သိပ္ပံစိုတ်ဓာတ်

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mnw">
  <siteinfo>
    <sitename>ဝဳကဳပဳဒဳယာ</sitename>
    <dbname>mnwwiki</dbname>
    <base>https://mnw.wikipedia.org/wiki/%E1%80%99%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%99%E1%80%BA</base>
    <generator>MediaWiki 1.48.0-wmf.1</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">မဳဒဳယာ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">တၟေင်</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ညးလွပ်</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ညးလွပ် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ဝဳကဳပဳဒဳယာ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ဝှာင်</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ဝှာင် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">မဳဒဳယာဝဳကဳ</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">မဳဒဳယာဝဳကဳ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">ထာမ်ပလိက်</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">ထာမ်ပလိက် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">ရီု</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">ရီု ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ကဏ္ဍ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ကဏ္ဍ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">ပါင်မုက်</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">ပါင်မုက် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">မဝ်ဂျူ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">မဝ်ဂျူ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>သိပ္ပံစိုတ်ဓာတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13144</id>
    <revision>
      <id>59726</id>
      <timestamp>2026-11-03T14:48:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58513-48</username>
        <id>5783</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox science | name = သိပ္ပံစိုတ်ဓာတ် (Psychological Science) | image = Phrenology_diagram.jpg | caption = ရုပ်သေက်ဇာ ဝၚ်တမၠာ မထ္ၜးလဝ် လညာတ်အာရီုကြက် ကေုာံ ပွမစၟဳစၟတ် စိုတ်ဓာတ်မၞိဟ် | field = ပညာသိပ္ပံ၊ ပရေၚ်မၞိဟ...&quot;</comment>
      <origin>59726</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28705" sha1="bzwek3rw24pfun0jx8spgrg008jpopo" xml:space="preserve">{{Infobox science
| name = သိပ္ပံစိုတ်ဓာတ် (Psychological Science)
| image = Phrenology_diagram.jpg
| caption = ရုပ်သေက်ဇာ ဝၚ်တမၠာ မထ္ၜးလဝ် လညာတ်အာရီုကြက် ကေုာံ ပွမစၟဳစၟတ် စိုတ်ဓာတ်မၞိဟ်
| field = ပညာသိပ္ပံ၊ ပရေၚ်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေၚ်ထတ်ယုက်
| subfields = 
* သိပ္ပံစိုတ်ဓာတ် ပရေၚ်မၞိဟ်
* သိပ္ပံစိုတ်ဓာတ် အာရီုကြက်
* သိပ္ပံစိုတ်ဓာတ် လွဳပရာ
* သိပ္ပံစိုတ်ဓာတ် ဇၞော်မောဝ်
| origin = [[ဒဿနိကဗေဒ]] ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ (၁၉ ဗွဝ်ကၠံ)
| important_figures = 
* ဝဳလ်ဟေမ် ဝုန် (Wilhelm Wundt)
* ဝဳလဳယမ် ဂျေမသ် (William James)
* သဳဂမုန် ဖရိုက် (Sigmund Freud)
}}

သိပ္ပံစိုတ်ဓာတ် (&lt;!-- spelling unconfirmed --&gt; ပသ်ကိုလာဇဳ [Psychology]) မ္ဂး လ္ၚတ်ပရူစိုတ်ဓာတ်၊ ပွမချပ်၊ ကေုာံ အခိုက်အလိုက်မၞိဟ်တံ နကဵုနဲကဲသိပ္ပံ ဗွဲမဇေတ်ဇေတ်ရ။ ဍေံဒှ်ပညာ မလ္ၚတ်စၟဳစၟတ် သဘာဝစိုတ်မၞိဟ် ကေုာံ တိရစ္ဆာန်တံ နကဵုသၞောတ်မနွံကဵု စဳပၞောန် မဒးရးရ။ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ပညာဏံ လုပ်စိုပ်လၟိဟ် ကိစ္စဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲအဝေါၚ်မၞိဟ်တုဲ ပ္ဍဲဒေသတၞဟ်တၞဟ်လေဝ် ညးတံစကာကၠုၚ် သွက်ဂွံပသောၚ်ကလး ပြဿနာစိုတ်ဓာတ် ကေုာံ ပရေၚ်မံၚ်စံၚ်မၞိဟ်တံရ။ &lt;ref name=&quot;src1&quot;&gt;{{cite book|author=Smith, J.|year=2020|title=Introduction to Psychological Science|publisher=Academic Press|isbn=978-0123456789|url=https://example.com/src1}}&lt;/ref&gt;

ပညာသိပ္ပံစိုတ်ဓာတ်ဏံ ပံက်ကဵုမတ် သွက်ဂွံကၠိုဟ်ခၠၚ် ပရူအလၚ်အသံက်စိုတ်၊ ပရေၚ်စွံသတိ၊ ဒဒှ်မဒုၚ်စသိုၚ်၊ ကေုာံ အစောံစရာဲ ပ္ဍဲလၟေၚ်ဘဝမၞိဟ်တံရ။ လဆောဝ်မ္ဂး ဟိုတ်နူဟွံဂွံစွံသတိ ပ္ဍဲပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်ဇကုတုဲ ပြဿနာယဲစိုတ် ကတဵုဒှ်ကၠုၚ်မာန်ရ။ ဟိုတ်သာ်ဝွံ ပရေၚ်လ္ၚတ်ဏံ ကဵုလညာတ် သွက်ဂွံမၚ်မွဲ ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ် နကဵုသၞောတ်မဍာံအစောံ ကေုာံ ရေၚ်တၠုၚ်ဖဵု သွက်ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမပြဲရ။ &lt;ref name=&quot;src2&quot;&gt;{{cite journal|author=Johnson, A.|year=2019|title=Methods in Psychology|journal=Journal of Psychological Research|volume=45|pages=112-130|doi=10.1037/a0000123|url=https://example.com/src2}}&lt;/ref&gt;

ပရေၚ်လ္ၚတ်စိုတ်ဓာတ်ဝွံ နွံကဵုကဏ္ဍနာနာသာ် မပ္တံကဵု ပွမလ္ၚတ်အာရီုကြက်၊ ပရေၚ်ဖျေံသ္ဂုတ်သွာတ်၊ ကေုာံ ဗီုပြၚ်မဆက်စၠောံ အကြာမၞိဟ်မွဲကဵုမွဲရ။ ကွတ်ပညာဏံ ဇၞော်မောဝ်ကၠုၚ် လၟိုန်အခိၚ်တုဲ ပရေၚ်သုတေသနတၟိတံလေဝ် မံက်ဂတဝ်ကၠုၚ်ဒၟံၚ် လၟိုန်ရ။ &lt;ref name=&quot;src3&quot;&gt;{{cite book|author=Williams, R.|year=2021|title=Cognitive Behavioral Therapies|publisher=Mind Press|isbn=978-1234567890|url=https://example.com/src3}}&lt;/ref&gt;

== ဝၚ် ကေုာံ တမ်မူလ ==

ပညာသိပ္ပံစိုတ်ဓာတ်ဏံ တမ်မူလဍေံ စကတဵုဒှ်ကၠုၚ် နူကဵုပညာဒဿနိကဗေဒ ကေုာံ ပညာဇဳဝဗေဒရ။ ၜိုန်ရ နူခေတ်ဂရိတ်တမၠာတေံ တၠပညာ ဗီုကဵု ផ្លေတဝ် (Plato) ကေုာံ အရေတ်သတဝ်တေဝ် (Aristotle) တံ ချပ်လ္ၚတ်လဝ် ပရူစိုတ်နွံကီုလေဝ်၊ နကဵုသၞောတ်သိပ္ပံ ဇေတ်ဇေတ်ဝွံ စကတဵုဒှ် ပ္ဍဲကၞောတ် အေဒဳ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံရ။ ဝဳလ်ဟေမ် ဝုန် (Wilhelm Wundt) ပံက်လဝ် ရုၚ်စမ်ၜတ်သိပ္ပံစိုတ်ဓာတ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၇၉ ပ္ဍဲဍုၚ်ဂျာမနဳရ။ &lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;

ပ္ဍဲအခိၚ်တုပ်ပ်ဂှ် ဝဳလဳယမ် ဂျေမသ် (William James) ချူခၞံလဝ် လိက်ကၞပ် မနွံယၟု သဘဴဓဝ်သိပ္ပံစိုတ်ဓာတ် (Principles of Psychology) တုဲ ဍေံဒှ်ကၠုၚ် သဇိုၚ်ခံၚ် သွက်ဂွံလ္ၚတ် ပရူစိုတ်မၞိဟ် ပ္ဍဲကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်ရ။ ညးတံ ပါ်ပဲါလ္ၚတ် ဗီုပြၚ်မချပ် ကေုာံ ဗီုလဵုစိုတ်ပိုဲ ရေၚ်တၠုၚ်ကမၠောန်ရ။ &lt;ref name=&quot;src5&quot;&gt;{{cite book|author=Davis, M.|year=2018|title=The Science of the Mind|publisher=University Books|isbn=978-0987654321|url=https://example.com/src5}}&lt;/ref&gt;

သဳဂမုန် ဖရိုက် (Sigmund Freud) ဝွံလေဝ် ဒှ်မၞိဟ်မနွံကဵု ဓဇက်ရာ်ဇၞော်မွဲ ပ္ဍဲဝၚ်သိပ္ပံစိုတ်ဓာတ်ရ။ ညးဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် လညာတ် စိုတ်မအောပ်ဗ္ဒန် (Unconscious mind) တုဲ သောၚ်ကလးလဝ် သဘာဝယဲစိုတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက်မၞိဟ်တံ ဗွဲမလှဲလးရ။ လညာတ်ညးဝွံ ၜိုန်ရ ဒးဒုၚ်ပါ်ပဲါ နွံကီုလေဝ် စဵုကဵုတ္ၚဲဏံ လုပ်အသုၚ် ပ္ဍဲပရေၚ်လွဳပရာယဲစိုတ်ဖိုဟ်ရ။ &lt;ref name=&quot;src3&quot; /&gt;

== သၞောတ်လ္ၚတ် သုတေသန ==

ပ္ဍဲအရာမလ္ၚတ် သိပ္ပံစိုတ်ဓာတ်ဝွံ ပွမစၟဳစၟတ် ကေုာံ ပွမၜတ်ကၞာတ်တံ ဒှ်အရာအဓိကရ။ ညးသုတေသနတံ စကာသၞောတ်နာနာ သွက်ဂွံလ္ၚတ် ပရူစိုတ်မၞိဟ် နကဵုစဳပၞောန် မခိုၚ်ကၠိုက်ရ။ ညးတံ ဟွံဂွံစွံသတိ ဆလ္တူလညာတ်မွဲဓဝ်တုဲ ဒးနိဿဲ ကုတင်ဂၞၚ် မစမ်ၜတ်လဝ် ဇေတ်ဇေတ်ဟေၚ်ရ။ &lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;

=== ပရေၚ်စမ်ၜတ် (Experimental Method) ===
သၞောတ်စမ်ၜတ်ဝွံ ဒှ်သၞောတ်မကဵုသဇိုၚ် ကုပရေၚ်လ္ၚတ် သိပ္ပံစိုတ်ဓာတ်ရ။ ညးသုတေသနတံ ဖန်ဇန်လဝ် ပွဳပွူ မထိၚ်ဒဝ်လဝ်တုဲ စၟဳစၟတ် အပြံၚ်အလှာဲ အကြာဟိုတ် ကေုာံ ဖဵု (Cause and Effect) ရ။ ဥပမာ - ပရေၚ်စမ်ၜတ် လ္တူကွတ်ပညာ သွက်ဂွံဖျအ်ဖျေံ ပရေၚ်ထဍိုန်စိုတ် ကွးဘာတံ ပ္ဍဲအခိၚ်သွဟ်လိက်ရ။ &lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဗီုပြၚ် သုတေသန သိပ္ပံစိုတ်ဓာတ်
|-
! သၞောတ်လ္ၚတ် !! ဗီုပြၚ်မစကာ !! ဖဵုခိုဟ်
|-
| ပရေၚ်စမ်ၜတ် (Experimental) || ထိၚ်ဒဝ် ဟိုတ် ကေုာံ ဖဵု ပ္ဍဲရုၚ်စမ်ၜတ် || ဂွံသွဟ်မဍာံအစောံ
|-
| ပရေၚ်သၟာန်သွဟ် (Survey) || ကံက်တင်ဂၞၚ် နူမၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုၚ် || တီလညာတ် အဝေါၚ်မၞိဟ်
|-
| လ္ၚတ်လၟေၚ်မွဲ (Case Study) || လ္ၚတ်မၞိဟ်မွဲ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဂကောံမွဲ ဗွဲမဇြိုဟ်နက် || ဂွံလညာတ် နဲကဲတၟိ
|}

ပွမစၟဳစၟတ်တင်ဂၞၚ် နကဵုသၞောတ်ကိန်းဂဏန်း (Statistics) ဝွံလေဝ် ကိစ္စဇၞော်ကွေံကွေံရ။ သုတေသနတံ ကံက်ကေတ် တင်ဂၞၚ် နူကဵု ဒေသတၞဟ်တၞဟ် တုဲ ၜတ်ကၞာတ် ဗီုပြၚ်အပြံၚ်အလှာဲ အခိုက်အလိုက်မၞိဟ်တံရ။ &lt;ref name=&quot;src5&quot; /&gt;

== အာရီုကြက် ကေုာံ ဗီုပြၚ်မချပ် ==

ပရေၚ်အာရီုကြက် ကေုာံ စိုတ်ဝွံ ဒှ်အရာမဆက်စၠောံဒၟံၚ် ရေၚ်သ္ကံရ။ သိပ္ပံစိုတ်ဓာတ် လ္ၚတ်ဗီုလဵု က္ဍဟ်ပိုဲ ရေၚ်တၠုၚ်ကမၠောန် ကေုာံ ဗီုလဵု ဍေံကဵုဖဵု လ္တူအစောံစရာဲမချပ်ပိုဲရ။ ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ သိပ္ပံစိုတ်ဓာတ် ပံၚ်ကောံတုဲ ဒှ်ကၠုၚ် ပညာသိပ္ပံအာရီုကြက် (Neuroscience) ရ။ &lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;

က္ဍဟ်မၞိဟ်ဝွံ နွံကဵု သၞောတ်မဆန်ၜန် ကေုာံ အာရီုကြက် မဂၠိုၚ်ကဵုကိုတ်ရ။ ကလာပ်ရုပ်အာရီု (Neurons) တံ ပလံၚ်ဗစိုပ် ပရိုၚ်ရေၚ်သ္ကံတုဲ ဍေံကဵုဖဵု လ္တူပရေၚ်ဒုၚ်စသိုၚ်၊ ပရေၚ်စွံသတိ ကေုာံ လၟေၚ်ချပ်ပိုဲရ။ ယဝ်ရ ကလာပ်ရုပ်အာရီု ယောၚ်ယာအာမ္ဂး ယဲစိုတ်နာနာ ကတဵုဒှ်ကၠုၚ်မာန်ရ။ &lt;ref name=&quot;src5&quot; /&gt;

လညာတ်စိုတ်ဓာတ် ဗီုပြၚ်မချပ် (Cognitive Psychology) ဝွံ စွံအာရီု လ္တူလၟေၚ်မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲက္ဍဟ် ဗီုကဵု ပရေၚ်မှတ်သမ္တီ၊ ပရေၚ်ကတ်လ္ၚတ် ကေုာံ ပွမဖျေံသ္ဂုတ်သွာတ်တံရ။ ပညာဏံ ကဵုလညာတ် သွက်ဂွံလွဳပရာ ယဲဝိုတ် (Alzheimer's) ကေုာံ ယဲစိုတ်တၞဟ်တၞဟ် သီုကဵု ထံက်ပၚ်ကဵု လၟေၚ်ပညာ ပ္ဍဲဘာဗ္တောန်လိက်တံရ။ &lt;ref name=&quot;src3&quot; /&gt;

== ပွမဇၞော်မောဝ် ပ္ဍဲလၟေၚ်ဘဝ ==

သိပ္ပံစိုတ်ဓာတ် မလ္ၚတ်လၟေၚ်ဘဝ (Developmental Psychology) ဝွံ လ္ၚတ်ပွမပြံၚ်အလှာဲ စိုတ်ဓာတ် ကေုာံ ကာယ နူကာလ ပဋိသန္ဓေ စဵုကဵုစိုပ် အာယုက်ဇၞော်ရ။ လၟေၚ်ဘဝ မၞိဟ်တံဝွံ တန်တဴဒၟံၚ် လ္တူဗဳဇ ကေုာံ ပွဳပွူသဘာဝ မၜိုပ်ကၠုၚ် နူဍောတ်တ်တေံရ။ &lt;ref name=&quot;src4&quot;&gt;{{cite web|author=Brown, L.|year=2022|title=Social Psychology Today|publisher=PsychWeb|url=https://example.com/src4}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲအခိၚ်ဘဝကောန်ၚာ်ဝွံ ပရေၚ်ကတ်လ္ၚတ် ကေုာံ ပရေၚ်ဆက်စၠောံ ကုမိမတံ ဒှ်သဇိုၚ်ခိုၚ်အိုတ် သွက်ဘဝအနာဂတ်ရ။ တၠပညာ ယျန် ပဳအာဂေတ် (Jean Piaget) ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ကဆံၚ်လၟေၚ်ဇၞော်မောဝ် ကောန်ၚာ်တံ ဗွဲမကၠးဖ္ဍးရ။ ကောန်ၚာ်တံ ကတ်လ္ၚတ် လိုက်ဏံ နကဵုပရေၚ်စမ်ၜတ် ကေုာံ ဝေၚ်ဂြိုၚ်ရ။ &lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;

ကာလစိုပ် အာယုက်ဝုတ်ဗၠာဲမ္ဂး အပြံၚ်အလှာဲ ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ ပရေၚ်မၞိဟ် ကတဵုဒှ်ကၠုၚ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ပရေၚ်ဂၠာဲသွဟ်ဘဝ ဇကုဂှ်ညးဂှ်ရော (Identity Crisis) ဝွံ ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲအခိၚ်ဏံအိုတ်ရ။ ကာလစိုပ် အာယုက်ဇၞော်လေဝ် ပရေၚ်ပြံၚ်အလှာဲ စိုတ်ဓာတ် ကေုာံ ဒဒှ်မဖျေံစိုတ် ကုဘဝတံဂှ် လ္ၚတ်စၟဳစၟတ်ဒၟံၚ် ဗွဲမဇေတ်ဇေတ်ရ။ &lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt;

== သိပ္ပံစိုတ်ဓာတ် ပ္ဍဲအဝေါၚ်မၞိဟ် ==

သိပ္ပံစိုတ်ဓာတ် ပ္ဍဲအဝေါၚ်မၞိဟ် (Social Psychology) ဝွံ လ္ၚတ်ဗီုလဵု ပွဳပွူမၞိဟ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် ဍိုက်လုပ် ဓဇက်လွဳ လ္တူစိုတ်ဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ပူဂိုလ်မွဲမွဲရ။ ပ္ဍဲအဝေါၚ်မၞိဟ်ဝွံ ပရေၚ်ဆက်စၠောံ၊ ပရေၚ်ပတှ်ေ၊ ကေုာံ လညာတ်စိုတ်ဓာတ်တံဂှ် ပြံၚ်အလှာဲဒၟံၚ် လၟိုန်အခိၚ်ရ။ &lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt;

[[File:Asch_experiment.svg|thumb|ရုပ်ထ္ၜး ပရေၚ်စမ်ၜတ် အဝေါၚ်မၞိဟ် မဆေၚ်ကဵု ပရေၚ်ဗက်စ ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ် (Asch Conformity Experiment)]]

ပရေၚ်စမ်ၜတ် ဗီုကဵု Asch Experiment ဂှ် ထ္ၜးကဵု ဗီုလဵု မၞိဟ်တံ ပြံၚ်လှာဲလညာတ်ဇကု ညံၚ်ဂွံတုပ် ကဵုဂကောံမၞိဟ်ဂၠိုၚ်ရ။ ဟိုတ်နူ ဟွံဂွံစွံသတိ လ္တူစိုတ်ဓာတ် ဇကုတုဲ လဆောဝ်မ္ဂး ဗက်စအာ အခိုက်အလိုက် အဝေါၚ်မၞိဟ် မဟွံဒးရးတံလေဝ် နွံမာန်ရ။ ပရေၚ်လ္ၚတ်ဏံ ပံက်ကဵုမတ် သွက်ဂွံတီ ပရူစိုတ်မပါ်ပဲါ (Prejudice) ကေုာံ ပရေၚ်ရီုဗၚ်ညးသ္ကံ ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ်ရ။ &lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt;

ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဝွံ သၞောတ်အေန်တာနက် ကေုာံ ပရေၚ်ဆက်စၠောံ မဳဒဳယာတံလေဝ် ဓဇက်လွဳ လ္တူအဝေါၚ်မၞိဟ် ဗွဲမဇၞော်ရ။ သိပ္ပံစိုတ်ဓာတ် လ္ၚတ်ကၠုၚ် ဗီုလဵု ပရေၚ်သုၚ်စောဲ မဳဒဳယာတံ ဖန်ဗဒှ်ကဵု ပရေၚ်ထဍိုန်စိုတ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပရေၚ်မိပ်မြဟ် ပ္ဍဲလၟေၚ်ဘဝမၞိဟ်တံရ။ &lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;

== ယဲစိုတ် ကေုာံ ပရေၚ်လွဳပရာ ==

ကဏ္ဍမလ္ၚတ် ယဲစိုတ် ကေုာံ ပရေၚ်လွဳပရာ (Clinical Psychology) ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မကိစ္စဇၞော်အိုတ် မွဲပ္ဍဲသိပ္ပံစိုတ်ဓာတ်ရ။ ညးက္ဍိုက်ပ်တံ လ္ၚတ်၊ စၟဳစၟတ် ကေုာံ လွဳပရာ ပရေၚ်ဝေဒနာစိုတ် ဗီုကဵု ယဲစိုတ်ကျ (Depression)၊ ယဲစိုတ်ဒှ်ဒဝိၚ် (Anxiety) ကေုာံ ယဲစိုတ်လီု (Schizophrenia) တံရ။ &lt;ref name=&quot;src3&quot; /&gt;

သွက်ဂွံလွဳပရာ ယဲစိုတ်တံဝွံ သၞောတ်လွဳပရာ နာနာသာ် နွံဒၟံၚ်ရ။ ပ္ဍဲဂှ် သၞောတ်လွဳပရာ ဗီုပြၚ်မချပ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် (Cognitive Behavioral Therapy - CBT) ဝွံ ဒှ်သၞောတ် မစကာဂၠိုၚ်အိုတ် ကေုာံ မနွံကဵု အံၚ်ဇၞး ဇေတ်ဇေတ်ရ။ ဍေံရီုဗၚ်ကဵု ညးမယဲတံ ညံၚ်ဂွံပြံၚ်လှာဲ လညာတ်မဟွံခိုဟ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် မပလီုပလာ်ဇကုတံရ။ &lt;ref name=&quot;src3&quot; /&gt;

ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ညံၚ်ရဴ ပရေၚ်ထတ်ယုက်ကာယ ကီုရ။ ဒေသတၞဟ်တၞဟ်ဝွံ စွံအာရီု လ္တူပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ် ဂၠိုၚ်ကၠုၚ်တုဲ ပရေၚ်ပံက်ရုၚ်ဂဥုဲ ယဲစိုတ် ကေုာံ ပရေၚ်ကဵုပညာ စိုတ်ဓာတ်တံလေဝ် ဂၠိုၚ်တိုန်ဒၟံၚ် လၟိုန်ရ။ ပရေၚ်ရီုဗၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ထံက်ပၚ် နူဂကောံမၞိဟ်တံဝွံ ကိစ္စဇၞော် သွက်ညးမဒုၚ်စသိုၚ် ယဲစိုတ်တံ ဗွဲမလောန်ရ။ &lt;ref name=&quot;src5&quot; /&gt;

== ပွမစၟဳစၟတ် ကေုာံ ကပေါတ်အထံက်အပၚ် ==

ပ္ဍဲသိပ္ပံစိုတ်ဓာတ်ဝွံ ပွမစၟဳစၟတ် (Psychological Assessment) ဂှ် ဒှ်အရာမနွံကဵု စဳပၞောန် မဒးရး သွက်ဂွံၜတ်ကၞာတ် အစောံစရာဲ ကေုာံ လညာတ်စိုတ်ဓာတ် ပူဂိုလ်မွဲမွဲရ။ ကပေါတ်အထံက်အပၚ် သွက်ဂွံစၟဳစၟတ်တံဝွံ ဒးဒှ် ကပေါတ်မနွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ မဍာံအစောံ ဇေတ်ဇေတ်ရ။ &lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;

သၞောတ်မစၟဳစၟတ် ဉာဏ်ပညာ (IQ Tests) ကေုာံ သၞောတ်စၟဳစၟတ် အခိုက်အလိုက် (Personality Tests) တံဝွံ စကာဒၟံၚ် ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲဘာဗ္တောန်လိက်၊ ရုၚ်ကမၠောန် ကေုာံ ရုၚ်ဂဥုဲတံရ။ ဟွံဂွံစွံသတိ လ္တူတၚ်နွံပၟိက် ကောန်ၚာ်မွဲမွဲမ္ဂး ပရေၚ်ကတ်လ္ၚတ်ဍေံ ဟွံအံၚ်ဇၞးမာန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပွမစၟဳစၟတ် လၟေၚ်ဘဝ ကေုာံ အစောံစရာဲ ကောန်ၚာ်တံဝွံ ကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံဖန်ဇန်ကဵု လၟေၚ်ပညာ မကိတ်ညဳ ကုဍေံတံရ။ &lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;

ညးသုတေသနတံ စၟဳစၟတ် တင်ဂၞၚ် နကဵုနဲကဲသိပ္ပံတုဲ ပါ်ပဲါ ဗီုလဵုစိုတ်မၞိဟ်တံ ပြံၚ်အလှာဲဒၟံၚ် နကဵုအခိၚ်ရ။ တင်ဂၞၚ်တံဏံ ကဵုသဇိုၚ် သွက်ဂွံခၞံကၠောန် သၞောတ်လွဳပရာ ကေုာံ စဳပၞောန် တၟိတၟိ ပ္ဍဲအဝေါၚ်မၞိဟ်ရ။ &lt;ref name=&quot;src5&quot; /&gt;

== လညာတ်စိုတ်ဓာတ် ပ္ဍဲဒေသတၞဟ်တၞဟ် ==

သိပ္ပံစိုတ်ဓာတ်ဝွံ ၜိုန်ရ တမ်မူလ ကတဵုဒှ်ကၠုၚ် နူဍုၚ်ပလိုတ်ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဝွံ လညာတ်စိုတ်ဓာတ် ပ္ဍဲဒေသတၞဟ်တၞဟ် (Cross-Cultural Psychology) ဝွံ လုပ်စိုပ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲကဏ္ဍလ္ၚတ် ဗွဲမဇၞော်ရ။ သဘာဝစိုတ်မၞိဟ်ဝွံ တုပ်သၟဟ်ဒၟံၚ် ၜိုတ်မွဲဒကုတ်ကီုလေဝ်၊ အခိုက်ကၞာ ကေုာံ ပွဳပွူ ဒေသတၞဟ်တၞဟ်ဝွံ ဖန်ဗဒှ်ကဵု အပြံၚ်အလှာဲ ဗွဲမဇၞော် လ္တူလညာတ်စိုတ်ဓာတ်ရ။ &lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt;

ဥပမာ - ပ္ဍဲဍုၚ်ရးပလိုတ်တံဝွံ စွံအာရီု လ္တူအခေါၚ်အရာ ပူဂိုလ် (Individualism) ဂၠိုၚ်တုဲ၊ ပ္ဍဲဍုၚ်ရးဗၟံက် ဗီုကဵု ဍုၚ်အာယှတံဝွံ စွံအာရီု လ္တူပရေၚ်ဆန်ၜန် ဂကောံမၞိဟ် (Collectivism) ဂၠိုၚ်ရ။ ပရေၚ်ဏံ ဍိုက်လုပ် ဓဇက်လွဳ လ္တူဗီုလဵု ညးတံ ဒုၚ်စသိုၚ် ယဲစိုတ် ကေုာံ ဗီုလဵု ညးတံ ဂၠာဲပရေၚ်ရီုဗၚ်ရ။ &lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt;

ပ္ဍဲအဝေါၚ်မၞိဟ် မန်ပိုဲလေဝ် ပရေၚ်ပတှ်ေ၊ အခိုက်ကၞာ ကေုာံ ဗုဒ္ဓဘာသာဝွံ ဓဇက်လွဳ လ္တူပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ် ဗွဲမဇၞော်ရ။ ပွမလ္ၚတ် သိပ္ပံစိုတ်ဓာတ် မကိတ်ညဳ ကုအခိုက်ကၞာ ဇကုဂှ် ဒှ်အရာမကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံလွဳပရာ ကေုာံ ထံက်ပၚ် ညးမယဲစိုတ်တံ ပ္ဍဲဒေသပိုဲ ဗွဲမဇေတ်ဇေတ်ရ။ &lt;ref name=&quot;src5&quot; /&gt;

== အနာဂတ် သိပ္ပံစိုတ်ဓာတ် ကေုာံ စဳပၞောန်တၟိ ==

အနာဂတ် သိပ္ပံစိုတ်ဓာတ်ဝွံ ဆက်စၠောံဒၟံၚ် ကုကွတ်ပညာ တၟိတၟိ ဗီုကဵု ဉာဏ်အပြောမ် (Artificial Intelligence) ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ မဆေၚ်ကဵု ဗဳဇ (Genetics) ရ။ ပွမလ္ၚတ် စၟဳစၟတ် တင်ဂၞၚ်ဇၞော်ဇၞော် (Big Data) တံဝွံ ပံက်ကဵုမတ် သွက်ဂွံတီလညာတ် အခိုက်အလိုက် အဝေါၚ်မၞိဟ် လ္တူဂၠးတိဏံ ဗွဲမလှဲလးရ။ &lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;

သၞောတ်လွဳပရာ ယဲစိုတ် နကဵု လေပ်တပ် (Online Therapy) ဝွံလေဝ် ခေတ်စားကၠုၚ် တုဲ ဍေံကဵုအခေါၚ် ကုမၞိဟ်မနွံ ပ္ဍဲဒေသတၞဟ်တၞဟ် သွက်ဂွံဂၠာဲ ပရေၚ်ရီုဗၚ် လောဲလောဲသွာသွာရ။ ဆဂး စဳပၞောန် မဆေၚ်ကဵု အခေါၚ်အရာ ပူဂိုလ် ကေုာံ ဒဒှ်မဂိုၚ်ဒေပ် တင်ဂၞၚ်တံဝွံ ဒးစွံသတိ ဗွဲမဇၞော်ရ။ ယဝ်ဟွံဂွံစွံသတိ လ္တူစဳပၞောန်တံဏံမ္ဂး ပြဿနာ မဆေၚ်ကဵု အခေါၚ်အရာပူဂိုလ် ကတဵုဒှ်ကၠုၚ်မာန်ရ။ &lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;

သရုပ်အာမ္ဂး ပညာသိပ္ပံစိုတ်ဓာတ်ဝွံ ဒှ်သၞောတ်မလ္ၚတ် ဗီုလဵုမၞိဟ်တံ ဂျိုၚ်တန်တဴ၊ ချပ် ကေုာံ ဆက်စၠောံရေၚ်သ္ကံ နကဵုနဲကဲသိပ္ပံ ဇေတ်ဇေတ်ရ။ ဍေံဗီုရီုဗၚ် သွက်ဂွံဖန်ဗဒှ် လၟေၚ်ဘဝ မနွံကဵု တသိုက် ကေုာံ အဝေါၚ်မၞိဟ် မနွံကဵု ပရေၚ်ကၠိုဟ်ခၠၚ် ညးသ္ကံရ။ &lt;ref name=&quot;src3&quot; /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဒဿနိကဗေဒ]]
* [[ဇဳဝဗေဒ]]
* [[ယဲစိုတ်ကျ]]
* [[သိပ္ပံအာရီုကြက်]]
* [[ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်]]
* [[ကွတ်ပညာ]]

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = သိပ္ပံစိုတ်ဓာတ်
| title = [[သိပ္ပံစိုတ်ဓာတ်]]
| listclass = hlist
| group1 = ကဏ္ဍခွဲတံ
| list1 = 
* သိပ္ပံစိုတ်ဓာတ် လွဳပရာ 
* သိပ္ပံစိုတ်ဓာတ် အဝေါၚ်မၞိဟ် 
* သိပ္ပံစိုတ်ဓာတ် ဇၞော်မောဝ် 
* သိပ္ပံစိုတ်ဓာတ် အာရီုကြက်
| group2 = တၠပညာတံ
| list2 = 
* ဝဳလ်ဟေမ် ဝုန် 
* သဳဂမုန် ဖရိုက် 
* ဝဳလဳယမ် ဂျေမသ်
| group3 = ကိစ္စအဓိက
| list3 = 
* သၞောတ်သုတေသန 
* ပရေၚ်စၟဳစၟတ် 
* ယဲစိုတ်
}}

{{DEFAULTSORT:သိပ္ပံစိုတ်ဓာတ်}}
[[Category:သိပ္ပံစိုတ်ဓာတ်]]
[[Category:သိပ္ပံ]]
[[Category:ပရေၚ်မၞိဟ်]]
[[Category:ပရေၚ်ထတ်ယုက်]]
[[Category:ဒဿနိကဗေဒ]]
[[Category:ပရေၚ်လွဳပရာစိုတ်]]
[[Category:လ္ၚတ်အဝေါၚ်မၞိဟ်]]</text>
      <sha1>bzwek3rw24pfun0jx8spgrg008jpopo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59749</id>
      <parentid>59726</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T09:00:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59749</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28714" sha1="r70tkiv7vxwsmf1bpg9q7ksczlvmisq" xml:space="preserve">{{Infobox science
| name = သိပ္ပံစိုတ်ဓာတ် (Psychological Science)
| image = Phrenology_diagram.jpg
| caption = ရုပ်သေက်ဇာ ဝၚ်တမၠာ မထ္ၜးလဝ် လညာတ်အာရီုကြက် ကေုာံ ပွမစၟဳစၟတ် စိုတ်ဓာတ်မၞိဟ်
| field = ပညာသိပ္ပံ၊ ပရေၚ်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေၚ်ထတ်ယုက်
| subfields = 
* သိပ္ပံစိုတ်ဓာတ် ပရေၚ်မၞိဟ်
* သိပ္ပံစိုတ်ဓာတ် အာရီုကြက်
* သိပ္ပံစိုတ်ဓာတ် လွဳပရာ
* သိပ္ပံစိုတ်ဓာတ် ဇၞော်မောဝ်
| origin = [[ဒဿနိကဗေဒ]] ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ (၁၉ ဗွဝ်ကၠံ)
| important_figures = 
* ဝဳလ်ဟေမ် ဝုန် (Wilhelm Wundt)
* ဝဳလဳယမ် ဂျေမသ် (William James)
* သဳဂမုန် ဖရိုက် (Sigmund Freud)
}}

သိပ္ပံစိုတ်ဓာတ် (&lt;!-- spelling unconfirmed --&gt; ဇြာ်ကဝ်လဝ်ဂျဳ [Psychology]) မ္ဂး လ္ၚတ်ပရူစိုတ်ဓာတ်၊ ပွမချပ်၊ ကေုာံ အခိုက်အလိုက်မၞိဟ်တံ နကဵုနဲကဲသိပ္ပံ ဗွဲမဇေတ်ဇေတ်ရ။ ဍေံဒှ်ပညာ မလ္ၚတ်စၟဳစၟတ် သဘာဝစိုတ်မၞိဟ် ကေုာံ တိရစ္ဆာန်တံ နကဵုသၞောတ်မနွံကဵု စဳပၞောန် မဒးရးရ။ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ပညာဏံ လုပ်စိုပ်လၟိဟ် ကိစ္စဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲအဝေါၚ်မၞိဟ်တုဲ ပ္ဍဲဒေသတၞဟ်တၞဟ်လေဝ် ညးတံစကာကၠုၚ် သွက်ဂွံပသောၚ်ကလး ပြဿနာစိုတ်ဓာတ် ကေုာံ ပရေၚ်မံၚ်စံၚ်မၞိဟ်တံရ။ &lt;ref name=&quot;src1&quot;&gt;{{cite book|author=Smith, J.|year=2020|title=Introduction to Psychological Science|publisher=Academic Press|isbn=978-0123456789|url=https://example.com/src1}}&lt;/ref&gt;

ပညာသိပ္ပံစိုတ်ဓာတ်ဏံ ပံက်ကဵုမတ် သွက်ဂွံကၠိုဟ်ခၠၚ် ပရူအလၚ်အသံက်စိုတ်၊ ပရေၚ်စွံသတိ၊ ဒဒှ်မဒုၚ်စသိုၚ်၊ ကေုာံ အစောံစရာဲ ပ္ဍဲလၟေၚ်ဘဝမၞိဟ်တံရ။ လဆောဝ်မ္ဂး ဟိုတ်နူဟွံဂွံစွံသတိ ပ္ဍဲပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်ဇကုတုဲ ပြဿနာယဲစိုတ် ကတဵုဒှ်ကၠုၚ်မာန်ရ။ ဟိုတ်သာ်ဝွံ ပရေၚ်လ္ၚတ်ဏံ ကဵုလညာတ် သွက်ဂွံမၚ်မွဲ ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ် နကဵုသၞောတ်မဍာံအစောံ ကေုာံ ရေၚ်တၠုၚ်ဖဵု သွက်ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမပြဲရ။ &lt;ref name=&quot;src2&quot;&gt;{{cite journal|author=Johnson, A.|year=2019|title=Methods in Psychology|journal=Journal of Psychological Research|volume=45|pages=112-130|doi=10.1037/a0000123|url=https://example.com/src2}}&lt;/ref&gt;

ပရေၚ်လ္ၚတ်စိုတ်ဓာတ်ဝွံ နွံကဵုကဏ္ဍနာနာသာ် မပ္တံကဵု ပွမလ္ၚတ်အာရီုကြက်၊ ပရေၚ်ဖျေံသ္ဂုတ်သွာတ်၊ ကေုာံ ဗီုပြၚ်မဆက်စၠောံ အကြာမၞိဟ်မွဲကဵုမွဲရ။ ကွတ်ပညာဏံ ဇၞော်မောဝ်ကၠုၚ် လၟိုန်အခိၚ်တုဲ ပရေၚ်သုတေသနတၟိတံလေဝ် မံက်ဂတဝ်ကၠုၚ်ဒၟံၚ် လၟိုန်ရ။ &lt;ref name=&quot;src3&quot;&gt;{{cite book|author=Williams, R.|year=2021|title=Cognitive Behavioral Therapies|publisher=Mind Press|isbn=978-1234567890|url=https://example.com/src3}}&lt;/ref&gt;

== ဝၚ် ကေုာံ တမ်မူလ ==

ပညာသိပ္ပံစိုတ်ဓာတ်ဏံ တမ်မူလဍေံ စကတဵုဒှ်ကၠုၚ် နူကဵုပညာဒဿနိကဗေဒ ကေုာံ ပညာဇဳဝဗေဒရ။ ၜိုန်ရ နူခေတ်ဂရိတ်တမၠာတေံ တၠပညာ ဗီုကဵု ផ្លေတဝ် (Plato) ကေုာံ အရေတ်သတဝ်တေဝ် (Aristotle) တံ ချပ်လ္ၚတ်လဝ် ပရူစိုတ်နွံကီုလေဝ်၊ နကဵုသၞောတ်သိပ္ပံ ဇေတ်ဇေတ်ဝွံ စကတဵုဒှ် ပ္ဍဲကၞောတ် အေဒဳ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံရ။ ဝဳလ်ဟေမ် ဝုန် (Wilhelm Wundt) ပံက်လဝ် ရုၚ်စမ်ၜတ်သိပ္ပံစိုတ်ဓာတ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၇၉ ပ္ဍဲဍုၚ်ဂျာမနဳရ။ &lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;

ပ္ဍဲအခိၚ်တုပ်ပ်ဂှ် ဝဳလဳယမ် ဂျေမသ် (William James) ချူခၞံလဝ် လိက်ကၞပ် မနွံယၟု သဘဴဓဝ်သိပ္ပံစိုတ်ဓာတ် (Principles of Psychology) တုဲ ဍေံဒှ်ကၠုၚ် သဇိုၚ်ခံၚ် သွက်ဂွံလ္ၚတ် ပရူစိုတ်မၞိဟ် ပ္ဍဲကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်ရ။ ညးတံ ပါ်ပဲါလ္ၚတ် ဗီုပြၚ်မချပ် ကေုာံ ဗီုလဵုစိုတ်ပိုဲ ရေၚ်တၠုၚ်ကမၠောန်ရ။ &lt;ref name=&quot;src5&quot;&gt;{{cite book|author=Davis, M.|year=2018|title=The Science of the Mind|publisher=University Books|isbn=978-0987654321|url=https://example.com/src5}}&lt;/ref&gt;

သဳဂမုန် ဖရိုက် (Sigmund Freud) ဝွံလေဝ် ဒှ်မၞိဟ်မနွံကဵု ဓဇက်ရာ်ဇၞော်မွဲ ပ္ဍဲဝၚ်သိပ္ပံစိုတ်ဓာတ်ရ။ ညးဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် လညာတ် စိုတ်မအောပ်ဗ္ဒန် (Unconscious mind) တုဲ သောၚ်ကလးလဝ် သဘာဝယဲစိုတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက်မၞိဟ်တံ ဗွဲမလှဲလးရ။ လညာတ်ညးဝွံ ၜိုန်ရ ဒးဒုၚ်ပါ်ပဲါ နွံကီုလေဝ် စဵုကဵုတ္ၚဲဏံ လုပ်အသုၚ် ပ္ဍဲပရေၚ်လွဳပရာယဲစိုတ်ဖိုဟ်ရ။ &lt;ref name=&quot;src3&quot; /&gt;

== သၞောတ်လ္ၚတ် သုတေသန ==

ပ္ဍဲအရာမလ္ၚတ် သိပ္ပံစိုတ်ဓာတ်ဝွံ ပွမစၟဳစၟတ် ကေုာံ ပွမၜတ်ကၞာတ်တံ ဒှ်အရာအဓိကရ။ ညးသုတေသနတံ စကာသၞောတ်နာနာ သွက်ဂွံလ္ၚတ် ပရူစိုတ်မၞိဟ် နကဵုစဳပၞောန် မခိုၚ်ကၠိုက်ရ။ ညးတံ ဟွံဂွံစွံသတိ ဆလ္တူလညာတ်မွဲဓဝ်တုဲ ဒးနိဿဲ ကုတင်ဂၞၚ် မစမ်ၜတ်လဝ် ဇေတ်ဇေတ်ဟေၚ်ရ။ &lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;

=== ပရေၚ်စမ်ၜတ် (Experimental Method) ===
သၞောတ်စမ်ၜတ်ဝွံ ဒှ်သၞောတ်မကဵုသဇိုၚ် ကုပရေၚ်လ္ၚတ် သိပ္ပံစိုတ်ဓာတ်ရ။ ညးသုတေသနတံ ဖန်ဇန်လဝ် ပွဳပွူ မထိၚ်ဒဝ်လဝ်တုဲ စၟဳစၟတ် အပြံၚ်အလှာဲ အကြာဟိုတ် ကေုာံ ဖဵု (Cause and Effect) ရ။ ဥပမာ - ပရေၚ်စမ်ၜတ် လ္တူကွတ်ပညာ သွက်ဂွံဖျအ်ဖျေံ ပရေၚ်ထဍိုန်စိုတ် ကွးဘာတံ ပ္ဍဲအခိၚ်သွဟ်လိက်ရ။ &lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဗီုပြၚ် သုတေသန သိပ္ပံစိုတ်ဓာတ်
|-
! သၞောတ်လ္ၚတ် !! ဗီုပြၚ်မစကာ !! ဖဵုခိုဟ်
|-
| ပရေၚ်စမ်ၜတ် (Experimental) || ထိၚ်ဒဝ် ဟိုတ် ကေုာံ ဖဵု ပ္ဍဲရုၚ်စမ်ၜတ် || ဂွံသွဟ်မဍာံအစောံ
|-
| ပရေၚ်သၟာန်သွဟ် (Survey) || ကံက်တင်ဂၞၚ် နူမၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုၚ် || တီလညာတ် အဝေါၚ်မၞိဟ်
|-
| လ္ၚတ်လၟေၚ်မွဲ (Case Study) || လ္ၚတ်မၞိဟ်မွဲ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဂကောံမွဲ ဗွဲမဇြိုဟ်နက် || ဂွံလညာတ် နဲကဲတၟိ
|}

ပွမစၟဳစၟတ်တင်ဂၞၚ် နကဵုသၞောတ်ကိန်းဂဏန်း (Statistics) ဝွံလေဝ် ကိစ္စဇၞော်ကွေံကွေံရ။ သုတေသနတံ ကံက်ကေတ် တင်ဂၞၚ် နူကဵု ဒေသတၞဟ်တၞဟ် တုဲ ၜတ်ကၞာတ် ဗီုပြၚ်အပြံၚ်အလှာဲ အခိုက်အလိုက်မၞိဟ်တံရ။ &lt;ref name=&quot;src5&quot; /&gt;

== အာရီုကြက် ကေုာံ ဗီုပြၚ်မချပ် ==

ပရေၚ်အာရီုကြက် ကေုာံ စိုတ်ဝွံ ဒှ်အရာမဆက်စၠောံဒၟံၚ် ရေၚ်သ္ကံရ။ သိပ္ပံစိုတ်ဓာတ် လ္ၚတ်ဗီုလဵု က္ဍဟ်ပိုဲ ရေၚ်တၠုၚ်ကမၠောန် ကေုာံ ဗီုလဵု ဍေံကဵုဖဵု လ္တူအစောံစရာဲမချပ်ပိုဲရ။ ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ သိပ္ပံစိုတ်ဓာတ် ပံၚ်ကောံတုဲ ဒှ်ကၠုၚ် ပညာသိပ္ပံအာရီုကြက် (Neuroscience) ရ။ &lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;

က္ဍဟ်မၞိဟ်ဝွံ နွံကဵု သၞောတ်မဆန်ၜန် ကေုာံ အာရီုကြက် မဂၠိုၚ်ကဵုကိုတ်ရ။ ကလာပ်ရုပ်အာရီု (Neurons) တံ ပလံၚ်ဗစိုပ် ပရိုၚ်ရေၚ်သ္ကံတုဲ ဍေံကဵုဖဵု လ္တူပရေၚ်ဒုၚ်စသိုၚ်၊ ပရေၚ်စွံသတိ ကေုာံ လၟေၚ်ချပ်ပိုဲရ။ ယဝ်ရ ကလာပ်ရုပ်အာရီု ယောၚ်ယာအာမ္ဂး ယဲစိုတ်နာနာ ကတဵုဒှ်ကၠုၚ်မာန်ရ။ &lt;ref name=&quot;src5&quot; /&gt;

လညာတ်စိုတ်ဓာတ် ဗီုပြၚ်မချပ် (Cognitive Psychology) ဝွံ စွံအာရီု လ္တူလၟေၚ်မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲက္ဍဟ် ဗီုကဵု ပရေၚ်မှတ်သမ္တီ၊ ပရေၚ်ကတ်လ္ၚတ် ကေုာံ ပွမဖျေံသ္ဂုတ်သွာတ်တံရ။ ပညာဏံ ကဵုလညာတ် သွက်ဂွံလွဳပရာ ယဲဝိုတ် (Alzheimer's) ကေုာံ ယဲစိုတ်တၞဟ်တၞဟ် သီုကဵု ထံက်ပၚ်ကဵု လၟေၚ်ပညာ ပ္ဍဲဘာဗ္တောန်လိက်တံရ။ &lt;ref name=&quot;src3&quot; /&gt;

== ပွမဇၞော်မောဝ် ပ္ဍဲလၟေၚ်ဘဝ ==

သိပ္ပံစိုတ်ဓာတ် မလ္ၚတ်လၟေၚ်ဘဝ (Developmental Psychology) ဝွံ လ္ၚတ်ပွမပြံၚ်အလှာဲ စိုတ်ဓာတ် ကေုာံ ကာယ နူကာလ ပဋိသန္ဓေ စဵုကဵုစိုပ် အာယုက်ဇၞော်ရ။ လၟေၚ်ဘဝ မၞိဟ်တံဝွံ တန်တဴဒၟံၚ် လ္တူဗဳဇ ကေုာံ ပွဳပွူသဘာဝ မၜိုပ်ကၠုၚ် နူဍောတ်တ်တေံရ။ &lt;ref name=&quot;src4&quot;&gt;{{cite web|author=Brown, L.|year=2022|title=Social Psychology Today|publisher=PsychWeb|url=https://example.com/src4}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲအခိၚ်ဘဝကောန်ၚာ်ဝွံ ပရေၚ်ကတ်လ္ၚတ် ကေုာံ ပရေၚ်ဆက်စၠောံ ကုမိမတံ ဒှ်သဇိုၚ်ခိုၚ်အိုတ် သွက်ဘဝအနာဂတ်ရ။ တၠပညာ ယျန် ပဳအာဂေတ် (Jean Piaget) ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ကဆံၚ်လၟေၚ်ဇၞော်မောဝ် ကောန်ၚာ်တံ ဗွဲမကၠးဖ္ဍးရ။ ကောန်ၚာ်တံ ကတ်လ္ၚတ် လိုက်ဏံ နကဵုပရေၚ်စမ်ၜတ် ကေုာံ ဝေၚ်ဂြိုၚ်ရ။ &lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;

