=978-0791426319}}&lt;/ref&gt;။

== ဂကူ မာန ၃ သာ် (The Three Types of Conceit / Tayo Vidhā) ==
ပ္ဍဲ ကျာ်ဂန် ပိဋကတ် မာန ဏအ် ပါ်လဝ် နကဵု လဒက်ပ္တန် အဓိက ၃ သာ် ရ-

{| class=&quot;wikitable&quot;
! လၟေၚ် !! ဝေါဟာရ ပါဠိ (Pali Term) !! အဓိပ္ပါယ် မန် (Mon Meaning) !! အဓိပ္ပါယ် အၚ်္ဂလိက် (English Translation)
|-
| ၁ || သေယျမာန (Seyya-māna) || လညာတ် စိုတ် မထေၚ်ဂး &quot;အဲ ပြဲ နူ ညးတၞဟ်&quot; ဟွံသေၚ်မ္ဂး &quot;အဲ ခိုဟ် နူ ညးတၞဟ်&quot; ရ။ || Conceit of superiority (&quot;I am better&quot;).
|-
| ၂ || သဒိသမာန (Sadisa-māna) || လညာတ် စိုတ် မထေၚ်ဂး &quot;အဲ ကဵု ညးတၞဟ် တုပ် ဓဝ် ရ&quot;။ (ၜိုန်ရ တုပ် ကီုလေဝ် ဒှ် ပရေၚ်ပြိုၚ်ပကာန် လညာတ်) || Conceit of equality (&quot;I am equal&quot;).
|-
| ၃ || ဟဳနမာန (Hīna-māna) || လညာတ် စိုတ် မထေၚ်ဂး &quot;အဲ ယုတ် နူ ညးတၞဟ်&quot; ဟွံသေၚ်မ္ဂး &quot;အဲ ဍိုန်လျ နူ ညးတၞဟ်&quot; ရ။ (ဍေံ လေဝ် ဒှ် မာန မွဲ ဂကူ ကီု) || Conceit of inferiority (&quot;I am worse&quot;).
|}

လညာတ် မာန ပိ သာ် ဏအ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး &quot;ဝိဓာ ၃ သာ်&quot; (Vidhā) ဏအ် ၜိုန်ရ တုပ် ကဵု ပရေၚ်ဍာံပြ ကီု ဟွံတုပ် ကီု၊ ဟိုတ်နူ သ္ပ ၜတ်ကၞာတ် လတူ &quot;အဲ&quot; (I/Mine) တုဲ ဍေံ ဒှ် ဓဝ် အကုသိုလ် (Akusala) ဖအိုတ် ရ။

== ဂကူ မာန ၇ သာ် ပ္ဍဲ အဘိဓမ္မာ (Seven Types of Māna in Abhidhamma) ==
ပ္ဍဲ လိက် အဘိဓမ္မာ (Abhidhamma) မာန ဏအ် ထပ် ပါ်လဝ် လှဲလှဲ ၇ သာ် ရ-
# '''မာန''' (Māna): ပရေၚ်ထေၚ်ဇၞော် လတူ ဇကု သာမည (General pride)။
# '''အတိမာန''' (Atimāna): ပရေၚ်ထိုၚ်သး ဇကု လောန်ကာဲ နူ ပကတိ၊ ဟီုပျုတ် သ္ပဍိုန် လတူ ညးတၞဟ် (Arrogance or contempt)။
# '''မာနာတိမာန''' (Mānatimāna): ၜိုန်ရ ညးတၞဟ် ခိုဟ် နူ ဇကု ကီုလေဝ်၊ &quot;အဲ ပြဲ နူ ညးတၞဟ်&quot; သာ်ဏအ် ထေၚ် လတူ ဇကု (Delusional superiority)။
# '''သြမာန''' (Omāna): လညာတ် မထေၚ်ဂး ဇကု ယုတ်သဝ် နူ ညးတၞဟ် လောန်ကာဲ (Self-deprecation / Inferiority complex)။
# '''အဓောမာန''' (Adhomāna): လညာတ် မထေၚ်ဂး ဇကု ဂှ် အောန် နူ ညးတၞဟ် တုဲ သ္ပ စိုတ်ဍိုန် (Excessive humility driven by ego)။
# '''အသ္မိမာန''' (Asmi-māna): လညာတ် မစွဲလာံ ပ္ဍဲ &quot;အဲ နွံ&quot; (&quot;I am&quot; conceit)။ ဏအ် ဒှ် မာန ဇြိုဟ်နက် အိုတ် တုဲ တၠအရှန် တံ ဟေၚ် ပယ်ပဲါ မာန် ရ။
# '''မိစ္ဆာမာန''' (Micchā-māna): မာန မက္တဵုဒှ် နူ အကုသိုလ် (Wrong conceit)။

== နဲကဲ ပယ်ပဲါ မာန (Eradication of Māna) ==
[[File:Aung_San_Muni_Buddha.jpg|thumb|right|ပရေၚ်ပဋိပတ် ဝိပဿနာ ဒှ် နဲကဲ အဓိက သွက်ဂွံ ပယ်ပဲါ မာန]]
မာန ဏအ် ဒှ် ဓဝ် မပ္တံ လဝ် ပ္ဍဲ သန္ထာန် ကောန်မၞိဟ် တံ ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ရ။ သွက်ဂွံ ပယ်ပဲါ မာန ဂှ် ဒးစကာ ပရေၚ်ပဋိပတ် [[ဝိပဿနာ]] (Vipassanā meditation) သွက်ဂွံ ဆဵု လက္ခဏာ ပိ သာ် (Ti-lakkhana): 
* အနိစ္စ (Anicca - Impermanence)
* ဒုက္ခ (Dukkha - Suffering)
* အနတ္တ (Anatta - Non-self)

ကာလ လညာတ် အနတ္တ ဇၞော်မောဝ် တိုန် မ္ဂး လညာတ် &quot;အဲ&quot; (Ego) အောန်စှ်ေ အာ တုဲ မာန လေဝ် လီုလာ် အာ ရ။ အရိယပူဂိုလ် ညံၚ်ရဴ သောတာပန် (Sotapanna)၊ သကဒါဂါမ် (Sakadagami) ကေုာံ အနာဂါမ် (Anagami) တံ ဂှ် ပယ်ပဲါ ဒိဋ္ဌိ (Ditthi - Wrong view) မာန် ကီုလေဝ်၊ အသ္မိမာန (Asmi-māna) သှ်ေၜက် ဒၟံၚ် ဏီ ရ။ ပူဂိုလ် မအာစိုပ် အရဟတ္တဖိုလ် (Arahanthood) ဟေၚ် မာန အလုံအိုတ်သီု တံ အိုတ် အာ ပ္ဍဲ သန္ထာန် ရ&lt;ref name=&quot;bodhi&quot; /&gt;။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ကိလေသာ]] (Kilesa / Defilements)
* [[သံယောဇိုန်]] (Samyojana / Fetters)
* [[ဝိပဿနာ]] (Vipassana Meditation)
* [[အဘိဓမ္မာ]] (Abhidhamma)
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
* [[အနတ္တ]] (Anatta / Non-self)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ဗုဒ္ဓဘာသာ
| title = ဝေါဟာရ ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ အဘိဓမ္မာ (Buddhist and Abhidhamma Terms)
| list1 = [[မာန]] (Māna) • [[ကိလေသာ]] (Kilesa) • [[သံယောဇိုန်]] (Samyojana) • [[အဝိဇ္ဇာ]] (Avijjā) • [[ဒိဋ္ဌိ]] (Ditthi) • [[ဝိပဿနာ]] (Vipassana)
}}

{{DEFAULTSORT:မာန}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:အဘိဓမ္မာ]]
[[Category:ဝေါဟာရ ပါဠိ]]
[[Category:ပရေၚ်စိုတ်]]</text>
      <sha1>cbsi534h4cqekwg8ljq448tacgo6mp0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကိလေသာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13096</id>
    <revision>
      <id>59659</id>
      <timestamp>2026-10-31T04:39:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox ဗုဒ္ဓဘာသာ | နာမ = ကိလေသာ | နာမတၞဟ် = Kilesa (Defilements / Impurities) | ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg | မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel) မဒှ် သင်္ကေတ သာသနာ ဗုဒ္ဓ မတွံလဝ် နဲကဲ သွက်ဂွံ ပယ်ပဲါ ကိလေသာ |...&quot;</comment>
      <origin>59659</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9911" sha1="knq7hiix9t8qqpyb3kvizrupu9uioaa" xml:space="preserve">{{Infobox ဗုဒ္ဓဘာသာ
| နာမ = ကိလေသာ
| နာမတၞဟ် = Kilesa (Defilements / Impurities)
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel) မဒှ် သင်္ကေတ သာသနာ ဗုဒ္ဓ မတွံလဝ် နဲကဲ သွက်ဂွံ ပယ်ပဲါ ကိလေသာ
| ဘာသာ = ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhism) ကေုာံ အဘိဓမ္မာ (Abhidhamma)
| တမ်မူလ = သာသနာ ဗုဒ္ဓ (Buddhist teachings)
| ပရူပရာ = ဓဝ်ယုတ်မာ မပလီုပလာ် စိုတ်၊ မသ္ပကဵု စိုတ် ကၠိခဍက် ကေုာံ ဖန်ကဵု သတ်တံ ဒးဂေတ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ သံသာ (Mental impurities that cause suffering and rebirth)။
}}

'''ကိလေသာ''' (Kilesa - Defilements, Afflictions, or Mental Impurities) ဒှ် ဝေါဟာရ ပါဠိ မဂွံ အဓိပ္ပါယ် ဓဝ်ယုတ်မာ မပလီုပလာ်၊ မသ္ပကဵု စိုတ် ကၠိခဍက် ကေုာံ ဖန်ကဵု က္တဵုဒှ် ဒုက္ခ ပ္ဍဲ သန္ထာန် သတ်တံ ရ&lt;ref name=&quot;bodhi&quot;&gt;{{cite book |last=Bodhi |first=Bhikkhu |year=2000 |title=A Comprehensive Manual of Abhidhamma |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-1928706021}}&lt;/ref&gt;။ ပ္ဍဲ လညာတ် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ကိလေသာ ဏအ် ဒှ် တမ်မူလ ဟိုတ် မဖန်ကဵု ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ သတ်တံ ဒးဂေတ် ဂေၚ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ သံသာ (Samsara) ဟွံပိုတ်သကုတ် ရ။ ကာလ ကိလေသာ က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် ပ္ဍဲ စိုတ် မ္ဂး၊ ဍေံ ပၠံၚ်ကေတ် အစောံစရာဲ စိုတ် မၜိုဟ်သြိုဟ် တုဲ ပလီုပလာ် ထောံ ပရေၚ်ချပ် စိုတ် မဍာံပြ ရ&lt;ref name=&quot;nyanatiloka&quot;&gt;{{cite book |last=Nyanatiloka |first=Mahathera |year=1980 |title=Buddhist Dictionary: Manual of Buddhist Terms and Doctrines |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400193}}&lt;/ref&gt;။

သွက်ဂွံ အာစိုပ် [[နိဗ္ဗာန်]] (Nirvana) မဒှ် တိုၚ်ပ္ကဴ လအိတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂှ် ဒးပယ်ပဲါ ကိလေသာ တံ အလုံအိုတ်သီု နကဵု မဂ္ဂၚ် ဒစာံ (Noble Eightfold Path) ကေုာံ ပရေၚ်ပဋိပတ် [[ဝိပဿနာ]] (Vipassana) ရ။

