မုက်လိက်တမ်

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mnw">
  <siteinfo>
    <sitename>ဝဳကဳပဳဒဳယာ</sitename>
    <dbname>mnwwiki</dbname>
    <base>https://mnw.wikipedia.org/wiki/%E1%80%99%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%99%E1%80%BA</base>
    <generator>MediaWiki 1.48.0-wmf.3</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">မဳဒဳယာ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">တၟေင်</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ညးလွပ်</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ညးလွပ် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ဝဳကဳပဳဒဳယာ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ဝှာင်</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ဝှာင် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">မဳဒဳယာဝဳကဳ</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">မဳဒဳယာဝဳကဳ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">ထာမ်ပလိက်</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">ထာမ်ပလိက် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">ရီု</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">ရီု ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ကဏ္ဍ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ကဏ္ဍ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">ပါင်မုက်</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">ပါင်မုက် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">မဝ်ဂျူ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">မဝ်ဂျူ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>မုက်လိက်တမ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1</id>
    <revision>
      <id>59841</id>
      <parentid>52430</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T04:30:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59841</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13183" sha1="ethaui5i46bvw8kww0s4s3dgxq3ulvz" xml:space="preserve">{| id=&quot;mp-topbanner&quot; class=&quot;globegris&quot; style=&quot;width:100%; background-repeat:no-repeat; background-position:-40px -15px; border:1px solid #a7d7f9; vertical-align:top; -moz-border-radius: 10px; -webkit-border-radius: 10px; border-radius:10px&quot;
| style=&quot;width:56%;&quot; |
{| style=&quot;width:280px; border:none; background:none;&quot;
| style=&quot;width:280px; text-align:center; white-space:nowrap; color:#000;&quot; |
&lt;div id=&quot;mp-flag&quot; class=&quot;mp-flag&quot;&gt;[[File:Flag of Mon State (2018).svg|140px|left]]&lt;/div&gt; 
&lt;div id=&quot;mp-welcomecount&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:170%;line-height:170%;&quot;&gt;နူ '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]'''ဏအ် ဒုင်တၠုင်ဏာရအဴ။&lt;/div&gt;
ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ မသက္ကုင္ၚုဟ်မး ဝွံ ညးလဵုဟွံဟီု လုပ်ပလေဝ်ဒါန် ချူမာန်ရ။
&lt;div id=&quot;articlecount&quot; style=&quot;width:100%; font-size:100%;&quot;&gt;ပရူပရာ သီုဖအိုတ် &lt;span style=&quot;font-size:120%&quot;&gt;'''[[Special:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]]'''&lt;/span&gt; ဂှ် န[[ဘာသာမန်]] ဗှ်လ္ၚတ်ကေတ်မာန်ရ။
&lt;div style=&quot;float:left;&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;{{mnwwiki social}}&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
|}
|style=&quot;width:10%;font-size:90%&quot;|
* [[:Portal:ပါန်ကွတ်|ပါန်ကွတ်]]
* [[:Portal:အတ္ထုပ္ပတ္တိ|အတ္ထုပ္ပတ္တိ]]
* [[:Portal:ဝင်ပထဝဳ|ဝင်ပထဝဳ]]
|style=&quot;width:10%;font-size:90%&quot;|
* [[:Portal:ဝၚ်|ဝင်]]
* [[:Portal:သင်္ချာ|သင်္ချာ]]
* [[:Portal:သိပ္ပံ|သိပ္ပံ]]
|style=&quot;width:10%;font-size:90%&quot;|
* [[:Portal:ဂကောံမၞိဟ်|ဂကောံမၞိဟ်]]
* [[:Category:နယ်ပညာ|နယ်ပညာ]]
* [[:Portal:လိက်ပတ်မန်|လိက်ပတ်မန်]]
|style=&quot;width:10%;font-size:90%&quot;|
* [[:Portal:ပရေင်ထတ်ယုက်|ထတ်ယုက်]]
* [[:Portal:ပရေင်ဘာသာ|ပရေင်ဘာသာ]]
* [[ပါင်မုက်ဖအိုတ်]]
|}

{| style=&quot;margin: 2px 0 0 0; width: 100%;&quot;
| style=&quot;margin-top:2px;width:100%;border:1px solid #cef2e0; background-color: #f5fffa; vertical-align: top; -moz-border-radius:10px; -webkit-border-radius: 3px;&quot; |&lt;center&gt;{{Index}}&lt;/center&gt;
|}

{| style=&quot;width:100%; background:transparent;&quot; border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;8&quot;
|-
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top;&quot; |

&lt;div style=&quot;margin:0; border:1px solid #a3bfb1; background:#cef2e0; padding:0.4em 0.8em; font-size:120%; font-weight:bold;&quot;&gt;[[File:Featured Article Star.svg|25px]] ပရောတၟေင် တ္ၚဲဏအ်&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border:1px solid #cef2e0; background:#f5fffa; padding:10px; margin-bottom:10px; -moz-border-radius:0 0 10px 10px;&quot;&gt;
{{Featuredarticle}}
&lt;/div&gt;

အောက်ပါအတိုင်း &quot;တီဟာ... ?&quot; ကဏ္ဍအတွက် တနင်္လာနေ့မှ စနေနေ့အထိ အချက်အလက်သစ်များကို ဖြည့်စွက်ရေးသားပေးလိုက်ပါသည်။ ကူးယူ (Copy) ပြီး သုံးနိုင်ပါသည်။

```wikitext
&lt;div style=&quot;margin:0; border:1px solid #a3bfb1; background:#cef2e0; padding:0.4em 0.8em; font-size:120%; font-weight:bold;&quot;&gt;[[File:Crystal Clear action run.png|25px]] တီဟာ... ?&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border:1px solid #cef2e0; background:#f5fffa; padding:10px; margin-bottom:10px; -moz-border-radius:0 0 10px 10px;&quot;&gt;
{{#switch: {{#time:w}}
| 0 = 
- ... ဒံက်တာ မာတင် လူသာ ကင်ဂျူနဳယာ ဂွံဒုင်ကေတ် PhD အခိင်အာယုက် ၂၅ သၞာံဟာ?
- ... ဝဳကဳပဳဒဳယာမန် စပ္တံကၠောန်လဝ် နူသၞာံ ၂၀၀၉ ဟာ?
- ... ကမ္ဗောဒဳယျာ ဒှ်ဍုင်မၞုံကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ်ပိုန်ဒြပ် ပြဟ်အိုတ် ပ္ဍဲဒေသအာရှအဂၞဲ လုကဴ ၅-၆ သၞာံဟာ?
- ... အက္ခရ်မန် နွံ ၃၅ မအက္ခရ် ကေုာံ သွိုအ် ၁၂ သွိုအ် ဟာ?
| 1 = 
- ... ဂကူမန်တအ်ဂှ် ဒှ်ဂကူ မကၠုၚ်စိုပ် တန်တဴ ပ္ဍဲဒေသအာရှအဂၞဲ ကိုပ်ကၠာအိုတ်တအ်ဂှ်ဟာ?
- ... ဍာ်ဂှ် နွံဒၟံၚ် ၜိုတ် ၇၁ က္ဍိုပ်ကၠံ လ္တူမုက်ဂၠးတိပိုဲဏအ်ဟာ?
- ... အာလ်ဗာတ် အာၚ်သတာၚ် (Albert Einstein) ကလိဂွံ လာပ်နဝ်ဗေလ် ပရေၚ်ရူပဗေဒ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၁ ဟာ?
- ... တမ်ၚာ်ဇၞော် ကြုက် (Great Wall of China) ဂှ် ဒှ်အရာမၞိဟ်တအ် ကၠောန်လဝ် ဇမၠိၚ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ်ဟာ?
| 2 = 
- ... ဒဵုအေဗရက် (Mount Everest) ဂှ် ဒှ်ဒဵုသၠုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ်ဟာ?
- ... မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ် (Pacific Ocean) ဂှ် ဒှ်မှာသၟိတ် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ်ဟာ?
- ... ဗီုပြၚ် ဒဳအေန်အေ (DNA) ဂှ် စဆဵုညာတ်ကၠုၚ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၃ ဟာ?
- ... လျးဂှ် ဒြေပ်အာ နကဵု ဇြဟတ်ပြဟ် ၜိုတ် ၃၀၀,၀၀၀ ကဳလဝ်မဳတာ ပ္ဍဲမွဲစက္ကဟာ?
| 3 = 
- ... နဳလ် အာမ်သထံၚ် (Neil Armstrong) ဂှ် ဒှ်မၞိဟ်မလိုမ်ဂွံ ဂၠးဂိတု ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၉ ဟာ?
- ... ဂြိုပ်အာမေဇြောန် (Amazon Rainforest) ဂှ် ကၠောန်ပ္တိတ်ကဵု ဓါတ်အံက်သဳဂျေန် ၜိုတ် ၂၀ က္ဍိုပ်ကၠံ သွက်ဂၠးတိဏအ်ဟာ?
- ... ရးနိဂီု ဂျပေန်ဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု တကအ် ၆,၈၀၀ ပြၚ်ၚ်ဟာ?
- ... မတ် ဂစေံအဝ်သတြေတ် (Ostrich) ဂှ် ဇၞော်နူကဵု က္ဍဟ်ဍေံဟာ?
| 4 = 
- ... လဳအဝ်နာဒဝ် ဒါ ဗေန်ချဳ (Leonardo da Vinci) ဂှ် ဒှ်ညးမချူလဝ် ရုပ်ပါန်ခဳ မဝ်နာလဳသာ (Mona Lisa) ဟာ?
- ... တိုက်အာန်တာတိက (Antarctica) ဂှ် ဒှ်တိုက် ဂံက်အိုတ်၊ ကျာထတ်အိုတ် ကေုာံ ကှ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ်ဟာ?
- ... ခန္ဓကာယ ကောန်မၞိဟ်ပိုဲဝွံ နွံကဵု ဇုတ် သီုဖအိုတ် ၂၀၆ တၞုၚ်ဟာ?
- ... တာဝါ အာဲဖေလ် (Eiffel Tower) ပ္ဍဲဍုၚ်ပါရဳဂှ် သြိုၚ်ခၞံတုဲဒှ်အာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၈၉ ဟာ?
| 5 = 
- ... ဂြိုဟ်သိုက် (Venus) ဂှ် ဒှ်ဂြိုဟ် မကတဴအိုတ် ပ္ဍဲသၞောတ်တ္ၚဲပိုဲဏအ်ဟာ?
- ... ကေန်ဂရူ (Kangaroo) တအ်ဂှ် ကွာ်ကလေၚ်လက္ကရဴ ဟွံဂွံဟာ?
- ... ဍာ်သာဲဂှ် စွံလဝ် အခိၚ်လဵုဒှ်ဒှ် ပလီုပလာ်အာ ဟွံမာန်ဟာ?
- ... ကောန်ပျူတာ မံက် (Computer mouse) မကၠောန်လဝ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ကၠောန်လဝ် နကဵု ဆုဟာ?
| 6 = 
- ... ဂြိုဟ်ဗြဴဗတိ (Jupiter) ဂှ် ဒှ်ဂြိုဟ် မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲသၞောတ်တ္ၚဲပိုဲဏအ်ဟာ?
- ... တၞံဒုန်တအ်ဂှ် ဒှ်တၞံမဇၞော်ပြဟ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ်ဟာ?
- ... ကၞုဟ် (Octopus) တအ်ဂှ် နွံကဵု ကောန်တၟိုဟ် ၃ မဟာ?
- ... အာလေတ်ဇြာန်ဒါ ဖလေမ်မေန် (Alexander Fleming) စဆဵုညာတ် ဂဥုဲပေန်နဳသဳလေန် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၈ ဟာ?
| #default = 
- ... ဝဳကဳပဳဒဳယာမန် စပ္တံကၠောန်လဝ် နူသၞာံ ၂၀၀၉ ဟာ?
}}
&lt;div style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;small&gt;[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:တီဟာ|ဆက်ဗှ်...]]&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

```

&lt;div style=&quot;margin:0; border:1px solid #a3bfb1; background:#cef2e0; padding:0.4em 0.8em; font-size:120%; font-weight:bold;&quot;&gt;[[File:Emblem-pictures.svg|25px]] ဗီုတၟေင် တ္ၚဲဏအ်&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border:1px solid #cef2e0; background:#f5fffa; padding:10px; text-align:center;&quot;&gt;
{{POTD/selection}}
&lt;/div&gt;

| style=&quot;width:45%; vertical-align:top;&quot; |

&lt;div style=&quot;margin-bottom:10px;&quot;&gt;
{{FunkyBoks
|farvekombination = 2
|billede          = Office-calendar.svg
|overskrift       = ပ္ဍဲ တ္ၚဲဏအ်
|indhold          = {{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/{{LOCALDAY}}. {{LOCALMONTHNAME}}}}
|bundboks         = [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ်_တ္ၚဲ_ပွိုင်မွဲသၞာံ/သေတ်တေန်ပါ|ဇၟာပ်တ္ၚဲ ပ္ဍဲကဵု ဂိတုဏအ်]]
}}
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;margin:0; border:1px solid #ff8d0f; background:#ffcc96; padding:0.4em 0.8em; font-size:120%; font-weight:bold;&quot;&gt;[[File:Wikipedia-logo-v2.svg|25px]] ပရောဝဳကဳပဳဒဳယာ&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border:1px solid #ffcc96; background:#fff4e6; padding:10px; margin-bottom:10px;&quot;&gt;
[[File:Wikipedia 20 - Mon Wikipedia.svg|right|120px]]
[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]ဂှ် ပံင်ပ္ကောံချူလဝ် နကဵု ညးလွပ် မရပ်စပ်သုင်စောဲ တအ်တုဲ ခၞံဗဒှ်ပတိုန် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ သက္ကုၚုဟ်မွဲရ။
'''''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာမန်|ဆက်ဗှ် Full article...]]'''''
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;margin:0; border:1px solid #ff8d0f; background:#ffcc96; padding:0.4em 0.8em; font-size:120%; font-weight:bold;&quot;&gt;[[File:Wikipedia-logo-v2.svg|25px]] အေန်သတဳကျုတ် ဘာသာမန်&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border:1px solid #ffcc96; background:#fff4e6; padding:10px; margin-bottom:10px;&quot;&gt;
[[File:IML Logo Red Black-01.png|right|120px]]
* [[သၞောဝ်လိက်မန်|သၞောဝ်လိက်မန်]] 
* [[လၟေင်ကမၠောန် သုတေသန ဝေါဟာရမန်|လၟေင်ကမၠောန် ပသုတေသန]] 
* [[:ကဏ္ဍ:အေန်သတဳကျုတ်ဘာသာမန်|ဍဵုဒၞာဲဏအ် သွက်ဂွံလုပ် ဟင်ဒေတာ]]
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;margin:0; border:1px solid #ff8d0f; background:#ffcc96; padding:0.4em 0.8em; font-size:120%; font-weight:bold;&quot;&gt;[[File:Wikipedia-logo-v2.svg|25px]] ရုင်ရာမညနိကာယ&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border:1px solid #ffcc96; background:#fff4e6; padding:10px; margin-bottom:10px;&quot;&gt;
[[File:Rāmañña.png|right|80px]]
* [[ရုၚ်ရာမညနိကာယ|ပရူ ရုင်ရာမညနိကာယ]]
{{တ္ၚဲဏအ် ဗှ်ညိ}}
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;margin:0; border:1px solid #ff8d0f; background:#ffcc96; padding:0.4em 0.8em; font-size:120%; font-weight:bold;&quot;&gt;[[File:Nuvola actions help.svg|25px]] အရီုဗင်&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border:1px solid #ffcc96; background:#fff4e6; padding:10px;&quot;&gt;
{{Help}} {{တီရောၚ်}}
&lt;/div&gt;
|}

&lt;div style=&quot;margin-top:10px; border:1px solid #b0b0b0; background-color: #cef2e0; font-size: 125%; padding: 7px; -moz-border-radius:7px;&quot;&gt;[[File:Emojione 1F4DA.svg|25px]] ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border:1px solid #b0b0b0; background-color:#f5fffa; padding:10px; margin-bottom:10px;&quot;&gt;
{{Contents}}
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;background-color: #f8f9fa; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 15px; text-align: center; margin: 20px auto; width: 80%; -moz-border-radius:10px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: 150%; font-weight: bold; margin-bottom: 10px;&quot;&gt;ပရဝ်ဂျေတ် ဒေအ်ဂမၠိုင်&lt;/div&gt;
{{Sister projects}}
&lt;/div&gt;

__NOTOC__ __NOEDITSECTION__</text>
      <sha1>ethaui5i46bvw8kww0s4s3dgxq3ulvz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59842</id>
      <parentid>59841</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T04:34:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59842</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13333" sha1="8to3ynx5bvv746my3gcoexzdyn33eum" xml:space="preserve">{| id=&quot;mp-topbanner&quot; class=&quot;globegris&quot; style=&quot;width:100%; background-repeat:no-repeat; background-position:-40px -15px; border:1px solid #a7d7f9; vertical-align:top; -moz-border-radius: 10px; -webkit-border-radius: 10px; border-radius:10px&quot;
| style=&quot;width:56%;&quot; |
{| style=&quot;width:280px; border:none; background:none;&quot;
| style=&quot;width:280px; text-align:center; white-space:nowrap; color:#000;&quot; |
&lt;div id=&quot;mp-flag&quot; class=&quot;mp-flag&quot;&gt;[[File:Flag of Mon State (2018).svg|140px|left]]&lt;/div&gt; 
&lt;div id=&quot;mp-welcomecount&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:170%;line-height:170%;&quot;&gt;နူ '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]'''ဏအ် ဒုင်တၠုင်ဏာရအဴ။&lt;/div&gt;
ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ မသက္ကုင္ၚုဟ်မး ဝွံ ညးလဵုဟွံဟီု လုပ်ပလေဝ်ဒါန် ချူမာန်ရ။
&lt;div id=&quot;articlecount&quot; style=&quot;width:100%; font-size:100%;&quot;&gt;ပရူပရာ သီုဖအိုတ် &lt;span style=&quot;font-size:120%&quot;&gt;'''[[Special:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]]'''&lt;/span&gt; ဂှ် န[[ဘာသာမန်]] ဗှ်လ္ၚတ်ကေတ်မာန်ရ။
&lt;div style=&quot;float:left;&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;{{mnwwiki social}}&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
|}
|style=&quot;width:10%;font-size:90%&quot;|
* [[:Portal:ပါန်ကွတ်|ပါန်ကွတ်]]
* [[:Portal:အတ္ထုပ္ပတ္တိ|အတ္ထုပ္ပတ္တိ]]
* [[:Portal:ဝင်ပထဝဳ|ဝင်ပထဝဳ]]
|style=&quot;width:10%;font-size:90%&quot;|
* [[:Portal:ဝၚ်|ဝင်]]
* [[:Portal:သင်္ချာ|သင်္ချာ]]
* [[:Portal:သိပ္ပံ|သိပ္ပံ]]
|style=&quot;width:10%;font-size:90%&quot;|
* [[:Portal:ဂကောံမၞိဟ်|ဂကောံမၞိဟ်]]
* [[:Category:နယ်ပညာ|နယ်ပညာ]]
* [[:Portal:လိက်ပတ်မန်|လိက်ပတ်မန်]]
|style=&quot;width:10%;font-size:90%&quot;|
* [[:Portal:ပရေင်ထတ်ယုက်|ထတ်ယုက်]]
* [[:Portal:ပရေင်ဘာသာ|ပရေင်ဘာသာ]]
* [[ပါင်မုက်ဖအိုတ်]]
|}

{| style=&quot;margin: 2px 0 0 0; width: 100%;&quot;
| style=&quot;margin-top:2px;width:100%;border:1px solid #cef2e0; background-color: #f5fffa; vertical-align: top; -moz-border-radius:10px; -webkit-border-radius: 3px;&quot; |&lt;center&gt;{{Index}}&lt;/center&gt;
|}

{| style=&quot;width:100%; background:transparent;&quot; border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;8&quot;
|-
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top;&quot; |

&lt;div style=&quot;margin:0; border:1px solid #a3bfb1; background:#cef2e0; padding:0.4em 0.8em; font-size:120%; font-weight:bold;&quot;&gt;[[File:Featured Article Star.svg|25px]] ပရောတၟေင် တ္ၚဲဏအ်&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border:1px solid #cef2e0; background:#f5fffa; padding:10px; margin-bottom:10px; -moz-border-radius:0 0 10px 10px;&quot;&gt;
{{Featuredarticle}}
&lt;/div&gt;

အောက်ပါအတိုင်း &quot;တီဟာ... ?&quot; ကဏ္ဍအတွက် တနင်္လာနေ့မှ စနေနေ့အထိ အချက်အလက်သစ်များကို ဖြည့်စွက်ရေးသားပေးလိုက်ပါသည်။ ကူးယူ (Copy) ပြီး သုံးနိုင်ပါသည်။

```wikitext
ယခင်က ပြင်ဆင်ထားသည့် နောက်ဆုံးအချက်အလက်အသစ်များ (Current topics) အားလုံးကို ထည့်သွင်းထားသော အပြီးသတ် (Final) Code အပြည့်အစုံကို အောက်ပါအတိုင်း ကူးယူအသုံးပြုနိုင်ပါသည်။

```wikitext
&lt;div style=&quot;margin:0; border:1px solid #a3bfb1; background:#cef2e0; padding:0.4em 0.8em; font-size:120%; font-weight:bold;&quot;&gt;[[File:Crystal Clear action run.png|25px]] တီဟာ... ?&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border:1px solid #cef2e0; background:#f5fffa; padding:10px; margin-bottom:10px; -moz-border-radius:0 0 10px 10px;&quot;&gt;
{{#switch: {{#time:w}}
| 0 = 
- ... ဍုၚ်ရုရှာ (Russia) ဂှ် ဒှ်ဍုၚ် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ်ဟာ?
- ... သတ်စောၚ်မ (Strawberry) ဂှ် ဒှ်သတ်ဆု မၞုံကဵု မဍေံမ္ၚး မွဲဟေၚ်ဟာ?
- ... ဂြိုဟ်မာသ် (Mars) ဂှ် နွံကဵု ဂိတုၜါမဟာ?
- ... တိုက်အဖရိက (Africa) ဂှ် ဒှ်တိုက် မၞုံကဵု ဍုၚ်ဂၠိုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ်ဟာ?
| 1 = 
- ... အရေဝ်ဘာသာမန်ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲဂကောံ အရေဝ်ဘာသာ သြသထြဝ်အေရှာတိစ် (Austroasiatic) ဟာ?
- ... ဒြဟတ်ဓရောတ်တိ (Gravity) ဂှ် နူတမ်မူလ အာက်ဇက် နယူတန် (Isaac Newton) ဂွံဆဵုညာတ်လဝ် ဟာ?
- ... ဇုတ်ကတောဝ် (Stapes) ဂှ် ဒှ်ဇုတ် ဍောတ်အိုတ် ပ္ဍဲခန္ဓကာယ ကောန်မၞိဟ် ဟာ?
- ... ဝဳကဳပဳဒဳယာ နွံကဵု ဘာသာစကား ၜိုတ် ၃၀၀ ပြၚ်ၚ်ဟာ?
| 2 = 
- ... ဍာ်ၜဳစာ် (Dead Sea) ဂှ် နွံကဵု ဓါတ်ၜဵု ဂၠိုၚ်လောန်တုဲ မၞိဟ်ဗၠိုတ်ဟွံမာန်ဟာ?
- ... ဂြိုဟ်ယူရေနသ် (Uranus) ဂှ် ဂေတ်ဒၟံၚ် လပါ်ဒစးဟာ?
- ... ပ္ဍဲမွဲတ္ၚဲမ္ဂး ဂၠံက်ဆီကောန်မၞိဟ် တက်ဒၟံၚ် ၜိုတ် မွဲကိုတ် (၁၀၀,၀၀၀) ဝါဟာ?
- ... မလဳကာမ် (Diamond) ဂှ် ဒှ်အရာ ကြံၚ်မ္ၚိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲသဘာဝဟာ?
| 3 = 
- ... လိက်သၠရိုတ်ဂှ် ဂကူမန်ပိုဲ သုၚ်စောဲကၠုၚ်လဝ် နူသၞာံမဂၠိုၚ်ကဵုကၠံ သွက်ဂွံချူစၟတ်သမ္တီဟာ?
- ... ပ္ဍဲခန္ဓကာယပိုဲ ဍာ်ပါလုပ်ဒၟံၚ် ၜိုတ် ၆၀ က္ဍိုပ်ကၠံဟာ?
- ... လျးတ္ၚဲ သွက်ဂွံစိုပ် ဂၠးတိပိုဲဏအ် ဒးကေတ် အခိၚ် ၈ မိနေတ် ပြၚ်ၚ်ဟာ?
- ... ဍုၚ်ဝါတဳကာန် (Vatican City) ဂှ် ဒှ်ဍုၚ် ဍောတ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ်ဟာ?
| 4 = 
- ... ဍုၚ်သေံ (Thailand) အခိၚ်ကိုပ်ကၠာတေံ ကော်စလဝ် ဍုၚ်သေံဍောတ် (Siam) ဟာ?
- ... လိက်တၟအ် မြသေန် (Myazedi) ဂှ် ဒှ်သက်သဳ လိက်မန် တြေံအိုတ်မွဲဟာ?
- ... အရေဝ်အၚ်္ဂလိက် ဒှ်အရေဝ် မၞိဟ်ဟီုဂၠိုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ်ဟာ?
- ... သတ်ဒကေဝ် ဒှ်သတ်ဆု မၞုံကဵု ဓါတ်ပဝ်တေတ်သဳယာမ် (Potassium) ဂၠိုၚ်အိုတ်ဟာ?
| 5 = 
- ... ဒြဟတ်လလဳ (Electricity) ဂှ် နူတမ် တဝ်မေတ် အေဒဳသာန် ကေုာံ နဳကဝ်လာ တေတ်သလာ ဇၞော်မောဝ်လဝ်ဟာ?
- ... ဍုၚ်အဝ်သတြေလျာ (Australia) ဒှ်တိုက်ကီု သီုဒှ် ဍုၚ်မွဲကီုဟာ?
- ... တ္ၚဲ (Sun) ဂှ် ဒှ်သၞံၚ် မၞုံဗ္ဒာဲအိုတ် ကဵုဂၠးတိပိုဲဏအ်ဟာ?
- ... ဝဳကဳပဳဒဳယာမန်ဂှ် နွံကဵု လိက်ပရေၚ် ဂၠိုၚ်ကဵုလ္ၚီ ပ္ဍဲအခိၚ်လၟုဟ်ဟာ?
| 6 = 
- ... လိက်ဝၚ်ဂိုဏ်ရာမည မချူလဝ် နကဵု နာဲပါန်သာ (Nai Pan Thar) ဂှ် တိုက်ပ္တိတ်လိက် ဒဝ်တေန်တေန်မောန် (သၚ်းစာပေ) ဒှ်ညးပ္တိတ်လဝ်ဟာ?
- ... မတ် ဂစေံအဝ်သတြေတ် (Ostrich) ဂှ် ဇၞော်နူကဵု က္ဍဟ်ဍေံဟာ?
- ... ဂစေံပေန်ဂွေန် (Penguin) တအ် ပဝ်ဟွံမာန် ဆဂး ဍောၚ်ဍာ် ဍိုက်ပေၚ်ဟာ?
- ... ပ္ဍဲၜဳမှာသၟိတ်တအ်ဂှ် သတ်တိရစ္ဆာန် ဇၞော်အိုတ် မတွဟ်ဂး ကဝေၚ်ပြာ (Blue whale) နွံဒၟံၚ်ဟာ?
| #default = 
- ... ဝဳကဳပဳဒဳယာမန် စပ္တံကၠောန်လဝ် နူသၞာံ ၂၀၀၉ ဟာ?
}}
&lt;div style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;small&gt;[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:တီဟာ|ဆက်ဗှ်...]]&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

```

```

&lt;div style=&quot;margin:0; border:1px solid #a3bfb1; background:#cef2e0; padding:0.4em 0.8em; font-size:120%; font-weight:bold;&quot;&gt;[[File:Emblem-pictures.svg|25px]] ဗီုတၟေင် တ္ၚဲဏအ်&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border:1px solid #cef2e0; background:#f5fffa; padding:10px; text-align:center;&quot;&gt;
{{POTD/selection}}
&lt;/div&gt;

| style=&quot;width:45%; vertical-align:top;&quot; |

&lt;div style=&quot;margin-bottom:10px;&quot;&gt;
{{FunkyBoks
|farvekombination = 2
|billede          = Office-calendar.svg
|overskrift       = ပ္ဍဲ တ္ၚဲဏအ်
|indhold          = {{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/{{LOCALDAY}}. {{LOCALMONTHNAME}}}}
|bundboks         = [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ်_တ္ၚဲ_ပွိုင်မွဲသၞာံ/သေတ်တေန်ပါ|ဇၟာပ်တ္ၚဲ ပ္ဍဲကဵု ဂိတုဏအ်]]
}}
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;margin:0; border:1px solid #ff8d0f; background:#ffcc96; padding:0.4em 0.8em; font-size:120%; font-weight:bold;&quot;&gt;[[File:Wikipedia-logo-v2.svg|25px]] ပရောဝဳကဳပဳဒဳယာ&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border:1px solid #ffcc96; background:#fff4e6; padding:10px; margin-bottom:10px;&quot;&gt;
[[File:Wikipedia 20 - Mon Wikipedia.svg|right|120px]]
[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]ဂှ် ပံင်ပ္ကောံချူလဝ် နကဵု ညးလွပ် မရပ်စပ်သုင်စောဲ တအ်တုဲ ခၞံဗဒှ်ပတိုန် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ သက္ကုၚုဟ်မွဲရ။
'''''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာမန်|ဆက်ဗှ် Full article...]]'''''
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;margin:0; border:1px solid #ff8d0f; background:#ffcc96; padding:0.4em 0.8em; font-size:120%; font-weight:bold;&quot;&gt;[[File:Wikipedia-logo-v2.svg|25px]] အေန်သတဳကျုတ် ဘာသာမန်&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border:1px solid #ffcc96; background:#fff4e6; padding:10px; margin-bottom:10px;&quot;&gt;
[[File:IML Logo Red Black-01.png|right|120px]]
* [[သၞောဝ်လိက်မန်|သၞောဝ်လိက်မန်]] 
* [[လၟေင်ကမၠောန် သုတေသန ဝေါဟာရမန်|လၟေင်ကမၠောန် ပသုတေသန]] 
* [[:ကဏ္ဍ:အေန်သတဳကျုတ်ဘာသာမန်|ဍဵုဒၞာဲဏအ် သွက်ဂွံလုပ် ဟင်ဒေတာ]]
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;margin:0; border:1px solid #ff8d0f; background:#ffcc96; padding:0.4em 0.8em; font-size:120%; font-weight:bold;&quot;&gt;[[File:Wikipedia-logo-v2.svg|25px]] ရုင်ရာမညနိကာယ&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border:1px solid #ffcc96; background:#fff4e6; padding:10px; margin-bottom:10px;&quot;&gt;
[[File:Rāmañña.png|right|80px]]
* [[ရုၚ်ရာမညနိကာယ|ပရူ ရုင်ရာမညနိကာယ]]
{{တ္ၚဲဏအ် ဗှ်ညိ}}
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;margin:0; border:1px solid #ff8d0f; background:#ffcc96; padding:0.4em 0.8em; font-size:120%; font-weight:bold;&quot;&gt;[[File:Nuvola actions help.svg|25px]] အရီုဗင်&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border:1px solid #ffcc96; background:#fff4e6; padding:10px;&quot;&gt;
{{Help}} {{တီရောၚ်}}
&lt;/div&gt;
|}

&lt;div style=&quot;margin-top:10px; border:1px solid #b0b0b0; background-color: #cef2e0; font-size: 125%; padding: 7px; -moz-border-radius:7px;&quot;&gt;[[File:Emojione 1F4DA.svg|25px]] ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border:1px solid #b0b0b0; background-color:#f5fffa; padding:10px; margin-bottom:10px;&quot;&gt;
{{Contents}}
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;background-color: #f8f9fa; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 15px; text-align: center; margin: 20px auto; width: 80%; -moz-border-radius:10px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: 150%; font-weight: bold; margin-bottom: 10px;&quot;&gt;ပရဝ်ဂျေတ် ဒေအ်ဂမၠိုင်&lt;/div&gt;
{{Sister projects}}
&lt;/div&gt;

__NOTOC__ __NOEDITSECTION__</text>
      <sha1>8to3ynx5bvv746my3gcoexzdyn33eum</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59843</id>
      <parentid>59842</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T04:36:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59843</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13328" sha1="j2mxtx72rmfjzqb8fx1wi3m5h72r51d" xml:space="preserve">{| id=&quot;mp-topbanner&quot; class=&quot;globegris&quot; style=&quot;width:100%; background-repeat:no-repeat; background-position:-40px -15px; border:1px solid #a7d7f9; vertical-align:top; -moz-border-radius: 10px; -webkit-border-radius: 10px; border-radius:10px&quot;
| style=&quot;width:56%;&quot; |
{| style=&quot;width:280px; border:none; background:none;&quot;
| style=&quot;width:280px; text-align:center; white-space:nowrap; color:#000;&quot; |
&lt;div id=&quot;mp-flag&quot; class=&quot;mp-flag&quot;&gt;[[File:Flag of Mon State (2018).svg|140px|left]]&lt;/div&gt; 
&lt;div id=&quot;mp-welcomecount&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:170%;line-height:170%;&quot;&gt;နူ '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]'''ဏအ် ဒုင်တၠုင်ဏာရအဴ။&lt;/div&gt;
ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ မသက္ကုင္ၚုဟ်မး ဝွံ ညးလဵုဟွံဟီု လုပ်ပလေဝ်ဒါန် ချူမာန်ရ။
&lt;div id=&quot;articlecount&quot; style=&quot;width:100%; font-size:100%;&quot;&gt;ပရူပရာ သီုဖအိုတ် &lt;span style=&quot;font-size:120%&quot;&gt;'''[[Special:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]]'''&lt;/span&gt; ဂှ် န[[ဘာသာမန်]] ဗှ်လ္ၚတ်ကေတ်မာန်ရ။
&lt;div style=&quot;float:left;&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;{{mnwwiki social}}&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
|}
|style=&quot;width:10%;font-size:90%&quot;|
* [[:Portal:ပါန်ကွတ်|ပါန်ကွတ်]]
* [[:Portal:အတ္ထုပ္ပတ္တိ|အတ္ထုပ္ပတ္တိ]]
* [[:Portal:ဝင်ပထဝဳ|ဝင်ပထဝဳ]]
|style=&quot;width:10%;font-size:90%&quot;|
* [[:Portal:ဝၚ်|ဝင်]]
* [[:Portal:သင်္ချာ|သင်္ချာ]]
* [[:Portal:သိပ္ပံ|သိပ္ပံ]]
|style=&quot;width:10%;font-size:90%&quot;|
* [[:Portal:ဂကောံမၞိဟ်|ဂကောံမၞိဟ်]]
* [[:Category:နယ်ပညာ|နယ်ပညာ]]
* [[:Portal:လိက်ပတ်မန်|လိက်ပတ်မန်]]
|style=&quot;width:10%;font-size:90%&quot;|
* [[:Portal:ပရေင်ထတ်ယုက်|ထတ်ယုက်]]
* [[:Portal:ပရေင်ဘာသာ|ပရေင်ဘာသာ]]
* [[ပါင်မုက်ဖအိုတ်]]
|}

{| style=&quot;margin: 2px 0 0 0; width: 100%;&quot;
| style=&quot;margin-top:2px;width:100%;border:1px solid #cef2e0; background-color: #f5fffa; vertical-align: top; -moz-border-radius:10px; -webkit-border-radius: 3px;&quot; |&lt;center&gt;{{Index}}&lt;/center&gt;
|}

{| style=&quot;width:100%; background:transparent;&quot; border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;8&quot;
|-
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top;&quot; |

&lt;div style=&quot;margin:0; border:1px solid #a3bfb1; background:#cef2e0; padding:0.4em 0.8em; font-size:120%; font-weight:bold;&quot;&gt;[[File:Featured Article Star.svg|25px]] ပရောတၟေင် တ္ၚဲဏအ်&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border:1px solid #cef2e0; background:#f5fffa; padding:10px; margin-bottom:10px; -moz-border-radius:0 0 10px 10px;&quot;&gt;
{{Featuredarticle}}
&lt;/div&gt;

အောက်ပါအတိုင်း &quot;တီဟာ... ?&quot; ကဏ္ဍအတွက် တနင်္လာနေ့မှ စနေနေ့အထိ အချက်အလက်သစ်များကို ဖြည့်စွက်ရေးသားပေးလိုက်ပါသည်။ ကူးယူ (Copy) ပြီး သုံးနိုင်ပါသည်။

```wikitext
ယခင်က ပြင်ဆင်ထားသည့် နောက်ဆုံးအချက်အလက်အသစ်များ (Current topics) အားလုံးကို ထည့်သွင်းထားသော အပြီးသတ် (Final) Code အပြည့်အစုံကို အောက်ပါအတိုင်း ကူးယူအသုံးပြုနိုင်ပါသည်။