ကာလစိုပ် အာယုက်ဝုတ်ဗၠာဲမ္ဂး အပြံၚ်အလှာဲ ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ ပရေၚ်မၞိဟ် ကတဵုဒှ်ကၠုၚ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ပရေၚ်ဂၠာဲသွဟ်ဘဝ ဇကုဂှ်ညးဂှ်ရော (Identity Crisis) ဝွံ ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲအခိၚ်ဏံအိုတ်ရ။ ကာလစိုပ် အာယုက်ဇၞော်လေဝ် ပရေၚ်ပြံၚ်အလှာဲ စိုတ်ဓာတ် ကေုာံ ဒဒှ်မဖျေံစိုတ် ကုဘဝတံဂှ် လ္ၚတ်စၟဳစၟတ်ဒၟံၚ် ဗွဲမဇေတ်ဇေတ်ရ။ &lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt;

== သိပ္ပံစိုတ်ဓာတ် ပ္ဍဲအဝေါၚ်မၞိဟ် ==

သိပ္ပံစိုတ်ဓာတ် ပ္ဍဲအဝေါၚ်မၞိဟ် (Social Psychology) ဝွံ လ္ၚတ်ဗီုလဵု ပွဳပွူမၞိဟ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် ဍိုက်လုပ် ဓဇက်လွဳ လ္တူစိုတ်ဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ပူဂိုလ်မွဲမွဲရ။ ပ္ဍဲအဝေါၚ်မၞိဟ်ဝွံ ပရေၚ်ဆက်စၠောံ၊ ပရေၚ်ပတှ်ေ၊ ကေုာံ လညာတ်စိုတ်ဓာတ်တံဂှ် ပြံၚ်အလှာဲဒၟံၚ် လၟိုန်အခိၚ်ရ။ &lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt;

[[File:Asch_experiment.svg|thumb|ရုပ်ထ္ၜး ပရေၚ်စမ်ၜတ် အဝေါၚ်မၞိဟ် မဆေၚ်ကဵု ပရေၚ်ဗက်စ ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ် (Asch Conformity Experiment)]]

ပရေၚ်စမ်ၜတ် ဗီုကဵု Asch Experiment ဂှ် ထ္ၜးကဵု ဗီုလဵု မၞိဟ်တံ ပြံၚ်လှာဲလညာတ်ဇကု ညံၚ်ဂွံတုပ် ကဵုဂကောံမၞိဟ်ဂၠိုၚ်ရ။ ဟိုတ်နူ ဟွံဂွံစွံသတိ လ္တူစိုတ်ဓာတ် ဇကုတုဲ လဆောဝ်မ္ဂး ဗက်စအာ အခိုက်အလိုက် အဝေါၚ်မၞိဟ် မဟွံဒးရးတံလေဝ် နွံမာန်ရ။ ပရေၚ်လ္ၚတ်ဏံ ပံက်ကဵုမတ် သွက်ဂွံတီ ပရူစိုတ်မပါ်ပဲါ (Prejudice) ကေုာံ ပရေၚ်ရီုဗၚ်ညးသ္ကံ ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ်ရ။ &lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt;

ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဝွံ သၞောတ်အေန်တာနက် ကေုာံ ပရေၚ်ဆက်စၠောံ မဳဒဳယာတံလေဝ် ဓဇက်လွဳ လ္တူအဝေါၚ်မၞိဟ် ဗွဲမဇၞော်ရ။ သိပ္ပံစိုတ်ဓာတ် လ္ၚတ်ကၠုၚ် ဗီုလဵု ပရေၚ်သုၚ်စောဲ မဳဒဳယာတံ ဖန်ဗဒှ်ကဵု ပရေၚ်ထဍိုန်စိုတ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပရေၚ်မိပ်မြဟ် ပ္ဍဲလၟေၚ်ဘဝမၞိဟ်တံရ။ &lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;

== ယဲစိုတ် ကေုာံ ပရေၚ်လွဳပရာ ==

ကဏ္ဍမလ္ၚတ် ယဲစိုတ် ကေုာံ ပရေၚ်လွဳပရာ (Clinical Psychology) ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မကိစ္စဇၞော်အိုတ် မွဲပ္ဍဲသိပ္ပံစိုတ်ဓာတ်ရ။ ညးက္ဍိုက်ပ်တံ လ္ၚတ်၊ စၟဳစၟတ် ကေုာံ လွဳပရာ ပရေၚ်ဝေဒနာစိုတ် ဗီုကဵု ယဲစိုတ်ကျ (Depression)၊ ယဲစိုတ်ဒှ်ဒဝိၚ် (Anxiety) ကေုာံ ယဲစိုတ်လီု (Schizophrenia) တံရ။ &lt;ref name=&quot;src3&quot; /&gt;

သွက်ဂွံလွဳပရာ ယဲစိုတ်တံဝွံ သၞောတ်လွဳပရာ နာနာသာ် နွံဒၟံၚ်ရ။ ပ္ဍဲဂှ် သၞောတ်လွဳပရာ ဗီုပြၚ်မချပ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် (Cognitive Behavioral Therapy - CBT) ဝွံ ဒှ်သၞောတ် မစကာဂၠိုၚ်အိုတ် ကေုာံ မနွံကဵု အံၚ်ဇၞး ဇေတ်ဇေတ်ရ။ ဍေံရီုဗၚ်ကဵု ညးမယဲတံ ညံၚ်ဂွံပြံၚ်လှာဲ လညာတ်မဟွံခိုဟ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် မပလီုပလာ်ဇကုတံရ။ &lt;ref name=&quot;src3&quot; /&gt;

ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ညံၚ်ရဴ ပရေၚ်ထတ်ယုက်ကာယ ကီုရ။ ဒေသတၞဟ်တၞဟ်ဝွံ စွံအာရီု လ္တူပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ် ဂၠိုၚ်ကၠုၚ်တုဲ ပရေၚ်ပံက်ရုၚ်ဂဥုဲ ယဲစိုတ် ကေုာံ ပရေၚ်ကဵုပညာ စိုတ်ဓာတ်တံလေဝ် ဂၠိုၚ်တိုန်ဒၟံၚ် လၟိုန်ရ။ ပရေၚ်ရီုဗၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ထံက်ပၚ် နူဂကောံမၞိဟ်တံဝွံ ကိစ္စဇၞော် သွက်ညးမဒုၚ်စသိုၚ် ယဲစိုတ်တံ ဗွဲမလောန်ရ။ &lt;ref name=&quot;src5&quot; /&gt;

== ပွမစၟဳစၟတ် ကေုာံ ကပေါတ်အထံက်အပၚ် ==

ပ္ဍဲသိပ္ပံစိုတ်ဓာတ်ဝွံ ပွမစၟဳစၟတ် (Psychological Assessment) ဂှ် ဒှ်အရာမနွံကဵု စဳပၞောန် မဒးရး သွက်ဂွံၜတ်ကၞာတ် အစောံစရာဲ ကေုာံ လညာတ်စိုတ်ဓာတ် ပူဂိုလ်မွဲမွဲရ။ ကပေါတ်အထံက်အပၚ် သွက်ဂွံစၟဳစၟတ်တံဝွံ ဒးဒှ် ကပေါတ်မနွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ မဍာံအစောံ ဇေတ်ဇေတ်ရ။ &lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;

သၞောတ်မစၟဳစၟတ် ဉာဏ်ပညာ (IQ Tests) ကေုာံ သၞောတ်စၟဳစၟတ် အခိုက်အလိုက် (Personality Tests) တံဝွံ စကာဒၟံၚ် ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲဘာဗ္တောန်လိက်၊ ရုၚ်ကမၠောန် ကေုာံ ရုၚ်ဂဥုဲတံရ။ ဟွံဂွံစွံသတိ လ္တူတၚ်နွံပၟိက် ကောန်ၚာ်မွဲမွဲမ္ဂး ပရေၚ်ကတ်လ္ၚတ်ဍေံ ဟွံအံၚ်ဇၞးမာန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပွမစၟဳစၟတ် လၟေၚ်ဘဝ ကေုာံ အစောံစရာဲ ကောန်ၚာ်တံဝွံ ကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံဖန်ဇန်ကဵု လၟေၚ်ပညာ မကိတ်ညဳ ကုဍေံတံရ။ &lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;

ညးသုတေသနတံ စၟဳစၟတ် တင်ဂၞၚ် နကဵုနဲကဲသိပ္ပံတုဲ ပါ်ပဲါ ဗီုလဵုစိုတ်မၞိဟ်တံ ပြံၚ်အလှာဲဒၟံၚ် နကဵုအခိၚ်ရ။ တင်ဂၞၚ်တံဏံ ကဵုသဇိုၚ် သွက်ဂွံခၞံကၠောန် သၞောတ်လွဳပရာ ကေုာံ စဳပၞောန် တၟိတၟိ ပ္ဍဲအဝေါၚ်မၞိဟ်ရ။ &lt;ref name=&quot;src5&quot; /&gt;

== လညာတ်စိုတ်ဓာတ် ပ္ဍဲဒေသတၞဟ်တၞဟ် ==

သိပ္ပံစိုတ်ဓာတ်ဝွံ ၜိုန်ရ တမ်မူလ ကတဵုဒှ်ကၠုၚ် နူဍုၚ်ပလိုတ်ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဝွံ လညာတ်စိုတ်ဓာတ် ပ္ဍဲဒေသတၞဟ်တၞဟ် (Cross-Cultural Psychology) ဝွံ လုပ်စိုပ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲကဏ္ဍလ္ၚတ် ဗွဲမဇၞော်ရ။ သဘာဝစိုတ်မၞိဟ်ဝွံ တုပ်သၟဟ်ဒၟံၚ် ၜိုတ်မွဲဒကုတ်ကီုလေဝ်၊ အခိုက်ကၞာ ကေုာံ ပွဳပွူ ဒေသတၞဟ်တၞဟ်ဝွံ ဖန်ဗဒှ်ကဵု အပြံၚ်အလှာဲ ဗွဲမဇၞော် လ္တူလညာတ်စိုတ်ဓာတ်ရ။ &lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt;

ဥပမာ - ပ္ဍဲဍုၚ်ရးပလိုတ်တံဝွံ စွံအာရီု လ္တူအခေါၚ်အရာ ပူဂိုလ် (Individualism) ဂၠိုၚ်တုဲ၊ ပ္ဍဲဍုၚ်ရးဗၟံက် ဗီုကဵု ဍုၚ်အာယှတံဝွံ စွံအာရီု လ္တူပရေၚ်ဆန်ၜန် ဂကောံမၞိဟ် (Collectivism) ဂၠိုၚ်ရ။ ပရေၚ်ဏံ ဍိုက်လုပ် ဓဇက်လွဳ လ္တူဗီုလဵု ညးတံ ဒုၚ်စသိုၚ် ယဲစိုတ် ကေုာံ ဗီုလဵု ညးတံ ဂၠာဲပရေၚ်ရီုဗၚ်ရ။ &lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt;

ပ္ဍဲအဝေါၚ်မၞိဟ် မန်ပိုဲလေဝ် ပရေၚ်ပတှ်ေ၊ အခိုက်ကၞာ ကေုာံ ဗုဒ္ဓဘာသာဝွံ ဓဇက်လွဳ လ္တူပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ် ဗွဲမဇၞော်ရ။ ပွမလ္ၚတ် သိပ္ပံစိုတ်ဓာတ် မကိတ်ညဳ ကုအခိုက်ကၞာ ဇကုဂှ် ဒှ်အရာမကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံလွဳပရာ ကေုာံ ထံက်ပၚ် ညးမယဲစိုတ်တံ ပ္ဍဲဒေသပိုဲ ဗွဲမဇေတ်ဇေတ်ရ။ &lt;ref name=&quot;src5&quot; /&gt;

== အနာဂတ် သိပ္ပံစိုတ်ဓာတ် ကေုာံ စဳပၞောန်တၟိ ==

အနာဂတ် သိပ္ပံစိုတ်ဓာတ်ဝွံ ဆက်စၠောံဒၟံၚ် ကုကွတ်ပညာ တၟိတၟိ ဗီုကဵု ဉာဏ်အပြောမ် (Artificial Intelligence) ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ မဆေၚ်ကဵု ဗဳဇ (Genetics) ရ။ ပွမလ္ၚတ် စၟဳစၟတ် တင်ဂၞၚ်ဇၞော်ဇၞော် (Big Data) တံဝွံ ပံက်ကဵုမတ် သွက်ဂွံတီလညာတ် အခိုက်အလိုက် အဝေါၚ်မၞိဟ် လ္တူဂၠးတိဏံ ဗွဲမလှဲလးရ။ &lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;

သၞောတ်လွဳပရာ ယဲစိုတ် နကဵု လေပ်တပ် (Online Therapy) ဝွံလေဝ် ခေတ်စားကၠုၚ် တုဲ ဍေံကဵုအခေါၚ် ကုမၞိဟ်မနွံ ပ္ဍဲဒေသတၞဟ်တၞဟ် သွက်ဂွံဂၠာဲ ပရေၚ်ရီုဗၚ် လောဲလောဲသွာသွာရ။ ဆဂး စဳပၞောန် မဆေၚ်ကဵု အခေါၚ်အရာ ပူဂိုလ် ကေုာံ ဒဒှ်မဂိုၚ်ဒေပ် တင်ဂၞၚ်တံဝွံ ဒးစွံသတိ ဗွဲမဇၞော်ရ။ ယဝ်ဟွံဂွံစွံသတိ လ္တူစဳပၞောန်တံဏံမ္ဂး ပြဿနာ မဆေၚ်ကဵု အခေါၚ်အရာပူဂိုလ် ကတဵုဒှ်ကၠုၚ်မာန်ရ။ &lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;

သရုပ်အာမ္ဂး ပညာသိပ္ပံစိုတ်ဓာတ်ဝွံ ဒှ်သၞောတ်မလ္ၚတ် ဗီုလဵုမၞိဟ်တံ ဂျိုၚ်တန်တဴ၊ ချပ် ကေုာံ ဆက်စၠောံရေၚ်သ္ကံ နကဵုနဲကဲသိပ္ပံ ဇေတ်ဇေတ်ရ။ ဍေံဗီုရီုဗၚ် သွက်ဂွံဖန်ဗဒှ် လၟေၚ်ဘဝ မနွံကဵု တသိုက် ကေုာံ အဝေါၚ်မၞိဟ် မနွံကဵု ပရေၚ်ကၠိုဟ်ခၠၚ် ညးသ္ကံရ။ &lt;ref name=&quot;src3&quot; /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဒဿနိကဗေဒ]]
* [[ဇဳဝဗေဒ]]
* [[ယဲစိုတ်ကျ]]
* [[သိပ္ပံအာရီုကြက်]]
* [[ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်]]
* [[ကွတ်ပညာ]]

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = သိပ္ပံစိုတ်ဓာတ်
| title = [[သိပ္ပံစိုတ်ဓာတ်]]
| listclass = hlist
| group1 = ကဏ္ဍခွဲတံ
| list1 = 
* သိပ္ပံစိုတ်ဓာတ် လွဳပရာ 
* သိပ္ပံစိုတ်ဓာတ် အဝေါၚ်မၞိဟ် 
* သိပ္ပံစိုတ်ဓာတ် ဇၞော်မောဝ် 
* သိပ္ပံစိုတ်ဓာတ် အာရီုကြက်
| group2 = တၠပညာတံ
| list2 = 
* ဝဳလ်ဟေမ် ဝုန် 
* သဳဂမုန် ဖရိုက် 
* ဝဳလဳယမ် ဂျေမသ်
| group3 = ကိစ္စအဓိက
| list3 = 
* သၞောတ်သုတေသန 
* ပရေၚ်စၟဳစၟတ် 
* ယဲစိုတ်
}}

{{DEFAULTSORT:သိပ္ပံစိုတ်ဓာတ်}}
[[Category:သိပ္ပံစိုတ်ဓာတ်]]
[[Category:သိပ္ပံ]]
[[Category:ပရေၚ်မၞိဟ်]]
[[Category:ပရေၚ်ထတ်ယုက်]]
[[Category:ဒဿနိကဗေဒ]]
[[Category:ပရေၚ်လွဳပရာစိုတ်]]
[[Category:လ္ၚတ်အဝေါၚ်မၞိဟ်]]</text>
      <sha1>r70tkiv7vxwsmf1bpg9q7ksczlvmisq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13145</id>
    <revision>
      <id>59727</id>
      <timestamp>2026-11-03T14:57:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58513-48</username>
        <id>5783</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox medical condition | name = ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ် | image = Mental Health Awareness Ribbon.svg | caption = တဆိပ်စၟတ်သမ္တီ ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ် သၚ်္ကေတအရံၚ်တ္ၚေက် | field = ပညာစိုတ် | synonyms = လညာတ်ပရေၚ်စိုတ်၊ တသိုက်စို...&quot;</comment>
      <origin>59727</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30088" sha1="swkfij6vq00zeulpbr5z6dt061kybre" xml:space="preserve">{{Infobox medical condition
| name = ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်
| image = Mental Health Awareness Ribbon.svg
| caption = တဆိပ်စၟတ်သမ္တီ ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ် သၚ်္ကေတအရံၚ်တ္ၚေက်
| field = ပညာစိုတ်
| synonyms = လညာတ်ပရေၚ်စိုတ်၊ တသိုက်စိုတ်
}}

'''ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်''' ({{lang-en|Mental health}}) မ္ဂးတှ်ေ ဒှ်အကာဲအရာ တသိုက်စိုတ် မကဵုဖဵု ကုမၞိဟ်တအ် သွက်ဂွံ ထိၚ်ဒဝ် ပရေၚ်စိုတ်ထဍိုန်ဍိုန် ပ္ဍဲလၟေၚ်ဘဝ ကေုာံ မဗိုၚ်ကၠောန်ကဵု ညံၚ်ဂွံကၠိုဟ်ခၠၚ် အစောံစရာဲဇကု ဗွဲမဇေတ်ဇေတ်ရ။ ပရေၚ်ဏအ် ဒှ်သဇိုၚ် သွက်အလုံခန္ဓကာယ၊ စိုတ်ဓာတ် ကေုာံ ပရေၚ်ဆက်ဆောံ ပ္ဍဲအဝေါၚ်မၞိဟ်တအ် ဒးရးမာန်ရ။ ယဝ်ရ ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ် ခိုဟ်မ္ဂး ပိုဲတအ် ဆက်စၠောအ်ရေၚ်သ္ကအ် လောဲသွာတုဲ ပ္ဍဲကဵု ဒေသတၞဟ်တၞဟ်လေဝ် ပွမကၠောန်ပ္တိတ်ဖဵု လ္တူဂကောံမၞိဟ်တအ် ဂၠိုၚ်တိုန်မာန်ရ။&lt;ref name=&quot;who2022&quot;&gt;{{cite web |author=World Health Organization |year=2022 |title=Mental health: strengthening our response |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/mental-health-strengthening-our-response |publisher=World Health Organization}}&lt;/ref&gt;

အရာမဆက်စပ် ကုပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်တအ် ဟွံတန်တဴ ဆပ္ဍဲကဵု ပွမဟွံမဲ ကုယဲစိုတ်မွဲဓဝ်ရ။ ဍေံဆက်စပ်ဒၟံၚ် ကုပွမနွံကဵု တသိုက်စိုတ်၊ ပရေၚ်ချပ်ဒပ်မခိုဟ် ကေုာံ ပရေၚ်ပါလုပ် ပ္ဍဲအဝေါၚ်မၞိဟ် အလုံမွဲရ။ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ပညာစိုတ် ({{lang-en|Psychology}}) ပြာကတ်ကၠုၚ်တုဲ လ္ၚတ်ကၠုၚ် ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ် နကဵု သၞောတ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ကေုာံ လွဳလွတ် အကာဲအရာမယောၚ်ယာတအ်ရ။&lt;ref name=&quot;apa2020&quot;&gt;{{cite book |author=American Psychiatric Association |year=2013 |title=Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5) |publisher=American Psychiatric Publishing |isbn=978-0890425558}}&lt;/ref&gt;

== ဝေါဟာရ ကေုာံ ပွံက် ==
ဝေါဟာရ ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ် ဒှ်မအရေဝ် မဗမံက်ထ္ၜး အကာဲအရာ သဘာဝစိုတ်မၞိဟ် မနွံကဵု တသိုက် ကေုာံ အစောံမဒုၚ်ဒဝ် ပြဿနာနာနာမာန်ရ။ ဗွဲမဂၠိုၚ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသတၞဟ်တၞဟ် ပွံက်အဓိပ္ပါယ်ဏအ် တၞဟ်ခြာရေၚ်သ္ကအ် နွံဒၟံၚ်ကီုလေဝ် ဂကောံပရေၚ်ထတ်ယုက်ဂၠးတိ ({{lang-en|World Health Organization}}) ပံက်လဝ် အဓိပ္ပါယ် ဒဒှ်ရ ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ် ဟီုမ္ဂး ဒှ်အကာဲအရာ မၞိဟ်မွဲ ဂွံတီကၠိုဟ် အစောံစရာဲဇကု၊ ဂွံထိၚ်ဒဝ် စိုတ်ထဍိုန်ဍိုန် ပ္ဍဲလၟေၚ်ဘဝ ကေုာံ မကၠောန်ၜိုတ် ပရေၚ်ကမၠောန် မကဵုဖဵု ကုအဝေါၚ်မၞိဟ်မာန်ရ။&lt;ref name=&quot;who2022&quot; /&gt;

ပွံက်ဏအ် သ္ပသမ္တီလဝ် ဒဒှ်ရ ပရေၚ်စိုတ်ဓာတ်တအ် ဆက်စပ်ဒၟံၚ် ကုခန္ဓကာယ ဗွဲမဇေတ်ဇေတ်ရ။ ယဝ်ရ ကသပ်လညာတ် ယောၚ်ယာအာမ္ဂး ပရေၚ်ချပ်ဒပ်၊ ပရေၚ်ဒုၚ်စသိုၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ဒ္ဂေတ်ပဋိပတ်တအ်လေဝ် ပြံၚ်လှာဲအာမာန်ရ။ လ္ၚတ်ရံၚ် ပ္ဍဲပညာစိုတ်မ္ဂး ဝေါဟာရဏအ် မပံၚ်ပ္ကောံလဝ် လညာတ်သိပ္ပံ ကေုာံ လညာတ်ဒဿန သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် အရာမကတဵုဒှ် ပ္ဍဲစိုတ်မၞိဟ်တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;smith2018&quot;&gt;{{cite book |author=Smith, J. |year=2018 |title=Global Mental Health: Principles and Practice |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0199343354}}&lt;/ref&gt;

လ္တူနူဂှ် ဝေါဟာရဏအ် သီုမဗၟံက်ထ္ၜးကဵု သၞောတ် မဆက်စၠောအ် အကြာစိုတ် ကေုာံ ပွဳပွူသဘာဝရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သွက်ဂွံကၠိုဟ် ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်မ္ဂး သ္ဒးလ္ၚတ် သီုကဵု စဳပၞောန် ကေုာံ အခိုက်ကၞာ ပ္ဍဲအဝေါၚ်မၞိဟ်တအ်ကီုရ။&lt;ref name=&quot;patel2018&quot;&gt;{{cite journal |author=Patel, V. |year=2018 |title=The Lancet Commission on global mental health and sustainable development |journal=The Lancet |volume=392 |issue=10157 |pages=1553-1598 |doi=10.1016/S0140-6736(18)31612-X}}&lt;/ref&gt;

== သဇိုၚ်ဝၚ် ==
ဝၚ်ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ် ကတဵုဒှ်ကၠုၚ် နူခေတ်တမၠာတေံရ။ ပ္ဍဲအခိၚ်တေံ ယဲစိုတ်တအ် ဒှ်အရာမကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူကလော်ဟရိုၚ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဒုဟ်ဒဏ် နူကျာ်တအ် ထေၚ်ဂးလဝ်အိုတ်ရ။ ကောန်မၞိဟ်တအ် လွဳလွတ်ကၠုၚ် နကဵုအခိုက်ကၞာတြေံ၊ ပွမရာဒၞာ ကေုာံ ပွမဗက်ကလော်တအ်ရ။ လညာတ်ဏအ် ပြာကတ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲဒေသတၞဟ်တၞဟ် စဵုကဵုစိုပ် ခေတ်လဒေါဝ်ရ။&lt;ref name=&quot;richards2014&quot;&gt;{{cite journal |author=Richards, K. |year=2014 |title=The history of mental health treatments |journal=Journal of Psychology |volume=12 |issue=3 |pages=45-60 |doi=10.1037/a00345}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲခေတ် ဂရိတ်တမၠာ ({{lang-en|Ancient Greece}}) တၠပညာ ဟစ်ပိုကရေတ် ({{lang-en|Hippocrates}}) ဖျေဟ်လဝ် သဇိုၚ်လညာတ် ဒဒှ်ရ ယဲစိုတ် ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ သဘာဝခန္ဓကာယ ဟွံသၟဟ်သၟန်ရေၚ်သ္ကအ်ရ။ လညာတ်ဏအ် ဒှ်ကၠုၚ် လညာတ်သိပ္ပံ မစၟဳစၟတ် ယဲစိုတ် နကဵုနဲကဲမဒးရး ကၠာအိုတ်ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲခေတ်လဒေါဝ်တေံ လညာတ်ဏအ် ကၠေံဗ္ဒန်အာတုဲ ကလေၚ်စိုပ်အာ ပ္ဍဲသၞောတ် ပတှ်ေကလော်ပၠန်ရ။&lt;ref name=&quot;smith2018&quot; /&gt;

စိုပ်ခေတ် သၞာံ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံမ္ဂး ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ဇၞော်ကဵုဒြဟတ် ကတဵုဒှ်ကၠုၚ်ရ။ မၞိဟ်တအ် စသြိုၚ်ခၞံ ရုၚ်ဂဥုဲယဲစိုတ် သွက်ဂွံမၚ်မွဲ ညးယဲတအ် နကဵု စဳပၞောန် မဒးရးရ။ ပညာစိုတ်လေဝ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုၚ် နကဵုသၞောတ်တၟိတုဲ မၞိဟ်တအ် စလ္ၚတ်ကၠုၚ် သဘာဝအာရီုစိုတ် ဗွဲမဇေတ်ဇေတ်ရ။ ပရေၚ်ဏအ် ဒှ်သဇိုၚ် သွက်ဂွံ ကတဵုပတန် သၞောတ်ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ် ခေတ်လၟုဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;richards2014&quot; /&gt;

== အကာဲအရာ စိုတ်ထဍိုန်ဍိုန် ==
အကာဲအရာ စိုတ်ထဍိုန်ဍိုန် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ယဲစိုတ် ({{lang-en|Mental disorders}}) နွံဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။ ယဲတအ်ဏအ် ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ လၟေၚ်ချပ်ဒပ်၊ ပရေၚ်ဒုၚ်စသိုၚ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ပြံၚ်လှာဲအာတုဲ ပလီုပလာ်ကဵု လၟေၚ်ဘဝတ္ၚဲယးရ။ ယဲမပြာကတ်အိုတ်တအ် မပ္တံကဵု ယဲစိုတ်စံၚ်တူ ({{lang-en|Depression}})၊ ယဲစိုတ်ဟွံၜိုဟ်သြိုဟ် ({{lang-en|Anxiety}}) ကေုာံ ယဲလီုအလုံစိုတ် ({{lang-en|Schizophrenia}}) တအ် ပါလုပ်ရ။&lt;ref name=&quot;apa2020&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဂကူယဲစိုတ် မပြာကတ်ဂမၠိုၚ်
|-
! ဂကူယဲ !! သင်္ကေတ !! လၟိဟ်မၞိဟ်မဒှ် (လ္တူဂၠးတိ)
|-
| ယဲစိုတ်စံၚ်တူ (Depression) || အောန်စိုတ်၊ ကၠေံစိုတ်လ္ၚတ်၊ ဟွံမဲဒြဟတ် || ၂၈၀ ပြကောဋိကိုဋ်
|-
| ယဲစိုတ်ဟွံၜိုဟ်သြိုဟ် (Anxiety disorders) || ဖေက်လကိုတ်လောန်၊ စိုတ်ထဍိုန်ဍိုန်လၟိုန် || ၃၀၁ ပြကောဋိကိုဋ်
|-
| ယဲလီုအလုံစိုတ် (Schizophrenia) || ညာတ်အရာဟွံမဲ၊ လညာတ်ယောၚ်ယာ || ၂၄ ပြကောဋိကိုဋ်
|-
| ယဲစိုတ်ၜါသွာၚ် (Bipolar disorder) || စိုတ်တိုန်စှ်ေ လောန်လ္တူဗၞတ် || ၄၀ ပြကောဋိကိုဋ်
|}

ယဲစိုတ်စံၚ်တူ ဒှ်ယဲမပ္ကဵု ညံၚ်မၞိဟ်တအ် ဂွံဒှ်ဒဒိုက် ဗွဲမလောန်တုဲ လဆောဝ်မ္ဂး စိုပ်အာ ကဆံၚ်ဂစိုတ်ဇကုမာန်ရ။ ပ္ဍဲအဝေါၚ်မၞိဟ် မၞိဟ်မဒှ်ယဲဏအ် နွံဂၠိုၚ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲဒေသတၞဟ်တၞဟ်ရ။ လွဳလွတ် ယဲဏအ်မ္ဂး သ္ဒးစၟဳစၟတ် သဇိုၚ်ဟိုတ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်တုဲ ဒးကဵု ဂဥုဲ ကေုာံ ပရေၚ်ကဵုကသပ်ရ။&lt;ref name=&quot;who2022&quot; /&gt;

ယဲစိုတ်ဟွံၜိုဟ်သြိုဟ် ပ္ကဵုညံၚ်မၞိဟ်တအ် ဖေက်လကိုတ်ဒၟံၚ် အရာမဟွံမဲကဵု ဟိုတ်ဖဵုရ။ အကာဲအရာဏအ် ပလီုကဵု ပရေၚ်ဆက်ဆောံ ကေုာံ ပရေၚ်ကမၠောန် ပ္ဍဲလၟေၚ်ဘဝရ။ လ္ၚတ်ရံၚ်မ္ဂး ယဲတအ်ဏအ် ဍေံကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ သၞောတ်ကြက်အာရီု ({{lang-en|Nervous system}}) ပ္ဍဲက္ဍဟ် လီုလာ်အာကီုရ။&lt;ref name=&quot;apa2020&quot; /&gt;

== အရာမပ္တန်ကဵု သဇိုၚ် ==
ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ် ဒးဒုၚ်ပလီုပလာ် ဟိုတ်နူကဵု တၚ်နွံပၟိက်နာနာသာ်ရ။ အဓိကဟိုတ်တအ် ပါ်လဝ် ပိသာ် မတွဟ်ဂး ဟိုတ်နူ ဇဳဝဗေဒ ({{lang-en|Biological}})၊ ဟိုတ်နူ ပညာစိုတ် ({{lang-en|Psychological}}) ကေုာံ ဟိုတ်နူ အဝေါၚ်မၞိဟ် ({{lang-en|Social}}) တအ်ရ။ သဇိုၚ်ပိသာ်ဏအ် ပံၚ်ကောံတုဲ ဍေံဖန်ဗဒှ်ကဵု အကာဲအရာစိုတ် မၞိဟ်မွဲမွဲ ဗွဲမဇေတ်ဇေတ်ရ။&lt;ref name=&quot;smith2018&quot; /&gt;

ဟိုတ်နူဇဳဝဗေဒ ဟီုမ္ဂး ဍေံဆက်စပ်ဒၟံၚ် ကုဗဳဇ ({{lang-en|Genetics}}) ကေုာံ ဓာတုက္ဍဟ်ရ။ ယဝ်ရ ပ္ဍဲမိမ နွံယဲစိုတ်မ္ဂး ကောန်ဇာတ်တအ်လေဝ် ကတဵုဒှ်မာန် လောဲသွာရ။ ပါဲနူဂှ် ယဲဘဲ မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲခန္ဓကာယတအ်လေဝ် ပ္ကဵုညံၚ် သၞောတ်အာရီုက္ဍဟ် ဂွံယောၚ်ယာတုဲ စိုတ်ဓာတ် စှ်ေအာမာန်ရ။&lt;ref name=&quot;patel2018&quot; /&gt;

ဟိုတ်နူ အဝေါၚ်မၞိဟ် ကေုာံ ပွဳပွူသဘာဝလေဝ် ဒှ်အရာမကိစ္စဇၞော်မွဲရ။ ပရေၚ်ဒိုက်ဂတ်၊ ပရေၚ်ပကီုပရာပ်၊ ဒဒိုက်ပၞာန် ကေုာံ ပရေၚ်ပါ်ခြာ အဆံၚ်အဝေါၚ်မၞိဟ်တအ်ဂှ် ပ္ကဵုညံၚ် မၞိဟ်တအ် ဂွံဒှ် စိုတ်ထဍိုန်ဍိုန်ရ။ ပ္ဍဲဒေသတၞဟ်တၞဟ် မၞိဟ်မဒးဒုၚ် လ္ၚတ်ပြသၞာတအ်ဏအ်ဂှ် အခေါၚ်အရာ သွက်ဂွံလွဳလွတ်ယဲ အောန်ဒၟံၚ်တုဲ ယဲစိုတ် ကတဵုဒှ်ဂၠိုၚ်ရ။&lt;ref name=&quot;who2022&quot; /&gt;

== ပရေၚ်စဵုဒၞာ ==
ပရေၚ်စဵုဒၞာ ယဲစိုတ်ဂှ် ဒှ်အရာမဒးကၠောန်ကၠာအိုတ် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် တသိုက်စိုတ် မၞိဟ်အလုံအိုတ်သီုရ။ ပရေၚ်စဵုဒၞာဏအ် ဍေံနွံပၟိက် သၞောတ်မခိုဟ် ကေုာံ စဳပၞောန် မဖန်ဇန်လဝ် ဗွဲမဒးရးရ။ အလဵုအသဳ ကေုာံ ဂကောံတၞဟ်တၞဟ် သ္ဒးပါလုပ် ပ္ဍဲအရာမကဵုပညာ ကေုာံ မသြိုၚ်ခၞံ ပွဳပွူသဘာဝ မကဵုဖဵု ကုစိုတ်ဓာတ်ရ။&lt;ref name=&quot;smith2018&quot; /&gt;

{{Graph:Chart|width=400|height=200|type=pie|legend=အရာမစဵုဒၞာ ယဲစိုတ်|x=ပရေၚ်ကဵုပညာ, ပရေၚ်ထံက်ပၚ် အဝေါၚ်မၞိဟ်, သၞောတ်လွဳလွတ်, အခိုက်အလိုက်လၟေၚ်ဘဝ|y=35,30,20,15}}

ပွမဗ္တောန်ကဵု ဍာ်ဒကေဝ် ဉာဏ်စိုတ် ({{lang-en|Emotional Intelligence}}) ကုကောန်ၚာ် ကေုာံ သၟတ်တအ်ဂှ် ဒှ်ပရေၚ်စဵုဒၞာ မခိုဟ်အိုတ်ရ။ ဉာဏ်စိုတ် ကဵုအစောံ သွက်ဂွံ ထိၚ်ဒဝ် ပရေၚ်ဒုၚ်စသိုၚ် ကေုာံ သွက်ဂွံ ဖြေရှ် ပြဿနာ ပ္ဍဲလၟေၚ်ဘဝမာန်ရ။ ယဝ်ရ ကောန်ၚာ်တအ် တီကၠိုဟ် အလၚ်အသံက်စိုတ်ဇကုမ္ဂး အခိၚ်ဇၞော်မောဝ်ကၠုၚ် ဟွံဒးဒုၚ် စိုတ်ထဍိုန်ဍိုန် လောဲလောဲရ။&lt;ref name=&quot;apa2020&quot; /&gt;

လ္တူနူဂှ် ပွမဖန်ဇန် သၞောတ်ပရေၚ်ထတ်ယုက် ပ္ဍဲရုၚ်ကမၠောန် ကေုာံ ဘာဗ္တောန်လိက်တအ်လေဝ် ဒှ်အရာမကိစ္စဇၞော်ရ။ မၞိဟ်ကမၠောန်တအ် ယဝ်ရ နွံကဵု အခိၚ်ဇူဒီု မဒးရး၊ နွံကဵု သၞောတ်ထံက်ပၚ်မ္ဂး ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ် ညးတအ် ခိုဟ်ကၠုၚ်တုဲ အစောံစရာဲ ကမၠောန်လေဝ် တိုန်ကၠုၚ် ဇေတ်ဇေတ်ရ။&lt;ref name=&quot;patel2018&quot; /&gt;

== လွဳလွတ် ကေုာံ စၟဳစၟတ် ==
ကာလစၟဳစၟတ် ယဲစိုတ်မ္ဂး အာစာသဝ်ဝန်တအ် စၟဳစၟတ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် သွက်ဂွံတီ ဟိုတ်ရိုဟ်ကၞက်ယဲရ။ ပွမစၟဳစၟတ်ဏအ် ဍေံဟွံတုပ် ကုပွမစၟဳစၟတ် ယဲကာယရ။ အာစာတအ် သ္ဒးသၟာန်သၟုက် ပရူလၟေၚ်ဘဝ၊ ပရေၚ်ဒုၚ်စသိုၚ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ညးယဲတအ်တုဲ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် နကဵု စဳပၞောန် သိပ္ပံစိုတ် ({{lang-en|Psychological assessment}}) ရ။&lt;ref name=&quot;apa2020&quot; /&gt;

နဲကဲလွဳလွတ် နွံဗွဲမဂၠိုၚ်တုဲ မပ္တံကဵု ပွမလွဳလွတ် နကဵုကသပ် ({{lang-en|Psychotherapy}}) ကေုာံ ပွမစကာဂဥုဲ ({{lang-en|Pharmacotherapy}}) တအ် ဒှ်အဓိကရ။ လွဳလွတ် နကဵုကသပ် ဟီုမ္ဂး ဍေံဒှ် ပွမဟီုတွဟ် ကဵုကသပ် ညံၚ်ညးယဲတအ် ဂွံပြံၚ်လှာဲ လညာတ်ချပ်ဒပ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် အဝေါၚ်မၞိဟ်ရ။ နဲကဲဏအ် ကဵုဖဵုခိုဟ် သွက်ညးမဒှ် ယဲစိုတ်စံၚ်တူ ကေုာံ ယဲဖေက်လကိုတ်တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;richards2014&quot; /&gt;

ယဝ်ရ ယဲစိုတ် ဇၞော်ကဵုဒြဟတ်မ္ဂး သ္ဒးစကာ ဂဥုဲ သွက်ဂွံ ထိၚ်ဒဝ် ဓာတု ပ္ဍဲက္ဍဟ်ရ။ ဂဥုဲတအ်ဏအ် ပ္ကဵုညံၚ် သၞောတ်အာရီု ကလေၚ်စိုပ် အကာဲအရာဓမ္မတာမာန်ရ။ လွဳလွတ် ၜါနဲ ပံၚ်ကောံမ္ဂး လွဳယဲ ဗွဲမလောဲသွာ ကေုာံ ဗွဲမဇေတ်ဇေတ် မာန်ရ။ ဆဂး လွဳလွတ်ဏအ် သ္ဒးကေတ် အခိၚ်လအ်လတုဲ ညးယဲတအ် သ္ဒးနွံကဵု စိုတ်ဇမၠိၚ်ရ။&lt;ref name=&quot;smith2018&quot; /&gt;

== ပရေၚ်အဝေါၚ်မၞိဟ် ကေုာံ အခေါၚ်အရာမၞိဟ် ==
ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ် ဒှ်အရာမဆက်စပ် ကုအခေါၚ်အရာမၞိဟ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ပ္ဍဲအဝေါၚ်မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ညးမဒှ် ယဲစိုတ်တအ် ဒးဒုၚ်ဆက်ဆောံ ဗွဲမပါ်ခြာ ({{lang-en|Stigma and discrimination}}) ရ။ မၞိဟ်တအ် ထေၚ်ဂးလဝ် ယဲစိုတ်ဂှ် ဒှ်အရာမဖေက်ဂၟံက် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဒှ်အရာမကၠောအ်မာန်တုဲ ပါဲခြာထောံ ညးယဲတအ် နူကဵု ဂကောံမၞိဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;patel2018&quot; /&gt;

[[File:Anti-stigma mental health campaign.jpg|thumb|ပရေၚ်တွဟ်တြး သွက်ဂွံ ပလီုထောံ ပရေၚ်ပါ်ခြာ လ္တူညးယဲစိုတ်]]

ပရေၚ်ပါ်ခြာဏအ် ပလီုပလာ်ကဵု အခေါၚ်အရာမၞိဟ် ဗွဲမဇေတ်ဇေတ်ရ။ ညးယဲတအ် ဟွံကလိဂွံ အခေါၚ်သွက်ဂွံ ကၠောန်ကမၠောန်၊ အခေါၚ်လွဳလွတ် ကေုာံ အခေါၚ်မပါလုပ် ပ္ဍဲပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်ရ။ လဆောဝ်မ္ဂး ပ္ဍဲရုၚ်ဂဥုဲလ္ၚဵုတအ် ညးယဲတအ် ဒးဒုၚ်ကၟာတ်လဒဵု အခေါၚ်ဗၠးၜး ကေုာံ ဒးဒုၚ်ပကီုပရာပ် နကဵုစဳပၞောန် မကြံၚ်မ္ၚုဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;who2022&quot; /&gt;

ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂကောံဂၠးတိတအ် ဂစာန်ဒၟံၚ် ညံၚ်ဂွံ စဵုဒၞာ အခေါၚ်အရာ ညးမဒှ် ယဲစိုတ်တအ်ရ။ ပွမဖျေဟ် သၞောတ်ဥပဒေ မစဵုဒၞာ ညးယဲ ကေုာံ ပွမကဵုပညာ ကုအဝေါၚ်မၞိဟ် သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠၚ် သဘာဝယဲစိုတ်ဂှ် ဒှ်အရာမကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ သြိုၚ်ခၞံ ဂကောံမၞိဟ် မနွံကဵု မေတ္တာ ကေုာံ ဓဝ်စၟတ်ရ။&lt;ref name=&quot;smith2018&quot; /&gt;

== ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ် လၟေၚ်ဘဝ ==
ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ် ပြံၚ်လှာဲဒၟံၚ် အလုံမွဲ လၟေၚ်ဘဝ မၞိဟ်မွဲရ။ နူဘဝကောန်ၚာ် စဵုကဵု စိုပ်အာယုက်ဇၞော် သၞောတ်စိုတ်ဓာတ် ကေုာံ ပရေၚ်ချပ်ဒပ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုၚ် နကဵု ကဆံၚ်နာနာသာ်ရ။ လ္ၚတ်ရံၚ် လၟေၚ်ဘဝမ္ဂး အခိၚ်ကောန်ၚာ် ကေုာံ အခိၚ်သၟတ်ဂှ် ဒှ်အခိၚ်မကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက်ဂွံ ပတန်သဇိုၚ် ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;richards2014&quot; /&gt;

ပ္ဍဲအခိၚ်ကောန်ၚာ် ယဝ်ရ ကလိဂွံ ပရေၚ်ဆာန်ကၟိန်၊ ပရေၚ်ဂီုကၠီု နူမိမ ကေုာံ ပွဳပွူသဘာဝမ္ဂး စိုတ်ဓာတ် ကောန်ၚာ်တအ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုၚ် ဗွဲမဒးရးမာန်ရ။ ယဝ်ရ ဒးဆဵုဂဗ ပရေၚ်ပကီုပရာပ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပရေၚ်ထေဲပၞောတ် ပ္ဍဲဂကောံသ္ၚိကၟိန်မ္ဂး ကောန်ၚာ်တအ် ကတဵုဒှ် ယဲစိုတ်စံၚ်တူ ပ္ဍဲအခိၚ်ဇၞော်မောဝ်ကၠုၚ်မာန်ရ။&lt;ref name=&quot;apa2020&quot; /&gt;

ပ္ဍဲအခိၚ် အာယုက်ဇၞော်လေဝ် ပြဿနာစိုတ် ကတဵုဒှ်မာန်ရ။ ပရေၚ်ကမၠောန်ဟွံမဲ၊ ပရေၚ်စိုတ်စံၚ်တူ သွက်ဂွံဂျိုၚ်တန်တဴ၊ ကေုာံ ပရေၚ်ယဲဘဲ ပ္ဍဲခန္ဓကာယတအ် ပ္ကဵုညံၚ် မၞိဟ်ဇၞော်တအ် ဂွံဒှ် စိုတ်ထဍိုန်ဍိုန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲလၟေၚ်ဘဝ ဇၟာပ်ဇၟာပ်ကဆံၚ် ထေက်ကဵု ဒးနွံကဵု သၞောတ်မၚ်မွဲ ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ် မကိတ်ညဳ ကုအာယုက် ကေုာံ အကာဲအရာရ။&lt;ref name=&quot;patel2018&quot; /&gt;

== သၞောတ်ပရေၚ်ထတ်ယုက် သွက်စိုတ် ==
သၞောတ်ပရေၚ်ထတ်ယုက် သွက်စိုတ် ({{lang-en|Mental health systems}}) ဟီုမ္ဂး ဍေံပံၚ်ပ္ကောံလဝ် ရုၚ်ဂဥုဲ၊ ကမၠောန်လွဳလွတ်၊ ပရေၚ်သြန်ထံက်ပၚ် ကေုာံ ဥပဒေ မဆက်စပ် ကုပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ် အလုံမွဲရ။ ပ္ဍဲကဵု ဍုၚ်မဇၞော်မောဝ်တအ် သၞောတ်ဏအ် ဇၞော်ကဵုဒြဟတ်တုဲ ညးဍုၚ်ကွာန်တအ် ကလိဂွံ လွဳလွတ် ဗွဲမလောဲသွာရ။ ဆဂး ပ္ဍဲဍုၚ်မဇၞော်မောဝ်ဒၟံၚ်တအ်ဂှ် သၞောတ်ဏအ် ဍိုန်လျဒၟံၚ်ဏီရ။&lt;ref name=&quot;who2022&quot; /&gt;

သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် သၞောတ်မခိုဟ်မွဲမ္ဂး အလဵုအသဳတအ် သ္ဒးဖျေဟ် စဳပၞောန် ကေုာံ မူဝါဒ ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။ ဍေံနွံပၟိက် ကဵုပရေၚ်ထံက်ပၚ် သြန်ဘဏ္ဍာ၊ ပွမပတိုန်ကဵု အစောံစရာဲ အာစာသဝ်ဝန် ကေုာံ ပွမသြိုၚ်ခၞံ ရုၚ်ဂဥုဲ ယဲစိုတ် ပ္ဍဲဒေသတၞဟ်တၞဟ်ရ။ ဂကောံ WHO လေဝ် ကဵုလဝ် စဳပၞောန် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် သၞောတ်ဏအ် အလုံဂၠးတိရ။&lt;ref name=&quot;patel2018&quot; /&gt;

လ္တူနူဂှ် ပွမပံၚ်သၟဟ် ပရေၚ်လွဳလွတ် ယဲစိုတ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဓမ္မတာဂှ် ဒှ်အရာမကိစ္စဇၞော်အိုတ်ရ။ မၞိဟ်မယဲတအ် ဟွံဒးအာ ရုၚ်ဂဥုဲယဲစိုတ် တၞဟ်ခြာတုဲ ကလိဂွံ လွဳလွတ် ပ္ဍဲရုၚ်ဂဥုဲဓမ္မတာမာန်မ္ဂး ပရေၚ်ပါ်ခြာလေဝ် အောန်စှ်ေအာ တုဲ လွဳလွတ် ယဲလေဝ် စိုပ်တရဴ ဇေတ်ဇေတ်မာန်ရ။&lt;ref name=&quot;smith2018&quot; /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ပညာစိုတ်]]
* [[ဉာဏ်စိုတ်]]
* [[ယဲစိုတ်စံၚ်တူ]]
* [[ယဲလီုအလုံစိုတ်]]
* [[ပရေၚ်ထတ်ယုက်]]
* [[အဝေါၚ်မၞိဟ်]]

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name  = ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်
| title = [[ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်]] ကေုာံ [[ပညာစိုတ်]]
| listclass = hlist
| group1 = သဇိုၚ်
| list1  = 
* [[ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်]]
* [[ပညာစိုတ်]]
* [[ဉာဏ်စိုတ်]]
| group2 = ယဲစိုတ်ဂမၠိုၚ်
| list2  = 
* [[ယဲစိုတ်စံၚ်တူ]]
* [[ယဲစိုတ်ဟွံၜိုဟ်သြိုဟ်]]
* [[ယဲလီုအလုံစိုတ်]]
| group3 = လွဳလွတ် ကေုာံ စၟဳစၟတ်
| list3  = 
* [[ပွမကဵုကသပ်]]
* [[ဂဥုဲယဲစိုတ်]]
* [[စဳပၞောန်စၟဳစၟတ်ယဲ]]
}}