== ဒသ ကိလေသာ (The Ten Defilements) ==
ပ္ဍဲ လိက် အဘိဓမ္မာ (Abhidhamma) ကိလေသာ အဓိက နွံ ၁၀ သာ် (Dasa Kilesa) ရ-

{| class=&quot;wikitable&quot;
! လၟေၚ် !! ဝေါဟာရ ပါဠိ (Pali Term) !! အဓိပ္ပါယ် မန် (Mon Meaning) !! အဓိပ္ပါယ် အၚ်္ဂလိက် (English Translation)
|-
| ၁ || လောဘ (Lobha) || ပရေၚ်စောဲလာံ၊ တဏှာ၊ သၟိက်မိက်ဂွံ။ || Greed / Attachment
|-
| ၂ || ဒေါသ (Dosa) || ပရေၚ်ထေဲပၞောတ်၊ ပရေၚ်ဟွံဒးစိုတ်၊ ဟီုပျုတ်။ || Hatred / Anger / Aversion
|-
| ၃ || မောဟ (Moha) || ပရေၚ်ဟွံတီဍာံ၊ လညာတ်တၠိၚ်၊ အဝိဇ္ဇာ။ || Delusion / Ignorance
|-
| ၄ || မာန (Māna) || ပရေၚ်ထေၚ်ဇၞော် လတူ ဇကု၊ ထိုၚ်သး ဇကု။ || Conceit / Pride
|-
| ၅ || ဒိဋ္ဌိ (Diṭṭhi) || လညာတ် ဗၠေတ်၊ လညာတ် မစွဲလာံ ပ္ဍဲ အတ္တ။ || Wrong view / False view
|-
| ၆ || ဝိစိကိစ္ဆာ (Vicikicchā) || ပရေၚ်သၠေဟ်ပၟာ လတူ ရတ်ပိပြကာ ကေုာံ ကံ-ဖိုလ်။ || Doubt / Skepticism
|-
| ၇ || ထဳန (Thīna) || ပရေၚ်စိုတ် ဍိုန်လျ၊ စိုတ် လၞုဟ်၊ ဟွံမွဲ စိုတ်ဓါတ်။ || Sloth / Mental dullness
|-
| ၈ || ဥဒ္ဓစ္စ (Uddhacca) || ပရေၚ်စိုတ် ပြးဇး၊ စိုတ် ဟွံတန်ကြန်။ || Restlessness / Distraction
|-
| ၉ || အဟိရိက (Ahirika) || ဟွံဂွဒုဟ်၊ ဟွံရှ်ေသှ်ေ ပရေၚ်ဒ္ဂေတ်ပဋိပတ်။ || Shamelessness (of wrongdoing)
|-
| ၁၀ || အနောတ္တပ္ပ (Anottappa) || ဟွံဖေက်ဒုဟ်၊ ဟွံဖေက် အကျိုးအဆက် အကုသိုလ်။ || Fearlessness (of wrongdoing)
|}

လောဘ၊ ဒေါသ ကေုာံ မောဟ ပိ သာ် ဏအ် ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အကုသိုလ် (Akusala-mūla / Roots of unwholesome action) တုဲ ဍေံ ဖန်ကဵု ကိလေသာ တၞဟ် တံ က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် ရ&lt;ref name=&quot;payutto&quot;&gt;{{cite book |last=Payutto |first=P. A. |year=1995 |title=Buddhadhamma: Natural Laws and Values for Life |publisher=State University of New York Press |isbn=978-0791426319}}&lt;/ref&gt;။

== ကဆံၚ် ကိလေသာ ၃ သာ် (Three Levels of Defilements) ==
ကိလေသာ တံ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ သန္ထာန် စိုတ် နကဵု ကဆံၚ် ၃ သာ် ရ-
# '''ဝဳတိက္ကမ ကိလေသာ''' (Vītikkama-kilesa - Transgressive level): ကိလေသာ ဇၞော် မပြးတိတ် ကၠုၚ် နူ စိုတ် တုဲ က္တဵုဒှ် ပရေၚ်ကမၠောန် အကုသိုလ် နကဵု ကာယ ကေုာံ ဝစဳ (ကာယကံ, ဝစဳကံ) ရ။ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ကိလေသာ ကဆံၚ် ဏအ် ဒးမၚ်မွဲ '''သဳလ''' (Sīla - Morality) ရ။
# '''ပရိယုဋ္ဌာန ကိလေသာ''' (Pariyuṭṭhāna-kilesa - Obsessive level): ကိလေသာ မက္တဵုဒှ် ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ စိုတ် (မနောကံ) တုဲ ဖန်ကဵု စိုတ် ကၠိခဍက် မံၚ် ရ (ဥပမာ- စိုတ် ချပ်ဒၟံၚ် ပရူ ဒေါသ)။ သွက်ဂွံ လလံ ကိလေသာ ကဆံၚ် ဏအ် ဒးဇၞော်မောဝ် '''သမာဓိ''' (Samādhi - Concentration/Meditation) ရ။
# '''အနုသယ ကိလေသာ''' (Anusaya-kilesa - Latent tendency): ကိလေသာ မအောပ်ဗ္ဒန် ဒၟံၚ် ညံၚ်ရဴ ဂျိ နွံဒၟံၚ် သၟဝ် ဍာ် ရ။ ဍေံ ဟွံပြာကတ် ကီုလေဝ်၊ ယဝ် ဂွံ ဆဵု အာရီု မ္ဂး ဍေံ က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် မာန် ရ။ သွက်ဂွံ ပယ်ပဲါ ကိလေသာ ကဆံၚ် ဏအ် အလုံအိုတ်သီု ဂှ် ဒးစကာ '''ပညာ''' (Paññā - Wisdom) နကဵု ဝိပဿနာ ဟေၚ် ရ&lt;ref name=&quot;bodhi&quot; /&gt;။

== နဲကဲ ပယ်ပဲါ ကိလေသာ (Eradication of Kilesa) ==
[[File:Aung_San_Muni_Buddha.jpg|thumb|right|အရိယပူဂိုလ် တံ ဟေၚ် မာန် ပယ်ပဲါ ကိလေသာ အလုံအိုတ်သီု မာန်]]
ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ သွက်ဂွံ ပယ်ပဲါ ကိလေသာ ဂှ် ဒးအာစိုပ် ဍာ်ဒကေဝ် မဂ်-ဖိုလ် ၄ ကဆံၚ် ရ-
* '''သောတာပန်''' (Sotāpanna): ပယ်ပဲါ ဒိဋ္ဌိ ကေုာံ ဝိစိကိစ္ဆာ မာန်။
* '''သကဒါဂါမ်''' (Sakadāgāmī): ဖအောန် ဖျေံ လောဘ၊ ဒေါသ ကေုာံ မောဟ မာန်။
* '''အနာဂါမ်''' (Anāgāmī): ပယ်ပဲါ ဒေါသ (ဗျာပါဒ) ကေုာံ ကာမရာဂ အလုံအိုတ်သီု မာန်။
* '''တၠအရှန်''' (Arahant): ပယ်ပဲါ ကိလေသာ ၁၀ သာ် သီုဖအိုတ် မာန် တုဲ အာစိုပ် နိဗ္ဗာန် (အိုတ်လအိတ် ဒုက္ခ) ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[မာန]] (Māna / Conceit)
* [[သံယောဇိုန်]] (Samyojana / Fetters)
* [[အဝိဇ္ဇာ]] (Avijjā / Ignorance)
* [[ဝိပဿနာ]] (Vipassana Meditation)
* [[မဂ္ဂၚ် ဒစာံ]] (Noble Eightfold Path)
* [[နိဗ္ဗာန်]] (Nirvana)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ဗုဒ္ဓဘာသာ
| title = ဝေါဟာရ ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ အဘိဓမ္မာ (Buddhist and Abhidhamma Terms)
| list1 = [[ကိလေသာ]] (Kilesa) • [[မာန]] (Māna) • [[သံယောဇိုန်]] (Samyojana) • [[အဝိဇ္ဇာ]] (Avijjā) • [[ဒိဋ္ဌိ]] (Ditthi) • [[ဝိပဿနာ]] (Vipassana)
}}

{{DEFAULTSORT:ကိလေသာ}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:အဘိဓမ္မာ]]
[[Category:ဝေါဟာရ ပါဠိ]]
[[Category:ပရေၚ်စိုတ်]]</text>
      <sha1>knq7hiix9t8qqpyb3kvizrupu9uioaa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59660</id>
      <parentid>59659</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T08:12:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <origin>59660</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9941" sha1="738c1egxx8wgfnqki59judepgz639ko" xml:space="preserve">{{Infobox ဗုဒ္ဓဘာသာ
| နာမ = ကိလေသာ
| နာမတၞဟ် = Kilesa (Defilements / Impurities)
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel) မဒှ် သင်္ကေတ သာသနာ ဗုဒ္ဓ မတွံလဝ် နဲကဲ သွက်ဂွံ ပယ်ပဲါ ကိလေသာ
| ဘာသာ = ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhism) ကေုာံ အဘိဓမ္မာ (Abhidhamma)
| တမ်မူလ = သာသနာ ဗုဒ္ဓ (Buddhist teachings)
| ပရူပရာ = ဓဝ်ယုတ်မာ မပလီုပလာ် စိုတ်၊ မသ္ပကဵု စိုတ် ကၠိခဍက် ကေုာံ ဖန်ကဵု သတ်တံ ဒးဂေတ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ သံသာ (Mental impurities that cause suffering and rebirth)။
}}

'''ကိလေသာ''' (Kilesa - Defilements, Afflictions, or Mental Impurities) ဒှ် ဝေါဟာရ ပါဠိ မဂွံ အဓိပ္ပါယ် ဓဝ်ယုတ်မာ မပလီုပလာ်၊ မသ္ပကဵု စိုတ် ကၠိခဍက် ကေုာံ ဖန်ကဵု က္တဵုဒှ် ဒုက္ခ ပ္ဍဲ သန္ထာန် သတ်တံ ရ&lt;ref name=&quot;bodhi&quot;&gt;{{cite book |last=Bodhi |first=Bhikkhu |year=2000 |title=A Comprehensive Manual of Abhidhamma |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-1928706021}}&lt;/ref&gt;။ ပ္ဍဲ လညာတ် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ကိလေသာ ဏအ် ဒှ် တမ်မူလ ဟိုတ် မဖန်ကဵု ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ သတ်တံ ဒးဂေတ် ဂေၚ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ သံသာ (Samsara) ဟွံပိုတ်သကုတ် ရ။ ကာလ ကိလေသာ က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် ပ္ဍဲ စိုတ် မ္ဂး၊ ဍေံ ပၠံၚ်ကေတ် အစောံစရာဲ စိုတ် မၜိုဟ်သြိုဟ် တုဲ ပလီုပလာ် ထောံ ပရေၚ်ချပ် စိုတ် မဍာံပြ ရ&lt;ref name=&quot;nyanatiloka&quot;&gt;{{cite book |last=Nyanatiloka |first=Mahathera |year=1980 |title=Buddhist Dictionary: Manual of Buddhist Terms and Doctrines |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400193}}&lt;/ref&gt;။