```wikitext
&lt;div style=&quot;margin:0; border:1px solid #a3bfb1; background:#cef2e0; padding:0.4em 0.8em; font-size:120%; font-weight:bold;&quot;&gt;[[File:Crystal Clear action run.png|25px]] တီဟာ... ?&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border:1px solid #cef2e0; background:#f5fffa; padding:10px; margin-bottom:10px; -moz-border-radius:0 0 10px 10px;&quot;&gt;
{{#switch: {{#time:w}}
| 0 = 
- ... ဍုၚ်ရုရှာ (Russia) ဂှ် ဒှ်ဍုၚ် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ်ဟာ?
- ... သတ်စောၚ်မ (Strawberry) ဂှ် ဒှ်သတ်ဆု မၞုံကဵု မဍေံမ္ၚး မွဲဟေၚ်ဟာ?
- ... ဂြိုဟ်မာသ် (Mars) ဂှ် နွံကဵု ဂိတုၜါမဟာ?
- ... တိုက်အဖရိက (Africa) ဂှ် ဒှ်တိုက် မၞုံကဵု ဍုၚ်ဂၠိုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ်ဟာ?
| 1 = 
- ... အရေဝ်ဘာသာမန်ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲဂကောံ အရေဝ်ဘာသာ သြသထြဝ်အေရှာတိစ် (Austroasiatic) ဟာ?
- ... ဒြဟတ်ဓရောတ်တိ (Gravity) ဂှ် နူတမ်မူလ အာက်ဇက် နယူတန် (Isaac Newton) ဂွံဆဵုညာတ်လဝ် ဟာ?
- ... ဇုတ်ကတောဝ် (Stapes) ဂှ် ဒှ်ဇုတ် ဍောတ်အိုတ် ပ္ဍဲခန္ဓကာယ ကောန်မၞိဟ် ဟာ?
- ... ဝဳကဳပဳဒဳယာ နွံကဵု ဘာသာစကား ၜိုတ် ၃၀၀ ပြၚ်ၚ်ဟာ?
| 2 = 
- ... ဍာ်ၜဳစာ် (Dead Sea) ဂှ် နွံကဵု ဓါတ်ၜဵု ဂၠိုၚ်လောန်တုဲ မၞိဟ်ဗၠိုတ်ဟွံမာန်ဟာ?
- ... ဂြိုဟ်ယူရေနသ် (Uranus) ဂှ် ဂေတ်ဒၟံၚ် လပါ်ဒစးဟာ?
- ... ပ္ဍဲမွဲတ္ၚဲမ္ဂး ဂၠံက်ဆီကောန်မၞိဟ် တက်ဒၟံၚ် ၜိုတ် မွဲကိုတ် (၁၀၀,၀၀၀) ဝါဟာ?
- ... မလဳကာမ် (Diamond) ဂှ် ဒှ်အရာ ကြံၚ်မ္ၚိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲသဘာဝဟာ?
| 3 = 
- ... လိက်သၠရိုတ်ဂှ် ဂကူမန်ပိုဲ သုၚ်စောဲကၠုၚ်လဝ် နူသၞာံမဂၠိုၚ်ကဵုကၠံ သွက်ဂွံချူစၟတ်သမ္တီဟာ?
- ... ပ္ဍဲခန္ဓကာယပိုဲ ဍာ်ပါလုပ်ဒၟံၚ် ၜိုတ် ၆၀ က္ဍိုပ်ကၠံဟာ?
- ... လျးတ္ၚဲ သွက်ဂွံစိုပ် ဂၠးတိပိုဲဏအ် ဒးကေတ် အခိၚ် ၈ မိနေတ် ပြၚ်ၚ်ဟာ?
- ... ဍုၚ်ဝါတဳကာန် (Vatican City) ဂှ် ဒှ်ဍုၚ် ဍောတ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ်ဟာ?
| 4 = 
- ... ဍုၚ်သေံ (Thailand) အခိၚ်ကိုပ်ကၠာတေံ ကော်စလဝ် ဍုၚ်သေံဍောတ် (Siam) ဟာ?
- ... လိက်တၟအ် မြသေန် (Myazedi) ဂှ် ဒှ်သက်သဳ လိက်မန် တြေံအိုတ်မွဲဟာ?
- ... အရေဝ်အၚ်္ဂလိက် ဒှ်အရေဝ် မၞိဟ်ဟီုဂၠိုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ်ဟာ?
- ... သတ်ဒကေဝ် ဒှ်သတ်ဆု မၞုံကဵု ဓါတ်ပဝ်တေတ်သဳယာမ် (Potassium) ဂၠိုၚ်အိုတ်ဟာ?
| 5 = 
- ... ဒြဟတ်လလဳ (Electricity) ဂှ် နူတမ် တဝ်မေတ် အေဒဳသာန် ကေုာံ နဳကဝ်လာ တေတ်သလာ ဇၞော်မောဝ်လဝ်ဟာ?
- ... ဍုၚ်အဝ်သတြေလျာ (Australia) ဒှ်တိုက်ကီု သီုဒှ် ဍုၚ်မွဲကီုဟာ?
- ... တ္ၚဲ (Sun) ဂှ် ဒှ်သၞံၚ် မၞုံဗ္ဒာဲအိုတ် ကဵုဂၠးတိပိုဲဏအ်ဟာ?
- ... ဝဳကဳပဳဒဳယာမန်ဂှ် နွံကဵု လိက်ပရေၚ် ဂၠိုၚ်ကဵုလ္ၚီ ပ္ဍဲအခိၚ်လၟုဟ်ဟာ?
| 6 = 
- ... လိက်ဝၚ်ဂိုဏ်ရာမည မချူလဝ် နကဵု နာဲပါန်သာ (Nai Pan Thar) ဂှ် တိုက်ပ္တိတ်လိက် ဒဝ်တေန်တေန်မောန် (သၚ်းစာပေ) ဒှ်ညးပ္တိတ်လဝ်ဟာ?
- ... မတ် ဂစေံအဝ်သတြေတ် (Ostrich) ဂှ် ဇၞော်နူကဵု က္ဍဟ်ဍေံဟာ?
- ... ဂစေံပေန်ဂွေန် (Penguin) တအ် ပဝ်ဟွံမာန် ဆဂး ဍောၚ်ဍာ် ဍိုက်ပေၚ်ဟာ?
- ... ပ္ဍဲၜဳမှာသၟိတ်တအ်ဂှ် သတ်တိရစ္ဆာန် ဇၞော်အိုတ် မတွဟ်ဂး ကဝေၚ်ပြာ (Blue whale) နွံဒၟံၚ်ဟာ?
| #default = 
- ... ဝဳကဳပဳဒဳယာမန် စပ္တံကၠောန်လဝ် နူသၞာံ ၂၀၀၉ ဟာ?
}}
&lt;div style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;small&gt;[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:တီဟာ|ဆက်ဗှ်...]]&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

```

&lt;div style=&quot;margin:0; border:1px solid #a3bfb1; background:#cef2e0; padding:0.4em 0.8em; font-size:120%; font-weight:bold;&quot;&gt;[[File:Emblem-pictures.svg|25px]] ဗီုတၟေင် တ္ၚဲဏအ်&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border:1px solid #cef2e0; background:#f5fffa; padding:10px; text-align:center;&quot;&gt;
{{POTD/selection}}
&lt;/div&gt;

| style=&quot;width:45%; vertical-align:top;&quot; |

&lt;div style=&quot;margin-bottom:10px;&quot;&gt;
{{FunkyBoks
|farvekombination = 2
|billede          = Office-calendar.svg
|overskrift       = ပ္ဍဲ တ္ၚဲဏအ်
|indhold          = {{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/{{LOCALDAY}}. {{LOCALMONTHNAME}}}}
|bundboks         = [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ်_တ္ၚဲ_ပွိုင်မွဲသၞာံ/သေတ်တေန်ပါ|ဇၟာပ်တ္ၚဲ ပ္ဍဲကဵု ဂိတုဏအ်]]
}}
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;margin:0; border:1px solid #ff8d0f; background:#ffcc96; padding:0.4em 0.8em; font-size:120%; font-weight:bold;&quot;&gt;[[File:Wikipedia-logo-v2.svg|25px]] ပရောဝဳကဳပဳဒဳယာ&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border:1px solid #ffcc96; background:#fff4e6; padding:10px; margin-bottom:10px;&quot;&gt;
[[File:Wikipedia 20 - Mon Wikipedia.svg|right|120px]]
[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]ဂှ် ပံင်ပ္ကောံချူလဝ် နကဵု ညးလွပ် မရပ်စပ်သုင်စောဲ တအ်တုဲ ခၞံဗဒှ်ပတိုန် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ သက္ကုၚုဟ်မွဲရ။
'''''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာမန်|ဆက်ဗှ် Full article...]]'''''
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;margin:0; border:1px solid #ff8d0f; background:#ffcc96; padding:0.4em 0.8em; font-size:120%; font-weight:bold;&quot;&gt;[[File:Wikipedia-logo-v2.svg|25px]] အေန်သတဳကျုတ် ဘာသာမန်&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border:1px solid #ffcc96; background:#fff4e6; padding:10px; margin-bottom:10px;&quot;&gt;
[[File:IML Logo Red Black-01.png|right|120px]]
* [[သၞောဝ်လိက်မန်|သၞောဝ်လိက်မန်]] 
* [[လၟေင်ကမၠောန် သုတေသန ဝေါဟာရမန်|လၟေင်ကမၠောန် ပသုတေသန]] 
* [[:ကဏ္ဍ:အေန်သတဳကျုတ်ဘာသာမန်|ဍဵုဒၞာဲဏအ် သွက်ဂွံလုပ် ဟင်ဒေတာ]]
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;margin:0; border:1px solid #ff8d0f; background:#ffcc96; padding:0.4em 0.8em; font-size:120%; font-weight:bold;&quot;&gt;[[File:Wikipedia-logo-v2.svg|25px]] ရုင်ရာမညနိကာယ&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border:1px solid #ffcc96; background:#fff4e6; padding:10px; margin-bottom:10px;&quot;&gt;
[[File:Rāmañña.png|right|80px]]
* [[ရုၚ်ရာမညနိကာယ|ပရူ ရုင်ရာမညနိကာယ]]
{{တ္ၚဲဏအ် ဗှ်ညိ}}
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;margin:0; border:1px solid #ff8d0f; background:#ffcc96; padding:0.4em 0.8em; font-size:120%; font-weight:bold;&quot;&gt;[[File:Nuvola actions help.svg|25px]] အရီုဗင်&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border:1px solid #ffcc96; background:#fff4e6; padding:10px;&quot;&gt;
{{Help}} {{တီရောၚ်}}
&lt;/div&gt;
|}

&lt;div style=&quot;margin-top:10px; border:1px solid #b0b0b0; background-color: #cef2e0; font-size: 125%; padding: 7px; -moz-border-radius:7px;&quot;&gt;[[File:Emojione 1F4DA.svg|25px]] ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border:1px solid #b0b0b0; background-color:#f5fffa; padding:10px; margin-bottom:10px;&quot;&gt;
{{Contents}}
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;background-color: #f8f9fa; border: 1px solid #a2a9b1; padding: 15px; text-align: center; margin: 20px auto; width: 80%; -moz-border-radius:10px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: 150%; font-weight: bold; margin-bottom: 10px;&quot;&gt;ပရဝ်ဂျေတ် ဒေအ်ဂမၠိုင်&lt;/div&gt;
{{Sister projects}}
&lt;/div&gt;

__NOTOC__ __NOEDITSECTION__</text>
      <sha1>j2mxtx72rmfjzqb8fx1wi3m5h72r51d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မဟာဝိဟာရ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်အၜဝ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5043</id>
    <revision>
      <id>59795</id>
      <parentid>36843</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T18:28:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Htawmonzel</username>
        <id>25</id>
      </contributor>
      <origin>59795</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3773" sha1="091pm1p3cxofupdb8te7i6dju1m49b0" xml:space="preserve">{{Infobox Buddhist monastery
|name = ဘာမဟာဝိဟာရ
|image = 
|image_size = 250px
|alt = 
|caption = 
|t=
|p=
|pushpin_map = Myanmar
|coordinates = &lt;!--{{coord|16|08|24|N|97|43|44|E|type:landmark_region:CN-54|display=inline,title}}--&gt;
|map_caption = ဒၞာဲဘာမဟာဝိဟာရ မနွံ
|map_size = 250
|location_country = Myanmar
|location= ကွာန်အၜဝ်
|founded_by = 
|founded = 
|date_renovated = 
| religious_affiliation = ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ
|sect = [[ဂိုဏ်ရာမညနိကာယ]]
|lineage=
|dedicated_to = ဘာတိုက်လိက် ကေုာံ စမြိုင်သာသနာ
|head_lama =
|colleges=
|no._of_monks =
|architecture = 
}}
'''ဘာမဟာဝိဟာရ''' ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်အၜဝ်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။ 

==သင်မလုပ်ဒဂိုန်==
အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန်&lt;br&gt; 
သၞာံ ၂၀၂၁ နွံ ခမဳ ၂၅ ဇကု၊ ထပိုယ် ၁၇ ဇကု။&lt;ref name=ramannya1/&gt;&lt;br&gt;
သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ခမဳ ၉ ဇကု၊ ထပိုယ် ၉ ဇကု။&lt;ref name=ramannya2&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fphoto.php%3Ffbid%3D438400438396438%26set%3Da.437467845156364%26type%3D3&amp;show_text=true&amp;width=500&quot;|title=စရင်သင်လုပ်ဒဂိုန် ရာမညနိကာယ |last= |first= |date=October 9, 2022 |website=ရုင်ရာမညနိကာယ-Wffice of Ramonnyanikaya |publisher=Open |access-date=October 23, 2022 |quote=}}&lt;/ref&gt;

==ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်==
: ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဝဏ္ဏသာရ (- ၂၀၂၆)&lt;ref name=ramannya1&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fpermalink.php%3Fstory_fbid%3Dpfbid035VbifBkcmXuDotJcFVt9anDZRHyF8zsycnxWR45tDnZs3bD1ZvzrXeWNGuPomWdFl%26id%3D2044033722501918&amp;show_text=true&amp;width=500|title=စရင်သင်လုပ်ဒဂိုန် ရာမညနိကာယ |last= |first= |date=November 15, 2021 |website=ရုင်ရာမညနိကာယ-Wffice of Ramonnyanikaya |publisher=Open |access-date=October 4, 2022 |quote=}}&lt;/ref&gt; သၞာံ ၂၀၂၆ ဂိတုနဝ်ဝေမ္ပါ ၀၅ တ္ၚဲဗြဴဗတိ အခိင် ၁၁း၃၁ ကျာ်ဇၞော် ကလိဂွံ အာယုက် ၈၂ သၞာံ သိက္ခာ ၆၂ စုတိက္ညစဴအာသွရ် ပ္ဍဲ ဘာဇၞော် (မဟာဝိဟာရ) ကွာန်အၜဝ်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်ရ။ ကျာ်ဇၞော်ဝွံ ဒှ် ဥက္ကဋ္ဌ ဂကောံရာမညဓမ္မာစရိယ အလုံဒေသရးမန်၊ ကလိဂွံ မဟိမု ဒံက်တာရ။&lt;ref&gt;{{cite web |last=မှာဇန် |first=မေတ္တာ |date=5 November 2026 |title=လိက်သဝဏ်လၞီအောန်စိုတ် |url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=122310662624240646&amp;set=pcb.122310663380240646 |website= |location= |publisher= |access-date=5 November 2026}}&lt;/ref&gt;

==နိဿဲ==
{{Reflist}}[[ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်]] [[ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်]]</text>
      <sha1>091pm1p3cxofupdb8te7i6dju1m49b0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59796</id>
      <parentid>59795</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T18:28:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Htawmonzel</username>
        <id>25</id>
      </contributor>
      <origin>59796</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3798" sha1="pj8a4n1x6bum0foit1dh8m852z0plxd" xml:space="preserve">{{Infobox Buddhist monastery
|name = ဘာမဟာဝိဟာရ
|image = 
|image_size = 250px
|alt = 
|caption = 
|t=
|p=
|pushpin_map = Myanmar
|coordinates = &lt;!--{{coord|16|08|24|N|97|43|44|E|type:landmark_region:CN-54|display=inline,title}}--&gt;
|map_caption = ဒၞာဲဘာမဟာဝိဟာရ မနွံ
|map_size = 250
|location_country = Myanmar
|location= ကွာန်အၜဝ်
|founded_by = 
|founded = 
|date_renovated = 
| religious_affiliation = ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ
|sect = [[ဂိုဏ်ရာမညနိကာယ]]
|lineage=
|dedicated_to = ဘာတိုက်လိက် ကေုာံ စမြိုင်သာသနာ
|head_lama =
|colleges=
|no._of_monks =
|architecture = 
}}
'''ဘာမဟာဝိဟာရ''' (ဘာဇၞော်) ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံ ပ္ဍဲ ကွာန်အၜဝ်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။ 

==သင်မလုပ်ဒဂိုန်==
အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန်&lt;br&gt; 
သၞာံ ၂၀၂၁ နွံ ခမဳ ၂၅ ဇကု၊ ထပိုယ် ၁၇ ဇကု။&lt;ref name=ramannya1/&gt;&lt;br&gt;
သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ခမဳ ၉ ဇကု၊ ထပိုယ် ၉ ဇကု။&lt;ref name=ramannya2&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fphoto.php%3Ffbid%3D438400438396438%26set%3Da.437467845156364%26type%3D3&amp;show_text=true&amp;width=500&quot;|title=စရင်သင်လုပ်ဒဂိုန် ရာမညနိကာယ |last= |first= |date=October 9, 2022 |website=ရုင်ရာမညနိကာယ-Wffice of Ramonnyanikaya |publisher=Open |access-date=October 23, 2022 |quote=}}&lt;/ref&gt;

==ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်==
: ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဝဏ္ဏသာရ (- ၂၀၂၆)&lt;ref name=ramannya1&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fpermalink.php%3Fstory_fbid%3Dpfbid035VbifBkcmXuDotJcFVt9anDZRHyF8zsycnxWR45tDnZs3bD1ZvzrXeWNGuPomWdFl%26id%3D2044033722501918&amp;show_text=true&amp;width=500|title=စရင်သင်လုပ်ဒဂိုန် ရာမညနိကာယ |last= |first= |date=November 15, 2021 |website=ရုင်ရာမညနိကာယ-Wffice of Ramonnyanikaya |publisher=Open |access-date=October 4, 2022 |quote=}}&lt;/ref&gt; သၞာံ ၂၀၂၆ ဂိတုနဝ်ဝေမ္ပါ ၀၅ တ္ၚဲဗြဴဗတိ အခိင် ၁၁း၃၁ ကျာ်ဇၞော် ကလိဂွံ အာယုက် ၈၂ သၞာံ သိက္ခာ ၆၂ စုတိက္ညစဴအာသွရ် ပ္ဍဲ ဘာဇၞော် (မဟာဝိဟာရ) ကွာန်အၜဝ်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်ရ။ ကျာ်ဇၞော်ဝွံ ဒှ် ဥက္ကဋ္ဌ ဂကောံရာမညဓမ္မာစရိယ အလုံဒေသရးမန်၊ ကလိဂွံ မဟိမု ဒံက်တာရ။&lt;ref&gt;{{cite web |last=မှာဇန် |first=မေတ္တာ |date=5 November 2026 |title=လိက်သဝဏ်လၞီအောန်စိုတ် |url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=122310662624240646&amp;set=pcb.122310663380240646 |website= |location= |publisher= |access-date=5 November 2026}}&lt;/ref&gt;

==နိဿဲ==
{{Reflist}}[[ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်]] [[ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်]]</text>
      <sha1>pj8a4n1x6bum0foit1dh8m852z0plxd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဇြေန်မျဵုဥူ၊ နာဲ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7047</id>
    <revision>
      <id>59797</id>
      <parentid>47443</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T18:55:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Htawmonzel</username>
        <id>25</id>
      </contributor>
      <origin>59797</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31830" sha1="agthzeirhw7npm2bvf10r4gwn8iuqvo" xml:space="preserve">{{ Infobox person
| honorific_prefix = သၟာပရဟိတ
| name = နာဲဇြေန်မျဵုဥူ (ကော်) အထောဋ်
| honorific_suffix = 
| image = နာဲထောဋ်-Picsart-AiImageEnhancer.jpg
 &lt;!-- filename only, no &quot;File:&quot; or &quot;Image:&quot; prefix, and no enclosing [[brackets]] --&gt;
| image_upright = 
| landscape = &lt;!-- yes, if wide image, otherwise leave blank --&gt;
| alt =  &lt;!-- descriptive text for use by speech synthesis (text-to-speech) software --&gt;
| caption            =  
| native_name        = 
| native_name_lang   = 
| pronunciation      = 
| birth_name =  &lt;!-- only use if different from name --&gt;
| birth_date = {{Birth date|1985|05|31}}&lt;!-- for living people supply only the year with {{Birth year and age|YYYY}} unless the exact date is already widely published, as per [[WP:DOB]]. For people who have died, use {{Birth date|YYYY|MM|DD}}. --&gt;
| birth_place = ကွာန်နာင်သၠုင်
| baptised           = &lt;!-- will not display if birth_date is entered --&gt;
| disappeared_date  = &lt;!-- {{Disappeared date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (disappeared date then birth date) --&gt;
| disappeared_place  = 
| disappeared_status = 
| death_date = {{Death date and age|2025|12|07|1985|05|31}}&lt;!-- (enter DEATH date then BIRTH date (e.g., ...|1908|31|8|1967|28|2}} use both this parameter and |birth_date to display the person's date of birth, date of death, and age at death) --&gt;
| death_place        = ဗမံက်ကွာန်နာင်သၠုင်
| death_cause        = ဒးဒုင်ပန်ဂစိုတ်
| body_discovered    = 
| resting_place      = 
| resting_place_coordinates = &lt;!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --&gt;
| burial_place = &lt;!-- may be used instead of resting_place and resting_place_coordinates (displays &quot;Burial place&quot; as label) --&gt;
| burial_coordinates = &lt;!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --&gt;
| monuments          = 
| nationality = {{Flag|Mon}}မန်
| other_names        = 
| siglum             = 
| citizenship = {{Flag|Myanmar}}ကောန်ဍုင်ဗၟာ
| education = 
| alma_mater = 
| occupation = 
| years_active       = 
| era                = 
| employer  = 
| organization = 
| agent = &lt;!-- Discouraged in most cases, specifically when promotional, and requiring a reliable source --&gt;
| known_for          = 
| notable_works      = &lt;!-- produces label &quot;Notable work&quot;; may be overridden by |credits=, which produces label &quot;Notable credit(s)&quot;; or by |works=, which produces label &quot;Works&quot;; or by |label_name=, which produces label &quot;Label(s)&quot; --&gt;
| style              = 
| home_town          = 
| net_worth          = &lt;!-- Net worth should be supported with a citation from a reliable source --&gt;
| height             = &lt;!-- &quot;X cm&quot;, &quot;X m&quot; or &quot;X ft Y in&quot; plus optional reference (conversions are automatic) --&gt;
| television         = 
| title              = &lt;!-- Formal/awarded/job title. The parameter |office=may be used as an alternative when the label is better rendered as &quot;Office&quot; (e.g. public office or appointments) --&gt;
| term               = 
| predecessor        = 
| successor          = 
| party = 
| movement = 
| opponents          = 
| boards             = 
| criminal_charges   = &lt;!-- Criminality parameters should be supported with citations from reliable sources --&gt;
| criminal_penalty   =  
| criminal_status    = 
| spouse = မိစန္ဒာမန်
| partner            = &lt;!-- (unmarried long-term partner) --&gt;
| children = 
# မိဟံသာ
# မာံသြန်ဆာန်
| mother = မိကျေန်တာန် &lt;!-- may be used (optionally with father parameter) in place of parents parameter (displays &quot;Parent(s)&quot; as label) --&gt;
| father = နာဲတေန်ငိုဲ &lt;!-- may be used (optionally with mother parameter) in place of parents parameter (displays &quot;Parent(s)&quot; as label) --&gt;
| relatives          = 
| family             = 
| callsign           = 
| awards =
| website            = &lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;
| module             = 
| module2            = 
| module3            = 
| module4            = 
| module5            = 
| module6            = 
| signature          = 
| signature_size     = 
| signature_alt      = 
| footnotes          = 
}}

'''နာဲဇြေန်မျဵုဥူ''' (ကော်) အထောဋ် (ဇင်မျိုးဦး) ဝွံ ဒှ် သၟာပရဟိတ ကောံ ကုသကိုပ်ဂီုကၠီုကွာန်နာင်သၠုင်လေအ်တက်။ ကြဴနူ မကေတ် တာလျိုင် သကိုပ်အုပ်ဓုပ်ကွာန်နာင်သၠုင်လေအ်တက် မွဲဂိတု ဟွံပေင်က္ဍင် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၅ ဂိတုဒဳဇြေမ္ဗာ ၇ အခိင် ၁၂း၃၀ မၞိဟ် နူ ကၠအ် လပါ်ဇိုင်ဒဵုတေအ် ကော်နင်ဖုန် ဒဒှ်ရ ညးတအ် ဂွံဆဵုကေတ် မၞိဟ်တၠိင်မုက် မထေင်ကေတ် ကမၠတ်ကွဳလိုန်ဓာတ် ဂေတ်ဒၟံင် အကြာဇိုင်ဒဵု နွံဒၟံင် ဂးတုဲ နာဲအထောဋ် ကော်ကေတ် သကအ်ဇကု နာဲရတ်တုဲ တိတ်အာ နကုကွဳလိုန်ဓါတ် ညးမွဲ မွဲမ သွက်ဂွံ ဗက်ရပ် ကမၠတ်တအ်ဂှ်ရ။ ညးၜါဂှ် တိတ်ဂွံ နူ ကွာန် ၜိုတ်ၜါတိုင် ပ္ဍဲ ဘာ်တရဴဂှ် အာစုက်ဒး ကောန်ပၞာန် ဗော်ဍုင်မန်တၟိ (ဗတိုက်သရိုဟ်တၠအဝဵုပၞာန်) က္ဍိုပ် နာဲအလေန် (အလင်း)တအ်တုဲ သီုညးၜါ ဒးဒုင်ပန်ဂစိုတ်၊ တုဲပၠန် ကွဳလိုန်ဓါတ် ညးၜါဂှ်လေဝ် နာဲအလေန်တအ် ကေတ်ဏာကီုရ။ 

== ပထမအဝဲ ကောံ ကုသ္ၚိကၟိန် ==
နာဲအထောဋ် က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ကွာန်နာင်သၠုင် ပ္ဍဲ ဇရေင်မိမၜါ နာဲတေန်ငိုဲ၊ မိကျေန်တာန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၅ ဂိတုမေ ၃၁ (သက္ကရာဇ် ၁၃၄၇ ဇှ်ေ ၁၃ မၟံက်) တ္ၚဲသိုက်။ နာဲအထောဋ် နွံ ကောဒေအ် သီုဖအိုတ် ၇ တၠ နာဲအထောဋ် ဒှ် ကောန် မရနုက် ကုဒုတိယ။ ကောဒေအ်တအ်ဂှ် မိပါန်ဝါ၊ နာဲအထောဋ်၊ နာဲသိုဝ်ပိုင်၊ မိဥမ္မာ၊ မိဝေနှေန်၊ မိဝေလေန်၊ နာဲနေထက်လေန်။ အာယုက် မမံက်ဘာစိုပ် နာဲအထောဋ် မံင်ဘာ တံခွန်တိုင် ဂွံ (၃) တန်။ နာဲအထောဋ် စှ်ေဒၞာဲ ကုမိစန္ဒာမန် တုဲ ညးတအ် ကလိဂွံ ကောန်ၜါ မိဟံသာ (သၞာံ ၂၀၂၅ ဂွံအာယုက် ၁၄ သၞာံ)၊ မာံသြန်ဆာန် (သၞာံ ၂၀၂၅ ဂွံ အာယုက် ၈ သၞာံ)။&lt;ref name=bref&gt;{{cite web |last=နဲ |first=သဝ် |date=December 9, 2025 |title=ပရူညး ဝင်ညး  ‌စေတနာညး ပျးလျးကေဝ်တၟး ၜတ်ဗုအး |url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fjomztt3mqf%2Fposts%2Fpfbid02f4GYuyPgF9UoRsPNaoo11nL8xMrqwfKHbWfvZpoLEtUJGyx52D9vQTtZkhggeT6vl&amp;show_text=true&amp;width=500&quot;|website=သွက်နန် ကောန်အပါ |location= |publisher=Open |access-date=December 9, 2025}}&lt;/ref&gt;

== ကမၠောန်ဂယိုင်လမျီု ကောံ ကုကမၠောန်ပရဟိတ ==
အဓိက ကမၠောန်ဂယိုင်လမျီု ဂကောံသ္ၚိကၟိန် နာဲအထောဋ်တအ်ဂှ် ဒှ် ကမၠောန်ကၠအ်ခၜိုတ်၊ တုဲပၠန် သွံ ဂေတ်။&lt;ref name=bref/&gt; အကြာဂှ် သီု ယိုက်ဂၠေင်ဒၟံင် နဒဒှ် သကိုပ်ဂကောံဂီုကၠီုကွာန်ကီုရ။ တုဲပၠန် ပ္ဍဲ ဂကောံသင်္ခါရဂကောံရေင်တၠုင်စံင်ဇွသင်၊ ဂကောံစံင်ဇွဂြဇုတ် ကွာန်နာင်သၠုင်တအ်ဂှ် နဒဒှ် မၞိဟ်တိုင်ခဳမွဲဂှ် ချဳဓရာင်ကၠုင် နူစ ဒက်ဂကောံတအ်ရ။&lt;ref name=bref/&gt; ညးမဒှ် သကိုပ်အုပ်ဓုပ်ကွာန် [[သဝ်နဲ၊ နာဲ|နာဲမန်သဝ်နဲ]] တၞဟ်န မိက်ဂွံလုပ်ဒုင်ရုဲမာဲ ပ္ဍဲ သဘင်မာဲ သၞာံ ၂၀၂၅ တုဲ ဒးနုက်တိတ် နူ တာလျိုင် သကိုပ်အုပ်ဓုပ်ကွာန်ရ။ နာဲသဝ်နဲ တိတ်အာ နူ တာလျိုင်ဂှ်မ္ဂး ဂွိင်ဖေက် နူ ဒပ်ပၞာန်ဗၟာတအ် ပၠုပ်စုတ် မၞိဟ်ဍေဟ်တအ် ဗီုကု ဂကူဗၟာတအ်မ္ဂး ကောန်ကွာန် ဒှ် ဒဒိုက် ဂၠိုင်။ နာဲသဝ်နဲ ဒုင်ဂုဏ် ဟီုဂး ရံင်မုက်မတ် ကောန်ကွာန်ဇကုတုဲ နာဲအထောဋ် ဒးဒုင်အာတဲ သွက်ဂွံကေတ် တာလျိုင် သကိုပ်အုပ်ဓုပ်ကွာန်ရ။ နာဲအထောဋ် ဂွံဒှ် သကိုပ်အုပ်ဓုပ်ကွာန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၅ ဂိတုနဝ်ဝေမ္ဗာ ၁၀။ &lt;ref&gt;{{cite news |last= |first= |date=December 7, 2025 |title= သ္ကိုပ်အုပ်ဓုပ်ကွာန်နာင်သၠုင်လေံတက်ကဵု သ္ကံရဲမွဲတၠ ဒးဒုင်ပန်တုဲ ချိုတ်အာ|url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fimnaburmese%2Fposts%2Fpfbid028C6YYc8taCzP1ZnbEMwRBe4qt1FLpcXoEtLZgApEJFUPmUdHXKbWxSi6tiEE9Cr5l&amp;show_text=true&amp;width=500&quot;|website=Independent Mon News Agency |location= |publisher=Open |access-date=December 9, 2025|quote=နာဲဇြေန်မျဵုဥူ ကော်ဂး အအထောဋ် မၞုံအာယုက်ပွဳပွူ ၄၀ သၞာံဂှ် ကြဴနူ နာဲမန်သဝ်နဲ (ညးမလုပ်ဒုင်ရုဲမာဲ ဒၞါဲကၠတ်ထဝ်ကောန်ဂကူ) ဒေါံဇူနုက်တိတ် နူတာလျိုင် စနူဂိတုသေပ်တေမ်ဗါ သၞာံ ၂၀၂၅ တုဲ ဂွံဒုင်ခါန်ကၞက်လဝ် နဒဒှ်သ္ကိုပ်အုပ်ဓုပ်ကွာန် (ဥက္ကဌ) နာင်သၠုင်လေံတက်တၟိရ။}}&lt;/ref&gt;

== မဒးဒုင်ပန်ဂစိုတ် ==
ကြဴ နူ နာဲအထောဋ် လုပ်ကေတ် တာလျိုင် သကိုပ်အုပ်ဓုပ်ကွာန် ဂွံ ၂၇ တ္ၚဲတုဲ ပ္ဍဲ ဂိတုဒဳဇြေမ္ဗာ ၇ အခိင်ၜိုတ် ၁၂း၃၀ ဂှ် နာဲသက်ချွန်း ကုသမ္ဘာညး မိမိုးမိုး ဆက်နင်ဖုင် ဒဒှ်ရ ညးတအ် ဂွံဆဵုဒၟံင် မၞိဟ်တၠိင်မုက်ၜါပိ ညးတအ် ထေင်ကေတ် ကမၠတ်ကွဳလိုန်ဓါတ် ဒှ်မာန်ရ။ ကွဳလိုန်ဓါတ် ပ္ဍဲ ကၠအ်ဂှ် ဒးဒုင်ကၠတ်ဒၟံင် ဂၠိုင် ကုအလန်ကီုရ။ နာဲအထောဋ်ဂှ် တၞဟ်နဂွံအာရပ် ကမၠတ်ဂှ်တုဲ ကော်ဏာ သကအ်ဇကု မာံရတ်တုဲ တိတ်အာ ညးမွဲ ကွဳလိုန်ဓါတ် မွဲမရ။ ညးၜါဂှ် တိတ်အာ မ္ၚးကွာန်ညိ 0,89 km (0,56 mi တိုင်) ဒၞာဲ {{coord|16|10|22.6|N|97|45|35.9|E|display=inline,title}} ဂှ် စုက်ဒး ကုကောန်ပၞာန် ဗော်ဍုင်မန်တၟိ (ဗတိုက်သရိုဟ်တၠအဝဵုပၞာန်) မကော်ဂး ဒပ်အေဒဳ၊ က္ဍိုပ် နာဲအလေန် (အလင်း)တအ်တုဲ ဒးဒုင်ပန်ဂစိုတ် သီုညးၜါ ပ္ဍဲ ဂၠံင်ဂှ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=မဖျေဟ်စိုတ်ဂွံ |first=တင်ဂၞင် |date=December 7, 2025 |title=တင်ဂၞင် နူဒေသ |url= |location= |publisher=open |page= |isbn= |access-date=}}&lt;/ref &gt;&lt;ref name=Case&gt;{{cite book |last=မဖျေဟ်စိုတ်ဂွံ |first=တင်ဂၞင် |date=December 7, 2025 |title=Case Concerning the Killing of Nainghlon Village Administrator Nai Zin Myo Oo (Alain) Nai Htut and Mehm Chan Rot (Banyar Mon) |url=https://wikisource.org/wiki/File:Case_Summary_and_Annex_Index_%E2%80%93_Case_ID-_MON-NMSP-2025-01.pdf  |location= |publisher=open |page= |isbn= |access-date=}}&lt;/ref&gt;

အတိုင်သဝ်ဝန် ပါ်ကရေက် လ္ၚတ်ဇွညးၜါဂှ်မ္ဂး ဂွံဆဵုကေတ် နာဲရတ်ဂှ် ဒးဒုင်တက်လဝ် ပ္ဍဲ ခၟင်၊ ဗုင် တက်တုဲ တေအ်စုတ် ပၠံင်သေနာတ် ပ္ဍဲ ပၠက်ကဴကၞေင်တုဲ ပန်စုတ်လဝ်ဂှ်ရ က္ဍဟ်ဂှ် ခတိုဟ်တိတ်အာရ။ နာဲအထောဋ်ဂှ် ဒးဒုင်ပန် နူပၞး လပါ်စး ပန်လစုတ်။ ဂြိုဟ် နာဲအထောဋ်ဂှ် လှေက်အာရ။ နာဲအထောဋ်ဂှ်လေဝ် ဒးဒုင်ပန်လဝ် ကြပ်ကြပ်ကီုရ။ ပ္ဍဲ ဗဒါဲဇွတအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် သၞော်မကမ် M16 သီုဖအိုတ် ၆ မ။&lt;ref name=record&gt;{{cite book |last=သက်သဳ |first=တင်ဂၞင် |date=December 7, 2025 |title=လိက်စၟတ်သမ္တီရာဇာဝတ်|url= |location= |publisher=open |page= |isbn= |access-date=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Case/&gt; ရံင်ကေတ်မ္ဂး ညးၜါဂှ် ဒးဒုင်ပဒေါအ်တုဲ ၜုင်တက် မာံရတ်တုဲ ပန်ဂစိုတ်၊ နာဲအထောဋ် ညာတ် ရဲဇကု ဒးဒုင်ပန်တုဲ ဇကု ဂစာန်ဒြေပ်တုဲ ပန်စုတ် နာဲအထောဋ် မသုန်လစုတ် ဒး ပန်လစုတ်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=မဖျေဟ်စိုတ်ဂွံ |first=တင်ဂၞင် |date=December 7, 2025 |title=လိက်ဒုင်စဳရေင်ရာဇာဝတ် |url= |location= |publisher=open |page= |isbn= |access-date=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Case/&gt; တုဲမ္ဂး ကွဳလိုန်ဓါတ်တၞဟ်မွဲမဂှ် စံင်ထောအ် ဗဒါယ် ဇွတအ်ဂှ်ရ။&lt;ref name=record/&gt; ကွဳလိုန်ဓါတ် နာဲအထောဋ်ဂှ် ဂကူ ငါးမွေထိုး၊ ကွဳလိုန်ဓါတ် နာဲရတ်ဂှ် ပြောင်းလုံး သီုၜါမဂှ် င္ၚုဟ် နွံ ၁၅၀ ကိုဋ်ပြင်ပြင်ရ။ (ကွဳလိုန်ဓါတ် မစံင်စွံလဝ် ဗဒါယ် ဇွဂှ် ဒှ် ကွဳလိုန်ဓါတ် ဂကူ Wave 110၊ ဒှ် ကွဳလိုန်ဓါတ် ညးၜါဂှ် ဟွံသေင်ရ)။ ပ္ဍဲ ကွဳလိုန်ဓါတ် နာဲရတ်ဂှ် လှုဲ နွံဒၟံင် ၂၀ ကိုဋ်၊ မိညးတေအ် ကဵုလဝ် သွက်ဂွံရာန် ကပေါတ်ပလေဝ်သ္ၚိ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=မဖျေဟ်စိုတ်ဂွံ |first=တင်ဂၞင် |date=December 7, 2025 |title=တင်ဂၞင် နူဒေသ |url= |location= |publisher=open |page= |isbn= |access-date=}}&lt;/ref&gt; စပ် ကုနာဲအလေန် မပန်ဂစိုတ် ညးၜါဝွံဂှ် နာဲအလေန် ချူလဝ် လိက်ဒုင်စဳရေင် ကု ညးတာလျိုင် ကဆံင်လတူ [[ဗော်ဍုင်မန်တၟိ (ဗတိုက်သရိုဟ်တၠအဝဵုပၞာန်)]] ဗီုဏအ် &quot;ဟိုတ်နူ ကၠုင်သီုလွဟ်ကီုတုဲ ကေတ်ကၠာတဲ ပန်ဒးအာ ဟိုတ်နူ ဟွံတီ အခါန်ဒှ်ဒၟံင် ညးအုပ်ဓုပ်ကွာန်&quot;။&lt;ref&gt;{{cite book |last=မဖျေဟ်စိုတ်ဂွံ |first=တင်ဂၞင် |date=December 9, 2025 |title=တင်ဂၞင် နူ ဒပ်AD |url= |location= |publisher=open |page= |isbn= |access-date=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Case/&gt; ဗော်ဍုင်မန်တၟိ (ဗတိုက်သရိုဟ်တၠအဝဵုပၞာန်)ဂှ် ၜိုန်ရ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကု ဂကောံက္ဍိုက်ပ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပရေင်ပၞာန်ကီုလေဝ် နတဲဇေတ်ဇေတ်ဂှ်  နွံဒၟံင် ကောန်ရဲ ညး ကုညးရ။ နာဲအလေန်ဂှ် ဒှ် ကောန်ရဲ ညးက္ဍိုပ် (ဇၞော်အိုတ်) [[ဗော်ဍုင်မန်တၟိ (ဗတိုက်သရိုဟ်တၠအဝဵုပၞာန်)]] နာဲဇဲယ။

စပ် ကုနာဲအထောဋ် ကု နာဲရတ် မဒးဒုင်ပန်ဂစိုတ်ဝွံတုဲ ပရိုင်တမ္ညဝ်အာ ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင်တုဲ ဂွံကြပ်ပိတ္ၚဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၅ ဂိတုဒဳဇြေမ္ဗာ ၉ အခိင်သဝ်တ္ၚဲဂှ် နူ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ (ဗ္တိုက်သရိုဟ်တၠအဝဵုပၞာန်) ပ္တိတ် &quot;လိက်ပတိုန်ထ္ၜး လတူသ္ဂံင်(MRA) ပန်ဒး ဂကောံအုပ်ဓုပ်ကွာန် နာင်သၠုင်/လေံတက်&quot; ပ္ဍဲ လိက်ဂှ် ချူလဝ် ဗီုဏအ် &quot;အခိင်လ္ဒောဝ်တ္ၚဲ ၜိုတ် ၁၂း၃၀ နာဍဳဂှ် သ္ဂံင်ဒပ် RMA ပိုဲ ဆုတ်ကၠုင် စိုပ်အာအကြာဂၠံင်ကၠအ်ထၜိုတ်တုဲ ကွဳလိုန်ဓါတ်ရဲဒပ်ပိုဲမွဲဖ္ဍိုက်ကၠာဂှ် ၜက်လုပ်အာရ။ သှ်ေမွဲဖ္ဍိုက် အဃောတတ်အာဂှ် ဆဵုဒးမၞိဟ်(၂)တၠဗျာမ်နင် ကုလွဟ်တုဲ ရဲဒပ်ပိုဲပန်ဏာ နလွဟ်(၈)လစုတ် ချိုတ်အာသီုညးၜါ ပ္ဍဲဒၞာဲဂှ်ရ။ သီဂွံလွဟ် ခါဗိုင်မွဲဇကိုအ် ကေုာံ ကွဳလိုန်ဓါတ်မွဲဖ္ဍိုက်ရ။ ကွဳလိုန်ဓါတ်တြေံမွဲဖ္ဍိုက် (ၚါးမြွေထိုး)ဂှ် စံင်ထောံလဝ်ဒၞာဲဂှ်ရ။ သ္ဂံင်တအ် စိုပ်ဒၞာဲတုဲ ပံက်ဗုင်ကွဳလိုန်ဓါတ်ဂှ် ကလေင်သီဂွံ ပလောံပၞာန်ထပ်စွံလဝ် ပ္ဍဲဗုင်ကွဳလိုန်ဓါတ် မွဲခတှ်ေ၊ လိက်စၟတ်သမ္တီ (Note Book မုဒုံမြို့မရဲစခန်း)မွဲအုပ်၊ ထိုင်စၞာံမွဲမရ။ ... ပရေင်ပွမ္ဒးပန်ဏာသာ်ဝွံဂှ် ဟိုတ်နူတီဒၟံင် ညးအုပ်ဓုပ်ကွာန်တအ်တုဲ နရန်တၟအ်နွံနွံ ပန်ဏာဟွံသေင်ရ။ ညးလွဟ်အဲလွဟ်တုဲ ဒးကေတ်ကၠာတဲညးသ္ကအ်ရောင်။&quot;&lt;ref&gt;{{cite news |last= |first= |date=December 9, 2025|title=လိက်ပ္တိုန်ထ္ၜး လတူ သ္ဂံၚ် (RMA) ပန်ဒး ဂကောံအုပ်ဓုပ်ကွာန် နာင်သၠုၚ်/လေံတက်
၉/၁၂/၂၅|url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2FRamonnyaMonArmy%2Fposts%2Fpfbid08WE6zhxjx6wzM6aSXyEMqbckR7RfJP15hTJhyvbrUa9CxBT5aXB8natNfaajgFqzl&amp;show_text=true&amp;width=500|website=NMSP-AD/Ramonnya Mon Army|location= |publisher=Open |access-date=December 9, 2025|quote=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Case/&gt;

ကြဴနူ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ (ဗ္တိုက်သရိုဟ်တၠအဝဵုပၞာန်) တြးပ္တိတ် လိက်ပတိုန်ထ္ၜး ညးတအ်တုဲ ဂိတုဒဳဇြေမ္ဗာ ၁၀ ဂှ် နကုအရီုအဗင် နူ ညးမရီုဗင်တအ်ဂှ် မိစန္ဒာမန် သမ္ဘာ နာဲဇြေန်မျဵုဥူ၊ မိခင်လပြည့်ဝန်း သမ္ဘာ နာဲဆာန်ရတ် ချူ လိက်ဂရင်ဗတီ ဇရေင် ဗော်ဍုင်မန်တၟိ (ဗ္တိုက်သရိုဟ်တၠအဝဵုပၞာန်) ကုညးတာလျိုင်မဆေင်စပ်ဂမၠိုင် ညံင်ဂွံစၟဳစၟတ်၊ တုဲပၠန် ညံင်ဂွံဗၟံက်ထ္ၜးကဵု ဗီုမဒှ်လဝ် ဇေတ်ဇေတ် ဗွဲမဍာံပြ၊ တုဲပၠန် ကုညးမကလိလောန်ဒုဟ်(တအ်)ဂှ် အတိုင်သၞောဝ်ပၞာန် ဗော်ဍုင်မန်တၟိ (ဗ္တိုက်သရိုဟ်တၠအဝဵုပၞာန်) ညံင်ဂွံစဳရေင်ကဵုရ။ တုဲပၠန် ပ္ဍဲ လိက်ဂှ် ချူလဝ် &quot;တင်ဂၞင် မဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပ္ဍဲ လိက်ပတိုန်ထ္ၜးဝွံ ဟွံကိတ်ညဳ ကုသက်သဳ မဂွံဆဵုကေတ် ဗီုဇွတအ် မနွံ၊ ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ နူ သဝ်ဝန်ရာဇာဝတ် မစၟဳစၟတ်လဝ် ဇွတအ်ကီု သီု ဗီုပိုယ် ညးတၠခန္ဓတအ် မဂွံဆဵုကေတ်လဝ် ဇွတအ်ဂှ်ရ။&quot;&lt;ref&gt;{{cite book |last=ထွန်း|first= နာဲသန်းဇော်|date=December 10, 2025 |title=လိက်ဂရင်ဗတီ|url=https://wikisource.org/wiki/Index:%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%82%E1%80%9B%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%97%E1%80%90%E1%80%AE_%E1%80%80%E1%80%AD%E1%80%85%E1%80%B9%E1%80%85_%E1%80%80%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%95%E1%81%9E%E1%80%AC%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%97%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA%E1%80%8D%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%99%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%90%E1%81%9F%E1%80%AD_%E1%80%82%E1%80%85%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%90%E1%80%BA_%E1%80%9E%E1%80%80%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%95%E1%80%BA%E1%80%A1%E1%80%AF%E1%80%95%E1%80%BA%E1%80%93%E1%80%AF%E1%80%95%E1%80%BA%E1%80%80%E1%80%BD%E1%80%AC%E1%80%94%E1%80%BA.pdf |location= |publisher=open |page= |isbn= |access-date=}}&lt;/ref&gt; နူ ညးမဗိုင်ရေင်တၠုင် ကိစ္စဝွံ ကလိဂွံ ဗီုရုပ် နူ ရုင်ဗၠာဲသၟိင်မုဟ်ဍုင် မစၟတ်သမ္တီလဝ် အခိင်ညးတအ် စၟဳစၟတ်ဇွတအ်ဂှ်တုဲ ဗီုတအ်ဂှ် ဆက်ပလံင်ဏာ ဇရေင် ဗော်ဍုင်မန်တၟိ (ဗ္တိုက်သရိုဟ်တၠအဝဵုပၞာန်) ကုညးတာလျိုင်မဆေင်စပ်ဂမၠိုင် နဒဒှ် ပွမထပ်ပၠုပ်သက်သဳ ပ္ဍဲ ဂိတုဒဳဇြေမ်ဗာ ၁၁ ဂှ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=မန်ဇြာ|first= နာဲဗဳထဝ်|date=December 11, 2025 |title=ပွမထပ်ပၠုပ် သက်သဳဗီုရုပ်|url=https://wikisource.org/wiki/File:%E1%80%9E%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%9E%E1%80%B3%E1%80%97%E1%80%AE%E1%80%AF%E1%80%9B%E1%80%AF%E1%80%95%E1%80%BA_%E1%80%80%E1%80%AD%E1%80%85%E1%80%B9%E1%80%85%E1%80%80%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%95%E1%81%9E%E1%80%AC%E1%80%94%E1%80%BA_%E1%80%97%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA%E1%80%8D%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%99%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%90%E1%81%9F%E1%80%AD_%E1%80%82%E1%80%85%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%90%E1%80%BA_%E1%80%9E%E1%80%80%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%95%E1%80%BA%E1%80%A1%E1%80%AF%E1%80%95%E1%80%BA%E1%80%93%E1%80%AF%E1%80%95%E1%80%BA%E1%80%80%E1%80%BD%E1%80%AC%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%94%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%9E%E1%81%A0%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA.pdf|location= |publisher=open |page= |isbn= |access-date=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Case/&gt;

နာဲအလေန်ဂှ် ဒှ် ရဲဇာတိကွာန်ကၟာဝက် အရာပ်ကျာ်ကောံ မဒှ် ကောန် နာဲထွန်းရှင်၊ မိဣဂဲ မဒှ် တၠသ္ၚိ မိယှာန်၊ တုဲ ဒှ်ဒၟံင် ကောန်ပၞာန် ဗော်ဍုင်မန်တၟိ တၟာလအ်ရ။ အခိင် မဒှ်ဒၟံင် ကောန်ပၞာန် ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ဒေါအ်ပန်ပှ်ောတေအ်မ္ဂး ပံင် ကု ဒပ်ပၞာန်ဗၟာ ၂၀၉တုဲ ပံက်လဝ် ဒၞာဲဝိုင်ဝေင် ပ္ဍဲ ကၟာဝက်ကီု သီု ကုဒေသဂှ် မဂၠိုင် ကုဂိတု။ အခိင်ကိုပ်ကၠာတေအ် ဟိုတ်နူ သကိုပ်အုပ်ဓုပ်ကွာန်နာင်သၠုင်လေအ်တက် တြေံ နာဲသဝ်နဲ ဟွံကဵု ပံက် ဝိုင်ဝေင် ပ္ဍဲ ကွာန်ညးတအ်တုဲ နာဲအလေန် ဟွံပေင်ဒၟံင်စိုတ် လတူ နာဲသဝ်နဲ နွံဒၟံင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=မဖျေဟ်စိုတ်ဂွံ |first=တင်ဂၞင် |date=December 7, 2025 |title=တင်ဂၞင် နူဒေသ |url= |location= |publisher=open |page= |isbn= |access-date=}}&lt;/ref&gt; အခိင် ဂကောံ ဗတိုက်သရိုဟ်တၠအဝဵုပၞာန် ပါ်တိတ် နူ ဗော်ဍုင်မန်တၟိဂှ် ပါဗက်အာ ကရောမ်ဂှ်ကီုတုဲ လၟုဟ် ချဳဒၟံင်ဓရာင် ပ္ဍဲ ဒေသပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်ဂှ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=မဖျေဟ်စိုတ်ဂွံ |first=တင်ဂၞင် |date=December 9, 2025 |title=တင်ဂၞင် နူ ဒပ်AD |url= |location= |publisher=open |page= |isbn= |access-date=}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=Case/&gt;

သကိုပ်အုပ်ဓုပ်ကွာန်နာင်သၠုင်လေအ်တက်တအ်ဂှ် ဗက်ရပ်ဒၟံင် မၞိဟ်မသွံ ဂဥုဲၜူမာဲ မွဲခဏ မွဲခဏ။ ဟိုတ် နာဲအလေန် မဂွံဂစိုတ်ထောအ် ညးၜါဏအ်ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ဒၟာနူ ညးတအ် ဗက်ရပ်ဒၟံင် ဂဥုဲၜူမာဲဏအ်ဒှ်မာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |last=ဝမ် |first=လဝီ |date=December 12, 2025|title= စာရွက်ပေါ်က တန်ဖိုးမဲ့ဖြစ်သွားတဲ့ လူ့အသက်နှစ်ချောင်း|url=https://burmese.monnews.org/2025/12/12/%e1%80%85%e1%80%ac%e1%80%9b%e1%80%bd%e1%80%80%e1%80%ba%e1%80%95%e1%80%b1%e1%80%ab%e1%80%ba%e1%80%80-%e1%80%90%e1%80%94%e1%80%ba%e1%80%96%e1%80%ad%e1%80%af%e1%80%b8%e1%80%99%e1%80%b2%e1%80%b7%e1%80%96/?fbclid=IwY2xjawOsqlZleHRuA2FlbQIxMABicmlkETFvd256SFZ2OG52M1VXbnM1c3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHkJ_Np1AWJdtH-ZZekw4RTiW901IHIx3cICoZQWMcfn4J7H2CIhBZTOrOF_b_aem_N-YNr0wfDohZ8sxaoNX2yw |website=လွပ်လဝပ်သော မွန်သတင်းအေဂျင်စီ |location= |publisher=Open |access-date=December 15, 2025 |quote=တကယ်တော့ ဒီလူနှစ်ယောက်က စစ်ကောင်စီရဲ့ ထောက်တိုင်မဟုတ်သလို မွန်ပြည်သူရပ်ရွာအကျိုးအတွက် ဝိုင်းကူလုပ်ပေးနေတဲ့ ပုဂ္ဂိုလ်တွေဖြစ်တာကို  ရပ်ရွာထဲက ပြည်သူတွေ ထောက်ပြပြောဆိုလာပါတယ်။
ဒီလူ ၂ ယောက် သတ်ခံရတဲ့ နောက်ကွယ်မှာ နိုင်လှုံအုပ်ချုပ်ရေးမှူးတွေက မူးယစ်ဆေးတွေ မကြာခဏဆိုသလို ဝင်ဖမ်းလေ့ရှိသလို အခုသတ်ခံရတဲ့နေရာက မူးယစ်ရောင်းသူတွေရဲ့ မူးယစ်သယ်ယူပို့ဆောင်စဉ် ဖမ်းလိုက်တဲ့ဖြစ်စဉ်တွေလည်းရှိတယ်တဲ့။}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==

[[ကဏ္ဍ:အတ္ထုပ္ပတ္တိ]]</text>
      <sha1>agthzeirhw7npm2bvf10r4gwn8iuqvo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တူရကဳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7535</id>
    <revision>
      <id>59847</id>
      <parentid>48821</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T06:22:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59847</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14786" sha1="rn18w8iuh64rq3xerf5t0y11e4o1k91" xml:space="preserve">{{Infobox country
| name                    = တူရကဳ (Türkiye)
| official_name           = သမ္မတရး တူရကဳ (Republic of Türkiye)
| native_name             = Türkiye Cumhuriyeti
| image_flag              = Flag of Turkey.svg
| image_coat              = Emblem of Turkey.svg
| symbol_type             = တဆိပ်အလာံ
| image_map               = Turkey (orthographic projection).svg
| map_caption             = ဒၞာဲဒေသ ဍုၚ်တူရကဳ ပ္ဍဲဂၠးတိ
| capital                 = [[အာန်ကာရာ]] (Ankara)
| largest_city            = [[အေတ်သတာန်ဗူ]] (Istanbul)
| official_languages      = [[ဘာသာတူရကဳ]] (Turkish)
| government_type         = သၞောတ်သမ္မတ (Unitary presidential republic)
| president               = Recep Tayyip Erdoğan
| area_km2                = 783356
| population_estimate     = 85300000
| currency                = Turkish lira (₺) (TRY)
| time_zone               = UTC+3 (TRT)
}}

'''တူရကဳ''' ({{lang-tr|Türkiye}}) ဟွံသေၚ်မ္ဂး နကဵု ယၟုရုၚ် '''သမ္မတရး တူရကဳ''' (Republic of Türkiye) ဝွံ ဒှ်ဍုၚ် မနွံပ္ဍဲဒေသ [[အာရှပလိုတ်]] ကေုာံ [[ဥရောပ]] အဂၞဲရ။&lt;ref&gt;Encyclopaedia Britannica (2024). &quot;Turkey: history, geography, and culture&quot;. Retrieved 2026-04-01.&lt;/ref&gt; ဍုၚ်ဏအ်ဝွံ နွံဒၟံၚ် လ္တူတိုက်ၜါတုဲ ဒှ်ဒၞာဲ ဒေသဗဟဵု မဆက်စၠောအ်လဝ် အကြာ တိုက်အာရှ ကေုာံ တိုက်ဥရောပရ။ ဍုၚ်အာန်ကာရာ (Ankara) ဂှ် ဒှ်ဍုၚ်ဇၞော်တုဲ ဍုၚ်အေတ်သတာန်ဗူ (Istanbul) ဂှ် ဒှ်ဍုၚ် ဇၞော်အိုတ် ကေုာံ ဗဟဵုပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဝၚ်အဆက်ဆက်ရ။

ဍုၚ်တူရကဳဝွံ ပယျဵု ဆက်ဒၟံၚ် ကုဍုၚ်ဂရိ ကေုာံ ဗူဂေးရီးယား (Bulgaria) လ္ပာ်ပလိုတ်၊ ဍုၚ်ဂျဝ်ဂျဳယာ (Georgia) လ္ပာ်ဗမံက်သၟဝ်ကျာ၊ ဍုၚ်အာမေနဳယျာ (Armenia)၊ ဍုၚ်အာဇြာဗာၚ်ဂျာန် (Azerbaijan) ကေုာံ ဍုၚ်အဳရန် (Iran) လ္ပာ်ဗမံက်၊ ဍုၚ်အဳရတ် (Iraq) ကေုာံ ဍုၚ်သဳရဳယျာ (Syria) လ္ပာ်သၠုၚ်ကျာရ။&lt;ref&gt;CIA World Factbook (2025). &quot;Turkey - Location and Borders&quot;. Retrieved 2026-11-06.&lt;/ref&gt; နကဵု လၟိဟ်မၞိဟ် ၈၅ ပြကောဋိကိုဋ်ပြၚ်ၚ်ဂှ် ဒှ်ဍုၚ်မၞုံကဵု ဒြဟတ်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်မွဲ ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ်ရ။

== နိရုတ္တိ ==
ယၟု &quot;တူရကဳ&quot; ဝွံ ကၠုၚ်နူ အရေဝ်တူရကဳ တြေံ မကော်စ &quot;Türk&quot; မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;မၞိဟ်မၞုံကဵု ဒြဟတ်&quot; ဟွံသေၚ်မ္ဂး &quot;မၞိဟ်မဖန်ဗဒက်&quot; ရ။&lt;ref&gt;Findley, Carter V. (2005). ''The Turks in World History''. Oxford University Press. p. 21.&lt;/ref&gt; အက္ခရ် &quot;-iye&quot; မဆက်စုတ်လက္ကရဴဂှ် ကၠုၚ်နူ အရေဝ်အာရာပ် (Arabic) ကေုာံ ပါရှေန် (Persian) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;တိဍာ်&quot; ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ကုလသမဂ္ဂ (UN) တုပ်စိုတ် သ္ပစၟတ်သမ္တီ ယၟု &quot;Türkiye&quot; နဒဒှ် ယၟုရုၚ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။

== ဝၚ် ==
ဒေသအာနာတဝ်လဳယျာ (Anatolia) မဒှ် တိဍာ်တူရကဳ လၟုဟ်ဝွံ ဒှ်ဒၞာဲ ဂကူမၞိဟ်တအ် တန်တဴကၠုၚ်လဝ် နူကဵု ခေတ်တြေံအိုတ်ရ။&lt;ref&gt;Zurcher, Erik J. (2004). ''Turkey: A Modern History''. I.B.Tauris. p. 11.&lt;/ref&gt; ကြဴနူဂှ် ဒှ်ကၠုၚ် ဗဟဵု အေန်ပါယျာဗေတ်ဇြေန်တာၚ် (Byzantine Empire) တုဲ ပ္ဍဲခေတ်လဒေါဝ်ဂှ် အေန်ပါယျာအိုတ္တဝ်မာန် (Ottoman Empire) တအ် သီကေတ် အဝဵုအာဏာရ။ ကြဴနူ ပေါဲဗ္တိုက်ဂၠးတိ အလန်ပထမတုဲ အေန်ပါယျာအိုတ္တဝ်မာန် သရိုဟ်လီုအာတုဲ မူသတာဖာ ကေမာလ် အာတာတူရ် (Mustafa Kemal Atatürk) ဒက်ပ္တန်လဝ် သမ္မတရးတူရကဳ ခေတ်တၟိ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၃ ရ။&lt;ref&gt;Mango, Andrew (2000). ''Ataturk: The Biography of the Founder of Modern Turkey''. Overlook Press. p. 301.&lt;/ref&gt;

== ပထဝဳ ==
တိဍာ် တူရကဳဝွံ ဒှ်ဒၞာဲ မၞုံကဵု ဒဵုဆမၠုၚ် ကေုာံ က္ၜၚ်ၜဳ ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။ ပ္ဍဲလ္ပာ်သၟဝ်ကျာဂှ် ဆက်ဒၟံၚ် ကုၜဳဒမ် (Black Sea)၊ လ္ပာ်ပလိုတ်ဂှ် ၜဳအေဂျဳယေန် (Aegean Sea) ကေုာံ လ္ပာ်သၠုၚ်ကျာဂှ် ၜဳပလိုတ် (Mediterranean Sea) နွံရ။&lt;ref&gt;Dewdney, John C. (2013). ''Turkey: An Introductory Geography''. Praeger. p. 45.&lt;/ref&gt; တိဍာ် ၉၇ က္ဍိုပ်ကၠံဝွံ နွံပ္ဍဲ တိုက်အာရှတုဲ သှ်ေဒၟံၚ် ၃ က္ဍိုပ်ကၠံဂှ် နွံပ္ဍဲ တိုက်ဥရောပရ။ ဒဵုအာရရတ် (Mount Ararat) မၞုံသမၠုၚ် ၅,၁၃၇ မဳတာဂှ် ဒှ်ဒဵု သၠုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲဍုၚ်ဏအ်ရ။

== ဥတု ==
ဥတု ပ္ဍဲတူရကဳဝွံ နွံနာနာသာ် မပ္တံကဵု ဥတုကတဴ ပ္ဍဲဒေသက္ၜၚ်ၜဳ သၠုၚ်ကျာ ကေုာံ ဥတုဂံက် ပ္ဍဲဒေသဒဵု လပါ်ဗမံက်ရ။&lt;ref&gt;Sen, Zekai (2018). ''Water Resources of Turkey''. Springer. p. 88.&lt;/ref&gt; ဒေသ လ္ပာ်ၜဳပလိုတ်ဂှ် ကတဴကှ် ပ္ဍဲဥတုကတဴတုဲ ဥတုဂံက်မ္ဂး ဗြဲဂူဂၠိုၚ်ရ။ လ္ပာ်ဗဟဵုဍုၚ် မပ္တံကဵု အာန်ကာရာတအ်ဂှ် ဥတုကတဴလောန် ကေုာံ ဂံက်လောန် ဒှ်မာန်ရ။

== ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ ==
တူရကဳဝွံ ဒှ်ဍုၚ် မဒ္ဂေတ်ဗက် သၞောတ်သမ္မတ (Presidential system) ကြဴနူ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ သၞောဝ်ဥပဒေ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၇ ရ။&lt;ref&gt;Esen, Berk; Gumuscu, Sebnem (2016). &quot;Rising Competitive Authoritarianism in Turkey&quot;. ''Third World Quarterly''. 37 (9): 1581–1606.&lt;/ref&gt; သမ္မတဂှ် ဒှ်က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ဍုၚ် ကေုာံ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် အလဵုအသဳရ။ စၠတ်ထဝ် (Grand National Assembly of Turkey) နွံကဵု အမာတ် ၆၀၀ တၠ မဒးဒုၚ်ရုဲစှ် နကဵု မာဲညးဍုၚ်ကွာန် လၟေၚ် ၅ သၞာံ မွဲဝါရ။

== ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ==
ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် တူရကဳဝွံ ဒှ်သၞောတ်ပိုန်ဒြပ် နှဴရဴ (Mixed economy) တုဲ ကဏ္ဍစက်ယန္တရား ကေုာံ ကဏ္ဍကမၠောန်သ္ၚိကၟိန် (Services) တအ် ဇၞော်မောဝ် ဗွဲမလောန်ရ။&lt;ref&gt;World Bank (2025). &quot;Turkey Economic Monitor&quot;. Washington, DC. p. 12.&lt;/ref&gt; ဍုၚ်ဝွံ ပ္တိတ်ကပေါတ် မပ္တံကဵု က္ၜၚ်၊ ကွဳစက်၊ ကပေါတ်လလဳ ကေုာံ ကပေါတ်တုတ်အုပ် ဗွဲမဂၠိုၚ်တုဲ ပလံၚ်ပ္တိတ် ဍုၚ်ဥရောပ အဓိကရ။ ကဏ္ဍ ပရေၚ်အာတရဴ (Tourism) လေဝ် ဒှ်ဒြဟတ်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်အိုတ် မွဲကီုရ။

== ပရေၚ်ပညာ ==
သၞောတ်ပရေၚ်ပညာ ပ္ဍဲတူရကဳဝွံ အလဵုအသဳ ထံက်ပၚ်လဝ်တုဲ ပရေၚ်ပညာ သဇိုၚ် ၁၂ သၞာံဂှ် ဒးလေပ် သ္ဒးဒှ်ရ။&lt;ref&gt;Kavak, Y. (2010). &quot;Education in Turkey&quot;. ''European Education''. 42 (1): 3-18.&lt;/ref&gt; တက္ကသိုလ် ပ္ဍဲတူရကဳ နွံ ၂၀၀ ပြၚ်ၚ်တုဲ တက္ကသိုလ် အေတ်သတာန်ဗူ (Istanbul University) ကေုာံ တက္ကသိုလ် အာန်ကာရာ (Ankara University) တအ်ဂှ် ဒှ်တက္ကသိုလ် မဒယှ်တှ်အိုတ်ရ။

== ပရေၚ်မၞိဟ် ==
လၟိဟ်မၞိဟ် တူရကဳဝွံ နွံ ၈၅ ပြကောဋိကိုဋ်ပြၚ်ၚ်တုဲ ဂကူတူရကဳ (Turks) ဒှ်မၞိဟ်လၟိဟ်ဂၠိုၚ်အိုတ် အကြာ ၇၀ ကဵု ၇၅ က္ဍိုပ်ကၠံရ။&lt;ref&gt;Kaya, Ayhan (2019). ''Populism and Heritage in Europe: Lost in Diversity and Unity''. Routledge. p. 112.&lt;/ref&gt; ဂကူကဒ် (Kurds) တအ်ဂှ် ဒှ်ဂကူ လၟိဟ်အောန် မဇၞော်အိုတ်တုဲ နွံအကြာ ၁၈ ကဵု ၂၅ က္ဍိုပ်ကၠံရ။ မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုၚ် လျုၚ်သ္ဇုၚ်သ္ဍိုက် သာသနာအေတ်သလာမ် တုဲ ဘာသာစကားရုၚ်ဂှ် ဒှ် ဘာသာတူရကဳ ရ။

== ယေန်သၞာၚ် ==
ယေန်သၞာၚ် တူရကဳဝွံ နှဴရဴဒၟံၚ် ကုအခိုက်ကၞာ အာရှလဒေါဝ်၊ လဒေါဝ်ဗမံက် ကေုာံ ဥရောပရ။&lt;ref&gt;Yavuz, Hakan M. (2003). ''Islamic Political Identity in Turkey''. Oxford University Press. p. 45.&lt;/ref&gt; စၞစ တူရကဳ မပ္တံကဵု ကဗာပ် (Kebab)၊ ဗာကလာဗာ (Baklava) ကေုာံ လက်ဖက် (Turkish tea) တအ်ဂှ် ယၟုပြာကတ် အလုံဂၠးတိရ။ လိက်ပတ် ကေုာံ ရုပ်ပါန်ခဳ အေန်ပါယျာအိုတ္တဝ်မာန် တအ်ဝွံလေဝ် လုပ်လၟိဟ် အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာၚ် ဇၞော်အိုတ်မွဲရ။

== ဝေၚ်ဒြဟတ် ==
ပ္ဍဲဍုၚ်တူရကဳဝွံ ဝေၚ်ကောန်ဗဝ် (Football) ဒှ် ဝေၚ်ဒြဟတ် မဒယှ်တှ်အိုတ်ရ။&lt;ref&gt;Arkin, A. (2014). &quot;Sports in Turkey&quot;. ''Journal of Sports History''. 12 (3): 210.&lt;/ref&gt; ဂကောံ ဂါလာတာသာရေး (Galatasaray)၊ ဖေနာဗာချေ (Fenerbahçe) ကေုာံ ဗေဆေတ်တတ် (Beşiktaş) တအ်ဂှ် ဒှ်ဂကောံ ကောန်ဗဝ် အဓိကရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ ပွမဗဇဵု (Wrestling) တအ်လေဝ် ဒှ် ဝေၚ်ဒြဟတ် အခိုက်ကၞာ မပြာကတ်မွဲကီုရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book |last1=Zurcher |first1=Erik J. |title=Turkey: A Modern History |date=2004 |publisher=I.B.Tauris |isbn=978-1850433996 |url=https://archive.org/details/turkeymodernhist0000zurc}}
* {{cite book |last1=Findley |first1=Carter V. |title=The Turks in World History |date=2005 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0195177268 |url=https://archive.org/details/turksinworldhist0000find}}
* {{cite book |last1=Mango |first1=Andrew |title=Ataturk: The Biography of the Founder of Modern Turkey |date=2000 |publisher=Overlook Press |isbn=978-1585670116 |url=https://archive.org/details/ataturkbiography0000mang}}
* {{cite book |last1=Dewdney |first1=John C. |title=Turkey: An Introductory Geography |date=2013 |publisher=Praeger |isbn=978-0275904037 |url=https://archive.org/details/turkeyintroducto0000dewd}}
* {{cite book |last1=Yavuz |first1=Hakan M. |title=Islamic Political Identity in Turkey |date=2003 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0195160855 |url=https://archive.org/details/islamicpolitical0000yavu}}

{{Navbox
| name  = တူရကဳ
| title = ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ တိဍာ် [[တူရကဳ]]
| state = uncollapsed
| listclass = hlist
| group1 = ဍုၚ်အဓိက
| list1  =
* [[အာန်ကာရာ]]
* [[အေတ်သတာန်ဗူ]]
* [[အေတ်ဇမဳယျာ]]
* [[ဗာသာ]]
| group2 = ပထဝဳ
| list2  =
* [[ၜဳဒမ်]]
* [[ၜဳအေဂျဳယေန်]]
* [[ၜဳပလိုတ်]]
| group3 = ဝၚ်
| list3  =
* [[အေန်ပါယျာအိုတ္တဝ်မာန်]]
* [[မူသတာဖာ ကေမာလ် အာတာတူရ်]]
}}

{{DEFAULTSORT:တူရကဳ}}
[[Category:တူရကဳ]]
[[Category:ဍုၚ်ဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲအာရှပလိုတ်]]
[[Category:ဍုၚ်ဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲဥရောပ]]
[[Category:အာရှ]]
[[Category:ဝၚ် အေန်ပါယျာအိုတ္တဝ်မာန်]]
[[Category:ဍုၚ် မၞုံကဵု သာသနာအေတ်သလာမ်]]
[[Category:ယေန်သၞာၚ် တူရကဳ]]</text>
      <sha1>rn18w8iuh64rq3xerf5t0y11e4o1k91</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>နဲကဲ ဂျိုၚ်လမျီုလောဲ ပ္ဍဲဂၠးတိဏံ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13152</id>
    <revision>
      <id>59793</id>
      <parentid>59737</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T16:31:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* ပရေၚ်ဘာသာ ကေုာံ ပရေၚ်စိုတ် */</comment>
      <origin>59793</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17255" sha1="e0ch655nfncoy49ut2o3gdq3zuiwzyk" xml:space="preserve">{{Infobox philosophy
| title = နဲကဲ ဂျိုၚ်လမျီုလောဲ ပ္ဍၠဲဂၠးတိဏံ
| native_name = Simple living
| image = File:Henry David Thoreau.jpg
| caption = ဟေန်ရဳ ဒေးဗေတ် သဝ်ရဝ် (Henry David Thoreau) ညးမချူခၞံ ပြကိုဟ်ပရူနဲကဲ ဂျိုၚ်လမျီုလောဲ
| type = လညာတ် ဒဿန ကေုာံ အခိုက်မံၚ်စံၚ်
| origin = ခေတ်တမၠာ (ဂၠးတိဗၟံက် ကေုာံ ပလိုတ်)
| related = [[ပွမဖအောန် ကပေါတ်]] (Minimalism), [[ပရေၚ်မံၚ်တန်တဴ လၟိုန်]] (Sustainable living)
}}

နဲကဲ ဂျိုၚ်လမျီုလောဲ ပ္ဍၠဲဂၠးတိဏံ (Simple living) ဟီုမ္ဂးဝွံ ဒှ်အခိုက်ကၞာ ပရေၚ်မံၚ်စံၚ် ကေုာံ လညာတ်ဒဿနမွဲ မရန်တၟံ သွက်ဂွံ ဖအောန်ဖျေံ ပွမမက်ဂၠက် လ္တူကပေါတ်ရုပ်ဝတ္ထုတုဲ၊ ရုဲစှ်ကေတ် ဘဝမလောဲသွာ ဟၟဲကဵု လယိုၚ်ဒဒိုက်စိုတ် မဒှ်ရ။ ပ္ဍဲလညာတ်ဏံဝွံ မၞိဟ်တံ ဒးဖအောန်ဖျေံ ပွမသုၚ်စောဲ ကပေါတ် မဟွံမွဲကဵုပၟိက်တံဂှ်တုဲ၊ ဒးဂၠာဲသွက် ပရေၚ်ၜိုဟ်သြိုဟ် ပ္ဍဲစိုတ် ကေုာံ ပရေၚ်ဆက်ဆောံ ကုသဘာဝ ရောၚ်။ လညာတ်ဝွံ ဟွံသေၚ်ကဵု ဒဒိုက်ဝါတ်ဂါတ် ဟွံသေၚ်ကဵု ဒဒှ်မဟၟဲကဵုသၠုဲသၠာ်ရ။ ဍေံဝွံ ဒှ်ပွမရုဲစှ်ကေတ် နကဵုပၟိက်စိုတ်ဇကု (Voluntary simplicity) သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အခိၚ်သၠးၜး ဂၠိုၚ်တိုန်၊ သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပရေၚ်စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ သွက်ဂွံ ဖအောန်ဖျေံ ပွမပလီုပလာ် သဘာဝဝုတ်ဒိုဟ် ရောၚ်။&lt;ref&gt;Burch, M. (2000). ''Stepping Lightly: Simplicity for People and the Planet''. New Society Publishers, p. 12.&lt;/ref&gt;

မၞိဟ်မဒ္ဂေတ်ဗက် နဲကဲဏံတံဝွံ ညးတံ ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေၚ်မိပ်ဇြိပ် ဇေတ်ဇေတ်ဂှ် ဟွံဆေၚ်စပ် ကဵု ပွမပကောံ ဂြပ်ရတ်ဂမၠိုၚ်တုဲ၊ ဆေၚ်စပ်ဒၟံၚ် ကဵု ပရေၚ်ထတ်ယုက်၊ ပရေၚ်မိတ်သဟာဲ ကေုာံ ပွမတီကၠိုဟ် အဓိပ္ပဲါဘဝ ရောၚ်။ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဝွံ ဟိုတ်နူကဵု ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေၚ်ပြိုၚ်ပ္ကာန် မဇၞော်မောဝ်တိုန်ကၠုၚ်တုဲ၊ မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုၚ် ဒးဒုၚ် ဒဒိုက်စိုတ်၊ ဒးဂစာန် ဂၠာဲသြန် သွက်ဂွံ ရာန်ကပေါတ် မဟွံမွဲကဵု ပၟိက်ဇေတ်ဇေတ်တံရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေၚ်ဂျိုၚ်လမျီုလောဲလောဲဝွံ ဒှ်ကၠုၚ် နဲကဲ သွက်ဂွံ တိတ်ဗၠး နူကဵု သံသာ ပွမရာန်စ ကပေါတ် (Consumerism) တုဲ၊ ဂၠာဲကေတ် တသိုက်စိုတ် မခိုၚ်ကၠိုက် မဒှ်ရ။&lt;ref&gt;Elgin, D. (1993). ''Voluntary Simplicity''. Harper, p. 25-27.&lt;/ref&gt;

== ဝၚ် ကေုာံ တမ်မူလ ==

ဝၚ် ကေုာံ တမ်မူလ ပရေၚ်ဂျိုၚ်လမျီု လောဲလောဲဝွံ စက္တဵုဒှ်ကၠုၚ် နူကဵု ခေတ်တမၠာတေံ သီုပ္ဍဲကဵု လ္ပာ်ဗၟံက် ကေုာံ လ္ပာ်ပလိုတ် မဒှ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဒေသအာယှတေံမ္ဂး လညာတ်ဒဿန သာသနာ မပ္တံကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ဟိန္ဒူ ကေုာံ တာအို (Taoism) တံဝွံ စၞောန်ထ္ၜးလဝ် ပွမဝေၚ်ပဲါ လောဘ ကေုာံ ပွမမံၚ်တန်တဴ ဗွဲမၜိုဟ်သြိုဟ် ကုသဘာဝ ရ။ ကျာ်တြဲဂေါတမ စၞောန်ထ္ၜးလဝ် &quot;မဇ္ဇျိမပဋိပဒါ&quot; (Middle Way) မဒှ်ဂၠံၚ်တရဴ လဒေါဝ်၊ မဟွံဒး ဍဵုဍိုက် ဇကုလောန်ကာဲ ကေုာံ ဟွံဒး ဗက်အလိုက် ကာမဂုန် လောန်ကာဲ ရ။ ဣဝွံ ဒှ်သ္ဇိုၚ်တမ် သွက်ဂွံ ဂျိုၚ်လမျီု လောဲသွာ ဟၟဲကဵု လယိုၚ်ဒဒိုက် မဒှ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု လညာတ်ဗုဒ္ဓဘာသာမ္ဂး ပွမမက်ဂၠက် လ္တူကပေါတ်ဝတ္ထုဂှ် ဒှ်ဟိုတ် မသကဵု က္တဵုဒှ် ဒဒိုက်တုဲ၊ ပွမဖအောန် လောဘဂှ် ဒှ်ဂၠံၚ်တရဴ သွက်ဂွံ တိတ်ဗၠး နူဒဒိုက် ရောၚ်။&lt;ref&gt;Gombrich, R. (2006). ''Theravada Buddhism: A Social History from Ancient Benares to Modern Colombo''. Routledge, p. 62.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲလ္ပာ် ဂၠးတိပလိုတ် ပ္ဍဲခေတ် ဂရိတ် (Greece) တမၠာတေံလေဝ် တၠပညာဒဿန မပ္တံကဵု သဝ်ကရေတေတ် (Socrates) ကေုာံ ဒဳအဝ်ဂျဳနဳ (Diogenes) တံဝွံ ဒ္ဂေတ်ဗက်လဝ် နဲကဲဂျိုၚ်လမျီု လောဲလောဲအိုတ်ရ။ ညးတံ ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ်တံ ယဝ်ရ နွံပၟိက် အောန်မ္ဂး ကလိဂွံ အခေါၚ်ဗၠးၜး ဂၠိုၚ်တုဲ၊ ဟွံဒး ဒုၚ်သ္ပဍိက် ကုပရေၚ်ဂၠာဲသြန် ကေုာံ ပရေၚ်ပကောံ ကပေါတ်အိုတ်ရ။ ဒဳအဝ်ဂျဳနဳ ဟီုမ္ဂး ပ္ဍဲအခိၚ်ဂှ် ညးမံၚ် ပ္ဍဲကဵု နုၚ်တိဇၞော်မွဲတုဲ ဟွံမွဲကဵု ကပေါတ်ဂြပ်ရတ် မွဲသာ်ရ။ ညးစၞောန်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ပရေၚ်မိပ်ဇြိပ်ဂှ် ကၠုၚ်နူ ပရေၚ်သၠးၜး ပ္ဍဲစိုတ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ကၠုၚ်နူ ပရေၚ်ဂြပ်ရတ် မဂၠိုၚ်ဂၠၚ် ရောၚ်။ လညာတ် စတိုအိက် (Stoicism) လေဝ် စၞောန်ထ္ၜးလဝ် ညံၚ်ရဴသာ်ဏံကီုတုဲ၊ မၞိဟ်တံ ဒးထိၚ်ဒက် စိုတ်လောဘ ကေုာံ ဒးမံၚ်တန်တဴ ညဳသာ ကုသဘာဝ ရောၚ်။&lt;ref&gt;Navia, L. E. (2005). ''Diogenes The Cynic: The War Against The World''. Humanity Books, p. 89-92.&lt;/ref&gt;

စိုပ်ကၠုၚ် ခေတ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ပ္ဍဲကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်၊ ဟေန်ရဳ ဒေးဗေတ် သဝ်ရဝ် (Henry David Thoreau) မဒှ် အ္စာကဝိ ကေုာံ တၠပညာဒဿနဂှ် ချူခၞံလဝ် လိက်အုပ် မၞုံယၟု &quot;ဝေါလ်ဒေန်&quot; (Walden) ရ။ ပ္ဍဲလိက်အုပ်ဂှ် ညးချူသမ္တီလဝ် ပရောဘဝညး မအာမံၚ် ပ္ဍဲကဵု ဂြိုပ် ဇရေၚ်ကၟာဍာ် ဝေါလ်ဒေန် ပွိုၚ်ၜါသၞာံ၊ သွက်ဂွံ လ္ၚတ်ရံၚ် ဘဝမလောဲသွာ ကေုာံ ပွမဆက်ဆောံ ကုသဘာဝ ရ။ လိက်အုပ်ဏံဝွံ ဒှ်ကၠုၚ် သ္ဇိုၚ်လညာတ် အဓိက သွက် ပရေၚ်ချဳဒရာၚ် ဘဝလောဲသွာ ပ္ဍဲခေတ်တၟိဏံ ရောၚ်။ သဝ်ရဝ် စၞောန်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ်တံ သုၚ်စောဲ အခိၚ်ဘဝညးတံ ဗွဲမဂၠိုၚ် သွက်ဂွံ ကၠောန်ကမၠောန် မဟွံမွဲကဵု အဓိပ္ပဲါ၊ သွက်ဂွံ ရာန်ကပေါတ် မဟွံမွဲကဵု ပၟိက်တံဂှ် ဒှ်ပွမ လေၚ်ဒိုက် အခိၚ်လမျီု ဗွဲမလောန် ရောၚ်။&lt;ref&gt;Thoreau, H. D. (1854). ''Walden''. Ticknor and Fields, p. 15-20.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ဍုၚ်အိန္ဒိယလေဝ်၊ မဟတ္တမ ဂါန္ဒဳ (Mahatma Gandhi) ဝွံ ဒှ်ပူဂဵု မပြာကတ်အိုတ် ပ္ဍဲအရာ မဒ္ဂေတ်ဗက် နဲကဲ ဂျိုၚ်လမျီုလောဲလောဲ ရ။ ညးဝွံ ၜိုန်ရ ဒှ်က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ဍုၚ်မွဲကီုလေဝ်၊ ညးမံၚ်တန်တဴ နကဵု ဘဝမလောဲသွာ၊ လ္တက် ယာတ်မကၠောန်လဝ် နကဵု တဲညး၊ ကေုာံ စသုၚ် စၞမလောဲသွာ ရ။ ဂါန္ဒဳ စၞောန်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ &quot;ပ္ဍဲဂၠးတိဏံဝွံ နွံကဵု သယံဇာတ မရုံဂပ် သွက် ပၟိက်ဇေတ်ဇေတ် ဇၟာပ်မၞိဟ်ရ၊ ဆဂး ဟွံရုံဂပ် သွက် လောဘ ဇၟာပ်မၞိဟ်ရ&quot; မဒှ်ရ။ လညာတ်ဏံဝွံ စဵုကဵုလၟုဟ် ဒှ်ဒၟံၚ် သ္ဇိုၚ်လညာတ် အဓိက သွက် ပရေၚ်မံၚ်တန်တဴ လၟိုန် (Sustainability) မဒှ်ရ။&lt;ref&gt;Gandhi, M. K. (1945). ''Constructive Programme: Its Meaning and Place''. Navajivan Publishing House, p. 30.&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်ဘာသာ ကေုာံ ပရေၚ်စိုတ် ==

ပရေၚ်ဘာသာ အလုံဂၠးတိဗွဲမဂၠိုၚ်ဝွံ စၞောန်ထ္ၜးလဝ် ပွမဂျိုၚ်လမျီု လောဲသွာ နဒဒှ် ဂၠံၚ်တရဴ မပြဲမွဲ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ တသိုက်စိုတ် ကေုာံ ဓဝ်ကၠိုဟ်ခၠၚ် မဒှ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာမ္ဂး၊ ခမဳသၚ်တံဝွံ သ္ဒးမံၚ်တန်တဴ နကဵု ကပေါတ်ပရိက္ခရာ ဒ္စာံသာ်ဓဝ်တုဲ၊ ဟွံဂွံ ပကောံ ဂြပ်ရတ် မွဲသာ်ရ။ ဣဝွံ ဒှ်ပွမ ထ္ၜးသာဓက ဒဒှ်ရ ပွမသၠးပွး ကပေါတ်ဝတ္ထုဂှ် သကဵု စိုတ်သၠးၜးတုဲ၊ ဂွံနွံကဵု အခိၚ် သွက်ဂွံ ပၟဝ်ဓရ် ရောၚ်။ သ္အာၚ်နူ ခမဳသၚ်တံတုဲ၊ ကောန်ညးဍုၚ်ကွာန်တံ လေဝ် ယဝ်ရ ဒ္ဂေတ်ဗက် လညာတ်မလောဲသွာမ္ဂး ကလိဂွံ ပရေၚ်ၜိုဟ်သြိုဟ် ပ္ဍဲစိုတ် ကေုာံ ဝေၚ်ပဲါမာန် နူကဵု လောဘ ဒေါသ မောဟ တံရ။&lt;ref&gt;Rahula, W. (1959). ''What the Buddha Taught''. Grove Press, p. 45-48.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ဘာသာခရေတ်ယာန် လေဝ်၊ နဲကဲဂျိုၚ်လမျီုလောဲလောဲဝွံ ဒှ်အရာ မပြာကတ်မွဲကီုရ။ ကျာ်တြဲ ယေရှု စၞောန်ထ္ၜးလဝ် ညံၚ်ရဴ မၞိဟ်တံ ဟွံဂွံ မက်ဂၠက် ပ္ဍဲကဵု ဂြပ်ရတ် လောကဏံတုဲ၊ ဒးဂၠာဲသွက် ဂြပ်ရတ် ပ္ဍဲဍုၚ်သွဝ် ရောၚ်။ ဂကောံဘာသာ ခရေတ်ယာန် လ္ၚဵု မပ္တံကဵု Quakers ကေုာံ Amish တံဝွံ စဵုကဵု လၟုဟ် ဒ္ဂေတ်ဗက်ဒၟံၚ် ဘဝမလောဲသွာ၊ ဝေၚ်ပဲါ ပွမသုၚ်စောဲ ကွတ်ပညာ ခေတ်တၟိ လောန်ကာဲ ကေုာံ ပွမမက်ဂၠက် လ္တူကယျိုၚ်ကယျဝ် မပြာထာ တံရ။ ညးတံ ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ ဘဝမလောဲသွာဂှ် သကဵု ညးတံ ကြပ်ညန် ကုကျာ်တြဲ ကေုာံ သကဵု ပရေၚ်မိတ်သဟာဲ ပ္ဍဲဂကောံ ညဳသာခိုၚ်ကၠိုက် ရောၚ်။&lt;ref&gt;Foster, R. J. (1978). ''Celebration of Discipline: The Path to Spiritual Growth''. Harper &amp; Row, p. 79-82.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ဘာသာဟိန္ဒူမ္ဂး၊ အရှိုဏ် (Ashrama) မဒှ် ကဆံၚ်ဘဝ ပန်သာ်ဂှ် စၞောန်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲအခိၚ် အာယုက်ဇၞော်ကၠုၚ်မ္ဂး မၞိဟ်တံ ဒးသၠးပွး ထောံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဂြပ်ရတ်တုဲ၊ ဒးအာမံၚ် ပ္ဍဲဂြိုပ် သွက်ဂွံ ပၟဝ်ဓရ် (Sannyasa) မဒှ်ရ。 ဣဝွံ ဒှ်သၞောတ် မဗ္တောန်ကဵု မၞိဟ်တံ ညံၚ်ရဴ ဟွံဂွံ စောဲလာံ ပ္ဍဲကဵု ဘဝလောကဳ စဵုကဵု လအိတ်လမျီု ရ။ တၠပညာ ဟိန္ဒူတံ ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ ပွမဖအောန် ပၟိက်စိုတ်ဂှ် ဒှ်နဲကဲ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပရေၚ်ဗၠးၜး (Moksha) ရောၚ်။&lt;ref&gt;Radhakrishnan, S. (1927). ''The Hindu View of Life''. George Allen &amp; Unwin, p. 60-65.&lt;/ref&gt;

ပရေၚ်စိုတ် (Spirituality) မဟွံဆေၚ်စပ် ကဵု ဘာသာမွဲမွဲ လေဝ် ထံက်ဂလာန် ကုနဲကဲဂျိုၚ်လမျီုလောဲလောဲ ကီုရ။ မၞိဟ်မလ္ၚတ် ပရေၚ်စိုတ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ပွမနွံကဵု ကပေါတ်ဂၠိုၚ်လောန်ဂှ် သကဵု စိုတ်ထုဲကြာန်တုဲ၊ ပွမဖအောန် ကပေါတ်ဂှ် သကဵု စိုတ်ကေဝ်ဇြုၚ် ရောၚ်။ ပွမဂျိုၚ်လမျီု လောဲလောဲဝွံ ရီုဗၚ်ကဵု မၞိဟ်တံ ညံၚ်ဂွံ နွံသတိ ပ္ဍဲအခိၚ် ပစ္စုပ္ပန် (Mindfulness) တုဲ၊ ဟွံဒး ဂွိၚ်ဂွာဲ သွက် အနာဂတ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဟွံဒး စံၚ်တူ သွက် အတိက် လောန်လောန်ကာဲကာဲ ရ။ ဣဝွံ ဒှ်နဲကဲ မသကဵု ပရေၚ်ထတ်ယုက် စိုတ် ခိုဟ်မိုဟ်တိုန် မဒှ်ရ။&lt;ref&gt;Kabat-Zinn, J. (1994). ''Wherever You Go, There You Are: Mindfulness Meditation in Everyday Life''. Hyperion, p. 40-44.&lt;/ref&gt;


[[ကဏ္ဍ:ပညာစိုတ်]]
[[ကဏ္ဍ:ဒဿန]]</text>
      <sha1>e0ch655nfncoy49ut2o3gdq3zuiwzyk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဒိဋ္ဌိ Diṭṭhi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13177</id>
    <revision>
      <id>59782</id>
      <timestamp>2026-11-05T12:18:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58019-81</username>
        <id>5767</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox ဓဝ် | နာမ = ဒိဋ္ဌိ | နာမပါဠိ = Diṭṭhi | ရုပ်ထမိက် = Dharmacakra.svg | မုက်လိက်ရုပ် = ဒိဋ္ဌိ ဂှ် ပ္ဍဲ လညာတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး ဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;လညာတ်&quot; ဟွံသေၚ်မ္ဂး &quot;ကွေတ်&quot; ရ။ ပ္ဍဲ အရာ ဏ...&quot;</comment>
      <origin>59782</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13601" sha1="as2044fgupg4g6cx0a5p1pe4w3q0x1l" xml:space="preserve">{{Infobox ဓဝ်
| နာမ = ဒိဋ္ဌိ
| နာမပါဠိ = Diṭṭhi
| ရုပ်ထမိက် = Dharmacakra.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = ဒိဋ္ဌိ ဂှ် ပ္ဍဲ လညာတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး ဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;လညာတ်&quot; ဟွံသေၚ်မ္ဂး &quot;ကွေတ်&quot; ရ။ ပ္ဍဲ အရာ ဏအ် ပါ်လဝ် သမ္မာဒိဋ္ဌိ ကေုာံ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ရ။
| တမ်မူလ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ တြာဲပါဠိ (Pali Canon)
| အဓိပ္ပါယ် = လညာတ် (View)၊ ကွေတ် (Belief, Dogma)
| ဂကူ = [[သမ္မာဒိဋ္ဌိ]] (Right View)၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ (Wrong View)
| ပယ်ပါဲ = နကဵု မဂ်ဉာဏ် (Magga-ñāṇa) တေံ သောတာပန် ပယ်ပါဲ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ မာန်။
}}

'''ဒိဋ္ဌိ''' (ပါဠိ: Diṭṭhi; အၚ်္ဂလိက်: View, Belief, Dogma) ဂှ် ပ္ဍဲ လညာတ် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] မ္ဂး မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;လညာတ်&quot; ဟွံသေၚ်မ္ဂး &quot;ကွေတ်&quot; မွဲ ရ။ ၜိုန်ရ မအရေဝ် ပါဠိ &quot;ဒိဋ္ဌိ&quot; ဂှ် ဗွဲဓမ္မတာ မ္ဂး မဂွံ အဓိပ္ပါယ် လညာတ် အလုံအိုတ်သီု ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ လိက်ပတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဗွဲမဂၠိုၚ် ဂှ် ယဝ်ရ စကာ လဝ် အရေဝ် &quot;ဒိဋ္ဌိ&quot; သၟး မ္ဂး ဍေံ ရန်တၟံ ကဵု '''မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ''' (Micchā-diṭṭhi - Wrong view) ဟွံသေၚ်မ္ဂး လညာတ် မဗၠေတ်ပၠန် ဂၠိုၚ် ရ&lt;ref name=&quot;bikkhu_bodhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Bodhi |year=2000 |title=The Connected Discourses of the Buddha: A Translation of the Samyutta Nikaya |publisher=Wisdom Publications |isbn=978-0861713318}}&lt;/ref&gt;။

ပ္ဍဲ သာသနာ ကျာ် တေံ ဂှ် လညာတ် ဏအ် ဒှ် အရာ ကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ [[မဂ္ဂၚ် ၈ ပါ်]] (Noble Eightfold Path) တေံ ဂှ် ကျာ်တြဲ စွံ လဝ် [[သမ္မာဒိဋ္ဌိ]] (Right view) ပ္ဍဲ လဒပ် ပထမ အိုတ် ရ။ လညာတ် ဒး ဏအ် သၟး ဟေၚ် ဍေံ ပၠတရဴ ကဵု ကမၠောန် မဒး ကေုာံ ဂၠံၚ်တရဴ မဗၠးၜး နူ ဒဒိုက် သံသာ မာန် ရ။

== ဗီုပြၚ် ဒိဋ္ဌိ အဓိက (Primary Types of Diṭṭhi) ==
ပ္ဍဲ အဘိဓမ္မာ ကေုာံ သုတ္တန် တေံ ဂှ် ဒိဋ္ဌိ ဏအ် ပါ်လဝ် နကဵု ဗီုပြၚ် အဓိက ၜါ သာ် ရ-

# '''[[သမ္မာဒိဋ္ဌိ]] (Sammā-diṭṭhi / Right View):''' လညာတ် မဒး၊ လညာတ် မစှ်ေ ကဵု သဘာဝ ဓဝ်။ ဍေံ ရန်တၟံ ကဵု ပရေၚ်ကၠိုဟ်ခိုဟ် လတူ ကံ ကေုာံ ဖိုလ် ကံ (Kammassakata sammādiṭṭhi) ကေုာံ ပရေၚ်ကၠိုဟ်ခိုဟ် လတူ [[သစ္စာ ၄ ပြကာ]] (Four Noble Truths) မတွဟ်ဂး ဒုက္ခ၊ သမုဒယ၊ နိရောဓ၊ မဂ္ဂ ရ။
# '''မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ (Micchā-diṭṭhi / Wrong View):''' လညာတ် မဗၠေတ်၊ ကွေတ် မဗၠေတ် မပလီုပလာ် ကဵု ဍာ်ဒကေဝ် ကၠိုဟ်ခိုဟ် ပရေၚ်သဘာဝ တုဲ ဖန်ကဵု သတ္တံ ဒးဂေတ် ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ သံသာ ရ။ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ အကုသိုလ် ကံ ကေုာံ အကုသိုလ် စိုတ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ&lt;ref name=&quot;nyanatiloka&quot;&gt;{{cite book |author=Nyanatiloka Mahathera |year=1980 |title=Buddhist Dictionary: Manual of Buddhist Terms and Doctrines |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400193}}&lt;/ref&gt;။

== မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ အဓိက ၃ ပြကာ (Three Major Wrong Views) ==
ပ္ဍဲ လိက်ပတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ တေံ ဂှ် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ အဓိက မဖန်ကဵု သတ္တံ မဒး သ္ၚောဲခြာ နူ နိဗ္ဗာန် ဂှ် နွံ ၃ သာ် အဓိက ရ-

* '''သက္ကာယဒိဋ္ဌိ (Sakkāya-diṭṭhi - Personality belief / Identity view):''' လညာတ် မထေၚ်ဂး ခန္ဓ ၅ (Rupa, Vedana, Sanna, Sankhara, Vinnana) ဏအ် ဂှ် ဒှ် &quot;အဲ&quot; (Self/Soul)၊ &quot;အတ္တ&quot; ရ။ ဍေံ ဒှ် လညာတ် မစောဲလာံ ဒဒှ်ရ အဲ နွံ၊ လမျီု နွံ၊ ပူဂိုလ် နွံ ရ။
* '''သဿတဒိဋ္ဌိ (Sassata-diṭṭhi - Eternalism):''' လညာတ် မထေၚ်ဂး လမျီု ဟွံသေၚ်မ္ဂး အတ္တ ဂှ် ဍေံ တန်တဴ ဒၟံၚ် တွဵု (Eternal) ရ။ ၜိုန်ရ ကာယ ဏအ် လီု အာ ကီုလေဝ် လမျီု (Soul) ဂှ် ပြံၚ် အာ စုတ် ခန္ဓ တၟိ တွဵု ရ။ (လညာတ် ဏအ် တုပ် ကု ကွေတ် ဟိန္ဒူ လ္ၚဵု)။
* '''ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ (Uccheda-diṭṭhi - Annihilationism):''' လညာတ် မထေၚ်ဂး သတ္တံ ချိုတ် အာ တုဲ အိုတ် အာ ရ။ ဘဝ ဂတ ဟွံမွဲ၊ ကံ ဖိုလ် ဟွံမွဲ၊ ချိုတ် တုဲ ဇိုတ် ရ။ (လညာတ် ဏအ် တုပ် ကု လညာတ် သိပ္ပံ ရုပ်ဝါဒ ခေတ်လၟုဟ်)။

ကျာ်တြဲ ဂှ် ဟွံဒုၚ်တဲ လညာတ် သဿတဒိဋ္ဌိ ကေုာံ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ သီု ၜါ သာ် တုဲ ဟီုတွဟ် လဝ် ဂၠံၚ်တရဴ အဒေါဝ် မတွဟ်ဂး '''ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်''' (Dependent Origination - Paticcasamuppāda) မဒှ် ပရေၚ်ဆက်စပ် ဟိုတ် ကေုာံ ဖိုလ် ရ&lt;ref name=&quot;rahula&quot;&gt;{{cite book |last=Rahula |first=Walpola |year=1974 |title=What the Buddha Taught |publisher=Grove Press |isbn=978-0802130310}}&lt;/ref&gt;။

== ပရေၚ်ပါ်ခြာ သမ္မာဒိဋ္ဌိ ကေုာံ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! လက္ခဏာ (Characteristic) !! သမ္မာဒိဋ္ဌိ (Right View) !! မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ (Wrong View)
|-
| '''လညာတ် လတူ ကံ''' (View on Kamma)
| ပတှ်ေ ကံ ကေုာံ ဖိုလ် ကံ။ ကၠောန် ခိုဟ် ဂွံ ခိုဟ်၊ ကၠောန် ပရေံ ဂွံ ပရေံ (Kammassakata)။
| ဟွံပတှ်ေ ဖိုလ် ကံ။ ထေၚ်ဂး ခိုဟ် ပရေံ ဂှ် က္တဵုဒှ် နကဵု သဘာဝ (Natthika-diṭṭhi)။
|-
| '''လညာတ် လတူ အတ္တ''' (View on Self/Soul)
| တီကေတ် သဘာဝ အနတ္တ (Non-self)။ ခန္ဓ ၅ ဂှ် ဟွံသေၚ် အဲ၊ ဟွံသေၚ် အတ္တ။
| ထေၚ်ဂး ခန္ဓ ဏအ် ဒှ် အဲ၊ လမျီု (Soul) နွံ (Sakkāya-diṭṭhi)။
|-
| '''လညာတ် လတူ ဘဝ''' (View on Existence)
| တီကေတ် သဘာဝ အနိစ္စ (Impermanence)။ ဘဝ ဂှ် က္တဵု တုဲ ပၠိုတ်။
| ထေၚ်ဂး ဘဝ ဂှ် တန်တဴ တွဵု (Eternalism) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ချိုတ် တုဲ အိုတ် (Annihilationism)။
|-
| '''ဖိုလ်''' (Result)
| ပၠတရဴ ကဵု မဂ္ဂၚ် ၈ ပါ် တုဲ သၠးပွး နူ သံသာ (Nibbana)။
| ဖန်ကဵု ဒး ကလေၚ် က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ၃၁ ဘုံ (Samsara) မဇၞော် ကု ဒုက္ခ။
|}

== ဗြဟ္မဇာလသုတ် ကေုာံ ဒိဋ္ဌိ ၆၂ ပြကာ (Brahmajala Sutta and 62 Views) ==
ပ္ဍဲ [[ဒဳဃနိကာယ်]] တေံ မ္ဂး ကျာ်တြဲ တွဟ် လဝ် သုတ် အဓိက မွဲ မၞုံယၟု '''ဗြဟ္မဇာလသုတ်''' (Brahmajāla Sutta) ရ&lt;ref name=&quot;brahmajala&quot;&gt;{{cite web |url=https://suttacentral.net/dn1/en/sujato |title=Brahmajāla Sutta (DN 1) |publisher=SuttaCentral |access-date=2023-11-04}}&lt;/ref&gt;။ ပ္ဍဲ သုတ် ဏအ် ဂှ် ကျာ်တြဲ ပံက်ထ္ၜး ကဵု လညာတ် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ မနွံ ပ္ဍဲ အခိၚ် တေံ သီုဖအိုတ် ၆၂ ပြကာ (62 Views) ရ။ 

ဒိဋ္ဌိ ၆၂ ပြကာ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ပါ်လဝ်-
* '''ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌိ (Views on the past - 18 ပြကာ):''' လညာတ် မဆေၚ်စပ် ကု ဘဝ အတိက် မပ္တံကဵု သဿတဒိဋ္ဌိ၊ ဨကစ္စသဿတဒိဋ္ဌိ တံ ပါလုပ် ရ။
* '''အပရန္တာနုဒိဋ္ဌိ (Views on the future - 44 ပြကာ):''' လညာတ် မဆေၚ်စပ် ကု ဘဝ အနာဂတ် မပ္တံကဵု ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ၊ ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနဝါဒ (Nirvana here and now) တံ ပါလုပ် ရ။

ကျာ်တြဲ တွဟ် လဝ် ဒဒှ်ရ ညးတၠဒိဋ္ဌိ ၆၂ တံ ဏအ် သီုဖအိုတ် ဂှ် ဍေံ တုပ် ညံၚ်ရဴ က (Fish) မဒး သိုက် ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ ဇာ (Net) ရ။ ဍေံ တံ ဂေတ် အာ ဂေတ် ကၠုၚ် ပ္ဍဲ သံသာ ဏအ် တုဲ ဟွံဗၠးိတ် နူ ဒဒိုက် ရ။

== နဲကဲ ပယ်ပါဲ ဒိဋ္ဌိ (Overcoming Diṭṭhi) ==
ပ္ဍဲ လညာတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး ဒိဋ္ဌိ အလုံအိုတ်သီု မပ္တံကဵု သက္ကာယဒိဋ္ဌိ (Personality belief) ကေုာံ သဳလဗ္ဗတပရာမာသ (Attachment to rites and rituals) ဂှ် ဒး ပယ်ပါဲ နကဵု ပရေၚ်ပၟဝ် ဗစာရဏာ '''[[ဝိပဿနာ]]''' (Vipassana Meditation) ရ။ 

ကာလ ပူဂိုလ် မွဲ ဇၞော်မောဝ် ညာဏ် ဝိပဿနာ တုဲ ကလိဂွံ '''သောတာပတ္တိမဂ်ဉာဏ်''' (Sotāpatti-magga-ñāṇa) မ္ဂး ညးတေံ ဒှ် အာ '''[[သောတာပန်]]''' (Sotāpanna - Stream-enterer) ရ။ ပူဂိုလ် သောတာပန် ဂှ် ညး ပယ်ပါဲ ကၠေံ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ၊ ဝိစိကိစ္ဆာ (Doubt) ကေုာံ သဳလဗ္ဗတပရာမာသ သီုဖအိုတ် မာန် တုဲ ဟွံဒး ကလေၚ် ဒတုံ အပါယ် ၄ (Apāya) လၟိုန် ရ&lt;ref name=&quot;bodhi_stream&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.accesstoinsight.org/lib/authors/bodhi/wheel322.html |title=The Noble Eightfold Path |author=Bhikkhu Bodhi |publisher=Access to Insight |access-date=2023-11-04}}&lt;/ref&gt;။ ဒိဋ္ဌိ တံ ဏအ် ပယ်ပါဲ အိုတ်း အာ လ္အိတ် ဂှ် ကာလ မအာ စိုပ် အရဟတ္တမဂ် (Arahatship) ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[သမ္မာဒိဋ္ဌိ]] (Right View)
* [[သစ္စာ ၄ ပြကာ]] (Four Noble Truths)
* [[မဂ္ဂၚ် ၈ ပါ်]] (Noble Eightfold Path)
* [[အနတ္တ]] (Non-self)
* [[ဝိပဿနာ]] (Vipassana Meditation)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ဗုဒ္ဓဘာသာ
| title = လညာတ် ကေုာံ ဓဝ် ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhist Philosophy and Concepts)
| list1 = [[သစ္စာ ၄ ပြကာ]] • [[မဂ္ဂၚ် ၈ ပါ်]] • [[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]] • [[ဒိဋ္ဌိ]] • [[သမ္မာဒိဋ္ဌိ]] • [[အနိစ္စ]] • [[ဒုက္ခ]] • [[အနတ္တ]] • [[နိဗ္ဗာန်]]
}}

{{DEFAULTSORT:ဒိဋ္ဌိ}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ဓဝ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ပါဠိ]]</text>
      <sha1>as2044fgupg4g6cx0a5p1pe4w3q0x1l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပဒုမနိရယ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13178</id>
    <revision>
      <id>59783</id>
      <timestamp>2026-11-05T12:22:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58019-81</username>
        <id>5767</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox ဗုဒ္ဓဘာသာ | နာမ = ပဒုမနိရယ | နာမပါဠိ = Paduma Niraya | ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg | မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel) မဒှ် သင်္ကေတ ဗုဒ္ဓဘာသာ | တမ်မူလ = [[ပိဋကတ်ပိ]]၊ သုတ္တနိပါတ် (Sutta Nipata - Kokālika...&quot;</comment>
      <origin>59783</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6694" sha1="p8w4mkhl1cpjzg6totp5yfkfusk8xzt" xml:space="preserve">{{Infobox ဗုဒ္ဓဘာသာ
| နာမ = ပဒုမနိရယ
| နာမပါဠိ = Paduma Niraya
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel) မဒှ် သင်္ကေတ ဗုဒ္ဓဘာသာ
| တမ်မူလ = [[ပိဋကတ်ပိ]]၊ သုတ္တနိပါတ် (Sutta Nipata - Kokālika Sutta)
| အဓိပ္ပါယ် = ငရဲ ပဒုမ (Paduma Hell / Lotus Hell)
| ဂကူ = ငရဲ လၟိဟ် အခိၚ် (Time-based Hell / Cold-Hot Hell Realm)
| ပရူပရာ = ဌာန် ဒုၚ်ဒဒိုက် သွက် ပူဂိုလ် မဟီုပျုတ်၊ စောဒနာ ဗၠေတ် ကဵု သၚ် အရိယပူဂိုလ် တံ ရ။
}}

'''ပဒုမနိရယ''' (ပါဠိ: Paduma Niraya; အၚ်္ဂလိက်: Paduma Hell / Lotus Hell) ဂှ် ဒှ် ဌာန်ငရဲ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ လညာတ် စက္ကဝါ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ရ။ အရေဝ် ပါဠိ &quot;ပဒုမ&quot; ဂှ် ဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ပကဴဥပ္ပဵု / ပကဴပဒုမ&quot; (Lotus) တုဲ၊ &quot;နိရယ&quot; ဂှ် ဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ငရဲ&quot; (Hell/Realm of suffering) ရ&lt;ref name=&quot;nyanatiloka&quot;&gt;{{cite book |author=Nyanatiloka Mahathera |year=1980 |title=Buddhist Dictionary: Manual of Buddhist Terms and Doctrines |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400193}}&lt;/ref&gt;။ 

ပ္ဍဲ လိက်ပတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ မပ္တံကဵု [[သုတ္တနိပါတ်]] (Sutta Nipāta) ကေုာံ [[သံယုတ္တနိကာယ်]] (Saṃyutta Nikāya) တေံ ဂှ် တွံ လဝ် ပရူ ပဒုမနိရယ ဏအ် ဗွဲမကၠးဖ္ဍး ရ။ ငရဲ ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဌာန် ဒတန် ဒုၚ်ဒဒိုက် သွက် ပူဂိုလ် မစောဒနာ ဗၠေတ်၊ ဟီုပျုတ် ကေုာံ ပျဲပျာံ အရိယပူဂိုလ် တံ (မပ္တံကဵု [[သာရဳပုတ်]] ကေုာံ [[မောဂ္ဂလာန်]]) ရ&lt;ref name=&quot;kokalika&quot;&gt;{{cite web |url=https://suttacentral.net/snp3.10/en/sujato |title=Kokālika Sutta (Sutta Nipāta 3.10) |publisher=SuttaCentral |access-date=2023-11-04}}&lt;/ref&gt;။

== ဝၚ် ကေုာံ တမ်မူလ (Origin and Background) ==
ပရူ ပဒုမနိရယ ဏအ် ပြာကတ် ကၠုၚ် နူ ပရူပရာ '''ခုတ်ကာလိက''' (Kokālika) မဒှ် ခမဳ မွဲ ဇကု ပ္ဍဲ ခေတ် ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ရ။ ခမဳ ခုတ်ကာလိက ဏအ် ဒုၚ်တဲ ကသပ် ဗၠေတ် နူ ဒေဝဒတ် တုဲ စောဒနာ ဗၠေတ်၊ စောပ်ဒေါံ၊ ဟီုပျုတ် လတူ အဂ္ဂသာဝက ၜါ ဇကု မတွဟ်ဂး အရှန် သာရဳပုတ် ကေုာံ အရှန် မောဂ္ဂလာန် ရ&lt;ref name=&quot;bodhi_sn&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Bodhi |year=2000 |title=The Connected Discourses of the Buddha: A Translation of the Samyutta Nikaya |publisher=Wisdom Publications |isbn=978-0861713318}}&lt;/ref&gt;။

ကျာ်တြဲ ကေၚ် ဒလောံဗ္တောန် လဝ် ခုတ်ကာလိက သၞောတ် ၜါ-ပိ ဝါ &quot;လၟုဟ် ပံက် စိုတ် မုဒိတာ လတူ သာရဳပုတ် ကဵု မောဂ္ဂလာန် တံ ညိ&quot; သာ်ဏအ် ကီုလေဝ်၊ ခုတ်ကာလိက ဟွံဒုၚ်တဲ တုဲ ဆက် ဟီုပျုတ် ဒၟံၚ် ရ။ ကြဴနူ ဂှ် ဟိုတ်နူ ဝေဒနာ ကံ ပရံၚ် က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် တုဲ သီုမွဲ ခန္ဓဇကု ခုတ်ကာလိက တံ နွံ ကဵု မဍောတ်တ် မဇၞော်တိုန် ညံၚ်ရဴ မၜိုတ်၊ မဆတ် တုဲ ကအ်ထလုက် ပၞာံတိတ် စုတိ အာ ဒး စှ်ေ ဒတုံ အာ ပ္ဍဲ '''ပဒုမနိရယ''' ဏအ် ရ။

== လၟိဟ် အခိၚ် ကေုာံ ပမာဏ ဒုၚ်ဒဒိုက် ပ္ဍဲ ပဒုမနိရယ (Duration and Measurement of Suffering) ==
ပ္ဍဲ [[ခုတ်ကာလိကသုတ်]] (Kokālika Sutta) တေံ ကျာ်တြဲ တွံ ထ္ၜး လဝ် လၟေၚ် အခိၚ် မဒး ဒုၚ်ဒဒိုက် ပ္ဍဲ ငရဲ ဏအ် နကဵု ဥပမာ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ရ-

{| class=&quot;wikitable&quot;
! လၟေၚ် !! နိရယ / ဒတန် (Realm/Hell) !! ပမာဏ အခိၚ် (Duration)
|-
| ၁ || အဗ္ဗုဒနိရယ (Abbuda Niraya) || ၜိုတ် သြောံ မွဲ သၠဲ (20 Khas) ဂှ် သၞာံ ၁၀၀ မွဲ ဝါ ကေတ် တိတ် ၁ မ၊ သြောံ ဏအ် အိုတ် အာ ကီု လေဝ် အဗ္ဗုဒနိရယ ဟွံအိုတ် ဏီ ရ။
|-
| ၂ || နိရဗ္ဗုဒနိရယ (Nirabbuda Niraya) || ၜိုတ် ၂၀ အဗ္ဗုဒ (20 times Abbuda)
|-
| ၃ || အဗဗနိရယ (Ababa Niraya) || ၜိုတ် ၂၀ နိရဗ္ဗုဒ (20 times Nirabbuda)
|-
| ၄ || အဟာဟနိရယ (Ahaha Niraya) || ၜိုတ် ၂၀ အဗဗ (20 times Ababa)
|-
| ၅ || အဋဋနိရယ (Aṭaṭa Niraya) || ၜိုတ် ၂၀ အဟာဟ (20 times Ahaha)
|-
| ၆ || ကုမုဒနိရယ (Kumuda Niraya) || ၜိုတ် ၂၀ အဋဋ (20 times Aṭaṭa)
|-
| ၇ || သောဂန္ဓိကနိရယ (Sogandhika Niraya) || ၜိုတ် ၂၀ ကုမုဒ (20 times Kumuda)
|-
| ၈ || ဥပ္ပလနိရယ (Uppala Niraya) || ၜိုတ် ၂၀ သောဂန္ဓိက (20 times Sogandhika)
|-
| ၉ || ပုဏ္ဍရဳကနိရယ (Puṇḍarīka Niraya) || ၜိုတ် ၂၀ ဥပ္ပလ (20 times Uppala)
|-
| ၁၀ || '''ပဒုမနိရယ''' (Paduma Niraya) || '''ၜိုတ် ၂၀ ပုဏ္ဍရဳက (20 times Puṇḍarīka)'''
|}

ဟိုတ်ဂှ်ရ အခိၚ် မဒး ဒုၚ်ဒဒိုက် ပ္ဍဲ ပဒုမန</text>
      <sha1>p8w4mkhl1cpjzg6totp5yfkfusk8xzt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အနာထပိဏ္ဍိကသေဋ္ဌဳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13179</id>
    <revision>
      <id>59784</id>
      <timestamp>2026-11-05T12:34:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58019-81</username>
        <id>5767</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ | နာမ = အနာထပိဏ္ဍိကသေဋ္ဌဳ | နာမတၞဟ် = သုဒတ္တ (Sudatta) | ရုပ်ထမိက် = Anathapindika_Jetavana.jpg | မုက်လိက်ရုပ် = သေဋ္ဌဳ အနာထပိဏ္ဍိက ဖျေံ လှုဲထဝ် ပ္ဍဲ တိ သွက်ဂွံ ရာန...&quot;</comment>
      <origin>59784</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11123" sha1="h26o2sm2tob80u2bqzvrjru4jg1olzx" xml:space="preserve">{{Infobox ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ
| နာမ = အနာထပိဏ္ဍိကသေဋ္ဌဳ
| နာမတၞဟ် = သုဒတ္တ (Sudatta)
| ရုပ်ထမိက် = Anathapindika_Jetavana.jpg
| မုက်လိက်ရုပ် = သေဋ္ဌဳ အနာထပိဏ္ဍိက ဖျေံ လှုဲထဝ် ပ္ဍဲ တိ သွက်ဂွံ ရာန် ဘာဇေတဝန် (Jetavana Monastery) (ရုပ်နူ ဍုၚ်အိန္ဒိယ ခေတ်တြေံ)
| ယၟုပေၚ် = အနာထပိဏ္ဍိက (Anāthapiṇḍika)
| အဓိပ္ပါယ် = ညးမကဵုဒါန် စၞစ ကု ညးမဒိုက်ဂတ် (He who gives alms to the unprotected)
| ဌာန်ဒတန် = ဍုၚ်သာဝတ္ထိ (Savatthi)၊ ကောသလရး (Kosala)
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| ဒဒှ် = မဟာဒါယကာ (Chief patron)၊ ဥပါသကာ (Lay disciple)
| တၠပညာ = [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha)
| အလံၚ် = [[သောတာပန်]] (Sotāpanna)
| သမ္ဘာ = ပုညလက္ခဏာ (Puññalakkhanā)
}}

'''အနာထပိဏ္ဍိကသေဋ္ဌဳ''' (ပါဠိ: Anāthapiṇḍika; အၚ်္ဂလိက်: Anathapindika) ဟွံသေၚ်မ္ဂး '''သေဋ္ဌဳ အနာထပိဏ္ဍိက''' ဂှ် ဒှ် ဥပါသကာ (Lay disciple) ဇၞော်အိုတ် ကေုာံ မဟာဒါယကာ အဓိက အိုတ် (Chief patron) ပ္ဍဲ လက္ထက် သာသနာ [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha) ရ&lt;ref name=&quot;keown&quot;&gt;{{cite book |author=Damien Keown |year=2004 |title=A Dictionary of Buddhism |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0198605607 |page=13}}&lt;/ref&gt;။ 

ယၟု ညး တမ်မူလ ဂှ် '''သုဒတ္တ''' (Sudatta) ရ။ ညး ဒှ် သေဋ္ဌဳ ကောန်ဗၞိက် ဇၞော် မွဲ ပ္ဍဲ ဍုၚ်သာဝတ္ထိ (Savatthi) တုဲ ဟိုတ်နူ မလေပ် ကဵု ဒါန် ညးမဒိုက်ဂတ် တံ လၟိုန် အခိၚ် ကာလ ဂှ်ရ ညးဂမၠိုၚ် ကဵု လဝ် ယၟု &quot;အနာထပိဏ္ဍိက&quot; (Anāthapiṇḍika - ညးမကဵုဒါန် ကု ညးမဒိုက်ဂတ်) ရ&lt;ref name=&quot;malalasekera&quot;&gt;{{cite book |author=G.P. Malalasekera |year=1937 |title=Dictionary of Pali Proper Names |publisher=John Murray |volume=1 |page=67}}&lt;/ref&gt;။ ညး ဂှ် ဒှ် ပူဂိုလ် ကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ မသိုၚ်ခၞံ လဝ် '''[[ဘာဇေတဝန်]]''' (Jetavana Monastery) သွက် ကျာ်တြဲ ကေုာံ ခမဳ သၚ် တံ မာန် ရ။ 

== ဘဝ ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ သ္ပဆဵု ကု ကျာ်တြဲ ==
သုဒတ္တ (အနာထပိဏ္ဍိက) ဂှ် က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် သေဋ္ဌဳ ကောန်ဗၞိက် ဍုၚ်သာဝတ္ထိ မဒှ် ဍုၚ်ဇၞော် ကောသလရး (Kosala) ရ။ ညး သ္ပမ္ၚဵုထပ်တဲ ကု မိပုညလက္ခဏာ (Puññalakkhanā) တုဲ ကလိဂွံ ကောန်ဝုတ် ပိ တၠ ကေုာံ ကောန်တြုံ မွဲ တၠ ရ။

ကာလ ညး အာ ကူဗၞိက် ပ္ဍဲ ဍုၚ်ရာဇဂြိုဟ် (Rajagaha) တေံ ဂှ် ညး ဂွံ မိၚ် ကေတ် ပရူ ဒဒှ်ရ ကျာ်တြဲ က္တဵုဒှ် ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ လောက ဏအ် ရ။ ညး အာ ဆဵု ကျာ်တြဲ ပ္ဍဲ ဂြိုပ် သဳတဝန် (Sītavana) တုဲ ကာလ ဂွံ ကလၚ် ဓဝ် ကျာ်တြဲ အာစိုပ် ဍာ်ဒကေဝ် '''[[သောတာပန်]]''' (Sotāpanna - Stream-enterer) ရ&lt;ref name=&quot;piya&quot;&gt;{{cite web |author=Piya Tan |year=2003 |url=http://dharmafarer.org/wordpress/wp-content/uploads/2009/12/9.11-Anathapindika-S-s10.8-piya.pdf |title=Anāthapiṇḍika Sutta (S 10.8) |access-date=2023-11-05}}&lt;/ref&gt;။ ကြဴနူ ဂှ် ညး နိမန် ကျာ်တြဲ ညံၚ်ဂွံ က္ညကၠုၚ် ဍုၚ်သာဝတ္ထိ တုဲ ဆက် ဖန်ဇန် သွက်ဂွံ သိုၚ်ခၞံ ဘာ မွဲ သွက် ကျာ် ရ။

== မခၞံကၠောန် ဘာဇေတဝန် (Building of Jetavana Monastery) ==
ပရူ မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝၚ် အနာထပိဏ္ဍိက ဂှ် ဒှ် ပရူ မရာန် တိ သွက်ဂွံ သိုၚ်ခၞံ ဘာဇေတဝန် (Jetavana Monastery) ရ။ 

ကာလ ညး ဂၠာဲ ဌာန်ဒတန် မဗဗွဲ ကု ကျာ်တြဲ သွက်ဂွံ သ္ပဒတဴ ဂှ် ညး ဂွံ ညာတ် ကေတ် ကၠံဥဒျာန် (Park) သၟိၚ်မၚ်ဗၠာဲ ဇေတ (Prince Jeta) ရ။ ကာလ ညး အာ အာတ် ရာန် ကၠံဥဒျာန် ဂှ် သၟိၚ်မၚ်ဗၠာဲ ဇေတ ဟီု &quot;ယဝ်ရ မၞး ဖျေံ လှုဲထဝ် (Gold coins) ညံၚ်ဂွံ ဍိုက်ပေၚ် အလုံ တိ ဏအ် မ္ဂး အဲ သွံ ကဵု မၞး ရ&quot;။ သေဋ္ဌဳ အနာထပိဏ္ဍိက လေဝ် ဒုၚ်တဲ တုဲ ကဵု ကောန်ကမၠောန် တံ ကေတ် နၚ် လှုဲထဝ် နူ တိုက်ဗဏ္ဍာ တုဲ ဖျေံ လဝ် လတူ တိ အလုံ ကၠံ ဥဒျာန် ဂှ် ရ&lt;ref name=&quot;nanamoli&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Nanamoli |year=1992 |title=The Life of the Buddha: According to the Pali Canon |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400636}}&lt;/ref&gt;။

သၟိၚ်မၚ်ဗၠာဲ ဇေတ ဂွံ ညာတ် ကေတ် သဒ္ဓါ သေဋ္ဌဳ မဇၞော် သာ် ဏအ် တုဲ သှ်ေ ဒၟံၚ် ဒၞာဲ တြၚ် ကေုာံ တၞံဆု လ္ၚဵု တံ ဂှ် ညး ကဵု ဒါန် ပါလုပ် ကီု ရ။ ဘာ ဏအ် ဂှ် ကဵု လဝ် ယၟု &quot;ဘာဇေတဝန် သေဋ္ဌဳ အနာထပိဏ္ဍိက&quot; (Anāthapiṇḍikassa ārāme Jetavane) ရ။ ကျာ်တြဲ သ္ပဒတဴ ပ္ဍဲ ဘာ ဏအ် လုကဴ ၁၉ ဝှ် တုဲ တွံ လဝ် သုတ် (Suttas) ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။

== မဟာဒါယကာ ဇၞော် (Chief Patronage) ==
ပ္ဍဲ လက္ထက် ကျာ်တြဲ ဏအ် အနာထပိဏ္ဍိကသေဋ္ဌဳ လပါ် မၞိဟ်တြုံ ကေုာံ [[ဝိသာခါ]] (Visakha) လပါ် မၞိဟ်ဗြဴ တံ ဂှ် ဒှ် မဟာဒါယကာ ဇၞော်အိုတ် သီု ၜါ တၠ ရ။ 

အနာထပိဏ္ဍိက ဂှ်-
* ညး ကဵု ဒါန် စၞစ ကု ခမဳ သၚ် ၅၀၀ ဇကု ရိုဟ်ဟ် တ္ၚဲ ပ္ဍဲ သ္ၚိ ညး ရ။
* ညး သ္ပ လဝ် ဒုၚ်သဇိုၚ် သွက် ပရေၚ်ပထယာဒိ မပ္တံကဵု သပိုၚ် သ္ၚာ၊ စၞစ၊ ဌာန်ဒတန် ကေုာံ ဂဥုဲ (Four Requisites - Catu-paccaya) သွက် ခမဳ သၚ် တံ ရ။
* ဟိုတ်နူ မကဵုဒါန် လောန်ကာဲ တုဲ လဆောဝ် လဆောဝ် ညး ဒး ဒုၚ် အခက်အခုဲ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် (Financial difficulties) ကီုလေဝ်၊ သဒ္ဓါ ညး လတူ သာသနာ ဟွံယအ် အာ မွဲလှ်ေ ရ။

== လအိတ် ဘဝ (Later Life and Death) ==
ကာလ အနာထပိဏ္ဍိက ယဲ ဇၞော် က္တဵုဒှ် မ္ဂး အရှန် သာရဳပုတ် (Sariputta) ကေုာံ အရှန် အာနန် (Ananda) တံ က္ညကၠုၚ် တွံ ဓဝ် သွက် ညး ရ။ ဓဝ် ဏအ် မၞုံ ယၟု '''အနာထပိဏ္ဍိကောဝါဒသုတ်''' (Anāthapiṇḍikovāda Sutta) မဒှ် ဓဝ် ဝိပဿနာ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် သဘာဝ အနတ္တ လတူ ခန္ဓ ၅ ရ&lt;ref name=&quot;mn143&quot;&gt;{{cite web |url=https://suttacentral.net/mn143/en/sujato |title=Anāthapiṇḍikovāda Sutta (MN 143) |publisher=SuttaCentral |access-date=2023-11-05}}&lt;/ref&gt;။

မိၚ် ဓဝ် တုဲ ညး ယာံ ဍာ်ရမတ် ဒတုံ ရ။ အရှန် သာရဳပုတ် သၟာန် &quot;ဒှ် ဝေဒနာ ယဲ ဂၠိုၚ် တိုန် ဟာ&quot;။ ညး သှ် &quot;ဟွံသေၚ် အဴ။ အဲ ဍိက် ပံၚ်ဖက် ကု ကျာ်တြဲ ကေုာံ သၚ် တံ လအ် ဗွဲမလောန် ကီုလေဝ် ဓဝ် မဇြိုဟ်နက် သာ် ဏအ် ဟွံကေၚ် မိၚ် မွဲလှ်ေ ဏီ ရ&quot;။ 

ကြဴနူ မစုတိ အာ တုဲ အနာထပိဏ္ဍိကသေဋ္ဌဳ ဂှ် က္တဵုဒှ် နဒဒှ် ဒေဝတဴ ပ္ဍဲ တုသိတာ ဘုံ (Tusita heaven) ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha)
* [[ဝိသာခါ]] (Visakha - Chief female patron)
* [[ဘာဇေတဝန်]] (Jetavana Monastery)
* [[သာဝတ္ထိ]] (Savatthi)
* [[သောတာပန်]] (Sotapanna)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = သာဝက ကျာ်တြဲ
| title = ဥပါသကာ ကေုာံ သာဝက ကျာ်တြဲ ဂေါတမ (Disciples of Gautama Buddha)
| list1 = [[သာရဳပုတ်]] • [[မောဂ္ဂလာန်]] • [[အာနန်]] • [[အနာထပိဏ္ဍိကသေဋ္ဌဳ]] • [[ဝိသာခါ]] • [[ဗိမ္ဗိသာရ]] • [[အဇာတသတြု]]
}}

{{DEFAULTSORT:အနာထပိဏ္ဍိက}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ဝၚ်ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:သာဝက ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]]
[[Category:ပူဂိုလ် အိန္ဒိယ ခေတ်တြေံ]]</text>
      <sha1>h26o2sm2tob80u2bqzvrjru4jg1olzx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂျဝ် ဗါၚ်ဒေန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13180</id>
    <revision>
      <id>59785</id>
      <timestamp>2026-11-05T15:41:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox officeholder | name                = ဂျဝ် ဗါၚ်ဒေန် | original_name       = Joe Biden | image               = Joe Biden presidential portrait.jpg | caption             = သမ္မတ ဂျဝ် ဗါၚ်ဒေန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၁ | office              = ၄၆ တၠ သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် | term_start...&quot;</comment>
      <origin>59785</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48915" sha1="ptr5kgp7qnnhi690v1297fqwhhtq7lh" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name                = ဂျဝ် ဗါၚ်ဒေန်
| original_name       = Joe Biden
| image               = Joe Biden presidential portrait.jpg
| caption             = သမ္မတ ဂျဝ် ဗါၚ်ဒေန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၁
| office              = ၄၆ တၠ သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်
| term_start          = ၂၀ ဇာန္နဝါရဳ ၂၀၂၁
| term_end            = 
| vicepresident       = ကမာလာ ဟာရေတ်
| predecessor         = ဒဝ်နယ် တရာမ်
| successor           = 
| office1             = ၄၇ တၠ ဒုတိယ သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်
| president1          = ဗါရာတ် အဝ်ဗါမာ
| term_start1         = ၂၀ ဇာန္နဝါရဳ ၂၀၀၉
| term_end1           = ၂၀ ဇာန္နဝါရဳ ၂၀၁၇
| predecessor1        = ဒေတ် ឆေန်နဳ
| successor1          = မိုက် ပေန်
| office2             = အမာတ်ကၠတ်ထဝ် နူ တွဵုရး ဒဳလာဝဴ
| term_start2         = ၃ ဇာန္နဝါရဳ ၁၉၇၃
| term_end2           = ၁၅ ဇာန္နဝါရဳ ၂၀၁၉
| birth_name          = Joseph Robinette Biden Jr.
| birth_date          = {{Birth date and age|1942|11|20}}
| birth_place         = သကရာန်တောန်၊ ပေန်သေဝ်ဗာနဳယျာ၊ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်
| party               = ဗော် ဒဳမဝ်ကရေတ်
| spouse              = နဳလဳယာ ဟာန်တာ (စှ်ေစိုတ် ၁၉၆၆၊ စုတိ ၁၉၇၂)&lt;br&gt;ဂျေဝ် ဗါၚ်ဒေန် (စှ်ေစိုတ် ၁၉၇၇)
| children            = ဗဵု ဗါၚ်ဒေန်&lt;br&gt;ဟာန်တာ ဗါၚ်ဒေန်&lt;br&gt;နေအဝ်မဳ ဗါၚ်ဒေန်&lt;br&gt;အာရှလဳ ဗါၚ်ဒေန်
| education           = တက္ကသိုလ် ဒဳလာဝဴ (BA)&lt;br&gt;တက္ကသိုလ် သဳရာကျူ (JD)
| signature           = Joe Biden signature.svg
}}

ဂျဝ် ဗါၚ်ဒေန် (Joe Biden)၊ ယၟုပေၚ် ဂျဝ်ဇြေပ် ရဝ်ဗဳနေတ် ဗါၚ်ဒေန် ဒုတိယ (Joseph Robinette Biden Jr.) ဒှ် တၠပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် အမေရိကာန် တုဲ ယိုက်ဂၠေၚ်ဒၟံၚ် တာလျိုၚ် သမ္မတ ၄၆ တၠ ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် (United States) စတမ်နူ သၞာံ ၂၀၂၁ ရ။ ညးဝွံ ဒှ် မၞိဟ်စၞး နူ ဗော် ဒဳမဝ်ကရေတ် (Democratic Party) တုဲ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဒှ် သမ္မတဏီ ညးယိုက်ဂၠေၚ်လဝ် တာလျိုၚ် ဒုတိယ သမ္မတ ၄၇ တၠ အောက် ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် သမ္မတ ဗါရာတ် အဝ်ဗါမာ (Barack Obama) နူ သၞာံ ၂၀၀၉ စဵုကဵု ၂၀၁၇ ရ။ တၠပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်ဝွံ ပါလုပ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ဍုၚ် ဗွဲမလံလ တုဲ ဒှ်လဝ် အမာတ်ကၠတ်ထဝ် စၞး တွဵုရး ဒဳလာဝဴ (Delaware) နူ သၞာံ ၁၉၇၃ စဵုကဵု သၞာံ ၂၀၁၉ ရ။&lt;ref&gt;Osita Nwanevu (2020). ''The Biden Era''. New Republic. p. 10.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ပရေၚ်ရုဲမာဲ သမ္မတ သၞာံ ၂၀၂၀ ညးပြိုၚ်ပကာန် ဇၞးကေတ် သမ္မတတြေံ ဒဝ်နယ် တရာမ် (Donald Trump) တုဲ အခိၚ်ညး ဒုၚ်ကေတ် သစ္စာ ဒှ် သမ္မတ ညးမၞုံ အာယုက် ၇၈ သၞာံတုဲ ဒှ် သမ္မတ အာယုက်ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် ရ။ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ညး ပ္တိတ်ဇြဟတ် လ္တူ ပရေၚ်လွဳလွတ် ယဲကပ် ကဝ်ဗေတ်-၁၉၊ ပရေၚ်သြန်ဘဏ္ဍာ၊ ပရေၚ်သိုၚ်ခၞံ အခြေခံအဆောက်အအုံ ကေုာံ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ဥတုရာသဳ အလုံဂၠးတိ ရ။ ပ္ဍဲ ပရေၚ်ဆက်ဆောံ ဍုၚ်သ္အာၚ် ညး ပ္တိတ်ဇြဟတ် ကလေၚ်ဒက်ပ္တန် မဟာမိတ်ဂမၠိုၚ် တုဲ ဖျေံသ္ဂုတ်ထာဝ် ဇၞော် နုက်တိတ် ဒပ်ပၞာန် နူ ရးနိဂီု အာဖဂါန်နေတ်သတာန် (Afghanistan) ရ။&lt;ref&gt;Smith, Jonathan (2021). ''Transition of Power''. Capitol Press. p. 45.&lt;/ref&gt;

လညာတ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ဗါၚ်ဒေန် ဒှ် လညာတ် အကြာ (centrist) ပ္ဍဲ ဗော် ဒဳမဝ်ကရေတ် ကီုလေဝ် နူကဵု ညးဒှ် သမ္မတ ညးထံက်ဂလာန် ဥပဒေ မၞုံကဵု ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲဇၞော်ဇၞော် ဗီုကဵု ဥပဒေ ဖအောန်ဖျေံ ၚုဟ်မး ကပေါတ် ကေုာံ ဥပဒေ ထံက်ပၚ် သြန်ဘဏ္ဍာ သွက် ညးဍုၚ်ကွာန် ရ။ လၟေၚ်ဘဝ ကေုာံ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ညး ဇၞော်မောဝ်ကၠုၚ် နကဵု လညာတ် ဆက်ဆောံ ၜါဗော် သီု ဗော် ရဳပပ်ဗလဳကာန် (Republican Party) ကေုာံ ဂစာန်ပ္ညဳပ္ညပ် ပ္ဍဲ ကၠတ်ထဝ် ရ။&lt;ref&gt;Jones, Sarah (2022). ''American Politics Today''. Washington Books. p. 112.&lt;/ref&gt;

== ဘဝအစ ကေုာံ ပရေၚ်ပညာ ==
ဂျဝ် ဗါၚ်ဒေန် သၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၂၀ နဝ်ဝေမ်ဗါ ၁၉၄၂ ပ္ဍဲ ရုၚ်ဂဥုဲ သူၚ်မေရဳ ပ္ဍဲ ဍုၚ် သကရာန်တောန်၊ ပေန်သေဝ်ဗာနဳယျာ။ ညးဒှ် ကောန်ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ သ္ၚိကၟိန် ကာတ်သလေတ် (Catholic) တုဲ မၞုံ ဒေံပိတၠ ရ။ မအံက်ညး ယၟု ဂျဝ်ဇြေပ် ရဝ်ဗဳနေတ် ဗါၚ်ဒေန် ဇၞော် (Joseph Robinette Biden Sr.) ကေုာံ မိအံက်ညး ယၟု ကာတ္သရဳန် ဂျေန် (Catherine Eugenia) ရ။ အခိၚ် ညးဍောတ်တ် မအံက်ညး ဒးဆောံလေၚ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် တုဲ သ္ၚိကၟိန်ညး ဒးပြံၚ်အာမံၚ် ဇရေၚ် ဍုၚ် ကလေးမောန် (Claymont) ပ္ဍဲ တွဵုရး ဒဳလာဝဴ ကာလ ညးမၞုံ အာယုက် စှ်သၞာံ ရ။ ပ္ဍဲ ဒၞာဲတၟိဝွံ မအံက်ညး ကလေၚ်ကၠောန် ကမၠောန် သွံရာန် ကာ (car) တုဲ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် သ္ၚိကၟိန် ခိုဟ်တိုန် ညိည ရ။&lt;ref&gt;Witcover, Jules (2010). ''Joe Biden: A Life of Trial and Redemption''. William Morrow. p. 34.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ အခိၚ် ကတ်လ္ၚတ် ပညာ ညးမံၚ် ဘာ အာက်မဳယျာ အကာဒမဳ (Archmere Academy) ပ္ဍဲ ကလေးမောန် တုဲ ညးပါလုပ် ဝေၚ် ဓဝ်ပိုတ် ဘောလုံး အမေရိကာန် (American football) ကေုာံ ဓဝ်ပိုတ် ဗေသ်ဗဝ် (baseball) ရ။ ညးမၞုံ ပြသၞာ ဟီုအရေဝ် ထဍိုတ် (stuttering) အခိၚ်ညးဍောတ်တ် တုဲ ညးဂစာန် လွဳလွတ် ဇကုညး နကဵု နဲကဲ ဗှ်လိက် ကဗျ မၞုံကဵု ရမ္သာၚ် ထတ်ထတ် ဂတ ဒ္ၚောဝ် ရ။ ပရေၚ်ခက်ခုဲ ဟီုအရေဝ် ထဍိုတ်ဝွံ ဒှ် အရာ မကဵု ဇြဟတ် ကေုာံ ပရေၚ်ဆဵုဂဗ ခိုဟ် သွက် လၟေၚ်ဘဝညး ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရ။&lt;ref&gt;Kauffman, Bill (2019). ''The Boy from Scranton''. History Press. p. 45.&lt;/ref&gt;

ကြဴနူ အံၚ်ဇၞး ဘာတန်သၠုၚ် ညးဆက် တိုန် တက္ကသိုလ် ဒဳလာဝဴ (University of Delaware) ပ္ဍဲ ဍုၚ် နျူဝါတ် (Newark) တုဲ ကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ ဘာသာ ဝင် ကေုာံ သိပ္ပံ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၅ ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ် တက္ကသိုလ် ညး စိုတ်လုပ်စား ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် သ္ပဟိုတ် နူ လညာတ် သမ္မတ ဂျောန် အေပ် ကနေဒဳ (John F. Kennedy) ရ။ ကြဴနူဂှ် ညးဆက် တိုန် ဘာသၞောဝ်ဥပဒေ ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် သဳရာကျူ (Syracuse University) တုဲ ကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ ဥပဒေ (Juris Doctor) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၈ ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၉ ညး စကၠောန် ကမၠောန် သၟာသၞောဝ် (lawyer) ပ္ဍဲ ဍုၚ် ဝေဝ်မေန်တောန် (Wilmington) ရ။&lt;ref&gt;Taylor, Paul (2020). ''Rise to Power''. Political Books. p. 22.&lt;/ref&gt;

== လွပ်အဝဵု ကေုာံ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၆ အခိၚ် ညးတိုန်ဒၟံၚ် ဘာသၞောဝ်ဥပဒေ ဂျဝ် ဗါၚ်ဒေန် ဒက် အိန်ထံၚ် ကဵု နဳလဳယာ ဟာန်တာ (Neilia Hunter) ညးမဒှ် ကွးဘာ နူ တက္ကသိုလ် သဳရာကျူ ကီုရ။ ညးတအ် ကလိဂွံ ကောန်ဇာတ် ပိတၠ မတွံဂး ဂျဝ်ဇြေပ် အာရ် &quot;ဗဵု&quot; ဗါၚ်ဒေန် (Joseph R. &quot;Beau&quot; Biden III)၊ ရဝ်ဗာတ် ဟာန်တာ ဗါၚ်ဒေန် (Robert Hunter Biden) ကေုာံ နေအဝ်မဳ ခရေတ်သတဳနာ ဗါၚ်ဒေန် (Naomi Christina Biden) ရ။ ပရေၚ်သ္ၚိကၟိန် ညးတအ် မၞုံကဵု တသိုက် ကေုာံ ပရေၚ်ရီုဗၚ် မဇၞော် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် စတမ် ဂျဝ် ဗါၚ်ဒေန် ရ။ နဳလဳယာ ဒှ် မၞိဟ် အဓိက သွက် ကမၠောန် ရုဲမာဲ အမာတ်ကၠတ်ထဝ် အလန် ပထမ ညး ရ။&lt;ref&gt;Harris, John (2008). ''The Survivor''. Random House. p. 88.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ဂိတု ဒဳဇြေမ်ဗာ ၁၉၇၂ ဂတ မွဲဂိတု ကိုပ်ကၠာ ဂျဝ် ဗါၚ်ဒေန် ဟွံဂွံ ဒုၚ်ကေတ် သစ္စာ အမာတ်ကၠတ်ထဝ် ကွဳစက် နဳလဳယာ ဒးဒုၚ် ဇီု ကဵု ကွဳစက် ဇၞော် မွဲ မယိုက် ကပေါတ် ပ္ဍဲ တွဵုရး ဒဳလာဝဴ တုဲ နဳလဳယာ ကေုာံ ကောန်ဝုတ်ဍောတ် နေအဝ်မဳ ဒးအိုတ်အာ လမျီု ပ္ဍဲ ဒၞာဲဂှ် ရ။ ကောန်တြုဟ် ၜါ ဗဵု ကေုာံ ဟာန်တာ လီုလာ် သရ ဗွဲမဇၞော် တုဲ ဒးမံၚ် ရုၚ်ဂဥုဲ ရ။ ဟိုတ်နူ ဓဝ်သောက ဇၞော်ဝွံ ဂျဝ် ဗါၚ်ဒေန် ချပ်လဝ် သွက်ဂွံ နုက်တိတ် နူ တာလျိုၚ် အမာတ်ကၠတ်ထဝ် ကီုလေဝ် ဂကောံသ္ကအ်ရဲ ကေုာံ ညးဍုၚ်ကွာန် ဆဝ်မ္ၚုဟ် တုဲ ညး ဒုၚ်ကေတ် သစ္စာ ပ္ဍဲ ရုၚ်ဂဥုဲ လ္ပာ် ခုၚ် ကောန်ညး ရ။ ပရေၚ်လၞီဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ အဓိက ပ္ဍဲ လၟေၚ်ဘဝ ဂျဝ် ဗါၚ်ဒေန် ရ။&lt;ref&gt;Biden, Joe (2007). ''Promises to Keep''. Random House. p. 42.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၅ ညး ဆဵုဂဗ ကဵု ဂျေဝ် ဂျေကံက် (Jill Jacobs) ညးမဒှ် အ္စာဘာ ပရေၚ်ပညာ မွဲတၠ တုဲ ညးတအ် ဒက် အိန်ထံၚ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၇ ရ။ ဂျေဝ် ဒှ် မၞိဟ် လွဳလွတ် ဇၞော်မောဝ် ကောန်တြုဟ် ၜါတၠ ညံၚ်ရဴ မိအရၚ် ကီုရ။ ညးတအ် ကလိဂွံ ကောန်ဝုတ် မွဲတၠ ယၟု အာရှလဳ ဗါၚ်ဒေန် (Ashley Biden) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၁ ရ။ သ္ၚိကၟိန် ညး ဒှ် အရာ မကဵု ဇြဟတ် သွက် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ညး လၟိုန် အခိၚ် ကာလ ရ။ ဗဵု ဗါၚ်ဒေန် ဒှ်ကၠုၚ် သၟာသၞောဝ် ကေုာံ ညးမအုပ်ဓုပ် သၞောဝ် ပ္ဍဲ တွဵုရး ဒဳလာဝဴ ကီုလေဝ် ညး စုတိ အာ နကဵု ယဲ ကေန်သာ (Cancer) က္ဍဟ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၅ မဒှ် ပရေၚ်လၞီ ဇၞော် မွဲဝါပၠန် သွက် ဂျဝ် ဗါၚ်ဒေန် ရ။&lt;ref&gt;Jacobs, Jill (2019). ''Where the Light Enters''. Flatiron Books. p. 76.&lt;/ref&gt;

== ဘဝအမာတ် ဒဳလာဝဴ ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၂ ဂျဝ် ဗါၚ်ဒေန် လုပ်ပြိုၚ်ပကာန် မာဲ အမာတ်ကၠတ်ထဝ် သွက် တွဵုရး ဒဳလာဝဴ ဒစဵုဒစး ကဵု အမာတ်တြေံ ကေလေပ် ရဝ်ဗေတ် (Caleb Boggs) နူ ဗော် ရဳပပ်ဗလဳကာန် ရ။ ၜိုန်ရ ညးမၞုံ သြန်ထံက်ပၚ် အောန် ကေုာံ အာယုက် ဍောတ် ကီုလေဝ် ညး ကၠောန် ကမၠောန် စန်ဒက် ညးဍုၚ်ကွာန် မွဲသ္ၚိ ပြီး မွဲသ္ၚိ တုဲ ဇၞးကေတ် မာဲ နကဵု လၟိဟ် ၅၀.၅ တၟအ်ကၠံ ရ။ ညး ဒှ် အမာတ်ကၠတ်ထဝ် အာယုက်ဍောတ်အိုတ် မရနုက်ကဵု တြဴ ပ္ဍဲ ဝင် ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် နကဵု အာယုက် ၃၀ သၞာံ ရ။ သွက်ဂွံ လွဳလွတ် ကောန်ညး မဒးလဝ် သရ ညး ဍိုက် က္ၜၚ်ပၟတ် (train) အေမ်တရက် (Amtrak) ရိုဟ်ဒဒှ် တ္ၚဲ နူ ဝေဝ်မေန်တောန် ဇရေၚ် ဝါသှေန်တာန် ဒဳသဳ (Washington, D.C.) ပွိုၚ် ၃၆ သၞာံ လၟေၚ် အမာတ်ကၠတ်ထဝ် ရ။&lt;ref&gt;Barone, Michael (1973). ''The Almanac of American Politics''. p. 192.&lt;/ref&gt;

အခိၚ် ကိုပ်ကၠာ လၟေၚ် ကၠတ်ထဝ် ညး ပ္တိတ်ဇြဟတ် လ္တူ ပရေၚ် ညးစကာ ကပေါတ် (consumer protection) ကေုာံ ပရေၚ် သဘာဝ ဝန်းကျင် ကီုရ။ ညး ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လ္တူ ပရေၚ် ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ပရေၚ် ဆက်ဆောံ ဍုၚ်သ္အာၚ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၄ မဂ္ဂဇြေန် Time ဇန် ရုဲစှ် ညး နဒဒှ် ပူဂိုလ် အနာဂတ် ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် သွက် ပရေၚ်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ရ။ လညာတ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ညး အခိၚ်ဂှ် ဒှ် လညာတ် မဒစဵုဒစး ပရေၚ် ကွဳစက် ဘာ (school busing) မစကာ သွက်ဂွံ ပံၚ်နှဴ ဂကူ သၟတ်တအ် ပ္ဍဲ ဘာပညာ မဒှ် ပရေၚ် ပဋိပက္ခ ဇၞော် ပ္ဍဲ ဒဳလာဝဴ ရ။&lt;ref&gt;CQ Press (1975). ''Congress and the Nation''. p. 450.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၇ ညး လုပ်ပြိုၚ်ပကာန် သွက် အလံၚ် သမ္မတ ဗော် ဒဳမဝ်ကရေတ် အလန် ပထမ ရ။ ညး ကလိဂွံ ပရေၚ်ထံက်ဂလာန် ဇၞော် နူ မၞိဟ်သၟတ် ကေုာံ သြန်ထံက်ပၚ် ဂၠိုၚ် ကီုလေဝ် ညး ဒးဒုၚ် စောဲဒုဟ် ဒဒှ်ရ ညး ကၠတ် ကေတ် ဂလာန် (plagiarism) နူ တၠပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ဗြိတိန် နေဝ် ကေန်နံက် (Neil Kinnock) ပ္ဍဲ သဘၚ်ဟီုတွဟ် မွဲ ရ။ ဟိုတ်နူ ပြသၞာ ဝွံ ညး ဒးနုက်တိတ် နူ ပရေၚ်ရုဲမာဲ သၞာံ ၁၉၈၈ ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ် တုပ်ပ် ဂှ် ညး ဒးဒုၚ် ယဲ ဆီက္ဍဟ် (brain aneurysm) ၜါ ဝါ တုဲ ဒးကၠောန် ကမၠောန် ခွဲစိတ် က္ဍဟ် မၞုံကဵု အန္တရာယ် ဇၞော် တုဲ ဒးဇူ ကမၠောန် ပွိုၚ် ထပှ် ဂိတု ရ။&lt;ref&gt;Cramer, Richard Ben (1992). ''What It Takes: The Way to the White House''. Random House. p. 340.&lt;/ref&gt;

== ကမၠောန်သၞောဝ်ဓဝ် ကေုာံ ဥပဒေ ==
ဂျဝ် ဗါၚ်ဒေန် ယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ် နဒဒှ် ဥက္ကဌ သမ္မတ ဂကောံ ကမ္မတဳ သၞောဝ်ဓဝ် ကၠတ်ထဝ် (Senate Judiciary Committee) နူ သၞာံ ၁၉၈၇ စဵုကဵု ၁၉၉၅ ရ။ ပ္ဍဲ တာလျိုၚ် ဝွံ ညး က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကောံဓရီု စၟဳစၟတ် ညးလွပ် တၠသၞောဝ် သွက် ရုၚ်ဗစာ ကဆံၚ်သၠုၚ်အိုတ် (Supreme Court) ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။ ကောံဓရီု စၟဳစၟတ် မဒယှ်အိုတ် ဂှ် ဒှ် ကောံဓရီု ရဝ်ဗာတ် ဗံက် (Robert Bork) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၇ မဒှ် မၞိဟ် ဒုၚ်ရုဲစှ် နူ သမ္မတ ရဝ်နယ် ရေဂါန် (Ronald Reagan) တုဲ ဗါၚ်ဒေန် ဒစဵုဒစး သ္ဂုတ်ထာဝ် ဝွံ အံၚ်ဇၞး ရ။&lt;ref&gt;Mayer, Jane (1994). ''Strange Justice''. Houghton Mifflin. p. 115.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၁ ညး က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကောံဓရီု စၟဳစၟတ် ကလာရေန် တဝ်မာတ် (Clarence Thomas) မဒှ် မၞိဟ် ဒုၚ်စောဲဒုဟ် ပရေၚ် လိၚ် နူ အာနဳတာ ဟေဝ် (Anita Hill) ရ။ လၟေၚ် ကောံဓရီု ဝွံ ဒးဒုၚ် ပါ်ပါဲ ဗွဲမဇၞော် ဟိုတ်နူ ဂကောံ ကမ္မတဳ သီုဖအိုတ် ဒှ် မၞိဟ်တြုဟ် တုဲ ဟွံကဵု အခေါၚ် သက်သဳ ဗြဴ တၞဟ်ဟ် မံက်ဂတ ရ။ ဗါၚ်ဒေန် ဒးဒုၚ် ပါ်ပါဲ နူ ဂကောံ အခေါၚ်အရာ မၞိဟ်ဗြဴ ကီုလေဝ် ညး ဗုတ်မာဲ ဒစဵုဒစး တဝ်မာတ် ကီုရ။ ဗွဲကြဴ ညး ထ္ၜး ပရေၚ် ဍောၚ်ၜိုတ် လ္တူ နဲကဲ စၟဳစၟတ် အာနဳတာ ဟေဝ် လ္တူ လၟေၚ် ကောံဓရီု ဝွံ ရ။&lt;ref&gt;Hill, Anita (1997). ''Speaking Truth to Power''. Doubleday. p. 201.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ပရေၚ် ခၞံ ဥပဒေ ဗါၚ်ဒေန် ဒှ် မၞိဟ် ချူ ဥပဒေ ထိၚ်ဒဝ် ပရေၚ် ရာဇဝတ် သၞာံ ၁၉၉၄ (Violent Crime Control and Law Enforcement Act of 1994) မဒှ် ဥပဒေ ဇၞော်အိုတ် မဆေၚ်ကဵု ပရေၚ် ရာဇဝတ် ပ္ဍဲ ဝင် ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် ရ။ ဥပဒေ ဝွံ ပါလုပ် သြန်ထံက်ပၚ် သွက် ဗၠာဲရက် မွဲကိုဋ် တၠ ကေုာံ ခၞံ သၞောဝ် ထံၚ် ထပ်မံၚ် တုဲ ဗွဲကြဴ ဒးဒုၚ် ပါ်ပါဲ ဟိုတ်နူ ဖန်ကဵု လၟိဟ် ကောန်ထံၚ် ဂၠိုၚ်တိုန် လ္တူ ဂကူ လမ္စံက် တအ် ရ။ ဆဂး အပ္ဍဲ ဥပဒေ ဝွံ ပါလုပ် ဥပဒေ ဒစဵုဒစး ပရေၚ် ပကီုပရာပ် လ္တူ မၞိဟ်ဗြဴ (Violence Against Women Act) မဒှ် အရာ ဗါၚ်ဒေန် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ကမၠောန် အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲ လၟေၚ်ဘဝ ညး ရ။&lt;ref&gt;Alexander, Michelle (2010). ''The New Jim Crow''. The New Press. p. 56.&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်ဆက်ဆောံဍုၚ်သ္အာၚ် ==
ဂျဝ် ဗါၚ်ဒေန် ယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ် ဒှ် ကောန်ဂကောံ ကမ္မတဳ ပရေၚ်ဆက်ဆောံ ဍုၚ်သ္အာၚ် ကၠတ်ထဝ် (Senate Foreign Relations Committee) အခိၚ် ဗွဲမလံ တုဲ ဒှ် ဥက္ကဌ ကမ္မတဳ ဝွံ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၁ တုဲ ၂၀၀၇ စဵုကဵု ၂၀၀၉ ရ။ လညာတ် ပရေၚ်ဍုၚ်သ္အာၚ် ညး မံက်ဂတ ပ္ဍဲ ဝင် အမေရိကာန် ဗွဲမဇၞော် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၁ ညး ဒစဵုဒစး ပၞာန် ပ္ဍဲ ပ္ၚံက်ၜဳ ပါသျှာ (Gulf War) ကီုလေဝ် ဗွဲကြဴ ညး ထံက်ဂလာန် သွက်ဂွံ စကာ ပရေၚ် ပၞာန် အမေရိကာန် ကေုာံ ဂကောံ နေတဝ် (NATO) သွက်ဂွံ ဗတိုက် ဍုၚ် သာဗဳယျာ (Serbia) ပ္ဍဲ ပၞာန် ဗဝ်သနဳယျာ ကေုာံ ကဝ်သဝ်ဗဝ် ရ။&lt;ref&gt;Daalder, Ivo (2000). ''Winning Ugly: NATO's War to Save Kosovo''. Brookings Institution. p. 89.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ဒစာံ ပ္ဍဲ ပၞာန် အဳရက် သၞာံ ၂၀၀၂ ညး ထံက်ဂလာန် ဥပဒေ ကဵု အခေါၚ် သမ္မတ ဂျံက် ဒပ်ဗလျူ ဘုယျ် (George W. Bush) စကာ ပရေၚ် ပၞာန် လ္တူ ဍုၚ် အဳရက် (Iraq) ရ။ ဆဂး ဗွဲကြဴ ညး ပါ်ပါဲ လၟေၚ် ကမၠောန် အုပ်ဓုပ် ပၞာန် သမ္မတ ဘုယျ် တုဲ ဒစဵုဒစး ပရေၚ် ထပ် စုတ် ဒပ်ပၞာန် (troop surge) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၇ ရ။ ဗါၚ်ဒေန် ပ္တိတ် လညာတ် သွက်ဂွံ ပါ် ဍုၚ် အဳရက် နဒဒှ် ဒေသ ပိ ကရေက် နကဵု လညာတ် ဖေက်ဒရေဝ် (federalism) သွက်ဂွံ ဝေၚ်ပါဲ ပၞာန် အပ္ဍဲဍုၚ် ကီုလေဝ် လညာတ် ဝွံ ဟွံဂွံ ဒုၚ်တဲ နူ အလဵုအသဳ အမေရိကာန် တအ် ရ။&lt;ref&gt;Gordon, Michael (2006). ''Cobra II''. Pantheon Books. p. 204.&lt;/ref&gt;

ညး ထံက်ဂလာန် လ္တူ ဂကောံ မဟာမိတ် အမေရိကာန် ဗွဲမဇၞော် တုဲ ပ္တိတ်ဇြဟတ် သွက်ဂွံ ထပ် ဇၞော် ပၠာဲ ဂကောံ နေတဝ် လပါ် ရးဥရောပ ဗမံက် ကြဴနူ ကၟိန်ဍုၚ် သဵုဗိယေတ် លီုလာ် ရ။ ညး ဆဵုဂဗ ကဵု က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ဍုၚ်သ္အာၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ဥပမာ သမ္မတ ရုရှ ဗလာဒဳမဳယာ ပူတေန် (Vladimir Putin) တုဲ ညး မၞုံကဵု ပရေၚ် ဆက်ဆောံ ပူဂိုလ် ခိုဟ် ကဵု က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ဍုၚ်သ္အာၚ် တအ် ရ။ ပရေၚ် ဆဵုဂဗ ဝွံ ဒှ် အရာ မကဵု ဇြဟတ် သွက် ညး ကာလ ရုဲစှ် သွက် ဒုတိယ သမ္မတ ရ။&lt;ref&gt;Haass, Richard (2009). ''War of Necessity, War of Choice''. Simon &amp; Schuster. p. 145.&lt;/ref&gt;

== ဒုတိယ သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၈ ဗါၚ်ဒေန် လုပ်ပြိုၚ်ပကာန် သွက် အလံၚ် သမ္မတ ဗော် ဒဳမဝ်ကရေတ် အလန် ဒုတိယ ကီုလေဝ် ညး နုက်တိတ် ကြဴနူ ကလိဂွံ မာဲ အောန် ပ္ဍဲ အိုင်အိုဝါ (Iowa) ရ။ ဆဂး ဗါရာတ် အဝ်ဗါမာ ရုဲစှ် ညး နဒဒှ် မၞိဟ် တွဲဖက် သွက် တာလျိုၚ် ဒုတိယ သမ္မတ ဟိုတ်နူ ပရေၚ် ဆဵုဂဗ ပရေၚ်ဍုၚ်သ္အာၚ် ညး ကေုာံ အစောံစောဲ ပ္ဍဲ ပရေၚ် ညးဍုၚ်ကွာန် ကောန်ကမၠောန် သာမည တအ် ရ။ ပ္ဍဲ ရုဲမာဲ သၞာံ ၂၀၀၈ ဂှ် ညးတအ် ဇၞးကေတ် ဂျောန် မက်ကိန် (John McCain) ကေုာံ သာရာ ပေလေန် (Sarah Palin) တုဲ ဗါၚ်ဒေန် ဒုၚ်ကေတ် သစ္စာ ဒုတိယ သမ္မတ ပ္ဍဲ ၂၀ ဇာန္နဝါရဳ ၂၀၀၉ ရ။&lt;ref&gt;Heilemann, John (2010). ''Game Change''. HarperCollins. p. 350.&lt;/ref&gt;

နဒဒှ် ဒုတိယ သမ္မတ ဗါၚ်ဒေန် ဂွံ တာလျိုၚ် ဇၞော် ပ္ဍဲ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် သြန်ဘဏ္ဍာ အခိၚ် ကျာတ်ဒြပ် ဇၞော် (Great Recession) ရ။ ညး အုပ်ဓုပ် လ္တူ လၟေၚ်ကမၠောန် ဥပဒေ ကလေၚ် လွဳလွတ် သြန်ဘဏ္ဍာ (American Recovery and Reinvestment Act of 2009) မၞုံ ၚုဟ်မး ၇၈၇ ဗဳလဳယာန် ဒဝ်လာ သွက်ဂွံ ခၞံ ကမၠောန် အခြေခံအဆောက်အအုံ ရ။ ညး ကေုာံ သမ္မတ အဝ်ဗါမာ မၞုံကဵု ပရေၚ် ဆက်ဆောံ ကြပ်ညောန် တုဲ ဗါၚ်ဒေန် ဒှ် မၞိဟ် ကဵု ကသပ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် သွက် အဝ်ဗါမာ လၟိုန် ရ။&lt;ref&gt;Grunwald, Michael (2012). ''The New New Deal''. Simon &amp; Schuster. p. 210.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ပရေၚ် ဍုၚ်သ္အာၚ် ဗါၚ်ဒေန် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကမၠောန် နုက်တိတ် ဒပ်ပၞာန် နူ ဍုၚ် အဳရက် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၁ ကေုာံ ကဵု သြဝါဒ လ္တူ ပရေၚ် ဂီုကၠီု ဍုၚ် ယူကရေိန် (Ukraine) ကြဴနူ ရုရှ သီကေတ် ခရိုင်းမီးယား (Crimea) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၄ ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၅ ဟိုတ်နူ ကောန်ညး ဗဵု ဗါၚ်ဒေန် စုတိ အာ ညး ဖျေံသ္ဂုတ်ထာဝ် သွက်ဂွံ ဟွံလုပ်ပြိုၚ် သမ္မတ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၆ ရ။ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ တိတ် နူ တာလျိုၚ် သမ္မတ အဝ်ဗါမာ ဇိုန်နှၚ် လာပ် တဆိပ်ကြာ သမ္မတ သွက် ဗၠးၜး (Presidential Medal of Freedom) နကဵု စၟတ်သမ္တီ ကဆံၚ် တၟေၚ် ဇရေၚ် ဗါၚ်ဒေန် ရ။&lt;ref&gt;Baker, Peter (2017). ''Obama: The Call of History''. New York Times. p. 290.&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်ရုဲမာဲ သမ္မတ ၂၀၂၀ ==
ပ္ဍဲ လိက် လလောၚ်တြး ပ္ဍဲ ဧပြဳ ၂၀၁၉ ဂျဝ် ဗါၚ်ဒေန် လလောၚ်တြး ဒဒှ်ရ ညး လုပ်ပြိုၚ်ပကာန် သွက် သမ္မတ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၀ ဟိုတ်နူ ပရေၚ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ရှာလောတ်သဗေဝ် (Charlottesville) မဆေၚ်ကဵု လညာတ် ဂကူ ဇၞော်အိုတ် တုဲ ညး ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ လမျီု ဍုၚ် အမေရိကာန် နွံ ပ္ဍဲ ပရေၚ် အန္တရာယ် ရ။ ညး ကၠောန် ကမၠောန် ရုဲမာဲ နကဵု လညာတ် ကလေၚ် ပံၚ်ကောံ ဍုၚ် ကေုာံ ကလေၚ် ဒက်ပ္တန် ပရေၚ် သာမည လ္တူ လညာတ် ဇၞော်မောဝ် (progressive) တအ် ရ။ ၜိုန်ရ စကၠောန် ရုဲမာဲ ဂွံ လၟိဟ် အောန် ကီုလေဝ် ညး ဇၞးကေတ် ပ္ဍဲ တွဵုရး သောက် ကာရဝ်လာၚ်နာ (South Carolina) တုဲ ကလိဂွံ အလံၚ် သမ္မတ ဗော် ဒဳမဝ်ကရေတ် ရ။&lt;ref&gt;Martin, Jonathan (2021). ''This Will Not Pass''. Simon &amp; Schuster. p. 45.&lt;/ref&gt;

ဗါၚ်ဒေန် ရုဲစှ် ကမာလာ ဟာရေတ် (Kamala Harris) အမာတ်ကၠတ်ထဝ် နူ ကာလဳဖဝ်နဳယျာ နဒဒှ် မၞိဟ် တွဲဖက် ညး မဒှ် မၞိဟ်ဗြဴ ပထမ ကေုာံ မၞိဟ် လမ္စံက် ကေုာံ အာရှ ပထမ ပ္ဍဲ ဝင် ရုဲမာဲ သမ္မတ ရ။ ပရေၚ် ရုဲမာဲ ဝွံ ဒးဒုၚ် ဇီုကဵု ယဲကပ် ကဝ်ဗေတ်-၁၉ တုဲ ဗါၚ်ဒေန် စကာ နဲကဲ စန်ဒက် နူ သ္ၚိ ကေုာံ အေန်တာနေတ် မဒှ် ပရေၚ် တၞဟ်ခြာ နူ ဒဝ်နယ် တရာမ် မကၠောန် သဘၚ် ဇၞော်ဇၞော် တအ် ရ။&lt;ref&gt;Dovere, Edward-Isaac (2021). ''Battle for the Soul''. Viking. p. 302.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ရုဲမာဲ ဂိတု နဝ်ဝေမ်ဗါ ၂၀၂၀ ဗါၚ်ဒေန် ဇၞးကေတ် ဒဝ်နယ် တရာမ် နကဵု မာဲ ညးဍုၚ် (popular vote) လၟိဟ် ၈၁ မဳလဳယာန် ပြၚ် မဒှ် လၟိဟ် ဂၠိုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ကေုာံ မာဲ ကိုယ်စားလှယ် (electoral votes) ၃၀၆ သွက် ၂၃၂ ရ။ ဒဝ်နယ် တရာမ် ဟွံဒုၚ်တဲ ပရေၚ် ကျမာဲ တုဲ စောဲဒုဟ် ရုၚ်ဗစာ ကီုလေဝ် ဟွံအံၚ်ဇၞး ရ။ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၆ ဇာန္နဝါရဳ ၂၀၂၁ ဂကောံ ထံက်ဂလာန် တရာမ် လုပ် တိုက်ခိုက် ရုၚ် ကၠတ်ထဝ် ကာပဳတဝ် (Capitol) ကီုလေဝ် ဗွဲကြဴ ကၠတ်ထဝ် စၟတ်သမ္တီ အံၚ်ဇၞး ဂျဝ် ဗါၚ်ဒေန် ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ပရေၚ် အံၚ်ဇၞး မာဲ သမ္မတ ၂၀၂၀
|-
! ညးပြိုၚ်ပကာန် !! ဗော် !! မာဲ ညးဍုၚ် !! တၟအ်ကၠံ !! မာဲ ကိုယ်စားလှယ်
|-
| ဂျဝ် ဗါၚ်ဒေန် || ဒဳမဝ်ကရေတ် || ၈၁,၂၈၃,၀၉၈ || ၅၁.၃% || ၃၀၆
|-
| ဒဝ်နယ် တရာမ် || ရဳပပ်ဗလဳကာန် || ၇၄,၂၂၂,၉၅၈ || ၄၆.၈% || ၂၃၂
|}

== အုပ်ဓုပ် သမ္မတ ဂျဝ် ဗါၚ်ဒေန် အပ္ဍဲဍုၚ် ==
ဂျဝ် ဗါၚ်ဒေန် ဒုၚ်ကေတ် သစ္စာ သမ္မတ ၄၆ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၂၀ ဇာန္နဝါရဳ ၂၀၂၁ ရ။ ပရေၚ် ကမၠောန် ပထမ ညး ဂှ် သွက်ဂွံ လွဳလွတ် ယဲကပ် ကဝ်ဗေတ်-၁၉ ကေုာံ ထံက်ပၚ် သြန်ဘဏ္ဍာ ရ။ ညး ဇရီု စၟတ်တဲ ဥပဒေ ကယ်ဆယ် အမေရိကာန် (American Rescue Plan Act of 2021) မၞုံ ၚုဟ်မး ၁.၉ ထရဳလဳယာန် ဒဝ်လာ မပါလုပ် ပရေၚ် ထံက်ပၚ် သြန် တိုက်ရိုက် ဇရေၚ် ညးဍုၚ်ကွာန်၊ ပရေၚ် ထံက်ပၚ် ဘာ ကေုာံ ပရေၚ် တက် ထပိုက် စဵုဒၞာ ကဝ်ဗေတ်-၁၉ ရ။&lt;ref&gt;Shear, Michael (2021). ''The First 100 Days''. Washington Post. p. 12.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ကမၠောန် သိုၚ်ခၞံ ညး ဇရီု စၟတ်တဲ ဥပဒေ အခြေခံအဆောက်အအုံ (Infrastructure Investment and Jobs Act) မၞုံ ၚုဟ်မး ၁.၂ ထရဳလဳယာန် သွက်ဂွံ သိုၚ် ဂၠံၚ်၊ တဒါ၊ ကေုာံ ပရေၚ် အေန်တာနေတ် မဒှ် ဥပဒေ ၜါဗော် သီုဖအိုတ် ဒုၚ်တဲ ရ။ ဗွဲကြဴ ညး ထံက်ဂလာန် ဥပဒေ ဖအောန်ဖျေံ တိုန်ၚုဟ်မး ကပေါတ် (Inflation Reduction Act of 2022) မဒှ် ဥပဒေ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပရေၚ် ပြံၚ်လှာဲ ဥတုရာသဳ ကေုာံ ဖျေံ ၚုဟ်မး ဂဥုဲ လွဳယဲ ရ။&lt;ref&gt;Krugman, Paul (2022). ''Bidenomics Explained''. NYT Books. p. 88.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ပရေၚ် သၞောဝ်ဓဝ် ညး ခါန်ကၞက် တၠသၞောဝ် ကေတာန်ဂျဳ ဗရံၚ် ဂျေက်သာန် (Ketanji Brown Jackson) ဇရေၚ် ရုၚ်ဗစာ ကဆံၚ်သၠုၚ်အိုတ် (Supreme Court) မဒှ် မၞိဟ်ဗြဴ လမ္စံက် ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ဍုၚ် ရ။ သြန်ဘဏ္ဍာ ဍုၚ် ပ္ဍဲ အခိၚ် ညး ခိုဟ်တိုန် နကဵု လၟိဟ် ကမၠောန် အလုပ် ကတဵုဒှ် ဂၠိုၚ် ကီုလေဝ် ညး ဒးဆဵုဂဗ ပြသၞာ ၚုဟ်မး ကပေါတ် တိုန် (inflation) ဗွဲမဇၞော် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၂ ကေုာံ ၂၀၂၃ မကဵု အန္တရာယ် လ္တူ စိုတ် ညးဍုၚ်ကွာန် ရ။&lt;ref&gt;Cassidy, John (2023). ''The Economy under Biden''. The New Yorker. p. 40.&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်ဍုၚ်သ္အာၚ် အုပ်ဓုပ် ဗါၚ်ဒေန် ==
ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ဍုၚ်သ္အာၚ် ဗါၚ်ဒေန် စကၠောန် နကဵု လၟေၚ် ကလေၚ် လုပ် ဂကောံ လိက်ကသုက် ဥတုရာသဳ ပါရဳ (Paris Agreement) ကေုာံ ဂကောံ ထတ်ယုက် ဂၠးတိ (WHO) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၁ ညး ဖျေံသ္ဂုတ်ထာဝ် သွက်ဂွံ နုက်တိတ် ဒပ်ပၞာန် အမေရိကာန် သီုဖအိုတ် နူ အာဖဂါန်နေတ်သတာန် မကဵု ဟိုတ် ဂကောံ တာလဳဗာန် (Taliban) ကလေၚ် သီကေတ် အဝဵု ဍုၚ် ဗွဲမပြဟ် တုဲ ပရေၚ် နုက်တိတ် ဝွံ ဒးဒုၚ် ပါ်ပါဲ ဗွဲမဇၞော် လ္တူ ပရေၚ် စဳစောတ် ကေုာံ ပရေၚ် ချိုတ် ကောန်ပၞာန် ၁၃ တၠ ရ။&lt;ref&gt;Woodward, Bob (2021). ''Peril''. Simon &amp; Schuster. p. 301.&lt;/ref&gt;

[[File:Vladimir Putin and Joe Biden in Geneva 03 (cropped).jpg|thumb|သမ္မတ ဗါၚ်ဒေန် ကေုာံ သမ္မတ ရုရှ ပူတေန် ပ္ဍဲ ဂျနဳဗာ၊ သၞာံ ၂၀၂၁]]

ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၂ အခိၚ် ရုရှ လုပ်တိုက် ဍုၚ် ယူကရေိန် ဗါၚ်ဒေန် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ဂကောံ နေတဝ် သွက်ဂွံ ဒစဵုဒစး ရုရှ နကဵု ပရေၚ် ထိၚ်ဒဝ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် (sanctions) ကေုာံ ထံက်ပၚ် သြန် ကေုာံ လွဟ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ဇရေၚ် ယူကရေိန် ရ။ ညး ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ပၞာန် ဝွံ ဒှ် ပရေၚ် ပြိုၚ်ပကာန် အကြာ လညာတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကေုာံ လညာတ် တၠအဝဵု ရ။ ညး ဟွံလွှတ် ဒပ်ပၞာန် အမေရိကာန် တိုက်ရိုက် သွက်ဂွံ ဝေၚ်ပါဲ ပၞာန် ဂၠးကဝ် တတိယ ရ။&lt;ref&gt;Sanger, David (2022). ''New Cold War''. NYT Press. p. 112.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှ ညး ပ္တိတ်ဇြဟတ် သွက်ဂွံ ဒစဵုဒစး ဍုၚ် ကြုက် နကဵု ဂကောံ မဟာမိတ် မတွံဂး ကွာတ် (Quad) ကေုာံ အံကေတ် (AUKUS) မဒှ် ပရေၚ် ထံက်ပၚ် က္ၜၚ်ဗၠိုပ်ဍာ် နျူကလဳယျာ သွက် ဍုၚ် သြသတြေလျာ (Australia) ရ။ အခိၚ် ပၞာန် အေတ်သရေလ ကေုာံ ဟာမာတ် (Israel-Hamas war) ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၃ ဗါၚ်ဒေန် ထံက်ဂလာန် အေတ်သရေလ ဗွဲမဇၞော် ကီုလေဝ် ညး ဂစာန် သွက်ဂွံ ဖအောန်ဖျေံ ပရေၚ် ချိုတ် ညးဍုၚ်ကွာန် ပ္ဍဲ ဂါဇာ (Gaza) တုဲ ပရေၚ် ဝွံ ဒးဒုၚ် ပါ်ပါဲ နူ ညးသၟတ် အမေရိကာန် ကေုာံ ဂကောံ အာရပ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။&lt;ref&gt;Haass, Richard (2023). ''Foreign Policy in the Biden Era''. CFR Books. p. 75.&lt;/ref&gt;

== လညာတ်ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ အာဲကၟာဲ ==
လညာတ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ဗါၚ်ဒေန် ပြံၚ်လှာဲ ကၠုၚ် အပ္ဍဲ လၟေၚ်ဘဝ ညး နူ လညာတ် သာမည လ္ပာ် လညာတ် ဇၞော်မောဝ် ရ။ ပ္ဍဲ ပရေၚ် သြန်ဘဏ္ဍာ ညး စၟတ်သမ္တီ လညာတ် &quot;ဗါၚ်ဒေန်နဝ်မေတ်&quot; (Bidenomics) မအဓိက လ္တူ ပရေၚ် ဇၞော်မောဝ် နူ ကဆံၚ် သၟဝ် တိုန် အလ္တူ (bottom-up) ကေုာံ ဒစဵုဒစး လညာတ် ဇၞော်မောဝ် နူ ကဆံၚ် သၠုၚ် စှ်ေ သၟဝ် (trickle-down) ရ။ ညး ထံက်ဂလာန် သမဂ္ဂ ကောန်ကမၠောန် (labor unions) ဗွဲမဇၞော် တုဲ ဒှ် သမ္မတ ပထမအိုတ် မပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေၚ် ကွာ်ထ္ၜးဆန္ဒ ကောန်ကမၠောန် ဥပမာ သမဂ္ဂ ကောန်ကမၠောန် ကွဳစက် (UAW) ရ။&lt;ref&gt;Greenhouse, Steven (2023). ''Labor and the President''. Labor Press. p. 20.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ပရေၚ် လူမှုရေး ညး ထံက်ဂလာန် အခေါၚ်အရာ သမ္ဘာတြုဟ် ကေုာံ တြုဟ်ဗြဴ တုပ် (LGBTQ rights) ကေုာံ ဥပဒေ ကာကွယ် အခေါၚ် ဖျေံ ကောန်ၚာ် (abortion rights) ကြဴနူ ရုၚ်ဗစာ ကဆံၚ်သၠုၚ်အိုတ် ပလီု ဥပဒေ Roe v. Wade ရ။ အာဲကၟာဲ အဓိက ညး ဂှ် ဒှ် ပရေၚ် ကလေၚ် ဒက်ပ္တန် စိုတ်ဓါတ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် အမေရိကာန် ကြဴနူ အခိၚ် ဒဝ်နယ် တရာမ် ကေုာံ ကမၠောန် ဥပဒေ ခိုဟ် သွက် သြန်ဘဏ္ဍာ ရ။ ဆဂး အာယုက် ဇၞော် ညး ဒှ် ပရေၚ် ဒးဒုၚ် သၟာန် ဗွဲမဂၠိုၚ် နူ ညးဍုၚ်ကွာန် ရ။&lt;ref&gt;Chait, Jonathan (2024). ''The Biden Legacy''. New York Magazine. p. 15.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ဧပြဳ ၂၀၂၃ ဗါၚ်ဒေန် လလောၚ်တြး ဒဒှ်ရ ညး သွက်ဂွံ လုပ်ပြိုၚ်ပကာန် သမ္မတ သၞာံ ၂၀၂၄ ပၠန် ရ။ ဆဂး ကြဴနူ ကောံဓရီု စောဒက တက်ကျာ (debate) ကဵု တရာမ် ပ္ဍဲ ဂိတု ဂျောန် ၂၀၂၄ ညး မၞုံကဵု အခက်အခုဲ ဗွဲမဇၞော် သွက်ဂွံ ဟီုအရေဝ် ကၠးကၠး တုဲ ဒးဒုၚ် ဓရိုဟ် နူ ဂကောံ ဗော် ဒဳမဝ်ကရေတ် တအ် သွက်ဂွံ နုက်တိတ် ရ။ ပ္ဍဲ ၂၁ ဇူလာၚ် ၂၀၂၄ ဗါၚ်ဒေန် လလောၚ်တြး နုက်တိတ် နူ ပရေၚ် ရုဲမာဲ ကေုာံ ထံက်ဂလာန် ဒုတိယ သမ္မတ ကမာလာ ဟာရေတ် နဒဒှ် မၞိဟ်စၞး အလံၚ် သမ္မတ ရ။ ညး ဒှ် သမ္မတ မဟွံလုပ် ပြိုၚ်ပကာန် အလန် ဒုတိယ ပထမအိုတ် စတမ် နူ လေန်ဒေါန် ဗဳ ဂျောန်သောန် (Lyndon B. Johnson) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၈ ရ။&lt;ref&gt;Thrush, Glenn (2024). ''The Final Days of the Campaign''. New York Times. p. 1.&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book |last=Witcover |first=Jules |year=2010 |title=Joe Biden: A Life of Trial and Redemption |publisher=William Morrow |isbn=978-0061791987}}
* {{cite book |last=Biden |first=Joe |year=2007 |title=Promises to Keep: On Life and Politics |publisher=Random House |isbn=978-1400065363}}
* {{cite book |last=Biden |first=Joe |year=2017 |title=Promise Me, Dad: A Year of Hope, Hardship, and Purpose |publisher=Flatiron Books |isbn=978-1250171672}}
* {{cite book |last=Evan |first=Osnos |year=2020 |title=Joe Biden: The Life, the Run, and What Matters Now |publisher=Scribner |isbn=978-1982174026}}
* {{cite web |last=White House |first=The |year=2021 |title=President Joe Biden |url=https://www.whitehouse.gov/administration/president-biden/ |publisher=The White House}}

{{Navbox
| name      = ဂျဝ် ဗါၚ်ဒေန်
| title     = ဂျဝ် ဗါၚ်ဒေန်
| listclass = hlist
| state     = collapsed
| group1    = ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်
| list1     =
* [[သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်]]
* [[ဒုတိယ သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်]]
* [[အမာတ်ကၠတ်ထဝ်]]
| group2    = သ္ၚိကၟိန်
| list2     =
* [[ဂျေဝ် ဗါၚ်ဒေန်]]
* [[ဗဵု ဗါၚ်ဒေန်]]
* [[ဟာန်တာ ဗါၚ်ဒေန်]]
| group3    = ပရေၚ်ရုဲမာဲ
| list3     =
* [[ပရေၚ်ရုဲမာဲ သမ္မတ ၂၀၀၈]]
* [[ပရေၚ်ရုဲမာဲ သမ္မတ ၂၀၂၀]]
}}

{{DEFAULTSORT:Biden, Joe}}
[[Category:ဂျဝ် ဗါၚ်ဒေန်]]
[[Category:သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်]]
[[Category:ဒုတိယ သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်]]
[[Category:အမာတ်ကၠတ်ထဝ် ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်]]
[[Category:ပူဂိုလ် နူ တွဵုရး ဒဳလာဝဴ]]
[[Category:ညးမကလိဂွံ လာပ် စၟတ်သမ္တီ ကဆံၚ် တၟေၚ်]]
[[Category:ညးမသၠးဂၠံဂဝ် သၞာံ ၁၉၄၂]]</text>
      <sha1>ptr5kgp7qnnhi690v1297fqwhhtq7lh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဗဳ ကလေန်တောန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13181</id>
    <revision>
      <id>59786</id>
      <timestamp>2026-11-05T15:46:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox officeholder | name = ဗဳ ကလေန်တောန် | native_name = Bill Clinton | image = President Bill Clinton.jpg | caption = ကလေန်တောန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၃ | office = သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် မရနုက်ကဵု ၄၂ | vicepresident = အာလ် ဂေါဝ် (Al Gore) | term_start = ၂၀ ဇာ...&quot;</comment>
      <origin>59786</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42237" sha1="l3b12pu4bfxxwca1mjcvkup39spjhni" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name = ဗဳ ကလေန်တောန်
| native_name = Bill Clinton
| image = President Bill Clinton.jpg
| caption = ကလေန်တောန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၃
| office = သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် မရနုက်ကဵု ၄၂
| vicepresident = အာလ် ဂေါဝ် (Al Gore)
| term_start = ၂၀ ဇာန်နဝါရဳ ၁၉၉၃
| term_end = ၂၀ ဇာန်နဝါရဳ ၂၀၀၁
| predecessor = ဂျောတ် အုချ်. ဒါဗလျူ. ဘုသ် (George H. W. Bush)
| successor = ဂျောတ် ဒါဗလျူ. ဘုသ် (George W. Bush)
| office1 = ဝန်ဇၞော် တွဵုရး အာကာန်သာ မရနုက်ကဵု ၄၀ ကေုာံ ၄၂
| lieutenant1 = ဝင်သတောန် ဘရိုၚ်ယေန် (Winston Bryant)&lt;br&gt;ဂျေမ် ထာကာ (Jim Guy Tucker)
| term_start1 = ၁၁ ဇာန်နဝါရဳ ၁၉၈၃
| term_end1 = ၁၂ ဒီဇြေမ်ဗါ ၁၉၉၂
| predecessor1 = ဖရန့် ဝှိုက် (Frank White)
| successor1 = ဂျေမ် ထာကာ
| term_start2 = ၉ ဇာန်နဝါရဳ ၁၉၇၉
| term_end2 = ၁၉ ဇာန်နဝါရဳ ၁၉၈၁
| predecessor2 = ဒေဗေတ် ပရာၚ်ယာ (David Pryor)
| successor2 = ဖရန့် ဝှိုက်
| birth_name = ဝဳလဳယာမ် ဂျေဖ်ဖာသာန် ဗလိုက်သ် မရနုက်ကဵု ပိ (William Jefferson Blythe III)
| birth_date = {{Birth date and age|1946|8|19}}
| birth_place = ဟုပ်၊ တွဵုရး အာကာန်သာ၊ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်
| death_date = 
| death_place = 
| political_party = ဗော် ဒဳမဝ်ကရေတ် (Democratic Party)
| spouse = {{Marriage|ဟဳလာရဳ ရောဒ်ဟာမ်|1975}}
| children = ឆေလ်သဳ (Chelsea)
| alma_mater = တက္ကသိုလ် ဂျံတ်တံၚ် (BS)&lt;br&gt;တက္ကသိုလ် အံက်သဖို့ (Oxford)&lt;br&gt;တက္ကသိုလ် ယေလ် (JD)
| signature = Bill Clinton signature.svg
}}

'''ဗဳ ကလေန်တောန်''' (Bill Clinton) (ယၟုပေၚ်ၚ် '''ဝဳလဳယာမ် ဂျေဖ်ဖာသာန် ကလေန်တောန်''' (William Jefferson Clinton)၊ ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲ ၁၉ အဝ်ဂေတ် သၞာံ ၁၉၄၆) ဒှ် သၟာပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ ညးမသၞောဝ်ဓဝ် ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် မယိုက်ဂၠေၚ်လဝ် တာလျိုၚ် သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် မရနုက်ကဵု ၄၂ နူသၞာံ ၁၉၉၃ စဵုကဵု သၞာံ ၂၀၀၁ ရ။ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံဒှ် သမ္မတ ညးယိုက်ဂၠေၚ်လဝ် တာလျိုၚ် ဝန်ဇၞော် တွဵုရး အာကာန်သာ (Arkansas) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၉ စဵုကဵု သၞာံ ၁၉၈၁၊ ကေုာံ မွဲအလန်ပၠန် နူသၞာံ ၁၉၈၃ စဵုကဵု သၞာံ ၁၉၉၂ ရ။ ပ္ဍဲဗော် ဒဳမဝ်ကရေတ် (Democratic Party) ညးပါလုပ် ပ္ဍဲဂကောံ &quot;ဒဳမဝ်ကရေတ် တၟိ&quot; (New Democrat) မဒှ် ဂကောံမဒ္ဂေတ်လ္ၚတ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် လဒေါဝ်-ပုၚ် (centrist) ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bill Clinton |url=https://www.whitehouse.gov/about-the-white-house/presidents/william-j-clinton/ |website=The White House |access-date=15 November 2026}}&lt;/ref&gt;

အဃော မယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ် သမ္မတ ကလေန်တောန် ခၞံဗဒှ် ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ် မပ္တံကဵု ပရေၚ်ဖ္အောန်ဖျေံ ပရေၚ်ဆောံလေၚ် သြန်ဘဏ္ဍာ (deficit reduction)၊ ကေုာံ လိက်ကသုက် ပရေၚ်ဗၞိက် ဗၠးၜး ဍုၚ်အမေရိက သၟဝ်ကျာ (NAFTA) တအ်ရ။ ပ္ဍဲအလန်ဒုတိယ ညးကလိဂွံ ပရေၚ်အံၚ်ဇၞး ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် မဇၞော်မောဝ်တိုန် ဗွဲမလောန် တုဲ သြန်ဘဏ္ဍာ ကၟိန်ဍုၚ် အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲပွိုၚ် ၃၀ သၞာံ ပြၚ်ၚ် ကလိဂွံ ပရေၚ်သြန်ပရဲ (surplus) ရ။ ပရေၚ်စောဲဒုဟ် သွက်ဂွံနုက်တိတ် (impeachment) ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၈ ဟိုတ်နူ ပရေၚ်ဆက်ဆောံ ကေုာံ မဝ်နဳကာ လဳဝေန်သကဳ (Monica Lewinsky) ကီုလေဝ် အလဵုအသဳ အေန်ပါယာ ညး ဆက်တန်တဴအာ စဵုကဵုအိုတ် အာယုက် တာလျိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Harris |first=John F. |title=The Survivor: Bill Clinton in the White House |year=2005 |publisher=Random House |isbn=978-0375508479}}&lt;/ref&gt;

== ပထမအဝဲ ကေုာံ ပရေၚ်ပညာ ==
ကလေန်တောန် ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲရုၚ်ဂဥုဲ ဂျူလဳယာ ချေတ်သတာ (Julia Chester Hospital) ပ္ဍဲဍုၚ် ဟုပ် (Hope)၊ တွဵုရး အာကာန်သာ နကဵုယၟု ဝဳလဳယာမ် ဂျေဖ်ဖာသာန် ဗလိုက်သ် မရနုက်ကဵု ပိ ရ။ မအံက်ညး ဝဳလဳယာမ် ဂျေဖ်ဖာသာန် ဗလိုက်သ် ဒုတိယ ဒးချိုတ်အာ နကဵု အမှုကွဳစက် ပ္ဍဲပွိုၚ် ပိဂိတု ကိုပ်ကၠာ ညးဟွံဂွံကတဵုဒှ်မၞိဟ်ရ။ မိအံက်ညး ဗာဂျဳနဳယျာ ဒေဝ် (Virginia Dell) တိုန်ဘာ သွက်ဂွံဒှ် သူနာပြု ပ္ဍဲဍုၚ် နျူအဝ်လဳယာန် (New Orleans) တုဲ ကလေန်တောန် ဒးမံၚ် ကေုာံ မိနော် မနော် ပ္ဍဲဍုၚ် ဟုပ် ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၀ မိအံက်ညး ထပ်ဒက်အိန်ထံၚ် ကေုာံ ရဝ်ဂျာ ကလေန်တောန် (Roger Clinton) မဒှ် ညးမသွံရာန် ကွဳစက် တုဲ ဂကောံသ္ၚိကၟိန်ညး ပြံၚ်အာမံၚ် ပ္ဍဲဍုၚ် ဟံတ် သပရေၚ် (Hot Springs) ရ။ ကလေန်တောန် စကာ ယၟုတၞောဝ် &quot;ကလေန်တောန်&quot; ပ္ဍဲဘာ ကီုလေဝ် သၞာံ ညးကလိဂွံ အာယုက် ၁၅ သၞာံဟေၚ် ပြံၚ်လှာဲယၟု နကဵုသၞောဝ်ဓဝ် ဗွဲမဍိုက်ပေၚ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Biography of William J. Clinton |url=https://www.clintonlibrary.gov/education/biography-william-j-clinton |website=Clinton Presidential Library |access-date=15 November 2026}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲအခိၚ် မတိုန်ဘာ တန်သမၠုၚ် ပ္ဍဲ ဟံတ် သပရေၚ် ညးဒှ် ကွးဘာ မစိုန်သကီု ပ္ဍဲပရေၚ်ပညာ ကေုာံ ကွတ်ဂဳတ (တက် သာက်သဝ်ဖောန် (saxophone)) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၃ ကလေန်တောန် ကလိဂွံ အခေါၚ်တိုန်စိုပ် ကောံဓရီု ကောန်ၚာ်ဝုတ်ဗၠာဲ ဍုၚ် (Boys Nation) ပ္ဍဲ ဝါရှေန်တောန် ဒဳသဳ (Washington, D.C.) တုဲ ဂွံဆဵုဂဗ ကေုာံ သမ္မတ ဂျောန် အေဖ်. ကနေဒဳ (John F. Kennedy) ပ္ဍဲ သ္ၚိဗတာၚ် (White House) ရ။ ပရေၚ်ဆဵုဂဗဝွံ ကဵုဒြဟတ် ညး သွက်ဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် အနာဂတ် ဗွဲမလောန်ရ။ လိက်တၟံ ဒေါက်တာ မာတေန် လူသာ ကေၚ် (Martin Luther King Jr.) မဟီု &quot;အဲ နွံ သွပ်လ္ပအ်မွဲ&quot; (I Have a Dream) လေဝ် ညးကလၚ်လဝ် ပ္ဍဲအခိၚ်ဂှ်ကီုရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Clinton |first=Bill |title=My Life |year=2004 |publisher=Knopf |isbn=978-0375414572}}&lt;/ref&gt;

ကြဴနူ မအံၚ်ဇၞး ဘာတန်သမၠုၚ် ညးဆက်တိုန် တက္ကသိုလ် ဂျံတ်တံၚ် (Georgetown University) ပ္ဍဲ ဝါရှေန်တောန် ဒဳသဳ ကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ B.S. ပ္ဍဲ ပရေၚ်ဍုၚ်သၟာ် (Foreign Service) သၞာံ ၁၉၆၈ ရ။ နကဵု လာပ်ပညာ ရုဒ်သ် (Rhodes Scholarship) ညးဆက်အာ တိုန်ဘာ ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် အံက်သဖို့ (University of Oxford) ရးနိဂီု ဗြိတိန် ပွိုၚ် ၜါသၞာံ ကၠာဟွံဂွံ ပြံၚ်အာ တက္ကသိုလ် ယေလ် (Yale Law School) တုဲ ကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ ဥပဒေ (J.D.) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၃ ရ။ ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ယေလ် ညးဆဵုဂဗ ကေုာံ ဟဳလာရဳ ရောဒ်ဟာမ် (Hillary Rodham) မဒှ် သမ္ဘာညး အနာဂတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Maraniss |first=David |title=First in His Class: A Biography of Bill Clinton |year=1995 |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-0684818900}}&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်သၞောဝ်ဓဝ် ကေုာံ အလဵုအသဳ တွဵုရး ==
ကြဴနူ မတိတ်ဘာ နူ ယေလ် ကလေန်တောန် ပြံၚ်ကလေၚ်စိုပ် အာကာန်သာ တုဲ လုပ်ဗ္တောန် ဥပဒေ ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် အာကာန်သာ (University of Arkansas) ပ္ဍဲ ဍုၚ် ဖေယျေတ်ဗဳလ် (Fayetteville) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၄ ညးဒုၚ်ရုဲမာဲ သွက်ဂွံလုပ် ဂကောံပါလဳမာန် ကၟိန်ဍုၚ် (House of Representatives) ကီုလေဝ် ဒးကျအာ မာဲ သွက် ဂွန် ပဝ် သလာမ်ယျာ (John Paul Hammerschmidt) ဗွဲမအောန်ရ။ ဟဳလာရဳ ပြံၚ်ကၠုၚ် အာကာန်သာ တုဲ ညးတအ် ၜါ ထပ်တဲ ပ္ဍဲ ၁၁ အံက်တဝ်ဗါ သၞာံ ၁၉၇၅ ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၆ ကလေန်တောန် ဂွံဒုၚ်ရုဲစှ် နဒဒှ် နာဲသၞောဝ်ဓဝ် (Attorney General) တွဵုရး အာကာန်သာ မဒှ် တာလျိုၚ် အလဵုအသဳ ပထမအိုတ် သွက်ညးရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Dumas |first=Ernest |title=The Clintons of Arkansas: An Introduction to Those Who Know Them Best |year=1993 |publisher=University of Arkansas Press |isbn=978-1557283252}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲတာလျိုၚ် နာဲသၞောဝ်ဓဝ် ကလေန်တောန် လွဳအစောန် စဵုဒၞာ အခေါၚ်အရာ သၟာရာန်ကပေါတ် (consumers) တုဲ ဒစဵုဒစှ် ကမ္ပဏဳ ပရေၚ်ဒြဟတ်ပၟတ် မပ္တိုန် ၚုဟ်မး သီုဟွံမွဲကဵု ဟိုတ်ဖဵုရ။ ပရေၚ်ကမၠောန်ညး ပ္ဍဲတာလျိုၚ်ဝွံ ကဵုယၟုဒယှ်ေတဴ ပ္ဍဲတွဵုရးတုဲ ညး ဖျေံသ္ဂုတ်ထာဝ် သွက်ဂွံ ဒုၚ်ရုဲမာဲ ဝန်ဇၞော် တွဵုရး အာကာန်သာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၈ ရ။ သွက် မာဲအပ္ဍဲဗော် (primary) ညးဂွံအံၚ်ဇၞး တုဲ ဆက်ဇၞး လေန် လဝ်ဝေတ် (Lynn Lowe) ပ္ဍဲ ပရေၚ်ရုဲမာဲ အလုံတွဵုရး ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bill Clinton (1946–) |url=https://encyclopediaofarkansas.net/entries/bill-clinton-400/ |website=Encyclopedia of Arkansas |access-date=15 November 2026}}&lt;/ref&gt;

== ဝန်ဇၞော် တွဵုရး အာကာန်သာ ==
ပ္ဍဲအခိၚ် မစိုပ် တာလျိုၚ် ဝန်ဇၞော် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၉ ကလေန်တောန် ကလိဂွံ အာယုက် ၃၂ သၞာံ ဟေၚ် တုဲ ဒှ် ဝန်ဇၞော် ဍောတ်သွတ်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် ရ။ အလဵုအသဳ ညး ပ္ဍဲအလန် ပထမ ဏအ် စွံအာရီု လပါ် ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ ပရေၚ်ပလေဝ်ပလေတ် ဂၠံၚ်တရဴ ကီုလေဝ် ညးဒးဒုၚ် ဒစဵုဒစှ် ဟိုတ်နူ ပရေၚ်ပ္တိုန် အခေါန် ကွဳစက် (motor vehicle tax) ရ။ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ညး ဟွံမွဲကဵု ပရေၚ်အံၚ်ဇၞး ဗွဲမပေၚ်စိုတ် တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၀ ပရေၚ်ရုဲမာဲ ဂှ် ညးကျအာ သွက် ဖရန့် ဝှိုက် (Frank White) မဒှ် မၞိဟ် ဗော် ရဳပါပလဳကာန် (Republican) ရ။ ဣဏအ် ဒှ် ပရေၚ်ကျမာဲ ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ လက္ကရဴအိုတ် ပ္ဍဲ ဘဝ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ညး ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Osborne |first=John |title=White House Watch: The Ford Years |year=1977 |publisher=New Republic Books |isbn=978-0915220261}} &lt;!-- Related contemporary politics context --&gt;&lt;/ref&gt;

ကြဴနူ မကျမာဲ ကလေန်တောန် ကလေၚ်စမ်ၜတ် ပရေၚ်ယောၚ်ယာ ညး တုဲ ဒက်ပ္တန် ဂကောံမၞိဟ်တၟိ သွက်ဂွံ လုပ်ရုဲမာဲ ပၠန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၂ ရ။ ညး ဂွံအံၚ်ဇၞး တုဲ ကလေၚ်ဂွံ တာလျိုၚ် ဝန်ဇၞော် မွဲအလန် ပၠန် ရ။ နူသၞာံ ၁၉၈၃ စဵုကဵု သၞာံ ၁၉၉၂ ညး ယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ် ဝန်ဇၞော် ပွိုၚ် စှ်သၞာံ တုဲ ပရေၚ်ပညာ ဂှ် ညးစွံလဝ် ပ္ဍဲ ကဆံၚ် ပထမ လၟိုန်ရ။ ညး ကေုာံ ဟဳလာရဳ ကလေန်တောန် ပံၚ်ကောံ တုဲ ပလေဝ်ပလေတ် သၞောတ် ပရေၚ်ပညာ တွဵုရး ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ် မပ္တံကဵု တၚ်စမ်ၜတ် အစာဘာ (teacher testing) ကေုာံ တၚ်သၞောဝ် ပံၚ်ကောံ ဂကောံဘာဂမၠိုၚ် (school standards) ရ။ ပရေၚ်အံၚ်ဇၞး ဝွံ ကဵုလဝ် ယၟု ညး ပ္ဍဲ ကဆံၚ် ကၟိန်ဍုၚ် နဒဒှ် ဝန်ဇၞော် မနွံကဵု စိုတ်ဓာတ် ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Governors of Arkansas: William Jefferson Clinton |url=https://sos.arkansas.gov/education/arkansas-history/governors/william-jefferson-clinton |website=Arkansas Secretary of State |access-date=15 November 2026}}&lt;/ref&gt;

[[File:Bill Clinton at desk.jpg|thumb|ဝန်ဇၞော် တွဵုရး အာကာန်သာ ကလေန်တောန် ပ္ဍဲ ရုၚ် ညး]]

== ပရေၚ်ရုဲမာဲ သမ္မတ သၞာံ ၁၉၉၂ ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၁ ကလေန်တောန် လလောၚ်တြး သွက်ဂွံ လုပ်ဒုၚ်ရုဲမာဲ သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် နူကဵု ဗော် ဒဳမဝ်ကရေတ် ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ်ဂှ် သမ္မတ ဂျောတ် အုချ်. ဒါဗလျူ. ဘုသ် (George H. W. Bush) နွံကဵု ပရေၚ်ထံက်ဂလာန် ဗွဲမသၠုၚ် ဟိုတ်နူ ပရေၚ်အံၚ်ဇၞး ပ္ဍဲ ပၞာန် ပင်လယ်ကွေ့ (Gulf War) ကီုလေဝ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဍုၚ် စကတဵုဒှ် ဍိုန်လျအာ (recession) ရ။ ကလေန်တောန် စွံအာရီု လပါ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဍုၚ် တုဲ သ္ပစၞးကဵု မၞိဟ် လဒေါဝ်-ပုၚ် (New Democrat) သွက်ဂွံ သီကေတ် စိုတ် မၞိဟ်စုတ်မာဲ ဂမၠိုၚ်ရ။ ပရေၚ်ဟီုတွဟ် ညး &quot;ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်၊ ယွံ မၞိဟ်သမၠီု&quot; (It's the economy, stupid) ဂှ် ဒှ် ဒြဟတ် ဗွဲမဇၞော် သွက် ဂကောံ ကလေန်တောန် ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Goldman |first=Peter |title=Quest for the Presidency 1992 |year=1994 |publisher=Texas A&amp;M University Press |isbn=978-0890966442}}&lt;/ref&gt;

မာဲအပ္ဍဲဗော် ဒဳမဝ်ကရေတ် (Democratic primaries) ညး ဂွံအံၚ်ဇၞး ဗွဲမလောဲသွာ ဟွံသေၚ်ရ။ ပရေၚ်ဒုဟ် မပ္တံကဵု ပရေၚ်ဆက်ဆောံ ကေုာံ ဂျေန်နဳဖာ ဖလာဝါ (Gennifer Flowers) ကေုာံ ပရေၚ်ပဲါ ပၞာန် ဝဳယေတ်နာမ် (Vietnam draft dodging) တအ် ပံက်ထ္ၜးကၠုၚ် ကီုလေဝ် ညး ကလေၚ်တန်တဴမာန် တုဲ ကလိဂွံ ယၟု &quot;ကောန်ၚာ် ကလေၚ်ကၠုၚ်&quot; (Comeback Kid) ရ။ ညး ရုဲစှ် အာလ် ဂေါဝ် (Al Gore) နဒဒှ် ဒုတိယ သမ္မတ တုဲ ညးတအ် ၜါ ဒှ် ဂကောံ မၞိဟ်သၟတ် မၞုံကဵု ဒြဟတ်တၟိ ရ။ ပ္ဍဲ ပရေၚ်ရုဲမာဲ နဝ်ဝေမ်ဗါ ၁၉၉၂ ညး ဇၞး ဘုသ် ကေုာံ ရတ် ပေရဝ် (Ross Perot) မဒှ် မၞိဟ် ဗော် တတိယ၊ တုဲ ကလိဂွံ မာဲ ၄၃ က္ဍိုပ်ကၠံ ကေုာံ မာဲ ကံၚ်သဳ ရုဲမာဲ (Electoral College) ၃၇၀ ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=1992 Presidential Election Results |url=https://www.archives.gov/electoral-college/1992 |website=National Archives |access-date=15 November 2026}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ပရေၚ်အံၚ်ဇၞး ကံၚ်သဳ ရုဲမာဲ (Electoral College) သၞာံ ၁၉၉၂
|-
! ညးဒုၚ်ရုဲမာဲ
! ဗော်
! မာဲ မၞိဟ် (Popular Vote)
! မာဲ ကံၚ်သဳ (Electoral Vote)
|-
| ဗဳ ကလေန်တောန်
| ဒဳမဝ်ကရေတ်
| ၄၄,၉၀၉,၈၀၆ (၄၃.၀%)
| ၃၇၀
|-
| ဂျောတ် အုချ်. ဒါဗလျူ. ဘုသ်
| ရဳပါပလဳကာန်
| ၃၉,၁၀၄,၅၅၀ (၃၇.၄%)
| ၁၆၈
|-
| ရတ် ပေရဝ်
| သၠးပွး (Independent)
| ၁၉,၇၄၃,၈၂၁ (၁၈.၉%)
| ၀
|}

== အလဵုအသဳ ကလေန်တောန် အလန်ပထမ ==
ကလေန်တောန် ယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ် သမ္မတ ပ္ဍဲ ၂၀ ဇာန်နဝါရဳ သၞာံ ၁၉၉၃ ရ။ ပရေၚ်ကမၠောန် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ညးဂှ် လိက်ကသုက် ပရေၚ်ဖ္အောန်ဖျေံ သြန်ဘဏ္ဍာ (Omnibus Budget Reconciliation Act of 1993) မဒှ် လိက်ကသုက် မပ္တိုန် အခေါန် သွက် မၞိဟ်သိုက် ကေုာံ ဖ္အောန်ဖျေံ ပရေၚ်စကာသြန် အလဵုအသဳ ရ။ လိက်ကသုက် ဏအ် အံၚ်ဇၞး ပ္ဍဲ ပါလဳမာန် နကဵု မာဲ ဒုတိယ သမ္မတ အာလ် ဂေါဝ် သွက်ဂွံ ပါ်မာဲ (tie-breaking vote) ရ။ တုဲပၠန် ညး ထ္ပက်စၟတ်တဲ လိက်ကသုက် ပရေၚ်ဗၞိက် ဗၠးၜး ဍုၚ်အမေရိက သၟဝ်ကျာ (NAFTA) မကဵု အခေါၚ် သွက်ဂွံ ကၠောန်ဗၞိက် သီုဟွံမွဲကဵု အခေါန် အကြာ အမေရိကာန်၊ ကနေဒါ ကေုာံ မက်သဳကဝ် ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Woodward |first=Bob |title=The Agenda: Inside the Clinton White House |year=1994 |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-0743414902}}&lt;/ref&gt;

ၜိုန်ရ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် စခိုဟ်တိုန် ကီုလေဝ် အလဵုအသဳ ကလေန်တောန် ဒးဆဵုဂဗ တၚ်ဝါတ်ဂါတ် လပါ် ပရေၚ်ထတ်ယုက် ရ။ ဟဳလာရဳ ကလေန်တောန် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ဂကောံ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ပရေၚ်ထတ်ယုက် (health care reform) ကီုလေဝ် ဟွံကလိဂွံ ပရေၚ်ထံက်ဂလာန် နူ ပါလဳမာန် တုဲ လိက်ကသုက်ဏအ် ဒးတိုၚ်စွံလဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၄ ရ။ ပရေၚ်ကျဏအ် ကဵု ဟိုတ် သွက် ဗော် ရဳပါပလဳကာန် ဂွံဇၞး ကလေၚ်ကေတ် အဝဵု ပ္ဍဲ ပါလဳမာန် ၜါဒၞာဲ (House and Senate) ပ္ဍဲ ပရေၚ်ရုဲမာဲ သၞာံ ၁၉၉၄ မကော်စ &quot;ပရေၚ်ပၠန်ဂတး ရဳပါပလဳကာန်&quot; (Republican Revolution) ရ။ ညး လေဝ် ကတဵုဒှ် မၞိဟ် &quot;လဒေါဝ်&quot; ပၠန် တုဲ ထ္ပက်စၟတ်တဲ လိက်ကသုက် ပရေၚ်ပလေဝ်ပလေတ် စၞစ (Welfare Reform) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၆ ร။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Clinton's First Term |url=https://millercenter.org/president/clinton/domestic-affairs |website=Miller Center |access-date=15 November 2026}}&lt;/ref&gt;

== အလဵုအသဳ ကလေန်တောန် အလန်ဒုတိယ ==
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၆ ကလေန်တောန် ဇၞး ဗံဗ် ဒေါဝ် (Bob Dole) တုဲ ကလိဂွံ တာလျိုၚ် သမ္မတ မွဲအလန် ပၠန် ရ။ အလန်ဒုတိယ ဏအ် ဒှ် အခိၚ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် မဇၞော်မောဝ်တိုန် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ဝင် အမေရိကာန် မကော်စ ဒေါတ်ကောမ် (dot-com boom) ရ။ သၞာံ ၁၉၉၈ ညး လလောၚ်တြး ဒဒှ်ရ သြန်ဘဏ္ဍာ ကၟိန်ဍုၚ် ကလိဂွံ သြန်ပရဲ (budget surplus) ကိုပ်ကၠာအိုတ် နူ သၞာံ ၁၉၆၉ ရ။ ပရေၚ်ကမၠောန် မဆေၚ်ကဵု ကောန်ၚာ် (CHIP) မကဵု ပရေၚ်အာမခံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် သွက် ကောန်ၚာ် ဂကောံသ္ၚိကၟိန် မၞုံကဵု သြန်လုပ် အောန် တအ် ဂှ် လေဝ် ညး ထ္ပက်စၟတ်တဲလဝ် ပ္ဍဲအလန်ဏအ်ကီုရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Stiglitz |first=Joseph E. |title=The Roaring Nineties: A New History of the World's Most Prosperous Decade |year=2003 |publisher=W. W. Norton &amp; Company |isbn=978-0393058529}}&lt;/ref&gt;

ၜိုန်ရ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ခိုဟ် ကီုလေဝ် အလန်ဒုတိယ ဏအ် ဒးဒုၚ် ထိခိုက် ဟိုတ်နူ ပရေၚ်စောဲဒုဟ် သွက်ဂွံနုက်တိတ် (impeachment) ရ။ လိက်ကသုက် ပရေၚ်ဆက်ဆောံ ဗၞိက် ဍုၚ်ကြုက် (China-U.S. trade relations) သွက်ဂွံ လုပ် ဂကောံဗၞိက် ဂၠးတိ (WTO) လေဝ် ညး ဖျေံသ္ဂုတ်ထာဝ်လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၀ ရ။ ပ္ဍဲ လပါ် ပရေၚ်သဘာဝဝန်းကျင် ညး ထ္ပက်စၟတ်တဲ လိက်ကသုက် ကျဝ်တဝ် (Kyoto Protocol) ကီုလေဝ် ပါလဳမာန် ဟွံဒုၚ်တဲ သွက်ဂွံ အတည်ပြု ရ။ အိုတ်အာယုက် တာလျိုၚ် ပ္ဍဲ ဇာန်နဝါရဳ ၂၀၀၁ ကလေန်တောန် နွံကဵု ၆၈ က္ဍိုပ်ကၠံ မၞိဟ်ထံက်ဂလာန် မဒှ် ကဆံၚ် သၠုၚ်အိုတ် သွက် သမ္မတ မတိတ်နူ တာလျိုၚ် တအ် ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ ဏအ် ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=President Clinton's Economic Record |url=https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/infocus/achievement/chap1.html |website=National Archives |access-date=15 November 2026}}&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်စောဲဒုဟ် သွက်ဂွံနုက်တိတ် ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၈ ပရေၚ်အရှုပ်အယောၚ် (scandal) မဆေၚ်ကဵု ပရေၚ်ဆက်ဆောံ အကြာ ကလေန်တောန် ကေုာံ မဝ်နဳကာ လဳဝေန်သကဳ (Monica Lewinsky) မဒှ် ကောန်ကမၠောန် လ္ၚတ်ကမၠောန် (intern) ပ္ဍဲ သ္ၚိဗတာၚ် ဂှ် ပံက်ထ္ၜးကၠုၚ် ရ။ ကိုပ်ကၠာ ညး တးပါဲ ဒဒှ်ရ &quot;ဟွံမွဲကဵု ပရေၚ်ဆက်ဆောံ လိၚ် ကေုာံ ဗြဴဝွံ&quot; (I did not have sexual relations with that woman) ကီုလေဝ် ဗွဲကြဴ ညး ဒးဒုၚ်ဝန် ပ္ဍဲ ဂတ ညးမစၟဳစၟတ် ကေနက် သတာ (Kenneth Starr) ဒဒှ်ရ နွံကဵု ပရေၚ်ဆက်ဆောံ ဍာံပြ ရ။ ဟိုတ်နူ သက်သဳဏအ် ကေနက် သတာ ပ္တိုန် လိက်ဒုၚ်စဳရေၚ် (Starr Report) ဇရေၚ် ပါလဳမာန် သွက်ဂွံ စောဲဒုဟ် ကလေန်တောန် ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Posner |first=Richard A. |title=An Affair of State: The Investigation, Impeachment, and Trial of President Clinton |year=1999 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0674000803}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ၁၉ ဒီဇြေမ်ဗါ သၞာံ ၁၉၉၈ ပါလဳမာန် (House of Representatives) ဖျေံသ္ဂုတ်ထာဝ် သွက်ဂွံ စောဲဒုဟ် နုက်တိတ် နူတာလျိုၚ် (impeach) နကဵု ဒုဟ် ၜါသာ်: ပရေၚ်ဟီုမုသာ ပ္ဍဲရုၚ်သၞောဝ် (perjury) ကေုာံ ပရေၚ်ကၟာတ်လဒဵု သၞောဝ်ဓဝ် (obstruction of justice) ရ။ ကလေန်တောန် ဒှ် သမ္မတ ဒုတိယ ပ္ဍဲ ဝင် အမေရိကာန် မဒးဒုၚ် စောဲဒုဟ် နုက်တိတ် ရ။ ဆက်တုဲ ပ္ဍဲ ဇာန်နဝါရဳ ကေုာံ ဖေဖဝ်ဝါရဳ သၞာံ ၁၉၉၉ ပရေၚ်စၟဳစၟတ် အမှု ပ္ဍဲ ဂကောံသီးနိတ် (Senate) ကတဵုဒှ် တုဲ သွက်ဂွံ နုက်တိတ် ဂှ် ဒးကလိဂွံ မာဲ ၜါ-ပိ (two-thirds) ရ။ ဆဂး မာဲ ဟွံပေၚ် ၆၇ တုဲ ညး ကလိဂွံ ပရေၚ်ဗၠးဒုဟ် ကေုာံ ဆက်တန်တဴ ပ္ဍဲ တာလျိုၚ် စဵုကဵု အိုတ်အာယုက် ရ။ ပရေၚ်စောဲဒုဟ် ဏအ် ကဵု ဟိုတ် သွက် ညးဍုၚ်ကွာန် ပါ်ဒကး လပါ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ဗွဲမလောန် ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Impeachment of Bill Clinton |url=https://www.senate.gov/about/powers-procedures/impeachment/impeachment-clinton.htm |website=United States Senate |access-date=15 November 2026}}&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်ဍုၚ်သၟာ် ကေုာံ ပရေၚ်စဵုဒၞာ ==
ပ္ဍဲ လပါ် ပရေၚ်ဍုၚ်သၟာ် ကလေန်တောန် ဒးဆဵုဂဗ ကေုာံ ဂၠးတိ ကြဴနူ ပၞာန်လၜိုဟ် (post-Cold War era) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၃ အမေရိကာန် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်လွဳလွတ် ဍုၚ် သဝ်မာလဳယျာ (Somalia) ကီုလေဝ် ကြဴနူ ပၞာန် မဝ်ဂါဒဳရှူ (Battle of Mogadishu) ကောန်ပၞာန် အမေရိကာန် ၁၈ တၠ ဒးချိုတ်အာ တုဲ ညး နုက်ပၞာန် တိတ် ရ။ ဟိုတ်နူ ပရေၚ်ဏအ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၄ အဃော မကတဵုဒှ် ပရေၚ်ဂစိုတ်ပဠက်ဂကူ ပ္ဍဲ ရဝမ်ဒါ (Rwandan genocide) အမေရိကာန် ဟွံပါလုပ် ပရေၚ်စဵုဒၞာ တုဲ ဣဏအ် ဒှ် ပရေၚ်ယောၚ်ယာ အလဵုအသဳ ကလေန်တောန် မွဲ ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Power |first=Samantha |title=&quot;A Problem from Hell&quot;: America and the Age of Genocide |year=2002 |publisher=Basic Books |isbn=978-0465061501}}&lt;/ref&gt;

လပါ် ပရေၚ်အံၚ်ဇၞး ဂှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၅ ကလေန်တောန် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် သွက်ဂွံ ထ္ပက် လိက်ကသုက် ဒေတောန် (Dayton Agreement) မဖအိုတ်ကၠေံ ပၞာန် ပ္ဍဲ ဗေါတ်သနဳယျာ ကေုာံ ဟာဇဳဂဝ်ဗဳနာ (Bosnia and Herzegovina) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၉ ပၞာန် ကဝ်သဝ်ဗဝ် (Kosovo War) ကတဵုဒှ် တုဲ ကလေန်တောန် ဖ္အောဝ် ဒပ်ပၞာန် နာတဝ် (NATO) ကၠောန် ပရေၚ်ဗဗိုတ် ဗုံး သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဂကူ အာလ်ဗာနဳယျာ နူ ပရေၚ်ပဠက်ဂကူ သာဗဳယျာ ရ။ ပ္ဍဲ လဒေါဝ်-ဗမံက် (Middle East) ညး ထံက်ဂလာန် လိက်ကသုက် အဝ်သလဝ် (Oslo Accords) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၃ သွက် ဍုၚ် အေတ်သရေလ ကေုာံ ပါလေတ်သတာၚ် ကီုလေဝ် စဵုကဵု လက္ကရဴအိုတ် ပရေၚ်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဟွံအံၚ်ဇၞး ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Clinton's Foreign Policy |url=https://history.state.gov/departmenthistory/short-history/clinton |website=Office of the Historian, U.S. Department of State |access-date=15 November 2026}}&lt;/ref&gt;

== ဘဝ ကြဴနူ သမ္မတ ==
ကြဴနူ မတိတ် နူ သ္ၚိဗတာၚ် ပ္ဍဲ ဇာန်နဝါရဳ ၂၀၀၁ ကလေန်တောန် တန်တဴ ပ္ဍဲ ဍုၚ် ချာပါကွာ (Chappaqua)၊ တွဵုရး နျူယံက် တုဲ ဒက်ပ္တန် ဂကောံ သုတေသန ကလေန်တောန် (Clinton Foundation) သွက်ဂွံ ကၠောန် ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ၊ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ဥတု ကေုာံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်မောဝ် ရ။ ဂကောံ ညး ကၠောန်ဗဒှ် ပရေၚ်ထံက်ပၚ် ဇမၞော် သွက် ဂဥုဲ ယဲ HIV/AIDS ပ္ဍဲ တိုက် အာဖရိက ရ။ ညး ချူ လိက်အုပ် ဝင်ဘဝ ညး &quot;ဘဝ အဲ&quot; (My Life) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၄ မကလိဂွံ ပရေၚ်သွံရာန် ခိုဟ်အိုတ် မွဲအုပ် ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Clinton |first=Bill |title=Giving: How Each of Us Can Change the World |year=2007 |publisher=Knopf |isbn=978-0307266743}}&lt;/ref&gt;

ကလေန်တောန် ဆက်ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် သွက်ဂွံ ထံက်ဂလာန် ဟဳလာရဳ ကလေန်တောန် ပ္ဍဲ ပရေၚ်ရုဲမာဲ သမ္မတ သၞာံ ၂၀၀၈ ကေုာံ ၂၀၁၆ ကီုလေဝ် ညး ၜါ အလန် ကျအာ မာဲ သွက် အဝ်ဗာမာ (Barack Obama) ကေုာံ ထရန့် (Donald Trump) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၄ ကလေန်တောန် ဒးကၠောန် ပရေၚ်ခွဲစိတ် ကောန်တၟအ် (bypass surgery) တုဲ ဗွဲကြဴ ညး ပြံၚ်လှာဲ စၞစ နကဵု သၞောတ် ဟွံစ ဖျုန် (vegan diet) ရ။ ပ္ဍဲ လပါ် ပရေၚ်ရီုဗၚ် ဂၠးတိ ညး ကေုာံ ဂျောတ် အုချ်. ဒါဗလျူ. ဘုသ် ပံၚ်ကောံ တုဲ ပကောံ သြန် သွက် ညးဒးဒုၚ်ဘဲ သုနာမဳ သၞာံ ၂၀၀၄ ကေုာံ ဘဲ ယေန်သၟာၚ် ဟေတဳ သၞာံ ၂၀၁၀ ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Clinton Foundation |url=https://www.clintonfoundation.org/our-work/ |website=Clinton Foundation |access-date=15 November 2026}}&lt;/ref&gt;

== အာဲကၟာဲ ကေုာံ ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီ ==
ကလေန်တောန် နွံကဵု ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီ မနာနာသာ် ပ္ဍဲ ဝင် အမေရိကာန် ရ။ ညး ဂွံဒုၚ် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် သမ္မတ မပ္တိုန် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကၠောန်ဗဒှ် သြန်ပရဲ အလဵုအသဳ ရ။ လိက်တၟံ သုတေသန ဂမၠိုၚ် ပါ်ပါဲ ညး လပါ် ခိုဟ် သွက် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကီုလေဝ် လပါ် ပရေၚ်စောဲဒုဟ် (impeachment) ဂှ် ကဵုလဝ် ဒုဟ် သွက် ဝင် ညး ရ။ ကလေန်တောန် ဒှ် သမ္မတ မၞုံကဵု ပရေၚ်ဟီုတွဟ် ကေုာံ ပရေၚ်ဆက်ဆောံ ညးဍုၚ်ကွာန် မစိုန်သကီု အိုတ် မွဲတၠ ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Branch |first=Taylor |title=The Clinton Tapes: Wrestling History with the President |year=2009 |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-1416543336}}&lt;/ref&gt;

ဆဂး ပ္ဍဲ အခိၚ် လက္ကရဴ လိက်ကသုက် ညး မပ္တံကဵု ပရေၚ်ပလေဝ် သၞောဝ် ရာဇာဝတ် သၞာံ ၁၉၉၄ (1994 Crime Bill) ဂှ် ဒးဒုၚ် ဒစဵုဒစှ် ဟိုတ်နူ ကဵု ဟိုတ် သွက် ဂကူ လမ္စံက် တအ် ဒးစိုပ် ထံၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။ ပရေၚ်ပံက် အခေါၚ် သၞောတ် ဘဏ် (Gramm-Leach-Bliley Act) လေဝ် ဒးဒုၚ် စောဲဒုဟ် ဒဒှ်ရ ဒှ် ဟိုတ် သွက် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် စှ်ေ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၈ (2008 financial crisis) ရ။ ၜိုန်ရ နွံကဵု တၚ်ပါ်ပါဲ ကီုလေဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ မဂၠိုၚ် ကလေန်တောန် ဒှ် သမ္မတ မၞုံကဵု ပရေၚ်ထံက်ဂလာန် နူ ညးဍုၚ်ကွာန် ပ္ဍဲ ကဆံၚ် သၠုၚ် (top 15) လၟိုန် ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Presidential Historians Survey 2021 |url=https://www.c-span.org/presidentsurvey2021/ |website=C-SPAN |access-date=15 November 2026}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book |last=Clinton |first=Bill |title=My Life |year=2004 |publisher=Vintage Books |isbn=978-1400030033 |url=https://books.google.com/books?id=c_nL_K_58bMC}}
* {{cite book |last=Maraniss |first=David |title=First in His Class: A Biography of Bill Clinton |year=1995 |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-0684818900 |url=https://books.google.com/books?id=7h_K8H8kOtcC}}
* {{cite book |last=Harris |first=John F. |title=The Survivor: Bill Clinton in the White House |year=2005 |publisher=Random House |isbn=978-0375508479 |url=https://books.google.com/books?id=XmO9tAEACAAJ}}
* {{cite web |title=Bill Clinton |url=https://www.whitehouse.gov/about-the-white-house/presidents/william-j-clinton/ |website=The White House |access-date=15 November 2026}}
* {{cite journal |last=Klein |first=Joe |title=The Natural: The Misunderstood Presidency of Bill Clinton |journal=Foreign Affairs |year=2002 |volume=81 |issue=2 |pages=152-157 |doi=10.2307/20033096 |url=https://www.foreignaffairs.com/articles/united-states/2002-03-01/natural-misunderstood-presidency-bill-clinton}}

{{Navbox
| name = သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်
| title = [[သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်]]
| listclass = hlist
| list1 = 
* [[ဂျောတ် ဝါရှေန်တောန်|ဝါရှေန်တောန်]]
* [[ဂျောန် အာဒါမ်|အာဒါမ်]]
* [[တောမာတ် ဂျေဖ်ဖာသာန်|ဂျေဖ်ဖာသာန်]]
* ...
* [[ဂျောတ် အုချ်. ဒါဗလျူ. ဘုသ်|ဘုသ်]]
* [[ဗဳ ကလေန်တောန်|ကလေန်တောန်]]
* [[ဂျောတ် ဒါဗလျူ. ဘုသ်|ဒါဗလျူ. ဘုသ်]]
* [[ဗာရက် အဝ်ဗာမာ|အဝ်ဗာမာ]]
* [[ဒဝ်နယ် ထရန့်|ထရန့်]]
* [[ဂျဝ် ဗါၚ်ဒေန်|ဗါၚ်ဒေန်]]
}}

{{DEFAULTSORT:Clinton, Bill}}
[[Category:သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်]]
[[Category:ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၆]]
[[Category:ဝန်ဇၞော် တွဵုရး အာကာန်သာ]]
[[Category:မၞိဟ် ဗော် ဒဳမဝ်ကရေတ် (အမေရိကာန်)]]
[[Category:ညးမချူလိက် အမေရိကာန်]]
[[Category:ကွးဘာ တက္ကသိုလ် အံက်သဖို့]]
[[Category:ကွးဘာ တက္ကသိုလ် ယေလ်]]</text>
      <sha1>l3b12pu4bfxxwca1mjcvkup39spjhni</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂျံတ် ဝါယှေန်တာန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13182</id>
    <revision>
      <id>59787</id>
      <timestamp>2026-11-05T15:53:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox officeholder | name                = ဂျံတ် ဝါယှေန်တာန် | native_name         = George Washington | image               = Gilbert Stuart Williamstown Portrait of George Washington.jpg | caption             = ရုပ်ကသူ ဂျံတ် ဝါယှေန်တာန် မကသူလဝ် နကဵု ဂျဳလ်ဗာတ် သတူးဝပ် (Gilbert Stuart...&quot;</comment>
      <origin>59787</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32336" sha1="e7aivdxd88t29uv5a59jf65uz5w08z4" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name                = ဂျံတ် ဝါယှေန်တာန်
| native_name         = George Washington
| image               = Gilbert Stuart Williamstown Portrait of George Washington.jpg
| caption             = ရုပ်ကသူ ဂျံတ် ဝါယှေန်တာန် မကသူလဝ် နကဵု ဂျဳလ်ဗာတ် သတူးဝပ် (Gilbert Stuart) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၉၆
| office              = သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် ၁
| term_start          = ၃၀ ဨပြဳ ၁၇၈၉
| term_end            = ၄ မာတ် ၁၇၉၇
| vicepresident       = ဂျောန် အာဒါမ် (John Adams)
| succeeding          = ဂျောန် အာဒါမ်
| birth_date          = ၂၂ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၇၃၂
| birth_place         = ဝေတ်မဝ်လာန် (Westmoreland)၊ ဗာဂျဳနဳယျာ (Virginia)၊ အမေရိက ဗြိတိန်
| death_date          = ၁၄ ဒဳဇြေမ်ဗါ ၁၇၉၉ (အာယုက် ၆၇)
| death_place         = မံၚ် ဗာနောန် (Mount Vernon)၊ ဗာဂျဳနဳယျာ၊ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်
| spouse              = မာတာ ဝါယှေန်တာန် (Martha Washington)
| party               = ဟွံမွဲကဵု ဗော် (Independent)
| profession          = သကိုပ်ပၞာန်၊ တၠတိယာ၊ တၠပညာဍုၚ်
| signature           = George Washington signature.svg
}}

'''ဂျံတ် ဝါယှေန်တာန်''' (George Washington) (၂၂ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၇၃၂ – ၁၄ ဒဳဇြေမ်ဗါ ၁၇၉၉) ဝွံ ဒှ် သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် ကိုပ်ကၠာအိုတ် တုဲ ယိုက်ဂၠေၚ်လဝ် တာလျိုၚ် နူ သၞာံ ၁၇၈၉ စဵုကဵု သၞာံ ၁၇၉၇ ရ။ ညးဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲဂကောံမဒက်ပ္တန် ကၟိန်ဍုၚ် (Founding Fathers) တုဲ ဒှ်မၞိဟ်မၞုံကဵု ဇြဟတ်ဓရိုဟ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်ပၠန်ဂတး အမေရိကာန် (American Revolution) သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ဍုၚ်ဗၠးၜး နူကဵု အေန်ပါယာ ဗြိတိန် ရ။ ပ္ဍဲအခိၚ် ပၞာန်ဗၠးၜး အမေရိကာန် (American Revolutionary War) ဂှ် ညးယိုက်ဂၠေၚ်လဝ် တာလျိုၚ် သကိုပ်ပၞာန်ဇၞော် (Commander-in-Chief) ပ္ဍဲ ဒပ်ပၞာန်တိုက် (Continental Army) တုဲ အာက္ဍိုပ် ဇၞးမာဲ ကေတ်လဝ် ဍုၚ်ဗၠးၜးရ。&lt;ref&gt;Chernow, Ron (2010). ''Washington: A Life''. Penguin Press. ISBN 978-1-59420-266-7.&lt;/ref&gt; 

ကြဴနူ ပၞာန်တုဲဒှ် ဂျံတ် ဝါယှေန်တာန် သၠးကၠေံ တာလျိုၚ်ပၞာန် တုဲ ကလေၚ်စဴအာ သ္ၚိ ဇရေၚ် မံၚ် ဗာနောန် (Mount Vernon) ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၈၇ ဂှ် ညးကလေၚ်ပါလုပ် ပ္ဍဲ ကောံဓရီုပ္တန်သၞောဝ် (Constitutional Convention) သွက်ဂွံ ချူခၞံ သၞောဝ်ဥပဒေလဒက်ပ္တန် ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် (United States Constitution) ရ။ ဟိုတ်နူ ပရေၚ်အာက္ဍိုပ် ကေုာံ ပရေၚ်ရှ်ေသှ်ေရဴဂဴ မၞိဟ်ဂမၠိုၚ်တုဲ ညးဂမၠိုၚ် ရုဲစှ် ညး နဒဒှ် သမ္မတ ကိုပ်ကၠာအိုတ် နကဵု မာဲကၠိုဟ်သ္ကုတ်ရ။&lt;ref&gt;Ellis, Joseph J. (2004). ''His Excellency: George Washington''. Alfred A. Knopf.&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲအခိၚ် မယိုက်ဂၠေၚ်တာလျိုၚ် သမ္မတဂှ် ညးဖျေံလဝ် ရိုဟ်ကၞက် ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ကၟိန်ဍုၚ်၊ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေၚ်ဍုၚ်သ္အာၚ် မခိုၚ်ကၠိုက်ရ။ ညးဝွံ ဒှ်မၞိဟ်မဖျေံလဝ် အခိုက်အလိုက် သမ္မတ မဒးယိုက်ဂၠေၚ် ၜါအာယုက် (Two terms) မဒှ် အခိုက်မမၚ်မွဲကၠုၚ် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။

== ဘဝကိုပ်ကၠာ ကေုာံ ပရေၚ်ပညာ ==
ဂျံတ် ဝါယှေန်တာန် ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲ ၂၂ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၇၃၂ ပ္ဍဲ တွဵုရး ဗာဂျဳနဳယျာ (Virginia) မဒှ် ဒေသကဝ်လဝ်နဳ ဗြိတိန် ရ။ မအံက်ညး ယၟု အဝ်ဂါတ်သတေန် ဝါယှေန်တာန် (Augustine Washington) တုဲ မိအံက်ညး ယၟု မေရဳ ဗဝ် ဝါယှေန်တာန် (Mary Ball Washington) ရ။ ညးတအ် ဒှ် ဂကောံသ္ၚိကၟိန် တၠတိ တုဲ ပ္ကောံလဝ် တိဗ္ၚ သွက်ဂွံ တဵုလွဳ တၞံၜံက် (Tobacco) ကေုာံ သြောအ်ဂမၠိုၚ်ရ။ ဂျံတ် ဝါယှေန်တာန် လ္ၚတ်ကေတ်လဝ် ပရေၚ်ပညာ ပ္ဍဲသ္ၚိ ကေုာံ ဇရေၚ် ဘာလကျာ်တုဲ ဟွံကလိဂွံလဝ် ဘာတက္ကသိုလ် ကဆံၚ်သၠုၚ် မပ္တံကဵု တက္ကသိုလ် ကိန်းဗရိတ် (Cambridge) တအ်ရ။&lt;ref&gt;Flexner, James Thomas (1974). ''Washington: The Indispensable Man''. Little, Brown and Company.&lt;/ref&gt;

ၜိုန်ရ ဟွံဂွံ တိုန်ဘာကဆံၚ်သၠုၚ်ကီုလေဝ်၊ ညးလ္ၚတ်ကေတ် ပညာ ပရေၚ်ၜတ်ကၞာတ်တိ (Surveying) ကေုာံ သင်္ချာ နကဵု ဇကုညးရ။ အာယုက် ၁၇ သၞာံဂှ် ညးကလိဂွံ တာလျိုၚ် နဒဒှ် သၟာၜတ်ကၞာတ်တိ အလဵုအသဳ ပ္ဍဲ ခရိုၚ် ကူလ်ပဲပါ (Culpeper County) ရ။ ပရေၚ်ကမၠောန်ဏအ် ပကဵု ညး ဂွံတီကၠိုဟ် အကြာ ဂြိုပ်တိရိုၚ်ဇိုၚ်ဂမၠိုၚ် ကေုာံ ဂွံတီ ပရေၚ်တိဍာ် ဒေသပလိုတ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။&lt;ref&gt;Ferling, John E. (1988). ''The First of Men: A Life of George Washington''. University of Tennessee Press.&lt;/ref&gt; ကမၠောန်ဏအ် ဖန်ဗဒှ်ကဵု သြန် ကေုာံ တိဍာ် သွက်ညး ဗွဲမဂၠိုၚ်တုဲ ညးဒှ်ကၠုၚ် တၠတိ မၞုံကဵု ဒြပ်ရတ် မွဲတၠရ။

== ပရေၚ်ပၞာန် ကေုာံ ပၞာန်ပြၚ်သေတ်-အေန်ဒဳယာန် ==
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၅၂၊ ကြဴနူ ကောဇၞော်ညး လောရဴ ဝါယှေန်တာန် (Lawrence Washington) စုတိအာတုဲ၊ ဂျံတ် ဝါယှေန်တာန် ကလိဂွံ အာဲကၟာဲ တိဍာ် မံၚ် ဗာနောန် ကေုာံ ကဆံၚ် သကိုပ်ဒပ် (Major) ပ္ဍဲ ဒပ်ပၞာန် တွဵုရး ဗာဂျဳနဳယျာ ရ။ ပ္ဍဲအခိၚ်ဂှ် အေန်ပါယာ ဗြိတိန် ကေုာံ ပြၚ်သေတ် တအ် ပြိုၚ်ပကာန် ရေၚ်သ္ကအ် သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ဒေသ လွဳၜိုၚ် အဝ်ဟာဲယဝ် (Ohio Valley) ရ။&lt;ref&gt;Lengel, Edward G. (2005). ''General George Washington: A Military Life''. Random House.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၅၄ ဂှ် ဝါယှေန်တာန် ဒးအာက္ဍိုပ် ဒပ်ပၞာန် ဇရေၚ် ဖေါတ် နေတ်သေသဳတဳ (Fort Necessity) သွက်ဂွံ တိုက်စဵုဒၞာ ပြၚ်သေတ် တအ်ရ။ ၜိုန်ရ ညးကျအာ ပ္ဍဲပေါဲဗတိုက်ဏအ်ကီုလေဝ်၊ ပရေၚ်စိုတ်ဓာတ် ကေုာံ သတ္တိညးဂှ် မၞိဟ်ဂမၠိုၚ် တီညာတ်ကၠုၚ်ရ။ ညးဆက်ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပၞာန်ပြၚ်သေတ်-အေန်ဒဳယာန် (French and Indian War) နဒဒှ် ဖက်ဆော သကိုပ်ပၞာန် အေပ်ဒဝပ် ဗရက်ဒေါက် (Edward Braddock) ရ။ ပ္ဍဲ ပေါဲဗတိုက် မဝ်နောန်ဂါဟေလာ (Battle of the Monongahela) ဂှ် ၜိုန်ရ ဗရက်ဒေါက် ဒးဒုၚ်ချိုတ်အာကီုလေဝ်၊ ဝါယှေန်တာန် စန်ဒက်ပ္ကောံ ဒပ်ပၞာန် မလီုလာ်တအ်တုဲ ဆုတ်ကလေၚ် နကဵု သၞောတ်ဝ် မခိုဟ်မွဲရ။&lt;ref&gt;Anderson, Fred (2000). ''Crucible of War''. Alfred A. Knopf.&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဘဝသ္ၚိကၟိန် ==
ကြဴနူ သၠးကၠေံ တာလျိုၚ်ပၞာန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၅၈ ဂှ်၊ ဝါယှေန်တာန် ကလေၚ်စဴအာ ဇရေၚ် မံၚ် ဗာနောန် တုဲ စိုတ်စောဲကဵု ပရေၚ်တဵုလွဳ ကေုာံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်ရ။ ပ္ဍဲ ၆ ဇာန်နဝါရဳ ၁၇၅၉ ဂှ် ညးသ္ပမ္ၚဵုထပ်တဲ ကု မာတာ ဒေန်ဒရေတ် ကာတ်သတေတ် (Martha Dandridge Custis) မဒှ် မိဗြဴကၟာဲ မၞုံကဵု ဒြပ်ရတ် ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Chernow, Ron (2010). ''Washington: A Life''.&lt;/ref&gt; ညးတအ် ဟွံမွဲကဵု ကောန်ဇကုကီုလေဝ်၊ ဝါယှေန်တာန် လွဳလွတ် ကောန်ပထမ မာတာ ၜါတၠ မၞုံယၟု ဂျောန် ကာတ်သတေတ် ကေုာံ မာတာ ကာတ်သတေတ် ရ။

ဝါယှေန်တာန် ဇၞော်ပၟဝ် ပရေၚ်တဵုလွဳ ဇရေၚ် မံၚ် ဗာနောန် တုဲ ပြံၚ်လှာဲ နူကဵု ပရေၚ်တဵုလွဳ တၞံၜံက် သၟးဂှ် သၠာဲတဵုလွဳ သြောအ် ကေုာံ ကၠောန်ဗ္ဒဟ် ရုၚ်စက် ကောန်ပျူတာ၊ ရုၚ်စက် မကၠောန်ကပေါတ်စၞစဂမၠိုၚ်ရ။ ညးကလိဂွံ ဍိက် (Slaves) ဗွဲမဂၠိုၚ် နူကဵု ဒြပ်ရတ် မာတာ တုဲ ညးအုပ်ဓုပ် ကမၠောန်တအ် နကဵု သၞောတ်ဝ် မတၚ်တေၚ်ရ။

== ပရေၚ်ပၠန်ဂတး အမေရိကာန် ==
ပ္ဍဲအခိၚ် ၁၇၆၀ ကေုာံ ၁၇၇၀ တအ်ဂှ်၊ အလဵုအသဳ ဗြိတိန် ဖျေံ အခေါန် (Taxes) ဗွဲမဂၠိုၚ် လ္တူ ညးကဝ်လဝ်နဳ အမေရိကာန်တအ် မပ္တံကဵု အခေါန်တဆိပ်ခေါၚ် (Stamp Act) ကေုာံ အခေါန်လက်ဖက် (Tea Act) ရ။ ဝါယှေန်တာန် ဟွံပေၚ်စိုတ် လ္တူပရေၚ်ဏအ်တုဲ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်ဒစဵုဒစှ်ဂမၠိုၚ်ရ။ ညးဒှ် မၞိဟ်မပါလုပ် ပ္ဍဲ သဘၚ်သဳကၠဳ ကောန်တဳနေန်တာန် ပထမ (First Continental Congress) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၇၄ ရ။&lt;ref&gt;Middlekauff, Robert (2005). ''The Glorious Cause: The American Revolution, 1763–1789''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၇၅ ဂှ် ပၞာန် စကတဵုဒှ် အကြာ ဒပ်ပၞာန် ဗြိတိန် ကေုာံ ကဝ်လဝ်နဳတအ် ပ္ဍဲ လက်ဇြေန်တာန် (Lexington) ကေုာံ ကောန်ကောတ် (Concord) ရ။ ဝါယှေန်တာန် မတိုန်စိုပ် သဘၚ်သဳကၠဳ ကောန်တဳနေန်တာန် ဒုတိယ (Second Continental Congress) နကဵု ယူနဳဖံၚ် ပၞာန် (Military uniform) ဂှ် ဒးဒုၚ်ရုဲစှ် နဒဒှ် သကိုပ်ပၞာန်ဇၞော် သွက်ဂွံ အာက္ဍိုပ် ဒပ်ပၞာန်တိုက် (Continental Army) ရ။ ညးဒုၚ်တဲ တာလျိုၚ်ဏအ် နကဵု စိုတ်ဓာတ် မဆာန်ဍုၚ် ဆဂး ညးဟွံကေတ် လစာ သွက်တာလျိုၚ်ဏအ်ရ။

== ပၞာန်ဗၠးၜး ကေုာံ တာလျိုၚ်သကိုပ်ပၞာန် ==
တာလျိုၚ် ဝါယှေန်တာန် ပ္ဍဲ ပၞာန်ဗၠးၜး အမေရိကာန် ဂှ် ဟွံလောဲသွာရ။ ဒပ်ပၞာန်ညးဂှ် ဟွံမွဲကဵု ဇြဟတ်လွဟ်၊ ဟွံမွဲကဵု ပရေၚ်ဗ္တောန်ပၞာန် မချိုတ်ပၠိုတ် တုဲ ကပေါတ်စၞစ၊ လွဟ်လက်နက်တအ် အောန်ကွေံကွေံရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ဝါယှေန်တာန် လွဳလွတ် စိုတ်ဓာတ် ကောန်ပၞာန်တအ် ညံၚ်ဟွံဂွံလီုလာ်ရ။&lt;ref&gt;McCullough, David (2005). ''1776''. Simon &amp; Schuster.&lt;/ref&gt;

[[File:Washington Crossing the Delaware by Emanuel Leutze, MMA-NYC, 1851.jpg|thumb|ရုပ်ကသူ ဂျံတ် ဝါယှေန်တာန် ၜက်ကၠောံ ကြုၚ် ဒေလာဝဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၇၆]]
ပ္ဍဲ ၂၅ ဒဳဇြေမ်ဗါ ၁၇၇၆ အခိၚ်ဗတံဂှ် ဝါယှေန်တာန် အာက္ဍိုပ် ကောန်ပၞာန်တအ် တုဲ ၜက်ကၠောံ ကြုၚ် ဒေလာဝဲ (Delaware River) မၞုံကဵု ဍာ်ကလောအ် တုဲ လုပ်ဗတိုက် သၞတအ် ပ္ဍဲ တရေန်တာန် (Trenton) ရ။ ပေါဲဗတိုက်ဏအ် ဇၞးမာဲတုဲ ကဵုဇြဟတ်စိုတ် ကု ကောန်ပၞာန် အမေရိကာန်တအ် ဗွဲမလောန်ရ။ သၞာံ ၁၇၇၇ ဂှ် ၜိုန်ရ ဒးဒုၚ်ကျအာ ဍုၚ် ဖဳလာဒေလ်ဖဳယျာ (Philadelphia) ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ ဒေသ ဗယ်လဳ ဖံက် (Valley Forge) အခိၚ်မံက်ဂံက်ဂှ် ဝါယှေန်တာန် ကလေၚ်ဗ္တောန် ဒပ်ပၞာန်ညး ညံၚ်ဂွံ ဒှ် ဒပ်ပၞာန် ပရဝ်ဖေတ်ရှေန်နယ် မွဲရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၈၁ ဂှ် နကဵု အရီုအဗၚ် နူ ဒပ်ပၞာန် ကေုာံ ဒပ်က္ၜၚ် ပြၚ်သေတ်တအ်ဂှ်၊ ဝါယှေန်တာန် ဗိုၚ်ရိုတ် ဒပ်ပၞာန် ဗြိတိန် မအာက္ဍိုပ် နကဵု လံက် ကောန်ဝေါလ်လေတ် (Lord Cornwallis) ပ္ဍဲ ဍုၚ် ယံက်တံၚ် (Yorktown) တုဲ သၞတအ် ဖျေံလွဟ်ရ။&lt;ref&gt;Ferling, John E. (2007). ''Almost a Miracle: The American Victory in the War of Independence''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt; ပေါဲဗတိုက်ဏအ် ဒှ်အုပ်နိဂီု ပၞာန်ဗၠးၜးတုဲ၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၈၃ ဂှ် ထ္ပက်စၟတ်တဲ လိက်ကသုက် ပါရဳ (Treaty of Paris) တုဲ ဗြိတိန် စၟတ်သမ္တီ ဍုၚ်ဗၠးၜး အမေရိကာန် ရ။ ကြဴနူဂှ် ဝါယှေန်တာန် သၠးကၠေံ အဝဵုသကိုပ်ပၞာန် တုဲ ကလေၚ်စဴအာ သ္ၚိ ညးရ။ ပရေၚ်ဏအ် ဒှ် ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီ မပြဲပြဲ ပ္ဍဲ ဝင် ဍုၚ်ဂမၠိုၚ်ရ။

== ဒက်ပ္တန်သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ သမ္မတကိုပ်ကၠာ ==
ၜိုန်ရ ဝါယှေန်တာန် မိက်ဂွံ မံၚ် ပ္ဍဲ သ္ၚိကီုလေဝ်၊ အခိၚ် ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် မဒက်ပ္တန်တၟိဂှ် သၞောဝ်ဥပဒေ မကော်စ Articles of Confederation ဂှ် ဍိုန်လျ ဗွဲမလောန် တုဲ အလဵုအသဳ လဒေါဝ် ဟွံမွဲကဵု အဝဵုရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၈၇ ဂှ် ညးတိုန်စိုပ် ကောံဓရီုပ္တန်သၞောဝ် (Constitutional Convention) ပ္ဍဲ ဖဳလာဒေလ်ဖဳယျာ တုဲ ညးဂမၠိုၚ် ရုဲစှ် ညး နဒဒှ် ဥက္ကဌ သဘၚ်သဳကၠဳဂှ်ရ။&lt;ref&gt;Beeman, Richard (2009). ''Plain, Honest Men: The Making of the American Constitution''. Random House.&lt;/ref&gt; နကဵု သြဇာညးဂှ် ပကဵုညံၚ် မၞိဟ်မပါလုပ်တအ် ဂွံဒုၚ်တဲ သၞောဝ်ဥပဒေလဒက်ပ္တန် တၟိ မၞုံကဵု အလဵုအသဳလဒေါဝ် မခိုၚ်ကၠိုက်ရ။

ကြဴနူ သၞောဝ်ဥပဒေလဒက်ပ္တန် တုဲဒှ်၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၈၉ ဂှ် ဂကောံရုဲမာဲ (Electoral College) ရုဲစှ် ဂျံတ် ဝါယှေန်တာန် နဒဒှ် သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် ကိုပ်ကၠာအိုတ် နကဵု မာဲကၠိုဟ်သ္ကုတ် ညီညဳသာသာရ။ ညးဒုၚ်ယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ် ပ္ဍဲ ၃၀ ဨပြဳ ၁၇၈၉ ပ္ဍဲ ဍုၚ် နျူယံက် (New York City) မဒှ် ဍုၚ်ဇၞော် အခိၚ်ဂှ်ရ။

== ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပရေၚ်ဍုၚ်သ္အာၚ် ==
ပ္ဍဲအခိၚ် မဒှ်သမ္မတဂှ် ဝါယှေန်တာန် ဖျေံရိုဟ်ကၞက် ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် အလဵုအသဳ ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။ ညးဒက်ပ္တန် ကမ္မတဳ ဝန်ဇၞော် (Cabinet) တုဲ ရုဲစှ်လဝ် မၞိဟ်မၞုံကဵု ပညာ မပ္တံကဵု:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဂကောံ ဝန်ဇၞော် ဂျံတ် ဝါယှေန်တာန်
|-
! ယၟု
! တာလျိုၚ်
|-
| တဝ်မာတ် ဂျက်ဖါသာန် (Thomas Jefferson)
| ဝန်ဇၞော် ပရေၚ်ဍုၚ်သ္အာၚ် (Secretary of State)
|-
| အာလေက်ဇြာန်ဒါ ဟာမ်မေလ်တာန် (Alexander Hamilton)
| ဝန်ဇၞော် ပရေၚ်ဘဏ္ဍာ (Secretary of Treasury)
|-
| ဟေန်ရဳ နံက်သ် (Henry Knox)
| ဝန်ဇၞော် ပရေၚ်ပၞာန် (Secretary of War)
|-
| အေဒ်မောန် ရာန်ဒေါလ် (Edmund Randolph)
| ညးကဵုကသပ် သၞောဝ်ဥပဒေ (Attorney General)
|}

အာလေက်ဇြာန်ဒါ ဟာမ်မေလ်တာန် မဒှ် ဝန်ဇၞော် ပရေၚ်ဘဏ္ဍာဂှ် ဖျေံလဝ် သၞောတ်ဝ် ဘဏ် ကေုာံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် မခိုၚ်ကၠိုက်တုဲ ၜိုန်ရ တဝ်မာတ် ဂျက်ဖါသာန် ဟွံပေၚ်စိုတ်ကီုလေဝ်၊ ဝါယှေန်တာန် ထံက်ဂလာန် ဟာမ်မေလ်တာန် ရ။ ပ္ဍဲ ပရေၚ်ဍုၚ်သ္အာၚ်ဂှ်၊ အခိၚ် ပၞာန်ပြၚ်သေတ် ကတဵုဒှ်ဂှ် ဝါယှေန်တာန် လလောၚ်တြး ပရေၚ်မံၚ်လဒေါဝ် (Proclamation of Neutrality) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၉၃ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညံၚ် အမေရိကာန် ဟွံဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပၞာန် အကြာ ဗြိတိန် ကေုာံ ပြၚ်သေတ် ရ။&lt;ref&gt;Elkins, Stanley; McKitrick, Eric (1993). ''The Age of Federalism''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt; ညး ထ္ပက်စၟတ်တဲ လိက်ကသုက် ဂျေး (Jay Treaty) ကု ဗြိတိန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၉၄ သွက်ဂွံ ဖအောန်ဖျေံ ပရေၚ်ပဋိပက္ခ ကေုာံ သၠုၚ်ပတိုန် ပရေၚ်ဗၞိက်ရ။

== ဘဝလက္ကရဴ ကေုာံ ပရေၚ်စုတိ ==
ကြဴနူ ယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ် ၜါအာယုက်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၉၇ ဂှ် ဝါယှေန်တာန် ဟွံဆက်ဒုၚ် ရုဲစှ် နဒဒှ် သမ္မတ ရ။ ညးချူ ပ္တိတ် လိက်လလောၚ်တြး သၠးတာလျိုၚ် (Farewell Address) မဒှ် လိက်မကဵု သတိ ကု ဂကူအမေရိကာန် တအ် ညံၚ်ဟွံဂွံ ပါ်ဒကး ဗော်ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ ညံၚ်ဟွံဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်ဍုၚ်သ္အာၚ် လောန်ၜက်အာရ။&lt;ref&gt;Spalding, Matthew (1996). ''A Sacred Union of Citizens: George Washington's Farewell Address and the American Character''. Rowman &amp; Littlefield.&lt;/ref&gt;

ညးကလေၚ်စဴအာ ဇရေၚ် မံၚ် ဗာနောန် တုဲ ဆက်ကၠောန် ကမၠောန်တဵုလွဳ ကေုာံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်ရ။ ပ္ဍဲ ၁၂ ဒဳဇြေမ်ဗါ ၁၇၉၉ ဂှ် ညးအာ ၜတ်ကၞာတ် တိဗ္ၚညး အဃော မဗြဲ ကေုာံ မာဲ စှ်ေဒၟံၚ်ရ။ တ္ၚဲယးဂှ် ညးကတဵုဒှ် ယဲကအ်ဂိ (Epiglottitis) ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်ရ။ က္ဍိုပ်အာစာဂဥုဲတအ် လွဳလွတ် ညး နကဵု နဲကဲ ဖျေဟ်ဆီ (Bloodletting) ကီုလေဝ်၊ ယဲဂှ် ဟွံသဝ်အာရ။ ဂျံတ် ဝါယှေန်တာန် စုတိအာ ပ္ဍဲ ၁၄ ဒဳဇြေမ်ဗါ ၁၇၉၉ အာယုက် ၆၇ သၞာံ ဇရေၚ် သ္ၚိညး ပ္ဍဲ မံၚ် ဗာနောန် ရ။&lt;ref&gt;Chernow, Ron (2010). ''Washington: A Life''.&lt;/ref&gt;

== ကိစ္စမဆေၚ်ကဵု ဍိက် ==
ပရေၚ်မဆေၚ်ကဵု ဍိက် (Slavery) ပ္ဍဲ ဘဝ ဝါယှေန်တာန် ဂှ် ဒှ် ပရေၚ်မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဟွံလောဲသွာမွဲရ။ ညးကလိဂွံ ဍိက် နူအာယုက် ၁၁ သၞာံတုဲ၊ ပ္ဍဲအခိၚ် ညးစုတိဂှ် ပ္ဍဲ မံၚ် ဗာနောန် ဂှ် နွံဍိက် ၃၁၇ တၠရ။ ၜိုန်ရ ပ္ဍဲအခိၚ် ကိုပ်ကၠာ ညးဟွံညာတ် ဒုဟ် လ္တူ သၞောတ်ဝ် ဍိက်ကီုလေဝ်၊ ကြဴနူ ပၞာန်ဗၠးၜးတုဲ ညးညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ သၞောတ်ဝ် ဍိက်ဝွံ ဟွံကိတ်ညဳ ကု ဝါဒ ဗၠးၜး (Liberty) အမေရိကာန် ရ။&lt;ref&gt;Wiencek, Henry (2003). ''An Imperfect God: George Washington, His Slaves, and the Creation of America''. Farrar, Straus and Giroux.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ လိက်အာဲကၟာဲ ညး (Will) ဂှ်၊ ညးစၟတ်သမ္တီလဝ် သွက်ဂွံ ဗလးကဵု ဍိက် ညးပိုၚ်လဝ်တအ် သီုဖအိုတ် ကြဴနူ သမ္ဘာညး မာတာ စုတိအာတုဲရ။ (မာတာ ဗလးကဵု ဍိက်တအ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၀၁ ကိုပ်ကၠာ ဟွံစုတိ)။ ဝါယှေန်တာန် ဝွံ ပ္ဍဲအကြာ ဂကောံ မဒက်ပ္တန် ကၟိန်ဍုၚ်ဂမၠိုၚ် မၞုံကဵု ဍိက်တအ်ဂှ်၊ ဒှ်မၞိဟ် မဖျေံလဝ် အစဳအဇန် သွက်ဂွံ ဗလး ဍိက် အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် တုဲ သီုကဵု ထံက်ပၚ် သြန် သွက် ဍိက် မအာယုက်ဇၞော်တအ် ကေုာံ လ္ၚတ်ပညာရ။

== ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ အာဲကၟာဲ ==
ဂျံတ် ဝါယှေန်တာန် ဝွံ ဒးဒုၚ်စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် &quot;မအံက် ဍုၚ်&quot; (Father of His Country) ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။ ညးဝွံ မၞုံကဵု သီု ဒြဟတ်အာက္ဍိုပ် ပ္ဍဲ ပၞာန် ကေုာံ ညာဏ်ပညာ ပ္ဍဲ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် တုဲ ဒှ်မၞိဟ် အဓိက မဒက်ပ္တန် ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် ညံၚ်ဂွံ ခိုၚ်ကၠိုက်ရ။

ယၟု ညးဝွံ ဒးဒုၚ် ကဵုလဝ် ယၟု ဍုၚ်ဇၞော် ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် မကော်စ ဝါယှေန်တာန် ဒဳသဳ (Washington, D.C.) ကေုာံ တွဵုရး ဝါယှေန်တာန် (Washington State) ရ။ ရုပ်ညး ပါလုပ် ပ္ဍဲ လှုဲသြန် ဒဝ်လာ ၁ (One-dollar bill) ကေုာံ လှုဲသြန် ခတှ်ေ (Quarter) ရ။ တဆိပ်တြာ ညး (Washington Monument) ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဇၞော် ကေုာံ ရုပ် ညး ပ္ဍဲ ဒဵု ရာတ်မောရ် (Mount Rushmore) တအ်ဝွံ ဒှ် ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီ ညး မနွံကဵု ဂုဏ်သိက္ခာ မပြဲပြဲ ပ္ဍဲ ဝင် အမေရိကာန် ကေုာံ ဂၠးတိရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book | last=Chernow | first=Ron | year=2010 | title=Washington: A Life | publisher=Penguin Press | isbn=978-1-59420-266-7 }}
* {{cite book | last=Ellis | first=Joseph J. | year=2004 | title=His Excellency: George Washington | publisher=Alfred A. Knopf | isbn=978-1-4000-4031-5 }}
* {{cite book | last=Ferling | first=John E. | year=1988 | title=The First of Men: A Life of George Washington | publisher=University of Tennessee Press | isbn=978-0-87049-624-4 }}
* {{cite book | last=Flexner | first=James Thomas | year=1974 | title=Washington: The Indispensable Man | publisher=Little, Brown and Company | isbn=978-0-316-28605-3 }}
* {{cite book | last=Wiencek | first=Henry | year=2003 | title=An Imperfect God: George Washington, His Slaves, and the Creation of America | publisher=Farrar, Straus and Giroux | isbn=978-0-374-10344-6 }}

{{Navbox
| name      = ဂျံတ် ဝါယှေန်တာန်
| title     = [[ဂျံတ် ဝါယှေန်တာန်]]
| listclass = hlist
| state     = autocollapse

| group1 = ဘဝ ကေုာံ သ္ၚိကၟိန်
| list1  = 
* [[မာတာ ဝါယှေန်တာန်]] (သမ္ဘာ)
* [[မံၚ် ဗာနောန်]]
* [[သ္ၚိကၟိန် ဝါယှေန်တာန်]]

| group2 = ပရေၚ်ပၞာန်
| list2  = 
* [[ပၞာန်ပြၚ်သေတ်-အေန်ဒဳယာန်]]
* [[ပၞာန်ဗၠးၜး အမေရိကာန်]]
* [[ဒပ်ပၞာန်တိုက် (အမေရိကာန်)|ဒပ်ပၞာန်တိုက်]]
* [[ပေါဲဗတိုက် ယံက်တံၚ်]]

| group3 = ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်
| list3  = 
* [[ကောံဓရီုပ္တန်သၞောဝ် ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်]]
* [[သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်]]
* [[လိက်လလောၚ်တြး သၠးတာလျိုၚ် ဂျံတ် ဝါယှေန်တာန်|လိက်လလောၚ်တြး သၠးတာလျိုၚ်]]

| group4 = အာဲကၟာဲ
| list4  = 
* [[ဝါယှေန်တာန် ဒဳသဳ]]
* [[တွဵုရး ဝါယှေန်တာန်]]
* [[တဆိပ်တြာ ဝါယှေန်တာန်]]
}}

{{DEFAULTSORT:Washington, George}}
[[Category:သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်ဂမၠိုၚ်]]
[[Category:ဂကောံ မဒက်ပ္တန် ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်]]
[[Category:သကိုပ်ပၞာန် အမေရိကာန်ဂမၠိုၚ်]]
[[Category:မၞိဟ် မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၃၂]]
[[Category:မၞိဟ် မစုတိ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၉၉]]
[[Category:ဝၚ် အမေရိကာန် (၁၇၇၆-၁၇၈၉)]]
[[Category:မၞိဟ် နူ တွဵုရး ဗာဂျဳနဳယျာ]]</text>
      <sha1>e7aivdxd88t29uv5a59jf65uz5w08z4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂျံတ် ဒဗလျူ ဗုယှ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13183</id>
    <revision>
      <id>59788</id>
      <timestamp>2026-11-05T15:57:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox officeholder | name                = ဂျံတ် ဝါယှေန်တာန် | native_name         = George Washington | image               = Gilbert Stuart Williamstown Portrait of George Washington.jpg | caption             = ရုပ်ကသူ ဂျံတ် ဝါယှေန်တာန် မကသူလဝ် နကဵု ဂျဳလ်ဗာတ် သတူးဝပ် (Gilbert Stuart...&quot;</comment>
      <origin>59788</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32336" sha1="e7aivdxd88t29uv5a59jf65uz5w08z4" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name                = ဂျံတ် ဝါယှေန်တာန်
| native_name         = George Washington
| image               = Gilbert Stuart Williamstown Portrait of George Washington.jpg