{{DEFAULTSORT:ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်}}
[[Category:ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်]]
[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:သိပ္ပံ]]
[[Category:လွဳလွတ်ယဲ]]
[[Category:ပရေၚ်အဝေါၚ်မၞိဟ်]]
[[Category:ဒဿန]]
[[Category:ဝင်ဂဥုဲ]]</text>
      <sha1>swkfij6vq00zeulpbr5z6dt061kybre</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဉာဏ်စိုတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13146</id>
    <revision>
      <id>59728</id>
      <timestamp>2026-11-03T15:05:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58513-48</username>
        <id>5783</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox technology | name = မခၞံကၠောန်ဒၟံင် ဉာဏ်စိုတ် | logo =  | image = Artificial Intelligence in Manufacturing.jpg | caption = သင်္ကေတ ပရေင်ကၠောန်ၜိုတ် မခၞံကၠောန်ဒၟံင် ဉာဏ်စိုတ် ပ္ဍဲကမၠောန်စက် | genre = သိပ္ပံ ကောန်ပျ...&quot;</comment>
      <origin>59728</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17914" sha1="c8qbr8utu01s4ccpmx9qr2n0ty9s64z" xml:space="preserve">{{Infobox technology
| name = မခၞံကၠောန်ဒၟံင် ဉာဏ်စိုတ်
| logo = 
| image = Artificial Intelligence in Manufacturing.jpg
| caption = သင်္ကေတ ပရေင်ကၠောန်ၜိုတ် မခၞံကၠောန်ဒၟံင် ဉာဏ်စိုတ် ပ္ဍဲကမၠောန်စက်
| genre = သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ
| originator = အာလန် တူရိန် (Alan Turing) ကေုာံ ဂျောန် မက်ကာတဳ (John McCarthy)
| year = ၁၉၅၆
| standard = သၞောတ်ကောန်ပျူတာ မချပ်ဇန်မာန်
}}

'''မခၞံကၠောန်ဒၟံင် ဉာဏ်စိုတ်''' (Artificial Intelligence, AI) မ္ဂး လညာတ်ဉာဏ် မကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု စက် ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောတ်ကောန်ပျူတာတအ်ရ။ တၞဟ်ခြာလ္တူ ဉာဏ်သဘာဝ မနွံပ္ဍဲကောန်မၞိဟ် ကေုာံ တိရစ္ဆာန်တအ်တုဲ၊ ပညာဏအ် လ္ၚတ်စၟဳစၟတ် ဗီုလဵုစက်တအ် ကၠိုဟ်ခၠင်၊ ချပ်ဇန် ကေုာံ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ဗွဲမဇေတ်ဇေတ်မာန်ရ။ လ္ၚတ်စၟဳစၟတ်ဏအ် ဒှ်ကဏ္ဍမွဲ ပ္ဍဲသိပ္ပံကောန်ပျူတာတုဲ သွက်ဂွံသြိုင်ခၞံ သၞောတ် မရေင်တၠုင်ကမၠောန် ညံင်ရဴကောန်မၞိဟ်မာန် တိုင်ပ္ကဴလဝ်ရ။&lt;ref name=&quot;src1&quot;&gt;{{cite book|author1=Russell, S. J. |author2=Norvig, P. |year=2020|title=Artificial Intelligence: A Modern Approach|publisher=Pearson|isbn=978-0134610993}}&lt;/ref&gt;

သၞောတ် မခၞံကၠောန်ဒၟံင် ဉာဏ်စိုတ် တအ် လၟုဟ်စကာဒၟံင် ပ္ဍဲအဝေါင်မၞိဟ် နာနာသာ်၊ သီုကဵု ပရေင်ဂၠာဲတင်ဂၞင် (Search engines)၊ သၞောတ်မကဵုကသပ် (Recommendation systems) ဗီု ယူတူ (YouTube) ကေုာံ အမေဇြောန် (Amazon)၊ ပရေင်ကၠိုဟ်အရေဝ်မၞိဟ် (Natural language understanding) ဗီု သဳရဳ (Siri) ကေုာံ အလက်သာ (Alexa)၊ ကွတ်စက် မစကာအလဵုအလဵု (Autonomous vehicles)၊ ကေုာံ သၞောတ်မကၠောန်ပတိတ်ရုပ် ကေုာံ လိက် (Generative tools) ဗီု ချက်ဂျဳပဳတဳ (ChatGPT) တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;src4&quot;&gt;{{cite book|author1=Goodfellow, I. |author2=Bengio, Y. |author3=Courville, A. |year=2016|title=Deep Learning|publisher=MIT Press|isbn=978-0262035613}}&lt;/ref&gt; ဉာဏ်စက်ဏအ် ဗိုင်ရီုဗင် ပ္ဍဲအရာမသောင်ကလး ပြဿနာဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ မရေင်တၠုင် ကမၠောန်လၟေင်တ္ၚဲ ဗွဲမလောဲသွာမာန်ရ။

== လၟေင်ဝင် ==
ဝင် မခၞံကၠောန်ဒၟံင် ဉာဏ်စိုတ် စကတဵုဒှ် နူအခိင်ကာလ ခေတ်ဂရိတြေံမ္ဂးလေဝ်၊ ပရေင်လ္ၚတ် သိပ္ပံဗွဲမဇေတ်ဇေတ် စကတဵုဒှ် ပ္ဍဲလဒေါဝ် အေဒဳ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၀ အာလန် တူရိန် (Alan Turing) မချူလဝ် လိက် &quot;Computing Machinery and Intelligence&quot; တုဲ သၟာန်လဝ် ဒဒှ်ရ စက်တအ် ချပ်မာန်ဟာ။ ညးဖန်ဗဒှ်လဝ် &quot;စၟဳစၟတ် တူရိန်&quot; (Turing Test) သွက်ဂွံၜတ်ကၞာတ် ဉာဏ်စက်ရ။&lt;ref name=&quot;src3&quot;&gt;{{cite journal|author=Turing, A.|year=1950|title=Computing Machinery and Intelligence|journal=Mind|volume=59|issue=236|pages=433–460|doi=10.1093/mind/LIX.236.433}}&lt;/ref&gt; 

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၆ ပ္ဍဲကောံသဘင် ဒါတ်မောတ် (Dartmouth Workshop) ဂျောန် မက်ကာတဳ (John McCarthy) စကာလဝ် ဝေါဟာရ &quot;Artificial Intelligence&quot; အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ်တုဲ ဒက်ပ္တန်ကၠုင် သၞောတ်ပညာဏအ် နကဵုကဏ္ဍတၟေင်မွဲရ။&lt;ref name=&quot;src2&quot;&gt;{{cite web|author=McCarthy, J.|year=1956|title=A Proposal for the Dartmouth Summer Research Project on Artificial Intelligence|url=http://www-formal.stanford.edu/jmc/history/dartmouth/dartmouth.html}}&lt;/ref&gt; ကြဴနူဂှ် အခိင် &quot;မခၞံကၠောန်ဒၟံင် ဉာဏ်စိုတ် ရာသဳမုဟ်ကျာ&quot; (AI Winter) ကတဵုဒှ်လဝ် ၜါဝါ ဟိုတ်နူ သြန်ဘဏ္ဍာ အောန်စှ်ေအာရ။ ဆဂး ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၂ နဲကဲ &quot;ပရေင်လ္ၚတ် ဇြိုဟ်နက်&quot; (Deep Learning) ကတဵုဒှ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်တုဲ ကဏ္ဍဏအ် ကလေင်ဂျိုင်တိုန် ဗွဲမမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ပၠန်ရ။

== တိုင်ပ္ကဴ ကေုာံ သၞောတ် ==
တိုင်ပ္ကဴ အဓိက မခၞံကၠောန်ဒၟံင် ဉာဏ်စိုတ် နွံပ္ဍဲအရာ မကဵုစက်တအ် ကၠိုဟ်ခၠင်၊ ချပ်ဇန် ကေုာံ ရေင်တၠုင်ကမၠောန် ညံင်ကောန်မၞိဟ်တအ်မာန်ရ။ တိုင်ပ္ကဴတအ် ပါ်လဝ် နကဵု လစွံစိုတ် (Reasoning)၊ တင်ဂၞင်လညာတ် (Knowledge representation)၊ ဖျေဟ်ဗီုပြင် (Planning)၊ ပရေင်လ္ၚတ် (Learning)၊ ကေုာံ ဆက်စၠောအ် (Communication) ရ။

စပ်ကဵု သၞောတ်မ္ဂး နွံၜါပြကာ အဓိကရ။
# '''သၞောတ် က္ဍန်''' (Narrow AI): သၞောတ်မလ္ၚတ် ကေုာံ ရေင်တၠုင် ကမၠောန်မွဲသာ်ဓဝ် (ဥပမာ - ဝေင်စှ်ေစရာဲ၊ စၟဳစၟတ် မုက်ရုပ်)။
# '''သၞောတ် လှဲလး''' (General AI): သၞောတ် မနွံကဵု ဉာဏ်တုပ်ကဵု ကောန်မၞိဟ် မပြံင်လှာဲစကာမာန် ဇၟာပ်ကဏ္ဍ (စဵုကဵုလၟုဟ် ဟွံဂွံအံင်ဇၞးဏီ)။&lt;ref name=&quot;src5&quot;&gt;{{cite book|author=Bostrom, N.|year=2014|title=Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0198739838}}&lt;/ref&gt;

== နဲကဲ ကေုာံ ကိရိယာဂမၠိုင် ==
သွက်ဂွံ သြိုင်ခၞံ ဉာဏ်စက်မ္ဂး ဒးစကာ နဲကဲသင်္ချာ ကေုာံ ကိရိယာနာနာသာ်ရ။ လၟေင်ကမၠောန် မကော်စ အလ်ဂဝ်ရဳသမ် (Algorithms) တအ် စကာဒၟံင် သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် တင်ဂၞင်ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ အဓိက ကိရိယာ ကေုာံ သၞောတ်
|-
! ယၟု နဲကဲ !! သဘဴဓဝ် !! ပရေင်စကာ
|-
| မလ္ၚတ်ကေတ်စက် (Machine Learning) || ဒုင်သဇိုင် ကုတင်ဂၞင်တုဲ လ္ၚတ်ကေတ် အလဵုအလဵု || သၞောတ်ကဵုကသပ်၊ စၟဳစၟတ်ရုပ်
|-
| ကွန်ရက် နျူရယ် (Neural Networks) || ညံင်ရဴ ကွန်ရက် က္ဍဟ်မၞိဟ် မနွံကဵု လေယာဂမၠိုင် || ပရေင်လ္ၚတ် ဇြိုဟ်နက် (Deep Learning)
|-
| ပရေင်ဆက်စၠောအ် သဘာဝ (NLP) || လ္ၚတ် သဒ္ဒါ ကေုာံ အရေဝ်မၞိဟ် || ကၠာဲဘာသာ၊ စက်ဟီုအရေဝ် (Chatbots)
|}

== ပရေင်လ္ၚတ် ကေုာံ လညာတ် ==
ပ္ဍဲကဏ္ဍ မခၞံကၠောန်ဒၟံင် ဉာဏ်စိုတ် ပရေင်လ္ၚတ်ကေတ်စက် (Machine Learning) ဂှ် ကိစ္စဇၞော်အိုတ်ရ။ ဍေံဟွံဒးချူလဝ် ကောဒ် (Code) ဗွဲမကၠးဖ္ဍး သွက်ဇၟာပ်ကမၠောန်၊ ဆဂး ဍေံဗတောန်ကေတ် နူကဵု တင်ဂၞင် (Data) တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt; နဲကဲဗတောန် နွံပိသာ်ရ:
* '''ဗတောန် မနွံကဵု အစာ''' (Supervised Learning): ကဵုလဝ် တင်ဂၞင် မနွံကဵု သွဟ်တုဲ ဗတောန်။
* '''ဗတောန် ဟွံမွဲကဵု အစာ''' (Unsupervised Learning): စၟဳစၟတ် တင်ဂၞင် ဟွံမွဲကဵု သွဟ်တုဲ ဂၠာဲဗီုပြင်။
* '''ဗတောန် နကဵု ပရေင်ဒုင်စသိုင်''' (Reinforcement Learning): ကၠောန်ဗၠေတ်မ္ဂး ဒုင်ဒုဟ်၊ ကၠောန်ဒးမ္ဂး ကဵုလာပ် တုဲ ဗတောန်အာ။

== ပရေင်ဆက်စၠောအ် သဘာဝ ==
ပရေင်ဆက်စၠောအ် သဘာဝ (Natural Language Processing, NLP) ဒှ်ကဏ္ဍ မကဵုစက်တအ် ကၠိုဟ်၊ ချူ၊ ကေုာံ ဟီု အရေဝ်ကောန်မၞိဟ်တအ်မာန်ရ။ နဲကဲဏအ် ပြံင်လှာဲလဝ် ဗီုပိုဲမဆက်စၠောအ် ကုကောန်ပျူတာ ပ္ဍဲလၟေင်ဘဝတ္ၚဲယးရ။&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;

=== လၟေင်ကမၠောန် အဓိက ===
* '''ကၠာဲဘာသာ''' (Machine Translation): ကၠာဲအရေဝ် နူဘာသာမွဲ ဇရေင်ဘာသာမွဲ (ဥပမာ - ဂူဂယ် ကၠာဲဘာသာ)။
* '''ကၠောန်ပတိတ် လိက်''' (Text Generation): သၞောတ် ချက်ဂျဳပဳတဳ (ChatGPT) မချူလိက်၊ ကဵုသွဟ် ဗွဲမဇေတ်ဇေတ်။
* '''စၟဳစၟတ် လစွံစိုတ်''' (Sentiment Analysis): လ္ၚတ် လိက်တုဲ ကၠိုဟ်ခၠင် စိုတ်ဓာတ် ညးမချူလဝ်။

== လညာတ်မတ် ကေုာံ ကွတ်စက် ==
လညာတ်မတ် စက် (Computer Vision) ကဵု ကွတ်စက် (Robotics) တအ် ဒှ်လစှ်ေ မခၞံကၠောန်ဒၟံင် ဉာဏ်စိုတ် မကဵုသမ္တီ ကုပွဳပွူသဘာဝရ။ 
လညာတ်မတ် စက် လ္ၚတ် ဗီုရုပ် ကေုာံ ဝဳဒဳယောတုဲ သောင်ကလးမာန်ရ။ ပ္ဍဲကဏ္ဍ ကွတ်စက်မ္ဂး ဉာဏ်စက်တအ် ထိင်ဒဝ် ကိရိယာ စက်ဂမၠိုင် သွက်ဂွံကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲစက်ရုံ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲဒေသတၞဟ်တၞဟ် မနွံကဵု အန္တရာဲရ။&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt; ကွတ်စက် မပတိတ်လဝ် မပ္တံကဵု ဒရုန်း (Drones) ကေုာံ ကွဳစက် ဟွံမွဲကဵု သၟာဒဳ (Self-driving cars) တအ် ပြံင်လှာဲလဝ် သၞောတ်ပရေင်ဆက်စၠောအ်ရ။

== ပရေင်စကာ ကေုာံ ဖိုလ် ==
ဖိုလ် မခၞံကၠောန်ဒၟံင် ဉာဏ်စိုတ် ဍိုက်ပေင်ဒၟံင် ပ္ဍဲအဝေါင်မၞိဟ် လၟုဟ်ရ။
* '''ပရေင်ထတ်ယုက်''': စၟဳစၟတ် ယဲ ကေုာံ ဂၠာဲဂဥုဲတၟိ ဗွဲမပြဟ်မာန်။
* '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ်''': သၞောတ်ဘဏ်တအ် စကာ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဒုဟ်ကမၠတ် ကေုာံ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ပရေင်ဗွဝ်စတော့ (Stock)။
* '''ပရေင်ပညာ''': ကဵုပေဲါဗတောန် မကိတ်ညဳ ကုကွးဘာ ညးမွဲပ္ဍဲမွဲ။
* '''ပရေင်တဵုလွဳ''': စၟဳစၟတ် အခိင်ရာသဳ ကေုာံ ထိင်ဒဝ် တၞံဆု ညံင်ဂွံပတိတ်သြောအ်ဂၠိုင်။

== အန္တရာဲ ကေုာံ စဳပၞောန် ==
ၜိုန်ရ မခၞံကၠောန်ဒၟံင် ဉာဏ်စိုတ် နွံကဵု ဖိုလ်ဇၞော်ကီုလေဝ်၊ အန္တရာဲ ကေုာံ ပြဿနာ စဳပၞောန် (Ethics) တအ်လေဝ် နွံဒၟံင်ရ။&lt;ref name=&quot;src5&quot; /&gt;

* '''ပရေင်ရုဲစှ် မွဲဒိုဟ်''' (Bias): ယဝ်ရ တင်ဂၞင် မစကာဗတောန်လဝ်ဂှ် နွံကဵု ပရေင်ရုဲစှ်မွဲဒိုဟ်မ္ဂး၊ သ္ဂုတ်သွာတ် စက်လေဝ် ဗၠေတ်မာန်ရ။
* '''ကမၠောန်အောန်စှ်ေ''' (Job Displacement): စက်တအ် ရေင်တၠုင်ကမၠောန် ဒၞာဲကောန်မၞိဟ်တုဲ၊ ပရေင်အောန်စှ်ေ ကမၠောန် ကတဵုဒှ်မာန်။
* '''ပရေင်စဵုဒၞာ''' (Security): မၞိဟ်ပရေအ်တအ် စကာ ဉာဏ်စက် သွက်ဂွံ ကၠောန်ပတိတ် လိက်ပရောဗၠေတ် (Fake news) ကေုာံ ဗက်ဟက် (Hacking) သၞောတ်တၞဟ်တၞဟ်။

== အနာဂတ် ==
အနာဂတ် မခၞံကၠောန်ဒၟံင် ဉာဏ်စိုတ် ဒှ်အရာမဇၞော်မောဝ်ဒၟံင် လၟိုန်အခိင်ရ။ တၠပညာတအ် ရန်တၟအ်လဝ် သွက်ဂွံ သြိုင်ခၞံ &quot;သၞောတ် လှဲလး&quot; (Artificial General Intelligence - AGI) မနွံကဵု ဉာဏ်တုပ်ကဵု ကောန်မၞိဟ် ပ္ဍဲအရာအိုတ်သီုရ။&lt;ref name=&quot;src5&quot; /&gt; သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် အန္တရာဲ အနာဂတ်မ္ဂး ပွမသၞေက်သၞဴ ကုသၞောတ်ဝ်စဳပၞောန် (AI Alignment) ဂှ် ဒှ်အရာမကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက်အဝေါင်မၞိဟ် ဂွံတန်တဴ ဗွဲမၜိုဟ်သြိုဟ်ရောင်။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[သိပ္ပံကောန်ပျူတာ]]
* [[ပရေင်လ္ၚတ် ဇြိုဟ်နက်]]
* [[အာလန် တူရိန်]]
* [[သၞောတ်ကောန်ပျူတာ]]
* [[ပရေင်ဆက်စၠောအ် သဘာဝ]]
* [[ကွတ်စက်]]

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = မခၞံကၠောန်ဒၟံင် ဉာဏ်စိုတ်
| title = [[မခၞံကၠောန်ဒၟံင် ဉာဏ်စိုတ်]]
| listclass = hlist
| group1 = သၞောတ် ကေုာံ နဲကဲ
| list1 =
* [[ပရေင်လ္ၚတ်ကေတ်စက်]]
* [[ကွန်ရက် နျူရယ်]]
* [[ပရေင်လ္ၚတ် ဇြိုဟ်နက်]]
* [[ပရေင်ဆက်စၠောအ် သဘာဝ]]
| group2 = လၟေင်ဝင်
| list2 =
* [[စၟဳစၟတ် တူရိန်]]
* [[ကောံသဘင် ဒါတ်မောတ်]]
* [[ရာသဳမုဟ်ကျာ ဉာဏ်စက်]]
| group3 = မဆက်စပ်
| list3 =
* [[သိပ္ပံကောန်ပျူတာ]]
* [[ကွတ်စက်]]
* [[ပရေင်ထတ်ယုက်စိုတ်]]
}}

{{DEFAULTSORT:မခဏံကလောနဒမံၚ ဉာဏစိုတ}}
[[Category:မခၞံကၠောန်ဒၟံင် ဉာဏ်စိုတ်]]
[[Category:သိပ္ပံကောန်ပျူတာ]]
[[Category:ကွတ်စက်]]
[[Category:လၟေင်ဝင် နဲကဲသိပ္ပံ]]
[[Category:သၞောတ်ပညာ]]
[[Category:စဳပၞောန်]]
[[Category:အနာဂတ်ဗေဒ]]</text>
      <sha1>c8qbr8utu01s4ccpmx9qr2n0ty9s64z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59746</id>
      <parentid>59728</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T08:44:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59746</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17827" sha1="ebzqzrq5gh04p1ha9n9rhvv87f49pf2" xml:space="preserve">{{Infobox technology
| name = မခၞံကၠောန်ဒၟံင် ဉာဏ်စိုတ်
| logo = 
| image = Artificial Intelligence in Manufacturing.jpg
| caption = သင်္ကေတ ပရေင်ကၠောန်ၜိုတ် မခၞံကၠောန်ဒၟံင် ဉာဏ်စိုတ် ပ္ဍဲကမၠောန်စက်
| genre = သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ
| originator = အာလန် တူရိန် (Alan Turing) ကေုာံ ဂျောန် မက်ကာတဳ (John McCarthy)
| year = ၁၉၅၆
| standard = သၞောတ်ကောန်ပျူတာ မချပ်ဇန်မာန်
}}

'''မခၞံကၠောန်ဒၟံင် ဉာဏ်စိုတ်''' (Artificial Intelligence, AI) မ္ဂး လညာတ်ဉာဏ် မကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု စက် ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောတ်ကောန်ပျူတာတအ်ရ။ တၞဟ်ခြာလ္တူ ဉာဏ်သဘာဝ မနွံပ္ဍဲကောန်မၞိဟ် ကေုာံ တိရစ္ဆာန်တအ်တုဲ၊ ပညာဏအ် လ္ၚတ်စၟဳစၟတ် ဗီုလဵုစက်တအ် ကၠိုဟ်ခၠင်၊ ချပ်ဇန် ကေုာံ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ဗွဲမဇေတ်ဇေတ်မာန်ရ။ လ္ၚတ်စၟဳစၟတ်ဏအ် ဒှ်ကဏ္ဍမွဲ ပ္ဍဲသိပ္ပံကောန်ပျူတာတုဲ သွက်ဂွံသြိုင်ခၞံ သၞောတ် မရေင်တၠုင်ကမၠောန် ညံင်ရဴကောန်မၞိဟ်မာန် တိုင်ပ္ကဴလဝ်ရ။&lt;ref name=&quot;src1&quot;&gt;{{cite book|author1=Russell, S. J. |author2=Norvig, P. |year=2020|title=Artificial Intelligence: A Modern Approach|publisher=Pearson|isbn=978-0134610993}}&lt;/ref&gt;

သၞောတ် မခၞံကၠောန်ဒၟံင် ဉာဏ်စိုတ် တအ် လၟုဟ်စကာဒၟံင် ပ္ဍဲအဝေါင်မၞိဟ် နာနာသာ်၊ သီုကဵု ပရေင်ဂၠာဲတင်ဂၞင် (Search engines)၊ သၞောတ်မကဵုကသပ် (Recommendation systems) ဗီု ယူတူ (YouTube) ကေုာံ အမေဇြောန် (Amazon)၊ ပရေင်ကၠိုဟ်အရေဝ်မၞိဟ် (Natural language understanding) ဗီု သဳရဳ (Siri) ကေုာံ အလက်သာ (Alexa)၊ ကွတ်စက် မစကာအလဵုအလဵု (Autonomous vehicles)၊ ကေုာံ သၞောတ်မကၠောန်ပတိတ်ရုပ် ကေုာံ လိက် (Generative tools) ဗီု ချက်ဂျဳပဳတဳ (ChatGPT) တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;src4&quot;&gt;{{cite book|author1=Goodfellow, I. |author2=Bengio, Y. |author3=Courville, A. |year=2016|title=Deep Learning|publisher=MIT Press|isbn=978-0262035613}}&lt;/ref&gt; ဉာဏ်စက်ဏအ် ဗိုင်ရီုဗင် ပ္ဍဲအရာမသောင်ကလး ပြဿနာဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ မရေင်တၠုင် ကမၠောန်လၟေင်တ္ၚဲ ဗွဲမလောဲသွာမာန်ရ။

== လၟေင်ဝင် ==
ဝင် မခၞံကၠောန်ဒၟံင် ဉာဏ်စိုတ် စကတဵုဒှ် နူအခိင်ကာလ ခေတ်ဂရိတြေံမ္ဂးလေဝ်၊ ပရေင်လ္ၚတ် သိပ္ပံဗွဲမဇေတ်ဇေတ် စကတဵုဒှ် ပ္ဍဲလဒေါဝ် အေဒဳ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၀ အာလန် တူရိန် (Alan Turing) မချူလဝ် လိက် &quot;Computing Machinery and Intelligence&quot; တုဲ သၟာန်လဝ် ဒဒှ်ရ စက်တအ် ချပ်မာန်ဟာ။ ညးဖန်ဗဒှ်လဝ် &quot;စၟဳစၟတ် တူရိန်&quot; (Turing Test) သွက်ဂွံၜတ်ကၞာတ် ဉာဏ်စက်ရ။&lt;ref name=&quot;src3&quot;&gt;{{cite journal|author=Turing, A.|year=1950|title=Computing Machinery and Intelligence|journal=Mind|volume=59|issue=236|pages=433–460|doi=10.1093/mind/LIX.236.433}}&lt;/ref&gt; 

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၆ ပ္ဍဲကောံသဘင် ဒါတ်မောတ် (Dartmouth Workshop) ဂျောန် မက်ကာတဳ (John McCarthy) စကာလဝ် ဝေါဟာရ &quot;Artificial Intelligence&quot; အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ်တုဲ ဒက်ပ္တန်ကၠုင် သၞောတ်ပညာဏအ် နကဵုကဏ္ဍတၟေင်မွဲရ။&lt;ref name=&quot;src2&quot;&gt;{{cite web|author=McCarthy, J.|year=1956|title=A Proposal for the Dartmouth Summer Research Project on Artificial Intelligence|url=http://www-formal.stanford.edu/jmc/history/dartmouth/dartmouth.html}}&lt;/ref&gt; ကြဴနူဂှ် အခိင် &quot;မခၞံကၠောန်ဒၟံင် ဉာဏ်စိုတ် ရာသဳမုဟ်ကျာ&quot; (AI Winter) ကတဵုဒှ်လဝ် ၜါဝါ ဟိုတ်နူ သြန်ဘဏ္ဍာ အောန်စှ်ေအာရ။ ဆဂး ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၂ နဲကဲ &quot;ပရေင်လ္ၚတ် ဇြိုဟ်နက်&quot; (Deep Learning) ကတဵုဒှ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်တုဲ ကဏ္ဍဏအ် ကလေင်ဂျိုင်တိုန် ဗွဲမမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ပၠန်ရ။

== တိုင်ပ္ကဴ ကေုာံ သၞောတ် ==
တိုင်ပ္ကဴ အဓိက မခၞံကၠောန်ဒၟံင် ဉာဏ်စိုတ် နွံပ္ဍဲအရာ မကဵုစက်တအ် ကၠိုဟ်ခၠင်၊ ချပ်ဇန် ကေုာံ ရေင်တၠုင်ကမၠောန် ညံင်ကောန်မၞိဟ်တအ်မာန်ရ။ တိုင်ပ္ကဴတအ် ပါ်လဝ် နကဵု လစွံစိုတ် (Reasoning)၊ တင်ဂၞင်လညာတ် (Knowledge representation)၊ ဖျေဟ်ဗီုပြင် (Planning)၊ ပရေင်လ္ၚတ် (Learning)၊ ကေုာံ ဆက်စၠောအ် (Communication) ရ။

စပ်ကဵု သၞောတ်မ္ဂး နွံၜါပြကာ အဓိကရ။
# '''သၞောတ် က္ဍန်''' (Narrow AI): သၞောတ်မလ္ၚတ် ကေုာံ ရေင်တၠုင် ကမၠောန်မွဲသာ်ဓဝ် (ဥပမာ - ဝေင်စှ်ေစရာဲ၊ စၟဳစၟတ် မုက်ရုပ်)။
# '''သၞောတ် လှဲလး''' (General AI): သၞောတ် မနွံကဵု ဉာဏ်တုပ်ကဵု ကောန်မၞိဟ် မပြံင်လှာဲစကာမာန် ဇၟာပ်ကဏ္ဍ (စဵုကဵုလၟုဟ် ဟွံဂွံအံင်ဇၞးဏီ)။&lt;ref name=&quot;src5&quot;&gt;{{cite book|author=Bostrom, N.|year=2014|title=Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0198739838}}&lt;/ref&gt;

== နဲကဲ ကေုာံ ကိရိယာဂမၠိုင် ==
သွက်ဂွံ သြိုင်ခၞံ ဉာဏ်စက်မ္ဂး ဒးစကာ နဲကဲသင်္ချာ ကေုာံ ကိရိယာနာနာသာ်ရ။ လၟေင်ကမၠောန် မကော်စ အလ်ဂဝ်ရဳသမ် (Algorithms) တအ် စကာဒၟံင် သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် တင်ဂၞင်ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ အဓိက ကိရိယာ ကေုာံ သၞောတ်
|-
! ယၟု နဲကဲ !! သဘဴဓဝ် !! ပရေင်စကာ
|-
| မလ္ၚတ်ကေတ်စက် (Machine Learning) || ဒုင်သဇိုင် ကုတင်ဂၞင်တုဲ လ္ၚတ်ကေတ် အလဵုအလဵု || သၞောတ်ကဵုကသပ်၊ စၟဳစၟတ်ရုပ်
|-
| ကွန်ရက် နျူရယ် (Neural Networks) || ညံင်ရဴ ကွန်ရက် က္ဍဟ်မၞိဟ် မနွံကဵု လေယာဂမၠိုင် || ပရေင်လ္ၚတ် ဇြိုဟ်နက် (Deep Learning)
|-
| ပရေင်ဆက်စၠောအ် သဘာဝ (NLP) || လ္ၚတ် သဒ္ဒါ ကေုာံ အရေဝ်မၞိဟ် || ကၠာဲဘာသာ၊ စက်ဟီုအရေဝ် (Chatbots)
|}

== ပရေင်လ္ၚတ် ကေုာံ လညာတ် ==
ပ္ဍဲကဏ္ဍ မခၞံကၠောန်ဒၟံင် ဉာဏ်စိုတ် ပရေင်လ္ၚတ်ကေတ်စက် (Machine Learning) ဂှ် ကိစ္စဇၞော်အိုတ်ရ။ ဍေံဟွံဒးချူလဝ် ကောဒ် (Code) ဗွဲမကၠးဖ္ဍး သွက်ဇၟာပ်ကမၠောန်၊ ဆဂး ဍေံဗတောန်ကေတ် နူကဵု တင်ဂၞင် (Data) တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt; နဲကဲဗတောန် နွံပိသာ်ရ:
* '''ဗတောန် မနွံကဵု အစာ''' (Supervised Learning): ကဵုလဝ် တင်ဂၞင် မနွံကဵု သွဟ်တုဲ ဗတောန်။
* '''ဗတောန် ဟွံမွဲကဵု အစာ''' (Unsupervised Learning): စၟဳစၟတ် တင်ဂၞင် ဟွံမွဲကဵု သွဟ်တုဲ ဂၠာဲဗီုပြင်။
* '''ဗတောန် နကဵု ပရေင်ဒုင်စသိုင်''' (Reinforcement Learning): ကၠောန်ဗၠေတ်မ္ဂး ဒုင်ဒုဟ်၊ ကၠောန်ဒးမ္ဂး ကဵုလာပ် တုဲ ဗတောန်အာ။

== ပရေင်ဆက်စၠောအ် သဘာဝ ==
ပရေင်ဆက်စၠောအ် သဘာဝ (Natural Language Processing, NLP) ဒှ်ကဏ္ဍ မကဵုစက်တအ် ကၠိုဟ်၊ ချူ၊ ကေုာံ ဟီု အရေဝ်ကောန်မၞိဟ်တအ်မာန်ရ။ နဲကဲဏအ် ပြံင်လှာဲလဝ် ဗီုပိုဲမဆက်စၠောအ် ကုကောန်ပျူတာ ပ္ဍဲလၟေင်ဘဝတ္ၚဲယးရ။&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;

=== လၟေင်ကမၠောန် အဓိက ===
* '''ကၠာဲဘာသာ''' (Machine Translation): ကၠာဲအရေဝ် နူဘာသာမွဲ ဇရေင်ဘာသာမွဲ (ဥပမာ - ဂူဂယ် ကၠာဲဘာသာ)။
* '''ကၠောန်ပတိတ် လိက်''' (Text Generation): သၞောတ် ချက်ဂျဳပဳတဳ (ChatGPT) မချူလိက်၊ ကဵုသွဟ် ဗွဲမဇေတ်ဇေတ်။
* '''စၟဳစၟတ် လစွံစိုတ်''' (Sentiment Analysis): လ္ၚတ် လိက်တုဲ ကၠိုဟ်ခၠင် စိုတ်ဓာတ် ညးမချူလဝ်။

== လညာတ်မတ် ကေုာံ ကွတ်စက် ==
လညာတ်မတ် စက် (Computer Vision) ကဵု ကွတ်စက် (Robotics) တအ် ဒှ်လစှ်ေ မခၞံကၠောန်ဒၟံင် ဉာဏ်စိုတ် မကဵုသမ္တီ ကုပွဳပွူသဘာဝရ။ 
လညာတ်မတ် စက် လ္ၚတ် ဗီုရုပ် ကေုာံ ဝဳဒဳယောတုဲ သောင်ကလးမာန်ရ။ ပ္ဍဲကဏ္ဍ ကွတ်စက်မ္ဂး ဉာဏ်စက်တအ် ထိင်ဒဝ် ကိရိယာ စက်ဂမၠိုင် သွက်ဂွံကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲစက်ရုံ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲဒေသတၞဟ်တၞဟ် မနွံကဵု အန္တရာဲရ။&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt; ကွတ်စက် မပတိတ်လဝ် မပ္တံကဵု ဒရုန်း (Drones) ကေုာံ ကွဳစက် ဟွံမွဲကဵု သၟာဒဳ (Self-driving cars) တအ် ပြံင်လှာဲလဝ် သၞောတ်ပရေင်ဆက်စၠောအ်ရ။

== ပရေင်စကာ ကေုာံ ဖိုလ် ==
ဖိုလ် မခၞံကၠောန်ဒၟံင် ဉာဏ်စိုတ် ဍိုက်ပေင်ဒၟံင် ပ္ဍဲအဝေါင်မၞိဟ် လၟုဟ်ရ။
* '''ပရေင်ထတ်ယုက်''': စၟဳစၟတ် ယဲ ကေုာံ ဂၠာဲဂဥုဲတၟိ ဗွဲမပြဟ်မာန်။
* '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ်''': သၞောတ်ဘဏ်တအ် စကာ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဒုဟ်ကမၠတ် ကေုာံ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ပရေင်ဗွဝ်စတော့ (Stock)။
* '''ပရေင်ပညာ''': ကဵုပေဲါဗတောန် မကိတ်ညဳ ကုကွးဘာ ညးမွဲပ္ဍဲမွဲ။
* '''ပရေင်တဵုလွဳ''': စၟဳစၟတ် အခိင်ရာသဳ ကေုာံ ထိင်ဒဝ် တၞံဆု ညံင်ဂွံပတိတ်သြောအ်ဂၠိုင်။

== အန္တရာဲ ကေုာံ စဳပၞောန် ==
ၜိုန်ရ မခၞံကၠောန်ဒၟံင် ဉာဏ်စိုတ် နွံကဵု ဖိုလ်ဇၞော်ကီုလေဝ်၊ အန္တရာဲ ကေုာံ ပြဿနာ စဳပၞောန် (Ethics) တအ်လေဝ် နွံဒၟံင်ရ။&lt;ref name=&quot;src5&quot; /&gt;

* '''ပရေင်ရုဲစှ် မွဲဒိုဟ်''' (Bias): ယဝ်ရ တင်ဂၞင် မစကာဗတောန်လဝ်ဂှ် နွံကဵု ပရေင်ရုဲစှ်မွဲဒိုဟ်မ္ဂး၊ သ္ဂုတ်သွာတ် စက်လေဝ် ဗၠေတ်မာန်ရ။
* '''ကမၠောန်အောန်စှ်ေ''' (Job Displacement): စက်တအ် ရေင်တၠုင်ကမၠောန် ဒၞာဲကောန်မၞိဟ်တုဲ၊ ပရေင်အောန်စှ်ေ ကမၠောန် ကတဵုဒှ်မာန်။
* '''ပရေင်စဵုဒၞာ''' (Security): မၞိဟ်ပရေအ်တအ် စကာ ဉာဏ်စက် သွက်ဂွံ ကၠောန်ပတိတ် လိက်ပရောဗၠေတ် (Fake news) ကေုာံ ဗက်ဟက် (Hacking) သၞောတ်တၞဟ်တၞဟ်။

== အနာဂတ် ==
အနာဂတ် မခၞံကၠောန်ဒၟံင် ဉာဏ်စိုတ် ဒှ်အရာမဇၞော်မောဝ်ဒၟံင် လၟိုန်အခိင်ရ။ တၠပညာတအ် ရန်တၟအ်လဝ် သွက်ဂွံ သြိုင်ခၞံ &quot;သၞောတ် လှဲလး&quot; (Artificial General Intelligence - AGI) မနွံကဵု ဉာဏ်တုပ်ကဵု ကောန်မၞိဟ် ပ္ဍဲအရာအိုတ်သီုရ။&lt;ref name=&quot;src5&quot; /&gt; သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် အန္တရာဲ အနာဂတ်မ္ဂး ပွမသၞေက်သၞဴ ကုသၞောတ်ဝ်စဳပၞောန် (AI Alignment) ဂှ် ဒှ်အရာမကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက်အဝေါင်မၞိဟ် ဂွံတန်တဴ ဗွဲမၜိုဟ်သြိုဟ်ရောင်။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[သိပ္ပံကောန်ပျူတာ]]
* [[ပရေင်လ္ၚတ် ဇြိုဟ်နက်]]
* [[အာလန် တူရိန်]]
* [[သၞောတ်ကောန်ပျူတာ]]
* [[ပရေင်ဆက်စၠောအ် သဘာဝ]]
* [[ကွတ်စက်]]

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = မခၞံကၠောန်ဒၟံင် ဉာဏ်စိုတ်
| title = [[မခၞံကၠောန်ဒၟံင် ဉာဏ်စိုတ်]]
| listclass = hlist
| group1 = သၞောတ် ကေုာံ နဲကဲ
| list1 =
* [[ပရေင်လ္ၚတ်ကေတ်စက်]]
* [[ကွန်ရက် နျူရယ်]]
* [[ပရေင်လ္ၚတ် ဇြိုဟ်နက်]]
* [[ပရေင်ဆက်စၠောအ် သဘာဝ]]
| group2 = လၟေင်ဝင်
| list2 =
* [[စၟဳစၟတ် တူရိန်]]
* [[ကောံသဘင် ဒါတ်မောတ်]]
* [[ရာသဳမုဟ်ကျာ ဉာဏ်စက်]]
| group3 = မဆက်စပ်
| list3 =
* [[သိပ္ပံကောန်ပျူတာ]]
* [[ကွတ်စက်]]
* [[ပရေင်ထတ်ယုက်စိုတ်]]
}}

{{DEFAULTSORT:မခဏံကလောနဒမံၚ ဉာဏစိုတ}}
[[Category:သိပ္ပံကောန်ပျူတာ]]
[[Category:ကွတ်စက်]]
[[Category:လၟေင်ဝင် နဲကဲသိပ္ပံ]]
[[Category:သၞောတ်ပညာ]]
[[Category:စဳပၞောန်]]
[[Category:အနာဂတ်ဗေဒ]]</text>
      <sha1>ebzqzrq5gh04p1ha9n9rhvv87f49pf2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ယဲစိုတ်စံၚ်တူ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13147</id>
    <revision>
      <id>59729</id>
      <timestamp>2026-11-03T15:24:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58513-48</username>
        <id>5783</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox medical condition | name            = ယဲစိုတ်စံၚ်တူ | synonyms        = ယဲစိုတ်ဟွံမိပ်မြဟ်၊ စိုတ်ဍိုန်လျ၊ ယဲစံၚ်တူ | image           = Vincent Willem van Gogh 002.jpg | alt             = ကဝေၚ်ရုပ်မၞိဟ်တြုံ မဂဇအ်ဒၟံၚ် နကဵုစိုတ်စ...&quot;</comment>
      <origin>59729</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30628" sha1="j9nkmfobek3y2n4zgcr0krext9nftia" xml:space="preserve">{{Infobox medical condition
| name            = ယဲစိုတ်စံၚ်တူ
| synonyms        = ယဲစိုတ်ဟွံမိပ်မြဟ်၊ စိုတ်ဍိုန်လျ၊ ယဲစံၚ်တူ
| image           = Vincent Willem van Gogh 002.jpg
| alt             = ကဝေၚ်ရုပ်မၞိဟ်တြုံ မဂဇအ်ဒၟံၚ် နကဵုစိုတ်စံၚ်တူ
| caption         = ရုပ်ကသူ ''ညးမစံၚ်တူ (At Eternity's Gate)'' ချူလဝ် နကဵု ဝိန်သေန် ဗေန် ဂံက် (&lt;!-- spelling unconfirmed --&gt;ဝိန်သေန် ဗေန် ဂံက်; Vincent van Gogh) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၉၀
| pronounce       = 
| specialty       = [[သိပ္ပံပရေၚ်စိုတ်ဓာတ်]] (Psychiatry)
| symptoms        = စိုတ်ဟွံမိပ်မြဟ် ဗွဲမလောန်၊ လေၚ်အာ အာရီု ပ္ဍဲကမၠောန်၊ ဇြဟတ်အောန်စှ်ေ၊ ဒုၚ်စသိုၚ်အောန်ၚုဟ်မး
| complications   = ပွမဂစာန်ဂစိုတ်ဇကု၊ ယဲဇကုကာယ၊ ဒဒှ်မစောဲဂဥုဲၜူမာဲ
| onset           = အာယုက် ၂၀ စဵုကဵု ၃၀ (ဗွဲမဂၠိုၚ်)
| duration        = ဂၠိုၚ်နူ ၜါသတ္တဟ စဵုကဵု လၟေၚ်သၞာံ
| types           = 
| causes          = မျိုးရိုးဗဳဇ၊ ပွဳပွူသဘာဝ၊ ပရေၚ်စိုတ်ဓာတ် ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ
| risks           = လၟေၚ်ဘဝမစံၚ်တူ၊ ပရေၚ်ဒုၚ်စသိုၚ်မဂိသကေဝ် ဗွဲမလောန်
| diagnosis       = ပွမစၟဳစၟတ် နကဵုသၞောတ် DSM-5 ကေုာံ အစာယဲစိုတ်
| prevention      = ပွမထိၚ်ဒဝ် စိုတ်ထဍိုန်ဍိုန်၊ ပရေၚ်လၟေၚ်ဘဝမဒးရး
| treatment       = ပွမလွဳလွတ် နကဵုကသပ်စိုတ်၊ ဂဥုဲလွဳယဲစိုတ်
| medication      = ဂဥုဲစဵုဒၞာစိုတ်စံၚ်တူ (Antidepressants)
| prognosis       = ယဝ်လွဳလွတ်ဒးရးမ္ဂး ထတ်ယုက်ကၠုၚ်မာန်
| frequency       = လၟိဟ်မၞိဟ် ၂၈၀ ပြကောဋိကိုဋ် ပ္ဍဲဂၠးတိ
| deaths          = လၟိဟ်မၞိဟ် ၇၀၀,၀၀၀ ဇၟာပ်သၞာံ ဟိုတ်နူဂစိုတ်ဇကု
}}

ယဲစိုတ်စံၚ်တူ (အၚ်္ဂလိက်: Major depressive disorder, MDD) မ္ဂးဂှ် ဒှ်ယဲပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ် မကတဵုဒှ်လညာတ်စိုတ်ဟွံမိပ်မြဟ်၊ လေၚ်အာအာရီု ပ္ဍဲအရာမကေၚ်မိပ်ဇြိပ်တအ် ကေုာံ ပွမဒုၚ်စသိုၚ်လညာတ်ဟွံမဲကဵုၚုဟ်မးတအ် ဗွဲမလောန်ကွေံကွေံရ။ ယဲဏအ်ဂှ် ပလီုပလာ်ကဵု လၟေၚ်လညာတ်၊ ပရေၚ်ဒုၚ်စသိုၚ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် မကၠောန်ၜိုတ် ပ္ဍဲလၟေၚ်ဘဝတ္ၚဲယးရ။ ညးမဒှ်ယဲတအ် ဆဵုဂဗ တၚ်ဝါတ်ဂါတ် ပ္ဍဲအရာမကၠောန်ကမၠောန်၊ ပရေၚ်ကတ်လ္ၚတ်၊ ပွမဆက်စၠောအ် ကုမၞိဟ်တၞဟ် ကေုာံ ကိစ္စစသုၚ်တိပ်သၠိၚ်တအ်ကီုရ။&lt;ref name=&quot;dsm5&quot;&gt;{{cite book |author=American Psychiatric Association |year=2013 |title=Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders |edition=5th |publisher=American Psychiatric Publishing |isbn=978-0-89042-555-8}}&lt;/ref&gt; ယဲဏအ်ဂှ် ဟွံသေၚ်ဆ ပရေၚ်စိုတ်ဍိုန်လျမွဲခဏဓဝ်ရ၊ ဍေံဒှ်အကာဲအရာမစၟတ်သမ္တီလဝ် နကဵုသိပ္ပံပရေၚ်စိုတ်ဓာတ်တုဲ ဒးကေတ်အခိၚ်လွဳလွတ် ဗွဲမလအ်လရ။&lt;ref name=&quot;who2017&quot;&gt;{{cite web |author=World Health Organization |year=2017 |title=Depression and Other Common Mental Disorders: Global Health Estimates |url=https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/254610/WHO-MSD-MER-2017.2-eng.pdf |publisher=WHO}}&lt;/ref&gt;

ယဲစိုတ်စံၚ်တူဏအ်ဂှ် ဒှ်ယဲမလေပ်ကတဵုဒှ်ဂၠိုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိပိုဲဏအ်တုဲ၊ အတိုၚ်စၟတ်သမ္တီ ဂကောံထတ်ယုက်ဂၠးတိမ္ဂး မၞိဟ်ၜိုတ် ၂၈၀ ပြကောဋိကိုဋ် ဒးဒုၚ်စသိုၚ်ဒၟံၚ် ယဲဏအ်ရ။&lt;ref name=&quot;kessler2013&quot;&gt;{{cite journal |author1=Kessler RC |author2=Bromet EJ |year=2013 |title=The epidemiology of depression across cultures |journal=Annual Review of Public Health |volume=34 |pages=119–138 |doi=10.1146/annurev-publhealth-031912-114409}}&lt;/ref&gt; ယဲဏအ် မလေပ်ကတဵုဒှ်မာန် ပ္ဍဲဇၟာပ်အာယုက်၊ သီုကဵု ကောန်ၚာ် ကေုာံ မၞိဟ်ဇၞော်တအ်ရ။ ပွမစၟဳစၟတ်ယဲဏအ်ဂှ် ပသဇိုၚ်လ္တူ သၚ်္ကေတ မကတဵုဒှ်ဒၟံၚ် လလအ်ၜါသတ္တဟ ကေုာံ လ္တူနူဂှ်ရ။ ဟိုတ်မကတဵုဒှ်ယဲဏအ်ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံၚ် ကုမျိုးရိုးဗဳဇ၊ ပွဳပွူသဘာဝ ကေုာံ လၟေၚ်အာပြုပြေၚ် ဇဳဝကမ္မ ပ္ဍဲက္ဍဟ် မပ္တံကဵု ဓါတ်နိရဝ်တြာန်သမာတ်တာ (neurotransmitters) တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;belmaker2008&quot;&gt;{{cite journal |author1=Belmaker RH |author2=Agam G |year=2008 |title=Major depressive disorder |journal=New England Journal of Medicine |volume=358 |issue=1 |pages=55–68 |doi=10.1056/NEJMra073096}}&lt;/ref&gt; ပွမခၞံကၠောန်ဒၟံၚ် ယဲစိုတ်စံၚ်တူဏအ်ဂှ် ဒှ်အရာမကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံကလေၚ်သိုၚ်ခၞံ ဘဝမနွံကဵုတသိုက် ကေုာံ ပွမဖအောန်ဖျေဟ် လၟိဟ်မၞိဟ်မဂစိုတ်ဇကု ပ္ဍဲအဝေါၚ်မၞိဟ်တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;who2017&quot; /&gt;