သွက်ဂွံ အာစိုပ် [[နိဗ္ဗာန်]] (Nirvana) မဒှ် တိုၚ်ပ္ကဴ လအိတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂှ် ဒးပယ်ပဲါ ကိလေသာ တံ အလုံအိုတ်သီု နကဵု မဂ္ဂၚ် ဒစာံ (Noble Eightfold Path) ကေုာံ ပရေၚ်ပဋိပတ် [[ဝိပဿနာ]] (Vipassana) ရ။

== ဒသ ကိလေသာ (The Ten Defilements) ==
ပ္ဍဲ လိက် အဘိဓမ္မာ (Abhidhamma) ကိလေသာ အဓိက နွံ ၁၀ သာ် (Dasa Kilesa) ရ-

{| class=&quot;wikitable&quot;
! လၟေၚ် !! ဝေါဟာရ ပါဠိ (Pali Term) !! အဓိပ္ပါယ် မန် (Mon Meaning) !! အဓိပ္ပါယ် အၚ်္ဂလိက် (English Translation)
|-
| ၁ || လောဘ (Lobha) || ပရေၚ်စောဲလာံ၊ တဏှာ၊ သၟိက်မိက်ဂွံ။ || Greed / Attachment
|-
| ၂ || ဒေါသ (Dosa) || ပရေၚ်ထေဲပၞောတ်၊ ပရေၚ်ဟွံဒးစိုတ်၊ ဟီုပျုတ်။ || Hatred / Anger / Aversion
|-
| ၃ || မောဟ (Moha) || ပရေၚ်ဟွံတီဍာံ၊ လညာတ်တၠိၚ်၊ အဝိဇ္ဇာ။ || Delusion / Ignorance
|-
| ၄ || မာန (Māna) || ပရေၚ်ထေၚ်ဇၞော် လတူ ဇကု၊ ထိုၚ်သး ဇကု။ || Conceit / Pride
|-
| ၅ || ဒိဋ္ဌိ (Diṭṭhi) || လညာတ် ဗၠေတ်၊ လညာတ် မစွဲလာံ ပ္ဍဲ အတ္တ။ || Wrong view / False view
|-
| ၆ || ဝိစိကိစ္ဆာ (Vicikicchā) || ပရေၚ်သၠေဟ်ပၟာ လတူ ရတ်ပိပြကာ ကေုာံ ကံ-ဖိုလ်။ || Doubt / Skepticism
|-
| ၇ || ထဳန (Thīna) || ပရေၚ်စိုတ် ဍိုန်လျ၊ စိုတ် လၞုဟ်၊ ဟွံမွဲ စိုတ်ဓါတ်။ || Sloth / Mental dullness
|-
| ၈ || ဥဒ္ဓစ္စ (Uddhacca) || ပရေၚ်စိုတ် ပြးဇး၊ စိုတ် ဟွံတန်ကြန်။ || Restlessness / Distraction
|-
| ၉ || အဟိရိက (Ahirika) || ဟွံဂွဒုဟ်၊ ဟွံရှ်ေသှ်ေ ပရေၚ်ဒ္ဂေတ်ပဋိပတ်။ || Shamelessness (of wrongdoing)
|-
| ၁၀ || အနောတ္တပ္ပ (Anottappa) || ဟွံဖေက်ဒုဟ်၊ ဟွံဖေက် အဆက်ဖဵု အကုသိုလ်။ || Fearlessness (of wrongdoing)
|}

လောဘ၊ ဒေါသ ကေုာံ မောဟ ပိ သာ် ဏအ် ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အကုသိုလ် (Akusala-mūla / Roots of unwholesome action) တုဲ ဍေံ ဖန်ကဵု ကိလေသာ တၞဟ် တံ က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် ရ&lt;ref name=&quot;payutto&quot;&gt;{{cite book |last=Payutto |first=P. A. |year=1995 |title=Buddhadhamma: Natural Laws and Values for Life |publisher=State University of New York Press |isbn=978-0791426319}}&lt;/ref&gt;။

== ကဆံၚ် ကိလေသာ ၃ သာ် (Three Levels of Defilements) ==
ကိလေသာ တံ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ သန္ထာန် စိုတ် နကဵု ကဆံၚ် ၃ သာ် ရ-
# '''ဝဳတိက္ကမ ကိလေသာ''' (Vītikkama-kilesa - Transgressive level): ကိလေသာ ဇၞော် မပြးတိတ် ကၠုၚ် နူ စိုတ် တုဲ က္တဵုဒှ် ပရေၚ်ကမၠောန် အကုသိုလ် နကဵု ကာယ ကေုာံ ဝစဳ (ကာယကံ, ဝစဳကံ) ရ။ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ကိလေသာ ကဆံၚ် ဏအ် ဒးမၚ်မွဲ '''သဳလ''' (Sīla - Morality) ရ။
# '''ပရိယုဋ္ဌာန ကိလေသာ''' (Pariyuṭṭhāna-kilesa - Obsessive level): ကိလေသာ မက္တဵုဒှ် ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ စိုတ် (မနောကံ) တုဲ ဖန်ကဵု စိုတ် ကၠိခဍက် မံၚ် ရ (ဥပမာ- စိုတ် ချပ်ဒၟံၚ် ပရူ ဒေါသ)။ သွက်ဂွံ လလံ ကိလေသာ ကဆံၚ် ဏအ် ဒးဇၞော်မောဝ် '''သမာဓိ''' (Samādhi - Concentration/Meditation) ရ။
# '''အနုသယ ကိလေသာ''' (Anusaya-kilesa - Latent tendency): ကိလေသာ မကြောပ်ဗ္ဒန် ဒၟံၚ် ညံၚ်ရဴ ဂျိ နွံဒၟံၚ် သၟဝ် ဍာ် ရ။ ဍေံ ဟွံပြာကတ် ကီုလေဝ်၊ ယဝ် ဂွံ ဆဵု အာရီု မ္ဂး ဍေံ က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် မာန် ရ။ သွက်ဂွံပဲါကၠေံ ကိလေသာ ကဆံၚ် ဏအ် အလုံအိုတ်သီု ဂှ် ဒးစကာ '''ပညာ''' (Paññā - Wisdom) နကဵု ဝိပဿနာ ဟေၚ် ရ&lt;ref name=&quot;bodhi&quot; /&gt;။

== နဲကဲ သ္ဂောံပဲါ ကိလေသာ (Eradication of Kilesa) ==
[[File:Aung_San_Muni_Buddha.jpg|thumb|right|အရိယပူဂိုလ် တံ ဟေၚ် မာန် ပယ်ပဲါ ကိလေသာ အလုံအိုတ်သီု မာန်]]
ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ သွက်ဂွံ ပဲါကၠေံ ကိလေသာ ဂှ် ဒးအာစိုပ် ဍာ်ဒကေဝ် မဂ်-ဖိုလ် ၄ ကဆံၚ် ရ-
* '''သောတာပန်''' (Sotāpanna): ပဲါကၠေံ ဒိဋ္ဌိ ကေုာံ ဝိစိကိစ္ဆာ မာန်။
* '''သကဒါဂါမ်''' (Sakadāgāmī): ဖအောန် ဖျေံ လောဘ၊ ဒေါသ ကေုာံ မောဟ မာန်။
* '''အနာဂါမ်''' (Anāgāmī): ပဲါကၠေံဒေါသ (ဗျာပါဒ) ကေုာံ ကာမရာဂ အလုံအိုတ်သီု မာန်။
* '''တၠအရှန်''' (Arahant): ပဲါကၠေံ ကိလေသာ ၁၀ သာ် သီုဖအိုတ်မာန်တုဲ ဂွံအာစိုပ်နိဗ္ဗာန် (ဌာန်ဟွံမွဲကဵုဒုက္ခ) ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[မာန]] (Māna / Conceit)
* [[သံယောဇိုန်]] (Samyojana / Fetters)
* [[အဝိဇ္ဇာ]] (Avijjā / Ignorance)
* [[ဝိပဿနာ]] (Vipassana Meditation)
* [[မဂ္ဂၚ် ဒစာံ]] (Noble Eightfold Path)
* [[နိဗ္ဗာန်]] (Nirvana)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ဗုဒ္ဓဘာသာ
| title = ဝေါဟာရ ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ အဘိဓမ္မာ (Buddhist and Abhidhamma Terms)
| list1 = [[ကိလေသာ]] (Kilesa) • [[မာန]] (Māna) • [[သံယောဇိုန်]] (Samyojana) • [[အဝိဇ္ဇာ]] (Avijjā) • [[ဒိဋ္ဌိ]] (Ditthi) • [[ဝိပဿနာ]] (Vipassana)
}}

{{DEFAULTSORT:ကိလေသာ}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:အဘိဓမ္မာ]]
[[Category:ဝေါဟာရ ပါဠိ]]
[[Category:ပရေၚ်စိုတ်]]</text>
      <sha1>738c1egxx8wgfnqki59judepgz639ko</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သံယောဇိုန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13097</id>
    <revision>
      <id>59661</id>
      <timestamp>2026-10-31T08:26:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox ဗုဒ္ဓဘာသာ|နာမ=သံယောဇိုန်|နာမတၞဟ်=Samyojana (Fetters / Bonds)|ရုပ်ထမိက်=Dharma_Wheel.svg|မုက်လိက်ရုပ်=စက္ကဝက် (Dharma Wheel) မဒှ် သင်္ကေတ သာသနာ ဗုဒ္ဓ မတွံလဝ် နဲကဲ သွက်ဂွံ ပယ်ပဲါ သံယောဇိုန်...&quot;</comment>
      <origin>59661</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9462" sha1="pqp58sc2vqlkkh0alkk7kkc1yx9h4d3" xml:space="preserve">{{Infobox ဗုဒ္ဓဘာသာ|နာမ=သံယောဇိုန်|နာမတၞဟ်=Samyojana (Fetters / Bonds)|ရုပ်ထမိက်=Dharma_Wheel.svg|မုက်လိက်ရုပ်=စက္ကဝက် (Dharma Wheel) မဒှ် သင်္ကေတ သာသနာ ဗုဒ္ဓ မတွံလဝ် နဲကဲ သွက်ဂွံ ပယ်ပဲါ သံယောဇိုန်|ဘာသာ=ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhism) ကေုာံ အဘိဓမ္မာ (Abhidhamma)|တမ်မူလ=သာသနာ ဗုဒ္ဓ (Buddhist teachings)|ပရူပရာ=ဇုက်ဒၞက် မဒက်ဂိုၚ်လဝ် သတ်တံ ညံၚ်ဟွံဂွံ ဗၠးတိတ် နူ သံသာ (Mental chains or fetters that bind sentient beings to Samsara)။}}

'''သံယောဇိုန်''' (Samyojana - Fetters, Bonds, or Chains) ဒှ် ဝေါဟာရ ပါဠိ မဂွံ အဓိပ္ပါယ် ဇုက်ဒၞက် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဓဝ်ယုတ်မာ မဒက်ဂိုၚ်လဝ် စိုတ် သတ်တံ ညံၚ်ဟွံဂွံ ဗၠးတိတ် နူ ပရေၚ်ဂေတ်ဂေၚ် ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ သံသာ (Samsara) ရ&lt;ref name=&quot;bodhi&quot;&gt;{{cite book|last=Bodhi|first=Bhikkhu|year=2000|title=A Comprehensive Manual of Abhidhamma|publisher=Buddhist Publication Society|isbn=978-1928706021}}&lt;/ref&gt;။ ပ္ဍဲ လညာတ် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] သံယောဇိုန် တံ ဏအ် ဖန်ကဵု ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ သတ္တဝါ တံ ဒးက္တဵုဒှ် ဒုက္ခ (Suffering) အလန် တုဲ အလန် ပၠန် ရ။