| caption             = ရုပ်ကသူ ဂျံတ် ဝါယှေန်တာန် မကသူလဝ် နကဵု ဂျဳလ်ဗာတ် သတူးဝပ် (Gilbert Stuart) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၉၆
| office              = သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် ၁
| term_start          = ၃၀ ဨပြဳ ၁၇၈၉
| term_end            = ၄ မာတ် ၁၇၉၇
| vicepresident       = ဂျောန် အာဒါမ် (John Adams)
| succeeding          = ဂျောန် အာဒါမ်
| birth_date          = ၂၂ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၇၃၂
| birth_place         = ဝေတ်မဝ်လာန် (Westmoreland)၊ ဗာဂျဳနဳယျာ (Virginia)၊ အမေရိက ဗြိတိန်
| death_date          = ၁၄ ဒဳဇြေမ်ဗါ ၁၇၉၉ (အာယုက် ၆၇)
| death_place         = မံၚ် ဗာနောန် (Mount Vernon)၊ ဗာဂျဳနဳယျာ၊ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်
| spouse              = မာတာ ဝါယှေန်တာန် (Martha Washington)
| party               = ဟွံမွဲကဵု ဗော် (Independent)
| profession          = သကိုပ်ပၞာန်၊ တၠတိယာ၊ တၠပညာဍုၚ်
| signature           = George Washington signature.svg
}}

'''ဂျံတ် ဝါယှေန်တာန်''' (George Washington) (၂၂ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၇၃၂ – ၁၄ ဒဳဇြေမ်ဗါ ၁၇၉၉) ဝွံ ဒှ် သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် ကိုပ်ကၠာအိုတ် တုဲ ယိုက်ဂၠေၚ်လဝ် တာလျိုၚ် နူ သၞာံ ၁၇၈၉ စဵုကဵု သၞာံ ၁၇၉၇ ရ။ ညးဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲဂကောံမဒက်ပ္တန် ကၟိန်ဍုၚ် (Founding Fathers) တုဲ ဒှ်မၞိဟ်မၞုံကဵု ဇြဟတ်ဓရိုဟ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်ပၠန်ဂတး အမေရိကာန် (American Revolution) သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ဍုၚ်ဗၠးၜး နူကဵု အေန်ပါယာ ဗြိတိန် ရ။ ပ္ဍဲအခိၚ် ပၞာန်ဗၠးၜး အမေရိကာန် (American Revolutionary War) ဂှ် ညးယိုက်ဂၠေၚ်လဝ် တာလျိုၚ် သကိုပ်ပၞာန်ဇၞော် (Commander-in-Chief) ပ္ဍဲ ဒပ်ပၞာန်တိုက် (Continental Army) တုဲ အာက္ဍိုပ် ဇၞးမာဲ ကေတ်လဝ် ဍုၚ်ဗၠးၜးရ。&lt;ref&gt;Chernow, Ron (2010). ''Washington: A Life''. Penguin Press. ISBN 978-1-59420-266-7.&lt;/ref&gt; 

ကြဴနူ ပၞာန်တုဲဒှ် ဂျံတ် ဝါယှေန်တာန် သၠးကၠေံ တာလျိုၚ်ပၞာန် တုဲ ကလေၚ်စဴအာ သ္ၚိ ဇရေၚ် မံၚ် ဗာနောန် (Mount Vernon) ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၈၇ ဂှ် ညးကလေၚ်ပါလုပ် ပ္ဍဲ ကောံဓရီုပ္တန်သၞောဝ် (Constitutional Convention) သွက်ဂွံ ချူခၞံ သၞောဝ်ဥပဒေလဒက်ပ္တန် ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် (United States Constitution) ရ။ ဟိုတ်နူ ပရေၚ်အာက္ဍိုပ် ကေုာံ ပရေၚ်ရှ်ေသှ်ေရဴဂဴ မၞိဟ်ဂမၠိုၚ်တုဲ ညးဂမၠိုၚ် ရုဲစှ် ညး နဒဒှ် သမ္မတ ကိုပ်ကၠာအိုတ် နကဵု မာဲကၠိုဟ်သ္ကုတ်ရ။&lt;ref&gt;Ellis, Joseph J. (2004). ''His Excellency: George Washington''. Alfred A. Knopf.&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲအခိၚ် မယိုက်ဂၠေၚ်တာလျိုၚ် သမ္မတဂှ် ညးဖျေံလဝ် ရိုဟ်ကၞက် ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ကၟိန်ဍုၚ်၊ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေၚ်ဍုၚ်သ္အာၚ် မခိုၚ်ကၠိုက်ရ။ ညးဝွံ ဒှ်မၞိဟ်မဖျေံလဝ် အခိုက်အလိုက် သမ္မတ မဒးယိုက်ဂၠေၚ် ၜါအာယုက် (Two terms) မဒှ် အခိုက်မမၚ်မွဲကၠုၚ် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။

== ဘဝကိုပ်ကၠာ ကေုာံ ပရေၚ်ပညာ ==
ဂျံတ် ဝါယှေန်တာန် ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲ ၂၂ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၇၃၂ ပ္ဍဲ တွဵုရး ဗာဂျဳနဳယျာ (Virginia) မဒှ် ဒေသကဝ်လဝ်နဳ ဗြိတိန် ရ။ မအံက်ညး ယၟု အဝ်ဂါတ်သတေန် ဝါယှေန်တာန် (Augustine Washington) တုဲ မိအံက်ညး ယၟု မေရဳ ဗဝ် ဝါယှေန်တာန် (Mary Ball Washington) ရ။ ညးတအ် ဒှ် ဂကောံသ္ၚိကၟိန် တၠတိ တုဲ ပ္ကောံလဝ် တိဗ္ၚ သွက်ဂွံ တဵုလွဳ တၞံၜံက် (Tobacco) ကေုာံ သြောအ်ဂမၠိုၚ်ရ။ ဂျံတ် ဝါယှေန်တာန် လ္ၚတ်ကေတ်လဝ် ပရေၚ်ပညာ ပ္ဍဲသ္ၚိ ကေုာံ ဇရေၚ် ဘာလကျာ်တုဲ ဟွံကလိဂွံလဝ် ဘာတက္ကသိုလ် ကဆံၚ်သၠုၚ် မပ္တံကဵု တက္ကသိုလ် ကိန်းဗရိတ် (Cambridge) တအ်ရ။&lt;ref&gt;Flexner, James Thomas (1974). ''Washington: The Indispensable Man''. Little, Brown and Company.&lt;/ref&gt;

ၜိုန်ရ ဟွံဂွံ တိုန်ဘာကဆံၚ်သၠုၚ်ကီုလေဝ်၊ ညးလ္ၚတ်ကေတ် ပညာ ပရေၚ်ၜတ်ကၞာတ်တိ (Surveying) ကေုာံ သင်္ချာ နကဵု ဇကုညးရ။ အာယုက် ၁၇ သၞာံဂှ် ညးကလိဂွံ တာလျိုၚ် နဒဒှ် သၟာၜတ်ကၞာတ်တိ အလဵုအသဳ ပ္ဍဲ ခရိုၚ် ကူလ်ပဲပါ (Culpeper County) ရ။ ပရေၚ်ကမၠောန်ဏအ် ပကဵု ညး ဂွံတီကၠိုဟ် အကြာ ဂြိုပ်တိရိုၚ်ဇိုၚ်ဂမၠိုၚ် ကေုာံ ဂွံတီ ပရေၚ်တိဍာ် ဒေသပလိုတ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။&lt;ref&gt;Ferling, John E. (1988). ''The First of Men: A Life of George Washington''. University of Tennessee Press.&lt;/ref&gt; ကမၠောန်ဏအ် ဖန်ဗဒှ်ကဵု သြန် ကေုာံ တိဍာ် သွက်ညး ဗွဲမဂၠိုၚ်တုဲ ညးဒှ်ကၠုၚ် တၠတိ မၞုံကဵု ဒြပ်ရတ် မွဲတၠရ။

== ပရေၚ်ပၞာန် ကေုာံ ပၞာန်ပြၚ်သေတ်-အေန်ဒဳယာန် ==
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၅၂၊ ကြဴနူ ကောဇၞော်ညး လောရဴ ဝါယှေန်တာန် (Lawrence Washington) စုတိအာတုဲ၊ ဂျံတ် ဝါယှေန်တာန် ကလိဂွံ အာဲကၟာဲ တိဍာ် မံၚ် ဗာနောန် ကေုာံ ကဆံၚ် သကိုပ်ဒပ် (Major) ပ္ဍဲ ဒပ်ပၞာန် တွဵုရး ဗာဂျဳနဳယျာ ရ။ ပ္ဍဲအခိၚ်ဂှ် အေန်ပါယာ ဗြိတိန် ကေုာံ ပြၚ်သေတ် တအ် ပြိုၚ်ပကာန် ရေၚ်သ္ကအ် သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ဒေသ လွဳၜိုၚ် အဝ်ဟာဲယဝ် (Ohio Valley) ရ။&lt;ref&gt;Lengel, Edward G. (2005). ''General George Washington: A Military Life''. Random House.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၅၄ ဂှ် ဝါယှေန်တာန် ဒးအာက္ဍိုပ် ဒပ်ပၞာန် ဇရေၚ် ဖေါတ် နေတ်သေသဳတဳ (Fort Necessity) သွက်ဂွံ တိုက်စဵုဒၞာ ပြၚ်သေတ် တအ်ရ။ ၜိုန်ရ ညးကျအာ ပ္ဍဲပေါဲဗတိုက်ဏအ်ကီုလေဝ်၊ ပရေၚ်စိုတ်ဓာတ် ကေုာံ သတ္တိညးဂှ် မၞိဟ်ဂမၠိုၚ် တီညာတ်ကၠုၚ်ရ။ ညးဆက်ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပၞာန်ပြၚ်သေတ်-အေန်ဒဳယာန် (French and Indian War) နဒဒှ် ဖက်ဆော သကိုပ်ပၞာန် အေပ်ဒဝပ် ဗရက်ဒေါက် (Edward Braddock) ရ။ ပ္ဍဲ ပေါဲဗတိုက် မဝ်နောန်ဂါဟေလာ (Battle of the Monongahela) ဂှ် ၜိုန်ရ ဗရက်ဒေါက် ဒးဒုၚ်ချိုတ်အာကီုလေဝ်၊ ဝါယှေန်တာန် စန်ဒက်ပ္ကောံ ဒပ်ပၞာန် မလီုလာ်တအ်တုဲ ဆုတ်ကလေၚ် နကဵု သၞောတ်ဝ် မခိုဟ်မွဲရ။&lt;ref&gt;Anderson, Fred (2000). ''Crucible of War''. Alfred A. Knopf.&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဘဝသ္ၚိကၟိန် ==
ကြဴနူ သၠးကၠေံ တာလျိုၚ်ပၞာန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၅၈ ဂှ်၊ ဝါယှေန်တာန် ကလေၚ်စဴအာ ဇရေၚ် မံၚ် ဗာနောန် တုဲ စိုတ်စောဲကဵု ပရေၚ်တဵုလွဳ ကေုာံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်ရ။ ပ္ဍဲ ၆ ဇာန်နဝါရဳ ၁၇၅၉ ဂှ် ညးသ္ပမ္ၚဵုထပ်တဲ ကု မာတာ ဒေန်ဒရေတ် ကာတ်သတေတ် (Martha Dandridge Custis) မဒှ် မိဗြဴကၟာဲ မၞုံကဵု ဒြပ်ရတ် ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Chernow, Ron (2010). ''Washington: A Life''.&lt;/ref&gt; ညးတအ် ဟွံမွဲကဵု ကောန်ဇကုကီုလေဝ်၊ ဝါယှေန်တာန် လွဳလွတ် ကောန်ပထမ မာတာ ၜါတၠ မၞုံယၟု ဂျောန် ကာတ်သတေတ် ကေုာံ မာတာ ကာတ်သတေတ် ရ။

ဝါယှေန်တာန် ဇၞော်ပၟဝ် ပရေၚ်တဵုလွဳ ဇရေၚ် မံၚ် ဗာနောန် တုဲ ပြံၚ်လှာဲ နူကဵု ပရေၚ်တဵုလွဳ တၞံၜံက် သၟးဂှ် သၠာဲတဵုလွဳ သြောအ် ကေုာံ ကၠောန်ဗ္ဒဟ် ရုၚ်စက် ကောန်ပျူတာ၊ ရုၚ်စက် မကၠောန်ကပေါတ်စၞစဂမၠိုၚ်ရ။ ညးကလိဂွံ ဍိက် (Slaves) ဗွဲမဂၠိုၚ် နူကဵု ဒြပ်ရတ် မာတာ တုဲ ညးအုပ်ဓုပ် ကမၠောန်တအ် နကဵု သၞောတ်ဝ် မတၚ်တေၚ်ရ။

== ပရေၚ်ပၠန်ဂတး အမေရိကာန် ==
ပ္ဍဲအခိၚ် ၁၇၆၀ ကေုာံ ၁၇၇၀ တအ်ဂှ်၊ အလဵုအသဳ ဗြိတိန် ဖျေံ အခေါန် (Taxes) ဗွဲမဂၠိုၚ် လ္တူ ညးကဝ်လဝ်နဳ အမေရိကာန်တအ် မပ္တံကဵု အခေါန်တဆိပ်ခေါၚ် (Stamp Act) ကေုာံ အခေါန်လက်ဖက် (Tea Act) ရ။ ဝါယှေန်တာန် ဟွံပေၚ်စိုတ် လ္တူပရေၚ်ဏအ်တုဲ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်ဒစဵုဒစှ်ဂမၠိုၚ်ရ။ ညးဒှ် မၞိဟ်မပါလုပ် ပ္ဍဲ သဘၚ်သဳကၠဳ ကောန်တဳနေန်တာန် ပထမ (First Continental Congress) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၇၄ ရ။&lt;ref&gt;Middlekauff, Robert (2005). ''The Glorious Cause: The American Revolution, 1763–1789''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၇၅ ဂှ် ပၞာန် စကတဵုဒှ် အကြာ ဒပ်ပၞာန် ဗြိတိန် ကေုာံ ကဝ်လဝ်နဳတအ် ပ္ဍဲ လက်ဇြေန်တာန် (Lexington) ကေုာံ ကောန်ကောတ် (Concord) ရ။ ဝါယှေန်တာန် မတိုန်စိုပ် သဘၚ်သဳကၠဳ ကောန်တဳနေန်တာန် ဒုတိယ (Second Continental Congress) နကဵု ယူနဳဖံၚ် ပၞာန် (Military uniform) ဂှ် ဒးဒုၚ်ရုဲစှ် နဒဒှ် သကိုပ်ပၞာန်ဇၞော် သွက်ဂွံ အာက္ဍိုပ် ဒပ်ပၞာန်တိုက် (Continental Army) ရ။ ညးဒုၚ်တဲ တာလျိုၚ်ဏအ် နကဵု စိုတ်ဓာတ် မဆာန်ဍုၚ် ဆဂး ညးဟွံကေတ် လစာ သွက်တာလျိုၚ်ဏအ်ရ။

== ပၞာန်ဗၠးၜး ကေုာံ တာလျိုၚ်သကိုပ်ပၞာန် ==
တာလျိုၚ် ဝါယှေန်တာန် ပ္ဍဲ ပၞာန်ဗၠးၜး အမေရိကာန် ဂှ် ဟွံလောဲသွာရ။ ဒပ်ပၞာန်ညးဂှ် ဟွံမွဲကဵု ဇြဟတ်လွဟ်၊ ဟွံမွဲကဵု ပရေၚ်ဗ္တောန်ပၞာန် မချိုတ်ပၠိုတ် တုဲ ကပေါတ်စၞစ၊ လွဟ်လက်နက်တအ် အောန်ကွေံကွေံရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ဝါယှေန်တာန် လွဳလွတ် စိုတ်ဓာတ် ကောန်ပၞာန်တအ် ညံၚ်ဟွံဂွံလီုလာ်ရ။&lt;ref&gt;McCullough, David (2005). ''1776''. Simon &amp; Schuster.&lt;/ref&gt;

[[File:Washington Crossing the Delaware by Emanuel Leutze, MMA-NYC, 1851.jpg|thumb|ရုပ်ကသူ ဂျံတ် ဝါယှေန်တာန် ၜက်ကၠောံ ကြုၚ် ဒေလာဝဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၇၆]]
ပ္ဍဲ ၂၅ ဒဳဇြေမ်ဗါ ၁၇၇၆ အခိၚ်ဗတံဂှ် ဝါယှေန်တာန် အာက္ဍိုပ် ကောန်ပၞာန်တအ် တုဲ ၜက်ကၠောံ ကြုၚ် ဒေလာဝဲ (Delaware River) မၞုံကဵု ဍာ်ကလောအ် တုဲ လုပ်ဗတိုက် သၞတအ် ပ္ဍဲ တရေန်တာန် (Trenton) ရ။ ပေါဲဗတိုက်ဏအ် ဇၞးမာဲတုဲ ကဵုဇြဟတ်စိုတ် ကု ကောန်ပၞာန် အမေရိကာန်တအ် ဗွဲမလောန်ရ။ သၞာံ ၁၇၇၇ ဂှ် ၜိုန်ရ ဒးဒုၚ်ကျအာ ဍုၚ် ဖဳလာဒေလ်ဖဳယျာ (Philadelphia) ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ ဒေသ ဗယ်လဳ ဖံက် (Valley Forge) အခိၚ်မံက်ဂံက်ဂှ် ဝါယှေန်တာန် ကလေၚ်ဗ္တောန် ဒပ်ပၞာန်ညး ညံၚ်ဂွံ ဒှ် ဒပ်ပၞာန် ပရဝ်ဖေတ်ရှေန်နယ် မွဲရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၈၁ ဂှ် နကဵု အရီုအဗၚ် နူ ဒပ်ပၞာန် ကေုာံ ဒပ်က္ၜၚ် ပြၚ်သေတ်တအ်ဂှ်၊ ဝါယှေန်တာန် ဗိုၚ်ရိုတ် ဒပ်ပၞာန် ဗြိတိန် မအာက္ဍိုပ် နကဵု လံက် ကောန်ဝေါလ်လေတ် (Lord Cornwallis) ပ္ဍဲ ဍုၚ် ယံက်တံၚ် (Yorktown) တုဲ သၞတအ် ဖျေံလွဟ်ရ။&lt;ref&gt;Ferling, John E. (2007). ''Almost a Miracle: The American Victory in the War of Independence''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt; ပေါဲဗတိုက်ဏအ် ဒှ်အုပ်နိဂီု ပၞာန်ဗၠးၜးတုဲ၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၈၃ ဂှ် ထ္ပက်စၟတ်တဲ လိက်ကသုက် ပါရဳ (Treaty of Paris) တုဲ ဗြိတိန် စၟတ်သမ္တီ ဍုၚ်ဗၠးၜး အမေရိကာန် ရ။ ကြဴနူဂှ် ဝါယှေန်တာန် သၠးကၠေံ အဝဵုသကိုပ်ပၞာန် တုဲ ကလေၚ်စဴအာ သ္ၚိ ညးရ။ ပရေၚ်ဏအ် ဒှ် ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီ မပြဲပြဲ ပ္ဍဲ ဝင် ဍုၚ်ဂမၠိုၚ်ရ။

== ဒက်ပ္တန်သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ သမ္မတကိုပ်ကၠာ ==
ၜိုန်ရ ဝါယှေန်တာန် မိက်ဂွံ မံၚ် ပ္ဍဲ သ္ၚိကီုလေဝ်၊ အခိၚ် ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် မဒက်ပ္တန်တၟိဂှ် သၞောဝ်ဥပဒေ မကော်စ Articles of Confederation ဂှ် ဍိုန်လျ ဗွဲမလောန် တုဲ အလဵုအသဳ လဒေါဝ် ဟွံမွဲကဵု အဝဵုရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၈၇ ဂှ် ညးတိုန်စိုပ် ကောံဓရီုပ္တန်သၞောဝ် (Constitutional Convention) ပ္ဍဲ ဖဳလာဒေလ်ဖဳယျာ တုဲ ညးဂမၠိုၚ် ရုဲစှ် ညး နဒဒှ် ဥက္ကဌ သဘၚ်သဳကၠဳဂှ်ရ။&lt;ref&gt;Beeman, Richard (2009). ''Plain, Honest Men: The Making of the American Constitution''. Random House.&lt;/ref&gt; နကဵု သြဇာညးဂှ် ပကဵုညံၚ် မၞိဟ်မပါလုပ်တအ် ဂွံဒုၚ်တဲ သၞောဝ်ဥပဒေလဒက်ပ္တန် တၟိ မၞုံကဵု အလဵုအသဳလဒေါဝ် မခိုၚ်ကၠိုက်ရ။

ကြဴနူ သၞောဝ်ဥပဒေလဒက်ပ္တန် တုဲဒှ်၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၈၉ ဂှ် ဂကောံရုဲမာဲ (Electoral College) ရုဲစှ် ဂျံတ် ဝါယှေန်တာန် နဒဒှ် သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် ကိုပ်ကၠာအိုတ် နကဵု မာဲကၠိုဟ်သ္ကုတ် ညီညဳသာသာရ။ ညးဒုၚ်ယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ် ပ္ဍဲ ၃၀ ဨပြဳ ၁၇၈၉ ပ္ဍဲ ဍုၚ် နျူယံက် (New York City) မဒှ် ဍုၚ်ဇၞော် အခိၚ်ဂှ်ရ။

== ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပရေၚ်ဍုၚ်သ္အာၚ် ==
ပ္ဍဲအခိၚ် မဒှ်သမ္မတဂှ် ဝါယှေန်တာန် ဖျေံရိုဟ်ကၞက် ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် အလဵုအသဳ ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။ ညးဒက်ပ္တန် ကမ္မတဳ ဝန်ဇၞော် (Cabinet) တုဲ ရုဲစှ်လဝ် မၞိဟ်မၞုံကဵု ပညာ မပ္တံကဵု:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဂကောံ ဝန်ဇၞော် ဂျံတ် ဝါယှေန်တာန်
|-
! ယၟု
! တာလျိုၚ်
|-
| တဝ်မာတ် ဂျက်ဖါသာန် (Thomas Jefferson)
| ဝန်ဇၞော် ပရေၚ်ဍုၚ်သ္အာၚ် (Secretary of State)
|-
| အာလေက်ဇြာန်ဒါ ဟာမ်မေလ်တာန် (Alexander Hamilton)
| ဝန်ဇၞော် ပရေၚ်ဘဏ္ဍာ (Secretary of Treasury)
|-
| ဟေန်ရဳ နံက်သ် (Henry Knox)
| ဝန်ဇၞော် ပရေၚ်ပၞာန် (Secretary of War)
|-
| အေဒ်မောန် ရာန်ဒေါလ် (Edmund Randolph)
| ညးကဵုကသပ် သၞောဝ်ဥပဒေ (Attorney General)
|}

အာလေက်ဇြာန်ဒါ ဟာမ်မေလ်တာန် မဒှ် ဝန်ဇၞော် ပရေၚ်ဘဏ္ဍာဂှ် ဖျေံလဝ် သၞောတ်ဝ် ဘဏ် ကေုာံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် မခိုၚ်ကၠိုက်တုဲ ၜိုန်ရ တဝ်မာတ် ဂျက်ဖါသာန် ဟွံပေၚ်စိုတ်ကီုလေဝ်၊ ဝါယှေန်တာန် ထံက်ဂလာန် ဟာမ်မေလ်တာန် ရ။ ပ္ဍဲ ပရေၚ်ဍုၚ်သ္အာၚ်ဂှ်၊ အခိၚ် ပၞာန်ပြၚ်သေတ် ကတဵုဒှ်ဂှ် ဝါယှေန်တာန် လလောၚ်တြး ပရေၚ်မံၚ်လဒေါဝ် (Proclamation of Neutrality) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၉၃ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညံၚ် အမေရိကာန် ဟွံဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပၞာန် အကြာ ဗြိတိန် ကေုာံ ပြၚ်သေတ် ရ။&lt;ref&gt;Elkins, Stanley; McKitrick, Eric (1993). ''The Age of Federalism''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt; ညး ထ္ပက်စၟတ်တဲ လိက်ကသုက် ဂျေး (Jay Treaty) ကု ဗြိတိန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၉၄ သွက်ဂွံ ဖအောန်ဖျေံ ပရေၚ်ပဋိပက္ခ ကေုာံ သၠုၚ်ပတိုန် ပရေၚ်ဗၞိက်ရ။

== ဘဝလက္ကရဴ ကေုာံ ပရေၚ်စုတိ ==
ကြဴနူ ယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ် ၜါအာယုက်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၉၇ ဂှ် ဝါယှေန်တာန် ဟွံဆက်ဒုၚ် ရုဲစှ် နဒဒှ် သမ္မတ ရ။ ညးချူ ပ္တိတ် လိက်လလောၚ်တြး သၠးတာလျိုၚ် (Farewell Address) မဒှ် လိက်မကဵု သတိ ကု ဂကူအမေရိကာန် တအ် ညံၚ်ဟွံဂွံ ပါ်ဒကး ဗော်ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ ညံၚ်ဟွံဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်ဍုၚ်သ္အာၚ် လောန်ၜက်အာရ။&lt;ref&gt;Spalding, Matthew (1996). ''A Sacred Union of Citizens: George Washington's Farewell Address and the American Character''. Rowman &amp; Littlefield.&lt;/ref&gt;

ညးကလေၚ်စဴအာ ဇရေၚ် မံၚ် ဗာနောန် တုဲ ဆက်ကၠောန် ကမၠောန်တဵုလွဳ ကေုာံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်ရ။ ပ္ဍဲ ၁၂ ဒဳဇြေမ်ဗါ ၁၇၉၉ ဂှ် ညးအာ ၜတ်ကၞာတ် တိဗ္ၚညး အဃော မဗြဲ ကေုာံ မာဲ စှ်ေဒၟံၚ်ရ။ တ္ၚဲယးဂှ် ညးကတဵုဒှ် ယဲကအ်ဂိ (Epiglottitis) ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်ရ။ က္ဍိုပ်အာစာဂဥုဲတအ် လွဳလွတ် ညး နကဵု နဲကဲ ဖျေဟ်ဆီ (Bloodletting) ကီုလေဝ်၊ ယဲဂှ် ဟွံသဝ်အာရ။ ဂျံတ် ဝါယှေန်တာန် စုတိအာ ပ္ဍဲ ၁၄ ဒဳဇြေမ်ဗါ ၁၇၉၉ အာယုက် ၆၇ သၞာံ ဇရေၚ် သ္ၚိညး ပ္ဍဲ မံၚ် ဗာနောန် ရ။&lt;ref&gt;Chernow, Ron (2010). ''Washington: A Life''.&lt;/ref&gt;

== ကိစ္စမဆေၚ်ကဵု ဍိက် ==
ပရေၚ်မဆေၚ်ကဵု ဍိက် (Slavery) ပ္ဍဲ ဘဝ ဝါယှေန်တာန် ဂှ် ဒှ် ပရေၚ်မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဟွံလောဲသွာမွဲရ။ ညးကလိဂွံ ဍိက် နူအာယုက် ၁၁ သၞာံတုဲ၊ ပ္ဍဲအခိၚ် ညးစုတိဂှ် ပ္ဍဲ မံၚ် ဗာနောန် ဂှ် နွံဍိက် ၃၁၇ တၠရ။ ၜိုန်ရ ပ္ဍဲအခိၚ် ကိုပ်ကၠာ ညးဟွံညာတ် ဒုဟ် လ္တူ သၞောတ်ဝ် ဍိက်ကီုလေဝ်၊ ကြဴနူ ပၞာန်ဗၠးၜးတုဲ ညးညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ သၞောတ်ဝ် ဍိက်ဝွံ ဟွံကိတ်ညဳ ကု ဝါဒ ဗၠးၜး (Liberty) အမေရိကာန် ရ။&lt;ref&gt;Wiencek, Henry (2003). ''An Imperfect God: George Washington, His Slaves, and the Creation of America''. Farrar, Straus and Giroux.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ လိက်အာဲကၟာဲ ညး (Will) ဂှ်၊ ညးစၟတ်သမ္တီလဝ် သွက်ဂွံ ဗလးကဵု ဍိက် ညးပိုၚ်လဝ်တအ် သီုဖအိုတ် ကြဴနူ သမ္ဘာညး မာတာ စုတိအာတုဲရ။ (မာတာ ဗလးကဵု ဍိက်တအ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၀၁ ကိုပ်ကၠာ ဟွံစုတိ)။ ဝါယှေန်တာန် ဝွံ ပ္ဍဲအကြာ ဂကောံ မဒက်ပ္တန် ကၟိန်ဍုၚ်ဂမၠိုၚ် မၞုံကဵု ဍိက်တအ်ဂှ်၊ ဒှ်မၞိဟ် မဖျေံလဝ် အစဳအဇန် သွက်ဂွံ ဗလး ဍိက် အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် တုဲ သီုကဵု ထံက်ပၚ် သြန် သွက် ဍိက် မအာယုက်ဇၞော်တအ် ကေုာံ လ္ၚတ်ပညာရ။

== ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ အာဲကၟာဲ ==
ဂျံတ် ဝါယှေန်တာန် ဝွံ ဒးဒုၚ်စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် &quot;မအံက် ဍုၚ်&quot; (Father of His Country) ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။ ညးဝွံ မၞုံကဵု သီု ဒြဟတ်အာက္ဍိုပ် ပ္ဍဲ ပၞာန် ကေုာံ ညာဏ်ပညာ ပ္ဍဲ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် တုဲ ဒှ်မၞိဟ် အဓိက မဒက်ပ္တန် ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် ညံၚ်ဂွံ ခိုၚ်ကၠိုက်ရ။

ယၟု ညးဝွံ ဒးဒုၚ် ကဵုလဝ် ယၟု ဍုၚ်ဇၞော် ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် မကော်စ ဝါယှေန်တာန် ဒဳသဳ (Washington, D.C.) ကေုာံ တွဵုရး ဝါယှေန်တာန် (Washington State) ရ။ ရုပ်ညး ပါလုပ် ပ္ဍဲ လှုဲသြန် ဒဝ်လာ ၁ (One-dollar bill) ကေုာံ လှုဲသြန် ခတှ်ေ (Quarter) ရ။ တဆိပ်တြာ ညး (Washington Monument) ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဇၞော် ကေုာံ ရုပ် ညး ပ္ဍဲ ဒဵု ရာတ်မောရ် (Mount Rushmore) တအ်ဝွံ ဒှ် ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီ ညး မနွံကဵု ဂုဏ်သိက္ခာ မပြဲပြဲ ပ္ဍဲ ဝင် အမေရိကာန် ကေုာံ ဂၠးတိရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book | last=Chernow | first=Ron | year=2010 | title=Washington: A Life | publisher=Penguin Press | isbn=978-1-59420-266-7 }}
* {{cite book | last=Ellis | first=Joseph J. | year=2004 | title=His Excellency: George Washington | publisher=Alfred A. Knopf | isbn=978-1-4000-4031-5 }}
* {{cite book | last=Ferling | first=John E. | year=1988 | title=The First of Men: A Life of George Washington | publisher=University of Tennessee Press | isbn=978-0-87049-624-4 }}
* {{cite book | last=Flexner | first=James Thomas | year=1974 | title=Washington: The Indispensable Man | publisher=Little, Brown and Company | isbn=978-0-316-28605-3 }}
* {{cite book | last=Wiencek | first=Henry | year=2003 | title=An Imperfect God: George Washington, His Slaves, and the Creation of America | publisher=Farrar, Straus and Giroux | isbn=978-0-374-10344-6 }}

{{Navbox
| name      = ဂျံတ် ဝါယှေန်တာန်
| title     = [[ဂျံတ် ဝါယှေန်တာန်]]
| listclass = hlist
| state     = autocollapse

| group1 = ဘဝ ကေုာံ သ္ၚိကၟိန်
| list1  = 
* [[မာတာ ဝါယှေန်တာန်]] (သမ္ဘာ)
* [[မံၚ် ဗာနောန်]]
* [[သ္ၚိကၟိန် ဝါယှေန်တာန်]]

| group2 = ပရေၚ်ပၞာန်
| list2  = 
* [[ပၞာန်ပြၚ်သေတ်-အေန်ဒဳယာန်]]
* [[ပၞာန်ဗၠးၜး အမေရိကာန်]]
* [[ဒပ်ပၞာန်တိုက် (အမေရိကာန်)|ဒပ်ပၞာန်တိုက်]]
* [[ပေါဲဗတိုက် ယံက်တံၚ်]]

| group3 = ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်
| list3  = 
* [[ကောံဓရီုပ္တန်သၞောဝ် ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်]]
* [[သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်]]
* [[လိက်လလောၚ်တြး သၠးတာလျိုၚ် ဂျံတ် ဝါယှေန်တာန်|လိက်လလောၚ်တြး သၠးတာလျိုၚ်]]

| group4 = အာဲကၟာဲ
| list4  = 
* [[ဝါယှေန်တာန် ဒဳသဳ]]
* [[တွဵုရး ဝါယှေန်တာန်]]
* [[တဆိပ်တြာ ဝါယှေန်တာန်]]
}}

{{DEFAULTSORT:Washington, George}}
[[Category:သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်ဂမၠိုၚ်]]
[[Category:ဂကောံ မဒက်ပ္တန် ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်]]
[[Category:သကိုပ်ပၞာန် အမေရိကာန်ဂမၠိုၚ်]]
[[Category:မၞိဟ် မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၃၂]]
[[Category:မၞိဟ် မစုတိ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၉၉]]
[[Category:ဝၚ် အမေရိကာန် (၁၇၇၆-၁၇၈၉)]]
[[Category:မၞိဟ် နူ တွဵုရး ဗာဂျဳနဳယျာ]]</text>
      <sha1>e7aivdxd88t29uv5a59jf65uz5w08z4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59789</id>
      <parentid>59788</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T16:00:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59789</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43647" sha1="58a7r0tgjrm2f2uqrjijj4f4x4hbx29" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name                = ဂျံတ် ဒဗလျူ ဗုယှ်
| original_name       = George W. Bush
| image               = George-W-Bush.jpeg
| alt                 = ရုပ် ဂျံတ် ဒဗလျူ ဗုယှ် အခိၚ်ယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ်
| caption             = ဂျံတ် ဒဗလျူ ဗုယှ် သၞာံ ၂၀၀၃
| office              = ၄၃ ဝါ သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်
| term_start          = ၂၀ ဇာန်နဝါရဳ ၂၀၀၁
| term_end            = ၂၀ ဇာန်နဝါရဳ ၂၀၀၉
| vicepresident       = ဒေက် ချေနဳ (Dick Cheney)
| predecessor         = ဗဳလ် ကလေန်တောန် (Bill Clinton)
| successor           = ဗာရက် အဝ်ဗာမာ (Barack Obama)
| office1             = ၄၆ ဝါ သၟိၚ်စဍုၚ် တွဵုရး တေက်သာတ်
| term_start1         = ၁၇ ဇာန်နဝါရဳ ၁၉၉၅
| term_end1           = ၂၁ ဒဳဇြေမ်ဗါ ၂၀၀၀
| lieutenant1         = ဗပ် ဗူလံက် (Bob Bullock)&lt;br&gt;ရေက် ပေရဳ (Rick Perry)
| predecessor1        = အာန် ရဳချာတ် (Ann Richards)
| successor1          = ရေက် ပေရဳ (Rick Perry)
| birth_name          = ဂျံတ် ဝဝ်ကာ ဗုယှ် (George Walker Bush)
| birth_date          = {{Birth date and age|1946|7|6}}
| birth_place         = နျူဟေဗေန် (New Haven), ကောန်နေက်တဳကေတ် (Connecticut), ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်
| party               = ဗော် ရဳပဗ္ဗလဳကာန် (Republican)
| spouse              = လော်ရာ ဗုယှ် (Laura Bush)
| children            = ဗာဗရာ (Barbara)&lt;br&gt;ဂျေန်နာ (Jenna)
| parents             = ဂျံတ် အိတ်ချ် ဒဗလျူ ဗုယှ် (George H. W. Bush)&lt;br&gt;ဗာဗရာ ဗုယှ် (Barbara Bush)
| education           = တက္ကသိုလ် ယေလ် (Yale University) (BA)&lt;br&gt;တက္ကသိုလ် ဟာဗာတ် (Harvard University) (MBA)
| signature           = George W. Bush signature.svg
}}

'''ဂျံတ် ဒဗလျူ ဗုယှ်''' (George W. Bush၊ ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ၆ ဂျူလာၚ် ၁၉၄၆) ဒှ် သၟာပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် မရနုက်ကဵု ၄၃ ဝါ နူ သၞာံ ၂၀၀၁ စဵုကဵု ၂၀၀၉ ရ။ ယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ် နကဵု ကောန်ဂကောံ ဗော် ရဳပဗ္ဗလဳကာန် တုဲ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံဒှ် သမ္မတ ညးယိုက်ဂၠေၚ်လဝ် တာလျိုၚ် သၟိၚ်စဍုၚ် တွဵုရး တေက်သာတ် မရနုက်ကဵု ၄၆ ဝါ နူ သၞာံ ၁၉၉၅ စဵုကဵု သၞာံ ၂၀၀၀ ရ။ ညးဒှ် ကောန်ဂၠု သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် မရနုက်ကဵု ၄၁ ဝါ ဂျံတ် အိတ်ချ် ဒဗလျူ ဗုယှ် တုဲ သမ္မတ ၜါတၠဝွံ ဒှ် မအံက် ကေုာံ ကောန်ဇာတ် မယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ် သမ္မတ ပ္ဍဲ ပရေၚ်ဝၚ် အမေရိကာန် ဒုတိယအိုတ် ဆက်နူ ဂျောန် အာဒါမ် ကေုာံ ဂျောန် ကွေန်သဳ အာဒါမ် ရ။

ပ္ဍဲ အခိၚ် ညးယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ် သမ္မတ လပါ်စ ပရေၚ်တိုက်ပွန် သေပ်တေမ်ဗါ ၁၁ ကတဵုဒှ်လဝ်တုဲ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ မူဝါဒ ဍုၚ်သၟာၚ် ပြံၚ်လှာဲအာ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ဒစဵုဒစှ် ပရေၚ်ပကီုပရာပ် ညးလလောၚ်တြး ပၞာန် တုဲ ဗလးဏာ ဒပ်ပၞာန် ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် ဇရေၚ် ရးနိဂီု အာဖဂါန်နေတ်သတာန် သွက်ဂွံ ဗတိုက် ဂကောံ အာလ်ကေဒါ (al-Qaeda) ကေုာံ အလဵုအသဳ တာလဳဗာန် ရ။ သၞာံ ၂၀၀၃ ပံက်ပၞာန် တိုက်ပွန် ရးနိဂီု အဳရက် နကဵု ဟိုတ်မ္ဂး အဳရက် ပကောံလဝ် လွဟ်ဂျိ ကေုာံ လွဟ်အန္တရာယ်ဇၞော် (weapons of mass destruction) ရ။ ပ္ဍဲ ဍုၚ်အပ္ဍဲ ညးပဒတန် သၞောဝ် အခေါၚ်အရာ သွက်ပရေၚ်ပညာ၊ ဖျအ်ဖျေံ အခေါန် ကေုာံ ပ္တိတ် သၞောဝ် ပရေၚ်ဂီုကၠီုကၟိန်ဍုၚ် ရ။

ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၄ ညးဇၞးမာဲ မွဲဝါပၠန် တုဲ ဆက်ယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ် အလန် ဒုတိယ ရ။ အခိၚ် အလန် ဒုတိယဝွံ ပရေၚ်ပါ်ပါဲ နူ ညးဍုၚ်ကွာန် ကတဵုဒှ်ကၠုၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ဟိုတ်နူ ပရေၚ်ရီုဗၚ် ဟာရဳကေန် ကာထရဳနာ (Hurricane Katrina) ဍိုန်လျ တုဲ သီုကဵု ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ စှ်ေအာ ဗွဲမဇၞော် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၈ ရ။ လက္ကရဴ နူ ယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ် တုဲ ညးကလေၚ်စဴအာ တွဵုရး တေက်သာတ် တုဲ ဆက်ကၠောန် ပရေၚ်ချူကသူ ကေုာံ ချူ လိက်ဝၚ်အတ္ထုပ္ပတ္တိဇကုရ။

== ပထမ အဝဲ ကေုာံ ပရေၚ်ပညာ ==
ဂျံတ် ဒဗလျူ ဗုယှ် ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် နျူဟေဗေန်၊ တွဵုရး ကောန်နေက်တဳကေတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၆ အခိၚ် မအံက်ညး တန်တဴဒၟံၚ် ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ယေလ် ရ။&lt;ref&gt;Smith, Jean Edward (2016). ''Bush''. Simon &amp; Schuster. p. 12.&lt;/ref&gt; ညးဒှ် ကောန်ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် မၞုံ ကောဒေံ တြဴတၠရ။ ကောဒေံညးမ္ဂး ဂျေပ် (Jeb)၊ နဳယေလ် (Neil)၊ မာဗေန် (Marvin) ကေုာံ ဒဝ်ရဝ်သဳ (Dorothy) တအ် ပါလုပ်တုဲ ဒေံဗြဴမွဲတၠ ရဝ်ဗေန် (Robin) ဒးစုတိအာ နကဵု ယဲ ကေန်သာဆီ ပ္ဍဲ အခိၚ် ကောန်ၚာ် ရ။ အခိၚ် ညးကလိဂွံ အာယုက် ၜါသၞာံ ဂကောံသ္ၚိကၟိန်ညး ပြံၚ်အာမံၚ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် မေတ်လာန် (Midland) ကေုာံ ဟူသတောန် (Houston) တွဵုရး တေက်သာတ် ရ။&lt;ref&gt;Bush, George W. (2010). ''Decision Points''. Crown Publishers. p. 25.&lt;/ref&gt; မအံက်ညး ပ္တန်လဝ် ကမ္ပဏဳ ကၠေၚ် ဇေပ်ပါတာ (Zapata Corporation) တုဲ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဂကောံသ္ၚိကၟိန် တန်ကြန်ကၠုၚ်ရ။

ပရေၚ်ပညာ သဇိုၚ် ညးတိုန်လဝ် ပ္ဍဲ ဘာ ကေန်ကိတ် (Kinkaid School) ပ္ဍဲ ဍုၚ် ဟူသတောန် တုဲ လက္ကရဴ ပြံၚ်တိုန် ဘာ ဖဳလိပ် အာကာဒမဳ (Phillips Academy) ပ္ဍဲ မာသာချူသေတ် ရ။&lt;ref&gt;Kelley, Kitty (2004). ''The Family: The Real Story of the Bush Dynasty''. Doubleday. p. 180.&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၄ ညးဆက်တိုန် တက္ကသိုလ် ယေလ် မဒှ် တက္ကသိုလ် မအံက်ညး မတိုန်လဝ်တုဲ ကေတ်လဝ် ဘာသာ ဝၚ် ရ။ ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ယေလ် ညးပါလုပ်လဝ် ပ္ဍဲ ဂကောံ သကဝ် ကေုာံ ဗိုန် (Skull and Bones) မဒှ် ဂကောံ ဓလုက် လိက်ပတ် ကွးဘာတအ် ရ။ ညးကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ ဗဳအေ နူ ယေလ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၈ ရ။

ကြဴနူ မပကမၠောန် ပ္ဍဲ ဒပ်ပၞာန်တုဲ ညးဆက်တိုန် တက္ကသိုလ် ဟာဗာတ် သွက် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၃ ရ။ ညးကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ မာသတာ မဆေၚ်ကဵု စဳမံၚ်ဂမၠိုၚ် (MBA) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၅ တုဲ ဒှ် သမ္မတ အမေရိကာန် မွဲတၠဓဝ် မကလိဂွံလဝ် တဆိပ်ကြာ MBA ဏအ် ရ။&lt;ref&gt;Smith 2016, p. 55.&lt;/ref&gt; ပရေၚ်ပညာ ပ္ဍဲ ဟာဗာတ် ကဵုလဝ် လညာတ် တၟေၚ် သွက် ပရေၚ်စဳမံၚ် ကမ္ပဏဳ ကေုာံ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် အနာဂတ်ညး ဗွဲမဇၞော်ရ။

== ပရေၚ်ကမၠောန် ပ္ဍဲ ဒပ်ပၞာန် ==
ပ္ဍဲ ဂိတု မေ သၞာံ ၁၉၆၈ အခိၚ် ပၞာန် ဗဳယေတ်နာမ် ကတဵုဒှ်ဒၟံၚ် ဗွဲမဇၞော် ဂျံတ် ဒဗလျူ ဗုယှ် လုပ်ယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ် ပ္ဍဲ ဒပ်ကျာ အာရီုအစၚ် တေက်သာတ် (Texas Air National Guard) ရ။&lt;ref&gt;Minutaglio, Bill (1999). ''First Son: George W. Bush and the Bush Family Dynasty''. Times Books. p. 120.&lt;/ref&gt; ညးတိုန် ဘာ ကွတ်ပဝ် က္ၜၚ်ကျာ စဵုကဵု သၞာံ ၁၉၆၉ ပ္ဍဲ ဒပ်ကျာ မုဒဳ (Moody Air Force Base) ပ္ဍဲ တွဵုရး ဂျောဂျဳယျာ ရ။ ကြဴနူ အံၚ်ဇၞး တန်ဗ္တောန်တုဲ ညးကလိဂွံ တာလျိုၚ် ပဝ် က္ၜၚ်ကျာ ဗတိုက် ကောန်ဗာ အေပ်-၁၀၂ (Convair F-102) သွက် ဂကောံ ဂျာဇၚ် ၁၁၁ (111th Fighter Interceptor Squadron) မတန်တဴ ပ္ဍဲ ဟူသတောန် ရ။&lt;ref&gt;Romano, Lois; Lardner, George Jr. (July 28, 1999). &quot;Bush's Move Up to Elite in the Air&quot;. ''The Washington Post''.&lt;/ref&gt;

ပရေၚ်ယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ် ပ္ဍဲ ဒပ်ကျာညးဝွံ လက္ကရဴ ဒှ်ကၠုၚ် ဟိုတ် ပရေၚ်ပါ်ပါဲ ပ္ဍဲ အခိၚ် ပရေၚ်ရုဲစှ် သမ္မတ သၞာံ ၂၀၀၀ ကေုာံ ၂၀၀၄ ရ။ သၟာပါ်ပါဲတအ် ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ ညးဟွံဍိုက်ပေၚ် တာလျိုၚ် အခိၚ် မစိုပ်လဝ် ဒၞာဲ တွဵုရး အာလာဗာမာ တုဲ ဟွံဂွံ တိုန် စၟဳစၟတ် ပရေၚ်ထတ်ယုက် ပရေၚ်ပဝ် က္ၜၚ်ကျာ ရ။&lt;ref&gt;Robinson, Walter V. (May 23, 2000). &quot;1-year gap in Bush's Guard duty&quot;. ''The Boston Globe''.&lt;/ref&gt; ဆဂး လိက်စၟတ်သမ္တီ ဒပ်ပၞာန်တအ် ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ညးကလိဂွံ အခေါၚ် နုက်တိတ် နူ တာလျိုၚ် နကဵု ပရေၚ်ရှ်ေသှ်ေရဴဂဴ (honorable discharge) ပ္ဍဲ ဂိတု အံက်တဝ်ဗာ သၞာံ ၁၉၇၃ သွက်ဂွံ တိုန် တက္ကသိုလ် ဟာဗာတ် ရ။

ကာလ ယိုက်ဂၠေၚ်လဝ် တာလျိုၚ် ပ္ဍဲ ဒပ်ကျာဝွံ ညးကလိဂွံ အခေါၚ် လ္ၚတ် ကွတ်ပဝ် ကေုာံ ပရေၚ်စဳမံၚ် ဒပ် မဒှ် သဇိုၚ် ခိုဟ် သွက် တာလျိုၚ် က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ဒပ်ပၞာန် အခိၚ် ညးဒှ် သမ္မတ ရ။ ပရေၚ်ဆဵုဂဗ ပ္ဍဲ ဒပ်ပၞာန်ဏအ် ထံက်ပၚ်ကဵု ပရေၚ်စိုတ်ဓာတ် ရဲသ္ဂံၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ဆာန်ဍုၚ်ညး ရ။

== ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေၚ်ဝေၚ်ပြိုၚ် ==
ကြဴနူ တိတ် နူ တက္ကသိုလ် ဟာဗာတ် တုဲ ဂျံတ် ဒဗလျူ ဗုယှ် ကလေၚ်စဴ တွဵုရး တေက်သာတ် တုဲ လုပ်ကၠောန် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် မဆေၚ်ကဵု ကၠေၚ် ကေုာံ ဓါတ်ဂေတ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၇ ညးပ္တန် ကမ္ပဏဳ အာဗေသတဝ် အေန်နာဂျဳ (Arbusto Energy) ရ။&lt;ref&gt;Bush 2010, p. 45.&lt;/ref&gt; ကမ္ပဏဳဏအ် ၜိုန်ရ ဂစာန် ၜံက်ခါဲ ကၠေၚ် သွက် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်မောဝ်ကီုလေဝ် ဟိုတ်နူ ၚုဟ်ကၠေၚ် စှ်ေအာ ပ္ဍဲ အခိၚ်ဂှ်တုဲ ဒးပြံၚ်ယၟု နဒဒှ် ဘုယှ် အေက်သပလဝ်ရေရှေန် (Bush Exploration) ကေုာံ ပံၚ်ကဵု ကမ္ပဏဳ သပက်ထရာမ် ၇ (Spectrum 7) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၄ ရ။&lt;ref&gt;Smith 2016, p. 78.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၆ ကမ္ပဏဳ ဟာကေန် အေန်နာဂျဳ (Harken Energy) ရာန်ကေတ် သပက်ထရာမ် ၇ တုဲ ဗုယှ် ဒှ်ကၠုၚ် ကောန်ဂကောံ ဒါရိုက်တာ ကမ္ပဏဳ ဟာကေန် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၀ ညးသွံထောံ ရှယ်ယာ ဇကု ပ္ဍဲ ကမ္ပဏဳ ဟာကေန် သွက် လှုဲ ၈၄၈,၀၀၀ ဒဝ်လာ ရ။ ညးကလိဂွံ ပရေၚ်ဆဵုဂဗ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် တၟာဂလိုၚ် နူကဵု ကမၠောန် ကၠေၚ် ၜိုန်ရ ဒးဆဵု တၚ်ဝါတ်ဂါတ် ဇၞော်ကီုလေဝ်။

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၉ ဗုယှ် ပံၚ်ကဵု ဂကောံ ရဲသြန်ရၚ်တအ်တုဲ ရာန်ကေတ် ဂကောံ ဝေၚ် ဗေတ်ဗဝ် တေက်သာတ် ရေန်ဂျာ (Texas Rangers baseball franchise) ရ။&lt;ref&gt;Minutaglio 1999, p. 210.&lt;/ref&gt; ညးဒှ် မၞိဟ်မၞုံကဵု အခေါၚ်အာဏာ စဳမံၚ် ဂကောံဏအ် စဵုကဵု သၞာံ ၁၉၉၄ ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ် ညးစဳမံၚ် ဂကောံ တေက်သာတ် ရေန်ဂျာ ဏအ် ညးတအ် သိုၚ်ခၞံ ရုၚ်ဝေၚ်ပြိုၚ် တၟိ မၞုံယၟု ဗဝ်ပါက် (The Ballpark in Arlington) တုဲ ပရေၚ်ဝေၚ်ပြိုၚ်ဏအ် ဒှ်ကၠုၚ် ဒြဟတ် မဇၞော် သွက် ဂကောံညးဍုၚ်ကွာန် သမ္တီ ညး ရ။ ကမၠောန် ဏအ် ကဵုလဝ် ပရေၚ်အံၚ်ဇၞး ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်အိုတ် သွက် ညးတုဲ ကာလ သွံထောံ ဂကောံဝေၚ်ပြိုၚ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၈ ညးကလိဂွံ လှုဲ ၁၅ မဳလဳယာန် ဒဝ်လာ ပြၚ်ၚ် ရ။

== သၟိၚ်စဍုၚ် တွဵုရး တေက်သာတ် ==
[[File:George W Bush as Governor of Texas.jpg|thumb|ဂျံတ် ဒဗလျူ ဗုယှ် အခိၚ် ဒှ် သၟိၚ်စဍုၚ် တေက်သာတ်]]
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁୯၉၄ ဂျံတ် ဒဗလျူ ဗုယှ် လလောၚ်တြး သွက်ဂွံ ဒုၚ်ရုဲစှ် တာလျိုၚ် သၟိၚ်စဍုၚ် တွဵုရး တေက်သာတ် ရ။ ညးပြိုၚ်ပကာန် ကဵု သၟိၚ်စဍုၚ် တြေံ မၞုံတာလျိုၚ် အာန် ရဳချာတ် (Ann Richards) မဒှ် ကောန်ဂကောံ ဗော် ဒဳမဝ်ကရေတ် ရ။&lt;ref&gt;Kramer, Michael (November 21, 1994). &quot;The Texas Tornado&quot;. ''Time''.&lt;/ref&gt; ကေမ်ပိန် ညး သ္ပအဓိက ကဵု ပရေၚ်ဖျအ်ဖျေံ အခေါန်၊ ပရေၚ်ပညာ၊ ကေုာံ ပရေၚ်စဵုဒၞာ ရာဇဝတ် ရ။ ပ္ဍဲ သဘၚ်ရုဲမာဲ ဂှ် ညးဇၞးမာဲ နကဵု ၅၃.၅ ပြက္ခဆောတ် တုဲ ဒှ်ကၠုၚ် သၟိၚ်စဍုၚ် ၄၆ ဝါ သွက် တွဵုရး တေက်သာတ် ရ။

အခိၚ် ယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ် သၟိၚ်စဍုၚ် ညးပံၚ်တောဲ ကၠောန် သီု ဗော် ဒဳမဝ်ကရေတ် ကေုာံ ရဳပဗ္ဗလဳကာန် ပ္ဍဲ စၠတ်ထဝ် တွဵုရး တုဲ ကလိဂွံ ပရေၚ်အံၚ်ဇၞး ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။ ညးပဒတန် သၞောဝ် ဖျအ်ဖျေံ အခေါန် ၂ ဗဳလဳယာန် ဒဝ်လာ မဒှ် ပရေၚ်ဖျအ် အခေါန် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်ဝၚ် တေက်သာတ် ရ။&lt;ref&gt;Smith 2016, p. 112.&lt;/ref&gt; မွဲလပါ်ဂှ် ညးပလေဝ်ပလေတ် သၞောတ် ပရေၚ်ပညာ တုဲ စုတ် သၞောတ် စၟဳစၟတ် ကဆံၚ် ကွးဘာတအ် အလုံ တွဵုရး သွက်ဂွံ ယာကဆံၚ် ပရေၚ်ပညာ ရ။

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၈ ညးဒုၚ်ရုဲစှ် မွဲဝါပၠန် တုဲ ဇၞးမာဲ နကဵု ၆၈.၆ ပြက္ခဆောတ်၊ မဒှ် တဆိပ် အံၚ်ဇၞး ဇၞော်အိုတ် သွက် သၟိၚ်စဍုၚ် ဗော် ရဳပဗ္ဗလဳကာန် ပ္ဍဲ တေက်သာတ် ရ။&lt;ref&gt;Wayne, Stephen J. (2001). ''The Road to the White House 2000: The Politics of Presidential Elections''. Bedford/St. Martin's. p. 45.&lt;/ref&gt; ပရေၚ်အံၚ်ဇၞး ပ္ဍဲ တေက်သာတ် ဏအ် ပံက်ကဵု ဂၠံၚ်တရဴ သွက် ညး ဂွံလုပ်ဒုၚ်ရုဲစှ် သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၀ ရ။ ညးဒှ် မၞိဟ်မၞုံကဵု ယၟုဒယှ်ေ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဗော် ရဳပဗ္ဗလဳကာန် အလုံ ကၟိန်ဍုၚ် ကၠာ ဟွံလုပ်ပြိုၚ် သမ္မတ ရ။

== ပရေၚ်ရုဲစှ် သမ္မတ သၞာံ ၂၀၀၀ ==
ပ္ဍဲ ပရေၚ်ရုဲစှ် သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် သၞာံ ၂၀၀၀ ဗုယှ် ဒုၚ်ရုဲစှ် နကဵု စၞး ဗော် ရဳပဗ္ဗလဳကာန် တုဲ ဒေက် ချေနဳ (Dick Cheney) ဒှ် မၞိဟ် ဒုတိယ သမ္မတ ရ။ ညးပြိုၚ်ပကာန် ကဵု ဒုတိယ သမ္မတ တြေံ အာလ် ဂဝ် (Al Gore) နူ ဗော် ဒဳမဝ်ကရေတ် ရ။ ကေမ်ပိန် ဗုယှ် ဟီုတွဟ်လဝ် ဒဒှ်ရ ညးဒှ် &quot;မၞိဟ်မဆာန်ဍုၚ် မၞုံကဵု လညာတ် ဆာန်မေတ္တာ&quot; (compassionate conservative) တုဲ သ္ပအဓိက ကဵု ပရေၚ်ပညာ၊ ပရေၚ်ယှအ် အခေါန် ကေုာံ ပရေၚ်စဵုဒၞာ ကၟိန်ဍုၚ် ရ။&lt;ref&gt;Kellner, Douglas (2001). ''Grand Theft 2000: Media Spectacle and a Stolen Election''. Rowman &amp; Littlefield. p. 23.&lt;/ref&gt;

သဘၚ်ရုဲမာဲ သၞာံ ၂၀၀၀ ဝွံ ဒှ် သဘၚ်ရုဲမာဲ မပၠံၚ်ၜး ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်ဝၚ် အမေရိကာန် ရ။ ၜိုန်ရ အာလ် ဂဝ် ကလိဂွံ မာဲ ညးဍုၚ်ကွာန် (popular vote) ဂၠိုၚ် နူ ဗုယှ် ၜိုတ် ၅၀၀,၀၀၀ မာဲ ကီုလေဝ်၊ ပရေၚ်အံၚ်ဇၞး ဂှ် တန်တဴဒၟံၚ် လ္တူ မာဲ အဳလက်ထဝ်ရေဝ် (Electoral College) ပ္ဍဲ တွဵုရး ဖလဝ်ရဳဒါ (Florida) ရ။ ပ္ဍဲ ဖလဝ်ရဳဒါ မာဲ ၜါလပါ် ညောန်ဒၟံၚ် ရေၚ်သကအ် ဗွဲမလောန် တုဲ သ္ဒးရိုဟ် မာဲ ကလေၚ် မွဲဝါပၠန် ရ။&lt;ref&gt;Greenberg, Paul (December 14, 2000). &quot;Bush v. Gore: The Supreme Court Ends the Election&quot;. ''The New York Times''.&lt;/ref&gt;

ကြဴနူ ပရေၚ်တေၚ်ဇဵု ပ္ဍဲ ရုၚ်သၞောဝ်ဓဝ် ဗွဲမဂၠိုၚ်တုဲ ရုၚ်သၞောဝ်ဓဝ် ဇၞော်အိုတ် အမေရိကာန် (Supreme Court) ဖျေံသ္ဂုတ်ထာဝ် ပ္ဍဲ အမှု ဗုယှ် ကေုာံ ဂဝ် (Bush v. Gore) ဒဒှ်ရ ဒးဒေါအ် ပရေၚ်ရိုဟ် မာဲ ပ္ဍဲ ဖလဝ်ရဳဒါ ရ။ နကဵု သ္ဂုတ်ထာဝ် ဏအ် ဗုယှ် ဇၞးမာဲ ပ္ဍဲ ဖလဝ်ရဳဒါ တုဲ ကလိဂွံ မာဲ အဳလက်ထဝ်ရေဝ် ၂၇၁ မာဲ (အာလ် ဂဝ် ကလိဂွံ ၂၆၆ မာဲ) တုဲ ဒှ်ကၠုၚ် သမ္မတ ၄၃ ဝါ ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ လဒပ် မာဲ အဳလက်ထဝ်ရေဝ် (Electoral Vote Results 2000)
|-
! လၟိဟ် !! မၞိဟ်ပြိုၚ် !! ဗော် !! မာဲ ညးဍုၚ်ကွာန် !! မာဲ အဳလက်ထဝ်ရေဝ်
|-
| ၁ || ဂျံတ် ဒဗလျူ ဗုယှ် || ရဳပဗ္ဗလဳကာန် || ၅၀,၄၅၆,၀၀၂ || '''၂၇၁'''
|-
| ၜါ || အာလ် ဂဝ် || ဒဳမဝ်ကရေတ် || ၅၀,၉၉၉,၈၉၇ || ၂၆၆
|-
| ၃ || ရာပ် နေဒါ (Ralph Nader) || ၚေက် (Green) || ၂,၈၈၂,၉၅၅ || ၀
|}

== အလန် သမ္မတ ပထမ (၂၀၀၁-၂၀၀၅) ==
ဂျံတ် ဒဗလျူ ဗုယှ် ယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ် သမ္မတ ပ္ဍဲ ၂၀ ဇာန်နဝါရဳ ၂၀၀၁ ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ် စယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ် ညးပ္တိတ် သၞောဝ် ဖျအ် အခေါန် ဇၞော် သွက် ညးဍုၚ်ကွာန် (EGTRRA) ကေုာံ ပရေၚ်ပလေဝ်ပလေတ် ပရေၚ်ပညာ &quot;ကောန်ၚာ် မွဲ ဟွံကဵု သှ်ေ ပ္ဍဲ လက္ကရဴ&quot; (No Child Left Behind Act) သွက်ဂွံ ယာကဆံၚ် ဘာဗ္တောန်လိက် အလုံ ကၟိန်ဍုၚ် ရ။&lt;ref&gt;McGuinn, Patrick J. (2006). ''No Child Left Behind and the Transformation of Federal Education Policy''. University Press of Kansas. p. 45.&lt;/ref&gt;

ဆဂး ပ္ဍဲ သေပ်တေမ်ဗါ ၁၁ သၞာံ ၂၀၀၁၊ ဂကောံ ပကီုပရာပ် အာလ်ကေဒါ ပၠံၚ်သီ က္ၜၚ်ကျာ ၄ ဖ္ဍိုက် တုဲ တိုက်ပွန် လ္တူ စိုပ်ကၠတ် (World Trade Center) ပ္ဍဲ နျူယံက် ကေုာံ ရုၚ် ပေန်တာဂေါန် (Pentagon) ရ။ ပရေၚ်တိုက်ပွန်ဏအ် ကဵုလဝ် ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ညး ရ။ ညးလလောၚ်တြး &quot;ပၞာန် လ္တူ ပရေၚ်ပကီုပရာပ်&quot; (War on Terror) တုဲ ပ္ဍဲ အံက်တဝ်ဗာ ၂၀၀၁ ဗလးဏာ ဒပ်ပၞာန် သွက်ဂွံ တိုက်ပွန် အာဖဂါန်နေတ်သတာန် သွက်ဂွံ ဖျေံ အလဵုအသဳ တာလဳဗာန် ကေုာံ ရပ် အဝ်သာမာ ဗေန်လာဒေန် (Osama bin Laden) ရ။&lt;ref&gt;Woodward, Bob (2002). ''Bush at War''. Simon &amp; Schuster. p. 144.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၃ ညးလလောၚ်တြး ပၞာန် တိုက်ပွန် အဳရက် (Invasion of Iraq) နကဵု ဟိုတ်မ္ဂး က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် အဳရက် သာဒါမ် ဟူသိန် (Saddam Hussein) ပကောံလဝ် လွဟ်အန္တရာယ်ဇၞော် ရ။ ဒပ်ပၞာန် ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် ကေုာံ သဟာယ တိုက်ပွန် အဳရက် တုဲ ဖျေံ အလဵုအသဳ သာဒါမ် ဟူသိန် မာန်ကီုလေဝ် လွဟ်အန္တရာယ်ဇၞော် ဟွံဆဵု ပ္ဍဲ အဳရက် ရ။&lt;ref&gt;Ricks, Thomas E. (2006). ''Fiasco: The American Military Adventure in Iraq''. Penguin Press. p. 112.&lt;/ref&gt; ကိစ္စ အဳရက် ဝွံ ဒှ် ဟိုတ် မပါ်ပါဲ ဒစဵုဒစှ် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ညး ရ။ အပ္ဍဲ ဍုၚ် ညးပ္တိတ် သၞောဝ် ပေထရဳယံက် (Patriot Act) သွက်ဂွံ ကဵု အခေါၚ် အလဵုအသဳ စၟဳစၟတ် ပရေၚ်ပကီုပရာပ် လောဲသွာ ရ။

== ပရေၚ်ရုဲစှ် သမ္မတ သၞာံ ၂၀၀၄ ==
ပ္ဍဲ ပရေၚ်ရုဲစှ် သမ္မတ သၞာံ ၂၀၀၄ ဂျံတ် ဒဗလျူ ဗုယှ် ဒုၚ်ရုဲစှ် အလန် ဒုတိယ တုဲ ပြိုၚ်ပကာန် ကဵု ကောန်ဂကောံ ထဝ်စၠတ် (Senator) နူ မာသာချူသေတ် ဂျောန် ခေရဳ (John Kerry) မဒှ် စၞး ဗော် ဒဳမဝ်ကရေတ် ရ။ ကေမ်ပိန် သၞာံ ၂၀၀၄ ဝွံ သ္ပအဓိက လ္တူ ပရေၚ်စဵုဒၞာ ကၟိန်ဍုၚ်၊ ပရေၚ်ပၞာန် ပ္ဍဲ အဳရက် ကေုာံ အာဖဂါန်နေတ်သတာန် ရ။ ဗုယှ် ဟီုတွဟ်လဝ် ဒဒှ်ရ ညးဟေၚ် ဒှ် က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် မခိုၚ်ကၠိုက် သွက် အခိၚ် ပၞာန် ရ။&lt;ref&gt;Abramson, Paul R.; Aldrich, John H.; Rohde, David W. (2005). ''Change and Continuity in the 2004 Elections''. CQ Press. p. 55.&lt;/ref&gt;

ဂျောန် ခေရဳ ပါ်ပါဲလဝ် ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ဗုယှ် လ္တူ ပရေၚ်ပၞာန် အဳရက် ဒဒှ်ရ အမေရိကာန် ဟွံကလိဂွံ ပရေၚ်ရီုဗၚ် ဂၠးတိ ရ။ ဆဂး ကေမ်ပိန် ဗုယှ် ကလေၚ်တိုက်ပွန် ခေရဳ ဒဒှ်ရ လညာတ် ဟွံတန်ကြန် ကေုာံ ဍိုန်လျ သွက် ပရေၚ်စဵုဒၞာ ရ။ ပ္ဍဲ သဘၚ်ရုဲမာဲ ဂှ် ဗုယှ် ဇၞးမာဲ နကဵု မာဲ ညးဍုၚ်ကွာန် ၅၀.၇ ပြက္ခဆောတ် ကေုာံ မာဲ အဳလက်ထဝ်ရေဝ် ၂၈၆ မာဲ ရ။ ခေရဳ ကလိဂွံ မာဲ ၂၅၁ ရ။ ဗုယှ် ဒှ်ကၠုၚ် သမ္မတ အလန် ဒုတိယ တုဲ စယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ် ပ္ဍဲ ၂၀ ဇာန်နဝါရဳ ၂၀၀၅ ရ။

== အလန် သမ္မတ ဒုတိယ (၂၀၀၅-၂၀၀၉) ==
အလန် သမ္မတ ဒုတိယ ဗုယှ် ဝွံ ဒးဆဵု တၚ်ဝါတ်ဂါတ် ကေုာံ ပရေၚ်ပါ်ပါဲ နူ ညးဍုၚ်ကွာန် တၟာဂလိုၚ် ရ။ ပ္ဍဲ ဂိတု အဝ်ဂေတ် ၂၀၀၅ ဟာရဳကေန် ကာထရဳနာ (Hurricane Katrina) လုပ်တိုက်ပွန် ဒေသ သၠုၚ်ကျာ အမေရိကာန် တုဲ ဍုၚ် နျူအဝ်လဳယေန် (New Orleans) ဒးဒုၚ် လီုလာ် ဗွဲမဇၞော် ရ။ ပရေၚ်ရီုဗၚ် ကေုာံ ကယ်ဆာ် နူ အလဵုအသဳ ကၟိန်ဍုၚ် ဍိုန်လျ လဇုဲလယတ် လောန်အာ ဟီုတုဲ ဗုယှ် ဒးဒုၚ် ပါ်ပါဲ ဗွဲမဇၞော် ရ။&lt;ref&gt;Brinkley, Douglas (2006). ''The Great Deluge: Hurricane Katrina, New Orleans, and the Mississippi Gulf Coast''. William Morrow. p. 280.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ပရေၚ်ပၞာန် အဳရက် မၞိဟ်ဒးချိုတ် ကေုာံ သရ စဵုဂၠိုၚ်ကၠုၚ်တုဲ ပရေၚ်ထံက်ဂလာန် ညးဍုၚ်ကွာန် လ္တူ ပၞာန် စှ်ေအာ ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၇ ညးလလောၚ်တြး ပရေၚ်ပ္တိုန် ဒပ်ပၞာန် တၟိ ပ္ဍဲ အဳရက် (The Surge) သွက်ဂွံ ထိၚ် ပရေၚ်ၜိုဟ်လလံ တုဲ ပရေၚ်ဏအ် ကဵုလဝ် ဖိုလ် ခိုဟ် လ္တူ ဒေသ ကီုလေဝ် ပရေၚ်ပါ်ပါဲ ဟွံအိုတ်အာ ရ။&lt;ref&gt;Woodward, Bob (2008). ''The War Within: A Secret White House History 2006–2008''. Simon &amp; Schuster. p. 150.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ လက္ကရဴ သၞာံ ၂၀၀၈ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် ကေုာံ ဂၠးတိ ဒးဆဵု တၚ်ဝါတ်ဂါတ် မဇၞော် (2008 Financial Crisis) ရ။ ဘာဏ် ဇၞော်ဇၞော်တအ် လီုလာ်အာ တုဲ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ညး ပ္တိတ် သၞောဝ် ရီုဗၚ် သြန် TARP သွက်ဂွံ ရီုဗၚ် ဌာန်ပိုန်ဒြပ် တအ် ရ။ ၜိုန်ရ သၞောဝ်ဏအ် ရီုဗၚ်လဝ် လ္ပကဵု သၞောတ်ပိုန်ဒြပ် လီုအာ အလုံမွဲကီုလေဝ် မၞိဟ်တအ် ပါ်ပါဲ ဒဒှ်ရ ရီုဗၚ် ဘာဏ် တုဲ ဟွံရီုဗၚ် ညးဍုၚ်ကွာန် သာမည ရ။ အခိၚ် ညးတိတ် နူ တာလျိုၚ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၉ ပရေၚ်ထံက်ဂလာန် ညး (approval rating) စှ်ေအာ စဵုကဵု ၃၀ ပြက္ခဆောတ် အောန် ရ။

== မူဝါဒ ပရေၚ်ဍုၚ်သၟာၚ် ကေုာံ ဒေသ ==
မူဝါဒ ပရေၚ်ဍုၚ်သၟာၚ် ဂျံတ် ဒဗလျူ ဗုယှ် မကော်စ &quot;မူဝါဒ ဗုယှ်&quot; (Bush Doctrine) ဂှ် သ္ပအဓိက လ္တူ ပရေၚ်တိုက်ပွန် ကိုပ်ကၠာ (preemptive strikes) ကေုာံ ပရေၚ်ထံက်ပၚ် ဒီမဝ်ကရေသဳ ပ္ဍဲ ဒေသ လဒေါဝ်ဗမံက် ရ။&lt;ref&gt;Gaddis, John Lewis (2004). ''Surprise, Security, and the American Experience''. Harvard University Press. p. 87.&lt;/ref&gt; လညာတ်ဏအ် ဒှ် ဟိုတ် သွက်ဂွံ လုပ်တိုက် အဳရက် ဟွံမွဲကဵု သ္ဂုတ်ထာဝ် နူ ကုလသမဂ္ဂ ရ။

ၜိုန်ရ ပရေၚ်ပၞာန် ပ္ဍဲ လဒေါဝ်ဗမံက် ဒးဒုၚ် ပါ်ပါဲကီုလေဝ် ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ညး ကလိဂွံ ထိုၚ်သး ဗွဲမဇၞော် ပ္ဍဲ ပရေၚ်ရီုဗၚ် ရးနိဂီု အာဖရိက ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၃ ညးပ္တန် ပရေၚ်စဳမံၚ် PEPFAR (President's Emergency Plan for AIDS Relief) သွက်ဂွံ ရီုဗၚ် ဂဥုဲ ကေုာံ ပရေၚ်စဵုဒၞာ ယဲ အေတ်ဒ် (HIV/AIDS) ပ္ဍဲ အာဖရိက တုဲ စဵုဒၞာလဝ် လမျီု မၞိဟ် မဳလဳယာန် တၟာဂလိုၚ် ရ။&lt;ref&gt;Piot, Peter (2012). ''No Time to Lose: A Life in Pursuit of Deadly Viruses''. W. W. Norton &amp; Company. p. 250.&lt;/ref&gt; လာပ်ဏအ် ဒှ် ပရေၚ်ရီုဗၚ် ထတ်ယုက် မဇၞော်အိုတ် နူ ရးနိဂီု မွဲ လ္တူ ယဲ မွဲဂကူ ရ။

ပ္ဍဲ ပရေၚ်ဆက်ဆောံ ကဵု ဍုၚ်ကြုက် ညးသ္ပအဓိက ကဵု ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် တုဲ ကဵု အခေါၚ် ကြုက် လုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ သွံရာန် ဂၠးတိ (WTO) ရ။ ကဵု ရးနိဂီု ရုရှာ ပရေၚ်ဆက်ဆောံ ပ္ဍဲ အစ ခိုဟ်ကီုလေဝ် ကြဴနူ ရုရှာ တိုက်ပွန် ဂျောဂျဳယျာ (Georgia) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၈ ပရေၚ်ဆက်ဆောံ ဟွံခိုဟ် ကတဵုဒှ်ကၠုၚ် ရ။ ကဵု រးနိဂီု အိန္ဒိယ ညးထ္ပက်စၟတ်တဲ လိက်ကသုက် ဒြဟတ် နျူကလဳယျာ ညးဍုၚ်ကွာန် မဒှ် ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ဇၞော် မဆက်ဆောံ ၜါ ဍုၚ် ဏအ် ရ။

== ဘဝ ကြဴနူ တာလျိုၚ် ==
ကြဴနူ ယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ် သမ္မတ တုဲအိုတ် ပ္ဍဲ ဂိတု ဇာန်နဝါရဳ ၂၀၊ ၂၀၀၉ ဂျံတ် ဒဗလျူ ဗုယှ် ကေုာံ သမ္မတကတော် လော်ရာ ဗုယှ် ကလေၚ်စဴအာ တန်တဴ ပ္ဍဲ ဒါလာတ် (Dallas) တွဵုရး တေက်သာတ် ရ။ လက္ကရဴ နူ ယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ် ညးဟွံပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် သာမည တုဲ ဒေါအ်ဇူဒၟံၚ် ဗွဲမၜိုဟ်သြိုဟ် ရ။&lt;ref&gt;Baker, Peter (2013). ''Days of Fire: Bush and Cheney in the White House''. Doubleday. p. 600.&lt;/ref&gt;

ညးချူ ပ္တိတ် လိက်အတ္ထုပ္ပတ္တိ ဇကု မၞုံယၟု &quot;တၚ်သ္ဂုတ်ထာဝ်ဂမၠိုၚ်&quot; (Decision Points) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၀ တုဲ ဒှ် လိက် မသွံခိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲ အခိၚ်ဂှ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၃ ရုၚ် သမ္မတ ဂျံတ် ဒဗလျူ ဗုယှ် (George W. Bush Presidential Center) ပံက်လဝ် ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် SMU (Southern Methodist University) ရ။ ပ္ဍဲ ရုၚ်ဏအ် နွံ တိုက်ဗှ်လိက် ကေုာံ တိုက်ထ္ၜးပျး သွက် ပရေၚ်ဝၚ် ညး ရ။

ပ္ဍဲ ဘဝ ကြဴနူ တာလျိုၚ် ညးစလ္ၚတ် ကွတ် ချူကသူ တုဲ ချူလဝ် ရုပ် ကောန်ပၞာန် စဴနူ ပၞာန် တအ် ရ။ ညးပ္တိတ် လိက် &quot;ရုပ်ပၞာန်ဂမၠိုၚ်&quot; (Portraits of Courage) သွက်ဂွံ ထံက်ပၚ် ရဲသ္ဂံၚ် တအ် ရ။&lt;ref&gt;Bush, George W. (2017). ''Portraits of Courage: A Commander in Chief's Tribute to America's Warriors''. Crown. p. 10.&lt;/ref&gt; ၜိုန်ရ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ညး ဒးဒုၚ် ပါ်ပါဲလဝ် တၟာဂလိုၚ် အခိၚ် ညးဒှ် သမ္မတ ကီုလေဝ် လက္ကရဴဏအ် ပရေၚ်သမ္တီ ညးဍုၚ်ကွာန် လ္တူ ညး ကလေၚ်ခိုဟ်ကၠုၚ် ညိည သိုက်က် ရ။ ညးဆက်ကၠောန် ကမၠောန် ပရဟိတ ကေုာံ ပရေၚ်ရီုဗၚ် ယဲအေတ်ဒ် ပ္ဍဲ အာဖရိက ဗွဲမဆက်စပ် ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book |last=Bush |first=George W. |year=2010 |title=Decision Points |publisher=Crown Publishers |isbn=978-0-307-59061-9 |url=https://books.google.com/books?id=decisionpoints}}
* {{cite book |last=Smith |first=Jean Edward |year=2016 |title=Bush |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-1-4767-4119-2 |url=https://books.google.com/books?id=bushsmith}}
* {{cite book |last=Baker |first=Peter |year=2013 |title=Days of Fire: Bush and Cheney in the White House |publisher=Doubleday |isbn=978-0-385-52518-3 |url=https://books.google.com/books?id=daysoffire}}
* {{cite book |last=Woodward |first=Bob |year=2002 |title=Bush at War |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-0-7432-0473-6 |url=https://books.google.com/books?id=bushatwar}}
* {{cite book |last=Minutaglio |first=Bill |year=1999 |title=First Son: George W. Bush and the Bush Family Dynasty |publisher=Times Books |isbn=978-0-8129-3139-4 |url=https://books.google.com/books?id=firstson}}

{{Navbox
| name      = သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်ဂမၠိုၚ်
| title     = [[သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်|သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်ဂမၠိုၚ်]]
| state     = collapsed
| listclass = hlist
| list1     =
* ဝါရှေန်တောန်
* ဂျောန် အာဒါမ်
* ဂျေဖာသောန်
* မေဒဳသောန်
* မောန်ရဝ်
* ဂျောန် ကွေန်သဳ အာဒါမ်
* ဂျေက်သောန်
* ဗာန် ဗျူရေန်
* ဟာရဳသောန်
* တာဲလာ
* ပေါက်
* တေလာ
* ဖေလ်မဝ်
* ပဳယေတ်
* ဗဳအူခါနောန်
* လေန်ကောန်
* ဂျောန်သောန်
* ဂရာန်
* ဟေ
* ဂါဖဳ
* အာသာ
* ကလဳဗလာန်
* ဗေန်ဂျာမေန် ဟာရဳသောန်
* ကလဳဗလာန်
* မေက်ကေန်လဳ
* တဳအဝ်ဒဝ် ရုသဗေတ်
* တာပ်
* ဝေလ်သောန်
* ဟာဒေန်
* ကူလေတ်
* ဟူဗါ
* ဖရန်ကလေန် ရုသဗေတ်
* ထရူမာန်
* အာက်သေန်ဟံဝါ
* ကနေဒဳ
* လေန်ဒေါန် ဂျောန်သောန်
* နေက်သောန်
* ဖေါတ်
* ကာတာ
* ရဳဂေန်
* ဂျံတ် အိတ်ချ် ဒဗလျူ ဗုယှ်
* ကလေန်တောန်
* ဂျံတ် ဒဗလျူ ဗုယှ်
* အဝ်ဗာမာ
* ထရမ်
* ဗိုၚ်ဒေန်
}}

{{DEFAULTSORT:ဗုယှ်, ဂျံတ် ဒဗလျူ}}
[[Category:သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်ဂမၠိုၚ်]]
[[Category:သၟိၚ်စဍုၚ် တွဵုရး တေက်သာတ်ဂမၠိုၚ်]]
[[Category:မၞိဟ် ကတဵုဒှ်မၞိဟ် သၞာံ ၁၉၄၆]]
[[Category:ကောန်ဂကောံ ဗော် ရဳပဗ္ဗလဳကာန်]]
[[Category:ပရေၚ်ဝၚ် အမေရိကာန် ခေတ်တၟိ]]
[[Category:မၞိဟ် နူ တွဵုရး တေက်သာတ်]]
[[Category:ကွးတြေံ တက္ကသိုလ် ယေလ်]]</text>
      <sha1>58a7r0tgjrm2f2uqrjijj4f4x4hbx29</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:Infobox ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ</title>
    <ns>10</ns>
    <id>13184</id>
    <revision>
      <id>59790</id>
      <timestamp>2026-11-05T16:02:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;&lt;includeonly&gt;{{Infobox | bodyclass   = vcard | titleclass  = fn | title       = {{{name|{{{ယၟု|{{PAGENAME}}}}}}}} | image       = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|{{{ရုပ်|}}}}}}|size={{{image_size|{{{ဇမၞော်ရုပ်|}}}}}}|sizedefault=frameless|upright=1|alt={{{alt|}}}}} | caption     = {{{caption|{{{သမ္တီရုပ်|}}}}}}  | label1      = ယၟု နူတ...&quot;</comment>
      <origin>59790</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2893" sha1="mh845mwsrqf8248d1i834kr0ow3v4tb" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{Infobox
| bodyclass   = vcard
| titleclass  = fn
| title       = {{{name|{{{ယၟု|{{PAGENAME}}}}}}}}
| image       = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|{{{ရုပ်|}}}}}}|size={{{image_size|{{{ဇမၞော်ရုပ်|}}}}}}|sizedefault=frameless|upright=1|alt={{{alt|}}}}}
| caption     = {{{caption|{{{သမ္တီရုပ်|}}}}}}

| label1      = ယၟု နူတမ်
| data1       = {{{birth_name|{{{ယၟုနူတမ်|}}}}}}

| label2      = ကတဵုဒှ်မၞိဟ်
| data2       = {{br separated entries|{{{birth_date|{{{စၟတ်တ္ၚဲကတဵုဒှ်မၞိဟ်|}}}}}}|{{{birth_place|{{{ဒၞာဲကတဵုဒှ်မၞိဟ်|}}}}}}}}

| label3      = စုတိ
| data3       = {{br separated entries|{{{death_date|{{{စၟတ်တ္ၚဲစုတိ|}}}}}}|{{{death_place|{{{ဒၞာဲစုတိ|}}}}}}}}

| label4      = ဍုၚ်မံၚ်
| data4       = {{{nationality|{{{ဍုၚ်မံၚ်|}}}}}}

| label5      = ဘာသာ
| data5       = {{{religion|{{{ဘာသာ|[[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]}}}}}}

| label6      = တဆိပ်ကြာ
| data6       = {{{title|{{{တဆိပ်ကြာ|}}}}}}

| label7      = ဂိုဏ်
| data7       = {{{school|{{{ဂိုဏ်|}}}}}}

| label8      = ဒၞာဲဆက်
| data8       = {{{lineage|{{{ဒၞာဲဆက်|}}}}}}

| label9      = ဒုၚ်ပယျၚ်
| data9       = {{{ordination|{{{ဒုၚ်ပယျၚ်|}}}}}}

| label10     = အ္စာ
| data10      = {{{teachers|{{{အ္စာ|}}}}}}

| label11     = ကွး
| data11      = {{{disciples|{{{ကွး|}}}}}}

| label12     = လိက်ပတ်ဂမၠိုၚ်
| data12      = {{{works|{{{လိက်ပတ်ဂမၠိုၚ်|}}}}}}

| label13     = မုက်ကွန်ယက်
| data13      = {{{website|{{{မုက်ကွန်ယက်|}}}}}}
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Documentation|content=
== သွက်ဂွံစကာ ==
&lt;pre&gt;
{{Infobox ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ
| ယၟု = 
| ရုပ် = 
| သမ္တီရုပ် = 
| ယၟုနူတမ် = 
| စၟတ်တ္ၚဲကတဵုဒှ်မၞိဟ် = 
| ဒၞာဲကတဵုဒှ်မၞိဟ် = 
| စၟတ်တ္ၚဲစုတိ = 
| ဒၞာဲစုတိ = 
| ဍုၚ်မံၚ် = 
| ဘာသာ = 
| တဆိပ်ကြာ = 
| ဂိုဏ် = 
| ဒၞာဲဆက် = 
| ဒုၚ်ပယျၚ် = 
| အ္စာ = 
| ကွး = 
| လိက်ပတ်ဂမၠိုၚ် = 
| မုက်ကွန်ယက် = 
}}
&lt;/pre&gt;
[[Category:ထာမ်ပလိက် Infobox ပူဂိုလ်ဂမၠိုၚ်]]
[[Category:ထာမ်ပလိက် ဗုဒ္ဓဘာသာဂမၠိုၚ်]]
}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mh845mwsrqf8248d1i834kr0ow3v4tb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:Infobox ဗုဒ္ဓဘာသာ</title>
    <ns>10</ns>
    <id>13185</id>
    <revision>
      <id>59791</id>
      <timestamp>2026-11-05T16:03:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;&lt;includeonly&gt;{{Infobox | bodyclass   = vcard | titleclass  = fn | title       = {{{name|{{{ယၟု|{{PAGENAME}}}}}}}} | image       = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|{{{ရုပ်|}}}}}}|size={{{image_size|{{{ဇမၞော်ရုပ်|}}}}}}|sizedefault=frameless|upright=1|alt={{{alt|}}}}} | caption     = {{{caption|{{{သမ္တီရုပ်|}}}}}}  | label1      = ပါဠိ | data1...&quot;</comment>
      <origin>59791</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2007" sha1="2xg3m37ad2k2f60mgdefk2kp0xeirkm" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{Infobox
| bodyclass   = vcard
| titleclass  = fn
| title       = {{{name|{{{ယၟု|{{PAGENAME}}}}}}}}
| image       = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|{{{ရုပ်|}}}}}}|size={{{image_size|{{{ဇမၞော်ရုပ်|}}}}}}|sizedefault=frameless|upright=1|alt={{{alt|}}}}}
| caption     = {{{caption|{{{သမ္တီရုပ်|}}}}}}

| label1      = ပါဠိ
| data1       = {{{pali|{{{ပါဠိ|}}}}}}

| label2      = သက္ကတ
| data2       = {{{sanskrit|{{{သက္ကတ|}}}}}}

| label3      = အဓိပ္ပါယ်
| data3       = {{{meaning|{{{အဓိပ္ပါယ်|}}}}}}

| label4      = တမ်မူလ
| data4       = {{{origin|{{{တမ်မူလ|}}}}}}

| label5      = ညးမပ္တန်
| data5       = {{{founder|{{{ညးမပ္တန်|}}}}}}

| label6      = ဂိုဏ်ဂမၠိုၚ်
| data6       = {{{sects|{{{ဂိုဏ်|}}}}}}

| label7      = ဒေသ
| data7       = {{{region|{{{ဒေသ|}}}}}}

| label8      = လိက်ပတ်ဂမၠိုၚ်
| data8       = {{{texts|{{{လိက်ပတ်|}}}}}}

| label9      = ဒတန်လ္ၚောဝ်
| data9       = {{{sites|{{{ဒတန်လ္ၚောဝ်|}}}}}}

| label10     = မဆက်စပ်
| data10      = {{{related|{{{မဆက်စပ်|}}}}}}
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Documentation|content=
== သွက်ဂွံစကာ ==
&lt;pre&gt;
{{Infobox ဗုဒ္ဓဘာသာ
| ယၟု = 
| ရုပ် = 
| သမ္တီရုပ် = 
| ပါဠိ = 
| သက္ကတ = 
| အဓိပ္ပါယ် = 
| တမ်မူလ = 
| ညးမပ္တန် = 
| ဂိုဏ် = 
| ဒေသ = 
| လိက်ပတ် = 
| ဒတန်လ္ၚောဝ် = 
| မဆက်စပ် = 
}}
&lt;/pre&gt;
[[Category:ထာမ်ပလိက် Infobox ဂမၠိုၚ်]]
[[Category:ထာမ်ပလိက် ဗုဒ္ဓဘာသာဂမၠိုၚ်]]
}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2xg3m37ad2k2f60mgdefk2kp0xeirkm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်ဂမၠိုၚ်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13186</id>
    <revision>
      <id>59792</id>
      <timestamp>2026-11-05T16:12:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[[ကဏ္ဍ:သမ္မတဂမၠိုၚ်]] [[ကဏ္ဍ:သၟာပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် အမေရိကာန်ဂမၠိုၚ်]] [[ကဏ္ဍ:ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်]]&quot;</comment>
      <origin>59792</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="243" sha1="7k8u1peq0p1y7tggry2rt67xblxgtkr" xml:space="preserve">[[ကဏ္ဍ:သမ္မတဂမၠိုၚ်]]
[[ကဏ္ဍ:သၟာပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် အမေရိကာန်ဂမၠိုၚ်]]
[[ကဏ္ဍ:ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်]]</text>
      <sha1>7k8u1peq0p1y7tggry2rt67xblxgtkr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အတ္ထုပတ္တိ မှာထေရ်ကောဏ္ဍည</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13187</id>
    <revision>
      <id>59794</id>
      <timestamp>2026-11-05T16:51:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58019-81</username>
        <id>5767</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ | နာမ = မှာထေရ်ကောဏ္ဍည | နာမတၞဟ် = အညာသိကောဏ္ဍည (Aññāsikoṇḍañña) | ရုပ်ထမိက် = Sarnath_Buddha_teaching_Dharma.jpg | မုက်လိက်ရုပ် = ကျာ်တြဲ တွံ ဓဝ် ဓမ္မစက် ကု ခမဳ ပဉ္စဝဂ္ဂ...&quot;</comment>
      <origin>59794</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13090" sha1="14dw7ky5fundh46roji7j6ujpjmu6eq" xml:space="preserve">{{Infobox ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ
| နာမ = မှာထေရ်ကောဏ္ဍည
| နာမတၞဟ် = အညာသိကောဏ္ဍည (Aññāsikoṇḍañña)
| ရုပ်ထမိက် = Sarnath_Buddha_teaching_Dharma.jpg
| မုက်လိက်ရုပ် = ကျာ်တြဲ တွံ ဓဝ် ဓမ္မစက် ကု ခမဳ ပဉ္စဝဂ္ဂဳ ၅ ဇကု (ကောဏ္ဍည ဒှ် မၞိဟ် မဂွံ ဓဝ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်)
| ယၟုပေၚ် = ကောဏ္ဍည (Koṇḍañña)
| အဓိပ္ပါယ် = ညးမတီကၠိုဟ်ခိုဟ် ဓဝ် (He who knows)
| ဌာန်ဒတန် = ဍုၚ်ဒေါဏဝတ္ထု (Donavatthu)၊ ကပ္ပိလဝတ္ထု (Kapilavastu)
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| ဒဒှ် = သာဝက အဂ္ဂ (Chief Disciple in Seniority)
| တၠပညာ = [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha)
| အလံၚ် = [[အရှန်]] (Arahant)
| တာလျိုၚ် = ရတ္တညူ ဧတဒဂ် (Foremost in Seniority / Rattaññū Etadagga)
}}

'''မှာထေရ်ကောဏ္ဍည''' (ပါဠိ: Koṇḍañña; အၚ်္ဂလိက်: Kaundinya) ယၟု ပြာကတ် ဗွဲမဂၠိုၚ် မကော်ခဴ စ '''အညာသိကောဏ္ဍည''' (Aññā Koṇḍañña) ဂှ် ဒှ် ခမဳ မသ္ပ လဝ် ဒတဴ ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ကေုာံ မာံသာဝက မဇၞော် အိုတ် (Senior-most disciple) ပ္ဍဲ သာသနာ [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha) ရ&lt;ref name=&quot;malalasekera&quot;&gt;{{cite book |author=G.P. Malalasekera |year=1937 |title=Dictionary of Pali Proper Names |publisher=John Murray |volume=1 |page=483}}&lt;/ref&gt;။ ညး ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ခမဳ '''ပဉ္စဝဂ္ဂဳ ၅ ဇကု''' (Pañcavaggiya - The group of five ascetics) မဒှ် မၞိဟ် မယိုက်ဂၠေၚ် ကေုာံ ဍိုက်ပေၚ် ကု ပရေၚ်လွဳပရာ ကိုပ်ကၠာ ကျာ်တြဲ ဟွံဂွံ ဒှ် ကျာ် ဏီ ရ။ မှာထေရ်ကောဏ္ဍည ဏအ် ဂှ် ဒှ် ပူဂိုလ် ပထမ အိုတ် မကလိဂွံ ဍာ်ဒကေဝ် [[သောတာပန်]] (Sotāpanna - Stream-entry) ကေုာံ အာစိုပ် အရှန် (Arahant) ပ္ဍဲ လောက ဏအ် ရ။

== ဘဝ ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ ပရေၚ်ဟီုနိမိတ် (Early Life and Prediction) ==
ကောဏ္ဍည ဂှ် က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် ဗဗၞး (Brahmin) မၞုံယၟု ဒေါဏဝတ္ထု မကြပ် ကု ဍုၚ်ကပ္ပိလဝတ္ထု (Kapilavastu) ရ။ ညး ဏအ် ဂှ် လေပ် စဳကၠး ပ္ဍဲ ပရေၚ်ဗေဒၚ်၊ လက္ခဏာ (Vedas and physiognomy) ဗွဲမလောန် ရ။

ကာလ သၟိၚ်ကောန်ဗၠာဲ သိဒ္ဓတ္ထ (Prince Siddhartha) က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ဂှ် သၟိၚ်သုဒ္ဓေါဒန (Suddhodana) ဘိက် နိမန် ဗဗၞး တၠပညာ ၈ တၠ သွက်ဂွံ ဟီု နိမိတ် လက္ခဏာ သၟိၚ်ကောန်ဗၠာဲ ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ် ဂှ် ကောဏ္ဍည ဂှ် ဍောတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဗဗၞး ၈ တၠ ဂှ် ရ။ ဗဗၞး ၇ တၠ တံ ဂှ် စၞောန် ထ္ၜး လပုဟ်တဲ ၜါ တုဲ ဟီု နိမိတ် &quot;ယဝ်ရ တန်တဴ ပ္ဍဲ နန် မ္ဂး ဒှ် သၟိၚ်စက္ကဝဝ် (Universal Monarch)၊ ယဝ်ရ တိတ် ဂြိုပ် သ္ပ ခမဳ မ္ဂး ဒှ် ကျာ် (Buddha) ရ&quot;။ ဆဂး ကောဏ္ဍည မွဲ ဇကု ဓဝ် စၞောန် ထ္ၜး လပုဟ်တဲ မွဲ တုဲ ဟီု နိမိတ် မွဲ သာ် ဓဝ် ရ- &quot;သၟိၚ်ကောန်ဗၠာဲ ဏအ် ဟွံမံၚ် ပ္ဍဲ နန် တွဵု ရ။ ညး ဏအ် ဒး တိတ် သ္ပ ခမဳ တုဲ က္တဵုဒှ် ကျာ် ဍာံဍာံ မွဲ သာ် ဓဝ် ရ&quot; (He will definitely become a Buddha)&lt;ref name=&quot;narada&quot;&gt;{{cite book |author=Narada Mahathera |year=1992 |title=The Buddha and His Teachings |publisher=Buddhist Missionary Society |isbn=978-9679920444}}&lt;/ref&gt;။

== ပရေၚ်သ္ပခမဳ ကေုာံ ပဉ္စဝဂ္ဂဳ (Ascetic Life and Pañcavaggiya) ==
ကာလ သၟိၚ်သိဒ္ဓတ္ထ တိတ် ဂြိုပ် သ္ပ ခမဳ ဂှ် ကောဏ္ဍည နိမန် ကေတ် ကောန် ဗဗၞး ၄ တၠ မတွဟ်ဂး ဝပ္ပ၊ ဘဒ္ဒိယ၊ မဟာနာံ၊ ကေုာံ အဿဇိ (Vappa, Bhaddiya, Mahānāma, Assaji) တုဲ တိတ် သ္ပ ခမဳ ဗက် အာ သၟိၚ်သိဒ္ဓတ္ထ ရ။ ညးတံ ၅ ဇကု ဏအ် မကော်ခဴ စ '''ပဉ္စဝဂ္ဂဳ ၅ ဇကု''' ရ။ ညးတံ လုပ် ကၠောန် ပရေၚ်လွဳပရာ ဒုက္ကရစရိယာ (Ascetic practices / Extreme fasting) လုကဴ ၆ သၞာံ ပ္ဍဲ ဥရုဝေလ (Uruvela) ရ။

ဆဂး ကာလ သၟိၚ်သိဒ္ဓတ္ထ တီ ကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေၚ်လွဳပရာ က္ဍန်ဂြေတ် ဏအ် ဟွံသေၚ် ဂၠံၚ်တရဴ မဒး တုဲ ကလေၚ် ဒုၚ် ကေတ် စၞစ သွက်ဂွံ ဂွံ ဇြဟတ် ဂှ်၊ ပဉ္စဝဂ္ဂဳ ၅ ဇကု တံ ထေၚ်ဂး သၟိၚ်သိဒ္ဓတ္ထ ထောံ ကၠေံ ပရေၚ်လွဳပရာ တုဲ အာ စိုပ် ပရေၚ်လောဘ ရ သာ်ဏအ် ညာတ် ကေတ် တုဲ ညးတံ ပါဲ တိတ် အာ နူ သၟိၚ်သိဒ္ဓတ္ထ တုဲ အာ မံၚ် ပ္ဍဲ မိဂဒါဝိုန် (Deer Park at Isipatana) ရ&lt;ref name=&quot;bodhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Bodhi |year=2000 |title=The Connected Discourses of the Buddha: A Translation of the Samyutta Nikaya |publisher=Wisdom Publications |isbn=978-0861713318}}&lt;/ref&gt;။

== မဂွံ အာစိုပ် ဓဝ် (Enlightenment) ==
ကြဴနူ သၟိၚ်သိဒ္ဓတ္ထ က္တဵုဒှ် ကျာ် တုဲ ညး က္ညအာ ဌာန် မိဂဒါဝိုန် သွက်ဂွံ တွံ ဓဝ် ကု ပဉ္စဝဂ္ဂဳ ၅ ဇကု ရ။ ပ္ဍဲ တ္ၚဲ အာသာဠှ (Asalha Puja / Full moon day of July) ဂှ် ကျာ်တြဲ တွံ ပထမ ဒေသနာ မၞုံယၟု '''[[ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ်]]''' (Dhammacakkappavattana Sutta) ရ။ 

ပ္ဍဲ အခိၚ် တွံ ဓဝ် ဏအ် ဂှ် ကောဏ္ဍည ကၠိုဟ်ခိုဟ် အာ သဘာဝ ဓဝ် မတွဟ်ဂး &quot;ယံကိဉ္စိ သမုဒယဓမ္မံ သဗ္ဗန္တံ နိရောဓဓမ္မံ&quot; (သဗ္ဗအရာ မက္တဵုဒှ် ဂှ် ဒး လီုလာ် အိုတ် အာ နကဵု သဘာဝ ရ) (Whatever is subject to origination is all subject to cessation) ရ။ ပရေၚ်ကၠိုဟ်ခိုဟ် ဏအ် ဂှ် ညး အာစိုပ် '''[[သောတာပန်]]''' (Sotāpanna) ရ။

ကျာ်တြဲ မိၚ် တုဲ ဟီု တိတ် အရေဝ် ဥဒါန် (Exclamation) &quot;အညာသိ ဝတ ဘော ကောဏ္ဍညော, အညာသိ ဝတ ဘော ကောဏ္ဍညော&quot; (Kondañña has indeed understood! Kondañña has indeed understood!) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ယၟု ညး ဂှ် က္တဵုဒှ် အာ '''အညာသိကောဏ္ဍည''' (Aññā Koṇḍañña - ကောဏ္ဍည ညးမတီကၠိုဟ် ဓဝ်) ရ။ ကြဴနူ ဂှ် ကျာ်တြဲ တွံ '''အနတ္တလက္ခဏသုတ်''' (Anattalakkhaṇa Sutta) မ္ဂး ကောဏ္ဍည ကေုာံ ခမဳ သှ်ေ ၄ ဇကု တံ သီုဖအိုတ် အာစိုပ် ဒဒှ် [[အရှန်]] ရ&lt;ref name=&quot;piya&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.dharmafarer.org |title=Anattalakkhana Sutta |author=Piya Tan |year=2003 |access-date=2023-11-05}}&lt;/ref&gt;။

== တာလျိုၚ် ဧတဒဂ် ကေုာံ လအိတ် ဘဝ (Etadagga Title and Later Life) ==
ဟိုတ်နူ မှာထေရ်ကောဏ္ဍည ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် မဂွံ သ္ပ ခမဳ ကိုပ်ကၠာ အိုတ်၊ ဂွံ ဓဝ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ကေုာံ မၞုံ ကဵု အာယုက် သာသနာ ဇၞော် အိုတ် ဂှ်ရ ကျာ်တြဲ ဇိုန်နှၚ် ကဵု တာလျိုၚ် '''ရတ္တညူ ဧတဒဂ်''' (Rattaññū Etadagga - Foremost among those of long standing / Most senior monk) ရ။

ကြဴနူ မပံၚ်ဖက် ကၠောန် ပရေၚ်သာသနာ သၞာံ ဗွဲမဂၠိုၚ် တုဲ မှာထေရ်ကောဏ္ဍည ဂှ် ဟိုတ်နူ မၞုံ ပၟိက် မိက်ဂွံ မံၚ် ဌာန် သ္ၚိတ်ဇြ (Solitude) ကေုာံ သွက်ဂွံ ဝေၚ်ပဲါ အခက်အခုဲ ကု သာရဳပုတ် ကေုာံ မောဂ္ဂလာန် (မဒှ် အဂ္ဂသာဝက ၜါ) ပ္ဍဲ ပရေၚ်စၟိန်ပြမာန် သၚ် တံ ဂှ်ရ၊ ညး အာတ် အခေါၚ် နူ ကျာ်တြဲ တုဲ တိတ် အာ သ္ပဒတဴ ပ္ဍဲ ဇိုၚ် ကၟာ '''ឆဒ္ဒန္တ''' (Chaddanta Lake) ပ္ဍဲ ဂြိုပ် ဟိမဝန္တာ (Himalayas) လုကဴ ၁၂ သၞာံ ရ။ ပ္ဍဲ ဌာန် ဂှ် စိၚ် တံ ဖန်ဇန် လွဳပရာ ကဵု ဒါန် စၞစ ကု ညး ရ။

မှာထေရ်ကောဏ္ဍည ပပရိနိဗ္ဗာန် (Passed away) ကိုပ်ကၠာ နူ ကျာ်တြဲ ဟွံဂွံ ပပရိနိဗ္ဗာန် ဏီ ရ။ ကာလ ညး စုတိ ဂှ် အရှန် အနုရုဒ္ဓါ (Anuruddha) ကေုာံ ခမဳ ၅၀၀ ဇကု တံ က္ညအာ ကၠောန် သ္ပ ပေဲါ ဖျေံ ကမ္မဌာန် ညး ရ။ ကြဴနူ ဂှ် ဇုတ် ညး (Relics) ဂှ် ပလံၚ် နၚ် ဇရေၚ် ကျာ်တြဲ ပ္ဍဲ ဘာဇေတဝန် (Jetavana) တုဲ ကျာ်တြဲ ဖန်ဇန် ကဵု သိုၚ်ခၞံ စေတဳ (Stupa) သွက် ညး ရ&lt;ref name=&quot;malalasekera&quot; /&gt;။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ပဉ္စဝဂ္ဂဳ]] (Pañcavaggiya - The Five Ascetics)
* [[ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ်]] (Dhammacakkappavattana Sutta)
* [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha)
* [[အနတ္တလက္ခဏသုတ်]] (Anattalakkhaṇa Sutta)
* [[အရှန်]] (Arahant)
* [[သောတာပန်]] (Sotāpanna)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = သာဝက ကျာ်တြဲ
| title = ခမဳ သၚ် ကေုာံ သာဝက အဓိက ကျာ်တြဲ ဂေါတမ (Major Disciples of Gautama Buddha)
| list1 = [[သာရဳပုတ်]] • [[မောဂ္ဂလာန်]] • [[အာနန်]] • [[မှာထေရ်ကောဏ္ဍည]] • [[မဟာကဿပ]] • [[အနုရုဒ္ဓါ]] • [[ရာဟုလာ]]
}}

{{DEFAULTSORT:ကောဏ္ဍည, မှာထေရ်}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:သာဝက ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]]
[[Category:အရှန်]]
[[Category:ပူဂိုလ် အိန္ဒိယ ခေတ်တြေံ]]
[[Category:ဝၚ်ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]</text>
      <sha1>14dw7ky5fundh46roji7j6ujpjmu6eq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဗဠူ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13188</id>
    <revision>
      <id>59798</id>
      <timestamp>2026-11-06T00:35:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox algorithm | name = ဗဠူ (BLEU) | image = [[File:Machine translation conceptual illustration.svg|250px]] | caption = လဒက်ပ္တန် ပရိုဂရာမ် သၠာဲဘာသာစက် တၚ်ရန်တၟအ် ဗဠူ (BLEU) | class = သၞောတ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီ  | purpose = တၚ်ရန်...&quot;</comment>
      <origin>59798</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28233" sha1="odu0nd86ldydobb6t3pg4zi360r8kmv" xml:space="preserve">{{Infobox algorithm
| name = ဗဠူ (BLEU)
| image = [[File:Machine translation conceptual illustration.svg|250px]]
| caption = လဒက်ပ္တန် ပရိုဂရာမ် သၠာဲဘာသာစက် တၚ်ရန်တၟအ် ဗဠူ (BLEU)
| class = သၞောတ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီ 
| purpose = တၚ်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ကဆံၚ်ပရေၚ်စၠောံဘာသာ
| creator = ကဳယှဝ် ပါပဳနေနဳ (Kishore Papineni), သာလဳမ် ရဴကဝ် (Salim Roukos), တောတ် ဝါဒ် (Todd Ward), ဝေ-ဂျေန် ဇြူ (Wei-Jing Zhu) &lt;!-- spelling unconfirmed --&gt;
| date = ၂၀၀၂
}}

ဗဠူ (BLEU, Bilingual Evaluation Understudy) မ္ဂးတဴ အာလဂဝ်ရဳတမ် မွဲသာ် သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် ကဆံၚ်ပရေၚ်စၠောံဘာသာ နူကဵု ပရိုဂရာမ် သၠာဲဘာသာစက် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။ တၚ်ရန်တၟအ် အဓိကတၟေၚ်ဝွံ သွက်ဂွံ ပ္တောံၜတ် လိက်မပြံၚ်လှာဲလဝ် နကဵု စက် ကေုာံ လိက်မပြံၚ်လှာဲလဝ် နကဵု မၞိဟ်ဂမၠိုၚ်တုဲ ဒုၚ်သဇိုၚ် လတူ တၚ်ပ္တောံၜတ်တအ် သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် အလုံမွဲ ပရေၚ်စၠောံဘာသာရ။ စၞးမကော်မၞိဟ် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကမၠောန်သၠာဲဘာသာ နကဵု လၟိဟ်မဂၠိုၚ်မ္ဂး၊ သၞောတ်ဝွံ ရိုဟ်လၟိဟ် ဗွဲမပြဟ် ကေုာံ စကာသြန် အောန်ရ။ 

အာလဂဝ်ရဳတမ်ဝွံ စကာလဝ် ပ္ဍဲ ပရိုဂရာမ် သၠာဲဘာသာစက် ဗွဲမဂၠိုၚ်တုဲ၊ ကလိဂွံ စၟတ် နူ သုည (၀) စဵုကဵု မွဲ (၁) ရ။ စၟတ် မွဲ မ္ဂးတဴ ပရေၚ်စၠောံဘာသာဝွံ တုပ်သၟဟ် ကု ပရေၚ်စၠောံဘာသာ မၞိဟ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်တုဲ၊ သုည မ္ဂးတဴ ဟွံမွဲ ကု တၚ်တုပ်သၟဟ် ဆမွဲမ ရ။ ကၠာအိုတ် ဂကောံသုတေသန အာဲဗဳအေမ် (IBM) ပ္တိတ်လလောၚ်တြးလဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၂ တုဲ၊ ဒှ်ကၠုၚ် သၞောတ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် မၞုံကဵု ပရေၚ်အံၚ်ဇၞးအိုတ် ပ္ဍဲ အကြာ ကမၠောန်သၞောတ်အရေဝ်ဘာသာ (Natural Language Processing) ရ။

စၟတ် ဗဠူ (BLEU) ဟွံစၟတ်သမ္တီ လတူ အရေဝ်မွဲမတၟေၚ်တၟေၚ်၊ ဆဂး စၟတ်သမ္တီ လတူ အလုံမွဲ လိက်ကၞပ် (Corpus) ရ။ အရာဝွံ ဒှ် တၚ်ခိုဟ်အိုတ် သွက်ဂွံ တီကေတ် ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ အကြာ အခိၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် သၞောတ်စက် သၠာဲဘာသာတအ်ရ။ စၟတ် ဗဠူ ကဆံၚ်သၠုၚ်မ္ဂး သၞောတ်စက်ဝွံ ကၠောန်ကမၠောန် ခိုဟ်ပြဲရ။

== ဝၚ် ကေုာံ တမ်မူလ ==
ပရေၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရိုဂရာမ် သၠာဲဘာသာစက်ဝွံ ဒှ်ကၠုၚ် ပြဿနာဇၞော်မွဲ ပ္ဍဲ ကမၠောန်သၞောတ်အရေဝ်ဘာသာ ကၠာ သၞာံ ၂၀၀၀ တအ်ရ။ သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲဘာသာမွဲမ္ဂး ဒးကော် မၞိဟ်မတီအရေဝ်ၜါဘာသာတုဲ ဒးကဵု သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်မွဲတဲရ။ အရာဝွံ စကာ အခိၚ်ဂၠိုၚ်တုဲ စရိတ် သၠုၚ်ကွေံကွေံရ။ သွက်ဂွံ သောၚ်ကလး ပြဿနာဝွံ၊ ကဳယှဝ် ပါပဳနေနဳ (Kishore Papineni) ကေုာံ ဂကောံမပါလုပ် ပ္ဍဲ ရုၚ်သုတေသန အာဲဗဳအေမ် (IBM Research) တအ် ခၞံဗဒှ်လဝ် ဗဠူ (BLEU) အာလဂဝ်ရဳတမ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၂ ရ။&lt;ref&gt;Papineni, K., Roukos, S., Ward, T., &amp; Zhu, W. J. (2002). BLEU: a method for automatic evaluation of machine translation. In Proceedings of the 40th annual meeting of the Association for Computational Linguistics (pp. 311-318).&lt;/ref&gt;

ဂကောံသုတေသနတအ် ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် သၞောတ်မွဲ မစကာ တၚ်ပ္တောံၜတ် အကြာ လိက်စက် မပြံၚ်လှာဲလဝ် ကေုာံ လိက်မၞိဟ် မပြံၚ်လှာဲလဝ်ရ။ ပ္ဍဲ လိက်သုတေသန ညးတအ် မပ္တိတ်လဝ် ပ္ဍဲ ကောံဓရီု ACL (Association for Computational Linguistics) ဝွံ၊ ညးတအ် ထ္ၜးကဵု လဒက်ပ္တန် အေန်-ဂရာမ် (N-gram) မဒှ် သဇိုၚ် ဗဠူ ရ။ 

ကြဴနူ မပ္တိတ်လလောၚ်တြးတုဲ၊ ဗဠူ ဒှ်ကၠုၚ် ဍာ်ဒကေဝ် စံၚ်ၜတ် (Standard benchmark) ပ္ဍဲ ပရိုဂရာမ် သၠာဲဘာသာစက် ဗွဲမပြဟ်ရ။ ဗဠူ ကဵု လိက်သုတေသနဂမၠိုၚ် သွက်ဂွံ ပ္တောံၜတ် သၞောတ်စက် တၞဟ်ဟ်တုဲ၊ ဖန်ဗဒှ်ကဵု ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် အလုံမွဲ ကဏ္ဍ သုတေသန သိပ္ပံကောန်ပျူတာ (Computer Science) ရ။ တၚ်တၟေၚ် ဗဠူ ဝွံ ဟွံဒုၚ်သဇိုၚ် လတူ ဂရမ္မာ (Grammar) သၟးတုဲ၊ မစကာ တၚ်တုပ်သၟဟ် လၟိဟ်မအရေဝ်ရ။ 

== သဘဴဓဝ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ==
သဘဴဓဝ် အဓိက သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပ္ဍဲ ဗဠူ (BLEU) မ္ဂးတဴ ဒှ် ပရေၚ်ပ္တောံၜတ် လၟိဟ်မအရေဝ် အကြာ လိက်မဒးဒုၚ်စၟတ် (Candidate translation) ကေုာံ လိက်မဒှ်နိဿဲ (Reference translations) ရ။ ယဝ်ရ လိက်မဒးဒုၚ်စၟတ်ဝွံ နွံကဵု မအရေဝ် မတုပ် ကု လိက်မဒှ်နိဿဲ ဂၠိုၚ်မ္ဂး၊ စၟတ် မကလိဂွံ သၠုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Koehn, P. (2009). Statistical machine translation. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

ဗဠူ ရိုဟ်လၟိဟ် ပရေၚ်ချိုတ်ပၠိုတ် (Precision) အေန်-ဂရာမ် (N-gram) ရ။ အေန်-ဂရာမ် မ္ဂးတဴ လၟိဟ်မအရေဝ် မဆက်စပ်မံၚ် ရေၚ်သ္ကအ်ရ။ ဥပမာ - ၁-ဂရာမ် (Unigram) မ္ဂးတဴ မအရေဝ် မွဲမ၊ ၂-ဂရာမ် (Bigram) မ္ဂးတဴ မအရေဝ် ၜါမ ဆက်မံၚ်ရေၚ်သ္ကအ်ရ။ သၞောတ်ဝွံ ၜတ်ကၞာတ် ၁-ဂရာမ်၊ ၂-ဂရာမ်၊ ၃-ဂရာမ် ကေုာံ ၄-ဂရာမ် တုဲ ပံၚ်ပ္ကောံ ကလိဂွံ စၟတ် အလုံမွဲရ။ 

တၚ်ရန်တၟအ် ဗဠူ ဟွံသေၚ် သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ် လိက်၊ ဆဂး သွက်ဂွံ ရိုဟ်လၟိဟ် ပရေၚ်တုပ်သၟဟ် မအရေဝ် ဗွဲမ္ၚးရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ လိက်မၞုံကဵု အဓိပ္ပါယ် တုပ် ဆဂး စကာ မအရေဝ် ဟွံတုပ်မ္ဂး၊ စၟတ် ဗဠူ စှ်ေအာမာန်ရ။

== ၚ်္ၚိတ် ကေုာံ ပရေၚ်ရိုဟ်လၟိဟ် ==
အာလဂဝ်ရဳတမ် ဗဠူ စကာ ပရေၚ်ချိုတ်ပၠိုတ် မလေပ်ပြံၚ်လှာဲ (Modified n-gram precision) သွက်ဂွံ ရိုဟ်လၟိဟ်ရ။ ပရေၚ်ချိုတ်ပၠိုတ် ဓမ္မတာမ္ဂး စက်လေပ် တီကေတ် ဟွံချိုတ်ပၠိုတ် ယဝ်ရ စက် ပ္တိတ် မအရေဝ် မွဲမ မဂၠိုၚ်ကဵုအလန်ရ။ ဥပမာ - &quot;the the the the the&quot; ယဝ်ရ လိက်နိဿဲ နွံ &quot;the cat is on the mat&quot; မ္ဂး၊ စၟတ် ပရေၚ်ချိုတ်ပၠိုတ် ဓမ္မတာ ကလိဂွံ အလုံအိုတ်ရ။ 

သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပြဿနာဝွံ၊ ဗဠူ စကာ သၞောတ် ကုတ်လၟိဟ် (Clipped count) ရ။ လၟိဟ် မအရေဝ် &quot;the&quot; မထေက်ကဵု ပ္တိတ်ဂှ် ဒးဒှ် အောန်အိုတ် ပ္ဍဲ လိက်နိဿဲ မွဲမွဲရ။ ပ္ဍဲ ဥပမာ လတူဝွံ လၟိဟ် &quot;the&quot; ပ္ဍဲ လိက်နိဿဲ နွံ ၜါမ တုဲ၊ စၟတ် မကုတ်လဝ် ဒှ် ၜါ ရ။&lt;ref&gt;Jurafsky, D., &amp; Martin, J. H. (2023). Speech and Language Processing. Draft.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဥပမာ လၟိဟ် ကုတ် (Clipped Count) သွက် ၁-ဂရာမ်
|-
! လိက်မဒးဒုၚ်စၟတ် (Candidate)
! လိက်နိဿဲ (Reference)
! လၟိဟ် ဓမ္မတာ (Unclipped)
! လၟိဟ် ကုတ် (Clipped)
|-
| the the the the the 
| the cat is on the mat
| ၅ / ၅ = ၁၀၀%
| ၜါ / ၅ = ၄၀%
|}

ရိုဟ်လၟိဟ် ကုတ် သွက် အေန်-ဂရာမ် သီုဖအိုတ်တုဲ ပံၚ်စုတ် လတူ လၟိဟ်မအရေဝ် အလုံအိုတ် ပ္ဍဲ လိက်မဒးဒုၚ်စၟတ်ရ။

== ဒဏ် ပရေၚ်ဂၠေံ ==
စၟတ် ပရေၚ်ချိုတ်ပၠိုတ် မလေပ်ပြံၚ်လှာဲ သၟး ဟွံရုံဂပ်ရ။ ယဝ်ရ လိက်မဒးဒုၚ်စၟတ် ဂၠေံလောန်အာမ္ဂး စၟတ် ကလိဂွံ သၠုၚ်မာန်ရ။ ဥပမာ - လိက်နိဿဲ ဒှ် &quot;the cat is on the mat&quot; တုဲ လိက်မဒးဒုၚ်စၟတ် ဒှ် &quot;the cat&quot; မ္ဂး၊ ပရေၚ်ချိုတ်ပၠိုတ် သွက် ၁-ဂရာမ် ကေုာံ ၂-ဂရာမ် ကလိဂွံ ၁၀၀% ရ။ ဆဂး အရာဝွံ ဒှ် ပရေၚ်စၠောံဘာသာ ဟွံပေၚ်တၟိုဟ်ရ။

သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပြဿနာဝွံ၊ ဗဠူ ဖန်ဗဒှ်လဝ် ဒဏ် ပရေၚ်ဂၠေံ (Brevity Penalty, BP) ရ။ BP ဖျေံစၟတ် ယဝ်ရ လိက်မဒးဒုၚ်စၟတ် (c) ဂၠေံနူ လိက်နိဿဲ (r) ရ။&lt;ref&gt;Giménez, J., &amp; Màrquez, L. (2010). Linguistic features for automatic evaluation of heterogenous MT systems. Machine Translation, 24(3-4), 209-239.&lt;/ref&gt; 

&lt;math&gt;
\text{BP} = 
\begin{cases} 
1 &amp; \text{if } c &gt; r \\ 
e^{(1-r/c)} &amp; \text{if } c \leq r 
\end{cases}
&lt;/math&gt;

တၚ်နွံအဓိပ္ပါယ် BP ဝွံ၊ ယဝ်ရ လိက်မဒးဒုၚ်စၟတ် ဇမၠိၚ် တုပ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဂၠိၚ်နူ လိက်နိဿဲ မ္ဂး၊ ဒဏ် ဟွံမွဲ (BP = 1) ရ။ ယဝ်ရ ဂၠေံမ္ဂး BP စှ်ေအာ သောၚ်သောၚ်ရ။

== လဒက်ပ္တန် သ္ၚိကၟိန် အေန်-ဂရာမ် ==
သၞောတ် ဗဠူ ပံၚ်ပ္ကောံ စၟတ် အေန်-ဂရာမ် တၞဟ်ဟ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ စၟတ် အလုံမွဲရ။ ဗွဲမဂၠိုၚ် စကာ စဵုကဵု ၄-ဂရာမ် (N=4) ရ။ 
၁-ဂရာမ် ၜတ်ကၞာတ် ပရေၚ်ရုံဂပ် (Adequacy) - မအရေဝ် မစကာလဝ် ဒး ဟွံဒး ရ။
၂-ဂရာမ် စဵုကဵု ၄-ဂရာမ် ၜတ်ကၞာတ် ပရေၚ်ပြေပြီု (Fluency) - လဒက်ပ္တန် ဝါကျ ဒး ဟွံဒး ကေုာံ ဗီုပြၚ် သဘာဝ မၞိဟ် ဟီုအရေဝ် ရ။

စၟတ် အလုံမွဲ ဂှ် ပံၚ်ကေတ် နကဵု လၟိဟ် ဂျဳအဝ်မေတြေတ် (Geometric mean) သွက် စၟတ် အေန်-ဂရာမ် သီုဖအိုတ် တုဲ ပံၚ်စုတ် ကု BP ရ။

&lt;math&gt;
\text{BLEU} = \text{BP} \times \exp \left( \sum_{n=1}^N w_n \log p_n \right)
&lt;/math&gt;

ပ္ဍဲ ၚ်္ၚိတ်ဝွံ &lt;math&gt;w_n&lt;/math&gt; ဒှ် လျိုၚ် သွက် အေန်-ဂရာမ် တုဲ၊ ဗွဲမဂၠိုၚ် ကဵု လျိုၚ် တုပ်သၟဟ် (၁/N) ရ။ &lt;math&gt;p_n&lt;/math&gt; ဒှ် စၟတ် ပရေၚ်ချိုတ်ပၠိုတ် သွက် အေန်-ဂရာမ် ရ။ လၟိဟ် ဂျဳအဝ်မေတြေတ် မစကာလဝ်ဝွံ ကဵု ဖဵုခိုဟ် ယဝ်ရ အေန်-ဂရာမ် သီုဖအိုတ် နွံကဵု စၟတ် သၠုၚ်တုပ်တုပ်ရ။ ယဝ်ရ အေန်-ဂရာမ် ကဆံၚ်သၠုၚ် မွဲမွဲ ကလိဂွံ သုည မ္ဂး၊ စၟတ် အလုံမွဲ စှ်ေအာ ဗွဲမဇၞော်မာန်ရ။

== ပရေၚ်စကာ ပ္ဍဲ ပရိုဂရာမ် သၠာဲဘာသာစက် ==
ဗဠူ (BLEU) ဒှ်ကၠုၚ် ဍာ်ဒကေဝ် မစကာဂၠိုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်ပြိုၚ်ပ္ကာန် သၠာဲဘာသာစက် (Machine Translation Shared Tasks) ဥပမာ - ကောံဓရီု WMT (Workshop on Machine Translation) ရ။ ကမ္ပဏဳ ဇၞော်ဇၞော် ဥပမာ ဂူဂေဝ် (Google), အာဲဗဳအေမ် (IBM) ကေုာံ မာ်ခရဝ်သပ် (Microsoft) တအ် စကာ ဗဠူ သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် ကဆံၚ် သၞောတ် နူရယ် (Neural Machine Translation) ကေုာံ သၞောတ် အေန်အေမ်တဳ (NMT) ညးတအ်ရ။

ဟိုတ်နူ ဗဠူ ဒှ် အာလဂဝ်ရဳတမ် မစကာလောဲသွာ တုဲ သြန် အောန်၊ သုတေသဳတအ် စကာ ဗဠူ ရိုဟ်ဒဒှ်တ္ၚဲ သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် စက်တၟိ ကေုာံ စက်တြေံရ။ ယဝ်ရ စက်တၟိ ကလိဂွံ စၟတ် ဗဠူ သၠုၚ်နူ စက်တြေံ ၂ ဟွံသေၚ် ၃ စၟတ် မ္ဂး၊ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် နွံ ဗွဲမမံက်ဂတဝ်ရး သာ်ဝွံ စၟတ်သမ္တီလဝ်ရ။

ဆဂး၊ ဗဠူ ဟွံထေက်ကဵု စကာ သွက် လိက် ဝါကျ မွဲၜါသၟးရ။ သၞောတ်ဝွံ ဖန်ဗဒှ်လဝ် သွက် လိက်ကၞပ် (Corpus) မၞုံကဵု ဝါကျ လ္ၚီလ္ၚီ ရ။ ပရေၚ်ၜတ်ကၞာတ် ပ္ဍဲ ကဆံၚ် ဝါကျမွဲမွဲ (Sentence-level) မ္ဂး၊ စၟတ် ဗဠူ လေပ်ယောၚ်ယာမာန်ရ။

== ကဆံၚ် မတုပ်ကဵု ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီ မၞိဟ် ==
တၚ်ရန်တၟအ် အဓိက သွက် အာလဂဝ်ရဳတမ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်မ္ဂး ဒးနွံ ကဆံၚ် မတုပ်ကဵု ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီ မၞိဟ် (Human correlation) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ဗွဲကိုပ်ကၠာ၊ လိက်သုတေသန ဗဠူ ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ဗဠူ နွံကဵု ကဆံၚ် မတုပ် ဗွဲမသၠုၚ် ကု မၞိဟ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပ္ဍဲ ကဆံၚ် လိက်ကၞပ် (Corpus level) ရ。&lt;ref&gt;Doddington, G. (2002). Automatic evaluation of machine translation quality using n-gram co-occurrence statistics. In Proceedings of the second international conference on Human Language Technology Research (pp. 138-145).&lt;/ref&gt;

အရာဝွံ မ္ဂးတဴ၊ ယဝ်ရ ဗဠူ ဟီု စက် A ခိုဟ်နူ စက် B မ္ဂး၊ မၞိဟ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်လေဝ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရုဲစှ် စက် A ခိုဟ်နူ စက် B ကီုရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ဗဠူ ဒှ်ကၠုၚ် စၞး မၞိဟ် (Understudy) မပြဲမွဲရ။ ဆဂး ကဆံၚ် မတုပ်ဝွံ စှ်ေအာမာန် ယဝ်ရ ပ္တောံၜတ် သၞောတ်စက် မၞုံကဵု လဒက်ပ္တန် ဟွံတုပ် (ဥပမာ - သၞောတ် Rule-based ကေုာံ သၞောတ် Statistical) ရ။ ဗဠူ ကဵု လျိုၚ် သွက် သၞောတ် မပ္တိတ် မအရေဝ် မတုပ် ကု လိက်နိဿဲတုဲ၊ ဟွံကဵု စၟတ် သွက် သၞောတ် မပ္တိတ် အရေဝ် တၞဟ် ဆဂး အဓိပ္ပါယ် တုပ်ရ။

== ဒၞာဲဍိုန်လျ ကေုာံ တၚ်ပါ်ပဲါ ==
ၜိုန်ရ ဗဠူ (BLEU) နွံကဵု ပရေၚ်အံၚ်ဇၞး ဂၠိုၚ်ကီုလေဝ်၊ ဒၞာဲဍိုန်လျ ဗွဲမဂၠိုၚ် နွံမံၚ်ရ။ တၠပညာ ကောလဳသန်-ဗာချ် (Callison-Burch) ကေုာံ ဂကောံညးတအ် ပ္တိတ်လဝ် လိက်သုတေသန ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၆ မထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ဗဠူ ဟွံတုပ် ကု ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီ မၞိဟ် ပ္ဍဲ အကာဲအရာ တၟေၚ်တၟေၚ်ရ။&lt;ref&gt;Callison-Burch, C., Osborne, M., &amp; Koehn, P. (2006). Re-evaluating the role of BLEU in machine translation research. In 11th Conference of the European Chapter of the Association for Computational Linguistics.&lt;/ref&gt;

ဒၞာဲဍိုန်လျ အဓိကဂမၠိုၚ်ဝွံ-
* '''ဟွံကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ်''' - ဗဠူ ရိုဟ် ဆ လၟိဟ် မအရေဝ် မတုပ်သၟဟ် ရ။ အရေဝ် ပွံက်တုပ် (Synonyms) မစကာလဝ် မ္ဂး စၟတ် ဟွံကလိဂွံရ။
* '''ဝါကျ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ''' - ဘာသာလ္ၚဵု နွံကဵု သၞောတ် ဖျေံဒၞာဲ မအရေဝ် (Word order) မဗၠးၜးရ။ ဗဠူ ကဵု ဒဏ် လတူ အေန်-ဂရာမ် ယဝ်ရ ဒၞာဲ ဟွံတုပ်မ္ဂး၊ ၜိုန်ရ အဓိပ္ပါယ် တုပ်ကီုလေဝ်။
* '''ဟွံသေၚ် ကု ကဆံၚ် ဝါကျ''' - ဗဠူ ကၠောန်ကမၠောန် ဟွံခိုဟ် ပ္ဍဲ ကဆံၚ် ဝါကျ မွဲၜါ။ 

ဟိုတ်နူ တၚ်ပါ်ပဲါတအ်ဝွံ၊ သုတေသဳတအ် အာတ်မိက် သွက်ဂွံ စကာ သၞောတ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တၞဟ်ဟ် သီု ဗဠူ ကီုရ။

== မူပြံၚ်လှာဲ ကေုာံ အရာတၞဟ် ==
ဟိုတ်နူ ဒၞာဲဍိုန်လျ ဗဠူ တုဲ၊ အာလဂဝ်ရဳတမ် တၟိ ဗွဲမဂၠိုၚ် ကတဵုဒှ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍဝွံရ။ သၞောတ် မပြာကတ်တအ်ဝွံ -

၁။ '''နဳသတေတ် (NIST)''' - ဒုၚ်သဇိုၚ် လတူ ဗဠူ တုဲ၊ ကဵု လျိုၚ် ဂၠိုၚ် ကု အေန်-ဂရာမ် မဆဵုအောန် (Rare n-grams) ရ။ အရာဝွံ ဒှ်ကဵု ဖဵုခိုဟ် ယဝ်ရ စက် ဍိုက်ပေၚ်ကဵု မအရေဝ် ဝေါဟာရ သ္ဂုတ်သမ္တီ ဝါတ်ရ။
၂။ '''မဳတဳအဝ် (METEOR)''' - သၞောတ်ဝွံ စကာ အရေဝ် ပွံက်တုပ် (Synonyms) ကေုာံ ပရေၚ်ကုတ်ရိုဟ်အရေဝ် (Stemming) တုဲ၊ ၜတ်ကၞာတ် ကဆံၚ် မတုပ် ကု မၞိဟ် ခိုဟ်နူ ဗဠူ ရ။ 
၃။ '''ရဴဂျ် (ROUGE)''' - ဗွဲမဂၠိုၚ် စကာ သွက် ပရေၚ်ခ္ဍန်လိက် (Text Summarization)၊ ဆဂး စကာ ပ္ဍဲ သၠာဲဘာသာစက် လေဝ် နွံရ။ ရဴဂျ် ရိုဟ် ပရေၚ်ကလေၚ်ဂၠာဲ (Recall) ဂၠိုၚ်နူ ပရေၚ်ချိုတ်ပၠိုတ် ရ။
၄။ '''တဳအဳအာ (TER)''' - ရိုဟ်လၟိဟ် ပရေၚ်ပလေဝ်ပလေတ် (Translation Edit Rate) မဒးစကာ သွက်ဂွံ ပြံၚ်လှာဲ လိက်စက် ဇရေၚ် လိက်နိဿဲရ။

== ဇြဟတ် ပ္ဍဲ လ္ၚတ်က္ဍဟ်စက် ==
ပ္ဍဲ ခေတ် လ္ၚတ်က္ဍဟ်စက် (Machine Learning) တၟိ မပ္တံ ကု ဒဳပ်လာန်နဳၚ် (Deep Learning)၊ ဗဠူ ဟွံသေၚ် ဆ တၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် မွဲသာ်ရ။ သုတေသဳတအ် ဓမံက်ထ္ၜး ဗဠူ ညံၚ်ရဴ တၚ်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ဗ္တောန် စက်ရ။ ပ္ဍဲ လ္ၚတ်က္ဍဟ်စက် ပရေၚ်ထံက်ပၚ် (Reinforcement Learning, RL)၊ ကွန်ပျူတာ ကလိဂွံ လာပ် (Reward) ယဝ်ရ စၟတ် ဗဠူ သၠုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Ranzato, M. A., Chopra, S., Auli, M., &amp; Zaremba, W. (2015). Sequence level training with recurrent neural networks. arXiv preprint arXiv:1511.06732.&lt;/ref&gt;

ဆဂး၊ ဗဠူ ဒှ် အာလဂဝ်ရဳတမ် မဟွံဒုၚ် ကမၠောန် အနုဂလ (Non-differentiable) တုဲ၊ စကာ ပ္ဍဲ သၞောတ် ဗ္တောန်စက် မလေပ်စကာ Gradient Descent ဝါတ်ဂါတ်ကွေံရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ်၊ နကဵု နဲကဲ ပရေၚ်ထံက်ပၚ် RL၊ စက်တအ် လေပ် ဗ္တောန် ကေတ် စၟတ် ဗဠူ ညံၚ်ဂွံ သၠုၚ်အိုတ်မာန်ကၠုၚ်ရ။ 

ဗဠူ (BLEU) ၜိုန်ရ နွံကဵု အာယုက် ၂၀ သၞာံ ပြၚ်ကီုလေဝ်၊ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ဒှ် ဍာ်ဒကေဝ် မစကာဂၠိုၚ်အိုတ် ကေုာံ အခန်ကဏ္ဍ အဓိက ပ္ဍဲ ကမၠောန်သၞောတ်အရေဝ်ဘာသာ ဖိုဟ်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book | last=Jurafsky | first=Daniel | last2=Martin | first2=James H. | year=2023 | title=Speech and Language Processing | edition=3rd Draft | publisher=Stanford University | url=https://web.stanford.edu/~jurafsky/slp3/ }}
* {{cite journal | last=Papineni | first=Kishore | last2=Roukos | first2=Salim | last3=Ward | first3=Todd | last4=Zhu | first4=Wei-Jing | year=2002 | title=BLEU: a method for automatic evaluation of machine translation | journal=Proceedings of the 40th Annual Meeting of the Association for Computational Linguistics | pages=311–318 | doi=10.3115/1073083.1073135 | url=https://aclanthology.org/P02-1040/ }}
* {{cite journal | last=Callison-Burch | first=Chris | last2=Osborne | first2=Miles | last3=Koehn | first3=Philipp | year=2006 | title=Re-evaluating the Role of BLEU in Machine Translation Research | journal=EACL | url=https://aclanthology.org/E06-1032/ }}
* {{cite book | last=Koehn | first=Philipp | year=2009 | title=Statistical Machine Translation | publisher=Cambridge University Press | isbn=978-0521874151 | url=https://www.cambridge.org/core/books/statistical-machine-translation/94EADF9F680558E13B2236DFDC17EE03 }}
* {{cite web | author=Google Research | year=2020 | title=Evaluating Machine Translation | publisher=Google | url=https://research.google/pubs/pub37265/ }}

{{Navbox
| name = သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အရေဝ်ဘာသာ
| title = လစွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရိုဂရာမ် သၠာဲဘာသာစက် ကေုာံ ကမၠောန်သၞောတ်အရေဝ်ဘာသာ
| listclass = hlist
| group1 = သၞောတ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ဂမၠိုၚ်
| list1 =
* [[ဗဠူ (BLEU)]]
* [[မဳတဳအဝ် (METEOR)]]
* [[ရဴဂျ် (ROUGE)]]
* [[နဳသတေတ် (NIST)]]
* [[တဳအဳအာ (TER)]]
| group2 = လဒက်ပ္တန်
| list2 =
* [[အေန်-ဂရာမ်]]
* [[ပရေၚ်ချိုတ်ပၠိုတ် ကေုာံ ပရေၚ်ကလေၚ်ဂၠာဲ]]
* [[လ္ၚတ်က္ဍဟ်စက်]]
* [[ဒဳပ်လာန်နဳၚ်]]
}}

{{DEFAULTSORT:ဗဠူ}}
[[Category:အာလဂဝ်ရဳတမ်]]
[[Category:ပရိုဂရာမ် သၠာဲဘာသာစက်]]
[[Category:သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သၞောတ်သမ္တီအရေဝ်ဘာသာ]]
[[Category:ပရေၚ်ရိုဟ်လၟိဟ် သိပ္ပံကောန်ပျူတာ]]
[[Category:အာဲဗဳအေမ်]]
[[Category:က္ဍဟ်စက်]]
[[Category:စက်စၟတ်သမ္တီ]]</text>
      <sha1>odu0nd86ldydobb6t3pg4zi360r8kmv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59800</id>
      <parentid>59798</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T00:46:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59800</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28251" sha1="qzjmfd1sam9a5e6lib27q4cnuxbro2l" xml:space="preserve">{{Infobox algorithm
| name = ဗဠူ (BLEU)
| image = [[File:Machine translation conceptual illustration.svg|250px]]
| caption = လဒက်ပ္တန် ပရိုဂရာမ် သၠာဲဘာသာစက် တၚ်ရန်တၟအ် ဗဠူ (BLEU)
| class = သၞောတ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီ 
| purpose = တၚ်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ကဆံၚ်ပရေၚ်စၠောအ်ဘာသာ
| creator = ကဳယှဝ် ပါပဳနေနဳ (Kishore Papineni), သာလဳမ် ရဴကဝ် (Salim Roukos), တောတ် ဝါဒ် (Todd Ward), ဝေ-ဂျေန် ဇြူ (Wei-Jing Zhu) &lt;!-- spelling unconfirmed --&gt;
| date = ၂၀၀၂
}}

ဗဠူ (BLEU, Bilingual Evaluation Understudy) မ္ဂးတဴ အာလဂဝ်ရဳတမ် မွဲသာ် သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် ကဆံၚ်ပရေၚ်စၠောအ်ဘာသာ နူကဵု ပရိုဂရာမ် သၠာဲဘာသာစက် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။ တၚ်ရန်တၟအ် အဓိကတၟေၚ်ဝွံ သွက်ဂွံ ပ္တောံၜတ် လိက်မပြံၚ်လှာဲလဝ် နကဵု စက် ကေုာံ လိက်မပြံၚ်လှာဲလဝ် နကဵု မၞိဟ်ဂမၠိုၚ်တုဲ ဒုၚ်သဇိုၚ် လတူ တၚ်ပ္တောံၜတ်တအ် သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် အလုံမွဲ ပရေၚ်စၠောအ်ဘာသာရ။ စၞးမကော်မၞိဟ် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကမၠောန်သၠာဲဘာသာ နကဵု လၟိဟ်မဂၠိုၚ်မ္ဂး၊ သၞောတ်ဝွံ ရိုဟ်လၟိဟ် ဗွဲမပြဟ် ကေုာံ စကာသြန် အောန်ရ။ 

အာလဂဝ်ရဳတမ်ဝွံ စကာလဝ် ပ္ဍဲ ပရိုဂရာမ် သၠာဲဘာသာစက် ဗွဲမဂၠိုၚ်တုဲ၊ ကလိဂွံ စၟတ် နူ သုည (၀) စဵုကဵု မွဲ (၁) ရ။ စၟတ် မွဲ မ္ဂးတဴ ပရေၚ်စၠောအ်ဘာသာဝွံ တုပ်သၟဟ် ကု ပရေၚ်စၠောအ်ဘာသာ မၞိဟ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်တုဲ၊ သုည မ္ဂးတဴ ဟွံမွဲ ကု တၚ်တုပ်သၟဟ် ဆမွဲမ ရ။ ကၠာအိုတ် ဂကောံသုတေသန အာဲဗဳအေမ် (IBM) ပ္တိတ်လလောၚ်တြးလဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၂ တုဲ၊ ဒှ်ကၠုၚ် သၞောတ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် မၞုံကဵု ပရေၚ်အံၚ်ဇၞးအိုတ် ပ္ဍဲ အကြာ ကမၠောန်သၞောတ်အရေဝ်ဘာသာ (Natural Language Processing) ရ။

စၟတ် ဗဠူ (BLEU) ဟွံစၟတ်သမ္တီ လတူ အရေဝ်မွဲမတၟေၚ်တၟေၚ်၊ ဆဂး စၟတ်သမ္တီ လတူ အလုံမွဲ လိက်ကၞပ် (Corpus) ရ။ အရာဝွံ ဒှ် တၚ်ခိုဟ်အိုတ် သွက်ဂွံ တီကေတ် ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ အကြာ အခိၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် သၞောတ်စက် သၠာဲဘာသာတအ်ရ။ စၟတ် ဗဠူ ကဆံၚ်သၠုၚ်မ္ဂး သၞောတ်စက်ဝွံ ကၠောန်ကမၠောန် ခိုဟ်ပြဲရ။

== ဝၚ် ကေုာံ တမ်မူလ ==
ပရေၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရိုဂရာမ် သၠာဲဘာသာစက်ဝွံ ဒှ်ကၠုၚ် ပြဿနာဇၞော်မွဲ ပ္ဍဲ ကမၠောန်သၞောတ်အရေဝ်ဘာသာ ကၠာ သၞာံ ၂၀၀၀ တအ်ရ။ သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲဘာသာမွဲမ္ဂး ဒးကော် မၞိဟ်မတီအရေဝ်ၜါဘာသာတုဲ ဒးကဵု သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်မွဲတဲရ။ အရာဝွံ စကာ အခိၚ်ဂၠိုၚ်တုဲ စရိတ် သၠုၚ်ကွေံကွေံရ။ သွက်ဂွံ သောၚ်ကလး ပြဿနာဝွံ၊ ကဳယှဝ် ပါပဳနေနဳ (Kishore Papineni) ကေုာံ ဂကောံမပါလုပ် ပ္ဍဲ ရုၚ်သုတေသန အာဲဗဳအေမ် (IBM Research) တအ် ခၞံဗဒှ်လဝ် ဗဠူ (BLEU) အာလဂဝ်ရဳတမ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၂ ရ။&lt;ref&gt;Papineni, K., Roukos, S., Ward, T., &amp; Zhu, W. J. (2002). BLEU: a method for automatic evaluation of machine translation. In Proceedings of the 40th annual meeting of the Association for Computational Linguistics (pp. 311-318).&lt;/ref&gt;

ဂကောံသုတေသနတအ် ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် သၞောတ်မွဲ မစကာ တၚ်ပ္တောံၜတ် အကြာ လိက်စက် မပြံၚ်လှာဲလဝ် ကေုာံ လိက်မၞိဟ် မပြံၚ်လှာဲလဝ်ရ။ ပ္ဍဲ လိက်သုတေသန ညးတအ် မပ္တိတ်လဝ် ပ္ဍဲ ကောံဓရီု ACL (Association for Computational Linguistics) ဝွံ၊ ညးတအ် ထ္ၜးကဵု လဒက်ပ္တန် အေန်-ဂရာမ် (N-gram) မဒှ် သဇိုၚ် ဗဠူ ရ။ 

ကြဴနူ မပ္တိတ်လလောၚ်တြးတုဲ၊ ဗဠူ ဒှ်ကၠုၚ် ဍာ်ဒကေဝ် စံၚ်ၜတ် (Standard benchmark) ပ္ဍဲ ပရိုဂရာမ် သၠာဲဘာသာစက် ဗွဲမပြဟ်ရ။ ဗဠူ ကဵု လိက်သုတေသနဂမၠိုၚ် သွက်ဂွံ ပ္တောံၜတ် သၞောတ်စက် တၞဟ်ဟ်တုဲ၊ ဖန်ဗဒှ်ကဵု ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် အလုံမွဲ ကဏ္ဍ သုတေသန သိပ္ပံကောန်ပျူတာ (Computer Science) ရ။ တၚ်တၟေၚ် ဗဠူ ဝွံ ဟွံဒုၚ်သဇိုၚ် လတူ ဂရမ္မာ (Grammar) သၟးတုဲ၊ မစကာ တၚ်တုပ်သၟဟ် လၟိဟ်မအရေဝ်ရ။ 

== သဘဴဓဝ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ==
သဘဴဓဝ် အဓိက သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပ္ဍဲ ဗဠူ (BLEU) မ္ဂးတဴ ဒှ် ပရေၚ်ပ္တောံၜတ် လၟိဟ်မအရေဝ် အကြာ လိက်မဒးဒုၚ်စၟတ် (Candidate translation) ကေုာံ လိက်မဒှ်နိဿဲ (Reference translations) ရ။ ယဝ်ရ လိက်မဒးဒုၚ်စၟတ်ဝွံ နွံကဵု မအရေဝ် မတုပ် ကု လိက်မဒှ်နိဿဲ ဂၠိုၚ်မ္ဂး၊ စၟတ် မကလိဂွံ သၠုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Koehn, P. (2009). Statistical machine translation. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

ဗဠူ ရိုဟ်လၟိဟ် ပရေၚ်ချိုတ်ပၠိုတ် (Precision) အေန်-ဂရာမ် (N-gram) ရ။ အေန်-ဂရာမ် မ္ဂးတဴ လၟိဟ်မအရေဝ် မဆက်စပ်မံၚ် ရေၚ်သ္ကအ်ရ။ ဥပမာ - ၁-ဂရာမ် (Unigram) မ္ဂးတဴ မအရေဝ် မွဲမ၊ ၂-ဂရာမ် (Bigram) မ္ဂးတဴ မအရေဝ် ၜါမ ဆက်မံၚ်ရေၚ်သ္ကအ်ရ။ သၞောတ်ဝွံ ၜတ်ကၞာတ် ၁-ဂရာမ်၊ ၂-ဂရာမ်၊ ၃-ဂရာမ် ကေုာံ ၄-ဂရာမ် တုဲ ပံၚ်ပ္ကောံ ကလိဂွံ စၟတ် အလုံမွဲရ။ 

တၚ်ရန်တၟအ် ဗဠူ ဟွံသေၚ် သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ် လိက်၊ ဆဂး သွက်ဂွံ ရိုဟ်လၟိဟ် ပရေၚ်တုပ်သၟဟ် မအရေဝ် ဗွဲမ္ၚးရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ လိက်မၞုံကဵု အဓိပ္ပါယ် တုပ် ဆဂး စကာ မအရေဝ် ဟွံတုပ်မ္ဂး၊ စၟတ် ဗဠူ စှ်ေအာမာန်ရ။

== ၚ်္ၚိတ် ကေုာံ ပရေၚ်ရိုဟ်လၟိဟ် ==
အာလဂဝ်ရဳတမ် ဗဠူ စကာ ပရေၚ်ချိုတ်ပၠိုတ် မလေပ်ပြံၚ်လှာဲ (Modified n-gram precision) သွက်ဂွံ ရိုဟ်လၟိဟ်ရ။ ပရေၚ်ချိုတ်ပၠိုတ် ဓမ္မတာမ္ဂး စက်လေပ် တီကေတ် ဟွံချိုတ်ပၠိုတ် ယဝ်ရ စက် ပ္တိတ် မအရေဝ် မွဲမ မဂၠိုၚ်ကဵုအလန်ရ။ ဥပမာ - &quot;the the the the the&quot; ယဝ်ရ လိက်နိဿဲ နွံ &quot;the cat is on the mat&quot; မ္ဂး၊ စၟတ် ပရေၚ်ချိုတ်ပၠိုတ် ဓမ္မတာ ကလိဂွံ အလုံအိုတ်ရ။ 

သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပြဿနာဝွံ၊ ဗဠူ စကာ သၞောတ် ကုတ်လၟိဟ် (Clipped count) ရ။ လၟိဟ် မအရေဝ် &quot;the&quot; မထေက်ကဵု ပ္တိတ်ဂှ် ဒးဒှ် အောန်အိုတ် ပ္ဍဲ လိက်နိဿဲ မွဲမွဲရ။ ပ္ဍဲ ဥပမာ လတူဝွံ လၟိဟ် &quot;the&quot; ပ္ဍဲ လိက်နိဿဲ နွံ ၜါမ တုဲ၊ စၟတ် မကုတ်လဝ် ဒှ် ၜါ ရ။&lt;ref&gt;Jurafsky, D., &amp; Martin, J. H. (2023). Speech and Language Processing. Draft.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဥပမာ လၟိဟ် ကုတ် (Clipped Count) သွက် ၁-ဂရာမ်
|-
! လိက်မဒးဒုၚ်စၟတ် (Candidate)
! လိက်နိဿဲ (Reference)
! လၟိဟ် ဓမ္မတာ (Unclipped)
! လၟိဟ် ကုတ် (Clipped)
|-
| the the the the the 
| the cat is on the mat
| ၅ / ၅ = ၁၀၀%
| ၜါ / ၅ = ၄၀%
|}

ရိုဟ်လၟိဟ် ကုတ် သွက် အေန်-ဂရာမ် သီုဖအိုတ်တုဲ ပံၚ်စုတ် လတူ လၟိဟ်မအရေဝ် အလုံအိုတ် ပ္ဍဲ လိက်မဒးဒုၚ်စၟတ်ရ။

== ဒဏ် ပရေၚ်ဂၠေံ ==
စၟတ် ပရေၚ်ချိုတ်ပၠိုတ် မလေပ်ပြံၚ်လှာဲ သၟး ဟွံရုံဂပ်ရ။ ယဝ်ရ လိက်မဒးဒုၚ်စၟတ် ဂၠေံလောန်အာမ္ဂး စၟတ် ကလိဂွံ သၠုၚ်မာန်ရ။ ဥပမာ - လိက်နိဿဲ ဒှ် &quot;the cat is on the mat&quot; တုဲ လိက်မဒးဒုၚ်စၟတ် ဒှ် &quot;the cat&quot; မ္ဂး၊ ပရေၚ်ချိုတ်ပၠိုတ် သွက် ၁-ဂရာမ် ကေုာံ ၂-ဂရာမ် ကလိဂွံ ၁၀၀% ရ။ ဆဂး အရာဝွံ ဒှ် ပရေၚ်စၠောအ်ဘာသာ ဟွံပေၚ်တၟိုဟ်ရ။

သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပြဿနာဝွံ၊ ဗဠူ ဖန်ဗဒှ်လဝ် ဒဏ် ပရေၚ်ဂၠေံ (Brevity Penalty, BP) ရ။ BP ဖျေံစၟတ် ယဝ်ရ လိက်မဒးဒုၚ်စၟတ် (c) ဂၠေံနူ လိက်နိဿဲ (r) ရ။&lt;ref&gt;Giménez, J., &amp; Màrquez, L. (2010). Linguistic features for automatic evaluation of heterogenous MT systems. Machine Translation, 24(3-4), 209-239.&lt;/ref&gt; 

&lt;math&gt;
\text{BP} = 
\begin{cases} 
1 &amp; \text{if } c &gt; r \\ 
e^{(1-r/c)} &amp; \text{if } c \leq r 
\end{cases}
&lt;/math&gt;

တၚ်နွံအဓိပ္ပါယ် BP ဝွံ၊ ယဝ်ရ လိက်မဒးဒုၚ်စၟတ် ဇမၠိၚ် တုပ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဂၠိၚ်နူ လိက်နိဿဲ မ္ဂး၊ ဒဏ် ဟွံမွဲ (BP = 1) ရ။ ယဝ်ရ ဂၠေံမ္ဂး BP စှ်ေအာ သောၚ်သောၚ်ရ။

== လဒက်ပ္တန် သ္ၚိကၟိန် အေန်-ဂရာမ် ==
သၞောတ် ဗဠူ ပံၚ်ပ္ကောံ စၟတ် အေန်-ဂရာမ် တၞဟ်ဟ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ စၟတ် အလုံမွဲရ။ ဗွဲမဂၠိုၚ် စကာ စဵုကဵု ၄-ဂရာမ် (N=4) ရ။ 
၁-ဂရာမ် ၜတ်ကၞာတ် ပရေၚ်ရုံဂပ် (Adequacy) - မအရေဝ် မစကာလဝ် ဒး ဟွံဒး ရ။
၂-ဂရာမ် စဵုကဵု ၄-ဂရာမ် ၜတ်ကၞာတ် ပရေၚ်ပြေပြီု (Fluency) - လဒက်ပ္တန် ဝါကျ ဒး ဟွံဒး ကေုာံ ဗီုပြၚ် သဘာဝ မၞိဟ် ဟီုအရေဝ် ရ။

စၟတ် အလုံမွဲ ဂှ် ပံၚ်ကေတ် နကဵု လၟိဟ် ဂျဳအဝ်မေတြေတ် (Geometric mean) သွက် စၟတ် အေန်-ဂရာမ် သီုဖအိုတ် တုဲ ပံၚ်စုတ် ကု BP ရ။

&lt;math&gt;
\text{BLEU} = \text{BP} \times \exp \left( \sum_{n=1}^N w_n \log p_n \right)
&lt;/math&gt;

ပ္ဍဲ ၚ်္ၚိတ်ဝွံ &lt;math&gt;w_n&lt;/math&gt; ဒှ် လျိုၚ် သွက် အေန်-ဂရာမ် တုဲ၊ ဗွဲမဂၠိုၚ် ကဵု လျိုၚ် တုပ်သၟဟ် (၁/N) ရ။ &lt;math&gt;p_n&lt;/math&gt; ဒှ် စၟတ် ပရေၚ်ချိုတ်ပၠိုတ် သွက် အေန်-ဂရာမ် ရ။ လၟိဟ် ဂျဳအဝ်မေတြေတ် မစကာလဝ်ဝွံ ကဵု ဖဵုခိုဟ် ယဝ်ရ အေန်-ဂရာမ် သီုဖအိုတ် နွံကဵု စၟတ် သၠုၚ်တုပ်တုပ်ရ။ ယဝ်ရ အေန်-ဂရာမ် ကဆံၚ်သၠုၚ် မွဲမွဲ ကလိဂွံ သုည မ္ဂး၊ စၟတ် အလုံမွဲ စှ်ေအာ ဗွဲမဇၞော်မာန်ရ။

== ပရေၚ်စကာ ပ္ဍဲ ပရိုဂရာမ် သၠာဲဘာသာစက် ==
ဗဠူ (BLEU) ဒှ်ကၠုၚ် ဍာ်ဒကေဝ် မစကာဂၠိုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်ပြိုၚ်ပ္ကာန် သၠာဲဘာသာစက် (Machine Translation Shared Tasks) ဥပမာ - ကောံဓရီု WMT (Workshop on Machine Translation) ရ။ ကမ္ပဏဳ ဇၞော်ဇၞော် ဥပမာ ဂူဂေဝ် (Google), အာဲဗဳအေမ် (IBM) ကေုာံ မာ်ခရဝ်သပ် (Microsoft) တအ် စကာ ဗဠူ သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် ကဆံၚ် သၞောတ် နူရယ် (Neural Machine Translation) ကေုာံ သၞောတ် အေန်အေမ်တဳ (NMT) ညးတအ်ရ။

ဟိုတ်နူ ဗဠူ ဒှ် အာလဂဝ်ရဳတမ် မစကာလောဲသွာ တုဲ သြန် အောန်၊ သုတေသဳတအ် စကာ ဗဠူ ရိုဟ်ဒဒှ်တ္ၚဲ သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် စက်တၟိ ကေုာံ စက်တြေံရ။ ယဝ်ရ စက်တၟိ ကလိဂွံ စၟတ် ဗဠူ သၠုၚ်နူ စက်တြေံ ၂ ဟွံသေၚ် ၃ စၟတ် မ္ဂး၊ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် နွံ ဗွဲမမံက်ဂတဝ်ရး သာ်ဝွံ စၟတ်သမ္တီလဝ်ရ။

ဆဂး၊ ဗဠူ ဟွံထေက်ကဵု စကာ သွက် လိက် ဝါကျ မွဲၜါသၟးရ။ သၞောတ်ဝွံ ဖန်ဗဒှ်လဝ် သွက် လိက်ကၞပ် (Corpus) မၞုံကဵု ဝါကျ လ္ၚီလ္ၚီ ရ။ ပရေၚ်ၜတ်ကၞာတ် ပ္ဍဲ ကဆံၚ် ဝါကျမွဲမွဲ (Sentence-level) မ္ဂး၊ စၟတ် ဗဠူ လေပ်ယောၚ်ယာမာန်ရ။

== ကဆံၚ် မတုပ်ကဵု ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီ မၞိဟ် ==
တၚ်ရန်တၟအ် အဓိက သွက် အာလဂဝ်ရဳတမ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်မ္ဂး ဒးနွံ ကဆံၚ် မတုပ်ကဵု ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီ မၞိဟ် (Human correlation) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ဗွဲကိုပ်ကၠာ၊ လိက်သုတေသန ဗဠူ ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ဗဠူ နွံကဵု ကဆံၚ် မတုပ် ဗွဲမသၠုၚ် ကု မၞိဟ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပ္ဍဲ ကဆံၚ် လိက်ကၞပ် (Corpus level) ရ。&lt;ref&gt;Doddington, G. (2002). Automatic evaluation of machine translation quality using n-gram co-occurrence statistics. In Proceedings of the second international conference on Human Language Technology Research (pp. 138-145).&lt;/ref&gt;

အရာဝွံ မ္ဂးတဴ၊ ယဝ်ရ ဗဠူ ဟီု စက် A ခိုဟ်နူ စက် B မ္ဂး၊ မၞိဟ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်လေဝ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရုဲစှ် စက် A ခိုဟ်နူ စက် B ကီုရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ဗဠူ ဒှ်ကၠုၚ် စၞး မၞိဟ် (Understudy) မပြဲမွဲရ။ ဆဂး ကဆံၚ် မတုပ်ဝွံ စှ်ေအာမာန် ယဝ်ရ ပ္တောံၜတ် သၞောတ်စက် မၞုံကဵု လဒက်ပ္တန် ဟွံတုပ် (ဥပမာ - သၞောတ် Rule-based ကေုာံ သၞောတ် Statistical) ရ။ ဗဠူ ကဵု လျိုၚ် သွက် သၞောတ် မပ္တိတ် မအရေဝ် မတုပ် ကု လိက်နိဿဲတုဲ၊ ဟွံကဵု စၟတ် သွက် သၞောတ် မပ္တိတ် အရေဝ် တၞဟ် ဆဂး အဓိပ္ပါယ် တုပ်ရ။

== ဒၞာဲဍိုန်လျ ကေုာံ တၚ်ပါ်ပဲါ ==
ၜိုန်ရ ဗဠူ (BLEU) နွံကဵု ပရေၚ်အံၚ်ဇၞး ဂၠိုၚ်ကီုလေဝ်၊ ဒၞာဲဍိုန်လျ ဗွဲမဂၠိုၚ် နွံမံၚ်ရ။ တၠပညာ ကောလဳသန်-ဗာချ် (Callison-Burch) ကေုာံ ဂကောံညးတအ် ပ္တိတ်လဝ် လိက်သုတေသန ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၆ မထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ဗဠူ ဟွံတုပ် ကု ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီ မၞိဟ် ပ္ဍဲ အကာဲအရာ တၟေၚ်တၟေၚ်ရ။&lt;ref&gt;Callison-Burch, C., Osborne, M., &amp; Koehn, P. (2006). Re-evaluating the role of BLEU in machine translation research. In 11th Conference of the European Chapter of the Association for Computational Linguistics.&lt;/ref&gt;

ဒၞာဲဍိုန်လျ အဓိကဂမၠိုၚ်ဝွံ-
* '''ဟွံကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ်''' - ဗဠူ ရိုဟ် ဆ လၟိဟ် မအရေဝ် မတုပ်သၟဟ် ရ။ အရေဝ် ပွံက်တုပ် (Synonyms) မစကာလဝ် မ္ဂး စၟတ် ဟွံကလိဂွံရ။
* '''ဝါကျ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ''' - ဘာသာလ္ၚဵု နွံကဵု သၞောတ် ဖျေံဒၞာဲ မအရေဝ် (Word order) မဗၠးၜးရ။ ဗဠူ ကဵု ဒဏ် လတူ အေန်-ဂရာမ် ယဝ်ရ ဒၞာဲ ဟွံတုပ်မ္ဂး၊ ၜိုန်ရ အဓိပ္ပါယ် တုပ်ကီုလေဝ်။
* '''ဟွံသေၚ် ကု ကဆံၚ် ဝါကျ''' - ဗဠူ ကၠောန်ကမၠောန် ဟွံခိုဟ် ပ္ဍဲ ကဆံၚ် ဝါကျ မွဲၜါ။ 

ဟိုတ်နူ တၚ်ပါ်ပဲါတအ်ဝွံ၊ သုတေသဳတအ် အာတ်မိက် သွက်ဂွံ စကာ သၞောတ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တၞဟ်ဟ် သီု ဗဠူ ကီုရ။

== မူပြံၚ်လှာဲ ကေုာံ အရာတၞဟ် ==
ဟိုတ်နူ ဒၞာဲဍိုန်လျ ဗဠူ တုဲ၊ အာလဂဝ်ရဳတမ် တၟိ ဗွဲမဂၠိုၚ် ကတဵုဒှ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍဝွံရ။ သၞောတ် မပြာကတ်တအ်ဝွံ -

၁။ '''နဳသတေတ် (NIST)''' - ဒုၚ်သဇိုၚ် လတူ ဗဠူ တုဲ၊ ကဵု လျိုၚ် ဂၠိုၚ် ကု အေန်-ဂရာမ် မဆဵုအောန် (Rare n-grams) ရ။ အရာဝွံ ဒှ်ကဵု ဖဵုခိုဟ် ယဝ်ရ စက် ဍိုက်ပေၚ်ကဵု မအရေဝ် ဝေါဟာရ သ္ဂုတ်သမ္တီ ဝါတ်ရ။
၂။ '''မဳတဳအဝ် (METEOR)''' - သၞောတ်ဝွံ စကာ အရေဝ် ပွံက်တုပ် (Synonyms) ကေုာံ ပရေၚ်ကုတ်ရိုဟ်အရေဝ် (Stemming) တုဲ၊ ၜတ်ကၞာတ် ကဆံၚ် မတုပ် ကု မၞိဟ် ခိုဟ်နူ ဗဠူ ရ။ 
၃။ '''ရဴဂျ် (ROUGE)''' - ဗွဲမဂၠိုၚ် စကာ သွက် ပရေၚ်ခ္ဍန်လိက် (Text Summarization)၊ ဆဂး စကာ ပ္ဍဲ သၠာဲဘာသာစက် လေဝ် နွံရ။ ရဴဂျ် ရိုဟ် ပရေၚ်ကလေၚ်ဂၠာဲ (Recall) ဂၠိုၚ်နူ ပရေၚ်ချိုတ်ပၠိုတ် ရ။
၄။ '''တဳအဳအာ (TER)''' - ရိုဟ်လၟိဟ် ပရေၚ်ပလေဝ်ပလေတ် (Translation Edit Rate) မဒးစကာ သွက်ဂွံ ပြံၚ်လှာဲ လိက်စက် ဇရေၚ် လိက်နိဿဲရ။

== ဇြဟတ် ပ္ဍဲ လ္ၚတ်က္ဍဟ်စက် ==
ပ္ဍဲ ခေတ် လ္ၚတ်က္ဍဟ်စက် (Machine Learning) တၟိ မပ္တံ ကု ဒဳပ်လာန်နဳၚ် (Deep Learning)၊ ဗဠူ ဟွံသေၚ် ဆ တၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် မွဲသာ်ရ။ သုတေသဳတအ် ဓမံက်ထ္ၜး ဗဠူ ညံၚ်ရဴ တၚ်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ဗ္တောန် စက်ရ။ ပ္ဍဲ လ္ၚတ်က္ဍဟ်စက် ပရေၚ်ထံက်ပၚ် (Reinforcement Learning, RL)၊ ကွန်ပျူတာ ကလိဂွံ လာပ် (Reward) ယဝ်ရ စၟတ် ဗဠူ သၠုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Ranzato, M. A., Chopra, S., Auli, M., &amp; Zaremba, W. (2015). Sequence level training with recurrent neural networks. arXiv preprint arXiv:1511.06732.&lt;/ref&gt;

ဆဂး၊ ဗဠူ ဒှ် အာလဂဝ်ရဳတမ် မဟွံဒုၚ် ကမၠောန် အနုဂလ (Non-differentiable) တုဲ၊ စကာ ပ္ဍဲ သၞောတ် ဗ္တောန်စက် မလေပ်စကာ Gradient Descent ဝါတ်ဂါတ်ကွေံရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ်၊ နကဵု နဲကဲ ပရေၚ်ထံက်ပၚ် RL၊ စက်တအ် လေပ် ဗ္တောန် ကေတ် စၟတ် ဗဠူ ညံၚ်ဂွံ သၠုၚ်အိုတ်မာန်ကၠုၚ်ရ။ 

ဗဠူ (BLEU) ၜိုန်ရ နွံကဵု အာယုက် ၂၀ သၞာံ ပြၚ်ကီုလေဝ်၊ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ဒှ် ဍာ်ဒကေဝ် မစကာဂၠိုၚ်အိုတ် ကေုာံ အခန်ကဏ္ဍ အဓိက ပ္ဍဲ ကမၠောန်သၞောတ်အရေဝ်ဘာသာ ဖိုဟ်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book | last=Jurafsky | first=Daniel | last2=Martin | first2=James H. | year=2023 | title=Speech and Language Processing | edition=3rd Draft | publisher=Stanford University | url=https://web.stanford.edu/~jurafsky/slp3/ }}
* {{cite journal | last=Papineni | first=Kishore | last2=Roukos | first2=Salim | last3=Ward | first3=Todd | last4=Zhu | first4=Wei-Jing | year=2002 | title=BLEU: a method for automatic evaluation of machine translation | journal=Proceedings of the 40th Annual Meeting of the Association for Computational Linguistics | pages=311–318 | doi=10.3115/1073083.1073135 | url=https://aclanthology.org/P02-1040/ }}
* {{cite journal | last=Callison-Burch | first=Chris | last2=Osborne | first2=Miles | last3=Koehn | first3=Philipp | year=2006 | title=Re-evaluating the Role of BLEU in Machine Translation Research | journal=EACL | url=https://aclanthology.org/E06-1032/ }}
* {{cite book | last=Koehn | first=Philipp | year=2009 | title=Statistical Machine Translation | publisher=Cambridge University Press | isbn=978-0521874151 | url=https://www.cambridge.org/core/books/statistical-machine-translation/94EADF9F680558E13B2236DFDC17EE03 }}
* {{cite web | author=Google Research | year=2020 | title=Evaluating Machine Translation | publisher=Google | url=https://research.google/pubs/pub37265/ }}

{{Navbox
| name = သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အရေဝ်ဘာသာ
| title = လစွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရိုဂရာမ် သၠာဲဘာသာစက် ကေုာံ ကမၠောန်သၞောတ်အရေဝ်ဘာသာ
| listclass = hlist
| group1 = သၞောတ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ဂမၠိုၚ်
| list1 =
* [[ဗဠူ (BLEU)]]
* [[မဳတဳအဝ် (METEOR)]]
* [[ရဴဂျ် (ROUGE)]]
* [[နဳသတေတ် (NIST)]]
* [[တဳအဳအာ (TER)]]
| group2 = လဒက်ပ္တန်
| list2 =
* [[အေန်-ဂရာမ်]]
* [[ပရေၚ်ချိုတ်ပၠိုတ် ကေုာံ ပရေၚ်ကလေၚ်ဂၠာဲ]]
* [[လ္ၚတ်က္ဍဟ်စက်]]
* [[ဒဳပ်လာန်နဳၚ်]]
}}

{{DEFAULTSORT:ဗဠူ}}
[[Category:အာလဂဝ်ရဳတမ်]]
[[Category:ပရိုဂရာမ် သၠာဲဘာသာစက်]]
[[Category:သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သၞောတ်သမ္တီအရေဝ်ဘာသာ]]
[[Category:ပရေၚ်ရိုဟ်လၟိဟ် သိပ္ပံကောန်ပျူတာ]]
[[Category:အာဲဗဳအေမ်]]
[[Category:က္ဍဟ်စက်]]
[[Category:စက်စၟတ်သမ္တီ]]</text>
      <sha1>qzjmfd1sam9a5e6lib27q4cnuxbro2l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59801</id>
      <parentid>59800</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T01:08:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59801</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28261" sha1="h2atyu01vgqonu64c8xzz6gcl5ol0oj" xml:space="preserve">{{Infobox algorithm
| name = ဗဠူ (BLEU)
| image = [[File:Machine translation conceptual illustration.svg|250px]]
| caption = လဒက်ပ္တန် ပရိုဂရာမ် သၠာဲဘာသာစက် တၚ်ရန်တၟအ် ဗဠူ (BLEU)
| class = သၞောတ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီ 
| purpose = တၚ်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ကဆံၚ်ပရေၚ်စၠောအ်ဘာသာ
| creator = ကဳယှဝ် ပါပဳနေနဳ (Kishore Papineni), သာလဳမ် ရဴကဝ် (Salim Roukos), တောတ် ဝါဒ် (Todd Ward), ဝေ-ဂျေန် ဇြူ (Wei-Jing Zhu) &lt;!-- spelling unconfirmed --&gt;
| date = ၂၀၀၂
}}

ဗဠူ (BLEU, Bilingual Evaluation Understudy) မ္ဂးတဴ အာလဂဝ်ရဳတမ် မွဲသာ် သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် ကဆံၚ်ပရေၚ်စၠောအ်ဘာသာ နူကဵု ပရိုဂရာမ် သၠာဲဘာသာစက် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။ တၚ်ရန်တၟအ် အဓိကတၟေၚ်ဝွံ သွက်ဂွံ ပ္တောံၜတ် လိက်မပြံၚ်လှာဲလဝ် နကဵု စက် ကေုာံ လိက်မပြံၚ်လှာဲလဝ် နကဵု မၞိဟ်ဂမၠိုၚ်တုဲ ဒုၚ်သဇိုၚ် လတူ တၚ်ပ္တောံၜတ်တအ် သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် အလုံမွဲ ပရေၚ်စၠောအ်ဘာသာရ။ စၞးမကော်မၞိဟ် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကမၠောန်သၠာဲဘာသာ နကဵု လၟိဟ်မဂၠိုၚ်မ္ဂး၊ သၞောတ်ဝွံ ရိုဟ်လၟိဟ် ဗွဲမပြဟ် ကေုာံ စကာသြန် အောန်ရ။ 

အာလဂဝ်ရဳတမ်ဝွံ စကာလဝ် ပ္ဍဲ ပရိုဂရာမ် သၠာဲဘာသာစက် ဗွဲမဂၠိုၚ်တုဲ၊ ကလိဂွံ စၟတ် နူ သုည (၀) စဵုကဵု မွဲ (၁) ရ။ စၟတ် မွဲ မ္ဂးတဴ ပရေၚ်စၠောအ်ဘာသာဝွံ တုပ်သၟဟ် ကု ပရေၚ်စၠောအ်ဘာသာ မၞိဟ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်တုဲ၊ သုည မ္ဂးတဴ ဟွံမွဲ ကု တၚ်တုပ်သၟဟ် ဆမွဲမ ရ။ ကၠာအိုတ် ဂကောံသုတေသန အာဲဗဳအေမ် (IBM) ပ္တိတ်လလောၚ်တြးလဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၂ တုဲ၊ ဒှ်ကၠုၚ် သၞောတ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် မၞုံကဵု ပရေၚ်အံၚ်ဇၞးအိုတ် ပ္ဍဲ အကြာ ကမၠောန်သၞောတ်အရေဝ်ဘာသာ (Natural Language Processing) ရ။

စၟတ် ဗဠူ (BLEU) ဟွံစၟတ်သမ္တီ လတူ အရေဝ်မွဲမတၟေၚ်တၟေၚ်၊ ဆဂး စၟတ်သမ္တီ လတူ အလုံမွဲ လိက်ကၞပ် (Corpus) ရ။ အရာဝွံ ဒှ် တၚ်ခိုဟ်အိုတ် သွက်ဂွံ တီကေတ် ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ အကြာ အခိၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် သၞောတ်စက် သၠာဲဘာသာတအ်ရ။ စၟတ် ဗဠူ ကဆံၚ်သၠုၚ်မ္ဂး သၞောတ်စက်ဝွံ ကၠောန်ကမၠောန် ခိုဟ်ပြဲရ။

== ဝၚ် ကေုာံ တမ်မူလ ==
ပရေၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရိုဂရာမ် သၠာဲဘာသာစက်ဝွံ ဒှ်ကၠုၚ် ပြဿနာဇၞော်မွဲ ပ္ဍဲ ကမၠောန်သၞောတ်အရေဝ်ဘာသာ ကၠာ သၞာံ ၂၀၀၀ တအ်ရ။ သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲဘာသာမွဲမ္ဂး ဒးကော် မၞိဟ်မတီအရေဝ်ၜါဘာသာတုဲ ဒးကဵု သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်မွဲတဲရ။ အရာဝွံ စကာ အခိၚ်ဂၠိုၚ်တုဲ စရိတ် သၠုၚ်ကွေံကွေံရ။ သွက်ဂွံ သောၚ်ကလး ပြဿနာဝွံ၊ ကဳယှဝ် ပါပဳနေနဳ (Kishore Papineni) ကေုာံ ဂကောံမပါလုပ် ပ္ဍဲ ရုၚ်သုတေသန အာဲဗဳအေမ် (IBM Research) တအ် ခၞံဗဒှ်လဝ် ဗဠူ (BLEU) အာလဂဝ်ရဳတမ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၂ ရ။&lt;ref&gt;Papineni, K., Roukos, S., Ward, T., &amp; Zhu, W. J. (2002). BLEU: a method for automatic evaluation of machine translation. In Proceedings of the 40th annual meeting of the Association for Computational Linguistics (pp. 311-318).&lt;/ref&gt;

ဂကောံသုတေသနတအ် ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် သၞောတ်မွဲ မစကာ တၚ်ပ္တောံၜတ် အကြာ လိက်စက် မပြံၚ်လှာဲလဝ် ကေုာံ လိက်မၞိဟ် မပြံၚ်လှာဲလဝ်ရ။ ပ္ဍဲ လိက်သုတေသန ညးတအ် မပ္တိတ်လဝ် ပ္ဍဲ ကောံဓရီု ACL (Association for Computational Linguistics) ဝွံ၊ ညးတအ် ထ္ၜးကဵု လဒက်ပ္တန် အေန်-ဂရာမ် (N-gram) မဒှ် သဇိုၚ် ဗဠူ ရ။ 

ကြဴနူ မပ္တိတ်လလောၚ်တြးတုဲ၊ ဗဠူ ဒှ်ကၠုၚ် ဍာ်ဒကေဝ် စံၚ်ၜတ် (Standard benchmark) ပ္ဍဲ ပရိုဂရာမ် သၠာဲဘာသာစက် ဗွဲမပြဟ်ရ။ ဗဠူ ကဵု လိက်သုတေသနဂမၠိုၚ် သွက်ဂွံ ပ္တောံၜတ် သၞောတ်စက် တၞဟ်ဟ်တုဲ၊ ဖန်ဗဒှ်ကဵု ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် အလုံမွဲ ကဏ္ဍ သုတေသန သိပ္ပံကောန်ပျူတာ (Computer Science) ရ။ တၚ်တၟေၚ် ဗဠူ ဝွံ ဟွံဒုၚ်သဇိုၚ် လတူ ဂရမ္မာ (Grammar) သၟးတုဲ၊ မစကာ တၚ်တုပ်သၟဟ် လၟိဟ်မအရေဝ်ရ။ 

== သဘဴဓဝ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ==
သဘဴဓဝ် အဓိက သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပ္ဍဲ ဗဠူ (BLEU) မ္ဂးတဴ ဒှ် ပရေၚ်ပ္တောံၜတ် လၟိဟ်မအရေဝ် အကြာ လိက်မဒးဒုၚ်စၟတ် (Candidate translation) ကေုာံ လိက်မဒှ်နိဿဲ (Reference translations) ရ။ ယဝ်ရ လိက်မဒးဒုၚ်စၟတ်ဝွံ နွံကဵု မအရေဝ် မတုပ် ကု လိက်မဒှ်နိဿဲ ဂၠိုၚ်မ္ဂး၊ စၟတ် မကလိဂွံ သၠုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Koehn, P. (2009). Statistical machine translation. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

ဗဠူ ရိုဟ်လၟိဟ် ပရေၚ်ချိုတ်ပၠိုတ် (Precision) အေန်-ဂရာမ် (N-gram) ရ။ အေန်-ဂရာမ် မ္ဂးတဴ လၟိဟ်မအရေဝ် မဆက်စပ်မံၚ် ရေၚ်သ္ကအ်ရ။ ဥပမာ - ၁-ဂရာမ် (Unigram) မ္ဂးတဴ မအရေဝ် မွဲမ၊ ၂-ဂရာမ် (Bigram) မ္ဂးတဴ မအရေဝ် ၜါမ ဆက်မံၚ်ရေၚ်သ္ကအ်ရ။ သၞောတ်ဝွံ ၜတ်ကၞာတ် ၁-ဂရာမ်၊ ၂-ဂရာမ်၊ ၃-ဂရာမ် ကေုာံ ၄-ဂရာမ် တုဲ ပံၚ်ပ္ကောံ ကလိဂွံ စၟတ် အလုံမွဲရ။ 

တၚ်ရန်တၟအ် ဗဠူ ဟွံသေၚ် သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ် လိက်၊ ဆဂး သွက်ဂွံ ရိုဟ်လၟိဟ် ပရေၚ်တုပ်သၟဟ် မအရေဝ် ဗွဲမ္ၚးရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ လိက်မၞုံကဵု အဓိပ္ပါယ် တုပ် ဆဂး စကာ မအရေဝ် ဟွံတုပ်မ္ဂး၊ စၟတ် ဗဠူ စှ်ေအာမာန်ရ။

== ၚ်္ၚိတ် ကေုာံ ပရေၚ်ရိုဟ်လၟိဟ် ==
အာလဂဝ်ရဳတမ် ဗဠူ စကာ ပရေၚ်ချိုတ်ပၠိုတ် မလေပ်ပြံၚ်လှာဲ (Modified n-gram precision) သွက်ဂွံ ရိုဟ်လၟိဟ်ရ။ ပရေၚ်ချိုတ်ပၠိုတ် ဓမ္မတာမ္ဂး စက်လေပ် တီကေတ် ဟွံချိုတ်ပၠိုတ် ယဝ်ရ စက် ပ္တိတ် မအရေဝ် မွဲမ မဂၠိုၚ်ကဵုအလန်ရ။ ဥပမာ - &quot;the the the the the&quot; ယဝ်ရ လိက်နိဿဲ နွံ &quot;the cat is on the mat&quot; မ္ဂး၊ စၟတ် ပရေၚ်ချိုတ်ပၠိုတ် ဓမ္မတာ ကလိဂွံ အလုံအိုတ်ရ။ 

သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပြဿနာဝွံ၊ ဗဠူ စကာ သၞောတ် ကုတ်လၟိဟ် (Clipped count) ရ။ လၟိဟ် မအရေဝ် &quot;the&quot; မထေက်ကဵု ပ္တိတ်ဂှ် ဒးဒှ် အောန်အိုတ် ပ္ဍဲ လိက်နိဿဲ မွဲမွဲရ။ ပ္ဍဲ ဥပမာ လတူဝွံ လၟိဟ် &quot;the&quot; ပ္ဍဲ လိက်နိဿဲ နွံ ၜါမ တုဲ၊ စၟတ် မကုတ်လဝ် ဒှ် ၜါ ရ။&lt;ref&gt;Jurafsky, D., &amp; Martin, J. H. (2023). Speech and Language Processing. Draft.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဥပမာ လၟိဟ် ကုတ် (Clipped Count) သွက် ၁-ဂရာမ်
|-
! လိက်မဒးဒုၚ်စၟတ် (Candidate)
! လိက်နိဿဲ (Reference)
! လၟိဟ် ဓမ္မတာ (Unclipped)
! လၟိဟ် ကုတ် (Clipped)
|-
| the the the the the 
| the cat is on the mat
| ၅ / ၅ = ၁၀၀%
| ၜါ / ၅ = ၄၀%
|}

ရိုဟ်လၟိဟ် ကုတ် သွက် အေန်-ဂရာမ် သီုဖအိုတ်တုဲ ပံၚ်စုတ် လတူ လၟိဟ်မအရေဝ် အလုံအိုတ် ပ္ဍဲ လိက်မဒးဒုၚ်စၟတ်ရ။

== ဒဏ် ပရေၚ်ဂၠေံ ==
စၟတ် ပရေၚ်ချိုတ်ပၠိုတ် မလေပ်ပြံၚ်လှာဲ သၟး ဟွံရုံဂပ်ရ။ ယဝ်ရ လိက်မဒးဒုၚ်စၟတ် ဂၠေံလောန်အာမ္ဂး စၟတ် ကလိဂွံ သၠုၚ်မာန်ရ။ ဥပမာ - လိက်နိဿဲ ဒှ် &quot;the cat is on the mat&quot; တုဲ လိက်မဒးဒုၚ်စၟတ် ဒှ် &quot;the cat&quot; မ္ဂး၊ ပရေၚ်ချိုတ်ပၠိုတ် သွက် ၁-ဂရာမ် ကေုာံ ၂-ဂရာမ် ကလိဂွံ ၁၀၀% ရ။ ဆဂး အရာဝွံ ဒှ် ပရေၚ်စၠောအ်ဘာသာ ဟွံပေၚ်တၟိုဟ်ရ။

သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပြဿနာဝွံ၊ ဗဠူ ဖန်ဗဒှ်လဝ် ဒဏ် ပရေၚ်ဂၠေံ (Brevity Penalty, BP) ရ။ BP ဖျေံစၟတ် ယဝ်ရ လိက်မဒးဒုၚ်စၟတ် (c) ဂၠေံနူ လိက်နိဿဲ (r) ရ။&lt;ref&gt;Giménez, J., &amp; Màrquez, L. (2010). Linguistic features for automatic evaluation of heterogenous MT systems. Machine Translation, 24(3-4), 209-239.&lt;/ref&gt; 

&lt;math&gt;
\text{BP} = 
\begin{cases} 
1 &amp; \text{if } c &gt; r \\ 
e^{(1-r/c)} &amp; \text{if } c \leq r 
\end{cases}
&lt;/math&gt;

တၚ်နွံအဓိပ္ပါယ် BP ဝွံ၊ ယဝ်ရ လိက်မဒးဒုၚ်စၟတ် ဇမၠိၚ် တုပ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဂၠိၚ်နူ လိက်နိဿဲ မ္ဂး၊ ဒဏ် ဟွံမွဲ (BP = 1) ရ။ ယဝ်ရ ဂၠေံမ္ဂး BP စှ်ေအာ သောၚ်သောၚ်ရ။

== လဒက်ပ္တန် သ္ၚိကၟိန် အေန်-ဂရာမ် ==
သၞောတ် ဗဠူ ပံၚ်ပ္ကောံ စၟတ် အေန်-ဂရာမ် တၞဟ်ဟ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ စၟတ် အလုံမွဲရ။ ဗွဲမဂၠိုၚ် စကာ စဵုကဵု ၄-ဂရာမ် (N=4) ရ။ 
၁-ဂရာမ် ၜတ်ကၞာတ် ပရေၚ်ရုံဂပ် (Adequacy) - မအရေဝ် မစကာလဝ် ဒး ဟွံဒး ရ။
၂-ဂရာမ် စဵုကဵု ၄-ဂရာမ် ၜတ်ကၞာတ် ပရေၚ်ပြေပြီု (Fluency) - လဒက်ပ္တန် ဝါကျ ဒး ဟွံဒး ကေုာံ ဗီုပြၚ် သဘာဝ မၞိဟ် ဟီုအရေဝ် ရ။

စၟတ် အလုံမွဲ ဂှ် ပံၚ်ကေတ် နကဵု လၟိဟ် ဂျဳအဝ်မေတြေတ် (Geometric mean) သွက် စၟတ် အေန်-ဂရာမ် သီုဖအိုတ် တုဲ ပံၚ်စုတ် ကု BP ရ။

&lt;math&gt;
\text{BLEU} = \text{BP} \times \exp \left( \sum_{n=1}^N w_n \log p_n \right)
&lt;/math&gt;

ပ္ဍဲ ၚ်္ၚိတ်ဝွံ &lt;math&gt;w_n&lt;/math&gt; ဒှ် လျိုၚ် သွက် အေန်-ဂရာမ် တုဲ၊ ဗွဲမဂၠိုၚ် ကဵု လျိုၚ် တုပ်သၟဟ် (၁/N) ရ။ &lt;math&gt;p_n&lt;/math&gt; ဒှ် စၟတ် ပရေၚ်ချိုတ်ပၠိုတ် သွက် အေန်-ဂရာမ် ရ။ လၟိဟ် ဂျဳအဝ်မေတြေတ် မစကာလဝ်ဝွံ ကဵု ဖဵုခိုဟ် ယဝ်ရ အေန်-ဂရာမ် သီုဖအိုတ် နွံကဵု စၟတ် သၠုၚ်တုပ်တုပ်ရ။ ယဝ်ရ အေန်-ဂရာမ် ကဆံၚ်သၠုၚ် မွဲမွဲ ကလိဂွံ သုည မ္ဂး၊ စၟတ် အလုံမွဲ စှ်ေအာ ဗွဲမဇၞော်မာန်ရ။

== ပရေၚ်စကာ ပ္ဍဲ ပရိုဂရာမ် သၠာဲဘာသာစက် ==
ဗဠူ (BLEU) ဒှ်ကၠုၚ် ဍာ်ဒကေဝ် မစကာဂၠိုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်ပြိုၚ်ပ္ကာန် သၠာဲဘာသာစက် (Machine Translation Shared Tasks) ဥပမာ - ကောံဓရီု WMT (Workshop on Machine Translation) ရ။ ကမ္ပဏဳ ဇၞော်ဇၞော် ဥပမာ ဂူဂေဝ် (Google), အာဲဗဳအေမ် (IBM) ကေုာံ မာ်ခရဝ်သပ် (Microsoft) တအ် စကာ ဗဠူ သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် ကဆံၚ် သၞောတ် နူရယ် (Neural Machine Translation) ကေုာံ သၞောတ် အေန်အေမ်တဳ (NMT) ညးတအ်ရ။

ဟိုတ်နူ ဗဠူ ဒှ် အာလဂဝ်ရဳတမ် မစကာလောဲသွာ တုဲ သြန် အောန်၊ သုတေသဳတအ် စကာ ဗဠူ ရိုဟ်ဒဒှ်တ္ၚဲ သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် စက်တၟိ ကေုာံ စက်တြေံရ။ ယဝ်ရ စက်တၟိ ကလိဂွံ စၟတ် ဗဠူ သၠုၚ်နူ စက်တြေံ ၂ ဟွံသေၚ် ၃ စၟတ် မ္ဂး၊ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် နွံ ဗွဲမမံက်ဂတဝ်ရး သာ်ဝွံ စၟတ်သမ္တီလဝ်ရ။

ဆဂး၊ ဗဠူ ဟွံထေက်ကဵု စကာ သွက် လိက် ဝါကျ မွဲၜါသၟးရ။ သၞောတ်ဝွံ ဖန်ဗဒှ်လဝ် သွက် လိက်ကၞပ် (Corpus) မၞုံကဵု ဝါကျ လ္ၚီလ္ၚီ ရ။ ပရေၚ်ၜတ်ကၞာတ် ပ္ဍဲ ကဆံၚ် ဝါကျမွဲမွဲ (Sentence-level) မ္ဂး၊ စၟတ် ဗဠူ လေပ်ယောၚ်ယာမာန်ရ။

== ကဆံၚ် မတုပ်ကဵု ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီ မၞိဟ် ==
တၚ်ရန်တၟအ် အဓိက သွက် အာလဂဝ်ရဳတမ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်မ္ဂး ဒးနွံ ကဆံၚ် မတုပ်ကဵု ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီ မၞိဟ် (Human correlation) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ဗွဲကိုပ်ကၠာ၊ လိက်သုတေသန ဗဠူ ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ဗဠူ နွံကဵု ကဆံၚ် မတုပ် ဗွဲမသၠုၚ် ကု မၞိဟ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပ္ဍဲ ကဆံၚ် လိက်ကၞပ် (Corpus level) ရ。&lt;ref&gt;Doddington, G. (2002). Automatic evaluation of machine translation quality using n-gram co-occurrence statistics. In Proceedings of the second international conference on Human Language Technology Research (pp. 138-145).&lt;/ref&gt;

အရာဝွံ မ္ဂးတဴ၊ ယဝ်ရ ဗဠူ ဟီု စက် A ခိုဟ်နူ စက် B မ္ဂး၊ မၞိဟ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်လေဝ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရုဲစှ် စက် A ခိုဟ်နူ စက် B ကီုရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ဗဠူ ဒှ်ကၠုၚ် စၞး မၞိဟ် (Understudy) မပြဲမွဲရ။ ဆဂး ကဆံၚ် မတုပ်ဝွံ စှ်ေအာမာန် ယဝ်ရ ပ္တောံၜတ် သၞောတ်စက် မၞုံကဵု လဒက်ပ္တန် ဟွံတုပ် (ဥပမာ - သၞောတ် Rule-based ကေုာံ သၞောတ် Statistical) ရ။ ဗဠူ ကဵု လျိုၚ် သွက် သၞောတ် မပ္တိတ် မအရေဝ် မတုပ် ကု လိက်နိဿဲတုဲ၊ ဟွံကဵု စၟတ် သွက် သၞောတ် မပ္တိတ် အရေဝ် တၞဟ် ဆဂး အဓိပ္ပါယ် တုပ်ရ။

== ဒၞာဲဍိုန်လျ ကေုာံ တၚ်ပါ်ပဲါ ==
ၜိုန်ရ ဗဠူ (BLEU) နွံကဵု ပရေၚ်အံၚ်ဇၞး ဂၠိုၚ်ကီုလေဝ်၊ ဒၞာဲဍိုန်လျ ဗွဲမဂၠိုၚ် နွံမံၚ်ရ။ တၠပညာ ကောလဳသန်-ဗာချ် (Callison-Burch) ကေုာံ ဂကောံညးတအ် ပ္တိတ်လဝ် လိက်သုတေသန ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၆ မထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ဗဠူ ဟွံတုပ် ကု ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီ မၞိဟ် ပ္ဍဲ အကာဲအရာ တၟေၚ်တၟေၚ်ရ။&lt;ref&gt;Callison-Burch, C., Osborne, M., &amp; Koehn, P. (2006). Re-evaluating the role of BLEU in machine translation research. In 11th Conference of the European Chapter of the Association for Computational Linguistics.&lt;/ref&gt;

ဒၞာဲဍိုန်လျ အဓိကဂမၠိုၚ်ဝွံ-
* '''ဟွံကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ်''' - ဗဠူ ရိုဟ် ဆ လၟိဟ် မအရေဝ် မတုပ်သၟဟ် ရ။ အရေဝ် ပွံက်တုပ် (Synonyms) မစကာလဝ် မ္ဂး စၟတ် ဟွံကလိဂွံရ။
* '''ဝါကျ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ''' - ဘာသာလ္ၚဵု နွံကဵု သၞောတ် ဖျေံဒၞာဲ မအရေဝ် (Word order) မဗၠးၜးရ။ ဗဠူ ကဵု ဒဏ် လတူ အေန်-ဂရာမ် ယဝ်ရ ဒၞာဲ ဟွံတုပ်မ္ဂး၊ ၜိုန်ရ အဓိပ္ပါယ် တုပ်ကီုလေဝ်။
* '''ဟွံသေၚ် ကု ကဆံၚ် ဝါကျ''' - ဗဠူ ကၠောန်ကမၠောန် ဟွံခိုဟ် ပ္ဍဲ ကဆံၚ် ဝါကျ မွဲၜါ။ 

ဟိုတ်နူ တၚ်ပါ်ပဲါတအ်ဝွံ၊ သုတေသဳတအ် အာတ်မိက် သွက်ဂွံ စကာ သၞောတ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တၞဟ်ဟ် သီု ဗဠူ ကီုရ။

== မူပြံၚ်လှာဲ ကေုာံ အရာတၞဟ် ==
ဟိုတ်နူ ဒၞာဲဍိုန်လျ ဗဠူ တုဲ၊ အာလဂဝ်ရဳတမ် တၟိ ဗွဲမဂၠိုၚ် ကတဵုဒှ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍဝွံရ။ သၞောတ် မပြာကတ်တအ်ဝွံ -

၁။ '''နဳသတေတ် (NIST)''' - ဒုၚ်သဇိုၚ် လတူ ဗဠူ တုဲ၊ ကဵု လျိုၚ် ဂၠိုၚ် ကု အေန်-ဂရာမ် မဆဵုအောန် (Rare n-grams) ရ။ အရာဝွံ ဒှ်ကဵု ဖဵုခိုဟ် ယဝ်ရ စက် ဍိုက်ပေၚ်ကဵု မအရေဝ် ဝေါဟာရ သ္ဂုတ်သမ္တီ ဝါတ်ရ။
၂။ '''မဳတဳအဝ် (METEOR)''' - သၞောတ်ဝွံ စကာ အရေဝ် ပွံက်တုပ် (Synonyms) ကေုာံ ပရေၚ်ကုတ်ရိုဟ်အရေဝ် (Stemming) တုဲ၊ ၜတ်ကၞာတ် ကဆံၚ် မတုပ် ကု မၞိဟ် ခိုဟ်နူ ဗဠူ ရ။ 
၃။ '''ရဴဂျ် (ROUGE)''' - ဗွဲမဂၠိုၚ် စကာ သွက် ပရေၚ်ခ္ဍန်လိက် (Text Summarization)၊ ဆဂး စကာ ပ္ဍဲ သၠာဲဘာသာစက် လေဝ် နွံရ။ ရဴဂျ် ရိုဟ် ပရေၚ်ကလေၚ်ဂၠာဲ (Recall) ဂၠိုၚ်နူ ပရေၚ်ချိုတ်ပၠိုတ် ရ။
၄။ '''တဳအဳအာ (TER)''' - ရိုဟ်လၟိဟ် ပရေၚ်ပလေဝ်ပလေတ် (Translation Edit Rate) မဒးစကာ သွက်ဂွံ ပြံၚ်လှာဲ လိက်စက် ဇရေၚ် လိက်နိဿဲရ။

== ဇြဟတ် ပ္ဍဲ လ္ၚတ်က္ဍဟ်စက် ==
ပ္ဍဲ ခေတ် လ္ၚတ်က္ဍဟ်စက် (Machine Learning) တၟိ မပ္တံ ကု ဒဳပ်လာန်နဳၚ် (Deep Learning)၊ ဗဠူ ဟွံသေၚ် ဆ တၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် မွဲသာ်ရ။ သုတေသဳတအ် ဓမံက်ထ္ၜး ဗဠူ ညံၚ်ရဴ တၚ်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ဗ္တောန် စက်ရ။ ပ္ဍဲ လ္ၚတ်က္ဍဟ်စက် ပရေၚ်ထံက်ပၚ် (Reinforcement Learning, RL)၊ ကွန်ပျူတာ ကလိဂွံ လာပ် (Reward) ယဝ်ရ စၟတ် ဗဠူ သၠုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Ranzato, M. A., Chopra, S., Auli, M., &amp; Zaremba, W. (2015). Sequence level training with recurrent neural networks. arXiv preprint arXiv:1511.06732.&lt;/ref&gt;

ဆဂး၊ ဗဠူ ဒှ် အာလဂဝ်ရဳတမ် မဟွံဒုၚ် ကမၠောန် အနုဂလ (Non-differentiable) တုဲ၊ စကာ ပ္ဍဲ သၞောတ် ဗ္တောန်စက် မလေပ်စကာ Gradient Descent ဝါတ်ဂါတ်ကွေံရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ်၊ နကဵု နဲကဲ ပရေၚ်ထံက်ပၚ် RL၊ စက်တအ် လေပ် ဗ္တောန် ကေတ် စၟတ် ဗဠူ ညံၚ်ဂွံ သၠုၚ်အိုတ်မာန်ကၠုၚ်ရ။ 

ဗဠူ (BLEU) ၜိုန်ရ နွံကဵု အာယုက် ၂၀ သၞာံ ပြၚ်ကီုလေဝ်၊ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ဒှ် ဍာ်ဒကေဝ် မစကာဂၠိုၚ်အိုတ် ကေုာံ အခန်ကဏ္ဍ အဓိက ပ္ဍဲ ကမၠောန်သၞောတ်အရေဝ်ဘာသာ ဖိုဟ်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book | last=Jurafsky | first=Daniel | last2=Martin | first2=James H. | year=2023 | title=Speech and Language Processing | edition=3rd Draft | publisher=Stanford University | url=https://web.stanford.edu/~jurafsky/slp3/ }}
* {{cite journal | last=Papineni | first=Kishore | last2=Roukos | first2=Salim | last3=Ward | first3=Todd | last4=Zhu | first4=Wei-Jing | year=2002 | title=BLEU: a method for automatic evaluation of machine translation | journal=Proceedings of the 40th Annual Meeting of the Association for Computational Linguistics | pages=311–318 | doi=10.3115/1073083.1073135 | url=https://aclanthology.org/P02-1040/ }}
* {{cite journal | last=Callison-Burch | first=Chris | last2=Osborne | first2=Miles | last3=Koehn | first3=Philipp | year=2006 | title=Re-evaluating the Role of BLEU in Machine Translation Research | journal=EACL | url=https://aclanthology.org/E06-1032/ }}
* {{cite book | last=Koehn | first=Philipp | year=2009 | title=Statistical Machine Translation | publisher=Cambridge University Press | isbn=978-0521874151 | url=https://www.cambridge.org/core/books/statistical-machine-translation/94EADF9F680558E13B2236DFDC17EE03 }}
* {{cite web | author=Google Research | year=2020 | title=Evaluating Machine Translation | publisher=Google | url=https://research.google/pubs/pub37265/ }}

{{Navbox
| name = သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အရေဝ်ဘာသာ
| title = လစွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရိုဂရာမ် သၠာဲဘာသာစက် ကေုာံ ကမၠောန်သၞောတ်အရေဝ်ဘာသာ
| listclass = hlist
| group1 = သၞောတ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ဂမၠိုၚ်
| list1 =
* [[ဗဠူ|ဗဠူ (BLEU)]]
* [[မဳတဳအဝ် (METEOR)]]
* [[ရဴဂျ် (ROUGE)]]
* [[နဳသတေတ် (NIST)]]
* [[တဳအဳအာ (TER)]]
| group2 = လဒက်ပ္တန်
| list2 =
* [[အေန်-ဂရာမ်]]
* [[ပရေၚ်ချိုတ်ပၠိုတ် ကေုာံ ပရေၚ်ကလေၚ်ဂၠာဲ]]
* [[လ္ၚတ်က္ဍဟ်စက်]]
* [[ဒဳပ်လာန်နဳၚ်]]
}}

{{DEFAULTSORT:ဗဠူ}}
[[Category:အာလဂဝ်ရဳတမ်]]
[[Category:ပရိုဂရာမ် သၠာဲဘာသာစက်]]
[[Category:သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သၞောတ်သမ္တီအရေဝ်ဘာသာ]]
[[Category:ပရေၚ်ရိုဟ်လၟိဟ် သိပ္ပံကောန်ပျူတာ]]
[[Category:အာဲဗဳအေမ်]]
[[Category:က္ဍဟ်စက်]]
[[Category:စက်စၟတ်သမ္တီ]]</text>
      <sha1>h2atyu01vgqonu64c8xzz6gcl5ol0oj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59802</id>
      <parentid>59801</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T01:10:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59802</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28340" sha1="2u5xm0ibyelezc0o80jvw4svautdr00" xml:space="preserve">{{Infobox algorithm
| name = ဗဠူ (BLEU)
| image = [[File:Machine translation conceptual illustration.svg|250px]]
| caption = လဒက်ပ္တန် ပရိုဂရာမ် သၠာဲဘာသာစက် တၚ်ရန်တၟအ် ဗဠူ (BLEU)
| class = သၞောတ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီ 
| purpose = တၚ်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ကဆံၚ်ပရေၚ်စၠောအ်ဘာသာ
| creator = ကဳယှဝ် ပါပဳနေနဳ (Kishore Papineni), သာလဳမ် ရဴကဝ် (Salim Roukos), တောတ် ဝါဒ် (Todd Ward), ဝေ-ဂျေန် ဇြူ (Wei-Jing Zhu) &lt;!-- spelling unconfirmed --&gt;
| date = ၂၀၀၂
}}

ဗဠူ (BLEU, Bilingual Evaluation Understudy) မ္ဂးတဴ အာလဂဝ်ရဳတမ် မွဲသာ် သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် ကဆံၚ်ပရေၚ်စၠောအ်ဘာသာ နူကဵု ပရိုဂရာမ် သၠာဲဘာသာစက် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။ တၚ်ရန်တၟအ် အဓိကတၟေၚ်ဝွံ သွက်ဂွံ ပ္တောံၜတ် လိက်မပြံၚ်လှာဲလဝ် နကဵု စက် ကေုာံ လိက်မပြံၚ်လှာဲလဝ် နကဵု မၞိဟ်ဂမၠိုၚ်တုဲ ဒုၚ်သဇိုၚ် လတူ တၚ်ပ္တောံၜတ်တအ် သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် အလုံမွဲ ပရေၚ်စၠောအ်ဘာသာရ။ စၞးမကော်မၞိဟ် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကမၠောန်သၠာဲဘာသာ နကဵု လၟိဟ်မဂၠိုၚ်မ္ဂး၊ သၞောတ်ဝွံ ရိုဟ်လၟိဟ် ဗွဲမပြဟ် ကေုာံ စကာသြန် အောန်ရ။ 

အာလဂဝ်ရဳတမ်ဝွံ စကာလဝ် ပ္ဍဲ ပရိုဂရာမ် သၠာဲဘာသာစက် ဗွဲမဂၠိုၚ်တုဲ၊ ကလိဂွံ စၟတ် နူ သုည (၀) စဵုကဵု မွဲ (၁) ရ။ စၟတ် မွဲ မ္ဂးတဴ ပရေၚ်စၠောအ်ဘာသာဝွံ တုပ်သၟဟ် ကု ပရေၚ်စၠောအ်ဘာသာ မၞိဟ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်တုဲ၊ သုည မ္ဂးတဴ ဟွံမွဲ ကု တၚ်တုပ်သၟဟ် ဆမွဲမ ရ။ ကၠာအိုတ် ဂကောံသုတေသန အာဲဗဳအေမ် (IBM) ပ္တိတ်လလောၚ်တြးလဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၂ တုဲ၊ ဒှ်ကၠုၚ် သၞောတ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် မၞုံကဵု ပရေၚ်အံၚ်ဇၞးအိုတ် ပ္ဍဲ အကြာ ကမၠောန်သၞောတ်အရေဝ်ဘာသာ (Natural Language Processing) ရ။

စၟတ် ဗဠူ (BLEU) ဟွံစၟတ်သမ္တီ လတူ အရေဝ်မွဲမတၟေၚ်တၟေၚ်၊ ဆဂး စၟတ်သမ္တီ လတူ အလုံမွဲ လိက်ကၞပ် (Corpus) ရ။ အရာဝွံ ဒှ် တၚ်ခိုဟ်အိုတ် သွက်ဂွံ တီကေတ် ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ အကြာ အခိၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် သၞောတ်စက် သၠာဲဘာသာတအ်ရ။ စၟတ် ဗဠူ ကဆံၚ်သၠုၚ်မ္ဂး သၞောတ်စက်ဝွံ ကၠောန်ကမၠောန် ခိုဟ်ပြဲရ။

== ဝၚ် ကေုာံ တမ်မူလ ==
ပရေၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရိုဂရာမ် သၠာဲဘာသာစက်ဝွံ ဒှ်ကၠုၚ် ပြဿနာဇၞော်မွဲ ပ္ဍဲ ကမၠောန်သၞောတ်အရေဝ်ဘာသာ ကၠာ သၞာံ ၂၀၀၀ တအ်ရ။ သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲဘာသာမွဲမ္ဂး ဒးကော် မၞိဟ်မတီအရေဝ်ၜါဘာသာတုဲ ဒးကဵု သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်မွဲတဲရ။ အရာဝွံ စကာ အခိၚ်ဂၠိုၚ်တုဲ စရိတ် သၠုၚ်ကွေံကွေံရ။ သွက်ဂွံ သောၚ်ကလး ပြဿနာဝွံ၊ ကဳယှဝ် ပါပဳနေနဳ (Kishore Papineni) ကေုာံ ဂကောံမပါလုပ် ပ္ဍဲ ရုၚ်သုတေသန အာဲဗဳအေမ် (IBM Research) တအ် ခၞံဗဒှ်လဝ် ဗဠူ (BLEU) အာလဂဝ်ရဳတမ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၂ ရ။&lt;ref&gt;Papineni, K., Roukos, S., Ward, T., &amp; Zhu, W. J. (2002). BLEU: a method for automatic evaluation of machine translation. In Proceedings of the 40th annual meeting of the Association for Computational Linguistics (pp. 311-318).&lt;/ref&gt;

ဂကောံသုတေသနတအ် ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် သၞောတ်မွဲ မစကာ တၚ်ပ္တောံၜတ် အကြာ လိက်စက် မပြံၚ်လှာဲလဝ် ကေုာံ လိက်မၞိဟ် မပြံၚ်လှာဲလဝ်ရ။ ပ္ဍဲ လိက်သုတေသန ညးတအ် မပ္တိတ်လဝ် ပ္ဍဲ ကောံဓရီု ACL (Association for Computational Linguistics) ဝွံ၊ ညးတအ် ထ္ၜးကဵု လဒက်ပ္တန် အေန်-ဂရာမ် (N-gram) မဒှ် သဇိုၚ် ဗဠူ ရ။ 

ကြဴနူ မပ္တိတ်လလောၚ်တြးတုဲ၊ ဗဠူ ဒှ်ကၠုၚ် ဍာ်ဒကေဝ် စံၚ်ၜတ် (Standard benchmark) ပ္ဍဲ ပရိုဂရာမ် သၠာဲဘာသာစက် ဗွဲမပြဟ်ရ။ ဗဠူ ကဵု လိက်သုတေသနဂမၠိုၚ် သွက်ဂွံ ပ္တောံၜတ် သၞောတ်စက် တၞဟ်ဟ်တုဲ၊ ဖန်ဗဒှ်ကဵု ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် အလုံမွဲ ကဏ္ဍ သုတေသန သိပ္ပံကောန်ပျူတာ (Computer Science) ရ။ တၚ်တၟေၚ် ဗဠူ ဝွံ ဟွံဒုၚ်သဇိုၚ် လတူ ဂရမ္မာ (Grammar) သၟးတုဲ၊ မစကာ တၚ်တုပ်သၟဟ် လၟိဟ်မအရေဝ်ရ။ 

== သဘဴဓဝ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ==
သဘဴဓဝ် အဓိက သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပ္ဍဲ ဗဠူ (BLEU) မ္ဂးတဴ ဒှ် ပရေၚ်ပ္တောံၜတ် လၟိဟ်မအရေဝ် အကြာ လိက်မဒးဒုၚ်စၟတ် (Candidate translation) ကေုာံ လိက်မဒှ်နိဿဲ (Reference translations) ရ။ ယဝ်ရ လိက်မဒးဒုၚ်စၟတ်ဝွံ နွံကဵု မအရေဝ် မတုပ် ကု လိက်မဒှ်နိဿဲ ဂၠိုၚ်မ္ဂး၊ စၟတ် မကလိဂွံ သၠုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Koehn, P. (2009). Statistical machine translation. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

ဗဠူ ရိုဟ်လၟိဟ် ပရေၚ်ချိုတ်ပၠိုတ် (Precision) အေန်-ဂရာမ် (N-gram) ရ။ အေန်-ဂရာမ် မ္ဂးတဴ လၟိဟ်မအရေဝ် မဆက်စပ်မံၚ် ရေၚ်သ္ကအ်ရ။ ဥပမာ - ၁-ဂရာမ် (Unigram) မ္ဂးတဴ မအရေဝ် မွဲမ၊ ၂-ဂရာမ် (Bigram) မ္ဂးတဴ မအရေဝ် ၜါမ ဆက်မံၚ်ရေၚ်သ္ကအ်ရ။ သၞောတ်ဝွံ ၜတ်ကၞာတ် ၁-ဂရာမ်၊ ၂-ဂရာမ်၊ ၃-ဂရာမ် ကေုာံ ၄-ဂရာမ် တုဲ ပံၚ်ပ္ကောံ ကလိဂွံ စၟတ် အလုံမွဲရ။ 

တၚ်ရန်တၟအ် ဗဠူ ဟွံသေၚ် သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ် လိက်၊ ဆဂး သွက်ဂွံ ရိုဟ်လၟိဟ် ပရေၚ်တုပ်သၟဟ် မအရေဝ် ဗွဲမ္ၚးရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ လိက်မၞုံကဵု အဓိပ္ပါယ် တုပ် ဆဂး စကာ မအရေဝ် ဟွံတုပ်မ္ဂး၊ စၟတ် ဗဠူ စှ်ေအာမာန်ရ။

== ၚ်္ၚိတ် ကေုာံ ပရေၚ်ရိုဟ်လၟိဟ် ==
အာလဂဝ်ရဳတမ် ဗဠူ စကာ ပရေၚ်ချိုတ်ပၠိုတ် မလေပ်ပြံၚ်လှာဲ (Modified n-gram precision) သွက်ဂွံ ရိုဟ်လၟိဟ်ရ။ ပရေၚ်ချိုတ်ပၠိုတ် ဓမ္မတာမ္ဂး စက်လေပ် တီကေတ် ဟွံချိုတ်ပၠိုတ် ယဝ်ရ စက် ပ္တိတ် မအရေဝ် မွဲမ မဂၠိုၚ်ကဵုအလန်ရ။ ဥပမာ - &quot;the the the the the&quot; ယဝ်ရ လိက်နိဿဲ နွံ &quot;the cat is on the mat&quot; မ္ဂး၊ စၟတ် ပရေၚ်ချိုတ်ပၠိုတ် ဓမ္မတာ ကလိဂွံ အလုံအိုတ်ရ။ 

သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပြဿနာဝွံ၊ ဗဠူ စကာ သၞောတ် ကုတ်လၟိဟ် (Clipped count) ရ။ လၟိဟ် မအရေဝ် &quot;the&quot; မထေက်ကဵု ပ္တိတ်ဂှ် ဒးဒှ် အောန်အိုတ် ပ္ဍဲ လိက်နိဿဲ မွဲမွဲရ။ ပ္ဍဲ ဥပမာ လတူဝွံ လၟိဟ် &quot;the&quot; ပ္ဍဲ လိက်နိဿဲ နွံ ၜါမ တုဲ၊ စၟတ် မကုတ်လဝ် ဒှ် ၜါ ရ။&lt;ref&gt;Jurafsky, D., &amp; Martin, J. H. (2023). Speech and Language Processing. Draft.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဥပမာ လၟိဟ် ကုတ် (Clipped Count) သွက် ၁-ဂရာမ်
|-
! လိက်မဒးဒုၚ်စၟတ် (Candidate)
! လိက်နိဿဲ (Reference)
! လၟိဟ် ဓမ္မတာ (Unclipped)
! လၟိဟ် ကုတ် (Clipped)
|-
| the the the the the 
| the cat is on the mat
| ၅ / ၅ = ၁၀၀%
| ၜါ / ၅ = ၄၀%
|}

ရိုဟ်လၟိဟ် ကုတ် သွက် အေန်-ဂရာမ် သီုဖအိုတ်တုဲ ပံၚ်စုတ် လတူ လၟိဟ်မအရေဝ် အလုံအိုတ် ပ္ဍဲ လိက်မဒးဒုၚ်စၟတ်ရ။

== ဒဏ် ပရေၚ်ဂၠေံ ==
စၟတ် ပရေၚ်ချိုတ်ပၠိုတ် မလေပ်ပြံၚ်လှာဲ သၟး ဟွံရုံဂပ်ရ။ ယဝ်ရ လိက်မဒးဒုၚ်စၟတ် ဂၠေံလောန်အာမ္ဂး စၟတ် ကလိဂွံ သၠုၚ်မာန်ရ။ ဥပမာ - လိက်နိဿဲ ဒှ် &quot;the cat is on the mat&quot; တုဲ လိက်မဒးဒုၚ်စၟတ် ဒှ် &quot;the cat&quot; မ္ဂး၊ ပရေၚ်ချိုတ်ပၠိုတ် သွက် ၁-ဂရာမ် ကေုာံ ၂-ဂရာမ် ကလိဂွံ ၁၀၀% ရ။ ဆဂး အရာဝွံ ဒှ် ပရေၚ်စၠောအ်ဘာသာ ဟွံပေၚ်တၟိုဟ်ရ။

သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပြဿနာဝွံ၊ ဗဠူ ဖန်ဗဒှ်လဝ် ဒဏ် ပရေၚ်ဂၠေံ (Brevity Penalty, BP) ရ။ BP ဖျေံစၟတ် ယဝ်ရ လိက်မဒးဒုၚ်စၟတ် (c) ဂၠေံနူ လိက်နိဿဲ (r) ရ။&lt;ref&gt;Giménez, J., &amp; Màrquez, L. (2010). Linguistic features for automatic evaluation of heterogenous MT systems. Machine Translation, 24(3-4), 209-239.&lt;/ref&gt; 

&lt;math&gt;
\text{BP} = 
\begin{cases} 
1 &amp; \text{if } c &gt; r \\ 
e^{(1-r/c)} &amp; \text{if } c \leq r 
\end{cases}
&lt;/math&gt;

တၚ်နွံအဓိပ္ပါယ် BP ဝွံ၊ ယဝ်ရ လိက်မဒးဒုၚ်စၟတ် ဇမၠိၚ် တုပ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဂၠိၚ်နူ လိက်နိဿဲ မ္ဂး၊ ဒဏ် ဟွံမွဲ (BP = 1) ရ။ ယဝ်ရ ဂၠေံမ္ဂး BP စှ်ေအာ သောၚ်သောၚ်ရ။

== လဒက်ပ္တန် သ္ၚိကၟိန် အေန်-ဂရာမ် ==
သၞောတ် ဗဠူ ပံၚ်ပ္ကောံ စၟတ် အေန်-ဂရာမ် တၞဟ်ဟ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ စၟတ် အလုံမွဲရ။ ဗွဲမဂၠိုၚ် စကာ စဵုကဵု ၄-ဂရာမ် (N=4) ရ။ 
၁-ဂရာမ် ၜတ်ကၞာတ် ပရေၚ်ရုံဂပ် (Adequacy) - မအရေဝ် မစကာလဝ် ဒး ဟွံဒး ရ။
၂-ဂရာမ် စဵုကဵု ၄-ဂရာမ် ၜတ်ကၞာတ် ပရေၚ်ပြေပြီု (Fluency) - လဒက်ပ္တန် ဝါကျ ဒး ဟွံဒး ကေုာံ ဗီုပြၚ် သဘာဝ မၞိဟ် ဟီုအရေဝ် ရ။

စၟတ် အလုံမွဲ ဂှ် ပံၚ်ကေတ် နကဵု လၟိဟ် ဂျဳအဝ်မေတြေတ် (Geometric mean) သွက် စၟတ် အေန်-ဂရာမ် သီုဖအိုတ် တုဲ ပံၚ်စုတ် ကု BP ရ။

&lt;math&gt;
\text{BLEU} = \text{BP} \times \exp \left( \sum_{n=1}^N w_n \log p_n \right)
&lt;/math&gt;

ပ္ဍဲ ၚ်္ၚိတ်ဝွံ &lt;math&gt;w_n&lt;/math&gt; ဒှ် လျိုၚ် သွက် အေန်-ဂရာမ် တုဲ၊ ဗွဲမဂၠိုၚ် ကဵု လျိုၚ် တုပ်သၟဟ် (၁/N) ရ။ &lt;math&gt;p_n&lt;/math&gt; ဒှ် စၟတ် ပရေၚ်ချိုတ်ပၠိုတ် သွက် အေန်-ဂရာမ် ရ။ လၟိဟ် ဂျဳအဝ်မေတြေတ် မစကာလဝ်ဝွံ ကဵု ဖဵုခိုဟ် ယဝ်ရ အေန်-ဂရာမ် သီုဖအိုတ် နွံကဵု စၟတ် သၠုၚ်တုပ်တုပ်ရ။ ယဝ်ရ အေန်-ဂရာမ် ကဆံၚ်သၠုၚ် မွဲမွဲ ကလိဂွံ သုည မ္ဂး၊ စၟတ် အလုံမွဲ စှ်ေအာ ဗွဲမဇၞော်မာန်ရ။

== ပရေၚ်စကာ ပ္ဍဲ ပရိုဂရာမ် သၠာဲဘာသာစက် ==
ဗဠူ (BLEU) ဒှ်ကၠုၚ် ဍာ်ဒကေဝ် မစကာဂၠိုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်ပြိုၚ်ပ္ကာန် သၠာဲဘာသာစက် (Machine Translation Shared Tasks) ဥပမာ - ကောံဓရီု WMT (Workshop on Machine Translation) ရ။ ကမ္ပဏဳ ဇၞော်ဇၞော် ဥပမာ ဂူဂေဝ် (Google), အာဲဗဳအေမ် (IBM) ကေုာံ မာ်ခရဝ်သပ် (Microsoft) တအ် စကာ ဗဠူ သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် ကဆံၚ် သၞောတ် နူရယ် (Neural Machine Translation) ကေုာံ သၞောတ် အေန်အေမ်တဳ (NMT) ညးတအ်ရ။

ဟိုတ်နူ ဗဠူ ဒှ် အာလဂဝ်ရဳတမ် မစကာလောဲသွာ တုဲ သြန် အောန်၊ သုတေသဳတအ် စကာ ဗဠူ ရိုဟ်ဒဒှ်တ္ၚဲ သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် စက်တၟိ ကေုာံ စက်တြေံရ။ ယဝ်ရ စက်တၟိ ကလိဂွံ စၟတ် ဗဠူ သၠုၚ်နူ စက်တြေံ ၂ ဟွံသေၚ် ၃ စၟတ် မ္ဂး၊ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် နွံ ဗွဲမမံက်ဂတဝ်ရး သာ်ဝွံ စၟတ်သမ္တီလဝ်ရ။

ဆဂး၊ ဗဠူ ဟွံထေက်ကဵု စကာ သွက် လိက် ဝါကျ မွဲၜါသၟးရ။ သၞောတ်ဝွံ ဖန်ဗဒှ်လဝ် သွက် လိက်ကၞပ် (Corpus) မၞုံကဵု ဝါကျ လ္ၚီလ္ၚီ ရ။ ပရေၚ်ၜတ်ကၞာတ် ပ္ဍဲ ကဆံၚ် ဝါကျမွဲမွဲ (Sentence-level) မ္ဂး၊ စၟတ် ဗဠူ လေပ်ယောၚ်ယာမာန်ရ။

== ကဆံၚ် မတုပ်ကဵု ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီ မၞိဟ် ==
တၚ်ရန်တၟအ် အဓိက သွက် အာလဂဝ်ရဳတမ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်မ္ဂး ဒးနွံ ကဆံၚ် မတုပ်ကဵု ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီ မၞိဟ် (Human correlation) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ဗွဲကိုပ်ကၠာ၊ လိက်သုတေသန ဗဠူ ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ဗဠူ နွံကဵု ကဆံၚ် မတုပ် ဗွဲမသၠုၚ် ကု မၞိဟ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပ္ဍဲ ကဆံၚ် လိက်ကၞပ် (Corpus level) ရ。&lt;ref&gt;Doddington, G. (2002). Automatic evaluation of machine translation quality using n-gram co-occurrence statistics. In Proceedings of the second international conference on Human Language Technology Research (pp. 138-145).&lt;/ref&gt;

အရာဝွံ မ္ဂးတဴ၊ ယဝ်ရ ဗဠူ ဟီု စက် A ခိုဟ်နူ စက် B မ္ဂး၊ မၞိဟ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်လေဝ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရုဲစှ် စက် A ခိုဟ်နူ စက် B ကီုရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ဗဠူ ဒှ်ကၠုၚ် စၞး မၞိဟ် (Understudy) မပြဲမွဲရ။ ဆဂး ကဆံၚ် မတုပ်ဝွံ စှ်ေအာမာန် ယဝ်ရ ပ္တောံၜတ် သၞောတ်စက် မၞုံကဵု လဒက်ပ္တန် ဟွံတုပ် (ဥပမာ - သၞောတ် Rule-based ကေုာံ သၞောတ် Statistical) ရ။ ဗဠူ ကဵု လျိုၚ် သွက် သၞောတ် မပ္တိတ် မအရေဝ် မတုပ် ကု လိက်နိဿဲတုဲ၊ ဟွံကဵု စၟတ် သွက် သၞောတ် မပ္တိတ် အရေဝ် တၞဟ် ဆဂး အဓိပ္ပါယ် တုပ်ရ။

== ဒၞာဲဍိုန်လျ ကေုာံ တၚ်ပါ်ပဲါ ==
ၜိုန်ရ ဗဠူ (BLEU) နွံကဵု ပရေၚ်အံၚ်ဇၞး ဂၠိုၚ်ကီုလေဝ်၊ ဒၞာဲဍိုန်လျ ဗွဲမဂၠိုၚ် နွံမံၚ်ရ။ တၠပညာ ကောလဳသန်-ဗာချ် (Callison-Burch) ကေုာံ ဂကောံညးတအ် ပ္တိတ်လဝ် လိက်သုတေသန ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၆ မထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ဗဠူ ဟွံတုပ် ကု ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီ မၞိဟ် ပ္ဍဲ အကာဲအရာ တၟေၚ်တၟေၚ်ရ။&lt;ref&gt;Callison-Burch, C., Osborne, M., &amp; Koehn, P. (2006). Re-evaluating the role of BLEU in machine translation research. In 11th Conference of the European Chapter of the Association for Computational Linguistics.&lt;/ref&gt;

ဒၞာဲဍိုန်လျ အဓိကဂမၠိုၚ်ဝွံ-
* '''ဟွံကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ်''' - ဗဠူ ရိုဟ် ဆ လၟိဟ် မအရေဝ် မတုပ်သၟဟ် ရ။ အရေဝ် ပွံက်တုပ် (Synonyms) မစကာလဝ် မ္ဂး စၟတ် ဟွံကလိဂွံရ။
* '''ဝါကျ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ''' - ဘာသာလ္ၚဵု နွံကဵု သၞောတ် ဖျေံဒၞာဲ မအရေဝ် (Word order) မဗၠးၜးရ။ ဗဠူ ကဵု ဒဏ် လတူ အေန်-ဂရာမ် ယဝ်ရ ဒၞာဲ ဟွံတုပ်မ္ဂး၊ ၜိုန်ရ အဓိပ္ပါယ် တုပ်ကီုလေဝ်။
* '''ဟွံသေၚ် ကု ကဆံၚ် ဝါကျ''' - ဗဠူ ကၠောန်ကမၠောန် ဟွံခိုဟ် ပ္ဍဲ ကဆံၚ် ဝါကျ မွဲၜါ။ 

ဟိုတ်နူ တၚ်ပါ်ပဲါတအ်ဝွံ၊ သုတေသဳတအ် အာတ်မိက် သွက်ဂွံ စကာ သၞောတ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တၞဟ်ဟ် သီု ဗဠူ ကီုရ။

== မူပြံၚ်လှာဲ ကေုာံ အရာတၞဟ် ==
ဟိုတ်နူ ဒၞာဲဍိုန်လျ ဗဠူ တုဲ၊ အာလဂဝ်ရဳတမ် တၟိ ဗွဲမဂၠိုၚ် ကတဵုဒှ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍဝွံရ။ သၞောတ် မပြာကတ်တအ်ဝွံ -

၁။ '''နဳသတေတ် (NIST)''' - ဒုၚ်သဇိုၚ် လတူ ဗဠူ တုဲ၊ ကဵု လျိုၚ် ဂၠိုၚ် ကု အေန်-ဂရာမ် မဆဵုအောန် (Rare n-grams) ရ။ အရာဝွံ ဒှ်ကဵု ဖဵုခိုဟ် ယဝ်ရ စက် ဍိုက်ပေၚ်ကဵု မအရေဝ် ဝေါဟာရ သ္ဂုတ်သမ္တီ ဝါတ်ရ။
၂။ '''မဳတဳအဝ် (METEOR)''' - သၞောတ်ဝွံ စကာ အရေဝ် ပွံက်တုပ် (Synonyms) ကေုာံ ပရေၚ်ကုတ်ရိုဟ်အရေဝ် (Stemming) တုဲ၊ ၜတ်ကၞာတ် ကဆံၚ် မတုပ် ကု မၞိဟ် ခိုဟ်နူ ဗဠူ ရ။ 
၃။ '''ရဴဂျ် (ROUGE)''' - ဗွဲမဂၠိုၚ် စကာ သွက် ပရေၚ်ခ္ဍန်လိက် (Text Summarization)၊ ဆဂး စကာ ပ္ဍဲ သၠာဲဘာသာစက် လေဝ် နွံရ။ ရဴဂျ် ရိုဟ် ပရေၚ်ကလေၚ်ဂၠာဲ (Recall) ဂၠိုၚ်နူ ပရေၚ်ချိုတ်ပၠိုတ် ရ။
၄။ '''တဳအဳအာ (TER)''' - ရိုဟ်လၟိဟ် ပရေၚ်ပလေဝ်ပလေတ် (Translation Edit Rate) မဒးစကာ သွက်ဂွံ ပြံၚ်လှာဲ လိက်စက် ဇရေၚ် လိက်နိဿဲရ။

== ဇြဟတ် ပ္ဍဲ လ္ၚတ်က္ဍဟ်စက် ==
ပ္ဍဲ ခေတ် လ္ၚတ်က္ဍဟ်စက် (Machine Learning) တၟိ မပ္တံ ကု ဒဳပ်လာန်နဳၚ် (Deep Learning)၊ ဗဠူ ဟွံသေၚ် ဆ တၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် မွဲသာ်ရ။ သုတေသဳတအ် ဓမံက်ထ္ၜး ဗဠူ ညံၚ်ရဴ တၚ်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ဗ္တောန် စက်ရ။ ပ္ဍဲ လ္ၚတ်က္ဍဟ်စက် ပရေၚ်ထံက်ပၚ် (Reinforcement Learning, RL)၊ ကွန်ပျူတာ ကလိဂွံ လာပ် (Reward) ယဝ်ရ စၟတ် ဗဠူ သၠုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Ranzato, M. A., Chopra, S., Auli, M., &amp; Zaremba, W. (2015). Sequence level training with recurrent neural networks. arXiv preprint arXiv:1511.06732.&lt;/ref&gt;

ဆဂး၊ ဗဠူ ဒှ် အာလဂဝ်ရဳတမ် မဟွံဒုၚ် ကမၠောန် အနုဂလ (Non-differentiable) တုဲ၊ စကာ ပ္ဍဲ သၞောတ် ဗ္တောန်စက် မလေပ်စကာ Gradient Descent ဝါတ်ဂါတ်ကွေံရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ်၊ နကဵု နဲကဲ ပရေၚ်ထံက်ပၚ် RL၊ စက်တအ် လေပ် ဗ္တောန် ကေတ် စၟတ် ဗဠူ ညံၚ်ဂွံ သၠုၚ်အိုတ်မာန်ကၠုၚ်ရ။ 

ဗဠူ (BLEU) ၜိုန်ရ နွံကဵု အာယုက် ၂၀ သၞာံ ပြၚ်ကီုလေဝ်၊ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ဒှ် ဍာ်ဒကေဝ် မစကာဂၠိုၚ်အိုတ် ကေုာံ အခန်ကဏ္ဍ အဓိက ပ္ဍဲ ကမၠောန်သၞောတ်အရေဝ်ဘာသာ ဖိုဟ်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book | last=Jurafsky | first=Daniel | last2=Martin | first2=James H. | year=2023 | title=Speech and Language Processing | edition=3rd Draft | publisher=Stanford University | url=https://web.stanford.edu/~jurafsky/slp3/ }}
* {{cite journal | last=Papineni | first=Kishore | last2=Roukos | first2=Salim | last3=Ward | first3=Todd | last4=Zhu | first4=Wei-Jing | year=2002 | title=BLEU: a method for automatic evaluation of machine translation | journal=Proceedings of the 40th Annual Meeting of the Association for Computational Linguistics | pages=311–318 | doi=10.3115/1073083.1073135 | url=https://aclanthology.org/P02-1040/ }}
* {{cite journal | last=Callison-Burch | first=Chris | last2=Osborne | first2=Miles | last3=Koehn | first3=Philipp | year=2006 | title=Re-evaluating the Role of BLEU in Machine Translation Research | journal=EACL | url=https://aclanthology.org/E06-1032/ }}
* {{cite book | last=Koehn | first=Philipp | year=2009 | title=Statistical Machine Translation | publisher=Cambridge University Press | isbn=978-0521874151 | url=https://www.cambridge.org/core/books/statistical-machine-translation/94EADF9F680558E13B2236DFDC17EE03 }}
* {{cite web | author=Google Research | year=2020 | title=Evaluating Machine Translation | publisher=Google | url=https://research.google/pubs/pub37265/ }}

{{Navbox
| name = သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အရေဝ်ဘာသာ
| title = လစွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရိုဂရာမ် သၠာဲဘာသာစက် ကေုာံ ကမၠောန်သၞောတ်အရေဝ်ဘာသာ
| listclass = hlist
| group1 = သၞောတ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ဂမၠိုၚ်
| list1 =
* [[ဗဠူ|ဗဠူ (BLEU)]]
* [[မဳတဳအဝ်|မဳတဳအဝ် (METEOR)]]
* [[ရဴဂျ်|ရဴဂျ် (ROUGE)]]
* [[နဳသတေတ်|နဳသတေတ် (NIST)]]
* [[တဳအဳအာ|တဳအဳအာ (TER)]]
| group2 = လဒက်ပ္တန်
| list2 =
* [[အေန်-ဂရာမ်]]
* [[ပရေၚ်ချိုတ်ပၠိုတ် ကေုာံ ပရေၚ်ကလေၚ်ဂၠာဲ]]
* [[လ္ၚတ်က္ဍဟ်စက်]]
* [[ဒဳပ်လာန်နဳၚ်]]
}}

{{DEFAULTSORT:ဗဠူ}}
[[Category:အာလဂဝ်ရဳတမ်]]
[[Category:ပရိုဂရာမ် သၠာဲဘာသာစက်]]
[[Category:သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သၞောတ်သမ္တီအရေဝ်ဘာသာ]]
[[Category:ပရေၚ်ရိုဟ်လၟိဟ် သိပ္ပံကောန်ပျူတာ]]
[[Category:အာဲဗဳအေမ်]]
[[Category:က္ဍဟ်စက်]]
[[Category:စက်စၟတ်သမ္တီ]]</text>
      <sha1>2u5xm0ibyelezc0o80jvw4svautdr00</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:Infobox algorithm</title>
    <ns>10</ns>
    <id>13189</id>
    <revision>
      <id>59799</id>
      <timestamp>2026-11-06T00:36:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;&lt;includeonly&gt;{{Infobox | bodyclass = vevent | titleclass = summary | title = {{{name|{{PAGENAME}}}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|alt={{{alt|}}}}} | caption = {{{caption|}}}  | labelstyle = white-space: nowrap;  | label1 = ကဏ္ဍ | data1 = {{{class|}}}  | label2 = လဒက်ပ္တန် တၚ်ဂၞၚ် | data2 = {{{data_s...&quot;</comment>
      <origin>59799</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1571" sha1="fbpd7j5vb5s92v6to1v3oiyd868vrdh" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{Infobox
| bodyclass = vevent
| titleclass = summary
| title = {{{name|{{PAGENAME}}}}}
| image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|alt={{{alt|}}}}}
| caption = {{{caption|}}}

| labelstyle = white-space: nowrap;

| label1 = ကဏ္ဍ
| data1 = {{{class|}}}

| label2 = လဒက်ပ္တန် တၚ်ဂၞၚ်
| data2 = {{{data_structure|}}}

| label3 = သဘဴဓဝ်
| data3 = {{{paradigm|}}}

| label4 = တၚ်ရန်တၟအ်
| data4 = {{{purpose|}}}

| label5 = ညးခၞံဗဒှ်
| data5 = {{{creator|{{{author|}}}}}}

| label6 = စၟတ်တ္ၚဲ
| data6 = {{{date|{{{year|}}}}}}

| label7 = လလုဲ အခိၚ်
| data7 = {{{time|}}}

| label8 = လလုဲ ဒၞာဲ
| data8 = {{{space|}}}

}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Documentation|content=
== သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ==
ထာမ်ပလိက်ဝွံ စကာ သွက်မုက်လိက် မဆေၚ်ကဵု အာလဂဝ်ရဳတမ် (Algorithm) ဂမၠိုၚ်ရ။

== ဗီုစကာ ==
&lt;pre&gt;
{{Infobox algorithm
| name           = 
| image          = 
| caption        = 
| class          = 
| data_structure = 
| paradigm       = 
| purpose        = 
| creator        = 
| date           = 
| time           = 
| space          = 
}}
&lt;/pre&gt;

[[Category:ထာမ်ပလိက် အေန်ဖဝ်ဗံက်]]
[[Category:ထာမ်ပလိက် သိပ္ပံကောန်ပျူတာ]]
}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fbpd7j5vb5s92v6to1v3oiyd868vrdh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မဳတဳအဝ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13190</id>
    <revision>
      <id>59803</id>
      <timestamp>2026-11-06T01:15:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox software | name                   = မဳတဳအဝ် (METEOR) | logo                   = [[File:Translation_icon.svg|150px|မဳတဳအဝ် လောဂဝ်]] | author                 = အာလောန် လာဗဳ (Alon Lavie) ကေုာံ အဗာယာ အာဂါဝါလ် (Abhaya Agarwal) | developer              = တက္ကသိုလ် ကာနဳဂဳ မေလ္လ...&quot;</comment>
      <origin>59803</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28267" sha1="rsc8858ywxgdyv11t0owpya4w442d71" xml:space="preserve">{{Infobox software
| name                   = မဳတဳအဝ် (METEOR)
| logo                   = [[File:Translation_icon.svg|150px|မဳတဳအဝ် လောဂဝ်]]
| author                 = အာလောန် လာဗဳ (Alon Lavie) ကေုာံ အဗာယာ အာဂါဝါလ် (Abhaya Agarwal)
| developer              = တက္ကသိုလ် ကာနဳဂဳ မေလ္လာန် (Carnegie Mellon University)
| initial_release        = ၂၀၀၄; ၂၀ သၞာံ မတုဲကၠုၚ်
| stable_release         = ၁.၅ / ၂၀၁၄
| programming_language   = ဂျာဗာ (Java)
| operating_system       = သၞောတ် ပရေၚ်ကမၠောန် ဇၟာပ်သာ် (Cross-platform)
| type                   = သၞောတ်ၜတ်ကၞာတ် ပရေၚ်ကၠာဲဘာသာစက် (Machine translation evaluation metric)
| license                = လာၚ်ဇြေန် သၠးပွး (Open-source)
| website                = [https://www.cs.cmu.edu/~alavie/METEOR/ cs.cmu.edu/~alavie/METEOR]
}}

'''မဳတဳအဝ်''' (METEOR, Metric for Evaluation of Translation with Explicit ORdering) ဒှ် သၞောတ်ၜတ်ကၞာတ် မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရေၚ်ကၠာဲဘာသာစက် (Machine translation) မွဲသာ်ရ။ သၞောတ်ဝွံ စကာလဝ် နဲကဲတွက်လၟိဟ် သွက်ဂွံၜတ်ကၞာတ် အစောံဍာံ (Precision) ကေုာံ အစောံကလေၚ်ဂွံ (Recall) ပ္ဍဲကဵု မဝေါဟာရဂမၠိုၚ်တုဲ ပ္တိတ်ကဵု သွဟ်မွဲ မဒှ်အရာမဗဗိုန်ကဵု ဍာ်ဒကေဝ် ပရေၚ်ကၠာဲဘာသာရ။&lt;ref&gt;Lavie, A., &amp; Agarwal, A. (2007). METEOR: An automatic metric for MT evaluation with high levels of correlation with human judgments. In Proceedings of the Second Workshop on Statistical Machine Translation (pp. 228-231).&lt;/ref&gt; 

အဓိက တၚ်ရန်တၟအ် သၞောတ်ဝွံ ဒှ်သွက်ဂွံ သှ်ပလး ကိစ္စအရာဍိုန်လျ သၞောတ်ဗလဳ (BLEU) မကေၚ်စကာကၠုၚ် ပ္ဍဲအရာသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဘာသာစက်ဂမၠိုၚ်ရ။ မဳတဳအဝ် လ္ၚတ်ရံၚ် အဓိပ္ပါယ် တုပ်ဝေါဟာရ ကေုာံ ရိုဟ်ကၞက်ဝေါဟာရ (Stemming) နကဵု ဝေါတ်နက် (WordNet) တုဲ ၜတ်ကၞာတ်ကဵု တၚ်စၟတ် မတုပ်သၟဟ်ကဵု အစောံသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကောန်မၞိဟ်ဂမၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Denkowski, M., &amp; Lavie, A. (2014). Meteor universal: Language specific translation evaluation for any target language. In Proceedings of the Ninth Workshop on Statistical Machine Translation (pp. 376-380).&lt;/ref&gt;

== ဝၚ် ==
သၞောတ် မဳတဳအဝ် စက္တဵုဒှ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၄ နကဵု လွဳပရာ တၠပညာ အာလောန် လာဗဳ (Alon Lavie) ကေုာံ အဗာယာ အာဂါဝါလ် (Abhaya Agarwal) နူကဵု တက္ကသိုလ် ကာနဳဂဳ မေလ္လာန် (Carnegie Mellon University) &lt;!-- spelling unconfirmed --&gt; ရ။ ပ္ဍဲအခိၚ်ဂှ် သၞောတ်ဗလဳ (BLEU) မဒှ်သၞောတ်တြေံ ဒုၚ်ဒၟံၚ် ဒဒှ်မနွံကဵု အရာဍိုန်လျ ပ္ဍဲအရာမရံၚ်ကေတ် အစောံကလေၚ်ဂွံ (Recall) ကေုာံ ပရေၚ်တုပ်သၟဟ် ဝေါဟာရတအ်ရ။ တၠပညာတအ် ချပ်ဂၞန် ဇၞော်မောဝ်ပ္တိုန် သၞောတ်တၟိ မဟိမု မဳတဳအဝ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ သွဟ်မတုပ်ကဵု အစောံစိုတ်ကောန်မၞိဟ်ရ။&lt;ref&gt;Lavie, A., Sagae, K., &amp; Jayaraman, S. (2004). The significance of recall in automatic metrics for MT evaluation. In Proceedings of the 6th Conference of the Association for Machine Translation in the Americas (pp. 134-143).&lt;/ref&gt;

နူစ မကၠောန်ပ္တိတ်လဝ် အလန်ကိုပ်ကၠာဂှ် သၞောတ်ဝွံ ထပ်မံၚ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုၚ် ပွိုၚ်မဂၠိုၚ်ကဵုသၞာံတုဲ ဥပမာ သၞာံ ၂၀၁၄ ဂှ် ထပ်ပ္တိတ် ဗာရှေန် တၟိ မၞုံယၟု မဳတဳအဝ် ယူနဳဗာသေလ် (Meteor Universal) မဒှ်သၞောတ် မစကာမာန် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာစက် မဂၠိုၚ်ကဵုဂကူရ။ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲဝွံ ကဵုအရီုအဗၚ် ကုသၟာသုတေသနတအ် ညံၚ်ဂွံ စကာမာန် ပ္ဍဲအရာမသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဘာသာမတၞဟ်ခြာဂမၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Banerjee, S., &amp; Lavie, A. (2005). METEOR: An automatic metric for MT evaluation with improved correlation with human judgments. In Proceedings of the acl workshop on intrinsic and extrinsic evaluation measures for machine translation and/or summarization (pp. 65-72).&lt;/ref&gt;

== နဲကဲ အပြောမ် ==
နဲကဲ အပြောမ် သၞောတ် မဳတဳအဝ် ဒုၚ်သဇိုၚ် လ္တူပရေၚ်ပံၚ်စပ် ဝေါဟာရ (Word alignment) အကြာ ပရေၚ်ကၠာဲဘာသာ (Hypothesis) ကေုာံ လိက်တမ် (Reference) ရ။ အာလ်ဂဝ်ရဳတမ် (Algorithm) &lt;!-- spelling unconfirmed --&gt; ဝွံ စကာ နဲကဲပံၚ်စပ် ပိကဆံၚ် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဝေါဟာရဂမၠိုၚ်ရ။ ကိုပ်ကၠာအိုတ် သၞောတ်ဝွံ ဂၠာဲဝေါဟာရ မတုပ်သၟဟ် ကၠးကၠး (Exact match) ရ။ ယဝ်ရ ဟွံဆဵုမ္ဂး အာကဆံၚ် မရနုက်ကဵု ၜါ မဒှ် ပရေၚ်ပံၚ်စပ် ရိုဟ်ကၞက်ဝေါဟာရ (Stem match) နကဵု ပရေၚ်စကာ ပဝ်တာ သတေမ်မာ (Porter stemmer) ရ။&lt;ref&gt;Snover, M., Dorr, B., Schwartz, R., Micciulla, L., &amp; Makhoul, J. (2006). A study of translation edit rate with targeted human annotation. In Proceedings of the 7th Conference of the Association for Machine Translation in the Americas (pp. 223-231).&lt;/ref&gt;

ယဝ်ရ ကဆံၚ်ဒုတိယ ဟွံအံၚ်ဇၞးမ္ဂး သၞောတ်ဝွံ စကာ ကဆံၚ်တတိယ မဒှ် ပရေၚ်ပံၚ်စပ် အဓိပ္ပါယ် တုပ်ဝေါဟာရ (Synonym match) နကဵု အဘိဓာန် ဝေါတ်နက် (WordNet) ရ။ နဲကဲ ပိကဆံၚ်ဝွံ ဖန်ဗဒှ်ကဵု ပရေၚ်ပံၚ်စပ် ဝေါဟာရ မဍိုက်ပေၚ်တုဲ ပရေၚ်ကၠာဲဘာသာဂှ် ကလိဂွံ တၚ်စၟတ် မသၠုၚ်နူ သၞောတ်ဗလဳ မရံၚ်ဆ ဝေါဟာရတုပ်သၟဟ်ဟေၚ်ရ။&lt;ref&gt;Callison-Burch, C., Osborne, M., &amp; Koehn, P. (2006). Re-evaluating the role of Bleu in machine translation research. In 11th Conference of the European Chapter of the Association for Computational Linguistics (pp. 249-256).&lt;/ref&gt;

== သၞောတ် ကၟာတ်ပံၚ် ==
ပ္ဍဲအရာ မကၟာတ်ပံၚ် ဝေါဟာရဂမၠိုၚ် (Alignment) သၞောတ်ဝွံ စကာ နဲကဲဂရပ် ၜါကရေက် (Bipartite graph matching) သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပရေၚ်ပံၚ်စပ် မခိုဟ်အိုတ်ရ။ ဇၟာပ် ဝေါဟာရ ပ္ဍဲပရေၚ်ကၠာဲဘာသာ ဒးဒုၚ်ပံၚ်စပ် ကုဝေါဟာရ မွဲမဟေၚ် ပ္ဍဲလိက်တမ်ရ။ ယဝ်ရ ဝေါဟာရမွဲ နွံဒၟံၚ် မဂၠိုၚ်ကဵုဒၞာဲမ္ဂး သၞောတ်ဝွံ ရုဲစှ်ကေတ် ဒၞာဲမကဵု လၟိဟ်ပံၚ်စပ် မဂၠိုၚ်အိုတ် (Maximum cardinality matching) ရ။&lt;ref&gt;Giménez, J., &amp; Márquez, L. (2007). Linguistic features for automatic evaluation of heterogenous MT systems. In Proceedings of the Second Workshop on Statistical Machine Translation (pp. 256-264).&lt;/ref&gt;

ကာလ ကလိဂွံ ပရေၚ်ပံၚ်စပ်တုဲ သၞောတ်ဝွံ တွက်ရံၚ် လၟိဟ်ဝေါဟာရ မဒးဒုၚ်ပံၚ်စပ်တုဲ သီုကဵု သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဒက်ပ္တန် ဝါကျ နကဵု နဲကဲဒကုတ် (Chunking) ရ။ ဒကုတ် (Chunk) မွဲ ဟီုမ္ဂး ဒှ်ရိုဟ်ကၞက် ဝေါဟာရ မဆက်စပ်ဒၟံၚ် ရေၚ်သ္ကအ် ပ္ဍဲပရေၚ်ကၠာဲဘာသာ ကေုာံ လိက်တမ်ရ။ နဲကဲဝွံ ဗဗိုန်ကဵု ညံၚ်ရဴ ဝါကျဂှ် မၞုံကဵု အဓိပ္ပါယ် မကၠးဖ္ဍးရ။&lt;ref&gt;Papineni, K., Roukos, S., Ward, T., &amp; Zhu, W. J. (2002). BLEU: a method for automatic evaluation of machine translation. In Proceedings of the 40th annual meeting of the Association for Computational Linguistics (pp. 311-318).&lt;/ref&gt;

== ဗီုပြၚ် တွက်လၟိဟ် ==
သွက်ဂွံ တွက်လၟိဟ် မဳတဳအဝ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ဒးတွက် အစောံဍာံ (Precision, &lt;math&gt;P&lt;/math&gt;) ကေုာံ အစောံကလေၚ်ဂွံ (Recall, &lt;math&gt;R&lt;/math&gt;) ရ။ လၟိဟ်ဝေါဟာရ မပံၚ်စပ်ဂွံ (&lt;math&gt;m&lt;/math&gt;) တုဲ 
&lt;math&gt;P = \frac{m}{w_t}&lt;/math&gt; ကေုာံ &lt;math&gt;R = \frac{m}{w_r}&lt;/math&gt; မဒှ်ရ။ 
(&lt;math&gt;w_t&lt;/math&gt; ဒှ် လၟိဟ်ဝေါဟာရ ပ္ဍဲပရေၚ်ကၠာဲဘာသာ၊ &lt;math&gt;w_r&lt;/math&gt; ဒှ် လၟိဟ်ဝေါဟာရ ပ္ဍဲလိက်တမ်)။&lt;ref&gt;Lavie, A. (2011). Evaluating the output of machine translation systems. In Proceedings of the 9th biennial conference of the Association for Machine Translation in the Americas.&lt;/ref&gt;

ကြဴနူဂှ် သၞောတ်ဝွံ တွက် လဒေါဝ် အေပ် (F-mean) နကဵု ဗီုပြၚ် &lt;math&gt;F_{mean} = \frac{10PR}{R+9P}&lt;/math&gt; ရ။ သွက်ဂွံ စုတ် ဒုဟ်ဒဏ် (Penalty) လ္တူ ပရေၚ်ရုဲစှ် ဝေါဟာရ မဗၠေတ် လၟေၚ်ဂှ် သၞောတ်ဝွံ စကာ ဗီုပြၚ် &lt;math&gt;Penalty = 0.5 \times \left( \frac{c}{u_m} \right)^3&lt;/math&gt; 
(&lt;math&gt;c&lt;/math&gt; ဒှ် လၟိဟ်ဒကုတ်၊ &lt;math&gt;u_m&lt;/math&gt; ဒှ် လၟိဟ်ဝေါဟာရ မပံၚ်စပ်ဂွံ)။ သွဟ်လက္ကရဴအိုတ် (Final score) ဂှ် ဒှ် &lt;math&gt;Score = F_{mean} \times (1 - Penalty)&lt;/math&gt; ရ။&lt;ref&gt;Koehn, P. (2004). Statistical significance tests for machine translation evaluation. In Proceedings of the 2004 conference on empirical methods in natural language processing (pp. 388-395).&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်တၞဟ်ခြာ ကေုာံ ဗလဳ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ပရေၚ်တၞဟ်ခြာ အကြာ ဗလဳ ကေုာံ မဳတဳအဝ်
|-
! တၚ်စၟတ် !! ဗလဳ (BLEU) !! မဳတဳအဝ် (METEOR)
|-
| လဒက်ပ္တန် || တွက်ရံၚ် n-gram တုပ်သၟဟ် || စကာ ဝေါဟာရတုပ်၊ ရိုဟ်ကၞက် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်တုပ်
|-
| အစောံကလေၚ်ဂွံ (Recall) || ဟွံကဵု ဒြဟတ် || ကဵုဒြဟတ် ဗွဲမဇၞော်
|-
| ပရေၚ်တုပ်သၟဟ် ကုကောန်မၞိဟ် || အောန် || သၠုၚ်
|}
သၞောတ်ဗလဳ (BLEU) ဂှ် ကဵုဒြဟတ် လ္တူ အစောံဍာံ (Precision) n-gram ဟေၚ်တုဲ ဟွံရံၚ် အဓိပ္ပါယ် တုပ်ဝေါဟာရရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေၚ်ကၠာဲဘာသာ မၞုံကဵု ဝေါဟာရတၞဟ်ခြာ ဆဂး အဓိပ္ပါယ်တုပ်ဂှ် ကလိဂွံ တၚ်စၟတ် သဝ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲဗလဳရ။ မဳတဳအဝ် ကေတ်တာလျိုၚ် သွက်ဂွံ သှ်ပလး ပြသၞာဝွံ နကဵုပရေၚ်စကာ ဝေါတ်နက် (WordNet) ရ။&lt;ref&gt;Doddington, G. (2002). Automatic evaluation of machine translation quality using n-gram co-occurrence statistics. In Proceedings of the second international conference on Human Language Technology Research (pp. 138-145).&lt;/ref&gt;

မွဲသာ်ပၠန် မဳတဳအဝ် ဂှ် သၠုၚ်ပ္တိုန် ဍာ်ဒကေဝ် လ္တူ အစောံကလေၚ်ဂွံ (Recall) ဂၠိုၚ်နူ အစောံဍာံ (Precision) ရ။ သၞောတ်ဝွံ ရံၚ်ကေတ် ဒဒှ်ရ အစောံကလေၚ်ဂွံ မနွံဒြဟတ်ဂှ် မသ္ပကဵု ညံၚ်ပရေၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဂွံတုပ်ကဵု အစောံစိုတ်ကောန်မၞိဟ် ဗွဲမဇၞော်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သၟာသုတေသနဂမၠိုၚ် ဒုၚ်တဲ မဳတဳအဝ် နဒဒှ် သၞောတ်မခိုဟ်အိုတ် သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ဝါကျမွဲကဵုမွဲ (Sentence-level evaluation) ရ။&lt;ref&gt;Snover, M., Dorr, B., Schwartz, R., Micciulla, L., &amp; Makhoul, J. (2006). A study of translation edit rate with targeted human annotation. In Proceedings of the 7th Conference of the Association for Machine Translation in the Americas (pp. 223-231).&lt;/ref&gt;

== အရာမၞုံကဵု ဒြဟတ် ==
အရာမၞုံကဵု ဒြဟတ် အဓိက သၞောတ်မဳတဳအဝ် ဂှ် ဒှ် ပရေၚ်တုပ်သၟဟ် ကဵု သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကောန်မၞိဟ် (Human correlation) မသၠုၚ်အိုတ်ရ။ ကာလ ကောန်မၞိဟ်တအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လိက်ကၠာဲဘာသာမွဲ ညးတအ် ဟွံရံၚ် ဝေါဟာရမတုပ်ကၠးကၠးဟေၚ် ညးတအ် ရံၚ်အဓိပ္ပါယ်ရ။ မဳတဳအဝ် လ္ၚတ်ကေတ် ဗီုပြၚ်ဝွံတုဲ စကာ သၞောတ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ရိုဟ်ကၞက် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်တုပ်တုဲ ကလိဂွံ သွဟ်မတုပ်ကဵု ကောန်မၞိဟ်ရ။&lt;ref&gt;Meteor universal: Language specific translation evaluation for any target language. Denkowski, M., &amp; Lavie, A. (2014). Proceedings of the Ninth Workshop on Statistical Machine Translation.&lt;/ref&gt;

ပါဲနူဂှ်ပၠန် မဳတဳအဝ် ကဵုသွဟ် မဗဗိုန်ခိုဟ် ပ္ဍဲကဆံၚ် ဝါကျမွဲကဵုမွဲ (Sentence-level reliability) ရ။ သၞောတ်ဗလဳ မလေပ်ကဵု သွဟ်မဍိုန်လျ ပ္ဍဲဝါကျဂၠေအ်ဂၠေအ်တအ်ဂှ် သၞောတ်မဳတဳအဝ် မာန်ကေတ် ဒတန်လၟိဟ် မတန်ကြန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ မဳတဳအဝ် ဒှ်သၞောတ် မခိုဟ်အိုတ် သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ပရေၚ်ကၠာဲဘာသာ ပ္ဍဲကဆံၚ် အပြောမ်ရ။&lt;ref&gt;Agarwal, A., &amp; Lavie, A. (2008). METEOR, M-BLEU and M-TER: Evaluation metrics for high-correlation with human rankings of machine translation output. In Proceedings of the Third Workshop on Statistical Machine Translation (pp. 115-118).&lt;/ref&gt;

== အရာဍိုန်လျ ==
ၜိုန်ရ မၞုံကဵု ဒြဟတ်ကီုလဝ် မဳတဳအဝ် နွံကဵု အရာဍိုန်လျ ညိညကီုရ။ အရာဍိုန်လျ အဓိကဂှ် ဒှ် ဒဒှ်မဒးပ္တန်လ္တူ ကပေါတ်အရီုအဗၚ် ဘာသာအရေဝ် (Language-dependent resources) ရ။ သွက်ဂွံ စကာ သၞောတ်ဝွံ အလုံအစောံ ဒးနွံကဵု သၞောတ်ပဝ်တာ သတေမ်မာ (Stemmer) ကေုာံ အဘိဓာန် ဝေါတ်နက် (WordNet) သွက် ဘာသာအရေဝ်ဂှ်ရ။ ဘာသာအရေဝ် မဟွံမွဲကဵု ကပေါတ်တအ်ဝွံ ဟွံမာန်စကာ မဳတဳအဝ် ဗွဲမဍိုက်ပေၚ်ရ။&lt;ref&gt;Callison-Burch, C., Fordyce, C., Koehn, P., Monz, C., &amp; Schroeder, J. (2007). (Meta-) evaluation of machine translation. In Proceedings of the Second Workshop on Statistical Machine Translation (pp. 136-158).&lt;/ref&gt;

မွဲသာ်ပၠန် ပရေၚ်တွက်လၟိဟ် မဳတဳအဝ် ဂှ် ဒးစကာ အခိၚ် ကေုာံ ဒြဟတ် ကောန်ပျူတာ (Computational cost) ဂၠိုၚ်နူ သၞောတ်ဗလဳရ။ ဟိုတ်နူ မဒးဂၠာဲ အဓိပ္ပါယ်တုပ် ပ္ဍဲအဘိဓာန် ကေုာံ မဒးတွက် ပရေၚ်ပံၚ်စပ် ဝေါဟာရဂမၠိုၚ်တုဲ ပရေၚ်ကမၠောန်ဝွံ လဇုဲလဇဒၟံၚ် ညိရ။ သွက် ကမၠောန်မၞုံကဵု လၟိဟ်ဒေတာ (Data) မဇၞော်မးတအ်ဂှ် အရာဝွံ ဒှ်ပြသၞာမွဲ မာန်ရ။&lt;ref&gt;Macháček, M., &amp; Bojar, O. (2014). Results of the WMT14 metrics shared task. In Proceedings of the Ninth Workshop on Statistical Machine Translation (pp. 293-301).&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်စကာ သွက်ဘာသာတၞဟ် ==
ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲလၟုဟ် သၞောတ်မဳတဳအဝ် ဂှ် သၠဲပ္တိတ်လဝ် သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာအရေဝ် မတၞဟ်ခြာ ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။ ဗွဲကိုပ်ကၠာ စကာလဝ် ပ္ဍဲဘာသာ အၚ်္ဂလိက် (English) ဟေၚ်ကီုလဝ် ကြဴနူဂှ် ဇၞော်မောဝ်ပ္တိုန် သွက် ဘာသာ ပြၚ်သေတ် (French)၊ သပိန် (Spanish)၊ ဂျာမနဳ (German)၊ ကေုာံ အာရပ် (Arabic) တအ်ရ။ ပရေၚ်သၠဲပ္တိတ်ဝွံ က္တဵုဒှ်မာန် ဟိုတ်နူ ပရေၚ်ကၠောန်ပ္တိတ် ကပေါတ်အရီုအဗၚ် လိက်ပတ် သွက်ဘာသာတအ်ဂှ်ရ။&lt;ref&gt;Denkowski, M., &amp; Lavie, A. (2014). Meteor universal: Language specific translation evaluation for any target language. In Proceedings of the Ninth Workshop on Statistical Machine Translation (pp. 376-380).&lt;/ref&gt;

သၞောတ် မဳတဳအဝ် ယူနဳဗာသေလ် (Meteor Universal) ဂှ် ဒှ် ဗာရှေန် မခိုဟ်အိုတ် သွက်ဂွံ စကာ အလုံဂၠးတိရ။ သၞောတ်ဝွံ ပါလုပ်ကဵု သၞောတ်တွက်လၟိဟ် မဒုၚ်သဇိုၚ် လ္တူ တၚ်ဂၞၚ် လိက်ပတ် အလုံဂၠးတိတုဲ မာန်ကေတ် ပရေၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လ္တူ ဘာသာအရေဝ် မဟွံမွဲကဵု အဘိဓာန် ဝေါတ်နက် ကီုရ။&lt;ref&gt;Gupta, R., Orasan, C., &amp; van Genabith, J. (2015). Reval: A simple and effective machine translation evaluation metric based on recurrent neural networks. In Proceedings of the 2015 Conference on Empirical Methods in Natural Language Processing (pp. 1066-1072).&lt;/ref&gt;

== တိုၚ်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် ==
တိုၚ်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် အနာဂတ် သွက် သၞောတ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဘာသာစက်ဂှ် ဒှ် ပရေၚ်ပံၚ်စပ် ကုသၞောတ် ကွတ်စက်လ္ၚတ် (Machine learning) ကေုာံ နျူရယ် နေတ်ဝေါက် (Neural network) ရ။ ၜိုန်ရ မဳတဳအဝ် ဒှ်သၞောတ် မခိုဟ်ကီုလဝ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် သၞောတ်တၟိတၟိ ဗီုကဵု ကဝ်မေတ် (COMET) ကေုာံ ဘာတ်သကော (BERTScore) တအ် မံက်ဂတဝ်ကၠုၚ်ရ။ သၞောတ်တအ်ဝွံ စကာ နဲကဲသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဒက်ပ္တန် ဝါကျ နကဵု ဝေတ်တာ (Vector embeddings) ရ။&lt;ref&gt;Rei, M., Stewart, C., Farinha, A. C., &amp; Lavie, A. (2020). COMET: A neural framework for MT evaluation. In Proceedings of the 2020 Conference on Empirical Methods in Natural Language Processing (EMNLP) (pp. 2685-2702).&lt;/ref&gt;

လညာတ် သၟာသုတေသနတအ်ဂှ် သၞောတ်မဳတဳအဝ် အနာဂတ် ဒးပံၚ်စပ် ကု နဲကဲ ဒိပ်လာန်နၚ် (Deep learning) သွက်ဂွံ ကလိဂွံ သွဟ်မတုပ်ကဵု အစောံစိုတ်ကောန်မၞိဟ် လ္တူနူ ကိုပ်ကၠာရ။ မဳတဳအဝ်-နေက် (Meteor-next) မဒှ် ပရေၚ်အာမံၚ် တၟိဂှ် သ္ပတၚ်ရန်တၟအ် လ္တူ ပရေၚ်ပံၚ်စပ်ဝွံတုဲ ဇၞော်မောဝ်ဒၟံၚ်ရ။&lt;ref&gt;Zhang, T., Kishore, V., Wu, F., Weinberger, K. Q., &amp; Artzi, Y. (2019). BERTScore: Evaluating text generation with BERT. In International Conference on Learning Representations.&lt;/ref&gt;

== တၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အလုံ ==
နကဵု တၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အလုံမ္ဂး မဳတဳအဝ် (METEOR) ဂှ် ဒှ် သၞောတ်ၜတ်ကၞာတ် မကိစ္စဇၞော်အိုတ်မွဲ ပ္ဍဲ ပရေၚ်ကၠောန်ပ္တိတ် အရေဝ်ဘာသာသဘာဝ (Natural language processing) ရ။ သၞောတ်ဝွံ ဖန်ဗဒှ်လဝ် ညံၚ်ဂွံ သှ်ပလး ပြသၞာ သၞောတ်ဗလဳ (BLEU) တုဲ မာန်ကေတ် ပရေၚ်တုပ်သၟဟ် ကဵု ကောန်မၞိဟ် ဗွဲမသၠုၚ်ရ။ နကဵု ပရေၚ်စကာ ဝေါတ်နက် (WordNet) ကေုာံ နဲကဲပံၚ်စပ် ရိုဟ်ကၞက်ဝွံ မဳတဳအဝ် ပ္တိတ်ကဵု သွဟ်မဍာံပြရ။&lt;ref&gt;Lavie, A., &amp; Agarwal, A. (2007). METEOR: An automatic metric for MT evaluation with high levels of correlation with human judgments. In Proceedings of the Second Workshop on Statistical Machine Translation (pp. 228-231).&lt;/ref&gt;

ၜိုန်ရ နွံကဵု ပြသၞာ မဆေၚ်ကဵု ကပေါတ်အရီုအဗၚ် ဘာသာအရေဝ် ကေုာံ အခိၚ်တွက်လၟိဟ်ကီုလဝ် မဳတဳအဝ် ဂှ် ဆက်တုဲ ဒှ်ဒၟံၚ် သၞောတ်တမ်မူလ သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရေၚ်ကၠာဲဘာသာစက် ဖိုဟ်ရ။ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် သၞောတ်ဝွံ သ္ပကဵု ညံၚ်ဂွံ ပံက်လး ဂၠံၚ်တရဴ သွက် သၞောတ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တၟိတၟိ ပ္ဍဲ အနာဂတ်ရ။&lt;ref&gt;Denkowski, M., &amp; Lavie, A. (2014). Meteor universal: Language specific translation evaluation for any target language. In Proceedings of the Ninth Workshop on Statistical Machine Translation (pp. 376-380).&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book |last=Lavie |first=Alon |year=2004 |title=The significance of recall in automatic metrics for MT evaluation |publisher=Springer |isbn=978-3-540-30194-3}}
* {{cite journal |last=Denkowski |first=Michael |last2=Lavie |first2=Alon |year=2014 |title=Meteor Universal: Language Specific Translation Evaluation for Any Target Language |journal=Proceedings of the Ninth Workshop on Statistical Machine Translation |url=https://aclanthology.org/W14-3348/}}
* {{cite book |last=Papineni |first=Kishore |year=2002 |title=BLEU: a Method for Automatic Evaluation of Machine Translation |publisher=ACL |doi=10.3115/1073083.1073135}}
* {{cite journal |last=Banerjee |first=Satanjeev |last2=Lavie |first2=Alon |year=2005 |title=METEOR: An Automatic Metric for MT Evaluation with Improved Correlation with Human Judgments |journal=Proceedings of the ACL Workshop |url=https://aclanthology.org/W05-0909/}}
* {{cite web |title=The METEOR Metric |url=https://www.cs.cmu.edu/~alavie/METEOR/ |publisher=Carnegie Mellon University |access-date=2026-11-06}}

{{Navbox
| name      = သၞောတ်ၜတ်ကၞာတ် ပရေၚ်ကၠာဲဘာသာ
| title     = သၞောတ်ၜတ်ကၞာတ် ပရေၚ်ကၠာဲဘာသာစက် (Machine Translation Evaluation Metrics)
| listclass = hlist

| group1 = သၞောတ် အပြောမ်
| list1  = 
* [[ဗလဳ (သၞောတ်)|ဗလဳ (BLEU)]]
* [[မဳတဳအဝ် (METEOR)]]
* [[ရုက် (သၞောတ်)|ရုက် (ROUGE)]]
* [[တဳအဳအာရ် (သၞောတ်)|တဳအဳအာရ် (TER)]]

| group2 = သၞောတ် ကွတ်စက်လ္ၚတ်
| list2  = 
* [[ကဝ်မေတ် (COMET)]]
* [[ဘာတ်သကော (BERTScore)]]
* [[ဘလာတ် (BLEURT)]]
}}

{{DEFAULTSORT:မဳတဳအဝ်}}
[[Category:ပရေၚ်ကၠောန်ပ္တိတ် အရေဝ်ဘာသာသဘာဝ]]
[[Category:ပရေၚ်ကၠာဲဘာသာစက်]]
[[Category:သၞောတ်ၜတ်ကၞာတ်]]
[[Category:အာလ်ဂဝ်ရဳတမ်]]
[[Category:ကွတ်စက်လ္ၚတ်]]
[[Category:တက္ကသိုလ် ကာနဳဂဳ မေလ္လာန်]]
[[Category:ပရေၚ်ကမၠောန် သၠးပွး]]</text>
      <sha1>rsc8858ywxgdyv11t0owpya4w442d71</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59804</id>
      <parentid>59803</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T01:15:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59804</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28267" sha1="fmy6r5qlok63dj0gxjsikmpvswf0hzq" xml:space="preserve">{{Infobox software
| name                   = မဳတဳအဝ် (METEOR)
| logo                   = [[File:Translation_icon.svg|150px|မဳတဳအဝ် လောဂဝ်]]
| author                 = အာလောန် လာဗဳ (Alon Lavie) ကေုာံ အဗာယာ အာဂါဝါလ် (Abhaya Agarwal)
| developer              = တက္ကသိုလ် ကာနဳဂဳ မေလ္လာန် (Carnegie Mellon University)
| initial_release        = ၂၀၀၄; ၂၀ သၞာံ မတုဲကၠုၚ်
| stable_release         = ၁.၅ / ၂၀၁၄
| programming_language   = ဂျာဗာ (Java)
| operating_system       = သၞောတ် ပရေၚ်ကမၠောန် ဇၟာပ်သာ် (Cross-platform)
| type                   = သၞောတ်ၜတ်ကၞာတ် ပရေၚ်ကၠာဲဘာသာစက် (Machine translation evaluation metric)
| license                = လာၚ်ဇြေန် သၠးပွး (Open-source)
| website                = [https://www.cs.cmu.edu/~alavie/METEOR/ cs.cmu.edu/~alavie/METEOR]
}}

'''မဳတဳအဝ်''' (METEOR, Metric for Evaluation of Translation with Explicit ORdering) ဒှ် သၞောတ်ၜတ်ကၞာတ် မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရေၚ်ကၠာဲဘာသာစက် (Machine translation) မွဲသာ်ရ။ သၞောတ်ဝွံ စကာလဝ် နဲကဲတော်လၟိဟ် သွက်ဂွံၜတ်ကၞာတ် အစောံဍာံ (Precision) ကေုာံ အစောံကလေၚ်ဂွံ (Recall) ပ္ဍဲကဵု မဝေါဟာရဂမၠိုၚ်တုဲ ပ္တိတ်ကဵု သွဟ်မွဲ မဒှ်အရာမဗဗိုန်ကဵု ဍာ်ဒကေဝ် ပရေၚ်ကၠာဲဘာသာရ။&lt;ref&gt;Lavie, A., &amp; Agarwal, A. (2007). METEOR: An automatic metric for MT evaluation with high levels of correlation with human judgments. In Proceedings of the Second Workshop on Statistical Machine Translation (pp. 228-231).&lt;/ref&gt; 

အဓိက တၚ်ရန်တၟအ် သၞောတ်ဝွံ ဒှ်သွက်ဂွံ သှ်ပလး ကိစ္စအရာဍိုန်လျ သၞောတ်ဗလဳ (BLEU) မကေၚ်စကာကၠုၚ် ပ္ဍဲအရာသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဘာသာစက်ဂမၠိုၚ်ရ။ မဳတဳအဝ် လ္ၚတ်ရံၚ် အဓိပ္ပါယ် တုပ်ဝေါဟာရ ကေုာံ ရိုဟ်ကၞက်ဝေါဟာရ (Stemming) နကဵု ဝေါတ်နက် (WordNet) တုဲ ၜတ်ကၞာတ်ကဵု တၚ်စၟတ် မတုပ်သၟဟ်ကဵု အစောံသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကောန်မၞိဟ်ဂမၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Denkowski, M., &amp; Lavie, A. (2014). Meteor universal: Language specific translation evaluation for any target language. In Proceedings of the Ninth Workshop on Statistical Machine Translation (pp. 376-380).&lt;/ref&gt;

== ဝၚ် ==
သၞောတ် မဳတဳအဝ် စက္တဵုဒှ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၄ နကဵု လွဳပရာ တၠပညာ အာလောန် လာဗဳ (Alon Lavie) ကေုာံ အဗာယာ အာဂါဝါလ် (Abhaya Agarwal) နူကဵု တက္ကသိုလ် ကာနဳဂဳ မေလ္လာန် (Carnegie Mellon University) &lt;!-- spelling unconfirmed --&gt; ရ။ ပ္ဍဲအခိၚ်ဂှ် သၞောတ်ဗလဳ (BLEU) မဒှ်သၞောတ်တြေံ ဒုၚ်ဒၟံၚ် ဒဒှ်မနွံကဵု အရာဍိုန်လျ ပ္ဍဲအရာမရံၚ်ကေတ် အစောံကလေၚ်ဂွံ (Recall) ကေုာံ ပရေၚ်တုပ်သၟဟ် ဝေါဟာရတအ်ရ။ တၠပညာတအ် ချပ်ဂၞန် ဇၞော်မောဝ်ပ္တိုန် သၞောတ်တၟိ မဟိမု မဳတဳအဝ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ သွဟ်မတုပ်ကဵု အစောံစိုတ်ကောန်မၞိဟ်ရ။&lt;ref&gt;Lavie, A., Sagae, K., &amp; Jayaraman, S. (2004). The significance of recall in automatic metrics for MT evaluation. In Proceedings of the 6th Conference of the Association for Machine Translation in the Americas (pp. 134-143).&lt;/ref&gt;

နူစ မကၠောန်ပ္တိတ်လဝ် အလန်ကိုပ်ကၠာဂှ် သၞောတ်ဝွံ ထပ်မံၚ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုၚ် ပွိုၚ်မဂၠိုၚ်ကဵုသၞာံတုဲ ဥပမာ သၞာံ ၂၀၁၄ ဂှ် ထပ်ပ္တိတ် ဗာရှေန် တၟိ မၞုံယၟု မဳတဳအဝ် ယူနဳဗာသေလ် (Meteor Universal) မဒှ်သၞောတ် မစကာမာန် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာစက် မဂၠိုၚ်ကဵုဂကူရ။ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲဝွံ ကဵုအရီုအဗၚ် ကုသၟာသုတေသနတအ် ညံၚ်ဂွံ စကာမာန် ပ္ဍဲအရာမသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဘာသာမတၞဟ်ခြာဂမၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Banerjee, S., &amp; Lavie, A. (2005). METEOR: An automatic metric for MT evaluation with improved correlation with human judgments. In Proceedings of the acl workshop on intrinsic and extrinsic evaluation measures for machine translation and/or summarization (pp. 65-72).&lt;/ref&gt;

== နဲကဲ အပြောမ် ==