နဲကဲမခၞံကၠောန် ကေုာံ လွဳလွတ်ယဲစိုတ်စံၚ်တူဂှ် နွံနာနာသာ်ရ။ လွဳလွတ်နကဵု ကသပ်စိုတ် မပ္တံကဵု နဲကဲသမ္တီအခိုက်အလိုက် (Cognitive-behavioral therapy) ကေုာံ ပွမသုၚ်စောဲ ဂဥုဲ (antidepressants) တအ်ဂှ် ဒှ်နဲကဲအဓိကရ။&lt;ref name=&quot;cuijpers2013&quot;&gt;{{cite journal |author1=Cuijpers P |author2=Berking M |author3=Andersson G |author4=Quigley L |author5=Kleiboer A |year=2013 |title=A meta-analysis of cognitive-behavioural therapy for adult depression |journal=Psychological Medicine |volume=43 |issue=1 |pages=3–14 |doi=10.1017/S003329171200216X}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲလၟေၚ်ဘဝတ္ၚဲယး ပွမလ္ၚတ် ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ် ကေုာံ ပွမကဵုဇြဟတ်စိုတ်ဂှ်လေဝ် ရီုဗၚ်ကဵု ညးမဒှ်ယဲတအ် ညံၚ်ဂွံတိတ်ဗၠး နူဘဝမစံၚ်တူမာန်ရ။ ဗွဲမဂၠိုၚ်မ္ဂး ပွမဆက်စၠောအ်လွဳလွတ် ကုအစာသိပ္ပံစိုတ်ဓာတ် ကေုာံ ပွမမၚ်မွဲထတ်ယုက်ကာယတအ်ဂှ် သီုၜါပြကာ သ္ဒးရေၚ်တၠုၚ်အာ ညဳညဳသာသာရ။&lt;ref name=&quot;belmaker2008&quot; /&gt;

== လက်သန် ကေုာံ သၚ်္ကေတ ==

ယဲစိုတ်စံၚ်တူဂှ် ထ္ၜးကဵု လက်သန် ကေုာံ သၚ်္ကေတ နာနာသာ် ပ္ဍဲကဵုပရေၚ်စိုတ်ဓာတ်၊ ခန္ဓကာယ ကေုာံ ပရေၚ်ချပ်လညာတ်ပိုဲရ။ ညးမဒှ်ယဲတအ် ဗွဲမဂၠိုၚ်ဂှ် ဒုၚ်စသိုၚ်စိုတ်မလ္ၚုလ္ၚန် ကေုာံ ဟွံမဲကဵုဟိုတ်ဖိုလ်ရ။ အတိုၚ်မစၟတ်သမ္တီလဝ် ပ္ဍဲသၞောတ် DSM-5 မ္ဂး၊ လက်သန်တအ်ဏအ် ဒးကတဵုဒှ်ဒၟံၚ် ဇၟာပ်တ္ၚဲ ပ္ဍဲပွိုၚ် ၜါသတ္တဟ ဟွံသေၚ်မ္ဂး လ္တူနူဂှ်တုဲ၊ ဍေံဒးပလီုပလာ်ကဵု ပရေၚ်ကမၠောန်လၟိုန်တ္ၚဲ ညးမဒှ်ယဲတအ်ရ။&lt;ref name=&quot;dsm5&quot; /&gt; လညာတ်စိုတ်မပြံၚ်လှာဲအာဏအ်ဂှ် ကတဵုဒှ်ကဵု ပရေၚ်ဝါတ်ဂါတ် ဇၞော်ကဵုဇြဟတ် ပ္ဍဲအဝေါၚ်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေၚ်ဆက်ဆောံ ကုညးတၞဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;who2017&quot; /&gt;

=== လညာတ်စိုတ် ကေုာံ ပရေၚ်ဒုၚ်စသိုၚ် ===
လက်သန်အဓိက ပ္ဍဲယဲစိုတ်စံၚ်တူဂှ် ဒှ်ဒဒှ်မလေၚ်အာ အာရီုမိပ်မြဟ် ပ္ဍဲအရာမကေၚ်မိပ်ဇြိပ်လဝ် မပ္တံကဵု ဝါသနာ၊ ပရေၚ်ဝေၚ်ဒြဟတ် ကေုာံ ပရေၚ်ဆက်ဆောံမိတ်သဟာဲတအ်ရ။ ညးမဒှ်ယဲတအ် ဂွံဆဵုကေတ် ဒဒှ်မဒုၚ်စသိုၚ် ဇကုဟွံမဲကဵုၚုဟ်မး (worthlessness) ကေုာံ ပရေၚ်စောဲဒုဟ်လ္တူဇကုဇကု (guilt) ဗွဲမလောန်ရ။&lt;ref name=&quot;belmaker2008&quot; /&gt; ပရေၚ်ဒုၚ်စသိုၚ်ဏအ်ဂှ် မလေပ်ကတဵုဒှ်ကဵု စိုတ်ထဍိုန်ဍိုန်၊ ပွမလရိုအ်ယာံ ဟွံမဲကဵုဟိုတ်ဖိုလ် ကေုာံ ဒဒှ်မဟွံမဲကဵု ပရေၚ်အနာဂတ်တအ်ရ။ ညးလ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဟွံထ္ၜးကဵု ပရေၚ်စံၚ်တူ ဗွဲမပြာကတ်တုဲ ဆက်စၠောအ်ကဵု ပရေၚ်စိုတ်ဂိ၊ ဒေါသထတ် ကေုာံ ဒဒှ်မဟွံမိက်ဟီုအရေဝ် ကုညးတၞဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;cuijpers2013&quot; /&gt; ပရေၚ်စိုတ်ဓာတ်ဏအ် ယဝ်ရဟွံလွဳလွတ်မ္ဂး ကတဵုဒှ်ကၠုၚ် ကသပ်မမိက်ဂွံဂစိုတ်ဇကုမာန်ရ။&lt;ref name=&quot;dsm5&quot; /&gt;

=== လက်သန် ပ္ဍဲခန္ဓကာယ ===
ယဲစိုတ်စံၚ်တူဂှ် သီုခၞံကၠောန်ကဵု လက်သန် ပ္ဍဲခန္ဓကာယနာနာသာ်ရ။ လက်သန်မပြာကတ်အိုတ်ဂှ် ဒှ်ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ပ္ဍဲအရာမစသုၚ် ကေုာံ တိပ်သၠိၚ်ရ။ ညးလ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဟွံမိက်စစၞတုဲ ဇြဟတ်ယုတ်စှ်ေအာ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်တုဲ၊ ညးလ္ၚဵုပၠန်ဂှ် စစၞဂၠိုၚ်တိုန်တုဲ ဇကုသ္ဇိုၚ်တိုန်ကၠုၚ်ရ။&lt;ref name=&quot;dsm5&quot; /&gt; ပ္ဍဲအရာမတိပ်သၠိၚ်လေဝ် လ္ၚဵုဂှ် သၠိၚ်ဟွံစှ်ေ (insomnia) တုဲ လ္ၚဵုဂှ် သၠိၚ်ဂၠိုၚ်လောန်အာ (hypersomnia) ရ။ ခန္ဓကာယဂှ်လေဝ် လေၚ်အာ ဇြဟတ်ကာယ၊ ဂိသကေဝ် ဟွံမဲကဵုဟိုတ် ကေုာံ ချဳဒရာၚ် ဍိုန်ဇကုအာ ဗွဲမပြာကတ်ရ။&lt;ref name=&quot;belmaker2008&quot; /&gt; လက်သန်ကာယတအ်ဏအ် ဗွဲမဂၠိုၚ်ဂှ် ကဵုသတိဟွံဒးတုဲ ကတဵုဒှ်အာ ယဲတၞဟ်တၞဟ်မာန်ရ။&lt;ref name=&quot;who2017&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ သၚ်္ကေတအဓိက မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲယဲစိုတ်စံၚ်တူ
|-
! သၚ်္ကေတ (Symptom) !! ပွမဗမံက်ထ္ၜး (Description) !! လၟိဟ်အခိၚ် (Duration)
|-
| စိုတ်ဟွံမိပ်မြဟ် (Depressed mood) || ဒုၚ်စသိုၚ် စိုတ်ဟောံ၊ လရိုအ်ယာံ ကေုာံ လ္ၚုလ္ၚန်။ || လၟိုန်တ္ၚဲ (အောန်အိုတ် ၂ သတ္တဟ)
|-
| လေၚ်အာအာရီု (Anhedonia) || ဟွံမိပ်ဇြိပ် ပ္ဍဲအရာမကေၚ်ကၠောန်လဝ် နူကၠာတေံ။ || လၟိုန်တ္ၚဲ
|-
| ပြံၚ်လှာဲ ပ္ဍဲအရာစသုၚ် ကေုာံ လျိုၚ်ကာယ || ဒှ်အာ လျိုၚ်ယုတ်စှ်ေ ဟွံသေၚ်မ္ဂး သ္ဇိုၚ်တိုန် ၅% ကိုပ််ကၠာဟွံဖျေဟ်စိုတ်။ || ဇၟာပ်ဂိတု
|-
| တိပ်သၠိၚ် ဟွံမဲကဵုစဳပၞောန် || သၠိၚ်ဟွံစှ်ေ ဟွံသေၚ်မ္ဂး သၠိၚ်လောန်အာ။ || ကြပ်ဇၟာပ်တ္ၚဲ
|-
| ဇြဟတ်ဍိုန်လျ (Fatigue) || ဟွံမဲကဵု ဇြဟတ်ကာယ သွက်ဂွံကၠောန်ကမၠောန်။ || ကြပ်ဇၟာပ်တ္ၚဲ
|}

=== လက်သန် ပ္ဍဲကောန်ၚာ် ကေုာံ မၞိဟ်အာယုက်ဇၞော် ===
လက်သန် ယဲစိုတ်စံၚ်တူဂှ် တၞဟ်ခြာဒၟံၚ် အကြာအာယုက်တၞဟ်တၞဟ်ရ။ ပ္ဍဲကောန်ၚာ် ကေုာံ သၟတ်တအ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုၚ် စိုတ်ဂိလောဲ၊ ထေဲလောဲ ကေုာံ ဟွံမိက်အာဘာတအ် ပြာကတ်ဒၟံၚ်ရ။ ညးတအ် ဂွံဆဵုကေတ် လက်သန်ခန္ဓကာယ မပ္တံကဵု ဗုၚ်ဂိ ကေုာံ က္ဍိုပ်ဂိတအ် ကၠာအိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;kessler2013&quot; /&gt; လပါ်မၞိဟ်အာယုက်ဇၞော်တအ်ပၠန်ဂှ် ပရေၚ်စံၚ်တူဏအ် မလေပ်ကတဵုဒှ် မွဲစွံ ကုယဲဝိုတ် (dementia) ကေုာံ ယဲကာယတၞဟ်တၞဟ်တုဲ စၟဳစၟတ်ဝါတ်ဂါတ်ကွေံကွေံရ။ ညးတအ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ဟွံဟီုပတိတ် ပရူစိုတ်ဟောံ ဆဂး တၚ်သမ္တီလီုလာ် ကေုာံ ဟွံမိက်ချဳဒရာၚ်တအ်ဂှ် ဒှ်လက်သန်အဓိကရ။&lt;ref name=&quot;belmaker2008&quot; /&gt; ပရေၚ်တၞဟ်ခြာဏအ်ဂှ် အစာယဲတအ် ဒးစွံသတိ ဗွဲမဇၞော်ရ။&lt;ref name=&quot;who2017&quot; /&gt;

== ဟိုတ်မကတဵုဒှ် ==

ယဲစိုတ်စံၚ်တူဂှ် ဟွံကတဵုဒှ်ကၠုၚ် နူကဵု ဟိုတ်မွဲဓဝ်ရ။ ဍေံဒှ်ကၠုၚ် ဟိုတ်နူ ပွမပံၚ်သၟဟ် မျိုးရိုးဗဳဇ၊ ပွဳပွူသဘာဝ၊ ပရေၚ်စိုတ်ဓာတ် ကေုာံ ဇဳဝဗေဒတအ်ရ။ အတိုၚ်မလ္ၚတ်လဝ်မ္ဂး ညးမနွံကဵု မျိုးရိုး မကေၚ်ဒှ်လဝ် ယဲဏအ် ပ္ဍဲဂကောံသ္ၚိကၟိန်ဂှ် အခေါၚ်မကတဵုဒှ်ယဲဏအ် ဂၠိုၚ်နူ ညးဓမ္မတာတအ် ၜိုတ် ၂ ဆ စဵုကဵု ၃ ဆရ။&lt;ref name=&quot;belmaker2008&quot; /&gt; လ္တူနူဂှ်ပၠန် အခိုက်အလိုက်လၟေၚ်ဘဝ ကေုာံ ပရေၚ်ဒုၚ်စသိုၚ် မဂိသကေဝ်လောန်တအ်ဂှ်လေဝ် ဒှ်ဟိုတ်မကော်ပၠောပ် ယဲစိုတ်စံၚ်တူဏအ်ကီုရ။&lt;ref name=&quot;kessler2013&quot; /&gt; ပွမလ္ၚတ် ဟိုတ်တအ်ဏအ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ဂှ် ကဵုဖဵုသွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ကေုာံ လွဳလွတ်ယဲဏအ် ဗွဲမလောန်ရ။&lt;ref name=&quot;who2017&quot; /&gt;

=== ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ မျိုးရိုးဗဳဇ ===
ပရေၚ်လ္ၚတ် သိပ္ပံဇဳဝဗေဒ ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ မျိုးရိုးဗဳဇဂှ် နွံသ္ၚိအၚ် ၜိုတ် ၃၇% စဵုကဵု ၄၀% သွက်ဂွံကတဵုဒှ် ယဲစိုတ်စံၚ်တူရ။ ဗဳဇလ္ၚဵုတအ်ဂှ် ပလီုပလာ်ကဵု လၟေၚ်အာပြုပြေၚ် ဓါတ် သေရဝ်တဝ်နိန် (serotonin transporter gene) ပ္ဍဲက္ဍဟ်တုဲ၊ ညးမနွံကဵု ဗဳဇဏအ်ဂှ် ယဝ်ရဆဵုဂဗ တၚ်ဝါတ်ဂါတ် ပ္ဍဲလၟေၚ်ဘဝမ္ဂး ကတဵုဒှ်ယဲဏအ် လောဲသွာရ။&lt;ref name=&quot;belmaker2008&quot; /&gt; လ္တူနူဂှ် ဓါတ်ဟဝ်မောန် မပ္တံကဵု ကဝ်တိဇြောဝ် (cortisol) မတိတ်ကၠုၚ် နူခန္ဓကာယ ပ္ဍဲအခိၚ်မဒှ်စိုတ်ထဍိုန်ဍိုန်တအ်ဂှ်လေဝ် ယဝ်ရနွံဂၠိုၚ်လောန်အာမ္ဂး ပလီုပလာ်ကဵု က္ဍဟ်လပါ် လၟေၚ်သမ္တီ ကေုာံ ပရေၚ်ဒုၚ်စသိုၚ်ရ။&lt;ref name=&quot;dsm5&quot; /&gt; ပွမပြံၚ်လှာဲ ပ္ဍဲလၟေၚ် ဇဳဝဗေဒဏအ်ဂှ် ဒှ်သဇိုၚ်အဓိက သွက်ဂွံလွဳလွတ် နကဵုဂဥုဲ (antidepressants) ရ။&lt;ref name=&quot;cuijpers2013&quot; /&gt;

=== ပွဳပွူသဘာဝ ကေုာံ လၟေၚ်ဘဝ ===
ပွဳပွူသဘာဝ ကေုာံ လၟေၚ်ဘဝ မကေၚ်ဆဵုဂဗလဝ်တအ်ဂှ်လေဝ် ဒှ်ဟိုတ်ဇၞော်မွဲ ပ္ဍဲအရာမကတဵုဒှ် ယဲစိုတ်စံၚ်တူရ။ ကောန်ၚာ် မဒးဒုၚ်ပျဲပျာံ၊ မဒးဒုၚ်ထောံကၠေံ ဟွံသေၚ်မ္ဂး မဆဵုဂဗ ပရေၚ်ဂိသကေဝ် ပ္ဍဲအခိၚ်ဍောတ်တ်တအ်ဂှ် အခေါၚ်မကတဵုဒှ်ယဲဏအ် ပ္ဍဲအခိၚ်ဇၞော်တိုန် နွံဂၠိုၚ်ကွေံကွေံရ။&lt;ref name=&quot;kessler2013&quot; /&gt; လ္တူနူဂှ် ပရေၚ်လေၚ်ဆောမ် မပ္တံကဵု မၞိဟ်မဆာန် ဒးချိုတ်အာ၊ ဒးတိတ်နူကမၠောန် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပရေၚ်ဝါတ်ဂါတ် လပါ်ပိုန်ဒြပ်တအ်ဂှ် ဒှ်ဟိုတ်မဖန်ဗဒှ် ယဲဏအ်ကီုရ။ ညးမဂျိုၚ်တန်တဴဒၟံၚ် ပ္ဍဲပွဳပွူ မဟွံမဲကဵု ပရေၚ်ဂီုကၠီု ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဂကောံမၞိဟ်မပါ်ခြာတအ်ဂှ်လေဝ် ဒးဒုၚ်စသိုၚ် ယဲဏအ် ဂၠိုၚ်နူညးတၞဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;who2017&quot; /&gt; ပွမစဵုဒၞာ ဟိုတ်တအ်ဏအ်ဂှ် အဓိကတန်တဴဒၟံၚ် လ္တူပရေၚ်ရီုဗၚ် ပ္ဍဲအဝေါၚ်မၞိဟ် ကေုာံ သ္ၚိကၟိန်ရ။&lt;ref name=&quot;dsm5&quot; /&gt;

=== ဟိုတ်နူ ယဲခန္ဓကာယ တၞဟ်တၞဟ် ===
ယဲစိုတ်စံၚ်တူဏအ် မလေပ်ကတဵုဒှ်ကၠုၚ် ဟိုတ်နူ ယဲခန္ဓကာယ တၞဟ်တၞဟ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဟိုတ်နူဂဥုဲမသုၚ်စောဲဒၟံၚ်တအ်ကီုရ။ ယဲမပ္တံကဵု ယဲကောန်တၟအ် (Heart disease)၊ ယဲကေန်သာ (Cancer) ကေုာံ ယဲဟဝ်မောန် (Thyroid disorders) တအ်ဂှ် ပလီုပလာ်ကဵု လၟေၚ်ဇဳဝကမ္မတုဲ ခၞံကၠောန်ကဵု ပရေၚ်စံၚ်တူရ။&lt;ref name=&quot;belmaker2008&quot; /&gt; လ္တူနူဂှ် ဂဥုဲလ္ၚဵု မပ္တံကဵု ဂဥုဲဖျေဟ်ဆီ၊ ဂဥုဲစဵုဒၞာစိုတ်ထဍိုန်ဍိုန်တအ်ဂှ် ယဝ်ရသုၚ်စောဲလအ်အာမ္ဂး ကတဵုဒှ်လက်သန်ယဲစိုတ်မာန်ရ။ ပွမသုၚ်စောဲ စၞဗၜူ ကေုာံ ဂဥုဲၜူမာဲတအ်ဂှ်လေဝ် ဒှ်ဟိုတ်မကဵုဒြဟတ် ကုယဲစိုတ်စံၚ်တူဏအ်ကီုရ။&lt;ref name=&quot;who2017&quot; /&gt; ပွမလွဳလွတ် ယဲခန္ဓကာယတအ်ဏအ် ကၠာအိုတ်ဂှ် ဒှ်သဇိုၚ်သွက်ဂွံ ဖအောန်ဖျေဟ် လက်သန်ယဲစိုတ်စံၚ်တူမာန်ရ။&lt;ref name=&quot;cuijpers2013&quot; /&gt;

== လၟေၚ်အာပြုပြေၚ် ကေုာံ ဇဳဝကမ္မ ==

လၟေၚ်အာပြုပြေၚ် ကေုာံ ဇဳဝကမ္မ (Pathophysiology) ပ္ဍဲယဲစိုတ်စံၚ်တူဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံၚ် ကုလၟေၚ်ကၠောန်ၜိုတ် ပ္ဍဲက္ဍဟ် ကေုာံ ဓါတ်အာရီုတအ် ဗွဲမဇၞော်ရ။ အတိုၚ်လညာတ် သိပ္ပံစိုတ်ဓာတ်မ္ဂး ယဲဏအ် ကတဵုဒှ်ကၠုၚ် ဟိုတ်နူ ဓါတ်နိရဝ်တြာန်သမာတ်တာ (neurotransmitters) တအ် ဟွံသၟဟ်အစောံ ပ္ဍဲက္ဍဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;belmaker2008&quot; /&gt; လ္တူနူဂှ်ပၠန် ပွမလ္ၚတ် ဗီုရုပ်က္ဍဟ် (Brain imaging) တအ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ အလၚ်အသံက်က္ဍဟ်လ္ၚဵု မပ္တံကဵု ဟိပ်ပဝ်ကာမ်ပါတ် (hippocampus) ကေုာံ အမေက်ဒါလာ (amygdala) တအ်ဂှ် ပြံၚ်လှာဲဒၟံၚ် ပ္ဍဲညးမဒှ်ယဲတအ်ရ။&lt;ref name=&quot;dsm5&quot; /&gt; ပွမကၠိုဟ်ခၠၚ် လၟေၚ်အာပြုပြေၚ်ဏအ်ဂှ် ကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံခၞံကၠောန် ဂဥုဲတၟိတၟိတအ်ရ။&lt;ref name=&quot;cuijpers2013&quot; /&gt;

=== ဓါတ်နိရဝ်တြာန်သမာတ်တာ ===
လညာတ်မပြာကတ်အိုတ် သွက်ယဲစိုတ်စံၚ်တူဂှ် ဒှ်လညာတ် &quot;မဝ်နဝ်အေမိန်&quot; (Monoamine hypothesis) ရ။ လညာတ်ဏအ် ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ ယဲစိုတ်စံၚ်တူ ကတဵုဒှ်ကၠုၚ် ဟိုတ်နူ ဓါတ်သေရဝ်တဝ်နိန် (serotonin)၊ နဝ်အေပဳနေဖရိန် (norepinephrine) ကေုာံ ဒဝ်ပါမိန် (dopamine) တအ် အောန်စှ်ေအာ ပ္ဍဲက္ဍဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;belmaker2008&quot; /&gt; ဓါတ်တအ်ဏအ်ဂှ် ထိၚ်ဒဝ်ကဵု ပရေၚ်ဒုၚ်စသိုၚ်၊ အာရီုစိုတ်၊ တိပ်သၠိၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ချဳဒရာၚ်တအ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ယဝ်ရ ဓါတ်တအ်ဏအ် ယုတ်လျစှ်ေအာမ္ဂး ညးမဒှ်ယဲတအ် ဒးဒုၚ်စသိုၚ် လက်သန် မပ္တံကဵု စိုတ်ဟောံ ကေုာံ ဇြဟတ်အောန်စှ်ေရ။ ဂဥုဲမလွဳယဲစိုတ် ဗွဲမဂၠိုၚ် (ဥပမာ- SSRIs) တအ်ဂှ် ကၠောန်ၜိုတ် သွက်ဂွံကလေၚ်ပတိုန် လၟိဟ်ဓါတ်တအ်ဏအ် ပ္ဍဲက္ဍဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;cuijpers2013&quot; /&gt; လညာတ်ဏအ် ဒှ်သဇိုၚ် သွက်အစာယဲတအ် ဂွံလွဳလွတ် ညးမဒှ်ယဲ နကဵုဂဥုဲ ဗွဲမစိုပ်တရဴရ။&lt;ref name=&quot;who2017&quot; /&gt;

=== အလၚ်အသံက် ပ္ဍဲက္ဍဟ် ===
ပွမလ္ၚတ် နကဵုစက် MRI ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ အလၚ်အသံက် က္ဍဟ်ညးမဒှ်ယဲတအ် နွံကဵု ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲရ။ အရာမပြာကတ်အိုတ်ဂှ် ဟိပ်ပဝ်ကာမ်ပါတ် (hippocampus) မဒှ်ဒၞာဲမထိၚ်ဒဝ် ပရေၚ်သမ္တီ ကေုာံ ပရေၚ်ဒုၚ်စသိုၚ်ဂှ် ဍောတ်စှ်ေအာရ။&lt;ref name=&quot;belmaker2008&quot; /&gt; ပွမဍောတ်စှ်ေဏအ် ဆက်စပ်ဒၟံၚ် ကုအခိၚ်လလအ် မဒှ်ယဲ ကေုာံ ပရေၚ်စိုတ်ထဍိုန်ဍိုန် (Stress) မကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲအခိၚ်ကၠာတေံရ။ တုဲပၠန် အမေက်ဒါလာ (amygdala) မဒှ်ဒၞာဲမကၠောန်ၜိုတ် လပါ်ပရေၚ်ဖေက်လကိုတ် ကေုာံ ဒေါသတအ်ဂှ် ချဳဒရာၚ်ဂၠိုၚ်လောန်အာတုဲ ညးမဒှ်ယဲတအ် ကတဵုဒှ် စိုတ်ဟွံတန်ကြန်ရ။&lt;ref name=&quot;dsm5&quot; /&gt; ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ အလၚ်အသံက်တအ်ဏအ်ဂှ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ယဲစိုတ်စံၚ်တူဂှ် ဒှ်ယဲမပလီုပလာ်ကဵု က္ဍဟ် ဗွဲမဇေတ်ဇေတ်ရ။&lt;ref name=&quot;who2017&quot; /&gt;

=== သၞောတ်အာရီု ကေုာံ ဟဝ်မောန် ===
သၞောတ်မွဲပၠန် မဆက်စပ်ဒၟံၚ် ကုယဲစိုတ်စံၚ်တူဂှ် ဒှ်သၞောတ် HPA (Hypothalamic-pituitary-adrenal axis) ရ။ သၞောတ်ဏအ်ဂှ် ပတိတ်ကဵု ဓါတ်ဟဝ်မောန် ကဝ်တိဇြောဝ် (cortisol) ပ္ဍဲအခိၚ်မဒှ် စိုတ်ထဍိုန်ဍိုန်ရ။ ပ္ဍဲညးမဒှ်ယဲတအ် သၞောတ်ဏအ် ချဳဒရာၚ်လောန်အာတုဲ ဓါတ်ကဝ်တိဇြောဝ် တိတ်ဂၠိုၚ်ဒၟံၚ် လၟိုန်အခိၚ်ရ။&lt;ref name=&quot;belmaker2008&quot; /&gt; ဓါတ်ကဝ်တိဇြောဝ် မနွံဂၠိုၚ်လောန်အာဂှ် ပလီုပလာ်ကဵု ကလာပ်ရုပ်အာရီု ပ္ဍဲက္ဍဟ်တုဲ ဖအောန်ဖျေဟ် အစောံမကလေၚ်သိုၚ်ခၞံ ကလာပ်ရုပ်တၟိတၟိ (Neuroplasticity) ရ။&lt;ref name=&quot;dsm5&quot; /&gt; ပွမကလေၚ်ထိၚ်ဒဝ် သၞောတ် HPA ညံၚ်ဂွံစိုပ် အကာဲအရာဓမ္မတာဂှ် ဒှ်တၚ်ရန်တၟအ် အဓိက ပ္ဍဲအရာမလွဳလွတ် ယဲစိုတ်စံၚ်တူ သီုလပါ်ဂဥုဲ ကေုာံ လပါ်ကသပ်စိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;cuijpers2013&quot; /&gt;

— continue: section 4 —</text>
      <sha1>j9nkmfobek3y2n4zgcr0krext9nftia</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59745</id>
      <parentid>59729</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T08:43:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59745</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30790" sha1="dza0smvk02rlgw8paq0k87c0mmp1cyb" xml:space="preserve">{{Infobox medical condition
| name            = ယဲစိုတ်စံၚ်တူ
| synonyms        = ယဲစိုတ်ဟွံမိပ်မြဟ်၊ စိုတ်ဍိုန်လျ၊ ယဲစံၚ်တူ
| image           = Vincent Willem van Gogh 002.jpg
| alt             = ကဝေၚ်ရုပ်မၞိဟ်တြုံ မဂဇအ်ဒၟံၚ် နကဵုစိုတ်စံၚ်တူ
| caption         = ရုပ်ကသူ ''ညးမစံၚ်တူ (At Eternity's Gate)'' ချူလဝ် နကဵု ဝိန်သေန် ဗေန် ဂံက် (&lt;!-- spelling unconfirmed --&gt;ဝိန်သေန် ဗေန် ဂံက်; Vincent van Gogh) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၉၀
| pronounce       = 
| specialty       = [[သိပ္ပံပရေၚ်စိုတ်ဓာတ်]] (Psychiatry)
| symptoms        = စိုတ်ဟွံမိပ်မြဟ် ဗွဲမလောန်၊ လေၚ်အာ အာရီု ပ္ဍဲကမၠောန်၊ ဇြဟတ်အောန်စှ်ေ၊ ဒုၚ်စသိုၚ်အောန်ၚုဟ်မး
| complications   = ပွမဂစာန်ဂစိုတ်ဇကု၊ ယဲဇကုကာယ၊ ဒဒှ်မစောဲဂဥုဲၜူမာဲ
| onset           = အာယုက် ၂၀ စဵုကဵု ၃၀ (ဗွဲမဂၠိုၚ်)
| duration        = ဂၠိုၚ်နူ ၜါသတ္တဟ စဵုကဵု လၟေၚ်သၞာံ
| types           = 
| causes          = မျိုးရိုးဗဳဇ၊ ပွဳပွူသဘာဝ၊ ပရေၚ်စိုတ်ဓာတ် ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ
| risks           = လၟေၚ်ဘဝမစံၚ်တူ၊ ပရေၚ်ဒုၚ်စသိုၚ်မဂိသကေဝ် ဗွဲမလောန်
| diagnosis       = ပွမစၟဳစၟတ် နကဵုသၞောတ် DSM-5 ကေုာံ အစာယဲစိုတ်
| prevention      = ပွမထိၚ်ဒဝ် စိုတ်ထဍိုန်ဍိုန်၊ ပရေၚ်လၟေၚ်ဘဝမဒးရး
| treatment       = ပွမလွဳလွတ် နကဵုကသပ်စိုတ်၊ ဂဥုဲလွဳယဲစိုတ်
| medication      = ဂဥုဲစဵုဒၞာစိုတ်စံၚ်တူ (Antidepressants)
| prognosis       = ယဝ်လွဳလွတ်ဒးရးမ္ဂး ထတ်ယုက်ကၠုၚ်မာန်
| frequency       = လၟိဟ်မၞိဟ် ၂၈၀ ပြကောဋိကိုဋ် ပ္ဍဲဂၠးတိ
| deaths          = လၟိဟ်မၞိဟ် ၇၀၀,၀၀၀ ဇၟာပ်သၞာံ ဟိုတ်နူဂစိုတ်ဇကု
}}

ယဲစိုတ်စံၚ်တူ (အၚ်္ဂလိက်: Major depressive disorder, MDD) မ္ဂးဂှ် ဒှ်ယဲပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ် မကတဵုဒှ်လညာတ်စိုတ်ဟွံမိပ်မြဟ်၊ လေၚ်အာအာရီု ပ္ဍဲအရာမကေၚ်မိပ်ဇြိပ်တအ် ကေုာံ ပွမဒုၚ်စသိုၚ်လညာတ်ဟွံမဲကဵုၚုဟ်မးတအ် ဗွဲမလောန်ကွေံကွေံရ။ ယဲဏအ်ဂှ် ပလီုပလာ်ကဵု လၟေၚ်လညာတ်၊ ပရေၚ်ဒုၚ်စသိုၚ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် မကၠောန်ၜိုတ် ပ္ဍဲလၟေၚ်ဘဝတ္ၚဲယးရ။ ညးမဒှ်ယဲတအ် ဆဵုဂဗ တၚ်ဝါတ်ဂါတ် ပ္ဍဲအရာမကၠောန်ကမၠောန်၊ ပရေၚ်ကတ်လ္ၚတ်၊ ပွမဆက်စၠောအ် ကုမၞိဟ်တၞဟ် ကေုာံ ကိစ္စစသုၚ်တိပ်သၠိၚ်တအ်ကီုရ။&lt;ref name=&quot;dsm5&quot;&gt;{{cite book |author=American Psychiatric Association |year=2013 |title=Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders |edition=5th |publisher=American Psychiatric Publishing |isbn=978-0-89042-555-8}}&lt;/ref&gt; ယဲဏအ်ဂှ် ဟွံသေၚ်ဆ ပရေၚ်စိုတ်ဍိုန်လျမွဲခဏဓဝ်ရ၊ ဍေံဒှ်အကာဲအရာမစၟတ်သမ္တီလဝ် နကဵုသိပ္ပံပရေၚ်စိုတ်ဓာတ်တုဲ ဒးကေတ်အခိၚ်လွဳလွတ် ဗွဲမလအ်လရ။&lt;ref name=&quot;who2017&quot;&gt;{{cite web |author=World Health Organization |year=2017 |title=Depression and Other Common Mental Disorders: Global Health Estimates |url=https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/254610/WHO-MSD-MER-2017.2-eng.pdf |publisher=WHO}}&lt;/ref&gt;

ယဲစိုတ်စံၚ်တူဏအ်ဂှ် ဒှ်ယဲမလေပ်ကတဵုဒှ်ဂၠိုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိပိုဲဏအ်တုဲ၊ အတိုၚ်စၟတ်သမ္တီ ဂကောံထတ်ယုက်ဂၠးတိမ္ဂး မၞိဟ်ၜိုတ် ၂၈၀ ပြကောဋိကိုဋ် ဒးဒုၚ်စသိုၚ်ဒၟံၚ် ယဲဏအ်ရ။&lt;ref name=&quot;kessler2013&quot;&gt;{{cite journal |author1=Kessler RC |author2=Bromet EJ |year=2013 |title=The epidemiology of depression across cultures |journal=Annual Review of Public Health |volume=34 |pages=119–138 |doi=10.1146/annurev-publhealth-031912-114409}}&lt;/ref&gt; ယဲဏအ် မလေပ်ကတဵုဒှ်မာန် ပ္ဍဲဇၟာပ်အာယုက်၊ သီုကဵု ကောန်ၚာ် ကေုာံ မၞိဟ်ဇၞော်တအ်ရ။ ပွမစၟဳစၟတ်ယဲဏအ်ဂှ် ပသဇိုၚ်လ္တူ သၚ်္ကေတ မကတဵုဒှ်ဒၟံၚ် လလအ်ၜါသတ္တဟ ကေုာံ လ္တူနူဂှ်ရ။ ဟိုတ်မကတဵုဒှ်ယဲဏအ်ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံၚ် ကုမျိုးရိုးဗဳဇ၊ ပွဳပွူသဘာဝ ကေုာံ လၟေၚ်အာပြုပြေၚ် ဇဳဝကမ္မ ပ္ဍဲက္ဍဟ် မပ္တံကဵု ဓါတ်နိရဝ်တြာန်သမာတ်တာ (neurotransmitters) တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;belmaker2008&quot;&gt;{{cite journal |author1=Belmaker RH |author2=Agam G |year=2008 |title=Major depressive disorder |journal=New England Journal of Medicine |volume=358 |issue=1 |pages=55–68 |doi=10.1056/NEJMra073096}}&lt;/ref&gt; ပွမခၞံကၠောန်ဒၟံၚ် ယဲစိုတ်စံၚ်တူဏအ်ဂှ် ဒှ်အရာမကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံကလေၚ်သိုၚ်ခၞံ ဘဝမနွံကဵုတသိုက် ကေုာံ ပွမဖအောန်ဖျေဟ် လၟိဟ်မၞိဟ်မဂစိုတ်ဇကု ပ္ဍဲအဝေါၚ်မၞိဟ်တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;who2017&quot; /&gt;

နဲကဲမခၞံကၠောန် ကေုာံ လွဳလွတ်ယဲစိုတ်စံၚ်တူဂှ် နွံနာနာသာ်ရ။ လွဳလွတ်နကဵု ကသပ်စိုတ် မပ္တံကဵု နဲကဲသမ္တီအခိုက်အလိုက် (Cognitive-behavioral therapy) ကေုာံ ပွမသုၚ်စောဲ ဂဥုဲ (antidepressants) တအ်ဂှ် ဒှ်နဲကဲအဓိကရ။&lt;ref name=&quot;cuijpers2013&quot;&gt;{{cite journal |author1=Cuijpers P |author2=Berking M |author3=Andersson G |author4=Quigley L |author5=Kleiboer A |year=2013 |title=A meta-analysis of cognitive-behavioural therapy for adult depression |journal=Psychological Medicine |volume=43 |issue=1 |pages=3–14 |doi=10.1017/S003329171200216X}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲလၟေၚ်ဘဝတ္ၚဲယး ပွမလ္ၚတ် ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ် ကေုာံ ပွမကဵုဇြဟတ်စိုတ်ဂှ်လေဝ် ရီုဗၚ်ကဵု ညးမဒှ်ယဲတအ် ညံၚ်ဂွံတိတ်ဗၠး နူဘဝမစံၚ်တူမာန်ရ။ ဗွဲမဂၠိုၚ်မ္ဂး ပွမဆက်စၠောအ်လွဳလွတ် ကုအစာသိပ္ပံစိုတ်ဓာတ် ကေုာံ ပွမမၚ်မွဲထတ်ယုက်ကာယတအ်ဂှ် သီုၜါပြကာ သ္ဒးရေၚ်တၠုၚ်အာ ညဳညဳသာသာရ။&lt;ref name=&quot;belmaker2008&quot; /&gt;

== လက်သန် ကေုာံ သၚ်္ကေတ ==

ယဲစိုတ်စံၚ်တူဂှ် ထ္ၜးကဵု လက်သန် ကေုာံ သၚ်္ကေတ နာနာသာ် ပ္ဍဲကဵုပရေၚ်စိုတ်ဓာတ်၊ ခန္ဓကာယ ကေုာံ ပရေၚ်ချပ်လညာတ်ပိုဲရ။ ညးမဒှ်ယဲတအ် ဗွဲမဂၠိုၚ်ဂှ် ဒုၚ်စသိုၚ်စိုတ်မလ္ၚုလ္ၚန် ကေုာံ ဟွံမဲကဵုဟိုတ်ဖိုလ်ရ။ အတိုၚ်မစၟတ်သမ္တီလဝ် ပ္ဍဲသၞောတ် DSM-5 မ္ဂး၊ လက်သန်တအ်ဏအ် ဒးကတဵုဒှ်ဒၟံၚ် ဇၟာပ်တ္ၚဲ ပ္ဍဲပွိုၚ် ၜါသတ္တဟ ဟွံသေၚ်မ္ဂး လ္တူနူဂှ်တုဲ၊ ဍေံဒးပလီုပလာ်ကဵု ပရေၚ်ကမၠောန်လၟိုန်တ္ၚဲ ညးမဒှ်ယဲတအ်ရ။&lt;ref name=&quot;dsm5&quot; /&gt; လညာတ်စိုတ်မပြံၚ်လှာဲအာဏအ်ဂှ် ကတဵုဒှ်ကဵု ပရေၚ်ဝါတ်ဂါတ် ဇၞော်ကဵုဇြဟတ် ပ္ဍဲအဝေါၚ်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေၚ်ဆက်ဆောံ ကုညးတၞဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;who2017&quot; /&gt;

=== လညာတ်စိုတ် ကေုာံ ပရေၚ်ဒုၚ်စသိုၚ် ===
လက်သန်အဓိက ပ္ဍဲယဲစိုတ်စံၚ်တူဂှ် ဒှ်ဒဒှ်မလေၚ်အာ အာရီုမိပ်မြဟ် ပ္ဍဲအရာမကေၚ်မိပ်ဇြိပ်လဝ် မပ္တံကဵု ဝါသနာ၊ ပရေၚ်ဝေၚ်ဒြဟတ် ကေုာံ ပရေၚ်ဆက်ဆောံမိတ်သဟာဲတအ်ရ။ ညးမဒှ်ယဲတအ် ဂွံဆဵုကေတ် ဒဒှ်မဒုၚ်စသိုၚ် ဇကုဟွံမဲကဵုၚုဟ်မး (worthlessness) ကေုာံ ပရေၚ်စောဲဒုဟ်လ္တူဇကုဇကု (guilt) ဗွဲမလောန်ရ။&lt;ref name=&quot;belmaker2008&quot; /&gt; ပရေၚ်ဒုၚ်စသိုၚ်ဏအ်ဂှ် မလေပ်ကတဵုဒှ်ကဵု စိုတ်ထဍိုန်ဍိုန်၊ ပွမလရိုအ်ယာံ ဟွံမဲကဵုဟိုတ်ဖိုလ် ကေုာံ ဒဒှ်မဟွံမဲကဵု ပရေၚ်အနာဂတ်တအ်ရ။ ညးလ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဟွံထ္ၜးကဵု ပရေၚ်စံၚ်တူ ဗွဲမပြာကတ်တုဲ ဆက်စၠောအ်ကဵု ပရေၚ်စိုတ်ဂိ၊ ဒေါသထတ် ကေုာံ ဒဒှ်မဟွံမိက်ဟီုအရေဝ် ကုညးတၞဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;cuijpers2013&quot; /&gt; ပရေၚ်စိုတ်ဓာတ်ဏအ် ယဝ်ရဟွံလွဳလွတ်မ္ဂး ကတဵုဒှ်ကၠုၚ် ကသပ်မမိက်ဂွံဂစိုတ်ဇကုမာန်ရ။&lt;ref name=&quot;dsm5&quot; /&gt;

=== လက်သန် ပ္ဍဲခန္ဓကာယ ===
ယဲစိုတ်စံၚ်တူဂှ် သီုခၞံကၠောန်ကဵု လက်သန် ပ္ဍဲခန္ဓကာယနာနာသာ်ရ။ လက်သန်မပြာကတ်အိုတ်ဂှ် ဒှ်ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ပ္ဍဲအရာမစသုၚ် ကေုာံ တိပ်သၠိၚ်ရ။ ညးလ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဟွံမိက်စစၞတုဲ ဇြဟတ်ယုတ်စှ်ေအာ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်တုဲ၊ ညးလ္ၚဵုပၠန်ဂှ် စစၞဂၠိုၚ်တိုန်တုဲ ဇကုသ္ဇိုၚ်တိုန်ကၠုၚ်ရ။&lt;ref name=&quot;dsm5&quot; /&gt; ပ္ဍဲအရာမတိပ်သၠိၚ်လေဝ် လ္ၚဵုဂှ် သၠိၚ်ဟွံစှ်ေ (insomnia) တုဲ လ္ၚဵုဂှ် သၠိၚ်ဂၠိုၚ်လောန်အာ (hypersomnia) ရ။ ခန္ဓကာယဂှ်လေဝ် လေၚ်အာ ဇြဟတ်ကာယ၊ ဂိသကေဝ် ဟွံမဲကဵုဟိုတ် ကေုာံ ချဳဒရာၚ် ဍိုန်ဇကုအာ ဗွဲမပြာကတ်ရ။&lt;ref name=&quot;belmaker2008&quot; /&gt; လက်သန်ကာယတအ်ဏအ် ဗွဲမဂၠိုၚ်ဂှ် ကဵုသတိဟွံဒးတုဲ ကတဵုဒှ်အာ ယဲတၞဟ်တၞဟ်မာန်ရ။&lt;ref name=&quot;who2017&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ သၚ်္ကေတအဓိက မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲယဲစိုတ်စံၚ်တူ
|-
! သၚ်္ကေတ (Symptom) !! ပွမဗမံက်ထ္ၜး (Description) !! လၟိဟ်အခိၚ် (Duration)
|-
| စိုတ်ဟွံမိပ်မြဟ် (Depressed mood) || ဒုၚ်စသိုၚ် စိုတ်ဟောံ၊ လရိုအ်ယာံ ကေုာံ လ္ၚုလ္ၚန်။ || လၟိုန်တ္ၚဲ (အောန်အိုတ် ၂ သတ္တဟ)
|-
| လေၚ်အာအာရီု (Anhedonia) || ဟွံမိပ်ဇြိပ် ပ္ဍဲအရာမကေၚ်ကၠောန်လဝ် နူကၠာတေံ။ || လၟိုန်တ္ၚဲ
|-
| ပြံၚ်လှာဲ ပ္ဍဲအရာစသုၚ် ကေုာံ လျိုၚ်ကာယ || ဒှ်အာ လျိုၚ်ယုတ်စှ်ေ ဟွံသေၚ်မ္ဂး သ္ဇိုၚ်တိုန် ၅% ကိုပ််ကၠာဟွံဖျေဟ်စိုတ်။ || ဇၟာပ်ဂိတု
|-
| တိပ်သၠိၚ် ဟွံမဲကဵုစဳပၞောန် || သၠိၚ်ဟွံစှ်ေ ဟွံသေၚ်မ္ဂး သၠိၚ်လောန်အာ။ || ကြပ်ဇၟာပ်တ္ၚဲ
|-
| ဇြဟတ်ဍိုန်လျ (Fatigue) || ဟွံမဲကဵု ဇြဟတ်ကာယ သွက်ဂွံကၠောန်ကမၠောန်။ || ကြပ်ဇၟာပ်တ္ၚဲ
|}

=== လက်သန် ပ္ဍဲကောန်ၚာ် ကေုာံ မၞိဟ်အာယုက်ဇၞော် ===
လက်သန် ယဲစိုတ်စံၚ်တူဂှ် တၞဟ်ခြာဒၟံၚ် အကြာအာယုက်တၞဟ်တၞဟ်ရ။ ပ္ဍဲကောန်ၚာ် ကေုာံ သၟတ်တအ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုၚ် စိုတ်ဂိလောဲ၊ ထေဲလောဲ ကေုာံ ဟွံမိက်အာဘာတအ် ပြာကတ်ဒၟံၚ်ရ။ ညးတအ် ဂွံဆဵုကေတ် လက်သန်ခန္ဓကာယ မပ္တံကဵု ဗုၚ်ဂိ ကေုာံ က္ဍိုပ်ဂိတအ် ကၠာအိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;kessler2013&quot; /&gt; လပါ်မၞိဟ်အာယုက်ဇၞော်တအ်ပၠန်ဂှ် ပရေၚ်စံၚ်တူဏအ် မလေပ်ကတဵုဒှ် မွဲစွံ ကုယဲဝိုတ် (dementia) ကေုာံ ယဲကာယတၞဟ်တၞဟ်တုဲ စၟဳစၟတ်ဝါတ်ဂါတ်ကွေံကွေံရ။ ညးတအ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ဟွံဟီုပတိတ် ပရူစိုတ်ဟောံ ဆဂး တၚ်သမ္တီလီုလာ် ကေုာံ ဟွံမိက်ချဳဒရာၚ်တအ်ဂှ် ဒှ်လက်သန်အဓိကရ။&lt;ref name=&quot;belmaker2008&quot; /&gt; ပရေၚ်တၞဟ်ခြာဏအ်ဂှ် အစာယဲတအ် ဒးစွံသတိ ဗွဲမဇၞော်ရ။&lt;ref name=&quot;who2017&quot; /&gt;

== ဟိုတ်မကတဵုဒှ် ==

ယဲစိုတ်စံၚ်တူဂှ် ဟွံကတဵုဒှ်ကၠုၚ် နူကဵု ဟိုတ်မွဲဓဝ်ရ။ ဍေံဒှ်ကၠုၚ် ဟိုတ်နူ ပွမပံၚ်သၟဟ် မျိုးရိုးဗဳဇ၊ ပွဳပွူသဘာဝ၊ ပရေၚ်စိုတ်ဓာတ် ကေုာံ ဇဳဝဗေဒတအ်ရ။ အတိုၚ်မလ္ၚတ်လဝ်မ္ဂး ညးမနွံကဵု မျိုးရိုး မကေၚ်ဒှ်လဝ် ယဲဏအ် ပ္ဍဲဂကောံသ္ၚိကၟိန်ဂှ် အခေါၚ်မကတဵုဒှ်ယဲဏအ် ဂၠိုၚ်နူ ညးဓမ္မတာတအ် ၜိုတ် ၂ ဆ စဵုကဵု ၃ ဆရ။&lt;ref name=&quot;belmaker2008&quot; /&gt; လ္တူနူဂှ်ပၠန် အခိုက်အလိုက်လၟေၚ်ဘဝ ကေုာံ ပရေၚ်ဒုၚ်စသိုၚ် မဂိသကေဝ်လောန်တအ်ဂှ်လေဝ် ဒှ်ဟိုတ်မကော်ပၠောပ် ယဲစိုတ်စံၚ်တူဏအ်ကီုရ။&lt;ref name=&quot;kessler2013&quot; /&gt; ပွမလ္ၚတ် ဟိုတ်တအ်ဏအ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ဂှ် ကဵုဖဵုသွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ကေုာံ လွဳလွတ်ယဲဏအ် ဗွဲမလောန်ရ။&lt;ref name=&quot;who2017&quot; /&gt;

=== ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ မျိုးရိုးဗဳဇ ===
ပရေၚ်လ္ၚတ် သိပ္ပံဇဳဝဗေဒ ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ မျိုးရိုးဗဳဇဂှ် နွံသ္ၚိအၚ် ၜိုတ် ၃၇% စဵုကဵု ၄၀% သွက်ဂွံကတဵုဒှ် ယဲစိုတ်စံၚ်တူရ။ ဗဳဇလ္ၚဵုတအ်ဂှ် ပလီုပလာ်ကဵု လၟေၚ်အာပြုပြေၚ် ဓါတ် သေရဝ်တဝ်နိန် (serotonin transporter gene) ပ္ဍဲက္ဍဟ်တုဲ၊ ညးမနွံကဵု ဗဳဇဏအ်ဂှ် ယဝ်ရဆဵုဂဗ တၚ်ဝါတ်ဂါတ် ပ္ဍဲလၟေၚ်ဘဝမ္ဂး ကတဵုဒှ်ယဲဏအ် လောဲသွာရ။&lt;ref name=&quot;belmaker2008&quot; /&gt; လ္တူနူဂှ် ဓါတ်ဟဝ်မောန် မပ္တံကဵု ကဝ်တိဇြောဝ် (cortisol) မတိတ်ကၠုၚ် နူခန္ဓကာယ ပ္ဍဲအခိၚ်မဒှ်စိုတ်ထဍိုန်ဍိုန်တအ်ဂှ်လေဝ် ယဝ်ရနွံဂၠိုၚ်လောန်အာမ္ဂး ပလီုပလာ်ကဵု က္ဍဟ်လပါ် လၟေၚ်သမ္တီ ကေုာံ ပရေၚ်ဒုၚ်စသိုၚ်ရ။&lt;ref name=&quot;dsm5&quot; /&gt; ပွမပြံၚ်လှာဲ ပ္ဍဲလၟေၚ် ဇဳဝဗေဒဏအ်ဂှ် ဒှ်သဇိုၚ်အဓိက သွက်ဂွံလွဳလွတ် နကဵုဂဥုဲ (antidepressants) ရ။&lt;ref name=&quot;cuijpers2013&quot; /&gt;

=== ပွဳပွူသဘာဝ ကေုာံ လၟေၚ်ဘဝ ===
ပွဳပွူသဘာဝ ကေုာံ လၟေၚ်ဘဝ မကေၚ်ဆဵုဂဗလဝ်တအ်ဂှ်လေဝ် ဒှ်ဟိုတ်ဇၞော်မွဲ ပ္ဍဲအရာမကတဵုဒှ် ယဲစိုတ်စံၚ်တူရ။ ကောန်ၚာ် မဒးဒုၚ်ပျဲပျာံ၊ မဒးဒုၚ်ထောံကၠေံ ဟွံသေၚ်မ္ဂး မဆဵုဂဗ ပရေၚ်ဂိသကေဝ် ပ္ဍဲအခိၚ်ဍောတ်တ်တအ်ဂှ် အခေါၚ်မကတဵုဒှ်ယဲဏအ် ပ္ဍဲအခိၚ်ဇၞော်တိုန် နွံဂၠိုၚ်ကွေံကွေံရ။&lt;ref name=&quot;kessler2013&quot; /&gt; လ္တူနူဂှ် ပရေၚ်လေၚ်ဆောမ် မပ္တံကဵု မၞိဟ်မဆာန် ဒးချိုတ်အာ၊ ဒးတိတ်နူကမၠောန် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပရေၚ်ဝါတ်ဂါတ် လပါ်ပိုန်ဒြပ်တအ်ဂှ် ဒှ်ဟိုတ်မဖန်ဗဒှ် ယဲဏအ်ကီုရ။ ညးမဂျိုၚ်တန်တဴဒၟံၚ် ပ္ဍဲပွဳပွူ မဟွံမဲကဵု ပရေၚ်ဂီုကၠီု ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဂကောံမၞိဟ်မပါ်ခြာတအ်ဂှ်လေဝ် ဒးဒုၚ်စသိုၚ် ယဲဏအ် ဂၠိုၚ်နူညးတၞဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;who2017&quot; /&gt; ပွမစဵုဒၞာ ဟိုတ်တအ်ဏအ်ဂှ် အဓိကတန်တဴဒၟံၚ် လ္တူပရေၚ်ရီုဗၚ် ပ္ဍဲအဝေါၚ်မၞိဟ် ကေုာံ သ္ၚိကၟိန်ရ။&lt;ref name=&quot;dsm5&quot; /&gt;

=== ဟိုတ်နူ ယဲခန္ဓကာယ တၞဟ်တၞဟ် ===
ယဲစိုတ်စံၚ်တူဏအ် မလေပ်ကတဵုဒှ်ကၠုၚ် ဟိုတ်နူ ယဲခန္ဓကာယ တၞဟ်တၞဟ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဟိုတ်နူဂဥုဲမသုၚ်စောဲဒၟံၚ်တအ်ကီုရ။ ယဲမပ္တံကဵု ယဲကောန်တၟအ် (Heart disease)၊ ယဲကေန်သာ (Cancer) ကေုာံ ယဲဟဝ်မောန် (Thyroid disorders) တအ်ဂှ် ပလီုပလာ်ကဵု လၟေၚ်ဇဳဝကမ္မတုဲ ခၞံကၠောန်ကဵု ပရေၚ်စံၚ်တူရ။&lt;ref name=&quot;belmaker2008&quot; /&gt; လ္တူနူဂှ် ဂဥုဲလ္ၚဵု မပ္တံကဵု ဂဥုဲဖျေဟ်ဆီ၊ ဂဥုဲစဵုဒၞာစိုတ်ထဍိုန်ဍိုန်တအ်ဂှ် ယဝ်ရသုၚ်စောဲလအ်အာမ္ဂး ကတဵုဒှ်လက်သန်ယဲစိုတ်မာန်ရ။ ပွမသုၚ်စောဲ စၞဗၜူ ကေုာံ ဂဥုဲၜူမာဲတအ်ဂှ်လေဝ် ဒှ်ဟိုတ်မကဵုဒြဟတ် ကုယဲစိုတ်စံၚ်တူဏအ်ကီုရ။&lt;ref name=&quot;who2017&quot; /&gt; ပွမလွဳလွတ် ယဲခန္ဓကာယတအ်ဏအ် ကၠာအိုတ်ဂှ် ဒှ်သဇိုၚ်သွက်ဂွံ ဖအောန်ဖျေဟ် လက်သန်ယဲစိုတ်စံၚ်တူမာန်ရ။&lt;ref name=&quot;cuijpers2013&quot; /&gt;

== လၟေၚ်အာပြုပြေၚ် ကေုာံ ဇဳဝကမ္မ ==

လၟေၚ်အာပြုပြေၚ် ကေုာံ ဇဳဝကမ္မ (Pathophysiology) ပ္ဍဲယဲစိုတ်စံၚ်တူဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံၚ် ကုလၟေၚ်ကၠောန်ၜိုတ် ပ္ဍဲက္ဍဟ် ကေုာံ ဓါတ်အာရီုတအ် ဗွဲမဇၞော်ရ။ အတိုၚ်လညာတ် သိပ္ပံစိုတ်ဓာတ်မ္ဂး ယဲဏအ် ကတဵုဒှ်ကၠုၚ် ဟိုတ်နူ ဓါတ်နိရဝ်တြာန်သမာတ်တာ (neurotransmitters) တအ် ဟွံသၟဟ်အစောံ ပ္ဍဲက္ဍဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;belmaker2008&quot; /&gt; လ္တူနူဂှ်ပၠန် ပွမလ္ၚတ် ဗီုရုပ်က္ဍဟ် (Brain imaging) တအ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ အလၚ်အသံက်က္ဍဟ်လ္ၚဵု မပ္တံကဵု ဟိပ်ပဝ်ကာမ်ပါတ် (hippocampus) ကေုာံ အမေက်ဒါလာ (amygdala) တအ်ဂှ် ပြံၚ်လှာဲဒၟံၚ် ပ္ဍဲညးမဒှ်ယဲတအ်ရ။&lt;ref name=&quot;dsm5&quot; /&gt; ပွမကၠိုဟ်ခၠၚ် လၟေၚ်အာပြုပြေၚ်ဏအ်ဂှ် ကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံခၞံကၠောန် ဂဥုဲတၟိတၟိတအ်ရ။&lt;ref name=&quot;cuijpers2013&quot; /&gt;

=== ဓါတ်နိရဝ်တြာန်သမာတ်တာ ===
လညာတ်မပြာကတ်အိုတ် သွက်ယဲစိုတ်စံၚ်တူဂှ် ဒှ်လညာတ် &quot;မဝ်နဝ်အေမိန်&quot; (Monoamine hypothesis) ရ။ လညာတ်ဏအ် ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ ယဲစိုတ်စံၚ်တူ ကတဵုဒှ်ကၠုၚ် ဟိုတ်နူ ဓါတ်သေရဝ်တဝ်နိန် (serotonin)၊ နဝ်အေပဳနေဖရိန် (norepinephrine) ကေုာံ ဒဝ်ပါမိန် (dopamine) တအ် အောန်စှ်ေအာ ပ္ဍဲက္ဍဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;belmaker2008&quot; /&gt; ဓါတ်တအ်ဏအ်ဂှ် ထိၚ်ဒဝ်ကဵု ပရေၚ်ဒုၚ်စသိုၚ်၊ အာရီုစိုတ်၊ တိပ်သၠိၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ချဳဒရာၚ်တအ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ယဝ်ရ ဓါတ်တအ်ဏအ် ယုတ်လျစှ်ေအာမ္ဂး ညးမဒှ်ယဲတအ် ဒးဒုၚ်စသိုၚ် လက်သန် မပ္တံကဵု စိုတ်ဟောံ ကေုာံ ဇြဟတ်အောန်စှ်ေရ။ ဂဥုဲမလွဳယဲစိုတ် ဗွဲမဂၠိုၚ် (ဥပမာ- SSRIs) တအ်ဂှ် ကၠောန်ၜိုတ် သွက်ဂွံကလေၚ်ပတိုန် လၟိဟ်ဓါတ်တအ်ဏအ် ပ္ဍဲက္ဍဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;cuijpers2013&quot; /&gt; လညာတ်ဏအ် ဒှ်သဇိုၚ် သွက်အစာယဲတအ် ဂွံလွဳလွတ် ညးမဒှ်ယဲ နကဵုဂဥုဲ ဗွဲမစိုပ်တရဴရ။&lt;ref name=&quot;who2017&quot; /&gt;

=== အလၚ်အသံက် ပ္ဍဲက္ဍဟ် ===
ပွမလ္ၚတ် နကဵုစက် MRI ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ အလၚ်အသံက် က္ဍဟ်ညးမဒှ်ယဲတအ် နွံကဵု ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲရ။ အရာမပြာကတ်အိုတ်ဂှ် ဟိပ်ပဝ်ကာမ်ပါတ် (hippocampus) မဒှ်ဒၞာဲမထိၚ်ဒဝ် ပရေၚ်သမ္တီ ကေုာံ ပရေၚ်ဒုၚ်စသိုၚ်ဂှ် ဍောတ်စှ်ေအာရ။&lt;ref name=&quot;belmaker2008&quot; /&gt; ပွမဍောတ်စှ်ေဏအ် ဆက်စပ်ဒၟံၚ် ကုအခိၚ်လလအ် မဒှ်ယဲ ကေုာံ ပရေၚ်စိုတ်ထဍိုန်ဍိုန် (Stress) မကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲအခိၚ်ကၠာတေံရ။ တုဲပၠန် အမေက်ဒါလာ (amygdala) မဒှ်ဒၞာဲမကၠောန်ၜိုတ် လပါ်ပရေၚ်ဖေက်လကိုတ် ကေုာံ ဒေါသတအ်ဂှ် ချဳဒရာၚ်ဂၠိုၚ်လောန်အာတုဲ ညးမဒှ်ယဲတအ် ကတဵုဒှ် စိုတ်ဟွံတန်ကြန်ရ။&lt;ref name=&quot;dsm5&quot; /&gt; ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ အလၚ်အသံက်တအ်ဏအ်ဂှ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ယဲစိုတ်စံၚ်တူဂှ် ဒှ်ယဲမပလီုပလာ်ကဵု က္ဍဟ် ဗွဲမဇေတ်ဇေတ်ရ။&lt;ref name=&quot;who2017&quot; /&gt;

=== သၞောတ်အာရီု ကေုာံ ဟဝ်မောန် ===
သၞောတ်မွဲပၠန် မဆက်စပ်ဒၟံၚ် ကုယဲစိုတ်စံၚ်တူဂှ် ဒှ်သၞောတ် HPA (Hypothalamic-pituitary-adrenal axis) ရ။ သၞောတ်ဏအ်ဂှ် ပတိတ်ကဵု ဓါတ်ဟဝ်မောန် ကဝ်တိဇြောဝ် (cortisol) ပ္ဍဲအခိၚ်မဒှ် စိုတ်ထဍိုန်ဍိုန်ရ။ ပ္ဍဲညးမဒှ်ယဲတအ် သၞောတ်ဏအ် ချဳဒရာၚ်လောန်အာတုဲ ဓါတ်ကဝ်တိဇြောဝ် တိတ်ဂၠိုၚ်ဒၟံၚ် လၟိုန်အခိၚ်ရ။&lt;ref name=&quot;belmaker2008&quot; /&gt; ဓါတ်ကဝ်တိဇြောဝ် မနွံဂၠိုၚ်လောန်အာဂှ် ပလီုပလာ်ကဵု ကလာပ်ရုပ်အာရီု ပ္ဍဲက္ဍဟ်တုဲ ဖအောန်ဖျေဟ် အစောံမကလေၚ်သိုၚ်ခၞံ ကလာပ်ရုပ်တၟိတၟိ (Neuroplasticity) ရ။&lt;ref name=&quot;dsm5&quot; /&gt; ပွမကလေၚ်ထိၚ်ဒဝ် သၞောတ် HPA ညံၚ်ဂွံစိုပ် အကာဲအရာဓမ္မတာဂှ် ဒှ်တၚ်ရန်တၟအ် အဓိက ပ္ဍဲအရာမလွဳလွတ် ယဲစိုတ်စံၚ်တူ သီုလပါ်ဂဥုဲ ကေုာံ လပါ်ကသပ်စိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;cuijpers2013&quot; /&gt;

— continue: section 4 —
[[ကဏ္ဍ:ယဲစိုတ်ဓာတ်]]
[[ကဏ္ဍ:ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်]]
[[ကဏ္ဍ:ပညာစိုတ်]]</text>
      <sha1>dza0smvk02rlgw8paq0k87c0mmp1cyb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ယဲလီုအလုံစိုတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13148</id>
    <revision>
      <id>59730</id>
      <timestamp>2026-11-03T15:30:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58513-48</username>
        <id>5783</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox medical condition | name            = မခၞံကၠောန်ဒၟံၚ် ယဲလီုအလုံစိုတ်&lt;br&gt;(Schizophrenia) | synonyms        = ယဲလီုအလုံစိုတ်, ယဲစိုတ်ဇၞော် | image           = Schizophrenia_PET_scan.jpg | alt             = ဗီုရုပ်အာရီုစိုတ် မလီုလာ်ဒၟံၚ် ပ္...&quot;</comment>
      <origin>59730</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29174" sha1="a104euaoervzxtbx1pg2irfs3tj4r9h" xml:space="preserve">{{Infobox medical condition
| name            = မခၞံကၠောန်ဒၟံၚ် ယဲလီုအလုံစိုတ်&lt;br&gt;(Schizophrenia)
| synonyms        = ယဲလီုအလုံစိုတ်, ယဲစိုတ်ဇၞော်
| image           = Schizophrenia_PET_scan.jpg
| alt             = ဗီုရုပ်အာရီုစိုတ် မလီုလာ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲက္ဍဟ်
| caption         = ဗီုရုပ် PET scan မထ္ၜးကဵု ပရေၚ်ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲက္ဍဟ် သွက်ညးမဒှ် ယဲလီုအလုံစိုတ်
| pronounce       = 
| specialty       = ပညာစိုတ် (Psychiatry), ပရေၚ်စၟဳစၟတ်စိုတ်ဓာတ် (Clinical Psychology)
| symptoms        = ကတဵုဒှ် အာရီုလီုလာ်၊ ဂလာန်ဟွံမဲကဵုသဇိုၚ်၊ ပရေၚ်ချပ်စိုတ်လီု
| complications   = ပရေၚ်အဝေါၚ်မၞိဟ်လီုလာ်၊ စိုတ်ထဍိုန်ဍိုန်၊ မချိုတ်ယောၚ်
| onset           = ကာလအာယုက် မဇၞော်တိုန် (လဒေါဝ် ၂၀ သၞာံ စဵုကဵု ၃၀ သၞာံ)
| duration        = လၟေၚ်ဘဝ (ဂၠိုၚ်ကဵုသၞာံ ဟွံသေၚ်မ္ဂး အလုံဘဝ)
| causes          = ဓါတ်ဗဳဇ၊ ပွဳပွူဒေသတၞဟ်တၞဟ်၊ ပရေၚ်ဒက်ပ္တန်က္ဍဟ်
| risks           = ဝင်အဆက်မၞိဟ်မဒှ်ယဲ၊ အကာဲအရာစိုတ်ထဍိုန်ဍိုန် ပ္ဍဲအခိၚ်ဍောတ်တ်
| diagnosis       = မစၟဳစၟတ် အကာဲအရာစိုတ် ကေုာံ လၟေၚ်အာရီုစိုတ်
| differential    = ယဲလီုလာ်သမ္တီ (Bipolar disorder), စိုတ်ဍောၚ်ၜိုတ် (Major depressive disorder)
| prevention      = ပွမထိၚ်ဒဝ် စိုတ်ထဍိုန်ဍိုန်၊ ပရေၚ်ဒက်ပ္တန်စိုတ်ခိုဟ်
| treatment       = ဂဥုဲထိၚ်စိုတ် (Antipsychotics), ပရေၚ်ကဵုကသပ်အဝေါၚ်မၞိဟ်
| frequency       = သီုဖအိုတ် ၁% ပ္ဍဲဂၠးတိ
}}

'''မခၞံကၠောန်ဒၟံၚ် ယဲလီုအလုံစိုတ်''' ဟွံသေၚ်မ္ဂး သကေတ်ဇြဝ်ဖရဳနဳယျာ (Schizophrenia) မ္ဂး ဒှ်အကာဲအရာယဲစိုတ်ဇၞော်မွဲ မကဵုသဇိုၚ်ကဵု ပရေၚ်ချပ်ဒပ်၊ အာရီုစိုတ် ကေုာံ ပရေၚ်အဝေါၚ်မၞိဟ် မလီုလာ်အာ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ယဲဏအ် ကတဵုဒှ်ကၠုၚ်မ္ဂး ပွမဟီုဂလာန် ဟွံမဲကဵုသဘဴဓဝ်၊ မညာတ်ကေတ် အရာဟွံမဲဇေတ်ဇေတ် (Hallucinations)၊ ကေုာံ မပတှ်ေကေတ် လညာတ်မယောၚ်ယာ (Delusions) တအ် ပြာကတ်ကၠုၚ်မာန်ရ။ ယဲဏအ် ထိခိုက်ကဵု လၟေၚ်ဘဝမၞိဟ်မွဲ ဗွဲမဇၞော်ကဵုၚုဟ်မးတုဲ ညးမဒှ်ယဲတအ် ဆဵုဂဗဒၟံၚ် တၚ်ဝါတ်ဂါတ် ပ္ဍဲအရာမဆက်ဆောံ ကေုာံ မရေၚ်တၠုၚ် ကမၠောန်လၟိုန်တ္ၚဲရ။&lt;ref name=&quot;src1&quot;&gt;{{cite book |last=American Psychiatric Association |year=2013 |title=Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5) |publisher=American Psychiatric Publishing |isbn=978-0890425558}}&lt;/ref&gt; 

လ္ၚတ်ရံၚ် ပ္ဍဲကဵုပရေၚ်ပညာစိုတ်မ္ဂး ယဲဏအ် ကတဵုဒှ်ကၠုၚ် နူကဵုဟိုတ်နာနာသာ် မပ္တံကဵု ဗဳဇ၊ ပွဳပွူ ကေုာံ ပရေၚ်ဒက်ပ္တန် က္ဍဟ်တအ် ပံၚ်ကောံတုဲ မခၞံကၠောန်ပ္တိတ် ယဲလီုအလုံစိုတ်ရ။ ညးမဒှ်ယဲတအ် ဗွဲမဂၠိုၚ် စကတဵုဒှ် ပ္ဍဲအခိၚ် အာယုက် ၂၀ တံၚ် စဵုကဵု ၃၀ တံၚ်ရ။ လၟေၚ်ဘဝ ညးမဒှ်ယဲတအ် ဒးဒုၚ်စသိုၚ် တၚ်ဝါတ်ဂါတ် ပ္ဍဲအဝေါၚ်မၞိဟ်တုဲ ပရေၚ်ဖျေဟ်စဳပၞောန် သွက်ဂွံလွဳလွတ် ဒးစွံသတိ ဗွဲမဇေတ်ဇေတ်ရ။&lt;ref name=&quot;src2&quot;&gt;{{cite web |author=World Health Organization |year=2019 |title=Schizophrenia |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/schizophrenia |publisher=WHO}}&lt;/ref&gt;

ပရေၚ်လွဳလွတ် ယဲလီုအလုံစိုတ်ဏအ် ဒးစၟဳစၟတ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်တုဲ ဒးကဵုဂဥုဲ မပ္တံကဵု (Antipsychotics) ကေုာံ ပရေၚ်ဗတောန်ကဵုကသပ် ပ္ဍဲအဝေါၚ်မၞိဟ်ရ။ လွဳလွတ်ဒးရးမ္ဂး အကာဲအရာစိုတ် ညိၚ်ဝတ်ကၠုၚ်တုဲ ပါလုပ် ပ္ဍဲအဝေါၚ်မၞိဟ်မာန်ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ ဟွံလွဳလွတ်မ္ဂး သ္ၚောဲခြာအာ နူကဵုသဘဴဓဝ် ဇေတ်ဇေတ်မာန်ရ။

== လက်သဏ် ကေုာံ သၚ်္ကေတဂမၠိုၚ် ==
လက်သဏ် ယဲလီုအလုံစိုတ် ပါ်လဝ် ပိ ကဏ္ဍဇၞော်ဇၞော် အတိုၚ်မကၠုၚ်နူသၞောတ်လ္ၚတ်စိုတ်ဓာတ်ရ။ လက်သဏ်လ္ၚဵုတအ် ပြာကတ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲလၟေၚ်ဘဝတုဲ လ္ၚဵုတအ် ပၞုက်အာမာန်ရ။ &lt;ref name=&quot;src3&quot;&gt;{{cite journal |last=Owen |first=M. J. |author2=Sawa, A. |author3=Mortensen, P. B. |year=2016 |title=Schizophrenia |journal=The Lancet |volume=388 |issue=10039 |pages=86–97 |doi=10.1016/S0140-6736(15)01121-6}}&lt;/ref&gt; လက်သဏ်တအ်ဏအ် ကဵုသတိလ္တူ အာရီုစိုတ် ကေုာံ ပရေၚ်ချပ်ဒပ် ညးမဒှ်ယဲတအ် ဗွဲမဇေတ်ဇေတ်ရ။

=== လက်သဏ်မပြာကတ် (Positive Symptoms) ===
လက်သဏ်မပြာကတ် ဟီုမ္ဂး အကာဲအရာ မကတဵုဒှ် လ္တူနူသဘာဝ ကောန်မၞိဟ်ဓမ္မတာတအ်ရ။ ပ္ဍဲအရာဏအ် မညာတ်ကေတ် အရာဟွံမဲဇေတ်ဇေတ် (Hallucinations) ပြာကတ်အိုတ်ရ။ ဥပမာမ္ဂး ညးမဒှ်ယဲတအ် မိၚ်ဒၟံၚ် ရမျာၚ်ဟီုဂလာန် မၞိဟ်တၞဟ် ဟွံမိၚ်၊ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ညာတ်ဒၟံၚ် ရုပ်သာ် ဟွံမဲ ပ္ဍဲဒေသတၞဟ်တၞဟ်ရ။ မွဲပၠန်ဂှ် ဒှ်လညာတ်မယောၚ်ယာ (Delusions) မပ္တံကဵု ညးတၞဟ် ကၠုၚ်ကၠောန်ပလီုဇကုရ။&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt; ပရေၚ်ချပ်ဒပ် ညးတအ် လီုလာ်တုဲ ဟီုဂလာန် ဟွံကိတ်ညဳ ကုသဘဴဓဝ်ရ။

=== လက်သဏ်မလီုလာ် (Negative Symptoms) ===
လက်သဏ်မလီုလာ် ဟီုဂှ် ပရေၚ်အစောံစရာဲ မနွံဒၟံၚ်တအ် ယအ်စှ်ေအာရ။ အာရီုစိုတ် ညးမဒှ်ယဲတအ် ဟွံမဲကဵု ပရေၚ်တိုန်စှ်ေ (Flat affect) တုဲ အရေဝ်ဟီုအောန်စှ်ေအာရ။ ပ္ဍဲအဝေါၚ်မၞိဟ် ညးတအ် ဟွံမိက်ပါလုပ်၊ မိက်ဂွံမံၚ် သ္ၚောဲသ္ၚောဲ နူမၞိဟ်တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;src4&quot;&gt;{{cite journal |last=Mueser |first=K. T. |author2=McGurk, S. R. |year=2004 |title=Schizophrenia |journal=The Lancet |volume=363 |issue=9426 |pages=2063–2072 |doi=10.1016/S0140-6736(04)16458-1}}&lt;/ref&gt; စိုတ်ဓာတ်တအ် ဟွံတန်ကြန်တုဲ ကမၠောန်လၟိုန်တ္ၚဲ မပ္တံကဵု ပရေၚ်သ္အးဇၚးတအ်လေဝ် ဟွံစွံသတိရ။

=== လက်သဏ် ဉာဏ်ပညာ (Cognitive Symptoms) ===
ပရေၚ်စၟဳစၟတ် ထ္ၜးကဵု လက်သဏ် ဉာဏ်ပညာ လီုလာ်တုဲ ညးမဒှ်ယဲတအ် ဝိုတ်အာ အရာမကတဵုဒှ်လဝ် ဗွဲမပြဟ်ရ။ ညးတအ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ဟွံမာန်၊ စွံအာရီု လ္တူကမၠောန် ဟွံမာန်ရ။ အရာဏအ် ပတိုန်ကဵု တၚ်ဝါတ်ဂါတ် သွက်ဂွံ ဒ္ဂေတ်ဗက် စဳပၞောန် ပ္ဍဲလၟေၚ်ဘဝရ။&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;

== ဟိုတ်မကတဵုဒှ် ==
ဟိုတ်မခၞံကၠောန်ပ္တိတ် ယဲလီုအလုံစိုတ်ဏအ် ဒှ်အရာမဇြိုဟ်နက်တုဲ ဟိုတ်မွဲဓဝ် ဟွံသေၚ်၊ ဓါတ်ဗဳဇ ကေုာံ ပွဳပွူဒေသတၞဟ်တၞဟ် ပံၚ်ကောံတုဲ ကတဵုဒှ်ရ။&lt;ref name=&quot;src3&quot; /&gt;

=== ဓါတ်ဗဳဇ (Genetics) ===
ယဲဏအ် ဆက်စပ်ဒၟံၚ် ကုဓါတ်ဗဳဇ ဗွဲမဇၞော်ရ။ ယဝ်ရ ကောဒေအ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး မိမ မွဲမွဲ ဒှ်လဝ်ယဲဏအ်မ္ဂး အခေါၚ်မကတဵုဒှ်မာန် သၠုၚ်တိုန်ရ။ ပရေၚ်စၟဳစၟတ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ဓါတ်ဗဳဇနာနာ ပံၚ်ကောံတုဲ ခၞံကၠောန်ပ္တိတ် အကာဲအရာစိုတ် မလီုလာ်ရ။&lt;ref name=&quot;src5&quot;&gt;{{cite journal |last=Insel |first=T. R. |year=2010 |title=Rethinking schizophrenia |journal=Nature |volume=468 |issue=7321 |pages=187–193 |doi=10.1038/nature09552}}&lt;/ref&gt; ဆဂး ဓါတ်ဗဳဇ နွံဒၟံၚ်သၟး ဟွံမဲကဵု ပွဳပွူမပြံၚ်လှာဲမ္ဂး ယဲဏအ် ဟွံကတဵုဒှ်မာန်ရ။

=== ပွဳပွူ ကေုာံ အကာဲအရာ (Environment) ===
အကာဲအရာ ပ္ဍဲအခိၚ်မဒှ်ကောန်ၚာ် ကေုာံ ပရေၚ်စိုတ်ထဍိုန်ဍိုန် ပ္ဍဲဒေသတၞဟ်တၞဟ် ပါလုပ် ပ္ဍဲအရာမကတဵုဒှ်ယဲရ။ ဒဒှ်ရ မမံၚ် ပ္ဍဲဍုၚ်ဇၞော်၊ ဒဒှ်ရ မဒးဒုၚ် ကာလမတန်ဂဝ်ဂၠိုက် ကေုာံ အကာဲအရာ မဟွံမဲကဵု ပရေၚ်ဒုၚ်စသိုၚ်ခိုဟ်တအ် ဒှ်ဟိုတ်မာန်ရ။&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt; စၟဳစၟတ်အာမ္ဂး ပွမသုၚ်စောဲ ၜိုဟ် ကေုာံ ဂဥုဲၜူမာဲ ပ္ဍဲအခိၚ်အာယုက်ဍောတ်တ်တအ်လေဝ် ပတိုန်ကဵု အန္တရာဲ ယဲလီုအလုံစိုတ်ရ။

== သၞောတ်မခၞံကၠောန်ဒၟံၚ် ယဲ ကေုာံ က္ဍဟ် ==
သၞောတ်မခၞံကၠောန်ဒၟံၚ် ယဲလီုအလုံစိုတ်ဂှ် ပ္ဍဲက္ဍဟ် မၞိဟ်တအ် ကတဵုဒှ် ပြံၚ်လှာဲအာရ။ ပရေၚ်ဒက်ပ္တန် က္ဍဟ် ကေုာံ ဓါတ်မဆက်စၠောအ် (Neurotransmitters) တအ် ဟွံညိၚ်ဝတ်ရ။&lt;ref name=&quot;src5&quot; /&gt;

=== တေသြရဳ ဒဝ်ပါမေန် (Dopamine Hypothesis) ===
တေသြရဳ မဒယှ်အိုတ်ဂှ် ဆက်စပ်ကဵု ဓါတ်ဒဝ်ပါမေန် (Dopamine) ပ္ဍဲက္ဍဟ် မဂၠိုၚ်လောန်အာရ။ ဓါတ်ဏအ် ပတိုန်ကဵု လညာတ်မယောၚ်ယာ ကေုာံ အရာဟွံမဲဇေတ်ဇေတ်ရ။ ဂဥုဲ မလွဳလွတ်တအ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ဖအောန်စှ်ေ ဓါတ်ဒဝ်ပါမေန် ဏအ်ရ။&lt;ref name=&quot;src3&quot; /&gt;

=== ပရေၚ်ဒက်ပ္တန် က္ဍဟ် (Brain Structure) ===
ဗီုရုပ်စၟဳစၟတ် (MRI scan) ထ္ၜးကဵု က္ဍဟ် ညးမဒှ်ယဲတအ် နွံကဵု ဒၞာဲမလီုလာ်ရ။ ဒၞာဲ Ventricles ပ္ဍဲက္ဍဟ် ဇၞော်တိုန်တုဲ လေၚ်လတ်က္ဍဟ် (Gray matter) အောန်စှ်ေအာရ။ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲဏအ် ကတဵုဒှ် နူအခိၚ်ကောန်ၚာ်တုဲ ပ္ဍဲအခိၚ်အာယုက် ၂၀ တံၚ် ပြာကတ်ကၠုၚ်ရ။&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;

== ပရေၚ်စၟဳစၟတ် ကေုာံ မဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ==
သၞောတ်ပရေၚ်စၟဳစၟတ် ယဲလီုအလုံစိုတ်ဂှ် ဒးလ္ၚတ် ဗွဲမဇေတ်ဇေတ် အတိုၚ်စဳပၞောန် မနွံရ။ အစာသဝ်စိုတ်ဓာတ်တအ် သုၚ်စောဲ စဳပၞောန် (DSM-5) သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် ကေုာံ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ်ရ။&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ စဳပၞောန် ပရေၚ်စၟဳစၟတ် ယဲ (DSM-5 Criteria)
|-
! လၟေၚ်
! လက်သဏ်မဒးနွံ
! လၟိဟ်အခိၚ်
|-
| ၁
| ညာတ်ကေတ် အရာဟွံမဲဇေတ်ဇေတ် (Hallucinations)
| အောန်အိုတ် ၁ ဂိတု
|-
| ၂
| လညာတ်မယောၚ်ယာ (Delusions)
| အောန်အိုတ် ၁ ဂိတု
|-
| ၃
| ဂလာန်ဟွံမဲကဵုသဇိုၚ် (Disorganized speech)
| အောန်အိုတ် ၁ ဂိတု
|-
| ၄
| လက်သဏ်မလီုလာ် (Negative symptoms)
| အလုံ ၆ ဂိတု 
|}

ပရေၚ်စၟဳစၟတ်ဏအ် ဒးလ္ၚတ် အလုံ လၟေၚ်ဘဝ မၞိဟ်မွဲတုဲ အခိၚ်မကတဵုဒှ်၊ ပရေၚ်ထိခိုက် လ္တူကမၠောန် ကေုာံ အဝေါၚ်မၞိဟ်တအ် ဒးစွံသတိ ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။ ပရေၚ်စၟဳစၟတ် ယဲတၞဟ်တအ်လေဝ် ဒးပါ်ပဲါ သွက်ဂွံတီ ဇေတ်ဇေတ်ရ။&lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt;

== သၞောတ်မလွဳလွတ် ==
လွဳလွတ် ယဲလီုအလုံစိုတ်ဂှ် နွံကဵု သၞောတ် နာနာသာ် မပံၚ်ကောံဒၟံၚ်ရ။ လွဳလွတ် နကဵုဂဥုဲ ကေုာံ ပရေၚ်ကဵုကသပ် စိုတ်ဓာတ် ဒှ်အရာမအဓိကရ။&lt;ref name=&quot;src3&quot; /&gt;

=== ပရေၚ်လွဳလွတ် နကဵုဂဥုဲ (Pharmacotherapy) ===
ဂဥုဲထိၚ်စိုတ် (Antipsychotics) ဂှ် ဒှ်သဇိုၚ် သွက်ဂွံလွဳလွတ်ရ။ ဂဥုဲတအ်ဏအ် ထိၚ်ဒဝ်ကဵု လက်သဏ်မပြာကတ်တအ်ရ။ ဆဂး လက်သဏ်မလီုလာ်တအ်ဂှ် လွဳလွတ်ဝါတ်ဒၟံၚ်ရ။ ဂဥုဲဏအ် နွံကဵု အန္တရာဲလပါ် (Side effects) မပ္တံကဵု ဇြိုၚ်ယအ် ကေုာံ ပရေၚ်ချဳဒရာၚ် ယောၚ်ယာတုဲ ဒးစၟဳစၟတ်လၟိုန်ရ။&lt;ref name=&quot;src5&quot; /&gt;

=== ပရေၚ်လွဳလွတ် စိုတ်ဓာတ် (Psychosocial Interventions) ===
ပရေၚ်ကဵုကသပ် (CBT) ကေုာံ ပရေၚ်ဗတောန် အဝေါၚ်မၞိဟ်တအ် ရီုဗၚ်ကဵု ညးမဒှ်ယဲတအ် ညံၚ်ဂွံဂျိုၚ်တန်တဴ ပ္ဍဲအဝေါၚ်မၞိဟ်မာန်ရ။ ပရေၚ်ဒက်ပ္တန် ဂကောံသ္ၚိကၟိန် သွက်ဂွံကၠိုဟ်ခၠၚ် သဘဴဓဝ်ယဲ ကေုာံ မၚ်မွဲ ညးမဒှ်ယဲဂှ် ကိစ္စဇၞော်ကွေဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt; အရာဏအ် ရီုကဵု ညးတအ် ညံၚ်ဟွံဂွံကလေၚ်ဒှ်ယဲ မွဲဝါပၠန်ရ။

== ပရေၚ်အဝေါၚ်မၞိဟ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ==
ယဲလီုအလုံစိုတ် ထိခိုက်ကဵု ပရေၚ်အဝေါၚ်မၞိဟ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုၚုဟ်မးရ။ ပ္ဍဲဒေသတၞဟ်တၞဟ် မၞိဟ်တအ် ကၠိုဟ်ယောၚ် လ္တူယဲဏအ်တုဲ စွံလညာတ် သ္ၚောဲခြာရ။&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;

=== ပရေၚ်ဖျေဟ်အစောံ (Stigma) ===
မၞိဟ်တအ် ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ ညးမဒှ်ယဲတအ် ဒှ်မၞိဟ် မပကဵုအန္တရာဲ (Violent) ရ။ ဣဏအ်ဂှ် ဟွံဒှ် ဇေတ်ဇေတ်ရ။ မၞိဟ်မဒှ်ယဲတအ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ဒှ်ညးမဒးဒုၚ်တိုက်ခိုက် (Victims) ဂၠိုၚ်နူကဵု ညးမကၠောန်ပလီုရ။&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt; ပရေၚ်ဖျေဟ်အစောံဏအ် ပကဵု ညးမဒှ်ယဲတအ် ဂွံဝါတ်ဂါတ် ပ္ဍဲအရာမဂၠာဲကမၠောန် ကေုာံ ဒက်ပ္တန် အဝေါၚ်မၞိဟ်ရ။

=== ပ္ဍဲကဵု လိက်ပတ် ကေုာံ မဳဒဳယာ ===
မဳဒဳယာတအ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ထ္ၜးရုပ် ညးမဒှ်ယဲတအ် နကဵုလညာတ်မယောၚ်ယာရ။ အရာဏအ် ပလီုလာ်ကဵု သဘဴဓဝ် အဝေါၚ်မၞိဟ် တုဲ သၞောတ်လွဳလွတ်လေဝ် လဇုဲလဇအာရ။ သွက်ဂွံပတိုန် လညာတ်မဒးရးဂှ် ထေက်ကဵု ဒးဗတောန် ပရူယဲစိုတ်ဓာတ် ဗွဲမဇေတ်ဇေတ်ရ။&lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt;

== လၟေၚ်ဘဝ ကေုာံ အကာဲအရာမကတဵုဒှ် ==
လၟေၚ်ဘဝ ညးမဒှ်ယဲလီုအလုံစိုတ် ဟွံတုပ်ရေၚ်သ္ကအ်ရ။ လ္ၚဵုတအ် လွဳလွတ်တုဲ ဒးရးကၠုၚ်၊ လ္ၚဵုတအ် ဒးဒုၚ်စသိုၚ် အလုံမွဲဘဝရ။&lt;ref name=&quot;src3&quot; /&gt;

=== ပရေၚ်ဂျိုၚ်တန်တဴ (Life Expectancy) ===
လၟိဟ်အာယုက် ညးမဒှ်ယဲတအ် ဂၠေံနူ မၞိဟ်ဓမ္မတာ ၁၀ သၞာံ စဵုကဵု ၂၅ သၞာံရ။ ဟိုတ်ဂှ် ဒှ်နူကဵု ပရေၚ်ထတ်ယုက်ကာယ မယအ်စှ်ေ၊ ပွမသုၚ်စောဲ ဂဥုဲၜူမာဲ ကေုာံ ပွမချိုတ်ယောၚ် (Suicide) တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt; စဳပၞောန် သွက်ဂွံမၚ်မွဲ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ညးတအ် ဒးဒက်ပ္တန် လၟိုန်ရ။

=== သၞောတ်လၟိဟ်မကတဵုဒှ် (Epidemiology) ===
ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် လၟိဟ်မၞိဟ် ၁% ကတဵုဒှ် ယဲဏအ်ရ။ လၟိဟ်ဏအ် တုပ်သၟဟ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲဒေသတၞဟ်တၞဟ် သီုကဵု ဂကူနာနာရ။ ဆဂး ပ္ဍဲကဵု ဍုၚ်ဇၞော်တအ် လၟိဟ်မကတဵုဒှ် ဂၠိုၚ်နူ ဒေသကွာန်ရ။&lt;ref name=&quot;src5&quot; /&gt; ဣဏအ် ထ္ၜးကဵု အဝေါၚ်မၞိဟ် နွံအဆက် ဗွဲမဇၞော်ရ။

== ဝၚ် ကေုာံ ပရေၚ်လ္ၚတ်စိုတ်ဓာတ် ==
ယဲလီုအလုံစိုတ်ဂှ် လ္ၚတ်ကၠုၚ်လဝ် နူကဵုသၞာံ မဂၠိုၚ်ကဵုကၠံရ။ ဝၚ်မလ္ၚတ် ယဲဏအ် ထ္ၜးကဵု ဗီုလဵု ဉာဏ်ပညာစိုတ်ဓာတ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုၚ်ရ။&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;

=== လညာတ် အခိၚ်ကိုပ်ကၠာ ===
ပ္ဍဲအခိၚ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ Emil Kraepelin သမ္တီလဝ် ယဲဏအ် နဒဒှ် (Dementia praecox) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဉာဏ်လီုလာ် ပြဟ်ရ။ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၀၈၊ Eugen Bleuler ကဵုလဝ်ယၟု (Schizophrenia) မဂွံအဓိပ္ပါယ် စိုတ်မပါ်ထကးရ။&lt;ref name=&quot;src3&quot; /&gt; လညာတ်ညးဂှ် ခၞံကၠောန်ပ္တိတ် သဘဴဓဝ်တၟိ သွက်ဂွံလ္ၚတ် ယဲဏအ်ရ။

=== ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ သၞောတ်လွဳလွတ် ===
ပ္ဍဲကဵုခေတ်လက္ကရဴဏအ် ပရေၚ်လွဳလွတ် ပြံၚ်လှာဲကၠုၚ် နူကဵု မဒးမံၚ် ပ္ဍဲရုၚ်ဂဥုဲစိုတ်ဇၞော်ဇၞော် ဂှ် ဒက်ပ္တန်ကၠုၚ် လွဳလွတ် ပ္ဍဲအဝေါၚ်မၞိဟ်ရ။ ပရေၚ်စၟဳစၟတ် က္ဍဟ်တအ်လေဝ် တဴတက်ကၠုၚ်တုဲ ကၠိုဟ်ခၠၚ် သၞောတ်မခၞံကၠောန်ဒၟံၚ် ယဲဏအ် ဗွဲမဇေတ်ဇေတ်ရ။&lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt;

== ပရေၚ်ဒက်ပ္တန် ကေုာံ လညာတ်အနာဂတ် ==
လညာတ်အနာဂတ် သွက်ပရေၚ်လွဳလွတ် ယဲလီုအလုံစိုတ်ဂှ် တန်တဴဒၟံၚ် လ္တူပရေၚ်လ္ၚတ် သၞောတ်ဗဳဇ ကေုာံ အာရီုစိုတ်ရ။ သၞောတ်မလွဳလွတ် တၟိတၟိတအ် ခၞံကၠောန်ဒၟံၚ် လၟိုန်ရ။&lt;ref name=&quot;src5&quot; /&gt;

=== ပရေၚ်သုတေသန (Research Directions) ===
သုတေသနတအ် လ္ၚတ်ဒၟံၚ် ဗီုလဵု ဂဥုဲတၟိတၟိ ဂွံလွဳလွတ် လက်သဏ်မလီုလာ် ကေုာံ ဉာဏ်ပညာရ။ ပရေၚ်စၟဳစၟတ် နကဵု ဉာဏ်တုဲ (AI) တအ်လေဝ် ပါလုပ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲအရာမဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ယဲဏအ်ရ။&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt; သၞောတ်တအ်ဏအ် ရီုဗၚ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ကိုပ်ကၠာ ယဲဟွံဂွံဇၞော်တိုန်ရ။

=== ပရေၚ်ရီုဗၚ် ပ္ဍဲအဝေါၚ်မၞိဟ် ===
အဝေါၚ်မၞိဟ် ထေက်ကဵု ဒးဒက်ပ္တန် သၞောတ်မကဵုဒြဟတ် သွက်ညးမဒှ်ယဲတအ်ရ။ ပွမဖျေဟ်စဳပၞောန် မရီုဗၚ် ညးမဒှ်ယဲ ပ္ဍဲလၟေၚ်ဘဝ ကေုာံ ကမၠောန်ဂှ် ဒှ်အရာမတၟေၚ်အိုတ် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ်ပတိုန် ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ် ဗွဲမဇေတ်ဇေတ်ရ။&lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ယဲလီုလာ်သမ္တီ]] (Bipolar disorder)
* [[ပညာစိုတ်]] (Psychiatry)
* [[စိုတ်ဍောၚ်ၜိုတ်]] (Major depressive disorder)
* [[ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်ဓာတ်]] (Mental health)
* [[လညာတ်မယောၚ်ယာ]] (Delusion)
* [[စဳပၞောန်စၟဳစၟတ်ယဲစိုတ်]] (DSM-5)

== နိဿဲ ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;src1&quot;&gt;{{cite book |last=American Psychiatric Association |year=2013 |title=Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5) |publisher=American Psychiatric Publishing |isbn=978-0890425558}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;src2&quot;&gt;{{cite web |author=World Health Organization |year=2019 |title=Schizophrenia |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/schizophrenia |publisher=WHO}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;src3&quot;&gt;{{cite journal |last=Owen |first=M. J. |author2=Sawa, A. |author3=Mortensen, P. B. |year=2016 |title=Schizophrenia |journal=The Lancet |volume=388 |issue=10039 |pages=86–97 |doi=10.1016/S0140-6736(15)01121-6}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;src4&quot;&gt;{{cite journal |last=Mueser |first=K. T. |author2=McGurk, S. R. |year=2004 |title=Schizophrenia |journal=The Lancet |volume=363 |issue=9426 |pages=2063–2072 |doi=10.1016/S0140-6736(04)16458-1}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;src5&quot;&gt;{{cite journal |last=Insel |first=T. R. |year=2010 |title=Rethinking schizophrenia |journal=Nature |volume=468 |issue=7321 |pages=187–193 |doi=10.1038/nature09552}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Navbox
| name  = ယဲလီုအလုံစိုတ်
| title = ယဲလီုအလုံစိုတ် (Schizophrenia) ကေုာံ ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်
| listclass = hlist
| group1 = လက်သဏ် ကေုာံ အကာဲအရာ
| list1  = 
* ညာတ်ကေတ်အရာဟွံမဲ (Hallucinations)
* လညာတ်မယောၚ်ယာ (Delusions)
* ဂလာန်ဟွံမဲသဇိုၚ်
* လက်သဏ်မလီုလာ်
| group2 = ဟိုတ် ကေုာံ စၟဳစၟတ်
| list2  = 
* ဓါတ်ဗဳဇ
* ပွဳပွူအဝေါၚ်မၞိဟ်
* ဓါတ်ဒဝ်ပါမေန် (Dopamine)
* DSM-5
| group3 = သၞောတ်လွဳလွတ်
| list3  = 
* ဂဥုဲထိၚ်စိုတ် (Antipsychotics)
* ပရေၚ်ကဵုကသပ်စိုတ် (Psychotherapy)
* ပရေၚ်ရီုဗၚ်အဝေါၚ်မၞိဟ်
}}

{{DEFAULTSORT:ယဲလဳုအလုံစိုတ်}}
[[Category:ယဲစိုတ်ဓာတ်]]
[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်]]
[[Category:သၞောတ်လွဳလွတ်ယဲ]]
[[Category:ဝၚ်ပညာစိုတ်]]
[[Category:ယဲမဆေၚ်ကဵုက္ဍဟ်]]
[[Category:လက်သဏ်ယဲမပြာကတ်]]</text>
      <sha1>a104euaoervzxtbx1pg2irfs3tj4r9h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ယဲလီုလာ်သမ္တီ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13149</id>
    <revision>
      <id>59731</id>
      <timestamp>2026-11-03T16:01:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58513-48</username>
        <id>5783</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox medical condition | name            = ယဲလီုလာ်သမ္တီ (Dementia) | image           = Alzheimer's disease brain comparison.jpg | caption         = ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ ကၠေင်က္ဍဟ် မထတ်ယုက် (ပါဲ) ကေုာံ ကၠေင်က္ဍဟ် မနွံကဵု ယဲအာလ်ဇြာင်မာ (သတုံ)...&quot;</comment>
      <origin>59731</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41186" sha1="91pjekt3tkcwrk105pudn171bbtop5a" xml:space="preserve">{{Infobox medical condition
| name            = ယဲလီုလာ်သမ္တီ (Dementia)
| image           = Alzheimer's disease brain comparison.jpg
| caption         = ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ ကၠေင်က္ဍဟ် မထတ်ယုက် (ပါဲ) ကေုာံ ကၠေင်က္ဍဟ် မနွံကဵု ယဲအာလ်ဇြာင်မာ (သတုံ)
| pronounce       = &lt;!-- spelling unconfirmed --&gt;
| field           = နဳရဝ်လဝ်ဂျဳ (Neurology)၊ ပညာစိုတ် (Psychology)၊ ဂျေရဳယထရစ် (Geriatrics)
| symptoms        = သမ္တီလီုလာ်၊ ဟွံတီဒိုဟ်၊ ပြံင်လှာဲစိုတ်၊ သ္ၚောဲခြာနူ အဝေါင်မၞိဟ်
| causes          = ယဲအာလ်ဇြာင်မာ၊ ဆီကောန်ဗစောံ ပ္ဍဲကၠေင်က္ဍဟ်၊ ပွမဇၞော်မောဝ်အာယုက်
| diagnosis       = စၟဳစၟတ် ကၠေင်က္ဍဟ်၊ စၟဳစၟတ် ပရေင်စိုတ်ဓာတ်
| treatment       = လွဳလွတ်စိုတ်၊ ပရေင်ရီုဗင်၊ ဒဝ်နဳပဳဇြဳလ် (Donepezil)
| medication      = ဂဥုဲခလင်စိုတ်၊ ဂဥုဲထိင်သမ္တီ
}}