သွက်ဂွံ အာစိုပ် [[နိဗ္ဗာန်]] (Nirvana) ကေုာံ ဍာ်ဒကေဝ် တၠအရှန် (Arahanthood) ဂှ် ဒးကုတ်ဗပိုတ် ပယ်ပဲါ ထောံ သံယောဇိုန် ၁၀ သာ် ဏအ် အလုံအိုတ်သီု နကဵု ပရေၚ်ပဋိပတ် [[ဝိပဿနာ]] (Vipassana) ရ&lt;ref name=&quot;nyanatiloka&quot;&gt;{{cite book|last=Nyanatiloka|first=Mahathera|year=1980|title=Buddhist Dictionary: Manual of Buddhist Terms and Doctrines|publisher=Buddhist Publication Society|isbn=978-9552400193}}&lt;/ref&gt;။

== သံယောဇိုန် ၁၀ သာ် (The Ten Fetters) ==
ပ္ဍဲ သုတ္တန် ပိဋကတ် (Sutta Pitaka) သံယောဇိုန် ၁၀ သာ် (Dasa Samyojana) ဂှ် ပါ်လဝ် ၜါ ကဏ္ဍ အဓိက ရ- သြရမ္ဘာဂိယ (Lower fetters) ကေုာံ ဥဒ္ဓမ္ဘာဂိယ (Higher fetters) ရ&lt;ref name=&quot;payutto&quot;&gt;{{cite book|last=Payutto|first=P. A.|year=1995|title=Buddhadhamma: Natural Laws and Values for Life|publisher=State University of New York Press|isbn=978-0791426319}}&lt;/ref&gt;။

=== သြရမ္ဘာဂိယ သံယောဇိုန် ၅ သာ် (Lower Fetters) ===
သံယောဇိုန် မသုန် သာ် ဏအ် ဒှ် ဇုက်ဒၞက် မဖန်ကဵု သတ်တံ ဒးက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ကာမဘုံ (Sensuous realm) ရ-
{| class=&quot;wikitable&quot;
!လၟေၚ်
!ဝေါဟာရ ပါဠိ (Pali Term)
!အဓိပ္ပါယ် မန် (Mon Meaning)
!အဓိပ္ပါယ် အၚ်္ဂလိက် (English Translation)
|-
|၁
|သက္ကာယဒိဋ္ဌိ (Sakkāya-diṭṭhi)
|လညာတ် ဗၠေတ် မစွဲလာံ ပ္ဍဲ ခန္ဓ ၅ ဒဒှ်ရ &quot;အဲ နွံ&quot;၊ အတ္တ ဒိဋ္ဌိ။
|Identity view / Belief in a permanent self
|-
|၂
|ဝိစိကိစ္ဆာ (Vicikicchā)
|ပရေၚ်သၠေဟ်ပၟာ လတူ ကျာ်၊ ဓဝ်၊ သၚ် ကေုာံ ကံ-ဖိုလ်။
|Doubt / Skepticism
|-
|၃
|သဳလဗ္ဗတပရာမာသ (Sīlabbata-parāmāsa)
|လညာတ် စွဲလာံ ဒဒှ်ရ ကၠောန်သ္ပ ပရေၚ်ယဇ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဒ္ဂေတ်ဟွံဍာံ မ္ဂး ဗၠးၜး မာန်။
|Attachment to rites and rituals
|-
|၄
|ကာမရာဂ (Kāma-rāga)
|ပရေၚ်စောဲလာံ မက်မောဝ် ပ္ဍဲ အာရီု ကာမဂုဏ် (ရုပ်၊ ရမျာၚ်၊ သၟူ၊ ရှ်၊ ဒးအာရီု)။
|Sensual desire
|-
|၅
|ဗျာပါဒ (Vyāpāda)
|ပရေၚ်ထေဲပၞောတ်၊ စိုတ် ဒေါသ၊ ပရေၚ်ဟွံဒးစိုတ်။
|Ill will / Hatred / Aversion
|}

=== ဥဒ္ဓမ္ဘာဂိယ သံယောဇိုန် ၅ သာ် (Higher Fetters) ===
သံယောဇိုန် မသုန် သာ် လက္ကရဴ ဏအ် ဒှ် ဇုက်ဒၞက် မဖန်ကဵု သတ်တံ ဒးက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ရူပဘုံ (Fine-material realm) ကေုာံ အရူပဘုံ (Immaterial realm) ရ-
{| class=&quot;wikitable&quot;
!လၟေၚ်
!ဝေါဟာရ ပါဠိ (Pali Term)
!အဓိပ္ပါယ် မန် (Mon Meaning)
!အဓိပ္ပါယ် အၚ်္ဂလိက် (English Translation)
|-
|၆
|ရူပရာဂ (Rūpa-rāga)
|ပရေၚ်စောဲလာံ မိက်ဂွံ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ရူပဗြဟ္မာ။
|Attachment to fine-material existence
|-
|၇
|အရူပရာဂ (Arūpa-rāga)
|ပရေၚ်စောဲလာံ မိက်ဂွံ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ အရူပဗြဟ္မာ။
|Attachment to immaterial existence
|-
|၈
|မာန (Māna)
|ပရေၚ်ထေၚ်ဇၞော် လတူ ဇကု၊ ထိုၚ်သး ဇကု၊ စိုတ် မၜတ်ကၞာတ်။
|Conceit / Pride
|-
|၉
|ဥဒ္ဓစ္စ (Uddhacca)
|ပရေၚ်စိုတ် ပြးဇး၊ စိုတ် ဟွံတန်ကြန် လတူ ဓဝ်။
|Restlessness / Distraction
|-
|၁၀
|အဝိဇ္ဇာ (Avijjā)
|ပရေၚ်ဟွံတီဍာံ လတူ သစ္စာ ၄ ပြကာ (မောဟ)။
|Ignorance
|}

== ကဆံၚ် အရိယပူဂိုလ် ကေုာံ ပရေၚ်ပယ်ပဲါ သံယောဇိုန် (Stages of Awakening) ==
[[ဝှာင်:Aung_San_Muni_Buddha.jpg|right|thumb|ပူဂိုလ် မအာစိုပ် အရဟတ္တဖိုလ် ဂှ် ကုတ်ဗပိုတ် သံယောဇိုန် ၁၀ သာ် အလုံအိုတ်သီု မာန်]]
ပရေၚ်အာစိုပ် ဍာ်ဒကေဝ် မဂ်-ဖိုလ် (Magga and Phala) ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂှ် ၜတ်ကၞာတ် နကဵု ပရေၚ်ပယ်ပဲါ သံယောဇိုန် ဏအ် ရ&lt;ref name=&quot;bodhi&quot; /&gt;။

# '''သောတာပန်''' (Sotāpanna - Stream-enterer): ကုတ်ဗပိုတ် သံယောဇိုန် ၃ သာ် (သက္ကာယဒိဋ္ဌိ၊ ဝိစိကိစ္ဆာ၊ သဳလဗ္ဗတပရာမာသ) အလုံအိုတ်သီု မာန်။ ပူဂိုလ် ဏအ် ဟွံဒး စှ်ေ အပါယ် ၄ ဘုံ ရ။
# '''သကဒါဂါမ်''' (Sakadāgāmī - Once-returner): ကုတ်ဗပိုတ် သံယောဇိုန် ၃ သာ် သီု မဖအောန် ဖျေံ ကာမရာဂ ကေုာံ ဗျာပါဒ (ဒေါသ) မာန် ဗွဲမလောန်။
# '''အနာဂါမ်''' (Anāgāmī - Non-returner): ကုတ်ဗပိုတ် သြရမ္ဘာဂိယ သံယောဇိုန် ၅ သာ် (Lower fetters) သီုဖအိုတ် မာန် တုဲ ဟွံကလေၚ် က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ကာမဘုံ ရ။
# '''တၠအရှန်''' (Arahant): ကုတ်ဗပိုတ် ဥဒ္ဓမ္ဘာဂိယ သံယောဇိုန် ၅ သာ် (Higher fetters) သီုဖအိုတ် မာန် တုဲ၊ သံယောဇိုန် ၁၀ သာ် လီုလာ် အာ အလုံအိုတ်သီု ရ။ ပူဂိုလ် ဏအ် အာစိုပ် နိဗ္ဗာန် တုဲ သံသာ ပိုတ်သကုတ် အာ ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==

* [[ကိလေသာ]] (Kilesa / Defilements)
* [[မာန]] (Māna / Conceit)
* [[အဝိဇ္ဇာ]] (Avijjā / Ignorance)
* [[ဝိပဿနာ]] (Vipassana Meditation)
* [[မဂ္ဂၚ် ဒစာံ]] (Noble Eightfold Path)
* [[နိဗ္ဗာန်]] (Nirvana)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;
{{Navbox|name=ဗုဒ္ဓဘာသာ|title=ဝေါဟာရ ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ အဘိဓမ္မာ (Buddhist and Abhidhamma Terms)|list1=[[သံယောဇိုန်]] (Samyojana) • [[ကိလေသာ]] (Kilesa) • [[မာန]] (Māna) • [[အဝိဇ္ဇာ]] (Avijjā) • [[ဒိဋ္ဌိ]] (Ditthi) • [[ဝိပဿနာ]] (Vipassana)}}</text>
      <sha1>pqp58sc2vqlkkh0alkk7kkc1yx9h4d3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59662</id>
      <parentid>59661</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T08:34:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <origin>59662</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9507" sha1="3242949ass2zy7sddna9x3i06fr6rln" xml:space="preserve">{{Infobox ဗုဒ္ဓဘာသာ|နာမ=သံယောဇိုန်|နာမတၞဟ်=Samyojana (Fetters / Bonds)|ရုပ်ထမိက်=Dharma_Wheel.svg|မုက်လိက်ရုပ်=စက္ကဝက် (Dharma Wheel) မဒှ် သင်္ကေတ သာသနာ ဗုဒ္ဓ မတွံလဝ် နဲကဲ သွက်ဂွံ ပယ်ပဲါ သံယောဇိုန်|ဘာသာ=ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhism) ကေုာံ အဘိဓမ္မာ (Abhidhamma)|တမ်မူလ=သာသနာ ဗုဒ္ဓ (Buddhist teachings)|ပရူပရာ=ဇုက်ဒၞက် မဒက်ဂိုၚ်လဝ် သတ်တံ ညံၚ်ဟွံဂွံ ဗၠးတိတ် နူ သံသာ (Mental chains or fetters that bind sentient beings to Samsara)။}}

'''သံယောဇိုန်''' (Samyojana - Fetters, Bonds, or Chains) ဒှ် ဝေါဟာရ ပါဠိ မဂွံ အဓိပ္ပါယ် ဇုက်ဒၞက် သာ်ဂှ်ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဓဝ်ယုတ်မာ မဒက်ဂိုၚ်လဝ် စိုတ် သတ်တံ ညံၚ်ဟွံဂွံ ဗၠးတိတ်နူ ပရေၚ်ဂေတ်ဂေၚ် ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ သံသာ (Samsara) ရ&lt;ref name=&quot;bodhi&quot;&gt;{{cite book|last=Bodhi|first=Bhikkhu|year=2000|title=A Comprehensive Manual of Abhidhamma|publisher=Buddhist Publication Society|isbn=978-1928706021}}&lt;/ref&gt;။ ပ္ဍဲ လညာတ် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] သံယောဇိုန် တံ ဏအ် ဖန်ကဵု ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ သတ္တဝါ တံ ဒးက္တဵုဒှ် ဒုက္ခ (Suffering) အလန် တုဲ အလန် ပၠန် ရ။