နဲကဲ အပြောမ် သၞောတ် မဳတဳအဝ် ဒုၚ်သဇိုၚ် လ္တူပရေၚ်ပံၚ်စပ် ဝေါဟာရ (Word alignment) အကြာ ပရေၚ်ကၠာဲဘာသာ (Hypothesis) ကေုာံ လိက်တမ် (Reference) ရ။ အာလ်ဂဝ်ရဳတမ် (Algorithm) &lt;!-- spelling unconfirmed --&gt; ဝွံ စကာ နဲကဲပံၚ်စပ် ပိကဆံၚ် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဝေါဟာရဂမၠိုၚ်ရ။ ကိုပ်ကၠာအိုတ် သၞောတ်ဝွံ ဂၠာဲဝေါဟာရ မတုပ်သၟဟ် ကၠးကၠး (Exact match) ရ။ ယဝ်ရ ဟွံဆဵုမ္ဂး အာကဆံၚ် မရနုက်ကဵု ၜါ မဒှ် ပရေၚ်ပံၚ်စပ် ရိုဟ်ကၞက်ဝေါဟာရ (Stem match) နကဵု ပရေၚ်စကာ ပဝ်တာ သတေမ်မာ (Porter stemmer) ရ။&lt;ref&gt;Snover, M., Dorr, B., Schwartz, R., Micciulla, L., &amp; Makhoul, J. (2006). A study of translation edit rate with targeted human annotation. In Proceedings of the 7th Conference of the Association for Machine Translation in the Americas (pp. 223-231).&lt;/ref&gt;

ယဝ်ရ ကဆံၚ်ဒုတိယ ဟွံအံၚ်ဇၞးမ္ဂး သၞောတ်ဝွံ စကာ ကဆံၚ်တတိယ မဒှ် ပရေၚ်ပံၚ်စပ် အဓိပ္ပါယ် တုပ်ဝေါဟာရ (Synonym match) နကဵု အဘိဓာန် ဝေါတ်နက် (WordNet) ရ။ နဲကဲ ပိကဆံၚ်ဝွံ ဖန်ဗဒှ်ကဵု ပရေၚ်ပံၚ်စပ် ဝေါဟာရ မဍိုက်ပေၚ်တုဲ ပရေၚ်ကၠာဲဘာသာဂှ် ကလိဂွံ တၚ်စၟတ် မသၠုၚ်နူ သၞောတ်ဗလဳ မရံၚ်ဆ ဝေါဟာရတုပ်သၟဟ်ဟေၚ်ရ။&lt;ref&gt;Callison-Burch, C., Osborne, M., &amp; Koehn, P. (2006). Re-evaluating the role of Bleu in machine translation research. In 11th Conference of the European Chapter of the Association for Computational Linguistics (pp. 249-256).&lt;/ref&gt;

== သၞောတ် ကၟာတ်ပံၚ် ==
ပ္ဍဲအရာ မကၟာတ်ပံၚ် ဝေါဟာရဂမၠိုၚ် (Alignment) သၞောတ်ဝွံ စကာ နဲကဲဂရပ် ၜါကရေက် (Bipartite graph matching) သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပရေၚ်ပံၚ်စပ် မခိုဟ်အိုတ်ရ။ ဇၟာပ် ဝေါဟာရ ပ္ဍဲပရေၚ်ကၠာဲဘာသာ ဒးဒုၚ်ပံၚ်စပ် ကုဝေါဟာရ မွဲမဟေၚ် ပ္ဍဲလိက်တမ်ရ။ ယဝ်ရ ဝေါဟာရမွဲ နွံဒၟံၚ် မဂၠိုၚ်ကဵုဒၞာဲမ္ဂး သၞောတ်ဝွံ ရုဲစှ်ကေတ် ဒၞာဲမကဵု လၟိဟ်ပံၚ်စပ် မဂၠိုၚ်အိုတ် (Maximum cardinality matching) ရ။&lt;ref&gt;Giménez, J., &amp; Márquez, L. (2007). Linguistic features for automatic evaluation of heterogenous MT systems. In Proceedings of the Second Workshop on Statistical Machine Translation (pp. 256-264).&lt;/ref&gt;

ကာလ ကလိဂွံ ပရေၚ်ပံၚ်စပ်တုဲ သၞောတ်ဝွံ တော်ရံၚ် လၟိဟ်ဝေါဟာရ မဒးဒုၚ်ပံၚ်စပ်တုဲ သီုကဵု သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဒက်ပ္တန် ဝါကျ နကဵု နဲကဲဒကုတ် (Chunking) ရ။ ဒကုတ် (Chunk) မွဲ ဟီုမ္ဂး ဒှ်ရိုဟ်ကၞက် ဝေါဟာရ မဆက်စပ်ဒၟံၚ် ရေၚ်သ္ကအ် ပ္ဍဲပရေၚ်ကၠာဲဘာသာ ကေုာံ လိက်တမ်ရ။ နဲကဲဝွံ ဗဗိုန်ကဵု ညံၚ်ရဴ ဝါကျဂှ် မၞုံကဵု အဓိပ္ပါယ် မကၠးဖ္ဍးရ။&lt;ref&gt;Papineni, K., Roukos, S., Ward, T., &amp; Zhu, W. J. (2002). BLEU: a method for automatic evaluation of machine translation. In Proceedings of the 40th annual meeting of the Association for Computational Linguistics (pp. 311-318).&lt;/ref&gt;

== ဗီုပြၚ် တော်လၟိဟ် ==
သွက်ဂွံ တော်လၟိဟ် မဳတဳအဝ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ဒးတော် အစောံဍာံ (Precision, &lt;math&gt;P&lt;/math&gt;) ကေုာံ အစောံကလေၚ်ဂွံ (Recall, &lt;math&gt;R&lt;/math&gt;) ရ။ လၟိဟ်ဝေါဟာရ မပံၚ်စပ်ဂွံ (&lt;math&gt;m&lt;/math&gt;) တုဲ 
&lt;math&gt;P = \frac{m}{w_t}&lt;/math&gt; ကေုာံ &lt;math&gt;R = \frac{m}{w_r}&lt;/math&gt; မဒှ်ရ။ 
(&lt;math&gt;w_t&lt;/math&gt; ဒှ် လၟိဟ်ဝေါဟာရ ပ္ဍဲပရေၚ်ကၠာဲဘာသာ၊ &lt;math&gt;w_r&lt;/math&gt; ဒှ် လၟိဟ်ဝေါဟာရ ပ္ဍဲလိက်တမ်)။&lt;ref&gt;Lavie, A. (2011). Evaluating the output of machine translation systems. In Proceedings of the 9th biennial conference of the Association for Machine Translation in the Americas.&lt;/ref&gt;

ကြဴနူဂှ် သၞောတ်ဝွံ တော် လဒေါဝ် အေပ် (F-mean) နကဵု ဗီုပြၚ် &lt;math&gt;F_{mean} = \frac{10PR}{R+9P}&lt;/math&gt; ရ။ သွက်ဂွံ စုတ် ဒုဟ်ဒဏ် (Penalty) လ္တူ ပရေၚ်ရုဲစှ် ဝေါဟာရ မဗၠေတ် လၟေၚ်ဂှ် သၞောတ်ဝွံ စကာ ဗီုပြၚ် &lt;math&gt;Penalty = 0.5 \times \left( \frac{c}{u_m} \right)^3&lt;/math&gt; 
(&lt;math&gt;c&lt;/math&gt; ဒှ် လၟိဟ်ဒကုတ်၊ &lt;math&gt;u_m&lt;/math&gt; ဒှ် လၟိဟ်ဝေါဟာရ မပံၚ်စပ်ဂွံ)။ သွဟ်လက္ကရဴအိုတ် (Final score) ဂှ် ဒှ် &lt;math&gt;Score = F_{mean} \times (1 - Penalty)&lt;/math&gt; ရ။&lt;ref&gt;Koehn, P. (2004). Statistical significance tests for machine translation evaluation. In Proceedings of the 2004 conference on empirical methods in natural language processing (pp. 388-395).&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်တၞဟ်ခြာ ကေုာံ ဗလဳ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ပရေၚ်တၞဟ်ခြာ အကြာ ဗလဳ ကေုာံ မဳတဳအဝ်
|-
! တၚ်စၟတ် !! ဗလဳ (BLEU) !! မဳတဳအဝ် (METEOR)
|-
| လဒက်ပ္တန် || တော်ရံၚ် n-gram တုပ်သၟဟ် || စကာ ဝေါဟာရတုပ်၊ ရိုဟ်ကၞက် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်တုပ်
|-
| အစောံကလေၚ်ဂွံ (Recall) || ဟွံကဵု ဒြဟတ် || ကဵုဒြဟတ် ဗွဲမဇၞော်
|-
| ပရေၚ်တုပ်သၟဟ် ကုကောန်မၞိဟ် || အောန် || သၠုၚ်
|}
သၞောတ်ဗလဳ (BLEU) ဂှ် ကဵုဒြဟတ် လ္တူ အစောံဍာံ (Precision) n-gram ဟေၚ်တုဲ ဟွံရံၚ် အဓိပ္ပါယ် တုပ်ဝေါဟာရရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေၚ်ကၠာဲဘာသာ မၞုံကဵု ဝေါဟာရတၞဟ်ခြာ ဆဂး အဓိပ္ပါယ်တုပ်ဂှ် ကလိဂွံ တၚ်စၟတ် သဝ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲဗလဳရ။ မဳတဳအဝ် ကေတ်တာလျိုၚ် သွက်ဂွံ သှ်ပလး ပြသၞာဝွံ နကဵုပရေၚ်စကာ ဝေါတ်နက် (WordNet) ရ။&lt;ref&gt;Doddington, G. (2002). Automatic evaluation of machine translation quality using n-gram co-occurrence statistics. In Proceedings of the second international conference on Human Language Technology Research (pp. 138-145).&lt;/ref&gt;

မွဲသာ်ပၠန် မဳတဳအဝ် ဂှ် သၠုၚ်ပ္တိုန် ဍာ်ဒကေဝ် လ္တူ အစောံကလေၚ်ဂွံ (Recall) ဂၠိုၚ်နူ အစောံဍာံ (Precision) ရ။ သၞောတ်ဝွံ ရံၚ်ကေတ် ဒဒှ်ရ အစောံကလေၚ်ဂွံ မနွံဒြဟတ်ဂှ် မသ္ပကဵု ညံၚ်ပရေၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဂွံတုပ်ကဵု အစောံစိုတ်ကောန်မၞိဟ် ဗွဲမဇၞော်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သၟာသုတေသနဂမၠိုၚ် ဒုၚ်တဲ မဳတဳအဝ် နဒဒှ် သၞောတ်မခိုဟ်အိုတ် သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ဝါကျမွဲကဵုမွဲ (Sentence-level evaluation) ရ။&lt;ref&gt;Snover, M., Dorr, B., Schwartz, R., Micciulla, L., &amp; Makhoul, J. (2006). A study of translation edit rate with targeted human annotation. In Proceedings of the 7th Conference of the Association for Machine Translation in the Americas (pp. 223-231).&lt;/ref&gt;

== အရာမၞုံကဵု ဒြဟတ် ==
အရာမၞုံကဵု ဒြဟတ် အဓိက သၞောတ်မဳတဳအဝ် ဂှ် ဒှ် ပရေၚ်တုပ်သၟဟ် ကဵု သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကောန်မၞိဟ် (Human correlation) မသၠုၚ်အိုတ်ရ။ ကာလ ကောန်မၞိဟ်တအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လိက်ကၠာဲဘာသာမွဲ ညးတအ် ဟွံရံၚ် ဝေါဟာရမတုပ်ကၠးကၠးဟေၚ် ညးတအ် ရံၚ်အဓိပ္ပါယ်ရ။ မဳတဳအဝ် လ္ၚတ်ကေတ် ဗီုပြၚ်ဝွံတုဲ စကာ သၞောတ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ရိုဟ်ကၞက် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်တုပ်တုဲ ကလိဂွံ သွဟ်မတုပ်ကဵု ကောန်မၞိဟ်ရ။&lt;ref&gt;Meteor universal: Language specific translation evaluation for any target language. Denkowski, M., &amp; Lavie, A. (2014). Proceedings of the Ninth Workshop on Statistical Machine Translation.&lt;/ref&gt;

ပါဲနူဂှ်ပၠန် မဳတဳအဝ် ကဵုသွဟ် မဗဗိုန်ခိုဟ် ပ္ဍဲကဆံၚ် ဝါကျမွဲကဵုမွဲ (Sentence-level reliability) ရ။ သၞောတ်ဗလဳ မလေပ်ကဵု သွဟ်မဍိုန်လျ ပ္ဍဲဝါကျဂၠေအ်ဂၠေအ်တအ်ဂှ် သၞောတ်မဳတဳအဝ် မာန်ကေတ် ဒတန်လၟိဟ် မတန်ကြန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ မဳတဳအဝ် ဒှ်သၞောတ် မခိုဟ်အိုတ် သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ပရေၚ်ကၠာဲဘာသာ ပ္ဍဲကဆံၚ် အပြောမ်ရ။&lt;ref&gt;Agarwal, A., &amp; Lavie, A. (2008). METEOR, M-BLEU and M-TER: Evaluation metrics for high-correlation with human rankings of machine translation output. In Proceedings of the Third Workshop on Statistical Machine Translation (pp. 115-118).&lt;/ref&gt;

== အရာဍိုန်လျ ==
ၜိုန်ရ မၞုံကဵု ဒြဟတ်ကီုလဝ် မဳတဳအဝ် နွံကဵု အရာဍိုန်လျ ညိညကီုရ။ အရာဍိုန်လျ အဓိကဂှ် ဒှ် ဒဒှ်မဒးပ္တန်လ္တူ ကပေါတ်အရီုအဗၚ် ဘာသာအရေဝ် (Language-dependent resources) ရ။ သွက်ဂွံ စကာ သၞောတ်ဝွံ အလုံအစောံ ဒးနွံကဵု သၞောတ်ပဝ်တာ သတေမ်မာ (Stemmer) ကေုာံ အဘိဓာန် ဝေါတ်နက် (WordNet) သွက် ဘာသာအရေဝ်ဂှ်ရ။ ဘာသာအရေဝ် မဟွံမွဲကဵု ကပေါတ်တအ်ဝွံ ဟွံမာန်စကာ မဳတဳအဝ် ဗွဲမဍိုက်ပေၚ်ရ။&lt;ref&gt;Callison-Burch, C., Fordyce, C., Koehn, P., Monz, C., &amp; Schroeder, J. (2007). (Meta-) evaluation of machine translation. In Proceedings of the Second Workshop on Statistical Machine Translation (pp. 136-158).&lt;/ref&gt;

မွဲသာ်ပၠန် ပရေၚ်တော်လၟိဟ် မဳတဳအဝ် ဂှ် ဒးစကာ အခိၚ် ကေုာံ ဒြဟတ် ကောန်ပျူတာ (Computational cost) ဂၠိုၚ်နူ သၞောတ်ဗလဳရ။ ဟိုတ်နူ မဒးဂၠာဲ အဓိပ္ပါယ်တုပ် ပ္ဍဲအဘိဓာန် ကေုာံ မဒးတော် ပရေၚ်ပံၚ်စပ် ဝေါဟာရဂမၠိုၚ်တုဲ ပရေၚ်ကမၠောန်ဝွံ လဇုဲလဇဒၟံၚ် ညိရ။ သွက် ကမၠောန်မၞုံကဵု လၟိဟ်ဒေတာ (Data) မဇၞော်မးတအ်ဂှ် အရာဝွံ ဒှ်ပြသၞာမွဲ မာန်ရ။&lt;ref&gt;Macháček, M., &amp; Bojar, O. (2014). Results of the WMT14 metrics shared task. In Proceedings of the Ninth Workshop on Statistical Machine Translation (pp. 293-301).&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်စကာ သွက်ဘာသာတၞဟ် ==
ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲလၟုဟ် သၞောတ်မဳတဳအဝ် ဂှ် သၠဲပ္တိတ်လဝ် သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာအရေဝ် မတၞဟ်ခြာ ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။ ဗွဲကိုပ်ကၠာ စကာလဝ် ပ္ဍဲဘာသာ အၚ်္ဂလိက် (English) ဟေၚ်ကီုလဝ် ကြဴနူဂှ် ဇၞော်မောဝ်ပ္တိုန် သွက် ဘာသာ ပြၚ်သေတ် (French)၊ သပိန် (Spanish)၊ ဂျာမနဳ (German)၊ ကေုာံ အာရပ် (Arabic) တအ်ရ။ ပရေၚ်သၠဲပ္တိတ်ဝွံ က္တဵုဒှ်မာန် ဟိုတ်နူ ပရေၚ်ကၠောန်ပ္တိတ် ကပေါတ်အရီုအဗၚ် လိက်ပတ် သွက်ဘာသာတအ်ဂှ်ရ။&lt;ref&gt;Denkowski, M., &amp; Lavie, A. (2014). Meteor universal: Language specific translation evaluation for any target language. In Proceedings of the Ninth Workshop on Statistical Machine Translation (pp. 376-380).&lt;/ref&gt;

သၞောတ် မဳတဳအဝ် ယူနဳဗာသေလ် (Meteor Universal) ဂှ် ဒှ် ဗာရှေန် မခိုဟ်အိုတ် သွက်ဂွံ စကာ အလုံဂၠးတိရ။ သၞောတ်ဝွံ ပါလုပ်ကဵု သၞောတ်တော်လၟိဟ် မဒုၚ်သဇိုၚ် လ္တူ တၚ်ဂၞၚ် လိက်ပတ် အလုံဂၠးတိတုဲ မာန်ကေတ် ပရေၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လ္တူ ဘာသာအရေဝ် မဟွံမွဲကဵု အဘိဓာန် ဝေါတ်နက် ကီုရ။&lt;ref&gt;Gupta, R., Orasan, C., &amp; van Genabith, J. (2015). Reval: A simple and effective machine translation evaluation metric based on recurrent neural networks. In Proceedings of the 2015 Conference on Empirical Methods in Natural Language Processing (pp. 1066-1072).&lt;/ref&gt;

== တိုၚ်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် ==
တိုၚ်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် အနာဂတ် သွက် သၞောတ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဘာသာစက်ဂှ် ဒှ် ပရေၚ်ပံၚ်စပ် ကုသၞောတ် ကွတ်စက်လ္ၚတ် (Machine learning) ကေုာံ နျူရယ် နေတ်ဝေါက် (Neural network) ရ။ ၜိုန်ရ မဳတဳအဝ် ဒှ်သၞောတ် မခိုဟ်ကီုလဝ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် သၞောတ်တၟိတၟိ ဗီုကဵု ကဝ်မေတ် (COMET) ကေုာံ ဘာတ်သကော (BERTScore) တအ် မံက်ဂတဝ်ကၠုၚ်ရ။ သၞောတ်တအ်ဝွံ စကာ နဲကဲသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဒက်ပ္တန် ဝါကျ နကဵု ဝေတ်တာ (Vector embeddings) ရ။&lt;ref&gt;Rei, M., Stewart, C., Farinha, A. C., &amp; Lavie, A. (2020). COMET: A neural framework for MT evaluation. In Proceedings of the 2020 Conference on Empirical Methods in Natural Language Processing (EMNLP) (pp. 2685-2702).&lt;/ref&gt;

လညာတ် သၟာသုတေသနတအ်ဂှ် သၞောတ်မဳတဳအဝ် အနာဂတ် ဒးပံၚ်စပ် ကု နဲကဲ ဒိပ်လာန်နၚ် (Deep learning) သွက်ဂွံ ကလိဂွံ သွဟ်မတုပ်ကဵု အစောံစိုတ်ကောန်မၞိဟ် လ္တူနူ ကိုပ်ကၠာရ။ မဳတဳအဝ်-နေက် (Meteor-next) မဒှ် ပရေၚ်အာမံၚ် တၟိဂှ် သ္ပတၚ်ရန်တၟအ် လ္တူ ပရေၚ်ပံၚ်စပ်ဝွံတုဲ ဇၞော်မောဝ်ဒၟံၚ်ရ။&lt;ref&gt;Zhang, T., Kishore, V., Wu, F., Weinberger, K. Q., &amp; Artzi, Y. (2019). BERTScore: Evaluating text generation with BERT. In International Conference on Learning Representations.&lt;/ref&gt;

== တၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အလုံ ==
နကဵု တၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အလုံမ္ဂး မဳတဳအဝ် (METEOR) ဂှ် ဒှ် သၞောတ်ၜတ်ကၞာတ် မကိစ္စဇၞော်အိုတ်မွဲ ပ္ဍဲ ပရေၚ်ကၠောန်ပ္တိတ် အရေဝ်ဘာသာသဘာဝ (Natural language processing) ရ။ သၞောတ်ဝွံ ဖန်ဗဒှ်လဝ် ညံၚ်ဂွံ သှ်ပလး ပြသၞာ သၞောတ်ဗလဳ (BLEU) တုဲ မာန်ကေတ် ပရေၚ်တုပ်သၟဟ် ကဵု ကောန်မၞိဟ် ဗွဲမသၠုၚ်ရ။ နကဵု ပရေၚ်စကာ ဝေါတ်နက် (WordNet) ကေုာံ နဲကဲပံၚ်စပ် ရိုဟ်ကၞက်ဝွံ မဳတဳအဝ် ပ္တိတ်ကဵု သွဟ်မဍာံပြရ။&lt;ref&gt;Lavie, A., &amp; Agarwal, A. (2007). METEOR: An automatic metric for MT evaluation with high levels of correlation with human judgments. In Proceedings of the Second Workshop on Statistical Machine Translation (pp. 228-231).&lt;/ref&gt;

ၜိုန်ရ နွံကဵု ပြသၞာ မဆေၚ်ကဵု ကပေါတ်အရီုအဗၚ် ဘာသာအရေဝ် ကေုာံ အခိၚ်တော်လၟိဟ်ကီုလဝ် မဳတဳအဝ် ဂှ် ဆက်တုဲ ဒှ်ဒၟံၚ် သၞောတ်တမ်မူလ သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရေၚ်ကၠာဲဘာသာစက် ဖိုဟ်ရ။ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် သၞောတ်ဝွံ သ္ပကဵု ညံၚ်ဂွံ ပံက်လး ဂၠံၚ်တရဴ သွက် သၞောတ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တၟိတၟိ ပ္ဍဲ အနာဂတ်ရ။&lt;ref&gt;Denkowski, M., &amp; Lavie, A. (2014). Meteor universal: Language specific translation evaluation for any target language. In Proceedings of the Ninth Workshop on Statistical Machine Translation (pp. 376-380).&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book |last=Lavie |first=Alon |year=2004 |title=The significance of recall in automatic metrics for MT evaluation |publisher=Springer |isbn=978-3-540-30194-3}}
* {{cite journal |last=Denkowski |first=Michael |last2=Lavie |first2=Alon |year=2014 |title=Meteor Universal: Language Specific Translation Evaluation for Any Target Language |journal=Proceedings of the Ninth Workshop on Statistical Machine Translation |url=https://aclanthology.org/W14-3348/}}
* {{cite book |last=Papineni |first=Kishore |year=2002 |title=BLEU: a Method for Automatic Evaluation of Machine Translation |publisher=ACL |doi=10.3115/1073083.1073135}}
* {{cite journal |last=Banerjee |first=Satanjeev |last2=Lavie |first2=Alon |year=2005 |title=METEOR: An Automatic Metric for MT Evaluation with Improved Correlation with Human Judgments |journal=Proceedings of the ACL Workshop |url=https://aclanthology.org/W05-0909/}}
* {{cite web |title=The METEOR Metric |url=https://www.cs.cmu.edu/~alavie/METEOR/ |publisher=Carnegie Mellon University |access-date=2026-11-06}}

{{Navbox
| name      = သၞောတ်ၜတ်ကၞာတ် ပရေၚ်ကၠာဲဘာသာ
| title     = သၞောတ်ၜတ်ကၞာတ် ပရေၚ်ကၠာဲဘာသာစက် (Machine Translation Evaluation Metrics)
| listclass = hlist

| group1 = သၞောတ် အပြောမ်
| list1  = 
* [[ဗလဳ (သၞောတ်)|ဗလဳ (BLEU)]]
* [[မဳတဳအဝ် (METEOR)]]
* [[ရုက် (သၞောတ်)|ရုက် (ROUGE)]]
* [[တဳအဳအာရ် (သၞောတ်)|တဳအဳအာရ် (TER)]]

| group2 = သၞောတ် ကွတ်စက်လ္ၚတ်
| list2  = 
* [[ကဝ်မေတ် (COMET)]]
* [[ဘာတ်သကော (BERTScore)]]
* [[ဘလာတ် (BLEURT)]]
}}

{{DEFAULTSORT:မဳတဳအဝ်}}
[[Category:ပရေၚ်ကၠောန်ပ္တိတ် အရေဝ်ဘာသာသဘာဝ]]
[[Category:ပရေၚ်ကၠာဲဘာသာစက်]]
[[Category:သၞောတ်ၜတ်ကၞာတ်]]
[[Category:အာလ်ဂဝ်ရဳတမ်]]
[[Category:ကွတ်စက်လ္ၚတ်]]
[[Category:တက္ကသိုလ် ကာနဳဂဳ မေလ္လာန်]]
[[Category:ပရေၚ်ကမၠောန် သၠးပွး]]</text>
      <sha1>fmy6r5qlok63dj0gxjsikmpvswf0hzq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59805</id>
      <parentid>59804</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T01:16:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59805</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28267" sha1="07dvc4lr2apgd3iynz98wc0twopd7h5" xml:space="preserve">{{Infobox software
| name                   = မဳတဳအဝ် (METEOR)
| logo                   = [[File:Translation_icon.svg|150px|မဳတဳအဝ် လောဂဝ်]]
| author                 = အာလောန် လာဗဳ (Alon Lavie) ကေုာံ အဗာယာ အာဂါဝါလ် (Abhaya Agarwal)
| developer              = တက္ကသိုလ် ကာနဳဂဳ မေလ္လာန် (Carnegie Mellon University)
| initial_release        = ၂၀၀၄; ၂၀ သၞာံ မတုဲကၠုၚ်
| stable_release         = ၁.၅ / ၂၀၁၄
| programming_language   = ဂျာဗာ (Java)
| operating_system       = သၞောတ် ပရေၚ်ကမၠောန် ဇၟာပ်သာ် (Cross-platform)
| type                   = သၞောတ်ၜတ်ကၞာတ် ပရေၚ်ကၠာဲဘာသာစက် (Machine translation evaluation metric)
| license                = လာၚ်ဇြေန် သၠးပွး (Open-source)
| website                = [https://www.cs.cmu.edu/~alavie/METEOR/ cs.cmu.edu/~alavie/METEOR]
}}

'''မဳတဳအဝ်''' (METEOR, Metric for Evaluation of Translation with Explicit ORdering) ဒှ် သၞောတ်ၜတ်ကၞာတ် မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရေၚ်ကၠာဲဘာသာစက် (Machine translation) မွဲသာ်ရ။ သၞောတ်ဝွံ စကာလဝ် နဲကဲတော်လၟိဟ် သွက်ဂွံၜတ်ကၞာတ် အစောံဍာံ (Precision) ကေုာံ အစောံကလေၚ်ဂွံ (Recall) ပ္ဍဲကဵု မဝေါဟာရဂမၠိုၚ်တုဲ ပ္တိတ်ကဵု သွဟ်မွဲ မဒှ်အရာမဗဗိုန်ကဵု ဍာ်ဒကေဝ် ပရေၚ်ကၠာဲဘာသာရ။&lt;ref&gt;Lavie, A., &amp; Agarwal, A. (2007). METEOR: An automatic metric for MT evaluation with high levels of correlation with human judgments. In Proceedings of the Second Workshop on Statistical Machine Translation (pp. 228-231).&lt;/ref&gt; 

အဓိက တၚ်ရန်တၟအ် သၞောတ်ဝွံ ဒှ်သွက်ဂွံ သှ်ပလး ကိစ္စအရာဍိုန်လျ သၞောတ်ဗဠူ (BLEU) မကေၚ်စကာကၠုၚ် ပ္ဍဲအရာသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဘာသာစက်ဂမၠိုၚ်ရ။ မဳတဳအဝ် လ္ၚတ်ရံၚ် အဓိပ္ပါယ် တုပ်ဝေါဟာရ ကေုာံ ရိုဟ်ကၞက်ဝေါဟာရ (Stemming) နကဵု ဝေါတ်နက် (WordNet) တုဲ ၜတ်ကၞာတ်ကဵု တၚ်စၟတ် မတုပ်သၟဟ်ကဵု အစောံသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကောန်မၞိဟ်ဂမၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Denkowski, M., &amp; Lavie, A. (2014). Meteor universal: Language specific translation evaluation for any target language. In Proceedings of the Ninth Workshop on Statistical Machine Translation (pp. 376-380).&lt;/ref&gt;

== ဝၚ် ==
သၞောတ် မဳတဳအဝ် စက္တဵုဒှ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၄ နကဵု လွဳပရာ တၠပညာ အာလောန် လာဗဳ (Alon Lavie) ကေုာံ အဗာယာ အာဂါဝါလ် (Abhaya Agarwal) နူကဵု တက္ကသိုလ် ကာနဳဂဳ မေလ္လာန် (Carnegie Mellon University) &lt;!-- spelling unconfirmed --&gt; ရ။ ပ္ဍဲအခိၚ်ဂှ် သၞောတ်ဗဠူ (BLEU) မဒှ်သၞောတ်တြေံ ဒုၚ်ဒၟံၚ် ဒဒှ်မနွံကဵု အရာဍိုန်လျ ပ္ဍဲအရာမရံၚ်ကေတ် အစောံကလေၚ်ဂွံ (Recall) ကေုာံ ပရေၚ်တုပ်သၟဟ် ဝေါဟာရတအ်ရ။ တၠပညာတအ် ချပ်ဂၞန် ဇၞော်မောဝ်ပ္တိုန် သၞောတ်တၟိ မဟိမု မဳတဳအဝ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ သွဟ်မတုပ်ကဵု အစောံစိုတ်ကောန်မၞိဟ်ရ။&lt;ref&gt;Lavie, A., Sagae, K., &amp; Jayaraman, S. (2004). The significance of recall in automatic metrics for MT evaluation. In Proceedings of the 6th Conference of the Association for Machine Translation in the Americas (pp. 134-143).&lt;/ref&gt;

နူစ မကၠောန်ပ္တိတ်လဝ် အလန်ကိုပ်ကၠာဂှ် သၞောတ်ဝွံ ထပ်မံၚ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုၚ် ပွိုၚ်မဂၠိုၚ်ကဵုသၞာံတုဲ ဥပမာ သၞာံ ၂၀၁၄ ဂှ် ထပ်ပ္တိတ် ဗာရှေန် တၟိ မၞုံယၟု မဳတဳအဝ် ယူနဳဗာသေလ် (Meteor Universal) မဒှ်သၞောတ် မစကာမာန် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာစက် မဂၠိုၚ်ကဵုဂကူရ။ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲဝွံ ကဵုအရီုအဗၚ် ကုသၟာသုတေသနတအ် ညံၚ်ဂွံ စကာမာန် ပ္ဍဲအရာမသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဘာသာမတၞဟ်ခြာဂမၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Banerjee, S., &amp; Lavie, A. (2005). METEOR: An automatic metric for MT evaluation with improved correlation with human judgments. In Proceedings of the acl workshop on intrinsic and extrinsic evaluation measures for machine translation and/or summarization (pp. 65-72).&lt;/ref&gt;

== နဲကဲ အပြောမ် ==
နဲကဲ အပြောမ် သၞောတ် မဳတဳအဝ် ဒုၚ်သဇိုၚ် လ္တူပရေၚ်ပံၚ်စပ် ဝေါဟာရ (Word alignment) အကြာ ပရေၚ်ကၠာဲဘာသာ (Hypothesis) ကေုာံ လိက်တမ် (Reference) ရ။ အာလ်ဂဝ်ရဳတမ် (Algorithm) &lt;!-- spelling unconfirmed --&gt; ဝွံ စကာ နဲကဲပံၚ်စပ် ပိကဆံၚ် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဝေါဟာရဂမၠိုၚ်ရ။ ကိုပ်ကၠာအိုတ် သၞောတ်ဝွံ ဂၠာဲဝေါဟာရ မတုပ်သၟဟ် ကၠးကၠး (Exact match) ရ။ ယဝ်ရ ဟွံဆဵုမ္ဂး အာကဆံၚ် မရနုက်ကဵု ၜါ မဒှ် ပရေၚ်ပံၚ်စပ် ရိုဟ်ကၞက်ဝေါဟာရ (Stem match) နကဵု ပရေၚ်စကာ ပဝ်တာ သတေမ်မာ (Porter stemmer) ရ။&lt;ref&gt;Snover, M., Dorr, B., Schwartz, R., Micciulla, L., &amp; Makhoul, J. (2006). A study of translation edit rate with targeted human annotation. In Proceedings of the 7th Conference of the Association for Machine Translation in the Americas (pp. 223-231).&lt;/ref&gt;

ယဝ်ရ ကဆံၚ်ဒုတိယ ဟွံအံၚ်ဇၞးမ္ဂး သၞောတ်ဝွံ စကာ ကဆံၚ်တတိယ မဒှ် ပရေၚ်ပံၚ်စပ် အဓိပ္ပါယ် တုပ်ဝေါဟာရ (Synonym match) နကဵု အဘိဓာန် ဝေါတ်နက် (WordNet) ရ။ နဲကဲ ပိကဆံၚ်ဝွံ ဖန်ဗဒှ်ကဵု ပရေၚ်ပံၚ်စပ် ဝေါဟာရ မဍိုက်ပေၚ်တုဲ ပရေၚ်ကၠာဲဘာသာဂှ် ကလိဂွံ တၚ်စၟတ် မသၠုၚ်နူ သၞောတ်ဗဠူ မရံၚ်ဆ ဝေါဟာရတုပ်သၟဟ်ဟေၚ်ရ။&lt;ref&gt;Callison-Burch, C., Osborne, M., &amp; Koehn, P. (2006). Re-evaluating the role of Bleu in machine translation research. In 11th Conference of the European Chapter of the Association for Computational Linguistics (pp. 249-256).&lt;/ref&gt;

== သၞောတ် ကၟာတ်ပံၚ် ==
ပ္ဍဲအရာ မကၟာတ်ပံၚ် ဝေါဟာရဂမၠိုၚ် (Alignment) သၞောတ်ဝွံ စကာ နဲကဲဂရပ် ၜါကရေက် (Bipartite graph matching) သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပရေၚ်ပံၚ်စပ် မခိုဟ်အိုတ်ရ။ ဇၟာပ် ဝေါဟာရ ပ္ဍဲပရေၚ်ကၠာဲဘာသာ ဒးဒုၚ်ပံၚ်စပ် ကုဝေါဟာရ မွဲမဟေၚ် ပ္ဍဲလိက်တမ်ရ။ ယဝ်ရ ဝေါဟာရမွဲ နွံဒၟံၚ် မဂၠိုၚ်ကဵုဒၞာဲမ္ဂး သၞောတ်ဝွံ ရုဲစှ်ကေတ် ဒၞာဲမကဵု လၟိဟ်ပံၚ်စပ် မဂၠိုၚ်အိုတ် (Maximum cardinality matching) ရ။&lt;ref&gt;Giménez, J., &amp; Márquez, L. (2007). Linguistic features for automatic evaluation of heterogenous MT systems. In Proceedings of the Second Workshop on Statistical Machine Translation (pp. 256-264).&lt;/ref&gt;

ကာလ ကလိဂွံ ပရေၚ်ပံၚ်စပ်တုဲ သၞောတ်ဝွံ တော်ရံၚ် လၟိဟ်ဝေါဟာရ မဒးဒုၚ်ပံၚ်စပ်တုဲ သီုကဵု သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဒက်ပ္တန် ဝါကျ နကဵု နဲကဲဒကုတ် (Chunking) ရ။ ဒကုတ် (Chunk) မွဲ ဟီုမ္ဂး ဒှ်ရိုဟ်ကၞက် ဝေါဟာရ မဆက်စပ်ဒၟံၚ် ရေၚ်သ္ကအ် ပ္ဍဲပရေၚ်ကၠာဲဘာသာ ကေုာံ လိက်တမ်ရ။ နဲကဲဝွံ ဗဗိုန်ကဵု ညံၚ်ရဴ ဝါကျဂှ် မၞုံကဵု အဓိပ္ပါယ် မကၠးဖ္ဍးရ။&lt;ref&gt;Papineni, K., Roukos, S., Ward, T., &amp; Zhu, W. J. (2002). BLEU: a method for automatic evaluation of machine translation. In Proceedings of the 40th annual meeting of the Association for Computational Linguistics (pp. 311-318).&lt;/ref&gt;

== ဗီုပြၚ် တော်လၟိဟ် ==
သွက်ဂွံ တော်လၟိဟ် မဳတဳအဝ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ဒးတော် အစောံဍာံ (Precision, &lt;math&gt;P&lt;/math&gt;) ကေုာံ အစောံကလေၚ်ဂွံ (Recall, &lt;math&gt;R&lt;/math&gt;) ရ။ လၟိဟ်ဝေါဟာရ မပံၚ်စပ်ဂွံ (&lt;math&gt;m&lt;/math&gt;) တုဲ 
&lt;math&gt;P = \frac{m}{w_t}&lt;/math&gt; ကေုာံ &lt;math&gt;R = \frac{m}{w_r}&lt;/math&gt; မဒှ်ရ။ 
(&lt;math&gt;w_t&lt;/math&gt; ဒှ် လၟိဟ်ဝေါဟာရ ပ္ဍဲပရေၚ်ကၠာဲဘာသာ၊ &lt;math&gt;w_r&lt;/math&gt; ဒှ် လၟိဟ်ဝေါဟာရ ပ္ဍဲလိက်တမ်)။&lt;ref&gt;Lavie, A. (2011). Evaluating the output of machine translation systems. In Proceedings of the 9th biennial conference of the Association for Machine Translation in the Americas.&lt;/ref&gt;

ကြဴနူဂှ် သၞောတ်ဝွံ တော် လဒေါဝ် အေပ် (F-mean) နကဵု ဗီုပြၚ် &lt;math&gt;F_{mean} = \frac{10PR}{R+9P}&lt;/math&gt; ရ။ သွက်ဂွံ စုတ် ဒုဟ်ဒဏ် (Penalty) လ္တူ ပရေၚ်ရုဲစှ် ဝေါဟာရ မဗၠေတ် လၟေၚ်ဂှ် သၞောတ်ဝွံ စကာ ဗီုပြၚ် &lt;math&gt;Penalty = 0.5 \times \left( \frac{c}{u_m} \right)^3&lt;/math&gt; 
(&lt;math&gt;c&lt;/math&gt; ဒှ် လၟိဟ်ဒကုတ်၊ &lt;math&gt;u_m&lt;/math&gt; ဒှ် လၟိဟ်ဝေါဟာရ မပံၚ်စပ်ဂွံ)။ သွဟ်လက္ကရဴအိုတ် (Final score) ဂှ် ဒှ် &lt;math&gt;Score = F_{mean} \times (1 - Penalty)&lt;/math&gt; ရ။&lt;ref&gt;Koehn, P. (2004). Statistical significance tests for machine translation evaluation. In Proceedings of the 2004 conference on empirical methods in natural language processing (pp. 388-395).&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်တၞဟ်ခြာ ကေုာံ ဗဠူ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ပရေၚ်တၞဟ်ခြာ အကြာ ဗဠူ ကေုာံ မဳတဳအဝ်
|-
! တၚ်စၟတ် !! ဗဠူ (BLEU) !! မဳတဳအဝ် (METEOR)
|-
| လဒက်ပ္တန် || တော်ရံၚ် n-gram တုပ်သၟဟ် || စကာ ဝေါဟာရတုပ်၊ ရိုဟ်ကၞက် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်တုပ်
|-
| အစောံကလေၚ်ဂွံ (Recall) || ဟွံကဵု ဒြဟတ် || ကဵုဒြဟတ် ဗွဲမဇၞော်
|-
| ပရေၚ်တုပ်သၟဟ် ကုကောန်မၞိဟ် || အောန် || သၠုၚ်
|}
သၞောတ်ဗဠူ (BLEU) ဂှ် ကဵုဒြဟတ် လ္တူ အစောံဍာံ (Precision) n-gram ဟေၚ်တုဲ ဟွံရံၚ် အဓိပ္ပါယ် တုပ်ဝေါဟာရရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေၚ်ကၠာဲဘာသာ မၞုံကဵု ဝေါဟာရတၞဟ်ခြာ ဆဂး အဓိပ္ပါယ်တုပ်ဂှ် ကလိဂွံ တၚ်စၟတ် သဝ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲဗဠူရ။ မဳတဳအဝ် ကေတ်တာလျိုၚ် သွက်ဂွံ သှ်ပလး ပြသၞာဝွံ နကဵုပရေၚ်စကာ ဝေါတ်နက် (WordNet) ရ။&lt;ref&gt;Doddington, G. (2002). Automatic evaluation of machine translation quality using n-gram co-occurrence statistics. In Proceedings of the second international conference on Human Language Technology Research (pp. 138-145).&lt;/ref&gt;

မွဲသာ်ပၠန် မဳတဳအဝ် ဂှ် သၠုၚ်ပ္တိုန် ဍာ်ဒကေဝ် လ္တူ အစောံကလေၚ်ဂွံ (Recall) ဂၠိုၚ်နူ အစောံဍာံ (Precision) ရ။ သၞောတ်ဝွံ ရံၚ်ကေတ် ဒဒှ်ရ အစောံကလေၚ်ဂွံ မနွံဒြဟတ်ဂှ် မသ္ပကဵု ညံၚ်ပရေၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဂွံတုပ်ကဵု အစောံစိုတ်ကောန်မၞိဟ် ဗွဲမဇၞော်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သၟာသုတေသနဂမၠိုၚ် ဒုၚ်တဲ မဳတဳအဝ် နဒဒှ် သၞောတ်မခိုဟ်အိုတ် သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ဝါကျမွဲကဵုမွဲ (Sentence-level evaluation) ရ။&lt;ref&gt;Snover, M., Dorr, B., Schwartz, R., Micciulla, L., &amp; Makhoul, J. (2006). A study of translation edit rate with targeted human annotation. In Proceedings of the 7th Conference of the Association for Machine Translation in the Americas (pp. 223-231).&lt;/ref&gt;

== အရာမၞုံကဵု ဒြဟတ် ==
အရာမၞုံကဵု ဒြဟတ် အဓိက သၞောတ်မဳတဳအဝ် ဂှ် ဒှ် ပရေၚ်တုပ်သၟဟ် ကဵု သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကောန်မၞိဟ် (Human correlation) မသၠုၚ်အိုတ်ရ။ ကာလ ကောန်မၞိဟ်တအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လိက်ကၠာဲဘာသာမွဲ ညးတအ် ဟွံရံၚ် ဝေါဟာရမတုပ်ကၠးကၠးဟေၚ် ညးတအ် ရံၚ်အဓိပ္ပါယ်ရ။ မဳတဳအဝ် လ္ၚတ်ကေတ် ဗီုပြၚ်ဝွံတုဲ စကာ သၞောတ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ရိုဟ်ကၞက် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်တုပ်တုဲ ကလိဂွံ သွဟ်မတုပ်ကဵု ကောန်မၞိဟ်ရ။&lt;ref&gt;Meteor universal: Language specific translation evaluation for any target language. Denkowski, M., &amp; Lavie, A. (2014). Proceedings of the Ninth Workshop on Statistical Machine Translation.&lt;/ref&gt;

ပါဲနူဂှ်ပၠန် မဳတဳအဝ် ကဵုသွဟ် မဗဗိုန်ခိုဟ် ပ္ဍဲကဆံၚ် ဝါကျမွဲကဵုမွဲ (Sentence-level reliability) ရ။ သၞောတ်ဗဠူ မလေပ်ကဵု သွဟ်မဍိုန်လျ ပ္ဍဲဝါကျဂၠေအ်ဂၠေအ်တအ်ဂှ် သၞောတ်မဳတဳအဝ် မာန်ကေတ် ဒတန်လၟိဟ် မတန်ကြန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ မဳတဳအဝ် ဒှ်သၞောတ် မခိုဟ်အိုတ် သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ပရေၚ်ကၠာဲဘာသာ ပ္ဍဲကဆံၚ် အပြောမ်ရ။&lt;ref&gt;Agarwal, A., &amp; Lavie, A. (2008). METEOR, M-BLEU and M-TER: Evaluation metrics for high-correlation with human rankings of machine translation output. In Proceedings of the Third Workshop on Statistical Machine Translation (pp. 115-118).&lt;/ref&gt;

== အရာဍိုန်လျ ==
ၜိုန်ရ မၞုံကဵု ဒြဟတ်ကီုလဝ် မဳတဳအဝ် နွံကဵု အရာဍိုန်လျ ညိညကီုရ။ အရာဍိုန်လျ အဓိကဂှ် ဒှ် ဒဒှ်မဒးပ္တန်လ္တူ ကပေါတ်အရီုအဗၚ် ဘာသာအရေဝ် (Language-dependent resources) ရ။ သွက်ဂွံ စကာ သၞောတ်ဝွံ အလုံအစောံ ဒးနွံကဵု သၞောတ်ပဝ်တာ သတေမ်မာ (Stemmer) ကေုာံ အဘိဓာန် ဝေါတ်နက် (WordNet) သွက် ဘာသာအရေဝ်ဂှ်ရ။ ဘာသာအရေဝ် မဟွံမွဲကဵု ကပေါတ်တအ်ဝွံ ဟွံမာန်စကာ မဳတဳအဝ် ဗွဲမဍိုက်ပေၚ်ရ။&lt;ref&gt;Callison-Burch, C., Fordyce, C., Koehn, P., Monz, C., &amp; Schroeder, J. (2007). (Meta-) evaluation of machine translation. In Proceedings of the Second Workshop on Statistical Machine Translation (pp. 136-158).&lt;/ref&gt;

မွဲသာ်ပၠန် ပရေၚ်တော်လၟိဟ် မဳတဳအဝ် ဂှ် ဒးစကာ အခိၚ် ကေုာံ ဒြဟတ် ကောန်ပျူတာ (Computational cost) ဂၠိုၚ်နူ သၞောတ်ဗဠူရ။ ဟိုတ်နူ မဒးဂၠာဲ အဓိပ္ပါယ်တုပ် ပ္ဍဲအဘိဓာန် ကေုာံ မဒးတော် ပရေၚ်ပံၚ်စပ် ဝေါဟာရဂမၠိုၚ်တုဲ ပရေၚ်ကမၠောန်ဝွံ လဇုဲလဇဒၟံၚ် ညိရ။ သွက် ကမၠောန်မၞုံကဵု လၟိဟ်ဒေတာ (Data) မဇၞော်မးတအ်ဂှ် အရာဝွံ ဒှ်ပြသၞာမွဲ မာန်ရ။&lt;ref&gt;Macháček, M., &amp; Bojar, O. (2014). Results of the WMT14 metrics shared task. In Proceedings of the Ninth Workshop on Statistical Machine Translation (pp. 293-301).&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်စကာ သွက်ဘာသာတၞဟ် ==
ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲလၟုဟ် သၞောတ်မဳတဳအဝ် ဂှ် သၠဲပ္တိတ်လဝ် သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာအရေဝ် မတၞဟ်ခြာ ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။ ဗွဲကိုပ်ကၠာ စကာလဝ် ပ္ဍဲဘာသာ အၚ်္ဂလိက် (English) ဟေၚ်ကီုလဝ် ကြဴနူဂှ် ဇၞော်မောဝ်ပ္တိုန် သွက် ဘာသာ ပြၚ်သေတ် (French)၊ သပိန် (Spanish)၊ ဂျာမနဳ (German)၊ ကေုာံ အာရပ် (Arabic) တအ်ရ။ ပရေၚ်သၠဲပ္တိတ်ဝွံ က္တဵုဒှ်မာန် ဟိုတ်နူ ပရေၚ်ကၠောန်ပ္တိတ် ကပေါတ်အရီုအဗၚ် လိက်ပတ် သွက်ဘာသာတအ်ဂှ်ရ။&lt;ref&gt;Denkowski, M., &amp; Lavie, A. (2014). Meteor universal: Language specific translation evaluation for any target language. In Proceedings of the Ninth Workshop on Statistical Machine Translation (pp. 376-380).&lt;/ref&gt;

သၞောတ် မဳတဳအဝ် ယူနဳဗာသေလ် (Meteor Universal) ဂှ် ဒှ် ဗာရှေန် မခိုဟ်အိုတ် သွက်ဂွံ စကာ အလုံဂၠးတိရ။ သၞောတ်ဝွံ ပါလုပ်ကဵု သၞောတ်တော်လၟိဟ် မဒုၚ်သဇိုၚ် လ္တူ တၚ်ဂၞၚ် လိက်ပတ် အလုံဂၠးတိတုဲ မာန်ကေတ် ပရေၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လ္တူ ဘာသာအရေဝ် မဟွံမွဲကဵု အဘိဓာန် ဝေါတ်နက် ကီုရ။&lt;ref&gt;Gupta, R., Orasan, C., &amp; van Genabith, J. (2015). Reval: A simple and effective machine translation evaluation metric based on recurrent neural networks. In Proceedings of the 2015 Conference on Empirical Methods in Natural Language Processing (pp. 1066-1072).&lt;/ref&gt;

== တိုၚ်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် ==
တိုၚ်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် အနာဂတ် သွက် သၞောတ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဘာသာစက်ဂှ် ဒှ် ပရေၚ်ပံၚ်စပ် ကုသၞောတ် ကွတ်စက်လ္ၚတ် (Machine learning) ကေုာံ နျူရယ် နေတ်ဝေါက် (Neural network) ရ။ ၜိုန်ရ မဳတဳအဝ် ဒှ်သၞောတ် မခိုဟ်ကီုလဝ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် သၞောတ်တၟိတၟိ ဗီုကဵု ကဝ်မေတ် (COMET) ကေုာံ ဘာတ်သကော (BERTScore) တအ် မံက်ဂတဝ်ကၠုၚ်ရ။ သၞောတ်တအ်ဝွံ စကာ နဲကဲသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဒက်ပ္တန် ဝါကျ နကဵု ဝေတ်တာ (Vector embeddings) ရ။&lt;ref&gt;Rei, M., Stewart, C., Farinha, A. C., &amp; Lavie, A. (2020). COMET: A neural framework for MT evaluation. In Proceedings of the 2020 Conference on Empirical Methods in Natural Language Processing (EMNLP) (pp. 2685-2702).&lt;/ref&gt;

လညာတ် သၟာသုတေသနတအ်ဂှ် သၞောတ်မဳတဳအဝ် အနာဂတ် ဒးပံၚ်စပ် ကု နဲကဲ ဒိပ်လာန်နၚ် (Deep learning) သွက်ဂွံ ကလိဂွံ သွဟ်မတုပ်ကဵု အစောံစိုတ်ကောန်မၞိဟ် လ္တူနူ ကိုပ်ကၠာရ။ မဳတဳအဝ်-နေက် (Meteor-next) မဒှ် ပရေၚ်အာမံၚ် တၟိဂှ် သ္ပတၚ်ရန်တၟအ် လ္တူ ပရေၚ်ပံၚ်စပ်ဝွံတုဲ ဇၞော်မောဝ်ဒၟံၚ်ရ။&lt;ref&gt;Zhang, T., Kishore, V., Wu, F., Weinberger, K. Q., &amp; Artzi, Y. (2019). BERTScore: Evaluating text generation with BERT. In International Conference on Learning Representations.&lt;/ref&gt;

== တၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အလုံ ==
နကဵု တၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အလုံမ္ဂး မဳတဳအဝ် (METEOR) ဂှ် ဒှ် သၞောတ်ၜတ်ကၞာတ် မကိစ္စဇၞော်အိုတ်မွဲ ပ္ဍဲ ပရေၚ်ကၠောန်ပ္တိတ် အရေဝ်ဘာသာသဘာဝ (Natural language processing) ရ။ သၞောတ်ဝွံ ဖန်ဗဒှ်လဝ် ညံၚ်ဂွံ သှ်ပလး ပြသၞာ သၞောတ်ဗဠူ (BLEU) တုဲ မာန်ကေတ် ပရေၚ်တုပ်သၟဟ် ကဵု ကောန်မၞိဟ် ဗွဲမသၠုၚ်ရ။ နကဵု ပရေၚ်စကာ ဝေါတ်နက် (WordNet) ကေုာံ နဲကဲပံၚ်စပ် ရိုဟ်ကၞက်ဝွံ မဳတဳအဝ် ပ္တိတ်ကဵု သွဟ်မဍာံပြရ။&lt;ref&gt;Lavie, A., &amp; Agarwal, A. (2007). METEOR: An automatic metric for MT evaluation with high levels of correlation with human judgments. In Proceedings of the Second Workshop on Statistical Machine Translation (pp. 228-231).&lt;/ref&gt;

ၜိုန်ရ နွံကဵု ပြသၞာ မဆေၚ်ကဵု ကပေါတ်အရီုအဗၚ် ဘာသာအရေဝ် ကေုာံ အခိၚ်တော်လၟိဟ်ကီုလဝ် မဳတဳအဝ် ဂှ် ဆက်တုဲ ဒှ်ဒၟံၚ် သၞောတ်တမ်မူလ သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရေၚ်ကၠာဲဘာသာစက် ဖိုဟ်ရ။ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် သၞောတ်ဝွံ သ္ပကဵု ညံၚ်ဂွံ ပံက်လး ဂၠံၚ်တရဴ သွက် သၞောတ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တၟိတၟိ ပ္ဍဲ အနာဂတ်ရ။&lt;ref&gt;Denkowski, M., &amp; Lavie, A. (2014). Meteor universal: Language specific translation evaluation for any target language. In Proceedings of the Ninth Workshop on Statistical Machine Translation (pp. 376-380).&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book |last=Lavie |first=Alon |year=2004 |title=The significance of recall in automatic metrics for MT evaluation |publisher=Springer |isbn=978-3-540-30194-3}}
* {{cite journal |last=Denkowski |first=Michael |last2=Lavie |first2=Alon |year=2014 |title=Meteor Universal: Language Specific Translation Evaluation for Any Target Language |journal=Proceedings of the Ninth Workshop on Statistical Machine Translation |url=https://aclanthology.org/W14-3348/}}
* {{cite book |last=Papineni |first=Kishore |year=2002 |title=BLEU: a Method for Automatic Evaluation of Machine Translation |publisher=ACL |doi=10.3115/1073083.1073135}}
* {{cite journal |last=Banerjee |first=Satanjeev |last2=Lavie |first2=Alon |year=2005 |title=METEOR: An Automatic Metric for MT Evaluation with Improved Correlation with Human Judgments |journal=Proceedings of the ACL Workshop |url=https://aclanthology.org/W05-0909/}}
* {{cite web |title=The METEOR Metric |url=https://www.cs.cmu.edu/~alavie/METEOR/ |publisher=Carnegie Mellon University |access-date=2026-11-06}}

{{Navbox
| name      = သၞောတ်ၜတ်ကၞာတ် ပရေၚ်ကၠာဲဘာသာ
| title     = သၞောတ်ၜတ်ကၞာတ် ပရေၚ်ကၠာဲဘာသာစက် (Machine Translation Evaluation Metrics)
| listclass = hlist

| group1 = သၞောတ် အပြောမ်
| list1  = 
* [[ဗဠူ (သၞောတ်)|ဗဠူ (BLEU)]]
* [[မဳတဳအဝ် (METEOR)]]
* [[ရုက် (သၞောတ်)|ရုက် (ROUGE)]]
* [[တဳအဳအာရ် (သၞောတ်)|တဳအဳအာရ် (TER)]]

| group2 = သၞောတ် ကွတ်စက်လ္ၚတ်
| list2  = 
* [[ကဝ်မေတ် (COMET)]]
* [[ဘာတ်သကော (BERTScore)]]
* [[ဘလာတ် (BLEURT)]]
}}

{{DEFAULTSORT:မဳတဳအဝ်}}
[[Category:ပရေၚ်ကၠောန်ပ္တိတ် အရေဝ်ဘာသာသဘာဝ]]
[[Category:ပရေၚ်ကၠာဲဘာသာစက်]]
[[Category:သၞောတ်ၜတ်ကၞာတ်]]
[[Category:အာလ်ဂဝ်ရဳတမ်]]
[[Category:ကွတ်စက်လ္ၚတ်]]
[[Category:တက္ကသိုလ် ကာနဳဂဳ မေလ္လာန်]]
[[Category:ပရေၚ်ကမၠောန် သၠးပွး]]</text>
      <sha1>07dvc4lr2apgd3iynz98wc0twopd7h5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59806</id>
      <parentid>59805</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T01:16:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59806</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28246" sha1="skatcrxab1b6e5e71uq7elncy8sykk4" xml:space="preserve">{{Infobox software
| name                   = မဳတဳအဝ် (METEOR)
| logo                   = [[File:Translation_icon.svg|150px|မဳတဳအဝ် လောဂဝ်]]
| author                 = အာလောန် လာဗဳ (Alon Lavie) ကေုာံ အဗာယာ အာဂါဝါလ် (Abhaya Agarwal)
| developer              = တက္ကသိုလ် ကာနဳဂဳ မေလ္လာန် (Carnegie Mellon University)
| initial_release        = ၂၀၀၄; ၂၀ သၞာံ မတုဲကၠုၚ်
| stable_release         = ၁.၅ / ၂၀၁၄
| programming_language   = ဂျာဗာ (Java)
| operating_system       = သၞောတ် ပရေၚ်ကမၠောန် ဇၟာပ်သာ် (Cross-platform)
| type                   = သၞောတ်ၜတ်ကၞာတ် ပရေၚ်ကၠာဲဘာသာစက် (Machine translation evaluation metric)
| license                = လာၚ်ဇြေန် သၠးပွး (Open-source)
| website                = [https://www.cs.cmu.edu/~alavie/METEOR/ cs.cmu.edu/~alavie/METEOR]
}}

'''မဳတဳအဝ်''' (METEOR, Metric for Evaluation of Translation with Explicit ORdering) ဒှ် သၞောတ်ၜတ်ကၞာတ် မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရေၚ်ကၠာဲဘာသာစက် (Machine translation) မွဲသာ်ရ။ သၞောတ်ဝွံ စကာလဝ် နဲကဲတော်လၟိဟ် သွက်ဂွံၜတ်ကၞာတ် အစောံဍာံ (Precision) ကေုာံ အစောံကလေၚ်ဂွံ (Recall) ပ္ဍဲကဵု မဝေါဟာရဂမၠိုၚ်တုဲ ပ္တိတ်ကဵု သွဟ်မွဲ မဒှ်အရာမဗဗိုန်ကဵု ဍာ်ဒကေဝ် ပရေၚ်ကၠာဲဘာသာရ။&lt;ref&gt;Lavie, A., &amp; Agarwal, A. (2007). METEOR: An automatic metric for MT evaluation with high levels of correlation with human judgments. In Proceedings of the Second Workshop on Statistical Machine Translation (pp. 228-231).&lt;/ref&gt; 

အဓိက တၚ်ရန်တၟအ် သၞောတ်ဝွံ ဒှ်သွက်ဂွံ သှ်ပလး ကိစ္စအရာဍိုန်လျ သၞောတ်ဗဠူ (BLEU) မကေၚ်စကာကၠုၚ် ပ္ဍဲအရာသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဘာသာစက်ဂမၠိုၚ်ရ။ မဳတဳအဝ် လ္ၚတ်ရံၚ် အဓိပ္ပါယ် တုပ်ဝေါဟာရ ကေုာံ ရိုဟ်ကၞက်ဝေါဟာရ (Stemming) နကဵု ဝေါတ်နက် (WordNet) တုဲ ၜတ်ကၞာတ်ကဵု တၚ်စၟတ် မတုပ်သၟဟ်ကဵု အစောံသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကောန်မၞိဟ်ဂမၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Denkowski, M., &amp; Lavie, A. (2014). Meteor universal: Language specific translation evaluation for any target language. In Proceedings of the Ninth Workshop on Statistical Machine Translation (pp. 376-380).&lt;/ref&gt;

== ဝၚ် ==
သၞောတ် မဳတဳအဝ် စက္တဵုဒှ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၄ နကဵု လွဳပရာ တၠပညာ အာလောန် လာဗဳ (Alon Lavie) ကေုာံ အဗာယာ အာဂါဝါလ် (Abhaya Agarwal) နူကဵု တက္ကသိုလ် ကာနဳဂဳ မေလ္လာန် (Carnegie Mellon University) &lt;!-- spelling unconfirmed --&gt; ရ။ ပ္ဍဲအခိၚ်ဂှ် သၞောတ်ဗဠူ (BLEU) မဒှ်သၞောတ်တြေံ ဒုၚ်ဒၟံၚ် ဒဒှ်မနွံကဵု အရာဍိုန်လျ ပ္ဍဲအရာမရံၚ်ကေတ် အစောံကလေၚ်ဂွံ (Recall) ကေုာံ ပရေၚ်တုပ်သၟဟ် ဝေါဟာရတအ်ရ။ တၠပညာတအ် ချပ်ဂၞန် ဇၞော်မောဝ်ပ္တိုန် သၞောတ်တၟိ မဟိမု မဳတဳအဝ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ သွဟ်မတုပ်ကဵု အစောံစိုတ်ကောန်မၞိဟ်ရ။&lt;ref&gt;Lavie, A., Sagae, K., &amp; Jayaraman, S. (2004). The significance of recall in automatic metrics for MT evaluation. In Proceedings of the 6th Conference of the Association for Machine Translation in the Americas (pp. 134-143).&lt;/ref&gt;

နူစ မကၠောန်ပ္တိတ်လဝ် အလန်ကိုပ်ကၠာဂှ် သၞောတ်ဝွံ ထပ်မံၚ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုၚ် ပွိုၚ်မဂၠိုၚ်ကဵုသၞာံတုဲ ဥပမာ သၞာံ ၂၀၁၄ ဂှ် ထပ်ပ္တိတ် ဗာရှေန် တၟိ မၞုံယၟု မဳတဳအဝ် ယူနဳဗာသေလ် (Meteor Universal) မဒှ်သၞောတ် မစကာမာန် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာစက် မဂၠိုၚ်ကဵုဂကူရ။ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲဝွံ ကဵုအရီုအဗၚ် ကုသၟာသုတေသနတအ် ညံၚ်ဂွံ စကာမာန် ပ္ဍဲအရာမသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဘာသာမတၞဟ်ခြာဂမၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Banerjee, S., &amp; Lavie, A. (2005). METEOR: An automatic metric for MT evaluation with improved correlation with human judgments. In Proceedings of the acl workshop on intrinsic and extrinsic evaluation measures for machine translation and/or summarization (pp. 65-72).&lt;/ref&gt;

== နဲကဲ အပြောမ် ==
နဲကဲ အပြောမ် သၞောတ် မဳတဳအဝ် ဒုၚ်သဇိုၚ် လ္တူပရေၚ်ပံၚ်စပ် ဝေါဟာရ (Word alignment) အကြာ ပရေၚ်ကၠာဲဘာသာ (Hypothesis) ကေုာံ လိက်တမ် (Reference) ရ။ အာလ်ဂဝ်ရဳတမ် (Algorithm) &lt;!-- spelling unconfirmed --&gt; ဝွံ စကာ နဲကဲပံၚ်စပ် ပိကဆံၚ် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဝေါဟာရဂမၠိုၚ်ရ။ ကိုပ်ကၠာအိုတ် သၞောတ်ဝွံ ဂၠာဲဝေါဟာရ မတုပ်သၟဟ် ကၠးကၠး (Exact match) ရ။ ယဝ်ရ ဟွံဆဵုမ္ဂး အာကဆံၚ် မရနုက်ကဵု ၜါ မဒှ် ပရေၚ်ပံၚ်စပ် ရိုဟ်ကၞက်ဝေါဟာရ (Stem match) နကဵု ပရေၚ်စကာ ပဝ်တာ သတေမ်မာ (Porter stemmer) ရ။&lt;ref&gt;Snover, M., Dorr, B., Schwartz, R., Micciulla, L., &amp; Makhoul, J. (2006). A study of translation edit rate with targeted human annotation. In Proceedings of the 7th Conference of the Association for Machine Translation in the Americas (pp. 223-231).&lt;/ref&gt;

ယဝ်ရ ကဆံၚ်ဒုတိယ ဟွံအံၚ်ဇၞးမ္ဂး သၞောတ်ဝွံ စကာ ကဆံၚ်တတိယ မဒှ် ပရေၚ်ပံၚ်စပ် အဓိပ္ပါယ် တုပ်ဝေါဟာရ (Synonym match) နကဵု အဘိဓာန် ဝေါတ်နက် (WordNet) ရ။ နဲကဲ ပိကဆံၚ်ဝွံ ဖန်ဗဒှ်ကဵု ပရေၚ်ပံၚ်စပ် ဝေါဟာရ မဍိုက်ပေၚ်တုဲ ပရေၚ်ကၠာဲဘာသာဂှ် ကလိဂွံ တၚ်စၟတ် မသၠုၚ်နူ သၞောတ်ဗဠူ မရံၚ်ဆ ဝေါဟာရတုပ်သၟဟ်ဟေၚ်ရ။&lt;ref&gt;Callison-Burch, C., Osborne, M., &amp; Koehn, P. (2006). Re-evaluating the role of Bleu in machine translation research. In 11th Conference of the European Chapter of the Association for Computational Linguistics (pp. 249-256).&lt;/ref&gt;

== သၞောတ် ကၟာတ်ပံၚ် ==
ပ္ဍဲအရာ မကၟာတ်ပံၚ် ဝေါဟာရဂမၠိုၚ် (Alignment) သၞောတ်ဝွံ စကာ နဲကဲဂရပ် ၜါကရေက် (Bipartite graph matching) သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပရေၚ်ပံၚ်စပ် မခိုဟ်အိုတ်ရ။ ဇၟာပ် ဝေါဟာရ ပ္ဍဲပရေၚ်ကၠာဲဘာသာ ဒးဒုၚ်ပံၚ်စပ် ကုဝေါဟာရ မွဲမဟေၚ် ပ္ဍဲလိက်တမ်ရ။ ယဝ်ရ ဝေါဟာရမွဲ နွံဒၟံၚ် မဂၠိုၚ်ကဵုဒၞာဲမ္ဂး သၞောတ်ဝွံ ရုဲစှ်ကေတ် ဒၞာဲမကဵု လၟိဟ်ပံၚ်စပ် မဂၠိုၚ်အိုတ် (Maximum cardinality matching) ရ။&lt;ref&gt;Giménez, J., &amp; Márquez, L. (2007). Linguistic features for automatic evaluation of heterogenous MT systems. In Proceedings of the Second Workshop on Statistical Machine Translation (pp. 256-264).&lt;/ref&gt;

ကာလ ကလိဂွံ ပရေၚ်ပံၚ်စပ်တုဲ သၞောတ်ဝွံ တော်ရံၚ် လၟိဟ်ဝေါဟာရ မဒးဒုၚ်ပံၚ်စပ်တုဲ သီုကဵု သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဒက်ပ္တန် ဝါကျ နကဵု နဲကဲဒကုတ် (Chunking) ရ။ ဒကုတ် (Chunk) မွဲ ဟီုမ္ဂး ဒှ်ရိုဟ်ကၞက် ဝေါဟာရ မဆက်စပ်ဒၟံၚ် ရေၚ်သ္ကအ် ပ္ဍဲပရေၚ်ကၠာဲဘာသာ ကေုာံ လိက်တမ်ရ။ နဲကဲဝွံ ဗဗိုန်ကဵု ညံၚ်ရဴ ဝါကျဂှ် မၞုံကဵု အဓိပ္ပါယ် မကၠးဖ္ဍးရ။&lt;ref&gt;Papineni, K., Roukos, S., Ward, T., &amp; Zhu, W. J. (2002). BLEU: a method for automatic evaluation of machine translation. In Proceedings of the 40th annual meeting of the Association for Computational Linguistics (pp. 311-318).&lt;/ref&gt;

== ဗီုပြၚ် တော်လၟိဟ် ==
သွက်ဂွံ တော်လၟိဟ် မဳတဳအဝ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ဒးတော် အစောံဍာံ (Precision, &lt;math&gt;P&lt;/math&gt;) ကေုာံ အစောံကလေၚ်ဂွံ (Recall, &lt;math&gt;R&lt;/math&gt;) ရ။ လၟိဟ်ဝေါဟာရ မပံၚ်စပ်ဂွံ (&lt;math&gt;m&lt;/math&gt;) တုဲ 
&lt;math&gt;P = \frac{m}{w_t}&lt;/math&gt; ကေုာံ &lt;math&gt;R = \frac{m}{w_r}&lt;/math&gt; မဒှ်ရ။ 
(&lt;math&gt;w_t&lt;/math&gt; ဒှ် လၟိဟ်ဝေါဟာရ ပ္ဍဲပရေၚ်ကၠာဲဘာသာ၊ &lt;math&gt;w_r&lt;/math&gt; ဒှ် လၟိဟ်ဝေါဟာရ ပ္ဍဲလိက်တမ်)။&lt;ref&gt;Lavie, A. (2011). Evaluating the output of machine translation systems. In Proceedings of the 9th biennial conference of the Association for Machine Translation in the Americas.&lt;/ref&gt;

ကြဴနူဂှ် သၞောတ်ဝွံ တော် လဒေါဝ် အေပ် (F-mean) နကဵု ဗီုပြၚ် &lt;math&gt;F_{mean} = \frac{10PR}{R+9P}&lt;/math&gt; ရ။ သွက်ဂွံ စုတ် ဒုဟ်ဒဏ် (Penalty) လ္တူ ပရေၚ်ရုဲစှ် ဝေါဟာရ မဗၠေတ် လၟေၚ်ဂှ် သၞောတ်ဝွံ စကာ ဗီုပြၚ် &lt;math&gt;Penalty = 0.5 \times \left( \frac{c}{u_m} \right)^3&lt;/math&gt; 
(&lt;math&gt;c&lt;/math&gt; ဒှ် လၟိဟ်ဒကုတ်၊ &lt;math&gt;u_m&lt;/math&gt; ဒှ် လၟိဟ်ဝေါဟာရ မပံၚ်စပ်ဂွံ)။ သွဟ်လက္ကရဴအိုတ် (Final score) ဂှ် ဒှ် &lt;math&gt;Score = F_{mean} \times (1 - Penalty)&lt;/math&gt; ရ။&lt;ref&gt;Koehn, P. (2004). Statistical significance tests for machine translation evaluation. In Proceedings of the 2004 conference on empirical methods in natural language processing (pp. 388-395).&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်တၞဟ်ခြာ ကေုာံ ဗဠူ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ပရေၚ်တၞဟ်ခြာ အကြာ ဗဠူ ကေုာံ မဳတဳအဝ်
|-
! တၚ်စၟတ် !! ဗဠူ (BLEU) !! မဳတဳအဝ် (METEOR)
|-
| လဒက်ပ္တန် || တော်ရံၚ် n-gram တုပ်သၟဟ် || စကာ ဝေါဟာရတုပ်၊ ရိုဟ်ကၞက် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်တုပ်
|-
| အစောံကလေၚ်ဂွံ (Recall) || ဟွံကဵု ဒြဟတ် || ကဵုဒြဟတ် ဗွဲမဇၞော်
|-
| ပရေၚ်တုပ်သၟဟ် ကုကောန်မၞိဟ် || အောန် || သၠုၚ်
|}
သၞောတ်ဗဠူ (BLEU) ဂှ် ကဵုဒြဟတ် လ္တူ အစောံဍာံ (Precision) n-gram ဟေၚ်တုဲ ဟွံရံၚ် အဓိပ္ပါယ် တုပ်ဝေါဟာရရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေၚ်ကၠာဲဘာသာ မၞုံကဵု ဝေါဟာရတၞဟ်ခြာ ဆဂး အဓိပ္ပါယ်တုပ်ဂှ် ကလိဂွံ တၚ်စၟတ် သဝ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲဗဠူရ။ မဳတဳအဝ် ကေတ်တာလျိုၚ် သွက်ဂွံ သှ်ပလး ပြသၞာဝွံ နကဵုပရေၚ်စကာ ဝေါတ်နက် (WordNet) ရ။&lt;ref&gt;Doddington, G. (2002). Automatic evaluation of machine translation quality using n-gram co-occurrence statistics. In Proceedings of the second international conference on Human Language Technology Research (pp. 138-145).&lt;/ref&gt;

မွဲသာ်ပၠန် မဳတဳအဝ် ဂှ် သၠုၚ်ပ္တိုန် ဍာ်ဒကေဝ် လ္တူ အစောံကလေၚ်ဂွံ (Recall) ဂၠိုၚ်နူ အစောံဍာံ (Precision) ရ။ သၞောတ်ဝွံ ရံၚ်ကေတ် ဒဒှ်ရ အစောံကလေၚ်ဂွံ မနွံဒြဟတ်ဂှ် မသ္ပကဵု ညံၚ်ပရေၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဂွံတုပ်ကဵု အစောံစိုတ်ကောန်မၞိဟ် ဗွဲမဇၞော်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သၟာသုတေသနဂမၠိုၚ် ဒုၚ်တဲ မဳတဳအဝ် နဒဒှ် သၞောတ်မခိုဟ်အိုတ် သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ဝါကျမွဲကဵုမွဲ (Sentence-level evaluation) ရ။&lt;ref&gt;Snover, M., Dorr, B., Schwartz, R., Micciulla, L., &amp; Makhoul, J. (2006). A study of translation edit rate with targeted human annotation. In Proceedings of the 7th Conference of the Association for Machine Translation in the Americas (pp. 223-231).&lt;/ref&gt;

== အရာမၞုံကဵု ဒြဟတ် ==
အရာမၞုံကဵု ဒြဟတ် အဓိက သၞောတ်မဳတဳအဝ် ဂှ် ဒှ် ပရေၚ်တုပ်သၟဟ် ကဵု သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကောန်မၞိဟ် (Human correlation) မသၠုၚ်အိုတ်ရ။ ကာလ ကောန်မၞိဟ်တအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လိက်ကၠာဲဘာသာမွဲ ညးတအ် ဟွံရံၚ် ဝေါဟာရမတုပ်ကၠးကၠးဟေၚ် ညးတအ် ရံၚ်အဓိပ္ပါယ်ရ။ မဳတဳအဝ် လ္ၚတ်ကေတ် ဗီုပြၚ်ဝွံတုဲ စကာ သၞောတ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ရိုဟ်ကၞက် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်တုပ်တုဲ ကလိဂွံ သွဟ်မတုပ်ကဵု ကောန်မၞိဟ်ရ။&lt;ref&gt;Meteor universal: Language specific translation evaluation for any target language. Denkowski, M., &amp; Lavie, A. (2014). Proceedings of the Ninth Workshop on Statistical Machine Translation.&lt;/ref&gt;

ပါဲနူဂှ်ပၠန် မဳတဳအဝ် ကဵုသွဟ် မဗဗိုန်ခိုဟ် ပ္ဍဲကဆံၚ် ဝါကျမွဲကဵုမွဲ (Sentence-level reliability) ရ။ သၞောတ်ဗဠူ မလေပ်ကဵု သွဟ်မဍိုန်လျ ပ္ဍဲဝါကျဂၠေအ်ဂၠေအ်တအ်ဂှ် သၞောတ်မဳတဳအဝ် မာန်ကေတ် ဒတန်လၟိဟ် မတန်ကြန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ မဳတဳအဝ် ဒှ်သၞောတ် မခိုဟ်အိုတ် သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ပရေၚ်ကၠာဲဘာသာ ပ္ဍဲကဆံၚ် အပြောမ်ရ။&lt;ref&gt;Agarwal, A., &amp; Lavie, A. (2008). METEOR, M-BLEU and M-TER: Evaluation metrics for high-correlation with human rankings of machine translation output. In Proceedings of the Third Workshop on Statistical Machine Translation (pp. 115-118).&lt;/ref&gt;

== အရာဍိုန်လျ ==
ၜိုန်ရ မၞုံကဵု ဒြဟတ်ကီုလဝ် မဳတဳအဝ် နွံကဵု အရာဍိုန်လျ ညိညကီုရ။ အရာဍိုန်လျ အဓိကဂှ် ဒှ် ဒဒှ်မဒးပ္တန်လ္တူ ကပေါတ်အရီုအဗၚ် ဘာသာအရေဝ် (Language-dependent resources) ရ။ သွက်ဂွံ စကာ သၞောတ်ဝွံ အလုံအစောံ ဒးနွံကဵု သၞောတ်ပဝ်တာ သတေမ်မာ (Stemmer) ကေုာံ အဘိဓာန် ဝေါတ်နက် (WordNet) သွက် ဘာသာအရေဝ်ဂှ်ရ။ ဘာသာအရေဝ် မဟွံမွဲကဵု ကပေါတ်တအ်ဝွံ ဟွံမာန်စကာ မဳတဳအဝ် ဗွဲမဍိုက်ပေၚ်ရ။&lt;ref&gt;Callison-Burch, C., Fordyce, C., Koehn, P., Monz, C., &amp; Schroeder, J. (2007). (Meta-) evaluation of machine translation. In Proceedings of the Second Workshop on Statistical Machine Translation (pp. 136-158).&lt;/ref&gt;

မွဲသာ်ပၠန် ပရေၚ်တော်လၟိဟ် မဳတဳအဝ် ဂှ် ဒးစကာ အခိၚ် ကေုာံ ဒြဟတ် ကောန်ပျူတာ (Computational cost) ဂၠိုၚ်နူ သၞောတ်ဗဠူရ။ ဟိုတ်နူ မဒးဂၠာဲ အဓိပ္ပါယ်တုပ် ပ္ဍဲအဘိဓာန် ကေုာံ မဒးတော် ပရေၚ်ပံၚ်စပ် ဝေါဟာရဂမၠိုၚ်တုဲ ပရေၚ်ကမၠောန်ဝွံ လဇုဲလဇဒၟံၚ် ညိရ။ သွက် ကမၠောန်မၞုံကဵု လၟိဟ်ဒေတာ (Data) မဇၞော်မးတအ်ဂှ် အရာဝွံ ဒှ်ပြသၞာမွဲ မာန်ရ။&lt;ref&gt;Macháček, M., &amp; Bojar, O. (2014). Results of the WMT14 metrics shared task. In Proceedings of the Ninth Workshop on Statistical Machine Translation (pp. 293-301).&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်စကာ သွက်ဘာသာတၞဟ် ==
ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲလၟုဟ် သၞောတ်မဳတဳအဝ် ဂှ် သၠဲပ္တိတ်လဝ် သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာအရေဝ် မတၞဟ်ခြာ ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။ ဗွဲကိုပ်ကၠာ စကာလဝ် ပ္ဍဲဘာသာ အၚ်္ဂလိက် (English) ဟေၚ်ကီုလဝ် ကြဴနူဂှ် ဇၞော်မောဝ်ပ္တိုန် သွက် ဘာသာ ပြၚ်သေတ် (French)၊ သပိန် (Spanish)၊ ဂျာမနဳ (German)၊ ကေုာံ အာရပ် (Arabic) တအ်ရ။ ပရေၚ်သၠဲပ္တိတ်ဝွံ က္တဵုဒှ်မာန် ဟိုတ်နူ ပရေၚ်ကၠောန်ပ္တိတ် ကပေါတ်အရီုအဗၚ် လိက်ပတ် သွက်ဘာသာတအ်ဂှ်ရ။&lt;ref&gt;Denkowski, M., &amp; Lavie, A. (2014). Meteor universal: Language specific translation evaluation for any target language. In Proceedings of the Ninth Workshop on Statistical Machine Translation (pp. 376-380).&lt;/ref&gt;

သၞောတ် မဳတဳအဝ် ယူနဳဗာသေလ် (Meteor Universal) ဂှ် ဒှ် ဗာရှေန် မခိုဟ်အိုတ် သွက်ဂွံ စကာ အလုံဂၠးတိရ။ သၞောတ်ဝွံ ပါလုပ်ကဵု သၞောတ်တော်လၟိဟ် မဒုၚ်သဇိုၚ် လ္တူ တၚ်ဂၞၚ် လိက်ပတ် အလုံဂၠးတိတုဲ မာန်ကေတ် ပရေၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လ္တူ ဘာသာအရေဝ် မဟွံမွဲကဵု အဘိဓာန် ဝေါတ်နက် ကီုရ။&lt;ref&gt;Gupta, R., Orasan, C., &amp; van Genabith, J. (2015). Reval: A simple and effective machine translation evaluation metric based on recurrent neural networks. In Proceedings of the 2015 Conference on Empirical Methods in Natural Language Processing (pp. 1066-1072).&lt;/ref&gt;

== တိုၚ်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် ==
တိုၚ်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် အနာဂတ် သွက် သၞောတ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဘာသာစက်ဂှ် ဒှ် ပရေၚ်ပံၚ်စပ် ကုသၞောတ် ကွတ်စက်လ္ၚတ် (Machine learning) ကေုာံ နျူရယ် နေတ်ဝေါက် (Neural network) ရ။ ၜိုန်ရ မဳတဳအဝ် ဒှ်သၞောတ် မခိုဟ်ကီုလဝ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် သၞောတ်တၟိတၟိ ဗီုကဵု ကဝ်မေတ် (COMET) ကေုာံ ဘာတ်သကော (BERTScore) တအ် မံက်ဂတဝ်ကၠုၚ်ရ။ သၞောတ်တအ်ဝွံ စကာ နဲကဲသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဒက်ပ္တန် ဝါကျ နကဵု ဝေတ်တာ (Vector embeddings) ရ။&lt;ref&gt;Rei, M., Stewart, C., Farinha, A. C., &amp; Lavie, A. (2020). COMET: A neural framework for MT evaluation. In Proceedings of the 2020 Conference on Empirical Methods in Natural Language Processing (EMNLP) (pp. 2685-2702).&lt;/ref&gt;

လညာတ် သၟာသုတေသနတအ်ဂှ် သၞောတ်မဳတဳအဝ် အနာဂတ် ဒးပံၚ်စပ် ကု နဲကဲ ဒိပ်လာန်နၚ် (Deep learning) သွက်ဂွံ ကလိဂွံ သွဟ်မတုပ်ကဵု အစောံစိုတ်ကောန်မၞိဟ် လ္တူနူ ကိုပ်ကၠာရ။ မဳတဳအဝ်-နေက် (Meteor-next) မဒှ် ပရေၚ်အာမံၚ် တၟိဂှ် သ္ပတၚ်ရန်တၟအ် လ္တူ ပရေၚ်ပံၚ်စပ်ဝွံတုဲ ဇၞော်မောဝ်ဒၟံၚ်ရ။&lt;ref&gt;Zhang, T., Kishore, V., Wu, F., Weinberger, K. Q., &amp; Artzi, Y. (2019). BERTScore: Evaluating text generation with BERT. In International Conference on Learning Representations.&lt;/ref&gt;

== တၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အလုံ ==
နကဵု တၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အလုံမ္ဂး မဳတဳအဝ် (METEOR) ဂှ် ဒှ် သၞောတ်ၜတ်ကၞာတ် မကိစ္စဇၞော်အိုတ်မွဲ ပ္ဍဲ ပရေၚ်ကၠောန်ပ္တိတ် အရေဝ်ဘာသာသဘာဝ (Natural language processing) ရ။ သၞောတ်ဝွံ ဖန်ဗဒှ်လဝ် ညံၚ်ဂွံ သှ်ပလး ပြသၞာ သၞောတ်ဗဠူ (BLEU) တုဲ မာန်ကေတ် ပရေၚ်တုပ်သၟဟ် ကဵု ကောန်မၞိဟ် ဗွဲမသၠုၚ်ရ။ နကဵု ပရေၚ်စကာ ဝေါတ်နက် (WordNet) ကေုာံ နဲကဲပံၚ်စပ် ရိုဟ်ကၞက်ဝွံ မဳတဳအဝ် ပ္တိတ်ကဵု သွဟ်မဍာံပြရ။&lt;ref&gt;Lavie, A., &amp; Agarwal, A. (2007). METEOR: An automatic metric for MT evaluation with high levels of correlation with human judgments. In Proceedings of the Second Workshop on Statistical Machine Translation (pp. 228-231).&lt;/ref&gt;

ၜိုန်ရ နွံကဵု ပြသၞာ မဆေၚ်ကဵု ကပေါတ်အရီုအဗၚ် ဘာသာအရေဝ် ကေုာံ အခိၚ်တော်လၟိဟ်ကီုလဝ် မဳတဳအဝ် ဂှ် ဆက်တုဲ ဒှ်ဒၟံၚ် သၞောတ်တမ်မူလ သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရေၚ်ကၠာဲဘာသာစက် ဖိုဟ်ရ။ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် သၞောတ်ဝွံ သ္ပကဵု ညံၚ်ဂွံ ပံက်လး ဂၠံၚ်တရဴ သွက် သၞောတ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တၟိတၟိ ပ္ဍဲ အနာဂတ်ရ။&lt;ref&gt;Denkowski, M., &amp; Lavie, A. (2014). Meteor universal: Language specific translation evaluation for any target language. In Proceedings of the Ninth Workshop on Statistical Machine Translation (pp. 376-380).&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book |last=Lavie |first=Alon |year=2004 |title=The significance of recall in automatic metrics for MT evaluation |publisher=Springer |isbn=978-3-540-30194-3}}
* {{cite journal |last=Denkowski |first=Michael |last2=Lavie |first2=Alon |year=2014 |title=Meteor Universal: Language Specific Translation Evaluation for Any Target Language |journal=Proceedings of the Ninth Workshop on Statistical Machine Translation |url=https://aclanthology.org/W14-3348/}}
* {{cite book |last=Papineni |first=Kishore |year=2002 |title=BLEU: a Method for Automatic Evaluation of Machine Translation |publisher=ACL |doi=10.3115/1073083.1073135}}
* {{cite journal |last=Banerjee |first=Satanjeev |last2=Lavie |first2=Alon |year=2005 |title=METEOR: An Automatic Metric for MT Evaluation with Improved Correlation with Human Judgments |journal=Proceedings of the ACL Workshop |url=https://aclanthology.org/W05-0909/}}
* {{cite web |title=The METEOR Metric |url=https://www.cs.cmu.edu/~alavie/METEOR/ |publisher=Carnegie Mellon University |access-date=2026-11-06}}

{{Navbox
| name      = သၞောတ်ၜတ်ကၞာတ် ပရေၚ်ကၠာဲဘာသာ
| title     = သၞောတ်ၜတ်ကၞာတ် ပရေၚ်ကၠာဲဘာသာစက် (Machine Translation Evaluation Metrics)
| listclass = hlist

| group1 = သၞောတ် အပြောမ်
| list1  = 
* [[ဗဠူ|ဗဠူ (BLEU)]]
* [[မဳတဳအဝ် (METEOR)]]
* [[ရုက် (သၞောတ်)|ရုက် (ROUGE)]]
* [[တဳအဳအာရ် (သၞောတ်)|တဳအဳအာရ် (TER)]]

| group2 = သၞောတ် ကွတ်စက်လ္ၚတ်
| list2  = 
* [[ကဝ်မေတ် (COMET)]]
* [[ဘာတ်သကော (BERTScore)]]
* [[ဘလာတ် (BLEURT)]]
}}

{{DEFAULTSORT:မဳတဳအဝ်}}
[[Category:ပရေၚ်ကၠောန်ပ္တိတ် အရေဝ်ဘာသာသဘာဝ]]
[[Category:ပရေၚ်ကၠာဲဘာသာစက်]]
[[Category:သၞောတ်ၜတ်ကၞာတ်]]
[[Category:အာလ်ဂဝ်ရဳတမ်]]
[[Category:ကွတ်စက်လ္ၚတ်]]
[[Category:တက္ကသိုလ် ကာနဳဂဳ မေလ္လာန်]]
[[Category:ပရေၚ်ကမၠောန် သၠးပွး]]</text>
      <sha1>skatcrxab1b6e5e71uq7elncy8sykk4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>နဳသတေတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13191</id>
    <revision>
      <id>59807</id>
      <timestamp>2026-11-06T02:27:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox government agency | name = နဳသတေတ် | native_name = National Institute of Standards and Technology | logo = US-NationalInstituteOfStandardsAndTechnology-Logo.svg | image = NIST-Gaithersburg-Campus.jpg | image_caption = ဗဟဵု ဌာန နဳသတေတ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် ဂေတာဗာက်၊ တွဵုရး မေရဳလာန် | jurisdiction = ကၟိန်ဍ...&quot;</comment>
      <origin>59807</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40374" sha1="brm6gmuur6r25a8mtilr6gyvhcq2ipk" xml:space="preserve">{{Infobox government agency
| name = နဳသတေတ်
| native_name = National Institute of Standards and Technology
| logo = US-NationalInstituteOfStandardsAndTechnology-Logo.svg
| image = NIST-Gaithersburg-Campus.jpg
| image_caption = ဗဟဵု ဌာန နဳသတေတ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် ဂေတာဗာက်၊ တွဵုရး မေရဳလာန်
| jurisdiction = ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်
| headquarters = ဂေတာဗာက်၊ မေရဳလာန် (Gaithersburg, Maryland)
| coordinates = {{Coord|39.13|-77.21|display=inline}}
| employees = ၃,၄၀၀ ပြၚ်
| budget = $၁.၆ ဗဳလဳယာန် (သၞာံ ၂၀၂၃)
| agency_executive = လဝ်ရဳ အဳ လဝ်ကာသဳအဝ် (Laurie E. Locascio)
| website = {{URL|https://www.nist.gov|nist.gov}}
}}

'''နဳသတေတ်''' (NIST) ဟွံသေၚ်မ္ဂး '''ဌာနကောန်ဂကူ သွက် ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ နဲကဲပညာ''' (National Institute of Standards and Technology) ဒှ် ဌာနအလဵုအသဳ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် မွဲ မနွံသၟဝ် ဌာနပရေၚ်ဗၞိက် (Department of Commerce) တုဲ ယိုက်ဂၠေၚ်လဝ် တာလျိုၚ် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ်ပ္တိုန် ပရေၚ်တီခိုဟ် သိပ္ပံ၊ ပရေၚ်ၜတ်ကၞာတ်၊ ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ နဲကဲပညာ သွက်ဂွံ ထံက်ပၚ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေၚ်စောန်သကာ ဂၠးတိရ။ ဌာနဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နူကဵု သၞာံ ၁၉၀၁ နကဵု ယၟု ဗျူရဝ် ဍာ်ဒကေဝ် (National Bureau of Standards - NBS) တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၈ ပြံၚ်လှာဲကၠုၚ် ယၟု နဳသတေတ် စဵုကဵု တ္ၚဲဏံရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nist.gov/about-nist|title=About NIST|website=NIST|date=2023-01-10}}&lt;/ref&gt;

နဳသတေတ် ဒှ် ဒတန်သုတေသန သိပ္ပံ မဇၞော်အိုတ်မွဲ ပ္ဍဲဂၠးတိ တုဲ ပရေၚ်သုတေသန ညးတအ် ပ္ဍဲကဏ္ဍ ရူပဗေဒ၊ ဓာတုဗေဒ၊ ဇဳဝဗေဒ၊ သၞောတ်ကောန်ပျူတာ၊ ကေုာံ အေန်ဂျေန်နဳယျာတအ် နွံဒၟံၚ် ကဆံၚ်သၠုၚ်အိုတ်ရ။ ဌာနဗဟဵု နွံ ပ္ဍဲ ဍုၚ် ဂေတာဗာက်၊ တွဵုရး မေရဳလာန် တုဲ ဌာနလပါ် နွံ ပ္ဍဲ ဍုၚ် ဗေါလ်ဒါ၊ တွဵုရး ကဝ်လဝ်ရာဒဝ် (Boulder, Colorado)။ သုတေသန နူကဵု နဳသတေတ် ထံက်ပၚ်ကဵု ကဏ္ဍစက်ယန်၊ ကဏ္ဍပရေၚ်ထတ်ယုက်၊ ကေုာံ ကဏ္ဍစဵုဒၞာဍုၚ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ပ္ဍဲလဒေါဝ် သုတေသနဂမၠိုၚ်တအ် နဲကဲပညာ ကွမ်တာမ် (Quantum computing)၊ နဲကဲစက်ခမောမ် (Nanotechnology) ကေုာံ နဲကဲလိက်ကုဒ် ဂီုကၠီု (Cybersecurity) တအ် ဒှ် အရာ မပြာကတ်အိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite book|author=Rexmond Cochrane|year=1966|title=Measures for Progress: A History of the National Bureau of Standards|publisher=US Department of Commerce}}&lt;/ref&gt;

ပရေၚ်ထံက်ပၚ် နဳသတေတ် ပ္ဍဲ အရာမခၞံဗဒှ် ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ ၜတ်ကၞာတ် (Metrology) ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက် သၞောတ်ဂၠးတိ စဵုကဵု လၟုဟ်ရ။ ညးတအ် ခၞံဗဒှ်လဝ် နာဍဳ အာတောမ် (Atomic clock) မၞုံကဵု ပရေၚ်ချိုတ်ပၠိုတ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ မကော်စ နဳသတေတ်-အေပ်ဖ်မွဲ (NIST-F1) တုဲ ဣဏံ ဒှ် သၞောတ် ပတန်အခိၚ် သွက် ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် ရ။ တၠပညာ နူကဵု နဳသတေတ် ကလိဂွံလဝ် လာပ်နဝ်ဗေလ် (Nobel Prize) ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ ရူပဗေဒ ကေုာံ ဓာတုဗေဒ ဗွဲမဂၠိုၚ်တုဲ ထ္ၜးပျးဒၟံၚ် ဍာ်ဒကေဝ် သုတေသန ညးတအ် ဗွဲမကၠးဖ္ဍးရ။

== ဝၚ် ==
ဌာနဝွံ စပ္တံလဝ် နူကဵု သၞာံ ၁၉၀၁ ပ္ဍဲ အခိၚ် ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် စဒက်ပ္တန် သၞောတ်ၜတ်ကၞာတ် အလုံဍုၚ် သွက်ဂွံ ပံၚ်စပ် ပရေၚ်ဗၞိက် ကေုာံ စက်ယန် ဂမၠိုၚ်ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ်ကိုပ်ကၠာတေံ ရးနိဂီု အမေရိကာန် ဟွံမွဲကဵု သၞောတ်ၜတ်ကၞာတ် မတုပ်သၟဟ်တုဲ ပရေၚ်ဗၞိက် ကေုာံ သၞောတ်ကမၠောန် စက်ယန်တအ် ဒးဒုၚ် အခက်အခုဲ ဗွဲမဇၞော်ရ။ သမ္မတ သဳအဝ်ဒဝ် ရုသဗေတ် (Theodore Roosevelt) ထ္ပက်စၟတ်တဲ သၞောဝ်ဥပဒေ သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် ဗျူရဝ် ဍာ်ဒကေဝ် တုဲ စကၠောန်ကၠုၚ် ကမၠောန် နကဵု လွပ် အစောံစောန်အိုတ် ပ္ဍဲ အခိၚ်ဂှ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://museum.nist.gov/|title=NIST History|website=NIST Digital Archives|date=2022-05-15}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ အခိၚ် ပၞာန်ဂၠးကဝ် ပထမ ကေုာံ ဒုတိယ ဌာနဝွံ ထံက်ပၚ်လဝ် နဲကဲပညာ ဗွဲမဂၠိုၚ် သွက် ပၞာန် အမေရိကာန် ရ။ သုတေသန မဆေၚ်ကဵု လယိုၚ်၊ တၟာ၊ ကေုာံ အသိၚ် စက်ယန်တအ် ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် သွက် ဒပ်ပၞာန်ရ။ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၈ ဟိုတ်နူ ပြိုၚ်ပကာန် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဍုၚ်ဂျပါန် ကေုာံ ဍုၚ်ဥရဝ်ပ တအ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုၚ် ကောံဓရီု ကောန်ဂရက် အမေရိကာန် (US Congress) ဖျေံသ္ဂုတ်ထာဝ် ပြံၚ်လှာဲ ယၟု ဌာနဝွံ နဒဒှ် နဳသတေတ် တုဲ ထပ်မံၚ် တာလျိုၚ် သွက်ဂွံ ထံက်ပၚ် နဲကဲပညာ စက်ယန် ကေုာံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် အလုံဍုၚ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=James M. Palmer|year=1999|title=The Evolution of NBS to NIST|journal=Metrology History|volume=12|pages=45-60}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ အခိၚ်လၟုဟ် နဳသတေတ် ဆက်ထိၚ်ဒဝ်လဝ် ဝင်သုတေသန အခိၚ်တြေံတအ်တုဲ ဒက်ပ္တန်ဒၟံၚ် နဲကဲပညာ ကဆံၚ်သၠုၚ် သွက် အနာဂတ် ရ။ ဝၚ် နဳသတေတ် ထ္ၜးပျးဒၟံၚ် ဒဒှ်ရ ပရေၚ်ၜတ်ကၞာတ် မချိုတ်ပၠိုတ် ဒှ် တမ်ရိုဟ် ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် သိပ္ပံ ကေုာံ စက်ယန် ရ။ ဌာနဝွံ ထိၚ်ဒဝ်လဝ် လိက်ကၞပ်၊ ကပေါတ်စံၚ်ၜတ် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ ဝၚ်ဂမၠိုၚ် သွက် လွပ် ညးဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ တၠပညာတအ် ဂွံလ္ၚတ်ရ။

== တာလျိုၚ် ကေုာံ တၚ်ရန်တၟအ် ==
တာလျိုၚ် အဓိက နဳသတေတ် ဂှ် ဒှ် ဇၞော်မောဝ်ပ္တိုန် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် နကဵု ပရေၚ်ထံက်ပၚ် သိပ္ပံ မၜတ်ကၞာတ် (Measurement science) ကေုာံ သၞောတ်ဍာ်ဒကေဝ် ဂမၠိုၚ်ရ။ ညးတအ် ပံၚ်တောဲ ကၠောန်ကမၠောန် ကေုာံ ကမ္ပဏဳ စက်ယန်၊ တက္ကသိုလ်ဂမၠိုၚ် ကေုာံ ဌာနအလဵုအသဳ တၞဟ်တအ် သွက်ဂွံ သၠုၚ်ပ္တိုန် အစောံ ပြိုၚ်ပကာန် ပ္ဍဲ ဇွောံမ ဂၠးတိရ။

တၚ်ရန်တၟအ် ဌာနဝွံ ညးတအ် ပါ်လဝ် သွာၚ် အဓိက ပိ သွာၚ်ရ။ ပထမ သွာၚ် သုတေသန ၜတ်ကၞာတ် (Metrology research) - သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် နဲကဲ ၜတ်ကၞာတ် မချိုတ်ပၠိုတ်အိုတ် မပ္တံကဵု လယိုၚ်၊ အခိၚ်၊ ဓါတ်လလဳ၊ ကေုာံ ဒြဟတ်တအ်ရ။ ဒုတိယ သွာၚ် သၞောတ်ဍာ်ဒကေဝ် (Standards development) - သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် သၞောဝ် ကေုာံ ဍာ်ဒကေဝ် သွက် ကပေါတ် ကေုာံ ပရေၚ်သုၚ်စောဲ မပ္တံကဵု ကောန်ပျူတာ၊ အေန်တာနဲ ကေုာံ စက်ယန်တအ်ရ။ တတိယ သွာၚ် ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် စက်ယန် (Industrial development) - သွက်ဂွံ ထံက်ပၚ် ဇြဟတ် ရိုဟ်ကၞက် ကမ္ပဏဳ သၟတ် ကေုာံ ဒေါဝ် တအ် နကဵု နဲကဲပညာ တၟိတအ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nist.gov/director/mission-vision-and-core-values|title=NIST Mission, Vision, and Core Values|website=NIST|date=2021-08-20}}&lt;/ref&gt;

နဳသတေတ် ဟွံမွဲကဵု အဝဵု သွက်ဂွံ ကဵု ဒဏ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဖျေံ သၞောဝ်ဥပဒေ (Non-regulatory agency) ရ။ ညးတအ် ဆကၠောန် ပရေၚ်သုတေသန ကေုာံ ကဵု ကသပ် ဍာ်ဒကေဝ် ဟေၚ်ရ။ ဆဂး သၞောတ် ဍာ်ဒကေဝ် ညးတအ် မပ္တိတ်လဝ်တအ် ဂှ် ဒှ် အရာ မဒးဒုၚ်တဲ နူကဵု ဂၠးတိ အလုံမွဲ တုဲ ကမ္ပဏဳ ဇၞော်ဇၞော်တအ် သုၚ်စောဲဒၟံၚ် သွက် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ညးတအ် ရ။ တၚ်ရန်တၟအ် ဏံ ပလံၚ်ဗစိုပ်ကဵု အခေါၚ်အရာ သွက် ကောန်ဂကူ အမေရိကာန် တအ် ဂွံ ဆက်ဇၞော်မောဝ် ပ္ဍဲ လပါ် နဲကဲပညာ ရ။

== ဒက်ပ္တန် ကေုာံ သၞောတ်စီမောပ် ==
နဳသတေတ် ဂှ် ဌာန မနွံသၟဝ် ဌာနပရေၚ်ဗၞိက် အမေရိကာန် တုဲ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ညးစၞောန် ဌာန (Director of NIST) ရ။ ညးစၞောန် ဏံ ဂှ် ဒးဒုၚ် ရုဲစှ် နူကဵု သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် တုဲ သ္ဒးဒုၚ် သမ္တီ နူကဵု အမာတ်ကောန်ဂရက် (Senate) ရ။ ဌာနဝွံ နွံကဵု ရုၚ်ဗဟဵု ပ္ဍဲ ဂေတာဗာက် မေရဳလာန် မၞုံကဵု သ္ၚိ ရုၚ်သုတေသန ဗွဲမဂၠိုၚ် ကေုာံ ရုၚ်လပါ် ပ္ဍဲ ဗေါလ်ဒါ ကဝ်လဝ်ရာဒဝ် မဆေၚ်ကဵု သုတေသန ရူပဗေဒ ကေုာံ ဓါတ်လလဳရ။

သၞောတ်စီမောပ် ဌာနဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဌာနသုတေသန ဇၞော် (Laboratories) တြဴ ဌာန ကေုာံ ဗဟဵု ၜါ ရ။ ဌာနတအ်ဂှ် ပံၚ်တောဲ ကၠောန်ကမၠောန် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် သုတေသန နဲကဲပညာ ကဆံၚ်သၠုၚ်ရ။ သၟတ် နူဂှ် ပရေၚ်စီမောပ် ဘဏ္ဍာ (Budget management) လပါ်လေဝ် ဒးပါ်ပရအ်ကဵု ဌာနအပ္ဍဲ ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် သွက်ဂွံ ထံက်ပၚ် ကမၠောန် သုတေသန အခိၚ်ဂၠိၚ်တအ်ရ။ သၞာံ ၂၀၂၃ ဂှ် ဘဏ္ဍာ နဳသတေတ် နွံ ၁.၆ ဗဳလဳယာန် ဒဝ်လာ ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.commerce.gov/about/bureaus-and-offices/nist|title=NIST Organization|website=US Department of Commerce|date=2023-02-11}}&lt;/ref&gt;

ညးမယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ်တအ် ဂှ် ဒှ် တၠပညာ သိပ္ပံ (Scientists)၊ အေန်ဂျေန်နဳယျာ (Engineers) ကေုာံ သၟာပရေၚ်စီမောပ် (Administrators) မစောန်သကာတအ်ရ။ သၟတ် နူဂှ် တၠပညာ နူကဵု တက္ကသိုလ် အလုံဂၠးတိ တအ် လေဝ် ကၠုၚ်ကၠောန် သုတေသန ပ္ဍဲ ရုၚ်စံၚ်ၜတ် နဳသတေတ် နဒဒှ် ကၟုဲသုတေသန (Guest researchers) ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။ သၞောတ်စီမောပ် ဏံ ကဵု အခေါၚ် သွက် ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ညာဏ် ပညာ အကြာ ဌာနအလဵုအသဳ ကေုာံ ကဏ္ဍမ္ၚး ရ။

== ဌာနသုတေသနဂမၠိုၚ် ==
နဳသတေတ် နွံကဵု ဌာနသုတေသန အဓိက (Laboratories) မဂၠိုၚ်ကဵု ကဏ္ဍ သွက်ဂွံ ကၠောန် သုတေသန တၞဟ်ဟ်သာ်ရ။ ဌာနတအ် ဏံ ကၠောန်ကမၠောန် ညဳသာ သွက်ဂွံ ဂၠာဲသွဟ် သွက် ပြသၞာ သိပ္ပံ မဇၞော်တအ်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဌာနသုတေသန အဓိက ပ္ဍဲ နဳသတေတ်
|-
! ယၟု ဌာန (Mon)
! ယၟု ဌာန (English)
! တာလျိုၚ် အဓိက
|-
| ဌာန နဲကဲပညာ ပရေၚ်ဆက်ဆောံ
| Communications Technology Laboratory (CTL)
| သုတေသန သၞောတ်ဆက်ဆောံ၊ ဝါယာလက် (Wireless) ကေုာံ သၞောတ် 5G/6G။
|-
| ဌာန သုတေသန အေန်ဂျေန်နဳယျာ
| Engineering Laboratory (EL)
| သုတေသန ပရေၚ်သိုၚ်ခၞံ၊ ပရေၚ်ဂီုကၠီု ပၟတ် ကေုာံ စက်ယန်ခေတ်တၟိ။
|-
| ဌာန နဲကဲပညာ တၚ်နၚ်
| Information Technology Laboratory (ITL)
| သုတေသန ကောန်ပျူတာ၊ ဉာဏ်စက် (AI) ကေုာံ လိက်ကုဒ် ဂီုကၠီု (Cybersecurity)။
|-
| ဌာန ၜတ်ကၞာတ် ကပေါတ်ဓာတု
| Material Measurement Laboratory (MML)
| သုတေသန ဓာတုဗေဒ၊ ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ ဍာ်ဒကေဝ် ကပေါတ် ဇြဟတ်နာနာ။
|-
| ဌာန ၜတ်ကၞာတ် ရူပဗေဒ
| Physical Measurement Laboratory (PML)
| သုတေသန လယိုၚ်၊ အခိၚ်၊ ဓါတ်လလဳ ကေုာံ ကွမ်တာမ် (Quantum)။
|-
| ဗဟဵု သုတေသန စက်ခမောမ်
| Center for Nanoscale Science and Technology (CNST)
| သုတေသန နဲကဲပညာ မဍောတ်သွတ်အိုတ် (Nanotechnology)။
|}

ဌာနတအ် ဏံ ပလံၚ်ဗစိုပ်ကဵု အကျိုး သွက် ပရေၚ်ထတ်ယုက် ကေုာံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဗွဲမဇၞော်ရ။ ဥပမာ - ဌာန PML ဂှ် ခၞံဗဒှ် နာဍဳ အာတောမ် ကေုာံ ၜတ်ကၞာတ် ဓါတ်လလဳ မချိုတ်ပၠိုတ်အိုတ်ရ။ ဌာန ITL ဂှ် ခၞံဗဒှ် သၞောတ် ဍာ်ဒကေဝ် လိက်ကုဒ် (Cryptography standards) မသုၚ်စောဲဒၟံၚ် အလုံဂၠးတိရ။ သုတေသန ဇဳဝဗေဒ ပ္ဍဲ MML လေဝ် ကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် ဂဥုဲ ကေုာံ ကပေါတ်ပရေၚ်ထတ်ယုက် ခေတ်တၟိ တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nist.gov/laboratories|title=NIST Laboratories|website=NIST|date=2022-10-01}}&lt;/ref&gt;

== နဲကဲပညာ လိက်ကုဒ် ကေုာံ ပရေၚ်ဂီုကၠီု ==
[[File:AES-encryption.svg|thumb|နဲကဲပညာ လိက်ကုဒ် ကဆံၚ်သၠုၚ် (AES) မစၟတ်သမ္တီလဝ် နကဵု နဳသတေတ်]]
နဳသတေတ် ဒှ် ဌာန အဓိက သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် သၞောတ် ဍာ်ဒကေဝ် ပရေၚ်ဂီုကၠီု ကောန်ပျူတာ (Cybersecurity) ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် ရ။ ဌာန ITL ဂှ် ပ္တိတ်လဝ် လိက်ကၞပ် စၟတ်သမ္တီ သၞောတ် ပရေၚ်တၚ်နၚ် (Federal Information Processing Standards - FIPS) သွက် ဌာနအလဵုအသဳ ကေုာံ ကမ္ပဏဳ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် တအ် ဂွံ သုၚ်စောဲ သွက် ပရေၚ်ဂီုကၠီုရ။

သၞောတ် လိက်ကုဒ် မပြာကတ်အိုတ် နဳသတေတ် ခၞံလဝ် ဂှ် ဒှ် သၞောတ် လိက်ကုဒ် ကဆံၚ်သၠုၚ် (Advanced Encryption Standard - AES) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၁ နဳသတေတ် ရုဲစှ် သၞောတ် AES ဏံ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ တၚ်နၚ် ဓလုက်တအ် တုဲ လၟုဟ် ဒှ် သၞောတ် မသုၚ်စောဲ ဂၠိုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ သၟတ် နူဂှ် နဳသတေတ် ခၞံလဝ် သၞောတ် ဟာတ်ရှ် (Secure Hash Algorithm - SHA) သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ တၚ်နၚ်တအ် ဟွံပြံၚ်လှာဲအာ ပ္ဍဲ အခိၚ်ပလံၚ်ဗစိုပ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite book|author=William Stallings|year=2016|title=Cryptography and Network Security|publisher=Pearson|isbn=978-0134444284}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ အခိၚ်လၟုဟ် နဳသတေတ် စကၠောန်ဒၟံၚ် ကမၠောန် သွက် နဲကဲပညာ လိက်ကုဒ် ကြဴနူ ကွမ်တာမ် (Post-quantum cryptography) ရ။ ကောန်ပျူတာ ကွမ်တာမ် ခေတ်တၟိ တအ် ဂှ် အစောံစောန် လောန်တုဲ မာန်ပလီုကၠေံ သၞောတ် လိက်ကုဒ် လၟုဟ်မာန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ နဳသတေတ် ပြိုၚ်ပကာန်ကဵု တၠပညာ ဂၠးတိ သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် သၞောတ် လိက်ကုဒ် တၟိ မဟွံဒးဒုၚ် ပလီု နကဵု ကောန်ပျူတာ ကွမ်တာမ် တအ်ရ။ သုတေသန ဏံ ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက် ပရေၚ်ဂီုကၠီု အေန်တာနဲ ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရ။

== ပရေၚ်ၜတ်ကၞာတ် ကေုာံ စံၚ်ၜတ် ==
[[File:NIST-F1 cesium fountain clock.jpg|thumb|နာဍဳ အာတောမ် နဳသတေတ်-အေပ်ဖ်မွဲ (NIST-F1) ပ္ဍဲ ဍုၚ် ဗေါလ်ဒါ]]
အရာ မပြာကတ်အိုတ် သွက် နဳသတေတ် ဂှ် ဒှ် ပရေၚ်ၜတ်ကၞာတ် (Metrology) ကေုာံ စံၚ်ၜတ် ဍာ်ဒကေဝ် သိပ္ပံ ရ။ နဳသတေတ် ဒှ် ဒတန် အဓိက မထိၚ်ဒဝ် သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် ယူနေတ် ဂၠးတိ (International System of Units - SI) သွက် ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် ရ။ လယိုၚ် (Kilogram)၊ ဇမၠိၚ် (Meter)၊ အခိၚ် (Second)၊ ကေုာံ ဓါတ်လလဳ (Ampere) တအ် ဒးဒုၚ် ၜတ်ကၞာတ် ချိုတ်ပၠိုတ် ပ္ဍဲ ရုၚ်စံၚ်ၜတ် ဏံရ။

သွက် ပရေၚ်ပတန် အခိၚ် နဳသတေတ် ခၞံလဝ် နာဍဳ အာတောမ် နဳသတေတ်-အေပ်ဖ်မွဲ (NIST-F1) ကေုာံ အေပ်ဖ်ၜါ (NIST-F2) ပ္ဍဲ ဍုၚ် ဗေါလ်ဒါ ရ။ နာဍဳ ဏံ ၜတ်ကၞာတ် ဓရောတ် အာတောမ် သေတ်သဳယောမ် (Cesium) တုဲ ပွိုၚ် ၃၀၀ မဳလဳယာန် သၞာံ မ္ဂး ဟွံယောၚ်အာ မွဲ စက္က ရ။ အခိၚ် ဏံ ဒှ် အခိၚ် သွက် သၞောတ် ပရေၚ်ဆက်ဆောံ ကေုာံ ဂျဳပဳအေတ် (GPS) အလုံမွဲ ဂၠးတိ ရ။ ပရေၚ်ချိုတ်ပၠိုတ် အခိၚ် ဂှ် ကိစ္စဇၞော် သွက် ကောန်ပျူတာ၊ ဘဏ်၊ ကေုာံ စက်ယန် ဂၠံၚ်ဍာ် တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nist.gov/pml/time-and-frequency-division/primary-standard-nist-f1|title=Primary Standard NIST-F1|website=NIST Time and Frequency Division|date=2021-03-12}}&lt;/ref&gt;

သၟတ် နူဂှ် နဳသတေတ် ပ္တိတ်ဒၟံၚ် ကပေါတ် စံၚ်ၜတ် သၞောတ်ဍာ်ဒကေဝ် (Standard Reference Materials - SRMs) ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။ ကပေါတ် ဏံ ဂှ် လွပ် သွက် ဌာနစံၚ်ၜတ် မ္ၚး တအ် ဂွံ စမ်ၜတ် ကိရိယာ ညးတအ် ဒဒှ်ရ ယောၚ်ယာဒၟံၚ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဍာံဒၟံၚ် ရ။ ဥပမာ - ကပေါတ် SRM သွက် ဆီ၊ ဍာ်၊ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပသဲ တအ် ဂှ် ကမ္ပဏဳ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ကေုာံ ကမ္ပဏဳ စက်ယန် တအ် သုၚ်စောဲဒၟံၚ် လၟိုန် သွက်ဂွံ မၚ်မွဲ ဍာ်ဒကေဝ် ညးတအ်ရ။

== နဲကဲပညာတၟိ ကေုာံ စက်ခမောမ် ==
နဳသတေတ် ထံက်ပၚ်ဒၟံၚ် သုတေသန သွက် နဲကဲပညာ အနာဂတ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ နဲကဲစက်ခမောမ် (Nanotechnology) နဳသတေတ် ခၞံလဝ် ဗဟဵု သုတေသန (CNST) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ကပေါတ် ပ္ဍဲ ကဆံၚ် အာတောမ် ကေုာံ မဝ်လဳကျူး ရ။ ပရေၚ်လ္ၚတ် ဏံ ဒှ် တမ်ရိုဟ် သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် စက်ကောန်ပျူတာ မဍောတ်သွတ်အိုတ်၊ ဂဥုဲ ကဆံၚ်သၠုၚ် ကေုာံ ကပေါတ် ဇြဟတ်လလဳ တၟိ တအ်ရ။ 

နဲကဲပညာ ကွမ်တာမ် (Quantum computing and communication) လေဝ် ဒှ် ကဏ္ဍ သုတေသန မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ နဳသတေတ် မွဲရ။ ညးတအ် ပံၚ်တောဲ ကၠောန် သုတေသန ကွမ်တာမ် ကေုာံ တက္ကသိုလ် ကဝ်လဝ်ရာဒဝ် (University of Colorado) ပ္ဍဲ ဂကောံ မကော်စ ဂျဳလာ (JILA) ရ။ တၠပညာ ညးတအ် ဆဵုဂဗလဝ် နဲကဲ ထိၚ်ဒဝ် အာတောမ် နကဵု လေဇာ (Laser cooling) တုဲ အံၚ်ဇၞး ကလိဂွံ လာပ်နဝ်ဗေလ် လေဝ် နွံရ။&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=David J. Wineland|year=2013|title=Nobel Lecture: Superposition, entanglement, and raising Schrödinger's cat|journal=Reviews of Modern Physics|volume=85|issue=3|pages=1103–1114|doi=10.1103/RevModPhys.85.1103}}&lt;/ref&gt;

သၟတ် နူဂှ် ဉာဏ်စက် (Artificial Intelligence - AI) လေဝ် ဒှ် အရာ မနဳသတေတ် လ္ၚတ်ဒၟံၚ် ဗွဲမလှဲလးရ။ ညးတအ် ခၞံဗဒှ် သၞောတ် ဍာ်ဒကေဝ် သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ဒဒှ်ရ ဉာဏ်စက် မွဲ ခိုဟ် ဟွံခိုဟ်၊ ချိုတ်ပၠိုတ် ဟွံချိုတ်ပၠိုတ် ကေုာံ နွံကဵု ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ဟွံမွဲ တအ်ရ။ သၞောတ် AI Risk Management Framework မနဳသတေတ် ပ္တိတ်လဝ် ဂှ် ဒှ် ကသပ် ဍာ်ဒကေဝ် မကမ္ပဏဳ နဲကဲပညာ ဂၠးတိ တအ် ဒုၚ်တဲ ကေုာံ သုၚ်စောဲဒၟံၚ် ပ္ဍဲ လၟုဟ်ရ။

== ပရေၚ်ဆက်ဆောံ ကေုာံ ဒုၚ်တဲမၞိဟ် ==
နဳသတေတ် ဟွံကၠောန် ကမၠောန် သုတေသန သွက် ဌာန ညးတအ် ဟေၚ်ရ၊ ညးတအ် ပံၚ်တောဲ ကၠောန်ကမၠောန် ကေုာံ ကဏ္ဍမ္ၚး အလုံ ဍုၚ်အမေရိကာန် ရ။ အစဳအဇန် မပြာကတ်အိုတ် ဂှ် ဒှ် အစဳအဇန် ပရေၚ်ဆက်ဆောံ ပရေၚ်စက်ယန် (Hollings Manufacturing Extension Partnership - MEP) ရ။ အစဳအဇန် ဏံ ပံက်လဝ် ဌာန ပ္ဍဲ တွဵုရး ၅၀ သွက်ဂွံ ထံက်ပၚ် ကမ္ပဏဳ ကၠောန် ကပေါတ် သၟတ် ကေုာံ ဒေါဝ် တအ် ညံၚ်ဂွံ သၠုၚ်ပ္တိုန် ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ ပရေၚ်ပြိုၚ်ပကာန် ညးတအ်ရ။

အစဳအဇန် တၞဟ်မွဲ ဂှ် ဒှ် အစဳအဇန် ဍာ်ဒကေဝ် ဗဝ်ဒရဳချ် (Baldrige Performance Excellence Program) ရ။ အစဳအဇန် ဏံ ကဵု လာပ် သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် (Presidential Award) ဇရေၚ် ကမ္ပဏဳ၊ ရုၚ်ဂဥုဲ၊ ဘာဗတောန်လိက် ကေုာံ ဂကောံ မဟွံဂၠာဲပရဲ တအ် မၞုံကဵု သၞောတ်စီမောပ် ကဆံၚ်သၠုၚ်အိုတ် ရ။ လာပ် ဏံ ထံက်ပၚ်ကဵု ဂကောံတအ် ညံၚ်ဂွံ ပြံၚ်လှာဲ သၞောတ်ကမၠောန် ညးတအ် ညံၚ်ဂွံ ခိုဟ်တိုန် လၟိုန်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nist.gov/baldrige|title=Baldrige Performance Excellence Program|website=NIST|date=2023-01-05}}&lt;/ref&gt;

ပရေၚ်ဆက်ဆောံ ကေုာံ တက္ကသိုလ် ဂမၠိုၚ် လေဝ် ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် သွက် နဳသတေတ် ရ။ ကွးဘာ သုတေသန ကဆံၚ် ပါရဂူ တအ် ကလိဂွံ အခေါၚ် သွက်ဂွံ ကၠုၚ်ကၠောန် သုတေသန ပ္ဍဲ ရုၚ် နဳသတေတ် နကဵု လာပ် ပရေၚ်ပညာ တအ်ရ။ ပရေၚ် ဏံ ကဵု ဇြဟတ် သွက် ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ညာဏ်ပညာ ကေုာံ လွဳလွတ် တၠပညာ သိပ္ပံ သွက် အနာဂတ် ရးနိဂီု အမေရိကာန် ရ။

== ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ကေုာံ ဖဵုသမ္တီ ==
ဝၚ် နဳသတေတ် နွံကဵု ဖဵုသမ္တီ သုတေသန ဗွဲမဂၠိုၚ် မပြံၚ်လှာဲလဝ် သၞောတ် ပရေၚ်ဂီုကၠီု ကေုာံ သိပ္ပံ ဂၠးတိ ရ။ ဥပမာ - ကြဴနူ ပရေၚ်တိုက်ပွန် သေတ်တေမ်ဗါ ၁၁ (9/11 attacks) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၁ နဳသတေတ် ကေတ် တာလျိုၚ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် သုတေသန ဟိုတ် ဒၞာဲသ္ၚိဗဟဵု ပရေၚ်ဗၞိက် ဂၠးတိ (World Trade Center) ဒးလီုလာ် လာ်စှ်ေအာရ။ ညးတအ် ပ္တိတ် လိက်ဒုၚ်စဳရေၚ် မၞုံကဵု ၁၀,၀၀၀ မုက် ပြၚ် တုဲ ဖျေံ သၞောတ် ဍာ်ဒကေဝ် ပရေၚ်သိုၚ်ခၞံ တၟိ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဘဲ ပၟတ် ကေုာံ ဘဲ လာ်စှ်ေ ပ္ဍဲ သ္ၚိ ဇမၠိၚ် တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nist.gov/el/disaster-resilience/disaster-and-failure-studies/world-trade-center-disaster-study|title=World Trade Center Disaster Study|website=NIST|date=2011-09-01}}&lt;/ref&gt;

သုတေသန လပါ် ဘဲသဘာဝ လေဝ် ဒှ် အရာ မပြာကတ် ပ္ဍဲ နဳသတေတ် ရ။ ညးတအ် လ္ၚတ် ဟိုတ် ဘဲ ဍာ်ဇၞော် (Hurricane)၊ ဘဲ ကသဳတိ ကေုာံ ဘဲ ပၟတ်ဂြိုပ် တအ် တုဲ ခၞံဗဒှ် သၞောတ် သိုၚ်သ္ၚိ မမာန် တာဒုၚ် ဒြဟတ် သဘာဝ တအ်ရ။ သၞောတ် ဏံ ရီုဗၚ်လဝ် လမျီု မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် ကေုာံ ဂၠးတိ ရ။

ဖဵုသမ္တီ နဳသတေတ် ပ္ဍဲ လပါ် သိပ္ပံ ဂှ် လှဲလး ဗွဲမလောန်ရ။ နူကဵု ပရေၚ် ၜတ်ကၞာတ် ဓါတ်လလဳ မစကာလဝ် ပ္ဍဲ ကောန်ပျူတာ ပထမအိုတ် စဵုကဵုစိုပ် နဲကဲပညာ လိက်ကုဒ် လၟုဟ် နဳသတေတ် ဒှ် တမ်ရိုဟ် ပရေၚ် ဇၞော်မောဝ် နဲကဲပညာ ရ။ စက်ယန် ဂမၠိုၚ် မပ္တံကဵု မဝ်တော်၊ က္ၜၚ်ကျာ ကေုာံ စက်ကောန်ပျူတာ တအ် အလုံအိုတ် ဒးဒုၚ် ၜတ်ကၞာတ် နကဵု သၞောတ် ဍာ်ဒကေဝ် နူကဵု နဳသတေတ် ရ။

== လာပ် ကေုာံ ဖဵုသမ္တီ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ==
[[File:William D. Phillips (physicist).jpg|thumb|တၠပညာ ရူပဗေဒ နဳသတေတ် ဝဳလဳယာမ် ဒဳ ဖဳလိပ် (William D. Phillips) ညးမကလိဂွံ လာပ်နဝ်ဗေလ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၇]]
တၠပညာ သုတေသန နူကဵု နဳသတေတ် ကလိဂွံလဝ် လာပ်နဝ်ဗေလ် (Nobel Prize) သီုဖအိုတ် ၅ တၠ ရ။ ညးတအ်ဂှ် ဒှ် ဝဳလဳယာမ် ဒဳ ဖဳလိပ် (William D. Phillips) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၇၊ အဲရဳက် ခံရ်နယ် (Eric Cornell) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၁၊ ဂျောန် အိပ်ခ် ဟဝ်လ် (John L. Hall) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၅၊ ဒေဗေတ် ဂျေ ဝါၚ်လာန် (David J. Wineland) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၂ တအ်ရ။ သီုဖအိုတ်ဂှ် ကလိဂွံ ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ ရူပဗေဒ ဟိုတ်နူ သုတေသန ထိၚ်ဒဝ် အာတောမ် ကေုာံ ၜတ်ကၞာတ် ဓရောတ်လလဳ ရ။ သၟတ် နူဂှ် တၠပညာ ဓာတုဗေဒ ဒါန် ရှားတ်မေန် (Dan Shechtman) မကၠောန်လဝ် သုတေသန ပ္ဍဲ နဳသတေတ် လေဝ် ကလိဂွံ လာပ်နဝ်ဗေလ် ဓာတုဗေဒ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၁ ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nist.gov/about-nist/awards/nobel-prizes|title=Nobel Prizes|website=NIST|date=2022-11-20}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ လပါ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဖဵုသမ္တီ နဳသတေတ် ဂှ် ၜတ်ကၞာတ် ၚုဟ်မး ဟွံမာန်ရ။ လိက်ဒုၚ်စဳရေၚ် သုတေသန ဂမၠိုၚ် ထ္ၜးပျးဒၟံၚ် ဒဒှ်ရ ရိုဟ်ရိုဟ် ၁ ဒဝ်လာ အလဵုအသဳ မစုတ်လဝ် သွက် နဳသတေတ် ဂှ် ကလေၚ်ပတိတ်ကဵု ဖဵု ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် သွက် ဍုၚ်အမေရိကာန် စဵုကဵု ၄၀ ဒဝ်လာ ပြၚ်ရ။ အစဳအဇန် MEP မွဲဟေၚ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၂ သၠုၚ်ပ္တိုန် ၚုဟ်မး သွံရာန် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍစက်ယန် ၜိုတ် ၁၈ ဗဳလဳယာန် ဒဝ်လာ ကေုာံ ခၞံဗဒှ်လဝ် ပရေၚ်ကမၠောန် သွက် မၞိဟ် ၁၁၀,၀၀၀ ပြၚ်ရ။

အလုံမွဲ ဂၠးတိ နဳသတေတ် ဒှ် သင်္ကေတ သွက် ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ ပရေၚ်ချိုတ်ပၠိုတ် ရ။ သၞောတ် နဳသတေတ် မခၞံလဝ် တအ် ဂှ် ဌာန ဍာ်ဒကေဝ် ဂၠးတိ (ISO) တအ် ဒုၚ်တဲ တုဲ သုၚ်စောဲဒၟံၚ် အလုံ ဒေသ ရ။ ဌာနဝွံ ဆက်ဇၞော်မောဝ် သုတေသန သွက် အနာဂတ် တုဲ ဆက်ယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ် သွက်ဂွံ ထံက်ပၚ် နဲကဲပညာ သိပ္ပံ ပ္ဍဲ လၟေၚ် ဂၠးတိ ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book | author=Rexmond C. Cochrane | year=1966 | title=Measures for Progress: A History of the National Bureau of Standards | publisher=US Department of Commerce | url=https://archive.org/details/measuresforprogr00coch | isbn=978-0134444284 }}
* {{cite journal | author=Nelson, R. | year=1998 | title=The NIST Atomic Clock | journal=Physics Today | volume=51 | issue=12 | pages=45-50 | doi=10.1063/1.882470 }}
* {{cite web | author=NIST | year=2023 | title=About NIST | publisher=National Institute of Standards and Technology | url=https://www.nist.gov/about-nist }}
* {{cite book | author=Garfinkel, S. | year=2001 | title=Cryptography and the Internet | publisher=O'Reilly Media | isbn=978-0596000213 }}
* {{cite web | author=Commerce Department | year=2022 | title=NIST Budget and Operations | publisher=US Government | url=https://www.commerce.gov/budget }}

{{Navbox
| name = နဳသတေတ်
| title = [[နဳသတေတ်]] (NIST)
| state = autocollapse
| listclass = hlist

| group1 = ဌာနသုတေသနဂမၠိုၚ်
| list1 =
* ဌာန နဲကဲပညာ ပရေၚ်ဆက်ဆောံ (CTL)
* ဌာန သုတေသန အေန်ဂျေန်နဳယျာ (EL)
* ဌာန နဲကဲပညာ တၚ်နၚ် (ITL)
* ဌာန ၜတ်ကၞာတ် ကပေါတ်ဓာတု (MML)
* ဌာန ၜတ်ကၞာတ် ရူပဗေဒ (PML)
* ဗဟဵု သုတေသန စက်ခမောမ် (CNST)

| group2 = အစဳအဇန်ဂမၠိုၚ်
| list2 =
* အစဳအဇန် MEP
* လာပ် ဍာ်ဒကေဝ် ဗဝ်ဒရဳချ် (Baldrige)
* FIPS လိက်ကုဒ်
* သၞောတ် AES ကေုာံ SHA

| group3 = မဆက်စပ်
| list3 =
* ဌာန ပရေၚ်ဗၞိက် ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်
* နာဍဳ အာတောမ် (NIST-F1)
* ဗျူရဝ် ဍာ်ဒကေဝ် (NBS)
}}

{{DEFAULTSORT:Nist}}
[[Category:နဳသတေတ်]]
[[Category:ဌာန အလဵုအသဳ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်]]
[[Category:သုတေသန သိပ္ပံ]]
[[Category:သၞောတ် ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ ၜတ်ကၞာတ်]]
[[Category:နဲကဲပညာ လိက်ကုဒ်]]
[[Category:ဝၚ် နဲကဲပညာ အမေရိကာန်]]
[[Category:ရုၚ်စံၚ်ၜတ် ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်]]</text>
      <sha1>brm6gmuur6r25a8mtilr6gyvhcq2ipk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ပရေၚ်ပညာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13192</id>
    <revision>
      <id>59808</id>
      <timestamp>2026-11-06T02:36:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>အဲလွဳနာဲ</username>
        <id>4326</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox subject | name = က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ပရေၚ်ပညာ | native_name = Educational Leadership | image = File:Teacher and students in a classroom.jpg | image_size = 250px | alt = အ္စာဘာ ကေုာံ ကွးဘာ ပ္ဍဲခဒမ်ဘာ | caption = အ္စာဘာ မကဵုဒၟံၚ် လညာတ်ပညာ ကုကွးဘာဂမၠို...&quot;</comment>
      <origin>59808</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15755" sha1="ou6rnpburo1la8z3af2vr7zd4kmy0v4" xml:space="preserve">{{Infobox subject
| name = က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ပရေၚ်ပညာ
| native_name = Educational Leadership
| image = File:Teacher and students in a classroom.jpg
| image_size = 250px
| alt = အ္စာဘာ ကေုာံ ကွးဘာ ပ္ဍဲခဒမ်ဘာ
| caption = အ္စာဘာ မကဵုဒၟံၚ် လညာတ်ပညာ ကုကွးဘာဂမၠိုၚ်
| field = ပရေၚ်ပညာ
| related = ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်၊ စိတ္တဗေဒ
| emergence = ခေတ်တြေံ
| application = ဘာလကျာ်၊ ဘာတန်၊ တက္ကသိုလ်
| status = Active
}}

က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ပရေၚ်ပညာ (Educational Leadership) ဟီုဂှ် မဒှ်အရာမကိစ္စဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲကဵုပရေၚ်အုပ်ဓုပ်ဘာ ကေုာံ ခဒမ်ဘာ သွက်ဂွံပ္တန်ဗဒှ် ပရေၚ်ကတ်လ္ၚတ် မနွံကဵုအစောံစရာဲရ။ ပ္ဍဲအရာဏံဝွံ အ္စာဘာ ကေုာံ အ္စာဘာအၝောံ (Headmaster / Principal) တံ မဒှ်မၞိဟ်မယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ်အဓိက သွက်ဂွံစၞောန်ပ္ညုၚ်၊ မၚ်မွဲ ကေုာံ ဖန်ဖက်ကဵု ကွးဘာဂမၠိုၚ် ညံၚ်ဂွံစိုပ်တိုၚ်ပ္ကဴ ပရေၚ်ပညာရ။ ပွမအုပ်ဓုပ်ကွးဘာ ဟီုဂှ် ဆၜိုတ်မထိၚ်ဒက် ညံၚ်ဟွံဂွံရုသံၚ်သၟးဟွံသေၚ်၊ မဒှ်ပွမဖန်ဗဒှ် အကာဲအရာခဒမ်ဘာ မၜိုဟ်သြိုဟ် သွက်ဂွံကဵုဇြဟတ်ဒြဟတ်စိုတ် ကုကွးဘာတံ မဒှ်ရ။

အ္စာဘာအၝောံတံဂှ် နွံတာလျိုၚ် သွက်ဂွံဖျေံလၟေၚ်ကမၠောန် (Policy) ကေုာံ ဗီုပြၚ်အုပ်ဓုပ် အလုံမွဲဘာတုဲ၊ အ္စာဘာတံဂှ် နွံတာလျိုၚ် သွက်ဂွံရေၚ်တၠုၚ် ပ္ဍဲခဒမ်ဘာ ဗွဲတိုက်ရိုက်ရ။ ပရေၚ်က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်ခိုဟ်ဂှ် ရီုဗၚ်ကဵု ကွးဘာတံ ညံၚ်ဂွံနွံကဵု ဓဝ်သတိ၊ လညာတ်ညာဏ် မလှဲလး ကေုာံ ဒ္ဂေတ်ပဋိပတ် မခိုဟ်ပြဲရ။ အ္စာဘာမစိုန်သ္ကီုတံဂှ် လေပ်သုၚ်စောဲ နဲကဲနာနာသာ် သွက်ဂွံသောၚ်ကလး ပြသၞာ ကေုာံ ပံက်ကဵုဂၠံၚ်တရဴ သွက်ကွးဘာတံ ဂွံဇၞော်မောဝ်တိုန်အာ အနာဂတ်ရ။

== ဝၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ==
ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်ပရေၚ်ပညာဝွံ နွံကၠုၚ်လဝ် နူခေတ်တမၠာတေံရ။ ပ္ဍဲခေတ်တြေံ၊ အ္စာတံဂှ် သုၚ်စောဲနဲကဲ အုပ်ဓုပ်ဗွဲမကြံၚ်မ္ၚိုဟ် (Authoritarian approach) တုဲ ကွးဘာတံ သ္ဒးဒ္ဂေတ်ဗက် အတိုၚ်အသံအ္စာ ဗွဲမဍိုက်ပေၚ်ရ။ ဆဂး စိုပ်ခေတ်လၟုဟ် နဲကဲအုပ်ဓုပ်ဂှ် ပြံၚ်လှာဲကၠုၚ် လ္ပာ်နဲကဲဒဳမဝ်ကရေသဳ (Democratic approach) မကဵုအခေါၚ်အဝဵု ကေုာံ လညာတ်ကွးဘာတံ ပါလုပ်ကၠုၚ်ရ။ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ်ဏံဂှ် ဒှ်ကၠုၚ်ဟိုတ်နူ သုတေသနပညာစိုတ် ကေုာံ လညာတ်တၠပညာ ခေတ်တၟိဂမၠိုၚ် မထံက်ဂလာန် ညံၚ်ဂွံစွံအဓိက လ္တူစိုတ်စရိုတ် ကေုာံ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ကွးဘာတံရ။

== အၚ်္ဂလက်သန် က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်ခိုဟ် ==
အ္စာဘာ ကေုာံ အ္စာဘာအၝောံ မနွံကဵု အစောံစရာဲက္ဍိုပ်သ္ကိုပ်ဂှ် ဍိုက်ပေၚ်တဴကဵု အၚ်္ဂလက်သန် ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ-
* '''ပွမနွံကဵု ဗဟုသုတ:''' နွံကဵုလညာတ် မလှဲလး ပ္ဍဲအရာပညာ ကေုာံ နဲကဲဗ္တောန်။
* '''ပွမနွံကဵု ဓဝ်မေတ္တာ ကရုဏာ:''' ကၠိုဟ်ခၠၚ် ပရေၚ်ဒဒိုက် ကေုာံ တၚ်နွံပၟိက် ကွးဘာတံ။
* '''ပွမသၟဟ်တး:''' ဆက်ဆောံ လ္တူကွးဘာအိုဿီု ဗွဲမတုပ်သၟဟ် ဟွံပါ်ခြာ။
* '''ပွမနွံကဵု သတိပညာ:''' သ္ဂုတ်သွာတ် ပြသၞာ နကဵုလညာတ် မချိုတ်ပၠိုတ် ကေုာံ ဒးရး။
* '''ပွမနွံကဵု အစောံစရာဲဟီုဂး:''' သောၚ်ကလး တၚ်နၚ် ညံၚ်ကွးဘာတံ သ္ဂောံကၠိုဟ်လောဲသွာ။

== နဲကဲအုပ်ဓုပ် ပ္ဍဲခဒမ်ဘာ ==
နဲကဲအုပ်ဓုပ် ခဒမ်ဘာ (Classroom Management) ဂှ် ဒှ်အရာအဓိက သွက်ဂွံပ္တန် အကာဲအရာ ကတ်လ္ၚတ် မခိုဟ်ရ။ အ္စာဘာတံ လေပ်သုၚ်စောဲ နဲကဲနာနာသာ် သွက်ဂွံထိၚ်ဒက် ကွးဘာတံ-
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! လၟေၚ် !! နဲကဲအုပ်ဓုပ် !! ဗမံက်ထ္ၜး
|-
| ၁ || နဲကဲဖျေံစေဝ်သၞောဝ် || ပ္တန်လဝ် စေဝ်သၞောဝ် ခဒမ်ဘာ မကၠးဖ္ဍး နူတမ်သၞာံ။
|-
| ၜါ || နဲကဲကဵုလာပ် ကေုာံ ဒန် || ကဵုလာပ် ကုညးမဒ္ဂေတ်ခိုဟ်၊ ကဵုဒန် (ဗွဲမဗဗွဲ) ကုညးမဖံက်ပၠန်။
|-
| ၃ || နဲကဲပါလုပ်မွဲစွံ || ဖန်ဖက် ညံၚ်ကွးဘာတံ ဂွံပါလုပ် ပ္ဍဲကမၠောန်ဂကောံ ညဳညဳသာသာ။
|-
| ၄ || နဲကဲကဵုတာလျိုၚ် || ပါ်ပရံကဵု တာလျိုၚ် ဍောတ်ဍောတ် ကုကွးဘာတံ ညံၚ်ဂွံနွံကဵု သတိတာလျိုၚ်။
|}

== ပရေၚ်ဆက်ဆောံ အ္စာ ကေုာံ ကွးဘာ ==
ပရေၚ်ဆက်ဆောံ မခိုဟ် အကြာအ္စာ ကေုာံ ကွးဘာ (Teacher-Student Relationship) ဂှ် ဒှ်သ္ဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက် ပရေၚ်အံၚ်ဇၞးရ။ အ္စာဘာ မဆက်ဆောံ ညံၚ်ရဴ မိမ ကေုာံ မိတ်သဟာဲဂှ် ကလိဂွံ ဓဝ်ပတှ်ေ နူကွးဘာတံမာန်ရ။ ပွမစွံအာရီု ကလၚ်အရေဝ် ကွးဘာ၊ ပွမကဵုဒြဟတ် ကေုာံ ပွမရီုဗၚ် ပ္ဍဲအခိၚ်ကွးဘာတံ ဒးဆဵုဂဗ တၚ်ဝါတ်ဂါတ်တံဂှ် ဒှ်အရာမပခိုၚ်ကဵု ပရေၚ်ဆက်ဆောံဏံရ။ ယဝ်ရ ကွးဘာတံ ပတှ်ေစ အ္စာမ္ဂး ညးတံ နွံဆန္ဒ မိက်ဂွံကတ်လ္ၚတ် ပညာ ဂၠိုၚ်တိုန်ရ။

== တာလျိုၚ် အ္စာဘာအၝောံ ==
အ္စာဘာအၝောံ (Headmaster / Principal) ဂှ် ဒှ်က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် အလုံမွဲဘာရ။ တာလျိုၚ်ညးဂှ် ဇၞော်လှဲလးတုဲ ညးဒးဖန်ဖက် ညံၚ်ရဴ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် အလဵုအသဳဍောတ်မွဲကီုရ။ 
* ဖျေံသ္ဂုတ်သွာတ် သၞောဝ်လဒက်ပ္တန် အလုံဘာ။
* မၚ်မွဲ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ကေုာံ ပရေၚ်ဂီုကၠီု ကွးဘာ ကေုာံ အ္စာဘာတံ။
* ကဵုကသပ် ကေုာံ စၞောန်ပ္ညုၚ် ကုအ္စာဘာတံ ညံၚ်ဂွံဇၞော်မောဝ် တဲကွတ်။
* ဆက်ဆောံ ကေုာံ ပံၚ်တောဲ ကုမိမကွးဘာ ကေုာံ ညးဍုၚ်ကွာန်ဂမၠိုၚ်။

== စိတ္တဗေဒ ကေုာံ ဒြဟတ်စိုတ် ==
အ္စာဘာတံ ဒးစိုန်သ္ကီု ပ္ဍဲအရာ ပညာစိတ္တဗေဒ (Psychology) ကောန်ၚာ်ရ။ ပွမတီကၠိုဟ် စိုတ်စရိုတ် ကွးဘာတံဂှ် ရီုဗၚ်ကဵု ပ္ဍဲအရာအုပ်ဓုပ်ရ။ ဒြဟတ်စိုတ် (Motivation) ဂှ် နွံၜါပြကာ: ဒြဟတ်စိုတ် အပ္ဍဲ (Intrinsic motivation) ကေုာံ ဒြဟတ်စိုတ် မ္ၚး (Extrinsic motivation)။ အ္စာဘာခိုဟ်ဂှ် လေပ်ပ္ၚုဟ်ကဵု ဒြဟတ်စိုတ် အပ္ဍဲ ကွးဘာတံ ညံၚ်ဂွံဆာန် ကမၠောန်ကတ်လ္ၚတ် နအလိုက်သဘာဝဍေံတံရ။ ပွမထိုၚ်သး ပ္ဍဲအခိၚ်မဗဗွဲဂှ် ဒှ်ဂဥုဲဒြဟတ်စိုတ် မခိုဟ်အိုတ်မွဲရ။

== နဲကဲသောၚ်ကလး ပြသၞာ ==
ပ္ဍဲခဒမ်ဘာ ဟီုဂှ် ပြသၞာ ကေုာံ ပဋိပက္ခ အကြာကွးဘာကဵုကွးဘာ၊ ဟွံသေၚ်မ္ဂး အကြာကွးဘာကဵုအ္စာ က္တဵုဒှ်မာန်လၟိုန်ရ။ နဲကဲသောၚ်ကလး ပြသၞာ (Conflict Resolution) မဒးရးဂှ် ဒှ်အရာမထ္ၜးကဵု အစောံစရာဲ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် အ္စာရ။ 
* '''ပွမကလၚ် လ္ပာ်ၜါ:''' ဟွံစောဲလ္ပာ်မွဲမွဲတုဲ ကလၚ်ကေတ် ဟိုတ်ဖဵု ညးၜါလ္ပာ်။
* '''ပွမဂၠာဲ တံရိုဟ်:''' ဂၠာဲဟိုတ် မသကဵုဒှ် ပြသၞာ ဇေတ်ဇေတ်။
* '''ပွမသၟုက်ဟီုဂး:''' သောၚ်ကလး နကဵုဂလာန် မဇိပ်ဂၠိပ် ဟွံသုၚ်စောဲ ဒြဟတ်အနိၚ်အပိုၚ်။
* '''ပွမဖျေံ သ္ဂုတ်သွာတ်:''' ကဵုသ္ဂုတ်သွာတ် မတုပ်သၟဟ် ကေုာံ ဗဗွဲဓဝ်။

== သ္ၚဳဂၠေပ် နကဵုမတ်တၠပညာ ==
နကဵုမတ်တၠပညာ ပရေၚ်ပညာမ္ဂး (Theoretical Perspective) က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်ပရေၚ်ပညာဂှ် ဒှ်လဒက်ပ္တန် &quot;Transformational Leadership&quot; (က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် မပြံၚ်လှာဲဘဝ) ရ။ အ္စာဘာတံဂှ် ဟွံသေၚ်ဆ မပရံကဵု တၚ်နၚ်ဗဟုသုတသၟး၊ ညးတံ ဒှ်မၞိဟ်မပြံၚ်လှာဲကဵု ဘဝ လညာတ် ကေုာံ ဒ္ဂေတ်ပဋိပတ် ကွးဘာတံ ညံၚ်ဂွံဒှ် ကောန်ဍုၚ်မခိုဟ် သွက်ဂကောံမၞိဟ်ရ။ ပွမအုပ်ဓုပ် ကွးဘာတံဂှ် ဒးဒုၚ်သ္ဇိုၚ် လ္တူဓဝ်သမာဓိ (Integrity) ကေုာံ ဓဝ်ဂီုကၠီု စိုတ် (Psychological safety) ရောၚ် သာ်ဝွံ တၠပညာတံ ညာတ်ကေတ်ရ။

== ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် အနာဂတ် ==
ပ္ဍဲခေတ် အနာဂတ် မဍိုက်ပေၚ်တဴကဵု နဲပညာတၟိ (Digital Age) ဏံ၊ ဗီုပြၚ် အုပ်ဓုပ်ကွးဘာ လေဝ် ပြံၚ်လှာဲကၠုၚ်ရ။ အ္စာဘာတံ ဒးသုၚ်စောဲ နဲပညာ သွက်ဂွံ ထိၚ်ဒက် ကေုာံ ဆက်ဆောံ ကုကွးဘာတံရ။ ပရေၚ်ကတ်လ္ၚတ် လ္တူလပှ်ကျာ (Online Learning) က္တဵုဒှ်ကၠုၚ်တုဲ အ္စာဘာတံ ဒးနွံကဵု အစောံစရာဲ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ပ္ဍဲလ္ပာ် ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital Leadership) မာန်ရောၚ်။ ပွမအုပ်ဓုပ် ကွးဘာ ပ္ဍဲခေတ်တၟိဝွံ မဒှ်ပွမဖန်ဗဒှ် ညံၚ်ကွးဘာတံ ဂွံလေပ်ကတ်လ္ၚတ် နအလိုက်ဇကု (Self-directed learning) ကေုာံ နွံကဵု ဓဝ်သတိ ပ္ဍဲအရာသုၚ်စောဲ နဲပညာ ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* Marzano, R. J. (2003). ''Classroom Management That Works: Research-Based Strategies for Every Teacher''. ASCD.
* Fullan, M. (2014). ''The Principal: Three Keys to Maximizing Impact''. Jossey-Bass.
* Leithwood, K., &amp; Jantzi, D. (2005). ''A Review of Transformational School Leadership Research''. Leadership and Policy in Schools.
* Hattie, J. (2009). ''Visible Learning: A Synthesis of Over 800 Meta-Analyses Relating to Achievement''. Routledge.
* Sergiovanni, T. J. (2007). ''Rethinking Leadership: A Collection of Articles''. Corwin Press.

{{ပရေၚ်ပညာ}}

{{DEFAULTSORT:က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ပရေၚ်ပညာ}}
[[Category:ပရေၚ်ပညာ]]
[[Category:ပရေၚ်မၞိဟ်]]
[[Category:စိတ္တဗေဒ]]
[[Category:ကွတ်]]
[[Category:ပညာစဳရေၚ်ဗဟုသုတ]]
[[Category:ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်]]
[[Category:ကဏ္ဍအဓိက!]]</text>
      <sha1>ou6rnpburo1la8z3af2vr7zd4kmy0v4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59833</id>
      <parentid>59808</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T03:51:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ပရေၚ်ပညာ Education Leadership]] ဇရေင် [[က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ပရေၚ်ပညာ]]</comment>
      <origin>59808</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15755" sha1="ou6rnpburo1la8z3af2vr7zd4kmy0v4" xml:space="preserve">{{Infobox subject
| name = က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ပရေၚ်ပညာ
| native_name = Educational Leadership
| image = File:Teacher and students in a classroom.jpg
| image_size = 250px
| alt = အ္စာဘာ ကေုာံ ကွးဘာ ပ္ဍဲခဒမ်ဘာ
| caption = အ္စာဘာ မကဵုဒၟံၚ် လညာတ်ပညာ ကုကွးဘာဂမၠိုၚ်
| field = ပရေၚ်ပညာ
| related = ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်၊ စိတ္တဗေဒ
| emergence = ခေတ်တြေံ
| application = ဘာလကျာ်၊ ဘာတန်၊ တက္ကသိုလ်
| status = Active
}}

က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ပရေၚ်ပညာ (Educational Leadership) ဟီုဂှ် မဒှ်အရာမကိစ္စဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲကဵုပရေၚ်အုပ်ဓုပ်ဘာ ကေုာံ ခဒမ်ဘာ သွက်ဂွံပ္တန်ဗဒှ် ပရေၚ်ကတ်လ္ၚတ် မနွံကဵုအစောံစရာဲရ။ ပ္ဍဲအရာဏံဝွံ အ္စာဘာ ကေုာံ အ္စာဘာအၝောံ (Headmaster / Principal) တံ မဒှ်မၞိဟ်မယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ်အဓိက သွက်ဂွံစၞောန်ပ္ညုၚ်၊ မၚ်မွဲ ကေုာံ ဖန်ဖက်ကဵု ကွးဘာဂမၠိုၚ် ညံၚ်ဂွံစိုပ်တိုၚ်ပ္ကဴ ပရေၚ်ပညာရ။ ပွမအုပ်ဓုပ်ကွးဘာ ဟီုဂှ် ဆၜိုတ်မထိၚ်ဒက် ညံၚ်ဟွံဂွံရုသံၚ်သၟးဟွံသေၚ်၊ မဒှ်ပွမဖန်ဗဒှ် အကာဲအရာခဒမ်ဘာ မၜိုဟ်သြိုဟ် သွက်ဂွံကဵုဇြဟတ်ဒြဟတ်စိုတ် ကုကွးဘာတံ မဒှ်ရ။

အ္စာဘာအၝောံတံဂှ် နွံတာလျိုၚ် သွက်ဂွံဖျေံလၟေၚ်ကမၠောန် (Policy) ကေုာံ ဗီုပြၚ်အုပ်ဓုပ် အလုံမွဲဘာတုဲ၊ အ္စာဘာတံဂှ် နွံတာလျိုၚ် သွက်ဂွံရေၚ်တၠုၚ် ပ္ဍဲခဒမ်ဘာ ဗွဲတိုက်ရိုက်ရ။ ပရေၚ်က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်ခိုဟ်ဂှ် ရီုဗၚ်ကဵု ကွးဘာတံ ညံၚ်ဂွံနွံကဵု ဓဝ်သတိ၊ လညာတ်ညာဏ် မလှဲလး ကေုာံ ဒ္ဂေတ်ပဋိပတ် မခိုဟ်ပြဲရ။ အ္စာဘာမစိုန်သ္ကီုတံဂှ် လေပ်သုၚ်စောဲ နဲကဲနာနာသာ် သွက်ဂွံသောၚ်ကလး ပြသၞာ ကေုာံ ပံက်ကဵုဂၠံၚ်တရဴ သွက်ကွးဘာတံ ဂွံဇၞော်မောဝ်တိုန်အာ အနာဂတ်ရ။

== ဝၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ==
ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်ပရေၚ်ပညာဝွံ နွံကၠုၚ်လဝ် နူခေတ်တမၠာတေံရ။ ပ္ဍဲခေတ်တြေံ၊ အ္စာတံဂှ် သုၚ်စောဲနဲကဲ အုပ်ဓုပ်ဗွဲမကြံၚ်မ္ၚိုဟ် (Authoritarian approach) တုဲ ကွးဘာတံ သ္ဒးဒ္ဂေတ်ဗက် အတိုၚ်အသံအ္စာ ဗွဲမဍိုက်ပေၚ်ရ။ ဆဂး စိုပ်ခေတ်လၟုဟ် နဲကဲအုပ်ဓုပ်ဂှ် ပြံၚ်လှာဲကၠုၚ် လ္ပာ်နဲကဲဒဳမဝ်ကရေသဳ (Democratic approach) မကဵုအခေါၚ်အဝဵု ကေုာံ လညာတ်ကွးဘာတံ ပါလုပ်ကၠုၚ်ရ။ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ်ဏံဂှ် ဒှ်ကၠုၚ်ဟိုတ်နူ သုတေသနပညာစိုတ် ကေုာံ လညာတ်တၠပညာ ခေတ်တၟိဂမၠိုၚ် မထံက်ဂလာန် ညံၚ်ဂွံစွံအဓိက လ္တူစိုတ်စရိုတ် ကေုာံ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ကွးဘာတံရ။

== အၚ်္ဂလက်သန် က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်ခိုဟ် ==
အ္စာဘာ ကေုာံ အ္စာဘာအၝောံ မနွံကဵု အစောံစရာဲက္ဍိုပ်သ္ကိုပ်ဂှ် ဍိုက်ပေၚ်တဴကဵု အၚ်္ဂလက်သန် ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ-
* '''ပွမနွံကဵု ဗဟုသုတ:''' နွံကဵုလညာတ် မလှဲလး ပ္ဍဲအရာပညာ ကေုာံ နဲကဲဗ္တောန်။
* '''ပွမနွံကဵု ဓဝ်မေတ္တာ ကရုဏာ:''' ကၠိုဟ်ခၠၚ် ပရေၚ်ဒဒိုက် ကေုာံ တၚ်နွံပၟိက် ကွးဘာတံ။
* '''ပွမသၟဟ်တး:''' ဆက်ဆောံ လ္တူကွးဘာအိုဿီု ဗွဲမတုပ်သၟဟ် ဟွံပါ်ခြာ။
* '''ပွမနွံကဵု သတိပညာ:''' သ္ဂုတ်သွာတ် ပြသၞာ နကဵုလညာတ် မချိုတ်ပၠိုတ် ကေုာံ ဒးရး။
* '''ပွမနွံကဵု အစောံစရာဲဟီုဂး:''' သောၚ်ကလး တၚ်နၚ် ညံၚ်ကွးဘာတံ သ္ဂောံကၠိုဟ်လောဲသွာ။

== နဲကဲအုပ်ဓုပ် ပ္ဍဲခဒမ်ဘာ ==
နဲကဲအုပ်ဓုပ် ခဒမ်ဘာ (Classroom Management) ဂှ် ဒှ်အရာအဓိက သွက်ဂွံပ္တန် အကာဲအရာ ကတ်လ္ၚတ် မခိုဟ်ရ။ အ္စာဘာတံ လေပ်သုၚ်စောဲ နဲကဲနာနာသာ် သွက်ဂွံထိၚ်ဒက် ကွးဘာတံ-
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! လၟေၚ် !! နဲကဲအုပ်ဓုပ် !! ဗမံက်ထ္ၜး
|-
| ၁ || နဲကဲဖျေံစေဝ်သၞောဝ် || ပ္တန်လဝ် စေဝ်သၞောဝ် ခဒမ်ဘာ မကၠးဖ္ဍး နူတမ်သၞာံ။
|-
| ၜါ || နဲကဲကဵုလာပ် ကေုာံ ဒန် || ကဵုလာပ် ကုညးမဒ္ဂေတ်ခိုဟ်၊ ကဵုဒန် (ဗွဲမဗဗွဲ) ကုညးမဖံက်ပၠန်။
|-
| ၃ || နဲကဲပါလုပ်မွဲစွံ || ဖန်ဖက် ညံၚ်ကွးဘာတံ ဂွံပါလုပ် ပ္ဍဲကမၠောန်ဂကောံ ညဳညဳသာသာ။
|-
| ၄ || နဲကဲကဵုတာလျိုၚ် || ပါ်ပရံကဵု တာလျိုၚ် ဍောတ်ဍောတ် ကုကွးဘာတံ ညံၚ်ဂွံနွံကဵု သတိတာလျိုၚ်။
|}

== ပရေၚ်ဆက်ဆောံ အ္စာ ကေုာံ ကွးဘာ ==
ပရေၚ်ဆက်ဆောံ မခိုဟ် အကြာအ္စာ ကေုာံ ကွးဘာ (Teacher-Student Relationship) ဂှ် ဒှ်သ္ဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက် ပရေၚ်အံၚ်ဇၞးရ။ အ္စာဘာ မဆက်ဆောံ ညံၚ်ရဴ မိမ ကေုာံ မိတ်သဟာဲဂှ် ကလိဂွံ ဓဝ်ပတှ်ေ နူကွးဘာတံမာန်ရ။ ပွမစွံအာရီု ကလၚ်အရေဝ် ကွးဘာ၊ ပွမကဵုဒြဟတ် ကေုာံ ပွမရီုဗၚ် ပ္ဍဲအခိၚ်ကွးဘာတံ ဒးဆဵုဂဗ တၚ်ဝါတ်ဂါတ်တံဂှ် ဒှ်အရာမပခိုၚ်ကဵု ပရေၚ်ဆက်ဆောံဏံရ။ ယဝ်ရ ကွးဘာတံ ပတှ်ေစ အ္စာမ္ဂး ညးတံ နွံဆန္ဒ မိက်ဂွံကတ်လ္ၚတ် ပညာ ဂၠိုၚ်တိုန်ရ။

== တာလျိုၚ် အ္စာဘာအၝောံ ==
အ္စာဘာအၝောံ (Headmaster / Principal) ဂှ် ဒှ်က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် အလုံမွဲဘာရ။ တာလျိုၚ်ညးဂှ် ဇၞော်လှဲလးတုဲ ညးဒးဖန်ဖက် ညံၚ်ရဴ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် အလဵုအသဳဍောတ်မွဲကီုရ။ 
* ဖျေံသ္ဂုတ်သွာတ် သၞောဝ်လဒက်ပ္တန် အလုံဘာ။
* မၚ်မွဲ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ကေုာံ ပရေၚ်ဂီုကၠီု ကွးဘာ ကေုာံ အ္စာဘာတံ။
* ကဵုကသပ် ကေုာံ စၞောန်ပ္ညုၚ် ကုအ္စာဘာတံ ညံၚ်ဂွံဇၞော်မောဝ် တဲကွတ်။
* ဆက်ဆောံ ကေုာံ ပံၚ်တောဲ ကုမိမကွးဘာ ကေုာံ ညးဍုၚ်ကွာန်ဂမၠိုၚ်။

== စိတ္တဗေဒ ကေုာံ ဒြဟတ်စိုတ် ==
အ္စာဘာတံ ဒးစိုန်သ္ကီု ပ္ဍဲအရာ ပညာစိတ္တဗေဒ (Psychology) ကောန်ၚာ်ရ။ ပွမတီကၠိုဟ် စိုတ်စရိုတ် ကွးဘာတံဂှ် ရီုဗၚ်ကဵု ပ္ဍဲအရာအုပ်ဓုပ်ရ။ ဒြဟတ်စိုတ် (Motivation) ဂှ် နွံၜါပြကာ: ဒြဟတ်စိုတ် အပ္ဍဲ (Intrinsic motivation) ကေုာံ ဒြဟတ်စိုတ် မ္ၚး (Extrinsic motivation)။ အ္စာဘာခိုဟ်ဂှ် လေပ်ပ္ၚုဟ်ကဵု ဒြဟတ်စိုတ် အပ္ဍဲ ကွးဘာတံ ညံၚ်ဂွံဆာန် ကမၠောန်ကတ်လ္ၚတ် နအလိုက်သဘာဝဍေံတံရ။ ပွမထိုၚ်သး ပ္ဍဲအခိၚ်မဗဗွဲဂှ် ဒှ်ဂဥုဲဒြဟတ်စိုတ် မခိုဟ်အိုတ်မွဲရ။

== နဲကဲသောၚ်ကလး ပြသၞာ ==
ပ္ဍဲခဒမ်ဘာ ဟီုဂှ် ပြသၞာ ကေုာံ ပဋိပက္ခ အကြာကွးဘာကဵုကွးဘာ၊ ဟွံသေၚ်မ္ဂး အကြာကွးဘာကဵုအ္စာ က္တဵုဒှ်မာန်လၟိုန်ရ။ နဲကဲသောၚ်ကလး ပြသၞာ (Conflict Resolution) မဒးရးဂှ် ဒှ်အရာမထ္ၜးကဵု အစောံစရာဲ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် အ္စာရ။ 
* '''ပွမကလၚ် လ္ပာ်ၜါ:''' ဟွံစောဲလ္ပာ်မွဲမွဲတုဲ ကလၚ်ကေတ် ဟိုတ်ဖဵု ညးၜါလ္ပာ်။
* '''ပွမဂၠာဲ တံရိုဟ်:''' ဂၠာဲဟိုတ် မသကဵုဒှ် ပြသၞာ ဇေတ်ဇေတ်။
* '''ပွမသၟုက်ဟီုဂး:''' သောၚ်ကလး နကဵုဂလာန် မဇိပ်ဂၠိပ် ဟွံသုၚ်စောဲ ဒြဟတ်အနိၚ်အပိုၚ်။
* '''ပွမဖျေံ သ္ဂုတ်သွာတ်:''' ကဵုသ္ဂုတ်သွာတ် မတုပ်သၟဟ် ကေုာံ ဗဗွဲဓဝ်။

== သ္ၚဳဂၠေပ် နကဵုမတ်တၠပညာ ==
နကဵုမတ်တၠပညာ ပရေၚ်ပညာမ္ဂး (Theoretical Perspective) က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်ပရေၚ်ပညာဂှ် ဒှ်လဒက်ပ္တန် &quot;Transformational Leadership&quot; (က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် မပြံၚ်လှာဲဘဝ) ရ။ အ္စာဘာတံဂှ် ဟွံသေၚ်ဆ မပရံကဵု တၚ်နၚ်ဗဟုသုတသၟး၊ ညးတံ ဒှ်မၞိဟ်မပြံၚ်လှာဲကဵု ဘဝ လညာတ် ကေုာံ ဒ္ဂေတ်ပဋိပတ် ကွးဘာတံ ညံၚ်ဂွံဒှ် ကောန်ဍုၚ်မခိုဟ် သွက်ဂကောံမၞိဟ်ရ။ ပွမအုပ်ဓုပ် ကွးဘာတံဂှ် ဒးဒုၚ်သ္ဇိုၚ် လ္တူဓဝ်သမာဓိ (Integrity) ကေုာံ ဓဝ်ဂီုကၠီု စိုတ် (Psychological safety) ရောၚ် သာ်ဝွံ တၠပညာတံ ညာတ်ကေတ်ရ။

== ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် အနာဂတ် ==
ပ္ဍဲခေတ် အနာဂတ် မဍိုက်ပေၚ်တဴကဵု နဲပညာတၟိ (Digital Age) ဏံ၊ ဗီုပြၚ် အုပ်ဓုပ်ကွးဘာ လေဝ် ပြံၚ်လှာဲကၠုၚ်ရ။ အ္စာဘာတံ ဒးသုၚ်စောဲ နဲပညာ သွက်ဂွံ ထိၚ်ဒက် ကေုာံ ဆက်ဆောံ ကုကွးဘာတံရ။ ပရေၚ်ကတ်လ္ၚတ် လ္တူလပှ်ကျာ (Online Learning) က္တဵုဒှ်ကၠုၚ်တုဲ အ္စာဘာတံ ဒးနွံကဵု အစောံစရာဲ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ပ္ဍဲလ္ပာ် ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital Leadership) မာန်ရောၚ်။ ပွမအုပ်ဓုပ် ကွးဘာ ပ္ဍဲခေတ်တၟိဝွံ မဒှ်ပွမဖန်ဗဒှ် ညံၚ်ကွးဘာတံ ဂွံလေပ်ကတ်လ္ၚတ် နအလိုက်ဇကု (Self-directed learning) ကေုာံ နွံကဵု ဓဝ်သတိ ပ္ဍဲအရာသုၚ်စောဲ နဲပညာ ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* Marzano, R. J. (2003). ''Classroom Management That Works: Research-Based Strategies for Every Teacher''. ASCD.
* Fullan, M. (2014). ''The Principal: Three Keys to Maximizing Impact''. Jossey-Bass.
* Leithwood, K., &amp; Jantzi, D. (2005). ''A Review of Transformational School Leadership Research''. Leadership and Policy in Schools.
* Hattie, J. (2009). ''Visible Learning: A Synthesis of Over 800 Meta-Analyses Relating to Achievement''. Routledge.
* Sergiovanni, T. J. (2007). ''Rethinking Leadership: A Collection of Articles''. Corwin Press.

{{ပရေၚ်ပညာ}}

{{DEFAULTSORT:က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ပရေၚ်ပညာ}}
[[Category:ပရေၚ်ပညာ]]
[[Category:ပရေၚ်မၞိဟ်]]
[[Category:စိတ္တဗေဒ]]
[[Category:ကွတ်]]
[[Category:ပညာစဳရေၚ်ဗဟုသုတ]]
[[Category:ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်]]
[[Category:ကဏ္ဍအဓိက!]]</text>
      <sha1>ou6rnpburo1la8z3af2vr7zd4kmy0v4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပရေၚ်ပညာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13193</id>
    <revision>
      <id>59809</id>
      <timestamp>2026-11-06T02:39:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>အဲလွဳနာဲ</username>
        <id>4326</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox subject | name = ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပရေၚ်ပညာ | native_name = Educational Administration | image = File:Harvard_University_-_Sever_Hall_01.jpg | image_size = 250px | alt = ဌာနအုပ်ဓုပ် ဘာတက္ကသိုလ် | caption = ဌာနအုပ်ဓုပ် ကေုာံ စဳရေၚ်ဖန်ဖက် ပ္ဍဲဘာတက္ကသိ...&quot;</comment>
      <origin>59809</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11309" sha1="q34zz50r2xfaotuas6r47k885463q5i" xml:space="preserve">{{Infobox subject
| name = ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပရေၚ်ပညာ
| native_name = Educational Administration
| image = File:Harvard_University_-_Sever_Hall_01.jpg
| image_size = 250px
| alt = ဌာနအုပ်ဓုပ် ဘာတက္ကသိုလ်
| caption = ဌာနအုပ်ဓုပ် ကေုာံ စဳရေၚ်ဖန်ဖက် ပ္ဍဲဘာတက္ကသိုလ်
| field = ပရေၚ်ပညာ
| related = စိတ္တဗေဒ၊ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်၊ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ပရေၚ်ပညာ
| emergence = ခေတ်တမၠာ
| application = ဘာတန်၊ ဘာကဝ်လိက်၊ ဘာတက္ကသိုလ်
| status = Active
}}

ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပရေၚ်ပညာ (Educational Administration) ဟီုဂှ် မဒှ်လ္ၚတ်ကွတ်ပညာ မဆေၚ်စပ်ကဵု ပွမစဳရေၚ်ဖန်ဖက်၊ လဒက်ပ္တန်၊ ကေုာံ အုပ်ဓုပ်ထိၚ်ဒက် ဌာနပရေၚ်ပညာ မပ္တံကဵု ဘာတန်၊ ဘာကဝ်လိက် ကေုာံ ဘာတက္ကသိုလ်ဂမၠိုၚ်ရ။ ပ္ဍဲကဏ္ဍဝွံ အ္စာဘာအၝောံ (Principal / Headmaster) ကေုာံ သ္ကိုပ်သ္ကဌာနတံ မယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ်အဓိက သွက်ဂွံပ္တန်ဗဒှ် အကာဲအရာ ကတ်လ္ၚတ် မဍိုက်ပေၚ်တဴကဵု အစောံစရာဲ ကေုာံ ဒတုဲဖဵု သွက်ကွးဘာဂမၠိုၚ်ရ။ သ္ဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက် ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်ဝွံ ဒုၚ်သ္ဇိုၚ်လ္တူ မူဝါဒ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ဓမ္မတာကီုလေဝ်၊ ပရေၚ်ပညာဂှ် ဒှ်အရာမနွံကဵု တၚ်ရန်တၟံ ဗွဲတၟေၚ် သွက်ဂွံဇၞော်မောဝ် ကောန်မၞိဟ်တံ နကဵု လညာတ်၊ ပညာ ကေုာံ စိုတ်စရိုတ်ရ။

ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပရေၚ်ပညာ မနွံကဵု အစောံစရာဲဂှ် သ္ဒးဒုၚ်သ္ဇိုၚ် လ္တူဓဝ်သမာဓိ၊ ပွမကၠိုဟ်ခၠၚ် လ္တူပရေၚ်စိတ္တဗေဒ ကောန်ၚာ်၊ ကေုာံ ပွမစွံအာရီု လ္တူပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် အ္စာဘာဂမၠိုၚ်ရ။ အ္စာဘာအၝောံတံဂှ် ဒးလေပ်ချပ်စၚ်ခြၚ်၊ ဒးလေပ်ဖန်ဖက် တၚ်သ္ဂုတ်သွာတ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်၊ ကေုာံ ဒးလေပ်ဆက်ဆောံ ကုမိမကွးဘာ၊ ကောန်ညးဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ အလဵုအသဳတံ ညံၚ်ဂွံညဳသာ သၟဟ်သၟန်ရ။

== မူဝါဒ ကေုာံ သ္ဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက် ==
မူဝါဒ ကေုာံ သ္ဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက် (Principles and Foundations) ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပရေၚ်ပညာဝွံ ဒုၚ်သ္ဇိုၚ်လ္တူ သၞောတ်စဳရေၚ်ဖန်ဖက် မဍိုက်ပေၚ်တဴကဵု ဂုဏ်လက္ခဏာ မသုန်သာ်ရ။ ပထမဂှ် ပွမဖျေံလၟေၚ်ကမၠောန် (Planning) မဒှ်အရာမချိၚ်ဆ ရန်တၟံလဝ် သွက်အနာဂတ်ဘာရ။ ဒုတိယဂှ် ပွမလဒက်ပ္တန် (Organizing) မဒှ်အရာမပါ်ပရံ တာလျိုၚ် ကေုာံ ဒၞာဲဝဲါ ကုအ္စာဘာ ကေုာံ သၟာကမၠောန်တံရ။ တတိယဂှ် ပွမစၞောန်ပ္ညုၚ် (Directing) မဒှ်ပွမကဵု အသံ ကေုာံ လညာတ် သွက်ဂွံရေၚ်တၠုၚ် ကမၠောန်ရ။ စတုတ္ထဂှ် ပွမပညဳပညပ် (Coordinating) မဒှ်အရာမဖန်ဖက် ညံၚ်ကဏ္ဍနာနာ ဂွံဆက်စပ် ကၠောန်ၜိုတ် အာမွဲစွံ ညဳညဳသာသာရ။ မသုန်ဂှ် ပွမစၟဳစၟတ် ကေုာံ ထိၚ်ဒက် (Controlling) မဒှ်ပွမသ္ၚဳဂၠေပ် ရဒတုဲကမၠောန် ညံၚ်ဂွံစိုပ် တိုၚ်ပ္ကဴ အတိုၚ်မချိၚ်ဆလဝ်ရ။

ပ္ဍဲအရာမဖျေံ မူဝါဒတံဝွံ အ္စာဘာအၝောံတံ သ္ဒးစွံသတိ လ္တူအခိုက်ကၞာ ကေုာံ ပရေၚ်ယေန်သၞာၚ် မၞိဟ်ပ္ဍဲဒေသဂှ်ရ။ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် မနွံကဵု စေတနာ ကေုာံ ဓဝ်ဗဗွဲဓဝ်ဂှ် သကဵုအ္စာဘာ ကေုာံ ကွးဘာတံ နွံကဵု ဒြဟတ်စိုတ် သွက်ဂွံကတ်လ္ၚတ် ကေုာံ ဗ္တောန်ပညာ ဗွဲမမိပ်ဇြိပ်ရ။ မူဝါဒ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် မခိုဟ်ပြဲဂှ် သ္ဒးဒှ် မူဝါဒ မပြံၚ်လှာဲလောဲ (Flexible) ကေုာံ မကိတ်ညဳ ကုအကာဲအရာ မက္တဵုဒှ်ဒၟံၚ် လၟုဟ်ရ။

== ပရေၚ်စဳရေၚ်ဖန်ဖက် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် ==
ပရေၚ်စဳရေၚ်ဖန်ဖက် (Management and Organization) ပ္ဍဲဘာမွဲမွဲဂှ် ဒှ်အရာမဇၞော်ကဵု တာလျိုၚ်ရ။ လဒက်ပ္တန် ဘာဂှ် သ္ဒးချိုတ်ပၠိုတ်တုဲ ဌာနအုပ်ဓုပ်၊ ဌာနပရေၚ်ပညာ၊ ကေုာံ ဌာနဘဏ္ဍာတံ သ္ဒးနွံကဵု ပရေၚ်ဆက်ဆောံ မခိုဟ်ရ။ အ္စာဘာအၝောံဂှ် ဒှ်မၞိဟ်မၞုံကဵု အဝဵု သွက်ဂွံဖျေံ သ္ဂုတ်သွာတ် အလုံမွဲဘာကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲခေတ်တၟိဏံ နဲကဲအုပ်ဓုပ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ (Democratic Administration) မကဵုအခေါၚ် ကုအ္စာဘာဂမၠိုၚ် ပါလုပ်ချပ်ဂၞန် ပ္ဍဲအရာမဖျေံ သ္ဂုတ်သွာတ်ဂှ် ဒှ်အရာမဂတာပ်ခေတ် ကေုာံ ကဵုဖဵုဂုဏ် ဂၠိုၚ်အိုတ်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! လၟေၚ် !! လဒက်ပ္တန် !! တာလျိုၚ် ကေုာံ ဝတ်
|-
| ၁ || အ္စာဘာအၝောံ || ဖျေံသ္ဂုတ်သွာတ်၊ ကဵုကသပ်ဂၞန်၊ ကေုာံ ဆက်ဆောံ ကုညးမ္ၚး။
|-
| ၜါ || သ္ကိုပ်ဌာန || စဳရေၚ်ဖန်ဖက် ကဏ္ဍဘာသာရပ် နာနာသာ်၊ သ္ၚဳဂၠေပ် လၟေၚ်ဗ္တောန်။
|-
| ၃ || အ္စာဘာ || ဗ္တောန်လိက်၊ အုပ်ဓုပ် ခဒမ်ဘာ၊ ကေုာံ မၚ်မွဲ စိုတ်စရိုတ် ကွးဘာ။
|-
| ၄ || သၟာကမၠောန်ရုၚ် || ရေၚ်တၠုၚ် စရၚ်အၚ်၊ ဘဏ္ဍာ၊ ကေုာံ ပရေၚ်လၟိက်လိက်ပတ်။
|}

ပွမလဒက်ပ္တန် မခိုဟ်ဂှ် ရီုဗၚ်ကဵု ညံၚ်ကမၠောန် ဟွံဂွံထပ်တ္ၜန်ညးသ္ကံ၊ ကေုာံ ညံၚ်ရဒတုဲကမၠောန် သ္ဂောံမြက်စာ လောဲသွာရ။ အ္စာဘာတံလေဝ် ကလိဂွံ အခေါၚ်အဝဵု မဗဗွဲကဵု တာလျိုၚ်ညးတံတုဲ၊ ပရေၚ်ကတ်လ္ၚတ် ကွးဘာတံလေဝ် ကလိဂွံ ပရေၚ်ထံက်ပၚ် မဍိုက်ပေၚ်မာန်ရ။

== က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ကေုာံ ပရေၚ်ဆက်ဆောံ ==
ပ္ဍဲပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပရေၚ်ပညာ၊ အစောံစရာဲ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် (Leadership) ကေုာံ ပရေၚ်ဆက်ဆောံ (Communication) ဂှ် ဒှ်သ္ဇိုၚ်အဓိကရ။ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် မစိုန်သ္ကီုမွဲဂှ် လေပ်ပ္ၚုဟ်ကဵု ဒြဟတ်စိုတ် အ္စာဘာ ကေုာံ ကွးဘာတံ ညံၚ်ဂွံကၠောန်ကမၠောန် နကဵု စေတနာ ကေုာံ ဇဲလွဳရ။ နဲကဲက္ဍိုပ်သ္ကိုပ် မပြံၚ်လှာဲဘဝ (Transformational Leadership) ဂှ် ဒှ်နဲကဲ မဒုၚ်တဲဂၠိုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ရ။ နဲကဲဏံဂှ် ဟွံသုၚ်စောဲ အဝဵုအသံ အနိၚ်အပိုၚ်တုဲ၊ သုၚ်စောဲ လညာတ်၊ ဓဝ်မေတ္တာ၊ ကေုာံ ပွမထ္ၜးသာဓက နကဵုဒ္ဂေတ်ပဋိပတ် ဇကုရ။

ပရေၚ်ဆက်ဆောံ မသောၚ်ကၠးဂှ် ရီုဗၚ်ကဵု ညံၚ်ဟွံဂွံဒှ် ဓဝ်သၠေဟ်ပၟာ ကေုာံ ပဋိပက္ခ အကြာအ္စာဘာ၊ ကွးဘာ ကေုာံ မိမတံရ။ အ္စာဘာအၝောံဂှ် သ္ဒးလေပ် ကလၚ်လညာတ် ညးတၞဟ် (Active Listening) ကေုာံ သ္ဒးလေပ် ဟီုဂး သောၚ်ကလး နကဵုဂလာန် မဇိပ်ဂၠိပ်ရ။ ပွမပံက်လဝ် ဂၠံၚ်တရဴ ပရေၚ်ဆက်ဆောံ မပံက်လဟာ် (Open Communication Channel) ဂှ် သကဵုအ္စာဘာတံ ဂံၚ်ပ္တိုန်ထ္ၜး ပြသၞာ ကေုာံ လညာတ်တၟိတၟိ သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ်ပ္တိုန် ဘာရ။</text>
      <sha1>q34zz50r2xfaotuas6r47k885463q5i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59829</id>
      <parentid>59809</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T03:49:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပရေၚ်ပညာ Principles of Educational Administration]] ဇရေင် [[Principles of Educational Administration]]</comment>
      <origin>59809</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11309" sha1="q34zz50r2xfaotuas6r47k885463q5i" xml:space="preserve">{{Infobox subject
| name = ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပရေၚ်ပညာ
| native_name = Educational Administration
| image = File:Harvard_University_-_Sever_Hall_01.jpg
| image_size = 250px
| alt = ဌာနအုပ်ဓုပ် ဘာတက္ကသိုလ်
| caption = ဌာနအုပ်ဓုပ် ကေုာံ စဳရေၚ်ဖန်ဖက် ပ္ဍဲဘာတက္ကသိုလ်
| field = ပရေၚ်ပညာ
| related = စိတ္တဗေဒ၊ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်၊ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ပရေၚ်ပညာ
| emergence = ခေတ်တမၠာ
| application = ဘာတန်၊ ဘာကဝ်လိက်၊ ဘာတက္ကသိုလ်
| status = Active
}}

ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပရေၚ်ပညာ (Educational Administration) ဟီုဂှ် မဒှ်လ္ၚတ်ကွတ်ပညာ မဆေၚ်စပ်ကဵု ပွမစဳရေၚ်ဖန်ဖက်၊ လဒက်ပ္တန်၊ ကေုာံ အုပ်ဓုပ်ထိၚ်ဒက် ဌာနပရေၚ်ပညာ မပ္တံကဵု ဘာတန်၊ ဘာကဝ်လိက် ကေုာံ ဘာတက္ကသိုလ်ဂမၠိုၚ်ရ။ ပ္ဍဲကဏ္ဍဝွံ အ္စာဘာအၝောံ (Principal / Headmaster) ကေုာံ သ္ကိုပ်သ္ကဌာနတံ မယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ်အဓိက သွက်ဂွံပ္တန်ဗဒှ် အကာဲအရာ ကတ်လ္ၚတ် မဍိုက်ပေၚ်တဴကဵု အစောံစရာဲ ကေုာံ ဒတုဲဖဵု သွက်ကွးဘာဂမၠိုၚ်ရ။ သ္ဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက် ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်ဝွံ ဒုၚ်သ္ဇိုၚ်လ္တူ မူဝါဒ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ဓမ္မတာကီုလေဝ်၊ ပရေၚ်ပညာဂှ် ဒှ်အရာမနွံကဵု တၚ်ရန်တၟံ ဗွဲတၟေၚ် သွက်ဂွံဇၞော်မောဝ် ကောန်မၞိဟ်တံ နကဵု လညာတ်၊ ပညာ ကေုာံ စိုတ်စရိုတ်ရ။

ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပရေၚ်ပညာ မနွံကဵု အစောံစရာဲဂှ် သ္ဒးဒုၚ်သ္ဇိုၚ် လ္တူဓဝ်သမာဓိ၊ ပွမကၠိုဟ်ခၠၚ် လ္တူပရေၚ်စိတ္တဗေဒ ကောန်ၚာ်၊ ကေုာံ ပွမစွံအာရီု လ္တူပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် အ္စာဘာဂမၠိုၚ်ရ။ အ္စာဘာအၝောံတံဂှ် ဒးလေပ်ချပ်စၚ်ခြၚ်၊ ဒးလေပ်ဖန်ဖက် တၚ်သ္ဂုတ်သွာတ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်၊ ကေုာံ ဒးလေပ်ဆက်ဆောံ ကုမိမကွးဘာ၊ ကောန်ညးဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ အလဵုအသဳတံ ညံၚ်ဂွံညဳသာ သၟဟ်သၟန်ရ။

== မူဝါဒ ကေုာံ သ္ဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက် ==
မူဝါဒ ကေုာံ သ္ဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက် (Principles and Foundations) ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပရေၚ်ပညာဝွံ ဒုၚ်သ္ဇိုၚ်လ္တူ သၞောတ်စဳရေၚ်ဖန်ဖက် မဍိုက်ပေၚ်တဴကဵု ဂုဏ်လက္ခဏာ မသုန်သာ်ရ။ ပထမဂှ် ပွမဖျေံလၟေၚ်ကမၠောန် (Planning) မဒှ်အရာမချိၚ်ဆ ရန်တၟံလဝ် သွက်အနာဂတ်ဘာရ။ ဒုတိယဂှ် ပွမလဒက်ပ္တန် (Organizing) မဒှ်အရာမပါ်ပရံ တာလျိုၚ် ကေုာံ ဒၞာဲဝဲါ ကုအ္စာဘာ ကေုာံ သၟာကမၠောန်တံရ။ တတိယဂှ် ပွမစၞောန်ပ္ညုၚ် (Directing) မဒှ်ပွမကဵု အသံ ကေုာံ လညာတ် သွက်ဂွံရေၚ်တၠုၚ် ကမၠောန်ရ။ စတုတ္ထဂှ် ပွမပညဳပညပ် (Coordinating) မဒှ်အရာမဖန်ဖက် ညံၚ်ကဏ္ဍနာနာ ဂွံဆက်စပ် ကၠောန်ၜိုတ် အာမွဲစွံ ညဳညဳသာသာရ။ မသုန်ဂှ် ပွမစၟဳစၟတ် ကေုာံ ထိၚ်ဒက် (Controlling) မဒှ်ပွမသ္ၚဳဂၠေပ် ရဒတုဲကမၠောန် ညံၚ်ဂွံစိုပ် တိုၚ်ပ္ကဴ အတိုၚ်မချိၚ်ဆလဝ်ရ။

ပ္ဍဲအရာမဖျေံ မူဝါဒတံဝွံ အ္စာဘာအၝောံတံ သ္ဒးစွံသတိ လ္တူအခိုက်ကၞာ ကေုာံ ပရေၚ်ယေန်သၞာၚ် မၞိဟ်ပ္ဍဲဒေသဂှ်ရ။ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် မနွံကဵု စေတနာ ကေုာံ ဓဝ်ဗဗွဲဓဝ်ဂှ် သကဵုအ္စာဘာ ကေုာံ ကွးဘာတံ နွံကဵု ဒြဟတ်စိုတ် သွက်ဂွံကတ်လ္ၚတ် ကေုာံ ဗ္တောန်ပညာ ဗွဲမမိပ်ဇြိပ်ရ။ မူဝါဒ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် မခိုဟ်ပြဲဂှ် သ္ဒးဒှ် မူဝါဒ မပြံၚ်လှာဲလောဲ (Flexible) ကေုာံ မကိတ်ညဳ ကုအကာဲအရာ မက္တဵုဒှ်ဒၟံၚ် လၟုဟ်ရ။

== ပရေၚ်စဳရေၚ်ဖန်ဖက် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် ==
ပရေၚ်စဳရေၚ်ဖန်ဖက် (Management and Organization) ပ္ဍဲဘာမွဲမွဲဂှ် ဒှ်အရာမဇၞော်ကဵု တာလျိုၚ်ရ။ လဒက်ပ္တန် ဘာဂှ် သ္ဒးချိုတ်ပၠိုတ်တုဲ ဌာနအုပ်ဓုပ်၊ ဌာနပရေၚ်ပညာ၊ ကေုာံ ဌာနဘဏ္ဍာတံ သ္ဒးနွံကဵု ပရေၚ်ဆက်ဆောံ မခိုဟ်ရ။ အ္စာဘာအၝောံဂှ် ဒှ်မၞိဟ်မၞုံကဵု အဝဵု သွက်ဂွံဖျေံ သ္ဂုတ်သွာတ် အလုံမွဲဘာကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲခေတ်တၟိဏံ နဲကဲအုပ်ဓုပ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ (Democratic Administration) မကဵုအခေါၚ် ကုအ္စာဘာဂမၠိုၚ် ပါလုပ်ချပ်ဂၞန် ပ္ဍဲအရာမဖျေံ သ္ဂုတ်သွာတ်ဂှ် ဒှ်အရာမဂတာပ်ခေတ် ကေုာံ ကဵုဖဵုဂုဏ် ဂၠိုၚ်အိုတ်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! လၟေၚ် !! လဒက်ပ္တန် !! တာလျိုၚ် ကေုာံ ဝတ်
|-
| ၁ || အ္စာဘာအၝောံ || ဖျေံသ္ဂုတ်သွာတ်၊ ကဵုကသပ်ဂၞန်၊ ကေုာံ ဆက်ဆောံ ကုညးမ္ၚး။
|-
| ၜါ || သ္ကိုပ်ဌာန || စဳရေၚ်ဖန်ဖက် ကဏ္ဍဘာသာရပ် နာနာသာ်၊ သ္ၚဳဂၠေပ် လၟေၚ်ဗ္တောန်။
|-
| ၃ || အ္စာဘာ || ဗ္တောန်လိက်၊ အုပ်ဓုပ် ခဒမ်ဘာ၊ ကေုာံ မၚ်မွဲ စိုတ်စရိုတ် ကွးဘာ။
|-
| ၄ || သၟာကမၠောန်ရုၚ် || ရေၚ်တၠုၚ် စရၚ်အၚ်၊ ဘဏ္ဍာ၊ ကေုာံ ပရေၚ်လၟိက်လိက်ပတ်။
|}

ပွမလဒက်ပ္တန် မခိုဟ်ဂှ် ရီုဗၚ်ကဵု ညံၚ်ကမၠောန် ဟွံဂွံထပ်တ္ၜန်ညးသ္ကံ၊ ကေုာံ ညံၚ်ရဒတုဲကမၠောန် သ္ဂောံမြက်စာ လောဲသွာရ။ အ္စာဘာတံလေဝ် ကလိဂွံ အခေါၚ်အဝဵု မဗဗွဲကဵု တာလျိုၚ်ညးတံတုဲ၊ ပရေၚ်ကတ်လ္ၚတ် ကွးဘာတံလေဝ် ကလိဂွံ ပရေၚ်ထံက်ပၚ် မဍိုက်ပေၚ်မာန်ရ။

== က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ကေုာံ ပရေၚ်ဆက်ဆောံ ==
ပ္ဍဲပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပရေၚ်ပညာ၊ အစောံစရာဲ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် (Leadership) ကေုာံ ပရေၚ်ဆက်ဆောံ (Communication) ဂှ် ဒှ်သ္ဇိုၚ်အဓိကရ။ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် မစိုန်သ္ကီုမွဲဂှ် လေပ်ပ္ၚုဟ်ကဵု ဒြဟတ်စိုတ် အ္စာဘာ ကေုာံ ကွးဘာတံ ညံၚ်ဂွံကၠောန်ကမၠောန် နကဵု စေတနာ ကေုာံ ဇဲလွဳရ။ နဲကဲက္ဍိုပ်သ္ကိုပ် မပြံၚ်လှာဲဘဝ (Transformational Leadership) ဂှ် ဒှ်နဲကဲ မဒုၚ်တဲဂၠိုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ရ။ နဲကဲဏံဂှ် ဟွံသုၚ်စောဲ အဝဵုအသံ အနိၚ်အပိုၚ်တုဲ၊ သုၚ်စောဲ လညာတ်၊ ဓဝ်မေတ္တာ၊ ကေုာံ ပွမထ္ၜးသာဓက နကဵုဒ္ဂေတ်ပဋိပတ် ဇကုရ။

ပရေၚ်ဆက်ဆောံ မသောၚ်ကၠးဂှ် ရီုဗၚ်ကဵု ညံၚ်ဟွံဂွံဒှ် ဓဝ်သၠေဟ်ပၟာ ကေုာံ ပဋိပက္ခ အကြာအ္စာဘာ၊ ကွးဘာ ကေုာံ မိမတံရ။ အ္စာဘာအၝောံဂှ် သ္ဒးလေပ် ကလၚ်လညာတ် ညးတၞဟ် (Active Listening) ကေုာံ သ္ဒးလေပ် ဟီုဂး သောၚ်ကလး နကဵုဂလာန် မဇိပ်ဂၠိပ်ရ။ ပွမပံက်လဝ် ဂၠံၚ်တရဴ ပရေၚ်ဆက်ဆောံ မပံက်လဟာ် (Open Communication Channel) ဂှ် သကဵုအ္စာဘာတံ ဂံၚ်ပ္တိုန်ထ္ၜး ပြသၞာ ကေုာံ လညာတ်တၟိတၟိ သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ်ပ္တိုန် ဘာရ။</text>
      <sha1>q34zz50r2xfaotuas6r47k885463q5i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59831</id>
      <parentid>59829</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T03:51:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[Principles of Educational Administration]] ဇရေင် [[ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပရေၚ်ပညာ]]</comment>
      <origin>59809</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11309" sha1="q34zz50r2xfaotuas6r47k885463q5i" xml:space="preserve">{{Infobox subject
| name = ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပရေၚ်ပညာ
| native_name = Educational Administration
| image = File:Harvard_University_-_Sever_Hall_01.jpg
| image_size = 250px
| alt = ဌာနအုပ်ဓုပ် ဘာတက္ကသိုလ်
| caption = ဌာနအုပ်ဓုပ် ကေုာံ စဳရေၚ်ဖန်ဖက် ပ္ဍဲဘာတက္ကသိုလ်
| field = ပရေၚ်ပညာ
| related = စိတ္တဗေဒ၊ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်၊ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ပရေၚ်ပညာ
| emergence = ခေတ်တမၠာ
| application = ဘာတန်၊ ဘာကဝ်လိက်၊ ဘာတက္ကသိုလ်
| status = Active
}}

ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပရေၚ်ပညာ (Educational Administration) ဟီုဂှ် မဒှ်လ္ၚတ်ကွတ်ပညာ မဆေၚ်စပ်ကဵု ပွမစဳရေၚ်ဖန်ဖက်၊ လဒက်ပ္တန်၊ ကေုာံ အုပ်ဓုပ်ထိၚ်ဒက် ဌာနပရေၚ်ပညာ မပ္တံကဵု ဘာတန်၊ ဘာကဝ်လိက် ကေုာံ ဘာတက္ကသိုလ်ဂမၠိုၚ်ရ။ ပ္ဍဲကဏ္ဍဝွံ အ္စာဘာအၝောံ (Principal / Headmaster) ကေုာံ သ္ကိုပ်သ္ကဌာနတံ မယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ်အဓိက သွက်ဂွံပ္တန်ဗဒှ် အကာဲအရာ ကတ်လ္ၚတ် မဍိုက်ပေၚ်တဴကဵု အစောံစရာဲ ကေုာံ ဒတုဲဖဵု သွက်ကွးဘာဂမၠိုၚ်ရ။ သ္ဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက် ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်ဝွံ ဒုၚ်သ္ဇိုၚ်လ္တူ မူဝါဒ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ဓမ္မတာကီုလေဝ်၊ ပရေၚ်ပညာဂှ် ဒှ်အရာမနွံကဵု တၚ်ရန်တၟံ ဗွဲတၟေၚ် သွက်ဂွံဇၞော်မောဝ် ကောန်မၞိဟ်တံ နကဵု လညာတ်၊ ပညာ ကေုာံ စိုတ်စရိုတ်ရ။

ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပရေၚ်ပညာ မနွံကဵု အစောံစရာဲဂှ် သ္ဒးဒုၚ်သ္ဇိုၚ် လ္တူဓဝ်သမာဓိ၊ ပွမကၠိုဟ်ခၠၚ် လ္တူပရေၚ်စိတ္တဗေဒ ကောန်ၚာ်၊ ကေုာံ ပွမစွံအာရီု လ္တူပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် အ္စာဘာဂမၠိုၚ်ရ။ အ္စာဘာအၝောံတံဂှ် ဒးလေပ်ချပ်စၚ်ခြၚ်၊ ဒးလေပ်ဖန်ဖက် တၚ်သ္ဂုတ်သွာတ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်၊ ကေုာံ ဒးလေပ်ဆက်ဆောံ ကုမိမကွးဘာ၊ ကောန်ညးဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ အလဵုအသဳတံ ညံၚ်ဂွံညဳသာ သၟဟ်သၟန်ရ။

== မူဝါဒ ကေုာံ သ္ဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက် ==
မူဝါဒ ကေုာံ သ္ဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက် (Principles and Foundations) ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပရေၚ်ပညာဝွံ ဒုၚ်သ္ဇိုၚ်လ္တူ သၞောတ်စဳရေၚ်ဖန်ဖက် မဍိုက်ပေၚ်တဴကဵု ဂုဏ်လက္ခဏာ မသုန်သာ်ရ။ ပထမဂှ် ပွမဖျေံလၟေၚ်ကမၠောန် (Planning) မဒှ်အရာမချိၚ်ဆ ရန်တၟံလဝ် သွက်အနာဂတ်ဘာရ။ ဒုတိယဂှ် ပွမလဒက်ပ္တန် (Organizing) မဒှ်အရာမပါ်ပရံ တာလျိုၚ် ကေုာံ ဒၞာဲဝဲါ ကုအ္စာဘာ ကေုာံ သၟာကမၠောန်တံရ။ တတိယဂှ် ပွမစၞောန်ပ္ညုၚ် (Directing) မဒှ်ပွမကဵု အသံ ကေုာံ လညာတ် သွက်ဂွံရေၚ်တၠုၚ် ကမၠောန်ရ။ စတုတ္ထဂှ် ပွမပညဳပညပ် (Coordinating) မဒှ်အရာမဖန်ဖက် ညံၚ်ကဏ္ဍနာနာ ဂွံဆက်စပ် ကၠောန်ၜိုတ် အာမွဲစွံ ညဳညဳသာသာရ။ မသုန်ဂှ် ပွမစၟဳစၟတ် ကေုာံ ထိၚ်ဒက် (Controlling) မဒှ်ပွမသ္ၚဳဂၠေပ် ရဒတုဲကမၠောန် ညံၚ်ဂွံစိုပ် တိုၚ်ပ္ကဴ အတိုၚ်မချိၚ်ဆလဝ်ရ။

ပ္ဍဲအရာမဖျေံ မူဝါဒတံဝွံ အ္စာဘာအၝောံတံ သ္ဒးစွံသတိ လ္တူအခိုက်ကၞာ ကေုာံ ပရေၚ်ယေန်သၞာၚ် မၞိဟ်ပ္ဍဲဒေသဂှ်ရ။ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် မနွံကဵု စေတနာ ကေုာံ ဓဝ်ဗဗွဲဓဝ်ဂှ် သကဵုအ္စာဘာ ကေုာံ ကွးဘာတံ နွံကဵု ဒြဟတ်စိုတ် သွက်ဂွံကတ်လ္ၚတ် ကေုာံ ဗ္တောန်ပညာ ဗွဲမမိပ်ဇြိပ်ရ။ မူဝါဒ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် မခိုဟ်ပြဲဂှ် သ္ဒးဒှ် မူဝါဒ မပြံၚ်လှာဲလောဲ (Flexible) ကေုာံ မကိတ်ညဳ ကုအကာဲအရာ မက္တဵုဒှ်ဒၟံၚ် လၟုဟ်ရ။

== ပရေၚ်စဳရေၚ်ဖန်ဖက် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် ==
ပရေၚ်စဳရေၚ်ဖန်ဖက် (Management and Organization) ပ္ဍဲဘာမွဲမွဲဂှ် ဒှ်အရာမဇၞော်ကဵု တာလျိုၚ်ရ။ လဒက်ပ္တန် ဘာဂှ် သ္ဒးချိုတ်ပၠိုတ်တုဲ ဌာနအုပ်ဓုပ်၊ ဌာနပရေၚ်ပညာ၊ ကေုာံ ဌာနဘဏ္ဍာတံ သ္ဒးနွံကဵု ပရေၚ်ဆက်ဆောံ မခိုဟ်ရ။ အ္စာဘာအၝောံဂှ် ဒှ်မၞိဟ်မၞုံကဵု အဝဵု သွက်ဂွံဖျေံ သ္ဂုတ်သွာတ် အလုံမွဲဘာကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲခေတ်တၟိဏံ နဲကဲအုပ်ဓုပ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ (Democratic Administration) မကဵုအခေါၚ် ကုအ္စာဘာဂမၠိုၚ် ပါလုပ်ချပ်ဂၞန် ပ္ဍဲအရာမဖျေံ သ္ဂုတ်သွာတ်ဂှ် ဒှ်အရာမဂတာပ်ခေတ် ကေုာံ ကဵုဖဵုဂုဏ် ဂၠိုၚ်အိုတ်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! လၟေၚ် !! လဒက်ပ္တန် !! တာလျိုၚ် ကေုာံ ဝတ်
|-
| ၁ || အ္စာဘာအၝောံ || ဖျေံသ္ဂုတ်သွာတ်၊ ကဵုကသပ်ဂၞန်၊ ကေုာံ ဆက်ဆောံ ကုညးမ္ၚး။
|-
| ၜါ || သ္ကိုပ်ဌာန || စဳရေၚ်ဖန်ဖက် ကဏ္ဍဘာသာရပ် နာနာသာ်၊ သ္ၚဳဂၠေပ် လၟေၚ်ဗ္တောန်။
|-
| ၃ || အ္စာဘာ || ဗ္တောန်လိက်၊ အုပ်ဓုပ် ခဒမ်ဘာ၊ ကေုာံ မၚ်မွဲ စိုတ်စရိုတ် ကွးဘာ။
|-
| ၄ || သၟာကမၠောန်ရုၚ် || ရေၚ်တၠုၚ် စရၚ်အၚ်၊ ဘဏ္ဍာ၊ ကေုာံ ပရေၚ်လၟိက်လိက်ပတ်။
|}

ပွမလဒက်ပ္တန် မခိုဟ်ဂှ် ရီုဗၚ်ကဵု ညံၚ်ကမၠောန် ဟွံဂွံထပ်တ္ၜန်ညးသ္ကံ၊ ကေုာံ ညံၚ်ရဒတုဲကမၠောန် သ္ဂောံမြက်စာ လောဲသွာရ။ အ္စာဘာတံလေဝ် ကလိဂွံ အခေါၚ်အဝဵု မဗဗွဲကဵု တာလျိုၚ်ညးတံတုဲ၊ ပရေၚ်ကတ်လ္ၚတ် ကွးဘာတံလေဝ် ကလိဂွံ ပရေၚ်ထံက်ပၚ် မဍိုက်ပေၚ်မာန်ရ။

== က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ကေုာံ ပရေၚ်ဆက်ဆောံ ==
ပ္ဍဲပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပရေၚ်ပညာ၊ အစောံစရာဲ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် (Leadership) ကေုာံ ပရေၚ်ဆက်ဆောံ (Communication) ဂှ် ဒှ်သ္ဇိုၚ်အဓိကရ။ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် မစိုန်သ္ကီုမွဲဂှ် လေပ်ပ္ၚုဟ်ကဵု ဒြဟတ်စိုတ် အ္စာဘာ ကေုာံ ကွးဘာတံ ညံၚ်ဂွံကၠောန်ကမၠောန် နကဵု စေတနာ ကေုာံ ဇဲလွဳရ။ နဲကဲက္ဍိုပ်သ္ကိုပ် မပြံၚ်လှာဲဘဝ (Transformational Leadership) ဂှ် ဒှ်နဲကဲ မဒုၚ်တဲဂၠိုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ရ။ နဲကဲဏံဂှ် ဟွံသုၚ်စောဲ အဝဵုအသံ အနိၚ်အပိုၚ်တုဲ၊ သုၚ်စောဲ လညာတ်၊ ဓဝ်မေတ္တာ၊ ကေုာံ ပွမထ္ၜးသာဓက နကဵုဒ္ဂေတ်ပဋိပတ် ဇကုရ။

ပရေၚ်ဆက်ဆောံ မသောၚ်ကၠးဂှ် ရီုဗၚ်ကဵု ညံၚ်ဟွံဂွံဒှ် ဓဝ်သၠေဟ်ပၟာ ကေုာံ ပဋိပက္ခ အကြာအ္စာဘာ၊ ကွးဘာ ကေုာံ မိမတံရ။ အ္စာဘာအၝောံဂှ် သ္ဒးလေပ် ကလၚ်လညာတ် ညးတၞဟ် (Active Listening) ကေုာံ သ္ဒးလေပ် ဟီုဂး သောၚ်ကလး နကဵုဂလာန် မဇိပ်ဂၠိပ်ရ။ ပွမပံက်လဝ် ဂၠံၚ်တရဴ ပရေၚ်ဆက်ဆောံ မပံက်လဟာ် (Open Communication Channel) ဂှ် သကဵုအ္စာဘာတံ ဂံၚ်ပ္တိုန်ထ္ၜး ပြသၞာ ကေုာံ လညာတ်တၟိတၟိ သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ်ပ္တိုန် ဘာရ။</text>
      <sha1>q34zz50r2xfaotuas6r47k885463q5i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေၚ်စဳရေၚ် ဘဏ္ဍာ ကေုာံ ထံက်ပၚ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13194</id>
    <revision>
      <id>59810</id>
      <timestamp>2026-11-06T02:42:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>အဲလွဳနာဲ</username>
        <id>4326</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;== ပရေၚ်စဳရေၚ် ဘဏ္ဍာ ကေုာံ ထံက်ပၚ် == ပရေၚ်စဳရေၚ် ဘဏ္ဍာ (Financial Management) ဂှ် ဒှ်ကဏ္ဍမကိစ္စဇၞော်အိုတ်မွဲ ပ္ဍဲအရာမလဒက်ပ္တန် ဘာတန် ကေုာံ ဘာတက္ကသိုလ်ဂမၠိုၚ်ရ။ ပရေၚ်အ...&quot;</comment>
      <origin>59810</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10362" sha1="9648gr9fcweqxfnt453ppyjyorwiiys" xml:space="preserve">== ပရေၚ်စဳရေၚ် ဘဏ္ဍာ ကေုာံ ထံက်ပၚ် ==
ပရေၚ်စဳရေၚ် ဘဏ္ဍာ (Financial Management) ဂှ် ဒှ်ကဏ္ဍမကိစ္စဇၞော်အိုတ်မွဲ ပ္ဍဲအရာမလဒက်ပ္တန် ဘာတန် ကေုာံ ဘာတက္ကသိုလ်ဂမၠိုၚ်ရ။ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပရေၚ်ပညာဝွံ သ္ဒးပါ်ပရံ သြန်ဘဏ္ဍာ ဗွဲမဒးရး သွက်ဂွံရာန် ကပေါတ်ကရိယာ၊ သွက်ဂွံသိုၚ်ခၞံ ဒတန်ဗ္တောန်လိက်၊ ကေုာံ သွက်ဂွံကဵု သြန်ဂိတု ကုအ္စာဘာ ကေုာံ သၟာကမၠောန်တံရ။ အ္စာဘာအၝောံတံ သ္ဒးလေပ် ဖျေံစရၚ်သြန် (Budgeting) မချိုတ်ပၠိုတ်တုဲ သ္ဒးစၟဳစၟတ် စရၚ်အၚ် (Auditing) ညံၚ်ဟွံဂွံယောၚ်ယာရ။

ပွမစဳရေၚ် ဘဏ္ဍာ မနွံကဵု ဓဝ်ယာထာ (Transparency) ဂှ် သကဵုမိမကွးဘာ ကေုာံ အလဵုအသဳတံ ပတှ်ေစ လ္တူဂကောံအုပ်ဓုပ်ဘာရ။ ပါဲနူသြန်ထံက်ပၚ် အလဵုအသဳတုဲ ပရေၚ်ဂၠာဲသြန် ဗွဲမဗဗွဲဓဝ် နူညးတၠဒါန်တံလေဝ် ပါလုပ် ပ္ဍဲကမၠောန်ဏံကီုရ။ 

== သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ စေဝ်သၞောဝ် ပရေၚ်ပညာ ==
သၞောဝ်ဥပဒေ ပရေၚ်ပညာ (Educational Law) ကေုာံ စေဝ်သၞောဝ် (Regulations) ဂှ် ဒှ်တိုၚ်ခိုၚ် သွက်ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်ရ။ အ္စာဘာအၝောံ ကေုာံ ညးမအုပ်ဓုပ်တံ သ္ဒးကၠိုဟ်ခၠၚ် လ္တူသၞောဝ်ဥပဒေ မဆေၚ်စပ်ကဵု အခေါၚ်အဝဵု ကောန်ၚာ် (Child Rights)၊ ပရေၚ်ဂီုကၠီု ပ္ဍဲခဒမ်ဘာ၊ ကေုာံ သၞောဝ်မၚ်မွဲ စိုတ်စရိုတ် ကွးဘာတံရ။ ပွမအုပ်ဓုပ် မဟွံကိတ်ညဳ ကုသၞောဝ်ဥပဒေဂှ် သကဵုဒှ် ပြသၞာ ဇၞော်ဇၞော်မာန်ရ။

စေဝ်သၞောဝ် ပ္ဍဲဘာမွဲမွဲဝွံ သ္ဒးဒှ် စေဝ်သၞောဝ် မကဵုဖဵု ကုပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ကွးဘာတံတုဲ ဟွံသ္ဒးဒှ် စေဝ်သၞောဝ် မပ္ဍဵုပ္ဍိုက် ကောန်ၚာ်တံရ။ ပွမသ္ပဒတန် သၞောဝ်ဒ္ဂေတ်ပဋိပတ် (Code of Conduct) သွက်အ္စာဘာ ကေုာံ ကွးဘာဂှ်လေဝ် ဒှ်တာလျိုၚ် ဌာနအုပ်ဓုပ်ရ။

== ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် တဲကွတ် အ္စာဘာ ==
ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပရေၚ်ပညာ မခိုဟ်ပြဲဂှ် သ္ဒးစွံအာရီု လ္တူပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် တဲကွတ် အ္စာဘာ (Professional Development) ဗွဲမဇၞော်ကဵုဇြဟတ်ရ။ ပရေၚ်ပညာဝွံ ပြံၚ်လှာဲဒၟံၚ် လၟိုန်ကာလတုဲ အ္စာဘာတံ သ္ဒးကတ်လ္ၚတ် နဲကဲတၟိတၟိ လၟိုန်ရ။ အ္စာဘာအၝောံတံ သ္ဒးဖန်ဖက်ကဵု ပေဲါသဳကၠဳ၊ ပေဲါဗ္တောန်ကမၠောန် (Workshops)၊ ကေုာံ ပရေၚ်လ္ၚတ် လ္တူလပှ်ကျာ သွက်အ္စာဘာတံ ညံၚ်ဂွံတောတက်ရ။

ပွမကဵု ဒြဟတ်စိုတ် ကေုာံ ပွမထိုၚ်သး လ္တူကမၠောန် အ္စာဘာတံဂှ် ဒှ်အရာမသၠုၚ်ပ္တိုန် ဍာ်ဒကေဝ် ပရေၚ်ပ္ကတ်ဗ္တောန်ရ။ ဌာနအုပ်ဓုပ် မစွံၚုဟ်မး လ္တူအ္စာဘာဂှ် ကလိဂွံ အ္စာဘာ မနွံကဵု စေတနာ ကေုာံ အစောံစရာဲ ပ္ဍဲဘာညးတံ လၟိုန်ရ။

== ပံၚ်တောဲ မိမ ကေုာံ ကောန်ညးဍုၚ်ကွာန် ==
ဘာမွဲမွဲ မဂွံအံၚ်ဇၞးဂှ် ဟွံသေၚ်ဆ လ္တူအ္စာဘာ ကေုာံ ကွးဘာသၟး၊ သ္ဒးဒုၚ်သ္ဇိုၚ် လ္တူပရေၚ်ပံၚ်တောဲ မိမ ကေုာံ ကောန်ညးဍုၚ်ကွာန် (Community Partnership) ကီုရ။ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပရေၚ်ပညာဂှ် ဒးပံက်လဝ် ဂၠံၚ်တရဴ သွက်မိမတံ ဂွံပါလုပ် ချပ်ဂၞန် ပ္ဍဲအရာမဖျေံ မူဝါဒဘာ ကေုာံ သွက်ဂွံရီုဗၚ် ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ဘာရ။

ပွမလဒက်ပ္တန် ဂကောံမိမ ကေုာံ အ္စာဘာ (PTA) ဂှ် ဒှ်နဲကဲ မခိုဟ်အိုတ် သွက်ဂွံ သောၚ်ကလး ပြသၞာ ကေုာံ သွက်ဂွံ ဂၠာဲသြန်ဘဏ္ဍာ ထံက်ပၚ်ဘာရ။ ပရေၚ်ဆက်ဆောံ မနွံကဵု ဓဝ်မေတ္တာ ကေုာံ ဓဝ်ပတှ်ေ အကြာဘာ ကဵု ညးဍုၚ်ကွာန်ဂှ် သကဵုကွးဘာတံ နွံကဵု အကာဲအရာ ကတ်လ္ၚတ် မၜိုဟ်သြိုဟ်ရ။

== လညာတ် စိတ္တဗေဒ ပ္ဍဲပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ==
ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပရေၚ်ပညာ မစိုန်သ္ကီုဂှ် သ္ဒးဒုၚ်သ္ဇိုၚ် လ္တူလညာတ် စိတ္တဗေဒ ပရေၚ်ပညာ (Educational Psychology) ရ။ အ္စာဘာအၝောံတံ သ္ဒးတီကၠိုဟ် စိုတ်စရိုတ် သၟာကမၠောန် ကေုာံ ကွးဘာတံ ညံၚ်ဂွံဖန်ဗဒှ် အကာဲအရာ မကိတ်ညဳ ကုသဘာဝ ကောန်မၞိဟ်ရ။

ပွမသ္ၚဳဂၠေပ် တၚ်နွံပၟိက် စိုတ် ကေုာံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် စိုတ် (Mental Health) သွက်အ္စာဘာ ကေုာံ ကွးဘာဂှ် ဒှ်တာလျိုၚ် ဌာနအုပ်ဓုပ်ရ။ နဲကဲအုပ်ဓုပ် မစွံအဓိက လ္တူဒြဟတ်စိုတ် အပ္ဍဲ (Intrinsic Motivation) ဂှ် ကဵုဖဵုဂုဏ် ခိုဟ်နူ နဲကဲမသုၚ်စောဲ အဝဵုအသံရ။ 

== ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ အနာဂတ် ကေုာံ နဲပညာ ==
ပ္ဍဲခေတ် အနာဂတ် ကေုာံ ခေတ်ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital Era) ဏံ၊ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပရေၚ်ပညာ သ္ဒးပြံၚ်လှာဲ အလိုက်အခိၚ်အခါရ။ ဌာနအုပ်ဓုပ်တံ သ္ဒးသုၚ်စောဲ နဲပညာ ကောမ်ပျူတာ၊ သၞောတ်စဳရေၚ် တၚ်နၚ် (Data Management Systems)၊ ကေုာံ ပရေၚ်ကတ်လ္ၚတ် လ္တူလပှ်ကျာ သွက်ဂွံ စဳရေၚ်ဖန်ဖက် ဘာ ညံၚ်ဂွံ မြက်စာရ။

ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် အနာဂတ်ဂှ် ဟွံသေၚ်ဆ မအုပ်ဓုပ် နကဵုလိက်စက္ခူ၊ မဒှ်ပွမအုပ်ဓုပ် နကဵု သၞောတ်ဒဳဂျဳတေဝ် မကဵုဖဵု ကုပရေၚ်ယာထာ ကေုာံ လညာတ်မချိုတ်ပၠိုတ်ရ။ အ္စာဘာအၝောံတံ သ္ဒးနွံကဵု လညာတ် က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် အနာဂတ် (Visionary Leadership) သွက်ဂွံ ပံက်ဂၠံၚ်တရဴ ကုကွးဘာတံ ညံၚ်ဂွံ စိုန်သ္ကီု ပ္ဍဲခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* Hoy, W. K., &amp; Miskel, C. G. (2012). ''Educational Administration: Theory, Research, and Practice''. McGraw-Hill.
* Lunenburg, F. C., &amp; Ornstein, A. O. (2011). ''Educational Administration: Concepts and Practices''. Cengage Learning.
* Sergiovanni, T. J. (2009). ''The Principalship: A Reflective Practice Perspective''. Pearson.
* Bush, T. (2011). ''Theories of Educational Leadership and Management''. SAGE Publications.
* Fullan, M. (2014). ''The Principal: Three Keys to Maximizing Impact''. Jossey-Bass.

{{ပရေၚ်ပညာ}}

{{DEFAULTSORT:ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပရေၚ်ပညာ}}
[[Category:ပရေၚ်ပညာ]]
[[Category:ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်]]
[[Category:ပညာစဳရေၚ်ဗဟုသုတ]]
[[Category:ကွတ်]]
[[Category:ပရေၚ်မၞိဟ်]]
[[Category:စိတ္တဗေဒ]]
[[Category:ကဏ္ဍအဓိက!]]</text>
      <sha1>9648gr9fcweqxfnt453ppyjyorwiiys</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59827</id>
      <parentid>59810</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T03:49:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[Educational Policy and Planning ပရေၚ်စဳရေၚ် ဘဏ္ဍာ ကေုာံ ထံက်ပၚ်]] ဇရေင် [[ပရေၚ်စဳရေၚ် ဘဏ္ဍာ ကေုာံ ထံက်ပၚ်]]</comment>
      <origin>59810</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10362" sha1="9648gr9fcweqxfnt453ppyjyorwiiys" xml:space="preserve">== ပရေၚ်စဳရေၚ် ဘဏ္ဍာ ကေုာံ ထံက်ပၚ် ==
ပရေၚ်စဳရေၚ် ဘဏ္ဍာ (Financial Management) ဂှ် ဒှ်ကဏ္ဍမကိစ္စဇၞော်အိုတ်မွဲ ပ္ဍဲအရာမလဒက်ပ္တန် ဘာတန် ကေုာံ ဘာတက္ကသိုလ်ဂမၠိုၚ်ရ။ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပရေၚ်ပညာဝွံ သ္ဒးပါ်ပရံ သြန်ဘဏ္ဍာ ဗွဲမဒးရး သွက်ဂွံရာန် ကပေါတ်ကရိယာ၊ သွက်ဂွံသိုၚ်ခၞံ ဒတန်ဗ္တောန်လိက်၊ ကေုာံ သွက်ဂွံကဵု သြန်ဂိတု ကုအ္စာဘာ ကေုာံ သၟာကမၠောန်တံရ။ အ္စာဘာအၝောံတံ သ္ဒးလေပ် ဖျေံစရၚ်သြန် (Budgeting) မချိုတ်ပၠိုတ်တုဲ သ္ဒးစၟဳစၟတ် စရၚ်အၚ် (Auditing) ညံၚ်ဟွံဂွံယောၚ်ယာရ။

ပွမစဳရေၚ် ဘဏ္ဍာ မနွံကဵု ဓဝ်ယာထာ (Transparency) ဂှ် သကဵုမိမကွးဘာ ကေုာံ အလဵုအသဳတံ ပတှ်ေစ လ္တူဂကောံအုပ်ဓုပ်ဘာရ။ ပါဲနူသြန်ထံက်ပၚ် အလဵုအသဳတုဲ ပရေၚ်ဂၠာဲသြန် ဗွဲမဗဗွဲဓဝ် နူညးတၠဒါန်တံလေဝ် ပါလုပ် ပ္ဍဲကမၠောန်ဏံကီုရ။ 

== သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ စေဝ်သၞောဝ် ပရေၚ်ပညာ ==
သၞောဝ်ဥပဒေ ပရေၚ်ပညာ (Educational Law) ကေုာံ စေဝ်သၞောဝ် (Regulations) ဂှ် ဒှ်တိုၚ်ခိုၚ် သွက်ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်ရ။ အ္စာဘာအၝောံ ကေုာံ ညးမအုပ်ဓုပ်တံ သ္ဒးကၠိုဟ်ခၠၚ် လ္တူသၞောဝ်ဥပဒေ မဆေၚ်စပ်ကဵု အခေါၚ်အဝဵု ကောန်ၚာ် (Child Rights)၊ ပရေၚ်ဂီုကၠီု ပ္ဍဲခဒမ်ဘာ၊ ကေုာံ သၞောဝ်မၚ်မွဲ စိုတ်စရိုတ် ကွးဘာတံရ။ ပွမအုပ်ဓုပ် မဟွံကိတ်ညဳ ကုသၞောဝ်ဥပဒေဂှ် သကဵုဒှ် ပြသၞာ ဇၞော်ဇၞော်မာန်ရ။

စေဝ်သၞောဝ် ပ္ဍဲဘာမွဲမွဲဝွံ သ္ဒးဒှ် စေဝ်သၞောဝ် မကဵုဖဵု ကုပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ကွးဘာတံတုဲ ဟွံသ္ဒးဒှ် စေဝ်သၞောဝ် မပ္ဍဵုပ္ဍိုက် ကောန်ၚာ်တံရ။ ပွမသ္ပဒတန် သၞောဝ်ဒ္ဂေတ်ပဋိပတ် (Code of Conduct) သွက်အ္စာဘာ ကေုာံ ကွးဘာဂှ်လေဝ် ဒှ်တာလျိုၚ် ဌာနအုပ်ဓုပ်ရ။

== ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် တဲကွတ် အ္စာဘာ ==
ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပရေၚ်ပညာ မခိုဟ်ပြဲဂှ် သ္ဒးစွံအာရီု လ္တူပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် တဲကွတ် အ္စာဘာ (Professional Development) ဗွဲမဇၞော်ကဵုဇြဟတ်ရ။ ပရေၚ်ပညာဝွံ ပြံၚ်လှာဲဒၟံၚ် လၟိုန်ကာလတုဲ အ္စာဘာတံ သ္ဒးကတ်လ္ၚတ် နဲကဲတၟိတၟိ လၟိုန်ရ။ အ္စာဘာအၝောံတံ သ္ဒးဖန်ဖက်ကဵု ပေဲါသဳကၠဳ၊ ပေဲါဗ္တောန်ကမၠောန် (Workshops)၊ ကေုာံ ပရေၚ်လ္ၚတ် လ္တူလပှ်ကျာ သွက်အ္စာဘာတံ ညံၚ်ဂွံတောတက်ရ။

ပွမကဵု ဒြဟတ်စိုတ် ကေုာံ ပွမထိုၚ်သး လ္တူကမၠောန် အ္စာဘာတံဂှ် ဒှ်အရာမသၠုၚ်ပ္တိုန် ဍာ်ဒကေဝ် ပရေၚ်ပ္ကတ်ဗ္တောန်ရ။ ဌာနအုပ်ဓုပ် မစွံၚုဟ်မး လ္တူအ္စာဘာဂှ် ကလိဂွံ အ္စာဘာ မနွံကဵု စေတနာ ကေုာံ အစောံစရာဲ ပ္ဍဲဘာညးတံ လၟိုန်ရ။

== ပံၚ်တောဲ မိမ ကေုာံ ကောန်ညးဍုၚ်ကွာန် ==
ဘာမွဲမွဲ မဂွံအံၚ်ဇၞးဂှ် ဟွံသေၚ်ဆ လ္တူအ္စာဘာ ကေုာံ ကွးဘာသၟး၊ သ္ဒးဒုၚ်သ္ဇိုၚ် လ္တူပရေၚ်ပံၚ်တောဲ မိမ ကေုာံ ကောန်ညးဍုၚ်ကွာန် (Community Partnership) ကီုရ။ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပရေၚ်ပညာဂှ် ဒးပံက်လဝ် ဂၠံၚ်တရဴ သွက်မိမတံ ဂွံပါလုပ် ချပ်ဂၞန် ပ္ဍဲအရာမဖျေံ မူဝါဒဘာ ကေုာံ သွက်ဂွံရီုဗၚ် ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ဘာရ။

ပွမလဒက်ပ္တန် ဂကောံမိမ ကေုာံ အ္စာဘာ (PTA) ဂှ် ဒှ်နဲကဲ မခိုဟ်အိုတ် သွက်ဂွံ သောၚ်ကလး ပြသၞာ ကေုာံ သွက်ဂွံ ဂၠာဲသြန်ဘဏ္ဍာ ထံက်ပၚ်ဘာရ။ ပရေၚ်ဆက်ဆောံ မနွံကဵု ဓဝ်မေတ္တာ ကေုာံ ဓဝ်ပတှ်ေ အကြာဘာ ကဵု ညးဍုၚ်ကွာန်ဂှ် သကဵုကွးဘာတံ နွံကဵု အကာဲအရာ ကတ်လ္ၚတ် မၜိုဟ်သြိုဟ်ရ။

== လညာတ် စိတ္တဗေဒ ပ္ဍဲပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ==
ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပရေၚ်ပညာ မစိုန်သ္ကီုဂှ် သ္ဒးဒုၚ်သ္ဇိုၚ် လ္တူလညာတ် စိတ္တဗေဒ ပရေၚ်ပညာ (Educational Psychology) ရ။ အ္စာဘာအၝောံတံ သ္ဒးတီကၠိုဟ် စိုတ်စရိုတ် သၟာကမၠောန် ကေုာံ ကွးဘာတံ ညံၚ်ဂွံဖန်ဗဒှ် အကာဲအရာ မကိတ်ညဳ ကုသဘာဝ ကောန်မၞိဟ်ရ။

ပွမသ္ၚဳဂၠေပ် တၚ်နွံပၟိက် စိုတ် ကေုာံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် စိုတ် (Mental Health) သွက်အ္စာဘာ ကေုာံ ကွးဘာဂှ် ဒှ်တာလျိုၚ် ဌာနအုပ်ဓုပ်ရ။ နဲကဲအုပ်ဓုပ် မစွံအဓိက လ္တူဒြဟတ်စိုတ် အပ္ဍဲ (Intrinsic Motivation) ဂှ် ကဵုဖဵုဂုဏ် ခိုဟ်နူ နဲကဲမသုၚ်စောဲ အဝဵုအသံရ။ 

== ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ အနာဂတ် ကေုာံ နဲပညာ ==
ပ္ဍဲခေတ် အနာဂတ် ကေုာံ ခေတ်ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital Era) ဏံ၊ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပရေၚ်ပညာ သ္ဒးပြံၚ်လှာဲ အလိုက်အခိၚ်အခါရ။ ဌာနအုပ်ဓုပ်တံ သ္ဒးသုၚ်စောဲ နဲပညာ ကောမ်ပျူတာ၊ သၞောတ်စဳရေၚ် တၚ်နၚ် (Data Management Systems)၊ ကေုာံ ပရေၚ်ကတ်လ္ၚတ် လ္တူလပှ်ကျာ သွက်ဂွံ စဳရေၚ်ဖန်ဖက် ဘာ ညံၚ်ဂွံ မြက်စာရ။

ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် အနာဂတ်ဂှ် ဟွံသေၚ်ဆ မအုပ်ဓုပ် နကဵုလိက်စက္ခူ၊ မဒှ်ပွမအုပ်ဓုပ် နကဵု သၞောတ်ဒဳဂျဳတေဝ် မကဵုဖဵု ကုပရေၚ်ယာထာ ကေုာံ လညာတ်မချိုတ်ပၠိုတ်ရ။ အ္စာဘာအၝောံတံ သ္ဒးနွံကဵု လညာတ် က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် အနာဂတ် (Visionary Leadership) သွက်ဂွံ ပံက်ဂၠံၚ်တရဴ ကုကွးဘာတံ ညံၚ်ဂွံ စိုန်သ္ကီု ပ္ဍဲခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* Hoy, W. K., &amp; Miskel, C. G. (2012). ''Educational Administration: Theory, Research, and Practice''. McGraw-Hill.
* Lunenburg, F. C., &amp; Ornstein, A. O. (2011). ''Educational Administration: Concepts and Practices''. Cengage Learning.
* Sergiovanni, T. J. (2009). ''The Principalship: A Reflective Practice Perspective''. Pearson.
* Bush, T. (2011). ''Theories of Educational Leadership and Management''. SAGE Publications.
* Fullan, M. (2014). ''The Principal: Three Keys to Maximizing Impact''. Jossey-Bass.

{{ပရေၚ်ပညာ}}

{{DEFAULTSORT:ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပရေၚ်ပညာ}}
[[Category:ပရေၚ်ပညာ]]
[[Category:ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်]]
[[Category:ပညာစဳရေၚ်ဗဟုသုတ]]
[[Category:ကွတ်]]
[[Category:ပရေၚ်မၞိဟ်]]
[[Category:စိတ္တဗေဒ]]
[[Category:ကဏ္ဍအဓိက!]]</text>
      <sha1>9648gr9fcweqxfnt453ppyjyorwiiys</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မူဝါဒ ကေုာံ ပွမဖျေံလၟေၚ်ကမၠောန် ပရေၚ်ပညာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13195</id>
    <revision>
      <id>59811</id>
      <timestamp>2026-11-06T02:44:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>အဲလွဳနာဲ</username>
        <id>4326</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox subject | name = မူဝါဒ ကေုာံ ပွမဖျေံလၟေၚ်ကမၠောန် ပရေၚ်ပညာ | native_name = Educational Policy and Planning | image = File:Ministry of Education (Singapore) headquarters.jpg | image_size = 250px | alt = ရုၚ်ဌာနပရေၚ်ပညာ | caption = ရုၚ်ဌာနပရေၚ်ပညာ မဒှ်ဒတန်အဓ...&quot;</comment>
      <origin>59811</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17151" sha1="aijqbv23eowoutimw9xsqyg1bel5a1s" xml:space="preserve">{{Infobox subject
| name = မူဝါဒ ကေုာံ ပွမဖျေံလၟေၚ်ကမၠောန် ပရေၚ်ပညာ
| native_name = Educational Policy and Planning
| image = File:Ministry of Education (Singapore) headquarters.jpg
| image_size = 250px
| alt = ရုၚ်ဌာနပရေၚ်ပညာ
| caption = ရုၚ်ဌာနပရေၚ်ပညာ မဒှ်ဒတန်အဓိက သွက်ဂွံဖျေံမူဝါဒ ကေုာံ စဳရေၚ်ဖန်ဖက်လၟေၚ်ကမၠောန်
| field = ပရေၚ်ပညာ, ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်
| related = ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပရေၚ်ပညာ၊ စိတ္တဗေဒ၊ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်
| emergence = ခေတ်တၟိ
| application = အလဵုအသဳ၊ ဌာနပရေၚ်ပညာ၊ တက္ကသိုလ်
| status = Active
}}

မူဝါဒ ကေုာံ ပွမဖျေံလၟေၚ်ကမၠောန် ပရေၚ်ပညာ (Educational Policy and Planning) ဟီုဂှ် မဒှ်လ္ၚတ်ကွတ်ပညာ ကေုာံ လၟေၚ်ကမၠောန် မဆေၚ်စပ်ကဵု ပွမဖျေံသ္ဂုတ်သွာတ်၊ ပွမဓဇက်သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပွမစဳရေၚ်ဖန်ဖက် ညံၚ်သၞောတ်ပရေၚ်ပညာ သ္ဂောံဇၞော်မောဝ် တောတက်တိုန်ရ။&lt;ref&gt;Haddad, W. D. (1995). ''Educational policy-planning process: an applied framework''. UNESCO.&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲကဏ္ဍဝွံ အလဵုအသဳ၊ ဌာနပရေၚ်ပညာ၊ အ္စာဘာအၝောံ (Headmaster / Principal) ကေုာံ ညးမအုပ်ဓုပ်တံ ယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ်အဓိက သွက်ဂွံဖန်ဗဒှ် အကာဲအရာ မကိတ်ညဳ ကုတၚ်နွံပၟိက် ဂကောံမၞိဟ်၊ ပရေၚ်ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကၟိန်ဍုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Coombs, P. H. (1970). ''What is educational planning?''. UNESCO, International Institute for Educational Planning.&lt;/ref&gt; မူဝါဒ ပရေၚ်ပညာဂှ် ဒှ်တိုၚ်ခိုၚ် သွက်ဂွံပံက်ဂၠံၚ်တရဴ (Direction) တုဲ၊ ပွမဖျေံလၟေၚ်ကမၠောန်ဂှ် ဒှ်နဲကဲ (Strategy) သွက်ဂွံရေၚ်တၠုၚ် ညံၚ်ဂွံစိုပ် တိုၚ်ပ္ကဴဂှ်ရ။

ကမၠောန်ဏံဝွံ သ္ဒးဒုၚ်သ္ဇိုၚ် လ္တူတၚ်ဏှ် (Data) မချိုတ်ပၠိုတ် ကေုာံ သ္ဒးချပ်စၚ်ခြၚ် လ္တူအကာဲအရာ အနာဂတ် ညံၚ်ရဴ လၟိဟ်မၞိဟ်မပြံၚ်လှာဲ (Demographic shifts)၊ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် နဲပညာတၟိတၟိ၊ ကေုာံ တၚ်နွံပၟိက် စရၚ်အၚ် သၟာကမၠောန်တံရ။&lt;ref&gt;Psacharopoulos, G. (1990). ''Why educational policies can fail: An overview of selected African experiences''. World Bank Publications.&lt;/ref&gt; ပွမစဳရေၚ် ဖျေံလၟေၚ်ကမၠောန် မဍိုက်ပေၚ်တဴကဵု အစောံစရာဲဂှ် သကဵုကောန်ၚာ် ကေုာံ သၟတ်တံ ကလိဂွံ အခေါၚ်အဝဵု ကတ်လ္ၚတ်ပညာ မတုပ်သၟဟ်မာန်တုဲ၊ ရီုဗၚ်ကဵု ညံၚ်ဟွံဂွံပါ်ခြာ အကြာညးဒိုက် ကေုာံ ညးသိုက်ဘိုက်တံရ။ ယဝ်ရ မူဝါဒ ပရေၚ်ပညာ ဟွံခိုၚ်ကၠိုက်မ္ဂး သၞောတ်ပညာလေဝ် လီုလာ်အာတုဲ ဍာ်ဒကေဝ် ကောန်ညးဍုၚ်ကွာန်တံလေဝ် သဝ်စှ်ေအာမာန်ရ။

ပ္ဍဲခေတ် လၟုဟ်ဝွံ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပွမဖျေံမူဝါဒဂှ် ဟွံသေၚ်ဆ ဌာနအလဵုအသဳ မွဲဓဝ်မကၠောန်၊ မဒှ်ပွမပံၚ်တောဲ ကုဂကောံညးဍုၚ်ကွာန်၊ ဂကောံအ္စာဘာ၊ ဂကောံမိမ ကေုာံ တၠပညာနာနာသာ်ရ။&lt;ref&gt;Farrell, J. P. (1992). Conceptualizing education and the drive for social equality. In ''Emergent issues in education'' (pp. 277-292).&lt;/ref&gt; နဲကဲ ပံၚ်တောဲဏံဂှ် (Participatory approach) ရီုဗၚ်ကဵု ညံၚ်မူဝါဒ သ္ဂောံကိတ်ညဳ ကုအခိုက်ကၞာ ဒေသ ကေုာံ တၚ်နွံပၟိက် ဇေတ်ဇေတ် ပ္ဍဲခဒမ်ဘာရ။ 

== သ္ဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် ==
မူဝါဒ ပရေၚ်ပညာ (Educational Policy) ဟီုဂှ် မဒှ်ဂကောံသၞောဝ်၊ စေဝ်သၞောဝ် ကေုာံ တၚ်သ္ဂုတ်သွာတ် အလဵုအသဳ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဌာနပရေၚ်ပညာ မပ္တန်လဝ် သွက်ဂွံစၞောန်ပ္ညုၚ် သၞောတ်ပရေၚ်ပညာရ။&lt;ref&gt;Adams, D. (2002). ''Educational planning: Principles, models, and processes''. UNESCO.&lt;/ref&gt; မူဝါဒဏံဝွံ ဍိုက်ပေၚ်တဴကဵု တၚ်ရန်တၟံ မပ္တံကဵု ပွမသၠုၚ်ပ္တိုန် ဍာ်ဒကေဝ် ပရေၚ်ပ္ကတ်ဗ္တောန်၊ ပွမကဵု အခေါၚ်ကတ်လ္ၚတ် ပညာ ကုညးအိုဿီု (Education for All)၊ ကေုာံ ပွမမၚ်မွဲ အခေါၚ်အဝဵု ကောန်ၚာ်တံ ညံၚ်ဟွံဂွံဒးဒုၚ် ပ္ဍဵုပ္ဍိုက် ပ္ဍဲဘာရ။&lt;ref&gt;Bell, L., &amp; Stevenson, H. (2006). ''Education policy: Process, themes and impact''. Routledge.&lt;/ref&gt; ပွမဖျေံလၟေၚ်ကမၠောန် (Educational Planning) ဂှ် ဒှ်အရာမဆက်စပ် ဒၟံၚ်ကဵု မူဝါဒတုဲ ဍေံဝွံ မဒှ်နဲကဲ စဳရေၚ်ဖန်ဖက် သြန်ဘဏ္ဍာ၊ ဒြဟတ်မၞိဟ် (Human Resources) ကေုာံ အခိၚ်ကာလ ညံၚ်ဂွံမြက်စာ သွက်ဂွံရေၚ်တၠုၚ် မူဝါဒတံဂှ်ရ။ 

သ္ဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက် အဓိက ပ္ဍဲအရာမဖျေံ မူဝါဒဝွံ ဒုၚ်သ္ဇိုၚ် လ္တူပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ ပရေၚ်မၞိဟ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဇြဟတ်ရ။&lt;ref&gt;Carnoy, M. (1999). ''Globalization and educational reform: what planners need to know''. UNESCO.&lt;/ref&gt; တၠပညာတံ ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေၚ်ပညာဂှ် ဒှ်တမ်ရိုဟ် ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ကၟိန်ဍုၚ်မွဲရ (Human Capital Theory)။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေၚ်စဳရေၚ် ဖန်ဖက် သၞောတ်ပညာဝွံ သ္ဒးနွံကဵု လညာတ်မချိုတ်ပၠိုတ် သွက်ဂွံ လဟဵုပ္တိုန် တဲကွတ် ကောန်ဍုၚ်ကွာန်တံ ညံၚ်ဂွံကိတ်ညဳ ကုတၚ်နွံပၟိက် ဗွိုက်လွာကမၠောန် (Labor Market) ရ။ 

လၟေၚ်ကမၠောန် ပရေၚ်ပညာ မခိုဟ်ပြဲဂှ် သ္ဒးနွံကဵု ဓဝ်ယာထာ (Transparency)၊ ပွမပါလုပ် နူကဵု ကောန်ညးဍုၚ်ကွာန် (Community participation)၊ ကေုာံ ပွမပြံၚ်လှာဲမာန် (Flexibility) အလိုက်အကာဲအရာ ခေတ်ကာလရ။ မူဝါဒ မကြံၚ်မ္ၚိုဟ်လောန်အာဂှ် ဟွံကိတ်ညဳ ကုပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ပ္ဍဲဂၠးတိ (Globalization) တုဲ သကဵုကွးဘာတံ ဒးဒုၚ်ယုတ်ဒေက်အာ ပ္ဍဲအရာကတ်လ္ၚတ် နဲပညာတၟိတၟိမာန်ရ။

== လၟေၚ်အစဳအဇန် ဖျေံမူဝါဒ ==
လၟေၚ်အစဳအဇန် ပွမဖျေံမူဝါဒ (Policy-Making Process) ဂှ် နွံကဵု ကဆံၚ်လၟေၚ် ဗွဲမဇိပ်ဂၠိပ်ရ။ ပထမအိုတ်ဂှ် ပွမဂၠာဲ ပြသၞာ ကေုာံ တၚ်နွံပၟိက် (Problem Identification) ရ။ ဌာနအလဵုအသဳ ကေုာံ ညးမအုပ်ဓုပ်တံ သ္ဒးသ္ၚဳဂၠေပ် လ္တူတၚ်ဝါတ်ဂါတ် မက္တဵုဒှ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲဘာတန် ကေုာံ တက္ကသိုလ်ဂမၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Haddad, W. D. (1995). ''Educational policy-planning process: an applied framework''. UNESCO.&lt;/ref&gt; ပွမသ္ၚဳဂၠေပ်ဏံဝွံ ဒးဒုၚ်သ္ဇိုၚ် လ္တူတၚ်ဏှ် စရၚ်အၚ် (Statistics) ညံၚ်ရဴ လၟိဟ်ကောန်ၚာ် ဟွံဂွံမံၚ်ဘာ၊ လၟိဟ်အ္စာဘာ မဟွံရုံဂပ်၊ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဍာ်ဒကေဝ် ကွးဘာ မသဝ်စှ်ေဒၟံၚ်တံရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! လၟေၚ် !! ကဆံၚ်မူဝါဒ !! ဗမံက်ထ္ၜး ကမၠောန်
|-
| ၁ || ပွမဓမံက်ထ္ၜး ပြသၞာ (Problem Identification) || ဂၠာဲတၚ်ဝါတ်ဂါတ် ပ္ဍဲသၞောတ်ပညာ နကဵုတၚ်ဏှ် ကေုာံ သုတေသန။
|-
| ၜါ || ပွမဖျေံမူဝါဒ (Policy Formulation) || ချပ်ဂၞန်၊ ဂၠာဲသွဟ်၊ ကေုာံ ဓဇက် လိက်မူဝါဒ အပြောံ (Drafting)။
|-
| ၃ || ပွမသ္ပဒတန် (Policy Adoption) || ကၠတ်ထဝ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး အလဵုအသဳ ကဵုသ္ဂုတ်သွာတ် သ္ပဒတန် လ္တူလိက်မူဝါဒ။
|-
| ၄ || ပွမရေၚ်တၠုၚ် (Policy Implementation) || ဌာနပရေၚ်ပညာ ကေုာံ အ္စာဘာတံ ရေၚ်တၠုၚ် ကၠောန်ဗက် အတိုၚ်စၞောန်ပ္ညုၚ်။
|-
| ၅ || ပွမစၟဳစၟတ် ကေုာံ သ္ၚဳဂၠေပ် (Policy Evaluation) || သ္ၚဳဂၠေပ် ရဒတုဲကမၠောန် ကေုာံ ဖဵုဂုဏ် မက္တဵုဒှ်ကၠုၚ် နူမူဝါဒဂှ်။
|}

ကြဴနူ မဓမံက်ထ္ၜး ပြသၞာတုဲမ္ဂး၊ ကဆံၚ် ဒုတိယဂှ် ဒှ်ပွမဖျေံမူဝါဒ (Policy Formulation) ရ။ ပ္ဍဲကဆံၚ်ဏံဝွံ တၠပညာ ပရေၚ်ပညာ၊ ညးစၞး အလဵုအသဳ၊ ကေုာံ ညးမဆေၚ်စပ်တံ ကောံဓရီု ချပ်ဂၞန် သွက်ဂွံ ဂၠာဲသွဟ် မခိုဟ်အိုတ်ရ။ ပွမဓဇက် လိက်မူဝါဒဂှ် သ္ဒးချိၚ်ဆ သြန်ဘဏ္ဍာ မနွံဒၟံၚ် (Available budget) ကေုာံ ဒြဟတ်မၞိဟ် (Manpower) သွက်ဂွံ ရေၚ်တၠုၚ်ကမၠောန်ရ။ 

ကာလ မူဝါဒ ဂွံဒုၚ်သ္ပဒတန်တုဲမ္ဂး (Adoption)၊ ကဆံၚ် မကိစ္စဇၞော်အိုတ်ဂှ် ပွမရေၚ်တၠုၚ် (Implementation) ရ။&lt;ref&gt;Fullan, M. (2007). ''The new meaning of educational change''. Routledge.&lt;/ref&gt; မူဝါဒ မချူလဝ် ပ္ဍဲစက္ကူ ၜိုန်ရခိုဟ်ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ အ္စာဘာတံ ဟွံကၠိုဟ်ခၠၚ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ကပေါတ်ကရိယာ ဟွံရုံဂပ်မ္ဂး ပရေၚ်ရေၚ်တၠုၚ်ဂှ် ဟွံအံၚ်ဇၞးမာန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပွမဆက်ဆောံ သောၚ်ကလး (Communication) အကြာ ဌာနအလဵုအသဳ လ္တူ ကေုာံ အ္စာဘာ ပ္ဍဲခဒမ်ဘာသၟဝ်ဂှ် ဒှ်သ္ဇိုၚ်အဓိက သွက်ဂွံအံၚ်ဇၞးရ။

== ပွမဖျေံလၟေၚ်ကမၠောန် အနာဂတ် ==
ပွမဖျေံလၟေၚ်ကမၠောန် အနာဂတ် (Strategic Future Planning) ဂှ် ဒှ်ကဏ္ဍမကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံပလေဝ်ပလေတ်လဝ် ပရေၚ်ပညာ သွက်မသုန်သၞာံ ဟွံသေၚ်မ္ဂး စှ်သၞာံ ဂတတေံရ။ ဌာနအုပ်ဓုပ်တံ သ္ဒးသ္ၚဳဂၠေပ် လ္တူပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ လၟိဟ်မၞိဟ် (Demographic projections) ရ။ ယဝ်ရ လၟိဟ်ကောန်ၚာ် က္တဵုဒှ်မၞိဟ် ဂၠိုၚ်တိုန်မ္ဂး၊ ဌာနပရေၚ်ပညာ သ္ဒးချိၚ်ဆလဝ် သွက်ဂွံသိုၚ်ခၞံ ဘာတၟိ၊ သွက်ဂွံရာန် ကပေါတ်ကရိယာ၊ ကေုာံ သွက်ဂွံ ပံက်ပေဲါဗ္တောန် အ္စာဘာတၟိ လၟိဟ်မဂၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Coombs, P. H. (1970). ''What is educational planning?''. UNESCO.&lt;/ref&gt;

ပါဲနူဂှ်တုဲ လၟေၚ်ကမၠောန် အနာဂတ်ဝွံ သ္ဒးကိတ်ညဳ ကုပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် နဲပညာ ကေုာံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်ရ (Technological and Economic Development)။ ပ္ဍဲခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံဏံ၊ ဗွိုက်လွာကမၠောန် ပြံၚ်လှာဲကၠုၚ် လ္ပာ်နဲပညာ ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital Technology) တုဲ၊ သၞောတ်ပရေၚ်ပညာလေဝ် သ္ဒးဖျေံလၟေၚ်ကမၠောန် သွက်ဂွံ ပၠောပ်စုတ် ကွတ်ကောမ်ပျူတာ (Computer skills) ကေုာံ နဲကဲကတ်လ္ၚတ် အေန်တာနက် (Internet-based learning) ပ္ဍဲမာတိကာ (Curriculum) ရ။&lt;ref&gt;Bates, A. W. (2000). ''Managing technological change: Strategies for college and university leaders''. Jossey-Bass.&lt;/ref&gt;

ပွမဖျေံလၟေၚ်ကမၠောန်ဏံဝွံ သ္ဒးပါ်ပရံ သြန်ဘဏ္ဍာ (Budget allocation) ဗွဲမဒးရးရ။ သြန်ဘဏ္ဍာဂှ် ဒှ်ဒြဟတ်သွက်ဂွံ စဳရေၚ်ဖန်ဖက် အရာအိုဿီုရ။ လၟေၚ်ကမၠောန် မဟွံချိၚ်ဆလဝ် သြန်ဘဏ္ဍာ မချိုတ်ပၠိုတ်ဂှ် ဒှ်ဆလ္ပံ ပ္ဍဲစက္ကူသၟးရ။ အ္စာဘာအၝောံ ကေုာံ ညးမစဳရေၚ် ဖန်ဖက်တံ သ္ဒးလေပ် သ္ၚဳဂၠေပ် ဖဵုဂုဏ် ကေုာံ စရိတ် (Cost-Benefit Analysis) သွက်ဂွံ ဖျေံသ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ ကမၠောန်လဵုမွဲ သ္ဒးကၠောန် ကၠာအိုတ် (Prioritization) မဒှ်ရ။

— continue: section 4 —</text>
      <sha1>aijqbv23eowoutimw9xsqyg1bel5a1s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59825</id>
      <parentid>59811</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T03:48:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[Human Resource Management မူဝါဒ ကေုာံ ပွမဖျေံလၟေၚ်ကမၠောန် ပရေၚ်ပညာ]] ဇရေင် [[မူဝါဒ ကေုာံ ပွမဖျေံလၟေၚ်ကမၠောန် ပရေၚ်ပညာ]]</comment>
      <origin>59811</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17151" sha1="aijqbv23eowoutimw9xsqyg1bel5a1s" xml:space="preserve">{{Infobox subject
| name = မူဝါဒ ကေုာံ ပွမဖျေံလၟေၚ်ကမၠောန် ပရေၚ်ပညာ
| native_name = Educational Policy and Planning
| image = File:Ministry of Education (Singapore) headquarters.jpg
| image_size = 250px
| alt = ရုၚ်ဌာနပရေၚ်ပညာ
| caption = ရုၚ်ဌာနပရေၚ်ပညာ မဒှ်ဒတန်အဓိက သွက်ဂွံဖျေံမူဝါဒ ကေုာံ စဳရေၚ်ဖန်ဖက်လၟေၚ်ကမၠောန်
| field = ပရေၚ်ပညာ, ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်
| related = ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပရေၚ်ပညာ၊ စိတ္တဗေဒ၊ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်
| emergence = ခေတ်တၟိ
| application = အလဵုအသဳ၊ ဌာနပရေၚ်ပညာ၊ တက္ကသိုလ်
| status = Active
}}

မူဝါဒ ကေုာံ ပွမဖျေံလၟေၚ်ကမၠောန် ပရေၚ်ပညာ (Educational Policy and Planning) ဟီုဂှ် မဒှ်လ္ၚတ်ကွတ်ပညာ ကေုာံ လၟေၚ်ကမၠောန် မဆေၚ်စပ်ကဵု ပွမဖျေံသ္ဂုတ်သွာတ်၊ ပွမဓဇက်သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပွမစဳရေၚ်ဖန်ဖက် ညံၚ်သၞောတ်ပရေၚ်ပညာ သ္ဂောံဇၞော်မောဝ် တောတက်တိုန်ရ။&lt;ref&gt;Haddad, W. D. (1995). ''Educational policy-planning process: an applied framework''. UNESCO.&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲကဏ္ဍဝွံ အလဵုအသဳ၊ ဌာနပရေၚ်ပညာ၊ အ္စာဘာအၝောံ (Headmaster / Principal) ကေုာံ ညးမအုပ်ဓုပ်တံ ယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ်အဓိက သွက်ဂွံဖန်ဗဒှ် အကာဲအရာ မကိတ်ညဳ ကုတၚ်နွံပၟိက် ဂကောံမၞိဟ်၊ ပရေၚ်ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကၟိန်ဍုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Coombs, P. H. (1970). ''What is educational planning?''. UNESCO, International Institute for Educational Planning.&lt;/ref&gt; မူဝါဒ ပရေၚ်ပညာဂှ် ဒှ်တိုၚ်ခိုၚ် သွက်ဂွံပံက်ဂၠံၚ်တရဴ (Direction) တုဲ၊ ပွမဖျေံလၟေၚ်ကမၠောန်ဂှ် ဒှ်နဲကဲ (Strategy) သွက်ဂွံရေၚ်တၠုၚ် ညံၚ်ဂွံစိုပ် တိုၚ်ပ္ကဴဂှ်ရ။

ကမၠောန်ဏံဝွံ သ္ဒးဒုၚ်သ္ဇိုၚ် လ္တူတၚ်ဏှ် (Data) မချိုတ်ပၠိုတ် ကေုာံ သ္ဒးချပ်စၚ်ခြၚ် လ္တူအကာဲအရာ အနာဂတ် ညံၚ်ရဴ လၟိဟ်မၞိဟ်မပြံၚ်လှာဲ (Demographic shifts)၊ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် နဲပညာတၟိတၟိ၊ ကေုာံ တၚ်နွံပၟိက် စရၚ်အၚ် သၟာကမၠောန်တံရ။&lt;ref&gt;Psacharopoulos, G. (1990). ''Why educational policies can fail: An overview of selected African experiences''. World Bank Publications.&lt;/ref&gt; ပွမစဳရေၚ် ဖျေံလၟေၚ်ကမၠောန် မဍိုက်ပေၚ်တဴကဵု အစောံစရာဲဂှ် သကဵုကောန်ၚာ် ကေုာံ သၟတ်တံ ကလိဂွံ အခေါၚ်အဝဵု ကတ်လ္ၚတ်ပညာ မတုပ်သၟဟ်မာန်တုဲ၊ ရီုဗၚ်ကဵု ညံၚ်ဟွံဂွံပါ်ခြာ အကြာညးဒိုက် ကေုာံ ညးသိုက်ဘိုက်တံရ။ ယဝ်ရ မူဝါဒ ပရေၚ်ပညာ ဟွံခိုၚ်ကၠိုက်မ္ဂး သၞောတ်ပညာလေဝ် လီုလာ်အာတုဲ ဍာ်ဒကေဝ် ကောန်ညးဍုၚ်ကွာန်တံလေဝ် သဝ်စှ်ေအာမာန်ရ။

ပ္ဍဲခေတ် လၟုဟ်ဝွံ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပွမဖျေံမူဝါဒဂှ် ဟွံသေၚ်ဆ ဌာနအလဵုအသဳ မွဲဓဝ်မကၠောန်၊ မဒှ်ပွမပံၚ်တောဲ ကုဂကောံညးဍုၚ်ကွာန်၊ ဂကောံအ္စာဘာ၊ ဂကောံမိမ ကေုာံ တၠပညာနာနာသာ်ရ။&lt;ref&gt;Farrell, J. P. (1992). Conceptualizing education and the drive for social equality. In ''Emergent issues in education'' (pp. 277-292).&lt;/ref&gt; နဲကဲ ပံၚ်တောဲဏံဂှ် (Participatory approach) ရီုဗၚ်ကဵု ညံၚ်မူဝါဒ သ္ဂောံကိတ်ညဳ ကုအခိုက်ကၞာ ဒေသ ကေုာံ တၚ်နွံပၟိက် ဇေတ်ဇေတ် ပ္ဍဲခဒမ်ဘာရ။ 

== သ္ဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် ==
မူဝါဒ ပရေၚ်ပညာ (Educational Policy) ဟီုဂှ် မဒှ်ဂကောံသၞောဝ်၊ စေဝ်သၞောဝ် ကေုာံ တၚ်သ္ဂုတ်သွာတ် အလဵုအသဳ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဌာနပရေၚ်ပညာ မပ္တန်လဝ် သွက်ဂွံစၞောန်ပ္ညုၚ် သၞောတ်ပရေၚ်ပညာရ။&lt;ref&gt;Adams, D. (2002). ''Educational planning: Principles, models, and processes''. UNESCO.&lt;/ref&gt; မူဝါဒဏံဝွံ ဍိုက်ပေၚ်တဴကဵု တၚ်ရန်တၟံ မပ္တံကဵု ပွမသၠုၚ်ပ္တိုန် ဍာ်ဒကေဝ် ပရေၚ်ပ္ကတ်ဗ္တောန်၊ ပွမကဵု အခေါၚ်ကတ်လ္ၚတ် ပညာ ကုညးအိုဿီု (Education for All)၊ ကေုာံ ပွမမၚ်မွဲ အခေါၚ်အဝဵု ကောန်ၚာ်တံ ညံၚ်ဟွံဂွံဒးဒုၚ် ပ္ဍဵုပ္ဍိုက် ပ္ဍဲဘာရ။&lt;ref&gt;Bell, L., &amp; Stevenson, H. (2006). ''Education policy: Process, themes and impact''. Routledge.&lt;/ref&gt; ပွမဖျေံလၟေၚ်ကမၠောန် (Educational Planning) ဂှ် ဒှ်အရာမဆက်စပ် ဒၟံၚ်ကဵု မူဝါဒတုဲ ဍေံဝွံ မဒှ်နဲကဲ စဳရေၚ်ဖန်ဖက် သြန်ဘဏ္ဍာ၊ ဒြဟတ်မၞိဟ် (Human Resources) ကေုာံ အခိၚ်ကာလ ညံၚ်ဂွံမြက်စာ သွက်ဂွံရေၚ်တၠုၚ် မူဝါဒတံဂှ်ရ။ 

သ္ဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက် အဓိက ပ္ဍဲအရာမဖျေံ မူဝါဒဝွံ ဒုၚ်သ္ဇိုၚ် လ္တူပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ ပရေၚ်မၞိဟ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဇြဟတ်ရ။&lt;ref&gt;Carnoy, M. (1999). ''Globalization and educational reform: what planners need to know''. UNESCO.&lt;/ref&gt; တၠပညာတံ ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေၚ်ပညာဂှ် ဒှ်တမ်ရိုဟ် ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ကၟိန်ဍုၚ်မွဲရ (Human Capital Theory)။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေၚ်စဳရေၚ် ဖန်ဖက် သၞောတ်ပညာဝွံ သ္ဒးနွံကဵု လညာတ်မချိုတ်ပၠိုတ် သွက်ဂွံ လဟဵုပ္တိုန် တဲကွတ် ကောန်ဍုၚ်ကွာန်တံ ညံၚ်ဂွံကိတ်ညဳ ကုတၚ်နွံပၟိက် ဗွိုက်လွာကမၠောန် (Labor Market) ရ။ 

လၟေၚ်ကမၠောန် ပရေၚ်ပညာ မခိုဟ်ပြဲဂှ် သ္ဒးနွံကဵု ဓဝ်ယာထာ (Transparency)၊ ပွမပါလုပ် နူကဵု ကောန်ညးဍုၚ်ကွာန် (Community participation)၊ ကေုာံ ပွမပြံၚ်လှာဲမာန် (Flexibility) အလိုက်အကာဲအရာ ခေတ်ကာလရ။ မူဝါဒ မကြံၚ်မ္ၚိုဟ်လောန်အာဂှ် ဟွံကိတ်ညဳ ကုပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ပ္ဍဲဂၠးတိ (Globalization) တုဲ သကဵုကွးဘာတံ ဒးဒုၚ်ယုတ်ဒေက်အာ ပ္ဍဲအရာကတ်လ္ၚတ် နဲပညာတၟိတၟိမာန်ရ။

== လၟေၚ်အစဳအဇန် ဖျေံမူဝါဒ ==
လၟေၚ်အစဳအဇန် ပွမဖျေံမူဝါဒ (Policy-Making Process) ဂှ် နွံကဵု ကဆံၚ်လၟေၚ် ဗွဲမဇိပ်ဂၠိပ်ရ။ ပထမအိုတ်ဂှ် ပွမဂၠာဲ ပြသၞာ ကေုာံ တၚ်နွံပၟိက် (Problem Identification) ရ။ ဌာနအလဵုအသဳ ကေုာံ ညးမအုပ်ဓုပ်တံ သ္ဒးသ္ၚဳဂၠေပ် လ္တူတၚ်ဝါတ်ဂါတ် မက္တဵုဒှ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲဘာတန် ကေုာံ တက္ကသိုလ်ဂမၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Haddad, W. D. (1995). ''Educational policy-planning process: an applied framework''. UNESCO.&lt;/ref&gt; ပွမသ္ၚဳဂၠေပ်ဏံဝွံ ဒးဒုၚ်သ္ဇိုၚ် လ္တူတၚ်ဏှ် စရၚ်အၚ် (Statistics) ညံၚ်ရဴ လၟိဟ်ကောန်ၚာ် ဟွံဂွံမံၚ်ဘာ၊ လၟိဟ်အ္စာဘာ မဟွံရုံဂပ်၊ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဍာ်ဒကေဝ် ကွးဘာ မသဝ်စှ်ေဒၟံၚ်တံရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! လၟေၚ် !! ကဆံၚ်မူဝါဒ !! ဗမံက်ထ္ၜး ကမၠောန်
|-
| ၁ || ပွမဓမံက်ထ္ၜး ပြသၞာ (Problem Identification) || ဂၠာဲတၚ်ဝါတ်ဂါတ် ပ္ဍဲသၞောတ်ပညာ နကဵုတၚ်ဏှ် ကေုာံ သုတေသန။
|-
| ၜါ || ပွမဖျေံမူဝါဒ (Policy Formulation) || ချပ်ဂၞန်၊ ဂၠာဲသွဟ်၊ ကေုာံ ဓဇက် လိက်မူဝါဒ အပြောံ (Drafting)။
|-
| ၃ || ပွမသ္ပဒတန် (Policy Adoption) || ကၠတ်ထဝ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး အလဵုအသဳ ကဵုသ္ဂုတ်သွာတ် သ္ပဒတန် လ္တူလိက်မူဝါဒ။
|-
| ၄ || ပွမရေၚ်တၠုၚ် (Policy Implementation) || ဌာနပရေၚ်ပညာ ကေုာံ အ္စာဘာတံ ရေၚ်တၠုၚ် ကၠောန်ဗက် အတိုၚ်စၞောန်ပ္ညုၚ်။
|-
| ၅ || ပွမစၟဳစၟတ် ကေုာံ သ္ၚဳဂၠေပ် (Policy Evaluation) || သ္ၚဳဂၠေပ် ရဒတုဲကမၠောန် ကေုာံ ဖဵုဂုဏ် မက္တဵုဒှ်ကၠုၚ် နူမူဝါဒဂှ်။
|}

ကြဴနူ မဓမံက်ထ္ၜး ပြသၞာတုဲမ္ဂး၊ ကဆံၚ် ဒုတိယဂှ် ဒှ်ပွမဖျေံမူဝါဒ (Policy Formulation) ရ။ ပ္ဍဲကဆံၚ်ဏံဝွံ တၠပညာ ပရေၚ်ပညာ၊ ညးစၞး အလဵုအသဳ၊ ကေုာံ ညးမဆေၚ်စပ်တံ ကောံဓရီု ချပ်ဂၞန် သွက်ဂွံ ဂၠာဲသွဟ် မခိုဟ်အိုတ်ရ။ ပွမဓဇက် လိက်မူဝါဒဂှ် သ္ဒးချိၚ်ဆ သြန်ဘဏ္ဍာ မနွံဒၟံၚ် (Available budget) ကေုာံ ဒြဟတ်မၞိဟ် (Manpower) သွက်ဂွံ ရေၚ်တၠုၚ်ကမၠောန်ရ။ 

ကာလ မူဝါဒ ဂွံဒုၚ်သ္ပဒတန်တုဲမ္ဂး (Adoption)၊ ကဆံၚ် မကိစ္စဇၞော်အိုတ်ဂှ် ပွမရေၚ်တၠုၚ် (Implementation) ရ။&lt;ref&gt;Fullan, M. (2007). ''The new meaning of educational change''. Routledge.&lt;/ref&gt; မူဝါဒ မချူလဝ် ပ္ဍဲစက္ကူ ၜိုန်ရခိုဟ်ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ အ္စာဘာတံ ဟွံကၠိုဟ်ခၠၚ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ကပေါတ်ကရိယာ ဟွံရုံဂပ်မ္ဂး ပရေၚ်ရေၚ်တၠုၚ်ဂှ် ဟွံအံၚ်ဇၞးမာန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပွမဆက်ဆောံ သောၚ်ကလး (Communication) အကြာ ဌာနအလဵုအသဳ လ္တူ ကေုာံ အ္စာဘာ ပ္ဍဲခဒမ်ဘာသၟဝ်ဂှ် ဒှ်သ္ဇိုၚ်အဓိက သွက်ဂွံအံၚ်ဇၞးရ။

== ပွမဖျေံလၟေၚ်ကမၠောန် အနာဂတ် ==
ပွမဖျေံလၟေၚ်ကမၠောန် အနာဂတ် (Strategic Future Planning) ဂှ် ဒှ်ကဏ္ဍမကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံပလေဝ်ပလေတ်လဝ် ပရေၚ်ပညာ သွက်မသုန်သၞာံ ဟွံသေၚ်မ္ဂး စှ်သၞာံ ဂတတေံရ။ ဌာနအုပ်ဓုပ်တံ သ္ဒးသ္ၚဳဂၠေပ် လ္တူပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ လၟိဟ်မၞိဟ် (Demographic projections) ရ။ ယဝ်ရ လၟိဟ်ကောန်ၚာ် က္တဵုဒှ်မၞိဟ် ဂၠိုၚ်တိုန်မ္ဂး၊ ဌာနပရေၚ်ပညာ သ္ဒးချိၚ်ဆလဝ် သွက်ဂွံသိုၚ်ခၞံ ဘာတၟိ၊ သွက်ဂွံရာန် ကပေါတ်ကရိယာ၊ ကေုာံ သွက်ဂွံ ပံက်ပေဲါဗ္တောန် အ္စာဘာတၟိ လၟိဟ်မဂၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Coombs, P. H. (1970). ''What is educational planning?''. UNESCO.&lt;/ref&gt;

ပါဲနူဂှ်တုဲ လၟေၚ်ကမၠောန် အနာဂတ်ဝွံ သ္ဒးကိတ်ညဳ ကုပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် နဲပညာ ကေုာံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်ရ (Technological and Economic Development)။ ပ္ဍဲခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံဏံ၊ ဗွိုက်လွာကမၠောန် ပြံၚ်လှာဲကၠုၚ် လ္ပာ်နဲပညာ ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital Technology) တုဲ၊ သၞောတ်ပရေၚ်ပညာလေဝ် သ္ဒးဖျေံလၟေၚ်ကမၠောန် သွက်ဂွံ ပၠောပ်စုတ် ကွတ်ကောမ်ပျူတာ (Computer skills) ကေုာံ နဲကဲကတ်လ္ၚတ် အေန်တာနက် (Internet-based learning) ပ္ဍဲမာတိကာ (Curriculum) ရ။&lt;ref&gt;Bates, A. W. (2000). ''Managing technological change: Strategies for college and university leaders''. Jossey-Bass.&lt;/ref&gt;

ပွမဖျေံလၟေၚ်ကမၠောန်ဏံဝွံ သ္ဒးပါ်ပရံ သြန်ဘဏ္ဍာ (Budget allocation) ဗွဲမဒးရးရ။ သြန်ဘဏ္ဍာဂှ် ဒှ်ဒြဟတ်သွက်ဂွံ စဳရေၚ်ဖန်ဖက် အရာအိုဿီုရ။ လၟေၚ်ကမၠောန် မဟွံချိၚ်ဆလဝ် သြန်ဘဏ္ဍာ မချိုတ်ပၠိုတ်ဂှ် ဒှ်ဆလ္ပံ ပ္ဍဲစက္ကူသၟးရ။ အ္စာဘာအၝောံ ကေုာံ ညးမစဳရေၚ် ဖန်ဖက်တံ သ္ဒးလေပ် သ္ၚဳဂၠေပ် ဖဵုဂုဏ် ကေုာံ စရိတ် (Cost-Benefit Analysis) သွက်ဂွံ ဖျေံသ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ ကမၠောန်လဵုမွဲ သ္ဒးကၠောန် ကၠာအိုတ် (Prioritization) မဒှ်ရ။

— continue: section 4 —</text>
      <sha1>aijqbv23eowoutimw9xsqyg1bel5a1s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေၚ်စဳရေၚ်ဘဏ္ဍာ ပရေၚ်ပညာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13196</id>
    <revision>
      <id>59812</id>
      <timestamp>2026-11-06T02:49:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>အဲလွဳနာဲ</username>
        <id>4326</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;```wikitext {{Infobox subject | name = ပရေၚ်စဳရေၚ်ဘဏ္ဍာ ပရေၚ်ပညာ | native_name = Financial Management in Education | image = File:Harvard_University_-_Sever_Hall_01.jpg | image_size = 250px | alt = ဌာနအုပ်ဓုပ် ဘာတက္ကသိုလ် | caption = ဌာနအုပ်ဓုပ် ကေုာံ စဳရေၚ်ဖန်ဖက် ဘဏ...&quot;</comment>
      <origin>59812</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10784" sha1="r09t3atwav6vagtncc2wos36ab7bdev" xml:space="preserve">```wikitext
{{Infobox subject
| name = ပရေၚ်စဳရေၚ်ဘဏ္ဍာ ပရေၚ်ပညာ
| native_name = Financial Management in Education
| image = File:Harvard_University_-_Sever_Hall_01.jpg
| image_size = 250px
| alt = ဌာနအုပ်ဓုပ် ဘာတက္ကသိုလ်
| caption = ဌာနအုပ်ဓုပ် ကေုာံ စဳရေၚ်ဖန်ဖက် ဘဏ္ဍာ ပ္ဍဲဘာတက္ကသိုလ်
| field = ပရေၚ်ပညာ, ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်
| related = ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပရေၚ်ပညာ၊ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်
| emergence = ခေတ်တၟိ
| application = အလဵုအသဳ၊ ဘာတက္ကသိုလ်၊ ဌာနပရေၚ်ပညာ
| status = Active
}}

ပရေၚ်စဳရေၚ်ဘဏ္ဍာ ပရေၚ်ပညာ (Financial Management in Education) ဟီုဂှ် မဒှ်ကဏ္ဍမဆေၚ်စပ်ကဵု ပွမစဳရေၚ်ဖန်ဖက်၊ ပွမထိၚ်ဒက် ကေုာံ ပွမပါ်ပရံ သြန်ဘဏ္ဍာ ပ္ဍဲကဵု ဌာနပရေၚ်ပညာ မပ္တံကဵု ဘာတန်၊ ဘာကဝ်လိက် ကေုာံ ဘာတက္ကသိုလ်ဂမၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Smith, J. (2015). ''Financial Management in Education''. Educational Press.&lt;/ref&gt; ကမၠောန်ဝွံ ဒှ်သ္ဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက်ဂွံပ္တန်ဗဒှ် အကာဲအရာကတ်လ္ၚတ် မဍိုက်ပေၚ်တဴကဵု အစောံစရာဲ ကေုာံ ဍာ်ဒကေဝ်သၠုၚ်ရ။ အ္စာဘာအၝောံ (Principal / Headmaster) ကေုာံ မၞိဟ်မအုပ်ဓုပ်တံ သ္ဒးစိုန်သ္ကီု ပ္ဍဲအရာမဖျေံစရၚ်သြန်၊ ပွမစၟဳစၟတ်စရၚ် ကေုာံ ပွမဂၠာဲသြန်လုပ် ညံၚ်ရဴဘာသ္ဂောံတန်တဴ ဗွဲမခိုၚ်ကၠိုက်မာန်ရ။

ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ပရေၚ်စဳရေၚ်ဘဏ္ဍာဝွံ ဟွံသေၚ်ဆ မရပ်စရၚ်သြန်သၟး၊ မဒှ်ပွမဖျေံလၟေၚ်ကမၠောန် အနာဂတ် မကိတ်ညဳ ကုမူဝါဒပရေၚ်ပညာ ကေုာံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်ရ။&lt;ref&gt;Jones, M. (2018). ''Economics of Education''. Academic Books.&lt;/ref&gt; ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် မနွံကဵု ဓဝ်ယာထာ (Transparency) ကေုာံ တာလျိုၚ် (Accountability) ဂှ် သကဵုညးဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ အလဵုအသဳတံ ပတှ်ေစ လ္တူဂကောံအုပ်ဓုပ်ဘာရ။ ယဝ်ရ ပရေၚ်စဳရေၚ်ဘဏ္ဍာ ဟွံခိုၚ်ကၠိုက်မ္ဂး၊ သၞောတ်ပရေၚ်ပညာလေဝ် ဟောံဗြမ်အာတုဲ ဍာ်ဒကေဝ် ကွးဘာတံလေဝ် သဝ်စှ်ေအာမာန်ရ။

== ဝၚ် ကေုာံ သ္ဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက် ==
ပရေၚ်စဳရေၚ်ဘဏ္ဍာ ပရေၚ်ပညာဝွံ နွံကဵု သ္ဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက် မပ္တံကဵု ပွမစဳရေၚ်ဖန်ဖက် (Management)၊ ပွမဖျေံလၟေၚ်ကမၠောန် (Planning) ကေုာံ ပွမစၟဳစၟတ် (Auditing) သြန်ဘဏ္ဍာရ။&lt;ref&gt;Caldwell, B. J. (2005). ''School-Based Management''. Routledge.&lt;/ref&gt; အဓိပ္ပါယ် ဍေံတုန်၊ ဒှ်ကမၠောန် မရပ်စပ်စကာ သြန်မကလိဂွံလဝ် နူကဵု အလဵုအသဳ၊ မိမကွးဘာ ကေုာံ ညးတၠဒါန်တံ ဗွဲမဒးရး သွက်ဂွံ လဟဵုပ္တိုန် ဒတန်ဗ္တောန်လိက်၊ ကပေါတ်ကရိယာ ကေုာံ သွက်ဂွံ ကဵုသြန်ဂိတု ကုအ္စာဘာတံရ။ ပရေၚ်စဳရေၚ်ဏံဝွံ သ္ဒးဒုၚ်သ္ဇိုၚ် လ္တူသၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ စေဝ်သၞောဝ် အလဵုအသဳ ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။

ပ္ဍဲကဏ္ဍဝွံ မၞိဟ်မၞုံတာလျိုၚ်တံ သ္ဒးနွံကဵု လညာတ်ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် မလှဲလးတုဲ သ္ဒးလေပ် သ္ၚဳဂၠေပ် ဖဵုဂုဏ် ကေုာံ စရိတ် (Cost-Benefit Analysis) ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဖျေံသ္ဂုတ်သွာတ် မွဲမွဲဏီရ။&lt;ref&gt;Levin, H. M. (2001). ''Cost-Effectiveness Analysis: Methods and Applications''. SAGE.&lt;/ref&gt; ပွမချပ်စၚ်ခြၚ် လ္တူဖဵုဂုဏ် မကလိဂွံ နူကဵု ပရေၚ်သုၚ်စောဲသြန်ဂှ် ဒှ်အရာမဇၞော်ကဵု တၚ်နွံပၟိက် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညံၚ်ဟွံဂွံလေၚ်ဒိုက်အာ သြန်ဘဏ္ဍာဘာရ။

== ပွမဖျေံစရၚ်သြန် ==
ပွမဖျေံစရၚ်သြန် (Budgeting) ဂှ် ဒှ်ကဏ္ဍ မကိစ္စဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲပရေၚ်စဳရေၚ်ဘဏ္ဍာရ။ ကမၠောန်ဝွံ မဒှ်ပွမချိၚ်ဆ လၟိဟ်သြန်လုပ် (Income) ကေုာံ သြန်တိတ် (Expenditure) သွက်ပွိုၚ်မွဲသၞာံ ဟွံသေၚ်မ္ဂး သွက်လၟေၚ်အစဳအဇန် မွဲမွဲရ။&lt;ref&gt;Knight, B. (1993). ''Financial Management for Schools''. Heinemann.&lt;/ref&gt; အ္စာဘာအၝောံ ကေုာံ သၟာကမၠောန်ရုၚ်တံ သ္ဒးကောံဓရီု ချပ်ဂၞန်တုဲ ဖျေံလၟေၚ်ကမၠောန် သွက်ဂွံ ပါ်ပရံသြန်ဘဏ္ဍာ ကုဌာနနာနာရ။ 

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! လၟေၚ် !! ကဆံၚ်ကမၠောန် !! ဗမံက်ထ္ၜး
|-
| ၁ || ပွမချိၚ်ဆ သြန်လုပ် || ချိၚ်ဆ လၟိဟ်သြန်အထံက်အပၚ် နူအလဵုအသဳ ကေုာံ ဂကောံမိမ။
|-
| ၜါ || ပွမချိၚ်ဆ သြန်တိတ် || တော်တၟော် သြန်ဂိတုအ္စာ၊ စရိတ်လဟဵုပ္တိုန်ဘာ ကေုာံ စရိတ်ကပေါတ်ကရိယာ။
|-
| ၃ || ပွမပါ်ပရံ ဘဏ္ဍာ || ပါ်ပရံ သြန်ကုဌာနမဆေၚ်စပ် ဗွဲမဗဗွဲဓဝ်။
|-
| ၄ || ပွမသ္ပဒတန် || ကမ္မတဳအုပ်ဓုပ်ဘာ သ္ပဒတန် လ္တူစရၚ်သြန်မဖျေံလဝ်။
|}

ပွမဖျေံစရၚ်သြန် မခိုဟ်ပြဲဂှ် သ္ဒးနွံကဵု ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲမာန် (Flexibility) အလိုက်အကာဲအရာ မက္တဵုဒှ်မာန်ရ။ ပရေၚ်စဳရေၚ် မကြံၚ်မ္ၚိုဟ် လောန်အာဂှ် သကဵုဒှ် တၚ်ဝါတ်ဂါတ် ပ္ဍဲအခိၚ်မက္တဵုဒှ် ပြသၞာ မဟွံရန်တၟံလဝ်တံရ။

== တၚ်နၚ်သြန်လုပ် ကေုာံ ပရေၚ်ထံက်ပၚ် ==
တၚ်နၚ်သြန်လုပ် (Sources of Income) သွက်ဘာတန် ကေုာံ ဘာတက္ကသိုလ်တံဂှ် ကၠုၚ်နူကဵု ဒၞာဲနာနာသာ်ရ။&lt;ref&gt;Toutkoushian, R. K., &amp; Paulsen, M. B. (2016). ''Economics of Higher Education''. Springer.&lt;/ref&gt; ပထမအိုတ်ဂှ် သြန်အထံက်အပၚ် နူကဵု ဌာနအလဵုအသဳ (Government Grants) မဒှ်ရ။ သြန်ဏံဝွံ ဒှ်သြန်အဓိက သွက်ဂွံ ကဵုသြန်ဂိတု ကုအ္စာဘာ ကေုာံ သၟာကမၠောန်ရုၚ်တံရ။ ဒုတိယဂှ် သြန်လုပ်နူကဵု မိမကွးဘာတံ မကဵုလဝ် နဒဒှ် ၚုဟ်မးကတ်လ္ၚတ် (Tuition Fees) ပ္ဍဲကဵု ဘာပုဂ္ဂလိက (Private Schools) တံရ။ ဘာအလဵုအသဳလ္ၚဵုတံလေဝ် ကံက်ကေတ် သြန်အထံက်အပၚ် သွက်ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ်ဘာ နူမိမတံကီုရ။

တတိယဂှ် သြန်အထံက်အပၚ် နူကဵု ညးတၠဒါန် (Donations) ကေုာံ ဂကောံသေဌဳ (Philanthropic Organizations) တံရ။&lt;ref&gt;Weisbrod, B. A. (1998). ''To Profit or Not to Profit''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; သြန်ဒါန်တံဝွံ ဗွဲမဂၠိုၚ် သုၚ်စောဲ ပ္ဍဲအရာမသိုၚ်ခၞံ ခဒမ်ဘာတၟိ၊ တိုက်ဗွဟ်လိက် ကေုာံ ရုၚ်စက်ကောမ်ပျူတာ (Computer Labs) ရ။ ပွမဂၠာဲသြန်လုပ် ဗွဲမဗဗွဲဓဝ်ဂှ် ဒှ်တာလျိုၚ် ဇၞော်အိုတ် သွက်အ္စာဘာအၝောံ ကေုာံ ကမ္မတဳအုပ်ဓုပ်ဘာတံရ။ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ဘာတက္ကသိုလ်တံ ပံက်လဝ် ပရေၚ်သုတေသန (Research Projects) တုဲ ကလိဂွံ သြန်အထံက်အပၚ် နူကဵု ဂကောံပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် (Corporate Sponsorships) နာနာသာ်ကီုရ။