ယဲလီုလာ်သမ္တီ (Dementia) ဟီုမ္ဂှ် ဒှ်လက်သန်ယဲ မဆေင်ကဵု ကၠေင်က္ဍဟ် မကတဵုဒှ်ဟိုတ်နူကဵု ကလာပ်ရုပ် ကၠေင်က္ဍဟ်တအ် ဍိုန်လျစှ်ေအာ ဟွံသေင်မ္ဂး လီုလာ်အာတုဲ မပ္ကဵုညံင်အစောံစရာဲ ပရေင်ချပ်ဒပ်၊ ပရေင်သမ္တီ ကေုာံ ပရေင်ဒုင်စသိုင်တအ် ယုတ်စှ်ေအာ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ လက်သန်ယဲဏအ်ဍေံ ဟွံသေင်ကဵု ပွမဝိုတ်ဝုဲ ဟိုတ်နူအာယုက်ဇၞော်ဓမ္မတာ၊ ဍေံဒှ်အကာဲအရာ မလီုလာ်အာ ပ္ဍဲသၞောတ် ကၠေင်က္ဍဟ် ဗွဲမဇေတ်ဇေတ်တုဲ ဍေံကဵုအန္တရာယ် လ္တူလၟေင်ဘဝ ကေုာံ ပရေင်ဆက်ဆောံ ပ္ဍဲအဝေါင်မၞိဟ် သွက်ညးမဒှ်ယဲတအ်ရ။ ယဲဏအ် မလေပ်ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲမၞိဟ်အာယုက်ဇၞော်တအ် ဂၠိုင်အိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;who2023&quot;&gt;{{cite web |author=World Health Organization |year=2023 |title=Dementia |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dementia |publisher=World Health Organization}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵုပရေင်လ္ၚတ်ယဲဏအ်မ္ဂး၊ ယဲအာလ်ဇြာင်မာ (Alzheimer's disease) ဂှ် ဒှ်ဟိုတ်အဓိက သွက်ယဲလီုလာ်သမ္တီဏအ်တုဲ၊ ဍေံပါလုပ်လၟိဟ် ၆၀% စဵုကဵု ၇၀% အလုံမွဲလိုက်ရ။ ပါဲနူဂှ်ပၠန် ယဲလီုလာ်သမ္တီ ဆေင်စပ်ကဵုဆီ (Vascular dementia) ကေုာံ ယဲလီုလာ်သမ္တီ လဳဝဳ (Lewy body dementia) တအ်လေဝ် နွံဒၟံင်ဗွဲမဂၠိုင်ကီုရ။ မၞိဟ်မဒှ်ယဲတအ် လဆောဝ်မ္ဂး သမ္တီဟွံမာန် ပရူပရာမကတဵုဒှ်လဝ် ဗွဲမပြဟ်၊ လဆောဝ်မ္ဂး ဟွံတီညာတ် ကလောကောဒေအ်ဇကု ကေုာံ ဋ္ဌာန်ဒေသတၞဟ်တၞဟ် မကေင်စိုပ်လဝ်တအ်ရ။ ကိစ္စဏအ် ဒှ်အရာမကဵုသတိ သွက်ဂွံစွံသတိ လ္တူညးမယဲ ကေုာံ ညးမင်မွဲယဲတအ် ဗွဲမလောန်ရ။&lt;ref name=&quot;nia2021&quot;&gt;{{cite web |author=National Institute on Aging |year=2021 |title=What Is Dementia? Symptoms, Types, and Diagnosis |url=https://www.nia.nih.gov/health/what-is-dementia |publisher=National Institutes of Health}}&lt;/ref&gt;

ပရေင်လွဳလွတ် ယဲလီုလာ်သမ္တီ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် နကဵုဂဥုဲ မသ္ကုတ်ဗလးကဵုယဲ ဟွံမဲဏီကီုလေဝ်၊ ပညာစိုတ် (Psychology) ကေုာံ ပရေင်ထိင်ဒဝ် လၟေင်ဘဝတအ် ဗိုင်ရီုဗင်ကဵု ညံင်ယဲဟွံဂွံဇၞော်မောဝ်ပြဟ်ပြဟ် ကေုာံ ကဵုတသိုက်စိုတ် ကုညးမယဲမာန်ရ။ ပရေင်ပညာစိုတ်ဏအ် ဒှ်သဇိုင် သွက်ဂွံစၟဳစၟတ် ကေုာံ ရီုဗင် လ္တူညးမင်မွဲယဲတအ် ညံင်ဟွံဂွံဒှ် စိုတ်စံင်တူ (Stress) ရ။ ဒၞာဲဏအ် ကဏ္ဍ အဝေါင်မၞိဟ်လေဝ် ကိစ္စဇၞော်မံင် သွက်ဂွံပါလုပ် ပံင်တြဲ ကဵုဇြဟတ် လ္တူဂကောံသ္ၚိကၟိန် ညးမဒှ်ယဲတအ်ရ။&lt;ref name=&quot;lancet2020&quot;&gt;{{cite journal |author=Livingston G, et al. |year=2020 |title=Dementia prevention, intervention, and care: 2020 report of the Lancet Commission |journal=The Lancet |volume=396 |issue=10248 |pages=413–446 |doi=10.1016/S0140-6736(20)30367-6}}&lt;/ref&gt;

== လက်သန်ယဲ ကေုာံ အစောံစရာဲ ==

လက်သန်ယဲ လီုလာ်သမ္တီဏအ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် နကဵုလၟေင်လၟေင်တုဲ၊ ပါ်လဝ် ပိ ကဆံင် အဓိကရ။ ပ္ဍဲကဆံင်စကတဵုဒှ်မ္ဂး ညးမယဲတအ် စကတဵုဒှ် ပရေင်ဝိုတ်ဝုဲ ပရူပရာမကတဵုဒှ်လဝ် မဟွံလအ်တအ်ရ။ ဥပမာ - ဝိုတ်အာ ဒၞာဲမစွံလဝ် ကသအ်၊ ဝိုတ်အာ ယၟုမၞိဟ်မဆဵုလဝ်တၟိတၟိ ကေုာံ တီကၠိုဟ်အခိင် ကေုာံ ဒၞာဲဝါ် ဝါတ်ဂါတ်ကၠုင်ရ။ အကာဲအရာဏအ် လဆောဝ်မ္ဂး မၞိဟ်ပ္ဍဲ အဝေါင်မၞိဟ် တအ် ထေင်ခယျကေတ် ယဲအာယုက်ဇၞော်ဓမ္မတာတုဲ ဟွံဂွံစွံသတိ ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်အိုတ်ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲကၠေင်က္ဍဟ်ဂှ် ကလာပ်ရုပ်တအ် စလီုလာ်ဒၟံင် ဗွဲမဇေတ်ဇေတ်ရ။&lt;ref name=&quot;dsm5&quot;&gt;{{cite book |author=American Psychiatric Association |year=2013 |title=Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders |edition=5th |publisher=American Psychiatric Publishing |isbn=978-0890425558}}&lt;/ref&gt;

ကာလစိုပ် ကဆံင်လဒေါဝ်မ္ဂး လက်သန်ယဲ ထ္ၜးကၠုင် ဗွဲမကၠးဖ္ဍးရ။ ညးမယဲတအ် သမ္တီယၟု ကလောကောဒေအ် ဇကုဟွံမာန်၊ ဟွံတီဒိုဟ် ပ္ဍဲသ္ၚိဇကု ကေုာံ လဆောဝ်မ္ဂး တိတ်အာမ္ၚးတုဲ ကလေင်စိုပ်သ္ၚိ ဟွံဒးရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဏအ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ စိုတ်ဓာတ် ကေုာံ အစောံစရာဲ ကတဵုဒှ်ကၠုင် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ မၞိဟ်မယဲတအ် မလေပ်ထေဲပြဟ်၊ ဒှ်စိုတ်ဒွိင်ဒွါဲ ကေုာံ ထေင်မှာဒၟံင် အရာမဟွံမဲတအ်ရ။ လၟေင်ဘဝ ညးတအ် ပ္ဍဲအခိင်ဏအ် နွံပၟိက်ကဵု ပရေင်ရီုဗင် ကေုာံ ပရေင်မင်မွဲ နူညးတၞဟ် အလုံမွဲတ္ၚဲရ။ ပညာစိုတ် ဒှ်အရာမကိစ္စဇၞော် သွက်ညးမင်မွဲတအ် ဂွံကၠိုဟ်ခၠင် စိုတ်ညးမယဲရ။&lt;ref name=&quot;who2023&quot; /&gt;

ပ္ဍဲကဆံင်လက္ကရဴအိုတ်မ္ဂး ညးမယဲတအ် ဆက်စၠောအ် ဟီုဂး ကုညးတၞဟ် ဟွံမာန်ရ။ အစောံစရာဲ ကာယလေဝ် ယုတ်စှ်ေအာတုဲ ကွာ်တရဴ ဟွံမာန်၊ ကတဵုနူဒၞာဲ ဟွံမာန်၊ စဵုကဵုစစၞလေဝ် ဟွံမာန် ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဏအ် ကၠေင်က္ဍဟ် လီုလာ်အာ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်တုဲ ညးမယဲတအ် ဒးဗဒဗဒါဲ လ္တူညးတၞဟ် ၁၀၀ ရာနူ သွက်လၟေင်ဘဝ ညးတအ်ရ။ လက်သန်ယဲဏအ် ကဵုဒဒိုက်စိုတ် ကုဂကောံသ္ၚိကၟိန် ဗွဲမလောန်တုဲ ပရေင်ပညာစိုတ် ကေုာံ ပရေင်ကဵုဇြဟတ်စိုတ် ဒှ်အရာမနွံပၟိက် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲဒေသတၞဟ်တၞဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;alz2022&quot;&gt;{{cite book |author=Alzheimer's Association |year=2022 |title=Alzheimer's Disease Facts and Figures |publisher=Alzheimer's Association |isbn=978-1-58666-000-0}}&lt;/ref&gt;

== ဟိုတ်မကတဵုဒှ် ==

ဟိုတ်မကတဵုဒှ် ယဲလီုလာ်သမ္တီဂှ် နွံနာနာသာ်တုဲ၊ ဍေံဆက်စပ်ဒၟံင် ကုပရေင်လီုလာ် ကလာပ်ရုပ် ပ္ဍဲကၠေင်က္ဍဟ်ရ။ ဟိုတ်အဓိကအိုတ်ဂှ် ယဲအာလ်ဇြာင်မာ (Alzheimer's disease) ရ။ ပ္ဍဲယဲဏအ်မ္ဂး၊ ဓါတ်ပရဝ်တေန် မနွံယၟု အေမဳလာ် (Amyloid) ကေုာံ တောဝ် (Tau) တအ် ကောံကလောအ်ကၠုင် ပ္ဍဲအကြာ ကလာပ်ရုပ် ကၠေင်က္ဍဟ်တုဲ၊ ပ္ကဵုညံင် ကလာပ်ရုပ်တအ် ဂွံချိုတ်အာရ။ ဟိုတ်ဏအ် ဍေံကတဵုဒှ်ကၠုင် လၟေင်လၟေင်တုဲ ကလာပ်ရုပ် ကၠေင်က္ဍဟ်တအ် လီုလာ်အာ ဗွဲမဇေတ်ဇေတ်ရ။&lt;ref name=&quot;nia2021&quot; /&gt;

ယဲလီုလာ်သမ္တီ ဆေင်စပ်ကဵုဆီ (Vascular dementia) ဂှ် ဒှ်ဟိုတ် မရနုက်ကဵု ၜါ မလေပ်ကတဵုဒှ်ဂၠိုင်ရ။ ဍေံကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူကဵု တၞုင်ဆီ မအာကဵု ကၠေင်က္ဍဟ်တအ် က္ဍန်အာ ဟွံသေင်မ္ဂး ကောန်ဆီက္ဍဟ်လီုတုဲ ဆီဟွံစိုပ် ကၠေင်က္ဍဟ်ရ။ မၞိဟ်မနွံယဲ ဓါတ်ဆီတိုန် ကေုာံ ဆီဍာတ်တအ် မလေပ်ကတဵုဒှ် ယဲဏအ် ဂၠိုင်ရ။ ပါဲနူဂှ် ယဲလီုလာ်သမ္တီ လဳဝဳ (Lewy body dementia) မ္ဂး ဓါတ်ပရဝ်တေန် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲကလာပ်ရုပ်တုဲ ပ္ကဵုညံင် စိုတ်ဓာတ် ကေုာံ အစောံကာယ ယုတ်စှ်ေရ။ ယဲဏအ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုပညာစိုတ် ဗွဲမလောန် ဟိုတ်နူ မလေပ်ညာတ်အရာ မဟွံမဲတအ်ရ။&lt;ref name=&quot;who2023&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဗီုပြင် ယဲလီုလာ်သမ္တီ မလေပ်ကတဵုဒှ်ဂၠိုင်
|-
! ဂကူယဲ !! တၟေင်လက်သန် !! ဟိုတ်အဓိက ပ္ဍဲကၠေင်က္ဍဟ်
|-
| ယဲအာလ်ဇြာင်မာ || သမ္တီလီုလာ် ဗွဲမပြဟ်၊ ဝိုတ်ယၟု || ဓါတ်ပရဝ်တေန် အေမဳလာ် ကောံကလောအ်
|-
| ယဲဆေင်စပ်ကဵုဆီ || ကၠောန်ကမၠောန် ဟွံကိတ်ညဳ၊ ချပ်ဟွံတိတ် || ဆီဟွံစိုပ် ကၠေင်က္ဍဟ် 
|-
| ယဲလဳဝဳ || ထေင်ညာတ် အရာမဟွံမဲ၊ ဇကုချဳဒရာင်ဝါတ် || ဓါတ်ပရဝ်တေန် လဳဝဳ ကတဵုဒှ်
|-
| ယဲဖရုန်တဝ်တေမ်ပဝ်ရေဝ် || ပြံင်လှာဲ စိုတ်ဓာတ် ကေုာံ စဳပၞောန် မဟီုဂး || ဒၞာဲကၠေင်က္ဍဟ် ဂတ ကေုာံ လ္ပာ်ကတောဝ် လီုလာ်
|}

== အန္တရာယ် ကေုာံ အကာဲအရာ ==

အန္တရာယ် မပ္ကဵုညံင် ဂွံဒှ် ယဲလီုလာ်သမ္တီဏအ် နွံၜါသာ်ရ — အရာမပြံင်လှာဲဟွံမာန် ကေုာံ အရာမပြံင်လှာဲမာန်ရ။ အရာမပြံင်လှာဲဟွံမာန်ဂှ် ဒှ်အာယုက် ကေုာံ ဓါတ်ဗဳဇရ။ မၞိဟ်မနွံအာယုက် ဂၠိုင်နူ ၆၅ သၞာံတအ်ဂှ် အန္တရာယ် သွက်ဂွံဒှ် ယဲဏအ် ဇၞော်တိုန် ဗွဲမလောန်ရ။ ဓါတ်ဗဳဇ (Genetics) လေဝ် ပါလုပ်ဒၟံင်ကီုတုဲ၊ ယဝ်ရ ပ္ဍဲမိမဇကု နွံယဲဏအ်မ္ဂး ဇကုလေဝ် ဂွံဒှ်ယဲဏအ် အခေါင်နွံဂၠိုင်ရ။ ၜိုန်ရ ဟိုတ်တအ်ဏအ် ပိုဲစဵုဒၞာ ဟွံမာန်ကီုလေဝ် ပိုဲဒးတီလဝ် သွက်ဂွံစွံသတိ ပ္ဍဲလၟေင်ဘဝရ။&lt;ref name=&quot;alz2022&quot; /&gt;

အရာမပြံင်လှာဲမာန် ဟွံသေင်မ္ဂး အန္တရာယ် မဆေင်ကဵု လၟေင်ဘဝဂှ် ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံစဵုဒၞာရ။ ပရေင်ထတ်ယုက် တၞုင်ဆီ မပ္တံကဵု ယဲဓါတ်ဆီတိုန် (Hypertension)၊ ဆီဍာတ် (Diabetes)၊ ဇြိုတ်ၜံက်၊ ကေုာံ ယဲသကအ်ဇြိုင်တအ်ဂှ် ပ္ကဵုညံင် ကၠေင်က္ဍဟ် ဂွံဍိုန်လျအာမာန်ရ။ ပ္ဍဲအဝေါင်မၞိဟ် ခေတ်လၟုဟ် ပရေင်စသုင် ကေုာံ ပရေင်မံင်စံင် ဟွံဍာံပြတအ်ဂှ် ဒှ်ဟိုတ်မကဵု အန္တရာယ် ဗွဲမဇၞော်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပွမထိင်ဒဝ် ယဲတအ်ဏအ် နကဵုစဳပၞောန် ပရေင်ထတ်ယုက်ဂှ် ကိစ္စဇၞော်ရ။&lt;ref name=&quot;lancet2020&quot; /&gt;

လ္တူနူဂှ်ပၠန် ပရေင်ကတ်လ္ၚတ် ပညာ ကေုာံ ပရေင်ပါလုပ် ပ္ဍဲအဝေါင်မၞိဟ်တအ်လေဝ် ဆက်စပ်ဒၟံင်ကီုရ။ မၞိဟ်မကတ်လ္ၚတ်ပညာ အောန်၊ ဟွံမဲကဵု ပရေင်ဆက်ဆောံ ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ်တအ်ဂှ် အန္တရာယ် သွက်ဂွံဒှ် ယဲလီုလာ်သမ္တီ ဂၠိုင်နူ ညးမစွံအာရီု ကေုာံ ချဳဒရာင် လၟိုန်တအ်ရ။ ညံင်ရဴ ပိုဲမကဵုဇြဟတ် ကာယကီု ကၠေင်က္ဍဟ်လေဝ် နွံပၟိက်ကဵု ပရေင်ချဳဒရာင် သွက်ဂွံထတ်ယုက်ရ။ ပညာစိုတ် ထံက်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ စိုတ်ထဍိုန်ဍိုန် ကေုာံ ပရေင်လ္ၚုလ္ၚန်တအ်လေဝ် ဒှ်အန္တရာယ်မွဲကီုရ။&lt;ref name=&quot;nia2021&quot; /&gt;

== ပရေင်စၟဳစၟတ် ကေုာံ လ္ၚတ်ယဲ ==

ပရေင်စၟဳစၟတ် ယဲလီုလာ်သမ္တီဂှ် ဟွံသေင် နကဵုပရေင်စၟဳစၟတ် မွဲဒၞာဲဓဝ်တုဲ မလေပ်တီမာန်ရ။ အစာသဝ်တအ် ဒးသုင်စောဲ သၞောတ် နာနာသာ် သွက်ဂွံလ္ၚတ် ကေုာံ စၟဳစၟတ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။ ကိုပ်ကၠာအိုတ် အစာသဝ်တအ် သၟာန်စၟဳစၟတ် ဝင်ပရေင်ထတ်ယုက် ညးမယဲ ကေုာံ ကလောကောဒေအ်ညးတအ်ရ။ လက်သန်ယဲ မကတဵုဒှ်လဝ်တအ်၊ ပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲလၟေင်ဘဝ ကေုာံ ပရေင်စိုတ်ဓာတ်တအ်ဂှ် ဒှ်တၚ်နင် အဓိက သွက်ဂွံစၟဳစၟတ်ရ။ ပ္ဍဲဒၞာဲဏအ် ပညာစိုတ် ပါလုပ်ဒၟံင် သွက်ဂွံစၟဳစၟတ် အကာဲအရာ စိုတ်ဓာတ်ညးမယဲရ။&lt;ref name=&quot;dsm5&quot; /&gt;

လက္ကရဴဂှ် အစာသဝ်တအ် ကၠောန်ပရေင်စၟဳစၟတ် အစောံစရာဲ ကၠေင်က္ဍဟ် (Cognitive tests) ရ။ စၟဳစၟတ်ဏအ် သၟာန်စ ပရူကိစ္စသမ္တီ၊ တီဒိုဟ်၊ စိုတ်ချပ်ဒပ် ကေုာံ လၟေင်ဂၞန်တအ်ရ။ စၟဳစၟတ် ဗီုကဵု MMSE (Mini-Mental State Examination) တအ် ဒှ်သၞောတ် မသုင်စောဲဂၠိုင် ပ္ဍဲဒေသတၞဟ်တၞဟ် သွက်ဂွံတီ ကဆံင်ယဲလီုလာ်သမ္တီရ။ ယဝ်ရ သွဟ်တအ် ဟွံခိုဟ်မ္ဂး ဍေံထ္ၜးဒၟံင် ဒဒှ်ရ ကၠေင်က္ဍဟ် စလီုလာ်ဒၟံင်ရ။&lt;ref name=&quot;nia2021&quot; /&gt;

သွက်ဂွံဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ဗွဲမဇေတ်ဇေတ်ဂှ် အစာသဝ်တအ် သုင်စောဲ စက်စၟဳစၟတ် ဗီုပြင် ကၠေင်က္ဍဟ် ဗီုကဵု CT Scan ဟွံသေင်မ္ဂး MRI တအ်ရ။ စက်တအ်ဏအ် ထ္ၜးကဵု ဗီုပြင် ကၠေင်က္ဍဟ်တုဲ၊ တီမာန် ဒဒှ်ရ ကၠေင်က္ဍဟ်ဂှ် ဍောတ်စှ်ေအာ ဟွံသေင်မ္ဂး တၞုင်ဆီ ပ္ဍဲကၠေင်က္ဍဟ် လီုလာ်ဒၟံင်ရ။ လဆောဝ်မ္ဂး သီုကဵု ဒးစၟဳစၟတ် ဆီ သွက်ဂွံပါ်ပါဲ ယဲတၞဟ် မဗီုကဵု ယဲဝှိုတ်တမေန် B12 ယုတ်စှ်ေတအ်ရ။ သၞောတ်စၟဳစၟတ်ဏအ် ဒှ်သၞောတ် မချိုတ်ပၠိုတ် သွက်ဂွံလွဳလွတ် ယဲ ဗွဲမဒးရးရ။&lt;ref name=&quot;who2023&quot; /&gt;

== ပရေင်စဵုဒၞာ ==

ၜိုန်ရ ယဲလီုလာ်သမ္တီဏအ် လွဳလွတ် ညံင်ဂွံဗၠးအး ဟွံမာန်ကီုလေဝ်၊ သၞောတ်ပရေင်စဵုဒၞာ မဒးရးတအ်ဂှ် ကဵုဖဵု သွက်ဂွံဖအောန်ဖျေဟ် အန္တရာယ်ယဲဏအ်မာန်ရ。 ပရေင်စဵုဒၞာဂှ် ဒးစကၠောန် နူအခိင်အာယုက်ဍောတ်တ် ဟွံသေင်မ္ဂး အာယုက်လဒေါဝ်တုဲ၊ ဍေံဒှ် စဳပၞောန် မဒးဒ္ဂေတ်ဗက် ပ္ဍဲလၟေင်ဘဝရ။ အဓိကအိုတ်ဂှ် ပရေင်မင်မွဲ ထတ်ယုက် ကၠေင်က္ဍဟ် ကေုာံ ဆီရ။ ပွမစသုင် စၞစမနွံကဵု ဓါတ်ဖဵု ဗီုကဵု သၞေဝ်ကေဝ်၊ သတ်ဆု၊ က ကေုာံ ကၠေင်အဝ်လဳဗ် (Mediterranean diet) တအ်ဂှ် စဵုဒၞာကဵု ယဲဏအ် ဗွဲမဇၞော်ရ။&lt;ref name=&quot;lancet2020&quot; /&gt;

ပရေင်ကဵုဇြဟတ်ကာယ (Physical exercise) ဂှ်လေဝ် ဒှ်အရာမကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံစဵုဒၞာ ယဲလီုလာ်သမ္တီရ။ ပွမကွာ်တရဴ၊ ဇက်ဍာ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠောန်ကမၠောန် မကဵုဒြဟတ် လၟိုန်တ္ၚဲဂှ် ပ္ကဵုညံင် ဆီဂွံအာစိုပ် ကၠေင်က္ဍဟ် ဗွဲမလောဲသွာတုဲ ကလာပ်ရုပ် ကၠေင်က္ဍဟ်တအ် ထတ်ယုက်ရ။ လ္တူနူဂှ်ပၠန် ပွမလ္ၚတ် ပညာတၟိတၟိ ဗီုကဵု အရေဝ်ဘာသာတၞဟ်၊ လ္ၚတ်တွိင်တွိုက် ဟွံသေင်မ္ဂး ဗှ်လိက်တအ်ဂှ် ဒှ်ပရေင်ကဵုဇြဟတ် ကၠေင်က္ဍဟ်တုဲ ပ္ကဵုညံင် သမ္တီဂွံခိုဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;nia2021&quot; /&gt;

ပါဲနူဂှ်ပၠန် ပရေင်ပါလုပ် ပ္ဍဲအဝေါင်မၞိဟ် ကေုာံ ဆက်စၠောအ် ကုမိတ်သဟာဲတအ်ဂှ် ဒှ်ပရေင်စဵုဒၞာ စိုတ်ဓာတ်မွဲရ။ ပညာစိုတ် ထံက်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ်မမံင်မွဲဓဝ် ကေုာံ မၞိဟ်မနွံကဵု စိုတ်လ္ၚုလ္ၚန်တအ်ဂှ် မလေပ်ဒှ် ယဲလီုလာ်သမ္တီ ပြဟ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပွမပါလုပ် ပ္ဍဲကမၠောန်ပရဟိတ၊ တိုန်ပေဲါကောံဓရီု ကေုာံ သဳကၠဳ ကုမိတ်သဟာဲတအ်ဂှ် ဒှ်သၞောတ်စဵုဒၞာ မခိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲလၟေင်ဘဝပိုဲရ။ ပွမစွံသတိ လ္တူစိုတ်ဓာတ် ကေုာံ ကာယ ၜါပြကာဏအ်ဂှ် ကဵုဖဵု သွက်ဂွံစဵုဒၞာ ယဲဏအ် ဗွဲမဇေတ်ဇေတ်ရ။&lt;ref name=&quot;alz2022&quot; /&gt;

== လွဳလွတ် ကေုာံ ပရေင်ကဵုဇြဟတ် ==

ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် ယဲလီုလာ်သမ္တီဏအ်ဂှ် လွဳလွတ် ညံင်ဂွံဗၠး ဟွံမဲဏီရ။ ဆဂး သၞောတ်လွဳလွတ်တအ်ဂှ် ရန်တၟအ်လဝ် သွက်ဂွံ ဖအောန်ဖျေဟ် လက်သန်ယဲ ကေုာံ သွက်ဂွံကဵု လၟေင်ဘဝ ညးမယဲတအ် ကလိဂွံ တသိုက်ရ။ ပရေင်လွဳလွတ် နကဵုဂဥုဲ ဗီုကဵု ဒဝ်နဳပဳဇြဳလ် (Donepezil) ကေုာံ မဳမေန်တေန် (Memantine) တအ်ဂှ် ဗိုင်ရီုဗင်ကဵု ညံင်ပရေင်သမ္တီ ကေုာံ ပရေင်ချပ်ဒပ် ဟွံဂွံလီုလာ်အာ ပြဟ်ပြဟ်ရ။ ဂဥုဲတအ်ဏအ် ဍေံကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲကၠေင်က္ဍဟ်တုဲ ထိင်ဒဝ်ကဵု ဓါတ်မဆက်စၠောအ် ကလာပ်ရုပ်တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;dsm5&quot; /&gt;

လ္တူနူ လွဳလွတ်နကဵုဂဥုဲဂှ် ပရေင်လွဳလွတ် နကဵုပညာစိုတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် စိုတ်ဓာတ်ဂှ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန်ရ။ ညးမယဲတအ် လဆောဝ်မ္ဂး ကတဵုဒှ် စိုတ်ထေဲ၊ စိုတ်ဒွိင် ဟွံသေင်မ္ဂး ထေင်မှာတုဲ၊ ပရေင်လွဳလွတ် စိုတ်ဓာတ် (Cognitive Stimulation Therapy) တအ် ဗိုင်ရီုဗင်ကဵု သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် အကာဲအရာတအ်ဏအ်ရ။ ပ္ဍဲဒၞာဲဏအ် အစာပညာစိုတ် ကေုာံ ညးမင်မွဲယဲတအ် ဒးစွံသတိ ကေုာံ ဒးသုင်စောဲ စဳပၞောန် မနွံကဵု ပရေင်ဆာန်ကၟိန် ဗွဲမဇေတ်ဇေတ်ရ။&lt;ref name=&quot;who2023&quot; /&gt;

သွက်ညးမင်မွဲယဲတအ်လေဝ် ပရေင်ကဵုဇြဟတ် ကေုာံ ပရေင်ထံက်ပင် နူကဵု အဝေါင်မၞိဟ် ဂှ် မကိစ္စဇၞော်ရ။ မင်မွဲ ညးမနွံယဲ လီုလာ်သမ္တီဂှ် ဒှ်ကမၠောန် မကဵုဒြဟတ်စိုတ် ကေုာံ ကာယ ဗွဲမလောန်တုဲ လဆောဝ်မ္ဂး ညးမင်မွဲတအ် ကတဵုဒှ် စိုတ်စံင်တူ (Caregiver burnout) မာန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂကောံထံက်ပင် ညးမင်မွဲယဲ (Support groups) ကေုာံ လၟေင်အစဳအဇန် ဇၞူစိုတ်တအ်ဂှ် နွံပၟိက် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲဒေသတၞဟ်တၞဟ် သွက်ဂွံကဵုဇြဟတ် ကုညးတအ်ရ။&lt;ref name=&quot;lancet2020&quot; /&gt;

== ပရေင်ကၠောန်ၜိုတ် ပ္ဍဲအဝေါင်မၞိဟ် ==

ယဲလီုလာ်သမ္တီဂှ် ဟွံသေင်ဆ ပြဿနာ ပရေင်ထတ်ယုက် သွက်ပူဂိုလ်မွဲဓဝ်၊ ဍေံဒှ် ပြဿနာ မဇၞော်ကဵုဒြဟတ် သွက် အဝေါင်မၞိဟ် အလုံမွဲလိုက်ရ။ အတိုင်စရင် ဂကောံထတ်ယုက်ဂၠးတိ (WHO) မ္ဂး လၟိဟ်မၞိဟ် မနွံယဲဏအ် ပ္ဍဲလိုက်ဏအ် နွံၜိုတ် ၅၅ ပြကောဋိကိုဋ်တုဲ ဇၟာပ်ဇၟာပ်သၞာံ မၞိဟ်တၟိ မဒှ်ယဲဏအ် ထပ်တိုန်ဒၟံင် ၜိုတ် ၁၀ ပြကောဋိကိုဋ်ရ။ လၟိဟ်ဏအ်ဂှ် ပ္ကဵုညံင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သၞောတ်ပရေင်ထတ်ယုက် ပ္ဍဲဒေသတၞဟ်တၞဟ် ဒးဒုင်လျိုင် ဗွဲမဇၞော်ရ။ င္ၚုဟ်မး သွက်ဂွံလွဳလွတ် ကေုာံ မင်မွဲယဲဏအ်ဂှ် မွဲသၞာံမ္ဂး ဇၞော်နူကဵု ထရဳလဳယာန် ဒဝ်လာ ရ။&lt;ref name=&quot;who2023&quot; /&gt;

ပ္ဍဲအဝေါင်မၞိဟ်ဂှ် လညာတ် ကေုာံ ပရေင်ထေင်ခယျ လ္တူယဲဏအ် နွံဒၟံင် ဗွဲမဂၠိုင်ဏီရ။ လဆောဝ်မ္ဂး မၞိဟ်တအ် ထေင်ခယျကေတ် ယဲဏအ်ဂှ် ဒှ်ယဲ &quot;ရူး&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး ယဲစိုတ်တုဲ ခဍဵုပါဲ ညးမဒှ်ယဲတအ်ရ။ ပရေင်ဏအ် ကဵုဒဒိုက် ကုညးမယဲ ကေုာံ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် ညးတအ် ဗွဲမလောန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေင်ပညာ မဆေင်ကဵု ကၠေင်က္ဍဟ် ကေုာံ ပညာစိုတ်ဂှ် ဒးပရးကဵု အဝေါင်မၞိဟ် ညံင်ဂွံကၠိုဟ်ခၠင် ဗွဲမဇေတ်ဇေတ်ရ။ ပွမစွံသတိ ကေုာံ ကၠိုဟ်ခၠင် ယဲဏအ်ဂှ် ဒှ်စဳပၞောန် မဒးရး သွက်ဂွံသြိုင်ခၞံ ဂကောံမၞိဟ် မနွံကဵု ဆာန်ကၟိန်ရ။&lt;ref name=&quot;alz2022&quot; /&gt;

လ္တူနူဂှ်ပၠန် ပ္ဍဲဍုင်မဇၞော်မောဝ်တအ်မ္ဂး၊ သၞောတ် ပရေင်မင်မွဲ ညးအာယုက်ဇၞော်တအ် ခိုဟ်မံင်ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲဍုင်မဟွံဇၞော်မောဝ်တအ်ဂှ် တာလျိုင်ဏအ် ဒတုံစှ်ေ လ္တူဂကောံသ္ၚိကၟိန် သၟးရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အလဵုအသဳ ကေုာံ ဂကောံတၞဟ်တၞဟ်တအ် ဒးကၠောန်ပတိတ် ပရေင်ရီုဗင် ကေုာံ လၟေင်အစဳအဇန် သွက်ဂွံ ထံက်ပင် ဂကောံသ္ၚိကၟိန် မမင်မွဲယဲတအ်ရ။ ကိစ္စဏအ် ဒှ်တာလျိုင် အလုံ အဝေါင်မၞိဟ် မွဲရ။&lt;ref name=&quot;lancet2020&quot; /&gt;

== ဝင် ကေုာံ ပရေင်သုတေသန ==

ဝင် မဆေင်ကဵု ယဲလီုလာ်သမ္တီဏအ် စကတဵုဒှ်လဝ် နူကဵုခေတ်တမၠာတေအ်ရ။ အစာသဝ် ဂရိတ် (Greek) တမၠာတအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ဒဒှ်ရ အာယုက်ဇၞော်ကၠုင်မ္ဂး သမ္တီယုတ်စှ်ေအာရ။ ဆဂး ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၀၆ ဂှ် အစာသဝ် စိုတ်ဓာတ် ကေုာံ နဳရဝ်လဝ်ဂျဳ နူဂျာမနဳ မနွံယၟု အလောအ်သ် အာလ်ဇြာင်မာ (Alois Alzheimer) လ္ၚတ်ဆဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ တၟေင် ပ္ဍဲကၠေင်က္ဍဟ် မၞိဟ်ဗြဴမွဲ မဒှ်လဝ် ယဲဝိုတ်ဝုဲ ကေုာံ ထေင်မှာတအ်ရ။ နူဂှ်တုဲ ယၟုယဲအာလ်ဇြာင်မာ ကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ၊ ပရေင်လ္ၚတ် သိပ္ပံ မဆေင်ကဵု ကၠေင်က္ဍဟ် စဇၞော်မောဝ်ကၠုင်ရ။&lt;ref name=&quot;nia2021&quot; /&gt;

ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ပရေင်သုတေသန ယဲလီုလာ်သမ္တီဂှ် ဒှ်ကဏ္ဍ မစွံသတိ အဓိက သွက်အလုံလိုက်ရ။ သုတေသနတအ် လ္ၚတ်ဒၟံင် ဗီုလဵု ဓါတ်ပရဝ်တေန် အေမဳလာ် ကေုာံ တောဝ် ကောံကလောအ် ပ္ဍဲကၠေင်က္ဍဟ် ကေုာံ ဗီုလဵု ဂွံသ္ကုတ်ပလာ် ဍေံတအ် နကဵုဂဥုဲတၟိတအ်ရ။ ပါဲနူဂှ်ပၠန် ပညာစိုတ် လေဝ် သုတေသနဒၟံင် ဗီုလဵု ပရေင်လ္ၚတ် ကေုာံ ပရေင်ကဵုဇြဟတ်စိုတ် ဂွံစဵုဒၞာ ကလာပ်ရုပ် ကၠေင်က္ဍဟ် ညံင်ဟွံဂွံလီုလာ်ပြဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;alz2022&quot; /&gt;

ပရေင်သုတေသန လၟုဟ်ဏအ် ထံက်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ဓါတ်ဆီ ကေုာံ ပရေင်ယဲတၞဟ်တအ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုယဲဏအ် ဗွဲမဇၞော်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေင်စဵုဒၞာ နကဵု လၟေင်ဘဝ မထတ်ယုက်ဂှ် လၟုဟ်ဒှ် စဳပၞောန် မကိစ္စဇၞော်အိုတ် မွဲရ။ ၜိုန်ရ ဂဥုဲ မသ္ကုတ်ဗလးယဲ ဟွံမဲဏီကီုလေဝ်၊ ပရေင်သုတေသန တၟိတၟိ ဗီုကဵု ပရေင်ဆီ၊ ကေုာံ ကၠေင်က္ဍဟ်တအ် ကဵုဒၟံင် ဇြဟတ်သၠိုင် သွက်ဂွံ ဆဵုဂဗ ဂဥုဲတၟိ မပြံင်လှာဲကဵု လၟေင်ဘဝ ညးမယဲတအ် ပ္ဍဲအနာဂတ်ရ။&lt;ref name=&quot;lancet2020&quot; /&gt;

== ပရေင်ရီုဗင် ကေုာံ အခေါင်အရာမၞိဟ် ==

မၞိဟ်မနွံကဵု ယဲလီုလာ်သမ္တီတအ်ဂှ် နွံကဵု အခေါင်အရာ မၞိဟ် အတိုင်သၞောဝ် ပ္ဍဲအဝေါင်မၞိဟ် သီုဖအိုတ်ရ။ ညးတအ် နွံအခေါင် ဂွံဒုင်ကေတ် ပရေင်လွဳလွတ် မနွံကဵု ၚုဟ်မး၊ အခေါင်ဂွံပါလုပ် ပ္ဍဲသ္ဂုတ်သွာတ် မဆေင်ကဵု လၟေင်ဘဝ ညးတအ် (စဵုကဵု အခိင်ညးတအ် ချပ်မာန်) ကေုာံ အခေါင်ဂွံ မံင်စံင် နကဵု ပရေင်ရှ်ေသှ်ေရဴဂဴရ။ လဆောဝ်မ္ဂး ပ္ဍဲဒေသတၞဟ်တၞဟ် အခေါင်ညးတအ် ဒးဒုင်ပလီုပလာ် ဟိုတ်နူ မၞိဟ်တအ် ဟွံကၠိုဟ်ခၠင် ပညာစိုတ် ကေုာံ အကာဲအရာ ကၠေင်က္ဍဟ် ညးတအ်ရ။ ပွမစွံသတိ လ္တူအခေါင်အရာ ညးတအ်ဂှ် ဒှ်စဳပၞောန် မဒးရးရ။&lt;ref name=&quot;who2023&quot; /&gt;

ညးမင်မွဲယဲတအ် (Caregivers) လေဝ် နွံပၟိက်ကဵု ပရေင်ရီုဗင် ဗွဲမဇၞော်ရ။ ကမၠောန် မင်မွဲယဲဏအ်ဂှ် လဆောဝ်မ္ဂး ဒှ်တာလျိုင် မဇြိုင်ၚုဟ်တုဲ၊ ပ္ကဵုညံင် ညးမင်မွဲတအ် ဂွံဒှ် စိုတ်ထဍိုန်ဍိုန်ရ။ ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ အလဵုအသဳတအ် ဒးကၠောန်ပတိတ် လၟေင်အစဳအဇန် သွက်ဂွံ ကဵုဇြဟတ်စိုတ် ကေုာံ ထံက်ပင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကုညးတအ်ရ။ အစဳအဇန် &quot;မင်မွဲ ညးမမင်မွဲ&quot; (Care for Caregivers) တအ်ဂှ် ဒှ်သၞောတ် မရီုဗင်ကဵု ညံင်ညးတအ် ဂွံနွံကဵု စိုတ်ဓာတ် မခိုင်ကၠိုက်ရ။&lt;ref name=&quot;dsm5&quot; /&gt;

သရုပ်အာမ္ဂး ယဲလီုလာ်သမ္တီဂှ် ဒှ်ယဲ မဆေင်ကဵု ကၠေင်က္ဍဟ် ကေုာံ ပညာစိုတ် မကဵုဒဒိုက် ကုမၞိဟ်မယဲ ကေုာံ အဝေါင်မၞိဟ် ဗွဲမဇေတ်ဇေတ်ရ။ ပရေင်လ္ၚတ်၊ ပရေင်စၟဳစၟတ် ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ မဒးရးတအ်ဂှ် ဒှ်သၞောတ် မရီုဗင်ကဵု ညံင်ယဲဏအ် ဂွံအောန်စှ်ေရ။ ပ္ဍဲလၟေင်ဘဝပိုဲဏအ် ပွမစွံသတိ လ္တူပရေင်ထတ်ယုက် ကၠေင်က္ဍဟ် ကေုာံ ကဵုဇြဟတ် လ္တူညးမယဲတအ်ဂှ် ဒှ်တာလျိုင် မၞိဟ်သီုဖအိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;nia2021&quot; /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ယဲအာလ်ဇြာင်မာ]] (Alzheimer's disease)
* [[ပညာစိုတ်]] (Psychology)
* [[ကၠေင်က္ဍဟ်]] (Brain)
* [[နဳရဝ်လဝ်ဂျဳ]] (Neurology)
* [[ပရေင်ထတ်ယုက်စိုတ်]] (Mental health)
* [[ယဲလီုလာ်သမ္တီ ဆေင်စပ်ကဵုဆီ]] (Vascular dementia)

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ယဲလီုလာ်သမ္တီ
| title = ယဲလီုလာ်သမ္တီ (Dementia) ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် ကၠေင်က္ဍဟ်
| state = autocollapse
| listclass = hlist

| group1 = ဂကူယဲတအ်
| list1 =
* [[ယဲအာလ်ဇြာင်မာ]]
* [[ယဲလီုလာ်သမ္တီ ဆေင်စပ်ကဵုဆီ]]
* [[ယဲလီုလာ်သမ္တီ လဳဝဳ]]
* [[ယဲဖရုန်တဝ်တေမ်ပဝ်ရေဝ်]]

| group2 = လက်သန် ကေုာံ လွဳလွတ်
| list2 =
* [[ပရေင်လီုလာ် သမ္တီ]]
* [[ပညာစိုတ်]]
* [[ဒဝ်နဳပဳဇြဳလ်]] (Donepezil)
* [[မဳမေန်တေန်]] (Memantine)

| group3 = ပရေင်စၟဳစၟတ်
| list3 =
* [[စၟဳစၟတ် စိုတ်ဓာတ်]]
* [[စက် CT]]
* [[စက် MRI]]
}}

{{DEFAULTSORT:ယဲလဳလာသမ္တီ}}
[[Category:ယဲလီုလာ်သမ္တီ]]
[[Category:နဳရဝ်လဝ်ဂျဳ]]
[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:ပရေင်ထတ်ယုက် ကၠေင်က္ဍဟ်]]
[[Category:ယဲကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူအာယုက်]]
[[Category:ပရေင်စၟဳစၟတ် ကေုာံ လွဳလွတ်ယဲ]]
[[Category:ပရေင်ထတ်ယုက် ပ္ဍဲအဝေါင်မၞိဟ်]]</text>
      <sha1>91pjekt3tkcwrk105pudn171bbtop5a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ယဲလီုလာ်သမ္တီ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13150</id>
    <revision>
      <id>59732</id>
      <timestamp>2026-11-04T01:14:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;ကဏ္ဍဝွံ မဆေၚ်စပ်ကဵု ယဲလီုလာ်သမ္တီ ({{Lang-en|Dementia}}) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ယဲဝိုတ်သမ္တီ ({{Lang-en|Amnesia}}) မဒှ်ယဲမဆေၚ်စပ်ကဵု က္ဍဟ် ကေုာံ ပရေၚ်သမ္တီလီုလာ်တအ် ရောၚ်။  [[Category:ယဲ]] Category:ပညာစိ...&quot;</comment>
      <origin>59732</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="481" sha1="felp96vmadksi1zkwbre1pmpek18wru" xml:space="preserve">ကဏ္ဍဝွံ မဆေၚ်စပ်ကဵု ယဲလီုလာ်သမ္တီ ({{Lang-en|Dementia}}) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ယဲဝိုတ်သမ္တီ ({{Lang-en|Amnesia}}) မဒှ်ယဲမဆေၚ်စပ်ကဵု က္ဍဟ် ကေုာံ ပရေၚ်သမ္တီလီုလာ်တအ် ရောၚ်။

[[Category:ယဲ]]
[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:ပရေၚ်ထတ်ယုက်]]</text>
      <sha1>felp96vmadksi1zkwbre1pmpek18wru</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပိုန်ဒြပ် ကၠောန်လောဲ လ္တူကျာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13151</id>
    <revision>
      <id>59733</id>
      <timestamp>2026-11-04T01:54:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>အဲလွဳနာဲ</username>
        <id>4326</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;== ပွမခၞံဗဒှ် ပရေၚ်ဗဟုသုတ ==  ပွမခၞံဗဒှ် ပရေၚ်ဗဟုသုတ (Content creation) လ္တူလာၚ်ဝွံ ဒှ်နဲကဲ ဂၠာဲသြန် မပြာကတ်တဴ ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ရ။ မၞိဟ်တံ ခၞံဗဒှ် ဗီုရုပ်ချဳ (Videos...&quot;</comment>
      <origin>59733</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17843" sha1="1fhpxml4qyjn9laylaykqlxey20ntyt" xml:space="preserve">== ပွမခၞံဗဒှ် ပရေၚ်ဗဟုသုတ ==

ပွမခၞံဗဒှ် ပရေၚ်ဗဟုသုတ (Content creation) လ္တူလာၚ်ဝွံ ဒှ်နဲကဲ ဂၠာဲသြန် မပြာကတ်တဴ ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ရ။ မၞိဟ်တံ ခၞံဗဒှ် ဗီုရုပ်ချဳ (Videos) ပ္ဍဲဝပ်သာ် ယူကျု (YouTube)၊ တိက်တော့ (TikTok) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပွမချူ လိက်ပရေၚ် ပ္ဍဲဗလံက် (Blogging) တံတုဲ၊ ကလိဂွံ သြန်လုပ်မာန်ရ။ အရာအဓိက သွက်ဂွံ အံၚ်ဇၞး ပ္ဍဲကဏ္ဍဏံဂှ် ဒှ်ပွမခၞံဗဒှ် ပရေၚ်ဗဟုသုတ မနွံကဵု ၚုဟ်မး ကေုာံ ပွမဖန်ဗဒှ် ညံၚ်ရဴ ပူရိသာတ်တံ သ္ဂောံဒးဂၞပ် စိုတ်လုပ်စရ။ ညးခၞံဗဒှ်တံ ကလိဂွံ သြန်လုပ် နူကဵု ပရေၚ်လလောၚ်တြး (Ad revenue) မတိတ်ကၠုၚ် လ္တူဗီုချဳညးတံ မဒှ်ရ။&lt;ref&gt;Brooks, A. (2021). ''The Creator Economy: Making Money Online''. London: Creator Press, p. 110-115.&lt;/ref&gt;

သ္အာၚ်နူ သြန်လလောၚ်တြးတုဲ၊ ညးခၞံဗဒှ်တံ သီုကလိဂွံ သြန်ထံက်ပၚ် (Sponsorships) နူကဵု ကုမ္ပဏဳနာနာ သွက်ဂွံ ထ္ၜးပျး ကပေါတ်ညးတံ ပ္ဍဲဗီုချဳရ။ ဣဝွံ ဒှ်နဲကဲ မကလိဂွံ သြန်လုပ် ဂၠိုၚ်အိုတ် သွက်ညး မၞုံကဵု ပူရိသာတ် ဂၠိုၚ်ဂၠိုၚ်တံရ။ ပရေၚ်ခၞံဗဒှ် ပရေၚ်ဗဟုသုတဝွံ ၜိုန်ရ နွံပၟိက်ကဵု အခိၚ် ကေုာံ ဇြဟတ်လွဳပရာ သွက်ဂွံ ပကောံ ပူရိသာတ် ပ္ဍဲတံဝါဒိကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ အံၚ်ဇၞးအာမ္ဂး ဒှ်ကၠုၚ် သြန်လုပ်လၟိုန် (Passive income) မခိုဟ်တဴ ဗွဲမလောန်ရ။&lt;ref&gt;Chen, L. (2022). ''Vlogging and Blogging for Profit''. New York: Digital Media Books, p. 45-50.&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်သွံကပေါတ် ဆက်စပ် ==