သွက်ဂွံ အာစိုပ် [[နိဗ္ဗာန်]] (Nirvana) ကေုာံ ဍာ်ဒကေဝ် တၠအရှန် (Arahanthood) ဂှ် ဒးကုတ်ဗပိုတ် ပယ်ပဲါ ထောံ သံယောဇိုန် ၁၀ သာ် ဏအ် အလုံအိုတ်သီု နကဵု ပရေၚ်ပဋိပတ် [[ဝိပဿနာ]] (Vipassana) ရ&lt;ref name=&quot;nyanatiloka&quot;&gt;{{cite book|last=Nyanatiloka|first=Mahathera|year=1980|title=Buddhist Dictionary: Manual of Buddhist Terms and Doctrines|publisher=Buddhist Publication Society|isbn=978-9552400193}}&lt;/ref&gt;။

== သံယောဇိုန် ၁၀ သာ် (The Ten Fetters) ==
ပ္ဍဲ သုတ္တန် ပိဋကတ် (Sutta Pitaka) သံယောဇိုန် ၁၀ သာ် (Dasa Samyojana) ဂှ် ပါ်လဝ် ၜါ ကဏ္ဍ အဓိက ရ- သြရမ္ဘာဂိယ (Lower fetters) ကေုာံ ဥဒ္ဓမ္ဘာဂိယ (Higher fetters) ရ&lt;ref name=&quot;payutto&quot;&gt;{{cite book|last=Payutto|first=P. A.|year=1995|title=Buddhadhamma: Natural Laws and Values for Life|publisher=State University of New York Press|isbn=978-0791426319}}&lt;/ref&gt;။

=== သြရမ္ဘာဂိယ သံယောဇိုန် ၅ သာ် (Lower Fetters) ===
သံယောဇိုန် မသုန် သာ် ဏအ် ဒှ် ဇုက်ဒၞက် မဖန်ကဵု သတ်တံ ဒးက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ကာမဘုံ (Sensuous realm) ရ-
{| class=&quot;wikitable&quot;
!လၟေၚ်
!ဝေါဟာရ ပါဠိ (Pali Term)
!အဓိပ္ပါယ် မန် (Mon Meaning)
!အဓိပ္ပါယ် အၚ်္ဂလိက် (English Translation)
|-
|၁
|သက္ကာယဒိဋ္ဌိ (Sakkāya-diṭṭhi)
|လညာတ် ဗၠေတ် မစွဲလာံ ပ္ဍဲ ခန္ဓ ၅ ဒဒှ်ရ &quot;အဲ နွံ&quot;၊ အတ္တ ဒိဋ္ဌိ။
|Identity view / Belief in a permanent self
|-
|၂
|ဝိစိကိစ္ဆာ (Vicikicchā)
|ပရေၚ်သၠေဟ်ပၟာ လတူ ကျာ်၊ ဓဝ်၊ သၚ် ကေုာံ ကံ-ဖိုလ်။
|Doubt / Skepticism
|-
|၃
|သဳလဗ္ဗတပရာမာသ (Sīlabbata-parāmāsa)
|လညာတ် စောဲလာံ ဒဒှ်ရ ကၠောန်သ္ပ ပရေၚ်ယဇ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဒ္ဂေတ်ဟွံဍာံ မ္ဂး ဗၠးၜး မာန်။
|Attachment to rites and rituals
|-
|၄
|ကာမရာဂ (Kāma-rāga)
|ပရေၚ်စောဲလာံ မက်မောဝ် ပ္ဍဲ အာရီု ကာမဂုဏ် (ရုပ်၊ ရမျာၚ်၊ သၟူ၊ ရှ်၊ ဒးအာရီု)။
|Sensual desire
|-
|၅
|ဗျာပါဒ (Vyāpāda)
|ပရေၚ်ထေဲပၞောတ်၊ စိုတ် ဒေါသ၊ ပရေၚ်ဟွံဒးစိုတ်။
|Ill will / Hatred / Aversion
|}

=== ဥဒ္ဓမ္ဘာဂိယ သံယောဇိုန် ၅ သာ် (Higher Fetters) ===
သံယောဇိုန် မသုန် သာ် လက္ကရဴ ဏအ် ဒှ် ဇုက်ဒၞက် မဖန်ကဵု သတ်တံ ဒးက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ရူပဘုံ (Fine-material realm) ကေုာံ အရူပဘုံ (Immaterial realm) ရ-
{| class=&quot;wikitable&quot;
!လၟေၚ်
!ဝေါဟာရ ပါဠိ (Pali Term)
!အဓိပ္ပါယ် မန် (Mon Meaning)
!အဓိပ္ပါယ် အၚ်္ဂလိက် (English Translation)
|-
|၆
|ရူပရာဂ (Rūpa-rāga)
|ပရေၚ်စောဲလာံ မိက်ဂွံ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ရူပဗြဟ္မာ။
|Attachment to fine-material existence
|-
|၇
|အရူပရာဂ (Arūpa-rāga)
|ပရေၚ်စောဲလာံ မိက်ဂွံ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ အရူပဗြဟ္မာ။
|Attachment to immaterial existence
|-
|၈
|မာန (Māna)
|ပရေၚ်ထေၚ်ဇၞော် လတူ ဇကု၊ ထိုၚ်သး ဇကု၊ စိုတ် မၜတ်ကၞာတ်။
|Conceit / Pride
|-
|၉
|ဥဒ္ဓစ္စ (Uddhacca)
|ပရေၚ်စိုတ် ကလှ်ကဖှ် ပြးဇး၊ စိုတ် ဟွံတန်ကြန် လတူ ဓဝ်။
|Restlessness / Distraction
|-
|၁၀
|အဝိဇ္ဇာ (Avijjā)
|ပရေၚ်ဟွံတီဍာံ လတူ သစ္စာ ၄ ပြကာ (မောဟ)။
|Ignorance
|}

== ကဆံၚ် အရိယပူဂိုလ် ကေုာံ ပရေၚ်ပယ်ပဲါ သံယောဇိုန် (Stages of Awakening) ==
[[ဝှာင်:Aung_San_Muni_Buddha.jpg|right|thumb|ပူဂိုလ် မအာစိုပ် အရဟတ္တဖိုလ် ဂှ် ကုတ်ဗပိုတ် သံယောဇိုန် ၁၀ သာ် အလုံအိုတ်သီု မာန်]]
ပရေၚ်အာစိုပ် ဍာ်ဒကေဝ် မဂ်-ဖိုလ် (Magga and Phala) ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂှ် ၜတ်ကၞာတ် နကဵု ပရေၚ်ပယ်ပဲါ သံယောဇိုန် ဏအ် ရ&lt;ref name=&quot;bodhi&quot; /&gt;။

# '''သောတာပန်''' (Sotāpanna - Stream-enterer): ကုတ်ဗပိုတ် သံယောဇိုန် ၃ သာ် (သက္ကာယဒိဋ္ဌိ၊ ဝိစိကိစ္ဆာ၊ သဳလဗ္ဗတပရာမာသ) အလုံအိုတ်သီု မာန်။ ပူဂိုလ် ဏအ် ဟွံဒး စှ်ေ အပါယ် ၄ ဘုံ ရ။
# '''သကဒါဂါမ်''' (Sakadāgāmī - Once-returner): ကုတ်ဗပိုတ် သံယောဇိုန် ၃ သာ် သီု မဖအောန် ဖျေံ ကာမရာဂ ကေုာံ ဗျာပါဒ (ဒေါသ) မာန် ဗွဲမလောန်။
# '''အနာဂါမ်''' (Anāgāmī - Non-returner): ကုတ်ဗပိုတ် သြရမ္ဘာဂိယ သံယောဇိုန် ၅ သာ် (Lower fetters) သီုဖအိုတ် မာန် တုဲ ဟွံကလေၚ် က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ကာမဘုံ ရ။
# '''တၠအရှန်''' (Arahant): ကုတ်ဗပိုတ် ဥဒ္ဓမ္ဘာဂိယ သံယောဇိုန် ၅ သာ် (Higher fetters) သီုဖအိုတ် မာန် တုဲ၊ သံယောဇိုန် ၁၀ သာ် လီုလာ် အာ အလုံအိုတ်သီု ရ။ ပူဂိုလ် ဏအ် အာစိုပ် နိဗ္ဗာန် တုဲ သံသာ ပိုတ်သကုတ် အာ ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==

* [[ကိလေသာ]] (Kilesa / Defilements)
* [[မာန]] (Māna / Conceit)
* [[အဝိဇ္ဇာ]] (Avijjā / Ignorance)
* [[ဝိပဿနာ]] (Vipassana Meditation)
* [[မဂ္ဂၚ် ဒစာံ]] (Noble Eightfold Path)
* [[နိဗ္ဗာန်]] (Nirvana)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;
{{Navbox|name=ဗုဒ္ဓဘာသာ|title=ဝေါဟာရ ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ အဘိဓမ္မာ (Buddhist and Abhidhamma Terms)|list1=[[သံယောဇိုန်]] (Samyojana) • [[ကိလေသာ]] (Kilesa) • [[မာန]] (Māna) • [[အဝိဇ္ဇာ]] (Avijjā) • [[ဒိဋ္ဌိ]] (Ditthi) • [[ဝိပဿနာ]] (Vipassana)}}</text>
      <sha1>3242949ass2zy7sddna9x3i06fr6rln</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အဝိဇ္ဇာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13098</id>
    <revision>
      <id>59663</id>
      <timestamp>2026-10-31T08:38:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox ဗုဒ္ဓဘာသာ|နာမ=အဝိဇ္ဇာ|နာမတၞဟ်=Avijjā (Ignorance / Delusion)|ရုပ်ထမိက်=Dharma_Wheel.svg|မုက်လိက်ရုပ်=စက္ကဝက် (Dharma Wheel) မဒှ် သင်္ကေတ သာသနာ ဗုဒ္ဓ မတွံလဝ် နဲကဲ သွက်ဂွံ ပယ်ပဲါ အဝိဇ္ဇာ|ဘာသာ=...&quot;</comment>
      <origin>59663</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9064" sha1="944mbpg54t68d4cyjqbnwo91qepwbd0" xml:space="preserve">{{Infobox ဗုဒ္ဓဘာသာ|နာမ=အဝိဇ္ဇာ|နာမတၞဟ်=Avijjā (Ignorance / Delusion)|ရုပ်ထမိက်=Dharma_Wheel.svg|မုက်လိက်ရုပ်=စက္ကဝက် (Dharma Wheel) မဒှ် သင်္ကေတ သာသနာ ဗုဒ္ဓ မတွံလဝ် နဲကဲ သွက်ဂွံ ပယ်ပဲါ အဝိဇ္ဇာ|ဘာသာ=ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhism) ကေုာံ အဘိဓမ္မာ (Abhidhamma)|ကဏ္ဍ=ကိလေသာ (Kilesa) ကေုာံ သံယောဇိုန် (Samyojana)|ပရူပရာ=ပရေၚ်ဟွံတီဍာံ လတူ သစ္စာ ၄ ပြကာ (Ignorance of the Four Noble Truths)၊ တမ်မူလ ဟိုတ် မဖန်ကဵု သတ်တံ ဒးဂေတ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ သံသာ။}}