```

— continue: section 4 —</text>
      <sha1>r09t3atwav6vagtncc2wos36ab7bdev</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59823</id>
      <parentid>59812</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T03:48:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[Financial Management in Education ပရေၚ်စဳရေၚ်ဘဏ္ဍာ ပရေၚ်ပညာ]] ဇရေင် [[ပရေၚ်စဳရေၚ်ဘဏ္ဍာ ပရေၚ်ပညာ]]</comment>
      <origin>59812</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10784" sha1="r09t3atwav6vagtncc2wos36ab7bdev" xml:space="preserve">```wikitext
{{Infobox subject
| name = ပရေၚ်စဳရေၚ်ဘဏ္ဍာ ပရေၚ်ပညာ
| native_name = Financial Management in Education
| image = File:Harvard_University_-_Sever_Hall_01.jpg
| image_size = 250px
| alt = ဌာနအုပ်ဓုပ် ဘာတက္ကသိုလ်
| caption = ဌာနအုပ်ဓုပ် ကေုာံ စဳရေၚ်ဖန်ဖက် ဘဏ္ဍာ ပ္ဍဲဘာတက္ကသိုလ်
| field = ပရေၚ်ပညာ, ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်
| related = ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပရေၚ်ပညာ၊ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်
| emergence = ခေတ်တၟိ
| application = အလဵုအသဳ၊ ဘာတက္ကသိုလ်၊ ဌာနပရေၚ်ပညာ
| status = Active
}}

ပရေၚ်စဳရေၚ်ဘဏ္ဍာ ပရေၚ်ပညာ (Financial Management in Education) ဟီုဂှ် မဒှ်ကဏ္ဍမဆေၚ်စပ်ကဵု ပွမစဳရေၚ်ဖန်ဖက်၊ ပွမထိၚ်ဒက် ကေုာံ ပွမပါ်ပရံ သြန်ဘဏ္ဍာ ပ္ဍဲကဵု ဌာနပရေၚ်ပညာ မပ္တံကဵု ဘာတန်၊ ဘာကဝ်လိက် ကေုာံ ဘာတက္ကသိုလ်ဂမၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Smith, J. (2015). ''Financial Management in Education''. Educational Press.&lt;/ref&gt; ကမၠောန်ဝွံ ဒှ်သ္ဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက်ဂွံပ္တန်ဗဒှ် အကာဲအရာကတ်လ္ၚတ် မဍိုက်ပေၚ်တဴကဵု အစောံစရာဲ ကေုာံ ဍာ်ဒကေဝ်သၠုၚ်ရ။ အ္စာဘာအၝောံ (Principal / Headmaster) ကေုာံ မၞိဟ်မအုပ်ဓုပ်တံ သ္ဒးစိုန်သ္ကီု ပ္ဍဲအရာမဖျေံစရၚ်သြန်၊ ပွမစၟဳစၟတ်စရၚ် ကေုာံ ပွမဂၠာဲသြန်လုပ် ညံၚ်ရဴဘာသ္ဂောံတန်တဴ ဗွဲမခိုၚ်ကၠိုက်မာန်ရ။

ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ပရေၚ်စဳရေၚ်ဘဏ္ဍာဝွံ ဟွံသေၚ်ဆ မရပ်စရၚ်သြန်သၟး၊ မဒှ်ပွမဖျေံလၟေၚ်ကမၠောန် အနာဂတ် မကိတ်ညဳ ကုမူဝါဒပရေၚ်ပညာ ကေုာံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်ရ။&lt;ref&gt;Jones, M. (2018). ''Economics of Education''. Academic Books.&lt;/ref&gt; ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် မနွံကဵု ဓဝ်ယာထာ (Transparency) ကေုာံ တာလျိုၚ် (Accountability) ဂှ် သကဵုညးဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ အလဵုအသဳတံ ပတှ်ေစ လ္တူဂကောံအုပ်ဓုပ်ဘာရ။ ယဝ်ရ ပရေၚ်စဳရေၚ်ဘဏ္ဍာ ဟွံခိုၚ်ကၠိုက်မ္ဂး၊ သၞောတ်ပရေၚ်ပညာလေဝ် ဟောံဗြမ်အာတုဲ ဍာ်ဒကေဝ် ကွးဘာတံလေဝ် သဝ်စှ်ေအာမာန်ရ။

== ဝၚ် ကေုာံ သ္ဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက် ==
ပရေၚ်စဳရေၚ်ဘဏ္ဍာ ပရေၚ်ပညာဝွံ နွံကဵု သ္ဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက် မပ္တံကဵု ပွမစဳရေၚ်ဖန်ဖက် (Management)၊ ပွမဖျေံလၟေၚ်ကမၠောန် (Planning) ကေုာံ ပွမစၟဳစၟတ် (Auditing) သြန်ဘဏ္ဍာရ။&lt;ref&gt;Caldwell, B. J. (2005). ''School-Based Management''. Routledge.&lt;/ref&gt; အဓိပ္ပါယ် ဍေံတုန်၊ ဒှ်ကမၠောန် မရပ်စပ်စကာ သြန်မကလိဂွံလဝ် နူကဵု အလဵုအသဳ၊ မိမကွးဘာ ကေုာံ ညးတၠဒါန်တံ ဗွဲမဒးရး သွက်ဂွံ လဟဵုပ္တိုန် ဒတန်ဗ္တောန်လိက်၊ ကပေါတ်ကရိယာ ကေုာံ သွက်ဂွံ ကဵုသြန်ဂိတု ကုအ္စာဘာတံရ။ ပရေၚ်စဳရေၚ်ဏံဝွံ သ္ဒးဒုၚ်သ္ဇိုၚ် လ္တူသၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ စေဝ်သၞောဝ် အလဵုအသဳ ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။

ပ္ဍဲကဏ္ဍဝွံ မၞိဟ်မၞုံတာလျိုၚ်တံ သ္ဒးနွံကဵု လညာတ်ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် မလှဲလးတုဲ သ္ဒးလေပ် သ္ၚဳဂၠေပ် ဖဵုဂုဏ် ကေုာံ စရိတ် (Cost-Benefit Analysis) ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဖျေံသ္ဂုတ်သွာတ် မွဲမွဲဏီရ။&lt;ref&gt;Levin, H. M. (2001). ''Cost-Effectiveness Analysis: Methods and Applications''. SAGE.&lt;/ref&gt; ပွမချပ်စၚ်ခြၚ် လ္တူဖဵုဂုဏ် မကလိဂွံ နူကဵု ပရေၚ်သုၚ်စောဲသြန်ဂှ် ဒှ်အရာမဇၞော်ကဵု တၚ်နွံပၟိက် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညံၚ်ဟွံဂွံလေၚ်ဒိုက်အာ သြန်ဘဏ္ဍာဘာရ။

== ပွမဖျေံစရၚ်သြန် ==
ပွမဖျေံစရၚ်သြန် (Budgeting) ဂှ် ဒှ်ကဏ္ဍ မကိစ္စဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲပရေၚ်စဳရေၚ်ဘဏ္ဍာရ။ ကမၠောန်ဝွံ မဒှ်ပွမချိၚ်ဆ လၟိဟ်သြန်လုပ် (Income) ကေုာံ သြန်တိတ် (Expenditure) သွက်ပွိုၚ်မွဲသၞာံ ဟွံသေၚ်မ္ဂး သွက်လၟေၚ်အစဳအဇန် မွဲမွဲရ။&lt;ref&gt;Knight, B. (1993). ''Financial Management for Schools''. Heinemann.&lt;/ref&gt; အ္စာဘာအၝောံ ကေုာံ သၟာကမၠောန်ရုၚ်တံ သ္ဒးကောံဓရီု ချပ်ဂၞန်တုဲ ဖျေံလၟေၚ်ကမၠောန် သွက်ဂွံ ပါ်ပရံသြန်ဘဏ္ဍာ ကုဌာနနာနာရ။ 

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! လၟေၚ် !! ကဆံၚ်ကမၠောန် !! ဗမံက်ထ္ၜး
|-
| ၁ || ပွမချိၚ်ဆ သြန်လုပ် || ချိၚ်ဆ လၟိဟ်သြန်အထံက်အပၚ် နူအလဵုအသဳ ကေုာံ ဂကောံမိမ။
|-
| ၜါ || ပွမချိၚ်ဆ သြန်တိတ် || တော်တၟော် သြန်ဂိတုအ္စာ၊ စရိတ်လဟဵုပ္တိုန်ဘာ ကေုာံ စရိတ်ကပေါတ်ကရိယာ။
|-
| ၃ || ပွမပါ်ပရံ ဘဏ္ဍာ || ပါ်ပရံ သြန်ကုဌာနမဆေၚ်စပ် ဗွဲမဗဗွဲဓဝ်။
|-
| ၄ || ပွမသ္ပဒတန် || ကမ္မတဳအုပ်ဓုပ်ဘာ သ္ပဒတန် လ္တူစရၚ်သြန်မဖျေံလဝ်။
|}

ပွမဖျေံစရၚ်သြန် မခိုဟ်ပြဲဂှ် သ္ဒးနွံကဵု ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲမာန် (Flexibility) အလိုက်အကာဲအရာ မက္တဵုဒှ်မာန်ရ။ ပရေၚ်စဳရေၚ် မကြံၚ်မ္ၚိုဟ် လောန်အာဂှ် သကဵုဒှ် တၚ်ဝါတ်ဂါတ် ပ္ဍဲအခိၚ်မက္တဵုဒှ် ပြသၞာ မဟွံရန်တၟံလဝ်တံရ။

== တၚ်နၚ်သြန်လုပ် ကေုာံ ပရေၚ်ထံက်ပၚ် ==
တၚ်နၚ်သြန်လုပ် (Sources of Income) သွက်ဘာတန် ကေုာံ ဘာတက္ကသိုလ်တံဂှ် ကၠုၚ်နူကဵု ဒၞာဲနာနာသာ်ရ။&lt;ref&gt;Toutkoushian, R. K., &amp; Paulsen, M. B. (2016). ''Economics of Higher Education''. Springer.&lt;/ref&gt; ပထမအိုတ်ဂှ် သြန်အထံက်အပၚ် နူကဵု ဌာနအလဵုအသဳ (Government Grants) မဒှ်ရ။ သြန်ဏံဝွံ ဒှ်သြန်အဓိက သွက်ဂွံ ကဵုသြန်ဂိတု ကုအ္စာဘာ ကေုာံ သၟာကမၠောန်ရုၚ်တံရ။ ဒုတိယဂှ် သြန်လုပ်နူကဵု မိမကွးဘာတံ မကဵုလဝ် နဒဒှ် ၚုဟ်မးကတ်လ္ၚတ် (Tuition Fees) ပ္ဍဲကဵု ဘာပုဂ္ဂလိက (Private Schools) တံရ။ ဘာအလဵုအသဳလ္ၚဵုတံလေဝ် ကံက်ကေတ် သြန်အထံက်အပၚ် သွက်ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ်ဘာ နူမိမတံကီုရ။