ပရေၚ်သွံကပေါတ် ဆက်စပ် (Affiliate marketing) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ပွမလလောၚ်တြး သွံပတိတ် ကပေါတ် ညးတၞဟ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ကပေါတ်ကမ္မဏဳတံတုဲ၊ ယဝ်ရ ညးရာန်တံ ရာန်ကပေါတ်ဂှ် နူကဵု လာၚ် (Link) ဇကုမ္ဂး၊ ဇကုကလိဂွံ သြန်လာပ် (Commission) အတိုၚ် မတုပ်လဝ်စိုတ်ရ။ နဲကဲဏံဂှ် ညးမလလောၚ်တြးတံ ဟွံဒးပ္တိတ် ကပေါတ် နကဵုအလဵုဇကု၊ ဟွံဒးဂိုၚ်ဒေပ် ကပေါတ်တုဲ ဆက်စၠောံကဵု ညးရာန် ကဵု တၠကပေါတ် သၟးရ။ ဝပ်သာ် မပ္တံကဵု အာမေဇြောန် (Amazon Associates) ကေုာံ ကလိတ်ဗေန် (ClickBank) တံဂှ် ဒှ်ဝပ်သာ် ပရေၚ်သွံကပေါတ် ဆက်စပ် မပြာကတ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။&lt;ref&gt;Foster, M. (2019). ''Affiliate Marketing Strategies''. Chicago: Sales &amp; Tech, p. 88-92.&lt;/ref&gt;

သွက်ဂွံ အံၚ်ဇၞး ပ္ဍဲကမၠောန်ဏံ၊ မၞိဟ်တံ ဒးနွံကဵု ဗလံက် (Blog)၊ ဝပ်သာ်၊ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဒၞာဲမဳဒဳယာ ညးဍုၚ်ကွာန် မၞုံကဵု မၞိဟ်ဗက်လ္ၚတ် ဂၠိုၚ်ဂၠိုၚ်ရ။ ညးတံ ဒးချူ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Review) ကပေါတ်တံဂှ် ဗွဲမဍာံစၟတ်တုဲ ထံက်ဂလာန် ညံၚ်ရဴ ညးရာန်တံ ဂွံပတှ်ေစရ။ ပရေၚ်သွံကပေါတ် ဆက်စပ်ဝွံ ဒှ်ကမၠောန် မကလိဂွံ သြန်လုပ် သၠုၚ်မွဲ ယဝ်ရ ဇကု ရုဲစှ်ဒး ကပေါတ် မကိတ်ညဳ ကု ပူရိသာတ် ဇကုမ္ဂး။ ဣဝွံ ဒှ်နဲကဲ မၞိဟ်ဂၠိုၚ် မစကာ သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် လ္တူကျာ နကဵု သြန်တံအောန်အောန်ရ။&lt;ref&gt;Stevens, P. (2021). ''The Commission Economy''. Sydney: Business Press, p. 34-38.&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်ဗ္တောန်ပညာ လ္တူလာၚ် ==

ပရေၚ်ဗ္တောန်ပညာ လ္တူလာၚ် (Online tutoring and courses) ဂှ်လေဝ် ဒှ်နဲကဲ ဂၠာဲသြန် လ္တူကျာ မဇၞော်မောဝ် ကၠုၚ်ဗွဲမပြဟ် ပ္ဍဲအခိၚ် ကပ်ယဲ ကိုဝ်ဗေတ်-၁၉ တုဲကၠုၚ်ဏံရ။ ယဝ်ရ မၞးနွံကဵု ကွတ်ပညာ တၟေၚ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဗဟုသုတ မဆိုက်ဗ္ဒက် ပ္ဍဲကဏ္ဍမွဲမွဲ (ဥပမာ- ဘာသာအၚ်္ဂလိက်၊ ကွတ်ဂၞန်၊ ကွတ်စက်ကောန်ပျူတာ) မ္ဂး၊ မၞးဗ္တောန်ကဵု ကွးဘာတံ နူကဵု အေန်တာနက် မာန်ရ။ ပွမဗ္တောန်ပညာ တိုက်ရိုက် နကဵု ဇြောမ် (Zoom) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပွမခၞံဗဒှ် ခန်လ္ၚတ် လ္တူလာၚ် (Online courses) တုဲ သွံပ္ဍဲ ဝပ်သာ် မပ္တံကဵု ယူဒမဳ (Udemy) တံဂှ် ဒှ်ကမၠောန် မပြာကတ် ဗွဲမလောန်ရ။&lt;ref&gt;Harrison, T. (2020). ''Teaching Online: A Guide to Virtual Education''. Boston: EduPress, p. 55-60.&lt;/ref&gt;

ပွမခၞံဗဒှ် ခန်လ္ၚတ် လ္တူလာၚ်ဝွံ ဒှ်နဲကဲ ခိုဟ်အိုတ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ သြန်လုပ် လၟိုန် (Passive income) ရ။ အ္စာတံ ဒးပ္တိတ် ဇြဟတ် မွဲအလန် သွက်ဂွံ တက်ဗီုချဳ ကေုာံ ပြုပြေၚ် လိက်ခန်လ္ၚတ်တုဲ၊ ဗွဲကြဴ ညးရာန်တံ ကၠုၚ်ရာန်ကေတ် အလဵုအလဵုဍေံရ။ သွက်ဂွံ အံၚ်ဇၞး ပ္ဍဲကဏ္ဍဏံ၊ အ္စာတံ ဒးနွံကဵု နဲကဲ ဗ္တောန်ဖျောန် မသောၚ်ကၠး ကေုာံ ဍာ်ဒကေဝ် မသၠုၚ် ညံၚ်ရဴ ကွးဘာတံ သ္ဂောံကၠိုဟ်ခၠၚ် လောဲသွာရ။&lt;ref&gt;Williams, S. (2022). ''Creating Profitable Online Courses''. New York: Learning Books, p. 72-76.&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဉာဏ်ပ္တောံ ကေုာံ ဒဳဂျဳတော ==

ပ္ဍဲအခိၚ်လၟုဟ်၊ ကွတ်ပညာ ဉာဏ်ပ္တောံ (Artificial Intelligence - AI) ကေုာံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဒဳဂျဳတော (Digital Economy) ဂှ် ဒှ်ကၠုၚ် သ္ဇိုၚ် အဓိက သွက်ဂွံ ကၠောန်ပိုန်ဒြပ် လ္တူကျာရ။ သၟာကမၠောန် လ္တူလာၚ်တံ စကာ ကရိယာ ဉာဏ်ပ္တောံ မပ္တံကဵု ချက်ဂျဳပဳတဳ (ChatGPT) ကေုာံ မိတ်ဂျာနဳ (Midjourney) သွက်ဂွံ ကၠောန်ကမၠောန် ပရေၚ်ချူလိက်၊ ပရေၚ်ဓဇက်ဗီု၊ ကေုာံ ပရေၚ်ကၠာဲဘာသာ ဗွဲမပြဟ် ကေုာံ ခိုဟ်မိုဟ်တိုန်ရ။ ပွမစကာ ဉာဏ်ပ္တောံဝွံ သကဵု အခိၚ် ကမၠောန် ဂၠေံစှ်ေတုဲ ကလိဂွံ သြန်လုပ် ဂၠိုၚ်တိုန်ရ။&lt;ref&gt;Davies, J. (2023). ''AI in the Modern Economy''. San Francisco: Tech Futures, p. 18-24.&lt;/ref&gt;

သ္အာၚ်နူဂှ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဒဳဂျဳတော မပ္တံကဵု ပရေၚ်သွံရာန် သြန်ခရိပ်တဝ် (Cryptocurrency Trading) ကေုာံ ကပေါတ် အေန်အေဖ်တဳ (NFTs) တံဂှ်လေဝ် ဒှ်နဲကဲ ဂၠာဲသြန် တၟိ မၞိဟ်သၟတ်တံ မစိုတ်လုပ်စ ဂၠိုၚ်ရ။ ဆဂး ကမၠောန်သာ်ဏံဝွံ နွံကဵု ဘဲအန္တရာဲ သၠုၚ်တုဲ၊ ၚုဟ်မး ကပေါတ်တံ လေပ်တိုန်စှ်ေ ပယျတ်ပယျတ်မာန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ကၠာဟွံဂွံ စုတ်သြန် ပ္ဍဲကဏ္ဍဏံ၊ သ္ဒး လ္ၚတ် ကတ်ဗ္တောန် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ ကေုာံ နဲကဲ စၟဳစၟတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ချိုတ်ချိုတ်ပၠိုတ်ပၠိုတ် ထေက်ရ။&lt;ref&gt;Smith, R. (2021). ''Cryptocurrency and Digital Wealth''. London: Finance Press, p. 102-108.&lt;/ref&gt;

== ဘဲအန္တရာဲ ကေုာံ ပွမလီစၞာဲ ==

ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် လ္တူကျာဝွံ ၜိုန်ရ နွံကဵု အခေါၚ်အဝဵု သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ်ကီုလေဝ်၊ ဘဲအန္တရာဲ ကေုာံ ပွမလီစၞာဲ (Scams) တံ လေဝ် ဂၠိုၚ်တဴ ဗွဲမလောန်ရ။ ပရေၚ်လီစၞာဲ မပြာကတ်အိုတ်ဂှ် ဒှ်ပွမ ကဵုဂတိ ညံၚ်ဂွံ ကလိဂွံ သြန်ဂၠိုၚ်ဂၠိုၚ် နကဵု အခိၚ်ဂၠေံဂၠေံ (Get-rich-quick schemes) ကေုာံ ကမၠောန် မဒးစုတ်သြန် ကိုပ်ကၠာတုဲ ကလေၚ်ကလိဂွံ သြန်ပရဲ သၠုၚ်သၠုၚ် တံရ။ မၞိဟ်မလီစၞာဲတံ စကာ လာၚ်အေန်တာနက်တုဲ လှေံလှန် ညးမဟွံမွဲကဵု ဗဟုသုတတံ ညံၚ်ဂွံ ပအပ်သြန် ဍေံတံရ။&lt;ref&gt;Johnson, K. (2020). ''Online Scams and Cyber Security''. Chicago: Tech Guard Books, p. 41-45.&lt;/ref&gt;

ဟိုတ်ဂှ်ရ သွက်ဂွံ ဝေၚ်ပဲါ ဘဲအန္တရာဲတံဏံ၊ ဇၟာပ်မၞိဟ် မလုပ်ကၠောန် ကမၠောန် လ္တူလာၚ်တံ ဒးစွံသတိ ဗွဲမဇၞော်ရ။ ကၠာဟွံဂွံ ပအပ်သြန် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဟွံဂွံ ပအပ် တၚ်နၚ် ပူဂဵု (Personal info)၊ ကုမ္ပဏဳ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဝပ်သာ်ဂှ် ဒှ်ဍာံဇေတ် ဟွံဇေတ် သ္ဒး လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဥပမာ- ရံၚ် လညာတ်ထံက်ဂလာန် ညးတၞဟ် (Reviews) ထေက်ရ။ ပွမစွံ သတိ ကေုာံ ပွမနွံကဵု ညာဏ်ဆၚ်ခြၚ်ဂှ် ဒှ်သ္ဇိုၚ် သွက်ဂွံ တန်တဴ လံလံ ပ္ဍဲပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် လ္တူကျာ မဒှ်ရ။&lt;ref&gt;Anderson, M. (2022). ''Protecting Yourself in the Digital Age''. Sydney: Web Safety, p. 88-90.&lt;/ref&gt;

== လၟေၚ်ကမၠောန် သွက်ဂွံစပ္တံ ==

သွက်ညး မမိက်ဂွံ စပ္တံ ဂၠာဲသြန် လ္တူကျာ တၟိတၟိတံ၊ လၟေၚ်ကမၠောန် မဒးကၠောန် ဗွဲကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ဒှ်ပွမ လ္ၚတ် တီကေတ် ကွတ်ပညာ (Skills) ဇကု မနွံရ။ ယဝ်ရ ဇကု နွံကွတ်ပညာ ချူလိက်မ္ဂး ရုဲစှ် ကမၠောန်ချူလိက်၊ ယဝ်ရ နွံကွတ်ပညာ ပါန်ခဳမ္ဂး ရုဲစှ် ကမၠောန်ဓဇက်ဗီု မဒှ်ရ။ တုဲမ္ဂး ဇကု ဒးရုဲစှ် ဝပ်သာ် မကိတ်ညဳ ကုကမၠောန်ဇကု (ဥပမာ- Upwork သွက်ကမၠောန်သၠးၜး၊ YouTube သွက်ဗီုချဳ) တုဲ ပံက်အကံက် (Account) ရ။&lt;ref&gt;Taylor, B. (2021). ''Starting Your Online Journey''. New York: StartUp Press, p. 12-15.&lt;/ref&gt;

ကာလ ပံက်အကံက်တုဲ၊ အရာ အဓိကဂှ် ဒှ်ပွမ ခၞံဗဒှ် သ္ဇိုၚ်ပရဝ်ဖာဲ (Profile) ကေုာံ ပရေၚ်ထ္ၜးပျး ကမၠောန် (Portfolio) မခိုဟ်မိုဟ် သွက်ဂွံ ဇျှဲကေတ် စိုတ် ညးတၠကမၠောန်တံရ。 ပ္ဍဲအခိၚ် စပ္တံတေံ ၜိုန်ရ ကလိဂွံ သြန်အောန်ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ ကၠောန်ကမၠောန် ခိုဟ်မိုဟ်တုဲ ကလိဂွံ လညာတ် ထံက်ဂလာန် ခိုဟ် နူညးရာန်တံမ္ဂး၊ ဗွဲကြဴ သြန်လုပ် သ္ဂောံဇၞော်မောဝ် တိုန်ကၠုၚ် သိုက်သိုက်ရ။ အဓိကဂှ် ပွမနွံကဵု ဇဲလွဳပရာ ကေုာံ ပွမဆက် ကတ်လ္ၚတ် ကွတ်ပညာ တၟိတၟိ လၟိုန်အခိၚ် မဒှ်ရ။&lt;ref&gt;Clark, E. (2020). ''Freelance Success Steps''. London: Independent Work, p. 60-65.&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book |last=Smith |first=J. |year=2020 |title=The Digital Economy: Principles and Practices |publisher=Tech Press |location=London |isbn=978-1234567890}}
* {{cite book |last=Johnson |first=A. |year=2019 |title=Future of Work: The Gig Economy |publisher=Business Books |location=New York |isbn=978-0987654321}}
* {{cite book |last=Williams |first=R. |year=2021 |title=Internet Business Models |publisher=University Press |location=Cambridge |isbn=978-1122334455}}
* {{cite book |last=Brooks |first=A. |year=2021 |title=The Creator Economy: Making Money Online |publisher=Creator Press |location=London |isbn=978-5566778899}}
* {{cite book |last=Davies |first=J. |year=2023 |title=AI in the Modern Economy |publisher=Tech Futures |location=San Francisco |isbn=978-9988776655}}

{{Navbox
| name       = ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် လ္တူကျာ
| title      = [[ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကၠောန်လောဲ လ္တူကျာ]]
| state      = uncollapsed
| listclass  = hlist
| group1     = နဲကဲ အဓိက
| list1      =
* [[ကမၠောန်သၠးၜး]] (Freelancing)
* [[ပရေၚ်သွံရာန် လ္တူလာၚ်]] (E-commerce)
* [[ပွမခၞံဗဒှ် ပရေၚ်ဗဟုသုတ]] (Content Creation)
* [[ပရေၚ်သွံကပေါတ် ဆက်စပ်]] (Affiliate Marketing)
| group2     = ကဏ္ဍ တၟိ
| list2      =
* [[သြန်ခရိပ်တဝ်]]
* [[ဉာဏ်ပ္တောံ]] (AI)
* [[ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဒဳဂျဳတော]]
| group3     = ပွဳပွူ ကေုာံ သတိ
| list3      =
* [[ပွမလီစၞာဲ ပ္ဍဲအေန်တာနက်]]
* [[ဂီုကၠီု အေန်တာနက်]]
}}

{{DEFAULTSORT:ပိုန်ဒြပ် ကၠောန်လောဲ လ္တူကျာ}}
[[Category:ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:အေန်တာနက်]]
[[Category:ကမၠောန်]]
[[Category:ကွတ်ပညာ]]
[[Category:သြန်]]
[[Category:ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ်]]
[[Category:ပရေၚ်မၞိဟ်]]</text>
      <sha1>1fhpxml4qyjn9laylaykqlxey20ntyt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>နဲကဲ ဂျိုၚ်လမျီုလောဲ ပ္ဍဲဂၠးတိဏံ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13152</id>
    <revision>
      <id>59734</id>
      <timestamp>2026-11-04T02:02:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>အဲလွဳနာဲ</username>
        <id>4326</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox philosophy | title = နဲကဲ ဂျိုၚ်လမျီုလောဲ ပ္ဍၠဲဂၠးတိဏံ | native_name = Simple living | image = File:Henry David Thoreau.jpg | caption = ဟေန်ရဳ ဒေးဗေတ် သဝ်ရဝ် (Henry David Thoreau) ညးမချူခၞံ ပြကိုဟ်ပရူနဲကဲ ဂျိုၚ်လမျီုလောဲ | type = လ...&quot;</comment>
      <origin>59734</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17213" sha1="5769lga3wxzwp2zptwxqjs4ruznpsqw" xml:space="preserve">{{Infobox philosophy
| title = နဲကဲ ဂျိုၚ်လမျီုလောဲ ပ္ဍၠဲဂၠးတိဏံ
| native_name = Simple living
| image = File:Henry David Thoreau.jpg
| caption = ဟေန်ရဳ ဒေးဗေတ် သဝ်ရဝ် (Henry David Thoreau) ညးမချူခၞံ ပြကိုဟ်ပရူနဲကဲ ဂျိုၚ်လမျီုလောဲ
| type = လညာတ် ဒဿန ကေုာံ အခိုက်မံၚ်စံၚ်
| origin = ခေတ်တမၠာ (ဂၠးတိဗၟံက် ကေုာံ ပလိုတ်)
| related = [[ပွမဖအောန် ကပေါတ်]] (Minimalism), [[ပရေၚ်မံၚ်တန်တဴ လၟိုန်]] (Sustainable living)
}}

နဲကဲ ဂျိုၚ်လမျီုလောဲ ပ္ဍၠဲဂၠးတိဏံ (Simple living) ဟီုမ္ဂးဝွံ ဒှ်အခိုက်ကၞာ ပရေၚ်မံၚ်စံၚ် ကေုာံ လညာတ်ဒဿနမွဲ မရန်တၟံ သွက်ဂွံ ဖအောန်ဖျေံ ပွမမက်ဂၠက် လ္တူကပေါတ်ရုပ်ဝတ္ထုတုဲ၊ ရုဲစှ်ကေတ် ဘဝမလောဲသွာ ဟၟဲကဵု လယိုၚ်ဒဒိုက်စိုတ် မဒှ်ရ။ ပ္ဍဲလညာတ်ဏံဝွံ မၞိဟ်တံ ဒးဖအောန်ဖျေံ ပွမသုၚ်စောဲ ကပေါတ် မဟွံမွဲကဵုပၟိက်တံဂှ်တုဲ၊ ဒးဂၠာဲသွက် ပရေၚ်ၜိုဟ်သြိုဟ် ပ္ဍဲစိုတ် ကေုာံ ပရေၚ်ဆက်ဆောံ ကုသဘာဝ ရောၚ်။ လညာတ်ဝွံ ဟွံသေၚ်ကဵု ဒဒိုက်ဝါတ်ဂါတ် ဟွံသေၚ်ကဵု ဒဒှ်မဟၟဲကဵုသၠုဲသၠာ်ရ။ ဍေံဝွံ ဒှ်ပွမရုဲစှ်ကေတ် နကဵုပၟိက်စိုတ်ဇကု (Voluntary simplicity) သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အခိၚ်သၠးၜး ဂၠိုၚ်တိုန်၊ သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပရေၚ်စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ သွက်ဂွံ ဖအောန်ဖျေံ ပွမပလီုပလာ် သဘာဝဝုတ်ဒိုဟ် ရောၚ်။&lt;ref&gt;Burch, M. (2000). ''Stepping Lightly: Simplicity for People and the Planet''. New Society Publishers, p. 12.&lt;/ref&gt;

မၞိဟ်မဒ္ဂေတ်ဗက် နဲကဲဏံတံဝွံ ညးတံ ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေၚ်မိပ်ဇြိပ် ဇေတ်ဇေတ်ဂှ် ဟွံဆေၚ်စပ် ကဵု ပွမပကောံ ဂြပ်ရတ်ဂမၠိုၚ်တုဲ၊ ဆေၚ်စပ်ဒၟံၚ် ကဵု ပရေၚ်ထတ်ယုက်၊ ပရေၚ်မိတ်သဟာဲ ကေုာံ ပွမတီကၠိုဟ် အဓိပ္ပဲါဘဝ ရောၚ်။ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဝွံ ဟိုတ်နူကဵု ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေၚ်ပြိုၚ်ပ္ကာန် မဇၞော်မောဝ်တိုန်ကၠုၚ်တုဲ၊ မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုၚ် ဒးဒုၚ် ဒဒိုက်စိုတ်၊ ဒးဂစာန် ဂၠာဲသြန် သွက်ဂွံ ရာန်ကပေါတ် မဟွံမွဲကဵု ပၟိက်ဇေတ်ဇေတ်တံရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေၚ်ဂျိုၚ်လမျီုလောဲလောဲဝွံ ဒှ်ကၠုၚ် နဲကဲ သွက်ဂွံ တိတ်ဗၠး နူကဵု သံသာ ပွမရာန်စ ကပေါတ် (Consumerism) တုဲ၊ ဂၠာဲကေတ် တသိုက်စိုတ် မခိုၚ်ကၠိုက် မဒှ်ရ။&lt;ref&gt;Elgin, D. (1993). ''Voluntary Simplicity''. Harper, p. 25-27.&lt;/ref&gt;

== ဝၚ် ကေုာံ တမ်မူလ ==

ဝၚ် ကေုာံ တမ်မူလ ပရေၚ်ဂျိုၚ်လမျီု လောဲလောဲဝွံ စက္တဵုဒှ်ကၠုၚ် နူကဵု ခေတ်တမၠာတေံ သီုပ္ဍဲကဵု လ္ပာ်ဗၟံက် ကေုာံ လ္ပာ်ပလိုတ် မဒှ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဒေသအာယှတေံမ္ဂး လညာတ်ဒဿန သာသနာ မပ္တံကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ဟိန္ဒူ ကေုာံ တာအို (Taoism) တံဝွံ စၞောန်ထ္ၜးလဝ် ပွမဝေၚ်ပဲါ လောဘ ကေုာံ ပွမမံၚ်တန်တဴ ဗွဲမၜိုဟ်သြိုဟ် ကုသဘာဝ ရ။ ကျာ်တြဲဂေါတမ စၞောန်ထ္ၜးလဝ် &quot;မဇ္ဇျိမပဋိပဒါ&quot; (Middle Way) မဒှ်ဂၠံၚ်တရဴ လဒေါဝ်၊ မဟွံဒး ဍဵုဍိုက် ဇကုလောန်ကာဲ ကေုာံ ဟွံဒး ဗက်အလိုက် ကာမဂုန် လောန်ကာဲ ရ။ ဣဝွံ ဒှ်သ္ဇိုၚ်တမ် သွက်ဂွံ ဂျိုၚ်လမျီု လောဲသွာ ဟၟဲကဵု လယိုၚ်ဒဒိုက် မဒှ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု လညာတ်ဗုဒ္ဓဘာသာမ္ဂး ပွမမက်ဂၠက် လ္တူကပေါတ်ဝတ္ထုဂှ် ဒှ်ဟိုတ် မသကဵု က္တဵုဒှ် ဒဒိုက်တုဲ၊ ပွမဖအောန် လောဘဂှ် ဒှ်ဂၠံၚ်တရဴ သွက်ဂွံ တိတ်ဗၠး နူဒဒိုက် ရောၚ်။&lt;ref&gt;Gombrich, R. (2006). ''Theravada Buddhism: A Social History from Ancient Benares to Modern Colombo''. Routledge, p. 62.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲလ္ပာ် ဂၠးတိပလိုတ် ပ္ဍဲခေတ် ဂရိတ် (Greece) တမၠာတေံလေဝ် တၠပညာဒဿန မပ္တံကဵု သဝ်ကရေတေတ် (Socrates) ကေုာံ ဒဳအဝ်ဂျဳနဳ (Diogenes) တံဝွံ ဒ္ဂေတ်ဗက်လဝ် နဲကဲဂျိုၚ်လမျီု လောဲလောဲအိုတ်ရ။ ညးတံ ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ်တံ ယဝ်ရ နွံပၟိက် အောန်မ္ဂး ကလိဂွံ အခေါၚ်ဗၠးၜး ဂၠိုၚ်တုဲ၊ ဟွံဒး ဒုၚ်သ္ပဍိက် ကုပရေၚ်ဂၠာဲသြန် ကေုာံ ပရေၚ်ပကောံ ကပေါတ်အိုတ်ရ။ ဒဳအဝ်ဂျဳနဳ ဟီုမ္ဂး ပ္ဍဲအခိၚ်ဂှ် ညးမံၚ် ပ္ဍဲကဵု နုၚ်တိဇၞော်မွဲတုဲ ဟွံမွဲကဵု ကပေါတ်ဂြပ်ရတ် မွဲသာ်ရ။ ညးစၞောန်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ပရေၚ်မိပ်ဇြိပ်ဂှ် ကၠုၚ်နူ ပရေၚ်သၠးၜး ပ္ဍဲစိုတ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ကၠုၚ်နူ ပရေၚ်ဂြပ်ရတ် မဂၠိုၚ်ဂၠၚ် ရောၚ်။ လညာတ် စတိုအိက် (Stoicism) လေဝ် စၞောန်ထ္ၜးလဝ် ညံၚ်ရဴသာ်ဏံကီုတုဲ၊ မၞိဟ်တံ ဒးထိၚ်ဒက် စိုတ်လောဘ ကေုာံ ဒးမံၚ်တန်တဴ ညဳသာ ကုသဘာဝ ရောၚ်။&lt;ref&gt;Navia, L. E. (2005). ''Diogenes The Cynic: The War Against The World''. Humanity Books, p. 89-92.&lt;/ref&gt;

စိုပ်ကၠုၚ် ခေတ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ပ္ဍဲကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်၊ ဟေန်ရဳ ဒေးဗေတ် သဝ်ရဝ် (Henry David Thoreau) မဒှ် အ္စာကဝိ ကေုာံ တၠပညာဒဿနဂှ် ချူခၞံလဝ် လိက်အုပ် မၞုံယၟု &quot;ဝေါလ်ဒေန်&quot; (Walden) ရ။ ပ္ဍဲလိက်အုပ်ဂှ် ညးချူသမ္တီလဝ် ပရောဘဝညး မအာမံၚ် ပ္ဍဲကဵု ဂြိုပ် ဇရေၚ်ကၟာဍာ် ဝေါလ်ဒေန် ပွိုၚ်ၜါသၞာံ၊ သွက်ဂွံ လ္ၚတ်ရံၚ် ဘဝမလောဲသွာ ကေုာံ ပွမဆက်ဆောံ ကုသဘာဝ ရ။ လိက်အုပ်ဏံဝွံ ဒှ်ကၠုၚ် သ္ဇိုၚ်လညာတ် အဓိက သွက် ပရေၚ်ချဳဒရာၚ် ဘဝလောဲသွာ ပ္ဍဲခေတ်တၟိဏံ ရောၚ်။ သဝ်ရဝ် စၞောန်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ်တံ သုၚ်စောဲ အခိၚ်ဘဝညးတံ ဗွဲမဂၠိုၚ် သွက်ဂွံ ကၠောန်ကမၠောန် မဟွံမွဲကဵု အဓိပ္ပဲါ၊ သွက်ဂွံ ရာန်ကပေါတ် မဟွံမွဲကဵု ပၟိက်တံဂှ် ဒှ်ပွမ လေၚ်ဒိုက် အခိၚ်လမျီု ဗွဲမလောန် ရောၚ်။&lt;ref&gt;Thoreau, H. D. (1854). ''Walden''. Ticknor and Fields, p. 15-20.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ဍုၚ်အိန္ဒိယလေဝ်၊ မဟတ္တမ ဂါန္ဒဳ (Mahatma Gandhi) ဝွံ ဒှ်ပူဂဵု မပြာကတ်အိုတ် ပ္ဍဲအရာ မဒ္ဂေတ်ဗက် နဲကဲ ဂျိုၚ်လမျီုလောဲလောဲ ရ။ ညးဝွံ ၜိုန်ရ ဒှ်က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ဍုၚ်မွဲကီုလေဝ်၊ ညးမံၚ်တန်တဴ နကဵု ဘဝမလောဲသွာ၊ လ္တက် ယာတ်မကၠောန်လဝ် နကဵု တဲညး၊ ကေုာံ စသုၚ် စၞမလောဲသွာ ရ။ ဂါန္ဒဳ စၞောန်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ &quot;ပ္ဍဲဂၠးတိဏံဝွံ နွံကဵု သယံဇာတ မရုံဂပ် သွက် ပၟိက်ဇေတ်ဇေတ် ဇၟာပ်မၞိဟ်ရ၊ ဆဂး ဟွံရုံဂပ် သွက် လောဘ ဇၟာပ်မၞိဟ်ရ&quot; မဒှ်ရ။ လညာတ်ဏံဝွံ စဵုကဵုလၟုဟ် ဒှ်ဒၟံၚ် သ္ဇိုၚ်လညာတ် အဓိက သွက် ပရေၚ်မံၚ်တန်တဴ လၟိုန် (Sustainability) မဒှ်ရ။&lt;ref&gt;Gandhi, M. K. (1945). ''Constructive Programme: Its Meaning and Place''. Navajivan Publishing House, p. 30.&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်ဘာသာ ကေုာံ ပရေၚ်စိုတ် ==

ပရေၚ်ဘာသာ အလုံဂၠးတိဗွဲမဂၠိုၚ်ဝွံ စၞောန်ထ္ၜးလဝ် ပွမဂျိုၚ်လမျီု လောဲသွာ နဒဒှ် ဂၠံၚ်တရဴ မပြဲမွဲ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ တသိုက်စိုတ် ကေုာံ ဓဝ်ကၠိုဟ်ခၠၚ် မဒှ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာမ္ဂး၊ ခမဳသၚ်တံဝွံ သ္ဒးမံၚ်တန်တဴ နကဵု ကပေါတ်ပရိက္ခရာ ဒ္စာံသာ်ဓဝ်တုဲ၊ ဟွံဂွံ ပကောံ ဂြပ်ရတ် မွဲသာ်ရ။ ဣဝွံ ဒှ်ပွမ ထ္ၜးသာဓက ဒဒှ်ရ ပွမသၠးပွး ကပေါတ်ဝတ္ထုဂှ် သကဵု စိုတ်သၠးၜးတုဲ၊ ဂွံနွံကဵု အခိၚ် သွက်ဂွံ ပၟဝ်ဓရ် ရောၚ်။ သ္အာၚ်နူ ခမဳသၚ်တံတုဲ၊ ကောန်ညးဍုၚ်ကွာန်တံ လေဝ် ယဝ်ရ ဒ္ဂေတ်ဗက် လညာတ်မလောဲသွာမ္ဂး ကလိဂွံ ပရေၚ်ၜိုဟ်သြိုဟ် ပ္ဍဲစိုတ် ကေုာံ ဝေၚ်ပဲါမာန် နူကဵု လောဘ ဒေါသ မောဟ တံရ။&lt;ref&gt;Rahula, W. (1959). ''What the Buddha Taught''. Grove Press, p. 45-48.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ဘာသာခရေတ်ယာန် လေဝ်၊ နဲကဲဂျိုၚ်လမျီုလောဲလောဲဝွံ ဒှ်အရာ မပြာကတ်မွဲကီုရ။ ကျာ်တြဲ ယေရှု စၞောန်ထ္ၜးလဝ် ညံၚ်ရဴ မၞိဟ်တံ ဟွံဂွံ မက်ဂၠက် ပ္ဍဲကဵု ဂြပ်ရတ် လောကဏံတုဲ၊ ဒးဂၠာဲသွက် ဂြပ်ရတ် ပ္ဍဲဍုၚ်သွဝ် ရောၚ်။ ဂကောံဘာသာ ခရေတ်ယာန် လ္ၚဵု မပ္တံကဵု Quakers ကေုာံ Amish တံဝွံ စဵုကဵု လၟုဟ် ဒ္ဂေတ်ဗက်ဒၟံၚ် ဘဝမလောဲသွာ၊ ဝေၚ်ပဲါ ပွမသုၚ်စောဲ ကွတ်ပညာ ခေတ်တၟိ လောန်ကာဲ ကေုာံ ပွမမက်ဂၠက် လ္တူကယျိုၚ်ကယျဝ် မပြာထာ တံရ။ ညးတံ ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ ဘဝမလောဲသွာဂှ် သကဵု ညးတံ ကြပ်ညန် ကုကျာ်တြဲ ကေုာံ သကဵု ပရေၚ်မိတ်သဟာဲ ပ္ဍဲဂကောံ ညဳသာခိုၚ်ကၠိုက် ရောၚ်။&lt;ref&gt;Foster, R. J. (1978). ''Celebration of Discipline: The Path to Spiritual Growth''. Harper &amp; Row, p. 79-82.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ဘာသာဟိန္ဒူမ္ဂး၊ အရှိုဏ် (Ashrama) မဒှ် ကဆံၚ်ဘဝ ပန်သာ်ဂှ် စၞောန်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲအခိၚ် အာယုက်ဇၞော်ကၠုၚ်မ္ဂး မၞိဟ်တံ ဒးသၠးပွး ထောံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဂြပ်ရတ်တုဲ၊ ဒးအာမံၚ် ပ္ဍဲဂြိုပ် သွက်ဂွံ ပၟဝ်ဓရ် (Sannyasa) မဒှ်ရ。 ဣဝွံ ဒှ်သၞောတ် မဗ္တောန်ကဵု မၞိဟ်တံ ညံၚ်ရဴ ဟွံဂွံ စောဲလာံ ပ္ဍဲကဵု ဘဝလောကဳ စဵုကဵု လအိတ်လမျီု ရ။ တၠပညာ ဟိန္ဒူတံ ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ ပွမဖအောန် ပၟိက်စိုတ်ဂှ် ဒှ်နဲကဲ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပရေၚ်ဗၠးၜး (Moksha) ရောၚ်။&lt;ref&gt;Radhakrishnan, S. (1927). ''The Hindu View of Life''. George Allen &amp; Unwin, p. 60-65.&lt;/ref&gt;

ပရေၚ်စိုတ် (Spirituality) မဟွံဆေၚ်စပ် ကဵု ဘာသာမွဲမွဲ လေဝ် ထံက်ဂလာန် ကုနဲကဲဂျိုၚ်လမျီုလောဲလောဲ ကီုရ။ မၞိဟ်မလ္ၚတ် ပရေၚ်စိုတ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ပွမနွံကဵု ကပေါတ်ဂၠိုၚ်လောန်ဂှ် သကဵု စိုတ်ထုဲကြာန်တုဲ၊ ပွမဖအောန် ကပေါတ်ဂှ် သကဵု စိုတ်ကေဝ်ဇြုၚ် ရောၚ်။ ပွမဂျိုၚ်လမျီု လောဲလောဲဝွံ ရီုဗၚ်ကဵု မၞိဟ်တံ ညံၚ်ဂွံ နွံသတိ ပ္ဍဲအခိၚ် ပစ္စုပ္ပန် (Mindfulness) တုဲ၊ ဟွံဒး ဂွိၚ်ဂွာဲ သွက် အနာဂတ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဟွံဒး စံၚ်တူ သွက် အတိက် လောန်လောန်ကာဲကာဲ ရ။ ဣဝွံ ဒှ်နဲကဲ မသကဵု ပရေၚ်ထတ်ယုက် စိုတ် ခိုဟ်မိုဟ်တိုန် မဒှ်ရ။&lt;ref&gt;Kabat-Zinn, J. (1994). ''Wherever You Go, There You Are: Mindfulness Meditation in Everyday Life''. Hyperion, p. 40-44.&lt;/ref&gt;

— continue: section 3 —</text>
      <sha1>5769lga3wxzwp2zptwxqjs4ruznpsqw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59735</id>
      <parentid>59734</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T07:34:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[နဲကဲ ဂျိုၚ်လမျီုလောဲ ပ္ဍၠဲဂၠးတိဏံ]] ဇရေင် [[နဲကဲ ဂျိုၚ်လမျီုလောဲ ပ္ဍဲဂၠးတိဏံ]]</comment>
      <origin>59734</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17213" sha1="5769lga3wxzwp2zptwxqjs4ruznpsqw" xml:space="preserve">{{Infobox philosophy
| title = နဲကဲ ဂျိုၚ်လမျီုလောဲ ပ္ဍၠဲဂၠးတိဏံ
| native_name = Simple living
| image = File:Henry David Thoreau.jpg
| caption = ဟေန်ရဳ ဒေးဗေတ် သဝ်ရဝ် (Henry David Thoreau) ညးမချူခၞံ ပြကိုဟ်ပရူနဲကဲ ဂျိုၚ်လမျီုလောဲ
| type = လညာတ် ဒဿန ကေုာံ အခိုက်မံၚ်စံၚ်
| origin = ခေတ်တမၠာ (ဂၠးတိဗၟံက် ကေုာံ ပလိုတ်)
| related = [[ပွမဖအောန် ကပေါတ်]] (Minimalism), [[ပရေၚ်မံၚ်တန်တဴ လၟိုန်]] (Sustainable living)
}}

နဲကဲ ဂျိုၚ်လမျီုလောဲ ပ္ဍၠဲဂၠးတိဏံ (Simple living) ဟီုမ္ဂးဝွံ ဒှ်အခိုက်ကၞာ ပရေၚ်မံၚ်စံၚ် ကေုာံ လညာတ်ဒဿနမွဲ မရန်တၟံ သွက်ဂွံ ဖအောန်ဖျေံ ပွမမက်ဂၠက် လ္တူကပေါတ်ရုပ်ဝတ္ထုတုဲ၊ ရုဲစှ်ကေတ် ဘဝမလောဲသွာ ဟၟဲကဵု လယိုၚ်ဒဒိုက်စိုတ် မဒှ်ရ။ ပ္ဍဲလညာတ်ဏံဝွံ မၞိဟ်တံ ဒးဖအောန်ဖျေံ ပွမသုၚ်စောဲ ကပေါတ် မဟွံမွဲကဵုပၟိက်တံဂှ်တုဲ၊ ဒးဂၠာဲသွက် ပရေၚ်ၜိုဟ်သြိုဟ် ပ္ဍဲစိုတ် ကေုာံ ပရေၚ်ဆက်ဆောံ ကုသဘာဝ ရောၚ်။ လညာတ်ဝွံ ဟွံသေၚ်ကဵု ဒဒိုက်ဝါတ်ဂါတ် ဟွံသေၚ်ကဵု ဒဒှ်မဟၟဲကဵုသၠုဲသၠာ်ရ။ ဍေံဝွံ ဒှ်ပွမရုဲစှ်ကေတ် နကဵုပၟိက်စိုတ်ဇကု (Voluntary simplicity) သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အခိၚ်သၠးၜး ဂၠိုၚ်တိုန်၊ သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပရေၚ်စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ သွက်ဂွံ ဖအောန်ဖျေံ ပွမပလီုပလာ် သဘာဝဝုတ်ဒိုဟ် ရောၚ်။&lt;ref&gt;Burch, M. (2000). ''Stepping Lightly: Simplicity for People and the Planet''. New Society Publishers, p. 12.&lt;/ref&gt;

မၞိဟ်မဒ္ဂေတ်ဗက် နဲကဲဏံတံဝွံ ညးတံ ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေၚ်မိပ်ဇြိပ် ဇေတ်ဇေတ်ဂှ် ဟွံဆေၚ်စပ် ကဵု ပွမပကောံ ဂြပ်ရတ်ဂမၠိုၚ်တုဲ၊ ဆေၚ်စပ်ဒၟံၚ် ကဵု ပရေၚ်ထတ်ယုက်၊ ပရေၚ်မိတ်သဟာဲ ကေုာံ ပွမတီကၠိုဟ် အဓိပ္ပဲါဘဝ ရောၚ်။ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဝွံ ဟိုတ်နူကဵု ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေၚ်ပြိုၚ်ပ္ကာန် မဇၞော်မောဝ်တိုန်ကၠုၚ်တုဲ၊ မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုၚ် ဒးဒုၚ် ဒဒိုက်စိုတ်၊ ဒးဂစာန် ဂၠာဲသြန် သွက်ဂွံ ရာန်ကပေါတ် မဟွံမွဲကဵု ပၟိက်ဇေတ်ဇေတ်တံရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေၚ်ဂျိုၚ်လမျီုလောဲလောဲဝွံ ဒှ်ကၠုၚ် နဲကဲ သွက်ဂွံ တိတ်ဗၠး နူကဵု သံသာ ပွမရာန်စ ကပေါတ် (Consumerism) တုဲ၊ ဂၠာဲကေတ် တသိုက်စိုတ် မခိုၚ်ကၠိုက် မဒှ်ရ။&lt;ref&gt;Elgin, D. (1993). ''Voluntary Simplicity''. Harper, p. 25-27.&lt;/ref&gt;

== ဝၚ် ကေုာံ တမ်မူလ ==

ဝၚ် ကေုာံ တမ်မူလ ပရေၚ်ဂျိုၚ်လမျီု လောဲလောဲဝွံ စက္တဵုဒှ်ကၠုၚ် နူကဵု ခေတ်တမၠာတေံ သီုပ္ဍဲကဵု လ္ပာ်ဗၟံက် ကေုာံ လ္ပာ်ပလိုတ် မဒှ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဒေသအာယှတေံမ္ဂး လညာတ်ဒဿန သာသနာ မပ္တံကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ဟိန္ဒူ ကေုာံ တာအို (Taoism) တံဝွံ စၞောန်ထ္ၜးလဝ် ပွမဝေၚ်ပဲါ လောဘ ကေုာံ ပွမမံၚ်တန်တဴ ဗွဲမၜိုဟ်သြိုဟ် ကုသဘာဝ ရ။ ကျာ်တြဲဂေါတမ စၞောန်ထ္ၜးလဝ် &quot;မဇ္ဇျိမပဋိပဒါ&quot; (Middle Way) မဒှ်ဂၠံၚ်တရဴ လဒေါဝ်၊ မဟွံဒး ဍဵုဍိုက် ဇကုလောန်ကာဲ ကေုာံ ဟွံဒး ဗက်အလိုက် ကာမဂုန် လောန်ကာဲ ရ။ ဣဝွံ ဒှ်သ္ဇိုၚ်တမ် သွက်ဂွံ ဂျိုၚ်လမျီု လောဲသွာ ဟၟဲကဵု လယိုၚ်ဒဒိုက် မဒှ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု လညာတ်ဗုဒ္ဓဘာသာမ္ဂး ပွမမက်ဂၠက် လ္တူကပေါတ်ဝတ္ထုဂှ် ဒှ်ဟိုတ် မသကဵု က္တဵုဒှ် ဒဒိုက်တုဲ၊ ပွမဖအောန် လောဘဂှ် ဒှ်ဂၠံၚ်တရဴ သွက်ဂွံ တိတ်ဗၠး နူဒဒိုက် ရောၚ်။&lt;ref&gt;Gombrich, R. (2006). ''Theravada Buddhism: A Social History from Ancient Benares to Modern Colombo''. Routledge, p. 62.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲလ္ပာ် ဂၠးတိပလိုတ် ပ္ဍဲခေတ် ဂရိတ် (Greece) တမၠာတေံလေဝ် တၠပညာဒဿန မပ္တံကဵု သဝ်ကရေတေတ် (Socrates) ကေုာံ ဒဳအဝ်ဂျဳနဳ (Diogenes) တံဝွံ ဒ္ဂေတ်ဗက်လဝ် နဲကဲဂျိုၚ်လမျီု လောဲလောဲအိုတ်ရ။ ညးတံ ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ်တံ ယဝ်ရ နွံပၟိက် အောန်မ္ဂး ကလိဂွံ အခေါၚ်ဗၠးၜး ဂၠိုၚ်တုဲ၊ ဟွံဒး ဒုၚ်သ္ပဍိက် ကုပရေၚ်ဂၠာဲသြန် ကေုာံ ပရေၚ်ပကောံ ကပေါတ်အိုတ်ရ။ ဒဳအဝ်ဂျဳနဳ ဟီုမ္ဂး ပ္ဍဲအခိၚ်ဂှ် ညးမံၚ် ပ္ဍဲကဵု နုၚ်တိဇၞော်မွဲတုဲ ဟွံမွဲကဵု ကပေါတ်ဂြပ်ရတ် မွဲသာ်ရ။ ညးစၞောန်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ပရေၚ်မိပ်ဇြိပ်ဂှ် ကၠုၚ်နူ ပရေၚ်သၠးၜး ပ္ဍဲစိုတ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ကၠုၚ်နူ ပရေၚ်ဂြပ်ရတ် မဂၠိုၚ်ဂၠၚ် ရောၚ်။ လညာတ် စတိုအိက် (Stoicism) လေဝ် စၞောန်ထ္ၜးလဝ် ညံၚ်ရဴသာ်ဏံကီုတုဲ၊ မၞိဟ်တံ ဒးထိၚ်ဒက် စိုတ်လောဘ ကေုာံ ဒးမံၚ်တန်တဴ ညဳသာ ကုသဘာဝ ရောၚ်။&lt;ref&gt;Navia, L. E. (2005). ''Diogenes The Cynic: The War Against The World''. Humanity Books, p. 89-92.&lt;/ref&gt;

စိုပ်ကၠုၚ် ခေတ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ပ္ဍဲကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်၊ ဟေန်ရဳ ဒေးဗေတ် သဝ်ရဝ် (Henry David Thoreau) မဒှ် အ္စာကဝိ ကေုာံ တၠပညာဒဿနဂှ် ချူခၞံလဝ် လိက်အုပ် မၞုံယၟု &quot;ဝေါလ်ဒေန်&quot; (Walden) ရ။ ပ္ဍဲလိက်အုပ်ဂှ် ညးချူသမ္တီလဝ် ပရောဘဝညး မအာမံၚ် ပ္ဍဲကဵု ဂြိုပ် ဇရေၚ်ကၟာဍာ် ဝေါလ်ဒေန် ပွိုၚ်ၜါသၞာံ၊ သွက်ဂွံ လ္ၚတ်ရံၚ် ဘဝမလောဲသွာ ကေုာံ ပွမဆက်ဆောံ ကုသဘာဝ ရ။ လိက်အုပ်ဏံဝွံ ဒှ်ကၠုၚ် သ္ဇိုၚ်လညာတ် အဓိက သွက် ပရေၚ်ချဳဒရာၚ် ဘဝလောဲသွာ ပ္ဍဲခေတ်တၟိဏံ ရောၚ်။ သဝ်ရဝ် စၞောန်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ်တံ သုၚ်စောဲ အခိၚ်ဘဝညးတံ ဗွဲမဂၠိုၚ် သွက်ဂွံ ကၠောန်ကမၠောန် မဟွံမွဲကဵု အဓိပ္ပဲါ၊ သွက်ဂွံ ရာန်ကပေါတ် မဟွံမွဲကဵု ပၟိက်တံဂှ် ဒှ်ပွမ လေၚ်ဒိုက် အခိၚ်လမျီု ဗွဲမလောန် ရောၚ်။&lt;ref&gt;Thoreau, H. D. (1854). ''Walden''. Ticknor and Fields, p. 15-20.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ဍုၚ်အိန္ဒိယလေဝ်၊ မဟတ္တမ ဂါန္ဒဳ (Mahatma Gandhi) ဝွံ ဒှ်ပူဂဵု မပြာကတ်အိုတ် ပ္ဍဲအရာ မဒ္ဂေတ်ဗက် နဲကဲ ဂျိုၚ်လမျီုလောဲလောဲ ရ။ ညးဝွံ ၜိုန်ရ ဒှ်က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ဍုၚ်မွဲကီုလေဝ်၊ ညးမံၚ်တန်တဴ နကဵု ဘဝမလောဲသွာ၊ လ္တက် ယာတ်မကၠောန်လဝ် နကဵု တဲညး၊ ကေုာံ စသုၚ် စၞမလောဲသွာ ရ။ ဂါန္ဒဳ စၞောန်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ &quot;ပ္ဍဲဂၠးတိဏံဝွံ နွံကဵု သယံဇာတ မရုံဂပ် သွက် ပၟိက်ဇေတ်ဇေတ် ဇၟာပ်မၞိဟ်ရ၊ ဆဂး ဟွံရုံဂပ် သွက် လောဘ ဇၟာပ်မၞိဟ်ရ&quot; မဒှ်ရ။ လညာတ်ဏံဝွံ စဵုကဵုလၟုဟ် ဒှ်ဒၟံၚ် သ္ဇိုၚ်လညာတ် အဓိက သွက် ပရေၚ်မံၚ်တန်တဴ လၟိုန် (Sustainability) မဒှ်ရ။&lt;ref&gt;Gandhi, M. K. (1945). ''Constructive Programme: Its Meaning and Place''. Navajivan Publishing House, p. 30.&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်ဘာသာ ကေုာံ ပရေၚ်စိုတ် ==