'''အဝိဇ္ဇာ''' (Avijjā - Ignorance or Delusion) ဒှ် ဝေါဟာရ ပါဠိ မဂွံ အဓိပ္ပါယ် ပရေၚ်ဟွံတီဍာံ၊ လညာတ်တၠိၚ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပရေၚ်မတ်ဒမၠု လတူ ဓဝ်ဍာံ (Ignorance of the true nature of reality) ရ&lt;ref name=&quot;bodhi&quot;&gt;{{cite book|last=Bodhi|first=Bhikkhu|year=2000|title=A Comprehensive Manual of Abhidhamma|publisher=Buddhist Publication Society|isbn=978-1928706021}}&lt;/ref&gt;။ ပ္ဍဲ လညာတ် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] အဝိဇ္ဇာ ဏအ် ဒှ် တမ်မူလ ရိုဟ်ကၞက် မဖန်ကဵု ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ သတ္တဝါ တံ ဒးဂေတ် ဂေၚ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ သံသာ (Samsara) ဟွံပိုတ်သကုတ် တုဲ ဒးဒုၚ်စသိုၚ် ဒုက္ခ (Suffering) ရ။

ပ္ဍဲ လိက် အဘိဓမ္မာ (Abhidhamma) ဂှ် အဝိဇ္ဇာ ကဵု မောဟ (Moha - Delusion) ဏအ် ဒှ် ဓဝ် မွဲ သဘဴ ဓဝ် တုဲ ဍေံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ရိုဟ်ကၞက် အကုသိုလ် ၃ သာ် (Akusala-mūla / Roots of unwholesome actions) မတွဟ်ဂး လောဘ၊ ဒေါသ ကေုာံ မောဟ ရ&lt;ref name=&quot;nyanatiloka&quot;&gt;{{cite book|last=Nyanatiloka|first=Mahathera|year=1980|title=Buddhist Dictionary: Manual of Buddhist Terms and Doctrines|publisher=Buddhist Publication Society|isbn=978-9552400193}}&lt;/ref&gt;။

== လက္ခဏာ အဝိဇ္ဇာ ကေုာံ သစ္စာ ၄ ပြကာ (Avijjā and the Four Noble Truths) ==
အဝိဇ္ဇာ ဂှ် ဟွံသေၚ် ပရေၚ်ဟွံတီ ပညာ လောကဳ (Lack of mundane knowledge) ညံၚ်ရဴ ကွတ်သိပ္ပံ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပညာ စက်ယန္တယျာ တံ၊ ဍေံ ဒှ် ပရေၚ်ဟွံတီဍာံ လတူ သစ္စာ ၄ ပြကာ (Four Noble Truths) ဟေၚ် ရ-
{| class=&quot;wikitable&quot;
!လၟေၚ်
!သစ္စာ ၄ ပြကာ (Four Noble Truths)
!အဝိဇ္ဇာ မဟွံတီဍာံ (How Ignorance manifests)
|-
|၁
|ဒုက္ခသစ္စာ (Dukkha Sacca)
|ဟွံတီဍာံ လတူ ပရေၚ်ဒုက္ခ ခန္ဓ ၅ (Ignorance of the truth of suffering)။ ထေၚ်ဂး ခန္ဓ ဏအ် ဒှ် တသိုက် ရ။
|-
|၂
|သမုဒယသစ္စာ (Samudaya Sacca)
|ဟွံတီဍာံ လတူ ဟိုတ် ဒုက္ခ (Ignorance of the origin of suffering)။ ဟွံတီ ဒဒှ်ရ တဏှာ လောဘ ဒှ် ဟိုတ် ဒုက္ခ ရ။
|-
|၃
|နိရောဓသစ္စာ (Nirodha Sacca)
|ဟွံတီဍာံ လတူ ပရေၚ်အိုတ် ဒုက္ခ (Ignorance of the cessation of suffering)။ ဟွံတီ လတူ ဍာ်ဒကေဝ် နိဗ္ဗာန် ရ။
|-
|၄
|မဂ္ဂသစ္စာ (Magga Sacca)
|ဟွံတီဍာံ လတူ ဂၠံၚ်တရဴ မအာစိုပ် ပရေၚ်အိုတ် ဒုက္ခ (Ignorance of the path)။ ဟွံတီ လတူ မဂ္ဂၚ် ၈ သာ် ရ။
|}

== အဝိဇ္ဇာ ပ္ဍဲ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် (Avijjā in Dependent Origination) ==
ပ္ဍဲ လညာတ် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် (Paṭiccasamuppāda - Dependent Origination) မတွံလဝ် လၟေၚ် ဟိုတ် ကေုာံ ဖိုလ် ၁၂ အၚ်္ဂ ဂှ်၊ အဝိဇ္ဇာ ဏအ် ဒှ် ကဆံၚ် ပထမ အိုတ် ရ&lt;ref name=&quot;payutto&quot;&gt;{{cite book|last=Payutto|first=P. A.|year=1995|title=Buddhadhamma: Natural Laws and Values for Life|publisher=State University of New York Press|isbn=978-0791426319}}&lt;/ref&gt;။

* '''အဝိဇ္ဇာ ပစ္စယာ သင်္ခါရ''' (Avijjā paccayā saṅkhārā): ဟိုတ်နူ အဝိဇ္ဇာ ပရေၚ်ဟွံတီဍာံ (Ignorance) တုဲ သင်္ခါရ ပရေၚ်ချဳဒရာၚ် ကံ-ဖိုလ် (Karmic formations) က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် ရ။

ဟိုတ်နူ သတ်တံ ဟွံတီ သစ္စာ ၄ ပြကာ တုဲ ညးတံ ကၠောန်သ္ပ ကမၠောန် ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ် တုဲ ဒးကလေၚ် က္တဵုဒှ် ဘဝတၟိ ပၠန် ရ။

== အဝိဇ္ဇာ နဒဒှ် သံယောဇိုန် (Avijjā as a Fetter) ==
အဝိဇ္ဇာ ဏအ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ သံယောဇိုန် ၁၀ သာ် (Samyojana - Fetters) မဒှ် ဇုက်ဒၞက် မဒက်ဂိုၚ်လဝ် သတ်တံ ပ္ဍဲ သံသာ ရ။ အဝိဇ္ဇာ ဂှ် ဒှ် ဥဒ္ဓမ္ဘာဂိယ သံယောဇိုန် (Higher fetters) တုဲ ဍေံ ဇြိုဟ်နက် လောန် ရ။ အရိယပူဂိုလ် ညံၚ်ရဴ သောတာပန် (Sotapanna)၊ သကဒါဂါမ် (Sakadagami) ကေုာံ အနာဂါမ် (Anagami) တံ ၜိုန်ရ ပယ်ပဲါ ကိလေသာ တၞဟ် မာန် ကီုလေဝ် အဝိဇ္ဇာ သှ်ေၜက် ဒၟံၚ် ဏီ ရ။ ပူဂိုလ် မအာစိုပ် ဍာ်ဒကေဝ် တၠအရှန် (Arahanthood) ဟေၚ် မာန် ပယ်ပဲါ အဝိဇ္ဇာ အလုံအိုတ်သီု ရ။

== နဲကဲ ပယ်ပဲါ အဝိဇ္ဇာ (Eradicating Avijjā) ==
[[ဝှာင်:Aung_San_Muni_Buddha.jpg|right|thumb|ပရေၚ်ပဋိပတ် ဝိပဿနာ ဒှ် နဲကဲ အဓိက သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ဝိဇ္ဇာ ကေုာံ ပယ်ပဲါ အဝိဇ္ဇာ]]
သွက်ဂွံ ကုတ်ဗပိုတ် ကေုာံ ပယ်ပဲါ အဝိဇ္ဇာ ဂှ် ဒးဇၞော်မောဝ် '''ဝိဇ္ဇာ''' (Vijjā - True knowledge) ဟွံသေၚ်မ္ဂး '''ပညာ''' (Paññā - Wisdom) ရ။ လညာတ် ပညာ ဏအ် ကလိဂွံ မာန် နကဵု ပရေၚ်ပဋိပတ် [[ဝိပဿနာ]] (Vipassanā meditation) မလ္ၚတ် လက္ခဏာ ပိ သာ် (Ti-lakkhana):

* အနိစ္စ (Anicca - Impermanence / ဟွံဗိုန်)
* ဒုက္ခ (Dukkha - Suffering / ဒဒိုက်)
* အနတ္တ (Anatta - Non-self / ဟွံမွဲကဵု အတ္တ)

ကာလ ပညာ ဍိုက်ပေၚ် ကၠုၚ် မ္ဂး မတ်ဒမၠု အဝိဇ္ဇာ လီုလာ် အာ တုဲ သတ္တဝါ တံ ဗၠးၜး နူ ဒုက္ခ သံသာ အလုံအိုတ်သီု (အာစိုပ် နိဗ္ဗာန်) ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==

* [[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]] (Dependent Origination)
* [[သံယောဇိုန်]] (Samyojana / Fetters)
* [[ကိလေသာ]] (Kilesa / Defilements)
* [[ဝိပဿနာ]] (Vipassana Meditation)
* [[သစ္စာ ၄ ပြကာ]] (Four Noble Truths)
* [[နိဗ္ဗာန်]] (Nirvana)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;
{{Navbox|name=ဗုဒ္ဓဘာသာ|title=ဝေါဟာရ ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ အဘိဓမ္မာ (Buddhist and Abhidhamma Terms)|list1=[[အဝိဇ္ဇာ]] (Avijjā) • [[ကိလေသာ]] (Kilesa) • [[မာန]] (Māna) • [[သံယောဇိုန်]] (Samyojana) • [[ဒိဋ္ဌိ]] (Ditthi) • [[ဝိပဿနာ]] (Vipassana)}}</text>
      <sha1>944mbpg54t68d4cyjqbnwo91qepwbd0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သစ္စာ ၄ ပြကာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13099</id>
    <revision>
      <id>59664</id>
      <timestamp>2026-10-31T10:03:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58019-81</username>
        <id>5767</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox ဗုဒ္ဓဘာသာ | နာမ = သစ္စာ ၄ ပြကာ | နာမတၞဟ် = Caturariyasacca (Four Noble Truths) | ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg | မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel) မဒှ် သင်္ကေတ သာသနာ ဗုဒ္ဓ မထ္ၜးလဝ် မဂ္ဂၚ် ဒစာံ ကေုာံ သစ...&quot;</comment>
      <origin>59664</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10489" sha1="2pdll8dn2td7h35eibpo46979scv5zw" xml:space="preserve">{{Infobox ဗုဒ္ဓဘာသာ
| နာမ = သစ္စာ ၄ ပြကာ
| နာမတၞဟ် = Caturariyasacca (Four Noble Truths)
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel) မဒှ် သင်္ကေတ သာသနာ ဗုဒ္ဓ မထ္ၜးလဝ် မဂ္ဂၚ် ဒစာံ ကေုာံ သစ္စာ ၄ ပြကာ
| ဘာသာ = ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhism)
| တမ်မူလ = [[ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ်]] (Dhammacakkappavattana Sutta)
| ပရူပရာ = ပရေၚ်ဍာံပြ ၄ သာ် မဆေၚ်စပ် ကဵု ဒုက္ခ၊ ဟိုတ် ဒုက္ခ၊ ပရေၚ်အိုတ် ဒုက္ခ ကေုာံ ဂၠံၚ်တရဴ မအာစိုပ် ပရေၚ်အိုတ် ဒုက္ခ (The realities of suffering and its end)။
}}