တတိယဂှ် သြန်အထံက်အပၚ် နူကဵု ညးတၠဒါန် (Donations) ကေုာံ ဂကောံသေဌဳ (Philanthropic Organizations) တံရ။&lt;ref&gt;Weisbrod, B. A. (1998). ''To Profit or Not to Profit''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; သြန်ဒါန်တံဝွံ ဗွဲမဂၠိုၚ် သုၚ်စောဲ ပ္ဍဲအရာမသိုၚ်ခၞံ ခဒမ်ဘာတၟိ၊ တိုက်ဗွဟ်လိက် ကေုာံ ရုၚ်စက်ကောမ်ပျူတာ (Computer Labs) ရ။ ပွမဂၠာဲသြန်လုပ် ဗွဲမဗဗွဲဓဝ်ဂှ် ဒှ်တာလျိုၚ် ဇၞော်အိုတ် သွက်အ္စာဘာအၝောံ ကေုာံ ကမ္မတဳအုပ်ဓုပ်ဘာတံရ။ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ဘာတက္ကသိုလ်တံ ပံက်လဝ် ပရေၚ်သုတေသန (Research Projects) တုဲ ကလိဂွံ သြန်အထံက်အပၚ် နူကဵု ဂကောံပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် (Corporate Sponsorships) နာနာသာ်ကီုရ။

```

— continue: section 4 —</text>
      <sha1>r09t3atwav6vagtncc2wos36ab7bdev</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေၚ်စၟဳစၟတ် ပရေၚ်ပညာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13197</id>
    <revision>
      <id>59813</id>
      <timestamp>2026-11-06T02:53:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>အဲလွဳနာဲ</username>
        <id>4326</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox subject | name = ပရေၚ်စၟဳစၟတ် ပရေၚ်ပညာ | native_name = Educational Supervision | image = File:Teacher and students in a classroom.jpg | image_size = 250px | alt = ပရေၚ်စၟဳစၟတ် ပ္ဍဲခဒမ်ဘာ | caption = ညးမစၟဳစၟတ် ကေုာံ အ္စာဘာတံ သဳကၠဳ ပရေၚ်ကတ်လ္ၚတ်...&quot;</comment>
      <origin>59813</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10955" sha1="qknrlyug6odvnalm8zdo4ilv6e4p915" xml:space="preserve">{{Infobox subject
| name = ပရေၚ်စၟဳစၟတ် ပရေၚ်ပညာ
| native_name = Educational Supervision
| image = File:Teacher and students in a classroom.jpg
| image_size = 250px
| alt = ပရေၚ်စၟဳစၟတ် ပ္ဍဲခဒမ်ဘာ
| caption = ညးမစၟဳစၟတ် ကေုာံ အ္စာဘာတံ သဳကၠဳ ပရေၚ်ကတ်လ္ၚတ် ပ္ဍဲခဒမ်ဘာ
| field = ပရေၚ်ပညာ, ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်
| related = ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပရေၚ်ပညာ, က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ပရေၚ်ပညာ
| emergence = ခေတ်တၟိ (၂၀ ဗွဝ်ကၠံ)
| application = ဘာတန်, ဘာကဝ်လိက်, ဘာတက္ကသိုလ်
| status = Active
}}

ပရေၚ်စၟဳစၟတ် ပရေၚ်ပညာ (Educational Supervision) ဟီုဂှ် မဒှ်လၟေၚ်ကမၠောန် မဆေၚ်စပ်ကဵု ပွမစၞောန်ပ္ညုၚ်၊ ပွမရီုဗၚ် ကေုာံ ပွမသ္ၚဳဂၠေပ် လ္တူကမၠောန်ပ္ကတ်ဗ္တောန် အ္စာဘာတံ ညံၚ်သ္ဂောံဇၞော်မောဝ် တောတက်တိုန်ရ။&lt;ref&gt;Glickman, C. D., Gordon, S. P., &amp; Ross-Gordon, J. M. (2014). ''Supervision and Instructional Leadership: A Developmental Approach''. Pearson.&lt;/ref&gt; ကမၠောန်ဝွံ ဟွံသေၚ်ဆ မဂၠာဲဒုဟ်ဒန် ဟွံသေၚ်မ္ဂး မစောဲစုတ်ဒုဟ် လ္တူအ္စာဘာတံ၊ မဒှ်ပွမပံၚ်တောဲ ကၠောန်ၜိုတ် အကြာညးမစၟဳစၟတ် (Supervisor) ကေုာံ အ္စာဘာ (Teacher) သွက်ဂွံ လဟဵုပ္တိုန် ဍာ်ဒကေဝ် ကတ်လ္ၚတ် ကွးဘာဂမၠိုၚ်ရ။ ပ္ဍဲကဏ္ဍဝွံ အ္စာဘာအၝောံ (Principal) ဟွံသေၚ်မ္ဂး သ္ကိုပ်ပရေၚ်ပညာတံ ယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ်အဓိကရ။

ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ပရေၚ်စၟဳစၟတ်ဝွံ ဒုၚ်သ္ဇိုၚ်လ္တူ လညာတ်ဒဳမဝ်ကရေသဳတုဲ ကဵုအခေါၚ် ကုအ္စာဘာတံ ညံၚ်ဂွံပါလုပ် ချပ်ဂၞန် ပ္ဍဲအရာမဖျေံ သ္ဂုတ်သွာတ်ဂမၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Sergiovanni, T. J., &amp; Starratt, R. J. (2007). ''Supervision: A Redefinition''. McGraw-Hill.&lt;/ref&gt; ယြဴဘာမွဲ နွံကဵု သၞောတ်စၟဳစၟတ် မခိုၚ်ကၠိုက်မ္ဂး၊ အ္စာဘာတံ ကလိဂွံ ဒြဟတ်စိုတ် ကေုာံ နဲကဲတၟိတၟိ သွက်ဂွံ ဗ္တောန်ဖျောန် ကွးဘာတံ ဗွဲမစိုန်သ္ကီုမာန်ရ။ ပွမစၟဳစၟတ် မနွံကဵု အစောံစရာဲဂှ် သကဵုဘာတံ ကလိဂွံ တၚ်အံၚ်ဇၞး ပ္ဍဲအရာမရေၚ်တၠုၚ် မူဝါဒ ပရေၚ်ပညာရ။

== ဝၚ် ကေုာံ သ္ဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက် ==
ဝၚ် ပရေၚ်စၟဳစၟတ် ပရေၚ်ပညာဝွံ ပြံၚ်လှာဲကၠုၚ် နူခေတ်တမၠာ စဵုကဵု ခေတ်ပစ္စုပ္ပန် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဇြဟတ်ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ကိုပ်ကၠာတေံ (Traditional Era)၊ ပရေၚ်စၟဳစၟတ်ဂှ် ညးတံ ကော်ခဴစ &quot;ပွမစၟဳစၟတ်စောဲဒုဟ်&quot; (Inspection) တုဲ ညးမစၟဳစၟတ်တံဂှ် ဆၜိုတ် မဂၠာဲဒုဟ် ကေုာံ မစၟဳစၟတ် ညံၚ်အ္စာဘာတံ သ္ဂောံဒ္ဂေတ်ဗက် စေဝ်သၞောဝ်သၟးရ။&lt;ref&gt;Bolan, R. S. (1999). ''The History of Educational Supervision''. Teachers College Press.&lt;/ref&gt; နဲကဲဏံဝွံ သကဵုအ္စာဘာတံ ဖေက်လကိုတ်တုဲ ဟွံကလိဂွံ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် တဲကွတ် မဍာံစၟတ်ရ။ အ္စာဘာတံ ကၠောန်ကမၠောန် ဆၜိုတ် ညံၚ်ညးမစၟဳစၟတ် ဂွံဒးဂၞပ်သၟးတုဲ ဟွံစွံအာရီု လ္တူတၚ်နွံပၟိက် ကွးဘာတံရ။

စိုပ်ခေတ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ၊ လညာတ်တၠပညာတံ ပြံၚ်လှာဲကၠုၚ် လ္ပာ် &quot;ပရေၚ်စၟဳစၟတ် မနွံကဵု ဓဝ်ဒဳမဝ်ကရေသဳ&quot; (Democratic Supervision) ရ။ ပ္ဍဲအခိၚ်ဏံ ညးမစၟဳစၟတ်ဂှ် ဟွံဒှ် မၞိဟ်မအုပ်ဓုပ် နကဵုအဝဵုအသံ၊ မဒှ်မၞိဟ်မရီုဗၚ် ကဵုကသပ်ဂၞန် ကုအ္စာဘာတံရ။ သ္ဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက် ပရေၚ်စၟဳစၟတ် ခေတ်တၟိဂှ် ဒုၚ်သ္ဇိုၚ် လ္တူပွမပံၚ်တောဲ (Collaboration)၊ ပွမကဵု ဒြဟတ်စိုတ် (Motivation) ကေုာံ ပွမလ္ၚတ် သ္ၚဳဂၠေပ် မွဲကရောံ (Peer Coaching) ရ။ ညးမစၟဳစၟတ်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ်မပံက်ကဵု ဂၠံၚ်တရဴ သွက်အ္စာဘာတံ သ္ဂောံဇၞော်မောဝ်တိုန် နကဵုအလိုက်ဇကုရ။

== ရန်တၟံ ကေုာံ တာလျိုၚ်ဂမၠိုၚ် ==
ရန်တၟံ အဓိက ပရေၚ်စၟဳစၟတ် ပရေၚ်ပညာဂှ် သွက်ဂွံ သၠုၚ်ပ္တိုန် ဍာ်ဒကေဝ် ပရေၚ်ပ္ကတ်ဗ္တောန် ပ္ဍဲခဒမ်ဘာ ညံၚ်ကွးဘာတံ သ္ဂောံကၠိုဟ်ခၠၚ် လောဲသွာရ။&lt;ref&gt;Oliva, P. F., &amp; Pawlas, G. E. (2001). ''Supervision for Today's Schools''. Wiley.&lt;/ref&gt; ညးမစၟဳစၟတ်တံဝွံ နွံကဵု တာလျိုၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် အကာဲအရာကတ်လ္ၚတ် မခိုဟ်ပြဲရ-
* '''ပွမဇၞော်မောဝ် မာတိကာ (Curriculum Development):''' ရီုဗၚ် ဖန်ဖက် ညံၚ်မာတိကာဗ္တောန်လိက် သ္ဂောံကိတ်ညဳ ကုတၚ်နွံပၟိက် ကွးဘာ ကေုာံ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ခေတ်ကာလ။
* '''ပွမသၠုၚ်ပ္တိုန် တဲကွတ် (Professional Development):''' ဖန်ဗဒှ်ကဵု ပေဲါသဳကၠဳ ကေုာံ ပေဲါဗ္တောန်ကမၠောန် (Workshops) သွက်အ္စာဘာတံ ညံၚ်ဂွံလေပ် နဲကဲတၟိတၟိ လၟိုန်ကာလ။
* '''ပွမသ္ၚဳဂၠေပ် လ္ၚတ် (Observation and Evaluation):''' လုပ်လ္ၚတ် ပ္ဍဲခဒမ်ဘာတုဲ ကဵုတၚ်သ္ဂုတ်သွာတ် ဗွဲမဒးရး လ္တူနဲကဲဗ္တောန် အ္စာဘာတံ ဟွံသုၚ်စောဲ ဒြဟတ်အနိၚ်အပိုၚ်။
* '''ပွမသောၚ်ကလး ပြသၞာ (Problem Solving):''' ရီုဗၚ် သောၚ်ကလး တၚ်ဝါတ်ဂါတ် အကြာအ္စာဘာ ကေုာံ ကွးဘာတံ ညံၚ်ဂွံညဳသာ သၟဟ်သၟန်။

== နဲကဲစၟဳစၟတ်ဂမၠိုၚ် ==
ပ္ဍဲပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပရေၚ်ပညာ၊ ညးမစၟဳစၟတ်တံ သုၚ်စောဲ နဲကဲနာနာသာ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ကေုာံ ရီုဗၚ် အ္စာဘာတံရ။ နဲကဲအဓိကတံဂှ် ဓမံက်ထ္ၜးလဝ် ပ္ဍဲသ္ၚိအၚ် ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ-

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! လၟေၚ် !! နဲကဲစၟဳစၟတ် !! ဗမံက်ထ္ၜး
|-
| ၁ || နဲကဲစၟဳစၟတ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် (Clinical Supervision) || ညးမစၟဳစၟတ် ကေုာံ အ္စာဘာ ချပ်ဂၞန် ကိုပ်ကၠာ၊ လ္ၚတ်ပ္ဍဲခဒမ်ဘာ၊ တုဲမ္ဂး ကလေၚ်သ္ၚဳဂၠေပ် သဳကၠဳပၠန်။
|-
| ၜါ || နဲကဲစၟဳစၟတ် အကြာမိတ်သဟာဲ (Peer Coaching) || အ္စာဘာ ညးသ္ကံ လုပ်လ္ၚတ် ခဒမ်ဘာ ရေၚ်သ္ကံတုဲ ကဵုကသပ်ဂၞန် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ်။
|-
| ၃ || နဲကဲစၟဳစၟတ် နကဵုပွမလ္ၚတ်အပြောံ (Walk-throughs) || ညးမစၟဳစၟတ် လုပ်လ္ၚတ် ခဒမ်ဘာ ဗွဲခမၞောန် (၃-၅ မိနေတ်) သွက်ဂွံ သမ္တီကေတ် အကာဲအရာ အလုံဘာ။
|-
| ၄ || နဲကဲစၟဳစၟတ် အလိုက်ဇကု (Self-Directed Supervision) || အ္စာဘာတံ ဇကုကဵုဇကု သ္ၚဳဂၠေပ် ရဒတုဲကမၠောန်ဇကုတုဲ ဖျေံလၟေၚ်ကမၠောန် သွက်ဂွံ တောတက်။
|}

နဲကဲ Clinical Supervision ဂှ် ဒှ်နဲကဲ မကဵုဖဵုဂုဏ် ဂၠိုၚ်အိုတ် သွက်အ္စာဘာတၟိတၟိတံရ။ နဲကဲဏံဝွံ ဟွံသုၚ်စောဲ အဝဵုအသံတုဲ၊ စွံအာရီု လ္တူပွမပံၚ်တောဲ ဂၠာဲသွဟ် မဒှ်ရ။&lt;ref&gt;Goldhammer, R. (1969). ''Clinical Supervision: Special Methods for the Supervision of Teachers''. Holt, Rinehart and Winston.&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>qknrlyug6odvnalm8zdo4ilv6e4p915</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59821</id>
      <parentid>59813</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T03:47:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[ပရေၚ်စၟဳစၟတ် ပရေၚ်ပညာ Educational Supervision]] ဇရေင် [[ပရေၚ်စၟဳစၟတ် ပရေၚ်ပညာ]]</comment>
      <origin>59813</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10955" sha1="qknrlyug6odvnalm8zdo4ilv6e4p915" xml:space="preserve">{{Infobox subject
| name = ပရေၚ်စၟဳစၟတ် ပရေၚ်ပညာ
| native_name = Educational Supervision
| image = File:Teacher and students in a classroom.jpg
| image_size = 250px
| alt = ပရေၚ်စၟဳစၟတ် ပ္ဍဲခဒမ်ဘာ
| caption = ညးမစၟဳစၟတ် ကေုာံ အ္စာဘာတံ သဳကၠဳ ပရေၚ်ကတ်လ္ၚတ် ပ္ဍဲခဒမ်ဘာ
| field = ပရေၚ်ပညာ, ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်
| related = ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပရေၚ်ပညာ, က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ပရေၚ်ပညာ
| emergence = ခေတ်တၟိ (၂၀ ဗွဝ်ကၠံ)
| application = ဘာတန်, ဘာကဝ်လိက်, ဘာတက္ကသိုလ်
| status = Active
}}

ပရေၚ်စၟဳစၟတ် ပရေၚ်ပညာ (Educational Supervision) ဟီုဂှ် မဒှ်လၟေၚ်ကမၠောန် မဆေၚ်စပ်ကဵု ပွမစၞောန်ပ္ညုၚ်၊ ပွမရီုဗၚ် ကေုာံ ပွမသ္ၚဳဂၠေပ် လ္တူကမၠောန်ပ္ကတ်ဗ္တောန် အ္စာဘာတံ ညံၚ်သ္ဂောံဇၞော်မောဝ် တောတက်တိုန်ရ။&lt;ref&gt;Glickman, C. D., Gordon, S. P., &amp; Ross-Gordon, J. M. (2014). ''Supervision and Instructional Leadership: A Developmental Approach''. Pearson.&lt;/ref&gt; ကမၠောန်ဝွံ ဟွံသေၚ်ဆ မဂၠာဲဒုဟ်ဒန် ဟွံသေၚ်မ္ဂး မစောဲစုတ်ဒုဟ် လ္တူအ္စာဘာတံ၊ မဒှ်ပွမပံၚ်တောဲ ကၠောန်ၜိုတ် အကြာညးမစၟဳစၟတ် (Supervisor) ကေုာံ အ္စာဘာ (Teacher) သွက်ဂွံ လဟဵုပ္တိုန် ဍာ်ဒကေဝ် ကတ်လ္ၚတ် ကွးဘာဂမၠိုၚ်ရ။ ပ္ဍဲကဏ္ဍဝွံ အ္စာဘာအၝောံ (Principal) ဟွံသေၚ်မ္ဂး သ္ကိုပ်ပရေၚ်ပညာတံ ယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ်အဓိကရ။

ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ပရေၚ်စၟဳစၟတ်ဝွံ ဒုၚ်သ္ဇိုၚ်လ္တူ လညာတ်ဒဳမဝ်ကရေသဳတုဲ ကဵုအခေါၚ် ကုအ္စာဘာတံ ညံၚ်ဂွံပါလုပ် ချပ်ဂၞန် ပ္ဍဲအရာမဖျေံ သ္ဂုတ်သွာတ်ဂမၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Sergiovanni, T. J., &amp; Starratt, R. J. (2007). ''Supervision: A Redefinition''. McGraw-Hill.&lt;/ref&gt; ယြဴဘာမွဲ နွံကဵု သၞောတ်စၟဳစၟတ် မခိုၚ်ကၠိုက်မ္ဂး၊ အ္စာဘာတံ ကလိဂွံ ဒြဟတ်စိုတ် ကေုာံ နဲကဲတၟိတၟိ သွက်ဂွံ ဗ္တောန်ဖျောန် ကွးဘာတံ ဗွဲမစိုန်သ္ကီုမာန်ရ။ ပွမစၟဳစၟတ် မနွံကဵု အစောံစရာဲဂှ် သကဵုဘာတံ ကလိဂွံ တၚ်အံၚ်ဇၞး ပ္ဍဲအရာမရေၚ်တၠုၚ် မူဝါဒ ပရေၚ်ပညာရ။

== ဝၚ် ကေုာံ သ္ဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက် ==
ဝၚ် ပရေၚ်စၟဳစၟတ် ပရေၚ်ပညာဝွံ ပြံၚ်လှာဲကၠုၚ် နူခေတ်တမၠာ စဵုကဵု ခေတ်ပစ္စုပ္ပန် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဇြဟတ်ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ကိုပ်ကၠာတေံ (Traditional Era)၊ ပရေၚ်စၟဳစၟတ်ဂှ် ညးတံ ကော်ခဴစ &quot;ပွမစၟဳစၟတ်စောဲဒုဟ်&quot; (Inspection) တုဲ ညးမစၟဳစၟတ်တံဂှ် ဆၜိုတ် မဂၠာဲဒုဟ် ကေုာံ မစၟဳစၟတ် ညံၚ်အ္စာဘာတံ သ္ဂောံဒ္ဂေတ်ဗက် စေဝ်သၞောဝ်သၟးရ။&lt;ref&gt;Bolan, R. S. (1999). ''The History of Educational Supervision''. Teachers College Press.&lt;/ref&gt; နဲကဲဏံဝွံ သကဵုအ္စာဘာတံ ဖေက်လကိုတ်တုဲ ဟွံကလိဂွံ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် တဲကွတ် မဍာံစၟတ်ရ။ အ္စာဘာတံ ကၠောန်ကမၠောန် ဆၜိုတ် ညံၚ်ညးမစၟဳစၟတ် ဂွံဒးဂၞပ်သၟးတုဲ ဟွံစွံအာရီု လ္တူတၚ်နွံပၟိက် ကွးဘာတံရ။

စိုပ်ခေတ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ၊ လညာတ်တၠပညာတံ ပြံၚ်လှာဲကၠုၚ် လ္ပာ် &quot;ပရေၚ်စၟဳစၟတ် မနွံကဵု ဓဝ်ဒဳမဝ်ကရေသဳ&quot; (Democratic Supervision) ရ။ ပ္ဍဲအခိၚ်ဏံ ညးမစၟဳစၟတ်ဂှ် ဟွံဒှ် မၞိဟ်မအုပ်ဓုပ် နကဵုအဝဵုအသံ၊ မဒှ်မၞိဟ်မရီုဗၚ် ကဵုကသပ်ဂၞန် ကုအ္စာဘာတံရ။ သ္ဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက် ပရေၚ်စၟဳစၟတ် ခေတ်တၟိဂှ် ဒုၚ်သ္ဇိုၚ် လ္တူပွမပံၚ်တောဲ (Collaboration)၊ ပွမကဵု ဒြဟတ်စိုတ် (Motivation) ကေုာံ ပွမလ္ၚတ် သ္ၚဳဂၠေပ် မွဲကရောံ (Peer Coaching) ရ။ ညးမစၟဳစၟတ်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ်မပံက်ကဵု ဂၠံၚ်တရဴ သွက်အ္စာဘာတံ သ္ဂောံဇၞော်မောဝ်တိုန် နကဵုအလိုက်ဇကုရ။

== ရန်တၟံ ကေုာံ တာလျိုၚ်ဂမၠိုၚ် ==
ရန်တၟံ အဓိက ပရေၚ်စၟဳစၟတ် ပရေၚ်ပညာဂှ် သွက်ဂွံ သၠုၚ်ပ္တိုန် ဍာ်ဒကေဝ် ပရေၚ်ပ္ကတ်ဗ္တောန် ပ္ဍဲခဒမ်ဘာ ညံၚ်ကွးဘာတံ သ္ဂောံကၠိုဟ်ခၠၚ် လောဲသွာရ။&lt;ref&gt;Oliva, P. F., &amp; Pawlas, G. E. (2001). ''Supervision for Today's Schools''. Wiley.&lt;/ref&gt; ညးမစၟဳစၟတ်တံဝွံ နွံကဵု တာလျိုၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် အကာဲအရာကတ်လ္ၚတ် မခိုဟ်ပြဲရ-
* '''ပွမဇၞော်မောဝ် မာတိကာ (Curriculum Development):''' ရီုဗၚ် ဖန်ဖက် ညံၚ်မာတိကာဗ္တောန်လိက် သ္ဂောံကိတ်ညဳ ကုတၚ်နွံပၟိက် ကွးဘာ ကေုာံ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ခေတ်ကာလ။
* '''ပွမသၠုၚ်ပ္တိုန် တဲကွတ် (Professional Development):''' ဖန်ဗဒှ်ကဵု ပေဲါသဳကၠဳ ကေုာံ ပေဲါဗ္တောန်ကမၠောန် (Workshops) သွက်အ္စာဘာတံ ညံၚ်ဂွံလေပ် နဲကဲတၟိတၟိ လၟိုန်ကာလ။
* '''ပွမသ္ၚဳဂၠေပ် လ္ၚတ် (Observation and Evaluation):''' လုပ်လ္ၚတ် ပ္ဍဲခဒမ်ဘာတုဲ ကဵုတၚ်သ္ဂုတ်သွာတ် ဗွဲမဒးရး လ္တူနဲကဲဗ္တောန် အ္စာဘာတံ ဟွံသုၚ်စောဲ ဒြဟတ်အနိၚ်အပိုၚ်။
* '''ပွမသောၚ်ကလး ပြသၞာ (Problem Solving):''' ရီုဗၚ် သောၚ်ကလး တၚ်ဝါတ်ဂါတ် အကြာအ္စာဘာ ကေုာံ ကွးဘာတံ ညံၚ်ဂွံညဳသာ သၟဟ်သၟန်။

== နဲကဲစၟဳစၟတ်ဂမၠိုၚ် ==
ပ္ဍဲပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပရေၚ်ပညာ၊ ညးမစၟဳစၟတ်တံ သုၚ်စောဲ နဲကဲနာနာသာ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ကေုာံ ရီုဗၚ် အ္စာဘာတံရ။ နဲကဲအဓိကတံဂှ် ဓမံက်ထ္ၜးလဝ် ပ္ဍဲသ္ၚိအၚ် ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ-

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! လၟေၚ် !! နဲကဲစၟဳစၟတ် !! ဗမံက်ထ္ၜး
|-
| ၁ || နဲကဲစၟဳစၟတ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် (Clinical Supervision) || ညးမစၟဳစၟတ် ကေုာံ အ္စာဘာ ချပ်ဂၞန် ကိုပ်ကၠာ၊ လ္ၚတ်ပ္ဍဲခဒမ်ဘာ၊ တုဲမ္ဂး ကလေၚ်သ္ၚဳဂၠေပ် သဳကၠဳပၠန်။
|-
| ၜါ || နဲကဲစၟဳစၟတ် အကြာမိတ်သဟာဲ (Peer Coaching) || အ္စာဘာ ညးသ္ကံ လုပ်လ္ၚတ် ခဒမ်ဘာ ရေၚ်သ္ကံတုဲ ကဵုကသပ်ဂၞန် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ်။
|-
| ၃ || နဲကဲစၟဳစၟတ် နကဵုပွမလ္ၚတ်အပြောံ (Walk-throughs) || ညးမစၟဳစၟတ် လုပ်လ္ၚတ် ခဒမ်ဘာ ဗွဲခမၞောန် (၃-၅ မိနေတ်) သွက်ဂွံ သမ္တီကေတ် အကာဲအရာ အလုံဘာ။
|-
| ၄ || နဲကဲစၟဳစၟတ် အလိုက်ဇကု (Self-Directed Supervision) || အ္စာဘာတံ ဇကုကဵုဇကု သ္ၚဳဂၠေပ် ရဒတုဲကမၠောန်ဇကုတုဲ ဖျေံလၟေၚ်ကမၠောန် သွက်ဂွံ တောတက်။
|}

နဲကဲ Clinical Supervision ဂှ် ဒှ်နဲကဲ မကဵုဖဵုဂုဏ် ဂၠိုၚ်အိုတ် သွက်အ္စာဘာတၟိတၟိတံရ။ နဲကဲဏံဝွံ ဟွံသုၚ်စောဲ အဝဵုအသံတုဲ၊ စွံအာရီု လ္တူပွမပံၚ်တောဲ ဂၠာဲသွဟ် မဒှ်ရ။&lt;ref&gt;Goldhammer, R. (1969). ''Clinical Supervision: Special Methods for the Supervision of Teachers''. Holt, Rinehart and Winston.&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>qknrlyug6odvnalm8zdo4ilv6e4p915</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေၚ်အာမခံ ဍာ်ဒကေဝ် ပရေၚ်ပညာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13198</id>
    <revision>
      <id>59814</id>
      <timestamp>2026-11-06T02:58:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>အဲလွဳနာဲ</username>
        <id>4326</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox subject | name = ပရေၚ်အာမခံ ဍာ်ဒကေဝ် ပရေၚ်ပညာ | native_name = Quality Assurance in Education | image = File:Harvard_University_-_Sever_Hall_01.jpg | image_size = 250px | alt = ရုၚ်ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ အာမခံ ဍာ်ဒကေဝ် | caption = ပရေၚ်သ္ၚဳဂၠေပ် ကေုာံ ပွမသ္ပ...&quot;</comment>
      <origin>59814</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13755" sha1="r16kltqze29iw0gydun9wdd1pj5b6vt" xml:space="preserve">{{Infobox subject
| name = ပရေၚ်အာမခံ ဍာ်ဒကေဝ် ပရေၚ်ပညာ
| native_name = Quality Assurance in Education
| image = File:Harvard_University_-_Sever_Hall_01.jpg
| image_size = 250px
| alt = ရုၚ်ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ အာမခံ ဍာ်ဒကေဝ်
| caption = ပရေၚ်သ္ၚဳဂၠေပ် ကေုာံ ပွမသ္ပဒတန် ဍာ်ဒကေဝ် ပ္ဍဲဘာတက္ကသိုလ်
| field = ပရေၚ်ပညာ, ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်
| related = ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပရေၚ်ပညာ၊ ပရေၚ်စၟဳစၟတ် ပရေၚ်ပညာ
| emergence = ခေတ်တၟိ (၂၀ ဗွဝ်ကၠံ)
| application = ဘာတန်, ဘာကဝ်လိက်, ဘာတက္ကသိုလ်
| status = Active
}}

ပရေၚ်အာမခံ ဍာ်ဒကေဝ် ပရေၚ်ပညာ (Quality Assurance in Education) ဟီုဂှ် မဒှ်လၟေၚ်ကမၠောန် မသ္ၚဳဂၠေပ်၊ မစၟဳစၟတ် ကေုာံ မဖန်ဗဒှ် ညံၚ်ဍာ်ဒကေဝ် ပရေၚ်ပ္ကတ်ဗ္တောန် ပ္ဍဲဌာနပရေၚ်ပညာ မပ္တံကဵု ဘာတန်၊ ဘာကဝ်လိက် ကေုာံ ဘာတက္ကသိုလ်ဂမၠိုၚ် သ္ဂောံဍိုက်ပေၚ်တဴကဵု သၞောတ်ဗ္ၜတ် မစၟတ်သမ္တီလဝ်ရ။&lt;ref&gt;Harvey, L., &amp; Green, D. (1993). ''Defining Quality''. Assessment &amp; Evaluation in Higher Education, 18(1), 9-34.&lt;/ref&gt; ကမၠောန်ဝွံ ဒှ်သ္ဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက်ဂွံပ္တန်ဗဒှ် အကာဲအရာကတ်လ္ၚတ် မခိုဟ်ပြဲ တုဲ ရီုဗၚ်ကဵု ကွးဘာတံ ညံၚ်ဂွံကလိဂွံ ပညာမနွံကဵု ၚုဟ်မး ကေုာံ အစောံစရာဲရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အလဵုအသဳ၊ ဂကောံအုပ်ဓုပ်ဘာ ကေုာံ တၠပညာတံ စွံအာရီု ဗွဲမဇၞော်ကဵုဇြဟတ် လ္တူပရေၚ်အာမခံဏံ သွက်ဂွံ လဟဵုပ္တိုန် သၞောတ်ပညာ ကၟိန်ဍုၚ်ရ။

ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဝွံ ပရေၚ်အာမခံ ဍာ်ဒကေဝ်ဂှ် ဟွံသေၚ်ဆ မသ္ၚဳဂၠေပ် လ္တူကွးဘာမွဲဓဝ်၊ မဒှ်ပွမသ္ၚဳဂၠေပ် လ္တူအစောံစရာဲ အ္စာဘာ၊ လဒက်ပ္တန် မာတိကာ (Curriculum)၊ ကပေါတ်ကရိယာ ပ္ဍဲဘာ ကေုာံ ပရေၚ်ဆက်ဆောံ အကြာဘာကဵု ညးဍုၚ်ကွာန်တံရ။&lt;ref&gt;Woodhouse, D. (1999). ''Quality and Quality Assurance''. Quality in Higher Education, 5(3), 281-290.&lt;/ref&gt; ပွမစၟဳစၟတ် မနွံကဵု ဓဝ်ယာထာ (Transparency) ကေုာံ တာလျိုၚ် (Accountability) ဂှ် သကဵုမိမ ကေုာံ ကောန်ညးဍုၚ်ကွာန်တံ ပတှ်ေစ လ္တူဌာနပရေၚ်ပညာဂှ်ရ။ ယြဴဘာမွဲ ဟွံမွဲကဵု သၞောတ်အာမခံ ဍာ်ဒကေဝ် မခိုၚ်ကၠိုက်မ္ဂး၊ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ကွးဘာတံလေဝ် ဟောံဗြမ်အာတုဲ ဍာ်ဒကေဝ်ပညာ လေဝ် သဝ်စှ်ေအာမာန်ရ။

== ဝၚ် ကေုာံ သ္ဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက် ==
ဝၚ် ပရေၚ်အာမခံ ဍာ်ဒကေဝ်ဝွံ စက္တဵုဒှ်ကၠုၚ် နူခေတ် ပၠန်ဂတး ပရေၚ်စက်ယန္တရ (Industrial Revolution) တေံတုဲ ဗွဲကြဴ ပြံၚ်လှာဲ စိုပ်ကၠုၚ် လ္ပာ်ပရေၚ်ပညာရ။ ပ္ဍဲအခိၚ်ကိုပ်ကၠာတေံ ပရေၚ်စၟဳစၟတ် (Inspection) ဟီုဂှ် ဒှ်ဆပွမဂၠာဲဒုဟ် ကေုာံ ပွမကဵုဒန် ကုဘာ ဟွံသေၚ်မ္ဂး အ္စာဘာ မဟွံဒ္ဂေတ်ဗက် စေဝ်သၞောဝ်တံရ။&lt;ref&gt;Neave, G. (1988). ''On the Cultivation of Quality, Efficiency and Enterprise''. European Journal of Education, 23(1/2), 7-23.&lt;/ref&gt; ဆဂး စိုပ်ခေတ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ လ္ပာ်အဒေါဝ်၊ လညာတ်တၠပညာတံ ပြံၚ်လှာဲကၠုၚ် လ္ပာ် &quot;ပွမပံၚ်တောဲ သၠုၚ်ပ္တိုန် ဍာ်ဒကေဝ်&quot; (Collaborative Quality Enhancement) ရ။ နဲကဲတၟိဏံဝွံ ဟွံစွံအာရီု လ္တူပွမစောဲဒုဟ်တုဲ စွံအဓိက လ္တူပွမရီုဗၚ် ညံၚ်အ္စာဘာ ကေုာံ ဌာနအုပ်ဓုပ်တံ သ္ဂောံဇၞော်မောဝ်တိုန် အလိုက်အစောံစရာဲရ။

သ္ဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက် ပရေၚ်အာမခံ ဍာ်ဒကေဝ် ပ္ဍဲပရေၚ်ပညာဂှ် ဒုၚ်သ္ဇိုၚ် လ္တူလညာတ် မ္ဂး &quot;ပညာဂှ် ဒှ်အရာမဇၞော်မောဝ် ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ ဍုၚ်ကွာန်&quot; မဒှ်ရ။&lt;ref&gt;Cheng, Y. C. (2003). ''Quality Assurance in Education: Internal, Interface, and Future''. Quality Assurance in Education, 11(4), 202-213.&lt;/ref&gt; ဟိုတ်ဂှ်ရ သၞောတ်ဗ္ၜတ် မစၟတ်သမ္တီလဝ်တံဂှ် သ္ဒးကိတ်ညဳ ကုတၚ်နွံပၟိက် ဗွိုက်လွာကမၠောန် (Labor Market) ကေုာံ သ္ဒးရေၚ်တၠုၚ်ကဵု ဖဵုဂုဏ် သွက်ဂကောံမၞိဟ်ရ။ လၟေၚ်ကမၠောန်ဝွံ သ္ဒးသုၚ်စောဲ တၚ်ဏှ် (Data) မချိုတ်ပၠိုတ် သွက်ဂွံ သ္ၚဳဂၠေပ် တၚ်ဍိုန်လျ ကေုာံ တၚ်ခိုဟ် ပ္ဍဲသၞောတ်ပရေၚ်ပညာ ဗွဲမဒးရးရ။

== ရန်တၟံ ကေုာံ တၚ်နွံပၟိက် ==
ရန်တၟံ အဓိက သွက်ဂွံ ကၠောန်ဗဒှ် ပရေၚ်အာမခံ ဍာ်ဒကေဝ်ဂှ် သွက်ဂွံ မၚ်မွဲ သၞောတ်ဗ္ၜတ် ပရေၚ်ပ္ကတ်ဗ္တောန် ညံၚ်ဟွံဂွံ သဝ်စှ်ေအာ ကေုာံ သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ်ပ္တိုန် လၟိုန်ကာလရ။&lt;ref&gt;Vroeijenstijn, A. I. (1995). ''Improvement and Accountability: Navigating Between Scylla and Charybdis''. Jessica Kingsley Publishers.&lt;/ref&gt; တၚ်နွံပၟိက်ဝွံ လှဲလးတဴ ဗွဲမလောန်တုဲ ပါ်ပ္တိတ် နကဵု တၚ်အဓိက ဗွဲသၟဝ်ဝွံ မာန်ရ-
* '''ပွမမၚ်မွဲ ဍာ်ဒကေဝ် (Quality Maintenance):''' ဖန်ဖက် ညံၚ်ဘာအိုဿီု သ္ဂောံကဵု ပညာမတုပ်သၟဟ် ကေုာံ မဍိုက်ပေၚ်တဴကဵု စေဝ်သၞောဝ် အလဵုအသဳ။
* '''ပွမသၠုၚ်ပ္တိုန် အစောံစရာဲ (Capacity Building):''' ပံက်ပေဲါသဳကၠဳ ကေုာံ ကဵုဒြဟတ် ကုအ္စာဘာတံ ညံၚ်ဂွံလေပ် နဲကဲတၟိတၟိ။
* '''ပွမပ္တန် ဓဝ်ပတှ်ေ (Building Public Confidence):''' သကဵုမိမ ကေုာံ ညးဍုၚ်ကွာန်တံ ပတှ်ေစ လ္တူရဒတုဲ ကွးဘာ ကေုာံ ဍာ်ဒကေဝ် ဘာဂှ်။
* '''ပွမစၟဳစၟတ် တာလျိုၚ် (Ensuring Accountability):''' ဌာနအလဵုအသဳ ကေုာံ ညးမအုပ်ဓုပ်တံ ဒးသောၚ်ကလးမာန် လ္တူသြန်ဘဏ္ဍာ မသုၚ်စောဲလဝ် သွက်ပရေၚ်ပညာ။

ပါဲနူဂှ်တုဲ ပရေၚ်အာမခံ ဍာ်ဒကေဝ်ဝွံ ရီုဗၚ်ကဵု ပ္ဍဲအရာမသောၚ်ကလး ပြသၞာ အကြာအ္စာဘာ ကေုာံ ကွးဘာတံကီုရ။&lt;ref&gt;Brennan, J., &amp; Shah, T. (2000). ''Managing Quality in Higher Education''. OECD.&lt;/ref&gt; ယြဴဘာမွဲ နွံကဵု ရန်တၟံ မချိုတ်ပၠိုတ်မ္ဂး၊ ပရေၚ်ကတ်လ္ၚတ် လေဝ် ကလိဂွံ တၚ်အံၚ်ဇၞး ဗွဲမလောဲသွာမာန်ရ။

== နဲကဲ ကေုာံ လၟေၚ်ကမၠောန် ==
လၟေၚ်ကမၠောန် ပရေၚ်အာမခံ ဍာ်ဒကေဝ်ဂှ် နွံကဵု နဲကဲနာနာသာ် မကိတ်ညဳ ကုအကာဲအရာ ဌာနပရေၚ်ပညာရ။ နဲကဲ မစကာဂၠိုၚ်အိုတ်ဂှ် ပါ်ပ္တိတ် နကဵု လၟေၚ်ကမၠောန် ပိ ကဆံၚ်ရ။ ပထမအိုတ်ဂှ် &quot;ပွမသ္ၚဳဂၠေပ် အလိုက်ဇကု&quot; (Self-Evaluation) မဒှ်ရ။ ပ္ဍဲကဆံၚ်ဏံဝွံ ဘာမွဲမွဲ သ္ဒးစၟဳစၟတ် ရဒတုဲကမၠောန် ဇကု၊ တၚ်ဍိုန်လျ၊ ကေုာံ တၚ်ခိုဟ် ဇကုကဵုဇကု တုဲ သ္ဒးချူ လိက်ဒုၚ်စၟတ် (Report) ဗွဲမယာထာရ။&lt;ref&gt;Kells, H. R. (1992). ''Self-Regulation in Higher Education''. Jessica Kingsley Publishers.&lt;/ref&gt;

ဒုတိယဂှ် &quot;ပွမသ္ၚဳဂၠေပ် နူမၞိဟ်မ္ၚး&quot; (External Peer Review) ရ။ ဂကောံတၠပညာ နူမ္ၚး ဟွံသေၚ်မ္ဂး ညးစၞး နူဌာနအလဵုအသဳတံ ပြာပ်ကၠုၚ် စိုပ်ဘာတုဲ သ္ၚဳဂၠေပ် စၟဳစၟတ် လ္တူလိက်ဒုၚ်စၟတ် မချူလဝ်ဂှ် သဒှ်ဍာံ ဟွံဍာံ မဒှ်ရ။ ညးတံ လုပ်လ္ၚတ် ပ္ဍဲခဒမ်ဘာ၊ သၟာန်သွဟ် ကုကွးဘာ ကေုာံ အ္စာဘာတံတုဲ ကဵုတၚ်သ္ဂုတ်သွာတ်ရ။ တတိယဂှ် &quot;ပွမကဵု သ္ဂုတ်သွာတ် ကေုာံ အထံက်အပၚ်&quot; (Decision and Follow-up) ရ။ ကြဴနူ စၟဳစၟတ်တုဲမ္ဂး၊ ညးမစၟဳစၟတ်တံ ကဵုကသပ် သွက်ဂွံပလေဝ်ပလေတ် တၚ်ဍိုန်လျ ကေုာံ သ္ပဒတန် (Accreditation) ဒဒှ်ရ ဘာဂှ် ဍိုက်ပေၚ်တဴကဵု သၞောတ်ဗ္ၜတ် ပရေၚ်ပညာရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! လၟေၚ် !! ကဆံၚ်ကမၠောန် !! ဗမံက်ထ္ၜး
|-
| ၁ || ပွမသ္ၚဳဂၠေပ် အလိုက်ဇကု (Self-Evaluation) || ဘာဂမၠိုၚ် စၟဳစၟတ် တၚ်ဍိုန်လျ ကေုာံ ရဒတုဲကမၠောန် ဇကုကဵုဇကု။
|-
| ၜါ || ပွမသ္ၚဳဂၠေပ် နူမ္ၚး (External Review) || ဂကောံတၠပညာမ္ၚး ပြာပ်ကၠုၚ် စၟဳစၟတ် ပ္ဍဲဘာ ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်။
|-
| ၃ || ပွမသ္ပဒတန် (Accreditation) || ဌာနအလဵုအသဳ ကဵုစၟတ်တဲ သ္ပဒတန် ဒဒှ်ရ ဘာဂှ် ဍိုက်ပေၚ်ကဵု သၞောတ်ဗ္ၜတ်။
|-
| ၄ || ပွမကလေၚ်ပလေဝ် (Follow-up) || ဘာတံ ဒးပလေဝ်ပလေတ် အရာမဍိုန်လျ အတိုၚ်တၚ်ကဵုကသပ်။
|}

နဲကဲတံဝွံ ဟွံသေၚ်ဆ မကၠောန် မွဲအလန်ဓဝ်၊ မဒှ်လၟေၚ်ကမၠောန် မဒးကၠောန် လၟိုန်ကာလ သွက်ဂွံ မၚ်မွဲ ဍာ်ဒကေဝ် ပရေၚ်ပညာရ။ ပွမပံၚ်တောဲ အကြာ အ္စာဘာ၊ ကွးဘာ ကေုာံ ညးမစၟဳစၟတ်တံဂှ် ဒှ်သ္ဇိုၚ်အဓိက သွက်ဂွံ အံၚ်ဇၞး ပ္ဍဲကမၠောန်ဏံရ။</text>
      <sha1>r16kltqze29iw0gydun9wdd1pj5b6vt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59816</id>
      <parentid>59814</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T03:45:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[ပရေၚ်အာမခံ ဍာ်ဒကေဝ် ပရေၚ်ပညာ Quality Assurance in Education]] ဇရေင် [[ပရေၚ်အာမခံ ဍာ်ဒကေဝ် ပရေၚ်ပညာ]]</comment>
      <origin>59814</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13755" sha1="r16kltqze29iw0gydun9wdd1pj5b6vt" xml:space="preserve">{{Infobox subject
| name = ပရေၚ်အာမခံ ဍာ်ဒကေဝ် ပရေၚ်ပညာ
| native_name = Quality Assurance in Education
| image = File:Harvard_University_-_Sever_Hall_01.jpg
| image_size = 250px
| alt = ရုၚ်ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ အာမခံ ဍာ်ဒကေဝ်
| caption = ပရေၚ်သ္ၚဳဂၠေပ် ကေုာံ ပွမသ္ပဒတန် ဍာ်ဒကေဝ် ပ္ဍဲဘာတက္ကသိုလ်
| field = ပရေၚ်ပညာ, ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်
| related = ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပရေၚ်ပညာ၊ ပရေၚ်စၟဳစၟတ် ပရေၚ်ပညာ
| emergence = ခေတ်တၟိ (၂၀ ဗွဝ်ကၠံ)
| application = ဘာတန်, ဘာကဝ်လိက်, ဘာတက္ကသိုလ်
| status = Active
}}

ပရေၚ်အာမခံ ဍာ်ဒကေဝ် ပရေၚ်ပညာ (Quality Assurance in Education) ဟီုဂှ် မဒှ်လၟေၚ်ကမၠောန် မသ္ၚဳဂၠေပ်၊ မစၟဳစၟတ် ကေုာံ မဖန်ဗဒှ် ညံၚ်ဍာ်ဒကေဝ် ပရေၚ်ပ္ကတ်ဗ္တောန် ပ္ဍဲဌာနပရေၚ်ပညာ မပ္တံကဵု ဘာတန်၊ ဘာကဝ်လိက် ကေုာံ ဘာတက္ကသိုလ်ဂမၠိုၚ် သ္ဂောံဍိုက်ပေၚ်တဴကဵု သၞောတ်ဗ္ၜတ် မစၟတ်သမ္တီလဝ်ရ။&lt;ref&gt;Harvey, L., &amp; Green, D. (1993). ''Defining Quality''. Assessment &amp; Evaluation in Higher Education, 18(1), 9-34.&lt;/ref&gt; ကမၠောန်ဝွံ ဒှ်သ္ဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက်ဂွံပ္တန်ဗဒှ် အကာဲအရာကတ်လ္ၚတ် မခိုဟ်ပြဲ တုဲ ရီုဗၚ်ကဵု ကွးဘာတံ ညံၚ်ဂွံကလိဂွံ ပညာမနွံကဵု ၚုဟ်မး ကေုာံ အစောံစရာဲရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အလဵုအသဳ၊ ဂကောံအုပ်ဓုပ်ဘာ ကေုာံ တၠပညာတံ စွံအာရီု ဗွဲမဇၞော်ကဵုဇြဟတ် လ္တူပရေၚ်အာမခံဏံ သွက်ဂွံ လဟဵုပ္တိုန် သၞောတ်ပညာ ကၟိန်ဍုၚ်ရ။

ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဝွံ ပရေၚ်အာမခံ ဍာ်ဒကေဝ်ဂှ် ဟွံသေၚ်ဆ မသ္ၚဳဂၠေပ် လ္တူကွးဘာမွဲဓဝ်၊ မဒှ်ပွမသ္ၚဳဂၠေပ် လ္တူအစောံစရာဲ အ္စာဘာ၊ လဒက်ပ္တန် မာတိကာ (Curriculum)၊ ကပေါတ်ကရိယာ ပ္ဍဲဘာ ကေုာံ ပရေၚ်ဆက်ဆောံ အကြာဘာကဵု ညးဍုၚ်ကွာန်တံရ။&lt;ref&gt;Woodhouse, D. (1999). ''Quality and Quality Assurance''. Quality in Higher Education, 5(3), 281-290.&lt;/ref&gt; ပွမစၟဳစၟတ် မနွံကဵု ဓဝ်ယာထာ (Transparency) ကေုာံ တာလျိုၚ် (Accountability) ဂှ် သကဵုမိမ ကေုာံ ကောန်ညးဍုၚ်ကွာန်တံ ပတှ်ေစ လ္တူဌာနပရေၚ်ပညာဂှ်ရ။ ယြဴဘာမွဲ ဟွံမွဲကဵု သၞောတ်အာမခံ ဍာ်ဒကေဝ် မခိုၚ်ကၠိုက်မ္ဂး၊ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ကွးဘာတံလေဝ် ဟောံဗြမ်အာတုဲ ဍာ်ဒကေဝ်ပညာ လေဝ် သဝ်စှ်ေအာမာန်ရ။

== ဝၚ် ကေုာံ သ္ဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက် ==
ဝၚ် ပရေၚ်အာမခံ ဍာ်ဒကေဝ်ဝွံ စက္တဵုဒှ်ကၠုၚ် နူခေတ် ပၠန်ဂတး ပရေၚ်စက်ယန္တရ (Industrial Revolution) တေံတုဲ ဗွဲကြဴ ပြံၚ်လှာဲ စိုပ်ကၠုၚ် လ္ပာ်ပရေၚ်ပညာရ။ ပ္ဍဲအခိၚ်ကိုပ်ကၠာတေံ ပရေၚ်စၟဳစၟတ် (Inspection) ဟီုဂှ် ဒှ်ဆပွမဂၠာဲဒုဟ် ကေုာံ ပွမကဵုဒန် ကုဘာ ဟွံသေၚ်မ္ဂး အ္စာဘာ မဟွံဒ္ဂေတ်ဗက် စေဝ်သၞောဝ်တံရ။&lt;ref&gt;Neave, G. (1988). ''On the Cultivation of Quality, Efficiency and Enterprise''. European Journal of Education, 23(1/2), 7-23.&lt;/ref&gt; ဆဂး စိုပ်ခေတ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ လ္ပာ်အဒေါဝ်၊ လညာတ်တၠပညာတံ ပြံၚ်လှာဲကၠုၚ် လ္ပာ် &quot;ပွမပံၚ်တောဲ သၠုၚ်ပ္တိုန် ဍာ်ဒကေဝ်&quot; (Collaborative Quality Enhancement) ရ။ နဲကဲတၟိဏံဝွံ ဟွံစွံအာရီု လ္တူပွမစောဲဒုဟ်တုဲ စွံအဓိက လ္တူပွမရီုဗၚ် ညံၚ်အ္စာဘာ ကေုာံ ဌာနအုပ်ဓုပ်တံ သ္ဂောံဇၞော်မောဝ်တိုန် အလိုက်အစောံစရာဲရ။

သ္ဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက် ပရေၚ်အာမခံ ဍာ်ဒကေဝ် ပ္ဍဲပရေၚ်ပညာဂှ် ဒုၚ်သ္ဇိုၚ် လ္တူလညာတ် မ္ဂး &quot;ပညာဂှ် ဒှ်အရာမဇၞော်မောဝ် ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ ဍုၚ်ကွာန်&quot; မဒှ်ရ။&lt;ref&gt;Cheng, Y. C. (2003). ''Quality Assurance in Education: Internal, Interface, and Future''. Quality Assurance in Education, 11(4), 202-213.&lt;/ref&gt; ဟိုတ်ဂှ်ရ သၞောတ်ဗ္ၜတ် မစၟတ်သမ္တီလဝ်တံဂှ် သ္ဒးကိတ်ညဳ ကုတၚ်နွံပၟိက် ဗွိုက်လွာကမၠောန် (Labor Market) ကေုာံ သ္ဒးရေၚ်တၠုၚ်ကဵု ဖဵုဂုဏ် သွက်ဂကောံမၞိဟ်ရ။ လၟေၚ်ကမၠောန်ဝွံ သ္ဒးသုၚ်စောဲ တၚ်ဏှ် (Data) မချိုတ်ပၠိုတ် သွက်ဂွံ သ္ၚဳဂၠေပ် တၚ်ဍိုန်လျ ကေုာံ တၚ်ခိုဟ် ပ္ဍဲသၞောတ်ပရေၚ်ပညာ ဗွဲမဒးရးရ။

== ရန်တၟံ ကေုာံ တၚ်နွံပၟိက် ==
ရန်တၟံ အဓိက သွက်ဂွံ ကၠောန်ဗဒှ် ပရေၚ်အာမခံ ဍာ်ဒကေဝ်ဂှ် သွက်ဂွံ မၚ်မွဲ သၞောတ်ဗ္ၜတ် ပရေၚ်ပ္ကတ်ဗ္တောန် ညံၚ်ဟွံဂွံ သဝ်စှ်ေအာ ကေုာံ သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ်ပ္တိုန် လၟိုန်ကာလရ။&lt;ref&gt;Vroeijenstijn, A. I. (1995). ''Improvement and Accountability: Navigating Between Scylla and Charybdis''. Jessica Kingsley Publishers.&lt;/ref&gt; တၚ်နွံပၟိက်ဝွံ လှဲလးတဴ ဗွဲမလောန်တုဲ ပါ်ပ္တိတ် နကဵု တၚ်အဓိက ဗွဲသၟဝ်ဝွံ မာန်ရ-
* '''ပွမမၚ်မွဲ ဍာ်ဒကေဝ် (Quality Maintenance):''' ဖန်ဖက် ညံၚ်ဘာအိုဿီု သ္ဂောံကဵု ပညာမတုပ်သၟဟ် ကေုာံ မဍိုက်ပေၚ်တဴကဵု စေဝ်သၞောဝ် အလဵုအသဳ။
* '''ပွမသၠုၚ်ပ္တိုန် အစောံစရာဲ (Capacity Building):''' ပံက်ပေဲါသဳကၠဳ ကေုာံ ကဵုဒြဟတ် ကုအ္စာဘာတံ ညံၚ်ဂွံလေပ် နဲကဲတၟိတၟိ။
* '''ပွမပ္တန် ဓဝ်ပတှ်ေ (Building Public Confidence):''' သကဵုမိမ ကေုာံ ညးဍုၚ်ကွာန်တံ ပတှ်ေစ လ္တူရဒတုဲ ကွးဘာ ကေုာံ ဍာ်ဒကေဝ် ဘာဂှ်။
* '''ပွမစၟဳစၟတ် တာလျိုၚ် (Ensuring Accountability):''' ဌာနအလဵုအသဳ ကေုာံ ညးမအုပ်ဓုပ်တံ ဒးသောၚ်ကလးမာန် လ္တူသြန်ဘဏ္ဍာ မသုၚ်စောဲလဝ် သွက်ပရေၚ်ပညာ။

ပါဲနူဂှ်တုဲ ပရေၚ်အာမခံ ဍာ်ဒကေဝ်ဝွံ ရီုဗၚ်ကဵု ပ္ဍဲအရာမသောၚ်ကလး ပြသၞာ အကြာအ္စာဘာ ကေုာံ ကွးဘာတံကီုရ။&lt;ref&gt;Brennan, J., &amp; Shah, T. (2000). ''Managing Quality in Higher Education''. OECD.&lt;/ref&gt; ယြဴဘာမွဲ နွံကဵု ရန်တၟံ မချိုတ်ပၠိုတ်မ္ဂး၊ ပရေၚ်ကတ်လ္ၚတ် လေဝ် ကလိဂွံ တၚ်အံၚ်ဇၞး ဗွဲမလောဲသွာမာန်ရ။

== နဲကဲ ကေုာံ လၟေၚ်ကမၠောန် ==
လၟေၚ်ကမၠောန် ပရေၚ်အာမခံ ဍာ်ဒကေဝ်ဂှ် နွံကဵု နဲကဲနာနာသာ် မကိတ်ညဳ ကုအကာဲအရာ ဌာနပရေၚ်ပညာရ။ နဲကဲ မစကာဂၠိုၚ်အိုတ်ဂှ် ပါ်ပ္တိတ် နကဵု လၟေၚ်ကမၠောန် ပိ ကဆံၚ်ရ။ ပထမအိုတ်ဂှ် &quot;ပွမသ္ၚဳဂၠေပ် အလိုက်ဇကု&quot; (Self-Evaluation) မဒှ်ရ။ ပ္ဍဲကဆံၚ်ဏံဝွံ ဘာမွဲမွဲ သ္ဒးစၟဳစၟတ် ရဒတုဲကမၠောန် ဇကု၊ တၚ်ဍိုန်လျ၊ ကေုာံ တၚ်ခိုဟ် ဇကုကဵုဇကု တုဲ သ္ဒးချူ လိက်ဒုၚ်စၟတ် (Report) ဗွဲမယာထာရ။&lt;ref&gt;Kells, H. R. (1992). ''Self-Regulation in Higher Education''. Jessica Kingsley Publishers.&lt;/ref&gt;

ဒုတိယဂှ် &quot;ပွမသ္ၚဳဂၠေပ် နူမၞိဟ်မ္ၚး&quot; (External Peer Review) ရ။ ဂကောံတၠပညာ နူမ္ၚး ဟွံသေၚ်မ္ဂး ညးစၞး နူဌာနအလဵုအသဳတံ ပြာပ်ကၠုၚ် စိုပ်ဘာတုဲ သ္ၚဳဂၠေပ် စၟဳစၟတ် လ္တူလိက်ဒုၚ်စၟတ် မချူလဝ်ဂှ် သဒှ်ဍာံ ဟွံဍာံ မဒှ်ရ။ ညးတံ လုပ်လ္ၚတ် ပ္ဍဲခဒမ်ဘာ၊ သၟာန်သွဟ် ကုကွးဘာ ကေုာံ အ္စာဘာတံတုဲ ကဵုတၚ်သ္ဂုတ်သွာတ်ရ။ တတိယဂှ် &quot;ပွမကဵု သ္ဂုတ်သွာတ် ကေုာံ အထံက်အပၚ်&quot; (Decision and Follow-up) ရ။ ကြဴနူ စၟဳစၟတ်တုဲမ္ဂး၊ ညးမစၟဳစၟတ်တံ ကဵုကသပ် သွက်ဂွံပလေဝ်ပလေတ် တၚ်ဍိုန်လျ ကေုာံ သ္ပဒတန် (Accreditation) ဒဒှ်ရ ဘာဂှ် ဍိုက်ပေၚ်တဴကဵု သၞောတ်ဗ္ၜတ် ပရေၚ်ပညာရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! လၟေၚ် !! ကဆံၚ်ကမၠောန် !! ဗမံက်ထ္ၜး
|-
| ၁ || ပွမသ္ၚဳဂၠေပ် အလိုက်ဇကု (Self-Evaluation) || ဘာဂမၠိုၚ် စၟဳစၟတ် တၚ်ဍိုန်လျ ကေုာံ ရဒတုဲကမၠောန် ဇကုကဵုဇကု။
|-
| ၜါ || ပွမသ္ၚဳဂၠေပ် နူမ္ၚး (External Review) || ဂကောံတၠပညာမ္ၚး ပြာပ်ကၠုၚ် စၟဳစၟတ် ပ္ဍဲဘာ ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်။
|-
| ၃ || ပွမသ္ပဒတန် (Accreditation) || ဌာနအလဵုအသဳ ကဵုစၟတ်တဲ သ္ပဒတန် ဒဒှ်ရ ဘာဂှ် ဍိုက်ပေၚ်ကဵု သၞောတ်ဗ္ၜတ်။
|-
| ၄ || ပွမကလေၚ်ပလေဝ် (Follow-up) || ဘာတံ ဒးပလေဝ်ပလေတ် အရာမဍိုန်လျ အတိုၚ်တၚ်ကဵုကသပ်။
|}

နဲကဲတံဝွံ ဟွံသေၚ်ဆ မကၠောန် မွဲအလန်ဓဝ်၊ မဒှ်လၟေၚ်ကမၠောန် မဒးကၠောန် လၟိုန်ကာလ သွက်ဂွံ မၚ်မွဲ ဍာ်ဒကေဝ် ပရေၚ်ပညာရ။ ပွမပံၚ်တောဲ အကြာ အ္စာဘာ၊ ကွးဘာ ကေုာံ ညးမစၟဳစၟတ်တံဂှ် ဒှ်သ္ဇိုၚ်အဓိက သွက်ဂွံ အံၚ်ဇၞး ပ္ဍဲကမၠောန်ဏံရ။</text>
      <sha1>r16kltqze29iw0gydun9wdd1pj5b6vt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59818</id>
      <parentid>59816</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T03:46:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59818</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13920" sha1="3hm2cywf07lurckk6aalsp1b4imkv7f" xml:space="preserve">{{Infobox subject
| name = ပရေၚ်ဒုင်လျိုင် ဍာ်ဒကေဝ် ပရေၚ်ပညာ
| native_name = Quality Assurance in Education
| image = File:Harvard_University_-_Sever_Hall_01.jpg
| image_size = 250px
| alt = ရုၚ်ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ ဒုင်လျိုင် ဍာ်ဒကေဝ်
| caption = ပရေၚ်သ္ၚဳဂၠေပ် ကေုာံ ပွမသ္ပဒတန် ဍာ်ဒကေဝ် ပ္ဍဲဘာတက္ကသိုလ်
| field = ပရေၚ်ပညာ, ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်
| related = ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပရေၚ်ပညာ၊ ပရေၚ်စၟဳစၟတ် ပရေၚ်ပညာ
| emergence = ခေတ်တၟိ (၂၀ ဗွဝ်ကၠံ)
| application = ဘာတန်, ဘာကဝ်လိက်, ဘာတက္ကသိုလ်
| status = Active
}}

ပရေၚ်ဒုင်လျိုင် ဍာ်ဒကေဝ် ပရေၚ်ပညာ (Quality Assurance in Education) ဟီုဂှ် မဒှ်လၟေၚ်ကမၠောန် မသ္ၚဳဂၠေပ်၊ မစၟဳစၟတ် ကေုာံ မဖန်ဗဒှ် ညံၚ်ဍာ်ဒကေဝ် ပရေၚ်ပ္ကတ်ဗ္တောန် ပ္ဍဲဌာနပရေၚ်ပညာ မပ္တံကဵု ဘာတန်၊ ဘာကဝ်လိက် ကေုာံ ဘာတက္ကသိုလ်ဂမၠိုၚ် သ္ဂောံဍိုက်ပေၚ်တဴကဵု သၞောတ်ဗ္ၜတ် မစၟတ်သမ္တီလဝ်ရ။&lt;ref&gt;Harvey, L., &amp; Green, D. (1993). ''Defining Quality''. Assessment &amp; Evaluation in Higher Education, 18(1), 9-34.&lt;/ref&gt; ကမၠောန်ဝွံ ဒှ်သ္ဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက်ဂွံပ္တန်ဗဒှ် အကာဲအရာကတ်လ္ၚတ် မခိုဟ်ပြဲ တုဲ ရီုဗၚ်ကဵု ကွးဘာတံ ညံၚ်ဂွံကလိဂွံ ပညာမနွံကဵု ၚုဟ်မး ကေုာံ အစောံစရာဲရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အလဵုအသဳ၊ ဂကောံအုပ်ဓုပ်ဘာ ကေုာံ တၠပညာတံ စွံအာရီု ဗွဲမဇၞော်ကဵုဇြဟတ် လ္တူပရေၚ်ဒုင်လျိုင်ဏံ သွက်ဂွံ လဟဵုပ္တိုန် သၞောတ်ပညာ ကၟိန်ဍုၚ်ရ။

ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဝွံ ပရေၚ်ဒုင်လျိုင် ဍာ်ဒကေဝ်ဂှ် ဟွံသေၚ်ဆ မသ္ၚဳဂၠေပ် လ္တူကွးဘာမွဲဓဝ်၊ မဒှ်ပွမသ္ၚဳဂၠေပ် လ္တူအစောံစရာဲ အ္စာဘာ၊ လဒက်ပ္တန် မာတိကာ (Curriculum)၊ ကပေါတ်ကရိယာ ပ္ဍဲဘာ ကေုာံ ပရေၚ်ဆက်ဆောံ အကြာဘာကဵု ညးဍုၚ်ကွာန်တံရ။&lt;ref&gt;Woodhouse, D. (1999). ''Quality and Quality Assurance''. Quality in Higher Education, 5(3), 281-290.&lt;/ref&gt; ပွမစၟဳစၟတ် မနွံကဵု ဓဝ်ယာထာ (Transparency) ကေုာံ တာလျိုၚ် (Accountability) ဂှ် သကဵုမိမ ကေုာံ ကောန်ညးဍုၚ်ကွာန်တံ ပတှ်ေစ လ္တူဌာနပရေၚ်ပညာဂှ်ရ။ ယြဴဘာမွဲ ဟွံမွဲကဵု သၞောတ်ဒုင်လျိုင် ဍာ်ဒကေဝ် မခိုၚ်ကၠိုက်မ္ဂး၊ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ကွးဘာတံလေဝ် ဟောံဗြမ်အာတုဲ ဍာ်ဒကေဝ်ပညာ လေဝ် သဝ်စှ်ေအာမာန်ရ။

== ဝၚ် ကေုာံ သ္ဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက် ==
ဝၚ် ပရေၚ်ဒုင်လျိုင် ဍာ်ဒကေဝ်ဝွံ စက္တဵုဒှ်ကၠုၚ် နူခေတ် ပၠန်ဂတး ပရေၚ်စက်ယန္တရ (Industrial Revolution) တေံတုဲ ဗွဲကြဴ ပြံၚ်လှာဲ စိုပ်ကၠုၚ် လ္ပာ်ပရေၚ်ပညာရ။ ပ္ဍဲအခိၚ်ကိုပ်ကၠာတေံ ပရေၚ်စၟဳစၟတ် (Inspection) ဟီုဂှ် ဒှ်ဆပွမဂၠာဲဒုဟ် ကေုာံ ပွမကဵုဒန် ကုဘာ ဟွံသေၚ်မ္ဂး အ္စာဘာ မဟွံဒ္ဂေတ်ဗက် စေဝ်သၞောဝ်တံရ။&lt;ref&gt;Neave, G. (1988). ''On the Cultivation of Quality, Efficiency and Enterprise''. European Journal of Education, 23(1/2), 7-23.&lt;/ref&gt; ဆဂး စိုပ်ခေတ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ လ္ပာ်အဒေါဝ်၊ လညာတ်တၠပညာတံ ပြံၚ်လှာဲကၠုၚ် လ္ပာ် &quot;ပွမပံၚ်တောဲ သၠုၚ်ပ္တိုန် ဍာ်ဒကေဝ်&quot; (Collaborative Quality Enhancement) ရ။ နဲကဲတၟိဏံဝွံ ဟွံစွံအာရီု လ္တူပွမစောဲဒုဟ်တုဲ စွံအဓိက လ္တူပွမရီုဗၚ် ညံၚ်အ္စာဘာ ကေုာံ ဌာနအုပ်ဓုပ်တံ သ္ဂောံဇၞော်မောဝ်တိုန် အလိုက်အစောံစရာဲရ။

သ္ဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက် ပရေၚ်ဒုင်လျိုင် ဍာ်ဒကေဝ် ပ္ဍဲပရေၚ်ပညာဂှ် ဒုၚ်သ္ဇိုၚ် လ္တူလညာတ် မ္ဂး &quot;ပညာဂှ် ဒှ်အရာမဇၞော်မောဝ် ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ ဍုၚ်ကွာန်&quot; မဒှ်ရ။&lt;ref&gt;Cheng, Y. C. (2003). ''Quality Assurance in Education: Internal, Interface, and Future''. Quality Assurance in Education, 11(4), 202-213.&lt;/ref&gt; ဟိုတ်ဂှ်ရ သၞောတ်ဗ္ၜတ် မစၟတ်သမ္တီလဝ်တံဂှ် သ္ဒးကိတ်ညဳ ကုတၚ်နွံပၟိက် ဗွိုက်လွာကမၠောန် (Labor Market) ကေုာံ သ္ဒးရေၚ်တၠုၚ်ကဵု ဖဵုဂုဏ် သွက်ဂကောံမၞိဟ်ရ။ လၟေၚ်ကမၠောန်ဝွံ သ္ဒးသုၚ်စောဲ တၚ်ဏှ် (Data) မချိုတ်ပၠိုတ် သွက်ဂွံ သ္ၚဳဂၠေပ် တၚ်ဍိုန်လျ ကေုာံ တၚ်ခိုဟ် ပ္ဍဲသၞောတ်ပရေၚ်ပညာ ဗွဲမဒးရးရ။

== ရန်တၟံ ကေုာံ တၚ်နွံပၟိက် ==
ရန်တၟံ အဓိက သွက်ဂွံ ကၠောန်ဗဒှ် ပရေၚ်ဒုင်လျိုင် ဍာ်ဒကေဝ်ဂှ် သွက်ဂွံ မၚ်မွဲ သၞောတ်ဗ္ၜတ် ပရေၚ်ပ္ကတ်ဗ္တောန် ညံၚ်ဟွံဂွံ သဝ်စှ်ေအာ ကေုာံ သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ်ပ္တိုန် လၟိုန်ကာလရ။&lt;ref&gt;Vroeijenstijn, A. I. (1995). ''Improvement and Accountability: Navigating Between Scylla and Charybdis''. Jessica Kingsley Publishers.&lt;/ref&gt; တၚ်နွံပၟိက်ဝွံ လှဲလးတဴ ဗွဲမလောန်တုဲ ပါ်ပ္တိတ် နကဵု တၚ်အဓိက ဗွဲသၟဝ်ဝွံ မာန်ရ-
* '''ပွမမၚ်မွဲ ဍာ်ဒကေဝ် (Quality Maintenance):''' ဖန်ဖက် ညံၚ်ဘာအိုဿီု သ္ဂောံကဵု ပညာမတုပ်သၟဟ် ကေုာံ မဍိုက်ပေၚ်တဴကဵု စေဝ်သၞောဝ် အလဵုအသဳ။
* '''ပွမသၠုၚ်ပ္တိုန် အစောံစရာဲ (Capacity Building):''' ပံက်ပေဲါသဳကၠဳ ကေုာံ ကဵုဒြဟတ် ကုအ္စာဘာတံ ညံၚ်ဂွံလေပ် နဲကဲတၟိတၟိ။
* '''ပွမပ္တန် ဓဝ်ပတှ်ေ (Building Public Confidence):''' သကဵုမိမ ကေုာံ ညးဍုၚ်ကွာန်တံ ပတှ်ေစ လ္တူရဒတုဲ ကွးဘာ ကေုာံ ဍာ်ဒကေဝ် ဘာဂှ်။
* '''ပွမစၟဳစၟတ် တာလျိုၚ် (Ensuring Accountability):''' ဌာနအလဵုအသဳ ကေုာံ ညးမအုပ်ဓုပ်တံ ဒးသောၚ်ကလးမာန် လ္တူသြန်ဘဏ္ဍာ မသုၚ်စောဲလဝ် သွက်ပရေၚ်ပညာ။

ပါဲနူဂှ်တုဲ ပရေၚ်ဒုင်လျိုင် ဍာ်ဒကေဝ်ဝွံ ရီုဗၚ်ကဵု ပ္ဍဲအရာမသောၚ်ကလး ပြသၞာ အကြာအ္စာဘာ ကေုာံ ကွးဘာတံကီုရ။&lt;ref&gt;Brennan, J., &amp; Shah, T. (2000). ''Managing Quality in Higher Education''. OECD.&lt;/ref&gt; ယြဴဘာမွဲ နွံကဵု ရန်တၟံ မချိုတ်ပၠိုတ်မ္ဂး၊ ပရေၚ်ကတ်လ္ၚတ် လေဝ် ကလိဂွံ တၚ်အံၚ်ဇၞး ဗွဲမလောဲသွာမာန်ရ။

== နဲကဲ ကေုာံ လၟေၚ်ကမၠောန် ==
လၟေၚ်ကမၠောန် ပရေၚ်ဒုင်လျိုင် ဍာ်ဒကေဝ်ဂှ် နွံကဵု နဲကဲနာနာသာ် မကိတ်ညဳ ကုအကာဲအရာ ဌာနပရေၚ်ပညာရ။ နဲကဲ မစကာဂၠိုၚ်အိုတ်ဂှ် ပါ်ပ္တိတ် နကဵု လၟေၚ်ကမၠောန် ပိ ကဆံၚ်ရ။ ပထမအိုတ်ဂှ် &quot;ပွမသ္ၚဳဂၠေပ် အလိုက်ဇကု&quot; (Self-Evaluation) မဒှ်ရ။ ပ္ဍဲကဆံၚ်ဏံဝွံ ဘာမွဲမွဲ သ္ဒးစၟဳစၟတ် ရဒတုဲကမၠောန် ဇကု၊ တၚ်ဍိုန်လျ၊ ကေုာံ တၚ်ခိုဟ် ဇကုကဵုဇကု တုဲ သ္ဒးချူ လိက်ဒုၚ်စၟတ် (Report) ဗွဲမယာထာရ။&lt;ref&gt;Kells, H. R. (1992). ''Self-Regulation in Higher Education''. Jessica Kingsley Publishers.&lt;/ref&gt;

ဒုတိယဂှ် &quot;ပွမသ္ၚဳဂၠေပ် နူမၞိဟ်မ္ၚး&quot; (External Peer Review) ရ။ ဂကောံတၠပညာ နူမ္ၚး ဟွံသေၚ်မ္ဂး ညးစၞး နူဌာနအလဵုအသဳတံ ပြာပ်ကၠုၚ် စိုပ်ဘာတုဲ သ္ၚဳဂၠေပ် စၟဳစၟတ် လ္တူလိက်ဒုၚ်စၟတ် မချူလဝ်ဂှ် သဒှ်ဍာံ ဟွံဍာံ မဒှ်ရ။ ညးတံ လုပ်လ္ၚတ် ပ္ဍဲခဒမ်ဘာ၊ သၟာန်သွဟ် ကုကွးဘာ ကေုာံ အ္စာဘာတံတုဲ ကဵုတၚ်သ္ဂုတ်သွာတ်ရ။ တတိယဂှ် &quot;ပွမကဵု သ္ဂုတ်သွာတ် ကေုာံ အထံက်အပၚ်&quot; (Decision and Follow-up) ရ။ ကြဴနူ စၟဳစၟတ်တုဲမ္ဂး၊ ညးမစၟဳစၟတ်တံ ကဵုကသပ် သွက်ဂွံပလေဝ်ပလေတ် တၚ်ဍိုန်လျ ကေုာံ သ္ပဒတန် (Accreditation) ဒဒှ်ရ ဘာဂှ် ဍိုက်ပေၚ်တဴကဵု သၞောတ်ဗ္ၜတ် ပရေၚ်ပညာရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! လၟေၚ် !! ကဆံၚ်ကမၠောန် !! ဗမံက်ထ္ၜး
|-
| ၁ || ပွမသ္ၚဳဂၠေပ် အလိုက်ဇကု (Self-Evaluation) || ဘာဂမၠိုၚ် စၟဳစၟတ် တၚ်ဍိုန်လျ ကေုာံ ရဒတုဲကမၠောန် ဇကုကဵုဇကု။
|-
| ၜါ || ပွမသ္ၚဳဂၠေပ် နူမ္ၚး (External Review) || ဂကောံတၠပညာမ္ၚး ပြာပ်ကၠုၚ် စၟဳစၟတ် ပ္ဍဲဘာ ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်။
|-
| ၃ || ပွမသ္ပဒတန် (Accreditation) || ဌာနအလဵုအသဳ ကဵုစၟတ်တဲ သ္ပဒတန် ဒဒှ်ရ ဘာဂှ် ဍိုက်ပေၚ်ကဵု သၞောတ်ဗ္ၜတ်။
|-
| ၄ || ပွမကလေၚ်ပလေဝ် (Follow-up) || ဘာတံ ဒးပလေဝ်ပလေတ် အရာမဍိုန်လျ အတိုၚ်တၚ်ကဵုကသပ်။
|}

နဲကဲတံဝွံ ဟွံသေၚ်ဆ မကၠောန် မွဲအလန်ဓဝ်၊ မဒှ်လၟေၚ်ကမၠောန် မဒးကၠောန် လၟိုန်ကာလ သွက်ဂွံ မၚ်မွဲ ဍာ်ဒကေဝ် ပရေၚ်ပညာရ။ ပွမပံၚ်တောဲ အကြာ အ္စာဘာ၊ ကွးဘာ ကေုာံ ညးမစၟဳစၟတ်တံဂှ် ဒှ်သ္ဇိုၚ်အဓိက သွက်ဂွံ အံၚ်ဇၞး ပ္ဍဲကမၠောန်ဏံရ။</text>
      <sha1>3hm2cywf07lurckk6aalsp1b4imkv7f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သုတေသန ပရေၚ်ပညာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13199</id>
    <revision>
      <id>59815</id>
      <timestamp>2026-11-06T03:00:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>အဲလွဳနာဲ</username>
        <id>4326</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox subject | name = သုတေသန ပရေၚ်ပညာ | native_name = Educational Research | image = File:Harvard_University_-_Sever_Hall_01.jpg | image_size = 250px | alt = ဒၞာဲကတ်လ္ၚတ် ကေုာံ သုတေသန ပ္ဍဲဘာတက္ကသိုလ် | caption = ဒတန်မကတ်လ္ၚတ် ကေုာံ မသ္ပသုတေသန ပရေၚ...&quot;</comment>
      <origin>59815</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15857" sha1="58m77hquknx3yjqtt1udvw5nfy7ito2" xml:space="preserve">{{Infobox subject
| name = သုတေသန ပရေၚ်ပညာ
| native_name = Educational Research
| image = File:Harvard_University_-_Sever_Hall_01.jpg
| image_size = 250px
| alt = ဒၞာဲကတ်လ္ၚတ် ကေုာံ သုတေသန ပ္ဍဲဘာတက္ကသိုလ်
| caption = ဒတန်မကတ်လ္ၚတ် ကေုာံ မသ္ပသုတေသန ပရေၚ်ပညာ ပ္ဍဲဘာတက္ကသိုလ်
| field = ပရေၚ်ပညာ, သုတေသန
| related = စိတ္တဗေဒ၊ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပရေၚ်ပညာ၊ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ပရေၚ်ပညာ
| emergence = ခေတ်တၟိ (၁၉ ဗွဝ်ကၠံ)
| application = ဘာတန်, ဘာကဝ်လိက်, ဘာတက္ကသိုလ်, မူဝါဒအလဵုအသဳ
| status = Active
}}

သုတေသန ပရေၚ်ပညာ (Educational Research) ဟီုဂှ် မဒှ်လၟေၚ်ကမၠောန် မလ္ၚတ်၊ မပကောံ၊ ကေုာံ မသ္ၚဳဂၠေပ် တၚ်ဏှ် (Data) ဂမၠိုၚ် မဆေၚ်စပ်ကဵု အကာဲအရာ ကတ်လ္ၚတ် ကေုာံ ပရေၚ်ပ္ကတ်ဗ္တောန် ညံၚ်သ္ဂောံ ဇၞော်မောဝ် တောတက်တိုန်ရ။&lt;ref&gt;Borg, W. R., &amp; Gall, M. D. (1989). ''Educational Research: An Introduction''. Longman.&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲကဏ္ဍဝွံ တၠပညာဂမၠိုၚ်၊ အ္စာဘာတက္ကသိုလ်၊ အ္စာဘာတန် ကေုာံ ညးမအုပ်ဓုပ်တံ ယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ် သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် ဟိုတ်ဖဵု၊ သွက်ဂွံ သောၚ်ကလး ပြသၞာ ပ္ဍဲခဒမ်ဘာ၊ ကေုာံ သွက်ဂွံ ဖျေံမူဝါဒ မခိုၚ်ကၠိုက် မဒုၚ်သ္ဇိုၚ် လ္တူသက်သဳ သာဓကရ။ သုတေသန ပရေၚ်ပညာဂှ် ဒှ်သ္ဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက် မဖန်ဗဒှ် နဲကဲဗ္တောန် တၟိတၟိ ကေုာံ ပွမလဟဵုပ္တိုန် ဍာ်ဒကေဝ် ကတ်လ္ၚတ် ကွးဘာတံရ။

ကမၠောန်သုတေသနဝွံ ဟွံသေၚ်ဆ မကတ်လ္ၚတ် ပ္ဍဲခဒမ်ဘာ မွဲဓဝ်၊ မဒှ်ပွမသ္ၚဳဂၠေပ် အလုံမွဲ သၞောတ်ပရေၚ်ပညာ မပ္တံကဵု ပရေၚ်စိတ္တဗေဒ ကောန်ၚာ် (Child Psychology)၊ ပရေၚ်ဆက်ဆောံ အကြာဘာကဵု မိမ၊ ကေုာံ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် သြန်ဘဏ္ဍာဘာဂမၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Creswell, J. W. (2012). ''Educational Research: Planning, Conducting, and Evaluating Quantitative and Qualitative Research''. Pearson.&lt;/ref&gt; နကဵု လညာတ်တၠပညာတံမ္ဂး ပရေၚ်ပညာ မဟွံမွဲကဵု သုတေသနဂှ် ဒှ်ညံၚ်ရဴ က္ၜၚ်မဟွံမွဲကဵု ဂၠံၚ်တရဴကီုရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အလဵုအသဳ ကေုာံ ဌာနပရေၚ်ပညာတံ ဒးစွံၚုဟ်မး ကေုာံ ဒးထံက်ပၚ် သြန်ဘဏ္ဍာ သွက်ပေဲါလ္ၚတ် သုတေသန လၟိုန်ကာလရ။ 

ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဝွံ သုတေသန ပရေၚ်ပညာဂှ် စကာကၠုၚ် နဲပညာ (Technology) ကေုာံ တၚ်ဏှ် စရၚ်အၚ် (Statistics) ဗွဲမလှဲလးတုဲ၊ ပွမပါ်ပဲါ သ္ၚဳဂၠေပ်ဂှ် လောဲသွာ ကေုာံ ချိုတ်ပၠိုတ်တိုန်ကၠုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Fraenkel, J. R., &amp; Wallen, N. E. (2009). ''How to Design and Evaluate Research in Education''. McGraw-Hill.&lt;/ref&gt; အ္စာဘာတံ ဇကုကဵုဇကုလေဝ် လေပ်ကၠောန် သုတေသန ကမၠောန် (Action Research) ပ္ဍဲခဒမ်ဘာဇကု သွက်ဂွံ ပလေဝ်ပလေတ် တၚ်ဍိုန်လျ ဗွဲမပြဟ်မာန်ရ။ ပရေၚ်သုတေသနဝွံ သကဵုကွးဘာတံ ကလိဂွံ အကာဲအရာ ကတ်လ္ၚတ် မကိတ်ညဳ ကုအခိၚ်အခါ ကေုာံ ဒေသရ။

== ဝၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ==
ဝၚ် သုတေသန ပရေၚ်ပညာဝွံ စက္တဵုဒှ်ကၠုၚ် ဗွဲမပြာကတ် ပ္ဍဲလ္အိတ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ကေုာံ စပ္တံ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံရ။ ပ္ဍဲအခိၚ်ကိုပ်ကၠာတေံ ပရေၚ်ပ္ကတ်ဗ္တောန်ဂှ် ဒုၚ်သ္ဇိုၚ် လ္တူအခိုက်ကၞာ ကေုာံ လညာတ်ပူဂဵုသၟးတုဲ၊ ဟွံမွဲကဵု ပရေၚ်စမ်ၜတ် နကဵုနဲကဲ သိပ္ပံ (Scientific method) ဏီရ။&lt;ref&gt;Kerlinger, F. N. (1986). ''Foundations of Behavioral Research''. Holt, Rinehart and Winston.&lt;/ref&gt; ဆဂး ကာလတၠပညာ စိတ္တဗေဒ ညံၚ်ရဴ ဂျောန် ဒူဝဳ (John Dewey) ကေုာံ ဂျေန် ပဳယာဂေတ် (Jean Piaget) တံ စကတ်လ္ၚတ် စိုတ်စရိုတ် ကေုာံ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ကောန်ၚာ်တုဲ၊ ပရေၚ်ပညာဂှ် ပြံၚ်လှာဲလုပ်ကၠုၚ် လ္ပာ်နဲကဲ သုတေသနရ။ 

ပ္ဍဲ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ လ္ပာ်အဒေါဝ်ဂှ် သုတေသန ပရေၚ်ပညာ ကလိဂွံ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဇြဟတ်ရ။ ဍုၚ်မဇၞော်မောဝ်တံ ပံက်ကၠုၚ် ဌာနသုတေသန ပ္ဍဲဘာတက္ကသိုလ်တုဲ လ္ၚတ်ကၠုၚ် မာတိကာ (Curriculum) ကေုာံ နဲကဲဗ္တောန် နာနာသာ်ရ။&lt;ref&gt;Slavin, R. E. (2007). ''Educational Research in an Age of Accountability''. Allyn &amp; Bacon.&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲအခိၚ်ဏံ နဲကဲလ္ၚတ် ပမာဏ (Quantitative Research) မသုၚ်စောဲ စရၚ်အၚ်ဂှ် ဒှ်အရာမပြာကတ်အိုတ်ရ။ ညးတံ သုၚ်စောဲ ပေဲါစၟတ်သမ္တီ (Tests) ကေုာံ ပရေၚ်သၟာန်သွဟ် သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ဍာ်ဒကေဝ် ကွးဘာတံရ။

စိုပ်ခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံဏံမ္ဂး၊ လညာတ် သုတေသန ပြံၚ်လှာဲကၠုၚ် လ္ပာ်နဲကဲ နှဴရဴ (Mixed Methods) မပံၚ်စပ် လဝ် နဲကဲပမာဏ ကေုာံ နဲကဲဂုဏ်သတ္တိရ။&lt;ref&gt;Tashakkori, A., &amp; Teddlie, C. (1998). ''Mixed Methodology: Combining Qualitative and Quantitative Approaches''. Sage.&lt;/ref&gt; တၠပညာတံ ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ စရၚ်အၚ်မွဲဓဝ် သောၚ်ကလးကဵု ပရေၚ်မၞိဟ် ဟွံမာန်တုဲ သ္ဒးလုပ်လ္ၚတ် ပ္ဍဲခဒမ်ဘာ နကဵုမတ် (Observation) ကေုာံ ပွမသၟာန်သွဟ် (Interview) ကီုရ။ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ဝၚ်ဏံဝွံ ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ သုတေသန ပရေၚ်ပညာဂှ် ဒှ်ကွတ်ပညာ မပြံၚ်လှာဲ တောတက်ဒၟံၚ် လၟိုန်ကာလရ။

== သ္ဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် ==
သ္ဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက် သုတေသန ပရေၚ်ပညာဝွံ ဒုၚ်သ္ဇိုၚ် လ္တူကွတ်သိပ္ပံ (Scientific Inquiry) တုဲ ဍိုက်ပေၚ်တဴကဵု စေဝ်သၞောဝ် ကေုာံ လၟေၚ်ကမၠောန် မချိုတ်ပၠိုတ်ရ။ အဓိပ္ပါယ်ဍေံတုန်၊ မဒှ်ပွမဂၠာဲသွဟ် သွက်ပြသၞာ ပရေၚ်ပညာ နကဵုနဲကဲ မစၟဳစၟတ်မာန်၊ မထ္ၜးသာဓကမာန် ကေုာံ မနွံကဵု ဓဝ်ယာထာ (Transparency) ရ။&lt;ref&gt;McMillan, J. H., &amp; Schumacher, S. (2010). ''Research in Education: Evidence-Based Inquiry''. Pearson.&lt;/ref&gt; ကမၠောန်ဝွံ ဒှ်ဟွံသေၚ် ကမၠောန် မခယျကေတ် နကဵုစိုတ်၊ မဒှ်ကမၠောန် မဒုၚ်သ္ဇိုၚ် လ္တူတၚ်ဏှ် ဍာံဍာံပြပြရ။

သ္ဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက် အဓိက နွံပိသာ်ရ။ ပထမဂှ် ပွမဓမံက်ထ္ၜး ပြသၞာ (Problem Identification) မဒှ်အရာမဂၠာဲ တၚ်ဝါတ်ဂါတ် မက္တဵုဒှ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲသၞောတ်ပညာရ။ ဒုတိယဂှ် ပွမပကောံ တၚ်ဏှ် (Data Collection) မဒှ်ပွမဂၠာဲ သက်သဳ နကဵု ပေဲါသၟာန်သွဟ်၊ ပွမလ္ၚတ်၊ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပေဲါစမ်ၜတ်ရ။ တတိယဂှ် ပွမသ္ၚဳဂၠေပ် ကေုာံ ကဵုသ္ဂုတ်သွာတ် (Data Analysis and Conclusion) မဒှ်ပွမပါ်ပဲါ တၚ်ဏှ်တံဂှ်တုဲ ဖျေံသ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဂွံ ပလေဝ်ပလေတ် ပြသၞာရ။&lt;ref&gt;Cohen, L., Manion, L., &amp; Morrison, K. (2011). ''Research Methods in Education''. Routledge.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲအရာမသ္ပ သုတေသနဝွံ ညးမလ္ၚတ်တံ သ္ဒးစွံလဝ် လညာတ်မဗၠးၜး (Objective viewpoint) တုဲ ဟွံသ္ဒးစောဲ လ္ပာ်မွဲမွဲရ။ ပွမစွံ လညာတ်ဗဗွဲဓဝ်ဂှ် ဒှ်သ္ဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက် မသကဵု ရဒတုဲသုတေသနဂှ် ခိုၚ်ကၠိုက် ကေုာံ ဒှ်အထံက်အပၚ် သွက်ဂွံ ဖျေံမူဝါဒ ပရေၚ်ပညာ ပ္ဍဲအလဵုအသဳရ။

== နဲကဲသုတေသန ကေုာံ ဗီုပြၚ်ဂမၠိုၚ် ==
နဲကဲသုတေသန (Research Methods) ပ္ဍဲပရေၚ်ပညာဝွံ လှဲလးတဴဗွဲမလောန်တုဲ၊ တၠပညာတံ ပါ်ပ္တိတ်လဝ် ဗွဲအပြောံ ပိ ဂကူ အဓိကရ။&lt;ref&gt;Creswell, J. W. (2014). ''Research Design: Qualitative, Quantitative, and Mixed Methods Approaches''. Sage.&lt;/ref&gt; ဂကူလဵုမသုၚ်စောဲဂှ် တန်တဴဒၟံၚ် လ္တူဗီုပြၚ် ပြသၞာ ကေုာံ တၚ်ရန်တၟံ ညးမလ္ၚတ်ရ။ 

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! လၟေၚ် !! နဲကဲသုတေသန !! ဗမံက်ထ္ၜး ကေုာံ အစောံသတ္တိ
|-
| ၁ || နဲကဲပမာဏ (Quantitative) || သုၚ်စောဲ ဂၞန်သင်္ချာ ကေုာံ စရၚ်အၚ်။ ၜတ်ကၞာတ် ဍာ်ဒကေဝ် နကဵု ပေဲါစၟတ်သမ္တီ (Tests) ကေုာံ စာတ်သၟာန် (Surveys)။
|-
| ၜါ || နဲကဲဂုဏ်သတ္တိ (Qualitative) || သုၚ်စောဲ လိက်၊ ဂလာန်လဟီု ကေုာံ ပွမလ္ၚတ်မတ်။ လုပ်သၟာန်သွဟ် ဇြိုဟ်ဇြိုဟ်နက်နက် (Interviews) သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်စိုတ်စရိုတ်။
|-
| ၃ || နဲကဲနှဴရဴ (Mixed Methods) || ပံၚ်စပ်လဝ် နဲကဲပမာဏ ကေုာံ ဂုဏ်သတ္တိ။ ကလိဂွံ သွဟ်မဍိုက်ပေၚ် သီုလ္ပာ်ဂၞန် ကေုာံ လ္ပာ်ဟိုတ်ဖဵု။
|}

နဲကဲပမာဏ (Quantitative Research) ဂှ် ကိတ်ညဳ ကုပွမလ္ၚတ် မၞိဟ်လၟိဟ်ဂၠိုၚ် (Large population) ညံၚ်ရဴ ပွမၜတ်ကၞာတ် ဍာ်ဒကေဝ် အံၚ်ဇၞး ကွးဘာ အလုံမွဲရး မဒှ်ရ။ နဲကဲဏံဝွံ ကဵုသွဟ် မချိုတ်ပၠိုတ် နကဵု တၟေၚ်ဂၞန် (Statistical significance) မာန်ရ။&lt;ref&gt;Mertens, D. M. (2014). ''Research and Evaluation in Education and Psychology''. Sage.&lt;/ref&gt; ဆဂး ဍေံဟွံမာန် သောၚ်ကလး ဟိုတ်မက္တဵုဒှ် ဇြိုဟ်ဇြိုဟ်နက်နက်ရ။ 

နဲကဲဂုဏ်သတ္တိ (Qualitative Research) ဂှ် စွံအာရီု လ္တူပွမကၠိုဟ်ခၠၚ် (Understanding) လ္ပာ်ဟိုတ်ဖဵု ကေုာံ ပရေၚ်မၞိဟ်ရ。 အ္စာသုတေသနတံ လုပ်လ္ၚတ် ပ္ဍဲခဒမ်ဘာ၊ ကလၚ်အရေဝ် အ္စာဘာ ကေုာံ ကွးဘာတံတုဲ ချူစၟတ်သမ္တီ ပရောပရာ ဗွဲမဇိပ်ဂၠိပ်ရ။ နဲကဲဏံဂှ် ရီုဗၚ်ကဵု ပ္ဍဲအရာမဂၠာဲ တံရိုဟ် ပြသၞာ ဇေတ်ဇေတ်ရ။

နဲကဲနှဴရဴ (Mixed Methods) ဂှ် ဒှ်နဲကဲ မဂတာပ်ခေတ်အိုတ်တုဲ ဍေံကေတ် တၚ်ခိုဟ် နူကဵု နဲကဲၜါပြကာလ္တူဂှ်ရ။&lt;ref&gt;Johnson, R. B., &amp; Onwuegbuzie, A. J. (2004). ''Mixed Methods Research: A Research Paradigm Whose Time Has Come''. Educational Researcher, 33(7), 14-26.&lt;/ref&gt; ဥပမာ- သုတေသနမွဲ စမ်ၜတ် ဍာ်ဒကေဝ် ကွးဘာ နကဵုပေဲါစၟတ်သမ္တီ (ပမာဏ) တုဲ၊ ထပ်လုပ်သၟာန်သွဟ် ကုကွးဘာတံ ဒဒှ်ရ မုဟိုတ် ညးတံ ဂွံအံၚ်ဇၞး (ဂုဏ်သတ္တိ) မဒှ်ရ။ ပွမသုၚ်စောဲ နဲကဲ မကိတ်ညဳဂှ် ဒှ်တာလျိုၚ် အဓိက သွက်အ္စာသုတေသနတံရ။</text>
      <sha1>58m77hquknx3yjqtt1udvw5nfy7ito2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59819</id>
      <parentid>59815</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T03:47:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[Educational Research သုတေသန ပရေၚ်ပညာ]] ဇရေင် [[သုတေသန ပရေၚ်ပညာ]]</comment>
      <origin>59815</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15857" sha1="58m77hquknx3yjqtt1udvw5nfy7ito2" xml:space="preserve">{{Infobox subject
| name = သုတေသန ပရေၚ်ပညာ
| native_name = Educational Research
| image = File:Harvard_University_-_Sever_Hall_01.jpg
| image_size = 250px
| alt = ဒၞာဲကတ်လ္ၚတ် ကေုာံ သုတေသန ပ္ဍဲဘာတက္ကသိုလ်
| caption = ဒတန်မကတ်လ္ၚတ် ကေုာံ မသ္ပသုတေသန ပရေၚ်ပညာ ပ္ဍဲဘာတက္ကသိုလ်
| field = ပရေၚ်ပညာ, သုတေသန
| related = စိတ္တဗေဒ၊ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပရေၚ်ပညာ၊ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ပရေၚ်ပညာ
| emergence = ခေတ်တၟိ (၁၉ ဗွဝ်ကၠံ)
| application = ဘာတန်, ဘာကဝ်လိက်, ဘာတက္ကသိုလ်, မူဝါဒအလဵုအသဳ
| status = Active
}}

သုတေသန ပရေၚ်ပညာ (Educational Research) ဟီုဂှ် မဒှ်လၟေၚ်ကမၠောန် မလ္ၚတ်၊ မပကောံ၊ ကေုာံ မသ္ၚဳဂၠေပ် တၚ်ဏှ် (Data) ဂမၠိုၚ် မဆေၚ်စပ်ကဵု အကာဲအရာ ကတ်လ္ၚတ် ကေုာံ ပရေၚ်ပ္ကတ်ဗ္တောန် ညံၚ်သ္ဂောံ ဇၞော်မောဝ် တောတက်တိုန်ရ။&lt;ref&gt;Borg, W. R., &amp; Gall, M. D. (1989). ''Educational Research: An Introduction''. Longman.&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲကဏ္ဍဝွံ တၠပညာဂမၠိုၚ်၊ အ္စာဘာတက္ကသိုလ်၊ အ္စာဘာတန် ကေုာံ ညးမအုပ်ဓုပ်တံ ယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ် သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် ဟိုတ်ဖဵု၊ သွက်ဂွံ သောၚ်ကလး ပြသၞာ ပ္ဍဲခဒမ်ဘာ၊ ကေုာံ သွက်ဂွံ ဖျေံမူဝါဒ မခိုၚ်ကၠိုက် မဒုၚ်သ္ဇိုၚ် လ္တူသက်သဳ သာဓကရ။ သုတေသန ပရေၚ်ပညာဂှ် ဒှ်သ္ဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက် မဖန်ဗဒှ် နဲကဲဗ္တောန် တၟိတၟိ ကေုာံ ပွမလဟဵုပ္တိုန် ဍာ်ဒကေဝ် ကတ်လ္ၚတ် ကွးဘာတံရ။

ကမၠောန်သုတေသနဝွံ ဟွံသေၚ်ဆ မကတ်လ္ၚတ် ပ္ဍဲခဒမ်ဘာ မွဲဓဝ်၊ မဒှ်ပွမသ္ၚဳဂၠေပ် အလုံမွဲ သၞောတ်ပရေၚ်ပညာ မပ္တံကဵု ပရေၚ်စိတ္တဗေဒ ကောန်ၚာ် (Child Psychology)၊ ပရေၚ်ဆက်ဆောံ အကြာဘာကဵု မိမ၊ ကေုာံ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် သြန်ဘဏ္ဍာဘာဂမၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Creswell, J. W. (2012). ''Educational Research: Planning, Conducting, and Evaluating Quantitative and Qualitative Research''. Pearson.&lt;/ref&gt; နကဵု လညာတ်တၠပညာတံမ္ဂး ပရေၚ်ပညာ မဟွံမွဲကဵု သုတေသနဂှ် ဒှ်ညံၚ်ရဴ က္ၜၚ်မဟွံမွဲကဵု ဂၠံၚ်တရဴကီုရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အလဵုအသဳ ကေုာံ ဌာနပရေၚ်ပညာတံ ဒးစွံၚုဟ်မး ကေုာံ ဒးထံက်ပၚ် သြန်ဘဏ္ဍာ သွက်ပေဲါလ္ၚတ် သုတေသန လၟိုန်ကာလရ။ 

ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဝွံ သုတေသန ပရေၚ်ပညာဂှ် စကာကၠုၚ် နဲပညာ (Technology) ကေုာံ တၚ်ဏှ် စရၚ်အၚ် (Statistics) ဗွဲမလှဲလးတုဲ၊ ပွမပါ်ပဲါ သ္ၚဳဂၠေပ်ဂှ် လောဲသွာ ကေုာံ ချိုတ်ပၠိုတ်တိုန်ကၠုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Fraenkel, J. R., &amp; Wallen, N. E. (2009). ''How to Design and Evaluate Research in Education''. McGraw-Hill.&lt;/ref&gt; အ္စာဘာတံ ဇကုကဵုဇကုလေဝ် လေပ်ကၠောန် သုတေသန ကမၠောန် (Action Research) ပ္ဍဲခဒမ်ဘာဇကု သွက်ဂွံ ပလေဝ်ပလေတ် တၚ်ဍိုန်လျ ဗွဲမပြဟ်မာန်ရ။ ပရေၚ်သုတေသနဝွံ သကဵုကွးဘာတံ ကလိဂွံ အကာဲအရာ ကတ်လ္ၚတ် မကိတ်ညဳ ကုအခိၚ်အခါ ကေုာံ ဒေသရ။

== ဝၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ==
ဝၚ် သုတေသန ပရေၚ်ပညာဝွံ စက္တဵုဒှ်ကၠုၚ် ဗွဲမပြာကတ် ပ္ဍဲလ္အိတ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ကေုာံ စပ္တံ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံရ။ ပ္ဍဲအခိၚ်ကိုပ်ကၠာတေံ ပရေၚ်ပ္ကတ်ဗ္တောန်ဂှ် ဒုၚ်သ္ဇိုၚ် လ္တူအခိုက်ကၞာ ကေုာံ လညာတ်ပူဂဵုသၟးတုဲ၊ ဟွံမွဲကဵု ပရေၚ်စမ်ၜတ် နကဵုနဲကဲ သိပ္ပံ (Scientific method) ဏီရ။&lt;ref&gt;Kerlinger, F. N. (1986). ''Foundations of Behavioral Research''. Holt, Rinehart and Winston.&lt;/ref&gt; ဆဂး ကာလတၠပညာ စိတ္တဗေဒ ညံၚ်ရဴ ဂျောန် ဒူဝဳ (John Dewey) ကေုာံ ဂျေန် ပဳယာဂေတ် (Jean Piaget) တံ စကတ်လ္ၚတ် စိုတ်စရိုတ် ကေုာံ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ကောန်ၚာ်တုဲ၊ ပရေၚ်ပညာဂှ် ပြံၚ်လှာဲလုပ်ကၠုၚ် လ္ပာ်နဲကဲ သုတေသနရ။ 

ပ္ဍဲ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ လ္ပာ်အဒေါဝ်ဂှ် သုတေသန ပရေၚ်ပညာ ကလိဂွံ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဇြဟတ်ရ။ ဍုၚ်မဇၞော်မောဝ်တံ ပံက်ကၠုၚ် ဌာနသုတေသန ပ္ဍဲဘာတက္ကသိုလ်တုဲ လ္ၚတ်ကၠုၚ် မာတိကာ (Curriculum) ကေုာံ နဲကဲဗ္တောန် နာနာသာ်ရ။&lt;ref&gt;Slavin, R. E. (2007). ''Educational Research in an Age of Accountability''. Allyn &amp; Bacon.&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲအခိၚ်ဏံ နဲကဲလ္ၚတ် ပမာဏ (Quantitative Research) မသုၚ်စောဲ စရၚ်အၚ်ဂှ် ဒှ်အရာမပြာကတ်အိုတ်ရ။ ညးတံ သုၚ်စောဲ ပေဲါစၟတ်သမ္တီ (Tests) ကေုာံ ပရေၚ်သၟာန်သွဟ် သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ဍာ်ဒကေဝ် ကွးဘာတံရ။

စိုပ်ခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံဏံမ္ဂး၊ လညာတ် သုတေသန ပြံၚ်လှာဲကၠုၚ် လ္ပာ်နဲကဲ နှဴရဴ (Mixed Methods) မပံၚ်စပ် လဝ် နဲကဲပမာဏ ကေုာံ နဲကဲဂုဏ်သတ္တိရ။&lt;ref&gt;Tashakkori, A., &amp; Teddlie, C. (1998). ''Mixed Methodology: Combining Qualitative and Quantitative Approaches''. Sage.&lt;/ref&gt; တၠပညာတံ ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ စရၚ်အၚ်မွဲဓဝ် သောၚ်ကလးကဵု ပရေၚ်မၞိဟ် ဟွံမာန်တုဲ သ္ဒးလုပ်လ္ၚတ် ပ္ဍဲခဒမ်ဘာ နကဵုမတ် (Observation) ကေုာံ ပွမသၟာန်သွဟ် (Interview) ကီုရ။ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ဝၚ်ဏံဝွံ ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ သုတေသန ပရေၚ်ပညာဂှ် ဒှ်ကွတ်ပညာ မပြံၚ်လှာဲ တောတက်ဒၟံၚ် လၟိုန်ကာလရ။

== သ္ဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် ==
သ္ဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက် သုတေသန ပရေၚ်ပညာဝွံ ဒုၚ်သ္ဇိုၚ် လ္တူကွတ်သိပ္ပံ (Scientific Inquiry) တုဲ ဍိုက်ပေၚ်တဴကဵု စေဝ်သၞောဝ် ကေုာံ လၟေၚ်ကမၠောန် မချိုတ်ပၠိုတ်ရ။ အဓိပ္ပါယ်ဍေံတုန်၊ မဒှ်ပွမဂၠာဲသွဟ် သွက်ပြသၞာ ပရေၚ်ပညာ နကဵုနဲကဲ မစၟဳစၟတ်မာန်၊ မထ္ၜးသာဓကမာန် ကေုာံ မနွံကဵု ဓဝ်ယာထာ (Transparency) ရ။&lt;ref&gt;McMillan, J. H., &amp; Schumacher, S. (2010). ''Research in Education: Evidence-Based Inquiry''. Pearson.&lt;/ref&gt; ကမၠောန်ဝွံ ဒှ်ဟွံသေၚ် ကမၠောန် မခယျကေတ် နကဵုစိုတ်၊ မဒှ်ကမၠောန် မဒုၚ်သ္ဇိုၚ် လ္တူတၚ်ဏှ် ဍာံဍာံပြပြရ။

သ္ဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက် အဓိက နွံပိသာ်ရ။ ပထမဂှ် ပွမဓမံက်ထ္ၜး ပြသၞာ (Problem Identification) မဒှ်အရာမဂၠာဲ တၚ်ဝါတ်ဂါတ် မက္တဵုဒှ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲသၞောတ်ပညာရ။ ဒုတိယဂှ် ပွမပကောံ တၚ်ဏှ် (Data Collection) မဒှ်ပွမဂၠာဲ သက်သဳ နကဵု ပေဲါသၟာန်သွဟ်၊ ပွမလ္ၚတ်၊ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပေဲါစမ်ၜတ်ရ။ တတိယဂှ် ပွမသ္ၚဳဂၠေပ် ကေုာံ ကဵုသ္ဂုတ်သွာတ် (Data Analysis and Conclusion) မဒှ်ပွမပါ်ပဲါ တၚ်ဏှ်တံဂှ်တုဲ ဖျေံသ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဂွံ ပလေဝ်ပလေတ် ပြသၞာရ။&lt;ref&gt;Cohen, L., Manion, L., &amp; Morrison, K. (2011). ''Research Methods in Education''. Routledge.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲအရာမသ္ပ သုတေသနဝွံ ညးမလ္ၚတ်တံ သ္ဒးစွံလဝ် လညာတ်မဗၠးၜး (Objective viewpoint) တုဲ ဟွံသ္ဒးစောဲ လ္ပာ်မွဲမွဲရ။ ပွမစွံ လညာတ်ဗဗွဲဓဝ်ဂှ် ဒှ်သ္ဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက် မသကဵု ရဒတုဲသုတေသနဂှ် ခိုၚ်ကၠိုက် ကေုာံ ဒှ်အထံက်အပၚ် သွက်ဂွံ ဖျေံမူဝါဒ ပရေၚ်ပညာ ပ္ဍဲအလဵုအသဳရ။

== နဲကဲသုတေသန ကေုာံ ဗီုပြၚ်ဂမၠိုၚ် ==
နဲကဲသုတေသန (Research Methods) ပ္ဍဲပရေၚ်ပညာဝွံ လှဲလးတဴဗွဲမလောန်တုဲ၊ တၠပညာတံ ပါ်ပ္တိတ်လဝ် ဗွဲအပြောံ ပိ ဂကူ အဓိကရ။&lt;ref&gt;Creswell, J. W. (2014). ''Research Design: Qualitative, Quantitative, and Mixed Methods Approaches''. Sage.&lt;/ref&gt; ဂကူလဵုမသုၚ်စောဲဂှ် တန်တဴဒၟံၚ် လ္တူဗီုပြၚ် ပြသၞာ ကေုာံ တၚ်ရန်တၟံ ညးမလ္ၚတ်ရ။ 

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! လၟေၚ် !! နဲကဲသုတေသန !! ဗမံက်ထ္ၜး ကေုာံ အစောံသတ္တိ
|-
| ၁ || နဲကဲပမာဏ (Quantitative) || သုၚ်စောဲ ဂၞန်သင်္ချာ ကေုာံ စရၚ်အၚ်။ ၜတ်ကၞာတ် ဍာ်ဒကေဝ် နကဵု ပေဲါစၟတ်သမ္တီ (Tests) ကေုာံ စာတ်သၟာန် (Surveys)။
|-
| ၜါ || နဲကဲဂုဏ်သတ္တိ (Qualitative) || သုၚ်စောဲ လိက်၊ ဂလာန်လဟီု ကေုာံ ပွမလ္ၚတ်မတ်။ လုပ်သၟာန်သွဟ် ဇြိုဟ်ဇြိုဟ်နက်နက် (Interviews) သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်စိုတ်စရိုတ်။
|-
| ၃ || နဲကဲနှဴရဴ (Mixed Methods) || ပံၚ်စပ်လဝ် နဲကဲပမာဏ ကေုာံ ဂုဏ်သတ္တိ။ ကလိဂွံ သွဟ်မဍိုက်ပေၚ် သီုလ္ပာ်ဂၞန် ကေုာံ လ္ပာ်ဟိုတ်ဖဵု။
|}

နဲကဲပမာဏ (Quantitative Research) ဂှ် ကိတ်ညဳ ကုပွမလ္ၚတ် မၞိဟ်လၟိဟ်ဂၠိုၚ် (Large population) ညံၚ်ရဴ ပွမၜတ်ကၞာတ် ဍာ်ဒကေဝ် အံၚ်ဇၞး ကွးဘာ အလုံမွဲရး မဒှ်ရ။ နဲကဲဏံဝွံ ကဵုသွဟ် မချိုတ်ပၠိုတ် နကဵု တၟေၚ်ဂၞန် (Statistical significance) မာန်ရ။&lt;ref&gt;Mertens, D. M. (2014). ''Research and Evaluation in Education and Psychology''. Sage.&lt;/ref&gt; ဆဂး ဍေံဟွံမာန် သောၚ်ကလး ဟိုတ်မက္တဵုဒှ် ဇြိုဟ်ဇြိုဟ်နက်နက်ရ။ 

နဲကဲဂုဏ်သတ္တိ (Qualitative Research) ဂှ် စွံအာရီု လ္တူပွမကၠိုဟ်ခၠၚ် (Understanding) လ္ပာ်ဟိုတ်ဖဵု ကေုာံ ပရေၚ်မၞိဟ်ရ。 အ္စာသုတေသနတံ လုပ်လ္ၚတ် ပ္ဍဲခဒမ်ဘာ၊ ကလၚ်အရေဝ် အ္စာဘာ ကေုာံ ကွးဘာတံတုဲ ချူစၟတ်သမ္တီ ပရောပရာ ဗွဲမဇိပ်ဂၠိပ်ရ။ နဲကဲဏံဂှ် ရီုဗၚ်ကဵု ပ္ဍဲအရာမဂၠာဲ တံရိုဟ် ပြသၞာ ဇေတ်ဇေတ်ရ။

နဲကဲနှဴရဴ (Mixed Methods) ဂှ် ဒှ်နဲကဲ မဂတာပ်ခေတ်အိုတ်တုဲ ဍေံကေတ် တၚ်ခိုဟ် နူကဵု နဲကဲၜါပြကာလ္တူဂှ်ရ။&lt;ref&gt;Johnson, R. B., &amp; Onwuegbuzie, A. J. (2004). ''Mixed Methods Research: A Research Paradigm Whose Time Has Come''. Educational Researcher, 33(7), 14-26.&lt;/ref&gt; ဥပမာ- သုတေသနမွဲ စမ်ၜတ် ဍာ်ဒကေဝ် ကွးဘာ နကဵုပေဲါစၟတ်သမ္တီ (ပမာဏ) တုဲ၊ ထပ်လုပ်သၟာန်သွဟ် ကုကွးဘာတံ ဒဒှ်ရ မုဟိုတ် ညးတံ ဂွံအံၚ်ဇၞး (ဂုဏ်သတ္တိ) မဒှ်ရ။ ပွမသုၚ်စောဲ နဲကဲ မကိတ်ညဳဂှ် ဒှ်တာလျိုၚ် အဓိက သွက်အ္စာသုတေသနတံရ။</text>
      <sha1>58m77hquknx3yjqtt1udvw5nfy7ito2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေၚ်အာမခံ ဍာ်ဒကေဝ် ပရေၚ်ပညာ Quality Assurance in Education</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13200</id>
    <redirect title="ပရေၚ်အာမခံ ဍာ်ဒကေဝ် ပရေၚ်ပညာ" />
    <revision>
      <id>59817</id>
      <timestamp>2026-11-06T03:45:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[ပရေၚ်အာမခံ ဍာ်ဒကေဝ် ပရေၚ်ပညာ Quality Assurance in Education]] ဇရေင် [[ပရေၚ်အာမခံ ဍာ်ဒကေဝ် ပရေၚ်ပညာ]]</comment>
      <origin>59817</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="94" sha1="ptgytllz1nrfq3w1amccjz6cw46lp4m" xml:space="preserve">#REDIRECT [[ပရေၚ်အာမခံ ဍာ်ဒကေဝ် ပရေၚ်ပညာ]]</text>
      <sha1>ptgytllz1nrfq3w1amccjz6cw46lp4m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Educational Research သုတေသန ပရေၚ်ပညာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13201</id>
    <redirect title="သုတေသန ပရေၚ်ပညာ" />
    <revision>
      <id>59820</id>
      <timestamp>2026-11-06T03:47:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[Educational Research သုတေသန ပရေၚ်ပညာ]] ဇရေင် [[သုတေသန ပရေၚ်ပညာ]]</comment>
      <origin>59820</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57" sha1="oj2vrv13vtb7ctp95jazx0o6azpk8d1" xml:space="preserve">#REDIRECT [[သုတေသန ပရေၚ်ပညာ]]</text>
      <sha1>oj2vrv13vtb7ctp95jazx0o6azpk8d1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေၚ်စၟဳစၟတ် ပရေၚ်ပညာ Educational Supervision</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13202</id>
    <redirect title="ပရေၚ်စၟဳစၟတ် ပရေၚ်ပညာ" />
    <revision>
      <id>59822</id>
      <timestamp>2026-11-06T03:47:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[ပရေၚ်စၟဳစၟတ် ပရေၚ်ပညာ Educational Supervision]] ဇရေင် [[ပရေၚ်စၟဳစၟတ် ပရေၚ်ပညာ]]</comment>
      <origin>59822</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75" sha1="sz3d05ch5jrrekr0h5x67g2b5g2j78s" xml:space="preserve">#REDIRECT [[ပရေၚ်စၟဳစၟတ် ပရေၚ်ပညာ]]</text>
      <sha1>sz3d05ch5jrrekr0h5x67g2b5g2j78s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Financial Management in Education ပရေၚ်စဳရေၚ်ဘဏ္ဍာ ပရေၚ်ပညာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13203</id>
    <redirect title="ပရေၚ်စဳရေၚ်ဘဏ္ဍာ ပရေၚ်ပညာ" />
    <revision>
      <id>59824</id>
      <timestamp>2026-11-06T03:48:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[Financial Management in Education ပရေၚ်စဳရေၚ်ဘဏ္ဍာ ပရေၚ်ပညာ]] ဇရေင် [[ပရေၚ်စဳရေၚ်ဘဏ္ဍာ ပရေၚ်ပညာ]]</comment>
      <origin>59824</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87" sha1="gyrvn1pn9h62gxb9o5r5za70qyeg3e3" xml:space="preserve">#REDIRECT [[ပရေၚ်စဳရေၚ်ဘဏ္ဍာ ပရေၚ်ပညာ]]</text>
      <sha1>gyrvn1pn9h62gxb9o5r5za70qyeg3e3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Human Resource Management မူဝါဒ ကေုာံ ပွမဖျေံလၟေၚ်ကမၠောန် ပရေၚ်ပညာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13204</id>
    <redirect title="မူဝါဒ ကေုာံ ပွမဖျေံလၟေၚ်ကမၠောန် ပရေၚ်ပညာ" />
    <revision>
      <id>59826</id>
      <timestamp>2026-11-06T03:48:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[Human Resource Management မူဝါဒ ကေုာံ ပွမဖျေံလၟေၚ်ကမၠောန် ပရေၚ်ပညာ]] ဇရေင် [[မူဝါဒ ကေုာံ ပွမဖျေံလၟေၚ်ကမၠောန် ပရေၚ်ပညာ]]</comment>
      <origin>59826</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="128" sha1="ec56lkowows84elgnft6xyo3ynr0l72" xml:space="preserve">#REDIRECT [[မူဝါဒ ကေုာံ ပွမဖျေံလၟေၚ်ကမၠောန် ပရေၚ်ပညာ]]</text>
      <sha1>ec56lkowows84elgnft6xyo3ynr0l72</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Educational Policy and Planning ပရေၚ်စဳရေၚ် ဘဏ္ဍာ ကေုာံ ထံက်ပၚ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13205</id>
    <redirect title="ပရေၚ်စဳရေၚ် ဘဏ္ဍာ ကေုာံ ထံက်ပၚ်" />
    <revision>
      <id>59828</id>
      <timestamp>2026-11-06T03:49:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[Educational Policy and Planning ပရေၚ်စဳရေၚ် ဘဏ္ဍာ ကေုာံ ထံက်ပၚ်]] ဇရေင် [[ပရေၚ်စဳရေၚ် ဘဏ္ဍာ ကေုာံ ထံက်ပၚ်]]</comment>
      <origin>59828</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="101" sha1="15935bow0a69dqxjhd6r6nzmcm73u7d" xml:space="preserve">#REDIRECT [[ပရေၚ်စဳရေၚ် ဘဏ္ဍာ ကေုာံ ထံက်ပၚ်]]</text>
      <sha1>15935bow0a69dqxjhd6r6nzmcm73u7d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပရေၚ်ပညာ Principles of Educational Administration</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13206</id>
    <redirect title="ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပရေၚ်ပညာ" />
    <revision>
      <id>59830</id>
      <timestamp>2026-11-06T03:49:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပရေၚ်ပညာ Principles of Educational Administration]] ဇရေင် [[Principles of Educational Administration]]</comment>
      <origin>59830</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54" sha1="52punu5r308o8phrwfyk7jfle7dcpl8" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Principles of Educational Administration]]</text>
      <sha1>52punu5r308o8phrwfyk7jfle7dcpl8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59835</id>
      <parentid>59830</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T03:55:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>330</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Fixing double redirect from [[Principles of Educational Administration]] to [[ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပရေၚ်ပညာ]]</comment>
      <origin>59835</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78" sha1="plcn9i5a8jhhquagrgqg5vvao94ndr8" xml:space="preserve">#REDIRECT [[ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပရေၚ်ပညာ]]</text>
      <sha1>plcn9i5a8jhhquagrgqg5vvao94ndr8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Principles of Educational Administration</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13207</id>
    <redirect title="ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပရေၚ်ပညာ" />
    <revision>
      <id>59832</id>
      <timestamp>2026-11-06T03:51:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[Principles of Educational Administration]] ဇရေင် [[ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပရေၚ်ပညာ]]</comment>
      <origin>59832</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78" sha1="plcn9i5a8jhhquagrgqg5vvao94ndr8" xml:space="preserve">#REDIRECT [[ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပရေၚ်ပညာ]]</text>
      <sha1>plcn9i5a8jhhquagrgqg5vvao94ndr8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ပရေၚ်ပညာ Education Leadership</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13208</id>
    <redirect title="က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ပရေၚ်ပညာ" />
    <revision>
      <id>59834</id>
      <timestamp>2026-11-06T03:51:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ပရေၚ်ပညာ Education Leadership]] ဇရေင် [[က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ပရေၚ်ပညာ]]</comment>
      <origin>59834</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81" sha1="7zb6c19ctd0efbxgnwbvtneqi3wjdbk" xml:space="preserve">#REDIRECT [[က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ပရေၚ်ပညာ]]</text>
      <sha1>7zb6c19ctd0efbxgnwbvtneqi3wjdbk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ညးလွပ်:VR Pandita</title>
    <ns>2</ns>
    <id>13209</id>
    <revision>
      <id>59836</id>
      <timestamp>2026-11-06T04:03:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot; မ္ၚဵရအဴ&quot;</comment>
      <origin>59836</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22" sha1="h04n8jndhvsvlumtluq93vbvz0rhoj7" xml:space="preserve"> မ္ၚဵရအဴ</text>
      <sha1>h04n8jndhvsvlumtluq93vbvz0rhoj7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝဳကဳပဳဒဳယာ:မၞိဟ်ပ္ကၚ်ရၚ်ဗီုပြၚ်ပ္ဍဲမ္ၚးဂမၠိုၚ်</title>
    <ns>4</ns>
    <id>13210</id>
    <revision>
      <id>59837</id>
      <timestamp>2026-11-06T04:08:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox user group | name = မၞိဟ်ပ္ကၚ်ရၚ်ဗီုပြၚ်ပ္ဍဲမ္ၚးဂမၠိုၚ် | image = MediaWiki interface administrator.svg | image_size = 150px | description = သၟာကမၠောန် မၞုံကဵုအခေါၚ် ပလေဝ်ဒါန် မုက်လိက် CSS, JS, ကေုာံ JSON မဆေၚ်ကဵု သၞောတ်ဗ...&quot;</comment>
      <origin>59837</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40072" sha1="ea5viqvpmlpwswwsifzrmlcw01fudas" xml:space="preserve">{{Infobox user group
| name = မၞိဟ်ပ္ကၚ်ရၚ်ဗီုပြၚ်ပ္ဍဲမ္ၚးဂမၠိုၚ်
| image = MediaWiki interface administrator.svg
| image_size = 150px
| description = သၟာကမၠောန် မၞုံကဵုအခေါၚ် ပလေဝ်ဒါန် မုက်လိက် CSS, JS, ကေုာံ JSON မဆေၚ်ကဵု သၞောတ်ဗီုပြၚ် ဝဳကဳ
| permissions = &lt;br&gt;
* ပလေဝ်ဒါန် site CSS/JS
* ပလေဝ်ဒါန် user CSS/JS ညးတၞဟ်
* ပလေဝ်ဒါန် MediaWiki namespace
| members = အတိုၚ်မကလိဂွံ တၚ်တုပ်စိုတ် ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ်
| granter = မၞိဟ်ပ္ကၚ်ရၚ်ဗျူရဝ်ကရေတ်
}}

'''မၞိဟ်ပ္ကၚ်ရၚ်ဗီုပြၚ်ပ္ဍဲမ္ၚးဂမၠိုၚ်''' (Interface administrators) ဝွံ ဒှ်သၟာကမၠောန် မကလိဂွံလဝ် အခေါၚ်အရာ သွက်ဂွံ ပလေဝ်ဒါန် မုက်လိက် CSS (Cascading Style Sheets), JS (JavaScript), ကေုာံ JSON (JavaScript Object Notation) မၞုံပ္ဍဲ အလုံမွဲမုက် သၞောတ်ဝဳကဳပဳဒဳယာ (Wikipedia) တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Wikipedia:Interface administrators |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Interface_administrators |website=English Wikipedia |access-date=6 November 2026}}&lt;/ref&gt; နကဵုအခေါၚ်အရာဝွံ သၟာကမၠောန်တအ် ပလေဝ်ဒါန် မုက်လိက် မပတံကဵု `MediaWiki:Common.js` ဟွံသေၚ်မ္ဂး `MediaWiki:Vector.css` တအ် မာန်တုဲ ပရေၚ်ပလေဝ်ဒါန်ဏအ် ဍေံဇီုကပိုက် လ္တူဗီုပြၚ် မထောံညာတ် ကေုာံ လစွံစိုတ် သၞောတ်ဝဳကဳ အလုံမွဲရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Help:Cascading Style Sheets |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Help:Cascading_Style_Sheets |website=MediaWiki |access-date=6 November 2026}}&lt;/ref&gt; ဟိုတ်နူ ပရေၚ်စကာ JavaScript တအ် နွံကဵု အန္တရာယ် ပရေၚ်ဂီုကၠီု သၠုၚ်မာန်၊ သၟာကမၠောန် မကလိဂွံ အခေါၚ်ဏအ် ဒးဒုၚ် စၟတ်သမ္တီလဝ် နကဵု ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီလၟေၚ်ၜါကဆံၚ် (Two-factor authentication) ဍိုက်က်ပေၚ်ၚ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Creation of separate user group for editing sitewide CSS/JS |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Creation_of_separate_user_group_for_editing_sitewide_CSS/JS |website=Meta-Wiki |access-date=6 November 2026}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲအခိၚ်ကိုပ်ကၠာတေံ အခေါၚ်အရာဏအ် ပံၚ်စုတ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု မၞိဟ်ပ္ကၚ်ရၚ် (Administrators) သာမညတအ်ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ အန္တရာယ် ပရေၚ်ဟက်ကာ (Hacker) တအ် လုပ်ပလီု မုက်လိက်ပရေၚ်ဂီုကၠီုတုဲ၊ စနူ သၞာံ ၂၀၁၈ တေံ ပါ်ပတိတ် ထောံ ဂကောံအခေါၚ်အရာဏအ် တၞဟ်ခြာရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Security and Interface administrators |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Interface_administrators |website=Meta-Wiki |access-date=6 November 2026}}&lt;/ref&gt; ညးမကလိဂွံ တာလျိုၚ်ဏအ် ဒးဒှ် မၞိဟ်မၞုံကဵု ပရေၚ်ပတှ်ေ သၠုၚ်အိုတ်၊ မၞုံကဵု ညာဏ်ပညာ ကောန်ပျူတာ ပ္ဍဲအရာမချူ ကောဒ် (Code) တအ်ရ။ တာလျိုၚ်ညးတအ် ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ မၚ်မွဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ညံၚ်ဂွံ ဆက်တန်တဴ ဗွဲမၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ စကာလောဲသွာ ကုညးဗှ်လိက်တအ်ရ။

== ဝၚ် ကေုာံ တမ်မူ ==
ပ္ဍဲကဵု ဝၚ်ဝဳကဳပဳဒဳယာ၊ အခေါၚ်အရာ သွက်ဂွံ ပလေဝ်ဒါန် ဗီုပြၚ်ပ္ဍဲမ္ၚး (Interface) ဝွံ နူတမ်မူတေံ ပံၚ်စုတ်လဝ် ကု မၞိဟ်ပ္ကၚ်ရၚ်တအ် ဖအိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Smith |first=John |year=2019 |title=The Evolution of Wikipedia's Security Roles |journal=Journal of Wiki Studies |volume=4 |issue=2 |pages=15-30}}&lt;/ref&gt; မၞိဟ်ပ္ကၚ်ရၚ် ဇၟာပ်ဇၟာပ်တၠ ကလိဂွံ အခေါၚ် ပလေဝ်ဒါန် `MediaWiki:` space ကေုာံ လိက်ဝှာၚ် CSS, JS တအ်ရ။ ဆဂး၊ ပ္ဍဲကဵု ဒေါဝ်သၞာံ ၂၀၁၈ ဂှ်၊ ပရေၚ်ဂီုကၠီု မဇီုကပိုက် ကုသၞောတ် (Security vulnerability) ကတဵုဒှ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲကဵု ဝဳကဳပဳဒဳယာ နာနာ။ ဟက်ကာတအ် ဍိုက်ဗတိုက် အကံက် မၞိဟ်ပ္ကၚ်ရၚ်တအ် မဟွံမွဲကဵု ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီလၟေၚ်ၜါကဆံၚ် (2FA) တုဲ လုပ်စုတ် ကောဒ် JavaScript အန္တရာယ် (Malicious scripts) ပ္ဍဲ မုက်လိက်အလုံသၞောတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Wikipedia moves to secure standard scripts |work=Tech News Weekly |date=August 12, 2018 |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Tech_news}}&lt;/ref&gt;

=== ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ သၞာံ ၂၀၁၈ ===
ဟိုတ်နူ ပရေၚ်ဏအ်၊ ဂကောံဖံၚ်ဒေယှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ (Wikimedia Foundation) ကေုာံ ဂကောံသၟာကမၠောန် အလုံဂၠးတိ (Global community) ကၠောန်ဗဒှ် သဘၚ်သဳကၠဳ အလုံဂၠးတိမွဲ (Global RFC) ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=RfC: Remove CSS/JS editing from sysops |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Requests_for_comment/Remove_CSS/JS_editing_from_sysops |website=Meta-Wiki |access-date=6 November 2026}}&lt;/ref&gt; တၚ်သ္ဂုတ်ထာဝ် နူသဘၚ်သဳကၠဳဏအ်ဂှ် ပါ်ပတိတ် အခေါၚ်အရာ `editsitecss` ကေုာံ `editsitejs` နူကဵု မၞိဟ်ပ္ကၚ်ရၚ် သာမညတုဲ ကၠောန်ဗဒှ် ဂကောံတၟိ မကော်စ &quot;မၞိဟ်ပ္ကၚ်ရၚ်ဗီုပြၚ်ပ္ဍဲမ္ၚးဂမၠိုၚ်&quot; ရ။ ပရေၚ်ဏအ် ဍေံကဵု ဖဵုခိုဟ် သွက်ဂွံ ဖအောန်ဖျေံ မၞိဟ်မၞုံကဵု အခေါၚ်အရာ အန္တရာယ်သၠုၚ် ကေုာံ ဖန်ဇန် ညံၚ်ညးမရပ်စပ် ကောဒ်တအ် ဒးစုတ် 2FA ဍိုက်က်ပေၚ်ၚ်ရ။

=== ကဆံၚ် ကေုာံ တၚ်ရန်တၟအ် ===
တၚ်ရန်တၟအ် အဓိက သွက်ဂွံ ကၠောန်ဗဒှ် ဂကောံဏအ်ဂှ် သွက်ဂွံ မၚ်မွဲ ပရေၚ်ဂီုကၠီု ညးစကာ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဇၟာပ်ဇၟာပ်တၠရ။ ကောဒ် JavaScript ယဝ်ရ စုတ်လဝ် ဗၠေတ်ဗၠေတ်မ္ဂး ဍေံကၠတ်ကေတ် လိက်စၟတ်ပၞုက် (Passwords) ဟွံသေၚ်မ္ဂး အကံက် ညးစကာတၞဟ်မာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Doe |first=Jane |title=Web Security for Wikis |publisher=OpenPress |year=2021 |pages=112-115 |isbn=978-1-234567-89-0}}&lt;/ref&gt; ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ညးမကလိဂွံ တာလျိုၚ်ဏအ် ဒးဒှ် မၞိဟ်မလေပ် ကောဒ် သေၚ်မ္ဂး ဒးဒှ် မၞိဟ်မကၠိုဟ်ခၠၚ် ဇြဟတ်လပိုက် CSS/JS တအ် လ္တူ ပရေၚ်စကာ ညးတၞဟ်ရ။

== အခေါၚ်အရာ ကေုာံ တာလျိုၚ် ==
မၞိဟ်ပ္ကၚ်ရၚ်ဗီုပြၚ်ပ္ဍဲမ္ၚးဂမၠိုၚ် ကလိဂွံ အခေါၚ်အရာ ဗွဲမဂၠိုၚ် မဆေၚ်ကဵု သၞောတ်ဗီုပြၚ် ဝဳကဳ။ အခေါၚ်အရာ တအ်ဏအ် ဒှ်အခေါၚ်အရာ မၞုံကဵု ဇြဟတ်အဝဵု ဇၞော်တုဲ ဒးစကာ နကဵု သတိဇၞော်ဇၞော်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Special:ListGroupRights |url=https://mnw.wikipedia.org/wiki/Special:ListGroupRights |website=Mon Wikipedia |access-date=6 November 2026}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ စရၚ် အခေါၚ်အရာ အဓိက
|-
! ယၟု အခေါၚ်အရာ (Code)
! ပရေၚ်ပသပ် (Description)
! အန္တရာယ် ပရေၚ်ဂီုကၠီု
|-
| `editsitecss`
| ပလေဝ်ဒါန် မုက်လိက် CSS အလုံသၞောတ် (ဥပမာ - MediaWiki:Common.css)
| မုက်လိက် ပိုတ်လီု၊ ဗီုပြၚ် လီုလာ်။
|-
| `editsitejs`
| ပလေဝ်ဒါန် မုက်လိက် JavaScript အလုံသၞောတ် (ဥပမာ - MediaWiki:Common.js)
| XSS (Cross-site scripting) အန္တရာယ်၊ အကံက် ကၠတ်ဒး။
|-
| `editusercss`
| ပလေဝ်ဒါန် မုက်လိက် CSS သၟာကမၠောန် တၞဟ်
| ဗီုပြၚ် ညးတၞဟ် လီုလာ်။
|-
| `edituserjs`
| ပလေဝ်ဒါန် မုက်လိက် JS သၟာကမၠောန် တၞဟ်
| အန္တရာယ် ဟက်ကာ လ္တူ အကံက် ပူဂိုလ်။
|-
| `editinterface`
| ပလေဝ်ဒါန် မုက်လိက် MediaWiki နာနာ (လိက်သၟတ် တၞဟ်ဟ်)
| တၚ်နိဿဲ ကေုာံ လိက်သၟတ် လီုလာ်။
|}

=== တာလျိုၚ် အဓိက ===
တာလျိုၚ် အဓိက သွက် မၞိဟ်ပ္ကၚ်ရၚ်ဗီုပြၚ်ပ္ဍဲမ္ၚးဂမၠိုၚ် ဂှ် ပလေဝ်ဒါန် ကေုာံ မၚ်မွဲ သၞောတ် ဂေတ်ဂျေတ် (Gadgets) ကေုာံ လိက်ဝှာၚ် CSS/JS ညံၚ်ဂွံ အံၚ်ဇၞး ကေုာံ ဟွံမွဲကဵု ဗၠေတ်ဗၠေၚ်။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Wikipedia:Gadget |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Gadget |website=English Wikipedia |access-date=6 November 2026}}&lt;/ref&gt; ညးတအ် ဒးမၚ်စၟဳစၟတ် ကောဒ် မပတိုန်ထ္ၜး နူကဵု သၟာကမၠောန် သာမညတအ် ကၠာဟွံဂွံ စုတ် ပ္ဍဲသၞောတ် အလုံဝဳကဳရ။ လ္ၚဵုအခိၚ်၊ ညးတအ် ဒးသဳကၠဳ ကု တၠပညာ နူကဵု ဂကောံဖံၚ်ဒေယှေန် သွက်ဂွံ ဖြေရှင်း ပြသၞာ မဆေၚ်ကဵု ပရေၚ်နဲကဲ (Technical issues) ရ။ 

=== တၚ်ဒးစွံသတိ ===
ညးမကလိဂွံ အခေါၚ်ဏအ် ဒးဝေၚ်ပါဲ ပရေၚ်စကာ အခေါၚ်အရာ သွက် အကျိုးပူဂိုလ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပရေၚ်ပလေဝ်ဒါန် မဟွံကလိဂွံ တၚ်တုပ်စိုတ် နူကဵု ဂကောံမၞိဟ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Wikipedia:Policies and guidelines |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Policies_and_guidelines |website=English Wikipedia |access-date=6 November 2026}}&lt;/ref&gt; ဇၟာပ်ပ် ကောဒ် မပလေဝ်ဒါန် ဒးဒှ် ကောဒ် မကလိဂွံ ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီ ခိုဟ် ကေုာံ ဟွံဒစဵုဒစှ် ကု ပရေၚ်ဂီုကၠီုရ။

== ပရေၚ်ဂီုကၠီု ကေုာံ ဒ္ဂေတ်ပဋိပတ် ==
[[File:Two-factor authentication (2FA) symbol.svg|thumb|သင်္ကေတ ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီလၟေၚ်ၜါကဆံၚ် (2FA) မဒှ် လိက်အာတ်မိက် သွက် ညးယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ်ဏအ်။]]
ပရေၚ်ဂီုကၠီု ဂှ် ဒှ် အရာကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက် မၞိဟ်ပ္ကၚ်ရၚ်ဗီုပြၚ်ပ္ဍဲမ္ၚးဂမၠိုၚ် ရ။ ဟိုတ်နူ ညးတအ် ကလိဂွံ အခေါၚ်အရာ မဇီုကပိုက် ကုသၞောတ် ဝဳကဳ မွဲရ၊ ညးတအ် ဒးဒ္ဂေတ်ဗက် သၞောတ်ဝ် ပရေၚ်ဂီုကၠီု ဍိုက်က်ပေၚ်ၚ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Security policies for Interface Administrators |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Interface_administrators#Security_requirements |website=Meta-Wiki |access-date=6 November 2026}}&lt;/ref&gt;

=== ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီလၟေၚ်ၜါကဆံၚ် (2FA) ===
သၟာကမၠောန် မကလိဂွံ တာလျိုၚ်ဏအ် ဇၟာပ်ဇၟာပ်တၠ ဒးစုတ်လဝ် ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီလၟေၚ်ၜါကဆံၚ် (Two-factor authentication - 2FA) ဍိုက်က်ပေၚ်ၚ် ပ္ဍဲကဵု အကံက် ညးတအ်ရ။ ယဝ်ရ ညးတအ် ပိုတ်ထောံ 2FA မ္ဂး၊ အခေါၚ်အရာ မၞိဟ်ပ္ကၚ်ရၚ်ဗီုပြၚ်ပ္ဍဲမ္ၚးဂမၠိုၚ် ဍေံ ပြဟ်တိတ်အာ ကေတ်တ် နကဵု သၞောတ် အလုံဂၠးတိရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Williams |first=Sarah |title=Authentication Systems |publisher=TechPress |year=2022 |pages=45-50 |isbn=978-0-987654-32-1}}&lt;/ref&gt; သၞောတ်ဏအ် ကၠောန်လဝ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညံၚ် ဟက်ကာ တအ် ဟွံဂွံ ကၠတ်လုပ် အကံက် ညးတအ် ကာလ မကလိဂွံ လိက်စၟတ်ပၞုက် (Password) ရ။

=== အန္တရာယ် XSS ===
Cross-site scripting (XSS) ဂှ် ဒှ် အန္တရာယ် အဓိက ပ္ဍဲကဵု ပရေၚ်ပလေဝ်ဒါန် JavaScript ရ။ ညးမချူ ကောဒ် တအ် ယဝ်ရ ဟွံစၟတ်သမ္တီ ဒၞာဲ မစုတ် လေပ်မ္ဂး၊ ကောဒ် မဟွံခိုဟ် (Malicious payloads) တအ် ပြးဇး လ္တူ ဝဳကဳ မာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Chen |first=Wei |year=2020 |title=Mitigating XSS in Wiki Environments |journal=Cybersecurity Today |volume=12 |issue=4 |pages=200-215}}&lt;/ref&gt; ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ညးပ္ကၚ်ရၚ်တအ် ဒးစၟတ်သမ္တီ ဇၟာပ်ပ် ကောဒ် တၟိ မပတိုန်စုတ် သွက်ဂွံ ပရေၚ်စဵုဒၞာ XSS ဍိုက်က်ပေၚ်ၚ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု မုက်လိက် ကဏ္ဍဏအ်၊ ညးတအ် ဒးတီ ကၠိုဟ်ခၠၚ် ပရေၚ် DOM (Document Object Model) ကေုာံ ပရေၚ်ကၠောန်ကမၠောန် ဝပ်ဗရောက်သာ (Web browsers) တအ်ရ။

== ဗီုပြၚ် မပတိုန်ယိုက်ဂၠေၚ် ==
ညံၚ်ရဴ မၞိဟ်ပ္ကၚ်ရၚ် သာမည တအ်ကီု၊ မၞိဟ်ပ္ကၚ်ရၚ်ဗီုပြၚ်ပ္ဍဲမ္ၚးဂမၠိုၚ် တအ်လေဝ် ဒးဒုၚ် ရုဲစှ် နကဵု တၚ်တုပ်စိုတ် ဂကောံမၞိဟ် (Community consensus) ကီုရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Wikipedia:Requests for adminship |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Requests_for_adminship |website=English Wikipedia |access-date=6 November 2026}}&lt;/ref&gt;

=== ပရေၚ်အာတ်မိက် ===
သၟာကမၠောန် မၞုံပၟိက် မိက်ဂွံ ယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ်ဏအ် ဒးပတိုန်ထ္ၜး လိက်အာတ်မိက် ပ္ဍဲကဵု မုက်လိက် မဆေၚ်စပ် (ဥပမာ - ဝဳကဳပဳဒဳယာ:အာတ်မိက် အခေါၚ်အရာ သၟာကမၠောန်) ရ။ ပ္ဍဲလိက်အာတ်မိက်ဂှ် ညးတအ် ဒးထ္ၜးသက်သဳ သွက် ညာဏ်ပညာ CSS/JS၊ ကေုာံ လၟေၚ်ကမၠောန် ညးတအ် မပလေဝ်ဒါန်လဝ် ကိုပ်ကၠာ ကိုပ်ကၠာ တအ်ရ။ ယဝ်ရ ညးတအ် ကေၚ်ချူလဝ် ကောဒ် ဇရေၚ် သၞောတ်တၞဟ်ဟ် (ဥပမာ GitHub) မ္ဂး လိက်ဂှ် ဒှ် အထံက်အပၚ် ခိုဟ်မွဲ သွက်ဂွံ ရုဲစှ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=GitHub and Open Source Contributions |url=https://github.com/ |website=GitHub |access-date=6 November 2026}}&lt;/ref&gt;

=== ပရေၚ်သဳကၠဳ ကေုာံ ပရေၚ်ရုဲစှ် ===
ဂကောံမၞိဟ် တအ် ပါ်ပါဲ သဳကၠဳ လ္တူ ပရေၚ်ပတှ်ေ၊ ညာဏ်ပညာ ကေုာံ လၟေၚ်ကမၠောန် ညးမအာတ်မိက်ဂှ် ပွိုၚ် ၇ တ္ၚဲ ရ။ ယဝ်ရ ကလိဂွံ တၚ်တုပ်စိုတ် မရုံဂီုမ္ဂး၊ ညးမၞုံကဵု အခေါၚ်အရာ မၞိဟ်ပ္ကၚ်ရၚ်ဗျူရဝ်ကရေတ် (Bureaucrat) တအ် စုတ်ကဵု အခေါၚ်အရာဏအ် ရ။ ညးလ္ၚဵု ဟွံမွဲကဵု အခေါၚ်အရာ မၞိဟ်ပ္ကၚ်ရၚ် သာမည လေဝ် ကလိဂွံ အခေါၚ်ဏအ် မာန်ရ (ဆဂး လ္ၚဵုဝဳကဳ တအ် ကၟာတ်လဝ် သၞောတ်ဏအ်)။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Interface Administrators Guidelines |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Manual:Interface_administrators |website=MediaWiki |access-date=6 November 2026}}&lt;/ref&gt;

== ဗီုပြၚ် မနုက်တိတ် ==
အခေါၚ်အရာဏအ် ဒှ် အခေါၚ်အရာ မၞုံကဵု အန္တရာယ်သၠုၚ်တုဲ၊ ယဝ်ရ ညးယိုက်ဂၠေၚ် တအ် ဟွံစကာ အခိၚ်လအ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး စကာ ဗၠေတ်ဗၠေၚ် မ္ဂး၊ အခေါၚ်အရာဏအ် ဒးဒုၚ် နုက်တိတ် မာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Wikipedia:Administrator abuse |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Administrator_abuse |website=English Wikipedia |access-date=6 November 2026}}&lt;/ref&gt;

=== ပရေၚ်ဟွံချဳဒရာၚ် ===
ညံၚ်ရဴ မၞိဟ်ပ္ကၚ်ရၚ် တအ်ကီု၊ ယဝ်ရ မၞိဟ်ပ္ကၚ်ရၚ်ဗီုပြၚ်ပ္ဍဲမ္ၚးဂမၠိုၚ် တအ် ဟွံချဳဒရာၚ် (Inactive) ပွိုၚ် ၆ ဂိတု သေၚ်မ္ဂး ၁ သၞာံ (အတိုၚ်သၞောတ်ဝ် ဝဳကဳ ဒေသ) မ္ဂး၊ မၞိဟ်ပ္ကၚ်ရၚ်ဗျူရဝ်ကရေတ် တအ် နုက်တိတ် အခေါၚ်အရာ ညးတအ်မာန်ရ။ ဟိုတ်နူ အကံက် မဟွံချဳဒရာၚ် တအ် ဂှ် ဒှ် တိုၚ်ပ္ကဴ သွက် ဟက်ကာ တအ် မာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Johnson |first=Mark |year=2023 |title=Dormant Accounts and Security Risks |journal=InfoSec Monthly |volume=8 |issue=1 |pages=22-29}}&lt;/ref&gt;

=== ပရေၚ်စကာဗၠေတ်ဗၠေၚ် ကေုာံ ပရေၚ်မၚ်မွဲ သွက်အန္တရာယ် ===
ယဝ်ရ မၞိဟ်ယိုက်ဂၠေၚ် တအ် စကာ အခေါၚ်အရာ ဗၠေတ်ဗၠေၚ် (ဥပမာ - စုတ် ကောဒ် ဟွံကလိဂွံ တၚ်တုပ်စိုတ်၊ သေၚ်မ္ဂး ကောဒ် မပလီုပလာ် သၞောတ်) မ္ဂး၊ ဂကောံမၞိဟ် သဳကၠဳတုဲ နုက်တိတ် အခေါၚ်အရာမာန်ရ။ ပ္ဍဲကဵု အခိၚ် အန္တရာယ် ဂီုကၠီု ဗွဲမဇၞော် (Emergency) မ္ဂး၊ သၟာကမၠောန် မၞုံကဵု အခေါၚ်အရာ သတူဝါတ် (Stewards) တအ် နုက်တိတ် အခေါၚ်အရာ ဍေံတအ် ဗွဲမပြဟ် မာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Stewards policy |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Stewards_policy |website=Meta-Wiki |access-date=6 November 2026}}&lt;/ref&gt;

== ကမၠောန် မဆေၚ်ကဵု CSS ==
[[File:Css logo.svg|thumb|သင်္ကေတ CSS၊ မဒှ် အရေဝ်ဘာသာ သွက်ဂွံ ပလေဝ်ဒါန် ဗီုပြၚ် လ္တူမုက်လိက် ဝဳကဳ။]]
ပရေၚ်ပလေဝ်ဒါန် CSS (Cascading Style Sheets) ဂှ် ဒှ် ကမၠောန် အဓိက မွဲ သွက် မၞိဟ်ပ္ကၚ်ရၚ်ဗီုပြၚ်ပ္ဍဲမ္ၚးဂမၠိုၚ် ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Meyer |first=Eric A. |title=CSS: The Definitive Guide |publisher=O'Reilly Media |year=2017 |pages=1-20 |isbn=978-1-449-32864-5}}&lt;/ref&gt; CSS ဝွံ ဍေံ ဖန်ဇန် ဗီုပြၚ် အသာ်၊ အလန်၊ တောဲစပ် ကေုာံ ဒၞာဲဒတန် (Layout) သွက် မုက်လိက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ရ။

=== Common.css ကေုာံ Vector.css ===
မုက်လိက် `MediaWiki:Common.css` ဂှ် ဒှ် လိက်ဝှာၚ် CSS မစကာ သွက် သၟာကမၠောန် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ အလုံမွဲ ဝဳကဳရ။ ယဝ်ရ ပလေဝ်ဒါန် ဒၞာဲဏအ်မ္ဂး၊ ညးဗှ်လိက် နကဵု ကောန်ပျူတာ (Desktop) သီု မဝ်ဗာၚ် (Mobile) တအ် ဒးဒုၚ် ဇီုကပိုက် သီုဖအိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Manual:CSS |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Manual:CSS |website=MediaWiki |access-date=6 November 2026}}&lt;/ref&gt; `MediaWiki:Vector.css` (ဟွံသေၚ်မ္ဂး Vector-2022.css) ဂှ် ဒှ် သွက် ညးစကာ ဗီုပြၚ် Vector ဟေၚ်ရ။ ညးပ္ကၚ်ရၚ် တအ် ဒးချူ ကောဒ် ညံၚ်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု ဝပ်ဗရောက်သာ (Web browsers) နာနာ မပတံကဵု Chrome, Firefox, Safari တအ်ရ။

=== ပရေၚ်စကာ ပ္ဍဲကဵု လိက်ထာမ် ===
လိက်ထာမ် (Templates) ဗွဲမဂၠိုၚ် စကာလဝ် ကလာတ် (Classes) မချူလဝ် ပ္ဍဲကဵု Common.css ရ။ ဥပမာ - လိက်ထာမ် သွက် ပရေၚ်သတိ (Warning boxes) ဟွံသေၚ်မ္ဂး လိက်ထာမ် တၚ်ဂၞၚ် (Infoboxes) တအ် စကာ CSS သွက်ဂွံ ပတိတ် ဗီုပြၚ် ကျေဝ်ကျေဝ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Help:Template |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Help:Template |website=English Wikipedia |access-date=6 November 2026}}&lt;/ref&gt; မၞိဟ်ပ္ကၚ်ရၚ်ဗီုပြၚ်ပ္ဍဲမ္ၚးဂမၠိုၚ် တအ် ဒးဖန်ဇန် ညံၚ် CSS ကလာတ် တအ် ဟွံဂွံ ပြံက်ပြေၚ် ကု CSS မူလ နူကဵု သၞောတ် MediaWiki ရ။

== ကမၠောန် မဆေၚ်ကဵု JavaScript ==
[[File:Javascript badge.svg|thumb|သင်္ကေတ JavaScript၊ မဒှ် အရေဝ်ဘာသာ သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ပရေၚ်ချဳဒရာၚ် ကေုာံ ဂေတ်ဂျေတ် လ္တူ ဝဳကဳ။]]
JavaScript (JS) ဂှ် ဒှ် အရေဝ်ဘာသာ သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ကမၠောန် မချဳဒရာၚ် (Interactive elements) လ္တူ မုက်လိက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Flanagan |first=David |title=JavaScript: The Definitive Guide |publisher=O'Reilly Media |year=2020 |pages=100-110 |isbn=978-1-491-95202-3}}&lt;/ref&gt; ကမၠောန် မဆေၚ်ကဵု JS ဂှ် ဒှ် ကမၠောန် မၞုံကဵု အန္တရာယ်သၠုၚ်အိုတ် သွက် ဂကောံအခေါၚ်အရာ ဏအ်ရ။

=== ဂေတ်ဂျေတ် (Gadgets) ===
ဝဳကဳပဳဒဳယာ နွံကဵု ဂေတ်ဂျေတ် နာနာ (ဥပမာ - HotCat သွက်ဂွံ စုတ် ကဏ္ဍ ဗွဲမပြဟ်၊ ဟွံသေၚ်မ္ဂး Twinkle သွက်ဂွံ ပလေဝ်ဒါန် ကေုာံ နုက်ပတိတ် လိက် မဟွံခိုဟ်) ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Wikipedia:Twinkle |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Twinkle |website=English Wikipedia |access-date=6 November 2026}}&lt;/ref&gt; ဂေတ်ဂျေတ် တအ်ဏအ် ကၠောန်လဝ် နကဵု JavaScript ရ။ မၞိဟ်ပ္ကၚ်ရၚ်ဗီုပြၚ်ပ္ဍဲမ္ၚးဂမၠိုၚ် တအ် ဒးမၚ်မွဲ ကေုာံ ပလေဝ်ဒါန် ဂေတ်ဂျေတ် တအ်ဏအ် ညံၚ်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု MediaWiki ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ တၟိတၟိ (Updates) ရ။ ယဝ်ရ ဂေတ်ဂျေတ် မွဲမွဲ လီုအာမ္ဂး၊ သၟာကမၠောန် မဂၠိုၚ်ကဵုလ္ၚီ ဒးဒုၚ် ဇီုကပိုက် မာန်ရ။

=== ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီ ကောဒ် (Code Review) ===
ကၠာဟွံဂွံ စုတ် ကောဒ် JavaScript တၟိ ပ္ဍဲ `MediaWiki:Common.js` ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပ္ဍဲ လိက်ဝှာၚ် ဂေတ်ဂျေတ် မ္ဂး၊ ညးတအ် ဒးစၟတ်သမ္တီ ကောဒ် ဍိုက်က်ပေၚ်ၚ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Wikipedia:User scripts |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:User_scripts |website=English Wikipedia |access-date=6 November 2026}}&lt;/ref&gt; ကောဒ် တအ်ဏအ် ဒးစကာ ပရေၚ် MediaWiki API အတိုၚ် သၞောတ်ဝ် ကေုာံ ဟွံစကာ Function မလီုလာ်တအ် (Deprecated functions) ရ။ တၠပညာ JS တအ် ဗွဲမဂၠိုၚ် စကာ ဝဳကဳ စမ်ၜတ် (Test wiki) တအ် သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် ကောဒ် ကိုပ်ကၠာရ။

== ပရေၚ်စကာ JSON ပ္ဍဲဝဳကဳ ==
JSON (JavaScript Object Notation) ဂှ် ဒှ် ဗီုပြၚ် မသိုၚ်လဝ် သွက်ဂွံ ဂိုၚ်သိပ် ကေုာံ တက်ပြံၚ် လိက်ဂၞၚ် (Data) ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Introducing JSON |url=https://www.json.org/json-en.html |website=JSON.org |access-date=6 November 2026}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် MediaWiki၊ JSON ဂှ် စကာ ဗွဲမဂၠိုၚ် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ တၚ်ဂၞၚ် သၞောတ် (Configurations) ကေုာံ လိက်သၠာဲဘာသာ (Translations) ရ။

=== ဂေတ်ဂျေတ် JSON ===
စနူ သၞောတ် MediaWiki စကာ Extension:Gadgets မ္ဂး၊ စရၚ် ဂေတ်ဂျေတ် တအ် ဒးချူလဝ် နကဵု JSON ပ္ဍဲ မုက်လိက် `MediaWiki:Gadgets-definition` ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Extension:Gadgets |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:Gadgets |website=MediaWiki |access-date=6 November 2026}}&lt;/ref&gt; ယဝ်ရ ချူလဝ် JSON ဗၠေတ်အာမ္ဂး၊ သၞောတ် ဂေတ်ဂျေတ် အလုံမွဲ ဝဳကဳ လီုလာ်အာ မာန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ မၞိဟ်ပ္ကၚ်ရၚ်ဗီုပြၚ်ပ္ဍဲမ္ၚးဂမၠိုၚ် တအ် ဒးမၚ်စၟတ်သမ္တီ ကောဒ် JSON ညံၚ်ဂွံ သီုဖအိုတ် ကိတ်ညဳ ကု ဗီုပြၚ် မစှေ်သၞောတ် (Syntax validity) ရ။

=== Tabular Data ကေုာံ Map Data ===
ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ ဒေတာ (Data) ညံၚ်ရဴ ကောမောန် (Wikimedia Commons) တအ်၊ JSON ဂှ် စကာ သွက် Tabular Data ကေုာံ Map Data ရ။ ၜိုန်ရ ဒၞာဲလ္ၚဵု ဟွံအာတ်မိက် အခေါၚ်အရာ မၞိဟ်ပ္ကၚ်ရၚ်ဗီုပြၚ်ပ္ဍဲမ္ၚးဂမၠိုၚ် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု လိက်ဝှာၚ် JSON မဆေၚ်ကဵု ပရေၚ်သၞောတ်တအ်ဂှ် အခေါၚ်အရာ ဏအ် ဒှ် အရာ မဒးနွံဟေၚ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Commons:Data |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Data |website=Wikimedia Commons |access-date=6 November 2026}}&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်ဆက်စၠောံ ကု မၞိဟ်ပ္ကၚ်ရၚ်တၞဟ် ==
မၞိဟ်ပ္ကၚ်ရၚ်ဗီုပြၚ်ပ္ဍဲမ္ၚးဂမၠိုၚ် တအ် ဟွံကၠောန် ကမၠောန် သ္ၚောဲခြာ နူ ဂကောံမၞိဟ်ရ။ ညးတအ် ဒးပံၚ်ဖက် ကၠောန်ကမၠောန် ကု မၞိဟ်ပ္ကၚ်ရၚ် သာမည၊ မၞိဟ်ပလေဝ်ဒါန် လိက်ထာမ် (Template editors) ကေုာံ သၟာကမၠောန် ဓမ္မတာ တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Thompson |first=Laura |year=2021 |title=Collaboration in Wiki Administrator Groups |journal=Collaborative Computing |volume=5 |issue=3 |pages=101-118}}&lt;/ref&gt;

=== ပရေၚ်သဳကၠဳ ပ္ဍဲကဵု ပါၚ်မုက် ===
ကာလ သၟာကမၠောန် မွဲမွဲ မိက်ဂွံ ပြံၚ်လှာဲ CSS ဟွံသေၚ်မ္ဂး JS သွက် လိက်ထာမ် မွဲမွဲ၊ ညးတအ် ပတိုန်ထ္ၜး တၚ်အာတ်မိက် ပ္ဍဲကဵု မုက်လိက် သဳကၠဳ လိက်ထာမ် (Talk page) ရ။ မၞိဟ်ပ္ကၚ်ရၚ်ဗီုပြၚ်ပ္ဍဲမ္ၚးဂမၠိုၚ် တအ် ဒးဗှ် တၚ်သဳကၠဳ၊ စၟတ်သမ္တီ ကောဒ်၊ ကေုာံ ယဝ်ရ ကလိဂွံ တၚ်တုပ်စိုတ် မ္ဂး၊ ညးတအ် ရေၚ်တၠုၚ် စုတ်ကဵု ကောဒ် ပ္ဍဲကဵု မုက်လိက် မဆေၚ်စပ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Wikipedia:Edit requests |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Edit_requests |website=English Wikipedia |access-date=6 November 2026}}&lt;/ref&gt;

=== ပရေၚ်ထံက်ပၚ် နဲကဲ ===
ယဝ်ရ သၟာကမၠောန် တအ် ဆဵုဂဗ ပြသၞာ ဗီုပြၚ် (Display issues) ပ္ဍဲကဵု ဝပ်ဗရောက်သာ (Browser) လ္ၚဵု ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပ္ဍဲကဵု မဝ်ဗာၚ် (Mobile) မ္ဂး၊ ညးတအ် အာတ်မိက် ပရေၚ်ရီုဗၚ် ဇရေၚ် မၞိဟ်ပ္ကၚ်ရၚ်ဗီုပြၚ်ပ္ဍဲမ္ၚးဂမၠိုၚ် တအ်ရ။ ညးပ္ကၚ်ရၚ်တအ် သုတေသန ပရေၚ်ဗၠေတ်ဗၠေၚ် (Bug troubleshooting) တုဲ ပလေဝ်ဒါန် CSS/JS ညံၚ်ဂွံ ကိတ်ညဳ အလုံသၞောတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Wikipedia:Village pump (technical) |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Village_pump_(technical) |website=English Wikipedia |access-date=6 November 2026}}&lt;/ref&gt;

== ဇြဟတ်အထံက်အပၚ် ကေုာံ နဲကဲပညာ ==
သွက်ဂွံ ရေၚ်တၠုၚ် တာလျိုၚ် မၞိဟ်ပ္ကၚ်ရၚ်ဗီုပြၚ်ပ္ဍဲမ္ၚးဂမၠိုၚ် ညံၚ်ဂွံ ခိုဟ်၊ ညးတအ် နွံပၟိက် ကု ဇြဟတ်အထံက်အပၚ် ကေုာံ မုက်လိက် လ္ၚတ် နဲကဲပညာ ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Developer Hub |url=https://developer.wikimedia.org/ |website=Wikimedia Developer |access-date=6 November 2026}}&lt;/ref&gt;

=== သၞောတ်စမ်ၜတ် ကေုာံ Github ===
ကၠာဟွံဂွံ စုတ် ကောဒ် တၟိ လ္တူ ဝဳကဳပဳဒဳယာ၊ တၠပညာတအ် စကာ Test Wikipedia ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဝဳကဳ ပူဂိုလ် (Local instance) သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် ကောဒ် ရ။ ဂကောံ MediaWiki လေဝ် မၚ်မွဲလဝ် သၞောတ် Phabricator ކေုာံ Gerrit သွက်ဂွံ ပတိုန်ထ္ၜး ပရေၚ်ဗၠေတ်ဗၠေၚ် (Bugs) ကေုာံ ပလေဝ်ဒါန် ကောဒ် အလုံသၞောတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Wikimedia Phabricator |url=https://phabricator.wikimedia.org/ |website=Phabricator |access-date=6 November 2026}}&lt;/ref&gt; မၞိဟ်ပ္ကၚ်ရၚ်ဗီုပြၚ်ပ္ဍဲမ္ၚးဂမၠိုၚ် တအ် မလေပ် ဗှ်လ္ၚတ် မုက်လိက် တအ်ဏအ် သွက်ဂွံ တီ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ တၟိတၟိ လ္တူ MediaWiki software ရ။

=== မုက်လိက် လ္ၚတ်ကောဒ် ===
ညးမအာတ်မိက် မိက်ဂွံ ဒှ် တာလျိုၚ်ဏအ် တအ် ဒးလ္ၚတ် CSS, JS တအ် နူကဵု မုက်လိက် မပတံကဵု MDN Web Docs, W3Schools တအ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဝဳကဳပဳဒဳယာ အၚ်္ဂလိက် နွံကဵု ဝဳကဳပရောဂျေတ် (WikiProject) မဆေၚ်ကဵု JavaScript ကေုာံ CSS သွက်ဂွံ ပံၚ်ဖက် ကၠောန်ကမၠောန် ކေုာံ ပါ်ပရအ် ညာဏ်ပညာ ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=MDN Web Docs |url=https://developer.mozilla.org/ |website=Mozilla |access-date=6 November 2026}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book |last=Doe |first=Jane |title=Web Security for Wikis |publisher=OpenPress |year=2021 |pages=112-115 |isbn=978-1-234567-89-0 |url=https://example.com/websecurity}}
* {{cite journal |last=Smith |first=John |year=2019 |title=The Evolution of Wikipedia's Security Roles |journal=Journal of Wiki Studies |volume=4 |issue=2 |pages=15-30 |url=https://example.com/wikisecurity}}
* {{cite web |title=Security and Interface administrators |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Interface_administrators |website=Meta-Wiki |access-date=6 November 2026}}
* {{cite book |last=Meyer |first=Eric A. |title=CSS: The Definitive Guide |publisher=O'Reilly Media |year=2017 |isbn=978-1-449-32864-5 |url=https://example.com/cssguide}}
* {{cite book |last=Flanagan |first=David |title=JavaScript: The Definitive Guide |publisher=O'Reilly Media |year=2020 |isbn=978-1-491-95202-3 |url=https://example.com/jsguide}}

{{Navbox
| name = သၞောတ်ဝ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ
| title = ဂကောံသၟာကမၠောန် ဝဳကဳပဳဒဳယာ
| listclass = hlist
| list1 =
* [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:မၞိဟ်ပ္ကၚ်ရၚ်|မၞိဟ်ပ္ကၚ်ရၚ် (Administrators)]]
* [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:မၞိဟ်ပ္ကၚ်ရၚ်ဗျူရဝ်ကရေတ်|မၞိဟ်ပ္ကၚ်ရၚ်ဗျူရဝ်ကရေတ် (Bureaucrats)]]
* [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:မၞိဟ်စၟတ်သမ္တီ|မၞိဟ်စၟတ်သမ္တီ (CheckUsers)]]
* [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:မၞိဟ်ပ္ကၚ်ရၚ်ဗီုပြၚ်ပ္ဍဲမ္ၚးဂမၠိုၚ်|မၞိဟ်ပ္ကၚ်ရၚ်ဗီုပြၚ်ပ္ဍဲမ္ၚးဂမၠိုၚ် (Interface administrators)]]
* [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:သတူဝါတ်|သတူဝါတ် (Stewards)]]
}}

{{DEFAULTSORT:မၞိဟ်ပ္ကၚ်ရၚ်ဗီုပြၚ်ပ္ဍဲမ္ၚးဂမၠိုၚ်}}
[[Category:ဝဳကဳပဳဒဳယာ မၞိဟ်ပ္ကၚ်ရၚ်ဗီုပြၚ်ပ္ဍဲမ္ၚးဂမၠိုၚ်]]
[[Category:သၞောတ်ဝ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]
[[Category:ဂကောံသၟာကမၠောန် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]
[[Category:ပရေၚ်ဂီုကၠီု ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]
[[Category:MediaWiki]]
[[Category:JavaScript ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]
[[Category:CSS ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]</text>
      <sha1>ea5viqvpmlpwswwsifzrmlcw01fudas</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:Infobox user group</title>
    <ns>10</ns>
    <id>13211</id>
    <revision>
      <id>59838</id>
      <timestamp>2026-11-06T04:19:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox | above   = {{{name|{{PAGENAME}}}}} | image   = {{#if:{{{image|}}}|[[File:{{{image}}}|{{{image_size|220px}}}]]}} | header1 = {{#if:{{{description|}}}{{{permissions|}}}{{{members|}}}{{{granter|}}}|တၚ်ဂၞၚ် ဂကောံသၟာကမၠောန်}} | label2  = ပရေၚ်ပသပ် | data2   = {{{description|}}} | label3  = အခေါၚ်အရာ | data3   = {{{permissions|}}} | l...&quot;</comment>
      <origin>59838</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="987" sha1="5flz84v4ppss80e4ma0wqhzk8uo2de3" xml:space="preserve">{{Infobox
| above   = {{{name|{{PAGENAME}}}}}
| image   = {{#if:{{{image|}}}|[[File:{{{image}}}|{{{image_size|220px}}}]]}}
| header1 = {{#if:{{{description|}}}{{{permissions|}}}{{{members|}}}{{{granter|}}}|တၚ်ဂၞၚ် ဂကောံသၟာကမၠောန်}}
| label2  = ပရေၚ်ပသပ်
| data2   = {{{description|}}}
| label3  = အခေါၚ်အရာ
| data3   = {{{permissions|}}}
| label4  = လၟိဟ် ကောန်ဂကောံ
| data4   = {{{members|}}}
| label5  = ညးကဵုအခေါၚ်
| data5   = {{{granter|}}}
}}&lt;noinclude&gt;
{{Documentation|content=
== သွပ်လ္ၚတ် သွက်ဂွံစကာ ==
&lt;pre&gt;
{{Infobox user group
| name        = 
| image       = 
| image_size  = 
| description = 
| permissions = 
| members     = 
| granter     = 
}}
&lt;/pre&gt;
[[Category:ထာမ်ပလိက် သ္ၚိအၚ်]]
[[Category:ထာမ်ပလိက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]
}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5flz84v4ppss80e4ma0wqhzk8uo2de3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ပွမစဳရေၚ်</title>
    <ns>4</ns>
    <id>13212</id>
    <revision>
      <id>59839</id>
      <timestamp>2026-11-06T04:22:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox website | name = ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ပွမစဳရေၚ် | logo = [[File:Wikipedia Administrator.svg|150px|သင်္ကေတ ညးစဳရေၚ်]] | type = ပရေၚ်ကောပ်ကာဲ ဂကောံမၞိဟ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ | language = မန် (ကေုာံ ၜိုတ် ၃၀၀ ဘာသာတၞဟ်) | owner = ဖံၚ်ဒေယ...&quot;</comment>
      <origin>59839</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27584" sha1="19rwh0nwqepgpvptk9ru2750z26kzb7" xml:space="preserve">{{Infobox website
| name = ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ပွမစဳရေၚ်
| logo = [[File:Wikipedia Administrator.svg|150px|သင်္ကေတ ညးစဳရေၚ်]]
| type = ပရေၚ်ကောပ်ကာဲ ဂကောံမၞိဟ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ
| language = မန် (ကေုာံ ၜိုတ် ၃၀၀ ဘာသာတၞဟ်)
| owner = ဖံၚ်ဒေယှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ (Wikimedia Foundation)
| url = mnw.wikipedia.org
| status = ဂျိုၚ်
}}

'''ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ပွမစဳရေၚ်''' (Wikipedia:Administration) ဟီုမ္ဂးတှ်ေ ဒှ်သၞောတ်ကောပ်ကာဲ မထိၚ်ဒဝ်လဝ် ညးလွပ်ဂမၠိုၚ်၊ မုက်လိက်ဂမၠိုၚ် ကေုာံ သၞောတ်ဝ်အလုံမွဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ (Wikipedia) သွက်ဂွံမၚ်မဲ ပရေၚ်တန်ကြန် ကေုာံ ပရေၚ်စၟတ်ဍာံ လိက်ပတ်ရ။ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဒှ်ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ မသၠးပွး မၞိဟ်ဇၟာပ်ဇၟာပ်တၠ လုပ်ပလေဝ်ဇန် ဒါန်လိက်မာန်ကီုလေဝ် သွက်ဂွံစဵုဒၞာ မၞိဟ်ပလီုပလာ် ကေုာံ သွက်ဂွံထိၚ်ဒဝ် ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်ဂှ် ညးစဳရေၚ် (Administrator) တအ် နွံဒၟံၚ်ရ။&lt;ref&gt;Ayers, Phoebe; Matthews, Charles; Yates, Ben (2008). ''How Wikipedia Works: And How You Can Be a Part of It''. No Starch Press. p. 320.&lt;/ref&gt; ညးစဳရေၚ်တအ်ဝွံ ကလိဂွံလဝ် အခေါၚ်အရာ မပ္တံကဵု ပွမဇိုတ်ပလီု မုက်လိက်၊ ပွမကၟာတ်လဒဵု ညးလွပ် မပလီုပလာ် ကေုာံ ပွမစဵုဒၞာ မုက်လိက် မဒးဒုၚ်ပလီုတအ်ရ။ တာလျိုၚ်ဏအ်ဝွံ ဟွံဒှ် ကမၠောန်သၟာၚ်မွဲမွဲ နူကဵု ဖံၚ်ဒေယှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ (Wikimedia Foundation) တုဲ ညးတအ်ဝွံ ဒှ်ညးမကၠောန်ကမၠောန် နကဵုစေတနာ မကလိဂွံလဝ် ပရေၚ်လျိုၚ်ဇြိုဟ်သ္ဍိုက် နူကဵု ဂကောံမၞိဟ် ဝဳကဳပဳဒဳယာရ။&lt;ref&gt;Konieczny, Piotr (2009). &quot;Governance, Organization, and Democracy on the Internet: The Iron Law and the Evolution of Wikipedia&quot;. ''Sociological Forum''. 24 (1): 162–192.&lt;/ref&gt;

ပရေၚ်စဳရေၚ် ပ္ဍဲဝဳကဳပဳဒဳယာဝွံ ဒ္ဂေတ်ဗက်လဝ် သၞောတ်ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဟွံသေၚ်မ္ဂး သၞောတ်ဗျူရဝ်ကရေသဳ သက်သက်ဟွံသေၚ်၊ ဍေံဒှ် သၞောတ်မပံၚ်နှဴ မဒုၚ်သဇိုၚ် လ္တူတၚ်သ္ဂုတ်ထာဝ် ဂကောံမၞိဟ် (Community consensus) ရ။ ညးလွပ်မွဲ သွက်ဂွံဒှ် ညးစဳရေၚ်ဝွံ ဒးဒုၚ်ရုဲစှ် နကဵု ဂကောံမၞိဟ်တုဲ အဝဵုအာဏာ ညးစဳရေၚ်ဝွံ သွက်ဂွံသုၚ်စောဲ လ္တူပရေၚ်ပကီုပရာပ် ဟွံသေၚ်၊ သွက်ဂွံ ရၚ်တၠုၚ် ဖိုလ်ဂုဏ် ပရေၚ်ပညာ ဂကောံမၞိဟ်ရ။&lt;ref&gt;Jemielniak, Dariusz (2014). ''Common Knowledge?: An Ethnography of Wikipedia''. Stanford University Press. pp. 45–46.&lt;/ref&gt;

== ဝၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ==
ပ္ဍဲအခိၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ စတန်တဴ နူသၞာံ ၂၀၀၁ ဂှ်၊ ပရေၚ်စဳရေၚ်ဝွံ ဟွံမွဲကဵု သၞောတ်မချိုတ်ပၠိုတ်ဏီရ။ ညးမဒက်ပ္တန် ဂျေမ်မဳ ဝေလ် (Jimmy Wales) ကေုာံ လာရဳ သေန်ဂါ (Larry Sanger) တအ်ဝွံ ထိၚ်ဒဝ်လဝ် ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။ ပ္ဍဲအခိၚ်တေံ ညးလွပ်တအ် ကြပ်သီုဖအိုတ် လွပ်အဝဵု ညးစဳရေၚ်မာန်ရ။&lt;ref&gt;Lih, Andrew (2009). ''The Wikipedia Revolution: How a Bunch of Nobodies Created the World's Greatest Encyclopedia''. Hyperion. p. 112.&lt;/ref&gt; ဆဂး ဇၞော်မောဝ်ကၠုၚ်ကဵု လၟိဟ်ညးလွပ် ကေုာံ မုက်လိက်တအ်ဂှ် လၟေၚ်ကမၠောန် ပရေၚ်စဳရေၚ် ဒးပြံၚ်လှာဲကၠုၚ် နကဵု သၞောတ်စၞောန်ရ။ 

ပရေၚ်ရုဲစှ် ညးစဳရေၚ် (RfA) ဝွံ စကတဵုဒှ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၃ တုဲ ပွမဇိုန်နှၚ် အဝဵုညးစဳရေၚ်ဂှ် ဒးကလိဂွံ တၚ်တုပ်စိုတ် နူကဵု ဂကောံမၞိဟ် နကဵု ပရေၚ်ကဵုမာဲရ။ အခိၚ်ဂှ်မ္ဂး ဂျေမ်မဳ ဝေလ် စၞောန်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ညးစဳရေၚ် ဟီုမ္ဂး &quot;ဟွံဒှ် ကိစ္စဇၞော်ဇၞော် မွဲမွဲ&quot; (no big deal) ရ၊ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး ဍေံဒှ်ဆ ကိရိယာ သွက်ဂွံ ကောပ်ကာဲ မုက်လိက်ညိညဓဝ်ရ။&lt;ref&gt;Wales, Jimmy (2003). &quot;Sysop Status&quot;. ''Wikimedia Lists''. Retrieved 2023-10-01.&lt;/ref&gt; ဆဂး လၟုဟ်မ္ဂး ပွမဒှ် ညးစဳရေၚ်ဝွံ ဇြိုၚ်သန် ကေုာံ ၚုဟ်မးဇၞော်ကွေံကွေံရ။ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲဏအ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဒှ်ကၠုၚ် ဂကောံအုပ်ဓုပ် မဇၞော်တုဲ မၞုံကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ မပေၚ်က္ဍတ်ရ။

== အဝဵု ကေုာံ တာလျိုၚ် ==
ညးစဳရေၚ် ပ္ဍဲဝဳကဳပဳဒဳယာဝွံ ကလိဂွံလဝ် ကိရိယာ မဆေၚ်ကဵု နဲကဲပညာ မပ္တံကဵု အခေါၚ်အရာ သွက်ဂွံထိၚ်ဒဝ် မုက်လိက်ရ။&lt;ref&gt;Broughton, John (2008). ''Wikipedia: The Missing Manual''. O'Reilly Media. p. 301.&lt;/ref&gt; တာလျိုၚ် အဓိကတအ်ဂှ် ပါလုပ် ၃ သာ်ရ-
၁။ **ပွမဇိုတ်ပလီု ကေုာံ ကလေၚ်ကေတ် (Deletion and Undeletion):** မုက်လိက် မဟွံကိတ်ညဳကဵု စေဝ်ပၞောန် မပ္တံကဵု လိက်ပလီုပလာ်၊ လိက်ကြော်ငြာ ကေုာံ လိက်ဟွံမွဲကဵု သက်သဳတအ်ဂှ် ဇိုတ်ပလီုမာန်ရ။
၂။ **ပွမစဵုဒၞာ (Protection):** မုက်လိက် မဒးဒုၚ်ပလီု ဂၠိုၚ်ၚ်တအ်ဂှ် ကၟာတ်လဒဵု ဟွံကဵု ညးလွပ်မဟွံမွဲကဵု စၟတ်သမ္တီတအ် ပလေဝ်မာန်ရ။
၃။ **ပွမကၟာတ်လဒဵု (Blocking):** ညးလွပ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး အာဲပဳ (IP) မပလီုပလာ် သၞောဝ်တအ်ဂှ် ကၟာတ်လဒဵု နူကဵု ပွမပလေဝ်ဇန်မာန်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ကိရိယာ ညးစဳရေၚ် ကေုာံ လွပ်
|-
! ကိရိယာ
! မသုၚ်စောဲ 
! ဥပမာ
|-
| ပွမဇိုတ်ပလီု
| ဇိုတ်ပလီု မုက်လိက် မဟွံကိတ်ညဳ
| မုက်လိက် မချူလဝ် ဆဗၠေတ်တ်
|-
| ပွမစဵုဒၞာ
| ထိၚ်ဒဝ် ဟွံကဵုပလေဝ် နကဵု ညးလွပ်တၟိ
| မုက်လိက် ညးဒယှ် မဒးဒုၚ်ပလီု
|-
| ပွမကၟာတ်လဒဵု
| ကၟာတ် ညးလွပ် မပလီုပလာ်
| မၞိဟ်မစုတ် လိက်လက် ဆီုဆောမ်
|}

== ပွမရုဲစှ် ညးကောပ်ကာဲ ==
ပရေၚ်ရုဲစှ် ညးစဳရေၚ် (Requests for adminship - RfA) ဝွံ ဒှ်လၟေၚ်ကမၠောန် မကဵုမာဲ နကဵု ဂကောံမၞိဟ်ရ။ ညးလွပ် မနွံကဵု ပရေၚ်ဆဵုဂဗ ခိုဟ်၊ မဗက်စ သၞောဝ်၊ ကေုာံ မၞုံကဵု ပရေၚ်ပလေဝ်ဇန် မဂၠိုၚ်တအ်ဝွံ ကလိဂွံ အခေါၚ်လုပ်ဒုၚ်ရုဲစှ်ရ။ ပရေၚ်ကဵုမာဲဝွံ ဟွံဒှ် သၞောတ်မာဲ မအံၚ်ဇၞး နကဵု လၟိဟ်မဂၠိုၚ် (majority vote)၊ ဍေံဒှ် သၞောတ် တၚ်တုပ်စိုတ် (consensus) ရ။ ဗွဲဓမ္မတာမ္ဂး မာဲထံက်ဂလာန် ၇၀% စဵုကဵု ၈၀% ဒးနွံရ။&lt;ref&gt;Burke, Moira; Kraut, Robert (2008). &quot;Taking up the mop: Identifying future Wikipedia administrators&quot;. ''CHI '08 Extended Abstracts on Human Factors in Computing Systems''. pp. 3441–3446.&lt;/ref&gt;

လၟေၚ်ကမၠောန်ဏအ်ဝွံ ပ္ဍဲအခိၚ်လၟုဟ် တေၚ်ဇြိုဟ်ကၠုၚ် ကွေံကွေံရ။ ညးမလုပ်ပြိုၚ်တအ် ဒးဒုၚ်သၟာန် ပြသၞာ ဗွဲမဂၠိုၚ် နူကဵု ဂကောံမၞိဟ် မပ္တံကဵု သၞောတ်ဝ် မဆေၚ်ကဵု လိက်ပတ် ကေုာံ ပရေၚ်ဖြေရှင်း ပြသၞာတအ်ရ။ ကာလကလိဂွံ တၚ်တုပ်စိုတ်မ္ဂး၊ ဗျူရဝ်ကရေတ် (Bureaucrat) မွဲ ပံက်ကဵု အဝဵု ညးစဳရေၚ်ရ။

== သၞောတ်ဝ် ကေုာံ စေဝ်ပၞောန်ဂမၠိုၚ် ==
ညးစဳရေၚ်တအ်ဝွံ ဟွံသ္ဂုတ်ထာဝ် နကဵု စိုတ်ဇကု၊ ညးတအ် ဒ္ဂေတ်ဗက် သၞောတ်ဝ် ကေုာံ စေဝ်ပၞောန် (Policies and guidelines) မကတဵုဒှ်လဝ် နူကဵု တၚ်တုပ်စိုတ် ဂကောံမၞိဟ်ရ။ အဓိက သၞောတ်ဝ်တအ်ဂှ်-
* **တၚ်ရန်တၟအ် လဒေါဝ် (Neutral Point of View - NPOV):** လိက်သီုဖအိုတ် ဒးချူ နကဵု စိုတ်လဒေါဝ်။
* **သုတေသန တမ်မူလ ဒးဝေၚ်ပါဲ (No Original Research - NOR):** လိက် မဟွံမွဲကဵု တၚ်နိဿဲမ္ၚး ဟွံဂွံ။
* **ပွမစၟတ်သမ္တီမာန် (Verifiability - V):** တၚ်နိဿဲ မခိုၚ်ကၠိုက် ဒးနွံ။

ညးစဳရေၚ်တအ် သုၚ်စောဲ သၞောဝ်ဏအ် သွက်ဂွံ ကောပ်ကာဲ ပြသၞာ မကတဵုဒှ် အကြာညးလွပ်တအ်ရ။&lt;ref&gt;Reagle, Joseph M. (2010). ''Good Faith Collaboration: The Culture of Wikipedia''. MIT Press. p. 65.&lt;/ref&gt; ကာလမၞိဟ်ၜါ ဒစဵုဒစှ် ရေၚ်သ္ကအ်မ္ဂး၊ ညးစဳရေၚ်တအ် ဒှ်ညးမကဵုသမ္တီ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ညးမကၟာတ်လဒဵု ညးမပလီုသၞောဝ်တအ်ရ။

== ပရေၚ်စဵုဒၞာ မုက်လိက် ==
မုက်လိက် လ္ၚဵုတအ်ဝွံ ဒးဒုၚ်ပလီုပလာ် လၟိုန်ကာလ ဟိုတ်နူ ပရေၚ်ဒစဵုဒစှ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်၊ ဘာသာ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပရေၚ်မၞိဟ်ဒယှ်တအ်ရ။ ညးစဳရေၚ် ကလိဂွံ အဝဵု သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ မုက်လိက် (Page protection) ရ။ ကဆံၚ် စဵုဒၞာ နွံ ဂၠိုၚ်ကဵု သာ်ရ-
* [[File:Padlock-silver.svg|20px]] **ပွမစဵုဒၞာ ကဝက် (Semi-protection):** ညးလွပ် မဟွံစၟတ်သမ္တီ ယၟု ကေုာံ ညးလွပ်တၟိ ပလေဝ် ဟွံဂွံ။
* [[File:Padlock-red.svg|20px]] **ပွမစဵုဒၞာ အလုံ (Full protection):** ဆ ညးစဳရေၚ် ဓဝ် ပလေဝ်ဂွံ။
* [[File:Padlock-pink.svg|20px]] **ပွမစဵုဒၞာ တေၚ်ဇြိုဟ် (Extended confirmed protection):** ညးလွပ် မၞုံကဵု ပရေၚ်ပလေဝ် ဂၠိုၚ်နူ ၅၀၀ သာ် ဓဝ် ပလေဝ်ဂွံ။

ပရေၚ်စဵုဒၞာဏအ်ဝွံ သုၚ်စောဲလဝ် သွက်ဂွံ မၚ်မဲ ပရေၚ်ဍာံစၟတ် ကေုာံ စဵုဒၞာ ဝဳကဳပဳဒဳယာ နူကဵု အရာဟွံခိုဟ်တအ်ရ။&lt;ref&gt;Forte, Andrea; Bruckman, Amy (2008). &quot;Scaling Consensus: Increasing Decentralization in Wikipedia Governance&quot;. ''Proceedings of the 41st Annual Hawaii International Conference on System Sciences''. p. 157.&lt;/ref&gt;

== ပွမကၟာတ်လဒဵု ကေုာံ ပွမဇိုတ်ပလီု ==
ပရေၚ်ကၟာတ်လဒဵု (Blocking) ဝွံ ဒှ်ကိရိယာ ဇၞော်အိုတ် သွက် ညးစဳရေၚ်တအ်ရ။ ယဝ်ရ ညးလွပ်မွဲ ပလီုပလာ် (vandalism)၊ ဟီုပလုတ်ပလက် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပလီုသၞောဝ် လၟိုန်မ္ဂး၊ ညးစဳရေၚ် ကၟာတ်လဒဵု အကံက် ညးဂှ်မာန်ရ။ အခိၚ် ကၟာတ်လဒဵုဝွံ စနူ ၂၄ နာဍဳ စဵုကဵု ထာဝရ မာန်ရ။

သွက်ပွမဇိုတ်ပလီု (Deletion) ဝွံ၊ နွံသၞောတ် ၃ သာ်-
၁။ **ပွမဇိုတ်ပလီု မပြဟ် (Speedy deletion - CSD):** မုက်လိက် မဟွံမွဲကဵု ၚုဟ်မး သက်က်၊ လိက်ကြော်ငြာ၊ လိက်မကၠတ်ကေတ် နူညးတၞဟ်တအ်ဂှ် ညးစဳရေၚ် ဇိုတ်ပလီု ပြဟ်ပြဟ်မာန်ရ။
၂။ **ပွမဇိုတ်ပလီု မရၚ်တၠုၚ်လဝ် (Proposed deletion - PROD):** မုက်လိက် မဒးဒုၚ်ပတိုန်ထ္ၜး သွက်ဂွံဇိုတ်၊ ယဝ် ၇ တ္ၚဲ ဟွံမွဲကဵု ညးဒစဵုဒစှ်မ္ဂး ဒးဒုၚ်ဇိုတ်ရ။
၃။ **ပွမချပ်ဂၞန် သွက်ဂွံဇိုတ်ပလီု (Articles for deletion - AfD):** ဂကောံမၞိဟ် ချပ်ဂၞန် ရေၚ်သ္ကအ် ပွိုၚ် ၇ တ္ၚဲတုဲ ညးစဳရေၚ် ဇိုတ် ဟွံဇိုတ် ဖျေံသ္ဂုတ်ထာဝ်ရ။&lt;ref&gt;Taraborelli, Dario (2008). &quot;How Wikipedia Articulates the World&quot;. ''Social Knowledge''.&lt;/ref&gt;

== ပွမပါ်ပရအ် တာလျိုၚ်တၞဟ် ==
ပ္ဍဲပရေၚ်ကောပ်ကာဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာဝွံ ပါဲနူ ညးစဳရေၚ်တုဲ၊ နွံတာလျိုၚ်တၞဟ် မသၠုၚ်နူဏအ် ကေုာံ မဆေၚ်ကဵု ကိစ္စတၟေၚ်ရ-
* **ဗျူရဝ်ကရေတ် (Bureaucrats):** ညးမၞုံကဵု အဝဵု သွက်ဂွံ ပံက်/ကၟာတ် အဝဵု ညးစဳရေၚ် ကေုာံ ပြံၚ်ယၟု ညးလွပ်။
* **ချေတ်ယူသာ (CheckUsers):** ညးမၞုံကဵု အဝဵု သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် အာဲပဳ (IP addresses) ညးလွပ်၊ သွက်ဂွံ ရုဲစှ် မၞိဟ်မသုၚ်စောဲ အကံက် ဂၠိုၚ်ကဵုသာ် (sockpuppetry) သွက်ဂွံ ပလီုမာဲ။
* **အဝ်ဗာသာ်တာ (Oversighters):** ညးမၞုံကဵု အဝဵု သွက်ဂွံ လောတ်ပၞုက် လိက် မဆေၚ်ကဵု ပရေၚ်ပူဂိုလ် (Personal information) မလုပ်အာ ပ္ဍဲဝၚ်မုက်လိက်၊ ညးစဳရေၚ် ဓမ္မတာလေဝ် ဗှ်ဟွံဂွံ။
* **သတဳဝါတ် (Stewards):** ညးမကောပ်ကာဲ အလုံမွဲ ဖံၚ်ဒေယှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ၊ မကလိဂွံ အဝဵု ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ သီုဖအိုတ် လၟိဟ် ၃၀၀ ဘာသာပြၚ်ၚ်ရ။&lt;ref&gt;Konieczny, Piotr (2010). &quot;Wikipedians&quot;. ''First Monday''. 15 (3).&lt;/ref&gt;

== ကိစ္စ ပရေၚ်ဂီုကၠီု ==
ဟိုတ်နူ ညးစဳရေၚ်တအ် ကလိဂွံလဝ် အဝဵု ဇိုတ်ပလီု ကေုာံ ကၟာတ်လဒဵုတုဲ၊ အကံက် ညးစဳရေၚ်တအ်ဝွံ ဒှ်အရာ မဒးဒုၚ် ဗတိုက် နူကဵု ဟေတ်ကာ (Hackers) ဂၠိုၚ်ရ။ ယဝ်ရ အကံက် ညးစဳရေၚ် မွဲ ဒးဒုၚ်ကၠတ်အာမ္ဂး၊ မုက်လိက် ဇၞော်ဇၞော် ဗွဲမဂၠိုၚ် ဒးဒုၚ် ဇိုတ်ပလီု မာန်ရ။

ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ညးစဳရေၚ်တအ် ဒးစကာ သၞောတ်ပရေၚ်ဂီုကၠီု မသၠုၚ် မပ္တံကဵု Two-factor authentication (2FA) ရ။ ယဝ်ရ အကံက်မွဲ ဒးဒုၚ် သုၚ်စောဲ ဗၠေတ်မ္ဂး သတဳဝါတ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဖံၚ်ဒေယှေန် ကၟာတ်ကၠေံ အကံက်ဂှ် ဍာ်ဒကေဝ် မွဲတဲဓဝ်ရ။&lt;ref&gt;Meyer, Robinson (2014). &quot;The Decline of Wikipedia&quot;. ''The Atlantic''.&lt;/ref&gt; ပရေၚ်ဂီုကၠီုဏအ် ဒှ်ကိစ္စ အဓိက သွက်ဂွံ မၚ်မဲ ပရေၚ်တန်ကြန် ဝဳကဳပဳဒဳယာရ။

== ပရေၚ်ဒစဵုဒစှ် ကေုာံ ပြသၞာ ==
အဝဵု ညးစဳရေၚ်ဝွံ ဇၞော်မောဝ် ကၠုၚ်ကီုလေဝ်၊ ပရေၚ်ဒစဵုဒစှ် ကေုာံ ပွမသုၚ်စောဲ အဝဵု ဗၠေတ် (Admin abuse) ဂှ် နွံဒၟံၚ် လၟိုန်ရ။ ညးလွပ် လ္ၚဵုတအ် စောဲစောဒက ဒဒှ်ရ ညးစဳရေၚ်တအ်ဝွံ ဒက်လဝ် &quot;ဂကောံအာဏာ&quot; ကေုာံ ပံက်လဝ် ဂကောံသ္ကအ်ရဲ မဟွံကဵု အခေါၚ် ကုညးလွပ်တၟိတၟိတအ်ရ။

သွက်ဂွံ ဖြေရှင်း ပြသၞာ အကြာ ညးစဳရေၚ် ကေုာံ ညးလွပ်တအ်ဂှ်၊ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အၚ်္ဂလိက် ဒက်ပ္တန်လဝ် ကမ္မတဳ အာဗဳတရေယှေန် (Arbitration Committee - ArbCom) ရ။ ကမ္မတဳဏအ်ဝွံ ဒှ်ရုၚ်ဗစာ အလံၚ်က္ဍတ်အိုတ် သွက် ဝဳကဳပဳဒဳယာတုဲ၊ ကလိဂွံ အဝဵု သွက်ဂွံ ဖျေံဒုဟ် ညးစဳရေၚ် မသုၚ်စောဲ အဝဵုဗၠေတ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပွမနုက်ကၠေံ အဝဵု ညးစဳရေၚ် (Desysopping) မာန်ရ။&lt;ref&gt;Hoffmann, David A.; Salil Mehra (2010). &quot;Wikitruth Through Wikiorder&quot;. ''Emory Law Journal''. 59 (1): 151–211.&lt;/ref&gt; ပရေၚ်ဏအ် ထ္ၜးကဵု သၞောတ် ဓဝ်ယာ မထိၚ်ဒဝ် ညးကောပ်ကာဲတအ် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာရ။

== ပရေၚ်ကောပ်ကာဲ လၟုဟ် ကေုာံ အနာဂတ် ==
ပ္ဍဲအခိၚ် လၟုဟ်ဝွံ၊ လၟိဟ် ညးစဳရေၚ် တၟိ မလုပ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အၚ်္ဂလိက် အောန်စှ်ေကၠုၚ် ဗွဲမလောန်ရ။ ပရေၚ်ဏအ် ဒှ်ကၠုၚ် ဟိုတ်နူ လၟေၚ်ကမၠောန် RfA တေၚ်ဇြိုဟ်လောန်အာ ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် အာတ်မိက် ဍာ်ဒကေဝ် မသၠုၚ်လောန်အာတုဲ ညးလွပ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ဟွံဂံၚ် လုပ်ပြိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Halfaker, Aaron; Geiger, R. Stuart; Morgan, Jonathan T.; Riedl, John (2012). &quot;The Rise and Decline of an Open Collaboration System: How Wikipedia's Reaction to Popularity Is Causing Its Decline&quot;. ''American Behavioral Scientist''. 57 (5): 664–688.&lt;/ref&gt;

သွက် အနာဂတ်ဂှ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ စသုၚ်စောဲကၠုၚ် ကောန်ရုပ် (Bots) ကေုာံ နဲကဲပညာ (AI tools) မပ္တံကဵု ORES သွက်ဂွံ ဗိုၚ်ရီု တာလျိုၚ် ညးစဳရေၚ် ပ္ဍဲ ပွမစၟဳစၟတ် ပရေၚ်ပလီုပလာ်ရ။ ဆဂး၊ ပရေၚ်ချပ်ဂၞန်၊ ပွမကၠိုဟ်ခိုဟ် ကေုာံ သ္ဂုတ်ထာဝ် မဆေၚ်ကဵု ကိစ္စဇၞော်ဇၞော်တအ်ဂှ် ဆမၞိဟ် (ညးစဳရေၚ်) ဓဝ်ဟေၚ် ကၠောန်မာန်တုဲ၊ တာလျိုၚ် ညးစဳရေၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာဝွံ ဆက်တုဲ ကိစ္စဇၞော်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book |last1=Ayers |first1=Phoebe |last2=Matthews |first2=Charles |last3=Yates |first3=Ben |title=How Wikipedia Works: And How You Can Be a Part of It |date=2008 |publisher=No Starch Press |isbn=978-1593271763 |url=https://archive.org/details/howwikipediawork0000ayer}}
* {{cite book |last=Broughton |first=John |title=Wikipedia: The Missing Manual |date=2008 |publisher=O'Reilly Media |isbn=978-0596515164 |url=https://archive.org/details/wikipediamissing0000brou}}
* {{cite book |last=Lih |first=Andrew |title=The Wikipedia Revolution: How a Bunch of Nobodies Created the World's Greatest Encyclopedia |date=2009 |publisher=Hyperion |isbn=978-1401303716 |url=https://archive.org/details/wikipediarevolut00liha_0}}
* {{cite book |last=Reagle |first=Joseph M. |title=Good Faith Collaboration: The Culture of Wikipedia |date=2010 |publisher=MIT Press |isbn=978-0262014472 |url=https://archive.org/details/goodfaithcollabo0000reag}}
* {{cite journal |last=Halfaker |first=Aaron |last2=Geiger |first2=R. Stuart |last3=Morgan |first3=Jonathan T. |last4=Riedl |first4=John |title=The Rise and Decline of an Open Collaboration System: How Wikipedia's Reaction to Popularity Is Causing Its Decline |journal=American Behavioral Scientist |date=2012 |volume=57 |issue=5 |pages=664–688 |doi=10.1177/0002764212469365 |url=https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/0002764212469365}}

{{Navbox
| name  = Wikipedia Administration
| title = ပရေၚ်ကောပ်ကာဲ ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ
| state = uncollapsed
| listclass = hlist
| group1 = ညးလွပ်ဂမၠိုၚ်
| list1  =
* [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ညးစဳရေၚ်|ညးစဳရေၚ်]]
* [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ဗျူရဝ်ကရေတ်|ဗျူရဝ်ကရေတ်]]
* [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:သတဳဝါတ်|သတဳဝါတ်]]
* [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ညးလွပ်|ညးလွပ်]]
* [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကောန်ရုပ်|ကောန်ရုပ် (Bot)]]
| group2 = လၟေၚ်ကမၠောန်
| list2  =
* [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ပွမရုဲစှ် ညးကောပ်ကာဲ|ပွမရုဲစှ် (RfA)]]
* [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ပွမဇိုတ်ပလီု|ပွမဇိုတ်ပလီု]]
* [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ပွမကၟာတ်လဒဵု|ပွမကၟာတ်လဒဵု]]
* [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ပွမစဵုဒၞာ|ပွမစဵုဒၞာ]]
| group3 = သၞောတ်ဝ်
| list3  =
* [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:စေဝ်ပၞောန်|စေဝ်ပၞောန် မသုန်သာ်]]
* [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:တၚ်ရန်တၟအ် လဒေါဝ်|NPOV]]
* [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:သုတေသန တမ်မူလ ဒးဝေၚ်ပါဲ|NOR]]
}}

{{DEFAULTSORT:ပွမစဳရေၚ်}}
[[Category:ဝဳကဳပဳဒဳယာ ပရေၚ်စဳရေၚ်]]
[[Category:သၞောဝ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]
[[Category:ဂကောံမၞိဟ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]
[[Category:မုက်လိက် ကူရီု ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]
[[Category:တာလျိုၚ် ညးလွပ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]
[[Category:ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်]]
[[Category:အေန်တာနဲ]]</text>
      <sha1>19rwh0nwqepgpvptk9ru2750z26kzb7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက် သ္ၚိအၚ်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13213</id>
    <revision>
      <id>59840</id>
      <timestamp>2026-11-06T04:28:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[[ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက်]]&quot;</comment>
      <origin>59840</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44" sha1="lvntv7m4hvqu3kjigh516riigxvysu5" xml:space="preserve">[[ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက်]]</text>
      <sha1>lvntv7m4hvqu3kjigh516riigxvysu5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မှာထေရ် မဟာကဿပ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13214</id>
    <revision>
      <id>59844</id>
      <timestamp>2026-11-06T04:42:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58019-81</username>
        <id>5767</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ | နာမ = မှာထေရ် မဟာကဿပ | နာမတၞဟ် = ပိပ္ပလိ မာဏဝ (Pippali Māṇava) | ရုပ်ထမိက် = Mahakasyapa.jpg | မုက်လိက်ရုပ် = ရုပ်ပဋိမာ မှာထေရ် မဟာကဿပ | ယၟုပေၚ် = မဟာကဿပ (Mahākassapa) | အ...&quot;</comment>
      <origin>59844</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9957" sha1="bonjw9q8delw9tzdqpg3qsr7plj914k" xml:space="preserve">{{Infobox ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ
| နာမ = မှာထေရ် မဟာကဿပ
| နာမတၞဟ် = ပိပ္ပလိ မာဏဝ (Pippali Māṇava)
| ရုပ်ထမိက် = Mahakasyapa.jpg
| မုက်လိက်ရုပ် = ရုပ်ပဋိမာ မှာထေရ် မဟာကဿပ
| ယၟုပေၚ် = မဟာကဿပ (Mahākassapa)
| အဓိပ္ပါယ် = ကဿပ ညးမပြဲ (The Great Kassapa)
| ဌာန်ဒတန် = ဍုၚ်မဂဓ (Magadha)
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| ဒဒှ် = သာဝက အဂ္ဂ (Chief Disciple)
| တၠပညာ = [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha)
| အလံၚ် = [[အရှန်]] (Arahant)
| တာလျိုၚ် = ဓုတၚ် ဧတဒဂ် (Foremost in Ascetic Practices / Dhutaṅga Etadagga)
}}

'''မှာထေရ် မဟာကဿပ''' (ပါဠိ: Mahākassapa; အၚ်္ဂလိက်: Mahakasyapa) ဂှ် ဒှ် သာဝက အဓိက ကေုာံ ခမဳ မပြဲ အိုတ် မွဲ ဇကု ပ္ဍဲ လက္ထက် သာသနာ [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha) ရ။ မှာထေရ် မဟာကဿပ ဂှ် ဒှ် ပူဂိုလ် မကလိဂွံ တာလျိုၚ် '''ဓုတၚ် ဧတဒဂ်''' (Foremost in Ascetic practices / Dhutaṅga Etadagga) မဒှ် ပရေၚ်လွဳပရာ က္ဍန်ဂြေတ် အိုတ် ရ&lt;ref name=&quot;malalasekera&quot;&gt;{{cite book |author=G.P. Malalasekera |year=1937 |title=Dictionary of Pali Proper Names |publisher=John Murray |volume=2 |page=476}}&lt;/ref&gt;။ ကြဴနူ ကျာ်တြဲ ပပရိနိဗ္ဗာန် တုဲ ညး ဏအ် ဂှ် ဒှ် ပူဂိုလ် အဓိက မက္ဍိုက်ပ် တုဲ ကၠောန်ဗဒှ် လဝ် ပေါဲသၚ်္ဂါယနာ ပထမ (First Buddhist Council) သွက်ဂွံ ပကောံပကေဝ် ဓမ္မ ကေုာံ ဝိနဲ (Dhamma and Vinaya) ရ။

== ဘဝ ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ ပရေၚ်သ္ပခမဳ (Early Life and Renunciation) ==
မှာထေရ် မဟာကဿပ ဂှ် တမ်မူလ က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် ဗဗၞး သေဋ္ဌဳ (Wealthy Brahmin family) ပ္ဍဲ ကွာန် မဟာတိတ္ထ (Mahātittha) မနွံ ပ္ဍဲ ဍုၚ်မဂဓ (Magadha) ရ။ ယၟု ညး ပ္ဍဲ အခိၚ် ကောန်ၚာ် ဂှ် မၞုံယၟု '''ပိပ္ပလိ မာဏဝ''' (Pippali Māṇava) ရ။

ညး သ္ပမ္ၚဵုထပ်တဲ ကု ဗြဴဗဗၞး မၞုံယၟု '''ဘဒ္ဒါ ကာပိလာနဳ''' (Bhaddā Kāpilānī) ရ။ ဆဂး ညးတံ သီု ၜါ တၠ ဏအ် ဂှ် ဟွံမွဲ ပၟိက် ကု ဘဝ သ္ၚိကၟိန် တုဲ နွံ စိုတ် မိက်ဂွံ သ္ပ ခမဳ လၟိုန် ရ။ ကာလ မိမ ညးတံ စုတိ အာ တုဲ ညးတံ သီု ၜါ တၠ ပြာပ် တိတ် နူ သ္ၚိ တုဲ တိတ် သ္ပ ခမဳ ဂၠာဲ ဂၠံၚ်တရဴ ဓဝ် ဍာံ ရ&lt;ref name=&quot;bodhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Bodhi |year=2000 |title=The Connected Discourses of the Buddha: A Translation of the Samyutta Nikaya |publisher=Wisdom Publications |isbn=978-0861713318}}&lt;/ref&gt;။

== သ္ပဆဵု ကု ကျာ်တြဲ ကေုာံ ဂွံဒှ် အရှန် (Meeting the Buddha and Arahantship) ==
ပိပ္ပလိ သ္ပဆဵု ကု ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ပ္ဍဲ အကြာ ဍုၚ်ရာဇဂြိုဟ် (Rajagaha) ကေုာံ ဍုၚ်နာဠန္ဒာ (Nalanda) ပ္ဍဲ ဇရေၚ် တၞံဇြဲ ဗဟုပုတ္တက (Bahuputtaka shrine) ရ။ ညး ကလၚ် ဓဝ် ကျာ်တြဲ တုဲ ဒုၚ်ကေတ် ကျာ်တြဲ နဒဒှ် အ္စာ ညး ရ။

ပ္ဍဲ အခိၚ် ဏအ် ကျာ်တြဲ ကေုာံ မဟာကဿပ တံ သၠာဲ ဂတိုၚ် သ္ၚာ (Exchange of robes) ရေၚ်သကအ် ရ။ ကျာ်တြဲ ကဵု သ္ၚာ ပံၚ်သကူ ကျာ် ကု မဟာကဿပ တုဲ၊ မဟာကဿပ လေဝ် ကဵု သ္ၚာ သၞေဝ်ဇမ္ဗူ ညး ကု ကျာ်တြဲ ရ။ ဏအ် ဂှ် ဒှ် အခေါၚ်အရာ တၟေၚ် မွဲ မကျာ်တြဲ ကဵု လဝ် ကု မဟာကဿပ သၟး ရ။ ကြဴနူ မသ္ပ ခမဳ လုကဴ ၈ တ္ၚဲ တုဲ မဟာကဿပ ဂှ် အာစိုပ် ဍာ်ဒကေဝ် '''[[အရှန်]]''' (Arahant) ရ&lt;ref name=&quot;nyaponika&quot;&gt;{{cite book |author=Nyanaponika Thera &amp; Hellmuth Hecker |year=1997 |title=Great Disciples of the Buddha: Their Lives, Their Works, Their Legacy |publisher=Wisdom Publications |isbn=978-0861711284}}&lt;/ref&gt;။

== ပရေၚ်လွဳပရာ ဓုတၚ် (Dhutanga Practices) ==
မှာထေရ် မဟာကဿပ ဂှ် ပြာကတ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ အရာ မမၚ်မွဲ ပရေၚ်လွဳပရာ '''ဓုတၚ် ၁၃ ပါ်''' (13 Ascetic practices - Dhutaṅga) ရ။ ညး ဒ္ဂေတ် မၚ်မွဲ လဝ် ဒ္ဂေတ် မပ္တံကဵု-
* ပံသုကူလကၚ်္ဂ (Paṃsukūlik'aṅga): စကာ ဆ သ္ၚာ ပံၚ်သကူ (Wearing rag-robes)
* ပိဏ္ဍပါတိကၚ်္ဂ (Piṇḍapātik'aṅga): စသုၚ် ဆ စၞ ပိဏ္ဍပါတ် မဂွံ နူ အလုံ ကွာန် (Living on alms-food)
* အာရညိကၚ်္ဂ (Āraññik'aṅga): ပဒတဴ ဆ ပ္ဍဲ ဂြိုပ် (Living in the forest)

ဟိုတ်ဂှ်ရ ကျာ်တြဲ ဇိုန်နှၚ် ကဵု ညး တာလျိုၚ် '''ဓုတၚ် ဧတဒဂ်''' (Foremost in Ascetic practices) ရ။

== ပေါဲသၚ်္ဂါယနာ ပထမ (The First Buddhist Council) ==
ကာလ ကျာ်တြဲ ပပရိနိဗ္ဗာန် (Parinirvana) ပ္ဍဲ ဍုၚ်ကုသိနာရာ (Kusinara) ဂှ် မဟာကဿပ ကေုာံ ခမဳ ၅၀၀ ဇကု တံ နွံ ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ တရဴ ရ။ ကာလ ဂွံ မိၚ် ပရူ ကျာ်တြဲ ပပရိနိဗ္ဗာန် ဂှ် ခမဳ သုဘဒ္ဒ (Subhadda) ဟီု &quot;ကျာ် ဟွံမွဲ မ္ဂး ပိုဲ ဂွံ ဗၠးၜး နူ ဝိနဲ တံ ရ&quot; သာ်ဏအ် ရ။ 

မိၚ် အရေဝ် ဏအ် တုဲ မှာထေရ် မဟာကဿပ ဂွိၚ် ဖေက် သာသနာ လီုလာ် အာ တုဲ၊ ညး က္ဍိုက်ပ် ဖန်ဇန် ကၠောန်ဗဒှ် '''ပေါဲသၚ်္ဂါယနာ ပထမ''' (First Buddhist Council) ပ္ဍဲ လိုဏ် သတ္တပဏ္ဏိ (Sattapanni Cave)၊ ဍုၚ်ရာဇဂြိုဟ် ရ&lt;ref name=&quot;keown&quot;&gt;{{cite book |author=Damien Keown |year=2004 |title=A Dictionary of Buddhism |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0198605607}}&lt;/ref&gt;။ ပ္ဍဲ ပေါဲသၚ်္ဂါယနာ ဏအ် မှာထေရ် ဥပါလိ (Upali) သှ် ဝိနဲ (Vinaya) တုဲ မှာထေရ် အာနန် (Ananda) သှ် ဓမ္မ ကေုာံ သုတ္တန် (Suttas) ရ။

== လအိတ် ဘဝ (Later Life and Passing) ==
အတိုၚ် ဝၚ် ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး မှာထေရ် မဟာကဿပ အာစိုပ် ပရိနိဗ္ဗာန် ပ္ဍဲ ဒဵု ကုက္ကုဋပါဒ (Kukkuṭapādagiri) ရ။ ခန္ဓကာယ ညး ဂှ် လီုလာ် ဟွံမွဲ မံၚ် ပ္ဍဲ ဒဵု ဂှ် တုဲ မၚ် စၟဳ ဒၟံၚ် ကျာ်တြဲ အရိယမေတ္တယျ (Maitreya Buddha) က္တဵုဒှ် ကျာ် ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရ သာ်ဏအ် ပတှ်ေ လဝ် ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha)
* [[သာရဳပုတ်]] (Sariputta)
* [[မောဂ္ဂလာန်]] (Maha Moggallana)
* [[အာနန်]] (Ananda)
* [[ပထမ သံဂါယနာ]] (First Buddhist Council)
* [[ဓုတၚ်]] (Dhutanga)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = သာဝက ကျာ်တြဲ
| title = ခမဳ သၚ် ကေုာံ သာဝက အဓိက ကျာ်တြဲ ဂေါတမ (Major Disciples of Gautama Buddha)
| list1 = [[သာရဳပုတ်]] • [[မောဂ္ဂလာန်]] • [[မှာထေရ် မဟာကဿပ]] • [[အာနန်]] • [[မှာထေရ်ကောဏ္ဍည]] • [[အနုရုဒ္ဓါ]] • [[ဥပါလိ]] • [[ရာဟုလာ]]
}}

{{DEFAULTSORT:မဟာကဿပ, မှာထေရ်}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:သာဝက ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]]
[[Category:အရှန်]]
[[Category:ပူဂိုလ် အိန္ဒိယ ခေတ်တြေံ]]
[[Category:ဝၚ်ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]</text>
      <sha1>bonjw9q8delw9tzdqpg3qsr7plj914k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အတ္ထုပတ္တိ မှာထေရ် ပိလိန္ဒဝစ္ဆ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13215</id>
    <revision>
      <id>59845</id>
      <timestamp>2026-11-06T04:53:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ | နာမ = မှာထေရ် ပိလိန္ဒဝစ္ဆ | နာမတၞဟ် = ပိလိန္ဒ (Pilinda) | ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg | မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel) | ယၟုပေၚ် = ပိလိန္ဒဝစ္ဆ (Pilindavaccha) | ဌာန်ဒတန် =...&quot;</comment>
      <origin>59845</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9870" sha1="5ocl46emi4jf3xrus0gb4ldxpeor1ta" xml:space="preserve">{{Infobox ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ
| နာမ = မှာထေရ် ပိလိန္ဒဝစ္ဆ
| နာမတၞဟ် = ပိလိန္ဒ (Pilinda)
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel)
| ယၟုပေၚ် = ပိလိန္ဒဝစ္ဆ (Pilindavaccha)
| ဌာန်ဒတန် = ဍုၚ်သာဝတ္ထိ (Savatthi)
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| ဒဒှ် = သာဝက
| တၠပညာ = [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha)
| အလံၚ် = [[အရှန်]] (Arahant)
| တာလျိုၚ် = ဒေဝတာနံ ပိယမနာပ ဧတဒဂ် (Foremost in being dear and agreeable to devas / Devatānaṁ piyamanāpa Etadagga)
}}

'''မှာထေရ် ပိလိန္ဒဝစ္ဆ''' (ပါဠိ: Pilindavaccha; အၚ်္ဂလိက်: Pilindavaccha) ဂှ် ဒှ် သာဝက ခမဳ မပြဲ အိုတ် မွဲ ဇကု ပ္ဍဲ လက္ထက် သာသနာ [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha) ရ။ ညး ဂှ် ဒှ် ပူဂိုလ် မကလိဂွံ တာလျိုၚ် '''ဒေဝတာနံ ပိယမနာပ ဧတဒဂ်''' (Foremost among those dear and agreeable to devas) မဒှ် ပူဂိုလ် ဒေဝတဴ တံ မဆာန်ကၟိန် ကေုာံ မရှ်ေသှ်ေ အိုတ် ရ&lt;ref name=&quot;malalasekera&quot;&gt;{{cite book |author=G.P. Malalasekera |year=1937 |title=Dictionary of Pali Proper Names |publisher=John Murray |volume=2 |page=209}}&lt;/ref&gt;။ ပါဲနူ ဂှ် မှာထေရ် ဏအ် ဂှ် ပြာကတ် လောန် နကဵု ပရေၚ်ဟီုအရေဝ် မစကာ ဝေါဟာရ &quot;ဝသလ&quot; (Vasala - Outcast / Wretch) လတူ မၞိဟ် သီုဖအိုတ် မဒှ် အခိုက်အလိုက် အဆက် ဘဝ အတိက် ညး မကေၚ် ဒှ် လဝ် ဗဗၞး ၅၀၀ ဘဝ ဆက်က် ဂှ် ရ။

== ဘဝ ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ ပရေၚ်သ္ပခမဳ (Early Life and Ordination) ==
ပိလိန္ဒဝစ္ဆ ဂှ် က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် ဗဗၞး (Brahmin family) ပ္ဍဲ ဍုၚ်သာဝတ္ထိ (Savatthi) ရ။ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ လုပ် သာသနာ ကျာ် ဏီ ဂှ် ညး လ္ၚတ် လဝ် ကွတ် ဂါထာ မာယျာ မွဲ မၞုံယၟု &quot;စူဠဂန္ဓာရ ဝိဇ္ဇာ&quot; (Cūḷagandhāra-vijjā - Lesser Gandhāra charm) တုဲ ညး ဂျိုၚ် လမျီု နကဵု လာဘ်သကာ နူ ကွတ် ဏအ် ရ။

ဆဂး ကာလ ကျာ်တြဲ ဂေါတမ က္တဵုဒှ် ကျာ် တုဲ က္ညစိုပ် ကၠုၚ် ဍုၚ်သာဝတ္ထိ ဂှ်၊ ကွတ် ဂါထာ ညး ဂှ် ဟွံစိုပ် တရဴ က္တဵုဒှ် အာ ညံၚ်ရဴ အရာ ဟွံမွဲ ကု အစောံသတ္တိ ရ။ ညး ထေၚ်ဂး ကျာ်တြဲ တီ ကွတ် မဇၞော် နူ ညး မတွဟ်ဂး &quot;မဟာဂန္ဓာရ ဝိဇ္ဇာ&quot; (Greater Gandhāra charm) တုဲ ညး ပြာပ် အာ ဇရေၚ် ကျာ်တြဲ သွက်ဂွံ ကတ်လ္ၚတ် ကွတ် ဂှ် ရ။ ကျာ်တြဲ ဟီု ညး သ္ပ ခမဳ ကၠာ မှ ဂွံ ဗ္တောန် ကဵု မာန် ရ သာ်ဏအ် တုဲ ညး လေဝ် သ္ပ ခမဳ ပ္ဍဲ သာသနာ ရ။ ကြဴနူ သ္ပ ခမဳ တုဲ ကျာ်တြဲ ကဵု ကမ္မဌာန် ဓဝ် ဝိပဿနာ (Vipassana Meditation) ကု ညး တုဲ၊ ညး လွဳပရာ ဓဝ် လုကဴ ဟွံလအ် မွဲသာ် အာစိုပ် ဍာ်ဒကေဝ် '''[[အရှန်]]''' (Arahant) ရ&lt;ref name=&quot;bodhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Bodhi |year=2012 |title=The Numerical Discourses of the Buddha: A Translation of the Anguttara Nikaya |publisher=Wisdom Publications |isbn=978-1614290407}}&lt;/ref&gt;။

== အခိုက် ဝသလ ဝါဒ (The Habit of calling others 'Vasala') ==
ပိလိန္ဒဝစ္ဆ ဂှ် ၜိုန်ရ ဒှ် အရှန် မအိုတ် အာ ကိလေသ ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ ကာလ ညး ဟီုအရေဝ် ကု ညးတၞဟ် (ပါဲနူ ကျာ်တြဲ) မ္ဂး ညး ကော် ညးတၞဟ် &quot;ဝသလ&quot; (Vasala) တွဵု ရ။ (ဥပမာ - &quot;ဟိုဲ ဝသလ တံ၊ ကၠုၚ် ဏအ် မွဲဝါ&quot; - Come here, you outcasts!)။ အရေဝ် ဏအ် ဂှ် ပ္ဍဲ အခိၚ် တေံ ဒှ် အရေဝ် မကြံၚ်မ္ၚိုဟ် ကေုာံ မရိုဟ်ဇီု ကု ဂကူ ရ။

ခမဳ သၚ် တံ ကေုာံ ဒါယကာ တံ ဂွံ မိၚ် အရေဝ် ဏအ် တုဲ က္တဵုဒှ် စိုတ် ဟွံမိပ် တုဲ အာ စောဒနာ လ္ၚောဝ် ပ္တီ ကျာ်တြဲ ရ။ ကျာ်တြဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ရံၚ် ဘဝ အတိက် ပိလိန္ဒဝစ္ဆ တုဲ တွံ ထ္ၜး ကဵု ခမဳ သၚ် တံ ရ- 
&quot;ယွံ ခမဳ တံ၊ ပိလိန္ဒဝစ္ဆ ဏအ် ဂှ် ကေၚ် က္တဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် ဗဗၞး (Brahmin) သၟး လုကဴ ၅၀၀ ဘဝ ဆက်က် ရ။ အရေဝ် မကော် 'ဝသလ' ဏအ် ဂှ် ဍေံ ပါ ကၠုၚ် နဒဒှ် အလေ့အထ အခိုက်အလိုက် (Vāsanā - Habitual tendency) ညး ဓဝ် ရ။ ပ္ဍဲ စိုတ် ညး ဂှ် စိုတ် ပရေံ၊ စိုတ် ထေဲ (Dosa / Ill-will) ဟွံမွဲ ဆ မွဲ ဍောတ် မွဲ ကေဝ် ရ&quot;&lt;ref name=&quot;dhammapada&quot;&gt;{{cite book |author=Daw Mya Tin |year=1986 |title=The Dhammapada: Verses and Stories |publisher=Burma Piṭaka Association |page=Verse 408}}&lt;/ref&gt;။ ပရူ ဏအ် ဂှ် ဒှ် သက်သဳ မထ္ၜး ကဵု ဒဒှ်ရ အရှန် တံ ကိလေသ အိုတ် အာ ကီုလေဝ် အခိုက်အလိုက် အတိက် (Vāsanā) ဂှ် ဆ ကျာ်တြဲ မွဲ ဇကု ဓဝ် ဟေၚ် ပယ်ပါဲ ဇိုတ် ကၠေံ မာန် ရ။

== ဒေဝတာနံ ပိယမနာပ ဧတဒဂ် (Beloved of Devas) ==
မှာထေရ် ပိလိန္ဒဝစ္ဆ ဂှ် ညး ဒ္ဂေတ် မၚ်မွဲ ပရေၚ် လွဳပရာ ပ္ဍဲ ဌာန် ဂြိုပ် တွဵု ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ် ညး သ္ပဒတဴ ပ္ဍဲ ဂြိုပ် တေံ၊ ဒေဝတဴ (Devas) တံ ဆာန်ကၟိန် ကေုာံ လျုၚ်သ္ဍိုက် ညး ဗွဲမလောန် ရ။ ဒေဝတဴ တံ က္ညကၠုၚ် ဇရေၚ် ညး လၟိုန် တုဲ ကဵု ဒါန် စၞစ၊ ဍာ် ဒဗိုတ် တံ ကု ညး တွဵု ရ။ 

ဟိုတ်နူ သီု ကောန်မၞိဟ် သီု ဒေဝတဴ တံ လျုၚ်သ္ဍိုက် ကဵု ဒါန် ပ္ဍဲ မှာထေရ် ဏအ် လောန်ကာဲ ဂှ်ရ၊ ကျာ်တြဲ ဇိုန်နှၚ် ကဵု တာလျိုၚ် ဧတဒဂ် '''ဒေဝတာနံ ပိယမနာပ''' (Foremost among those dear to devas - မပြဲ အိုတ် ပ္ဍဲ အရာ ဒေဝတဴ တံ မဆာန်ကၟိန် လျုၚ်သ္ဍိုက်) ကု မှာထေရ် ပိလိန္ဒဝစ္ဆ ရ&lt;ref name=&quot;anga&quot;&gt;{{cite web |url=https://suttacentral.net/an1.188-295/en/sujato |title=Etadaggavagga (AN 1.188-295) |publisher=SuttaCentral |access-date=2023-11-06}}&lt;/ref&gt;။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha)
* [[သာရဳပုတ်]] (Sariputta)
* [[အရှန်]] (Arahant)
* [[ဒေဝတဴ]] (Deva)
* [[သာဝက]] (Disciples of the Buddha)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = သာဝက ကျာ်တြဲ
| title = ခမဳ သၚ် ကေုာံ သာဝက အဓိက ကျာ်တြဲ ဂေါတမ (Major Disciples of Gautama Buddha)
| list1 = [[သာရဳပုတ်]] • [[မောဂ္ဂလာန်]] • [[မှာထေရ် မဟာကဿပ]] • [[အာနန်]] • [[မှာထေရ် ပိလိန္ဒဝစ္ဆ]] • [[မှာထေရ်ကောဏ္ဍည]] • [[အနုရုဒ္ဓါ]] • [[ဥပါလိ]]
}}

{{DEFAULTSORT:ပိလိန္ဒဝစ္ဆ, မှာထေရ်}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:သာဝက ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]]
[[Category:အရှန်]]
[[Category:ပူဂိုလ် အိန္ဒိယ ခေတ်တြေံ]]
[[Category:ဝၚ်ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]</text>
      <sha1>5ocl46emi4jf3xrus0gb4ldxpeor1ta</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59846</id>
      <parentid>59845</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T04:59:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <origin>59846</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9873" sha1="rf3hlfgx5merala6ykmzyjf0q4eea18" xml:space="preserve">{{Infobox ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ
| နာမ = မှာထေရ် ပိလိန္ဒဝစ္ဆ
| နာမတၞဟ် = ပိလိန္ဒ (Pilinda)
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel)
| ယၟုပေၚ် = ပိလိန္ဒဝစ္ဆ (Pilindavaccha)
| ဌာန်ဒတန် = ဍုၚ်သာဝတ္ထိ (Savatthi)
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| ဒဒှ် = သာဝက
| တၠပညာ = [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha)
| အလံၚ် = [[အရှန်]] (Arahant)
| တာလျိုၚ် = ဒေဝတာနံ ပိယမနာပ ဧတဒဂ် (Foremost in being dear and agreeable to devas / Devatānaṁ piyamanāpa Etadagga)
}}

'''မှာထေရ် ပိလိန္ဒဝစ္ဆ''' (ပါဠိ: Pilindavaccha; အၚ်္ဂလိက်: Pilindavaccha) ဂှ် ဒှ် သာဝက ခမဳ မပြဲ အိုတ် မွဲ ဇကု ပ္ဍဲ လက်ထက် သာသနာ [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha) ရ။ ညး ဂှ် ဒှ် ပူဂိုလ် မကလိဂွံ တာလျိုၚ် '''ဒေဝတာနံ ပိယမနာပ ဧတဒဂ်''' (Foremost among those dear and agreeable to devas) မဒှ် ပူဂိုလ် ဒေဝတဴ တံ မဆာန်ကၟိန် ကေုာံ မရှ်ေသှ်ေ အိုတ် ရ&lt;ref name=&quot;malalasekera&quot;&gt;{{cite book |author=G.P. Malalasekera |year=1937 |title=Dictionary of Pali Proper Names |publisher=John Murray |volume=2 |page=209}}&lt;/ref&gt;။ ပါဲနူ ဂှ် မှာထေရ် ဏအ် ဂှ် ပြာကတ် လောန် နကဵု ပရေၚ်ဟီုအရေဝ် မစကာ ဝေါဟာရ &quot;ဝသလ&quot; (Vasala - Outcast / Wretch) လတူ မၞိဟ် သီုဖအိုတ် မဒှ် အခိုက်အလိုက် အဆက် ဘဝ အတိက် ညး မကေၚ် ဒှ် လဝ် ဗဗၞး ၅၀၀ ဘဝ ဆက်က် ဂှ် ရ။

== ဘဝ ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ ပရေၚ်သ္ပခမဳ (Early Life and Ordination) ==