ပရေၚ်ဘာသာ အလုံဂၠးတိဗွဲမဂၠိုၚ်ဝွံ စၞောန်ထ္ၜးလဝ် ပွမဂျိုၚ်လမျီု လောဲသွာ နဒဒှ် ဂၠံၚ်တရဴ မပြဲမွဲ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ တသိုက်စိုတ် ကေုာံ ဓဝ်ကၠိုဟ်ခၠၚ် မဒှ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာမ္ဂး၊ ခမဳသၚ်တံဝွံ သ္ဒးမံၚ်တန်တဴ နကဵု ကပေါတ်ပရိက္ခရာ ဒ္စာံသာ်ဓဝ်တုဲ၊ ဟွံဂွံ ပကောံ ဂြပ်ရတ် မွဲသာ်ရ။ ဣဝွံ ဒှ်ပွမ ထ္ၜးသာဓက ဒဒှ်ရ ပွမသၠးပွး ကပေါတ်ဝတ္ထုဂှ် သကဵု စိုတ်သၠးၜးတုဲ၊ ဂွံနွံကဵု အခိၚ် သွက်ဂွံ ပၟဝ်ဓရ် ရောၚ်။ သ္အာၚ်နူ ခမဳသၚ်တံတုဲ၊ ကောန်ညးဍုၚ်ကွာန်တံ လေဝ် ယဝ်ရ ဒ္ဂေတ်ဗက် လညာတ်မလောဲသွာမ္ဂး ကလိဂွံ ပရေၚ်ၜိုဟ်သြိုဟ် ပ္ဍဲစိုတ် ကေုာံ ဝေၚ်ပဲါမာန် နူကဵု လောဘ ဒေါသ မောဟ တံရ။&lt;ref&gt;Rahula, W. (1959). ''What the Buddha Taught''. Grove Press, p. 45-48.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ဘာသာခရေတ်ယာန် လေဝ်၊ နဲကဲဂျိုၚ်လမျီုလောဲလောဲဝွံ ဒှ်အရာ မပြာကတ်မွဲကီုရ။ ကျာ်တြဲ ယေရှု စၞောန်ထ္ၜးလဝ် ညံၚ်ရဴ မၞိဟ်တံ ဟွံဂွံ မက်ဂၠက် ပ္ဍဲကဵု ဂြပ်ရတ် လောကဏံတုဲ၊ ဒးဂၠာဲသွက် ဂြပ်ရတ် ပ္ဍဲဍုၚ်သွဝ် ရောၚ်။ ဂကောံဘာသာ ခရေတ်ယာန် လ္ၚဵု မပ္တံကဵု Quakers ကေုာံ Amish တံဝွံ စဵုကဵု လၟုဟ် ဒ္ဂေတ်ဗက်ဒၟံၚ် ဘဝမလောဲသွာ၊ ဝေၚ်ပဲါ ပွမသုၚ်စောဲ ကွတ်ပညာ ခေတ်တၟိ လောန်ကာဲ ကေုာံ ပွမမက်ဂၠက် လ္တူကယျိုၚ်ကယျဝ် မပြာထာ တံရ။ ညးတံ ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ ဘဝမလောဲသွာဂှ် သကဵု ညးတံ ကြပ်ညန် ကုကျာ်တြဲ ကေုာံ သကဵု ပရေၚ်မိတ်သဟာဲ ပ္ဍဲဂကောံ ညဳသာခိုၚ်ကၠိုက် ရောၚ်။&lt;ref&gt;Foster, R. J. (1978). ''Celebration of Discipline: The Path to Spiritual Growth''. Harper &amp; Row, p. 79-82.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ဘာသာဟိန္ဒူမ္ဂး၊ အရှိုဏ် (Ashrama) မဒှ် ကဆံၚ်ဘဝ ပန်သာ်ဂှ် စၞောန်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲအခိၚ် အာယုက်ဇၞော်ကၠုၚ်မ္ဂး မၞိဟ်တံ ဒးသၠးပွး ထောံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဂြပ်ရတ်တုဲ၊ ဒးအာမံၚ် ပ္ဍဲဂြိုပ် သွက်ဂွံ ပၟဝ်ဓရ် (Sannyasa) မဒှ်ရ。 ဣဝွံ ဒှ်သၞောတ် မဗ္တောန်ကဵု မၞိဟ်တံ ညံၚ်ရဴ ဟွံဂွံ စောဲလာံ ပ္ဍဲကဵု ဘဝလောကဳ စဵုကဵု လအိတ်လမျီု ရ။ တၠပညာ ဟိန္ဒူတံ ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ ပွမဖအောန် ပၟိက်စိုတ်ဂှ် ဒှ်နဲကဲ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပရေၚ်ဗၠးၜး (Moksha) ရောၚ်။&lt;ref&gt;Radhakrishnan, S. (1927). ''The Hindu View of Life''. George Allen &amp; Unwin, p. 60-65.&lt;/ref&gt;

ပရေၚ်စိုတ် (Spirituality) မဟွံဆေၚ်စပ် ကဵု ဘာသာမွဲမွဲ လေဝ် ထံက်ဂလာန် ကုနဲကဲဂျိုၚ်လမျီုလောဲလောဲ ကီုရ။ မၞိဟ်မလ္ၚတ် ပရေၚ်စိုတ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ပွမနွံကဵု ကပေါတ်ဂၠိုၚ်လောန်ဂှ် သကဵု စိုတ်ထုဲကြာန်တုဲ၊ ပွမဖအောန် ကပေါတ်ဂှ် သကဵု စိုတ်ကေဝ်ဇြုၚ် ရောၚ်။ ပွမဂျိုၚ်လမျီု လောဲလောဲဝွံ ရီုဗၚ်ကဵု မၞိဟ်တံ ညံၚ်ဂွံ နွံသတိ ပ္ဍဲအခိၚ် ပစ္စုပ္ပန် (Mindfulness) တုဲ၊ ဟွံဒး ဂွိၚ်ဂွာဲ သွက် အနာဂတ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဟွံဒး စံၚ်တူ သွက် အတိက် လောန်လောန်ကာဲကာဲ ရ။ ဣဝွံ ဒှ်နဲကဲ မသကဵု ပရေၚ်ထတ်ယုက် စိုတ် ခိုဟ်မိုဟ်တိုန် မဒှ်ရ။&lt;ref&gt;Kabat-Zinn, J. (1994). ''Wherever You Go, There You Are: Mindfulness Meditation in Everyday Life''. Hyperion, p. 40-44.&lt;/ref&gt;

— continue: section 3 —</text>
      <sha1>5769lga3wxzwp2zptwxqjs4ruznpsqw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59737</id>
      <parentid>59735</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T07:35:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59737</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17282" sha1="6py6ulhlp4exzdcqqxwk8bxzw9cf8jj" xml:space="preserve">{{Infobox philosophy
| title = နဲကဲ ဂျိုၚ်လမျီုလောဲ ပ္ဍၠဲဂၠးတိဏံ
| native_name = Simple living
| image = File:Henry David Thoreau.jpg
| caption = ဟေန်ရဳ ဒေးဗေတ် သဝ်ရဝ် (Henry David Thoreau) ညးမချူခၞံ ပြကိုဟ်ပရူနဲကဲ ဂျိုၚ်လမျီုလောဲ
| type = လညာတ် ဒဿန ကေုာံ အခိုက်မံၚ်စံၚ်
| origin = ခေတ်တမၠာ (ဂၠးတိဗၟံက် ကေုာံ ပလိုတ်)
| related = [[ပွမဖအောန် ကပေါတ်]] (Minimalism), [[ပရေၚ်မံၚ်တန်တဴ လၟိုန်]] (Sustainable living)
}}

နဲကဲ ဂျိုၚ်လမျီုလောဲ ပ္ဍၠဲဂၠးတိဏံ (Simple living) ဟီုမ္ဂးဝွံ ဒှ်အခိုက်ကၞာ ပရေၚ်မံၚ်စံၚ် ကေုာံ လညာတ်ဒဿနမွဲ မရန်တၟံ သွက်ဂွံ ဖအောန်ဖျေံ ပွမမက်ဂၠက် လ္တူကပေါတ်ရုပ်ဝတ္ထုတုဲ၊ ရုဲစှ်ကေတ် ဘဝမလောဲသွာ ဟၟဲကဵု လယိုၚ်ဒဒိုက်စိုတ် မဒှ်ရ။ ပ္ဍဲလညာတ်ဏံဝွံ မၞိဟ်တံ ဒးဖအောန်ဖျေံ ပွမသုၚ်စောဲ ကပေါတ် မဟွံမွဲကဵုပၟိက်တံဂှ်တုဲ၊ ဒးဂၠာဲသွက် ပရေၚ်ၜိုဟ်သြိုဟ် ပ္ဍဲစိုတ် ကေုာံ ပရေၚ်ဆက်ဆောံ ကုသဘာဝ ရောၚ်။ လညာတ်ဝွံ ဟွံသေၚ်ကဵု ဒဒိုက်ဝါတ်ဂါတ် ဟွံသေၚ်ကဵု ဒဒှ်မဟၟဲကဵုသၠုဲသၠာ်ရ။ ဍေံဝွံ ဒှ်ပွမရုဲစှ်ကေတ် နကဵုပၟိက်စိုတ်ဇကု (Voluntary simplicity) သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အခိၚ်သၠးၜး ဂၠိုၚ်တိုန်၊ သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပရေၚ်စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ သွက်ဂွံ ဖအောန်ဖျေံ ပွမပလီုပလာ် သဘာဝဝုတ်ဒိုဟ် ရောၚ်။&lt;ref&gt;Burch, M. (2000). ''Stepping Lightly: Simplicity for People and the Planet''. New Society Publishers, p. 12.&lt;/ref&gt;

မၞိဟ်မဒ္ဂေတ်ဗက် နဲကဲဏံတံဝွံ ညးတံ ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေၚ်မိပ်ဇြိပ် ဇေတ်ဇေတ်ဂှ် ဟွံဆေၚ်စပ် ကဵု ပွမပကောံ ဂြပ်ရတ်ဂမၠိုၚ်တုဲ၊ ဆေၚ်စပ်ဒၟံၚ် ကဵု ပရေၚ်ထတ်ယုက်၊ ပရေၚ်မိတ်သဟာဲ ကေုာံ ပွမတီကၠိုဟ် အဓိပ္ပဲါဘဝ ရောၚ်။ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဝွံ ဟိုတ်နူကဵု ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေၚ်ပြိုၚ်ပ္ကာန် မဇၞော်မောဝ်တိုန်ကၠုၚ်တုဲ၊ မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုၚ် ဒးဒုၚ် ဒဒိုက်စိုတ်၊ ဒးဂစာန် ဂၠာဲသြန် သွက်ဂွံ ရာန်ကပေါတ် မဟွံမွဲကဵု ပၟိက်ဇေတ်ဇေတ်တံရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေၚ်ဂျိုၚ်လမျီုလောဲလောဲဝွံ ဒှ်ကၠုၚ် နဲကဲ သွက်ဂွံ တိတ်ဗၠး နူကဵု သံသာ ပွမရာန်စ ကပေါတ် (Consumerism) တုဲ၊ ဂၠာဲကေတ် တသိုက်စိုတ် မခိုၚ်ကၠိုက် မဒှ်ရ။&lt;ref&gt;Elgin, D. (1993). ''Voluntary Simplicity''. Harper, p. 25-27.&lt;/ref&gt;

== ဝၚ် ကေုာံ တမ်မူလ ==

ဝၚ် ကေုာံ တမ်မူလ ပရေၚ်ဂျိုၚ်လမျီု လောဲလောဲဝွံ စက္တဵုဒှ်ကၠုၚ် နူကဵု ခေတ်တမၠာတေံ သီုပ္ဍဲကဵု လ္ပာ်ဗၟံက် ကေုာံ လ္ပာ်ပလိုတ် မဒှ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဒေသအာယှတေံမ္ဂး လညာတ်ဒဿန သာသနာ မပ္တံကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ဟိန္ဒူ ကေုာံ တာအို (Taoism) တံဝွံ စၞောန်ထ္ၜးလဝ် ပွမဝေၚ်ပဲါ လောဘ ကေုာံ ပွမမံၚ်တန်တဴ ဗွဲမၜိုဟ်သြိုဟ် ကုသဘာဝ ရ။ ကျာ်တြဲဂေါတမ စၞောန်ထ္ၜးလဝ် &quot;မဇ္ဇျိမပဋိပဒါ&quot; (Middle Way) မဒှ်ဂၠံၚ်တရဴ လဒေါဝ်၊ မဟွံဒး ဍဵုဍိုက် ဇကုလောန်ကာဲ ကေုာံ ဟွံဒး ဗက်အလိုက် ကာမဂုန် လောန်ကာဲ ရ။ ဣဝွံ ဒှ်သ္ဇိုၚ်တမ် သွက်ဂွံ ဂျိုၚ်လမျီု လောဲသွာ ဟၟဲကဵု လယိုၚ်ဒဒိုက် မဒှ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု လညာတ်ဗုဒ္ဓဘာသာမ္ဂး ပွမမက်ဂၠက် လ္တူကပေါတ်ဝတ္ထုဂှ် ဒှ်ဟိုတ် မသကဵု က္တဵုဒှ် ဒဒိုက်တုဲ၊ ပွမဖအောန် လောဘဂှ် ဒှ်ဂၠံၚ်တရဴ သွက်ဂွံ တိတ်ဗၠး နူဒဒိုက် ရောၚ်။&lt;ref&gt;Gombrich, R. (2006). ''Theravada Buddhism: A Social History from Ancient Benares to Modern Colombo''. Routledge, p. 62.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲလ္ပာ် ဂၠးတိပလိုတ် ပ္ဍဲခေတ် ဂရိတ် (Greece) တမၠာတေံလေဝ် တၠပညာဒဿန မပ္တံကဵု သဝ်ကရေတေတ် (Socrates) ကေုာံ ဒဳအဝ်ဂျဳနဳ (Diogenes) တံဝွံ ဒ္ဂေတ်ဗက်လဝ် နဲကဲဂျိုၚ်လမျီု လောဲလောဲအိုတ်ရ။ ညးတံ ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ်တံ ယဝ်ရ နွံပၟိက် အောန်မ္ဂး ကလိဂွံ အခေါၚ်ဗၠးၜး ဂၠိုၚ်တုဲ၊ ဟွံဒး ဒုၚ်သ္ပဍိက် ကုပရေၚ်ဂၠာဲသြန် ကေုာံ ပရေၚ်ပကောံ ကပေါတ်အိုတ်ရ။ ဒဳအဝ်ဂျဳနဳ ဟီုမ္ဂး ပ္ဍဲအခိၚ်ဂှ် ညးမံၚ် ပ္ဍဲကဵု နုၚ်တိဇၞော်မွဲတုဲ ဟွံမွဲကဵု ကပေါတ်ဂြပ်ရတ် မွဲသာ်ရ။ ညးစၞောန်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ပရေၚ်မိပ်ဇြိပ်ဂှ် ကၠုၚ်နူ ပရေၚ်သၠးၜး ပ္ဍဲစိုတ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ကၠုၚ်နူ ပရေၚ်ဂြပ်ရတ် မဂၠိုၚ်ဂၠၚ် ရောၚ်။ လညာတ် စတိုအိက် (Stoicism) လေဝ် စၞောန်ထ္ၜးလဝ် ညံၚ်ရဴသာ်ဏံကီုတုဲ၊ မၞိဟ်တံ ဒးထိၚ်ဒက် စိုတ်လောဘ ကေုာံ ဒးမံၚ်တန်တဴ ညဳသာ ကုသဘာဝ ရောၚ်။&lt;ref&gt;Navia, L. E. (2005). ''Diogenes The Cynic: The War Against The World''. Humanity Books, p. 89-92.&lt;/ref&gt;

စိုပ်ကၠုၚ် ခေတ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ပ္ဍဲကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်၊ ဟေန်ရဳ ဒေးဗေတ် သဝ်ရဝ် (Henry David Thoreau) မဒှ် အ္စာကဝိ ကေုာံ တၠပညာဒဿနဂှ် ချူခၞံလဝ် လိက်အုပ် မၞုံယၟု &quot;ဝေါလ်ဒေန်&quot; (Walden) ရ။ ပ္ဍဲလိက်အုပ်ဂှ် ညးချူသမ္တီလဝ် ပရောဘဝညး မအာမံၚ် ပ္ဍဲကဵု ဂြိုပ် ဇရေၚ်ကၟာဍာ် ဝေါလ်ဒေန် ပွိုၚ်ၜါသၞာံ၊ သွက်ဂွံ လ္ၚတ်ရံၚ် ဘဝမလောဲသွာ ကေုာံ ပွမဆက်ဆောံ ကုသဘာဝ ရ။ လိက်အုပ်ဏံဝွံ ဒှ်ကၠုၚ် သ္ဇိုၚ်လညာတ် အဓိက သွက် ပရေၚ်ချဳဒရာၚ် ဘဝလောဲသွာ ပ္ဍဲခေတ်တၟိဏံ ရောၚ်။ သဝ်ရဝ် စၞောန်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ်တံ သုၚ်စောဲ အခိၚ်ဘဝညးတံ ဗွဲမဂၠိုၚ် သွက်ဂွံ ကၠောန်ကမၠောန် မဟွံမွဲကဵု အဓိပ္ပဲါ၊ သွက်ဂွံ ရာန်ကပေါတ် မဟွံမွဲကဵု ပၟိက်တံဂှ် ဒှ်ပွမ လေၚ်ဒိုက် အခိၚ်လမျီု ဗွဲမလောန် ရောၚ်။&lt;ref&gt;Thoreau, H. D. (1854). ''Walden''. Ticknor and Fields, p. 15-20.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ဍုၚ်အိန္ဒိယလေဝ်၊ မဟတ္တမ ဂါန္ဒဳ (Mahatma Gandhi) ဝွံ ဒှ်ပူဂဵု မပြာကတ်အိုတ် ပ္ဍဲအရာ မဒ္ဂေတ်ဗက် နဲကဲ ဂျိုၚ်လမျီုလောဲလောဲ ရ။ ညးဝွံ ၜိုန်ရ ဒှ်က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ဍုၚ်မွဲကီုလေဝ်၊ ညးမံၚ်တန်တဴ နကဵု ဘဝမလောဲသွာ၊ လ္တက် ယာတ်မကၠောန်လဝ် နကဵု တဲညး၊ ကေုာံ စသုၚ် စၞမလောဲသွာ ရ။ ဂါန္ဒဳ စၞောန်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ &quot;ပ္ဍဲဂၠးတိဏံဝွံ နွံကဵု သယံဇာတ မရုံဂပ် သွက် ပၟိက်ဇေတ်ဇေတ် ဇၟာပ်မၞိဟ်ရ၊ ဆဂး ဟွံရုံဂပ် သွက် လောဘ ဇၟာပ်မၞိဟ်ရ&quot; မဒှ်ရ။ လညာတ်ဏံဝွံ စဵုကဵုလၟုဟ် ဒှ်ဒၟံၚ် သ္ဇိုၚ်လညာတ် အဓိက သွက် ပရေၚ်မံၚ်တန်တဴ လၟိုန် (Sustainability) မဒှ်ရ။&lt;ref&gt;Gandhi, M. K. (1945). ''Constructive Programme: Its Meaning and Place''. Navajivan Publishing House, p. 30.&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်ဘာသာ ကေုာံ ပရေၚ်စိုတ် ==

ပရေၚ်ဘာသာ အလုံဂၠးတိဗွဲမဂၠိုၚ်ဝွံ စၞောန်ထ္ၜးလဝ် ပွမဂျိုၚ်လမျီု လောဲသွာ နဒဒှ် ဂၠံၚ်တရဴ မပြဲမွဲ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ တသိုက်စိုတ် ကေုာံ ဓဝ်ကၠိုဟ်ခၠၚ် မဒှ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာမ္ဂး၊ ခမဳသၚ်တံဝွံ သ္ဒးမံၚ်တန်တဴ နကဵု ကပေါတ်ပရိက္ခရာ ဒ္စာံသာ်ဓဝ်တုဲ၊ ဟွံဂွံ ပကောံ ဂြပ်ရတ် မွဲသာ်ရ။ ဣဝွံ ဒှ်ပွမ ထ္ၜးသာဓက ဒဒှ်ရ ပွမသၠးပွး ကပေါတ်ဝတ္ထုဂှ် သကဵု စိုတ်သၠးၜးတုဲ၊ ဂွံနွံကဵု အခိၚ် သွက်ဂွံ ပၟဝ်ဓရ် ရောၚ်။ သ္အာၚ်နူ ခမဳသၚ်တံတုဲ၊ ကောန်ညးဍုၚ်ကွာန်တံ လေဝ် ယဝ်ရ ဒ္ဂေတ်ဗက် လညာတ်မလောဲသွာမ္ဂး ကလိဂွံ ပရေၚ်ၜိုဟ်သြိုဟ် ပ္ဍဲစိုတ် ကေုာံ ဝေၚ်ပဲါမာန် နူကဵု လောဘ ဒေါသ မောဟ တံရ။&lt;ref&gt;Rahula, W. (1959). ''What the Buddha Taught''. Grove Press, p. 45-48.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ဘာသာခရေတ်ယာန် လေဝ်၊ နဲကဲဂျိုၚ်လမျီုလောဲလောဲဝွံ ဒှ်အရာ မပြာကတ်မွဲကီုရ။ ကျာ်တြဲ ယေရှု စၞောန်ထ္ၜးလဝ် ညံၚ်ရဴ မၞိဟ်တံ ဟွံဂွံ မက်ဂၠက် ပ္ဍဲကဵု ဂြပ်ရတ် လောကဏံတုဲ၊ ဒးဂၠာဲသွက် ဂြပ်ရတ် ပ္ဍဲဍုၚ်သွဝ် ရောၚ်။ ဂကောံဘာသာ ခရေတ်ယာန် လ္ၚဵု မပ္တံကဵု Quakers ကေုာံ Amish တံဝွံ စဵုကဵု လၟုဟ် ဒ္ဂေတ်ဗက်ဒၟံၚ် ဘဝမလောဲသွာ၊ ဝေၚ်ပဲါ ပွမသုၚ်စောဲ ကွတ်ပညာ ခေတ်တၟိ လောန်ကာဲ ကေုာံ ပွမမက်ဂၠက် လ္တူကယျိုၚ်ကယျဝ် မပြာထာ တံရ။ ညးတံ ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ ဘဝမလောဲသွာဂှ် သကဵု ညးတံ ကြပ်ညန် ကုကျာ်တြဲ ကေုာံ သကဵု ပရေၚ်မိတ်သဟာဲ ပ္ဍဲဂကောံ ညဳသာခိုၚ်ကၠိုက် ရောၚ်။&lt;ref&gt;Foster, R. J. (1978). ''Celebration of Discipline: The Path to Spiritual Growth''. Harper &amp; Row, p. 79-82.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ဘာသာဟိန္ဒူမ္ဂး၊ အရှိုဏ် (Ashrama) မဒှ် ကဆံၚ်ဘဝ ပန်သာ်ဂှ် စၞောန်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲအခိၚ် အာယုက်ဇၞော်ကၠုၚ်မ္ဂး မၞိဟ်တံ ဒးသၠးပွး ထောံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဂြပ်ရတ်တုဲ၊ ဒးအာမံၚ် ပ္ဍဲဂြိုပ် သွက်ဂွံ ပၟဝ်ဓရ် (Sannyasa) မဒှ်ရ。 ဣဝွံ ဒှ်သၞောတ် မဗ္တောန်ကဵု မၞိဟ်တံ ညံၚ်ရဴ ဟွံဂွံ စောဲလာံ ပ္ဍဲကဵု ဘဝလောကဳ စဵုကဵု လအိတ်လမျီု ရ။ တၠပညာ ဟိန္ဒူတံ ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ ပွမဖအောန် ပၟိက်စိုတ်ဂှ် ဒှ်နဲကဲ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပရေၚ်ဗၠးၜး (Moksha) ရောၚ်။&lt;ref&gt;Radhakrishnan, S. (1927). ''The Hindu View of Life''. George Allen &amp; Unwin, p. 60-65.&lt;/ref&gt;

ပရေၚ်စိုတ် (Spirituality) မဟွံဆေၚ်စပ် ကဵု ဘာသာမွဲမွဲ လေဝ် ထံက်ဂလာန် ကုနဲကဲဂျိုၚ်လမျီုလောဲလောဲ ကီုရ။ မၞိဟ်မလ္ၚတ် ပရေၚ်စိုတ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ပွမနွံကဵု ကပေါတ်ဂၠိုၚ်လောန်ဂှ် သကဵု စိုတ်ထုဲကြာန်တုဲ၊ ပွမဖအောန် ကပေါတ်ဂှ် သကဵု စိုတ်ကေဝ်ဇြုၚ် ရောၚ်။ ပွမဂျိုၚ်လမျီု လောဲလောဲဝွံ ရီုဗၚ်ကဵု မၞိဟ်တံ ညံၚ်ဂွံ နွံသတိ ပ္ဍဲအခိၚ် ပစ္စုပ္ပန် (Mindfulness) တုဲ၊ ဟွံဒး ဂွိၚ်ဂွာဲ သွက် အနာဂတ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဟွံဒး စံၚ်တူ သွက် အတိက် လောန်လောန်ကာဲကာဲ ရ။ ဣဝွံ ဒှ်နဲကဲ မသကဵု ပရေၚ်ထတ်ယုက် စိုတ် ခိုဟ်မိုဟ်တိုန် မဒှ်ရ။&lt;ref&gt;Kabat-Zinn, J. (1994). ''Wherever You Go, There You Are: Mindfulness Meditation in Everyday Life''. Hyperion, p. 40-44.&lt;/ref&gt;

— continue: section 3 —
[[ကဏ္ဍ:ပညာစိုတ်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒဿန]]</text>
      <sha1>6py6ulhlp4exzdcqqxwk8bxzw9cf8jj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>နဲကဲ ဂျိုၚ်လမျီုလောဲ ပ္ဍၠဲဂၠးတိဏံ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13153</id>
    <redirect title="နဲကဲ ဂျိုၚ်လမျီုလောဲ ပ္ဍဲဂၠးတိဏံ" />
    <revision>
      <id>59736</id>
      <timestamp>2026-11-04T07:34:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[နဲကဲ ဂျိုၚ်လမျီုလောဲ ပ္ဍၠဲဂၠးတိဏံ]] ဇရေင် [[နဲကဲ ဂျိုၚ်လမျီုလောဲ ပ္ဍဲဂၠးတိဏံ]]</comment>
      <origin>59736</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="106" sha1="iqepvq3ifhg8y9l6aitmrz9t5z8zmvc" xml:space="preserve">#REDIRECT [[နဲကဲ ဂျိုၚ်လမျီုလောဲ ပ္ဍဲဂၠးတိဏံ]]</text>
      <sha1>iqepvq3ifhg8y9l6aitmrz9t5z8zmvc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ယဲစိုတ်ဓာတ်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13154</id>
    <revision>
      <id>59738</id>
      <timestamp>2026-11-04T08:09:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[[ကဏ္ဍ:ပညာစိုတ်]] [[ကဏ္ဍ:ယဲ]]&quot;</comment>
      <origin>59738</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="kr8sb1wvr18txaaoen8ybspsy13db8s" xml:space="preserve">[[ကဏ္ဍ:ပညာစိုတ်]]
[[ကဏ္ဍ:ယဲ]]</text>
      <sha1>kr8sb1wvr18txaaoen8ybspsy13db8s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13155</id>
    <revision>
      <id>59739</id>
      <timestamp>2026-11-04T08:10:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[[ကဏ္ဍ:ပရေၚ်ထတ်ယုက်]] [[ကဏ္ဍ:ပညာစိုတ်]]&quot;</comment>
      <origin>59739</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="95" sha1="8dgfcjadw38j7x9m3wu2y1ldog3qzwg" xml:space="preserve">[[ကဏ္ဍ:ပရေၚ်ထတ်ယုက်]]
[[ကဏ္ဍ:ပညာစိုတ်]]</text>
      <sha1>8dgfcjadw38j7x9m3wu2y1ldog3qzwg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:သၞောတ်လွဳလွတ်ယဲ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13156</id>
    <revision>
      <id>59740</id>
      <timestamp>2026-11-04T08:11:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[[ကဏ္ဍ:ပရေၚ်ထတ်ယုက်]] [[ကဏ္ဍ:ပရေၚ်ဂဥုဲ]]&quot;</comment>
      <origin>59740</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="98" sha1="lg0l2zm2txcop8h0j8sltjhddx758mz" xml:space="preserve">[[ကဏ္ဍ:ပရေၚ်ထတ်ယုက်]]
[[ကဏ္ဍ:ပရေၚ်ဂဥုဲ]]</text>
      <sha1>lg0l2zm2txcop8h0j8sltjhddx758mz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ဝၚ်ပညာစိုတ်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13157</id>
    <revision>
      <id>59741</id>
      <timestamp>2026-11-04T08:13:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[[ကဏ္ဍ:ပညာစိုတ်]] [[ကဏ္ဍ:ဝၚ်]] [[ကဏ္ဍ:ဝၚ် သိပ္ပံ]] [[ကဏ္ဍ:သိပ္ပံ ပရေၚ်မၞိဟ်]] [[ကဏ္ဍ:ဒဿန]]&quot;</comment>
      <origin>59741</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="208" sha1="104zdmul0xeb6smgjxhhkvzvtobu8m5" xml:space="preserve">[[ကဏ္ဍ:ပညာစိုတ်]]
[[ကဏ္ဍ:ဝၚ်]]
[[ကဏ္ဍ:ဝၚ် သိပ္ပံ]]
[[ကဏ္ဍ:သိပ္ပံ ပရေၚ်မၞိဟ်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒဿန]]</text>
      <sha1>104zdmul0xeb6smgjxhhkvzvtobu8m5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ယဲမဆေၚ်ကဵုက္ဍဟ်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13158</id>
    <revision>
      <id>59742</id>
      <timestamp>2026-11-04T08:14:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[[ကဏ္ဍ:ယဲ]] [[ကဏ္ဍ:ပရေၚ်ဂဥုဲ]] [[ကဏ္ဍ:က္ဍဟ်]]&quot;</comment>
      <origin>59742</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="101" sha1="gkseqd9kxomajssit2cfi49wewawacx" xml:space="preserve">[[ကဏ္ဍ:ယဲ]]
[[ကဏ္ဍ:ပရေၚ်ဂဥုဲ]]
[[ကဏ္ဍ:က္ဍဟ်]]</text>
      <sha1>gkseqd9kxomajssit2cfi49wewawacx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:လက်သဏ်ယဲမပြာကတ်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13159</id>
    <revision>
      <id>59743</id>
      <timestamp>2026-11-04T08:38:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[[ကဏ္ဍ:ယဲ]] [[ကဏ္ဍ:ပရေၚ်ဂဥုဲ]] [[ကဏ္ဍ:ပရေၚ်ထတ်ယုက်]]&quot;</comment>
      <origin>59743</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="122" sha1="hpac9qp1gklatiufqntlvetigrzzxza" xml:space="preserve">[[ကဏ္ဍ:ယဲ]]
[[ကဏ္ဍ:ပရေၚ်ဂဥုဲ]]
[[ကဏ္ဍ:ပရေၚ်ထတ်ယုက်]]</text>
      <sha1>hpac9qp1gklatiufqntlvetigrzzxza</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ပရေၚ်ဂဥုဲ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13160</id>
    <revision>
      <id>59744</id>
      <timestamp>2026-11-04T08:39:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[[ကဏ္ဍ:ပရေၚ်ထတ်ယုက်]] [[ကဏ္ဍ:သိပ္ပံ]]&quot;</comment>
      <origin>59744</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="89" sha1="mltm409xoha9otswpf0jnu3vpjxaf63" xml:space="preserve">[[ကဏ္ဍ:ပရေၚ်ထတ်ယုက်]]
[[ကဏ္ဍ:သိပ္ပံ]]</text>
      <sha1>mltm409xoha9otswpf0jnu3vpjxaf63</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:သိပ္ပံကောန်ပျူတာ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13161</id>
    <revision>
      <id>59747</id>
      <timestamp>2026-11-04T08:45:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[[ကဏ္ဍ:သိပ္ပံ]] [[ကဏ္ဍ:နဲကဲပညာ]] [[ကဏ္ဍ:ကောန်ပျူတာ]]&quot;</comment>
      <origin>59747</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="122" sha1="mmydncxwiz3ujjh86ngp3rpf650iz7m" xml:space="preserve">[[ကဏ္ဍ:သိပ္ပံ]]
[[ကဏ္ဍ:နဲကဲပညာ]]
[[ကဏ္ဍ:ကောန်ပျူတာ]]</text>
      <sha1>mmydncxwiz3ujjh86ngp3rpf650iz7m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:လွဳလွတ်ယဲ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13162</id>
    <revision>
      <id>59748</id>
      <timestamp>2026-11-04T08:48:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[[ကဏ္ဍ:ပရေၚ်ဂဥုဲ]] [[ကဏ္ဍ:ပရေၚ်ထတ်ယုက်]]&quot;</comment>
      <origin>59748</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="98" sha1="81i0q4cfrh6c4qf1eiy8girqo9s7e7b" xml:space="preserve">[[ကဏ္ဍ:ပရေၚ်ဂဥုဲ]]
[[ကဏ္ဍ:ပရေၚ်ထတ်ယုက်]]</text>
      <sha1>81i0q4cfrh6c4qf1eiy8girqo9s7e7b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဒိဋ္ဌိ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13163</id>
    <revision>
      <id>59750</id>
      <timestamp>2026-11-04T09:17:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58019-81</username>
        <id>5767</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox ဓဝ် | နာမ = ဒိဋ္ဌိ | နာမပါဠိ = Diṭṭhi | ရုပ်ထမိက် = Dharmacakra.svg | မုက်လိက်ရုပ် = ဒိဋ္ဌိ ဂှ် ပ္ဍဲ လညာတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး ဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;လညာတ်&quot; ဟွံသေၚ်မ္ဂး &quot;ကွေတ်&quot; ရ။ ပ္ဍဲ အရာ ဏ...&quot;</comment>
      <origin>59750</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13601" sha1="as2044fgupg4g6cx0a5p1pe4w3q0x1l" xml:space="preserve">{{Infobox ဓဝ်
| နာမ = ဒိဋ္ဌိ
| နာမပါဠိ = Diṭṭhi
| ရုပ်ထမိက် = Dharmacakra.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = ဒိဋ္ဌိ ဂှ် ပ္ဍဲ လညာတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး ဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;လညာတ်&quot; ဟွံသေၚ်မ္ဂး &quot;ကွေတ်&quot; ရ။ ပ္ဍဲ အရာ ဏအ် ပါ်လဝ် သမ္မာဒိဋ္ဌိ ကေုာံ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ရ။
| တမ်မူလ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ တြာဲပါဠိ (Pali Canon)
| အဓိပ္ပါယ် = လညာတ် (View)၊ ကွေတ် (Belief, Dogma)
| ဂကူ = [[သမ္မာဒိဋ္ဌိ]] (Right View)၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ (Wrong View)
| ပယ်ပါဲ = နကဵု မဂ်ဉာဏ် (Magga-ñāṇa) တေံ သောတာပန် ပယ်ပါဲ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ မာန်။
}}

'''ဒိဋ္ဌိ''' (ပါဠိ: Diṭṭhi; အၚ်္ဂလိက်: View, Belief, Dogma) ဂှ် ပ္ဍဲ လညာတ် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] မ္ဂး မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;လညာတ်&quot; ဟွံသေၚ်မ္ဂး &quot;ကွေတ်&quot; မွဲ ရ။ ၜိုန်ရ မအရေဝ် ပါဠိ &quot;ဒိဋ္ဌိ&quot; ဂှ် ဗွဲဓမ္မတာ မ္ဂး မဂွံ အဓိပ္ပါယ် လညာတ် အလုံအိုတ်သီု ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ လိက်ပတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဗွဲမဂၠိုၚ် ဂှ် ယဝ်ရ စကာ လဝ် အရေဝ် &quot;ဒိဋ္ဌိ&quot; သၟး မ္ဂး ဍေံ ရန်တၟံ ကဵု '''မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ''' (Micchā-diṭṭhi - Wrong view) ဟွံသေၚ်မ္ဂး လညာတ် မဗၠေတ်ပၠန် ဂၠိုၚ် ရ&lt;ref name=&quot;bikkhu_bodhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Bodhi |year=2000 |title=The Connected Discourses of the Buddha: A Translation of the Samyutta Nikaya |publisher=Wisdom Publications |isbn=978-0861713318}}&lt;/ref&gt;။

ပ္ဍဲ သာသနာ ကျာ် တေံ ဂှ် လညာတ် ဏအ် ဒှ် အရာ ကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ [[မဂ္ဂၚ် ၈ ပါ်]] (Noble Eightfold Path) တေံ ဂှ် ကျာ်တြဲ စွံ လဝ် [[သမ္မာဒိဋ္ဌိ]] (Right view) ပ္ဍဲ လဒပ် ပထမ အိုတ် ရ။ လညာတ် ဒး ဏအ် သၟး ဟေၚ် ဍေံ ပၠတရဴ ကဵု ကမၠောန် မဒး ကေုာံ ဂၠံၚ်တရဴ မဗၠးၜး နူ ဒဒိုက် သံသာ မာန် ရ။

== ဗီုပြၚ် ဒိဋ္ဌိ အဓိက (Primary Types of Diṭṭhi) ==
ပ္ဍဲ အဘိဓမ္မာ ကေုာံ သုတ္တန် တေံ ဂှ် ဒိဋ္ဌိ ဏအ် ပါ်လဝ် နကဵု ဗီုပြၚ် အဓိက ၜါ သာ် ရ-

# '''[[သမ္မာဒိဋ္ဌိ]] (Sammā-diṭṭhi / Right View):''' လညာတ် မဒး၊ လညာတ် မစှ်ေ ကဵု သဘာဝ ဓဝ်။ ဍေံ ရန်တၟံ ကဵု ပရေၚ်ကၠိုဟ်ခိုဟ် လတူ ကံ ကေုာံ ဖိုလ် ကံ (Kammassakata sammādiṭṭhi) ကေုာံ ပရေၚ်ကၠိုဟ်ခိုဟ် လတူ [[သစ္စာ ၄ ပြကာ]] (Four Noble Truths) မတွဟ်ဂး ဒုက္ခ၊ သမုဒယ၊ နိရောဓ၊ မဂ္ဂ ရ။
# '''မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ (Micchā-diṭṭhi / Wrong View):''' လညာတ် မဗၠေတ်၊ ကွေတ် မဗၠေတ် မပလီုပလာ် ကဵု ဍာ်ဒကေဝ် ကၠိုဟ်ခိုဟ် ပရေၚ်သဘာဝ တုဲ ဖန်ကဵု သတ္တံ ဒးဂေတ် ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ သံသာ ရ။ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ အကုသိုလ် ကံ ကေုာံ အကုသိုလ် စိုတ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ&lt;ref name=&quot;nyanatiloka&quot;&gt;{{cite book |author=Nyanatiloka Mahathera |year=1980 |title=Buddhist Dictionary: Manual of Buddhist Terms and Doctrines |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400193}}&lt;/ref&gt;။

== မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ အဓိက ၃ ပြကာ (Three Major Wrong Views) ==
ပ္ဍဲ လိက်ပတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ တေံ ဂှ် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ အဓိက မဖန်ကဵု သတ္တံ မဒး သ္ၚောဲခြာ နူ နိဗ္ဗာန် ဂှ် နွံ ၃ သာ် အဓိက ရ-

* '''သက္ကာယဒိဋ္ဌိ (Sakkāya-diṭṭhi - Personality belief / Identity view):''' လညာတ် မထေၚ်ဂး ခန္ဓ ၅ (Rupa, Vedana, Sanna, Sankhara, Vinnana) ဏအ် ဂှ် ဒှ် &quot;အဲ&quot; (Self/Soul)၊ &quot;အတ္တ&quot; ရ။ ဍေံ ဒှ် လညာတ် မစောဲလာံ ဒဒှ်ရ အဲ နွံ၊ လမျီု နွံ၊ ပူဂိုလ် နွံ ရ။
* '''သဿတဒိဋ္ဌိ (Sassata-diṭṭhi - Eternalism):''' လညာတ် မထေၚ်ဂး လမျီု ဟွံသေၚ်မ္ဂး အတ္တ ဂှ် ဍေံ တန်တဴ ဒၟံၚ် တွဵု (Eternal) ရ။ ၜိုန်ရ ကာယ ဏအ် လီု အာ ကီုလေဝ် လမျီု (Soul) ဂှ် ပြံၚ် အာ စုတ် ခန္ဓ တၟိ တွဵု ရ။ (လညာတ် ဏအ် တုပ် ကု ကွေတ် ဟိန္ဒူ လ္ၚဵု)။
* '''ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ (Uccheda-diṭṭhi - Annihilationism):''' လညာတ် မထေၚ်ဂး သတ္တံ ချိုတ် အာ တုဲ အိုတ် အာ ရ။ ဘဝ ဂတ ဟွံမွဲ၊ ကံ ဖိုလ် ဟွံမွဲ၊ ချိုတ် တုဲ ဇိုတ် ရ။ (လညာတ် ဏအ် တုပ် ကု လညာတ် သိပ္ပံ ရုပ်ဝါဒ ခေတ်လၟုဟ်)။

ကျာ်တြဲ ဂှ် ဟွံဒုၚ်တဲ လညာတ် သဿတဒိဋ္ဌိ ကေုာံ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ သီု ၜါ သာ် တုဲ ဟီုတွဟ် လဝ် ဂၠံၚ်တရဴ အဒေါဝ် မတွဟ်ဂး '''ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်''' (Dependent Origination - Paticcasamuppāda) မဒှ် ပရေၚ်ဆက်စပ် ဟိုတ် ကေုာံ ဖိုလ် ရ&lt;ref name=&quot;rahula&quot;&gt;{{cite book |last=Rahula |first=Walpola |year=1974 |title=What the Buddha Taught |publisher=Grove Press |isbn=978-0802130310}}&lt;/ref&gt;။

== ပရေၚ်ပါ်ခြာ သမ္မာဒိဋ္ဌိ ကေုာံ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! လက္ခဏာ (Characteristic) !! သမ္မာဒိဋ္ဌိ (Right View) !! မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ (Wrong View)
|-
| '''လညာတ် လတူ ကံ''' (View on Kamma)
| ပတှ်ေ ကံ ကေုာံ ဖိုလ် ကံ။ ကၠောန် ခိုဟ် ဂွံ ခိုဟ်၊ ကၠောန် ပရေံ ဂွံ ပရေံ (Kammassakata)။
| ဟွံပတှ်ေ ဖိုလ် ကံ။ ထေၚ်ဂး ခိုဟ် ပရေံ ဂှ် က္တဵုဒှ် နကဵု သဘာဝ (Natthika-diṭṭhi)။
|-
| '''လညာတ် လတူ အတ္တ''' (View on Self/Soul)
| တီကေတ် သဘာဝ အနတ္တ (Non-self)။ ခန္ဓ ၅ ဂှ် ဟွံသေၚ် အဲ၊ ဟွံသေၚ် အတ္တ။
| ထေၚ်ဂး ခန္ဓ ဏအ် ဒှ် အဲ၊ လမျီု (Soul) နွံ (Sakkāya-diṭṭhi)။
|-
| '''လညာတ် လတူ ဘဝ''' (View on Existence)
| တီကေတ် သဘာဝ အနိစ္စ (Impermanence)။ ဘဝ ဂှ် က္တဵု တုဲ ပၠိုတ်။
| ထေၚ်ဂး ဘဝ ဂှ် တန်တဴ တွဵု (Eternalism) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ချိုတ် တုဲ အိုတ် (Annihilationism)။
|-
| '''ဖိုလ်''' (Result)
| ပၠတရဴ ကဵု မဂ္ဂၚ် ၈ ပါ် တုဲ သၠးပွး နူ သံသာ (Nibbana)။
| ဖန်ကဵု ဒး ကလေၚ် က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ၃၁ ဘုံ (Samsara) မဇၞော် ကု ဒုက္ခ။
|}

== ဗြဟ္မဇာလသုတ် ကေုာံ ဒိဋ္ဌိ ၆၂ ပြကာ (Brahmajala Sutta and 62 Views) ==
ပ္ဍဲ [[ဒဳဃနိကာယ်]] တေံ မ္ဂး ကျာ်တြဲ တွဟ် လဝ် သုတ် အဓိက မွဲ မၞုံယၟု '''ဗြဟ္မဇာလသုတ်''' (Brahmajāla Sutta) ရ&lt;ref name=&quot;brahmajala&quot;&gt;{{cite web |url=https://suttacentral.net/dn1/en/sujato |title=Brahmajāla Sutta (DN 1) |publisher=SuttaCentral |access-date=2023-11-04}}&lt;/ref&gt;။ ပ္ဍဲ သုတ် ဏအ် ဂှ် ကျာ်တြဲ ပံက်ထ္ၜး ကဵု လညာတ် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ မနွံ ပ္ဍဲ အခိၚ် တေံ သီုဖအိုတ် ၆၂ ပြကာ (62 Views) ရ။ 

ဒိဋ္ဌိ ၆၂ ပြကာ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ပါ်လဝ်-
* '''ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌိ (Views on the past - 18 ပြကာ):''' လညာတ် မဆေၚ်စပ် ကု ဘဝ အတိက် မပ္တံကဵု သဿတဒိဋ္ဌိ၊ ဨကစ္စသဿတဒိဋ္ဌိ တံ ပါလုပ် ရ။
* '''အပရန္တာနုဒိဋ္ဌိ (Views on the future - 44 ပြကာ):''' လညာတ် မဆေၚ်စပ် ကု ဘဝ အနာဂတ် မပ္တံကဵု ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ၊ ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနဝါဒ (Nirvana here and now) တံ ပါလုပ် ရ။

ကျာ်တြဲ တွဟ် လဝ် ဒဒှ်ရ ညးတၠဒိဋ္ဌိ ၆၂ တံ ဏအ် သီုဖအိုတ် ဂှ် ဍေံ တုပ် ညံၚ်ရဴ က (Fish) မဒး သိုက် ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ ဇာ (Net) ရ။ ဍေံ တံ ဂေတ် အာ ဂေတ် ကၠုၚ် ပ္ဍဲ သံသာ ဏအ် တုဲ ဟွံဗၠးိတ် နူ ဒဒိုက် ရ။

== နဲကဲ ပယ်ပါဲ ဒိဋ္ဌိ (Overcoming Diṭṭhi) ==
ပ္ဍဲ လညာတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး ဒိဋ္ဌိ အလုံအိုတ်သီု မပ္တံကဵု သက္ကာယဒိဋ္ဌိ (Personality belief) ကေုာံ သဳလဗ္ဗတပရာမာသ (Attachment to rites and rituals) ဂှ် ဒး ပယ်ပါဲ နကဵု ပရေၚ်ပၟဝ် ဗစာရဏာ '''[[ဝိပဿနာ]]''' (Vipassana Meditation) ရ။ 

ကာလ ပူဂိုလ် မွဲ ဇၞော်မောဝ် ညာဏ် ဝိပဿနာ တုဲ ကလိဂွံ '''သောတာပတ္တိမဂ်ဉာဏ်''' (Sotāpatti-magga-ñāṇa) မ္ဂး ညးတေံ ဒှ် အာ '''[[သောတာပန်]]''' (Sotāpanna - Stream-enterer) ရ။ ပူဂိုလ် သောတာပန် ဂှ် ညး ပယ်ပါဲ ကၠေံ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ၊ ဝိစိကိစ္ဆာ (Doubt) ကေုာံ သဳလဗ္ဗတပရာမာသ သီုဖအိုတ် မာန် တုဲ ဟွံဒး ကလေၚ် ဒတုံ အပါယ် ၄ (Apāya) လၟိုန် ရ&lt;ref name=&quot;bodhi_stream&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.accesstoinsight.org/lib/authors/bodhi/wheel322.html |title=The Noble Eightfold Path |author=Bhikkhu Bodhi |publisher=Access to Insight |access-date=2023-11-04}}&lt;/ref&gt;။ ဒိဋ္ဌိ တံ ဏအ် ပယ်ပါဲ အိုတ်း အာ လ္အိတ် ဂှ် ကာလ မအာ စိုပ် အရဟတ္တမဂ် (Arahatship) ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[သမ္မာဒိဋ္ဌိ]] (Right View)
* [[သစ္စာ ၄ ပြကာ]] (Four Noble Truths)
* [[မဂ္ဂၚ် ၈ ပါ်]] (Noble Eightfold Path)
* [[အနတ္တ]] (Non-self)
* [[ဝိပဿနာ]] (Vipassana Meditation)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ဗုဒ္ဓဘာသာ
| title = လညာတ် ကေုာံ ဓဝ် ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhist Philosophy and Concepts)
| list1 = [[သစ္စာ ၄ ပြကာ]] • [[မဂ္ဂၚ် ၈ ပါ်]] • [[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]] • [[ဒိဋ္ဌိ]] • [[သမ္မာဒိဋ္ဌိ]] • [[အနိစ္စ]] • [[ဒုက္ခ]] • [[အနတ္တ]] • [[နိဗ္ဗာန်]]
}}

{{DEFAULTSORT:ဒိဋ္ဌိ}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ဓဝ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ပါဠိ]]</text>
      <sha1>as2044fgupg4g6cx0a5p1pe4w3q0x1l</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>