'''သစ္စာ ၄ ပြကာ''' ဟွံသေၚ်မ္ဂး '''အရိယသစ္စာ ၄''' (Caturariyasacca - The Four Noble Truths) ဒှ် သဇိုၚ် ဓဝ် အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲ သာသနာ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ရ။ ပရေၚ်ဍာံပြ ပန် သာ် ဏအ် ဂှ် ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ဂွံ ဆဵုဗက် နကဵု ဉာဏ် သဗ္ဗညုတ ကြဴနူ မအာစိုပ် ဒဒှ် ကျာ် သၟဝ် တၞံဇြဲဗောဓိ တုဲ၊ ကျာ်တြဲ စတွံ ထ္ၜးလဝ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ [[ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ်]] (Dhammacakkappavattana Sutta) မတွံလဝ် ကု ပဉ္စဝဂ္ဂဳ မသုန် ဇကု ပ္ဍဲ ဂြိုပ် မိဂဒါဝိုန် ရ&lt;ref name=&quot;rahula&quot;&gt;{{cite book |last=Rahula |first=Walpola |year=1974 |title=What the Buddha Taught |publisher=Grove Press |isbn=978-0802130310}}&lt;/ref&gt;။

သစ္စာ ၄ ပြကာ ဏအ် ဒှ် သၞောဝ် သဘာဝ (Natural Law) မထ္ၜးလဝ် လက္ခဏာ ဒုက္ခ ကောန်မၞိဟ် တံ၊ ဟိုတ် မက္တဵုဒှ် ဒုက္ခ၊ တိုၚ်ပ္ကဴ သွက်ဂွံ ဗၠးၜး နူ ဒုက္ခ (နိဗ္ဗာန်) ကေုာံ ဂၠံၚ်တရဴ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ကွာ် သွက်ဂွံ အာစိုပ် နိဗ္ဗာန် ရ။

== လၟေၚ် သစ္စာ ၄ ပြကာ ကေုာံ တာလျိုၚ် (The Four Truths and their Duties) ==
ပ္ဍဲ လညာတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ သစ္စာ မွဲမွဲ ဂှ် နွံ ကဵု တာလျိုၚ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ကိစ္စ (Kicca / Tasks to be accomplished) အလဵုအလျ ရ&lt;ref name=&quot;bodhi&quot;&gt;{{cite book |last=Bodhi |first=Bhikkhu |year=1994 |title=The Noble Eightfold Path: The Way to the End of Suffering |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-1928706076}}&lt;/ref&gt;။

{| class=&quot;wikitable&quot;
! လၟေၚ် !! ဝေါဟာရ ပါဠိ (Pali Term) !! အဓိပ္ပါယ် မန် (Mon Meaning) !! အဓိပ္ပါယ် အၚ်္ဂလိက် (English Translation) !! တာလျိုၚ် / ကိစ္စ (Duty/Task)
|-
| ၁ || '''ဒုက္ခသစ္စာ''' (Dukkha Sacca) || ပရေၚ်ဍာံပြ ပရူ ဒုက္ခ၊ ခန္ဓ ၅ ဒှ် ဒုက္ခ။ || Truth of Suffering || '''ပရိညေယျ''' (Pariññeyya) - ဒးတီကေတ် ကၠးကၠး (To be fully understood).
|-
| ၂ || '''သမုဒယသစ္စာ''' (Samudaya Sacca) || ပရေၚ်ဍာံပြ ပရူ ဟိုတ် ဒုက္ခ (လောဘ၊ တဏှာ)။ || Truth of the Origin of Suffering || '''ပဟာတဗ္ဗ''' (Pahātabba) - ဒးပယ်ပဲါ ထောံ (To be abandoned).
|-
| ၃ || '''နိရောဓသစ္စာ''' (Nirodha Sacca) || ပရေၚ်ဍာံပြ ပရူ လအိတ် ဒုက္ခ (နိဗ္ဗာန်)။ || Truth of the Cessation of Suffering || '''သစ္ဆိကာတဗ္ဗ''' (Sacchikatabba) - ဒးအာစိုပ်၊ ဒးဂွံ ဆဵု (To be realized).
|-
| ၄ || '''မဂ္ဂသစ္စာ''' (Magga Sacca) || ပရေၚ်ဍာံပြ ပရူ ဂၠံၚ်တရဴ မအာစိုပ် လအိတ် ဒုက္ခ။ || Truth of the Path to the Cessation || '''ဘာဝေတဗ္ဗ''' (Bhāvetabba) - ဒးပၟဝ်၊ ဒးဇၞော်မောဝ် (To be developed).
|}

=== ၁. ဒုက္ခသစ္စာ (Truth of Suffering) ===
ဒုက္ခသစ္စာ တွံလဝ် ဒဒှ်ရ ဘဝ ကောန်မၞိဟ် ဂှ် ဍိုက်ပေၚ် ဒၟံၚ် ကဵု ဒုက္ခ ရ။ ပရေၚ် ဒးတန်ဂၠံဂဝ် (ဇာတိ)၊ ပရေၚ် ဗျု (ဇရာ)၊ ပရေၚ် ယဲ (ဗျာဓိ) ကေုာံ ပရေၚ် ချိုတ် (မရဏ) တံ ဂှ် ဒှ် ဒုက္ခ အလုံအိုတ်သီု ရ။ ဗွဲခမၞောန် မ္ဂး ခန္ဓမသုန် (Panca-khandha - Five aggregates) မဒှ် ရုပ် ကေုာံ နာမ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဒုက္ခ သစ္စာ ရ။

=== ၂. သမုဒယသစ္စာ (Truth of the Origin of Suffering) ===
သမုဒယသစ္စာ တွံလဝ် ဒဒှ်ရ ဒုက္ခ အလုံအိုတ်သီု ဂှ် က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် နူ တဏှာ (Taṇhā - Craving/Desire) ရ။ ပရေၚ်စောဲလာံ မိက်ဂွံ ဂွံ၊ မိက်ဂွံ ဒှ်၊ မိက်ဂွံ ဟွံဒှ် (ကာမတဏှာ၊ ဘဝတဏှာ၊ ဝိဘဝတဏှာ) ဏအ် ဖန်ကဵု သတ်တံ ဒးကလေၚ် က္တဵုဒှ် ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ သံသာ (Samsara) ရ။

=== ၃. နိရောဓသစ္စာ (Truth of the Cessation of Suffering) ===
နိရောဓသစ္စာ တွံလဝ် ပရူ ပရေၚ်အိုတ် ဒုက္ခ မတွဟ်ဂး '''[[နိဗ္ဗာန်]]''' (Nirvana) ရ။ ဍေံ ဒှ် ဍာ်ဒကေဝ် မပယ်ပဲါ ထောံ တဏှာ ကေုာံ ကိလေသာ တံ အလုံအိုတ်သီု တုဲ ပရေၚ် ဂေတ်ဂေၚ် သံသာ ပိုတ်သကုတ် အာ ရ&lt;ref name=&quot;harvey&quot;&gt;{{cite book |last=Harvey |first=Peter |year=2013 |title=An Introduction to Buddhism: Teachings, History and Practices |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521859424}}&lt;/ref&gt;။

=== ၄. မဂ္ဂသစ္စာ (Truth of the Path) ===
[[File:Buddha_in_Sarnath.jpg|thumb|right|ကျာ်တြဲ ဂေါတမ တွံ ထ္ၜး ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ် မပါလုပ် သစ္စာ ၄ ပြကာ ပ္ဍဲ မိဂဒါဝိုန် (ရုပ် ပ္ဍဲ သာရနတ်, အိန္ဒိယ)]]
မဂ္ဂသစ္စာ တွံလဝ် ပရူ ဂၠံၚ်တရဴ မအာစိုပ် နိဗ္ဗာန် ရ။ ဂၠံၚ်တရဴ ဏအ် ဂှ် ဒှ် '''[[မဂ္ဂၚ် ဒစာံ]]''' (Ariyo aṭṭhaṅgiko maggo - Noble Eightfold Path) သာ် ရ-
# သမ္မာဒိဋ္ဌိ (Right View) - လညာတ် ဍာံ (တီ သစ္စာ ၄)
# သမ္မာသင်္ကပ္ပ (Right Intention) - ပရေၚ်ချပ် ဍာံ
# သမ္မာဝါစာ (Right Speech) - ဟီုအရေဝ် ဍာံ (ဟွံဟီု မုသာ)
# သမ္မာကမ္မန္တ (Right Action) - ကၠောန်ကမၠောန် ဍာံ
# သမ္မာအာဇဳဝ (Right Livelihood) - ဂယိုၚ်လမျီု ဍာံ
# သမ္မာဝါယာမ (Right Effort) - လွဳပရာ ဍာံ
# သမ္မာသတိ (Right Mindfulness) - ဗစာရဏာ ဍာံ
# သမ္မာသမာဓိ (Right Concentration) - စိုတ်တန်ကြန် ဍာံ

== ပရေၚ်စကာ ပ္ဍဲ ဝိပဿနာ (Application in Vipassana) ==
ပ္ဍဲ ပရေၚ်ပဋိပတ် [[ဝိပဿနာ]] (Vipassana Meditation) ဂှ် သစ္စာ ၄ ပြကာ ဏအ် ဒှ် သဇိုၚ် အဓိက ရ။ ယောဂဳ တံ ဒးလ္ၚတ် ခန္ဓဇကု သွက်ဂွံ ဆဵု ဒုက္ခသစ္စာ တုဲ၊ သွက်ဂွံ ပယ်ပဲါ တဏှာ (သမုဒယသစ္စာ) နကဵု မဂ္ဂၚ် ဒစာံ (မဂ္ဂသစ္စာ) ရ။ ကာလ ပညာ ဍိုက်ပေၚ် မ္ဂး ညးတံ အာစိုပ် နိရောဓသစ္စာ မာန် ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ်]] (Dhammacakkappavattana Sutta)
* [[မဂ္ဂၚ် ဒစာံ]] (Noble Eightfold Path)
* [[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]] (Dependent Origination)
* [[ဝိပဿနာ]] (Vipassana Meditation)
* [[နိဗ္ဗာန်]] (Nirvana)
* [[ကိလေသာ]] (Kilesa)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ဗုဒ္ဓဘာသာ
| title = ဝေါဟာရ ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ သဇိုၚ် ဓဝ် (Buddhist Terms and Fundamental Teachings)
| list1 = [[သစ္စာ ၄ ပြကာ]] (Four Noble Truths) • [[မဂ္ဂၚ် ဒစာံ]] (Noble Eightfold Path) • [[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]] (Dependent Origination) • [[နိဗ္ဗာန်]] (Nirvana) • [[ခန္ဓ ၅]] (Five Aggregates)
}}