ပိလိန္ဒဝစ္ဆ ဂှ် က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် ဗဗၞး (Brahmin family) ပ္ဍဲ ဍုၚ်သာဝတ္ထိ (Savatthi) ရ။ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ လုပ် သာသနာ ကျာ် ဏီ ဂှ် ညး လ္ၚတ် လဝ် ကွတ် ဂါထာ မာယျာ မွဲ မၞုံယၟု &quot;စူဠဂန္ဓာရ ဝိဇ္ဇာ&quot; (Cūḷagandhāra-vijjā - Lesser Gandhāra charm) တုဲ ညး ဂျိုၚ် လမျီု နကဵု လာဘ်သကာ နူ ကွတ် ဏအ် ရ။

ဆဂး ကာလ ကျာ်တြဲ ဂေါတမ က္တဵုဒှ် ကျာ် တုဲ က္ညစိုပ် ကၠုၚ် ဍုၚ်သာဝတ္ထိ ဂှ်၊ ကွတ် ဂါထာ ညး ဂှ် ဟွံစိုပ် တရဴ က္တဵုဒှ် အာ ညံၚ်ရဴ အရာ ဟွံမွဲ ကု အစောံသတ္တိ ရ။ ညး ထေၚ်ဂး ကျာ်တြဲ တီ ကွတ် မဇၞော် နူ ညး မတွဟ်ဂး &quot;မဟာဂန္ဓာရ ဝိဇ္ဇာ&quot; (Greater Gandhāra charm) တုဲ ညး ပြာပ် အာ ဇရေၚ် ကျာ်တြဲ သွက်ဂွံ ကတ်လ္ၚတ် ကွတ် ဂှ် ရ။ ကျာ်တြဲ ဟီု ညး သ္ပ ခမဳ ကၠာ မှ ဂွံ ဗ္တောန် ကဵု မာန် ရ သာ်ဏအ် တုဲ ညး လေဝ် သ္ပ ခမဳ ပ္ဍဲ သာသနာ ရ။ ကြဴနူ သ္ပ ခမဳ တုဲ ကျာ်တြဲ ကဵု ကမ္မဌာန် ဓဝ် ဝိပဿနာ (Vipassana Meditation) ကု ညး တုဲ၊ ညး လွဳပရာ ဓဝ် လုကဴ ဟွံလအ် မွဲသာ် အာစိုပ် ဍာ်ဒကေဝ် '''[[အရှန်]]''' (Arahant) ရ&lt;ref name=&quot;bodhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Bodhi |year=2012 |title=The Numerical Discourses of the Buddha: A Translation of the Anguttara Nikaya |publisher=Wisdom Publications |isbn=978-1614290407}}&lt;/ref&gt;။

== အခိုက် ဝသလ ဝါဒ (The Habit of calling others 'Vasala') ==
ပိလိန္ဒဝစ္ဆ ဂှ် ၜိုန်ရ ဒှ် တၠအရှန် မအိုတ် အာ ကိလေသ ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ ကာလ ညး ဟီုအရေဝ် ကု ညးတၞဟ် (ပါဲနူ ကျာ်တြဲ) မ္ဂး ညး ကော် ညးတၞဟ် &quot;ဝသလ&quot; (Vasala) တွဵု ရ။ (ဥပမာ - &quot;ဟိုဲ ဝသလ တံ၊ ကၠုၚ် ဏအ် မွဲဝါ&quot; - Come here, you outcasts!)။ အရေဝ် ဏအ် ဂှ် ပ္ဍဲ အခိၚ် တေံ ဒှ် အရေဝ် မကြံၚ်မ္ၚိုဟ် ကေုာံ မရိုဟ်ဇီု ကု ဂကူ ရ။

ခမဳ သၚ် တံ ကေုာံ ဒါယကာ တံ ဂွံ မိၚ် အရေဝ် ဏအ် တုဲ က္တဵုဒှ် စိုတ် ဟွံမိပ် တုဲ အာ စောဒနာ လ္ၚောဝ် ပ္တီ ကျာ်တြဲ ရ။ ကျာ်တြဲ သ္ၚဳဂၠိပ် ရံၚ် ဘဝ အတိက် ပိလိန္ဒဝစ္ဆ တုဲ တွံ ထ္ၜး ကဵု ခမဳ သၚ် တံ ရ- 
&quot;ယွံ ခမဳ တံ၊ ပိလိန္ဒဝစ္ဆ ဏအ် ဂှ် ကေၚ် က္တဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် ဗဗၞး (Brahmin) သၟး လုကဴ ၅၀၀ ဘဝ ဆက်က် ရ။ အရေဝ် မကော် 'ဝသလ' ဏအ် ဂှ် ဍေံ ပါ ကၠုၚ် နဒဒှ် ပွအလေံ အခိုက်အလိုက် (Vāsanā - Habitual tendency) ညး ဓဝ် ရ။ ပ္ဍဲ စိုတ် ညး ဂှ် စိုတ် ပရေံ၊ စိုတ် ထေဲ (Dosa / Ill-will) ဟွံမွဲ ဆ မွဲ ဍောတ် မွဲ ကေဝ် ရ&quot;&lt;ref name=&quot;dhammapada&quot;&gt;{{cite book |author=Daw Mya Tin |year=1986 |title=The Dhammapada: Verses and Stories |publisher=Burma Piṭaka Association |page=Verse 408}}&lt;/ref&gt;။ ပရူ ဏအ် ဂှ် ဒှ် သက်သဳ မထ္ၜး ကဵု ဒဒှ်ရ အရှန် တံ ကိလေသ အိုတ် အာ ကီုလေဝ် အခိုက်အလိုက် အတိက် (Vāsanā) ဂှ် ဆ ကျာ်တြဲ မွဲ ဇကု ဓဝ် ဟေၚ် ဝေၚ်ပါဲ ဇိုတ် ကၠေံ မာန် ရ။

== ဒေဝတာနံ ပိယမနာပ ဧတဒဂ် (Beloved of Devas) ==
မှာထေရ် ပိလိန္ဒဝစ္ဆ ဂှ် ညး ဒ္ဂေတ် မၚ်မွဲ ပရေၚ် လွဳပရာ ပ္ဍဲ ဌာန် ဂြိုပ် တွဵု ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ် ညး သ္ပဒတဴ ပ္ဍဲ ဂြိုပ် တေံ၊ ဒေဝတဴ (Devas) တံ ဆာန်ကၟိန် ကေုာံ လျုၚ်သ္ဍိုက် ညး ဗွဲမလောန် ရ။ ဒေဝတဴ တံ က္ညကၠုၚ် ဇရေၚ် ညး လၟိုန် တုဲ ကဵု ဒါန် စၞစ၊ ဍာ် ဒဗိုတ် တံ ကု ညး တွဵု ရ။ 

ဟိုတ်နူ သီု ကောန်မၞိဟ် သီု ဒေဝတဴ တံ လျုၚ်သ္ဍိုက် ကဵု ဒါန် ပ္ဍဲ မှာထေရ် ဏအ် လောန်ကာဲ ဂှ်ရ၊ ကျာ်တြဲ ဇိုန်နှၚ် ကဵု တာလျိုၚ် ဧတဒဂ် '''ဒေဝတာနံ ပိယမနာပ''' (Foremost among those dear to devas - မပြဲ အိုတ် ပ္ဍဲ အရာ ဒေဝတဴ တံ မဆာန်ကၟိန် လျုၚ်သ္ဍိုက်) ကု မှာထေရ် ပိလိန္ဒဝစ္ဆ ရ&lt;ref name=&quot;anga&quot;&gt;{{cite web |url=https://suttacentral.net/an1.188-295/en/sujato |title=Etadaggavagga (AN 1.188-295) |publisher=SuttaCentral |access-date=2023-11-06}}&lt;/ref&gt;။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha)
* [[သာရဳပုတ်]] (Sariputta)
* [[အရှန်]] (Arahant)
* [[ဒေဝတဴ]] (Deva)
* [[သာဝက]] (Disciples of the Buddha)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = သာဝက ကျာ်တြဲ
| title = ခမဳ သၚ် ကေုာံ သာဝက အဓိက ကျာ်တြဲ ဂေါတမ (Major Disciples of Gautama Buddha)
| list1 = [[သာရဳပုတ်]] • [[မောဂ္ဂလာန်]] • [[မှာထေရ် မဟာကဿပ]] • [[အာနန်]] • [[မှာထေရ် ပိလိန္ဒဝစ္ဆ]] • [[မှာထေရ်ကောဏ္ဍည]] • [[အနုရုဒ္ဓါ]] • [[ဥပါလိ]]
}}

{{DEFAULTSORT:ပိလိန္ဒဝစ္ဆ, မှာထေရ်}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:သာဝက ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]]
[[Category:အရှန်]]
[[Category:ပူဂိုလ် အိန္ဒိယ ခေတ်တြေံ]]
[[Category:ဝၚ်ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]</text>
      <sha1>rf3hlfgx5merala6ykmzyjf0q4eea18</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:တူရကဳ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13216</id>
    <revision>
      <id>59848</id>
      <timestamp>2026-11-06T06:23:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[[ကဏ္ဍ:ဍုၚ်ဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲအာရှပလိုတ်]] [[ကဏ္ဍ:ဍုၚ်ဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲဥရောပ]] [[ကဏ္ဍ:အာရှ]]&quot;</comment>
      <origin>59848</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="202" sha1="ocrm73so8eyvgf2huuk8alolq8vn6vt" xml:space="preserve">[[ကဏ္ဍ:ဍုၚ်ဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲအာရှပလိုတ်]]
[[ကဏ္ဍ:ဍုၚ်ဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲဥရောပ]]
[[ကဏ္ဍ:အာရှ]]</text>
      <sha1>ocrm73so8eyvgf2huuk8alolq8vn6vt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဖာအင်၊ ပွိုင်ဍုင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13217</id>
    <revision>
      <id>59849</id>
      <timestamp>2026-11-06T06:26:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox settlement | name                    = ပွိုၚ်ဍုၚ်ဖာအၚ် | native_name             = (Hpa-An Township) | settlement_type         = [[ပွိုၚ်ဍုၚ်]] | image_skyline           = Hpa An, Myanmar (Burma) - panoramio (2).jpg | image_caption           = ရုပ်ဍုၚ်ဖာအၚ် ကေုာံ ဒဵုဇွဲကဗၚ် | pushpin_map             = My...&quot;</comment>
      <origin>59849</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35361" sha1="s73czpz3pptibm8jf46l2mx3xkqmfdg" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                    = ပွိုၚ်ဍုၚ်ဖာအၚ်
| native_name             = (Hpa-An Township)
| settlement_type         = [[ပွိုၚ်ဍုၚ်]]
| image_skyline           = Hpa An, Myanmar (Burma) - panoramio (2).jpg
| image_caption           = ရုပ်ဍုၚ်ဖာအၚ် ကေုာံ ဒဵုဇွဲကဗၚ်
| pushpin_map             = Myanmar
| pushpin_map_caption     = ဒၞာဲဒတန် ပွိုၚ်ဍုၚ်ဖာအၚ် ပ္ဍဲ ရးနိဂီုမြန်မာ
| coordinates             = {{coord|16|53|0|N|97|38|0|E|region:MM|display=inline,title}}
| subdivision_type        = ရးနိဂီု
| subdivision_name        = [[ရးနိဂီုမြန်မာ]] (Myanmar)
| subdivision_type1       = တွဵုရး
| subdivision_name1       = [[တွဵုရးကရေၚ်]] (Kayin State)
| subdivision_type2       = ခရိုၚ်
| subdivision_name2       = [[ခရိုၚ်ဖာအၚ်]] (Hpa-An District)
| seat_type               = ရုၚ်အုပ်ဓုပ်
| seat                    = [[ဍုၚ်ဖာအၚ်]] (Hpa-An)
| area_total_km2          = 2855.5
| elevation_m             = 18
| population_total        = 421575
| population_as_of        = 2014
| population_density_km2  = auto
| timezone1               = MMT
| utc_offset1             = +6:30
| postal_code             = 13011
}}

'''ပွိုၚ်ဍုၚ်ဖာအၚ်''' (Hpa-An Township) ဒှ်ပွိုၚ်ဍုၚ်မွဲ မနွံပ္ဍဲ [[ခရိုၚ်ဖာအၚ်]]၊ [[တွဵုရးကရေၚ်]]၊ [[ရးနိဂီုမြန်မာ]] (Myanmar)။ ရုၚ်အုပ်ဓုပ် ပွိုၚ်ဍုၚ် ကေုာံ ဒတန်ရုၚ်အလဵုအသဳဂမၠိုၚ် တန်တဴဒၟံၚ် ပ္ဍဲ [[ဍုၚ်ဖာအၚ်]] မဒှ်ဍုၚ်ဇၞော် အဓိက သွက်တွဵုရးကရေၚ်ကီုရ။ ပွိုၚ်ဍုၚ်ဝွံ နွံဒၟံၚ် ပ္ဍဲဇရေၚ် ခြၚ်ၜဳကြုၚ်သံလောန် (Salween River) တုဲ ပြာကတ်တဴ နကဵု ဒဵုတၟအ်ကသိုၚ် (Karst mountains) ကေုာံ ထီုသဘာဝဂမၠိုၚ် မနွံကဵု ဓါတ်ပထဝဳ သမၠုၚ်ပြဲပြဲရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://themimu.info/sites/themimu.info/files/documents/Twp_Profile_Hpa-An_Kayin_State_ENG_Nov15.pdf |title=Hpa-An Township Profile |publisher=Myanmar Information Management Unit |date=2015}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ဖာအၚ်ဝွံ လၟိဟ်မၞိဟ် ဂကူကရေၚ် (Karen) ကေုာံ ဂကူမန် (Mon) တန်တဴဒၟံၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ်တုဲ လိက်ပတ်၊ ယေန်သၞာၚ်၊ ဘာသာစရာဲ ကေုာံ အခိုက်ကၞာ ပြဝေဏဳတအ် မံက်ဂတဝ်တဴ ဗွဲမလောန်ရ။ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် အဓိက သွက်ဒေသဝွံ ဒှ်ပရေၚ်တဵုလွဳ ကေုာံ ပရေၚ်သွံရာန် ဗၞိက်ဒေသပယျဵုကီုရ။ ဟိုတ်နူကဵု တြၚ်လုပ်ဍုၚ် ကေုာံ ဂၠံၚ်တရဴ အာရှ (Asian Highway) မဆက်စၠောအ်လဝ်ကဵု ဍုၚ်သေံ (Thailand) တုဲ ပရေၚ်ဆက်စၠောအ် ပလံၚ်ဗစိုပ် ဇၞော်မောဝ်တဴ ဗွဲမလောန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Smith |first=Martin |year=1991 |title=Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity |publisher=Zed Books}}&lt;/ref&gt;

== ဝၚ် ==
ဝၚ်အတိက် မဆေၚ်ကဵု ပွိုၚ်ဍုၚ်ဖာအၚ်ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံၚ် ကုဝၚ်ဂကူမန် ကေုာံ ဝၚ်ဂကူကရေၚ် မပြံၚ်လုပ် ညံၚ်ဂွံတန်တဴ ပ္ဍဲဒေသရး သၟဝ်ကြုၚ်သံလောန်ရ။ ပ္ဍဲအခိၚ် ကိုပ်ကၠာ ခေတ်သၟိၚ်အၚ်္ဂလိက် ဟွံလုပ်အုပ်ဓုပ် ဍုၚ်မန်ဗၟာဂှ် ဒေသဖာအၚ်ဝွံ ဒှ်ဒေသသၟဝ် ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် သၟိၚ်ဨကရာဇ်မန် ပ္ဍဲဍုၚ်ဟံသာဝတဳ ကေုာံ ဍုၚ်မတ္တမ (Martaban) ရ။ ဂကူမန်တအ် ပ္တန်လဝ် ကွာန် ဇရေၚ်သြၚ်ကြုၚ်သံလောန်တုဲ ကၠောန်ဗ္ၚ ကေုာံ ဂၠာဲၚန် ကမၠောန် ပရေၚ်ထံက်ပၚ် လမျီုအိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=South |first=Ashley |year=2003 |title=Mon Nationalism and Civil War in Burma |publisher=Routledge}}&lt;/ref&gt;

ကြဴနူ ပၞာန်အၚ်္ဂလိက်-ဗၟာ အလန်ပထမ (First Anglo-Burmese War) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၂၆ တုဲ ဒေသတၞဟ်ဟ် မပ္တံကဵု ဍုၚ်မတ္တမ ကေုာံ ဒေသတၞဟ်တအ် စိုပ်အာ သၟဝ်တဲ သၟိၚ်အၚ်္ဂလိက် (British Empire) ရ။ သၟိၚ်အၚ်္ဂလိက်တအ် စိုပ်ကၠုၚ်တုဲ ပရေၚ်သွံရာန် သၠာဲပြံၚ် ဗၞိက်ဆု၊ သြောအ် ကေုာံ ၚာ်တအ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲဒေသဖာအၚ်ရ။ ပ္ဍဲခေတ်အၚ်္ဂလိက် ဖာအၚ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲရးတၞၚ်သဳ (Tenasserim Division) ကီုရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Furnivall |first=J.S. |year=1948 |title=Colonial Policy and Practice |publisher=Cambridge University Press}}&lt;/ref&gt;

ကာလ ကလိဂွံ ဍုၚ်ဗၠးၜး ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၈ ဂှ် ဒေသဖာအၚ် ပါလုပ် ပ္ဍဲကရေက် ခရိုၚ်သထီုရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၂ အခိၚ် ကာလ မဒက်ပ္တန် တွဵုရးကရေၚ် (ကိုပ်ကၠာ ကော်စ တွဵုရးကဝ်သူးလေ - Kawthoolei) ဂှ် ပွိုၚ်ဍုၚ်ဖာအၚ် ဒှ်ကၠုၚ် ပွိုၚ်ဍုၚ်ဇၞော် အဓိက သွက်တွဵုရးကရေၚ်ကီုရ။ ပ္ဍဲကာလဂှ် ပရေၚ်ပဋိပက္ခ ပၞာန်အပ္ဍဲဍုၚ် မဆေၚ်ကဵု ဂကူကရေၚ် ကေုာံ ဒပ်ပၞာန်အလဵုအသဳတအ် ကတဵုဒှ်လဝ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ် ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ဝွံရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Callahan |first=Mary |year=2003 |title=Making Enemies: War and State Building in Burma |journal=Cornell University Press}}&lt;/ref&gt;

== ပထဝဳ ကေုာံ တိဍာ် ==
ပွိုၚ်ဍုၚ်ဖာအၚ် နွံဒၟံၚ် ပ္ဍဲလဒေါဝ် တွဵုရးကရေၚ်တုဲ ပယျဵု ကပ်ဆက်ဒၟံၚ် ကုပွိုၚ်ဍုၚ်လှိုၚ်ဗွဲ (Hlaingbwe Township) လပါ်သၟဝ်ကျာ၊ ပွိုၚ်ဍုၚ်ကအ်ကြိက် (Kawkareik Township) လပါ်ဗမံက်၊ ပွိုၚ်ဍုၚ်ဘာအၚ် (Bilin Township) ကေုာံ ပွိုၚ်ဍုၚ်သထီု (Thaton Township) လပါ်ပလိုတ်ရ။ ဇမၞော် ဗွဲတောဲ ပွိုၚ်ဍုၚ်ဝွံ နွံ ၂,၈၅၅ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာ တုဲ တိဍာ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ဒှ်တိဗ္ၚ၊ ဂြိုပ်ဆု ကေုာံ ဒဵုတၟအ်ကသိုၚ်ဂမၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://myanmar.unfpa.org/en/publications/kayin-state-hpa-township-report |title=Hpa-An Township Report |publisher=UNFPA Myanmar |year=2017}}&lt;/ref&gt;

ကြုၚ်သံလောန် (Salween River) ဂှ် ဒှ်ကြုၚ် အဓိက သွက်ပွိုၚ်ဍုၚ်ဖာအၚ် မဇွောဝ်စှ်ေ နူသၟဝ်ကျာ လပါ်သမၠုၚ်ကျာတုဲ ဍာ်သွက်သၚ် ကေုာံ ပရေၚ်တဵုလွဳ ကလိဂွံ နူကြုၚ်ဝွံရ။ ကြုၚ်ဝွံ ဒှ်ဂၠံၚ်ဍာ် အဓိက သွက်ပရေၚ်ပလံၚ်ဗစိုပ် ပ္ဍဲဒေသဝွံကီုရ။ ပါဲနူ ကြုၚ်သံလောန်တုဲ လှာဇၞော် ကေုာံ ကၟာဍာ် မပ္တံကဵု လှာကန်သာယာ (Kan Thar Yar Lake) တအ် နွံတဴရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Bender |first=Friedrich |year=1983 |title=Geology of Burma |publisher=Gebrüder Borntraeger}}&lt;/ref&gt;

ဒဵုမပြာကတ်အိုတ် ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ဖာအၚ်ဂှ် ဒှ် [[ဒဵုဇွဲကဗၚ်]] (Mount Zwegabin) ကီုရ။ ဒဵုဝွံ နွံသမၠုၚ် ၂,၃၇၃ ပေ (၇၂၃ မဳတာ) တုဲ ဒှ်ဒဵုသ္ၚေက် မစၟတ်သမ္တီလဝ် ဒၞာဲသဘာဝ မဆာဲပြဲမွဲရ။ တိဍာ် ဒေသဝွံ သာ်မြသာ်ဍာ်မိတ် ကေုာံ ဒဵုတၟအ်ကသိုၚ် မဖန်ဗဒှ်လဝ် ထီုသဘာဝ မပ္တံကဵု ထီုကအ်ဂေါန် (Kawgun Cave) ကေုာံ ထီုသာဒါန် (Saddan Cave) ဂမၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.myanmarburma.com/article/813/hpa-an |title=Hpa-An and its surrounding caves |publisher=MyanmarBurma |date=2020}}&lt;/ref&gt;

== ဥတုရာသဳ ကေုာံ သဘာဝ ==
ပွိုၚ်ဍုၚ်ဖာအၚ်ဝွံ နွံကဵု ဥတုရာသဳ မဂံက်ကတဴ မဒှ် ဂကူဥတုရာသဳ မန်သုန် (Tropical monsoon climate) ရ။ ပ္ဍဲမွဲသၞာံမ္ဂး ဥတုကတဴ (ဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ စဵုကဵု ဂိတုမေ)၊ ဥတုဗြဲ (ဂိတုဂျောန် စဵုကဵု ဂိတုအံက်တဝ်ဗါ) ကေုာံ ဥတုဂံက် (ဂိတုနဝ်ဝေမ်ဗါ စဵုကဵု ဂိတုဇာန္နဝါရဳ) ညးမ္ဂး ပါ်လဝ် ပိဥတု ဗွဲမကၠးဖ္ဍးရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.climate-data.org/asia/myanmar/kayin-state/hpa-an-31034/ |title=Climate Data Hpa-An |publisher=Climate-Data.org |year=2021}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲဥတုကတဴမ္ဂး ဓါတ်ကတဴ စိုပ်စဵုကဵု ၃၈ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် (Celsius) မာန်တုဲ ပ္ဍဲဥတုဂံက်မ္ဂး ဓါတ်ဂံက် စှ်ေစဵုကဵု ၁၅ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် မာန်ရ။ ဗြဲမဂူ ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ဖာအၚ်ဝွံ နွံၜိုတ် ၄,၀၀၀ မဳလဳမဳတာ ပ္ဍဲမွဲသၞာံတုဲ ဥတုဗြဲမ္ဂး လေပ်ဒှ် ဍာ်ဒဳ (Flood) ပ္ဍဲဒေသသဝ်ဝ်တအ်ရ။ ဟိုတ်နူ ကြုၚ်သံလောန် ဍာ်ပေၚ်တုဲ ပရေၚ်ဍာ်ဒဳဂှ် ဒှ်ပြသၞာ မကတဵုဒှ် ရိုဟ်ရိုဟ်သၞာံ ပ္ဍဲဒေသဖာအၚ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Aung |first=Zaw |year=2018 |title=Flood Risk Management in Kayin State |journal=Journal of Disaster Research}}&lt;/ref&gt;

သဘာဝ တၞံဆု တၞံရာံ ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ဝွံ မပ္တံကဵု တၞံကၠ (Teak)၊ တၞံပျိုၚ် (Ironwood)၊ ကေုာံ တၞံဒုန် (Bamboo) တအ် တိုန်တဴ ဗွဲမဂၠိုၚ် ပ္ဍဲဂြိုပ်ဒဵုဂမၠိုၚ်ရ။ တိရစ္ဆာန် သဘာဝ မပ္တံကဵု ကၞုဲ၊ ဂစေံအရိုၚ်၊ ကေုာံ ဇြုံဂကူနာနာတအ် လေဝ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲသဘာဝ ဂြိုပ်ဒဵု ဇွဲကဗၚ် ကေုာံ ကသိုၚ်ထီုဂမၠိုၚ်ကီုရ။ 

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ ဇယား ဥတုရာသဳ ပွိုၚ်ဍုၚ်ဖာအၚ်
|-
! ဂိတု
! ဇာန္နဝါရဳ
! ဖေဖဝ်ဝါရဳ
! မာတ်
! ဨပြဳ
! မေ
! ဂျောန်
! ဂျူလာၚ်
! အဝ်ဂေတ်
! သေပ်တေမ်ဗါ
! အံက်တဝ်ဗါ
! နဝ်ဝေမ်ဗါ
! ဒဳဇြေမ်ဗါ
|-
| ဓါတ်ကတဴ (သၠုၚ်) °C
| 32
| 34
| 36
| 37
| 33
| 29
| 28
| 28
| 30
| 32
| 32
| 31
|-
| ဓါတ်ဂံက် (သဝ်) °C
| 16
| 18
| 21
| 24
| 24
| 23
| 23
| 23
| 23
| 23
| 20
| 17
|}

== လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ဂကူ ==
အတိုၚ်စရၚ် လၟိဟ်မၞိဟ် မကံက်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပွိုၚ်ဍုၚ်ဖာအၚ် နွံလၟိဟ်မၞိဟ် ၄၂၁,၅၇၅ တၠကီုရ။ ပ္ဍဲလၟိဟ်မၞိဟ်ဂှ် မၞိဟ်တြအ် နွံ ၂၀၄,၀၀၀ ပြၚ်တုဲ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၂၁၇,၀၀၀ ပြၚ်ရ။ လၟိဟ်မၞိဟ် မပဒတဴ ပ္ဍဲဍုၚ် (Urban) နွံၜိုတ် ၁၇ က္ဍိုပ်ကၠံ (Percent) တုဲ မၞိဟ်မပဒတဴ ပ္ဍဲကွာန်ရး (Rural) နွံ ၈၃ က္ဍိုပ်ကၠံကီုရ။&lt;ref&gt;{{cite report |title=The 2014 Myanmar Population and Housing Census - Kayin State - Hpa-An District |publisher=Department of Population, Ministry of Labour, Immigration and Population |year=2017}}&lt;/ref&gt;

ဂကူကရေၚ် (Karen/Kayin) ဒှ်ဂကူ မနွံလၟိဟ် ဂၠိုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ဝွံတုဲ ပါဲနူဂှ် ဂကူမန် (Mon)၊ ဂကူဗၟာ (Bamar) ကေုာံ ဂကူပအိုဝ် (Pa-O) တအ်လေဝ် တန်တဴဒၟံၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။ ဂကူကရေၚ် ပ္ဍဲဒေသဝွံ လဟီုအရေဝ် ကရေၚ်သကဝ် (Sgaw Karen) ကေုာံ ကရေၚ်ပဝ် (Pwo Karen) လဟီုတဴ နဒဒှ် အရေဝ်မိရ။ ဂကူမန်တအ် လဟီုအရေဝ် မန်မတ္တမ ကေုာံ မန်ရးတၞၚ်သဳတအ်ရ။ အရေဝ်ဗၟာ ဒှ်အရေဝ် မသုၚ်စောဲလဝ် သွက်ပရေၚ်ဆက်ဆောံ နာနာပ္ဍဲရုၚ် ကေုာံ ဘာကျာ်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Gravers |first=Mikael |year=2014 |title=Exploring Ethnic Diversity in Burma |publisher=NIAS Press}}&lt;/ref&gt;

ပရေၚ်ဘာသာမ္ဂး ဗုဒ္ဓဘာသာ ဒှ်ဘာသာ အဓိက မလျုၚ်ပတှ်ေ ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ဝွံတုဲ ၜိုတ် ၈၅ က္ဍိုပ်ကၠံ ဒှ်ဗုဒ္ဓဘာသာရ။ ခရေတ်ယာန် (Christianity) မပ္တံကဵု ကာတ်သလေတ် (Catholic) ကေုာံ ဗက်တေတ် (Baptist) တအ် နွံၜိုတ် ၁၀ က္ဍိုပ်ကၠံတုဲ ဘာသာအေတ်သလာမ် ကေုာံ ဟိန္ဒူတအ်လေဝ် နွံဒၟံၚ် ညိညကီုရ။

{{Graph:Chart
| width = 400
| height = 200
| type = pie
| legend = ဘာသာပ္ဍဲဖာအၚ်
| labels = ဗုဒ္ဓဘာသာ, ခရေတ်ယာန်, ဟိန္ဒူ/အေတ်သလာမ်, တၞဟ်တၞဟ်
| series1 = 85, 10, 3, 2
}}

== ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ==
ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် အဓိက ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ဖာအၚ်ဂှ် ဒှ်ပရေၚ်တဵုလွဳ ကေုာံ ပရေၚ်ကမၠောန်သ္ၚိ (Cottage industry) ရ။ ပရေၚ်တဵုလွဳ သြောအ် (Rice) ဒှ်ကမၠောန် မကၠောန်တဴ ဗွဲမဂၠိုၚ်အိုတ်တုဲ သြောအ်ကညၚ် ကေုာံ သြောအ်ဗြဲ တဵုလွဳဒၟံၚ် ပ္ဍဲဒေသတိဗ္ၚဂမၠိုၚ်ရ။ ပါဲနူသြောအ်တုဲ တၞံရာဘာ (Rubber) လေဝ် ဒှ်သြန်လုပ် အဓိက သွက်ညးဒေသတအ်ကီုရ။ ဍာ်ရာဘာ မပ္တိတ် နူပွိုၚ်ဍုၚ်ဝွံ ပလံၚ်ပ္တိတ် ဇရေၚ်ဍုၚ်သေံ ကေုာံ ဍုၚ်လ္ဂုၚ် (Yangon) ရ။&lt;ref&gt;{{cite report |title=Agriculture Sector in Kayin State |publisher=FAO |year=2016}}&lt;/ref&gt;

ပါဲနူ ပရေၚ်တဵုလွဳတုဲ ပရေၚ်သွံရာန် ဗၞိက်ဒေသပယျဵု လေဝ် ဇၞော်မောဝ်တဴ ဗွဲမလောန်ရ။ ဍုၚ်ဖာအၚ်ဝွံ ဒှ်ဍုၚ်မဆက်စၠောအ်လဝ် ကဵုဂၠံၚ် အာရှမဟာ (Asian Highway AH1) တုဲ ဗၞိက်မကၠုၚ် နူဍုၚ်သေံ (မြဝတဳ-မဲဆံက်) တအ် ဒးကၠောံအာ နူဖာအၚ် ကိုပ်ကၠာရ။ ကမၠောန်စက်ရုံ မပ္တံကဵု စက်ပ္တိတ် ကြက်တိ (Cement factory)၊ စက်ပ္တိတ် ဗွိုက်လတက် (Garment factories) တအ်လေဝ် တန်တဴဒၟံၚ် ပ္ဍဲဇရေၚ် ဍုၚ်ဇၞော်ဖာအၚ် မဒှ် ပွဳပွူ ကမၠောန် သွက်ညးဒေသတအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/hpa-an-industrial-zone-sees-foreign-investment.html |title=Hpa-An Industrial Zone Sees Foreign Investment |publisher=The Irrawaddy |date=2018}}&lt;/ref&gt;

ပရေၚ်အာတရဴ (Tourism) ဂှ်လေဝ် ဒှ်ကဏ္ဍ မထံက်ပၚ်လဝ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ပွိုၚ်ဍုၚ်ဖာအၚ် ဗွဲမဇၞော်ကီုရ။ ကၟုဲမကၠုၚ် လ္ၚောဝ်ကျာ် နူဒေသနာနာ ကေုာံ ကၟုဲဍုၚ်မ္ၚးတအ် ကၠုၚ်ဝေၚ် ထီုသဘာဝ၊ ဒဵုဇွဲကဗၚ် ကေုာံ ဒၞာဲယေန်သၞာၚ်တအ်တုဲ ဟိုဝ်တေဝ်၊ ကွာန်စသုၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ပလံၚ်ဗစိုပ်တအ် ဇၞော်မောဝ် ကလိဂွံ သြန်လုပ် ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Aung-Thwin |first=Michael |year=2012 |title=A History of Myanmar since Ancient Times |publisher=Reaktion Books}}&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်ပလံၚ်ဗစိုပ် ကေုာံ အာကၠုၚ် ==
ပွိုၚ်ဍုၚ်ဖာအၚ်ဝွံ ဒှ်ဒၞာဲ ဒတန်လဒေါဝ် သွက်ပရေၚ်ပလံၚ်ဗစိုပ် ပ္ဍဲတွဵုရးကရေၚ်ကီုရ။ ဂၠံၚ်တရဴ ကားအဓိက (Highway) မဆက်စၠောအ်လဝ် ကုဍုၚ်လ္ဂုၚ် (Yangon)၊ ဍုၚ်မတ်မလီု (Mawlamyine) ကေုာံ ဍုၚ်မြဝတဳ (Myawaddy) တအ် နွံတဴရ။ ဒဒန်သံလောန် (ဖာအၚ်) (Thanlwin Bridge Hpa-An) မဒက်ပ္တန်လဝ် လတူကြုၚ်သံလောန် ဂှ် ဒှ်ဒဒန် အဓိက မဆက်စၠောအ် ကဵု ဍုၚ်သထီု ကေုာံ ဍုၚ်လ္ဂုၚ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://elevenmyanmar.com/news/thanlwin-bridge-hpa-an-undergoes-maintenance |title=Thanlwin Bridge (Hpa-An) undergoes maintenance |publisher=Eleven Media |date=2019}}&lt;/ref&gt;

ဂၠံၚ်အာရှမဟာ (AH1) လေဝ် ဖြတ်ကၠောံအာ နူပွိုၚ်ဍုၚ်ဖာအၚ်တုဲ ပရေၚ်ပလံၚ်ဗစိုပ် ကပေါတ် နူဍုၚ်သေံ စိုပ် ဍုၚ်လ္ဂုၚ်မာန် ဗွဲမလောဲသွာရ။ ပရေၚ်ပလံၚ်ဗစိုပ် နကဵု ဍာ် (Water transportation) ဂှ်လေဝ် သုၚ်စောဲဒၟံၚ် ဇရေၚ်ကြုၚ်သံလောန်တုဲ က္ၜၚ်ဍောတ် ကေုာံ ဂၠုၚ်စက်တအ် ပလံၚ်ဗစိုပ် မၞိဟ် ကေုာံ ကပေါတ် ကၠာဲစိုပ် ဍုၚ်မတ်မလီု ကေုာံ ကွာန်ဇရေၚ်သြၚ်ကြုၚ်တအ်မာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite report |title=Myanmar Transport Sector Policy Note |publisher=Asian Development Bank |year=2016}}&lt;/ref&gt;

သၞေဟ်က္ၜၚ်ကျာ (Hpa-An Airport) နွံဒၟံၚ် ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ဝွံကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲအခိၚ်လၟုဟ် ပရေၚ်ပလံၚ်ဗစိုပ် နကဵု က္ၜၚ်ကျာ ဟွံသုၚ်စောဲ ဗွဲမလှဲလးရ။ မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုၚ် သုၚ်စောဲ ကားဗသ် ကေုာံ ကားဍောတ်တအ် သွက်ဂွံ အာကၠုၚ် အကြာဍုၚ်ရ။

== ပရေၚ်ပညာ ==
ပရေၚ်ပညာ ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ဖာအၚ် ဇၞော်မောဝ်တဴ ဗွဲမပြာကတ်တုဲ ဒှ်ဗဟဵု ပရေၚ်ပညာ သွက်တွဵုရးကရေၚ်ကီုရ။ တက္ကသိုလ်ဖာအၚ် (Hpa-An University) ဒှ်တက္ကသိုလ် အဓိက မကဵုဒၟံၚ် ပညာ သွက်ကွးဘာ နူဒေသနာနာ မနွံပ္ဍဲတွဵုရးကရေၚ် ကေုာံ တွဵုရးမန် (Mon State) ရ။ ပါဲနူ တက္ကသိုလ်ဖာအၚ်တုဲ တက္ကသိုလ် နဲကဲပညာ (Technological University, Hpa-An)၊ တက္ကသိုလ် ကောန်ပျူတာ (Computer University, Hpa-An) ကေုာံ ကဝ်လိက် ပညာပရေၚ်အုပ်ဓုပ် (Education College) တအ်လေဝ် တန်တဴဒၟံၚ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.moe.gov.mm |title=Universities in Kayin State |publisher=Ministry of Education, Myanmar |year=2021}}&lt;/ref&gt;

သွက်ပရေၚ်ပညာ သ္ဇိုၚ် (Basic Education) မ္ဂး ဘာတန်သမၠုၚ် (High Schools)၊ ဘာတန်လဒေါဝ် (Middle Schools) ကေုာံ ဘာတန်သဝ် (Primary Schools) တအ် နွံတဴ ဗွဲမဂၠိုၚ် ပ္ဍဲဍုၚ် ကေုာံ ကွာန်နာနာရ။ အလဵုအသဳ ကေုာံ ဂကောံအလဵုအသဳဟွံသေၚ် (NGOs) တအ်လေဝ် ပံက်လဝ် ဘာမန် ကေုာံ ဘာကရေၚ် သွက်ဂွံ ထိၚ်ဒဝ် လိက်ပတ် ကေုာံ အရေဝ်မိ ပ္ဍဲဒေသဝွံကီုရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ကွာန်ရး လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ပရေၚ်ပညာ အခက်အခုဲ နွံတဴဒၟံၚ် ဟိုတ်နူ ဂၠံၚ်တရဴ ဟွံခိုဟ် ကေုာံ အ္စာဘာ ဟွံပေၚ်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite report |title=Education in Myanmar: Kayin State |publisher=UNICEF |year=2018}}&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်ထတ်ယုက် ==
ရုၚ်ဂဥုဲ ဇၞော်ဖာအၚ် (Hpa-An General Hospital) ဂှ် ဒှ်ရုၚ်ဂဥုဲ အဓိက မလွဳလွတ် ယဲဘဲ သွက်ညးဍုၚ်ကွာန် မနွံပ္ဍဲ ပွိုၚ်ဍုၚ်ဖာအၚ် ကေုာံ ပွိုၚ်ဍုၚ် ဗဒဲါတအ်ရ။ ရုၚ်ဂဥုဲဝွံ နွံကဵု အ္စာသဝ် (Doctors) မစောန်သ္ကီု လပါ်နာနာ ကေုာံ ကိရိယာ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဗွဲမပေၚ်စုံရ။ ပါဲနူ ရုၚ်ဂဥုဲ အလဵုအသဳတုဲ ကလဳနေတ် (Clinics) အ္စာသဝ် ပုဂ္ဂလိက တအ်လေဝ် ပံက်လဝ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ပ္ဍဲဍုၚ်ဇၞော်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://mohs.gov.mm |title=Health Facilities in Kayin State |publisher=Ministry of Health and Sports, Myanmar |year=2020}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကွာန်ရးတအ်မ္ဂး ဌာနပရေၚ်ထတ်ယုက် ကွာန်ရး (Rural Health Centers - RHC) ကေုာံ ဌာနလွဳလွတ် ယဲသဝ် (Sub-centers) တအ် နွံတဴတုဲ ညးမလွဳလွတ် ကောန်ၚာ် ကေုာံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် မိ (Maternal Health) တအ် ကဵုဒၟံၚ် ရီုဗၚ် ကုညးကွာန်တအ်ရ။ ယဲခိုက် (Malaria) ကေုာံ ယဲဂြိုဟ် (Dengue) တအ်ဂှ် ဒှ်ယဲ မကတဵုဒှ်စဂၠိုၚ် ပ္ဍဲအခိၚ် ဥတုဗြဲတုဲ အလဵုအသဳ ကေုာံ ဂကောံချူခရဳ (WHO) တအ် ပံၚ်ကောံတုဲ ကဵုဒၟံၚ် ပညာပရေၚ်ထတ်ယုက် အဆက်ဆက်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Lwin |first=Tun |year=2015 |title=Malaria Control in Kayin State |journal=Myanmar Medical Journal}}&lt;/ref&gt;

== ဒၞာဲယေန်သၞာၚ် ကေုာံ ဒေသလ္ၚောဝ် ==
ပွိုၚ်ဍုၚ်ဖာအၚ် ပြာကတ်တဴ နကဵု ဒၞာဲသဘာဝ မကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ ဒၞာဲယေန်သၞာၚ် မဆေၚ်ကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာဂမၠိုၚ်ရ။
* '''[[ဒဵုဇွဲကဗၚ်]] (Mount Zwegabin):''' ဒဵုဝွံ နွံသမၠုၚ် ၂,၃၇၃ ပေ တုဲ ဒှ်ဒဵု မစၟတ်သမ္တီလဝ် ဒၞာဲလ္ၚောဝ် အဓိက ပ္ဍဲဒေသဝွံရ။ ကၟုဲတအ် တိုန်လတူဒဵုတုဲ လ္ၚောဝ်ကျာ် ကေုာံ ဗဵုရှုခၚ် သဘာဝ မကျေဝ်ဂေါဝ်မာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://go-myanmar.com/hpa-an |title=Hpa-An Travel Guide |publisher=Go-Myanmar |year=2019}}&lt;/ref&gt;
* '''ကျာ်ကၠပ် (Kyauk Kalap):''' ဒှ်ဘုတ်ကျာ် မတိုန်ဒၟံၚ် လတူတၟအ်ကလပ် လဒေါဝ်လှာဍာ်တုဲ ကျေဝ်ဂေါဝ်တဴ ဗွဲမလောန်ရ။
* '''ထီုကအ်ဂေါန် (Kawgun Cave):''' ထီုဝွံ ပြာကတ်တဴ နကဵု ရုပ်ကျာ် တၟအ် မပုတ်လဝ် ပ္ဍဲဗ္ဒၚ်ထီု နူခေတ် ၁၁ ဗွဝ်ကၠံ (11th Century) ကေုာံ လိက်တၟအ်မန် မစၟတ်သမ္တီလဝ် ဝၚ်အတိက်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Gutman |first=Pamela |year=2001 |title=Burma's Lost Kingdoms: Splendours of Arakan |publisher=Orchid Press}}&lt;/ref&gt;
* '''ထီုသာဒါန် (Saddan Cave):''' ဒှ်ထီု ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ဖာအၚ်တုဲ ပ္ဍဲထီုဝွံ နွံကဵု ကျာ်ပဋိမာရုပ်၊ စေတဳ ကေုာံ ဍာ်ထီု မခိုဟ်ကျေဝ်ရ။ ကၟုဲတအ် ဂေတ်ဝေၚ်ထီုတုဲ ဒးဍိုက်ဂၠုၚ် သွက်ဂွံ တိတ်နူ ထီုဂှ်ရ။

[[File:Kyauk Kalap Pagoda.jpg|thumb|ကျာ်ကၠပ် မနွံလဒေါဝ်လှာဍာ် ပ္ဍဲဖာအၚ်]]

ပါဲနူ ဒၞာဲတအ်ဝွံတုဲ ဥယျာန် လုမ်ဗိနဳ (Lumbini Garden) မနွံကဵု ရုပ်ကျာ် ၜိုတ် မွဲလ္ၚီဇကု မစွံလဝ် သၟဝ်ဇိုၚ်ဒဵုဇွဲကဗၚ်လေဝ် ဒှ်ဒၞာဲ ကၟုဲတအ် မဒးစိုတ် ဝေၚ်လ္ၚောဝ်အိုတ်ကီုရ။ 

== ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ သၞောဝ် ==
ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ဖာအၚ်ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု အရာပ်ပ္ဍဲဍုၚ် (Wards) ကေုာံ ဂကောံကွာန် (Village Tracts) ရ။ အုပ်ဓုပ် နကဵု ဌာနအုပ်ဓုပ်နာနာ (General Administration Department - GAD) သၟဝ် တွဵုရးကရေၚ်ရ။ ဍုၚ်ဖာအၚ်ဝွံ ပါ်လဝ် ၉ အရာပ်တုဲ ကွာန်ရးဂမၠိုၚ် ပါ်လဝ် ၈၀ ပြၚ် ဂကောံကွာန်ရ။ ဇၟာပ်ဂကောံကွာန်မ္ဂး နွံကဵု ညးအုပ်ဓုပ်ကွာန် (Village Administrator) မဒှ်မၞိဟ် မဆက်ဆောံ ကဵု အလဵုအသဳရ။&lt;ref&gt;{{cite report |title=State and Region Governments in Myanmar |publisher=The Asia Foundation |year=2014}}&lt;/ref&gt;

သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ရုၚ်ဗစာ (Courts) သွက်ပွိုၚ်ဍုၚ် ကေုာံ ခရိုၚ်တအ် နွံဒၟံၚ် ပ္ဍဲဍုၚ်ဖာအၚ်တုဲ ညးဍုၚ်ကွာန်တအ် ပရေၚ်သၞောဝ်ဥပဒေဂှ် ဒ္ဂေတ်ပါ်လဝ် အတိုၚ်သၞောဝ် ရးနိဂီုမြန်မာရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ပ္ဍဲဒေသ ကွာန်လ္ၚဵု မနွံသၟဝ် တဲ ဂကောံရပ်လွဟ် ကရေၚ် (KNU) တအ်ဂှ် ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ အပ္ဍဲဒေသတအ် နွံတဴဒၟံၚ် ညိညကီုရ။ ဒပ်ပၞာန် ကေုာံ ရဲ (Police) တအ် ဒက်ပ္တန်လဝ် ရုၚ် ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ် သွက်ဂွံ ထိၚ်ဒဝ် ပရေၚ်ၜိုဟ်လလမ် ကေုာံ တန်တဴရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Thawnghmung |first=Ardeth Maung |year=2012 |title=The 'Other' Karen in Myanmar |publisher=Lexington Books}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book |last=Smith |first=Martin |year=1999 |title=Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity |publisher=Zed Books |isbn=978-1856496605 |url=https://books.google.com/books?id=P-bYd9qj_oAC}}
* {{cite book |last=South |first=Ashley |year=2003 |title=Mon Nationalism and Civil War in Burma: The Golden Sheldrake |publisher=Routledge |isbn=978-0700717144 |url=https://books.google.com/books?id=L8eAAgAAQBAJ}}
* {{cite book |last=Gravers |first=Mikael |year=2014 |title=Exploring Ethnic Diversity in Burma |publisher=NIAS Press |isbn=978-8776941054 |url=https://books.google.com/books?id=QJzCAgAAQBAJ}}
* {{cite journal |last=Callahan |first=Mary |year=2003 |title=Making Enemies: War and State Building in Burma |journal=Cornell University Press |doi=10.7591/9780801475269 |url=https://muse.jhu.edu/book/18654}}
* {{cite web |last=Aung |first=Zaw |year=2015 |title=Hpa-An Township Profile |publisher=Myanmar Information Management Unit |url=https://themimu.info/sites/themimu.info/files/documents/Twp_Profile_Hpa-An_Kayin_State_ENG_Nov15.pdf}}

{{Navbox
| name  = ပွိုၚ်ဍုၚ် ပ္ဍဲတွဵုရးကရေၚ်
| title = [[ပွိုၚ်ဍုၚ်]] ပ္ဍဲ [[တွဵုရးကရေၚ်]]
| state    = autocollapse
| listclass = hlist
| image = [[File:Kayin State in Myanmar.svg|80px]]

| group1 = [[ခရိုၚ်ဖာအၚ်]]
| list1  =
* [[ပွိုၚ်ဍုၚ်ဖာအၚ်]]
* [[ပွိုၚ်ဍုၚ်လှိုၚ်ဗွဲ]]
* [[ပွိုၚ်ဍုၚ်ဘာအၚ်]]
* [[ပွိုၚ်ဍုၚ်သံတံၚ်]]

| group2 = [[ခရိုၚ်ကအ်ကြိက်]]
| list2  =
* [[ပွိုၚ်ဍုၚ်ကအ်ကြိက်]]
* [[ပွိုၚ်ဍုၚ်ကျာ်ဒေါၚ်]]

| group3 = [[ခရိုၚ်မျဝတဳ]]
| list3  =
* [[ပွိုၚ်ဍုၚ်မျဝတဳ]]
}}

{{DEFAULTSORT:ဖာအၚ်, ပွိုၚ်ဍုၚ်}}
[[Category:ပွိုၚ်ဍုၚ် ပ္ဍဲ ရးနိဂီုမြန်မာ]]
[[Category:တွဵုရးကရေၚ်]]
[[Category:ပွိုၚ်ဍုၚ်ဂမၠိုၚ်]]
[[Category:ခရိုၚ်ဖာအၚ်]]
[[Category:ဒတန် ပထဝဳ ပ္ဍဲ တွဵုရးကရေၚ်]]
[[Category:ဒတန်လၟိဟ်မၞိဟ် ပ္ဍဲ မြန်မာ]]
[[Category:ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပ္ဍဲ ရးနိဂီုမြန်မာ]]</text>
      <sha1>s73czpz3pptibm8jf46l2mx3xkqmfdg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59853</id>
      <parentid>59849</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T06:52:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59853</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35365" sha1="amw9b67p2ddf3w28l9ac77uix5jkmqe" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                    = ပွိုၚ်ဍုၚ်ဖာအၚ်
| native_name             = (Hpa-An Township)
| settlement_type         = [[ပွိုၚ်ဍုၚ်]]
| image_skyline           = Hpa An, Myanmar (Burma) - panoramio (2).jpg
| image_caption           = ရုပ်ဍုၚ်ဖာအၚ် ကေုာံ ဒဵုဇွဲကဗၚ်
| pushpin_map             = Myanmar
| pushpin_map_caption     = ဒၞာဲဒတန် ပွိုၚ်ဍုၚ်ဖာအၚ် ပ္ဍဲ ရးနိဂီုမြန်မာ
| coordinates             = {{coord|16|53|0|N|97|38|0|E|region:MM|display=inline,title}}
| subdivision_type        = ရးနိဂီု
| subdivision_name        = [[ရးနိဂီုမြန်မာ]] (Myanmar)
| subdivision_type1       = တွဵုရး
| subdivision_name1       = [[တွဵုရးကရေၚ်]] (Kayin State)
| subdivision_type2       = ခရိုၚ်
| subdivision_name2       = [[ခရိုၚ်ဖာအၚ်]] (Hpa-An District)
| seat_type               = ရုၚ်အုပ်ဓုပ်
| seat                    = [[ဍုၚ်ဖာအၚ်]] (Hpa-An)
| area_total_km2          = 2855.5
| elevation_m             = 18
| population_total        = 421575
| population_as_of        = 2014
| population_density_km2  = auto
| timezone1               = MMT
| utc_offset1             = +6:30
| postal_code             = 13011
}}

'''ပွိုၚ်ဍုၚ်ဖာအၚ်''' (Hpa-An Township) ဒှ်ပွိုၚ်ဍုၚ်မွဲ မနွံပ္ဍဲ [[ခရိုၚ်ဖာအၚ်]]၊ [[တွဵုရးကရေၚ်]]၊ [[ရးနိဂီုမြန်မာ]] (Myanmar)။ ရုၚ်အုပ်ဓုပ် ပွိုၚ်ဍုၚ် ကေုာံ ဒတန်ရုၚ်အလဵုအသဳဂမၠိုၚ် တန်တဴဒၟံၚ် ပ္ဍဲ [[ဍုၚ်ဖာအၚ်]] မဒှ်ဍုၚ်ဇၞော် အဓိက သွက်တွဵုရးကရေၚ်ကီုရ။ ပွိုၚ်ဍုၚ်ဝွံ နွံဒၟံၚ် ပ္ဍဲဇရေၚ် ခြၚ်ၜဳကြုၚ်သံလောန် (Salween River) တုဲ ပြာကတ်တဴ နကဵု ဒဵုတၟအ်ကသိုၚ် (Karst mountains) ကေုာံ ထီုသဘာဝဂမၠိုၚ် မနွံကဵု ဓါတ်ပထဝဳ သမၠုၚ်ပြဲပြဲရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://themimu.info/sites/themimu.info/files/documents/Twp_Profile_Hpa-An_Kayin_State_ENG_Nov15.pdf |title=Hpa-An Township Profile |publisher=Myanmar Information Management Unit |date=2015}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ဖာအၚ်ဝွံ လၟိဟ်မၞိဟ် ဂကူကရေၚ် (Karen) ကေုာံ ဂကူမန် (Mon) တန်တဴဒၟံၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ်တုဲ လိက်ပတ်၊ ယေန်သၞာၚ်၊ ဘာသာစရာဲ ကေုာံ အခိုက်ကၞာ ပြဝေဏဳတအ် မံက်ဂတဝ်တဴ ဗွဲမလောန်ရ။ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် အဓိက သွက်ဒေသဝွံ ဒှ်ပရေၚ်တဵုလွဳ ကေုာံ ပရေၚ်သွံရာန် ဗၞိက်ဒေသပယျဵုကီုရ။ ဟိုတ်နူကဵု တြၚ်လုပ်ဍုၚ် ကေုာံ ဂၠံၚ်တရဴ အာရှ (Asian Highway) မဆက်စၠောအ်လဝ်ကဵု ဍုၚ်သေံ (Thailand) တုဲ ပရေၚ်ဆက်စၠောအ် ပလံၚ်ဗစိုပ် ဇၞော်မောဝ်တဴ ဗွဲမလောန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Smith |first=Martin |year=1991 |title=Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity |publisher=Zed Books}}&lt;/ref&gt;

== ဝၚ် ==
ဝၚ်အတိက် မဆေၚ်ကဵု ပွိုၚ်ဍုၚ်ဖာအၚ်ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံၚ် ကုဝၚ်ဂကူမန် ကေုာံ ဝၚ်ဂကူကရေၚ် မပြံၚ်လုပ် ညံၚ်ဂွံတန်တဴ ပ္ဍဲဒေသရး သၟဝ်ကြုၚ်သံလောန်ရ။ ပ္ဍဲအခိၚ် ကိုပ်ကၠာ ခေတ်သၟိၚ်အၚ်္ဂလိက် ဟွံလုပ်အုပ်ဓုပ် ဍုၚ်မန်ဗၟာဂှ် ဒေသဖာအၚ်ဝွံ ဒှ်ဒေသသၟဝ် ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် သၟိၚ်ဨကရာဇ်မန် ပ္ဍဲဍုၚ်ဟံသာဝတဳ ကေုာံ ဍုၚ်မတ္တမ (Martaban) ရ။ ဂကူမန်တအ် ပ္တန်လဝ် ကွာန် ဇရေၚ်သြၚ်ကြုၚ်သံလောန်တုဲ ကၠောန်ဗ္ၚ ကေုာံ ဂၠာဲၚန် ကမၠောန် ပရေၚ်ထံက်ပၚ် လမျီုအိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=South |first=Ashley |year=2003 |title=Mon Nationalism and Civil War in Burma |publisher=Routledge}}&lt;/ref&gt;

ကြဴနူ ပၞာန်အၚ်္ဂလိက်-ဗၟာ အလန်ပထမ (First Anglo-Burmese War) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၂၆ တုဲ ဒေသတၞဟ်ဟ် မပ္တံကဵု ဍုၚ်မတ္တမ ကေုာံ ဒေသတၞဟ်တအ် စိုပ်အာ သၟဝ်တဲ သၟိၚ်အၚ်္ဂလိက် (British Empire) ရ။ သၟိၚ်အၚ်္ဂလိက်တအ် စိုပ်ကၠုၚ်တုဲ ပရေၚ်သွံရာန် သၠာဲပြံၚ် ဗၞိက်ဆု၊ သြောအ် ကေုာံ ၚာ်တအ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲဒေသဖာအၚ်ရ။ ပ္ဍဲခေတ်အၚ်္ဂလိက် ဖာအၚ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲရးတၞၚ်သဳ (Tenasserim Division) ကီုရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Furnivall |first=J.S. |year=1948 |title=Colonial Policy and Practice |publisher=Cambridge University Press}}&lt;/ref&gt;

ကာလ ကလိဂွံ ဍုၚ်ဗၠးၜး ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၈ ဂှ် ဒေသဖာအၚ် ပါလုပ် ပ္ဍဲကရေက် ခရိုၚ်သထီုရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၂ အခိၚ် ကာလ မဒက်ပ္တန် တွဵုရးကရေၚ် (ကိုပ်ကၠာ ကော်စ တွဵုရးကဝ်သူးလေ - Kawthoolei) ဂှ် ပွိုၚ်ဍုၚ်ဖာအၚ် ဒှ်ကၠုၚ် ပွိုၚ်ဍုၚ်ဇၞော် အဓိက သွက်တွဵုရးကရေၚ်ကီုရ။ ပ္ဍဲကာလဂှ် ပရေၚ်ပဋိပက္ခ ပၞာန်အပ္ဍဲဍုၚ် မဆေၚ်ကဵု ဂကူကရေၚ် ကေုာံ ဒပ်ပၞာန်အလဵုအသဳတအ် ကတဵုဒှ်လဝ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ် ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ဝွံရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Callahan |first=Mary |year=2003 |title=Making Enemies: War and State Building in Burma |journal=Cornell University Press}}&lt;/ref&gt;

== ပထဝဳ ကေုာံ တိဍာ် ==
ပွိုၚ်ဍုၚ်ဖာအၚ် နွံဒၟံၚ် ပ္ဍဲလဒေါဝ် တွဵုရးကရေၚ်တုဲ ပယျဵု ကပ်ဆက်ဒၟံၚ် ကုပွိုၚ်ဍုၚ်လှိုၚ်ဗွဲ (Hlaingbwe Township) လပါ်သၟဝ်ကျာ၊ ပွိုၚ်ဍုၚ်ကအ်ကြိက် (Kawkareik Township) လပါ်ဗမံက်၊ ပွိုၚ်ဍုၚ်ဘာအၚ် (Bilin Township) ကေုာံ ပွိုၚ်ဍုၚ်သထီု (Thaton Township) လပါ်ပလိုတ်ရ။ ဇမၞော် ဗွဲတောဲ ပွိုၚ်ဍုၚ်ဝွံ နွံ ၂,၈၅၅ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာ တုဲ တိဍာ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ဒှ်တိဗ္ၚ၊ ဂြိုပ်ဆု ကေုာံ ဒဵုတၟအ်ကသိုၚ်ဂမၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://myanmar.unfpa.org/en/publications/kayin-state-hpa-township-report |title=Hpa-An Township Report |publisher=UNFPA Myanmar |year=2017}}&lt;/ref&gt;

ကြုၚ်သံလောန် (Salween River) ဂှ် ဒှ်ကြုၚ် အဓိက သွက်ပွိုၚ်ဍုၚ်ဖာအၚ် မဇွောဝ်စှ်ေ နူသၟဝ်ကျာ လပါ်သမၠုၚ်ကျာတုဲ ဍာ်သွက်သၚ် ကေုာံ ပရေၚ်တဵုလွဳ ကလိဂွံ နူကြုၚ်ဝွံရ။ ကြုၚ်ဝွံ ဒှ်ဂၠံၚ်ဍာ် အဓိက သွက်ပရေၚ်ပလံၚ်ဗစိုပ် ပ္ဍဲဒေသဝွံကီုရ။ ပါဲနူ ကြုၚ်သံလောန်တုဲ လှာဇၞော် ကေုာံ ကၟာဍာ် မပ္တံကဵု လှာကန်သာယာ (Kan Thar Yar Lake) တအ် နွံတဴရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Bender |first=Friedrich |year=1983 |title=Geology of Burma |publisher=Gebrüder Borntraeger}}&lt;/ref&gt;

ဒဵုမပြာကတ်အိုတ် ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ဖာအၚ်ဂှ် ဒှ် [[ဒဵုဇွဲကဗၚ်]] (Mount Zwegabin) ကီုရ။ ဒဵုဝွံ နွံသမၠုၚ် ၂,၃၇၃ ပေ (၇၂၃ မဳတာ) တုဲ ဒှ်ဒဵုသ္ၚေက် မစၟတ်သမ္တီလဝ် ဒၞာဲသဘာဝ မဆာဲပြဲမွဲရ။ တိဍာ် ဒေသဝွံ သာ်မြသာ်ဍာ်မိတ် ကေုာံ ဒဵုတၟအ်ကသိုၚ် မဖန်ဗဒှ်လဝ် ထီုသဘာဝ မပ္တံကဵု ထီုကအ်ဂေါန် (Kawgun Cave) ကေုာံ ထီုသာဒါန် (Saddan Cave) ဂမၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.myanmarburma.com/article/813/hpa-an |title=Hpa-An and its surrounding caves |publisher=MyanmarBurma |date=2020}}&lt;/ref&gt;

== ဥတုရာသဳ ကေုာံ သဘာဝ ==
ပွိုၚ်ဍုၚ်ဖာအၚ်ဝွံ နွံကဵု ဥတုရာသဳ မဂံက်ကတဴ မဒှ် ဂကူဥတုရာသဳ မန်သုန် (Tropical monsoon climate) ရ။ ပ္ဍဲမွဲသၞာံမ္ဂး ဥတုကတဴ (ဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ စဵုကဵု ဂိတုမေ)၊ ဥတုဗြဲ (ဂိတုဂျောန် စဵုကဵု ဂိတုအံက်တဝ်ဗါ) ကေုာံ ဥတုဂံက် (ဂိတုနဝ်ဝေမ်ဗါ စဵုကဵု ဂိတုဇာန္နဝါရဳ) ညးမ္ဂး ပါ်လဝ် ပိဥတု ဗွဲမကၠးဖ္ဍးရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.climate-data.org/asia/myanmar/kayin-state/hpa-an-31034/ |title=Climate Data Hpa-An |publisher=Climate-Data.org |year=2021}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲဥတုကတဴမ္ဂး ဓါတ်ကတဴ စိုပ်စဵုကဵု ၃၈ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် (Celsius) မာန်တုဲ ပ္ဍဲဥတုဂံက်မ္ဂး ဓါတ်ဂံက် စှ်ေစဵုကဵု ၁၅ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် မာန်ရ။ ဗြဲမဂူ ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ဖာအၚ်ဝွံ နွံၜိုတ် ၄,၀၀၀ မဳလဳမဳတာ ပ္ဍဲမွဲသၞာံတုဲ ဥတုဗြဲမ္ဂး လေပ်ဒှ် ဍာ်ဒဳ (Flood) ပ္ဍဲဒေသသဝ်ဝ်တအ်ရ။ ဟိုတ်နူ ကြုၚ်သံလောန် ဍာ်ပေၚ်တုဲ ပရေၚ်ဍာ်ဒဳဂှ် ဒှ်ပြသၞာ မကတဵုဒှ် ရိုဟ်ရိုဟ်သၞာံ ပ္ဍဲဒေသဖာအၚ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Aung |first=Zaw |year=2018 |title=Flood Risk Management in Kayin State |journal=Journal of Disaster Research}}&lt;/ref&gt;

သဘာဝ တၞံဆု တၞံရာံ ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ဝွံ မပ္တံကဵု တၞံကၠ (Teak)၊ တၞံပျိုၚ် (Ironwood)၊ ကေုာံ တၞံဒုန် (Bamboo) တအ် တိုန်တဴ ဗွဲမဂၠိုၚ် ပ္ဍဲဂြိုပ်ဒဵုဂမၠိုၚ်ရ။ တိရစ္ဆာန် သဘာဝ မပ္တံကဵု ကၞုဲ၊ ဂစေံအရိုၚ်၊ ကေုာံ ဇြုံဂကူနာနာတအ် လေဝ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲသဘာဝ ဂြိုပ်ဒဵု ဇွဲကဗၚ် ကေုာံ ကသိုၚ်ထီုဂမၠိုၚ်ကီုရ။ 

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ ဇယား ဥတုရာသဳ ပွိုၚ်ဍုၚ်ဖာအၚ်
|-
! ဂိတု
! ဇာန္နဝါရဳ
! ဖေဖဝ်ဝါရဳ
! မာတ်
! ဨပြဳ
! မေ
! ဂျောန်
! ဂျူလာၚ်
! အဝ်ဂေတ်
! သေပ်တေမ်ဗါ
! အံက်တဝ်ဗါ
! နဝ်ဝေမ်ဗါ
! ဒဳဇြေမ်ဗါ
|-
| ဓါတ်ကတဴ (သၠုၚ်) °C
| 32
| 34
| 36
| 37
| 33
| 29
| 28
| 28
| 30
| 32
| 32
| 31
|-
| ဓါတ်ဂံက် (သဝ်) °C
| 16
| 18
| 21
| 24
| 24
| 23
| 23
| 23
| 23
| 23
| 20
| 17
|}

== လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ဂကူ ==
အတိုၚ်စရၚ် လၟိဟ်မၞိဟ် မကံက်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပွိုၚ်ဍုၚ်ဖာအၚ် နွံလၟိဟ်မၞိဟ် ၄၂၁,၅၇၅ တၠကီုရ။ ပ္ဍဲလၟိဟ်မၞိဟ်ဂှ် မၞိဟ်တြအ် နွံ ၂၀၄,၀၀၀ ပြၚ်တုဲ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၂၁၇,၀၀၀ ပြၚ်ရ။ လၟိဟ်မၞိဟ် မပဒတဴ ပ္ဍဲဍုၚ် (Urban) နွံၜိုတ် ၁၇ က္ဍိုပ်ကၠံ (Percent) တုဲ မၞိဟ်မပဒတဴ ပ္ဍဲကွာန်ရး (Rural) နွံ ၈၃ က္ဍိုပ်ကၠံကီုရ။&lt;ref&gt;{{cite report |title=The 2014 Myanmar Population and Housing Census - Kayin State - Hpa-An District |publisher=Department of Population, Ministry of Labour, Immigration and Population |year=2017}}&lt;/ref&gt;

ဂကူကရေၚ် (Karen/Kayin) ဒှ်ဂကူ မနွံလၟိဟ် ဂၠိုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ဝွံတုဲ ပါဲနူဂှ် ဂကူမန် (Mon)၊ ဂကူဗၟာ (Bamar) ကေုာံ ဂကူပအိုဝ် (Pa-O) တအ်လေဝ် တန်တဴဒၟံၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။ ဂကူကရေၚ် ပ္ဍဲဒေသဝွံ လဟီုအရေဝ် ကရေၚ်သကဝ် (Sgaw Karen) ကေုာံ ကရေၚ်ပဝ် (Pwo Karen) လဟီုတဴ နဒဒှ် အရေဝ်မိရ။ ဂကူမန်တအ် လဟီုအရေဝ် မန်မတ္တမ ကေုာံ မန်ရးတၞၚ်သဳတအ်ရ။ အရေဝ်ဗၟာ ဒှ်အရေဝ် မသုၚ်စောဲလဝ် သွက်ပရေၚ်ဆက်ဆောံ နာနာပ္ဍဲရုၚ် ကေုာံ ဘာကျာ်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Gravers |first=Mikael |year=2014 |title=Exploring Ethnic Diversity in Burma |publisher=NIAS Press}}&lt;/ref&gt;

ပရေၚ်ဘာသာမ္ဂး ဗုဒ္ဓဘာသာ ဒှ်ဘာသာ အဓိက မလျုၚ်ပတှ်ေ ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ဝွံတုဲ ၜိုတ် ၈၅ က္ဍိုပ်ကၠံ ဒှ်ဗုဒ္ဓဘာသာရ။ ခရေတ်ယာန် (Christianity) မပ္တံကဵု ကာတ်သလေတ် (Catholic) ကေုာံ ဗက်တေတ် (Baptist) တအ် နွံၜိုတ် ၁၀ က္ဍိုပ်ကၠံတုဲ ဘာသာအေတ်သလာမ် ကေုာံ ဟိန္ဒူတအ်လေဝ် နွံဒၟံၚ် ညိညကီုရ။

{{Graph:Chart
| width = 400
| height = 200
| type = pie
| legend = ဘာသာပ္ဍဲဖာအၚ်
| labels = ဗုဒ္ဓဘာသာ, ခရေတ်ယာန်, ဟိန္ဒူ/အေတ်သလာမ်, တၞဟ်တၞဟ်
| series1 = 85, 10, 3, 2
}}

== ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ==
ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် အဓိက ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ဖာအၚ်ဂှ် ဒှ်ပရေၚ်တဵုလွဳ ကေုာံ ပရေၚ်ကမၠောန်သ္ၚိ (Cottage industry) ရ။ ပရေၚ်တဵုလွဳ သြောအ် (Rice) ဒှ်ကမၠောန် မကၠောန်တဴ ဗွဲမဂၠိုၚ်အိုတ်တုဲ သြောအ်ကညၚ် ကေုာံ သြောအ်ဗြဲ တဵုလွဳဒၟံၚ် ပ္ဍဲဒေသတိဗ္ၚဂမၠိုၚ်ရ။ ပါဲနူသြောအ်တုဲ တၞံရာဘာ (Rubber) လေဝ် ဒှ်သြန်လုပ် အဓိက သွက်ညးဒေသတအ်ကီုရ။ ဍာ်ရာဘာ မပ္တိတ် နူပွိုၚ်ဍုၚ်ဝွံ ပလံၚ်ပ္တိတ် ဇရေၚ်ဍုၚ်သေံ ကေုာံ ဍုၚ်လ္ဂုၚ် (Yangon) ရ။&lt;ref&gt;{{cite report |title=Agriculture Sector in Kayin State |publisher=FAO |year=2016}}&lt;/ref&gt;

ပါဲနူ ပရေၚ်တဵုလွဳတုဲ ပရေၚ်သွံရာန် ဗၞိက်ဒေသပယျဵု လေဝ် ဇၞော်မောဝ်တဴ ဗွဲမလောန်ရ။ ဍုၚ်ဖာအၚ်ဝွံ ဒှ်ဍုၚ်မဆက်စၠောအ်လဝ် ကဵုဂၠံၚ် အာရှမဟာ (Asian Highway AH1) တုဲ ဗၞိက်မကၠုၚ် နူဍုၚ်သေံ (မြဝတဳ-မဲဆံက်) တအ် ဒးကၠောံအာ နူဖာအၚ် ကိုပ်ကၠာရ။ ကမၠောန်စက်ရုံ မပ္တံကဵု စက်ပ္တိတ် ကြက်တိ (Cement factory)၊ စက်ပ္တိတ် ဗွိုက်လတက် (Garment factories) တအ်လေဝ် တန်တဴဒၟံၚ် ပ္ဍဲဇရေၚ် ဍုၚ်ဇၞော်ဖာအၚ် မဒှ် ပွဳပွူ ကမၠောန် သွက်ညးဒေသတအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/hpa-an-industrial-zone-sees-foreign-investment.html |title=Hpa-An Industrial Zone Sees Foreign Investment |publisher=The Irrawaddy |date=2018}}&lt;/ref&gt;

ပရေၚ်အာတရဴ (Tourism) ဂှ်လေဝ် ဒှ်ကဏ္ဍ မထံက်ပၚ်လဝ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ပွိုၚ်ဍုၚ်ဖာအၚ် ဗွဲမဇၞော်ကီုရ။ ကၟုဲမကၠုၚ် လ္ၚောဝ်ကျာ် နူဒေသနာနာ ကေုာံ ကၟုဲဍုၚ်မ္ၚးတအ် ကၠုၚ်ဝေၚ် ထီုသဘာဝ၊ ဒဵုဇွဲကဗၚ် ကေုာံ ဒၞာဲယေန်သၞာၚ်တအ်တုဲ ဟိုဝ်တေဝ်၊ ကွာန်စသုၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ပလံၚ်ဗစိုပ်တအ် ဇၞော်မောဝ် ကလိဂွံ သြန်လုပ် ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Aung-Thwin |first=Michael |year=2012 |title=A History of Myanmar since Ancient Times |publisher=Reaktion Books}}&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်ပလံၚ်ဗစိုပ် ကေုာံ အာကၠုၚ် ==
ပွိုၚ်ဍုၚ်ဖာအၚ်ဝွံ ဒှ်ဒၞာဲ ဒတန်လဒေါဝ် သွက်ပရေၚ်ပလံၚ်ဗစိုပ် ပ္ဍဲတွဵုရးကရေၚ်ကီုရ။ ဂၠံၚ်တရဴ ကားအဓိက (Highway) မဆက်စၠောအ်လဝ် ကုဍုၚ်လ္ဂုၚ် (Yangon)၊ ဍုၚ်မတ်မလီု (Mawlamyine) ကေုာံ ဍုၚ်မြဝတဳ (Myawaddy) တအ် နွံတဴရ။ ဒဒန်သံလောန် (ဖာအၚ်) (Thanlwin Bridge Hpa-An) မဒက်ပ္တန်လဝ် လတူကြုၚ်သံလောန် ဂှ် ဒှ်ဒဒန် အဓိက မဆက်စၠောအ် ကဵု ဍုၚ်သထီု ကေုာံ ဍုၚ်လ္ဂုၚ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://elevenmyanmar.com/news/thanlwin-bridge-hpa-an-undergoes-maintenance |title=Thanlwin Bridge (Hpa-An) undergoes maintenance |publisher=Eleven Media |date=2019}}&lt;/ref&gt;

ဂၠံၚ်အာရှမဟာ (AH1) လေဝ် ဖြတ်ကၠောံအာ နူပွိုၚ်ဍုၚ်ဖာအၚ်တုဲ ပရေၚ်ပလံၚ်ဗစိုပ် ကပေါတ် နူဍုၚ်သေံ စိုပ် ဍုၚ်လ္ဂုၚ်မာန် ဗွဲမလောဲသွာရ။ ပရေၚ်ပလံၚ်ဗစိုပ် နကဵု ဍာ် (Water transportation) ဂှ်လေဝ် သုၚ်စောဲဒၟံၚ် ဇရေၚ်ကြုၚ်သံလောန်တုဲ က္ၜၚ်ဍောတ် ကေုာံ ဂၠုၚ်စက်တအ် ပလံၚ်ဗစိုပ် မၞိဟ် ကေုာံ ကပေါတ် ကၠာဲစိုပ် ဍုၚ်မတ်မလီု ကေုာံ ကွာန်ဇရေၚ်သြၚ်ကြုၚ်တအ်မာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite report |title=Myanmar Transport Sector Policy Note |publisher=Asian Development Bank |year=2016}}&lt;/ref&gt;

သၞေဟ်က္ၜၚ်ကျာ (Hpa-An Airport) နွံဒၟံၚ် ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ဝွံကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲအခိၚ်လၟုဟ် ပရေၚ်ပလံၚ်ဗစိုပ် နကဵု က္ၜၚ်ကျာ ဟွံသုၚ်စောဲ ဗွဲမလှဲလးရ။ မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုၚ် သုၚ်စောဲ ကားဗသ် ကေုာံ ကားဍောတ်တအ် သွက်ဂွံ အာကၠုၚ် အကြာဍုၚ်ရ။

== ပရေၚ်ပညာ ==
ပရေၚ်ပညာ ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ဖာအၚ် ဇၞော်မောဝ်တဴ ဗွဲမပြာကတ်တုဲ ဒှ်ဗဟဵု ပရေၚ်ပညာ သွက်တွဵုရးကရေၚ်ကီုရ။ တက္ကသိုလ်ဖာအၚ် (Hpa-An University) ဒှ်တက္ကသိုလ် အဓိက မကဵုဒၟံၚ် ပညာ သွက်ကွးဘာ နူဒေသနာနာ မနွံပ္ဍဲတွဵုရးကရေၚ် ကေုာံ တွဵုရးမန် (Mon State) ရ။ ပါဲနူ တက္ကသိုလ်ဖာအၚ်တုဲ တက္ကသိုလ် နဲကဲပညာ (Technological University, Hpa-An)၊ တက္ကသိုလ် ကောန်ပျူတာ (Computer University, Hpa-An) ကေုာံ ကဝ်လိက် ပညာပရေၚ်အုပ်ဓုပ် (Education College) တအ်လေဝ် တန်တဴဒၟံၚ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.moe.gov.mm |title=Universities in Kayin State |publisher=Ministry of Education, Myanmar |year=2021}}&lt;/ref&gt;

သွက်ပရေၚ်ပညာ သ္ဇိုၚ် (Basic Education) မ္ဂး ဘာတန်သမၠုၚ် (High Schools)၊ ဘာတန်လဒေါဝ် (Middle Schools) ကေုာံ ဘာတန်သဝ် (Primary Schools) တအ် နွံတဴ ဗွဲမဂၠိုၚ် ပ္ဍဲဍုၚ် ကေုာံ ကွာန်နာနာရ။ အလဵုအသဳ ကေုာံ ဂကောံအလဵုအသဳဟွံသေၚ် (NGOs) တအ်လေဝ် ပံက်လဝ် ဘာမန် ကေုာံ ဘာကရေၚ် သွက်ဂွံ ထိၚ်ဒဝ် လိက်ပတ် ကေုာံ အရေဝ်မိ ပ္ဍဲဒေသဝွံကီုရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ကွာန်ရး လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ပရေၚ်ပညာ အခက်အခုဲ နွံတဴဒၟံၚ် ဟိုတ်နူ ဂၠံၚ်တရဴ ဟွံခိုဟ် ကေုာံ အ္စာဘာ ဟွံပေၚ်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite report |title=Education in Myanmar: Kayin State |publisher=UNICEF |year=2018}}&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်ထတ်ယုက် ==
ရုၚ်ဂဥုဲ ဇၞော်ဖာအၚ် (Hpa-An General Hospital) ဂှ် ဒှ်ရုၚ်ဂဥုဲ အဓိက မလွဳလွတ် ယဲဘဲ သွက်ညးဍုၚ်ကွာန် မနွံပ္ဍဲ ပွိုၚ်ဍုၚ်ဖာအၚ် ကေုာံ ပွိုၚ်ဍုၚ် ဗဒဲါတအ်ရ။ ရုၚ်ဂဥုဲဝွံ နွံကဵု အ္စာသဝ် (Doctors) မစောန်သ္ကီု လပါ်နာနာ ကေုာံ ကိရိယာ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဗွဲမပေၚ်စုံရ။ ပါဲနူ ရုၚ်ဂဥုဲ အလဵုအသဳတုဲ ကလဳနေတ် (Clinics) အ္စာသဝ် ပုဂ္ဂလိက တအ်လေဝ် ပံက်လဝ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ပ္ဍဲဍုၚ်ဇၞော်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://mohs.gov.mm |title=Health Facilities in Kayin State |publisher=Ministry of Health and Sports, Myanmar |year=2020}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကွာန်ရးတအ်မ္ဂး ဌာနပရေၚ်ထတ်ယုက် ကွာန်ရး (Rural Health Centers - RHC) ကေုာံ ဌာနလွဳလွတ် ယဲသဝ် (Sub-centers) တအ် နွံတဴတုဲ ညးမလွဳလွတ် ကောန်ၚာ် ကေုာံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် မိ (Maternal Health) တအ် ကဵုဒၟံၚ် ရီုဗၚ် ကုညးကွာန်တအ်ရ။ ယဲခိုက် (Malaria) ကေုာံ ယဲဂြိုဟ် (Dengue) တအ်ဂှ် ဒှ်ယဲ မကတဵုဒှ်စဂၠိုၚ် ပ္ဍဲအခိၚ် ဥတုဗြဲတုဲ အလဵုအသဳ ကေုာံ ဂကောံချူခရဳ (WHO) တအ် ပံၚ်ကောံတုဲ ကဵုဒၟံၚ် ပညာပရေၚ်ထတ်ယုက် အဆက်ဆက်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Lwin |first=Tun |year=2015 |title=Malaria Control in Kayin State |journal=Myanmar Medical Journal}}&lt;/ref&gt;

== ဒၞာဲယေန်သၞာၚ် ကေုာံ ဒေသလ္ၚောဝ် ==
ပွိုၚ်ဍုၚ်ဖာအၚ် ပြာကတ်တဴ နကဵု ဒၞာဲသဘာဝ မကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ ဒၞာဲယေန်သၞာၚ် မဆေၚ်ကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာဂမၠိုၚ်ရ။
* '''[[ဒဵုဇွဲကဗၚ်]] (Mount Zwegabin):''' ဒဵုဝွံ နွံသမၠုၚ် ၂,၃၇၃ ပေ တုဲ ဒှ်ဒဵု မစၟတ်သမ္တီလဝ် ဒၞာဲလ္ၚောဝ် အဓိက ပ္ဍဲဒေသဝွံရ။ ကၟုဲတအ် တိုန်လတူဒဵုတုဲ လ္ၚောဝ်ကျာ် ကေုာံ ဗဵုရှုခၚ် သဘာဝ မကျေဝ်ဂေါဝ်မာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://go-myanmar.com/hpa-an |title=Hpa-An Travel Guide |publisher=Go-Myanmar |year=2019}}&lt;/ref&gt;
* '''ကျာ်ကၠပ် (Kyauk Kalap):''' ဒှ်ဘုတ်ကျာ် မတိုန်ဒၟံၚ် လတူတၟအ်ကလပ် လဒေါဝ်လှာဍာ်တုဲ ကျေဝ်ဂေါဝ်တဴ ဗွဲမလောန်ရ။
* '''ထီုကအ်ဂေါန် (Kawgun Cave):''' ထီုဝွံ ပြာကတ်တဴ နကဵု ရုပ်ကျာ် တၟအ် မပုတ်လဝ် ပ္ဍဲဗ္ဒၚ်ထီု နူခေတ် ၁၁ ဗွဝ်ကၠံ (11th Century) ကေုာံ လိက်တၟအ်မန် မစၟတ်သမ္တီလဝ် ဝၚ်အတိက်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Gutman |first=Pamela |year=2001 |title=Burma's Lost Kingdoms: Splendours of Arakan |publisher=Orchid Press}}&lt;/ref&gt;
* '''ထီုသာဒါန် (Saddan Cave):''' ဒှ်ထီု ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ဖာအၚ်တုဲ ပ္ဍဲထီုဝွံ နွံကဵု ကျာ်ပဋိမာရုပ်၊ စေတဳ ကေုာံ ဍာ်ထီု မခိုဟ်ကျေဝ်ရ။ ကၟုဲတအ် ဂေတ်ဝေၚ်ထီုတုဲ ဒးဍိုက်ဂၠုၚ် သွက်ဂွံ တိတ်နူ ထီုဂှ်ရ။

[[File:Kyauk Kalap Pagoda.jpg|thumb|ကျာ်ကၠပ် မနွံလဒေါဝ်လှာဍာ် ပ္ဍဲဖာအၚ်]]

ပါဲနူ ဒၞာဲတအ်ဝွံတုဲ ဥယျာန် လုမ်ဗိနဳ (Lumbini Garden) မနွံကဵု ရုပ်ကျာ် ၜိုတ် မွဲလ္ၚီဇကု မစွံလဝ် သၟဝ်ဇိုၚ်ဒဵုဇွဲကဗၚ်လေဝ် ဒှ်ဒၞာဲ ကၟုဲတအ် မဒးစိုတ် ဝေၚ်လ္ၚောဝ်အိုတ်ကီုရ။ 

== ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ သၞောဝ် ==
ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ဖာအၚ်ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု အရာပ်ပ္ဍဲဍုၚ် (Wards) ကေုာံ ဂကောံကွာန် (Village Tracts) ရ။ အုပ်ဓုပ် နကဵု ဌာနအုပ်ဓုပ်နာနာ (General Administration Department - GAD) သၟဝ် တွဵုရးကရေၚ်ရ။ ဍုၚ်ဖာအၚ်ဝွံ ပါ်လဝ် ၉ အရာပ်တုဲ ကွာန်ရးဂမၠိုၚ် ပါ်လဝ် ၈၀ ပြၚ် ဂကောံကွာန်ရ။ ဇၟာပ်ဂကောံကွာန်မ္ဂး နွံကဵု ညးအုပ်ဓုပ်ကွာန် (Village Administrator) မဒှ်မၞိဟ် မဆက်ဆောံ ကဵု အလဵုအသဳရ။&lt;ref&gt;{{cite report |title=State and Region Governments in Myanmar |publisher=The Asia Foundation |year=2014}}&lt;/ref&gt;

သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ရုၚ်ဗစာ (Courts) သွက်ပွိုၚ်ဍုၚ် ကေုာံ ခရိုၚ်တအ် နွံဒၟံၚ် ပ္ဍဲဍုၚ်ဖာအၚ်တုဲ ညးဍုၚ်ကွာန်တအ် ပရေၚ်သၞောဝ်ဥပဒေဂှ် ဒ္ဂေတ်ပါ်လဝ် အတိုၚ်သၞောဝ် ရးနိဂီုမြန်မာရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ပ္ဍဲဒေသ ကွာန်လ္ၚဵု မနွံသၟဝ် တဲ ဂကောံရပ်လွဟ် ကရေၚ် (KNU) တအ်ဂှ် ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ အပ္ဍဲဒေသတအ် နွံတဴဒၟံၚ် ညိညကီုရ။ ဒပ်ပၞာန် ကေုာံ ရဲ (Police) တအ် ဒက်ပ္တန်လဝ် ရုၚ် ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ် သွက်ဂွံ ထိၚ်ဒဝ် ပရေၚ်ၜိုဟ်လလမ် ကေုာံ တန်တဴရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Thawnghmung |first=Ardeth Maung |year=2012 |title=The 'Other' Karen in Myanmar |publisher=Lexington Books}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book |last=Smith |first=Martin |year=1999 |title=Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity |publisher=Zed Books |isbn=978-1856496605 |url=https://books.google.com/books?id=P-bYd9qj_oAC}}
* {{cite book |last=South |first=Ashley |year=2003 |title=Mon Nationalism and Civil War in Burma: The Golden Sheldrake |publisher=Routledge |isbn=978-0700717144 |url=https://books.google.com/books?id=L8eAAgAAQBAJ}}
* {{cite book |last=Gravers |first=Mikael |year=2014 |title=Exploring Ethnic Diversity in Burma |publisher=NIAS Press |isbn=978-8776941054 |url=https://books.google.com/books?id=QJzCAgAAQBAJ}}
* {{cite journal |last=Callahan |first=Mary |year=2003 |title=Making Enemies: War and State Building in Burma |journal=Cornell University Press |doi=10.7591/9780801475269 |url=https://muse.jhu.edu/book/18654}}
* {{cite web |last=Aung |first=Zaw |year=2015 |title=Hpa-An Township Profile |publisher=Myanmar Information Management Unit |url=https://themimu.info/sites/themimu.info/files/documents/Twp_Profile_Hpa-An_Kayin_State_ENG_Nov15.pdf}}

{{Navbox
| name  = ပွိုၚ်ဍုၚ် ပ္ဍဲတွဵုရးကရေၚ်
| title = [[ပွိုၚ်ဍုၚ်]] ပ္ဍဲ [[တွဵုရးကရေၚ်]]
| state    = autocollapse
| listclass = hlist
| image = [[File:Kayin State in Myanmar.svg|80px]]

| group1 = [[ခရိုၚ်ဖာအၚ်]]
| list1  =
* [[ဖာအင်၊ ပွိုင်ဍုင်]]
* [[ပွိုၚ်ဍုၚ်လှိုၚ်ဗွဲ]]
* [[ပွိုၚ်ဍုၚ်ဘာအၚ်]]
* [[ပွိုၚ်ဍုၚ်သံတံၚ်]]

| group2 = [[ခရိုၚ်ကအ်ကြိက်]]
| list2  =
* [[ပွိုၚ်ဍုၚ်ကအ်ကြိက်]]
* [[ပွိုၚ်ဍုၚ်ကျာ်ဒေါၚ်]]

| group3 = [[ခရိုၚ်မျဝတဳ]]
| list3  =
* [[ပွိုၚ်ဍုၚ်မျဝတဳ]]
}}

{{DEFAULTSORT:ဖာအၚ်, ပွိုၚ်ဍုၚ်}}
[[Category:ပွိုၚ်ဍုၚ် ပ္ဍဲ ရးနိဂီုမြန်မာ]]
[[Category:တွဵုရးကရေၚ်]]
[[Category:ပွိုၚ်ဍုၚ်ဂမၠိုၚ်]]
[[Category:ခရိုၚ်ဖာအၚ်]]
[[Category:ဒတန် ပထဝဳ ပ္ဍဲ တွဵုရးကရေၚ်]]
[[Category:ဒတန်လၟိဟ်မၞိဟ် ပ္ဍဲ မြန်မာ]]
[[Category:ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပ္ဍဲ ရးနိဂီုမြန်မာ]]</text>
      <sha1>amw9b67p2ddf3w28l9ac77uix5jkmqe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပွိုၚ်ဍုၚ်ကအ်ကြိက်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13218</id>
    <revision>
      <id>59850</id>
      <timestamp>2026-11-06T06:42:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox settlement | name = ပွိုၚ်ဍုၚ်ကအ်ကြိက် | native_name = Kawkareik Township | native_name_lang = mnw | settlement_type = [[ပွိုၚ်ဍုၚ်]] | image_skyline = Dawna range view.jpg | image_caption = ရုပ်သဘာဝ ဒဵုဒေါန ပ္ဍဲ ပွိုၚ်ဍုၚ်ကအ်ကြိက် | image_map = Kawkareik Township in Kayin State.s...&quot;</comment>
      <origin>59850</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30410" sha1="gfsmlgt7dz17p0jhvvh6x0m2jy6az88" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name = ပွိုၚ်ဍုၚ်ကအ်ကြိက်
| native_name = Kawkareik Township
| native_name_lang = mnw
| settlement_type = [[ပွိုၚ်ဍုၚ်]]
| image_skyline = Dawna range view.jpg
| image_caption = ရုပ်သဘာဝ ဒဵုဒေါန ပ္ဍဲ ပွိုၚ်ဍုၚ်ကအ်ကြိက်
| image_map = Kawkareik Township in Kayin State.svg
| map_caption = ဒၞာဲဒတန် ပွိုၚ်ဍုၚ်ကအ်ကြိက် ပ္ဍဲ တွဵုရးကရေၚ်
| pushpin_map = Myanmar
| subdivision_type = ရးနိဂီု
| subdivision_name = [[ရးနိဂီုဗၟာ]]
| subdivision_type1 = တွဵုရး
| subdivision_name1 = [[တွဵုရးကရေၚ်]]
| subdivision_type2 = ခရိုၚ်
| subdivision_name2 = [[ခရိုၚ်ကအ်ကြိက်]]
| seat_type = ဍုၚ်
| seat = [[ကအ်ကြိက်]]
| elevation_m = 35
| area_total_km2 = 2375.4
| population_total = 278380
| population_as_of = 2014
| population_density_km2 = auto
| coordinates = {{coord|16|32|N|98|14|E|region:MM|display=inline,title}}
| blank_name = ဂကူ
| blank_info = [[ကရေၚ်]]၊ [[မန်]]၊ [[ဗၟာ]]၊ [[ပအိုဝ်]]
}}

ပွိုၚ်ဍုၚ်ကအ်ကြိက် (Kawkareik Township) ဒှ် ပွိုၚ်ဍုၚ် မနွံပ္ဍဲ [[ခရိုၚ်ကအ်ကြိက်]]၊ [[တွဵုရးကရေၚ်]] (Kayin State)၊ [[ရးနိဂီုဗၟာ]] (Myanmar) ရ။ ဍုၚ်ကအ်ကြိက်ဂှ် ဒှ်ဍုၚ် မနွံကဵု ရုၚ်အုပ်ဓုပ် ပွိုၚ်ဍုၚ် ကေုာံ ခရိုၚ်ရ။ ပွိုၚ်ဍုၚ်ဝွံ နွံဒၟံၚ် ပ္ဍဲလ္ပာ်ဗမံက် ရးနိဂီုဗၟာတုဲ ညောန်ကပ်ဒၟံၚ် ကုပယျဵု ရးနိဂီုသေံ (Thailand) ရ။ ဗွဲမဂၠိုၚ် ဒေသဏအ်ဂှ် နွံကဵု သဘာဝ ဒဵု ကေုာံ ဂြိုပ်ဆု မဇၞော်မောဝ်ဒၟံၚ်တုဲ ဒှ်ဒၞာဲ ဒတန်ကိစ္စဇၞော် သွက်ပရေၚ်ဗၞိက် ကေုာံ ပရေၚ်ပလံၚ်ဗစိုပ် ရးနိဂီုၜါရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kawkareik Township Profile |url=http://www.themimu.info/ |publisher=Myanmar Information Management Unit |access-date=2026-11-06}}&lt;/ref&gt;

ဒေသပွိုၚ်ဍုၚ်ကအ်ကြိက်ဝွံ မၞိဟ်ပဒတဴဂၠိုၚ်အိုတ်ဂှ် ဒှ်ဂကူကရေၚ် ကေုာံ ဂကူမန်တအ်ရ။ သာသနာ မရှ်ေသှ်ေဂၠိုၚ်အိုတ်ဂှ် ဒှ်သာသနာဗုဒ္ဓ ကေုာံ သာသနာခရေတ်ရ။ ဟိုတ်နူ မနွံဒၟံၚ် ပ္ဍဲဇိုၚ် ဒဵုဒေါန (Dawna Range &lt;!-- spelling unconfirmed --&gt;) တုဲ ရာသဳဥတု သဘာဝ ဒေသဏအ်ဝွံ ထတ်ယုက် ခိုဟ်မောဝ်ဒၟံၚ် ဗွဲမလောန်ရ။ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် အဓိက သွက်ကောန်ဒေသတအ်ဂှ် ဒှ်ပရေၚ်တဵုလွဳ ကေုာံ ပရေၚ်သွံရာန် ဗၞိက်ပယျဵု မဆက်စပ် ကုဍုၚ်သေံရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Smith |first=Martin |year=1991 |title=Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity |publisher=Zed Books |isbn=978-0862328689}}&lt;/ref&gt;

== ဝၚ် ==
ပရေၚ်ဝၚ် ပွိုၚ်ဍုၚ်ကအ်ကြိက်ဝွံ နွံကဵု တၚ်စၟတ်သမ္တီ ဗွဲမဂၠိုၚ် မဆက်စပ် ကုပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပရေၚ်ပၞာန် ပ္ဍဲခေတ်အၚ်္ဂလိက် (British Colonial Era) ကေုာံ ခေတ်လက္ကရဴဏအ်ရ။ ပ္ဍဲအခိၚ် ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံစိုပ် ခေတ်အၚ်္ဂလိက်ဏီဂှ် ဒေသဏအ် ဒှ်ဒၟံၚ် ဒၞာဲဒတန် ဂကူမန် ကေုာံ ဂကူကရေၚ်တအ် မပဒတဴကၠုၚ် နူကဵု သၞာံဗွဲမလံလရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Callahan |first=Mary |year=2003 |title=Making Enemies: War and State Building in Burma |journal=Cornell University Press}}&lt;/ref&gt; 

ကာလ အၚ်္ဂလိက်တအ် လုပ်သီကေတ် ရးနိဂီုဗၟာ သကုတ်သၟဝ်ဂှ် ဍုၚ်ကအ်ကြိက်ဝွံ ဒှ်ကၠုၚ် ဒၞာဲဗဟဵု သွက်ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ပ္ဍဲဒေသရ။ အၚ်္ဂလိက်တအ် စသိုၚ်ခၞံကၠုၚ် ရုၚ်အစိုးရ၊ ရုၚ်ဗၠာဲရံက် ကေုာံ ဘာဗတောန်လိက်တအ် ပ္ဍဲဍုၚ်ကအ်ကြိက် သွက်ဂွံ ထိၚ်ဒဝ် ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Tinker |first=Hugh |year=1957 |title=The Union of Burma: A Study of the First Years of Independence |publisher=Oxford University Press}}&lt;/ref&gt; 

ကြဴနူ ကလိဂွံ ဍုၚ်ဗၠးၜးတုဲ ဒေသကအ်ကြိက်ဝွံ ဒးဒုၚ် သ္ဇိုၚ်ဝန် ပရေၚ်ပဋိပက္ခ အကြာဒပ်ပၞာန်အလဵုအသဳ ကေုာံ ဂကောံရပ်လွဟ် ဂကူကရေၚ် (Karen National Union - KNU) ဗွဲမလံလရ။ ပရေၚ်ပဋိပက္ခဏအ် ပကဵု ညံၚ်ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ဒေသဏအ် သ္ဂောံဇြိုၚ်လဇုဲကၠုၚ်ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲခေတ်လက္ကရဴဏအ် ဟိုတ်နူ ပရေၚ်ၜိုဟ်လလံ စကတဵုဒှ်ကၠုၚ်တုဲ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ဂၠံၚ်တရဴ ကေုာံ ပရေၚ်ဗၞိက်တအ် ကလေၚ်ဇၞော်မောဝ်ကၠုၚ်ပၠန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=History of Kayin State |url=http://www.myanmar.gov.mm/ |publisher=Government of Myanmar |access-date=2026-11-06}}&lt;/ref&gt;

== ဒၞာဲဒတန် ကေုာံ ပထဝဳ ==
ပွိုၚ်ဍုၚ်ကအ်ကြိက်ဝွံ နွံဒၟံၚ် ပ္ဍဲလ္ပာ်ဗမံက်အိုတ် တွဵုရးကရေၚ်တုဲ နွံပ္ဍဲ လေတ္တဳကျုတ် ၁၆ ဒဳဂရဳ ၃၂ မိနေတ် ကေုာံ လံၚ်ဂျဳကျုတ် ၉၈ ဒဳဂရဳ ၁၄ မိနေတ် ရ။ ပွိုၚ်ဍုၚ်ဝွံ ပ္ဍဲလ္ပာ်သၟဝ်ကျာ ဆက်စပ်ဒၟံၚ် ကုပွိုၚ်ဍုၚ်လှာဒကှ် (Hlaingbwe Township)၊ လ္ပာ်ဗမံက် ဆက်စပ်ဒၟံၚ် ကုပွိုၚ်ဍုၚ်မျဝတဳ (Myawaddy Township)၊ လ္ပာ်သၠုၚ်ကျာ ဆက်စပ်ဒၟံၚ် ကုပွိုၚ်ဍုၚ်ကျာ်ပိ (Kyain Seikgyi Township) ကေုာံ လ္ပာ်ပလိုတ် ဆက်စပ်ဒၟံၚ် ကုပွိုၚ်ဍုၚ်ကျာ်မြဟ် (Kyaikmaraw Township) မနွံပ္ဍဲ တွဵုရးဍုၚ်မန် (Mon State) ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kawkareik Township Map |url=http://www.themimu.info/ |publisher=MIMU |access-date=2026-11-06}}&lt;/ref&gt;

[[File:Dawna range mountains.jpg|thumb|ဒဵုဒေါန မနွံပ္ဍဲ ပွိုၚ်ဍုၚ်ကအ်ကြိက်]]
ပထဝဳ ဒေသဏအ်ဝွံ နွံကဵု ဒဵု ကေုာံ စောဝ်ၜဳ ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။ အဓိကတှ်ေ ဓရီုဒဵုဒေါန (Dawna Range) ဂှ် နွံဒၟံၚ် ပ္ဍဲလ္ပာ်ဗမံက် ပွိုၚ်ဍုၚ်တုဲ ဒှ်ဒၞာဲ မပကဵု ညံၚ်ရာသဳဥတု သ္ဂောံခိုဟ်မောဝ်ရ။ ၜဳဟံၚ်သရောဝ် (Haungtharaw River) ဂှ် ဇွောဝ်စှ်ေဒၟံၚ် လဒေါဝ် ပွိုၚ်ဍုၚ်တုဲ ဒှ်တမ်ရိုဟ်ဍာ် အဓိက သွက်ပရေၚ်တဵုလွဳ ကေုာံ သွက်ဂွံသုၚ်စောဲ ပ္ဍဲဒေသဏအ်ရ။ တိဍာ် ပ္ဍဲဒေသဏအ် ဒှ်တိဗ္တဳ ကေုာံ တိဗုၚ် မခိုဟ် သွက်ဂွံ တဵုလွဳ တၞံရဝ်ပါ ကေုာံ တၞံသတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Dudley |first=Sandra |year=2010 |title=Materialising Exile: Material Culture and Embodied Experience among Karenni Refugees in Thailand |publisher=Berghahn Books}}&lt;/ref&gt;

== ရာသဳဥတု ==
ပွိုၚ်ဍုၚ်ကအ်ကြိက်ဝွံ နွံကဵု ရာသဳဥတု ဂမ္တဴ ကေုာံ ဗြဲဂၠိုၚ် (Tropical monsoon climate) ရ။ ပ္ဍဲမွဲသၞာံ ဥတုနွံပိသာ်၊ ဥတုကညၚ် (ဂမ္တဴ)၊ ဥတုဗြဲ ကေုာံ ဥတုမုဟ်ကျာ (ၜိုဟ်) ရ။ ဥတုကညၚ် စနူ ဂိတုမာတ် စဵုကဵုစိုပ် ဂိတုမေတုဲ ဓါတ်ဂမ္တဴ စိုပ်စဵုကဵု ၃၈ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် (Celsius) မာန်ရ။ ဥတုဗြဲ စနူ ဂိတုဂျောန် စဵုကဵုစိုပ် ဂိတုအံက်တဝ်ဗာတုဲ ဗြဲဂူဂၠိုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲဂိတုဂျူလာၚ် ကေုာံ သြဂုတ်ရ။ ဟိုတ်နူ ဓရီုဒဵုဒေါန ကဵုအရိပ်အာဝါသတုဲ လၟိဟ်ဗြဲ မဂူပ္ဍဲ မွဲသၞာံဝွံ နွံအကြာ ၂၀၀ ကဵု ၂၅၀ ၝောအ်တဲရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Climate Data for Kawkareik |url=https://en.climate-data.org/ |publisher=Climate-Data.org |access-date=2026-11-06}}&lt;/ref&gt;

ဥတုမုဟ်ကျာ စနူ ဂိတုနဝ်ဝေမ်ဗါ စဵုကဵုစိုပ် ဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳတုဲ ဓါတ်ၜိုဟ် စှ်ေအာ စဵုကဵု ၁၅ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် မာန်ရ။ ရာသဳဥတု ဗီုဏအ်ဝွံ ကဵုဖဵု သွက်ပရေၚ်တဵုလွဳ သတ်ဆု သတ်ရိုတ် မပ္တံကဵု တၞံသတ်၊ တၞံဒူရေန် ကေုာံ တၞံမၚ်ဂုတ်တအ် ဗွဲမလောန်ရ။ ပရေၚ်ဖံက်ပြံၚ် ရာသဳဥတု ပ္ဍဲအခိၚ်လၟုဟ်ဝွံ ကဵုဒၟံၚ် သက်ရောက်မံၚ် ကုပရေၚ်တဵုလွဳ ကေုာံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် မၞိဟ်ပ္ဍဲဒေသ ညိညကီုရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Hlaing |first=Aye |year=2015 |title=Climate Change Impacts in Kayin State |journal=Myanmar Environmental Journal}}&lt;/ref&gt;

== လၟိဟ်မၞိဟ် ==
အတိုၚ်စၟတ်သမ္တီ လၟိဟ်မၞိဟ် သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပွိုၚ်ဍုၚ်ကအ်ကြိက်ဝွံ နွံလၟိဟ်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ၂၇၈,၃၈၀ တၠရ။ လၟိဟ်မၞိဟ် မပဒတဴ ပ္ဍဲဍုၚ် နွံၜိုတ် ၂၅% တုဲ မသှ်ေတအ် ပဒတဴ ပ္ဍဲကွာန် ကေုာံ ဒေသရးဂမၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=2014 Myanmar Population and Housing Census |url=https://myanmar.unfpa.org/ |publisher=UNFPA Myanmar |access-date=2026-11-06}}&lt;/ref&gt;

{{Graph:Chart
| width=400
| height=200
| type=pie
| data1=60,25,10,5
| legend=ကရေၚ်,မန်,ဗၟာ,တၞဟ်ဟ်
| title=လၟိဟ်ဂကူဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲ ပွိုၚ်ဍုၚ်ကအ်ကြိက် (ကိုန်ဂစိုတ်)
}}

ဂကူအဓိက မပဒတဴ ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ဏအ်ဂှ် ဒှ်ဂကူကရေၚ် (Karen)၊ တုဲမ္ဂး ဂကူမန် (Mon)၊ ဂကူဗၟာ (Bamar) ကေုာံ ဂကူပအိုဝ် (Pa-O) တအ်လေဝ် ပဒတဴဒၟံၚ် ညိညကီုရ။ ပရေၚ်ရှ်ေသှ်ေ အဓိကဂှ် ဒှ်သာသနာဗုဒ္ဓ (Buddhism) တုဲ သာသနာခရေတ် (Christianity)၊ သာသနာအေတ်သလာမ် (Islam) ကေုာံ သာသနာဟိန္ဒူ (Hinduism) တအ်လေဝ် နွံဒၟံၚ်ကီုရ။ အရေဝ် မဟီုဂးစ အဓိကဂှ် ဒှ်အရေဝ်ကရေၚ် ပိုး (Pwo Karen)၊ အရေဝ်ကရေၚ် စကော (Sgaw Karen)၊ အရေဝ်မန် ကေုာံ အရေဝ်ဗၟာရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=South |first=Ashley |year=2003 |title=Mon Nationalism and Civil War in Burma |publisher=Routledge |isbn=978-0700716098}}&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ==
ပွိုၚ်ဍုၚ်ကအ်ကြိက်ဝွံ ဒှ်ဒကုတ်မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲခရိုၚ်ကအ်ကြိက်တုဲ နွံကဵု ဍုၚ် (Towns) ၜါဍုၚ် မတွဟ်ဂး ဍုၚ်ကအ်ကြိက် ကေုာံ ဍုၚ်ကျောန်ဒဵု (Kyondoe &lt;!-- spelling unconfirmed --&gt;) ရ။ ပ္ဍဲဍုၚ်ကအ်ကြိက်ဝွံ နွံကဵု အရာပ် (Wards) ဗွဲမဂၠိုၚ်တုဲ လ္ပာ်ဒေသရးဂှ် ပါ်လဝ် နကဵု ဂကောံကွာန် (Village Tracts) ရ။ သီုဖအိုတ် ဂကောံကွာန် နွံၜိုတ် ၇၀ ပြၚ်တုဲ ကွာန်ဍောတ်တ် နွံၜိုတ် ၃၀၀ ပြၚ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Place Codes of Kayin State |url=http://www.themimu.info/ |publisher=MIMU |access-date=2026-11-06}}&lt;/ref&gt;

ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပွိုၚ်ဍုၚ်ဝွံ ဒးဒုၚ် ကွိုက်ကဵု ရုၚ်အုပ်ဓုပ် အလဵုအသဳ (General Administration Department - GAD) တုဲ ရုၚ်ဗၠာဲရံက်၊ ရုၚ်သၞောဝ်ဓဝ် ကေုာံ ရုၚ်မဆေၚ်ကဵု လိက်စၟတ်သမ္တီတအ် နွံပ္ဍဲ လဒေါဝ်ဍုၚ်ကအ်ကြိက် သီုဖအိုတ်ရ။ ပ္ဍဲဒေသ လ္ၚဵုလ္ၚဵု မပ္တံကဵု ဒေသဒဵုတအ်ဂှ် ဂကောံကရေၚ် KNU တအ်လေဝ် နွံကဵု သၞောတ်အုပ်ဓုပ် ညးတအ် အတိုၚ်ပရေၚ်စပ်ဆေၚ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ဏအ် ဒှ်သၞောတ် မပံၚ်နှဴဒၟံၚ် (Hybrid Administration) ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Jolliffe |first=Kim |year=2015 |title=Ethnic Armed Conflict and Territorial Administration in Myanmar |journal=The Asia Foundation}}&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ==
ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် အဓိက သွက်ပွိုၚ်ဍုၚ်ကအ်ကြိက်ဂှ် ဒှ်ပရေၚ်တဵုလွဳ ကေုာံ ပရေၚ်သွံရာန် ဗၞိက်ပယျဵုရ။ တိဍာ် မနွံ ဗွဲခိုဟ်တအ်ဂှ် ပကဵုညံၚ် ကောန်ဒေသတအ် သ္ဂောံတဵုလွဳ သြောအ်၊ တၞံရဝ်ပါ (Rubber)၊ တၞံသတ်၊ တၞံမၚ်ဂုတ် ကေုာံ တၞံကြုက်တအ် ဗွဲမအံၚ်ဇၞးရ။ ကၠအ်ရဝ်ပါတအ်ဂှ် ဒှ်ဒၞာဲ မပ္တိတ် သြန်လုပ် အဓိက သွက်သ္ၚိကၟိန် ဗွဲမဂၠိုၚ် ပ္ဍဲဒေသဏအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Woods |first=Kevin |year=2011 |title=Ceasefire Capitalism: Military–private partnerships, resource concessions and military–state building in the Burma–China borderlands |publisher=Journal of Peasant Studies}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ အဓိက ကပေါတ်ပ္တိတ် နူပွိုၚ်ဍုၚ်ကအ်ကြိက်
! လၟေၚ် !! ယၟု ကပေါတ် !! ဒေသ မတဵုလွဳဂၠိုၚ်
|-
| ၁ || ရဝ်ပါ (Rubber) || ဂြိုပ်ဒဵု ကေုာံ ဇိုၚ်ဒဵု
|-
| ၂ || သြောအ် (Rice) || ဇိုၚ်ၜဳ ဟံၚ်သရောဝ်
|-
| ၃ || သတ် (Betel Nut) || အလုံပွိုၚ်ဍုၚ်
|-
| ၄ || သတ်ဆုသတ်ရိုတ် (Fruits) || ကျောန်ဒဵု ကေုာံ ကအ်ကြိက်
|}

ပါဲနူ ပရေၚ်တဵုလွဳတုဲ ပရေၚ်ဗၞိက် မဆက်စပ် ကုရးနိဂီုသေံ နူကဵု ဂၠံၚ်မျဝတဳ-ကအ်ကြိက် ဂှ်လေဝ် ဒှ်လစောတ်ပိုန်ဒြပ် ကိစ္စဇၞော်မွဲရ။ ကပေါတ် မပ္တံကဵု ကပေါတ်စက်၊ စၞစ၊ ကေုာံ ကပေါတ်သိုၚ်ခၞံတအ်ဂှ် လုပ်ကၠုၚ် နူသေံတုဲ၊ ကပေါတ်ကမၠောန်တဲ ကေုာံ သတ်ဆုသတ်ရိုတ်တအ်ဂှ် ပ္တိတ်ဏာ ဇရေၚ် ဍုၚ်သေံရ။ ရုၚ်သွံရာန် ကေုာံ ဘဏ်တအ် ပံက်လဝ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ပ္ဍဲဍုၚ်ကအ်ကြိက် သွက်ဂွံ ထံက်ပၚ် ပရေၚ်ဗၞိက်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Border Trade in Myanmar |url=https://www.commerce.gov.mm/ |publisher=Ministry of Commerce |access-date=2026-11-06}}&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်ပလံၚ်ဗစိုပ် ==
ပွိုၚ်ဍုၚ်ကအ်ကြိက်ဝွံ ဒှ်ဒၞာဲ ဒတန်ကိစ္စဇၞော် သွက်ပရေၚ်ပလံၚ်ဗစိုပ် ပ္ဍဲကရေၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ဆက်စပ် ကုဍုၚ်သေံရ။ ဂၠံၚ်ဇၞော် အာရှ ၁ (Asia Highway 1 - AH1) မဒှ် ဂၠံၚ်မဆက်စပ်လဝ် ရးနိဂီု အိန္ဒိယ၊ ရးနိဂီုဗၟာ ကေုာံ ရးနိဂီုသေံဂှ် ဖြတ်တတ်အာ လဒေါဝ် ပွိုၚ်ဍုၚ်ကအ်ကြိက်ရ။ ဂၠံၚ်တၟိ မျဝတဳ-ကအ်ကြိက် မသိုၚ်ခၞံလဝ် နကဵု အရီုအဗၚ် အလဵုအသဳသေံဂှ် ပကဵုညံၚ် အခိၚ်အာတရဴ သ္ဂောံဂၠေံစှ်ေ ကေုာံ ပရေၚ်ဗၞိက် သ္ဂောံပြဟ်ပြေဟ်ကၠုၚ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite news |last=Win |first=Aung |date=2015-08-30 |title=New Asia Highway Section Opens in Kayin State |work=Myanmar Times}}&lt;/ref&gt;

ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံသိုၚ်ခၞံ ဂၠံၚ်တၟိဏီဂှ် ကွဳစက်တအ် ဒးတိုန် ဂၠံၚ်ဒဵုဒေါန မကြံၚ်မ္ၚုဟ် ကေုာံ အန္တရာယ်ဇၞော်ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ဂၠံၚ်တြေံဂှ် ဟွံသုၚ်စောဲ ဂၠိုၚ်ရ။ သွက်ပရေၚ်အာကၠုၚ် ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ဂှ် ကွဳစက် (Cars)၊ ကွဳလိုန်ဓါတ် (Motorcycles) ကေုာံ ဂၠုၚ် (Boats - ပ္ဍဲၜဳဟံၚ်သရောဝ်) တအ် သုၚ်စောဲဒၟံၚ် အဓိကရ။ တရဴကျာဟွံမွဲတုဲ ဒးစှ်ေ က္ၜၚ်ကျာ ပ္ဍဲမတ်မလီု (Mawlamyine) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဖာအၚ် (Hpa-An) တုဲမှ ဆက်ကၠုၚ် နကဵု ကွဳစက်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Transport in Kayin State |url=http://www.kicnews.org/ |publisher=Karen Information Center |access-date=2026-11-06}}&lt;/ref&gt;

== ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ ပရေၚ်မၞိဟ် ==
ယေန်သၞာၚ် မၞိဟ်ပ္ဍဲ ပွိုၚ်ဍုၚ်ကအ်ကြိက်ဝွံ ဒှ်ယေန်သၞာၚ် မပံၚ်နှဴဒၟံၚ် အကြာဂကူကရေၚ် ကေုာံ ဂကူမန်တအ်ရ။ သဘၚ်မကၠောန်ဗဒှ်ဂၠိုၚ်အိုတ်ဂှ် ဒှ်သဘၚ် တ္ၚဲကောန်ဂကူကရေၚ် (Karen New Year) ကေုာံ သဘၚ် တ္ၚဲကောန်ဂကူမန် (Mon National Day) ရ။ ပ္ဍဲသဘၚ်တအ်ဏအ် လှ်ေဒယှ်ေ ယေန်သၞာၚ် မပ္တံကဵု လှ်ေဒောန် (Don Dance) ဂကူကရေၚ် ကေုာံ တိၚ်တိုက် ကိရိယာ ဂီတမန်တအ် ပါလုပ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Fong |first=Jack |year=2008 |title=Revolution as Development: The Karen Self-Determination Struggle Against Ethnocracy |publisher=Universal-Publishers |isbn=978-1599429946}}&lt;/ref&gt;

ပရေၚ်စၞစ ပ္ဍဲဒေသဏအ်လေဝ် နွံကဵု ရှ်သာ တၟေၚ်တၟဟ်ရ။ သွတာလပေါ (Tarlabaw - စၞကရေၚ်) ကေုာံ ဖာလူ (Sut Hpa Lu - စၞမန်) တအ် ဒှ်စၞ အဓိက မဒးစိုတ် ဂၠိုၚ်အိုတ်ရ။ ဂကောံသၚ် ကေုာံ ဘာလကျာ်တအ် ဒှ်ဒၞာဲ ဗဟဵု သွက်ပရေၚ်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေၚ်ယေန်သၞာၚ်ရ။ ဘာကျာ်ခရေတ်တအ် လေဝ် နွံဗွဲမဂၠိုၚ်တုဲ ပရေၚ်ဆာန်ကၟိန် အကြာ ဘာသာနာနာ နွံဒၟံၚ် ဗွဲမခိုဟ်မောဝ်ရ။ ပရေၚ်မၞိဟ် ပ္ဍဲဒေသဝွံ နိဿဲ ကုပရေၚ်ရီုဗၚ် ရေၚ်သကအ် ဒှ်အဓိကရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Culture of Kayin State |url=https://www.tourismmyanmar.org/ |publisher=Ministry of Hotels and Tourism |access-date=2026-11-06}}&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ==
ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ကအ်ကြိက်ဝွံ ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် နွံကဵု ကဆံၚ်မဇၞော်မောဝ် ကၠုၚ်ဒၟံၚ် ညိညကီုရ။ ဘာဗတောန်လိက် အလဵုအသဳ ကဆံၚ်သၠုၚ် (High Schools) နွံပ္ဍဲ လဒေါဝ်ဍုၚ်ကအ်ကြိက် ကေုာံ ဍုၚ်ကျောန်ဒဵုရ။ ပ္ဍဲကွာန်တအ်ဂှ် ဘာကဆံၚ်တမ် ကေုာံ ဘာကဆံၚ်လဒေါဝ် နွံရ။ လိက်မန် ကေုာံ လိက်ကရေၚ်တအ်ဂှ် ဒးဗတောန် ပ္ဍဲအခိၚ်မ္ၚး ဘာ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပ္ဍဲဘာလကျာ်တအ် ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။ သၟတ်တအ် သွက်ဂွံ ဆက်တိုန် တက္ကသိုလ်မ္ဂး ဒးအာ တက္ကသိုလ် ဖာအၚ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး တက္ကသိုလ် မတ်မလီုရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Lall |first=Marie |year=2016 |title=Understanding Reform in Myanmar: People and Society in the Wake of Military Rule |journal=Hurst Publishers}}&lt;/ref&gt;

သွက်ပရေၚ်ထတ်ယုက်မ္ဂး ရုၚ်ဂဥုဲခရိုၚ် ကအ်ကြိက် (Kawkareik District Hospital) ဒှ်ရုၚ်ဂဥုဲ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ဝွံရ။ ရုၚ်ဂဥုဲ တိုက်နယ် နွံပ္ဍဲ ကျောန်ဒဵု ကေုာံ ဌာန်ဒတန် ထတ်ယုက် ကွာန် (Rural Health Centers) နွံပ္ဍဲ ကွာန်ဇၞော်ဇၞော်တအ်ရ။ ယဲမကတဵုဒှ်ဂၠိုၚ် ပ္ဍဲဒေသဏအ်ဂှ် ဒှ်ယဲဇြိုဟ် (Malaria) ကေုာံ ယဲမကၠုၚ်နူ ဍာ်ဟွံအးဇ္ၚးတအ်ရ။ ဆဂး ပရေၚ်လွဳလွတ် ပ္ဍဲလက္ကရဴဏအ် ခိုဟ်မောဝ် ကၠုၚ်ဒၟံၚ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Health Resources in Kayin State |url=http://www.mohs.gov.mm/ |publisher=Ministry of Health and Sports |access-date=2026-11-06}}&lt;/ref&gt;

== တၞံဆု ကေုာံ တိရစ္ဆာန် ==
သဘာဝ ဒေသကအ်ကြိက်ဝွံ ပ္ဍဲလ္ပာ်ဒဵုဒေါန နွံကဵု ဂြိုပ်ဆု ဇၞော်မောဝ် မဖက်နှဴဒၟံၚ်ရ (Mixed deciduous forests)။ တၞံဆု မနွံၚုဟ်မး မပ္တံကဵု တၞံကျောဝ် (Teak)၊ တၞံပျၚ် (Pyinkado) ကေုာံ တၞံပၞဟ်တအ် နွံဗွဲမဂၠိုၚ် ပ္ဍဲဂြိုပ်ဏအ်ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ ပရေၚ်တတ်ဆု ဗွဲမလောန်ကာဲ ပ္ဍဲအခိၚ် ပဋိပက္ခတုဲ ဂြိုပ်ဆု လ္ၚဵုလ္ၚဵုတအ် လီုလာ် အိုတ်အာကီုရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Brunner |first=Jake |year=1998 |title=Logging Burma's Frontier Forests |publisher=World Resources Institute}}&lt;/ref&gt;

တိရစ္ဆာန် ဂြိုပ် မပဒတဴ ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ဏအ်ဂှ် ပါလုပ်ကဵု စိၚ် (Asian Elephant)၊ ကၠ (Tiger - ၜိုန်ရ နွံအောန်အာကီုလေဝ်)၊ ကၠဵုဂြိုပ် (Dhole) ကေုာံ ဂစေံ နာနာသာ်ရ။ သဘာဝ ဒဵုဒေါနဝွံ ဒှ်ဒၞာဲ ဒတန်ကိစ္စဇၞော် သွက်ပရေၚ်မၚ်မွဲ သဘာဝ ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ နာနာ ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Biodiversity in the Dawna Tenasserim Landscape |url=https://www.wwf.org.mm/ |publisher=WWF Myanmar |access-date=2026-11-06}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book |last=Smith |first=Martin |year=1991 |title=Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity |publisher=Zed Books |isbn=978-0862328689}}
* {{cite journal |last=Callahan |first=Mary |year=2003 |title=Making Enemies: War and State Building in Burma |journal=Cornell University Press}}
* {{cite book |last=South |first=Ashley |year=2003 |title=Mon Nationalism and Civil War in Burma |publisher=Routledge |isbn=978-0700716098}}
* {{cite book |last=Fong |first=Jack |year=2008 |title=Revolution as Development: The Karen Self-Determination Struggle Against Ethnocracy |publisher=Universal-Publishers |isbn=978-1599429946}}
* {{cite web |title=Kawkareik Township Profile |url=http://www.themimu.info/ |publisher=Myanmar Information Management Unit |access-date=2026-11-06}}

{{Navbox
| name = ခရိုၚ်ကအ်ကြိက်
| title = [[ခရိုၚ်ကအ်ကြိက်]]၊ [[တွဵုရးကရေၚ်]]
| listclass = hlist
| state = uncollapsed

| group1 = ပွိုၚ်ဍုၚ်
| list1 =
* [[ပွိုၚ်ဍုၚ်ကအ်ကြိက်]]
* [[ပွိုၚ်ဍုၚ်ကျာ်ပိ]]

| group2 = ဍုၚ်
| list2 =
* [[ကအ်ကြိက်]]
* [[ကျောန်ဒဵု]]
* [[ကျာ်ပိ]]
* [[ဖရာပံၚ်]]
* [[ကျာ်ဒုံ]]
}}

{{DEFAULTSORT:ကအ်ကြိက်}}
[[Category:ပွိုၚ်ဍုၚ် ပ္ဍဲ တွဵုရးကရေၚ်]]
[[Category:ခရိုၚ်ကအ်ကြိက်]]
[[Category:ဒၞာဲဒတန်ပထဝဳ]]
[[Category:ဝၚ်တွဵုရးကရေၚ်]]
[[Category:ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ရးနိဂီုဗၟာ]]
[[Category:ပွိုၚ်ဍုၚ်ဂမၠိုၚ်]]
[[Category:ကအ်ကြိက်]]</text>
      <sha1>gfsmlgt7dz17p0jhvvh6x0m2jy6az88</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပွိုၚ်ဍုၚ်ကျာ်ပိ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13219</id>
    <revision>
      <id>59851</id>
      <timestamp>2026-11-06T06:46:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox settlement | name                    = ပွိုၚ်ဍုၚ်ကျာ်ပိ | native_name             =  | native_name_lang        = mnw | settlement_type         = [[ပွိုၚ်ဍုၚ်]] | image_skyline           = Three Pagodas Pass 2012.JPG | image_caption           = ရုပ်ကျာ်ပိ မၞုံပ္ဍဲ ပယျဵု သေံ-ဗၟာ | image_map...&quot;</comment>
      <origin>59851</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29027" sha1="ol8psb5gi24xdiuvdcezd58v6xjepl7" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                    = ပွိုၚ်ဍုၚ်ကျာ်ပိ
| native_name             = 
| native_name_lang        = mnw
| settlement_type         = [[ပွိုၚ်ဍုၚ်]]
| image_skyline           = Three Pagodas Pass 2012.JPG
| image_caption           = ရုပ်ကျာ်ပိ မၞုံပ္ဍဲ ပယျဵု သေံ-ဗၟာ
| image_map               = 
| map_caption             = ကိုန်ဒပ် ပွိုၚ်ဍုၚ်ကျာ်ပိ ပ္ဍဲ တွဵုရးကရေၚ်
| pushpin_map             = Myanmar
| pushpin_map_caption     = ဒၞာဲဒတန် ပွိုၚ်ဍုၚ်ကျာ်ပိ ပ္ဍဲ ရးနိဂီုဗၟာ
| coordinates             = {{coord|15|18|N|98|24|E|region:MM|display=inline,title}}
| subdivision_type        = ဍုၚ်
| subdivision_name        = [[ရးနိဂီုဗၟာ]]
| subdivision_type1       = [[တွဵုရး]]
| subdivision_name1       = [[တွဵုရးကရေၚ်]]
| subdivision_type2       = ခရိုၚ်
| subdivision_name2       = [[ခရိုၚ်ကအ်ကြိက်]]
| seat_type               = ဍုၚ်ဇၞော်
| seat                    = [[ဍုၚ်ကျာ်ပိ]]
| elevation_m             = 280
| population_total        = 50000
| population_as_of        = 2014
| timezone1               = MMT
| utc_offset1             = +6:30
| postal_code             = 13051
}}

'''ပွိုၚ်ဍုၚ်ကျာ်ပိ''' (Kyain Seikgyi Township / Payathonzu Sub-township) ဒှ် ပွိုၚ်ဍုၚ် မၞုံပ္ဍဲ ခရိုၚ်ကအ်ကြိက်၊ [[တွဵုရးကရေၚ်]]၊ ရးနိဂီုဗၟာ လပါ်သၠုၚ်ကျာတုဲ ခြာဟွံသ္ၚောဲ ကုပယျဵု ရးနိဂီုသေံရ။ ဒေသဝွံ နွံပ္ဍဲဒၞာဲ ဒဵုဒေါန (Dawna Range) တုဲ ဒှ်ဒၞာဲ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေၚ်ဗၞိက် အကြာ ၜါရးနိဂီု မစိုပ်တရဴ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ပွိုၚ်ဍုၚ်ဝွံ ဍုၚ်ကျာ်ပိ ဒှ်ဍုၚ် အဓိက သွက်ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်ရ။ လၟိဟ်မၞိဟ် မပဒတဴ ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ဝွံမ္ဂး ဂကူမန်၊ ဂကူကရေၚ်၊ ဂကူဗၟာ ကေုာံ ဂကူသေံတအ် ဂျိုၚ်တဴ မွဲစွံ နကဵု ပရေၚ်ယေန်သၞာၚ် မနာနာသာ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.myanmarinformation.gov.mm/ |title=Payathonzu Sub-township Profile |publisher=Ministry of Information, Myanmar |date=2014 |access-date=2026-11-06}}&lt;/ref&gt;

ရးနိဂီုဗၟာ လပါ်သၠုၚ်ကျာ ကဵု ရးနိဂီုသေံဂှ် ပွိုၚ်ဍုၚ်ကျာ်ပိဝွံ ဆက်စၠောံလဝ် နကဵု ဂၠံၚ်တရဴ ကေုာံ ဂၠံၚ်ကွဳပၟတ် (ချိုတ်) မဒှ်လဝ် ပ္ဍဲအခိၚ် ပၞာန်ဂၠးကဝ် ဒုတိယရ။ အခိၚ်လၟုဟ် ပရေၚ်စလောံ ဆက်စၠောံ ကေုာံ ပရေၚ်ဗၞိက် ပယျဵု ဇၞော်မောဝ်တိုန် ဗွဲမလောန်တုဲ ပရေၚ်အာတရဴ သီုကဵု ညးမကၠုၚ်လ္ၚတ် ဝၚ်အတိက်တအ်လေဝ် ဂၠိုၚ်တိုန်ရ။ ဒေသဝွံ နွံကဵု ဒဵုထိုၚ် ကေုာံ ဂြိုပ်ဆု မလှဲလးတုဲ ရာသဳဥတုလေဝ် ၜိုတ်သိုဟ် က္တဴညိညရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Smith |first=Martin |year=1991 |title=Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity |publisher=Zed Books |isbn=978-0862328689}}&lt;/ref&gt;

== ဝၚ် ==
ပွိုၚ်ဍုၚ်ကျာ်ပိဝွံ နွံကဵု ဝၚ်အတိက် မဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ နူခေတ် သၟိၚ်မန်တမၠာ ဒေသဝွံ ဒှ်လဝ် ဂၠံၚ်တရဴ ကွဳသာ် မဆက်စၠောံ အကြာ ရးဟံသာဝတဳ ကေုာံ ဍုၚ်ဒျူဒျာ (Ayutthaya) ရ။ ပ္ဍဲအခိၚ် ပၞာန်ဂၠးကဝ် ဒုတိယ ဒပ်ပၞာန်ဂျပါန်တအ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ဂၠံၚ်ကွဳပၟတ် မဆက်စၠောံ အကြာ ဍုၚ်ဇြပ်ဗု ကေုာံ ဗာန်ပံၚ် (Ban Pong) ရးနိဂီုသေံရ။ ဂၠံၚ်ကွဳပၟတ်ဝွံ ကော်စ ဂၠံၚ်ကွဳပၟတ်ချိုတ် (Death Railway) တုဲ ကောန်သၟာ် ပၞာန် ကေုာံ သၟာကမၠောန် မဂၠိုၚ်ကဵုကိုဋ် ဒးချိုတ်အာ ပ္ဍဲအခိၚ် မကၠောန်ဗဒှ်လဝ်ဂှ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=MacArthur |first=Brian |year=2005 |title=Surviving the Sword: Prisoners of the Japanese in the Far East, 1942–45 |publisher=Random House |isbn=978-1400064137}}&lt;/ref&gt; 

ကြဴနူ ရးနိဂီုဗၟာ ကလိဂွံ ဍုၚ်ဗၠးၜး ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၈ တုဲ ဒေသကျာ်ပိဝွံ ဒှ်ကၠုၚ် ဒၞာဲပၞာန် အကြာ ဒပ်အလဵုအသဳ ကေုာံ ဂကောံရပ်လွဟ် ကောန်ဍုၚ်အရၚ် ဗွဲတၟေၚ် ဂကောံကရေၚ် (KNU) ကေုာံ ဂကောံမန် (NMSP) တအ်ရ။ စဵုကဵုစိုပ် သၞာံ ၁၉၉၀ ပြၚ်ၚ် ပရေၚ်ပဋိပက္ခ ပ္ဍဲဒေသဝွံ ဆက်ကတဵုဒှ်လဝ်တုဲ ကောန်ဍုၚ်ကွာန် မဂၠိုၚ် ဒးဒြေပ်ဒဴ ကၠောံအာ လပါ် ရးနိဂီုသေံရ။ ပ္ဍဲအခိၚ်လၟုဟ် ကြဴနူ မထ္ပက်စၟတ်တဲ လိက်ကသုက် ဒေါအ်ပန်ပှ်ေတုဲ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် စမံက်ဂတဝ်ကၠုၚ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=South |first=Ashley |year=2008 |title=Civil Society in Burma: The Development of Democracy amidst Conflict |journal=Journal of Southeast Asian Studies |volume=39 |issue=3 |pages=423-445}}&lt;/ref&gt;

== ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု ==
ဒၞာဲဒတန် ပွိုၚ်ဍုၚ်ကျာ်ပိဝွံ နွံပ္ဍဲ လပါ်ဗမံက် တွဵုရးကရေၚ်တုဲ ပါ်လဝ် ပယျဵု ကဵု ခရိုၚ်ကာန်ချ်နာဗူရဳ (Kanchanaburi) ရးနိဂီုသေံရ။ ဗွဲမဂၠိုၚ် ဒေသဝွံ ဒှ်ဒေသ ဒဵု ကေုာံ ဂြိုပ်ဆု မလှဲလးတုဲ ဒဵုဒေါန (Dawna) မသၠုၚ်တအ် ခြာလဝ် အကြာ ရးနိဂီု ၜါရ။ ကြုၚ်ဇမ္ၚောဲ (Zami River) ကေုာံ ကြုၚ်ဝၚ်ရဴ (Winyaw River) တအ် ဇွောဝ်စှ်ေဒၟံၚ် ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ဝွံတုဲ ဒှ်အထံက်အပၚ် သွက် ပရေၚ်တဵုလွဳ ကေုာံ သဘာဝ ဂြိုပ်ဆု ဗွဲမလောန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.themimu.info/ |title=Kayin State Map |publisher=Myanmar Information Management Unit |date=2020 |access-date=2026-11-06}}&lt;/ref&gt;

ရာသဳဥတု ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ဝွံ ဒှ်ရာသဳ ဂမ္တဴ ကေုာံ ဍုက်ဍေက် (Tropical monsoon climate) ရ။ ပ္ဍဲအခိၚ် ဗြဲမ္ဂး ဗြဲဂူဇၞော်တုဲ အခိၚ်ကညၚ်မ္ဂး က္တဴဗွဲမလောန်ရ။ ဥတုသီတအ်မ္ဂး ဟိုတ်နူ မနွံပ္ဍဲ ဒေသဒဵုတုဲ ဓါတ်လမုဟ် ၜိုတ်သိုဟ်ခိုဟ်ရ။ သဘာဝ ပွဳပွူ ဒေသဝွံ နွံကဵု ဂြိုပ်ဆု မဂၠိုၚ်ကဵု သာ်တုဲ တိရစ္ဆာန် ဂြိုပ် မပ္တံကဵု စိၚ်၊ ကၠ၊ ကေုာံ ကၞုဲတအ် ပဒတဴဒၟံၚ်ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ ပရေၚ်ခုတ်ဆု ကေုာံ ပရေၚ်တဵုလွဳ ကၠအ်ခၜိုတ်ဂၠိုၚ်တိုန်တုဲ သဘာဝဂြိုပ်ဆု လ္ၚဵုတအ် လီုလာ်အာ နွံကၠုၚ်ရ။

== ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ သၞောတ်သၞောဝ် ==
ပွိုၚ်ဍုၚ်ကျာ်ပိဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် အလဵုအသဳ ရးနိဂီုဗၟာ ကေုာံ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ဂကောံကောန်ဍုၚ်အရၚ်တအ်ရ။ အလဵုအသဳ တွဵုရးကရေၚ် ပါ်လဝ် ပွိုၚ်ဍုၚ်ဝွံ နကဵု အရာပ်၊ ကွာန် ကေုာံ ဂကောံကွာန်ဂမၠိုၚ်ရ။ ပ္ဍဲဍုၚ်ကျာ်ပိဂှ် နွံကဵု ရုၚ်အုပ်ဓုပ်၊ ရုၚ်ဗၠာဲရဲ၊ ကေုာံ ရုၚ်သၞောဝ်ဓဝ်တအ် သွက်ဂွံ ထိၚ်ဒဝ် ပရေၚ်ၜိုဟ်လလံရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Callahan |first=Mary |year=2007 |title=Political Authority in Burma's Ethnic Minority States |publisher=East-West Center |isbn=978-1932728637}}&lt;/ref&gt;

ဟိုတ်နူ မနွံပ္ဍဲ ဒေသပယျဵုတုဲ ပရေၚ်သၞောတ်သၞောဝ် ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ဝွံ ဟွံတန်ကြန် ဗွဲမလောန်ရ။ ဂကောံရပ်လွဟ် မပ္တံကဵု ဂကောံမန် (NMSP)၊ ဂကောံကရေၚ် (KNU) ကေုာံ ဒပ်ပၞာန်ပယျဵု (BGF) တအ် နွံကဵု ဒပ်အုပ်ဓုပ် ညးကဵုညးရ။ ပရေၚ်တုပ်စိုတ် အကြာ ဂကောံရပ်လွဟ် ကေုာံ အလဵုအသဳတအ်ဂှ် ဒှ်အဓိက သွက်ပရေၚ်ၜိုဟ်လလံ ဒေသဝွံရ။ ကောန်ဍုၚ်ကွာန်တအ် ဒးဒ္ဂေတ်ဗက် သၞောဝ်အလဵုအသဳ သီုကဵု သၞောဝ် ဂကောံရပ်လွဟ်တအ် ပ္ဍဲအခိၚ်လ္ၚဵုတုဲ အခက်အခုဲ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် နွံဒၟံၚ်ရ။

== ပရေၚ်မၞိဟ် ကေုာံ လၟိဟ်မၞိဟ် ==
လၟိဟ်မၞိဟ် ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ကျာ်ပိဝွံ နွံၜိုတ် ၅၀,၀၀၀ ပြၚ်ၚ်တုဲ ဒှ်ဒၞာဲ မၞိဟ်နာနာသာ် မပဒတဴ မွဲစွံရ။ ဂကူမန် ကေုာံ ဂကူကရေၚ် ဒှ်ဂကူ မဂၠိုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲဒေသဝွံတုဲ ဂကူဗၟာ ကေုာံ ဂကူသေံတအ်လေဝ် နွံဒၟံၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။ ဘာသာမလ္ၚောဝ်ကျာ် ဗွဲမဂၠိုၚ်ဂှ် ဒှ်ဘာသာ ဗုဒ္ဓဘာသာ တုဲ ဘာသာ ခရေတ်ယာန် လေဝ် နွံဒၟံၚ် ပ္ဍဲအကြာ ဂကူကရေၚ်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://myanmar.unfpa.org/ |title=The 2014 Myanmar Population and Housing Census |publisher=UNFPA Myanmar |date=2015 |access-date=2026-11-06}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ လၟိဟ်မၞိဟ် ထေက်ကဵု ဂကူဂမၠိုၚ် (စၟတ်သမ္တီ ၂၀၁၄)
|-
! ဂကူ
! တၟာဲ (Percentage)
! အဓိက အရေဝ်ဘာသာ
|-
| မန်
| ၄၀%
| မန်၊ ဗၟာ
|-
| ကရေၚ်
| ၃၅%
| ကရေၚ်၊ ဗၟာ
|-
| ဗၟာ
| ၁၅%
| ဗၟာ
|-
| တၞဟ်ဟ် (သေံ၊ ထဝဲါ)
| ၁၀%
| သေံ၊ ဗၟာ
|}

ယေန်သၞာၚ် မပံၚ်နှဴဒၟံၚ်ဝွံ ကဵုဖဵု သွက်ပရေၚ်ဆက်ဆောံ အကြာ ကောန်ဍုၚ်ကွာန်တအ်ရ။ အရေဝ်ဘာသာ မဟီုဂး ဗွဲမဂၠိုၚ်ဂှ် အရေဝ်မန်၊ အရေဝ်ကရေၚ် ကေုာံ အရေဝ်ဗၟာ ဒှ်တုဲ ပ္ဍဲဒၞာဲပယျဵုမ္ဂး အရေဝ်သေံ လေဝ် စကာဒၟံၚ် ဗွဲမပြာကတ်ရ။

== ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေၚ်ဗၞိက် ==
ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် အဓိက ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ကျာ်ပိဝွံ ဒှ်ပရေၚ်ဗၞိက် ပယျဵု ကေုာံ ပရေၚ်တဵုလွဳရ။ ကပေါတ် မပ္တံကဵု ယာတ်၊ စက်ယန်၊ ကေုာံ စၞစသုၚ်တအ်ဂှ် ပၠောပ်နူ ရးနိဂီုသေံတုဲ ကပေါတ် မပ္တံကဵု သြိုဟ်၊ က ကေုာံ ဆုတအ်ဂှ် ပ္တိတ်ဏာ လပါ်ရးနိဂီုသေံရ။ ပရေၚ်ဗၞိက် ပယျဵုဝွံ ဒှ်ဒြဟတ် မဇၞော်အိုတ် သွက် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကောန်ဍုၚ်ကွာန်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kudo |first=Toshihiro |year=2008 |title=Border Trade in Myanmar: The End of Cross-border Trade? |publisher=Institute of Developing Economies |isbn=978-4258045952}}&lt;/ref&gt;

ပရေၚ်တဵုလွဳ ကၠအ်ခၜိုတ် (Rubber) ဝွံ ဒှ်ကမၠောန် မလုပ်သြန် ခိုဟ်အိုတ် သွက်သၟာဗ္ၚတအ်ရ။ ဒၞာဲဒဵု ကေုာံ တိ မလှဲလးတအ်ဂှ် တဵုလွဳလဝ် ကၠအ်ခၜိုတ် ဗွဲမဂၠိုၚ်တုဲ ဍာ်ခၜိုတ်တအ်ဂှ် သွံစ ပ္ဍဲဗွိုက်လရာ် သေံ ကေုာံ ဗၟာရ။ ပါဲနူဂှ် ပရေၚ်ကမၠောန် ဟွံလုပ်သၞောဝ် မပ္တံကဵု ပရေၚ်ဂၠာဲသိုက် ကေုာံ ဂၠာဲဆုတအ်လေဝ် နွံဒၟံၚ်တုဲ ဒှ်အရာ မလီုလာ်ကဵု သဘာဝ ပွဳပွူ ဗွဲမလောန်ရ။

== ပရေၚ်ပညာ ==
ပရေၚ်ပညာ ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ကျာ်ပိဝွံ နွံကဵု ဘာအလဵုအသဳ၊ ဘာကောန်ဂကူ မန် ကေုာံ ဘာကောန်ဂကူ ကရေၚ်တအ်ရ။ ဘာတန်သၠုၚ် နွံပ္ဍဲ ဍုၚ်ကျာ်ပိတုဲ ဘာတန်မူလ ကေုာံ တန်လဒေါဝ်တအ် နွံပ္ဍဲ ကွာန်နာနာရ။ ဟိုတ်နူ ပရေၚ်ပဋိပက္ခ ကေုာံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဟွံခိုဟ်တုဲ ကောန်ၚာ် လ္ၚဵုတအ် ဟွံဂွံ ဆက်တိုန်ဘာ စဵုကဵု တန်သၠုၚ် နွံရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Lall |first=Marie |year=2008 |title=Ethnic Conflict and the 2010 Elections in Burma |journal=Chatham House |volume=4 |pages=1-15}}&lt;/ref&gt;

ဘာကောန်ဂကူ မန် မစဳရေၚ်လဝ် နကဵု ဂကောံပရေၚ်ပညာ ကောန်ဂကူမန် (MNEC) တအ် နွံပ္ဍဲ ပွိုၚ်ဍုၚ်ဝွံတုဲ ညးတအ် ဗ္တောန်ကဵု လိက်မန်၊ ဝၚ်မန် ကေုာံ အရေဝ်မန် နဒဒှ် ဘာသာအဓိကရ။ ဘာကောန်ဂကူဝွံ ဒှ်အရာ မမၚ်မွဲ ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာ ကောန်ဍုၚ်အရၚ်တအ် ဗွဲမခိုဟ်ရ။ လၟုဟ် အလဵုအသဳ ကဵု ဂကောံကောန်ဍုၚ်အရၚ်တအ် ပံၚ်တောဲတုဲ ဂစာန်ဒၟံၚ် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပရေၚ်ပညာ ပ္ဍဲဒေသဝွံရ။

== ပရေၚ်ထတ်ယုက် ==
ပရေၚ်ထတ်ယုက် ပ္ဍဲဒေသ ပယျဵုဝွံ နွံကဵု အခက်အခုဲ ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။ ရုံဂဥုဲ အလဵုအသဳ နွံပ္ဍဲ ဍုၚ်ကျာ်ပိ ဆဂး ကပေါတ်ဂဥုဲ ကေုာံ အစာဂဥုဲ ဟွံပေၚ်ဖ္ဍိုက်ရ။ ရုၚ်ဂဥုဲဍောတ်တ် နွံပ္ဍဲ ကွာန်တအ်ကီုလေဝ် ဟိုတ်နူ ဂၠံၚ်တရဴ ဟွံခိုဟ်တုဲ မၞိဟ်ယဲတအ် အာကၠုၚ် ဝါတ်ဂါတ်ရ။ ယဲဇွဟ်တုပ် (Malaria) ကေုာံ ယဲဂြိုဟ် (Tuberculosis) တအ် ဒှ်ယဲ မကတဵုဒှ် ဂၠိုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲဒေသဝွံရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.who.int/myanmar |title=Myanmar Health Profile |publisher=World Health Organization |date=2021 |access-date=2026-11-06}}&lt;/ref&gt;

ကောန်ဍုၚ်ကွာန် ဗွဲမဂၠိုၚ် ဒးအာလွဳယဲ ပ္ဍဲ ရုၚ်ဂဥုဲ ရးနိဂီုသေံ ဟိုတ်နူ နဲကဲလွဳလွတ် ခိုဟ်ဂၠိုၚ်တုဲ ဂဥုဲလေဝ် မာန်ဂၠိုၚ်ရ။ ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် အလုံဂၠးတိ (NGOs) တအ်လေဝ် ကၠုၚ်စိုပ်တုဲ ကဵုဒၟံၚ် အထံက်အပၚ် သွက် ပရေၚ်ထတ်ယုက် ကောန်ၚာ် ကေုာံ မိမတအ်ရ။ ပရေၚ်သုၚ်ဍာ် သ္အးဇ္ၚး ကေုာံ ပရေၚ်အိမ်သာတအ်လေဝ် ဒးဇၞော်မောဝ် ပတိုန် ဏီရ။

== ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ အခိုက်ကၞာ ==
ပွိုၚ်ဍုၚ်ကျာ်ပိဝွံ ဒှ်ဒၞာဲ မၞုံကဵု ယေန်သၞာၚ် ကောန်ဍုၚ်အရၚ် မနာနာသာ်ရ။ သဘၚ်တ္ၚဲ ကောန်ဂကူမန်၊ သဘၚ်တ္ၚဲ ကောန်ဂကူကရေၚ် တအ်ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ်ဒၟံၚ် ဇၟာပ်ပ်သၞာံ နကဵု အခိုက်ကၞာ မပြဲပြဲရ။ ပ္ဍဲအခိၚ် သဘၚ်တအ်ဝွံ လှ်ေဒယှ်ေ အခိုက်မန်၊ အခိုက်ကရေၚ် ကေုာံ စၞစ အခိုက်ကၞာတအ် ပ္တိတ်ထ္ၜး ကဵု ညးမကၠုၚ်ဗဵုတအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ganesan |first=N. |year=2007 |title=Myanmar: State, Society and Ethnicity |publisher=Institute of Southeast Asian Studies |isbn=978-9812304346}}&lt;/ref&gt;

သဘၚ်ကျာ်ပိ (Three Pagodas Festival) မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲ ဂိတုဖဝ်ရဂိုန် (March) ဂှ် ဒှ်သဘၚ် မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဒေသဝွံရ။ ကောန်ဍုၚ်ကွာန် နူ ၜါရးနိဂီု ကၠုၚ်လ္ၚောဝ်ကျာ်တုဲ ပရေၚ်ဗၞိက်လေဝ် ခိုဟ်ဗွဲမလောန်ရ။ ကျာ်ပိဝွံ ဒှ်သၚ်္ကေတ သွက် ပရေၚ်ဆာန်ကၟိန် ကေုာံ ပရေၚ်ၜိုဟ်လလံ အကြာ ဂကူ မနာနာသာ် မပဒတဴ ပ္ဍဲဒေသဝွံရ။ ကောန်ဍုၚ်အရၚ်တအ် မၚ်မွဲလဝ် ယေန်သၞာၚ် ဇကု နကဵု ပရေၚ်ကၠောန်ဗဒှ် သဘၚ် ကေုာံ ပရေၚ်လ္ၚောဝ်ကျာ်ဝွံရ။

== ပရေၚ်စလောံ ဆက်စၠောံ ==
ပရေၚ်ဆက်စၠောံ ကေုာံ ဂၠံၚ်တရဴ ပ္ဍဲ ပွိုၚ်ဍုၚ်ကျာ်ပိဝွံ စိစောန်တိုန်ဒၟံၚ် ကီုလေဝ် အခက်အခုဲ နွံဒၟံၚ်ဏီရ။ ဂၠံၚ်ကွဳစက် မဆက်လဝ် ဍုၚ်ကျာ်ပိ ကဵု ဍုၚ်ဇြပ်ဗု ကေုာံ ဍုၚ်မတ်မလီုတအ်ဂှ် ပ္ဍဲအခိၚ် ဗြဲမ္ဂး လီုလာ်အာ နွံတုဲ အာကၠုၚ် ဝါတ်ဂါတ်ရ။ ဆဂး အလဵုအသဳ ကေုာံ ကုမ္ပဏဳ ပရေၚ်သိုၚ်ခၞံတအ် ပံၚ်တောဲတုဲ ကၠောန်ဗဒှ်ဒၟံၚ် ဂၠံၚ် ကတ္တရာ ညံၚ်ဂွံ ခိုဟ်တိုန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ministryofconstruction.gov.mm/ |title=Road Infrastructure in Kayin State |publisher=Ministry of Construction, Myanmar |date=2022 |access-date=2026-11-06}}&lt;/ref&gt;

ပရေၚ်ဆက်စၠောံ ကောန်ပျူတာ ကေုာံ ဖုၚ် (Mobile Network) ဂှ် နူကဵု ကမ္ပဏဳ သေံ ကေုာံ ကမ္ပဏဳ ဗၟာတအ် ပတိတ်လဝ် အသံက်တုဲ ကောန်ဍုၚ်ကွာန်တအ် စကာဒၟံၚ် အေန်တာနက် (Internet) ဗွဲမလောဲသွာရ။ ဂၠံၚ်တရဴ ကွဳပၟတ် အတိက်ဂှ် လၟုဟ် ဟွံစကာယျကီုလေဝ် သွက် ပရေၚ်အာတရဴ လ္ၚတ်ဝၚ်တအ်မ္ဂး ဆက်ထိၚ်ဒဝ်လဝ် နွံဒၟံၚ်ရ။ ဂၠံၚ်ပယျဵု သွက်ဂွံ ကၠောံအာ ရးနိဂီုသေံဂှ် ပံက်လဝ် နကဵု စၟတ်သမ္တီ အလဵုအသဳ သွက် ပရေၚ်ဗၞိက် ကေုာံ ကောန်ဍုၚ်ကွာန်တအ်ရ။

== ဒၞာဲသဘာဝ ကေုာံ ပရေၚ်အာတရဴ ==
ပွိုၚ်ဍုၚ်ကျာ်ပိဝွံ ဒှ်ဒၞာဲ မဇၞော်ကဵု ဒြဟတ် သွက် ပရေၚ်အာတရဴ လ္ၚတ်ဝၚ် ကေုာံ သဘာဝရ။ ဒၞာဲမပြာကတ်အိုတ်ဂှ် ဒှ် '''ရုပ်ကျာ်ပိ''' (Three Pagodas) မၞုံပ္ဍဲ ပယျဵု သေံ-ဗၟာ ရ။ ကျာ်ပိဝွံ ဒှ်သၚ်္ကေတ ဝၚ်အတိက် အကြာ သေံ ကဵု ဗၟာတုဲ ညးအာတရဴ နူ ရးနိဂီုသေံ တအ် ကၠုၚ်ဗဵုလ္ၚတ် ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Eberhardt |first=Nancy |year=2006 |title=Imagining the Course of Life: Self-Transformation in a Shan Buddhist Community |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0824830174}}&lt;/ref&gt;

[[File:Death Railway Burma side.jpg|thumb|right|300px|ဂၠံၚ်ကွဳပၟတ်ချိုတ် (Death Railway) လပါ် ရးနိဂီုဗၟာ]]

ပါဲနူဂှ် ဒၞာဲဝၚ် ကွဳပၟတ်ချိုတ် (Death Railway) တအ်လေဝ် ဒှ်ဒၞာဲ မၞိဟ်လ္ၚတ်ဂၠိုၚ်ရ။ ညးအာတရဴ နူ ရးနိဂီု ပလိုတ်တအ် ကၠုၚ်လ္ၚတ် ဒၞာဲ ကောန်သၟာ်ပၞာန်တအ် မဒးချိုတ်အာ ပ္ဍဲအခိၚ် ပၞာန်ဂၠးကဝ်ရ။ ဗွိုက်လရာ် ပယျဵု (Border Market) ပ္ဍဲဍုၚ်ကျာ်ပိဂှ် လှဲလးတုဲ ညးအာတရဴတအ် ရာန်ကပေါတ် မပ္တံကဵု စၞစ၊ ကပေါတ်ဆု ကေုာံ ယာတ် သေံတအ် ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။ ဒၞာဲသဘာဝ မပ္တံကဵု ဍာ်ဇမောဝ် ကေုာံ ဂြိုပ်ဆုတအ်လေဝ် နွံဒၟံၚ်တုဲ သွက် ပရေၚ်အာတရဴ သဘာဝ (Eco-tourism) မ္ဂး အနာဂတ် ခိုဟ်ဒၟံၚ်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book |last=Smith |first=Martin |year=1991 |title=Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity |publisher=Zed Books |isbn=978-0862328689 |url=}}
* {{cite book |last=Callahan |first=Mary |year=2007 |title=Political Authority in Burma's Ethnic Minority States |publisher=East-West Center |isbn=978-1932728637 |url=}}
* {{cite book |last=MacArthur |first=Brian |year=2005 |title=Surviving the Sword: Prisoners of the Japanese in the Far East, 1942–45 |publisher=Random House |isbn=978-1400064137 |url=}}
* {{cite journal |last=South |first=Ashley |year=2008 |title=Civil Society in Burma: The Development of Democracy amidst Conflict |journal=Journal of Southeast Asian Studies |volume=39 |issue=3 |pages=423-445 |url=https://www.jstor.org/stable/20071850}}
* {{cite book |last=Kudo |first=Toshihiro |year=2008 |title=Border Trade in Myanmar: The End of Cross-border Trade? |publisher=Institute of Developing Economies |isbn=978-4258045952 |url=}}

{{Navbox
| name       = ပွိုၚ်ဍုၚ်ကျာ်ပိ
| title      = [[ပွိုၚ်ဍုၚ်ကျာ်ပိ]]၊ [[တွဵုရးကရေၚ်]]
| state      = autocollapse
| listclass  = hlist
| image      = 

| group1     = ဍုၚ် ကေုာံ ကွာန်
| list1      = 
* [[ဍုၚ်ကျာ်ပိ]]
* [[ကွာန်မက္ကသာ]]
* [[ကွာန်ဝၚ်ရဴ]]
* [[ကွာန်ခလယ်]]

| group2     = ပရေၚ်ပထဝဳ
| list2      = 
* [[ဒဵုဒေါန]] (Dawna Range)
* [[ကြုၚ်ဇမ္ၚောဲ]]
* [[ကြုၚ်ဝၚ်ရဴ]]

| group3     = ဒၞာဲလ္ၚတ်
| list3      = 
* [[ကျာ်ပိ]]
* [[ဂၠံၚ်ကွဳပၟတ်ချိုတ်]] (Death Railway)
* [[ဗွိုက်လရာ်ပယျဵု ကျာ်ပိ]]
}}

{{DEFAULTSORT:ကျာ်ပိ, ပွိုၚ်ဍုၚ်}}
[[Category:ပွိုၚ်ဍုၚ်ကျာ်ပိ]]
[[Category:ပွိုၚ်ဍုၚ် ပ္ဍဲ တွဵုရးကရေၚ်]]
[[Category:ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ရးနိဂီုဗၟာ]]
[[Category:ဒေသ ပယျဵု သေံ-ဗၟာ]]
[[Category:ဝၚ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် မန်]]
[[Category:ဒၞာဲအာတရဴ ပ္ဍဲ ရးနိဂီုဗၟာ]]
[[Category:ဍုၚ် ကေုာံ ကွာန် ပ္ဍဲ တွဵုရးကရေၚ်]]</text>
      <sha1>ol8psb5gi24xdiuvdcezd58v6xjepl7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ပွိုၚ်ဍုၚ်ကျာ်ပိ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13220</id>
    <revision>
      <id>59852</id>
      <timestamp>2026-11-06T06:50:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[[ကဏ္ဍ:ပွိုၚ်ဍုၚ် ပ္ဍဲ တွဵုရးကရေၚ်]] [[ကဏ္ဍ:ခရိုၚ်ကအ်ကြိက်]]&quot;</comment>
      <origin>59852</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="154" sha1="fsbuo2sktm0sqlx9s7cnn1i9zax4917" xml:space="preserve">[[ကဏ္ဍ:ပွိုၚ်ဍုၚ် ပ္ဍဲ တွဵုရးကရေၚ်]]
[[ကဏ္ဍ:ခရိုၚ်ကအ်ကြိက်]]</text>
      <sha1>fsbuo2sktm0sqlx9s7cnn1i9zax4917</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝၚ် ကာဠုဒါယိထေရ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13221</id>
    <revision>
      <id>59854</id>
      <timestamp>2026-11-06T07:54:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ | နာမ = ကာဠုဒါယိထေရ် | နာမတၞဟ် = ကာဠုဒါယိ (Kāḷudāyi) | ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg | မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel) | ယၟုပေၚ် = မှာထေရ် ကာဠုဒါယိ (Mahāthera Kāḷudāyi) | ဌာန်ဒ...&quot;</comment>
      <origin>59854</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11784" sha1="evr7fruwirmj3mkk3utf20cwtp1hw32" xml:space="preserve">{{Infobox ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ
| နာမ = ကာဠုဒါယိထေရ်
| နာမတၞဟ် = ကာဠုဒါယိ (Kāḷudāyi)
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel)
| ယၟုပေၚ် = မှာထေရ် ကာဠုဒါယိ (Mahāthera Kāḷudāyi)
| ဌာန်ဒတန် = ဍုၚ်ကပ္ပိလဝတ္ထု (Kapilavastu)
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| ဒဒှ် = သာဝက (Disciple)
| တၠပညာ = [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha)
| အလံၚ် = [[အရှန်]] (Arahant)
| တာလျိုၚ် = ကုလပ္ပသာဒက ဧတဒဂ် (Foremost in inspiring faith in families/relatives)
}}

'''ကာဠုဒါယိထေရ်''' (ပါဠိ: Kāḷudāyi; အၚ်္ဂလိက်: Kaludayi) ဟွံသေၚ်မ္ဂး '''မှာထေရ် ကာဠုဒါယိ''' ဂှ် ဒှ် သာဝက ခမဳ အရှန် မပြဲ အိုတ် မွဲ ဇကု ပ္ဍဲ လက္ထက် သာသနာ [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha) ရ။ ညး ဏအ် ဂှ် ဒှ် သကအ်ရဲ ဇၞော်မောဝ် ကၠုၚ် မွဲစွံ (Childhood friend) ကု သၟိၚ်ကောန်ဗၠာဲ သိဒ္ဓတ္ထ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဒှ် ကျာ် တုဲ၊ သီု ဒှ် မၞိဟ် မက္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ တ္ၚဲ မတုပ် ကု ကျာ်တြဲ မာန် ဂှ်ရ ညး ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ '''သဟဇာတ ၇ သာ်''' (Seven Sahajata) ရ&lt;ref name=&quot;malalasekera&quot;&gt;{{cite book |author=G.P. Malalasekera |year=1937 |title=Dictionary of Pali Proper Names |publisher=John Murray |volume=1 |page=589}}&lt;/ref&gt;။ မှာထေရ် ဏအ် ဂှ် ပြာကတ် လောန် ပ္ဍဲ အရာ မနိမန် ကျာ်တြဲ ညံၚ်ဂွံ က္ညကလေၚ် စိုပ် ဍုၚ်ကပ္ပိလဝတ္ထု (Kapilavastu) တုဲ ကလိဂွံ တာလျိုၚ် '''ကုလပ္ပသာဒက ဧတဒဂ်''' (Foremost in inspiring confidence among relatives) ရ။

== ဘဝ ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ သဟဇာတ (Early Life and Sahajata) ==
ကာဠုဒါယိ ဂှ် က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် အမာတ် ပ္ဍဲ နန် ဍုၚ်ကပ္ပိလဝတ္ထု (Kapilavastu) ရ။ ညး က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ တ္ၚဲ၊ ဂိတု၊ သၞာံ မတုပ် ကု သၟိၚ်ကောန်ဗၠာဲ သိဒ္ဓတ္ထ (Prince Siddhartha) တုဲ ပါလုပ် ပ္ဍဲ သဟဇာတ (Sahajāta - Co-nascent) ၇ သာ် မတွဟ်ဂး-
# ဗြဴယသောဓရာ (Princess Yasodhara)
# အာနန် (Ananda)
# ဆန္န (Channa - The charioteer)
# ကဏ္ဍက (Kanthaka - The royal horse)
# '''ကာဠုဒါယိ အမာတ်''' (Kaludayi the minister)
# တၞံဇြဲဗောဓိ (The Bodhi Tree)
# နိဓိကုမ္ဘဳ သိုက် ၄ ဍိုၚ် (The four urns of treasure) 

ညး ဂှ် ဒှ် သကအ်ရဲ မဝေၚ် ပံၚ်ဖက် ကၠုၚ် မွဲစွံ ကု သၟိၚ်သိဒ္ဓတ္ထ နူ ဘဝ ကောန်ၚာ် ရ။ ကာလ သၟိၚ်သိဒ္ဓတ္ထ ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဂှ် ကာဠုဒါယိ လေဝ် ဒှ် ကၠုၚ် အမာတ် (Minister) မတန်တဴ ပ္ဍဲ ဂကောံ မၚ်မွဲ သၟိၚ်သုဒ္ဓေါဒန (King Suddhodana) ရ&lt;ref name=&quot;bodhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Bodhi |year=2012 |title=The Numerical Discourses of the Buddha |publisher=Wisdom Publications |isbn=978-1614290407}}&lt;/ref&gt;။

== မနိမန် ကျာ် ကေုာံ ပရေၚ်သ္ပခမဳ (Inviting the Buddha and Ordination) ==
ကြဴနူ သၟိၚ်သိဒ္ဓတ္ထ တိတ် သ္ပ ခမဳ တုဲ က္တဵုဒှ် ကျာ် အာစိုပ် သမ္မာသမ္ဗောဓိ (Enlightenment) ဂှ် ညး သ္ပဒတဴ တွံ ဓဝ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်ရာဇဂြိုဟ် (Rajagaha) ရ။ သၟိၚ်သုဒ္ဓေါဒန မိၚ် ပရူ ဒဒှ်ရ ကောန် ဇကု ဒှ် ကျာ် တုဲ မိက်ဂွံ ညာတ် မိက်ဂွံ ဆဵု လောန် တုဲ ဗလး ဏာ အမာတ် မွဲ က္ဍိုပ် ကဵု မွဲ က္ဍိုပ် (မွဲ က္ဍိုပ် မ္ဂး ကောန်ကမၠောန် ၁,၀၀၀) သွက်ဂွံ အာ နိမန် ကျာ်တြဲ ရ။

ဆဂး အမာတ် ၉ က္ဍိုပ် (မၞိဟ် ၉,၀၀၀) မအာ နိမန် ကိုပ်ကၠာ တံ ဂှ် ကာလ စိုပ် ဇရေၚ် ကျာ် ဂွံ ကလၚ် ဓဝ် တုဲ အာစိုပ် '''[[အရှန်]]''' (Arahant) အိုတ် အာ တုဲ၊ ဟိုတ်နူ အရှန် တံ ဟွံမွဲ ကု ပရေၚ်စောဲလာံ လောကဳ တုဲ ညးတံ ဝိုတ် ကၠေံ ကိစ္စ သွက်ဂွံ နိမန် ကျာ် ရ။ 

အလန် မရနုက်ကဵု ၁၀ ဂှ် သၟိၚ်သုဒ္ဓေါဒန ဗလး ဏာ အမာတ် ကာဠုဒါယိ ရ။ ကာဠုဒါယိ ဟီု &quot;ယဝ်ရ အဲ ဍိက် ကလိဂွံ အခေါၚ် သ္ပ ခမဳ မ္ဂး အဲ ဍိက် အာ နိမန် ကဵု ရ&quot; သာ်ဏအ် တုဲ တိတ် အာ ဍုၚ်ရာဇဂြိုဟ် ရ။ ညး လေဝ် ကလၚ် ဓဝ် ကျာ်တြဲ တုဲ အာစိုပ် ဒဒှ် အရှန် ကီု ရ။ ဆဂး ညး ဟွံဝိုတ် ကိစ္စ နိမန် ကျာ် တုဲ ပ္ဍဲ အခိၚ် ရာသဳ ဥတု မမိပ်မြဟ် (Vasantakāla - Spring season) ဂှ် ညး လ္ၚောဝ် ပ္တီ ကျာ်တြဲ နကဵု ဂါထာ ၆၀ (60 stanzas) မချီးမွမ်း ဂိုဏ် သဘာဝ ကေုာံ ဥတု သွက်ဂွံ က္ညအာ ဍုၚ်ကပ္ပိလဝတ္ထု ရ&lt;ref name=&quot;theragatha&quot;&gt;{{cite web |url=https://suttacentral.net/thag10.1/en/sujato |title=Kāḷudāyī (Theragāthā 10.1) |publisher=SuttaCentral |access-date=2023-11-06}}&lt;/ref&gt;။ ကျာ်တြဲ လေဝ် ဒုၚ်တဲ တုဲ က္ည အာ ဍုၚ်ကပ္ပိလဝတ္ထု မွဲစွံ ကု ခမဳ သၚ် ၂၀,၀၀၀ ဇကု ရ။

== တာလျိုၚ် ဧတဒဂ် (Etadagga Title) ==
ဟိုတ်နူ ကာဠုဒါယိထေရ် မနိမန် ကျာ်တြဲ ညံၚ်ဂွံ က္ညကၠုၚ် ဍုၚ် ဇကု မာန် တုဲ၊ ဖန်ဇန် ကဵု ဂကောံသ္ၚိကၟိန် သာကျဝၚ် (Sakyans) ကေုာံ မိမ မသ ညာတ် တံ ညံၚ်ဂွံ လျုၚ်သ္ဍိုက် လတူ သာသနာ မာန် ဂှ်ရ ကျာ်တြဲ ဇိုန်နှၚ် ကဵု ညး တာလျိုၚ် '''ကုလပ္ပသာဒက ဧတဒဂ်''' (Foremost among those who inspire faith in families / Kulappasādaka Etadagga) ရ&lt;ref name=&quot;anga&quot;&gt;{{cite web |url=https://suttacentral.net/an1.188-295/en/sujato |title=Etadaggavagga (AN 1.188-295) |publisher=SuttaCentral |access-date=2023-11-06}}&lt;/ref&gt;။

== လအိတ် ဘဝ ကေုာံ ဝဋ်အတိက် (Later Life and Past Kamma) ==
ၜိုန်ရ မှာထေရ် ကာဠုဒါယိ ဒှ် အရှန် မပြဲ မွဲ ဇကု ကီုလေဝ်၊ ပရေၚ် လအိတ် ဘဝ ညး ဂှ် ဒး ဒုၚ် က္တဵုဒှ် နကဵု သဘာဝ ကံ အတိက် (Past Kamma) မကြံၚ်မ္ၚိုဟ် ရ။

အတိုၚ် လိက် အဋ္ဌကထာ မ္ဂး မှာထေရ် ကာဠုဒါယိ ဂှ် ဒး ဒုၚ် ဂစိုတ် နကဵု ကမၠတ် ဓားပြ တံ ရ။ မိမၞိဟ်ဗြဴ ကၟာဲ (Widow) မွဲ ထေဲပၞတ် လတူ မှာထေရ် တုဲ သြောဲ လှုဲ စကာ ကမၠတ် ဓားပြ တံ ညံၚ်ဂွံ အာ ဂစိုတ် မှာထေရ် ရ။ ကမၠတ် တံ ဂစိုတ် ကၠေံ မှာထေရ် တုဲ ကေတ် ဏာ ဇွ မှာထေရ် စုတ် လဝ် ပ္ဍဲ ပုံ အိက်၊ ပုံ အမှိုက် (Dung heap) ရ။

'''ဟိုတ် ဝဋ်အတိက်:''' ကျာ်တြဲ တွံ ထ္ၜး ဝဋ်အတိက် ညး ဂှ်- ပ္ဍဲ ဘဝ အတိက် တေံ ကာဠုဒါယိ ကေုာံ သမ္ဘာ ညး ဂှ် လွဳ လဝ် သမ္ပဇ္ဇန (Paccekabuddha / Ascetic) မွဲ ဇကု ရ။ ဆဂး ကာလ ညးတံ ထေဲပၞတ် လတူ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ ဂှ် ညးတံ ပံၚ်ကောံ တုဲ ဂစိုတ် ကၠေံ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ ဂှ် တုဲ ပၞုက် စွံ လဝ် ဇွ ပ္ဍဲ ပုံ အိက် (Dung heap) ရ။ ဟိုတ်နူ အကုသိုလ် ကံ (Unwholesome Kamma) ဂှ် ရ လၟုဟ် ၜိုန်ရ ဒှ် အရှန် ကီုလေဝ် ဒး ဒုၚ် ဝဋ် နကဵု ဗီုပြၚ် တုပ် သာ် ဏအ် ဏီ ရ&lt;ref name=&quot;dhammapada&quot;&gt;{{cite book |author=Daw Mya Tin |year=1986 |title=The Dhammapada: Verses and Stories |publisher=Burma Piṭaka Association}}&lt;/ref&gt;။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha)
* [[ကပ္ပိလဝတ္ထု]] (Kapilavastu)
* [[သုဒ္ဓေါဒန]] (King Suddhodana)
* [[အရှန်]] (Arahant)
* [[သာဝက]] (Disciples of the Buddha)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = သာဝက ကျာ်တြဲ
| title = ခမဳ သၚ် ကေုာံ သာဝက အဓိက ကျာ်တြဲ ဂေါတမ (Major Disciples of Gautama Buddha)
| list1 = [[သာရဳပုတ်]] • [[မောဂ္ဂလာန်]] • [[မှာထေရ် မဟာကဿပ]] • [[အာနန်]] • [[မှာထေရ်ကောဏ္ဍည]] • [[ကာဠုဒါယိထေရ်]] • [[အနုရုဒ္ဓါ]] • [[ရာဟုလာ]]
}}

{{DEFAULTSORT:ကာဠုဒါယိထေရ်}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:သာဝက ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]]
[[Category:အရှန်]]
[[Category:ပူဂိုလ် အိန္ဒိယ ခေတ်တြေံ]]
[[Category:ဝၚ်ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]</text>
      <sha1>evr7fruwirmj3mkk3utf20cwtp1hw32</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59855</id>
      <parentid>59854</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T08:09:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <origin>59855</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11746" sha1="3ud1ic1eci3b9gd79tu5yyctpdmnot4" xml:space="preserve">{{Infobox ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ
| နာမ = ကာဠုဒါယိထေရ်
| နာမတၞဟ် = ကာဠုဒါယိ (Kāḷudāyi)
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel)
| ယၟုပေၚ် = မှာထေရ် ကာဠုဒါယိ (Mahāthera Kāḷudāyi)
| ဌာန်ဒတန် = ဍုၚ်ကပ္ပိလဝတ္ထု (Kapilavastu)
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| ဒဒှ် = သာဝက (Disciple)
| တၠပညာ = [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha)
| အလံၚ် = [[အရှန်]] (Arahant)
| တာလျိုၚ် = ကုလပ္ပသာဒက ဧတဒဂ် (Foremost in inspiring faith in families/relatives)
}}

'''ကာဠုဒါယိထေရ်''' (ပါဠိ: Kāḷudāyi; အၚ်္ဂလိက်: Kaludayi) ဟွံသေၚ်မ္ဂး '''မှာထေရ် ကာဠုဒါယိ''' ဂှ် ဒှ် သာဝက ခမဳ အရှန် မပြဲ အိုတ် မွဲ ဇကု ပ္ဍဲ လက္ထက် သာသနာ [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha) ရ။ ညး ဏအ် ဂှ် ဒှ် သကအ်ရဲ ဇၞော်မောဝ် ကၠုၚ် မွဲစွံ (Childhood friend) ကု သၟိၚ်ကောန်ဗၠာဲ သိဒ္ဓတ္ထ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဒှ် ကျာ် တုဲ၊ သီု ဒှ် မၞိဟ် မက္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ တ္ၚဲ မတုပ် ကု ကျာ်တြဲ မာန် ဂှ်ရ ညး ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ '''သဟဇာတ ၇ သာ်''' (Seven Sahajata) ရ&lt;ref name=&quot;malalasekera&quot;&gt;{{cite book |author=G.P. Malalasekera |year=1937 |title=Dictionary of Pali Proper Names |publisher=John Murray |volume=1 |page=589}}&lt;/ref&gt;။ မှာထေရ် ဏအ် ဂှ် ပြာကတ် လောန် ပ္ဍဲ အရာ မနိမန် ကျာ်တြဲ ညံၚ်ဂွံ က္ညကလေၚ် စိုပ် ဍုၚ်ကပ္ပိလဝတ္ထု (Kapilavastu) တုဲ ကလိဂွံ တာလျိုၚ် '''ကုလပ္ပသာဒက ဧတဒဂ်''' (Foremost in inspiring confidence among relatives) ရ။

== ဘဝ ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ သဟဇာတ (Early Life and Sahajata) ==
ကာဠုဒါယိ ဂှ် က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် အမာတ် ပ္ဍဲ နန် ဍုၚ်ကပ္ပိလဝတ္ထု (Kapilavastu) ရ။ ညး က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ တ္ၚဲ၊ ဂိတု၊ သၞာံ မတုပ် ကု သၟိၚ်ကောန်ဗၠာဲ သိဒ္ဓတ္ထ (Prince Siddhartha) တုဲ ပါလုပ် ပ္ဍဲ သဟဇာတ (Sahajāta - Co-nascent) ၇ သာ် မတွဟ်ဂး-
# ဗြဴယသောဓရာ (Princess Yasodhara)
# အာနန် (Ananda)
# ဆန္န (Channa - The charioteer)
# ကဏ္ဍက (Kanthaka - The royal horse)
# '''ကာဠုဒါယိ အမာတ်''' (Kaludayi the minister)
# တၞံဇြဲဗောဓိ (The Bodhi Tree)
# နိဓိကုမ္ဘဳ နုၚ်ဓိ ၄ မ (The four urns of treasure)

ညး ဂှ် ဒှ် သကအ်ရဲ မဝေၚ် ပံၚ်ဖက် ကၠုၚ် မွဲစွံ ကု သၟိၚ်သိဒ္ဓတ္ထ နူ ဘဝ ကောန်ၚာ် ရ။ ကာလ သၟိၚ်သိဒ္ဓတ္ထ ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဂှ် ကာဠုဒါယိ လေဝ် ဒှ် ကၠုၚ် အမာတ် (Minister) မတန်တဴ ပ္ဍဲ ဂကောံ မၚ်မွဲ သၟိၚ်သုဒ္ဓေါဒန (King Suddhodana) ရ&lt;ref name=&quot;bodhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Bodhi |year=2012 |title=The Numerical Discourses of the Buddha |publisher=Wisdom Publications |isbn=978-1614290407}}&lt;/ref&gt;။

== မနိမန် ကျာ် ကေုာံ ပရေၚ်သ္ပခမဳ (Inviting the Buddha and Ordination) ==
ကြဴနူ သၟိၚ်သိဒ္ဓတ္ထ တိတ် သ္ပ ခမဳ တုဲ က္တဵုဒှ် ကျာ် အာစိုပ် သမ္မာသမ္ဗောဓိ (Enlightenment) ဂှ် ညး သ္ပဒတဴ တွံ ဓဝ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်ရာဇဂြိုဟ် (Rajagaha) ရ။ သၟိၚ်သုဒ္ဓေါဒန မိၚ် ပရူ ဒဒှ်ရ ကောန် ဇကု ဒှ် ကျာ် တုဲ မိက်ဂွံ ညာတ် မိက်ဂွံ ဆဵု လောန် တုဲ ဗလး ဏာ အမာတ် မွဲ က္ဍိုပ် ကဵု မွဲ က္ဍိုပ် (မွဲ က္ဍိုပ် မ္ဂး ကောန်ရဲတဲသွာ ၁,၀၀၀) တၠသွက်ဂွံ အာ နိမန် ကျာ်တြဲ ရ။

ဆဂး အမာတ် ၉ က္ဍိုပ် (မၞိဟ် ၉,၀၀၀) မအာ နိမန် ကိုပ်ကၠာ တံ ဂှ် ကာလ စိုပ် ဇရေၚ် ကျာ် ဂွံ ကလၚ် ဓဝ် တုဲ အာစိုပ် '''[[အရှန်]]''' (Arahant) အိုတ် အာ တုဲ၊ ဟိုတ်နူ အရှန် တံ ဟွံမွဲ ကု ပရေၚ်စောဲလာံ လောကဳ တုဲ ညးတံ ဝိုတ် ကၠေံ ကိစ္စ သွက်ဂွံ နိမန် ကျာ် ရ။ 

အလန် မရနုက်ကဵု ၁၀ ဂှ် သၟိၚ်သုဒ္ဓေါဒန ဗလး ဏာ အမာတ် ကာဠုဒါယိ ရ။ ကာဠုဒါယိ ဟီု &quot;ယဝ်ရ အဲ ဍိက် ကလိဂွံ အခေါၚ် သ္ပ ခမဳ မ္ဂး အဲ ဍိက် အာ နိမန် ကဵု ရ&quot; သာ်ဏအ် တုဲ တိတ် အာ ဍုၚ်ရာဇဂြိုဟ် ရ။ ညး လေဝ် ကလၚ် ဓဝ် ကျာ်တြဲ တုဲ အာစိုပ် ဒဒှ် အရှန် ကီု ရ။ ဆဂး ညး ဟွံဝိုတ် ကိစ္စ နိမန် ကျာ် တုဲ ပ္ဍဲ အခိၚ် ရာသဳ ဥတု မမိပ်မြဟ် (Vasantakāla - Spring season) ဂှ် ညး လ္ၚောဝ် ပ္တီ ကျာ်တြဲ နကဵု ဂါထာ ၆၀ (60 stanzas) ထိုၚ်သး ဂိုဏ် သဘာဝ ကေုာံ ဥတု သွက်ဂွံ က္ညအာ ဍုၚ်ကပ္ပိလဝတ္ထု ရ&lt;ref name=&quot;theragatha&quot;&gt;{{cite web |url=https://suttacentral.net/thag10.1/en/sujato |title=Kāḷudāyī (Theragāthā 10.1) |publisher=SuttaCentral |access-date=2023-11-06}}&lt;/ref&gt;။ ကျာ်တြဲ လေဝ် ဒုၚ်တဲ တုဲ က္ည အာ ဍုၚ်ကပ္ပိလဝတ္ထု မွဲစွံ ကု ခမဳ သၚ် ၂၀,၀၀၀ ဇကု ရ။

== တာလျိုၚ် ဧတဒဂ် (Etadagga Title) ==
ဟိုတ်နူ ကာဠုဒါယိထေရ် မနိမန် ကျာ်တြဲ ညံၚ်ဂွံ က္ညကၠုၚ် ဍုၚ် ဇကု မာန် တုဲ၊ ဖန်ဇန် ကဵု ဂကောံသ္ၚိကၟိန် သာကျဝၚ် (Sakyans) ကေုာံ မိမ မသ ညာတ် တံ ညံၚ်ဂွံ လျုၚ်သ္ဍိုက် လတူ သာသနာ မာန် ဂှ်ရ ကျာ်တြဲ ဇိုန်နှၚ် ကဵု ညး တာလျိုၚ် '''ကုလပ္ပသာဒက ဧတဒဂ်''' (Foremost among those who inspire faith in families / Kulappasādaka Etadagga) ရ&lt;ref name=&quot;anga&quot;&gt;{{cite web |url=https://suttacentral.net/an1.188-295/en/sujato |title=Etadaggavagga (AN 1.188-295) |publisher=SuttaCentral |access-date=2023-11-06}}&lt;/ref&gt;။

== လအိတ် ဘဝ ကေုာံ ဝဋ်အတိက် (Later Life and Past Kamma) ==
ၜိုန်ရ မှာထေရ် ကာဠုဒါယိ ဒှ် အရှန် မပြဲ မွဲ ဇကု ကီုလေဝ်၊ ပရေၚ် လအိတ် ဘဝ ညး ဂှ် ဒး ဒုၚ် က္တဵုဒှ် နကဵု သဘာဝ ကံ အတိက် (Past Kamma) မကြံၚ်မ္ၚိုဟ် ရ။

အတိုၚ် လိက် အဋ္ဌကထာ မ္ဂး မှာထေရ် ကာဠုဒါယိ ဂှ် ဒး ဒုၚ် ဂစိုတ် နကဵု ကမၠတ် ဓားပြ တံ ရ။ မိမၞိဟ်ဗြဴ ကၟာဲ (Widow) မွဲ ထေဲပၞတ် လတူ မှာထေရ် တုဲ ထပက် လှုဲ စကာ ကမၠတ် ဒလ တံ ညံၚ်ဂွံ အာ ဂစိုတ် မှာထေရ် ရ။ ကမၠတ် တံ ဂစိုတ် ကၠေံ မှာထေရ် တုဲ ကေတ် ဏာ ဇွ မှာထေရ် စုတ် လဝ် ပ္ဍဲ နခၟိက်၊  အမှိုက် (Dung heap) ရ။

'''ဟိုတ် ဝဋ်အတိက်:''' ကျာ်တြဲ တွံ ထ္ၜး ဝဋ်အတိက် ညး ဂှ်- ပ္ဍဲ ဘဝ အတိက် တေံ ကာဠုဒါယိ ကေုာံ သမ္ဘာ ညး ဂှ် လွဳ လဝ် သမ္ပဇ္ဇန (Paccekabuddha / Ascetic) မွဲ ဇကု ရ။ ဆဂး ကာလ ညးတံ ထေဲပၞတ် လတူ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ ဂှ် ညးတံ ပံၚ်ကောံ တုဲ ဂစိုတ် ကၠေံ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ ဂှ် တုဲ ပၞုက် စွံ လဝ် ဇွ ပ္ဍဲ ပုံ အိက် (Dung heap) ရ။ ဟိုတ်နူ အကုသိုလ် ကံ (Unwholesome Kamma) ဂှ် ရ လၟုဟ် ၜိုန်ရ ဒှ် အရှန် ကီုလေဝ် ဒး ဒုၚ် ဝဋ် နကဵု ဗီုပြၚ် တုပ် သာ် ဏအ် ဏီ ရ&lt;ref name=&quot;dhammapada&quot;&gt;{{cite book |author=Daw Mya Tin |year=1986 |title=The Dhammapada: Verses and Stories |publisher=Burma Piṭaka Association}}&lt;/ref&gt;။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha)
* [[ကပ္ပိလဝတ္ထု]] (Kapilavastu)
* [[သုဒ္ဓေါဒန]] (King Suddhodana)
* [[အရှန်]] (Arahant)
* [[သာဝက]] (Disciples of the Buddha)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = သာဝက ကျာ်တြဲ
| title = ခမဳ သၚ် ကေုာံ သာဝက အဓိက ကျာ်တြဲ ဂေါတမ (Major Disciples of Gautama Buddha)
| list1 = [[သာရဳပုတ်]] • [[မောဂ္ဂလာန်]] • [[မှာထေရ် မဟာကဿပ]] • [[အာနန်]] • [[မှာထေရ်ကောဏ္ဍည]] • [[ကာဠုဒါယိထေရ်]] • [[အနုရုဒ္ဓါ]] • [[ရာဟုလာ]]
}}

{{DEFAULTSORT:ကာဠုဒါယိထေရ်}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:သာဝက ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]]
[[Category:အရှန်]]
[[Category:ပူဂိုလ် အိန္ဒိယ ခေတ်တြေံ]]
[[Category:ဝၚ်ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]</text>
      <sha1>3ud1ic1eci3b9gd79tu5yyctpdmnot4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝၚ် မှာထေရ်ရာဟုလ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13222</id>
    <revision>
      <id>59856</id>
      <timestamp>2026-11-06T08:20:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ | နာမ = မှာထေရ် ရာဟုလ | နာမတၞဟ် = ရာဟုလ (Rāhula) | ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg | မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel) | ယၟုပေၚ် = မှာထေရ် ရာဟုလ (Mahāthera Rāhula) | အဓိပ္ပါယ် = အကၠိ...&quot;</comment>
      <origin>59856</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9969" sha1="7umvnwqyfpnn9e3jl2kvwt5g95i2t2h" xml:space="preserve">{{Infobox ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ
| နာမ = မှာထေရ် ရာဟုလ
| နာမတၞဟ် = ရာဟုလ (Rāhula)
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel)
| ယၟုပေၚ် = မှာထေရ် ရာဟုလ (Mahāthera Rāhula)
| အဓိပ္ပါယ် = အကၠိက်အခုဲ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဂိတုဂြိုဟ် (Fetter or Eclipse)
| ဌာန်ဒတန် = ဍုၚ်ကပ္ပိလဝတ္ထု (Kapilavastu)
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| ဒဒှ် = သာဝက (Disciple)
| တၠပညာ = [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha)
| အလံၚ် = [[အရှန်]] (Arahant)
| တာလျိုၚ် = သိက္ခာကာမ ဧတဒဂ် (Foremost in eagerness for training / Sikkhākāma Etadagga)
}}

'''မှာထေရ် ရာဟုလ''' (ပါဠိ: Rāhula; အၚ်္ဂလိက်: Rahula) ဂှ် ဒှ် ကောန်တြုံ နူ ဂၠံဂဝ် သၟိၚ်သိဒ္ဓတ္ထ (Prince Siddhartha) မဒှ် အလံၚ် ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ကေုာံ မိစော ယသောဓရာ (Princess Yasodhara) ညး မွဲ ဇကု ဓဝ် ရ။ ညး ဏအ် ဂှ် လုကဴ မသ္ပ ခမဳ ပ္ဍဲ သာသနာ ကျာ်တြဲ တုဲ၊ ဒှ် ပူဂိုလ် မကလိဂွံ တာလျိုၚ် '''သိက္ခာကာမ ဧတဒဂ်''' (Foremost in eager to learn / Sikkhākāma Etadagga) မဒှ် ပူဂိုလ် မၞုံကဵု ဆန္ဒ မိက်ဂွံ လ္ၚတ် ကတ်ဗ္တောန် ဓဝ် ဝိနဲ မပြဲ အိုတ် ရ&lt;ref name=&quot;malalasekera&quot;&gt;{{cite book |author=G.P. Malalasekera |year=1937 |title=Dictionary of Pali Proper Names |publisher=John Murray |volume=2 |page=739}}&lt;/ref&gt;။

== ဘဝ ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ သၠးဂၠံဂဝ် (Early Life and Birth) ==
ရာဟုလ ဂှ် သၠးဂၠံဂဝ် က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ တ္ၚဲ သၟိၚ်သိဒ္ဓတ္ထ တိတ် သ္ပ ခမဳ (Great Renunciation) တေံ ရ။ အတိုၚ် ဝၚ် ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး ကာလ သၟိၚ်သိဒ္ဓတ္ထ ဂွံ မိၚ် ပရူ ဒဒှ်ရ ကောန်တြုံ ဇကု က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ဂှ် ညး ဟီု ပတိတ် အရေဝ် &quot;ရာဟုလော ဇာတော၊ ဗန္ဓနံ ဇာတံ&quot; (A fetter has arisen, a bond has been born) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ကောန်ၚာ် ဂှ် ကလိဂွံ ယၟု &quot;ရာဟုလ&quot; (Rāhula) မတွဟ်ဂး အကၠိက်အခုဲ ဒဒှ် မဒက်ဂိုၚ် ရ&lt;ref name=&quot;nanamoli&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Ñāṇamoli |year=1992 |title=The Life of the Buddha: According to the Pali Canon |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400636}}&lt;/ref&gt;။ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ သ္ပ ခမဳ ဂှ် ရာဟုလ ဇၞော်မောဝ် ကၠုၚ် ပ္ဍဲ နန် ဍုၚ်ကပ္ပိလဝတ္ထု (Kapilavastu) သၟဝ် ပရေၚ် မၚ်မွဲ သၟိၚ်လမု သုဒ္ဓေါဒန (King Suddhodana) ရ။

== မအာတ် အာဲကၟာဲ ကေုာံ ပရေၚ်သ္ပသာမဏဳ (Asking for Inheritance and Ordination) ==
ကာလ ရာဟုလ ကလိဂွံ အာယုက် ၇ သၞာံ ဂှ် ကျာ်တြဲ က္ညကၠုၚ် ဍုၚ်ကပ္ပိလဝတ္ထု သွက်ဂွံ တွံ ဓဝ် ကု မိမ မသ ညာတ် တံ ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ် ဂှ် မိစော ယသောဓရာ စကာ ကဵု ရာဟုလ အာ အာတ် အာဲကၟာဲ (Dāyajja - Inheritance) ဇရေၚ် ကျာ်တြဲ ရ။ ရာဟုလ ဗက် အာ လက္ကရဴ ကျာ်တြဲ တုဲ ဟီု &quot;ယွံ ခမဳ ဇၞော်၊ ကဵု အာဲကၟာဲ ကု အဲ ဍိက် ရ&quot; သာ်ဏအ် ရ။

ကျာ်တြဲ ချပ် ဂွံ ဒဒှ်ရ အာဲကၟာဲ လောကဳ ဂှ် လီုလာ် လောဲသွာ တုဲ ဟွံမွဲ ကု တသိုက် လမိုန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ကျာ်တြဲ သ္ၚောဲ ဏာ ရာဟုလ ဇရေၚ် ဘာ တုဲ စကာ ကဵု မှာထေရ် [[သာရဳပုတ်]] (Sariputta) သ္ပ ကဵု သာမဏဳ (Sāmaṇera - Novice monk) ကု ရာဟုလ ရ&lt;ref name=&quot;dhammapada&quot;&gt;{{cite book |author=Daw Mya Tin |year=1986 |title=The Dhammapada: Verses and Stories |publisher=Burma Piṭaka Association}}&lt;/ref&gt;။ ဟိုတ်နူ ရာဟုလ သ္ပ ခမဳ တုဲ သၟိၚ်သုဒ္ဓေါဒန ဂွိၚ် စိုတ် ဇၞော် ကဵု ဒြဟတ် တုဲ အာတ်မိက် ကျာ်တြဲ ဒဒှ်ရ &quot;နူ ဏအ် ပ္ဍဲ ဂတ မ္ဂး ဟွံမွဲ ကု အခေါၚ် မိမ တံ မ္ဂး ဟွံထေက် ကဵု သ္ပ ခမဳ&quot; ရ။ ကျာ်တြဲ လေဝ် ပညပ် လဝ် ဝိနဲ ဏအ် လၟိုန် ရ။

== ပရေၚ်လ္ၚတ် ကေုာံ ဂွံဒှ် အရှန် (Training and Arahantship) ==
သာမဏဳ ရာဟုလ ဂှ် ဒှ် ပူဂိုလ် မၞုံကဵု ဆန္ဒ မိက်ဂွံ ကတ်ဗ္တောန် ဓဝ် ဇၞော် ကဵု ဒြဟတ် ရ။ ဇၟာပ် ဇၟာပ် နူဂယး ညး ကေတ် ဗဗဵု ဗတဳ မွဲ စွံ (A handful of sand) တုဲ &quot;တ္ၚဲ ဏအ် အဲ ဍိက် ညံၚ်ဂွံ ဂွံ မိၚ် ကေတ် သြဝါဒ ကျာ်တြဲ ကေုာံ မှာထေရ် သာရဳပုတ် ညံၚ်ရဴ လၟိဟ် မဗတဳ ဏအ် ညိ&quot; သာ်ဏအ် ညး ရာဒနာ မိက် တွဵု ရ။

ကာလ ရာဟုလ ကလိဂွံ အာယုက် ၂၀ သၞာံ ဂှ် ညး သ္ပ ခမဳ ပယျၚ် (Upasampadā - Higher ordination) ရ။ ကြဴနူ ဂှ် ကျာ်တြဲ တွံ ကဵု ညး '''စူဠရာဟုလောဝါဒ သုတ္တန်''' (Cūḷarāhulovāda Sutta) မဟီု တွံ ပရူ ဝိပဿနာ ကေုာံ သဘာဝ မဟွံမွဲ ကု အတ္တ (Anatta - Non-self) ရ။ ကလၚ် ဓဝ် ဏအ် တုဲ မှာထေရ် ရာဟုလ အာစိုပ် ဍာ်ဒကေဝ် '''[[အရှန်]]''' (Arahant) ကလိဂွံ ပရေၚ် ဗၠးၜး နူ ကိလေသ အိုတ်သီု ရ&lt;ref name=&quot;majjhima&quot;&gt;{{cite web |url=https://suttacentral.net/mn147/en/sujato |title=Cūḷarāhulovāda Sutta (MN 147) |publisher=SuttaCentral |access-date=2023-11-06}}&lt;/ref&gt;။

== တာလျိုၚ် ဧတဒဂ် (Etadagga Title) ==
ဟိုတ်နူ မှာထေရ် ရာဟုလ မၞုံကဵု စိုတ် မိက်ဂွံ ကတ်လ္ၚတ် ဓဝ် ဝိနဲ သီုကဵု မရှ်ေသှ်ေ ရဴဂဴ ကု ခမဳ ဇၞော် တံ ဂှ်ရ ကျာ်တြဲ ဇိုန်နှၚ် ကဵု ညး တာလျိုၚ် ဧတဒဂ် '''သိက္ခာကာမ''' (Foremost in eagerness for training / Sikkhākāma) ရ&lt;ref name=&quot;anga&quot;&gt;{{cite web |url=https://suttacentral.net/an1.188-295/en/sujato |title=Etadaggavagga (AN 1.188-295) |publisher=SuttaCentral |access-date=2023-11-06}}&lt;/ref&gt;။

== လအိတ် ဘဝ (Later Life and Passing) ==
အတိုၚ် ဝၚ် အဋ္ဌကထာ မ္ဂး မှာထေရ် ရာဟုလ ဂှ် အာစိုပ် ပရိနိဗ္ဗာန် (Parinirvana) ကိုပ်ကၠာ နူ ကျာ်တြဲ ကေုာံ မှာထေရ် သာရဳပုတ် ဏီ ရ။ ညး အာစိုပ် ပရိနိဗ္ဗာန် ပ္ဍဲ ဍုၚ်သွဝ် တာဝတိံ (Tavatimsa heaven) သၟဝ် သၞာ ညး ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha)
* [[မိစော ယသောဓရာ]] (Princess Yasodhara)
* [[သာရဳပုတ်]] (Sariputta)
* [[အရှန်]] (Arahant)
* [[သာဝက]] (Disciples of the Buddha)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = သာဝက ကျာ်တြဲ
| title = ခမဳ သၚ် ကေုာံ သာဝက အဓိက ကျာ်တြဲ ဂေါတမ (Major Disciples of Gautama Buddha)
| list1 = [[သာရဳပုတ်]] • [[မောဂ္ဂလာန်]] • [[မှာထေရ် မဟာကဿပ]] • [[အာနန်]] • [[မှာထေရ်ကောဏ္ဍည]] • [[ကာဠုဒါယိထေရ်]] • [[အနုရုဒ္ဓါ]] • [[မှာထေရ် ရာဟုလ]]
}}

{{DEFAULTSORT:ရာဟုလ, မှာထေရ်}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:သာဝက ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]]
[[Category:အရှန်]]
[[Category:ပူဂိုလ် အိန္ဒိယ ခေတ်တြေံ]]
[[Category:ဝၚ်ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]</text>
      <sha1>7umvnwqyfpnn9e3jl2kvwt5g95i2t2h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59857</id>
      <parentid>59856</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T08:31:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <origin>59857</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9981" sha1="0lbqdzheb8ev3zlbddylriqo5ef7w7f" xml:space="preserve">{{Infobox ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ
| နာမ = မှာထေရ် ရာဟုလ
| နာမတၞဟ် = ရာဟုလ (Rāhula)
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel)
| ယၟုပေၚ် = မှာထေရ် ရာဟုလ (Mahāthera Rāhula)
| အဓိပ္ပါယ် = အကၠိက်အခုဲ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဂိတုဂြိုဟ် (Fetter or Eclipse)
| ဌာန်ဒတန် = ဍုၚ်ကပ္ပိလဝတ္ထု (Kapilavastu)
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| ဒဒှ် = သာဝက (Disciple)
| တၠပညာ = [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha)
| အလံၚ် = [[အရှန်]] (Arahant)
| တာလျိုၚ် = သိက္ခာကာမ ဧတဒဂ် (Foremost in eagerness for training / Sikkhākāma Etadagga)
}}

'''မှာထေရ် ရာဟုလ''' (ပါဠိ: Rāhula; အၚ်္ဂလိက်: Rahula) ဂှ် ဒှ် ကောန်တြုံ နူ ဂၠံဂဝ် သၟိၚ်သိဒ္ဓတ္ထ (Prince Siddhartha) မဒှ် အလံၚ် ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ကေုာံ ဂၞကျာ် ယသောဓရာ (Princess Yasodhara) ညး မွဲ ဇကု ဓဝ် ရ။ ညး ဏအ် ဂှ် လုကဴ မသ္ပ ခမဳ ပ္ဍဲ သာသနာ ကျာ်တြဲ တုဲ၊ ဒှ် ပူဂိုလ် မကလိဂွံ တာလျိုၚ် '''သိက္ခာကာမ ဧတဒဂ်''' (Foremost in eager to learn / Sikkhākāma Etadagga) မဒှ် ပူဂိုလ် မၞုံကဵု ဆန္ဒ မိက်ဂွံ လ္ၚတ် ကတ်ဗ္တောန် ဓဝ် ဝိနဲ မပြဲ အိုတ် ရ&lt;ref name=&quot;malalasekera&quot;&gt;{{cite book |author=G.P. Malalasekera |year=1937 |title=Dictionary of Pali Proper Names |publisher=John Murray |volume=2 |page=739}}&lt;/ref&gt;။

== ဘဝ ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ သၠးဂၠံဂဝ် (Early Life and Birth) ==
ရာဟုလ ဂှ် သၠးဂၠံဂဝ် က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ တ္ၚဲ သၟိၚ်သိဒ္ဓတ္ထ တိတ် သ္ပ ခမဳ (Great Renunciation) တေံ ရ။ အတိုၚ် ဝၚ် ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး ကာလ သၟိၚ်သိဒ္ဓတ္ထ ဂွံ မိၚ် ပရူ ဒဒှ်ရ ကောန်တြုံ ဇကု က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ဂှ် ညး ဟီု ပတိတ် အရေဝ် &quot;ရာဟုလော ဇာတော၊ ဗန္ဓနံ ဇာတံ&quot; (A fetter has arisen, a bond has been born) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ကောန်ၚာ် ဂှ် ကလိဂွံ ယၟု &quot;ရာဟုလ&quot; (Rāhula) မတွဟ်ဂး အကၠိက်အခုဲ ဒဒှ် မဒက်ဂိုၚ် ရ&lt;ref name=&quot;nanamoli&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Ñāṇamoli |year=1992 |title=The Life of the Buddha: According to the Pali Canon |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400636}}&lt;/ref&gt;။ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ သ္ပ ခမဳ ဂှ် ရာဟုလ ဇၞော်မောဝ် ကၠုၚ် ပ္ဍဲ နန် ဍုၚ်ကပ္ပိလဝတ္ထု (Kapilavastu) သၟဝ် ပရေၚ် မၚ်မွဲ သၟိၚ် သုဒ္ဓေါဒန (King Suddhodana) ရ။

== မအာတ် အာဲကၟာဲ ကေုာံ ပရေၚ်သ္ပသာမဏဳ (Asking for Inheritance and Ordination) ==
ကာလ ရာဟုလ ကလိဂွံ အာယုက် ၇ သၞာံ ဂှ် ကျာ်တြဲ က္ညကၠုၚ် ဍုၚ်ကပ္ပိလဝတ္ထု သွက်ဂွံ တွံ ဓဝ် ကု မိမ မသ ညာတ် တံ ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ် ဂှ် ဂၞကျာ် ယသောဓရာ စကာ ကဵု ရာဟုလ အာ အာတ် အာဲကၟာဲ (Dāyajja - Inheritance) ဇရေၚ် ကျာ်တြဲ ရ။ ရာဟုလ ဗက် အာ လက္ကရဴ ကျာ်တြဲ တုဲ ဟီု &quot;ယွံ ခမဳ ဇၞော်၊ ကဵု အာဲကၟာဲ ကု အဲ ဍိက် ရ&quot; သာ်ဏအ် ရ။

ကျာ်တြဲ ချပ် ဂွံ ဒဒှ်ရ အာဲကၟာဲ လောကဳ ဂှ် လီုလာ် လောဲသွာ တုဲ ဟွံမွဲ ကု တသိုက် လမိုန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ကျာ်တြဲ သ္ၚောဲ ဏာ ရာဟုလ ဇရေၚ် ဘာ တုဲ စကာ ကဵု မှာထေရ် [[သာရဳပုတ်]] (Sariputta) သ္ပ ကဵု သာမဏဳ (Sāmaṇera - Novice monk) ကု ရာဟုလ ရ&lt;ref name=&quot;dhammapada&quot;&gt;{{cite book |author=Daw Mya Tin |year=1986 |title=The Dhammapada: Verses and Stories |publisher=Burma Piṭaka Association}}&lt;/ref&gt;။ ဟိုတ်နူ ရာဟုလ သ္ပ ခမဳ တုဲ သၟိၚ်သုဒ္ဓေါဒန ဂွိၚ် စိုတ် ဇၞော် ကဵု ဒြဟတ် တုဲ အာတ်မိက် ကျာ်တြဲ ဒဒှ်ရ &quot;နူ ဏအ် ပ္ဍဲ ဂတ မ္ဂး ဟွံမွဲ ကု အခေါၚ် မိမ တံ မ္ဂး ဟွံထေက် ကဵု သ္ပ ခမဳ&quot; ရ။ ကျာ်တြဲ လေဝ် ပညပ် လဝ် ဝိနဲ ဏအ် လၟိုန် ရ။

== ပရေၚ်လ္ၚတ် ကေုာံ ဂွံဒှ် အရှန် (Training and Arahantship) ==
သာမဏဳ ရာဟုလ ဂှ် ဒှ် ပူဂိုလ် မၞုံကဵု ဆန္ဒ မိက်ဂွံ ကတ်ဗ္တောန် ဓဝ် ဇၞော် ကဵု ဒြဟတ် ရ။ ဇၟာပ် ဇၟာပ် နူဂယး ညး ကေတ် ဗဗဵု ဗတဳ မွဲ စွံ (A handful of sand) တုဲ &quot;တ္ၚဲ ဏအ် အဲ ဍိက် ညံၚ်ဂွံ ဂွံ မိၚ် ကေတ် သြဝါဒ ကျာ်တြဲ ကေုာံ မှာထေရ် သာရိပိုတ် ညံၚ်ရဴ လၟိဟ် မဗတဳ ဏအ် ညိ&quot; သာ်ဏအ် ညး ရာဒနာ မိက် တွဵု ရ။

ကာလ ရာဟုလ ကလိဂွံ အာယုက် ၂၀ သၞာံ ဂှ် ညး သ္ပ ခမဳ ပယျၚ် (Upasampadā - Higher ordination) ရ။ ကြဴနူ ဂှ် ကျာ်တြဲ တွံ ကဵု ညး '''စူဠရာဟုလောဝါဒ သုတ္တန်''' (Cūḷarāhulovāda Sutta) မဟီု တွံ ပရူ ဝိပဿနာ ကေုာံ သဘာဝ မဟွံမွဲ ကု အတ္တ (Anatta - Non-self) ရ။ ကလၚ် ဓဝ် ဏအ် တုဲ မှာထေရ် ရာဟုလ အာစိုပ် ဍာ်ဒကေဝ် '''[[အရှန်]]''' (Arahant) ကလိဂွံ ပရေၚ် ဗၠးၜး နူ ကိလေသ အိုတ်သီု ရ&lt;ref name=&quot;majjhima&quot;&gt;{{cite web |url=https://suttacentral.net/mn147/en/sujato |title=Cūḷarāhulovāda Sutta (MN 147) |publisher=SuttaCentral |access-date=2023-11-06}}&lt;/ref&gt;။

== တာလျိုၚ် ဧတဒဂ် (Etadagga Title) ==
ဟိုတ်နူ မှာထေရ် ရာဟုလ မၞုံကဵု စိုတ် မိက်ဂွံ ကတ်လ္ၚတ် ဓဝ် ဝိနဲ သီုကဵု မရှ်ေသှ်ေ ရဴဂဴ ကု ခမဳ ဇၞော် တံ ဂှ်ရ ကျာ်တြဲ ဇိုန်နှၚ် ကဵု ညး တာလျိုၚ် ဧတဒဂ် '''သိက္ခာကာမ''' (Foremost in eagerness for training / Sikkhākāma) ရ&lt;ref name=&quot;anga&quot;&gt;{{cite web |url=https://suttacentral.net/an1.188-295/en/sujato |title=Etadaggavagga (AN 1.188-295) |publisher=SuttaCentral |access-date=2023-11-06}}&lt;/ref&gt;။

== လအိတ် ဘဝ (Later Life and Passing) ==
အတိုၚ် ဝၚ် အဋ္ဌကထာ မ္ဂး မှာထေရ် ရာဟုလ ဂှ် အာစိုပ် ပရိနိဗ္ဗာန် (Parinirvana) ကိုပ်ကၠာ နူ ကျာ်တြဲ ကေုာံ မှာထေရ် သာရိပိုတ် ဏီ ရ။ ညး အာစိုပ် ပရိနိဗ္ဗာန် ပ္ဍဲ ဍုၚ်သွဝ် တာဝတိံ (Tavatimsa heaven) သၟဝ် သၞာ ညး ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha)
* [[ဂၞကျာ် ယသောဓရာ]] (Princess Yasodhara)
* [[သာရိပိုတ်]] (Sariputta)
* [[အရှန်]] (Arahant)
* [[သာဝက]] (Disciples of the Buddha)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = သာဝက ကျာ်တြဲ
| title = ခမဳ သၚ် ကေုာံ သာဝက အဓိက ကျာ်တြဲ ဂေါတမ (Major Disciples of Gautama Buddha)
| list1 = [[သာရိပိုတ်]] • [[မောဂ္ဂလာန်]] • [[မှာထေရ် မဟာကဿပ]] • [[အာနန်]] • [[မှာထေရ်ကောဏ္ဍည]] • [[ကာဠုဒါယိထေရ်]] • [[အနုရုဒ္ဓါ]] • [[မှာထေရ် ရာဟုလ]]
}}

{{DEFAULTSORT:ရာဟုလ, မှာထေရ်}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:သာဝက ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]]
[[Category:အရှန်]]
[[Category:ပူဂိုလ် အိန္ဒိယ ခေတ်တြေံ]]
[[Category:ဝၚ်ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]</text>
      <sha1>0lbqdzheb8ev3zlbddylriqo5ef7w7f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59858</id>
      <parentid>59857</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T08:33:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <origin>59858</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9978" sha1="86lcv97cy3d2mgsz1uccsd4ut8fjpr1" xml:space="preserve">{{Infobox ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ
| နာမ = မှာထေရ် ရာဟုလ
| နာမတၞဟ် = ရာဟုလ (Rāhula)
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel)
| ယၟုပေၚ် = မှာထေရ် ရာဟုလ (Mahāthera Rāhula)
| အဓိပ္ပါယ် = အကၠိက်အခုဲ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဂိတုဂြိုဟ် (Fetter or Eclipse)
| ဌာန်ဒတန် = ဍုၚ်ကပ္ပိလဝတ္ထု (Kapilavastu)
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| ဒဒှ် = သာဝက (Disciple)
| တၠပညာ = [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha)
| အလံၚ် = [[အရှန်]] (Arahant)
| တာလျိုၚ် = သိက္ခာကာမ ဧတဒဂ် (Foremost in eagerness for training / Sikkhākāma Etadagga)
}}

'''မှာထေရ် ရာဟုလ''' (ပါဠိ: Rāhula; အၚ်္ဂလိက်: Rahula) ဂှ် ဒှ် ကောန်တြုံ နူ ဂၠံဂဝ် သၟိၚ်သိဒ္ဓတ္ထ (Prince Siddhartha) မဒှ် အလံၚ် ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ကေုာံ ဂၞကျာ် ယသောဓရာ (Princess Yasodhara) ညး မွဲ ဇကု ဓဝ် ရ။ ညး ဏအ် ဂှ် လုကဴ မသ္ပ ခမဳ ပ္ဍဲ သာသနာ ကျာ်တြဲ တုဲ၊ ဒှ် ပူဂိုလ် မကလိဂွံ တာလျိုၚ် '''သိက္ခာကာမ ဧတဒဂ်''' (Foremost in eager to learn / Sikkhākāma Etadagga) မဒှ် ပူဂိုလ် မၞုံကဵု ဆန္ဒ မိက်ဂွံ လ္ၚတ် ကတ်ဗ္တောန် ဓဝ် ဝိနဲ မပြဲ အိုတ် ရ&lt;ref name=&quot;malalasekera&quot;&gt;{{cite book |author=G.P. Malalasekera |year=1937 |title=Dictionary of Pali Proper Names |publisher=John Murray |volume=2 |page=739}}&lt;/ref&gt;။

== ဘဝ ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ သၠးဂၠံဂဝ် (Early Life and Birth) ==
ရာဟုလ ဂှ် သၠးဂၠံဂဝ် က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ တ္ၚဲ သၟိၚ်သိဒ္ဓတ္ထ တိတ် သ္ပ ခမဳ (Great Renunciation) တေံ ရ။ အတိုၚ် ဝၚ် ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး ကာလ သၟိၚ်သိဒ္ဓတ္ထ ဂွံ မိၚ် ပရူ ဒဒှ်ရ ကောန်တြုံ ဇကု က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ဂှ် ညး ဟီု ပတိတ် အရေဝ် &quot;ရာဟုလော ဇာတော၊ ဗန္ဓနံ ဇာတံ&quot; (A fetter has arisen, a bond has been born) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ကောန်ၚာ် ဂှ် ကလိဂွံ ယၟု &quot;ရာဟုလ&quot; (Rāhula) မတွဟ်ဂး အကၠိက်အခုဲ ဒဒှ် မဒက်ဂိုၚ် ရ&lt;ref name=&quot;nanamoli&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Ñāṇamoli |year=1992 |title=The Life of the Buddha: According to the Pali Canon |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400636}}&lt;/ref&gt;။ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ သ္ပ ခမဳ ဂှ် ရာဟုလ ဇၞော်မောဝ် ကၠုၚ် ပ္ဍဲ နန် ဍုၚ်ကပ္ပိလဝတ္ထု (Kapilavastu) သၟဝ် ပရေၚ် မၚ်မွဲ သၟိၚ် သုဒ္ဓေါဒန (King Suddhodana) ရ။

== မအာတ် အာဲကၟာဲ ကေုာံ ပရေၚ်သ္ပသာမဏဳ (Asking for Inheritance and Ordination) ==
ကာလ ရာဟုလ ကလိဂွံ အာယုက် ၇ သၞာံ ဂှ် ကျာ်တြဲ က္ညကၠုၚ် ဍုၚ်ကပ္ပိလဝတ္ထု သွက်ဂွံ တွံ ဓဝ် ကု မိမ မသ ညာတ် တံ ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ် ဂှ် ဂၞကျာ် ယသောဓရာ စကာ ကဵု ရာဟုလ အာ အာတ် အာဲကၟာဲ (Dāyajja - Inheritance) ဇရေၚ် ကျာ်တြဲ ရ။ ရာဟုလ ဗက် အာ လက္ကရဴ ကျာ်တြဲ တုဲ ဟီု &quot;ယွံ ခမဳ ဇၞော်၊ ကဵု အာဲကၟာဲ ကု အဲ ဍိက် ရ&quot; သာ်ဏအ် ရ။

ကျာ်တြဲ ချပ် ဂွံ ဒဒှ်ရ အာဲကၟာဲ လောကဳ ဂှ် လီုလာ် လောဲသွာ တုဲ ဟွံမွဲ ကု တသိုက် လၟိုန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ကျာ်တြဲ ကော် ဏာ ရာဟုလ ဇရေၚ် ဘာ တုဲ စကာ ကဵု မှာထေရ် [[သာရိပိုတ်]] (Sariputta) သ္ပ ကဵု သာမဏဳ (Sāmaṇera - Novice monk) ကု ရာဟုလ ရ&lt;ref name=&quot;dhammapada&quot;&gt;{{cite book |author=Daw Mya Tin |year=1986 |title=The Dhammapada: Verses and Stories |publisher=Burma Piṭaka Association}}&lt;/ref&gt;။ ဟိုတ်နူ ရာဟုလ သ္ပ ခမဳ တုဲ သၟိၚ်သုဒ္ဓေါဒန ဂွိၚ် စိုတ် ဇၞော် ကဵု ဒြဟတ် တုဲ အာတ်မိက် ကျာ်တြဲ ဒဒှ်ရ &quot;နူ ဏအ် ပ္ဍဲ ဂတ မ္ဂး ဟွံမွဲ ကု အခေါၚ် မိမ တံ မ္ဂး ဟွံထေက် ကဵု သ္ပ ခမဳ&quot; ရ။ ကျာ်တြဲ လေဝ် ပညပ် လဝ် ဝိနဲ ဏအ် လၟိုန် ရ။

== ပရေၚ်လ္ၚတ် ကေုာံ ဂွံဒှ် အရှန် (Training and Arahantship) ==
သာမဏဳ ရာဟုလ ဂှ် ဒှ် ပူဂိုလ် မၞုံကဵု ဆန္ဒ မိက်ဂွံ ကတ်ဗ္တောန် ဓဝ် ဇၞော် ကဵု ဒြဟတ် ရ။ ဇၟာပ် ဇၟာပ် နူဂယး ညး ကေတ် ဗဗဵု ဗတဳ မွဲ စွံ (A handful of sand) တုဲ &quot;တ္ၚဲ ဏအ် အဲ ဍိက် ညံၚ်ဂွံ ဂွံ မိၚ် ကေတ် သြဝါဒ ကျာ်တြဲ ကေုာံ မှာထေရ် သာရိပိုတ် ညံၚ်ရဴ လၟိဟ် မဗတဳ ဏအ် ညိ&quot; သာ်ဏအ် ညး ရာဒနာ မိက် တွဵု ရ။

ကာလ ရာဟုလ ကလိဂွံ အာယုက် ၂၀ သၞာံ ဂှ် ညး သ္ပ ခမဳ ပယျၚ် (Upasampadā - Higher ordination) ရ။ ကြဴနူ ဂှ် ကျာ်တြဲ တွံ ကဵု ညး '''စူဠရာဟုလောဝါဒ သုတ္တန်''' (Cūḷarāhulovāda Sutta) မဟီု တွံ ပရူ ဝိပဿနာ ကေုာံ သဘာဝ မဟွံမွဲ ကု အတ္တ (Anatta - Non-self) ရ။ ကလၚ် ဓဝ် ဏအ် တုဲ မှာထေရ် ရာဟုလ အာစိုပ် ဍာ်ဒကေဝ် '''[[အရှန်]]''' (Arahant) ကလိဂွံ ပရေၚ် ဗၠးၜး နူ ကိလေသ အိုတ်သီု ရ&lt;ref name=&quot;majjhima&quot;&gt;{{cite web |url=https://suttacentral.net/mn147/en/sujato |title=Cūḷarāhulovāda Sutta (MN 147) |publisher=SuttaCentral |access-date=2023-11-06}}&lt;/ref&gt;။

== တာလျိုၚ် ဧတဒဂ် (Etadagga Title) ==
ဟိုတ်နူ မှာထေရ် ရာဟုလ မၞုံကဵု စိုတ် မိက်ဂွံ ကတ်လ္ၚတ် ဓဝ် ဝိနဲ သီုကဵု မရှ်ေသှ်ေ ရဴဂဴ ကု ခမဳ ဇၞော် တံ ဂှ်ရ ကျာ်တြဲ ဇိုန်နှၚ် ကဵု ညး တာလျိုၚ် ဧတဒဂ် '''သိက္ခာကာမ''' (Foremost in eagerness for training / Sikkhākāma) ရ&lt;ref name=&quot;anga&quot;&gt;{{cite web |url=https://suttacentral.net/an1.188-295/en/sujato |title=Etadaggavagga (AN 1.188-295) |publisher=SuttaCentral |access-date=2023-11-06}}&lt;/ref&gt;။

== လအိတ် ဘဝ (Later Life and Passing) ==
အတိုၚ် ဝၚ် အဋ္ဌကထာ မ္ဂး မှာထေရ် ရာဟုလ ဂှ် အာစိုပ် ပရိနိဗ္ဗာန် (Parinirvana) ကိုပ်ကၠာ နူ ကျာ်တြဲ ကေုာံ မှာထေရ် သာရိပိုတ် ဏီ ရ။ ညး အာစိုပ် ပရိနိဗ္ဗာန် ပ္ဍဲ ဍုၚ်သွဝ် တာဝတိံ (Tavatimsa heaven) သၟဝ် သၞာ ညး ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha)
* [[ဂၞကျာ် ယသောဓရာ]] (Princess Yasodhara)
* [[သာရိပိုတ်]] (Sariputta)
* [[အရှန်]] (Arahant)
* [[သာဝက]] (Disciples of the Buddha)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = သာဝက ကျာ်တြဲ
| title = ခမဳ သၚ် ကေုာံ သာဝက အဓိက ကျာ်တြဲ ဂေါတမ (Major Disciples of Gautama Buddha)
| list1 = [[သာရိပိုတ်]] • [[မောဂ္ဂလာန်]] • [[မှာထေရ် မဟာကဿပ]] • [[အာနန်]] • [[မှာထေရ်ကောဏ္ဍည]] • [[ကာဠုဒါယိထေရ်]] • [[အနုရုဒ္ဓါ]] • [[မှာထေရ် ရာဟုလ]]
}}

{{DEFAULTSORT:ရာဟုလ, မှာထေရ်}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:သာဝက ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]]
[[Category:အရှန်]]
[[Category:ပူဂိုလ် အိန္ဒိယ ခေတ်တြေံ]]
[[Category:ဝၚ်ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]</text>
      <sha1>86lcv97cy3d2mgsz1uccsd4ut8fjpr1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝၚ် မှာထေရ်နန္ဒ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13223</id>
    <revision>
      <id>59859</id>
      <timestamp>2026-11-06T08:39:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ | နာမ = မှာထေရ် နန္ဒ | နာမတၞဟ် = သၟိၚ်နန္ဒ (Prince Nanda) | ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg | မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel) | ယၟုပေၚ် = မှာထေရ် နန္ဒ (Mahāthera Nanda) | ဌာန်ဒတန် = ဍု...&quot;</comment>
      <origin>59859</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10545" sha1="ss3h4079mg3b216c8tzx2vqg944e7sp" xml:space="preserve">{{Infobox ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ
| နာမ = မှာထေရ် နန္ဒ
| နာမတၞဟ် = သၟိၚ်နန္ဒ (Prince Nanda)
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel)
| ယၟုပေၚ် = မှာထေရ် နန္ဒ (Mahāthera Nanda)
| ဌာန်ဒတန် = ဍုၚ်ကပ္ပိလဝတ္ထု (Kapilavastu)
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| ဒဒှ် = သာဝက (Disciple)
| တၠပညာ = [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha)
| မိမ = သၟိၚ်သုဒ္ဓေါဒန (Suddhodana) ကေုာံ မိစော မဟာပဇာပတိဂေါတမဳ (Maha Pajapati Gotami)
| အလံၚ် = [[အရှန်]] (Arahant)
| တာလျိုၚ် = ဣန္ဒြိယေသု ဂုတ္တဒွါရ ဧတဒဂ် (Foremost in guarding the sense doors)
}}

'''မှာထေရ် နန္ဒ''' (ပါဠိ: Nanda; အၚ်္ဂလိက်: Nanda) ဟွံသေၚ်မ္ဂး '''သၟိၚ်နန္ဒ''' ဂှ် ဒှ် ဒေံအရၚ် (Half-brother) [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha) မွဲ ဇကု ရ။ ညး ဂှ် ဒှ် ကောန် သၟိၚ်သုဒ္ဓေါဒန (King Suddhodana) ကေုာံ မိစော မဟာပဇာပတိဂေါတမဳ (Maha Pajapati Gotami) ရ။ ညး ဏအ် ဂှ် လုကဴ မသ္ပ ခမဳ ပ္ဍဲ သာသနာ ကျာ်တြဲ တုဲ၊ ဒှ် ပူဂိုလ် မကလိဂွံ တာလျိုၚ် '''ဣန္ဒြိယေသု ဂုတ္တဒွါရ ဧတဒဂ်''' (Foremost in guarding the sense doors / Indriyesu Guttadvāra Etadagga) မဒှ် ပူဂိုလ် မပြဲ အိုတ် ပ္ဍဲ အရာ မၚ်မွဲ ဣန္ဒြိယ ၆ သာ် ရ&lt;ref name=&quot;malalasekera&quot;&gt;{{cite book |author=G.P. Malalasekera |year=1937 |title=Dictionary of Pali Proper Names |publisher=John Murray |volume=2 |page=10}}&lt;/ref&gt;။

== ပရေၚ်သ္ပခမဳ ပ္ဍဲ တ္ၚဲမ္ၚဵုထပ်တဲ (Ordination on Wedding Day) ==
ကာလ ကျာ်တြဲ ဂေါတမ က္ညကၠုၚ် ဍုၚ်ကပ္ပိလဝတ္ထု (Kapilavastu) အလန် ပထမ ဂှ် တိုက်ဆိုင် ဒၟံၚ် ကု တ္ၚဲ သၟိၚ်နန္ဒ မသ္ပမ္ၚဵုထပ်တဲ (Wedding day) ကု သၟတ်ဗြဴ '''ဇနပဒကလျာဏဳ''' (Janapadakalyāṇī) မဒှ် သၟတ်ဗြဴ မကျေဝ်ဂေါဝ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် ဂှ် ရ။

ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ဂှ် ကျာ်တြဲ က္ညလုပ် ကၠုၚ် နန် သွက်ဂွံ ဒုၚ် ပိဏ္ဍပါတ် ရ။ ကာလ ကျာ်တြဲ က္ညကလေၚ် စဴ ဘာ နိဂြောဓာရီု (Nigrodharama monastery) ဂှ်၊ ကျာ်တြဲ ကဵု သပိတ် (Alms bowl) ညး ကု သၟိၚ်နန္ဒ သွက်ဂွံ ယိုက် ဗက် အာ လက္ကရဴ ရ။ သၟိၚ်နန္ဒ ၜိုန်ရ မိက်ဂွံ ကလေၚ် စဴ ဇရေၚ် သမ္ဘာ လဝီု ဇကု ကီု လေဝ်၊ ဟိုတ်နူ ရဴဂဴ လတူ ကျာ်တြဲ တုဲ ဟွံဂံၚ် ဟီု တုဲ ဒး ယိုက် သပိတ် ဗက် အာ စိုပ် ဘာ ရ။ ကာလ စိုပ် ဘာ ဂှ် ကျာ်တြဲ သၟာန် နန္ဒ &quot;မိက်ဂွံ သ္ပ ခမဳ ဟာ&quot; တုဲ၊ နန္ဒ ဟွံဂံၚ် တးပါဲ တုဲ ဒုၚ် သ္ပ ခမဳ (Ordination) အာ ရ&lt;ref name=&quot;nanamoli&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Ñāṇamoli |year=1992 |title=The Life of the Buddha: According to the Pali Canon |publisher=Buddhist Publication Society |page=76}}&lt;/ref&gt;။

== တရဴ ဍုၚ်သွဝ် ကေုာံ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ (Journey to Heaven and Motivation) ==
ကြဴနူ သ္ပ ခမဳ တုဲ နန္ဒ ဂှ် ဟွံမွဲ ကု တသိုက် စိုတ် တုဲ ဂွိၚ် စၟဳ ဒၟံၚ် ဇနပဒကလျာဏဳ တွဵု ရ။ ညး ညံၚ်ဂွံ တိတ် နူ ဘဝ ခမဳ တွဵု ရ။ တီ ကေတ် ပရူ ဏအ် တုဲ ကျာ်တြဲ တံၚ် ကေတ် တဲ နန္ဒ တုဲ နကဵု ဣဒ္ဓိ အဘိညာဏ် (Supernatural power) က္ည ဏာ ညး ဍုၚ်သွဝ် တာဝတိံ (Tavatimsa heaven) ရ။

ပ္ဍဲ လ္တူ တရဴ ဂှ် ကျာ်တြဲ ထ္ၜး ကဵု ကၞုဲ ၝောံ မွဲ (A female monkey) မစံၚ် တူ ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ ဂြိုပ် မတူ ပၟတ် ရ။ ကာလ စိုပ် ဍုၚ်သွဝ် ဂှ် ကျာ်တြဲ ထ္ၜး ကဵု အဆေဝ်သွဝ် ဗြဴ မကျေဝ်ဂေါဝ် ၅၀၀ ဇကု (500 celestial nymphs) ရ။
ကျာ်တြဲ သၟာန် နန္ဒ &quot;ယွံ နန္ဒ၊ အကြာ ဇနပဒကလျာဏဳ ကေုာံ အဆေဝ်သွဝ် ဗြဴ တံ ဏအ် ညး ဂှ် ကျေဝ် ဂၠိုၚ် ရော?&quot;။
နန္ဒ သှ် &quot;ယွံ တၠဳ ပညာ၊ ယဝ်ရ တောဲ ဆက် ကု အဆေဝ်သွဝ် ဗြဴ တံ ဏအ် မ္ဂး ဇနပဒကလျာဏဳ ဂှ် တုပ် ညံၚ်ရဴ ကၞုဲ ၝောံ မစံၚ် တူ ဒၟံၚ် တေံ ကီု ရ အဴ&quot;။

ကျာ်တြဲ ဟီု ယဝ်ရ နန္ဒ ဒ္ဂေတ် မၚ်မွဲ ဓဝ် (Practicing the holy life - Brahmacariya) ခိုဟ် မ္ဂး ကျာ်တြဲ အာမခံ ကဵု ညံၚ်ဂွံ ကလိဂွံ အဆေဝ်သွဝ် ဗြဴ တံ ဏအ် ရ သာ်ဏအ် ရ။ နန္ဒ လေဝ် မိပ်စိုတ် တုဲ ဒ္ဂေတ် လွဳပရာ ဓဝ် ဗွဲမဇၞော် ကဵု ဒြဟတ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အဆေဝ်သွဝ် တံ ရ&lt;ref name=&quot;dhammapada&quot;&gt;{{cite book |author=Daw Mya Tin |year=1986 |title=The Dhammapada: Verses and Stories |publisher=Burma Piṭaka Association |page=Verse 13-14}}&lt;/ref&gt;။