{{DEFAULTSORT:သစ္စာ ၄ ပြကာ}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:အဘိဓမ္မာ]]
[[Category:ဝေါဟာရ ပါဠိ]]
[[Category:သဇိုၚ် ဓဝ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]</text>
      <sha1>2pdll8dn2td7h35eibpo46979scv5zw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မဂ္ဂၚ် ဒစာံ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13100</id>
    <revision>
      <id>59665</id>
      <timestamp>2026-10-31T10:13:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58019-81</username>
        <id>5767</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox ဗုဒ္ဓဘာသာ | နာမ = မဂ္ဂၚ် ဒစာံ | နာမတၞဟ် = Ariyo aṭṭhaṅgiko maggo (The Noble Eightfold Path) | ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg | မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel) နွံ ကဵု ကၞၚ် ဒစာံ မဒှ် သင်္ကေတ မဂ္ဂၚ် ဒစာံ | ဘာသာ...&quot;</comment>
      <origin>59665</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9523" sha1="ls30c2h1l05mwcj4u5ql3preiu9l0yi" xml:space="preserve">{{Infobox ဗုဒ္ဓဘာသာ
| နာမ = မဂ္ဂၚ် ဒစာံ
| နာမတၞဟ် = Ariyo aṭṭhaṅgiko maggo (The Noble Eightfold Path)
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel) နွံ ကဵု ကၞၚ် ဒစာံ မဒှ် သင်္ကေတ မဂ္ဂၚ် ဒစာံ
| ဘာသာ = ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhism)
| တမ်မူလ = [[ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ်]] (Dhammacakkappavattana Sutta)
| ပရူပရာ = ဂၠံၚ်တရဴ မအာစိုပ် ပရေၚ်အိုတ် ဒုက္ခ (နိဗ္ဗာန်) ကေုာံ လၟေၚ် ပရေၚ်ပဋိပတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ အဓိက။
}}

'''မဂ္ဂၚ် ဒစာံ''' ဟွံသေၚ်မ္ဂး '''အရိယမဂ္ဂၚ် ၈ ပါ်''' (Ariyo aṭṭhaṅgiko maggo - The Noble Eightfold Path) ဒှ် သဇိုၚ် ဓဝ် အဓိက ကေုာံ ဂၠံၚ်တရဴ ပရေၚ်ပဋိပတ် အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲ သာသနာ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ရ။ ပ္ဍဲ [[သစ္စာ ၄ ပြကာ]] (Four Noble Truths) ဂှ် မဂ္ဂၚ် ဒစာံ ဏအ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ မဂ္ဂသစ္စာ (Truth of the Path) မဒှ် ဂၠံၚ်တရဴ သွက်ဂွံ အာစိုပ် ပရေၚ်အိုတ် ဒုက္ခ (Cessation of suffering) မတွဟ်ဂး '''[[နိဗ္ဗာန်]]''' (Nirvana) ရ&lt;ref name=&quot;bodhi&quot;&gt;{{cite book |last=Bodhi |first=Bhikkhu |year=1994 |title=The Noble Eightfold Path: The Way to the End of Suffering |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-1928706076}}&lt;/ref&gt;။

ကျာ်တြဲ ဂေါတမ တွံ ထ္ၜးလဝ် မဂ္ဂၚ် ဒစာံ ဏအ် နဒဒှ် '''မဇ္ဇှိမပဋိပဒါ''' (Majjhimā paṭipadā - The Middle Way) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဂၠံၚ်တရဴ အဒေါဝ် ရ။ ဍေံ ဒှ် ဂၠံၚ်တရဴ မဝေၚ်ပဲါ ထောံ ပရေၚ်ဒုၚ်စသိုၚ် အာရီု ကာမဂုဏ် လောန်ကာဲ (Kāmasukhallikānuyoga) ကေုာံ ပရေၚ်ပျဲပျာံ ဇကု ဇကု လောန်ကာဲ (Attakilamathānuyoga) ရ&lt;ref name=&quot;rahula&quot;&gt;{{cite book |last=Rahula |first=Walpola |year=1974 |title=What the Buddha Taught |publisher=Grove Press |isbn=978-0802130310}}&lt;/ref&gt;။

== လၟေၚ် မဂ္ဂၚ် ဒစာံ (The Eight Factors) ==
မဂ္ဂၚ် ဒစာံ ဏအ် ၜိုန်ရ နွံ ဒစာံ သာ် ကီုလေဝ်၊ ဍေံ တံ ဒှ် ဂၠံၚ်တရဴ မွဲ မဒးပၟဝ် ဇၞော်မောဝ် အာ မွဲစွံ (Concurrent practices) သွက်ဂွံ အာစိုပ် ဍာ်ဒကေဝ် မဂ်-ဖိုလ် ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
! လၟေၚ် !! ဝေါဟာရ ပါဠိ (Pali Term) !! အဓိပ္ပါယ် မန် (Mon Meaning) !! အဓိပ္ပါယ် အၚ်္ဂလိက် (English Translation) !! သိက္ခာ (Division)
|-
| ၁ || '''သမ္မာဒိဋ္ဌိ''' (Sammā-diṭṭhi) || လညာတ် ဍာံပြ (တီကေတ် သစ္စာ ၄ ကေုာံ ကံ-ဖိုလ်)။ || Right View / Right Understanding || rowspan=&quot;2&quot; | '''ပညာ'''&lt;br&gt;(Paññā - Wisdom)
|-
| ၂ || '''သမ္မာသင်္ကပ္ပ''' (Sammā-saṅkappa) || ပရေၚ်ချပ် ဍာံပြ (ချပ် သွက်ဂွံ ဗၠးၜး၊ ချပ် သွက်ဂွံ ဆာန်ဍူ)။ || Right Intention / Right Resolve
|-
| ၃ || '''သမ္မာဝါစာ''' (Sammā-vācā) || ဟီုအရေဝ် ဍာံပြ (ဝေၚ်ပဲါ မုသာ၊ အရေဝ် ဂၠိုၚ်၊ အရေဝ် ပျုတ်ဗ္ဒေက်)။ || Right Speech || rowspan=&quot;3&quot; | '''သဳလ'''&lt;br&gt;(Sīla - Morality)
|-
| ၄ || '''သမ္မာကမ္မန္တ''' (Sammā-kammanta) || ကၠောန်ကမၠောန် ဍာံပြ (ဝေၚ်ပဲါ ဂစိုတ် သတ်၊ ကၠတ်၊ ကာမ)။ || Right Action
|-
| ၅ || '''သမ္မာအာဇဳဝ''' (Sammā-ājīva) || ဂယိုၚ်လမျီု ဍာံပြ (ဝေၚ်ပဲါ ကမၠောန် သွံရာန် လွဟ်၊ ဂျိ၊ သတ်၊ အရက်)။ || Right Livelihood
|-
| ၆ || '''သမ္မာဝါယာမ''' (Sammā-vāyāma) || လွဳပရာ ဍာံပြ (လွဳ သွက်ဂွံ ပယ်ပဲါ အကုသိုလ် ကေုာံ သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ကုသိုလ်)။ || Right Effort || rowspan=&quot;3&quot; | '''သမာဓိ'''&lt;br&gt;(Samādhi - Concentration)
|-
| ၇ || '''သမ္မာသတိ''' (Sammā-sati) || ဗစာရဏာ ဍာံပြ (သတိ ပ္ဍဲ ကာယ၊ ဝေဒနာ၊ စိုတ်၊ ဓမ္မ)။ || Right Mindfulness
|-
| ၈ || '''သမ္မာသမာဓိ''' (Sammā-samādhi) || စိုတ်တန်ကြန် ဍာံပြ (ပရေၚ်တန်ကြန် စိုတ် နကဵု ဇျာန် ၄)။ || Right Concentration
|}

== သိက္ခာ ၃ သာ် (The Threefold Training) ==
ပ္ဍဲ ပရေၚ်ပဋိပတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ မဂ္ဂၚ် ဒစာံ ဏအ် ထပ် ပါ်လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ အဓိက ၃ သာ် မကော်ဂး သိက္ခာ ၃ သာ် (Ti-sikkhā - Threefold Training) ရ&lt;ref name=&quot;harvey&quot;&gt;{{cite book |last=Harvey |first=Peter |year=2013 |title=An Introduction to Buddhism: Teachings, History and Practices |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521859424}}&lt;/ref&gt;-

=== ၁. သဳလ (Sīla - Moral Discipline) ===
သဳလ ဂှ် ဒှ် သဇိုၚ် သွက် သမာဓိ ကေုာံ ပညာ ရ။ သမ္မာဝါစာ၊ သမ္မာကမ္မန္တ ကေုာံ သမ္မာအာဇဳဝ ပိ သာ် ဏအ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ သဳလ ရ။ ဍေံ ဖန်ကဵု ကာယ ကေုာံ ဝစဳ ကမၠောန် သ္အးဇ္ၚး တုဲ ဒှ် ဒၞာဲ မၚ်မွဲ လဝ် ဝဳတိက္ကမ ကိလေသာ (Transgressive defilements) ရ။

=== ၂. သမာဓိ (Samādhi - Concentration) ===
သမာဓိ ဂှ် ဒှ် ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် စိုတ် (Bhavana) ရ။ သမ္မာဝါယာမ၊ သမ္မာသတိ ကေုာံ သမ္မာသမာဓိ ပိ သာ် ဏအ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ သမာဓိ ရ။ ဍေံ ဖန်ကဵု စိုတ် တန်ကြန် ၜိုဟ်သြိုဟ် တုဲ ဒှ် ဒၞာဲ လလံ လဝ် ပရိယုဋ္ဌာန ကိလေသာ (Obsessive defilements) ရ။

=== ၃. ပညာ (Paññā - Wisdom) ===
[[File:Buddha_in_Sarnath.jpg|thumb|right|ကျာ်တြဲ ဂေါတမ တွံ ထ္ၜး ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ် မပါလုပ် မဂ္ဂၚ် ဒစာံ ပ္ဍဲ မိဂဒါဝိုန် (ရုပ် ပ္ဍဲ သာရနတ်, အိန္ဒိယ)]]
ပညာ ဂှ် ဒှ် တိုၚ်ပ္ကဴ သွက်ဂွံ ဗၠးၜး ရ။ သမ္မာဒိဋ္ဌိ ကေုာံ သမ္မာသင်္ကပ္ပ ၜါ သာ် ဏအ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ပညာ ရ။ ဍေံ ဖန်ကဵု မတ်ဒမၠု (အဝိဇ္ဇာ) လီုလာ် တုဲ ဒှ် ဒၞာဲ ပယ်ပဲါ ထောံ အနုသယ ကိလေသာ (Latent defilements) အလုံအိုတ်သီု နကဵု ပရေၚ်ပဋိပတ် [[ဝိပဿနာ]] (Vipassana Meditation) ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[သစ္စာ ၄ ပြကာ]] (Four Noble Truths)
* [[ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ်]] (Dhammacakkappavattana Sutta)
* [[ဝိပဿနာ]] (Vipassana Meditation)
* [[နိဗ္ဗာန်]] (Nirvana)
* [[ကိလေသာ]] (Kilesa)
* [[သံယောဇိုန်]] (Samyojana)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ဗုဒ္ဓဘာသာ
| title = ဝေါဟာရ ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ သဇိုၚ် ဓဝ် (Buddhist Terms and Fundamental Teachings)
| list1 = [[သစ္စာ ၄ ပြကာ]] (Four Noble Truths) • [[မဂ္ဂၚ် ဒစာံ]] (Noble Eightfold Path) • [[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]] (Dependent Origination) • [[နိဗ္ဗာန်]] (Nirvana) • [[ခန္ဓ ၅]] (Five Aggregates)
}}

{{DEFAULTSORT:မဂ္ဂၚ် ဒစာံ}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:အဘိဓမ္မာ]]
[[Category:ဝေါဟာရ ပါဠိ]]
[[Category:သဇိုၚ် ဓဝ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]</text>
      <sha1>ls30c2h1l05mwcj4u5ql3preiu9l0yi</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>