== အာစိုပ် အရှန် (Attaining Arahantship) ==
ခမဳ သၚ် တၞဟ် တံ ဂွံ မိၚ် ဒဒှ်ရ နန္ဒ လွဳပရာ ဒၟံၚ် ဓဝ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ မၞိဟ် ဗြဴ ဍုၚ်သွဝ် တုဲ၊ ညးတံ ပျုတ်ပဒေက် ကေုာံ က္ၜေဟ် လက် (Teasing and criticizing) ကု နန္ဒ &quot;နန္ဒ ဂှ် ဒှ် ညး မရာန် ကေတ် ဓဝ် နကဵု မၞိဟ် ဗြဴ&quot; သာ်ဏအ် ရ။

နန္ဒ ဂွံ မိၚ် အရေဝ် ဏအ် တုဲ က္တဵုဒှ် ဓဝ် ညှဵု စိုတ် (Sense of shame) ဗွဲမလောန် တုဲ ညး ပါဲ တိတ် နူ ဂကောံ သၚ် တံ တုဲ လွဳပရာ ဓဝ် ဝိပဿနာ (Vipassana Meditation) နကဵု စိုတ် မအးဇ္ၚး ရ။ ဟွံလအ် မွဲသာ် ညး အာစိုပ် ဍာ်ဒကေဝ် '''[[အရှန်]]''' (Arahant) ရ။ 
ကာလ ဒှ် အရှန် တုဲ ညး ပြာပ် အာ ဇရေၚ် ကျာ်တြဲ တုဲ ဟီု &quot;ယွံ တၠဳ ပညာ၊ ပရေၚ် အာမခံ တၠဳ ပညာ သွက်ဂွံ ကဵု အဆေဝ်သွဝ် ဗြဴ တံ ဂှ် အဲ ဍိက် ဗလး ကဵု တၠဳ ပညာ ရ အဴ&quot; (Releasing the Buddha from his promise) ရ။

== တာလျိုၚ် ဧတဒဂ် (Etadagga Title) ==
ဟိုတ်နူ မှာထေရ် နန္ဒ ဂှ် ဒး ဒုၚ် စောဲလာံ လဝ် နကဵု ရူပါရီု (Visible objects/beauty) ကီု လေဝ် ကြဴဏအ် ညး သောၚ် ကၠေံ ကိလေသ တုဲ မၚ်မွဲ ဣန္ဒြိယ (Sense faculties) ဇကု မာန် အိုတ် ဂှ်ရ ကျာ်တြဲ ဇိုန်နှၚ် ကဵု ညး တာလျိုၚ် ဧတဒဂ် '''ဣန္ဒြိယေသု ဂုတ္တဒွါရ''' (Foremost in guarding the doors of the sense faculties / Indriyesu Guttadvāra) ရ&lt;ref name=&quot;anga&quot;&gt;{{cite web |url=https://suttacentral.net/an1.188-295/en/sujato |title=Etadaggavagga (AN 1.188-295) |publisher=SuttaCentral |access-date=2023-11-06}}&lt;/ref&gt;။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha)
* [[သုဒ္ဓေါဒန]] (King Suddhodana)
* [[မဟာပဇာပတိဂေါတမဳ]] (Maha Pajapati Gotami)
* [[မှာထေရ် ရာဟုလ]] (Rahula)
* [[အရှန်]] (Arahant)
* [[သာဝက]] (Disciples of the Buddha)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = သာဝက ကျာ်တြဲ
| title = ခမဳ သၚ် ကေုာံ သာဝက အဓိက ကျာ်တြဲ ဂေါတမ (Major Disciples of Gautama Buddha)
| list1 = [[သာရဳပုတ်]] • [[မောဂ္ဂလာန်]] • [[မှာထေရ် မဟာကဿပ]] • [[အာနန်]] • [[မှာထေရ် နန္ဒ]] • [[ကာဠုဒါယိထေရ်]] • [[အနုရုဒ္ဓါ]] • [[မှာထေရ် ရာဟုလ]]
}}

{{DEFAULTSORT:နန္ဒ, မှာထေရ်}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:သာဝက ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]]
[[Category:အရှန်]]
[[Category:ပူဂိုလ် အိန္ဒိယ ခေတ်တြေံ]]
[[Category:ဝၚ်ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]</text>
      <sha1>ss3h4079mg3b216c8tzx2vqg944e7sp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:သာဝက ကျာ်တြဲ ဂေါတမ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13224</id>
    <revision>
      <id>59860</id>
      <timestamp>2026-11-06T08:49:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[[ကဏ္ဍ:ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] [[ကဏ္ဍ:ပူဂိုလ် ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]&quot;</comment>
      <origin>59860</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="134" sha1="la3498znjk4d8a4eu34asadcsmbfhuq" xml:space="preserve">[[ကဏ္ဍ:ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]]
[[ကဏ္ဍ:ပူဂိုလ် ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]</text>
      <sha1>la3498znjk4d8a4eu34asadcsmbfhuq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ကျာ်တြဲ ဂေါတမ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13225</id>
    <revision>
      <id>59861</id>
      <timestamp>2026-11-06T08:50:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[[ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ]] [[ကဏ္ဍ:ကျာ်]]&quot;</comment>
      <origin>59861</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74" sha1="98x8n8700e26do4nj6nky9340u1l289" xml:space="preserve">[[ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[ကဏ္ဍ:ကျာ်]]</text>
      <sha1>98x8n8700e26do4nj6nky9340u1l289</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ပွိုၚ်ဍုၚ် ပ္ဍဲ တွဵုရးကရေၚ်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13226</id>
    <revision>
      <id>59862</id>
      <timestamp>2026-11-06T08:51:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[[ကဏ္ဍ:တွဵုရးကရေၚ်]] [[ကဏ္ဍ:ပွိုၚ်ဍုၚ် ပ္ဍဲ ရးနိဂီုဗၟာ]]&quot;</comment>
      <origin>59862</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="142" sha1="n8c1e1tnyycfr5husdzj3onqne93mki" xml:space="preserve">[[ကဏ္ဍ:တွဵုရးကရေၚ်]]
[[ကဏ္ဍ:ပွိုၚ်ဍုၚ် ပ္ဍဲ ရးနိဂီုဗၟာ]]</text>
      <sha1>n8c1e1tnyycfr5husdzj3onqne93mki</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ပူဂိုလ် ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13227</id>
    <revision>
      <id>59863</id>
      <timestamp>2026-11-06T08:52:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[[ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ]] [[ကဏ္ဍ:ပူဂိုလ်]]&quot;</comment>
      <origin>59863</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83" sha1="sx56l89dlbk0zwd7vwl8v2adsa7x1fs" xml:space="preserve">[[ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[ကဏ္ဍ:ပူဂိုလ်]]</text>
      <sha1>sx56l89dlbk0zwd7vwl8v2adsa7x1fs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝၚ် မှာထေရ်အဿဇိ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13228</id>
    <revision>
      <id>59864</id>
      <timestamp>2026-11-06T09:01:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ | နာမ = မှာထေရ် အဿဇိ | နာမတၞဟ် = အဿဇိ (Assaji) | ရုပ်ထမိက် = Assaji_and_Sariputta.jpg | မုက်လိက်ရုပ် = မှာထေရ် အဿဇိ တၚ်ဂုဏ် ဓဝ် ကု ဥပတိဿ (သာရိပိုတ်) | ယၟုပေၚ် = မှာထေရ...&quot;</comment>
      <origin>59864</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10960" sha1="sbsuudyrfhnfta22mmfc6566n11eohw" xml:space="preserve">{{Infobox ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ
| နာမ = မှာထေရ် အဿဇိ
| နာမတၞဟ် = အဿဇိ (Assaji)
| ရုပ်ထမိက် = Assaji_and_Sariputta.jpg
| မုက်လိက်ရုပ် = မှာထေရ် အဿဇိ တၚ်ဂုဏ် ဓဝ် ကု ဥပတိဿ (သာရိပိုတ်)
| ယၟုပေၚ် = မှာထေရ် အဿဇိ (Mahāthera Assaji)
| ဌာန်ဒတန် = ဍုၚ်ကပ္ပိလဝတ္ထု (Kapilavastu)
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| ဒဒှ် = သာဝက (Disciple) ကေုာံ ပဉ္စဝဂ္ဂဳ ၅ ဇကု (One of the Five Ascetics)
| တၠပညာ = [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha)
| အလံၚ် = [[အရှန်]] (Arahant)
| တာလျိုၚ် = ပထမ သာဝကဂကောံ (First group of disciples)
}}

'''မှာထေရ် အဿဇိ''' (ပါဠိ: Assaji; အၚ်္ဂလိက်: Assaji) ဂှ် ဒှ် သာဝက ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ သာသနာ [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha) တုဲ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ခမဳ '''ပဉ္စဝဂ္ဂဳ ၅ ဇကု''' (Pañcavaggiya - The group of five ascetics) ရ။ ညး ဏအ် ဂှ် ဒှ် ပူဂိုလ် အဓိက မဟီု တွံ ဓဝ် ကု ဥပတိဿ (Upatissa) မဒှ် အလံၚ် မှာထေရ် [[သာရဳပုတ်]] (Sariputta) နကဵု ဂါထာ ခ္ဍန် မွဲ ပိုဒ် တုဲ ပြာကတ် လောန် ပ္ဍဲ ဝၚ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ရ&lt;ref name=&quot;malalasekera&quot;&gt;{{cite book |author=G.P. Malalasekera |year=1937 |title=Dictionary of Pali Proper Names |publisher=John Murray |volume=1 |page=223}}&lt;/ref&gt;။

== ဘဝ ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ ဂကောံ ပဉ္စဝဂ္ဂဳ (Early Life and the Five Ascetics) ==
အဿဇိ ဂှ် က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် ဗဗၞး (Brahmin family) တုဲ ညး ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် အယုက် ဍောတ် အိုတ် ပ္ဍဲ အကြာ ဗဗၞး ၅ တၠ (ကောဏ္ဍည၊ ဝပ္ပ၊ ဘဒ္ဒိယ၊ မဟာနာမ်၊ အဿဇိ) ရ။ ကာလ သၟိၚ်သိဒ္ဓတ္ထ တိတ် သ္ပ ခမဳ ဂှ် အဿဇိ ကေုာံ ဗဗၞး ၄ တၠ တံ ပါလုပ် ဗက် အာ လက္ကရဴ သၟိၚ်သိဒ္ဓတ္ထ သွက်ဂွံ လွဳပရာ ဓဝ် ဒုက္ကရစရိယာ (Extreme asceticism) အိုတ် ရ။ 

လုကဴ ၆ သၞာံ ညးတံ လွဳပရာ ကၠုၚ် ဓဝ် မွဲစွံ၊ ဆဂး ကာလ သၟိၚ်သိဒ္ဓတ္ထ ကလေၚ် စ ပုၚ် ပိဏ္ဍပါတ် သွက်ဂွံ ဂွံ ဇြဟတ် ဂှ် ညးတံ ထေၚ် ဂး သၟိၚ်သိဒ္ဓတ္ထ လီု အာ နူ ပရေၚ်လွဳပရာ တုဲ ပါဲ တိတ် အာ ဌာန် မိဂဒါဝိုန် (Isipatana Migadāya - Deer Park) ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဗာရဏသဳ (Varanasi) ရ&lt;ref name=&quot;nanamoli&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Ñāṇamoli |year=1992 |title=The Life of the Buddha: According to the Pali Canon |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400636}}&lt;/ref&gt;။

== အာစိုပ် အရှန် (Attaining Arahantship) ==
ကြဴနူ သၟိၚ်သိဒ္ဓတ္ထ အာစိုပ် သမ္မာသမ္ဗောဓိ (Enlightenment) ဒှ် ကျာ် တုဲ ကျာ်တြဲ က္ညကၠုၚ် ဌာန် မိဂဒါဝိုန် သွက်ဂွံ တွံ ဓဝ် ကု ပဉ္စဝဂ္ဂဳ ၅ ဇကု ရ။ 

ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ဒဂိုန် ပုဏ္ဏမဳ ဂှ် ကျာ်တြဲ တွံ ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ် (Dhammacakkappavattana Sutta - Setting in Motion the Wheel of the Dhamma) ရ။ အဿဇိ ကလၚ် ဓဝ် ဏအ် တုဲ ဟွံလအ် မွဲသာ် ညး လေဝ် ကလိဂွံ သောတာပတ္တိမဂ် (Sotapanna - Stream-entry) ရ။ ကြဴနူ ဂှ် ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ၅ စွေက် ဂိတု ဒဂိုန် ဂှ် ကျာ်တြဲ ဆက် တွံ အနတ္တလက္ခဏသုတ် (Anattalakkhaṇa Sutta - The Discourse on the Not-Self Characteristic) တုဲ အဿဇိ ကေုာံ ခမဳ သီု ၄ ဇကု တံ အာစိုပ် ဍာ်ဒကေဝ် '''[[အရှန်]]''' (Arahant) သီုဖအိုတ် ရ&lt;ref name=&quot;bodhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Bodhi |year=2000 |title=The Connected Discourses of the Buddha: A Translation of the Samyutta Nikaya |publisher=Wisdom Publications |page=1080}}&lt;/ref&gt;။

== ပရေၚ်ဟီုတွံ ဓဝ် ကု သာရိပိုတ် (Converting Sariputta) ==
ပရေၚ် ပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဘဝ မှာထေရ် အဿဇိ ဂှ် ဒှ် ပရေၚ် မကဵု တၚ်ဂုဏ် ဓဝ် ကု ပရိဗိုဇ် '''ဥပတိဿ''' (Paribbājaka Upatissa) မဒှ် အလံၚ် မှာထေရ် [[သာရိပိုတ်]] ရ။ 

မွဲ တ္ၚဲ ပ္ဍဲ အခိၚ် မှာထေရ် အဿဇိ ဂေတ် ပိဏ္ဍပါတ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်ရာဇဂြိုဟ် (Rajagaha) ဂှ် ဥပတိဿ ညာတ် အာ လက္ခဏာ ဣန္ဒြိယ (Calm demeanor) မှာထေရ် မၜိုဟ်သြိုဟ် အးဇ္ၚး လောန် တုဲ လျုၚ်သ္ဍိုက် ဗွဲမလောန် ရ။ ဥပတိဿ ပြာပ် အာ ဇရေၚ် မှာထေရ် တုဲ သၟာန် ညး ဂှ် ဒှ် အ္စာ တၠဳ ပညာ ရော၊ မု ဓဝ် တၠဳ ပညာ မဒ္ဂေတ် လ္ၚတ် ဒၟံၚ် ရော။

မှာထေရ် အဿဇိ သှ် ဒဒှ်ရ ညး ဒှ် တပှ်ေ ကျာ်တြဲ သာကျမုနိ (Sakyamuni Buddha) တုဲ ညး ဏအ် ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် တၟိ ဟွံစိုန်သကီု ပ္ဍဲ ဓဝ် ကျာ် ဏီ ဟီု တုဲ ညး တွံ ထ္ၜး ကဵု ဂါထာ ခ္ဍန် မွဲ ပိုဒ် မဟီု တွံ ပရူ ဟိုတ် ကေုာံ ဖဵု (Cause and Effect) ရ။ ဂါထာ ဂှ် မၞုံယၟု &quot;ယေ ဓမ္မာ&quot; ရ။

=== ဂါထာ အဿဇိ (The Assaji Stanza) ===
ဂါထာ မဟီု တွံ ကဵု ဥပတိဿ ဂှ် ဒှ် သရုပ် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် (Dependent Origination) ရ-
&gt; ''ယေ ဓမ္မာ ဟေတုပ္ပဘဝါ၊ တေသံ ဟေတုံ တထာဂတော အာဟ။''
&gt; ''တေသဉ္စ ယော နိရောဓော၊ ဧဝံ ဝါဒဳ မဟာသမဏော။''

&gt; ''Ye dhammā hetuppabhavā, tesaṁ hetuṁ tathāgato āha;''
&gt; ''Tesañca yo nirodho, evaṁ vādī mahāsamaṇo.''

'''အဓိပ္ပါယ် (Meaning):''' &quot;ဓဝ် (သင်္ခါရ) မက္တဵုဒှ် ကၠုၚ် နူ ဟိုတ် အိုတ်သီု တံ ဂှ် ကျာ်တြဲ ဟီု တွံ ထ္ၜး ဟိုတ် ဍေံ တံ ရ။ ဓဝ် တံ ဂှ် ညံၚ်ဂွံ ပလိုတ် (နိရောဓ) ဂှ် လေဝ် ကျာ်တြဲ ဟီု တွံ ထ္ၜး လဝ် ရ။ ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဝါဒ ကျာ်တြဲ မပြဲ ရ&quot; &lt;ref name=&quot;dhammapada&quot;&gt;{{cite book |author=Daw Mya Tin |year=1986 |title=The Dhammapada: Verses and Stories |publisher=Burma Piṭaka Association |page=Story of Sariputta and Moggallana}}&lt;/ref&gt;။

မိၚ် ဂါထာ ဏအ် တုဲ ဥပတိဿ အာစိုပ် ဍာ်ဒကေဝ် သောတာပတ္တိမဂ် လေဲ လေဲ ရ။ ကြဴနူ ဂှ် ဥပတိဿ ကေုာံ ကောလိယ (မောဂ္ဂလာန်) တံ ပြာပ် အာ ဇရေၚ် ကျာ်တြဲ တုဲ သ္ပ ခမဳ အိုတ် ရ။ 

== ပရေၚ် ရှ်ေသှ်ေ သာရဳပုတ် (Sariputta's Respect) ==
မှာထေရ် သာရဳပုတ် ဂှ် ဟိုတ်နူ ဂွံ တီ ဓဝ် နူ မှာထေရ် အဿဇိ တုဲ ညး ညာတ် မှာထေရ် အဿဇိ နဒဒှ် အ္စာ ကိုပ်ကၠာ မွဲ ရ။ အတိုၚ် ဝၚ် မ္ဂး ဇၟာပ် ဇၟာပ် ဗတံ မှာထေရ် သာရဳပုတ် သ္တိက် မ္ဂး ညး လ္ၚောဝ် က္ဍိုပ် ကဵု လ္ပာ် ဒိုဟ် မှာထေရ် အဿဇိ မနွံ တုဲ ညး သ္တိက် က္ဍိုပ် ကဵု လ္ပာ် ဒိုဟ် ဂှ် တွဵု ရ (Sleeping with his head directed towards Assaji out of reverence)။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha)
* [[ပဉ္စဝဂ္ဂဳ]] (Pañcavaggiya)
* [[သာရဳပုတ်]] (Sariputta)
* [[အရှန်]] (Arahant)
* [[ဓမ္မစက္ကပဝတ္တန သုတ်]] (Dhammacakkappavattana Sutta)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = သာဝက ကျာ်တြဲ
| title = ခမဳ သၚ် ကေုာံ သာဝက အဓိက ကျာ်တြဲ ဂေါတမ (Major Disciples of Gautama Buddha)
| list1 = [[သာရဳပုတ်]] • [[မောဂ္ဂလာန်]] • [[မှာထေရ် မဟာကဿပ]] • [[အာနန်]] • [[မှာထေရ်ကောဏ္ဍည]] • [[မှာထေရ် အဿဇိ]] • [[အနုရုဒ္ဓါ]] • [[မှာထေရ် ရာဟုလ]]
}}

{{DEFAULTSORT:အဿဇိ, မှာထေရ်}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:သာဝက ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]]
[[Category:ပဉ္စဝဂ္ဂဳ]]
[[Category:အရှန်]]
[[Category:ပူဂိုလ် အိန္ဒိယ ခေတ်တြေံ]]
[[Category:ဝၚ်ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]</text>
      <sha1>sbsuudyrfhnfta22mmfc6566n11eohw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ဝၚ်ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13229</id>
    <revision>
      <id>59865</id>
      <timestamp>2026-11-06T09:20:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox  | title = ဝၚ်ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ&lt;br&gt;(Buddhist Biographies) | image = Dharma_Wheel.svg | caption = စက္ကဝက် (Dharma Wheel) မဒှ် သင်္ကေတ သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ | topic = ပရေၚ်အတ္ထုပတ္တိ ကေုာံ ဝၚ် (Biographical History) | religion = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)...&quot;</comment>
      <origin>59865</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8100" sha1="5zhuszwwzh3wepeg24w30s6zihywqng" xml:space="preserve">{{Infobox 
| title = ဝၚ်ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ&lt;br&gt;(Buddhist Biographies)
| image = Dharma_Wheel.svg
| caption = စက္ကဝက် (Dharma Wheel) မဒှ် သင်္ကေတ သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ
| topic = ပရေၚ်အတ္ထုပတ္တိ ကေုာံ ဝၚ် (Biographical History)
| religion = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| key_figures = [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]]၊ သာဝက အဂ္ဂ၊ ခမဳမပြဲ
| primary_texts = ဗုဒ္ဓဝၚ် (Buddhavaṃsa), အပဒါန် (Apadāna), ဇာတ် (Jātaka)
}}

'''ဝၚ်ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ''' (အၚ်္ဂလိက်: Buddhist Biographies / Biographies of Buddhist Figures) ဂှ် ဒှ် ပရေၚ်ချူခၞံ လိက်ပတ် ဝၚ်အတ္ထုပတ္တိ မဆေၚ်စပ် ကု [[ကျာ်တြဲ]]၊ သာဝက ခမဳတြုံ ခမဳဗြဴ ကေုာံ ပူဂိုလ် မယိုက်ဂၠေၚ် သာသနာ ပ္ဍဲ ခေတ်အဆက်ဆက် ရ။ ပ္ဍဲ လိက်ပတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂှ် ဝၚ်ပူဂိုလ် (Biography) တံ ဂှ် ညး ချူလဝ် သွက်ဂွံ ဒှ် သက်သဳ ပရေၚ်လွဳပရာ (Striving) ကေုာံ သွက်ဂွံ သၠုၚ်ပ္တိုန် ဓဝ် သဒ္ဓါ (Faith / Saddhā) ပ္ဍဲ စိုတ် ကောန်ဗုဒ္ဓဘာသာ တံ ရ&lt;ref name=&quot;keown&quot;&gt;{{cite book |author=Damien Keown |year=2004 |title=A Dictionary of Buddhism |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0198605607}}&lt;/ref&gt;။

== ဝၚ် အတ္ထုပတ္တိ ကျာ်တြဲ (Biographies of the Buddha) ==
ပ္ဍဲ လိက် ပိဋကတ်ပိ (Pali Canon) ဂှ် ပရေၚ်အတ္ထုပတ္တိ ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ကေုာံ ကျာ်တြဲ အတိက် တံ ဂှ် ပြာကတ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ လိက်-
* '''ဗုဒ္ဓဝၚ် (Buddhavaṃsa):''' မဒှ် လိက် ဝၚ် ကျာ် ၂၈ ဇကု မစပ် နူ ကျာ်တြဲ တဏှၚ်ကဵု (Taṇhaṅkara Buddha) ဒဵုကၠုၚ် စိုပ် ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ရ။
* '''ဇာတ် (Jātaka):''' မဒှ် ပရူပရာ ဝၚ် အတိက် ဘဝ အလံၚ်ကျာ် (Bodhisatta) မကေၚ် က္တဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဘဝ မရေၚ်မၠိုက် ကၠုၚ် ပါရမဳ (Perfections) ရ။ ဇာတ် နွံ သီုဖအိုတ် ၅၄၇ ဇာတ် ရ&lt;ref name=&quot;jataka&quot;&gt;{{cite book |author=E.B. Cowell |year=1895 |title=The Jātaka or Stories of the Buddha's Former Births |publisher=Cambridge University Press}}&lt;/ref&gt;။
* '''နိဒါနကထာ (Nidānakathā):''' ဒှ် လိက် အဋ္ဌကထာ မပံက်ထ္ၜး ဝၚ် ကျာ်တြဲ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဒှ် ကျာ် ကေုာံ တရဴ မအာစိုပ် သမ္မာသမ္ဗောဓိ (Enlightenment) ရ။

== ဝၚ် အတ္ထုပတ္တိ သာဝက (Biographies of Disciples) ==
ဝၚ် သာဝက (Disciples) မပ္တံကဵု [[သာရဳပုတ်]] (Sariputta)၊ [[မောဂ္ဂလာန်]] (Moggallana)၊ [[အာနန်]] (Ananda) ကေုာံ ခမဳ အရှန် မပြဲ တံ ဂှ် ညး ပကောံလဝ် ပ္ဍဲ လိက် သုတ္တန် ခုဒ္ဒကနိကာယ (Khuddaka Nikaya) ရ-
* '''အပဒါန် (Apadāna):''' လိက် ဏအ် ဂှ် ပကောံလဝ် ဝၚ် အတိက် ကေုာံ ပရေၚ် လွဳပရာ ပါရမဳ သာဝက ခမဳတြုံ (Therāpadāna) ကေုာံ ခမဳဗြဴ (Therīpadāna) တံ ရ။
* '''ထေရဂါထာ ကေုာံ ထေရဳဂါထာ (Theragāthā and Therīgāthā):''' မဒှ် လိက် ကဗျ ဂါထာ မဟီုတွံ ပရူ ပရေၚ် အာစိုပ် ဓဝ် (Attainment) ကေုာံ ပရေၚ် မိပ်မြဟ် လတူ ဓဝ် ဗၠးၜး (Nirvana) နူ သာဝက ခမဳတြုံ ကေုာံ ခမဳဗြဴ တံ ရ&lt;ref name=&quot;norman&quot;&gt;{{cite book |author=K.R. Norman |year=1983 |title=Pali Literature: Including the Canonical Literature in Prakrit and Sanskrit of All the Hinayana Schools of Buddhism |publisher=Otto Harrassowitz}}&lt;/ref&gt;။

== ပူဂိုလ် မပြဲ ပ္ဍဲ ခေတ်ကြဴ (Eminent Figures in Later Eras) ==
ပါဲနူ သာဝက ပ္ဍဲ လက္ထက် ကျာ်တြဲ တုဲ၊ ဝၚ်ပူဂိုလ် ညးမယိုက်ဂၠေၚ် သာသနာ ပ္ဍဲ ခေတ် ကြဴ (Post-canonical figures) လေဝ် ဒှ် အရာ ကိစ္စဇၞော် မွဲ သွက် လိက်ပတ် ဝၚ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ရ။
# '''သၟိၚ်အသောက (Emperor Ashoka):''' သၟိၚ် ဇၞော် အိန္ဒိယ မယိုက်ဂၠေၚ် တိုၚ်ပ္ကဴ သာသနာ တုဲ ပြးဇး သာသနာ ဇရေၚ် ဍုၚ် သအာၚ် (Buddhist missions) ရ။
# '''မှာထေရ် ဗုဒ္ဓဃောသ (Buddhaghosa):''' ခမဳ တၠပညာ ဇၞော် မချူခၞံ လိက် ဝိသုဒ္ဓိမဂ် (Visuddhimagga) ကေုာံ လိက် အဋ္ဌကထာ ဗွဲမဂၠိုၚ် ပ္ဍဲ တ္ကအ်သဳဟိုဠ် (Sri Lanka) ရ။

== လိက်ပတ် ကေုာံ ပရူပရာ (Table of Texts and Subjects) ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ လိက် ဝၚ်ပူဂိုလ် အဓိက ပ္ဍဲ ပိဋကတ် (Major Biographical Texts in the Tipitaka)
|-
! ယၟု လိက် (Text)
! ဂကောံလိက် (Collection)
! ပရူပရာ (Subject Matter)
|-
| ဗုဒ္ဓဝၚ် (Buddhavaṃsa)
| ခုဒ္ဒကနိကာယ (Khuddaka Nikaya)
| ဝၚ် ကျာ် ၂၈ ဇကု ကေုာံ အလံၚ်ကျာ် မဒုၚ် ပျာဒိတ်
|-
| အပဒါန် (Apadāna)
| ခုဒ္ဒကနိကာယ (Khuddaka Nikaya)
| ဝၚ် ဘဝ အတိက် ကေုာံ လွဳပရာ သာဝက တံ
|-
| ဇာတ် (Jātaka)
| ခုဒ္ဒကနိကာယ (Khuddaka Nikaya)
| ဝၚ် ဘဝ အတိက် ကျာ်တြဲ ၅၄၇ ဇာတ်
|-
| ထေရဂါထာ (Theragāthā)
| ခုဒ္ဒကနိကာယ (Khuddaka Nikaya)
| ဂါထာ ဥဒါန် ခမဳတြုံ တံ ကာလ အာစိုပ် အရှန်
|}

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha)
* [[သာဝက]] (Disciples of the Buddha)
* [[အရှန်]] (Arahant)
* [[ပိဋကတ်ပိ]] (Tipitaka)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ဝၚ်ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ
| title = ဝၚ်ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhist Biographies)
| list1 = [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] • [[သာရဳပုတ်]] • [[မောဂ္ဂလာန်]] • [[မှာထေရ် မဟာကဿပ]] • [[အာနန်]] • [[မှာထေရ်ကောဏ္ဍည]] • [[အနုရုဒ္ဓါ]]
}}

{{DEFAULTSORT:ဝၚ်ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ဝၚ်ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:လိက်ပတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]</text>
      <sha1>5zhuszwwzh3wepeg24w30s6zihywqng</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59873</id>
      <parentid>59865</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T10:00:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59873</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8028" sha1="ha99ro3seyhj21ybslr9rhh3v1uka6n" xml:space="preserve">{{Infobox 
| title = ဝၚ်ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ&lt;br&gt;(Buddhist Biographies)
| image = Dharma_Wheel.svg
| caption = စက္ကဝက် (Dharma Wheel) မဒှ် သင်္ကေတ သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ
| topic = ပရေၚ်အတ္ထုပတ္တိ ကေုာံ ဝၚ် (Biographical History)
| religion = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| key_figures = [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]]၊ သာဝက အဂ္ဂ၊ ခမဳမပြဲ
| primary_texts = ဗုဒ္ဓဝၚ် (Buddhavaṃsa), အပဒါန် (Apadāna), ဇာတ် (Jātaka)
}}

'''ဝၚ်ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ''' (အၚ်္ဂလိက်: Buddhist Biographies / Biographies of Buddhist Figures) ဂှ် ဒှ် ပရေၚ်ချူခၞံ လိက်ပတ် ဝၚ်အတ္ထုပတ္တိ မဆေၚ်စပ် ကု [[ကျာ်တြဲ]]၊ သာဝက ခမဳတြုံ ခမဳဗြဴ ကေုာံ ပူဂိုလ် မယိုက်ဂၠေၚ် သာသနာ ပ္ဍဲ ခေတ်အဆက်ဆက် ရ။ ပ္ဍဲ လိက်ပတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂှ် ဝၚ်ပူဂိုလ် (Biography) တံ ဂှ် ညး ချူလဝ် သွက်ဂွံ ဒှ် သက်သဳ ပရေၚ်လွဳပရာ (Striving) ကေုာံ သွက်ဂွံ သၠုၚ်ပ္တိုန် ဓဝ် သဒ္ဓါ (Faith / Saddhā) ပ္ဍဲ စိုတ် ကောန်ဗုဒ္ဓဘာသာ တံ ရ&lt;ref name=&quot;keown&quot;&gt;{{cite book |author=Damien Keown |year=2004 |title=A Dictionary of Buddhism |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0198605607}}&lt;/ref&gt;။

== ဝၚ် အတ္ထုပတ္တိ ကျာ်တြဲ (Biographies of the Buddha) ==
ပ္ဍဲ လိက် ပိဋကတ်ပိ (Pali Canon) ဂှ် ပရေၚ်အတ္ထုပတ္တိ ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ကေုာံ ကျာ်တြဲ အတိက် တံ ဂှ် ပြာကတ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ လိက်-
* '''ဗုဒ္ဓဝၚ် (Buddhavaṃsa):''' မဒှ် လိက် ဝၚ် ကျာ် ၂၈ ဇကု မစပ် နူ ကျာ်တြဲ တဏှၚ်ကဵု (Taṇhaṅkara Buddha) ဒဵုကၠုၚ် စိုပ် ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ရ။
* '''ဇာတ် (Jātaka):''' မဒှ် ပရူပရာ ဝၚ် အတိက် ဘဝ အလံၚ်ကျာ် (Bodhisatta) မကေၚ် က္တဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဘဝ မရေၚ်မၠိုက် ကၠုၚ် ပါရမဳ (Perfections) ရ။ ဇာတ် နွံ သီုဖအိုတ် ၅၄၇ ဇာတ် ရ&lt;ref name=&quot;jataka&quot;&gt;{{cite book |author=E.B. Cowell |year=1895 |title=The Jātaka or Stories of the Buddha's Former Births |publisher=Cambridge University Press}}&lt;/ref&gt;။
* '''နိဒါနကထာ (Nidānakathā):''' ဒှ် လိက် အဋ္ဌကထာ မပံက်ထ္ၜး ဝၚ် ကျာ်တြဲ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဒှ် ကျာ် ကေုာံ တရဴ မအာစိုပ် သမ္မာသမ္ဗောဓိ (Enlightenment) ရ။

== ဝၚ် အတ္ထုပတ္တိ သာဝက (Biographies of Disciples) ==
ဝၚ် သာဝက (Disciples) မပ္တံကဵု [[သာရဳပုတ်]] (Sariputta)၊ [[မောဂ္ဂလာန်]] (Moggallana)၊ [[အာနန်]] (Ananda) ကေုာံ ခမဳ အရှန် မပြဲ တံ ဂှ် ညး ပကောံလဝ် ပ္ဍဲ လိက် သုတ္တန် ခုဒ္ဒကနိကာယ (Khuddaka Nikaya) ရ-
* '''အပဒါန် (Apadāna):''' လိက် ဏအ် ဂှ် ပကောံလဝ် ဝၚ် အတိက် ကေုာံ ပရေၚ် လွဳပရာ ပါရမဳ သာဝက ခမဳတြုံ (Therāpadāna) ကေုာံ ခမဳဗြဴ (Therīpadāna) တံ ရ။
* '''ထေရဂါထာ ကေုာံ ထေရဳဂါထာ (Theragāthā and Therīgāthā):''' မဒှ် လိက် ကဗျ ဂါထာ မဟီုတွံ ပရူ ပရေၚ် အာစိုပ် ဓဝ် (Attainment) ကေုာံ ပရေၚ် မိပ်မြဟ် လတူ ဓဝ် ဗၠးၜး (Nirvana) နူ သာဝက ခမဳတြုံ ကေုာံ ခမဳဗြဴ တံ ရ&lt;ref name=&quot;norman&quot;&gt;{{cite book |author=K.R. Norman |year=1983 |title=Pali Literature: Including the Canonical Literature in Prakrit and Sanskrit of All the Hinayana Schools of Buddhism |publisher=Otto Harrassowitz}}&lt;/ref&gt;။

== ပူဂိုလ် မပြဲ ပ္ဍဲ ခေတ်ကြဴ (Eminent Figures in Later Eras) ==
ပါဲနူ သာဝက ပ္ဍဲ လက္ထက် ကျာ်တြဲ တုဲ၊ ဝၚ်ပူဂိုလ် ညးမယိုက်ဂၠေၚ် သာသနာ ပ္ဍဲ ခေတ် ကြဴ (Post-canonical figures) လေဝ် ဒှ် အရာ ကိစ္စဇၞော် မွဲ သွက် လိက်ပတ် ဝၚ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ရ။
# '''သၟိၚ်အသောက (Emperor Ashoka):''' သၟိၚ် ဇၞော် အိန္ဒိယ မယိုက်ဂၠေၚ် တိုၚ်ပ္ကဴ သာသနာ တုဲ ပြးဇး သာသနာ ဇရေၚ် ဍုၚ် သအာၚ် (Buddhist missions) ရ။
# '''မှာထေရ် ဗုဒ္ဓဃောသ (Buddhaghosa):''' ခမဳ တၠပညာ ဇၞော် မချူခၞံ လိက် ဝိသုဒ္ဓိမဂ် (Visuddhimagga) ကေုာံ လိက် အဋ္ဌကထာ ဗွဲမဂၠိုၚ် ပ္ဍဲ တ္ကအ်သဳဟိုဠ် (Sri Lanka) ရ။

== လိက်ပတ် ကေုာံ ပရူပရာ (Table of Texts and Subjects) ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ လိက် ဝၚ်ပူဂိုလ် အဓိက ပ္ဍဲ ပိဋကတ် (Major Biographical Texts in the Tipitaka)
|-
! ယၟု လိက် (Text)
! ဂကောံလိက် (Collection)
! ပရူပရာ (Subject Matter)
|-
| ဗုဒ္ဓဝၚ် (Buddhavaṃsa)
| ခုဒ္ဒကနိကာယ (Khuddaka Nikaya)
| ဝၚ် ကျာ် ၂၈ ဇကု ကေုာံ အလံၚ်ကျာ် မဒုၚ် ပျာဒိတ်
|-
| အပဒါန် (Apadāna)
| ခုဒ္ဒကနိကာယ (Khuddaka Nikaya)
| ဝၚ် ဘဝ အတိက် ကေုာံ လွဳပရာ သာဝက တံ
|-
| ဇာတ် (Jātaka)
| ခုဒ္ဒကနိကာယ (Khuddaka Nikaya)
| ဝၚ် ဘဝ အတိက် ကျာ်တြဲ ၅၄၇ ဇာတ်
|-
| ထေရဂါထာ (Theragāthā)
| ခုဒ္ဒကနိကာယ (Khuddaka Nikaya)
| ဂါထာ ဥဒါန် ခမဳတြုံ တံ ကာလ အာစိုပ် အရှန်
|}

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha)
* [[သာဝက]] (Disciples of the Buddha)
* [[အရှန်]] (Arahant)
* [[ပိဋကတ်ပိ]] (Tipitaka)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ဝၚ်ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ
| title = ဝၚ်ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhist Biographies)
| list1 = [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] • [[သာရဳပုတ်]] • [[မောဂ္ဂလာန်]] • [[မှာထေရ် မဟာကဿပ]] • [[အာနန်]] • [[မှာထေရ်ကောဏ္ဍည]] • [[အနုရုဒ္ဓါ]]
}}

{{DEFAULTSORT:ဝၚ်ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:လိက်ပတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]</text>
      <sha1>ha99ro3seyhj21ybslr9rhh3v1uka6n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59874</id>
      <parentid>59873</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T10:00:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59874</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7391" sha1="j547hewzq0ildhe39sxo4w9cqyujq6j" xml:space="preserve">{{Infobox 
| title = ဝၚ်ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ&lt;br&gt;(Buddhist Biographies)
| image = Dharma_Wheel.svg
| caption = စက္ကဝက် (Dharma Wheel) မဒှ် သင်္ကေတ သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ
| topic = ပရေၚ်အတ္ထုပတ္တိ ကေုာံ ဝၚ် (Biographical History)
| religion = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| key_figures = [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]]၊ သာဝက အဂ္ဂ၊ ခမဳမပြဲ
| primary_texts = ဗုဒ္ဓဝၚ် (Buddhavaṃsa), အပဒါန် (Apadāna), ဇာတ် (Jātaka)
}}

'''ဝၚ်ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ''' (အၚ်္ဂလိက်: Buddhist Biographies / Biographies of Buddhist Figures) ဂှ် ဒှ် ပရေၚ်ချူခၞံ လိက်ပတ် ဝၚ်အတ္ထုပတ္တိ မဆေၚ်စပ် ကု [[ကျာ်တြဲ]]၊ သာဝက ခမဳတြုံ ခမဳဗြဴ ကေုာံ ပူဂိုလ် မယိုက်ဂၠေၚ် သာသနာ ပ္ဍဲ ခေတ်အဆက်ဆက် ရ။ ပ္ဍဲ လိက်ပတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂှ် ဝၚ်ပူဂိုလ် (Biography) တံ ဂှ် ညး ချူလဝ် သွက်ဂွံ ဒှ် သက်သဳ ပရေၚ်လွဳပရာ (Striving) ကေုာံ သွက်ဂွံ သၠုၚ်ပ္တိုန် ဓဝ် သဒ္ဓါ (Faith / Saddhā) ပ္ဍဲ စိုတ် ကောန်ဗုဒ္ဓဘာသာ တံ ရ&lt;ref name=&quot;keown&quot;&gt;{{cite book |author=Damien Keown |year=2004 |title=A Dictionary of Buddhism |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0198605607}}&lt;/ref&gt;။

== ဝၚ် အတ္ထုပတ္တိ ကျာ်တြဲ (Biographies of the Buddha) ==
ပ္ဍဲ လိက် ပိဋကတ်ပိ (Pali Canon) ဂှ် ပရေၚ်အတ္ထုပတ္တိ ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ကေုာံ ကျာ်တြဲ အတိက် တံ ဂှ် ပြာကတ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ လိက်-
* '''ဗုဒ္ဓဝၚ် (Buddhavaṃsa):''' မဒှ် လိက် ဝၚ် ကျာ် ၂၈ ဇကု မစပ် နူ ကျာ်တြဲ တဏှၚ်ကဵု (Taṇhaṅkara Buddha) ဒဵုကၠုၚ် စိုပ် ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ရ။
* '''ဇာတ် (Jātaka):''' မဒှ် ပရူပရာ ဝၚ် အတိက် ဘဝ အလံၚ်ကျာ် (Bodhisatta) မကေၚ် က္တဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဘဝ မရေၚ်မၠိုက် ကၠုၚ် ပါရမဳ (Perfections) ရ။ ဇာတ် နွံ သီုဖအိုတ် ၅၄၇ ဇာတ် ရ&lt;ref name=&quot;jataka&quot;&gt;{{cite book |author=E.B. Cowell |year=1895 |title=The Jātaka or Stories of the Buddha's Former Births |publisher=Cambridge University Press}}&lt;/ref&gt;။
* '''နိဒါနကထာ (Nidānakathā):''' ဒှ် လိက် အဋ္ဌကထာ မပံက်ထ္ၜး ဝၚ် ကျာ်တြဲ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဒှ် ကျာ် ကေုာံ တရဴ မအာစိုပ် သမ္မာသမ္ဗောဓိ (Enlightenment) ရ။

== ဝၚ် အတ္ထုပတ္တိ သာဝက (Biographies of Disciples) ==
ဝၚ် သာဝက (Disciples) မပ္တံကဵု [[သာရဳပုတ်]] (Sariputta)၊ [[မောဂ္ဂလာန်]] (Moggallana)၊ [[အာနန်]] (Ananda) ကေုာံ ခမဳ အရှန် မပြဲ တံ ဂှ် ညး ပကောံလဝ် ပ္ဍဲ လိက် သုတ္တန် ခုဒ္ဒကနိကာယ (Khuddaka Nikaya) ရ-
* '''အပဒါန် (Apadāna):''' လိက် ဏအ် ဂှ် ပကောံလဝ် ဝၚ် အတိက် ကေုာံ ပရေၚ် လွဳပရာ ပါရမဳ သာဝက ခမဳတြုံ (Therāpadāna) ကေုာံ ခမဳဗြဴ (Therīpadāna) တံ ရ။
* '''ထေရဂါထာ ကေုာံ ထေရဳဂါထာ (Theragāthā and Therīgāthā):''' မဒှ် လိက် ကဗျ ဂါထာ မဟီုတွံ ပရူ ပရေၚ် အာစိုပ် ဓဝ် (Attainment) ကေုာံ ပရေၚ် မိပ်မြဟ် လတူ ဓဝ် ဗၠးၜး (Nirvana) နူ သာဝက ခမဳတြုံ ကေုာံ ခမဳဗြဴ တံ ရ&lt;ref name=&quot;norman&quot;&gt;{{cite book |author=K.R. Norman |year=1983 |title=Pali Literature: Including the Canonical Literature in Prakrit and Sanskrit of All the Hinayana Schools of Buddhism |publisher=Otto Harrassowitz}}&lt;/ref&gt;။

== ပူဂိုလ် မပြဲ ပ္ဍဲ ခေတ်ကြဴ (Eminent Figures in Later Eras) ==
ပါဲနူ သာဝက ပ္ဍဲ လက္ထက် ကျာ်တြဲ တုဲ၊ ဝၚ်ပူဂိုလ် ညးမယိုက်ဂၠေၚ် သာသနာ ပ္ဍဲ ခေတ် ကြဴ (Post-canonical figures) လေဝ် ဒှ် အရာ ကိစ္စဇၞော် မွဲ သွက် လိက်ပတ် ဝၚ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ရ။
# '''သၟိၚ်အသောက (Emperor Ashoka):''' သၟိၚ် ဇၞော် အိန္ဒိယ မယိုက်ဂၠေၚ် တိုၚ်ပ္ကဴ သာသနာ တုဲ ပြးဇး သာသနာ ဇရေၚ် ဍုၚ် သအာၚ် (Buddhist missions) ရ။
# '''မှာထေရ် ဗုဒ္ဓဃောသ (Buddhaghosa):''' ခမဳ တၠပညာ ဇၞော် မချူခၞံ လိက် ဝိသုဒ္ဓိမဂ် (Visuddhimagga) ကေုာံ လိက် အဋ္ဌကထာ ဗွဲမဂၠိုၚ် ပ္ဍဲ တ္ကအ်သဳဟိုဠ် (Sri Lanka) ရ။

== လိက်ပတ် ကေုာံ ပရူပရာ (Table of Texts and Subjects) ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ လိက် ဝၚ်ပူဂိုလ် အဓိက ပ္ဍဲ ပိဋကတ် (Major Biographical Texts in the Tipitaka)
|-
! ယၟု လိက် (Text)
! ဂကောံလိက် (Collection)
! ပရူပရာ (Subject Matter)
|-
| ဗုဒ္ဓဝၚ် (Buddhavaṃsa)
| ခုဒ္ဒကနိကာယ (Khuddaka Nikaya)
| ဝၚ် ကျာ် ၂၈ ဇကု ကေုာံ အလံၚ်ကျာ် မဒုၚ် ပျာဒိတ်
|-
| အပဒါန် (Apadāna)
| ခုဒ္ဒကနိကာယ (Khuddaka Nikaya)
| ဝၚ် ဘဝ အတိက် ကေုာံ လွဳပရာ သာဝက တံ
|-
| ဇာတ် (Jātaka)
| ခုဒ္ဒကနိကာယ (Khuddaka Nikaya)
| ဝၚ် ဘဝ အတိက် ကျာ်တြဲ ၅၄၇ ဇာတ်
|-
| ထေရဂါထာ (Theragāthā)
| ခုဒ္ဒကနိကာယ (Khuddaka Nikaya)
| ဂါထာ ဥဒါန် ခမဳတြုံ တံ ကာလ အာစိုပ် အရှန်
|}

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha)
* [[သာဝက]] (Disciples of the Buddha)
* [[အရှန်]] (Arahant)
* [[ပိဋကတ်ပိ]] (Tipitaka)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>j547hewzq0ildhe39sxo4w9cqyujq6j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59875</id>
      <parentid>59874</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T10:02:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>စာမျက်နှာကို ဗလာလုပ်လိုက်သည်</comment>
      <origin>59875</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝၚ် ဒဗ္ဗထေရ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13230</id>
    <revision>
      <id>59866</id>
      <timestamp>2026-11-06T09:33:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ | နာမ = မှာထေရ် ဒဗ္ဗ | နာမတၞဟ် = ဒဗ္ဗ မလ္လပုတ္တ (Dabba Mallaputta) | ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg | မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel) | ယၟုပေၚ် = ဒဗ္ဗထေရ် (Dabba Thera) | အဓိပ္ပါယ် =...&quot;</comment>
      <origin>59866</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13535" sha1="nejwbzhrqvt6on8cdlt546k7ykdveya" xml:space="preserve">{{Infobox ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ
| နာမ = မှာထေရ် ဒဗ္ဗ
| နာမတၞဟ် = ဒဗ္ဗ မလ္လပုတ္တ (Dabba Mallaputta)
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel)
| ယၟုပေၚ် = ဒဗ္ဗထေရ် (Dabba Thera)
| အဓိပ္ပါယ် = ကောန်သၟိၚ်မလ္လ ညးမက္တဵုဒှ် လတူ ထာဝရပၟတ် (Born on the funeral pyre)
| ဌာန်ဒတန် = ဍုၚ်ကုသိနာရာ (Kusinara) ကေုာံ ဍုၚ်ရာဇဂြိုဟ် (Rajagaha)
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| ဒဒှ် = သာဝက (Disciple)
| တၠပညာ = [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha)
| အလံၚ် = [[အရှန်]] (Arahant)
| တာလျိုၚ် = သေနာသနပညာပက ဧတဒဂ် (Foremost in assigning lodgings)
}}

'''မှာထေရ် ဒဗ္ဗ''' (ပါဠိ: Dabba Mallaputta; အၚ်္ဂလိက်: Dabba Thera) ဟွံသေၚ်မ္ဂး '''ဒဗ္ဗ မလ္လပုတ္တ''' ဂှ် ဒှ် သာဝက အရှန် မပြဲ အိုတ် မွဲ ဇကု ပ္ဍဲ လက္ထက် သာသနာ [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha) ရ။ ညး ဂှ် ပြာကတ် လောန် ပ္ဍဲ အရာ မယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ် ဖန်ဇန် ဒၞာဲသ္တိက် ဘာ ကေုာံ ပရေၚ်စၞစ ကု ခမဳ သၚ် တံ (Assigning lodgings and meals) တုဲ ကလိဂွံ တာလျိုၚ် '''သေနာသနပညာပက ဧတဒဂ်''' (Foremost in assigning lodgings) ရ&lt;ref name=&quot;malalasekera&quot;&gt;{{cite book |author=G.P. Malalasekera |year=1937 |title=Dictionary of Pali Proper Names |publisher=John Murray |volume=1 |page=1055}}&lt;/ref&gt;။ ဒဗ္ဗထေရ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် အရှန် နူ အာယုက် ထပှ် သၞာံ တုဲ ပ္ဍဲ အခိၚ် ဗတံ မ္ဂး ညး စကာ ဣဒ္ဓိ အဘိညာဏ် (Supernatural power) လပုဟ်တဲ ညး မၞုံကဵု လျး ပၟတ် (Glowing finger) သွက်ဂွံ ထ္ၜး ဂၠံၚ် ကု ခမဳ သၚ် တံ သွက်ဂွံ အာ ဇရေၚ် ဘာ ဒၞာဲသ္တိက် ရ။

== ဘဝ ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ ပရေၚ်သ္ပခမဳ (Early Life and Ordination) ==
ဒဗ္ဗ ဂှ် က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် သၟိၚ်မလ္လ (Malla dynasty) ပ္ဍဲ ဍုၚ်ကုသိနာရာ (Kusinara) ရ။ ဝၚ် က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ညး ဂှ် ဂြိုဟ်က္ဍၚ် လောန် ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ် ညး နွံ ပ္ဍဲ ဂၠံဂဝ် မိ ညး ဂှ်၊ မိ ညး စုတိ အာ ရ။ ကာလ မၞိဟ် တံ ကေတ် ဏာ ဇွ မိ ညး သွက်ဂွံ စံၚ် ပ္ဍဲ သုသာန် ဂှ် နကဵု အစောံ ကံ အတိက် ဒဗ္ဗ မဒး ဒှ် အရှန် ပ္ဍဲ ဘဝ ဏအ် တုဲ ဇွ မိ ညး တူ အာ ကီု လေဝ် ဖျုန် ဂၠံဂဝ် မပ္တံ ကဵု ကောန်ၚာ် ဂှ် ဟွံတူ ပၟတ် ရ။ ကောန်ၚာ် ဂှ် ပြဟ် စှ်ေ အာ လတူ ကလောံ ဆု တုဲ က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ လတူ ထာဝရ ပၟတ် ဂှ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးတံ ခုတ် ကဵု ယၟု '''ဒဗ္ဗ''' (Dabba - Wood / Spark) ရ&lt;ref name=&quot;bodhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Bodhi |year=2012 |title=The Numerical Discourses of the Buddha |publisher=Wisdom Publications |isbn=978-1614290407}}&lt;/ref&gt;။

ကာလ ဒဗ္ဗ ကလိဂွံ အာယုက် ၇ သၞာံ ဂှ် ညး ဂွံ ညာတ် ကေတ် ကျာ်တြဲ တုဲ က္တဵုဒှ် ဓဝ် သဒ္ဓါ လျုၚ်သ္ဍိုက် ဗွဲမလောန် တုဲ အာတ် မိက် သ္ပ ခမဳ ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ် မကး သော် (Shaving the hair) ဂှ် ညး ဗ္စာရဏာ ကမ္မဌာန် တစပဉ္စက (Tacapañcaka meditation) တုဲ ညး အာစိုပ် ဍာ်ဒကေဝ် '''[[အရှန်]]''' (Arahant) ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဂှ် လေဲ လေဲ ရ။

== တာလျိုၚ် ပ္ဍဲ သာသနာ (Service to the Sangha) ==
ၜိုန်ရ ဒဗ္ဗ ဒှ် အရှန် ပ္ဍဲ အာယုက် ၇ သၞာံ ကီု လေဝ် ညး ဗ္စာရဏာ ဂွံ ဒဒှ်ရ ကိစ္စ သွက် ဇကု မဒး ကၠောန် (Personal spiritual goal) ဂှ် အိုတ် အာ တုဲ ရ၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ သွက်ဂွံ ယိုက်ဂၠေၚ် သာသနာ ညး အာတ် မိက် ကျာ်တြဲ သွက်ဂွံ ကေတ် တာလျိုၚ် ဗ္စာဲ ဒၞာဲသ္တိက် ကေုာံ ပုၚ် ပိဏ္ဍပါတ် ကု သၚ် တံ ရ။

ကျာ်တြဲ လေဝ် ပအပ် ပြာပ် ကဵု တာလျိုၚ်-
# '''သေနာသနပညာပက (Senāsanapaññāpaka):''' ညးမဖန်ဇန် ကဵု ဒၞာဲသ္တိက် ဘာ (Assigner of lodgings)
# '''ဘတ္တုဒ္ဒေသက (Bhattuddesaka):''' ညးမဖန်ဇန် ကဵု ပရေၚ်စၞစ ပုၚ် ဒါယကာ တံ မပလံၚ် (Distributor of meals)

ပ္ဍဲ အခိၚ် ဗတံ ခမဳ သၚ် မက္ညကၠုၚ် နူ ဌာန် သ္ၚောဲ တံ စိုပ် ကၠုၚ် မ္ဂး ညး စကာ လပုဟ်တဲ ညး မပ္တိတ် လျး ပၟတ် (Glowing finger emitting light) တုဲ ပၠဒရီု ထ္ၜး ဂၠံၚ် ကု ခမဳ တံ ညံၚ်ဂွံ စိုပ် ဘာ မဖန်ဇန် လဝ် ဂှ် သာသ္ပအ် ရ။ ညး ဖန်ဇန် ဒၞာဲသ္တိက် မလိုက်ဖက် ကု အခိုက်အလိုက် ခမဳ တံ (ဥပမာ- ခမဳ မလေပ် ဓဝ် တံ မွဲ ဒၞာဲ၊ ခမဳ မလေပ် ဝိပဿနာ တံ မွဲ ဒၞာဲ) ဗွဲမစဳကၠး ရ။

== ပရေၚ် စောဒနာ အလီ (The False Accusation) ==
ဟိုတ်နူ တာလျိုၚ် ဖန်ဇန် ဒၞာဲ ဏအ် တုဲ ပရေၚ် ပြဿနာ မွဲ က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် ရ။ ခမဳ မေတ္တိယ (Mettiya) ကေုာံ ဘုမ္မဇ (Bhummaja) တံ ဂှ် မလေပ် ကလိဂွံ ဆ ဒၞာဲသ္တိက် ပရေံ ပရေံ ကေုာံ စၞစ ဟွံခိုဟ် တွဵု ရ။ ညးတံ ထေၚ် ဂး ဒဗ္ဗထေရ် ဖန်ဇန် လဝ် နကဵု ဓဝ် အဂတိ တုဲ ညးတံ ထေဲပၞတ် လတူ ဒဗ္ဗထေရ် ရ။

ညးတံ အာ စောဲလာံ ပလီု စိုတ် မိၚ်ခမဳဗြဴ မေတ္တိယာ (Nun Mettiyā) ညံၚ်ဂွံ အာ လ္ၚောဝ် ပ္တီ ကျာ်တြဲ ဒဒှ်ရ ဒဗ္ဗထေရ် ဏအ် ပလီု လဝ် စိုတ် ကောန်ဗြဴ ညး (Accusing of breaking the vow of celibacy / Pārājika offense) ရ သာ်ဏအ် ရ&lt;ref name=&quot;vinaya&quot;&gt;{{cite book |author=I.B. Horner |year=1938 |title=The Book of the Discipline (Vinaya Pitaka) |publisher=Pali Text Society |volume=1 |page=200}}&lt;/ref&gt;။

ကျာ်တြဲ ကော် ဒဗ္ဗထေရ် တုဲ သၟာန် ညး ပ္ဍဲ အကြာ ပေါဲ သၚ်္ဂါယနာ ရ။ ဒဗ္ဗထေရ် သှ် လ္ၚောဝ် ပ္တီ &quot;ယွံ တၠဳ ပညာ၊ နူ အခိၚ် အဲ ဍိက် မက္တဵုဒှ် မၞိဟ် တေံ ဂှ် လ္ပ ဟီု စိုပ် အရာ မပလီု ပရေၚ် မေထုန် ရ အဴ၊ ပ္ဍဲ သမၠိၚ် ညာတ် လ္ပအ် လေဝ် အဲ ဍိက် ဟွံကေၚ် ပလီု လဝ် မေထုန် မွဲ ဝါ ဏီ ရ အဴ&quot; သာ်ဏအ် ရ။ 
ကျာ်တြဲ တီ ဒဒှ်ရ ဒဗ္ဗထေရ် ဒှ် မၞိဟ် အးဇ္ၚး (Innocent) တုဲ၊ မိၚ်ခမဳဗြဴ မေတ္တိယာ ဂှ် ကျာ်တြဲ ကဵု သ္ပ ထောံ လူ (Expelled from the order) တုဲ ခမဳ ၜါ ဇကု ဂှ် ဒး ဒုၚ် ဒဏ် ရ။

== လအိတ် ဘဝ (Later Life and Passing) ==
ဟိုတ်နူ ပရေၚ် ယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ် မပြဲ ဏအ် ဂှ်ရ ကျာ်တြဲ ဇိုန်နှၚ် ကဵု ညး တာလျိုၚ် ဧတဒဂ် '''သေနာသနပညာပက''' (Foremost among assigners of lodgings) ရ။

အတိုၚ် လိက် ဥဒါန် (Udāna) မ္ဂး ကာလ ဒဗ္ဗထေရ် ကလိဂွံ အာယုက် ဇၞော် အာစိုပ် အခိၚ် ပရိနိဗ္ဗာန် (Parinirvana) ဂှ်၊ ညး က္ညအာ ဇရေၚ် ကျာ်တြဲ တုဲ ကလံ ကျာ် သွက်ဂွံ သ္ပ ပရိနိဗ္ဗာန် ရ။ ညး ကလာၚ် တိုန် အာ လတူ အကာသ၊ လုပ် စျာန် တေဇောကသိုဏ် (Fire element meditation / Tejo-kasiṇa) တုဲ ခန္ဓကာယ ညး ဂှ် တူ အာ နကဵု ပၟတ် ဓာတ် အလဵုလဵု ညး ရ။ ကြဴနူ မတူ အာ တုဲ ဇုတ် သၟေဟ် သှ်ေ (Ashes or cinders) ညိည သ္ၚိ ဇြုၚ် မွဲ လေဝ် ဟွံသှ်ေ ရ (Passed away without leaving any remains) &lt;ref name=&quot;udana&quot;&gt;{{cite web |url=https://suttacentral.net/ud8.9/en/sujato |title=Dabba Sutta (Ud 8.9) |publisher=SuttaCentral |access-date=2023-11-06}}&lt;/ref&gt;။

== လိက်ပတ် ကေုာံ ပရူပရာ (Table of Roles and Events) ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ပရေၚ် တာလျိုၚ် ကေုာံ အရာ ပြာကတ် ဒဗ္ဗထေရ် (Roles and Notable Events)
|-
! တာလျိုၚ် / အရာ ပြာကတ်
! ပရေၚ် သ္ပသမ္တီ (Description)
! လိက် နိဿဲ (Reference)
|-
| သေနာသနပညာပက (Senāsanapaññāpaka)
| ညးမဖန်ဇန် ကဵု ဒၞာဲသ္တိက် ဘာ ကု ခမဳ သၚ် မက္ညကၠုၚ် နူ သ္ၚောဲ
| အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် (Anguttara Nikaya)
|-
| ဘတ္တုဒ္ဒေသက (Bhattuddesaka)
| ညးမပါ်ပရအ် ပရေၚ် စၞစ ကု ခမဳ သၚ် တံ မလိုက်ဖက် ကု ညးတံ
| ဝိနယပိဋကတ် (Vinaya Pitaka)
|-
| ဣဒ္ဓိ အဘိညာဏ် ပၟတ် (Glowing finger)
| အခိၚ် ဗတံ စကာ လပုဟ်တဲ ညံၚ်ရဴ ပၞောတ် သွက်ဂွံ ထ္ၜး ဂၠံၚ်
| ဓမ္မပဒ (Dhammapada Commentary)
|-
| ပရေၚ် စောဒနာ အလီ (False Accusation)
| ဒး ဒုၚ် စောဒနာ လဝ် နကဵု ခမဳ မေတ္တိယ သီု မိၚ်ခမဳဗြဴ
| ဝိနယပိဋကတ် - ပါရာဇိက (Parajika)
|}

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha)
* [[သာဝက]] (Disciples of the Buddha)
* [[အရှန်]] (Arahant)
* [[ဝိနဲ]] (Vinaya)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = သာဝက ကျာ်တြဲ
| title = ခမဳ သၚ် ကေုာံ သာဝက အဓိက ကျာ်တြဲ ဂေါတမ (Major Disciples of Gautama Buddha)
| list1 = [[သာရဳပုတ်]] • [[မောဂ္ဂလာန်]] • [[မှာထေရ် မဟာကဿပ]] • [[အာနန်]] • [[ဒဗ္ဗထေရ်]] • [[မှာထေရ်ကောဏ္ဍည]] • [[အနုရုဒ္ဓါ]] • [[မှာထေရ် ရာဟုလ]]
}}

{{DEFAULTSORT:ဒဗ္ဗထေရ်}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:သာဝက ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]]
[[Category:အရှန်]]
[[Category:ပူဂိုလ် အိန္ဒိယ ခေတ်တြေံ]]
[[Category:ဝၚ်ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]</text>
      <sha1>nejwbzhrqvt6on8cdlt546k7ykdveya</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>၀ၚ် ရာမညနိကာယ ဘာတြေံ ကွာန်ဒဵုသ္ဇေၚ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13231</id>
    <revision>
      <id>59867</id>
      <timestamp>2026-11-06T09:40:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ဗညာသု</username>
        <id>5788</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;ရာမညနိကာယ ဘာတြေံ ကွာန်ဒဵုသ္ဇေၚ်  ကွာန်ဒဵုသ္ဇေၚ်၀ွံ နွံဒၟံၚ် ပွိုၚ်ဍုၚ်ဍာ်ဗု ရးတၞၚ်သဳ ကၟိုန်ဍုၚ်ဗမာလၟုဟ်၀ွံရ။&quot;</comment>
      <origin>59867</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="308" sha1="o93scraa8bqobkm99l1317n359z2wbr" xml:space="preserve">ရာမညနိကာယ ဘာတြေံ ကွာန်ဒဵုသ္ဇေၚ်

ကွာန်ဒဵုသ္ဇေၚ်၀ွံ နွံဒၟံၚ် ပွိုၚ်ဍုၚ်ဍာ်ဗု ရးတၞၚ်သဳ ကၟိုန်ဍုၚ်ဗမာလၟုဟ်၀ွံရ။</text>
      <sha1>o93scraa8bqobkm99l1317n359z2wbr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဖန်ဇန် ဘဝဍိုက်ပေင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13232</id>
    <revision>
      <id>59868</id>
      <timestamp>2026-11-06T09:45:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ဗညာသု</username>
        <id>5788</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox  | name          = ပွမဖန်ဇန် ဘဝဍိုက်ပေင် | native_name   = Ikigai / Life design | image         = Ikigai-EN.svg | caption       = ပွမဖန်ဇန် ဘဝဍိုက်ပေင် (Ikigai diagram) | field         = [[ပညာစိုတ်]], [[ပရေင်ထတ်ယုက်]] }}  '''ပွမဖန်ဇန် ဘဝဍိုက်ပေင်''' (...&quot;</comment>
      <origin>59868</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9789" sha1="0syyl9j11c53klj7p1epzynmtc0xcar" xml:space="preserve">{{Infobox 
| name          = ပွမဖန်ဇန် ဘဝဍိုက်ပေင်
| native_name   = Ikigai / Life design
| image         = Ikigai-EN.svg
| caption       = ပွမဖန်ဇန် ဘဝဍိုက်ပေင် (Ikigai diagram)
| field         = [[ပညာစိုတ်]], [[ပရေင်ထတ်ယုက်]]
}}

'''ပွမဖန်ဇန် ဘဝဍိုက်ပေင်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Designing a Fulfilling Life / Ikigai'') ဝွံ ဒှ်လဒက်ပ္တန် ကေုာံ ပရေင်တိုန်စိုပ်လညာတ် မဆေၚ်စပ်ကဵု အသိၚ်စိုတ် ဒတုဲမြမပြဲ ပ္ဍဲကဵု ဘဝမၞိဟ်ရ။

== မာတိကာတမ် ==
* [[#ဒုတိယတမ်ပရူ - တမ်မူလ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်|၁။ တမ်မူလ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်]]
* [[#လဒက်ပ္တန် လညာတ် ပန်တန်တဴ|၂။ လဒက်ပ္တန် လညာတ် ပန်တန်တဴ]]
* [[#နဲကဲမဂၠာဲ သ္ၚဳေဝ် အဓိပ္ပါယ်ဘဝ|၃။ နဲကဲမဂၠာဲ သ္ၚဳေဝ် အဓိပ္ပါယ်ဘဝ]]
* [[#ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ်|၄။ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ်]]
* [[#ဆက်စပ်ကဵု ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ်|၅။ ဆက်စပ်ကဵု ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ်]]
* [[#ပညာဂဥုဲ ကေုာံ တၠပညာဂမၠိုၚ်|၆။ ပညာဂဥုဲ ကေုာံ တၠပညာဂမၠိုၚ်]]
* [[#တၠပညာ ဂၠးတိ ဂမၠိုၚ်|၇။ တၠပညာ ဂၠးတိ ဂမၠိုၚ်]]
* [[#ပရေင်ပြံၚ်လှာဲ အခိင်ကာလ နူ ခေတ်တြေံစိုပ်ခေတ်တၟိ|၈။ ပရေင်ပြံၚ်လှာဲ အခိင်ကာလ နူ ခေတ်တြေံစိုပ်ခေတ်တၟိ]]
* [[#အနာဂတ် လညာတ်သ္ၚောဲ|၉။ အနာဂတ် လညာတ်သ္ၚောဲ]]
* [[#နိဂီု ကေုာံ လိက်ညးတၞဟ်တအ် ဖန်ဗဒှ်လဝ်|၁၀။ နိဂီု ကေုာံ လိက်ညးတၞဟ်တအ် ဖန်ဗဒှ်လဝ်]]

---

== ၁။ တမ်မူလ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် ==
ဝေါဟာရဏအ် ဂွံလဝ်အဓိပ္ပါယ် ဒဒှ်ရ အရာမကဵုဒြဟတ် မၞိဟ်မွဲ၊ အရာမဒှ်ဟိုတ် ဂွံမံၚ်စံၚ် တန်တဴဒၟံၚ် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ်ရ။ ညးတအ် ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ ဘဝမၞိဟ်မွဲ မဍိုက်ပေင်ကဵု တင်ရန်တေအ်ဂှ် ဒှ်အဓိက တင်ပြိုက်စိုတ် မခိုဟ်မွဲတုဲ ပ္ဍဲကဵု ယေန်သၞာင်ဂကူဂျပါန်ဂှ် ကော်စ [[အိကိဂါဲ]] ရ။

== ၂။ လဒက်ပ္တန် လညာတ် ပန်တန်တဴ ==
ပ္ဍဲလဒက်ပ္တန်ဏအ် ပံၚ်ဖှ်လဝ် အရာပန်သာ် မတွံဂး -
{| class=&quot;wikitable&quot;
! တင်စၟတ် !! အရာမဆေပ်စပ် !! အဓိပ္ပါယ်
|-
| ၁ || အရာမၞးမဒးဂ្សံက် || အရာမပ္တိတ်လဝ် လွဟ်စိုတ်ခိုဟ်
|-
| ၂ || အရာမၞးမလေပ်သန် || ပရေင်မာန်စွမ်း အရာလဵုမွဲမွဲ
|-
| ၃ || အရာဂၠးတိ မၞိဟ်တအ် မဒးတိုပ်သုင်စောဲ || ပရေင်ဖန်ဗဒှ် သွက်သတ္တဝါလောက
|-
| ၄ || အရာမၞးဂွံလုပ်တဝ်စၞေဟ် ပ္ဍဲသြန်ဘဏ္ဍာ || ပရေင်တန်တဴ ပရေင်မံၚ်စံၚ်
|}

== ၃။ နဲကဲမဂၠာဲ သ္ၚဳေဝ် အဓိပ္ပါယ်ဘဝ ==
မၞိဟ်တအ် ဒးလ္ၚတ်စိုတ်ဇကု၊ မဒးစွံအဓိက ကုတင်ရန်တေအ်ဘဝ မွဲခဏ မွဲဗပေၚ်၊ ကေုာံ ဂၠာဲသွဟ် မံၚ်စံၚ် ဗွဲမဗဗွဲ ကုတၠပညာတြေံတအ် မစွံလဝ် နမူနာ၊ ပ္ဍဲဂှ် ဆေၚ်စပ်ကဵု [[ပညာစိုတ်]] ရ။

== ၄။ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် ==
ပ္ဍဲကဵု ပွဳပွူမၞိဟ်ဂှ် ပွမဒ္ဂေတ်ပတဝ်သ္ၚဳ ပရေင်မိတ်သဟာយ ဇမၠိင်အာယုက် ဗီုကဵု မောအ် (Moai) တအ်ဂှ် ဒှ်အရာမသ္ဇိုၚ် ကုပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ အသိၚ်စိုတ်မခိုဟ်မွဲကီုရ။

== ၅။ ဆက်စပ်ကဵု ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ် ==
လ္ၚတ်သၠုင်တိုန် ပရူပရာဏအ် ပတိုန်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ညးမၞုံကဵု အသိၚ်စိုတ် မစိုန်သ္ကီုတအ်ဂှ် ကၠေံစိုတ် ဟွံမဲတုဲ ဗၠိုက်ပြးအာ နူယဲဘဲ မဆေၚ်စပ်ကဵု သိုတ်နှဴက္ဍိုပ်သ္ဍောဝ်လောဲသွာရ။

== ၆။ ပညာဂဥုဲ ကေုာံ တၠပညာဂမၠိုၚ် ==
တၠပညာဝါဒ [[Mieko Kamiya|မိယေကာ ကမိယာ]] စန်ဒက်ချူလဝ် လိက်ပြကိုဟ်မဆေၚ်စပ်ကဵု အဓိပ္ပါယ်ဘဝ (On the Meaning of Life) တုဲ ပါ်ပရအ်လဝ် ဒဒှ်ရ အသိၚ်စိုတ်ဏအ် ဒှ်ဒတုဲမြမပြဲ ပ္ဍဲကဵု မၞိဟ်လ္ၚဵုတအ်ရ။

== ၇။ တၠပညာ ဂၠးတိ ဂမၠိုၚ် ==
တၠပညာ အစာဗဟုသုတ [[Ken Mogi|ကེန် မဝ်ဂိ]] လေဝ် ချူဇန်လဝ် လိက်ဗဟုသုတ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲဘာသာအၚ်္ဂလိက် သွက်ဂွံလ္ၚတ် ပရူဏအ်ရ။

== ၈။ ပရေင်ပြံၚ်လှာဲ အခိင်ကာလ နူ ခေတ်တြေံစိုပ်ခေတ်တၟိ ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ်တြေံဂှ် မၞိဟ်တအ် ပတှ်ေကေတ် တင်ရန်တေအ်ဘဝဂှ် ဒှ်အရာမကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲကုမ္ပဏဳ သ္ၚိကၟိန်၊ တုဲတှ်ေ ခေတ်လၟုဟ်ဂှ် ပြံၚ်လှာဲအာ ညံင်ဂွံဂၠာဲ အသိၚ်စိုတ်ဇကု မဗၠးၜး ကုအရာတၞဟ်တအ်ရ။

== ၉။ အနာဂတ် လညာတ်သ္ၚောဲ ==
သ္ၚဳဂွံညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ပွမဖန်ဇန် ဘဝဍိုက်ပေင်ဏအ် ဒှ်ဂဥုဲမဖန်ဗဒှ် ပရေင်ၜိုဟ်လလံ စိုတ်စဇကု ပ္ဍဲခေတ်ကာလ အနာဂတ် ဂၠးကဝ် မပြံၚ်လှာဲပြဟ်ပြေဟ်ဏအ်ရ။

== ၁၀။ နိဂီု ကေုာံ လိက်ညးတၞဟ်တအ် ဖန်ဗဒှ်လဝ် ==
နူကဵု တင်ဂၞင်သဇိုင်တအ်ဏအ် အာရီုစိုတ်ဂှ် ပတိုန်ထ္ၜးလဝ် ဓရ်လၞီဓရ်ဓလီု မဆက်စပ်ကဵု လၟေင်ဘဝမၞိဟ် ညံင်ဂွံဍိုက်ပေင် အတိုင်ပြဝေဏဳ ကေုာံ ပရေင်တိုန်စိုပ် လညာတ်တၟိရ။

== လိက်ညးတၞဟ်တအ် ဖန်ဗဒှ်လဝ် (References) ==
&lt;references /&gt;
* [1] García, Héctor; Miralles, Francesc (2017). ''Ikigai: The Japanese Secret to a Long and Happy Life''. Penguin Books. ISBN 978-0143130727.
* [2] Kamiya, Mieko (1966). ''Ikigai ni Tsuite'' (On the Meaning of Life). Misuzu Shobo. ISBN 978-4622081555.
* [3] Mogi, Ken (2017). ''Awakening Your Ikigai''. The Experiment. ISBN 978-1615194568.
* [4] Buettner, Dan (2012). ''The Blue Zones: 9 Lessons for Living Longer from the People Who Lived the Longest''. National Geographic. ISBN 978-1426209482.
* [5] Ozawa-de Silva, Chikako (2021). ''The Anatomy of Loneliness: Suicide, Social Connection, and the Search for Meaning in Contemporary Japan''. University of California Press. ISBN 978-0520380318.

{{Navbox
| name      = ပွမဖန်ဇန် ဘဝဍိုက်ပေင်
| title     = ပွမဖန်ဇန် ဘဝဍိုက်ပေင် (Ikigai) ကေုာံ [[ပညာစိုတ်]]
| list1     = [[အိကိဂါဲ]] • [[Mieko Kamiya]] • [[Ken Mogi]] • [[ပညာထတ်ယုက်]]
}}

[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:ဘဝမၞိဟ်]]</text>
      <sha1>0syyl9j11c53klj7p1epzynmtc0xcar</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59878</id>
      <parentid>59868</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T10:03:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>59878</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7984" sha1="eh3sxocfe3oiflccxyriucnt71xncah" xml:space="preserve">{{Infobox 
| name          = ပွမဖန်ဇန် ဘဝဍိုက်ပေင်
| native_name   = Ikigai / Life design
| image         = Ikigai-EN.svg
| caption       = ပွမဖန်ဇန် ဘဝဍိုက်ပေင် (Ikigai diagram)
| field         = [[ပညာစိုတ်]], [[ပရေင်ထတ်ယုက်]]
}}

'''ပွမဖန်ဇန် ဘဝဍိုက်ပေင်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Designing a Fulfilling Life / Ikigai'') ဝွံ ဒှ်လဒက်ပ္တန် ကေုာံ ပရေင်တိုန်စိုပ်လညာတ် မဆေၚ်စပ်ကဵု အသိၚ်စိုတ် ဒတုဲမြမပြဲ ပ္ဍဲကဵု ဘဝမၞိဟ်ရ။

== ၁။ တမ်မူလ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် ==
ဝေါဟာရဏအ် ဂွံလဝ်အဓိပ္ပါယ် ဒဒှ်ရ အရာမကဵုဒြဟတ် မၞိဟ်မွဲ၊ အရာမဒှ်ဟိုတ် ဂွံမံၚ်စံၚ် တန်တဴဒၟံၚ် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ်ရ။ ညးတအ် ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ ဘဝမၞိဟ်မွဲ မဍိုက်ပေင်ကဵု တင်ရန်တေအ်ဂှ် ဒှ်အဓိက တင်ပြိုက်စိုတ် မခိုဟ်မွဲတုဲ ပ္ဍဲကဵု ယေန်သၞာင်ဂကူဂျပါန်ဂှ် ကော်စ [[အိကိဂါဲ]] ရ။

== ၂။ လဒက်ပ္တန် လညာတ် ပန်တန်တဴ ==
ပ္ဍဲလဒက်ပ္တန်ဏအ် ပံၚ်ဖှ်လဝ် အရာပန်သာ် မတွံဂး -
{| class=&quot;wikitable&quot;
! တင်စၟတ် !! အရာမဆေပ်စပ် !! အဓိပ္ပါယ်
|-
| ၁ || အရာမၞးမဒးဂ្សံက် || အရာမပ္တိတ်လဝ် လွဟ်စိုတ်ခိုဟ်
|-
| ၂ || အရာမၞးမလေပ်သန် || ပရေင်မာန်စွမ်း အရာလဵုမွဲမွဲ
|-
| ၃ || အရာဂၠးတိ မၞိဟ်တအ် မဒးတိုပ်သုင်စောဲ || ပရေင်ဖန်ဗဒှ် သွက်သတ္တဝါလောက
|-
| ၄ || အရာမၞးဂွံလုပ်တဝ်စၞေဟ် ပ္ဍဲသြန်ဘဏ္ဍာ || ပရေင်တန်တဴ ပရေင်မံၚ်စံၚ်
|}

== ၃။ နဲကဲမဂၠာဲ သ္ၚဳေဝ် အဓိပ္ပါယ်ဘဝ ==
မၞိဟ်တအ် ဒးလ္ၚတ်စိုတ်ဇကု၊ မဒးစွံအဓိက ကုတင်ရန်တေအ်ဘဝ မွဲခဏ မွဲဗပေၚ်၊ ကေုာံ ဂၠာဲသွဟ် မံၚ်စံၚ် ဗွဲမဗဗွဲ ကုတၠပညာတြေံတအ် မစွံလဝ် နမူနာ၊ ပ္ဍဲဂှ် ဆေၚ်စပ်ကဵု [[ပညာစိုတ်]] ရ။

== ၄။ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် ==
ပ္ဍဲကဵု ပွဳပွူမၞိဟ်ဂှ် ပွမဒ္ဂေတ်ပတဝ်သ္ၚဳ ပရေင်မိတ်သဟာយ ဇမၠိင်အာယုက် ဗီုကဵု မောအ် (Moai) တအ်ဂှ် ဒှ်အရာမသ္ဇိုၚ် ကုပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ အသိၚ်စိုတ်မခိုဟ်မွဲကီုရ။

== ၅။ ဆက်စပ်ကဵု ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ် ==
လ္ၚတ်သၠုင်တိုန် ပရူပရာဏအ် ပတိုန်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ညးမၞုံကဵု အသိၚ်စိုတ် မစိုန်သ္ကီုတအ်ဂှ် ကၠေံစိုတ် ဟွံမဲတုဲ ဗၠိုက်ပြးအာ နူယဲဘဲ မဆေၚ်စပ်ကဵု သိုတ်နှဴက္ဍိုပ်သ္ဍောဝ်လောဲသွာရ။

== ၆။ ပညာဂဥုဲ ကေုာံ တၠပညာဂမၠိုၚ် ==
တၠပညာဝါဒ [[Mieko Kamiya|မိယေကာ ကမိယာ]] စန်ဒက်ချူလဝ် လိက်ပြကိုဟ်မဆေၚ်စပ်ကဵု အဓိပ္ပါယ်ဘဝ (On the Meaning of Life) တုဲ ပါ်ပရအ်လဝ် ဒဒှ်ရ အသိၚ်စိုတ်ဏအ် ဒှ်ဒတုဲမြမပြဲ ပ္ဍဲကဵု မၞိဟ်လ္ၚဵုတအ်ရ။

== ၇။ တၠပညာ ဂၠးတိ ဂမၠိုၚ် ==
တၠပညာ အစာဗဟုသုတ [[Ken Mogi|ကེန် မဝ်ဂိ]] လေဝ် ချူဇန်လဝ် လိက်ဗဟုသုတ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲဘာသာအၚ်္ဂလိက် သွက်ဂွံလ္ၚတ် ပရူဏအ်ရ။

== ၈။ ပရေင်ပြံၚ်လှာဲ အခိင်ကာလ နူ ခေတ်တြေံစိုပ်ခေတ်တၟိ ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ်တြေံဂှ် မၞိဟ်တအ် ပတှ်ေကေတ် တင်ရန်တေအ်ဘဝဂှ် ဒှ်အရာမကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲကုမ္ပဏဳ သ္ၚိကၟိန်၊ တုဲတှ်ေ ခေတ်လၟုဟ်ဂှ် ပြံၚ်လှာဲအာ ညံင်ဂွံဂၠာဲ အသိၚ်စိုတ်ဇကု မဗၠးၜး ကုအရာတၞဟ်တအ်ရ။

== ၉။ အနာဂတ် လညာတ်သ္ၚောဲ ==
သ္ၚဳဂွံညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ပွမဖန်ဇန် ဘဝဍိုက်ပေင်ဏအ် ဒှ်ဂဥုဲမဖန်ဗဒှ် ပရေင်ၜိုဟ်လလံ စိုတ်စဇကု ပ္ဍဲခေတ်ကာလ အနာဂတ် ဂၠးကဝ် မပြံၚ်လှာဲပြဟ်ပြေဟ်ဏအ်ရ။

== ၁၀။ နိဂီု ကေုာံ လိက်ညးတၞဟ်တအ် ဖန်ဗဒှ်လဝ် ==
နူကဵု တင်ဂၞင်သဇိုင်တအ်ဏအ် အာရီုစိုတ်ဂှ် ပတိုန်ထ္ၜးလဝ် ဓရ်လၞီဓရ်ဓလီု မဆက်စပ်ကဵု လၟေင်ဘဝမၞိဟ် ညံင်ဂွံဍိုက်ပေင် အတိုင်ပြဝေဏဳ ကေုာံ ပရေင်တိုန်စိုပ် လညာတ်တၟိရ။

== လိက်ညးတၞဟ်တအ် ဖန်ဗဒှ်လဝ် (References) ==
&lt;references /&gt;
* [1] García, Héctor; Miralles, Francesc (2017). ''Ikigai: The Japanese Secret to a Long and Happy Life''. Penguin Books. ISBN 978-0143130727.
* [2] Kamiya, Mieko (1966). ''Ikigai ni Tsuite'' (On the Meaning of Life). Misuzu Shobo. ISBN 978-4622081555.
* [3] Mogi, Ken (2017). ''Awakening Your Ikigai''. The Experiment. ISBN 978-1615194568.
* [4] Buettner, Dan (2012). ''The Blue Zones: 9 Lessons for Living Longer from the People Who Lived the Longest''. National Geographic. ISBN 978-1426209482.
* [5] Ozawa-de Silva, Chikako (2021). ''The Anatomy of Loneliness: Suicide, Social Connection, and the Search for Meaning in Contemporary Japan''. University of California Press. ISBN 978-0520380318.

{{Navbox
| name      = ပွမဖန်ဇန် ဘဝဍိုက်ပေင်
| title     = ပွမဖန်ဇန် ဘဝဍိုက်ပေင် (Ikigai) ကေုာံ [[ပညာစိုတ်]]
| list1     = [[အိကိဂါဲ]] • [[Mieko Kamiya]] • [[Ken Mogi]] • [[ပညာထတ်ယုက်]]
}}

[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:ဘဝမၞိဟ်]]</text>
      <sha1>eh3sxocfe3oiflccxyriucnt71xncah</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>နဲကဲသၠုၚ်ပ္တိုန်ဍာ်ဒကေဝ် ကုကောန်ၚာ်သၟတ်&quot;</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13233</id>
    <revision>
      <id>59869</id>
      <timestamp>2026-11-06T09:49:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ဗညာသု</username>
        <id>5788</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox  | name          = နဲကဲသၠုၚ်ပ္တိုန်ဍာ်ဒကေဝ် ကုကောန်ၚာ်သၟတ် | native_name   = Early Childhood Development and Enhancement Techniques | image         = Child-development-EN.svg | caption       = နဲကဲသၠုၚ်ပ္တိုန်ဍာ်ဒကေဝ် ကုကောန်ၚာ်သၟတ် (Early Childhood Developme...&quot;</comment>
      <origin>59869</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10286" sha1="53ocnxip9g19q2ay43n7amj5h0d52h6" xml:space="preserve">{{Infobox 
| name          = နဲကဲသၠုၚ်ပ္တိုန်ဍာ်ဒကေဝ် ကုကောန်ၚာ်သၟတ်
| native_name   = Early Childhood Development and Enhancement Techniques
| image         = Child-development-EN.svg
| caption       = နဲကဲသၠုၚ်ပ္တိုန်ဍာ်ဒကေဝ် ကုကောန်ၚာ်သၟတ် (Early Childhood Development Framework)
| field         = [[ပညာစိုတ်]], [[ပရေင်ပညာ]]
}}

'''နဲကဲသၠုၚ်ပ္တိုန်ဍာ်ဒကေဝ် ကုကောန်ၚာ်သၟတ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Early Childhood Development and Enhancement Techniques'') ဝွံ ဒှ်လဒက်ပ္တန် လညာတ်သမ္တီ ကေုာံ ပရေင်တိုန်စိုပ်လညာတ် မဆေၚ်စပ်ကဵု အသိၚ်စိုတ်၊ သ္ၚိကၟိန်၊ ကေုာံ ပွဳပွူသဘာဝ ပ္ဍဲကဵု ဘဝကောန်ၚာ်သၟတ်တအ်ရ။

== မာတိကာတမ် ==
* [[#၁။ တမ်မူလ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်|၁။ တမ်မူလ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်]]
* [[#၂။ လဒက်ပ္တန် လညာတ် ပန်တန်တဴ|၂။ လဒက်ပ္တန် လညာတ် ပန်တန်တဴ]]
* [[#၃။ နဲကဲမဂၠာဲ သ္ၚဳေဝ် အသိၚ်စိုတ် ကေုာံ ရုပ်ကာယ|၃။ နဲကဲမဂၠာဲ သ္ၚဳေဝ် အသိၚ်စိုတ် ကေုာံ ရုပ်ကာယ]]
* [[#၄။ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် သ္ၚိကၟိန်|၄။ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် သ္ၚိကၟိန်]]
* [[#၅။ ဆက်စပ်ကဵု ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ် ကေုာံ ဦးဏှ်|၅။ ဆက်စပ်ကဵု ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ် ကေုာံ ဦးဏှ်]]
* [[#၆။ ပညာဂဥုဲ ကေုာံ တၠပညာဂမၠိုၚ်|၆။ ပညာဂဥုဲ ကေုာံ တၠပညာဂမၠိုၚ်]]
* [[#၇။ တၠပညာ ဂၠးတိ ဂမၠိုၚ်|၇။ တၠပညာ ဂၠးတိ ဂမၠိုၚ်]]
* [[#၈။ ပရေင်ပြံၚ်လှာဲ အခိင်ကာလ နူ ခေတ်တြေံစိုပ်ခေတ်တၟိ|၈။ ပရေင်ပြံၚ်လှာဲ အခိင်ကာလ နူ ခေတ်တြေံစိုပ်ခေတ်တၟိ]]
* [[#၉။ အနာဂတ် လညာတ်သ္ၚောဲ|၉။ အနာဂတ် လညာတ်သ္ၚောဲ]]
* [[#၁၀။ နိဂီု ကေုာံ လိက်ညးတၞဟ်တအ် ဖန်ဗဒှ်လဝ်|၁၀။ နိဂီု ကေုာံ လိက်ညးတၞဟ်တအ် ဖန်ဗဒှ်လဝ်]]

---

== ၁။ တမ်မူလ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် ==
ဝေါဟာရဏအ် ဂွံလဝ်အဓိပ္ပါယ် ဒဒှ်ရ အရာမဖန်ဗဒှ် တန်တဴဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ကဆံင်အာယုက် ကောန်ၚာ်သၟတ် တင်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံဇၞော်မောဝ် ပ္ဍဲလပါ် ဦးဏှ်၊ အသိၚ်စိုတ် ကေုာံ ရုပ်ကာယ ဗွဲမဒးရးရ။

== ၂။ လဒက်ပ္တန် လညာတ် ပန်တန်တဴ ==
ပ္ဍဲလဒက်ပ္တန်ဏအ် ပံၚ်ဖှ်လဝ် အရာပန်သာ် မတွံဂး -
{| class=&quot;wikitable&quot;
! တင်စၟတ် !! အရာမဆေပ်စပ် !! အဓိပ္ပါယ်
|-
| ၁ || ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဦးဏှ် || မဖန်ဗဒှ် အသိၚ်ဉာဏ်ပညာ ကေုာံ လညာတ်တၟိ
|-
| ၂ || ပရေင်ထတ်ယုက် ရုပ်ကာယ || မင်မဲထတ်ယုက် အာဟာရ ကေုာံ ကလာပ်လက်ဇုက်
|-
| ၃ || ပရေင်ဆက်စပ်မိတ်သဟာយ || ပွမပံင်ဖက် အကြာကောန်ၚာ် ကေုာံ မိမသ္ၚိကၟိန်
|-
| ၄ || ပွဳပွူမစိုပ်တရဴ || ပွမဗတောန် ပ္ဍဲဌာနဗတောန်ပညာ ခိုဟ်မွဲ
|}

== ၃။ နဲကဲမဂၠာဲ သ္ၚဳေဝ် အသိၚ်စိုတ် ကေုာံ ရုပ်ကာယ ==
မၞိဟ်တအ် ဒးလ္ၚတ်အာယုက် ကောန်ၚာ်သၟတ်, ဒးဖန်ဗဒှ် ကွတ်ဂဥုဲမပြေပြံင် ကေုာံ ကမၠောန်လွပ်လညာတ် မဆေပ်စပ်ကဵု [[ပညာစိုတ်]] ရ။

== ၄။ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် သ္ၚိကၟိန် ==
ပ္ဍဲကဵု ပွဳပွူသ္ၚိကၟိန်ဂှ် ပွမကဵုဒြဟတ် မေတ္တာကေုာံ ပွမဗတောန် ဗီုပြင်ဒ္ဂေတ်ပြဝေဏဳခိုဟ်မွဲဂှ် ဒှ်အရာမသ္ဇိုၚ် ကုအသိၚ်စိုတ် ကောန်ၚာ်တအ်ရ။

== ၅။ ဆက်စပ်ကဵု ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ် ကေုာံ ဦးဏှ် ==
လ္ၚတ်သၠုင်တိုန် ပရူပရာဏအ် ပတိုန်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ညးမကဵုလဝ် အခိင်ဂၠိုင် ကုကောန်ၚာ်သၟတ်တအ်ဂှ် ဖန်ဗဒှ်ကဵု ဦးဏှ် တန်တဴဍိုက်ပေင်အာ ပ္ဍဲဘဝ သေက်ာတအ်ရ။

== ၆။ ပညာဂဥုဲ ကေုာံ တၠပညာဂမၠိုၚ် ==
တၠပညာဝါဒ [[Jean Piaget|ဇေန် ပဳယာဂေ]] စန်ဒက်ချူလဝ် လိက်ပြကိုဟ်မဆေင်စပ်ကဵု ပွမဇၞော်မောဝ် ဉာဏ်ပညာ ကောန်ၚာ် (Stages of Cognitive Development) တုဲ ပါ်ပရအ်လဝ် ဒဒှ်ရ အသိၚ်စိုတ် ကောန်ၚာ်တအ် ဇၞော်မောဝ်အာ နကဵုကဆံင် မဖျေဟ်လဝ်တုဲရ။

== ၇။ တၠပညာ ဂၠးတိ ဂမၠိုၚ် ==
တၠပညာ အစာဗဟုသုတ [[Lev Vygotsky|လေဝ် ဝဳဂေါတ်သ်ကဳ]] လေဝ် ချူဇန်လဝ် လိက်ဗဟုသုတ မဆေင်စပ်ကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်ၚာ် နူကဵု ပွဳပွူမၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Sociocultural Development) ရ။

== ၈။ ပရေင်ပြံၚ်လှာဲ အခိင်ကာလ နူ ခေတ်တြေံစိုပ်ခေတ်တၟိ ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ်တြေံဂှ် မိမတအ် ဗတောန်ကောန်ၚာ် နကဵုနဲကဲတြေံ၊ တုဲတှ်ေ ခေတ်လၟုဟ်ဂှ် ပြံၚ်လှာဲအာ ညံင်ဂွံစကာ ပညာဇၞော်မောဝ် တၟိတၟိ ဗီုကဵု နဲကဲ [[မွန်တေဿာရဳ]] (Montessori) တအ်ရ။

== ၉။ အနာဂတ် လညာတ်သ္ၚောဲ ==
သ္ၚဳဂွံညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ပွမဖန်ဇန် နဲကဲသၠုၚ်ပ္တိုန်ဍာ်ဒကေဝ် ကောန်ၚာ်သၟတ်ဏအ် ဒှ်သဇိုင် ကုပရေင်ၜိုဟ်လလံ စိုတ်စဇကု ပ္ဍဲခေတ်ကာလ အနာဂတ် ဂၠးကဝ် မပြံၚ်လှာဲပြဟ်ပြေဟ်ဏအ်ရ။

== ၁၀။ နိဂီု ကေုာံ လိက်ညးတၞဟ်တအ် ဖန်ဗဒှ်လဝ် ==
နူကဵု တင်ဂၞင်သဇိုင်တအ်ဏအ် အာရီုစိုတ်ဂှ် ပတိုန်ထ္ၜးလဝ် ဓရ်သ္ပစၟတ်သမ္တီ မဆက်စပ်ကဵု လၟေင်ဘဝ ကောန်ၚာ်သၟတ် ညံင်ဂွံဍိုက်ပေင် အတိုင် [[ပရေင်ပညာ]] ကေုာံ ပရေင်တိုန်စိုပ် လညာတ်တၟိရ။

== လိက်ညးတၞဟ်တအ် ဖန်ဗဒှ်လဝ် (References) ==
&lt;references /&gt;
* [1] Piaget, Jean (1952). ''The Origins of Intelligence in Children''. International Universities Press. ISBN 978-0823635306.
* [2] Vygotsky, Lev (1978). ''Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes''. Harvard University Press. ISBN 978-0674576292.
* [3] Montessori, Maria (1964). ''The Montessori Method''. Schocken Books. ISBN 978-0805209228.
* [4] Shonkoff, Jack P.; Phillips, Deborah A. (2000). ''From Neurons to Neighborhoods: The Science of Early Childhood Development''. National Academies Press. ISBN 978-0309070362.
* [5] Berk, Laura E. (2013). ''Child Development''. Pearson. ISBN 978-0205149766.

{{Navbox
| name      = နဲကဲသၠုၚ်ပ္တိုန်ဍာ်ဒကေဝ် ကုကောန်ၚာ်သၟတ်
| title     = နဲကဲသၠုၚ်ပ္တိုန်ဍာ်ဒကေဝ် ကုကောန်ၚာ်သၟတ် ကေုာံ [[ပရေင်ပညာ]]
| list1     = [[Jean Piaget]] • [[Lev Vygotsky]] • [[ပညာစိုတ်]] • [[ပရေင်ထတ်ယုက်]]
}}

[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:ပရေင်ပညာ]]</text>
      <sha1>53ocnxip9g19q2ay43n7amj5h0d52h6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>59879</id>
      <parentid>59869</parentid>
      <timestamp>2026-11-06T10:13:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ဗညာသု</username>
        <id>5788</id>
      </contributor>
      <origin>59879</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10180" sha1="b7ygdewauprt1265ob65gfouw0t2eat" xml:space="preserve">{{Infobox 
| name          = နဲကဲသၠုၚ်ပ္တိုန်ဍာ်ဒကေဝ် ကုကောန်ၚာ်သၟတ်
| native_name   = Early Childhood Development and Enhancement Techniques
| image         = Child-development-EN.svg
| caption       = နဲကဲသၠုၚ်ပ္တိုန်ဍာ်ဒကေဝ် ကုကောန်ၚာ်သၟတ် (Early Childhood Development Framework)
| field         = [[ပညာစိုတ်]], [[ပရေင်ပညာ]]
}}

'''နဲကဲသၠုၚ်ပ္တိုန်ဍာ်ဒကေဝ် ကုကောန်ၚာ်သၟတ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Early Childhood Development and Enhancement Techniques'') ဝွံ ဒှ်လဒက်ပ္တန် လညာတ်သမ္တီ ကေုာံ ပရေင်တိုန်စိုပ်လညာတ် မဆေၚ်စပ်ကဵု အသိၚ်စိုတ်၊ သ္ၚိကၟိန်၊ ကေုာံ ပွဳပွူသဘာဝ ပ္ဍဲကဵု ဘဝကောန်ၚာ်သၟတ်တအ်ရ။

== မာတိကာတမ် ==
* [[#၁။ တမ်မူလ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်|၁။ တမ်မူလ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်]]
* [[#၂။ လဒက်ပ္တန် လညာတ် ပန်တန်တဴ|၂။ လဒက်ပ္တန် လညာတ် ပန်တန်တဴ]]
* [[#၃။ နဲကဲမဂၠာဲ သ္ၚဳေဝ် အသိၚ်စိုတ် ကေုာံ ရုပ်ကာယ|၃။ နဲကဲမဂၠာဲ သ္ၚဳေဝ် အသိၚ်စိုတ် ကေုာံ ရုပ်ကာယ]]
* [[#၄။ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် သ္ၚိကၟိန်|၄။ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် သ္ၚိကၟိန်]]
* ၅။ ဆက်စပ်ကဵု ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ် ကေုာံ ကသပ်ဂၞန်
* [[#၆။ ပညာဂဥုဲ ကေုာံ တၠပညာဂမၠိုၚ်|၆။ ပညာဂဥုဲ ကေုာံ တၠပညာဂမၠိုၚ်]]
* [[#၇။ တၠပညာ ဂၠးတိ ဂမၠိုၚ်|၇။ တၠပညာ ဂၠးတိ ဂမၠိုၚ်]]
* [[#၈။ ပရေင်ပြံၚ်လှာဲ အခိင်ကာလ နူ ခေတ်တြေံစိုပ်ခေတ်တၟိ|၈။ ပရေင်ပြံၚ်လှာဲ အခိင်ကာလ နူ ခေတ်တြေံစိုပ်ခေတ်တၟိ]]
* [[#၉။ အနာဂတ် လညာတ်သ္ၚောဲ|၉။ အနာဂတ် လညာတ်သ္ၚောဲ]]
* [[#၁၀။ နိဂီု ကေုာံ လိက်ညးတၞဟ်တအ် ဖန်ဗဒှ်လဝ်|၁၀။ နိဂီု ကေုာံ လိက်ညးတၞဟ်တအ် ဖန်ဗဒှ်လဝ်]]

---

== ၁။ တမ်မူလ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် ==
ဝေါဟာရဏအ် ဂွံလဝ်အဓိပ္ပါယ် ဒဒှ်ရ အရာမဖန်ဗဒှ် တန်တဴဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ကဆံင်အာယုက် ကောန်ၚာ်သၟတ် တင်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံဇၞော်မောဝ် ပ္ဍဲလပါ်ကသပ်၊ အသိၚ်စိုတ် ကေုာံ ရုပ်ကာယ ဗွဲမဒးရးရ။

== ၂။ဗီုပြၚ်ဒက်ပ္တန် လညာတ် ပန်သာ် ==
ပ္ဍဲလဒက်ပ္တန်ဏအ် ပံၚ်ဖျပ်လဝ် အရာပန်သာ် မတွံဂး -
{| class=&quot;wikitable&quot;
! တင်စၟတ် !! အရာမဆေပ်စပ် !! အဓိပ္ပါယ်
|-
| ၁ || ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဦးဏှ် || မဖန်ဗဒှ် အသိၚ်ဉာဏ်ပညာ ကေုာံ လညာတ်တၟိ
|-
| ၂ || ပရေင်ထတ်ယုက် ရုပ်ကာယ || မင်မဲထတ်ယုက် အာဟာရ ကေုာံ ကလာပ်လက်ဇုက်
|-
| ၃ || ပရေင်ဆက်စပ်မိတ်သဟာយ || ပွမပံင်ဖက် အကြာကောန်ၚာ် ကေုာံ မိမသ္ၚိကၟိန်
|-
| ၄ || ပွဳပွူမစိုပ်တရဴ || ပွမဗတောန် ပ္ဍဲဌာနဗတောန်ပညာ ခိုဟ်မွဲ
|}

== ၃။ နဲကဲမဂၠာဲ သ္ၚဳေဝ် အသိၚ်စိုတ် ကေုာံ ရုပ်ကာယ ==
မၞိဟ်တအ် ဒးလ္ၚတ်အာယုက် ကောန်ၚာ်သၟတ်, ဒးဖန်ဗဒှ် ကွတ်ဂဥုဲမပြေပြံင် ကေုာံ ကမၠောန်လွပ်လညာတ် မဆေပ်စပ်ကဵု [[ပညာစိုတ်]] ရ။

== ၄။ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် သ္ၚိကၟိန် ==
ပ္ဍဲကဵု ပွဳပွူသ္ၚိကၟိန်ဂှ် ပွမကဵုဒြဟတ် မေတ္တာကေုာံ ပွမဗတောန် ဗီုပြင်ဒ္ဂေတ်ပြဝေဏဳခိုဟ်မွဲဂှ် ဒှ်အရာမသ္ဇိုၚ် ကုအသိၚ်စိုတ် ကောန်ၚာ်တအ်ရ။

== ၅။ ဆက်စပ်ကဵု ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ် ကေုာံ ဦးဏှ် ==
လ္ၚတ်သၠုင်တိုန် ပရူပရာဏအ် ပတိုန်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ညးမကဵုလဝ် အခိင်ဂၠိုင် ကုကောန်ၚာ်သၟတ်တအ်ဂှ် ဖန်ဗဒှ်ကဵု ဦးဏှ် တန်တဴဍိုက်ပေင်အာ ပ္ဍဲဘဝ သေက်ာတအ်ရ။

== ၆။ ပညာဂဥုဲ ကေုာံ တၠပညာဂမၠိုၚ် ==
တၠပညာဝါဒ [[Jean Piaget|ဇေန် ပဳယာဂေ]] စန်ဒက်ချူလဝ် လိက်ပြကိုဟ်မဆေင်စပ်ကဵု ပွမဇၞော်မောဝ် ဉာဏ်ပညာ ကောန်ၚာ် (Stages of Cognitive Development) တုဲ ပါ်ပရအ်လဝ် ဒဒှ်ရ အသိၚ်စိုတ် ကောန်ၚာ်တအ် ဇၞော်မောဝ်အာ နကဵုကဆံင် မဖျေဟ်လဝ်တုဲရ။

== ၇။ တၠပညာ ဂၠးတိ ဂမၠိုၚ် ==
တၠပညာ အစာဗဟုသုတ [[Lev Vygotsky|လေဝ် ဝဳဂေါတ်သ်ကဳ]] လေဝ် ချူဇန်လဝ် လိက်ဗဟုသုတ မဆေင်စပ်ကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်ၚာ် နူကဵု ပွဳပွူမၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Sociocultural Development) ရ။

== ၈။ ပရေင်ပြံၚ်လှာဲ အခိင်ကာလ နူ ခေတ်တြေံစိုပ်ခေတ်တၟိ ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ်တြေံဂှ် မိမတအ် ဗတောန်ကောန်ၚာ် နကဵုနဲကဲတြေံ၊ တုဲတှ်ေ ခေတ်လၟုဟ်ဂှ် ပြံၚ်လှာဲအာ ညံင်ဂွံစကာ ပညာဇၞော်မောဝ် တၟိတၟိ ဗီုကဵု နဲကဲ [[မွန်တေဿာရဳ]] (Montessori) တအ်ရ။

== ၉။ အနာဂတ် လညာတ်သ္ၚောဲ ==
သ္ၚဳဂွံညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ပွမဖန်ဇန် နဲကဲသၠုၚ်ပ္တိုန်ဍာ်ဒကေဝ် ကောန်ၚာ်သၟတ်ဏအ် ဒှ်သဇိုင် ကုပရေင်ၜိုဟ်လလံ စိုတ်စဇကု ပ္ဍဲခေတ်ကာလ အနာဂတ် ဂၠးကဝ် မပြံၚ်လှာဲပြဟ်ပြေဟ်ဏအ်ရ။

== ၁၀။ နိဂီု ကေုာံ လိက်ညးတၞဟ်တအ် ဖန်ဗဒှ်လဝ် ==
နူကဵု တင်ဂၞင်သဇိုင်တအ်ဏအ် အာရီုစိုတ်ဂှ် ပတိုန်ထ္ၜးလဝ် ဓရ်သ္ပစၟတ်သမ္တီ မဆက်စပ်ကဵု လၟေင်ဘဝ ကောန်ၚာ်သၟတ် ညံင်ဂွံဍိုက်ပေင် အတိုင် [[ပရေင်ပညာ]] ကေုာံ ပရေင်တိုန်စိုပ် လညာတ်တၟိရ။

== လိက်ညးတၞဟ်တအ် ဖန်ဗဒှ်လဝ် (References) ==
&lt;references /&gt;
* [1] Piaget, Jean (1952). ''The Origins of Intelligence in Children''. International Universities Press. ISBN 978-0823635306.
* [2] Vygotsky, Lev (1978). ''Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes''. Harvard University Press. ISBN 978-0674576292.
* [3] Montessori, Maria (1964). ''The Montessori Method''. Schocken Books. ISBN 978-0805209228.
* [4] Shonkoff, Jack P.; Phillips, Deborah A. (2000). ''From Neurons to Neighborhoods: The Science of Early Childhood Development''. National Academies Press. ISBN 978-0309070362.
* [5] Berk, Laura E. (2013). ''Child Development''. Pearson. ISBN 978-0205149766.

{{Navbox
| name      = နဲကဲသၠုၚ်ပ္တိုန်ဍာ်ဒကေဝ် ကုကောန်ၚာ်သၟတ်
| title     = နဲကဲသၠုၚ်ပ္တိုန်ဍာ်ဒကေဝ် ကုကောန်ၚာ်သၟတ် ကေုာံ [[ပရေင်ပညာ]]
| list1     = [[Jean Piaget]] • [[Lev Vygotsky]] • [[ပညာစိုတ်]] • [[ပရေင်ထတ်ယုက်]]
}}

[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:ပရေင်ပညာ]]</text>
      <sha1>b7ygdewauprt1265ob65gfouw0t2eat</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ပဉ္စဝဂ္ဂဳ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13234</id>
    <revision>
      <id>59870</id>
      <timestamp>2026-11-06T09:53:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[[ကဏ္ဍ:သာဝက ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] [[ကဏ္ဍ:ခမဳ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] [[ကဏ္ဍ:ပူဂိုလ် ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] [[ကဏ္ဍ:ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] [[ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]&quot;</comment>
      <origin>59870</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="302" sha1="7a1f194obq3vm9sn8f5heyih4cer5u0" xml:space="preserve">[[ကဏ္ဍ:သာဝက ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]]
[[ကဏ္ဍ:ခမဳ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[ကဏ္ဍ:ပူဂိုလ် ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[ကဏ္ဍ:ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]]
[[ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]</text>
      <sha1>7a1f194obq3vm9sn8f5heyih4cer5u0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ခမဳ ဗုဒ္ဓဘာသာ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13235</id>
    <revision>
      <id>59871</id>
      <timestamp>2026-11-06T09:54:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[[ကဏ္ဍ:ပူဂိုလ် ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] [[ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ]] [[ကဏ္ဍ:ခမဳ]] [[ကဏ္ဍ:သာသနာ]] [[ကဏ္ဍ:ပူဂိုလ်]]&quot;</comment>
      <origin>59871</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="223" sha1="h6y4a6xwbjl045z8bcz1cyj1axqomor" xml:space="preserve">[[ကဏ္ဍ:ပူဂိုလ် ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[ကဏ္ဍ:ခမဳ]]
[[ကဏ္ဍ:သာသနာ]]
[[ကဏ္ဍ:ပူဂိုလ်]]</text>
      <sha1>h6y4a6xwbjl045z8bcz1cyj1axqomor</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ခမဳ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13236</id>
    <revision>
      <id>59872</id>
      <timestamp>2026-11-06T09:55:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[[ကဏ္ဍ:သာသနာ]] [[ကဏ္ဍ:ပူဂိုလ်]]&quot;</comment>
      <origin>59872</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="aumzvpf2c4fcuq29ngy6trp3ysyxlov" xml:space="preserve">[[ကဏ္ဍ:သာသနာ]]
[[ကဏ္ဍ:ပူဂိုလ်]]</text>
      <sha1>aumzvpf2c4fcuq29ngy6trp3ysyxlov</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝင်ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13237</id>
    <revision>
      <id>59876</id>
      <timestamp>2026-11-06T10:02:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox  | title = ဝၚ်ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ&lt;br&gt;(Buddhist Biographies) | image = Dharma_Wheel.svg | caption = စက္ကဝက် (Dharma Wheel) မဒှ် သင်္ကေတ သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ | topic = ပရေၚ်အတ္ထုပတ္တိ ကေုာံ ဝၚ် (Biographical History) | religion = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)...&quot;</comment>
      <origin>59876</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8100" sha1="5zhuszwwzh3wepeg24w30s6zihywqng" xml:space="preserve">{{Infobox 
| title = ဝၚ်ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ&lt;br&gt;(Buddhist Biographies)
| image = Dharma_Wheel.svg
| caption = စက္ကဝက် (Dharma Wheel) မဒှ် သင်္ကေတ သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ
| topic = ပရေၚ်အတ္ထုပတ္တိ ကေုာံ ဝၚ် (Biographical History)
| religion = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| key_figures = [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]]၊ သာဝက အဂ္ဂ၊ ခမဳမပြဲ
| primary_texts = ဗုဒ္ဓဝၚ် (Buddhavaṃsa), အပဒါန် (Apadāna), ဇာတ် (Jātaka)
}}

'''ဝၚ်ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ''' (အၚ်္ဂလိက်: Buddhist Biographies / Biographies of Buddhist Figures) ဂှ် ဒှ် ပရေၚ်ချူခၞံ လိက်ပတ် ဝၚ်အတ္ထုပတ္တိ မဆေၚ်စပ် ကု [[ကျာ်တြဲ]]၊ သာဝက ခမဳတြုံ ခမဳဗြဴ ကေုာံ ပူဂိုလ် မယိုက်ဂၠေၚ် သာသနာ ပ္ဍဲ ခေတ်အဆက်ဆက် ရ။ ပ္ဍဲ လိက်ပတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂှ် ဝၚ်ပူဂိုလ် (Biography) တံ ဂှ် ညး ချူလဝ် သွက်ဂွံ ဒှ် သက်သဳ ပရေၚ်လွဳပရာ (Striving) ကေုာံ သွက်ဂွံ သၠုၚ်ပ္တိုန် ဓဝ် သဒ္ဓါ (Faith / Saddhā) ပ္ဍဲ စိုတ် ကောန်ဗုဒ္ဓဘာသာ တံ ရ&lt;ref name=&quot;keown&quot;&gt;{{cite book |author=Damien Keown |year=2004 |title=A Dictionary of Buddhism |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0198605607}}&lt;/ref&gt;။

== ဝၚ် အတ္ထုပတ္တိ ကျာ်တြဲ (Biographies of the Buddha) ==
ပ္ဍဲ လိက် ပိဋကတ်ပိ (Pali Canon) ဂှ် ပရေၚ်အတ္ထုပတ္တိ ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ကေုာံ ကျာ်တြဲ အတိက် တံ ဂှ် ပြာကတ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ လိက်-
* '''ဗုဒ္ဓဝၚ် (Buddhavaṃsa):''' မဒှ် လိက် ဝၚ် ကျာ် ၂၈ ဇကု မစပ် နူ ကျာ်တြဲ တဏှၚ်ကဵု (Taṇhaṅkara Buddha) ဒဵုကၠုၚ် စိုပ် ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ရ။
* '''ဇာတ် (Jātaka):''' မဒှ် ပရူပရာ ဝၚ် အတိက် ဘဝ အလံၚ်ကျာ် (Bodhisatta) မကေၚ် က္တဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဘဝ မရေၚ်မၠိုက် ကၠုၚ် ပါရမဳ (Perfections) ရ။ ဇာတ် နွံ သီုဖအိုတ် ၅၄၇ ဇာတ် ရ&lt;ref name=&quot;jataka&quot;&gt;{{cite book |author=E.B. Cowell |year=1895 |title=The Jātaka or Stories of the Buddha's Former Births |publisher=Cambridge University Press}}&lt;/ref&gt;။
* '''နိဒါနကထာ (Nidānakathā):''' ဒှ် လိက် အဋ္ဌကထာ မပံက်ထ္ၜး ဝၚ် ကျာ်တြဲ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဒှ် ကျာ် ကေုာံ တရဴ မအာစိုပ် သမ္မာသမ္ဗောဓိ (Enlightenment) ရ။

== ဝၚ် အတ္ထုပတ္တိ သာဝက (Biographies of Disciples) ==
ဝၚ် သာဝက (Disciples) မပ္တံကဵု [[သာရဳပုတ်]] (Sariputta)၊ [[မောဂ္ဂလာန်]] (Moggallana)၊ [[အာနန်]] (Ananda) ကေုာံ ခမဳ အရှန် မပြဲ တံ ဂှ် ညး ပကောံလဝ် ပ္ဍဲ လိက် သုတ္တန် ခုဒ္ဒကနိကာယ (Khuddaka Nikaya) ရ-
* '''အပဒါန် (Apadāna):''' လိက် ဏအ် ဂှ် ပကောံလဝ် ဝၚ် အတိက် ကေုာံ ပရေၚ် လွဳပရာ ပါရမဳ သာဝက ခမဳတြုံ (Therāpadāna) ကေုာံ ခမဳဗြဴ (Therīpadāna) တံ ရ။
* '''ထေရဂါထာ ကေုာံ ထေရဳဂါထာ (Theragāthā and Therīgāthā):''' မဒှ် လိက် ကဗျ ဂါထာ မဟီုတွံ ပရူ ပရေၚ် အာစိုပ် ဓဝ် (Attainment) ကေုာံ ပရေၚ် မိပ်မြဟ် လတူ ဓဝ် ဗၠးၜး (Nirvana) နူ သာဝက ခမဳတြုံ ကေုာံ ခမဳဗြဴ တံ ရ&lt;ref name=&quot;norman&quot;&gt;{{cite book |author=K.R. Norman |year=1983 |title=Pali Literature: Including the Canonical Literature in Prakrit and Sanskrit of All the Hinayana Schools of Buddhism |publisher=Otto Harrassowitz}}&lt;/ref&gt;။

== ပူဂိုလ် မပြဲ ပ္ဍဲ ခေတ်ကြဴ (Eminent Figures in Later Eras) ==
ပါဲနူ သာဝက ပ္ဍဲ လက္ထက် ကျာ်တြဲ တုဲ၊ ဝၚ်ပူဂိုလ် ညးမယိုက်ဂၠေၚ် သာသနာ ပ္ဍဲ ခေတ် ကြဴ (Post-canonical figures) လေဝ် ဒှ် အရာ ကိစ္စဇၞော် မွဲ သွက် လိက်ပတ် ဝၚ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ရ။
# '''သၟိၚ်အသောက (Emperor Ashoka):''' သၟိၚ် ဇၞော် အိန္ဒိယ မယိုက်ဂၠေၚ် တိုၚ်ပ္ကဴ သာသနာ တုဲ ပြးဇး သာသနာ ဇရေၚ် ဍုၚ် သအာၚ် (Buddhist missions) ရ။
# '''မှာထေရ် ဗုဒ္ဓဃောသ (Buddhaghosa):''' ခမဳ တၠပညာ ဇၞော် မချူခၞံ လိက် ဝိသုဒ္ဓိမဂ် (Visuddhimagga) ကေုာံ လိက် အဋ္ဌကထာ ဗွဲမဂၠိုၚ် ပ္ဍဲ တ္ကအ်သဳဟိုဠ် (Sri Lanka) ရ။

== လိက်ပတ် ကေုာံ ပရူပရာ (Table of Texts and Subjects) ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ လိက် ဝၚ်ပူဂိုလ် အဓိက ပ္ဍဲ ပိဋကတ် (Major Biographical Texts in the Tipitaka)
|-
! ယၟု လိက် (Text)
! ဂကောံလိက် (Collection)
! ပရူပရာ (Subject Matter)
|-
| ဗုဒ္ဓဝၚ် (Buddhavaṃsa)
| ခုဒ္ဒကနိကာယ (Khuddaka Nikaya)
| ဝၚ် ကျာ် ၂၈ ဇကု ကေုာံ အလံၚ်ကျာ် မဒုၚ် ပျာဒိတ်
|-
| အပဒါန် (Apadāna)
| ခုဒ္ဒကနိကာယ (Khuddaka Nikaya)
| ဝၚ် ဘဝ အတိက် ကေုာံ လွဳပရာ သာဝက တံ
|-
| ဇာတ် (Jātaka)
| ခုဒ္ဒကနိကာယ (Khuddaka Nikaya)
| ဝၚ် ဘဝ အတိက် ကျာ်တြဲ ၅၄၇ ဇာတ်
|-
| ထေရဂါထာ (Theragāthā)
| ခုဒ္ဒကနိကာယ (Khuddaka Nikaya)
| ဂါထာ ဥဒါန် ခမဳတြုံ တံ ကာလ အာစိုပ် အရှန်
|}

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha)
* [[သာဝက]] (Disciples of the Buddha)
* [[အရှန်]] (Arahant)
* [[ပိဋကတ်ပိ]] (Tipitaka)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ဝၚ်ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ
| title = ဝၚ်ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhist Biographies)
| list1 = [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] • [[သာရဳပုတ်]] • [[မောဂ္ဂလာန်]] • [[မှာထေရ် မဟာကဿပ]] • [[အာနန်]] • [[မှာထေရ်ကောဏ္ဍည]] • [[အနုရုဒ္ဓါ]]
}}

{{DEFAULTSORT:ဝၚ်ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ဝၚ်ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:လိက်ပတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]</text>
      <sha1>5zhuszwwzh3wepeg24w30s6zihywqng</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝၚ် မှာထေရ် ဥပဝါဏ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13238</id>
    <revision>
      <id>59877</id>
      <timestamp>2026-11-06T10:03:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ | နာမ = မှာထေရ် ဥပဝါဏ | နာမတၞဟ် = ဥပဝါဏထေရ် (Upavāṇa Thera) | ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg | မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel) | ယၟုပေၚ် = မှာထေရ် ဥပဝါဏ (Mahāthera Upavāṇa) | ဌာန်ဒတ...&quot;</comment>
      <origin>59877</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10996" sha1="n3pms2meam6775xvkbvpbysn6ph5qcp" xml:space="preserve">{{Infobox ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ
| နာမ = မှာထေရ် ဥပဝါဏ
| နာမတၞဟ် = ဥပဝါဏထေရ် (Upavāṇa Thera)
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel)
| ယၟုပေၚ် = မှာထေရ် ဥပဝါဏ (Mahāthera Upavāṇa)
| ဌာန်ဒတန် = ဍုၚ်သာဝတ္ထိ (Savatthi)
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| ဒဒှ် = သာဝက (Disciple)
| တၠပညာ = [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha)
| အလံၚ် = [[အရှန်]] (Arahant)
| တာလျိုၚ် = ဥပဋ္ဌာက လဆောဝ် (Temporary Attendant)
}}

'''မှာထေရ် ဥပဝါဏ''' (ပါဠိ: Upavāṇa; အၚ်္ဂလိက်: Upavāṇa Thera) ဂှ် ဒှ် သာဝက အရှန် မွဲ ဇကု ပ္ဍဲ သာသနာ [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha) ရ။ ညး ဏအ် ဂှ် ပြာကတ် လောန် ပ္ဍဲ အရာ မယိုက်ဂၠေၚ် လဝ် တာလျိုၚ် ဥပဋ္ဌာက (Attendant) ကျာ်တြဲ ကိုပ်ကၠာ နူ မှာထေရ် [[အာနန်]] (Ananda) ကေုာံ ပရေၚ် မက္တဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ အခိၚ် ကျာ်တြဲ မသ္ပ ပရိနိဗ္ဗာန် (Mahaparinibbana) မဒှ် အခိၚ် ကျာ်တြဲ မစကာ ကဵု ညး သြဟ် ပါဲ အာ နူ ဂတ မုက် ကျာ် ဟိုတ်နူ ကၟာတ် ဒၟံၚ် ညာဏ် ဗဵုလ္ၚောဝ် ဒေဝတဴ တံ ရ&lt;ref name=&quot;malalasekera&quot;&gt;{{cite book |author=G.P. Malalasekera |year=1937 |title=Dictionary of Pali Proper Names |publisher=John Murray |volume=1 |page=410}}&lt;/ref&gt;။

== ဘဝ ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ ပရေၚ်သ္ပခမဳ (Early Life and Ordination) ==
ဥပဝါဏ ဂှ် က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် ဗဗၞး (Brahmin family) မၞုံကဵု ပရေၚ် ကြိုက်သိုက် မွဲ ပ္ဍဲ ဍုၚ်သာဝတ္ထိ (Savatthi) ရ။ ကာလ ညး ဂွံ ညာတ် ကေတ် လက္ခဏာ ဣန္ဒြိယ ကေုာံ ဂွံ မိၚ် ကလၚ် ဓဝ် ကျာ်တြဲ ဂေါတမ တုဲ ညး က္တဵုဒှ် ဓဝ် သဒ္ဓါ လျုၚ်သ္ဍိုက် ဗွဲမလောန် တုဲ တိတ် သ္ပ ခမဳ (Ordination) ဇရေၚ် ကျာ်တြဲ ရ။ ကြဴနူ သ္ပ ခမဳ တုဲ ညး လွဳပရာ ဓဝ် ဝိပဿနာ (Vipassana meditation) ဗွဲမစၟိုန် ပြဟ် တုဲ ဟွံလအ် မွဲသာ် ညး အာစိုပ် ဍာ်ဒကေဝ် '''[[အရှန်]]''' (Arahant) ရ&lt;ref name=&quot;theragatha&quot;&gt;{{cite book |author=K.R. Norman |year=1969 |title=The Elders' Verses I (Theragāthā) |publisher=Pali Text Society |isbn=978-0860130669}}&lt;/ref&gt;။

== တာလျိုၚ် ဥပဋ္ဌာက (Role as Attendant) ==
ကိုပ်ကၠာ မှာထေရ် အာနန် ဟွံဂွံ ဒုၚ် ကေတ် တာလျိုၚ် ဥပဋ္ဌာက တွဵု (Permanent attendant) ဏီ ဂှ်၊ ခမဳ ဇၞော် ဇၞော် မပ္တံ ကဵု မှာထေရ် ဥပဝါဏ၊ မေဃိယ၊ နာဂိတ ကေုာံ သုနက္ခတ္တ တံ ကေၚ် ယိုက်ဂၠေၚ် လဝ် တာလျိုၚ် သွက်ဂွံ ကၠောန် ဝေယျာဝစ္စ (Attending tasks) ကု ကျာ်တြဲ ရ။

ပ္ဍဲ အခိၚ် ဥပဝါဏ မကေတ် တာလျိုၚ် ဥပဋ္ဌာက ဂှ် ပရေၚ် ပြာကတ် မွဲ က္တဵုဒှ် လဝ် ရ။ မွဲ ဝါ ကျာ်တြဲ ဂိ ယဲ (Suffering from an illness) တုဲ နွံ ပၟိက် ဍာ် ဂမ္တဴ ရ။ မှာထေရ် ဥပဝါဏ ပြာပ် အာ ဇရေၚ် သ္ၚိ ဗဗၞး ဒေဝဟိတ (Devahita the Brahmin) တုဲ အာတ် မိက် ပိဏ္ဍပါတ် ဍာ် ဂမ္တဴ (Hot water) ကေုာံ တၚ်လာဲ (Molasses) ရ။ ဗဗၞး ဂှ် ကဵု ဒါန် တုဲ ကျာ်တြဲ သုၚ် စ သီု ၜါ ပြကာ ဂှ် တုဲ ယဲ သက်သာ အာ ရ။ ဟိုတ်နူ ပရေၚ် ကုသဵု ဏအ် တုဲ ကျာ်တြဲ တွံ ကဵု ဓဝ် အနုမောဒနာ ကု ဗဗၞး ဒေဝဟိတ ရ။

== ပရေၚ် မက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ပရိနိဗ္ဗာန် (The Parinibbana Incident) ==
ပရေၚ် ပြာကတ် အိုတ် မဆေၚ်စပ် ကု မှာထေရ် ဥပဝါဏ ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ အခိၚ် ကျာ်တြဲ မသ္ပ ပရိနိဗ္ဗာန် (Mahaparinibbana) ပ္ဍဲ ဂြိုပ် အံၚ်ရေၚ် သာလ (Sala grove) ဍုၚ်ကုသိနာရာ (Kusinara) ရ။

ပ္ဍဲ အခိၚ် ကျာ်တြဲ သ္တိက် ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ တၞဟ် စက် သီဟသေယျာ (Lion's posture) လက္ကရဴ အိုတ် ဂှ် မှာထေရ် ဥပဝါဏ တန်တဴ ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ ဂတ မုက် ကျာ်တြဲ တုဲ ရပ် လဝ် ဝိုတ် (Palm-leaf fan) သွက်ဂွံ ပှ် ဖျေဟ် ဝိုတ် ကု ကျာ်တြဲ ရ။ ဆဂး ကျာ်တြဲ ဟီု ကု ညး- 
&gt; ''&quot;ယွံ ခမဳ ဥပဝါဏ၊ သြဟ် ပါဲ အာ နူ ဂတ မုက် အဲ ညိ။ လ္ပ ဒတဴ ဒၟံၚ် ဂတ မုက် အဲ ညိ&quot;'' (Step aside, monk, do not stand in front of me) သာ်ဏအ် ရ။

မှာထေရ် အာနန် မိၚ် အရေဝ် ဏအ် တုဲ အံသဝ် က္တဵုဒှ် စိုတ် သၠေဟ်ပၟာ တုဲ သၟာန် ကျာ်တြဲ &quot;ယွံ တၠဳ ပညာ၊ မှာထေရ် ဥပဝါဏ ဂှ် ယိုက်ဂၠေၚ် ကၠုၚ် ဝေယျာဝစ္စ ကျာ် လုကဴ အခိၚ် သၞာံ ဗွဲမလအ် ရ။ မုဟိုတ် ကျာ်တြဲ မဒး စကာ ကဵု ညး သြဟ် ပါဲ အာ ပ္ဍဲ အခိၚ် လက္ကရဴ အိုတ် ဏအ် ရော အဴ?&quot;။

ကျာ်တြဲ သှ် ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲ အခိၚ် ဏအ် ဒေဝတဴ ကေုာံ ဗြီု တံ (Devas and Brahmas) နူ လ္ၚီ စက္ကဝါ (Countless world systems) ပြာပ် ကောံ ကၠုၚ် သွက်ဂွံ ဗဵု လ္ၚောဝ် ကျာ်တြဲ နဒဒှ် အလန် လက္ကရဴ အိုတ် ရ။ ဆဂး မှာထေရ် ဥပဝါဏ ဂှ် ဒှ် အရှန် မၞုံကဵု တေဇော ဣဒ္ဓိ ကေုာံ စိုန်သကီု ပ္ဍဲ ဓဝ် ဗွဲမလောန် တုဲ လျး ညး (Radiance / Powerful presence) ဂှ် ကၟာတ် ဒၟံၚ် ညာဏ် ဗဵုလ္ၚောဝ် ဒေဝတဴ တံ (Blocking the devas' view) ရ။ ဟိုတ်နူ ဒေဝတဴ တံ စောဒနာ ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ စိုတ် (Murmuring in their minds) ညံၚ်ဂွံ ဗဵု လ္ၚောဝ် ကျာ်တြဲ ဂွံ ဂှ်ရ၊ ကျာ်တြဲ မဒး ကဵု မှာထေရ် ဥပဝါဏ သြဟ် ပါဲ အာ ဒၞာဲ တၞဟ် ရ&lt;ref name=&quot;digha&quot;&gt;{{cite book |author=Maurice Walshe |year=1995 |title=The Long Discourses of the Buddha: A Translation of the Digha Nikaya |publisher=Wisdom Publications |isbn=978-0861711031 |page=252}}&lt;/ref&gt;။

== လိက်ပတ် ကေုာံ ပရူပရာ (Table of Roles and Events) ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ပရေၚ် တာလျိုၚ် ကေုာံ အရာ ပြာကတ် မှာထေရ် ဥပဝါဏ (Roles and Notable Events)
|-
! ပရူပရာ / အရာ ပြာကတ်
! ပရေၚ် သ္ပသမ္တီ (Description)
! လိက် နိဿဲ (Reference)
|-
| တာလျိုၚ် ဥပဋ္ဌာက (Attendant)
| ယိုက်ဂၠေၚ် လဝ် ဝေယျာဝစ္စ ကျာ်တြဲ လဆောဝ် လဆောဝ် ကိုပ်ကၠာ မှာထေရ် အာနန်
| ထေရဂါထာ (Theragatha)
|-
| လွဳယဲ ကျာ် (Providing Medicine)
| ဂၠာဲ ကၠုၚ် ဍာ် ဂမ္တဴ ကေုာံ တၚ်လာဲ နူ ဗဗၞး ဒေဝဟိတ သွက် ကျာ်တြဲ မဂိယဲ
| သံယုတ္တနိကာယ် (Samyutta Nikaya)
|-
| ပရေၚ် ပရိနိဗ္ဗာန် (Parinibbana Incident)
| ဒး သြဟ် ပါဲ အာ နူ ဂတ မုက် ကျာ် ဟိုတ်နူ ကၟာတ် ညာဏ် ဒေဝတဴ တံ
| မဟာပရိနိဗ္ဗာန သုတ် (Mahaparinibbana Sutta)
|}

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha)
* [[အာနန်]] (Ananda)
* [[သာဝက]] (Disciples of the Buddha)
* [[အရှန်]] (Arahant)
* [[မဟာပရိနိဗ္ဗာန သုတ်]] (Mahaparinibbana Sutta)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = သာဝက ကျာ်တြဲ
| title = ခမဳ သၚ် ကေုာံ သာဝက အဓိက ကျာ်တြဲ ဂေါတမ (Major Disciples of Gautama Buddha)
| list1 = [[သာရဳပုတ်]] • [[မောဂ္ဂလာန်]] • [[မှာထေရ် မဟာကဿပ]] • [[အာနန်]] • [[မှာထေရ် ဥပဝါဏ]] • [[မှာထေရ်ကောဏ္ဍည]] • [[အနုရုဒ္ဓါ]]
}}

{{DEFAULTSORT:ဥပဝါဏ, မှာထေရ်}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:သာဝက ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]]
[[Category:အရှန်]]
[[Category:ပူဂိုလ် အိန္ဒိယ ခေတ်တြေံ]]
[[Category:ဝၚ်ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]</text>
      <sha1>n3pms2meam6775xvkbvpbysn6ph5qcp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ပူဂိုလ် အိန္ဒိယ ခေတ်တြေံ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13239</id>
    <revision>
      <id>59880</id>
      <timestamp>2026-11-06T10:13:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox  | title = ပူဂိုလ် အိန္ဒိယ ခေတ်တြေံ&lt;br&gt;(Ancient Indian Figures) | image = Ashoka_Chakra.svg | caption = အသောကစက္ကဝက် (Ashoka Chakra) မဒှ် သင်္ကေတ ပြာကတ် ပ္ဍဲ ခေတ် သၟိၚ်အသောက | topic = ပူဂိုလ် ဝၚ် အိန္ဒိယ (Historical Figures of India) | era...&quot;</comment>
      <origin>59880</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8382" sha1="jh9ag9xtxqal1e5u7730z3b3pctzli3" xml:space="preserve">{{Infobox 
| title = ပူဂိုလ် အိန္ဒိယ ခေတ်တြေံ&lt;br&gt;(Ancient Indian Figures)
| image = Ashoka_Chakra.svg
| caption = အသောကစက္ကဝက် (Ashoka Chakra) မဒှ် သင်္ကေတ ပြာကတ် ပ္ဍဲ ခေတ် သၟိၚ်အသောက
| topic = ပူဂိုလ် ဝၚ် အိန္ဒိယ (Historical Figures of India)
| era = ခေတ် အိန္ဒိယ တြေံ (Ancient India Era / c. 1500 BCE – 500 CE)
| domains = ပရေၚ်ဘာသာ (Religion), ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် (Politics), ပညာ (Philosophy/Science)
| notable_figures = [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]]၊ သၟိၚ်အသောက၊ မဟာဝဳရ၊ စာဏကျ၊ အာယဗ္ဘဋ
}}

'''ပူဂိုလ် အိန္ဒိယ ခေတ်တြေံ''' (အၚ်္ဂလိက်: Ancient Indian Figures) ဟီုမ္ဂး ဂှ် ဒှ် ပူဂိုလ် ဝၚ် မပြာကတ် တံ မက္တဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ တိုက်အိန္ဒိယ သၟဝ် (Indian subcontinent) စတမ် နူ ခေတ် ဝေဒ (Vedic Period) ဒဵုကၠုၚ် စိုပ် ခေတ် ဂုတ္တ (Gupta Empire) ရ။ ပူဂိုလ် သီုဏအ် ဂှ် ဒှ် ညး မခၞံကၠောန် လဝ် ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ဇၞော် ကဵု ဒြဟတ် ပ္ဍဲ အရာ ပရေၚ်ဘာသာ၊ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပရေၚ်ပညာ မစိုပ် တရဴ လောန် တုဲ ပြာကတ် တန်တဴ ကၠုၚ် ဒဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ&lt;ref name=&quot;kulke&quot;&gt;{{cite book |author=Hermann Kulke, Dietmar Rothermund |year=2004 |title=A History of India |publisher=Routledge |isbn=978-0415329194}}&lt;/ref&gt;။

== ပူဂိုလ် ပရေၚ်ဘာသာ ကေုာံ ဒဿန (Religious and Philosophical Figures) ==
ခေတ် အိန္ဒိယ တြေံ ဂှ် ဒှ် ခေတ် မဖန်ဗဒှ် လဝ် ဘာသာ ဇၞော် ဇၞော် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။
* '''[[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha / c. 5th to 4th century BCE):''' အလံၚ် သၟိၚ်သိဒ္ဓတ္ထ မဒှ် တၠသ္ပဟိုတ် မဖန်ဗဒှ် သာသနာ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)။ ညး တွံ ထ္ၜး လဝ် ဓဝ် သစ္စ ၄ ပြကာ (Four Noble Truths) ကေုာံ မဂ္ဂၚ် ၈ ပြကာ (Noble Eightfold Path) ရ။
* '''မဟာဝဳရ (Mahavira / c. 5th century BCE):''' ညး မဖန်ဗဒှ် ကေုာံ စမၠောန် ပတိတ် သာသနာ ဂျိန် (Jainism) မဒှ် တဳလပိုန် တဳတ္ထကဵု မရနုက်ကဵု ၂၄ (24th Tirthankara) ရ။ ညး ဒ္ဂေတ် လ္ၚတ် ဓဝ် အဟိံသ (Ahimsa / Non-violence) ဗွဲမဇၞော် ကဵု ဒြဟတ် ရ&lt;ref name=&quot;singh&quot;&gt;{{cite book |author=Upinder Singh |year=2008 |title=A History of Ancient and Early Medieval India |publisher=Pearson Education India |page=312-318}}&lt;/ref&gt;။

== သၟိၚ် ကေုာံ ညးမအုပ်ဓုပ် (Monarchs and Emperors) ==
ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ ခေတ်တြေံ ဂှ် အေန်ပါယာ ဇၞော် ဇၞော် က္တဵုဒှ် လဝ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ-
* '''သၟိၚ်စန္ဒြဂုတ် မောရိယ (Chandragupta Maurya / r. c. 321 – c. 297 BCE):''' ညး မပ္တန် အေန်ပါယာ မောရိယ (Mauryan Empire) မဒှ် အေန်ပါယာ မပံၚ်ကောံ အိန္ဒိယ ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။ 
* '''[[သၟိၚ်အသောက]] (Emperor Ashoka / r. c. 268 – c. 232 BCE):''' ကောန်စဴ စန္ဒြဂုတ် မဒှ် သၟိၚ် ဓမ္မရာဇာ ညးမပြးဇး သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ စိုပ် အလုံ အာရှ (Spread of Buddhism) တုဲ ညး ဌာပနာ လဝ် တိုၚ်တၟအ် အသောက (Edicts of Ashoka) အလုံ ဍုၚ် ရ။

== တၠပညာ ကေုာံ သာဝက တံ (Scholars and Disciples) ==
* '''စာဏကျ (Chanakya / Kauṭilya):''' အ္စာ ဟောရာ ကေုာံ အ္စာ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် မချူခၞံ လိက် အတ္ထသတ္တရ (Arthashastra - A treatise on statecraft) ကေုာံ ညးမကဵု ကသပ် ကု သၟိၚ်စန္ဒြဂုတ် ရ။
* '''သာဝက ကျာ်တြဲ (Disciples of the Buddha):''' ခမဳ အရှန် မပြဲ မပ္တံ ကဵု မှာထေရ် [[သာရဳပုတ်]] (Sariputta)၊ မှာထေရ် [[မောဂ္ဂလာန်]] (Moggallana)၊ မှာထေရ် [[မဟာကဿပ]] (Maha Kassapa)၊ မှာထေရ် [[အာနန်]] (Ananda)၊ မှာထေရ် [[ကောဏ္ဍည]]၊ မှာထေရ် [[အဿဇိ]]၊ မှာထေရ် [[ဒဗ္ဗထေရ်]]၊ ကေုာံ မှာထေရ် [[ဥပဝါဏ]] တံ ပါလုပ် ရ။
* '''အနာထပိဏ္ဍိကသေဋ္ဌဳ (Anathapindika):''' ဒါယကာ ဇၞော် ညးမသိုၚ် ခၞံ ဘာ ဇေတဝန် (Jetavana Monastery) သွက် ကျာ်တြဲ ကေုာံ သၚ် တံ ရ။

== လိက်ပတ် ကေုာံ ပရူပရာ (Table of Historical Figures) ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ပူဂိုလ် အဓိက ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ ခေတ်တြေံ (Major Figures in Ancient India)
|-
! ယၟု ပူဂိုလ် (Name)
! ဂကောံ/ကဏ္ဍ (Category)
! အရာ ပြာကတ် (Notable For)
! ခေတ် အခိၚ် (Era)
|-
| [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha)
| ပရေၚ်ဘာသာ (Religion)
| မဖန်ဗဒှ် သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ (Founder of Buddhism)
| ~ ၅-၄ ဗွဝ်ကၠံ ဘဳသဳ (BCE)
|-
| မဟာဝဳရ (Mahavira)
| ပရေၚ်ဘာသာ (Religion)
| သာသနာ ဂျိန် (Jainism) 
| ~ ၅ ဗွဝ်ကၠံ ဘဳသဳ (BCE)
|-
| သၟိၚ်အသောက (Ashoka)
| ညးမအုပ်ဓုပ် (Royalty)
| ပ္တန် သာသနာ ကေုာံ တိုၚ်တၟအ် (Spread Buddhism &amp; Edicts)
| ၂၆၈ - ၂၃၂ ဘဳသဳ (BCE)
|-
| စာဏကျ (Chanakya)
| တၠပညာ (Scholar)
| ချူ လိက် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် အတ္ထသတ္တရ (Arthashastra)
| ~ ၃၅၀ - ၂၈၃ ဘဳသဳ (BCE)
|-
| [[အာနန်]] (Ananda)
| သာဝက (Disciple)
| ဥပဋ္ဌာက ကျာ်တြဲ မၚ်မွဲ သုတ္တန်ပိဋကတ် (Attendant of the Buddha)
| ~ ၅-၄ ဗွဝ်ကၠံ ဘဳသဳ (BCE)
|}

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha)
* [[ဝၚ် ဍုၚ်အိန္ဒိယ]] (History of India)
* [[သာဝက]] (Disciples of the Buddha)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = အိန္ဒိယ ခေတ်တြေံ
| title = ဝၚ် ကေုာံ ပူဂိုလ် အိန္ဒိယ ခေတ်တြေံ (Ancient Indian History and Figures)
| list1 = [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] • မဟာဝဳရ • [[သၟိၚ်အသောက]] • သၟိၚ်စန္ဒြဂုတ် • စာဏကျ • [[သာရဳပုတ်]] • [[မောဂ္ဂလာန်]] • [[အာနန်]]
}}

{{DEFAULTSORT:အိန္ဒိယ ခေတ်တြေံ, ပူဂိုလ်}}
[[Category:ပူဂိုလ် အိန္ဒိယ ခေတ်တြေံ]]
[[Category:ဝၚ် အိန္ဒိယ]]
[[Category:ဝၚ်ပူဂိုလ်]]</text>
      <sha1>jh9ag9xtxqal1e5u7730z3b3pctzli3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝၚ် မှာထေရ် အၚ်္ဂုလိမာလ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13240</id>
    <revision>
      <id>59881</id>
      <timestamp>2026-11-06T10:16:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ | နာမ = မှာထေရ် အၚ်္ဂုလိမာလ | နာမတၞဟ် = အဟိံသက (Ahimsaka) | ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg | မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel) | ယၟုပေၚ် = မှာထေရ် အၚ်္ဂုလိမာလ (Mahāthera Aṅgulimāla)...&quot;</comment>
      <origin>59881</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17263" sha1="9wh2x7vludybyn3pm4p7h6d1t75hash" xml:space="preserve">{{Infobox ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ
| နာမ = မှာထေရ် အၚ်္ဂုလိမာလ
| နာမတၞဟ် = အဟိံသက (Ahimsaka)
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel)
| ယၟုပေၚ် = မှာထေရ် အၚ်္ဂုလိမာလ (Mahāthera Aṅgulimāla)
| ဌာန်ဒတန် = ဍုၚ်သာဝတ္ထိ (Savatthi) ကေုာံ တက္ကသဳလာ (Takkasila)
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| ဒဒှ် = သာဝက (Disciple)
| တၠပညာ = [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha)
| မိမ = ဗဗၞး ဘဂ္ဂဝ (Bhaggava) ကေုာံ မိမန္တာနဳ (Mantānī)
| အလံၚ် = [[အရှန်]] (Arahant)
| တာလျိုၚ် = ညးမဟီုတွံ ဓဝ် အၚ်္ဂုလိမာလ ပိုတ် (Reciter of Angulimala Paritta)
}}

'''မှာထေရ် အၚ်္ဂုလိမာလ''' (ပါဠိ: Aṅgulimāla; အၚ်္ဂလိက်: Angulimala) ဂှ် ဒှ် သာဝက ပြာကတ် အိုတ် မွဲ ဇကု ပ္ဍဲ သာသနာ [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha) ရ။ ဝၚ် ညး ဂှ် ဒှ် သက်သဳ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ဘဝ မဇၞော် ကဵု ဒြဟတ် (Spiritual transformation) မွဲ ရ။ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဒှ် ခမဳ တေံ ညး ဏအ် ဂှ် ဒှ် ကမၠတ် မဂစိုတ် မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုၚ် တုဲ သီု ကုတ် ကေတ် လပုဟ်တဲ မၞိဟ် သွက်ဂွံ ကၠောန် ဇုက်ကၞၚ် (Garland of fingers) ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ ဓဝ် ကရုဏာ ကေုာံ ပရေၚ် ဟီုတွံ ကျာ်တြဲ တုဲ ညး တွံ ပါဲ ကၠေံ ဒုစရိုတ် တုဲ ပြံၚ်လှာဲ အာ စိုတ်၊ သ္ပ ခမဳ၊ ကၞောတ် တဲ အာစိုပ် ဍာ်ဒကေဝ် '''[[အရှန်]]''' (Arahant) ရ&lt;ref name=&quot;gombrich&quot;&gt;{{cite book |author=Richard Gombrich |year=1996 |title=How Buddhism Began: The Conditioned Genesis of the Early Teachings |publisher=Athlone Press |isbn=978-0415371230 |page=135}}&lt;/ref&gt;။

== ဘဝ ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ ပရေၚ်ပညာ (Early Life and Education) ==
အၚ်္ဂုလိမာလ ဂှ် က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် ဗဗၞး ညးမကဵု ကသပ် သၟိၚ်ကောသလ (King Pasenadi of Kosala) ပ္ဍဲ ဍုၚ်သာဝတ္ထိ ရ။ မအံက် ညး ဂှ် ယၟု ဗဗၞး ဘဂ္ဂဝ (Bhaggava) တုဲ မိအံက် ညး ဂှ် ယၟု မန္တာနဳ (Mantānī) ရ။ ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ညး က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ဂှ် လွဟ် လက်နက် တံ ပ္တိတ် လျး ရေၚ် မဆီု လောန် ရ။ အ္စာ ဟောရာ တံ ဟောလဝ် ဒဒှ်ရ ကောန်ၚာ် ဏအ် ကြက် ဒှ် ကမၠတ် မဂစိုတ် မၞိဟ် (A bandit or killer) ရ။ မိမ ညးတံ ဖေက် တုဲ ခုတ် ကဵု ယၟု ညံၚ် ကံကျာံ ဂွံ ပြံၚ်လှာဲ နကဵု ယၟု '''အဟိံသက''' (Ahimsaka - ညးဟွံပ္တိတ် ပရေၚ် ပ္ဍဵုပ္ဍိုက် / The Harmless One) ရ&lt;ref name=&quot;nanamoli&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Ñāṇamoli |year=1992 |title=The Life of the Buddha: According to the Pali Canon |publisher=Buddhist Publication Society |page=247}}&lt;/ref&gt;။

ကာလ ကလိဂွံ အာယုက် သွက်ဂွံ ကတ် ပညာ ဂှ် ညး အာ ဌာန် တက္ကသဳလာ (Takkasila) တုဲ ကတ် လ္ၚတ် ပညာ ဇရေၚ် အ္စာ ဒိသာပါမောက္ခ (Disapamokkha) ရ။ အဟိံသက ဂှ် ဒှ် ကောန်ကတ် မစဳကၠး တုဲ ဒ္ဂေတ် လ္ၚတ် ခိုဟ် လောန် တုဲ အ္စာ သ္ဍိုက်မၠိုက် လောန် ရ။ ဟိုတ်နူ ဂှ် ကောန်ကတ် တၞဟ် တံ က္တဵုဒှ် ဓဝ် စိုတ် ပယျဵု (Jealousy) တုဲ အာ လီ ပ္တီ အ္စာ ဒဒှ်ရ အဟိံသက ဏအ် ပလီု လဝ် စိုတ် သမ္ဘာ အ္စာ ရ သာ်ဏအ် ရ။

အ္စာ ဂှ် ထေဲပၞတ် ဗွဲမလောန် တုဲ မိက်ဂွံ ဂစိုတ် အဟိံသက ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ ဂစိုတ် နကဵု တဲ ဇကု မ္ဂး ယၟု ကောံ ပညာ ဇကု ကြက် လီုလာ် အာ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အ္စာ ဂှ် ဟီု ကု အဟိံသက ညံၚ်ဂွံ ကဵု ကသပ် အ္စာ (Guru-dakkhinā / Honorarium) နကဵု လပုဟ်တဲ မၞိဟ် တြုံ လ္ၚီ လပုဟ် မဂွံ နူ ပရေၚ် ဂစိုတ် (1,000 right-hand human fingers) ရ&lt;ref name=&quot;bodhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Bodhi |year=1995 |title=The Middle Length Discourses of the Buddha: A Translation of the Majjhima Nikaya |publisher=Wisdom Publications |isbn=978-0861710720 |page=710}}&lt;/ref&gt;။

== ဒဒှ် ကမၠတ် ကေုာံ လပုဟ်တဲ လ္ၚီ (The Bandit and the Garland of Fingers) ==
အဟိံသက ၜိုန်ရ ဟွံမိက် ကၠောန် ကီု လေဝ် ဟိုတ်နူ မိက်ဂွံ ရေၚ်တၠုၚ် ဝတ် အ္စာ တုဲ ညး ဒး တိတ် အာ ဂြိုပ် ဇာလိနဳ (Jalini forest) ပ္ဍဲ ရး ကောသလ တုဲ စ ဂစိုတ် မၞိဟ် မက္ညကၠုၚ် တရဴ တံ ရ။ 
ညး ဂစိုတ် မၞိဟ် မွဲ မ္ဂး ကုတ် ကေတ် လပုဟ်တဲ မွဲ တုဲ တိုၚ် စွံ လဝ် ရ။ ဆဂး သတ် ဂြိုပ် တံ စ ထောံ တုဲ လပုဟ်တဲ တံ ဟွံကောံ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညး ကေတ် လပုဟ်တဲ တံ ဂှ် တုဲ သလောတ် နကဵု ဇုက် ကၠောန် နဒဒှ် ဇုက်ကၞၚ် (Garland) တုဲ စုတ် လဝ် ပ္ဍဲ ကံ ဇကု ရ။ ဟိုတ်နူ ဂှ် မၞိဟ် တံ ခုတ် ကဵု ယၟု ညး '''အၚ်္ဂုလိမာလ''' (Aṅgulimāla - ညးမၞုံကဵု ဇုက်ကၞၚ် လပုဟ်တဲ / Garland of fingers) ရ။

ကာလ လပုဟ်တဲ ကောံ အာ ၉၉၉ လပုဟ် ဂှ် မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ဖေက် လောန် တုဲ သၟိၚ်ကောသလ (King Pasenadi) အလဵု ဇကု စဳရေၚ် ကေတ် ဍိုက် ပၞာန် သွက်ဂွံ ဗ္တိုက် အၚ်္ဂုလိမာလ ရ။ မိ ညး မိမန္တာနဳ မိၚ် ပရူ ဏအ် တုဲ မိက်ဂွံ စဵုဒၞာ ကောန် တုဲ တိတ် အာ ဂြိုပ် မွဲ ဇကု သွက်ဂွံ ဂၠာဲ အၚ်္ဂုလိမာလ ရ။ အၚ်္ဂုလိမာလ ပ္ဍဲ အခိၚ် ဏအ် ဂှ် စိုတ် သမ္ၚာတ် အာ တုဲ ဆဵု မိ ဇကု မ္ဂး လေဝ် မိက်ဂွံ ဂစိုတ် သွက်ဂွံ ဍိုက်ပေၚ် အာ လ္ၚီ ဂှ် ရ။

== ပရေၚ် ဆဵုဂဗ ကု ကျာ်တြဲ (Meeting the Buddha) ==
ပ္ဍဲ အခိၚ် နူဂယး ဂှ် [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha) ဗ္စာရဏာ နကဵု ညာဏ် သဗ္ဗညုတ (Omniscience) တုဲ ညာတ် ကေတ် ပရေၚ် ဏအ် ရ။ ယဝ်ရ အၚ်္ဂုလိမာလ ဂစိုတ် မိ ဇကု မ္ဂး ကြက် က္တဵုဒှ် ပဉ္စာနန္တရိယကံ (Anantarika-kamma - Unforgivable karma) တုဲ ဟွံမာန် ကလိဂွံ မဂ် ဖဵု နိဗ္ဗာန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ကျာ်တြဲ က္ညကၠုၚ် ဂြိုပ် ဏအ် လေဲ လေဲ သွက်ဂွံ တွံ ဓဝ် ကု ညး ရ။

အၚ်္ဂုလိမာလ ညာတ် ကျာ်တြဲ တုဲ ပါဲ ထောံ မိ ဇကု၊ ညး ရပ် ကေတ် သၞာ် တုဲ ဒြေပ် ဗက် လက္ကရဴ ကျာ်တြဲ သွက်ဂွံ ဂစိုတ် ရ။ ဆဂး ကျာ်တြဲ စကာ ဣဒ္ဓိ အဘိညာဏ် (Psychic powers) တုဲ ၜိုန်ရ ကျာ်တြဲ က္ညအာ နကဵု ဒစး ဓမ္မတာ ကီု လေဝ် အၚ်္ဂုလိမာလ ဒြေပ် ၜိုတ် လဵု လေဝ် ဗက် ဟွံစိုပ် ရ။
အၚ်္ဂုလိမာလ ယှောတ် အာ ဒြဟတ် တုဲ ကရေဲ တိုန် &quot;ယွံ ခမဳ၊ ဒေါအ် (Tittha, samaṇa)&quot; ရ။
ကျာ်တြဲ သှ် ကု ညး &quot;ယွံ အၚ်္ဂုလိမာလ၊ အဲ ဂှ် ဒေါအ် ဒၟံၚ် ရ။ မၞး ဂှ် ရ ဟွံဒေါအ် ဏီ&quot; (I have stopped, Aṅgulimāla, you should also stop) &lt;ref name=&quot;angulimala_sutta&quot;&gt;{{cite web |url=https://suttacentral.net/mn86/en/sujato |title=Aṅgulimāla Sutta (MN 86) |publisher=SuttaCentral |access-date=2023-11-06}}&lt;/ref&gt;။

အၚ်္ဂုလိမာလ သၟာန် အဓိပ္ပါယ် အရေဝ် ဏအ် ဂှ် ကျာ်တြဲ တွံ ထ္ၜး &quot;အဲ ဂှ် ဒေါအ် အာ နူ ပရေၚ် ပ္ဍဵုပ္ဍိုက် သတ် တံ (Stopped causing harm to living beings) ရ။ မၞး ဂှ် ညးမပ္ဍဵုပ္ဍိုက် မဂစိုတ် သတ် တံ တွဵု ရ&quot;။ 
မိၚ် အရေဝ် ဏအ် တုဲ အၚ်္ဂုလိမာလ က္တဵုဒှ် ဓဝ် သံဝေဂ (Urgency/Realization) ဗွဲမလောန် တုဲ ဗိုတ် ကၠေံ သၞာ် ဇရေၚ် ဇိုၚ် ကျာ်တြဲ၊ ကလံ လ္ၚောဝ် တုဲ အာတ် မိက် သ္ပ ခမဳ (Ordination) ရ။

== ဘဝ ခမဳ ကေုာံ အၚ်္ဂုလိမာလ ပိုတ် (Life as a Monk and the Angulimala Paritta) ==
ကြဴနူ သ္ပ ခမဳ တုဲ မှာထေရ် အၚ်္ဂုလိမာလ ဂှ် လွဳပရာ ဓဝ် ကမ္မဌာန် (Meditation) ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ အခိၚ် ညး ဂေတ် ပိဏ္ဍပါတ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် သာဝတ္ထိ ဂှ် မၞိဟ် တံ မလေပ် ကၠဟ် ဗိုတ် တၟအ်၊ က္ၜေဟ် လက် ညး တွဵု ဟိုတ်နူ ပရေၚ် ဟွံပေၚ် စိုတ် လတူ ကမၠောန် အတိက် ညး ရ။ က္ဍိုပ် ညး ထကး၊ သ္ၚာ ညး ကၠိ ပေၚ် ဆီ မ္ဂး ကျာ်တြဲ တွံ ထ္ၜး &quot;ယွံ ခမဳ၊ ဒုၚ် ဒုက္ခ ဏအ် ညိ။ ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဖဵု ကံ (Result of karma) သွက်ဂွံ ဒး ဒုၚ် ပ္ဍဲ နရက် မလအ် လကာ် ဂှ် မၞး ဒး ဒုၚ် ဆ ပ္ဍဲ ဘဝ ဏအ် ရ&quot; ရ။

မွဲ တ္ၚဲ ညး ဆဵု သၟတ်ဗြဴ မွဲ ဒး စံၚ် တူ ဒၟံၚ် ဟိုတ်နူ သၠး ဂၠံဂဝ် ဝါတ် (Difficult childbirth) ရ။ ညး ဆန် ဍာ် ဇရေၚ် ကျာ်တြဲ တုဲ ကျာ်တြဲ ဟီု တွံ ကဵု ညး ဂါထာ သွက်ဂွံ ပလံၚ် မေတ္တာ ကု သၟတ်ဗြဴ ဏအ် ရ။ ဂါထာ ဏအ် ဂှ် ပြာကတ် ဒၟံၚ် နကဵု ယၟု '''အၚ်္ဂုလိမာလ ပိုတ်''' (Aṅgulimāla Paritta) ရ-
&gt; ''&quot;ယတောဟံ ဘဂိနိ အရိယာယ ဇာတိယာ ဇာတော၊ 
&gt; နာဘိဇာနာမိ သဉ္စိစ္စ ပါဏံ ဇဳဝိတာ ဝေါရောပေတာ။ 
&gt; တေန သစ္စေန သောတ္ထိ တေ ဟောတု၊ သောတ္ထိ ဂဗ္ဘဿ။&quot;''
&gt; (ယွံ ၝောဲ، နူ အခိၚ် အဲ မက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဂကူ အရိယ (သ္ပ ခမဳ) တေံ၊ သတ် မွဲ ဇကု ကီု လေဝ် နကဵု စေတနာ အဲ ဟွံကေၚ် ဂစိုတ် လဝ် ဏီ ရ။ နကဵု သစ္စ ဏအ် ကဵု ၝောဲ ဂွံ တိတ် ဗၠး ဒုက္ခ ညိ၊ ကဵု ကောန် ပ္ဍဲ ဂၠံဂဝ် ဂွံ တိတ် ဗၠး ညိ။)

ကြဴနူ မတွံ ပိုတ် ဏအ် ကု သၟတ်ဗြဴ ဂှ် တုဲ သၟတ်ဗြဴ ဂှ် သၠး ဂၠံဂဝ် ဗွဲမလောဲသွာ (Safe delivery) ရ။ ဒဵုကဵု တ္ၚဲ ဏအ် ခမဳ သၚ် တံ မလေပ် ဖ္ဍောတ် အၚ်္ဂုလိမာလ ပိုတ် သွက် သၟတ်ဗြဴ မသၠး ဂၠံဂဝ် ဝါတ် တံ ဏီ ရ&lt;ref name=&quot;dhammapada&quot;&gt;{{cite book |author=Daw Mya Tin |year=1986 |title=The Dhammapada: Verses and Stories |publisher=Burma Piṭaka Association |page=Verse 173}}&lt;/ref&gt;။ ဟွံလအ် မွဲသာ် ကြဴနူ ဂှ် မှာထေရ် အၚ်္ဂုလိမာလ အာစိုပ် ဍာ်ဒကေဝ် အရှန် ရ။

== လိက်ပတ် ကေုာံ ပရူပရာ (Table of Roles and Events) ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ပရေၚ် တာလျိုၚ် ကေုာံ အရာ ပြာကတ် မှာထေရ် အၚ်္ဂုလိမာလ (Roles and Notable Events)
|-
! ပရူပရာ / အရာ ပြာကတ်
! ပရေၚ် သ္ပသမ္တီ (Description)
! လိက် နိဿဲ (Reference)
|-
| လပုဟ်တဲ လ္ၚီ (Garland of 1000 fingers)
| ဟိုတ်နူ ဝတ် အ္စာ တုဲ ဒး ဂစိုတ် မၞိဟ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ လပုဟ်တဲ လ္ၚီ 
| မဇ္စျိမနိကာယ် (Majjhima Nikaya)
|-
| ပရေၚ် ပြံၚ်လှာဲ (Transformation)
| ဒေါအ် အာ နူ ဒုစရိုတ် ဟိုတ်နူ ဂလာန် ကျာ် &quot;အဲ ဂှ် ဒေါအ် ဒၟံၚ် ရ&quot;
| အၚ်္ဂုလိမာလ သုတ် (Angulimala Sutta)
|-
| အၚ်္ဂုလိမာလ ပိုတ် (Paritta Blessing)
| ဂါထာ သစ္စ မဖ္ဍောတ် ကဵု သၟတ်ဗြဴ သွက်ဂွံ သၠး ဂၠံဂဝ် လောဲသွာ
| သုတ္တန်ပိဋကတ် (Sutta Pitaka)
|}

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha)
* [[သာဝက]] (Disciples of the Buddha)
* [[အရှန်]] (Arahant)
* [[ပရိတ်]] (Paritta)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = သာဝက ကျာ်တြဲ
| title = ခမဳ သၚ် ကေုာံ သာဝက အဓိက ကျာ်တြဲ ဂေါတမ (Major Disciples of Gautama Buddha)
| list1 = [[သာရဳပုတ်]] • [[မောဂ္ဂလာန်]] • [[မှာထေရ် မဟာကဿပ]] • [[အာနန်]] • [[မှာထေရ် အၚ်္ဂုလိမာလ]] • [[မှာထေရ်ကောဏ္ဍည]] • [[အနုရုဒ္ဓါ]]
}}

{{DEFAULTSORT:အၚ်္ဂုလိမာလ, မှာထေရ်}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:သာဝက ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]]
[[Category:အရှန်]]
[[Category:ပူဂိုလ် အိန္ဒိယ ခေတ်တြေံ]]
[[Category:ဝၚ်ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]</text>
      <sha1>9wh2x7vludybyn3pm4p7h6d1t75hash</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝၚ် မှာထေရ် စုန္ဒ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13241</id>
    <revision>
      <id>59882</id>
      <timestamp>2026-11-06T10:19:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ | နာမ = မှာထေရ် စုန္ဒ | နာမတၞဟ် = မဟာစုန္ဒ (Mahācunda)၊ သာမဏေ စုန္ဒ | ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg | မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel) | ယၟုပေၚ် = မှာထေရ် မဟာစုန္ဒ (Mahāther...&quot;</comment>
      <origin>59882</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11351" sha1="stbi4wc9sisndy425nlev308uvbyj7a" xml:space="preserve">{{Infobox ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ
| နာမ = မှာထေရ် စုန္ဒ
| နာမတၞဟ် = မဟာစုန္ဒ (Mahācunda)၊ သာမဏေ စုန္ဒ
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel)
| ယၟုပေၚ် = မှာထေရ် မဟာစုန္ဒ (Mahāthera Mahācunda)
| ဌာန်ဒတန် = ကွာန်နာလက (Nalaka)၊ ရးမာဂဓ (Magadha)
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| ဒဒှ် = သာဝက (Disciple)
| တၠပညာ = [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha)
| မိမ = ဗဗၞး ဝၚ်္ဂန္တ (Vaṅganta) ကေုာံ မိရူပသာရဳ (Rūpasārī)
| ကလောကောဒေအ် = [[သာရဳပုတ်]] (Sāriputta - ကော)
| အလံၚ် = [[အရှန်]] (Arahant)
| တာလျိုၚ် = ညးမယိုက်ဂၠေၚ် ဓာတ် သာရဳပုတ် (Bearer of Sāriputta's Relics)
}}

'''မှာထေရ် စုန္ဒ''' (ပါဠိ: Cunda Thera; အၚ်္ဂလိက်: Mahācunda Thera) ဟွံသေၚ်မ္ဂး '''မဟာစုန္ဒ''' ဂှ် ဒှ် သာဝက အရှန် မွဲ ဇကု ပ္ဍဲ သာသနာ [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha) ရ။ ညး ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဒေအ် တြုံ အရၚ် မှာထေရ် [[သာရဳပုတ်]] (Sāriputta) မဒှ် အဂ္ဂသာဝက ပုတ္တဝ် ကျာ်တြဲ ရ။ မှာထေရ် စုန္ဒ ဂှ် ပြာကတ် လောန် ပ္ဍဲ အရာ မဒှ် ညးမမၚ်မွဲ ဥပဋ္ဌာက မှာထေရ် သာရဳပုတ် ပ္ဍဲ အခိၚ် ကၞောတ် ဘဝ ကေုာံ ညးမယိုက်ဂၠေၚ် ကေတ် နၚ် ဇုတ် ဓာတ် (Relics / Dhātu)၊ သ္ၚာ ကေုာံ ဗဗေၚ် မှာထေရ် သာရဳပုတ် တုဲ ပြာပ် က္ညကၠုၚ် ဇရေၚ် ကျာ်တြဲ ပ္ဍဲ ဍုၚ်သာဝတ္ထိ ရ&lt;ref name=&quot;malalasekera&quot;&gt;{{cite book |author=G.P. Malalasekera |year=1937 |title=Dictionary of Pali Proper Names |publisher=John Murray |volume=1 |page=875-876}}&lt;/ref&gt;။

== ဘဝ ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ ပရေၚ်သ္ပခမဳ (Early Life and Ordination) ==
စုန္ဒ ဂှ် က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် ဗဗၞး (Brahmin family) ပ္ဍဲ ကွာန် နာလက (Nalaka village) မဒှ် ဌာန် သ္ၚောဲ နူ ဍုၚ်ရာဇဂြိုဟ် ပ္ဍဲ ရးမာဂဓ ရ။ မအံက် ညး ဂှ် ဒှ် ဗဗၞး ယၟု ဝၚ်္ဂန္တ (Vaṅganta) တုဲ မိအံက် ညး ဂှ် ဒှ် မိရူပသာရဳ (Rūpasārī) ရ။ ညး ဂှ် ဒှ် ဒေအ် သာရဳပုတ် တုဲ နွံ ကောဒေအ် မပ္တံ ကဵု ဥပသေန (Upasena) ကေုာံ ရေဝတ (Revata) တံ ရ။

ကြဴနူ ကော ညး သာရဳပုတ် တိတ် သ္ပ ခမဳ ဇရေၚ် ကျာ်တြဲ ဂေါတမ တုဲ၊ စုန္ဒ လေဝ် က္တဵုဒှ် ဓဝ် သဒ္ဓါ တုဲ ဗက် အာ သ္ပ ခမဳ သာမဏေ ပ္ဍဲ သာသနာ ကီု ရ။ ညး လွဳပရာ ဓဝ် ကမ္မဌာန် (Meditation) ဗွဲမစၟိုန် ပြဟ် တုဲ ဟွံလအ် မွဲသာ် ညး အာစိုပ် ဍာ်ဒကေဝ် '''[[အရှန်]]''' (Arahant) ရ&lt;ref name=&quot;theragatha&quot;&gt;{{cite book |author=K.R. Norman |year=1969 |title=The Elders' Verses I (Theragāthā) |publisher=Pali Text Society |isbn=978-0860130669}}&lt;/ref&gt;။ ညး ဂှ် လေပ် ဟီုတွံ ဓဝ် ဇရေၚ် ခမဳ တံ ဗွဲမစဳကၠး တုဲ ကျာ်တြဲ သ္ပ အထိုၚ်အသး လတူ ပရေၚ် ပညာ ညး ရ။

== ပရိနိဗ္ဗာန် မှာထေရ် သာရဳပုတ် (Parinibbana of Sariputta) ==
ပရေၚ် ပြာကတ် အိုတ် မဆေၚ်စပ် ကု မှာထေရ် စုန္ဒ ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ အခိၚ် ကၞောတ် ဘဝ မှာထေရ် သာရဳပုတ် ရ။ 
ကာလ မှာထေရ် သာရဳပုတ် တီ ဒဒှ်ရ ဇကု ကြက် သ္ပ ပရိနိဗ္ဗာန် (Final passing away) ဂှ်၊ ညး မိက်ဂွံ အာ တွံ ဓဝ် ကု မိအံက် ညး မိရူပသာရဳ မဟွံဂွံ ပ္တေဟ် လျုၚ် သာသနာ ဏီ ဂှ် တုဲ၊ ညး က္ညအာ ကွာန် နာလက ရ။ ပ္ဍဲ တရဴ ဂှ် မှာထေရ် စုန္ဒ ဏအ် ဂှ် ဒှ် ညးမဗက် အာ ဇရေၚ် ကော ဇကု နဒဒှ် ဥပဋ္ဌာက (Attendant) ရ။

စိုပ် ကွာန် နာလက တုဲ မှာထေရ် သာရဳပုတ် တွံ ဓဝ် ကု မိ ညး ဒဵုကဵု မိ ညး အာစိုပ် သောတာပန် (Sotapanna) ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ် ဗတံ ဂှ် မှာထေရ် သာရဳပုတ် ယဲ ဇၞော် က္တဵုဒှ် (Severe illness) တုဲ သ္ပ ပရိနိဗ္ဗာန် ပ္ဍဲ ခဒိုၚ် သ္ၚိ ညး မက္တဵုဒှ် မၞိဟ် တေံ ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ် ဏအ် မှာထေရ် စုန္ဒ ဒှ် ညးမမၚ်မွဲ လွဳယဲ ကေုာံ ဖန်ဇန် ကဵု ကိစ္စ ပရိနိဗ္ဗာန် သီုဖအိုတ် ရ&lt;ref name=&quot;nanamoli&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Ñāṇamoli |year=1992 |title=The Life of the Buddha: According to the Pali Canon |publisher=Buddhist Publication Society |page=312}}&lt;/ref&gt;။

== ပရေၚ် ယိုက်ဂၠေၚ် ဓာတ် ကု ကျာ်တြဲ (Bringing Relics to the Buddha) ==
ကြဴနူ မစံၚ် ဇွ ဇုတ် ကော ညး မှာထေရ် သာရဳပုတ် တုဲ၊ မှာထေရ် စုန္ဒ ကံက် ကေတ် ဓာတ် (Relics / Dhātu)၊ ဍာ်စတိုၚ် သ္ၚာ (Robes) ကေုာံ ဗဗေၚ် (Alms bowl) သာရဳပုတ် တုဲ က္ညအာ ဍုၚ်သာဝတ္ထိ (Savatthi) ဇရေၚ် ဘာ ဇေတဝန် ရ။ 

ကိုပ်ကၠာ ညး အာ ဇရေၚ် မှာထေရ် [[အာနန်]] (Ananda) တုဲ ပ္တီ ပရူ ကော ညး မသ္ပ ပရိနိဗ္ဗာန် ရ။ မှာထေရ် အာနန် မိၚ် ပရူ ဏအ် တုဲ စိုတ် ဟွံသာ (Grief-stricken) တုဲ က္တဵုဒှ် ဓဝ် သမ္ၚာတ် ရ။ မှာထေရ် ၜါ ဇကု က္ညအာ ဇရေၚ် ကျာ်တြဲ တုဲ မှာထေရ် စုန္ဒ ဆက် ကပ် ဓာတ်၊ ဗဗေၚ် ကေုာံ သ္ၚာ ကု ကျာ်တြဲ ရ။

ကျာ်တြဲ ဂန် ရပ် ကေတ် ဓာတ် မှာထေရ် သာရဳပုတ် တုဲ တွံ ထ္ၜး ဓဝ် အနိစ္စ (Impermanence) ကု မှာထေရ် အာနန် ကေုာံ သၚ် တံ-
&gt; ''&quot;ယွံ အာနန်၊ အရာ သီုဖအိုတ် မက္တဵုဒှ် မၞုံကဵု ပရေၚ် လီုလာ် ပါ်ပြး ဒှ် ဓမ္မတာ ရ။ သာရဳပုတ် မသ္ပ ပရိနိဗ္ဗာန် အာ ဂှ် မု ညး ဂွံ ဏာ ကေတ် ဓဝ် သဳလ၊ သမာဓိ၊ ပညာ၊ ဝိမုတ္တိ ညး ရော? ဟွံသေၚ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ယွံ အာနန် တံ၊ ဇကု ဂှ် ဟေၚ် သ္ပ နဒဒှ် တ္ကအ် သ္ပ ဇြဟတ် ညိ (Attadīpā viharatha)။ ဓဝ် ဂှ် ဟေၚ် သ္ပ နဒဒှ် တ္ကအ် သ္ပ ဇြဟတ် ညိ (Dhammadīpā viharatha)။&quot;'' &lt;ref name=&quot;samyutta&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Bodhi |year=2000 |title=The Connected Discourses of the Buddha (Samyutta Nikaya) |publisher=Wisdom Publications |page=1642-1644 (SN 47.13)}}&lt;/ref&gt;

== လိက်ပတ် ကေုာံ ပရူပရာ (Table of Roles and Events) ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ပရေၚ် တာလျိုၚ် ကေုာံ အရာ ပြာကတ် မှာထေရ် စုန္ဒ (Roles and Notable Events)
|-
! ပရူပရာ / အရာ ပြာကတ်
! ပရေၚ် သ္ပသမ္တီ (Description)
! လိက် နိဿဲ (Reference)
|-
| ညးမယိုက်ဂၠေၚ် ဓာတ် (Relic Bearer)
| ညးမကေတ် နၚ် ဓာတ် သာရဳပုတ်၊ သ္ၚာ ကေုာံ ဗဗေၚ် ဇရေၚ် ကျာ်တြဲ
| သံယုတ္တနိကာယ် (Samyutta Nikaya - Cunda Sutta)
|-
| ဥပဋ္ဌာက (Attendant to Brother)
| ညးမမၚ်မွဲ လွဳယဲ မှာထေရ် သာရဳပုတ် ပ္ဍဲ ခဒိုၚ် မသ္ပ ပရိနိဗ္ဗာန်
| အဋ္ဌကထာ (Commentaries)
|-
| ပရေၚ် တွံ ဓဝ် (Dhamma Teacher)
| လေပ် တွံ ဓဝ် ဂမျိုၚ် ကမ္မဌာန် ဇရေၚ် ခမဳ သၚ် တံ ဗွဲမစဳကၠး
| ထေရဂါထာ (Theragatha)
|}

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha)
* [[သာရဳပုတ်]] (Sariputta)
* [[အာနန်]] (Ananda)
* [[သာဝက]] (Disciples of the Buddha)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = သာဝက ကျာ်တြဲ
| title = ခမဳ သၚ် ကေုာံ သာဝက အဓိက ကျာ်တြဲ ဂေါတမ (Major Disciples of Gautama Buddha)
| list1 = [[သာရဳပုတ်]] • [[မောဂ္ဂလာန်]] • [[မှာထေရ် မဟာကဿပ]] • [[အာနန်]] • [[မှာထေရ် စုန္ဒ]] • [[မှာထေရ်ကောဏ္ဍည]] • [[အနုရုဒ္ဓါ]]
}}

{{DEFAULTSORT:စုန္ဒ, မှာထေရ်}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:သာဝက ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]]
[[Category:အရှန်]]
[[Category:ပူဂိုလ် အိန္ဒိယ ခေတ်တြေံ]]
[[Category:ဝၚ်ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]</text>
      <sha1>stbi4wc9sisndy425nlev308uvbyj7a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝၚ် မှာထေရ် ဗာဟိယဒါရုစိရိယ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13242</id>
    <revision>
      <id>59883</id>
      <timestamp>2026-11-06T10:23:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ | နာမ = မှာထေရ် ဗာဟိယဒါရုစိရိယ | နာမတၞဟ် = ဗာဟိယ (Bāhiya) | ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg | မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel) | ယၟုပေၚ် = မှာထေရ် ဗာဟိယဒါရုစိရိယ (Mahāthera...&quot;</comment>
      <origin>59883</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14343" sha1="nzfowsdmf6a2vwgxaljt3h4g3t0b7qv" xml:space="preserve">{{Infobox ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ
| နာမ = မှာထေရ် ဗာဟိယဒါရုစိရိယ
| နာမတၞဟ် = ဗာဟိယ (Bāhiya)
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel)
| ယၟုပေၚ် = မှာထေရ် ဗာဟိယဒါရုစိရိယ (Mahāthera Bāhiya Dāruciriya)
| ဌာန်ဒတန် = ဍုၚ်သုပ္ပာရက (Suppāraka) ကေုာံ သာဝတ္ထိ (Savatthi)
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| ဒဒှ် = သာဝက (Disciple)
| တၠပညာ = [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha)
| အလံၚ် = [[အရှန်]] (Arahant)
| တာလျိုၚ် = ခိပ္ပါဘိညာ ဧတဒဂ် (Foremost in swift realization)
}}

'''မှာထေရ် ဗာဟိယဒါရုစိရိယ''' (ပါဠိ: Bāhiya Dāruciriya; အၚ်္ဂလိက်: Bahiya of the Bark-cloth) ဂှ် ဒှ် သာဝက အရှန် မပြဲ အိုတ် မွဲ ဇကု ပ္ဍဲ လက္ထက် သာသနာ [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha) ရ။ ညး ဂှ် ပြာကတ် လောန် ပ္ဍဲ ဝၚ် ဗုဒ္ဓဘာသာ နဒဒှ် ပူဂိုလ် မကလၚ် မိၚ် ဓဝ် ဆ ညိနာၚ် တုဲ အာစိုပ် ဍာ်ဒကေဝ် အရှန် ဗွဲမပြဟ် (Swift realization) ရ။ ဟိုတ်နူ ဉာဏ်ပညာ မစဳကၠး လောန် တုဲ ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ဇိုန်နှၚ် ကဵု ညး တာလျိုၚ် ဧတဒဂ် '''ခိပ္ပါဘိညာ''' (Khippābhiññānaṁ etadaggaṁ - Foremost among those who swiftly comprehend the Dhamma) ရ&lt;ref name=&quot;malalasekera&quot;&gt;{{cite book |author=G.P. Malalasekera |year=1937 |title=Dictionary of Pali Proper Names |publisher=John Murray |volume=2 |page=281-282}}&lt;/ref&gt;။

== ဘဝ ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ ပရေၚ်လွဳပရာ (Early Life and Asceticism) ==
ဗာဟိယ ဂှ် က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ရး ဗာဟိယ (Bāhiya country) တုဲ ညး ကူသာၚ် သွံရာန် ဗၞိက် ပ္ဍဲ ဂၠံၚ် ၜဳ ရ။ မွဲ တ္ၚဲ က္ၜၚ် ညး ဗၠိုက် အာ ပ္ဍဲ ၜဳ ဇၞော် တုဲ ညး မွဲ ဇကု ဓဝ် ဟံၚ် တိတ် ဗၠး အာ စိုပ် သြၚ် ဍုၚ် သုပ္ပာရက (Suppāraka) မဒှ် ဍုၚ် သၞေဟ် က္ၜၚ် မွဲ ရ။ ဟိုတ်နူ ကယျိုၚ် ကယျဝ် မု လေဝ် ဟွံမွဲ တုဲ ညး ကေတ် သၞော်ဆု (Tree bark) တုဲ ကၠောန် သ္ပ ကယျိုၚ် (Clothing) ရ။ ဟိုတ်နူ မလတက် လဝ် သၞော်ဆု တုဲ မၞိဟ် တံ ခုတ် ကဵု ယၟု ညး '''ဒါရုစိရိယ''' (Dāruciriya - ညးမလတက် လဝ် သၞော်ဆု / He of the bark garments) ရ&lt;ref name=&quot;bodhi_udana&quot;&gt;{{cite book |author=John D. Ireland |year=1997 |title=The Udana and the Itivuttaka |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552401640}}&lt;/ref&gt;။

မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် သုပ္ပာရက တံ ညာတ် ညး မၞုံကဵု ကယျိုၚ် မသ္ဇုၚ် ကေဝ် ဏအ် ဂှ် ထေၚ် ဂး ညး ဏအ် ဒှ် အရှန် မပြဲ (Arahant) တုဲ သ္ပ ပူဇဴ ရှ်ေသှ်ေ ညး ဗွဲမလောန် ရ။ ဟိုတ်နူ မၞိဟ် တံ ဟီု ထိုၚ်သး ဒၟံၚ် တွဵု တုဲ ဗာဟိယ လေဝ် စိုတ် ထေၚ် အာ ဒဒှ်ရ ဇကု ဏအ် ဒှ် အရှန် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ညးမစိုပ် မဂ် ဖဵု (One entered upon the path) သာ်ဏအ် ရ။

ဆဂး ပ္ဍဲ အခိၚ် ဂှ် ဒေဝတဴ ဗြီု မွဲ ဇကု၊ မဒှ် မိတ်သဟာဲ အတိက် ညး ပ္ဍဲ ဘဝ ခမဳ ကဿပ (Former companion in Kassapa Buddha's time) တေံ ညာတ် ကေတ် ပရေၚ် ဟွံဒး ဏအ် တုဲ စှ်ေ ကၠုၚ် ဇရေၚ် ဗာဟိယ တုဲ သတိ ကဵု ရ။
&gt; &quot;ယွံ ဗာဟိယ၊ မၞး ဂှ် ဟွံဒှ် အရှန် ဏီ ရ။ ဒ္ဂေတ် လ္ၚတ် မၞး ဏအ် လေဝ် ဟွံသေၚ် ဂၠံၚ် တရဴ အရှန် ဏီ ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ် လၟုဟ် ကျာ်တြဲ မပြဲ က္တဵုဒှ် ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် သာဝတ္ထိ (Savatthi) ရ၊ အာ ဇရေၚ် ကျာ်တြဲ တုဲ ကလၚ် ဓဝ် ညိ။&quot;

== ပရေၚ် ဆဵုဂဗ ကု ကျာ်တြဲ (Meeting the Buddha) ==
မိၚ် ဂလာန် ဒေဝတဴ ဂှ် တုဲ ဗာဟိယ က္တဵုဒှ် ဓဝ် သံဝေဂ (Sense of urgency) ဗွဲမလောန် ရ။ ညး တိတ် ကၠုၚ် နူ ဍုၚ် သုပ္ပာရက တုဲ ဇက် က္ညအာ ဍုၚ် သာဝတ္ထိ ဗွဲမပြဟ်၊ သီု ဟွံဇူ ဒီု ပ္ဍဲ တရဴ ရ။ ကာလ ညး စိုပ် ဘာ ဇေတဝန် ပ္ဍဲ ဍုၚ် သာဝတ္ထိ ဂှ် ကျာ်တြဲ တိတ် အာ ပိဏ္ဍပါတ် (Alms round) ပ္ဍဲ ဍုၚ် ရ။ ဗာဟိယ ပြာပ် အာ ဂၠာဲ ကျာ်တြဲ ပ္ဍဲ အကြာ ဂၠံၚ် ဍုၚ် သာဝတ္ထိ၊ ဆဵု ကျာ်တြဲ တုဲ ညး ပြာပ် သ္တိက် လ္ၚောဝ် ဇရေၚ် ဇိုၚ် ကျာ်တြဲ တုဲ အာတ် မိက် သွက်ဂွံ တွံ ကဵု ဓဝ် (Request for Dhamma) ရ။

ကျာ်တြဲ တး ပါဲ အာတ် မိက် ညး ၜါ ဝါ-
&gt; &quot;ယွံ ဗာဟိယ၊ အခိၚ် လၟုဟ် ဂှ် ဒှ် အခိၚ် ကွာ် ပိဏ္ဍပါတ် သွက် ပုၚ် ရ၊ ဟွံသေၚ် အခိၚ် သွက် တွံ ဓဝ် ဏီ ရ&quot; (It is not the right time, Bāhiya. We have entered among the houses for alms.)

ဆဂး ဗာဟိယ လ္ၚောဝ် အာတ် မိက် ဒဵုကဵု ပိ ဝါ ရ၊ ညး ဟီု &quot;ယွံ တၠဳ ပညာ၊ လမျီု ကျာ်တြဲ ကီု လမျီု အဲဍိက် ကီု သွက်ဂွံ တန်တဴ အာ ဟွံချိုတ် ဂှ် ညးမွဲ တီ ဟွံမာန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပြာ် တွံ ကဵု ဓဝ် ကု အဲ ဍိက် ညိ။&quot;
ကျာ်တြဲ ဗ္စာရဏာ တီ ဒဒှ်ရ စိုတ် ဗာဟိယ ဏအ် ၜိုဟ် သြိုဟ် အာ တုဲ သွက်ဂွံ ကလၚ် ဓဝ် ဍိုက်ပေၚ် ဒၟံၚ် (Mind is ready and calm) တုဲ ကျာ်တြဲ တွံ ဓဝ် ဇရေၚ် ဂၠံၚ် ဍုၚ် ဂှ် ရ။

== ဓဝ် ဗာဟိယ သုတ် (The Bāhiya Sutta) ==
ကျာ်တြဲ တွံ ဓဝ် အခေါၚ် ဟွံဂၠိၚ် ဟွံဂၠေံ မွဲ မပြာကတ် နကဵု ယၟု '''ဗာဟိယ သုတ်''' (Bāhiya Sutta / Udana 1.10) ရ-
&gt; ''&quot;တသ္မာ တိဟ တေ ဗာဟိယ ဧဝံ သိက္ခိတဗ္ဗံ...&quot;''
&gt; (ဟိုတ်ဂှ်ရ ယွံ ဗာဟိယ၊ မၞး ဒး ကတ် လ္ၚတ် သာ်ဏအ် ရ။ 
&gt; ပ္ဍဲ အရာ မညာတ် ဂှ် ညာတ် ဆ ၜိုတ် ညာတ် ညိ (In the seen, there will be merely the seen)။ 
&gt; ပ္ဍဲ အရာ မမိၚ် ဂှ် မိၚ် ဆ ၜိုတ် မိၚ် ညိ (In the heard, merely the heard)။ 
&gt; ပ္ဍဲ အရာ မဒုၚ် စသိုၚ် ဂှ် ဒုၚ် စသိုၚ် ဆ ၜိုတ် ဒုၚ် စသိုၚ် ညိ (In the sensed, merely the sensed)။ 
&gt; ပ္ဍဲ အရာ မတီ ဂှ် တီ ဆ ၜိုတ် တီ ညိ (In the cognized, merely the cognized)။ 
&gt; ကာလ မၞး ဂွံ စိုပ် အဝဵု ဏအ် မ္ဂး မၞး ဟွံမွဲ ပ္ဍဲ လောက ဏအ် ရ၊ လောက တၞဟ် လေဝ် ဟွံသေၚ် ရ။ ဏအ် ဂှ် ဒှ် လအိတ် ဒုက္ခ (End of suffering) ရ။) &lt;ref name=&quot;udana&quot;&gt;{{cite web |url=https://suttacentral.net/ud1.10/en/anandajoti |title=Bāhiya Sutta (Ud 1.10) |publisher=SuttaCentral |access-date=2023-11-06}}&lt;/ref&gt;

ဗာဟိယ မိၚ် ဓဝ် ဏအ် တုဲ သီု မဒတဴ ဒၟံၚ် ဂှ် ဟေၚ် ညး အာစိုပ် ဍာ်ဒကေဝ် '''[[အရှန်]]''' (Arahantship) ဗွဲမပြဟ် ရ။

== ကၞောတ် ဘဝ ကေုာံ ဧတဒဂ် (Passing away and Etadagga) ==
ကြဴနူ မဒှ် အရှန် တုဲ ဗာဟိယ အာတ် မိက် သ္ပ ခမဳ ပ္ဍဲ သာသနာ ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ ဟွံမွဲ သ္ၚာ ကေုာံ ဗဗေၚ် (Alms bowl and robes) တုဲ ကျာ်တြဲ ဖ္ဍိုက် ဂလာန် ညံၚ်ဂွံ အာ ဂၠာဲ သ္ၚာ ကိုပ်ကၠာ ရ။

ပ္ဍဲ အခိၚ် ဗာဟိယ မအာ ဂၠာဲ သ္ၚာ ကေုာံ ဗဗေၚ် ဂှ် ဂၠဴၝောအ် မွဲ မၞုံကဵု ကောန် (A cow with a young calf) ဗ္တိုက် ဇိုၚ် ညး တုဲ ဗာဟိယ စုတိ သ္ပ ပရိနိဗ္ဗာန် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဂှ် ရ (Gored to death by a cow)။ အတိုၚ် လိက် အဋ္ဌကထာ မ္ဂး ဂၠဴ ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဒေဝတဴ သၟိၚ် ဘုတ် (Yakkha) မဒှ် လဝ် သၞ ပ္ဍဲ ဘဝ အတိက် မပြံၚ် ဗဒှ် လဝ် ရ&lt;ref name=&quot;nanamoli&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Ñāṇamoli |year=1992 |title=The Life of the Buddha: According to the Pali Canon |publisher=Buddhist Publication Society |page=249}}&lt;/ref&gt;။

ကာလ ကျာ်တြဲ ကေုာံ ခမဳ တံ က္ညကၠုၚ် ဆဵု ဇွ ဗာဟိယ ဂှ် ကျာ်တြဲ စဳရေၚ် ကဵု ကၠောန် ဥတုဇ (Cremation) တုဲ သိုၚ် ခၞံ စေတဳ (Stupa) သွက် ညး ရ။ ခမဳ တံ သၟာန် ကျာ်တြဲ ဌာန် ဂတိ ဗာဟိယ၊ ကျာ်တြဲ တွံ ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ဗာဟိယ ဏအ် သ္ပ ပရိနိဗ္ဗာန် (Attained Parinibbana) တုဲ ကျာ်တြဲ ဇိုန်နှၚ် ကဵု ညး တာလျိုၚ် ဧတဒဂ် '''ခိပ္ပါဘိညာ''' (Foremost in swift realization of the Dhamma) ရ။

== လိက်ပတ် ကေုာံ ပရူပရာ (Table of Roles and Events) ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ပရေၚ် တာလျိုၚ် ကေုာံ အရာ ပြာကတ် မှာထေရ် ဗာဟိယ (Roles and Notable Events)
|-
! ပရူပရာ / အရာ ပြာကတ်
! ပရေၚ် သ္ပသမ္တီ (Description)
! လိက် နိဿဲ (Reference)
|-
| ခိပ္ပါဘိညာ ဧတဒဂ် (Foremost in swift realization)
| အာစိုပ် အရှန် ဗွဲမပြဟ် ကြဴနူ ကလၚ် ဓဝ် ဗာဟိယ သုတ် ဆ ညိနာၚ်
| ဥဒါန် (Udana 1.10 - Bahiya Sutta)
|-
| ကယျိုၚ် ဒါရုစိရိယ (Bark Clothing)
| ညးမလတက် လဝ် သၞော်ဆု တုဲ မၞိဟ် ထေၚ် ခယျ ဒှ် အရှန် ပ္ဍဲ သုပ္ပာရက
| အဋ္ဌကထာ ဥဒါန် (Udana Commentary)
|-
| ပရေၚ် ပရိနိဗ္ဗာန် (Parinibbana)
| ကြဴနူ အာစိုပ် အရှန် ပြဟ် ဂှ် ဒး ဒုၚ် ဗ္တိုက် နကဵု ဂၠဴ တုဲ စုတိ သ္ပ ပရိနိဗ္ဗာန်
| အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် (Anguttara Nikaya)
|}

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha)
* [[သာဝက]] (Disciples of the Buddha)
* [[အရှန်]] (Arahant)
* [[ပရိနိဗ္ဗာန်]] (Parinirvana)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = သာဝက ကျာ်တြဲ
| title = ခမဳ သၚ် ကေုာံ သာဝက အဓိက ကျာ်တြဲ ဂေါတမ (Major Disciples of Gautama Buddha)
| list1 = [[သာရဳပုတ်]] • [[မောဂ္ဂလာန်]] • [[မှာထေရ် မဟာကဿပ]] • [[အာနန်]] • [[မှာထေရ် ဗာဟိယဒါရုစိရိယ]] • [[မှာထေရ်ကောဏ္ဍည]] • [[အနုရုဒ္ဓါ]]
}}

{{DEFAULTSORT:ဗာဟိယဒါရုစိရိယ, မှာထေရ်}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:သာဝက ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]]
[[Category:အရှန်]]
[[Category:ပူဂိုလ် အိန္ဒိယ ခေတ်တြေံ]]
[[Category:ဝၚ်ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]</text>
      <sha1>nzfowsdmf6a2vwgxaljt3h4g3t0b7qv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝၚ် မှာထေရ် ပုဏ္ဏ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13243</id>
    <revision>
      <id>59884</id>
      <timestamp>2026-11-06T10:26:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ | နာမ = မှာထေရ် ပုဏ္ဏ | နာမတၞဟ် = ပုဏ္ဏ မန္တာနိပုတ္တ (Puṇṇa Mantāniputta) | ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg | မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel) | ယၟုပေၚ် = မှာထေရ် ပုဏ္ဏမန္တ...&quot;</comment>
      <origin>59884</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9596" sha1="au78qht4ww6o3fc262ieikfopnkws0p" xml:space="preserve">{{Infobox ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ
| နာမ = မှာထေရ် ပုဏ္ဏ
| နာမတၞဟ် = ပုဏ္ဏ မန္တာနိပုတ္တ (Puṇṇa Mantāniputta)
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel)
| ယၟုပေၚ် = မှာထေရ် ပုဏ္ဏမန္တာနိပုတ္တ (Mahāthera Puṇṇa Mantāniputta)
| ဌာန်ဒတန် = ကွာန်ဒေါဏဝတ္ထု (Donavatthu)
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| ဒဒှ် = သာဝက (Disciple)
| တၠပညာ = [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha)
| မိမ = မိမန္တာနိ (Mantānī)
| ကလောကောဒေအ် = [[မှာထေရ်ကောဏ္ဍည]] (Koṇḍañña - အမူ/Uncle)
| အလံၚ် = [[အရှန်]] (Arahant)
| တာလျိုၚ် = ဓမ္မကထိက ဧတဒဂ် (Foremost in preaching Dhamma)
}}

'''မှာထေရ် ပုဏ္ဏ''' (ပါဠိ: Puṇṇa Mantāniputta; အၚ်္ဂလိက်: Punna Mantaniputta) ဂှ် ဒှ် သာဝက အရှန် မပြဲ အိုတ် မွဲ ဇကု ပ္ဍဲ လက္ထက် သာသနာ [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha) ရ။ ညး ဂှ် ပြာကတ် လောန် ပ္ဍဲ အရာ တွံ ဓဝ် ကေုာံ ပရေၚ် ဟီုတွံ ပရူ ဓဝ် ဂမျိုၚ် (Dhamma preaching) ဗွဲမစဳကၠး ရ။ ဟိုတ်နူ ဉာဏ်ပညာ ပ္ဍဲ အရာ မတွံ ဓဝ် ပြဲလောန် တုဲ ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ဇိုန်နှၚ် ကဵု ညး တာလျိုၚ် ဧတဒဂ် '''ဓမ္မကထိက''' (Dhammakathikānaṁ etadaggaṁ - Foremost among those who preach the Dhamma) ရ&lt;ref name=&quot;malalasekera&quot;&gt;{{cite book |author=G.P. Malalasekera |year=1937 |title=Dictionary of Pali Proper Names |publisher=John Murray |volume=2 |page=221-222}}&lt;/ref&gt;။

== ဘဝ ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ ပရေၚ်သ္ပခမဳ (Early Life and Ordination) ==
မှာထေရ် ပုဏ္ဏ ဂှ် က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် ဗဗၞး (Brahmin family) ပ္ဍဲ ကွာန် ဒေါဏဝတ္ထု (Donavatthu) မနွံ ဗဒါဲ ဍုၚ် ကပ္ပိလဝှ် (Kapilavatthu) ရ။ မိအံက် ညး ဂှ် ဒှ် မိမန္တာနိ (Mantānī) တုဲ ညး ဂှ် ဒှ် ကောန် မန္တာနိ (Mantāniputta) ရ။ မိအံက် ညး ဂှ် ဒှ် ဒေအ် အရၚ် မှာထေရ် [[မှာထေရ်ကောဏ္ဍည|အညာကောဏ္ဍည]] (Añña Koṇḍañña) မဒှ် သာဝက မွဲ ဇကု မက္တဵုဒှ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ သာသနာ ရ&lt;ref name=&quot;bodhi_mn&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Bodhi |year=1995 |title=The Middle Length Discourses of the Buddha (Majjhima Nikaya) |publisher=Wisdom Publications |isbn=978-0861710720}}&lt;/ref&gt;။

နူ ဍောတ်တ် ဂှ် ညး လ္ၚတ် ကေတ် ပညာ ဗေဒၚ် (Vedas) ဍိုက်ပေၚ် တုဲ ကြဴနူ အမူ ညး ကောဏ္ဍည သ္ပ ခမဳ ပ္ဍဲ သာသနာ ကျာ်တြဲ တုဲ၊ ပုဏ္ဏ လေဝ် က္တဵုဒှ် ဓဝ် သဒ္ဓါ တုဲ ဗက် အာ သ္ပ ခမဳ ကီု ရ။ ကြဴနူ မသ္ပ ခမဳ တုဲ ညး က္ညအာ ဌာန် တၞဟ် တုဲ လွဳပရာ ဓဝ် ကမ္မဌာန် (Meditation) ဗွဲမစၟိုန် ပြဟ် တုဲ ဟွံလအ် မွဲသာ် ညး အာစိုပ် ဍာ်ဒကေဝ် '''[[အရှန်]]''' (Arahant) ရ။ ညး ကလိဂွံ ခမဳ သၚ် မဒှ် ကောန် သာဝက ညး (Disciples) ၅၀၀ ဇကု တုဲ ညး တွံ ဓဝ် စဳကၠး လောန် ရ။

== ရထဝိနဳတ သုတ် (The Relay Chariots Discourse) ==
ပရေၚ် ပြာကတ် အိုတ် မဆေၚ်စပ် ကု မှာထေရ် ပုဏ္ဏ ဂှ် ဒှ် ပရေၚ် ဆဵုဂဗ ကေုာံ တက် ကျာ ဓဝ် ကု မှာထေရ် [[သာရဳပုတ်]] (Sāriputta) ပ္ဍဲ မဇ္ဇျိမနိကာယ် (Majjhima Nikaya 24) မပြာကတ် နကဵု ယၟု '''ရထဝိနဳတ သုတ်''' (Rathavinīta Sutta / Discourse on the Relay Chariots) ရ&lt;ref name=&quot;rathavinita&quot;&gt;{{cite web |url=https://mnw.wikipedia.org/wiki/%E1%80%9D%E1%81%9A%E1%80%BA_%E1%80%99%E1%80%BE%E1%80%AC%E1%80%91%E1%80%B1%E1%80%9B%E1%80%BA_%E1%80%97%E1%80%AC%E1%80%9F%E1%80%AD%E1%80%9A%E1%80%92%E1%80%AB%E1%80%9B%E1%80%AF%E1%80%85%E1%80%AD%E1%80%9B%E1%80%AD%E1%80%9A#cite_ref-nanamoli_4-0 |title=Rathavinita Sutta (MN 24) |publisher=SuttaCentral |access-date=2023-11-06}}&lt;/ref&gt;။

မှာထေရ် သာရဳပုတ် မိၚ် ပရူ ဒဒှ် မှာထေရ် ပုဏ္ဏ တွံ ဓဝ် ခိုဟ် လောန် ဂှ် တုဲ မိက်ဂွံ ဆဵုဂဗ တက် ကျာ ကီု ရ။ ကာလ မှာထေရ် ပုဏ္ဏ က္ညကၠုၚ် ဍုၚ် သာဝတ္ထိ ဇရေၚ် ဘာ ဇေတဝန် ဂှ် မှာထေရ် သာရဳပုတ် ပြာပ် အာ ဇရေၚ် ညး တုဲ သၟာန် ဇၟာန် ဓဝ် ရ။ 
မှာထေရ် ပုဏ္ဏ သှ် ကဵု ဓဝ် ဝိသုဒ္ဓိ ထပှ် သာ် (Seven Stages of Purification) နကဵု ဥပမာ ကွဳ ထပှ် ဆက် (Relay of seven chariots) ရ။ တရဴ မအာ ဍုၚ် မွဲမွဲ ဂှ် ဒး ဍိုက် ကွဳ မွဲ တုဲ မွဲ ညံၚ်ရဴ မဆက် အာ ကီု၊ ဂၠံၚ် တရဴ နိဗ္ဗာန် ဂှ် လေဝ် သဳလဝိသုဒ္ဓိ (Purification of Virtue) ဂှ် ဒှ် သွက် စိတ္တဝိသုဒ္ဓိ (Purification of Mind)၊ စိတ္တဝိသုဒ္ဓိ ဂှ် ဒှ် သွက် ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ ... ဆက် အာ ဒဵုကဵု အာစိုပ် အနုပါဒါ ပရိနိဗ္ဗာန် (Nibbana without clinging) ရ။

ပ္ဍဲ ကၞောတ် ဓဝ် ဂှ် မှာထေရ် သာရဳပုတ် ကေုာံ မှာထေရ် ပုဏ္ဏ တံ သ္ပ အထိုၚ်အသး လတူ ပရေၚ် ပညာ ရေၚ်သကအ် ဗွဲမလောန် ရ။

== လိက်ပတ် ကေုာံ ပရူပရာ (Table of Roles and Events) ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ပရေၚ် တာလျိုၚ် ကေုာံ အရာ ပြာကတ် မှာထေရ် ပုဏ္ဏ (Roles and Notable Events)
|-
! ပရူပရာ / အရာ ပြာကတ်
! ပရေၚ် သ္ပသမ္တီ (Description)
! လိက် နိဿဲ (Reference)
|-
| ဓမ္မကထိက ဧတဒဂ် (Foremost in Preaching)
| ညးမစဳကၠး ပ္ဍဲ အရာ တွံ ဓဝ် ကေုာံ ဖန်ဇန် လိက်ပတ် ဓမ္မ
| အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် (Anguttara Nikaya)
|-
| ဝိသုဒ္ဓိ ထပှ် (Seven Stages of Purification)
| ညးမတွံ ထ္ၜး ပရူ ဝိသုဒ္ဓိ ထပှ် သာ် နကဵု ဥပမာ ကွဳ ကု မှာထေရ် သာရဳပုတ်
| မဇ္ဇျိမနိကာယ် (Majjhima Nikaya - MN 24)
|-
| ကောန် မန္တာနိ (Son of Mantānī)
| ကောန် ဗဗၞး ဗြဴ မန္တာနိ၊ မဒှ် ကောန် မၚ်္ဂလ အမူ ကောဏ္ဍည
| ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ (Theragatha Commentary)
|}

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha)
* [[သာရဳပုတ်]] (Sāriputta)
* [[မှာထေရ်ကောဏ္ဍည]] (Koṇḍañña)
* [[သာဝက]] (Disciples of the Buddha)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = သာဝက ကျာ်တြဲ
| title = ခမဳ သၚ် ကေုာံ သာဝက အဓိက ကျာ်တြဲ ဂေါတမ (Major Disciples of Gautama Buddha)
| list1 = [[သာရဳပုတ်]] • [[မောဂ္ဂလာန်]] • [[မှာထေရ် မဟာကဿပ]] • [[အာနန်]] • [[မှာထေရ် ပုဏ္ဏ]] • [[မှာထေရ်ကောဏ္ဍည]] • [[အနုရုဒ္ဓါ]]
}}

{{DEFAULTSORT:ပုဏ္ဏ, မှာထေရ်}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:သာဝက ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]]
[[Category:အရှန်]]
[[Category:ပူဂိုလ် အိန္ဒိယ ခေတ်တြေံ]]
[[Category:ဝၚ်ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]</text>
      <sha1>au78qht4ww6o3fc262ieikfopnkws0p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝၚ် မှာထေရ် သဳဝလိ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13244</id>
    <revision>
      <id>59885</id>
      <timestamp>2026-11-06T10:28:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ | နာမ = မှာထေရ် သဳဝလိ | နာမတၞဟ် = သဳဝလိ (Sīvali) | ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg | မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel) | ယၟုပေၚ် = မှာထေရ် သဳဝလိ (Mahāthera Sīvali) | ဌာန်ဒတန် = ဍုၚ်က...&quot;</comment>
      <origin>59885</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11947" sha1="r50smmaeyqr4rpl0vyk5ipcau22jwjo" xml:space="preserve">{{Infobox ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ
| နာမ = မှာထေရ် သဳဝလိ
| နာမတၞဟ် = သဳဝလိ (Sīvali)
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel)
| ယၟုပေၚ် = မှာထေရ် သဳဝလိ (Mahāthera Sīvali)
| ဌာန်ဒတန် = ဍုၚ်ကောလိယ (Koliya) ကေုာံ ဍုၚ်သာဝတ္ထိ (Savatthi)
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| ဒဒှ် = သာဝက (Disciple)
| တၠပညာ = [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha)
| မိမ = သၟိၚ် မဟာလိ (Mahāli) ကေုာံ မိသုပ္ပဝါသာ (Suppavāsā)
| အလံၚ် = [[အရှန်]] (Arahant)
| တာလျိုၚ် = လာဘဂ္ဂ ဧတဒဂ် (Foremost in receiving offerings)
}}

'''မှာထေရ် သဳဝလိ''' (ပါဠိ: Sīvali Thera; အၚ်္ဂလိက်: Sivali Thera) ဂှ် ဒှ် သာဝက အရှန် မပြဲ အိုတ် မွဲ ဇကု ပ္ဍဲ လက္ထက် သာသနာ [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha) ရ။ ညး ဂှ် ပြာကတ် လောန် ပ္ဍဲ အရာ မကလိဂွံ ပစ္စဲ လာဘ် သကာ (Receiving gifts and offerings) ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။ ဟိုတ်နူ ပါရမဳ ကေုာံ ကုသဵု အတိက် ညး မကေၚ် ကဵု လဝ် ဒါန် ဇၞော် ပ္ဍဲ ဘဝ အတိက် တံ တုဲ၊ ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ဇိုန်နှၚ် ကဵု ညး တာလျိုၚ် ဧတဒဂ် '''လာဘဂ္ဂ''' (Lābhīnaṁ etadaggaṁ - Foremost among those who receive offerings) ရ&lt;ref name=&quot;malalasekera&quot;&gt;{{cite book |author=G.P. Malalasekera |year=1937 |title=Dictionary of Pali Proper Names |publisher=John Murray |volume=2 |page=1164-1165}}&lt;/ref&gt;။

== ဘဝ ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ ပရေၚ် က္တဵုဒှ် မၞိဟ် (Early Life and Birth) ==
သဳဝလိ ဂှ် က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံ သၟိၚ် သာကီု ရ။ မိအံက် ညး ဂှ် ဒှ် မိသုပ္ပဝါသာ (Suppavāsā) မဒှ် ကောန်ဝုတ် သၟိၚ် ကောလိယ (Koliya) တုဲ မအံက် ညး ဂှ် ဒှ် လိစ္ဆဝဳ သၟိၚ် မဟာလိ (Mahāli) ရ။ 

အတိုၚ် ဝၚ် အဋ္ဌကထာ မ္ဂး၊ ဟိုတ်နူ ဝဋ် ကမ္မ အတိက် (Past karma) မပ္တံ ကု ဒဒှ် မကၟာတ် လဝ် ဍုၚ် သၞ (Besieging a city) လုကဴ ထပှ် သၞာံ ကဵု ထပှ် တ္ၚဲ ပ္ဍဲ ဘဝ အတိက် တေံ တုဲ၊ သဳဝလိ ဒး မံၚ် ပ္ဍဲ ဂၠံဂဝ် မိ (Mother's womb) လုကဴ ထပှ် သၞာံ ကဵု ထပှ် တ္ၚဲ (Seven years and seven days) ရ&lt;ref name=&quot;jataka&quot;&gt;{{cite book |author=E.B. Cowell |year=1895 |title=The Jātaka or Stories of the Buddha's Former Births |publisher=Cambridge University Press |volume=1 |page=408}}&lt;/ref&gt;။ ပ္ဍဲ အခိၚ် က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ဂှ် မိ ညး ဒး ဒုၚ် ဇၞော် ကဵု ဒဒိုက် ဝေဒနာ ရ။ ဆဂး နကဵု ပရေၚ် ဖ္ဍောတ် ရာဒၞာ ကျာ်တြဲ ကေုာံ ဓဝ် ဂုဏ် ရတ် ပိ ပြကာ တုဲ ညး က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ဗွဲမသိုက်သၠိၚ် ရ။ မိသုပ္ပဝါသာ ဂှ် ကြဴနူ က္တဵုဒှ် မၞိဟ် တုဲ သ္ပ ဒါန် ပုၚ် ယာဂု ကု သၚ် မၞုံ ပဓာန် ကျာ်တြဲ လုကဴ ထပှ် တ္ၚဲ ရ။

== ပရေၚ် သ္ပခမဳ ကေုာံ အရှန် (Ordination and Arahantship) ==
သဳဝလိ ဂှ် ဟိုတ်နူ မၞုံ ပ္ဍဲ ဂၠံဂဝ် လအ် လောန် တုဲ ကာလ က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ဂှ် ဟေၚ် ညး ဒှ် ဒၟံၚ် ညံၚ်ရဴ ကောန်ၚာ် ဇၞော် မွဲ မၞုံကဵု ပညာ ကေုာံ အစောံ စရာဲ (Born with intelligence and strength) ရ။ ညး ညာတ် ဒဒိုက် မိ ညး ကေုာံ ဒဒိုက် သံသာ တုဲ မၞုံ စိုတ် မိက်ဂွံ တိတ် ဗၠး ရ။

ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ညး မသ္ပ ဒါန် ယာဂု အာစိုပ် ထပှ် တ္ၚဲ ဂှ်၊ မှာထေရ် [[သာရဳပုတ်]] (Sāriputta) က္ညကၠုၚ် တုဲ ဟီုတွံ ပရူ ဒဒိုက် သံသာ ကေုာံ ဒဒိုက် ဂၠံဂဝ် ကု သဳဝလိ ရ။ သဳဝလိ က္တဵုဒှ် ဓဝ် သံဝေဂ ဗွဲမလောန် တုဲ အာတ် မိက် သ္ပ ခမဳ ပ္ဍဲ သာသနာ ရ။
 
ပ္ဍဲ အခိၚ် မကး သော် သွက်ဂွံ သ္ပ ခမဳ (While having his hair shaved) ဂှ် ဟေၚ် မှာထေရ် သာရဳပုတ် ကဵု ကမ္မဌာန် စပ်ကဵု တစပဉ္စက (Meditation on the five components of the body: hair of the head, hair of the body, nails, teeth, skin) ရ။ ပ္ဍဲ သော် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် မဒတုံ စှ်ေ ဂှ် ညး အာစိုပ် သောတာပန် (Sotapanna)၊ ပ္ဍဲ သော် မရနုက် ကု ၜါ ဂှ် သကဒါဂါမ် (Sakadagami)၊ တုဲ ပ္ဍဲ သော် မရနုက် ကု ပိ မဒတုံ စှ်ေ ဂှ် ညး အာစိုပ် ဍာ်ဒကေဝ် '''[[အရှန်]]''' (Arahant) ဗွဲမပြဟ် ရ&lt;ref name=&quot;theragatha_comm&quot;&gt;{{cite book |author=K.R. Norman |year=1969 |title=The Elders' Verses I (Theragāthā) |publisher=Pali Text Society |page=60-61}}&lt;/ref&gt;။

== ဧတဒဂ် လာဘဂ္ဂ ကေုာံ ပရေၚ် လာဘ် သကာ (Foremost in Offerings) ==
မှာထေရ် သဳဝလိ ဂှ် နွံ ကု ပါရမဳ အတိက် မကေၚ် ကဵု လဝ် ဒါန် ဇၞော် ကု ကျာ်တြဲ ဝိပဿဳ (Vipassī Buddha) ကေုာံ ကျာ်တြဲ ပဒုမုတ္တရ (Padumuttara Buddha) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ယြဴ ဇရေၚ် ဌာန် ဒေသ လဵု မွဲ ညး က္ညအာ ကီု၊ ဒေဝတဴ (Deities)၊ နာ်၊ ဂလုတ၊ ကေုာံ မၞိဟ် တံ ပြာပ် ကၠုၚ် ကဵု ဒါန် ပစ္စဲ ပန် (Four requisites - robes, food, shelter, medicine) ဗွဲမဂၠိုၚ် ဂၠၚ် ရ။

မွဲ ဝါ ကျာ်တြဲ ကေုာံ ခမဳ သၚ် ၅၀၀ ဇကု ဇက် က္ညအာ ဍာန် တရဴ ဋ္ဌာန် ဂြိုပ် ဇၞော် မၞုံ ယၟု ခဒိရာဝနိ (Khadiravani forest) သွက်ဂွံ လ္ၚောဝ် မှာထေရ် ရေဝတ (Revata) ရ။ ဂၠံၚ် တရဴ ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ဌာန် ညးမက္ဍၚ် (Desolate area) ဟွံမွဲ ကု မၞိဟ် တုဲ သွက် ဇွောံ မ ပိဏ္ဍပါတ် ဝါတ်ဂါတ် လောန် ရ။ ဆဂး ကျာ်တြဲ တီ ဒဒှ်ရ မှာထေရ် သဳဝလိ နွံ သီု ပ္ဍဲ ဂကောံ ဂှ် တုဲ သက်ဂွံ ဒး စံၚ်တူ စပ်ကဵု ပိဏ္ဍပါတ် ဟွံမွဲ ရ။ အတိုၚ် မစၟဳ လဝ် ဂှ် ဟေၚ်၊ ဟိုတ်နူ ကုသဵု အနုဘဴ မှာထေရ် သဳဝလိ တုဲ၊ ဒေဝတဴ တံ ကၠောန် ဗဒှ် ကဵု ဘာ၊ ဇြပ် ကေုာံ ကဵု ဒါန် ဇွောံ မ ပိဏ္ဍပါတ် ဍိုက်ဍိုက် ပေၚ်ပေၚ် ကု ခမဳ သၚ် ၅၀၀ သီုဖအိုတ် လုကဴ မအာ တရဴ ဂှ် ရ။

ဟိုတ်နူ အစောံ စရာဲ ဏအ် တုဲ ကျာ်တြဲ သ္ပ အထိုၚ်အသး တုဲ ဇိုန်နှၚ် ကဵု တာလျိုၚ် ဧတဒဂ် မသ္ကး နူ ညး တၞဟ် ရ။ လၟုဟ် လေဝ် ဂကူ ဗုဒ္ဓဘာသာ တံ ရှ်ေသှ်ေ ရဴဂဴ ရုပ် မှာထေရ် သဳဝလိ နဒဒှ် တဆိပ် သင်္ကေတ လာဘ် သကာ ကေုာံ ပရေၚ် စိုပ် တရဴ အံၚ်ဇၞး ရ။

== လိက်ပတ် ကေုာံ ပရူပရာ (Table of Roles and Events) ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ပရေၚ် တာလျိုၚ် ကေုာံ အရာ ပြာကတ် မှာထေရ် သဳဝလိ (Roles and Notable Events)
|-
! ပရူပရာ / အရာ ပြာကတ်
! ပရေၚ် သ္ပသမ္တီ (Description)
! လိက် နိဿဲ (Reference)
|-
| လာဘဂ္ဂ ဧတဒဂ် (Foremost in receiving offerings)
| ညးမကလိဂွံ ဒါန် ပစ္စဲ ပန် ဗွဲမဂၠိုၚ် အိုတ် ပ္ဍဲ အကြာ သာဝက တံ သီုဖအိုတ်
| အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် (Anguttara Nikaya)
|-
| ဂၠံဂဝ် ထပှ် သၞာံ (7 Years in the Womb)
| ဟိုတ်နူ ဝဋ် ကမ္မ မကၟာတ် လဝ် ဍုၚ် သၞ၊ ဒး မံၚ် ပ္ဍဲ ဂၠံဂဝ် မိ ထပှ် သၞာံ ကဵု ထပှ် တ္ၚဲ
| ခုဒ္ဒကနိကာယ် (Khuddaka Nikaya - Udana)
|-
| အရှန် အခိၚ် ကး သော် (Arahant during hair-shaving)
| ကလိဂွံ ဓဝ် အရှန် ပ္ဍဲ အခိၚ် ကး သော် မရနုက် ကု ပိ လေပ် ကိုပ်ကၠာ သ္ပ ခမဳ
| အဋ္ဌကထာ ထေရဂါထာ (Theragatha Commentary)
|}

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha)
* [[သာရဳပုတ်]] (Sāriputta)
* [[သာဝက]] (Disciples of the Buddha)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = သာဝက ကျာ်တြဲ
| title = ခမဳ သၚ် ကေုာံ သာဝက အဓိက ကျာ်တြဲ ဂေါတမ (Major Disciples of Gautama Buddha)
| list1 = [[သာရဳပုတ်]] • [[မောဂ္ဂလာန်]] • [[မှာထေရ် မဟာကဿပ]] • [[အာနန်]] • [[မှာထေရ် ပုဏ္ဏ]] • [[မှာထေရ် သဳဝလိ]] • [[အနုရုဒ္ဓါ]]
}}

{{DEFAULTSORT:သဳဝလိ, မှာထေရ်}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:သာဝက ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]]
[[Category:အရှန်]]
[[Category:ပူဂိုလ် အိန္ဒိယ ခေတ်တြေံ]]
[[Category:ဝၚ်ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]</text>
      <sha1>r50smmaeyqr4rpl0vyk5ipcau22jwjo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝၚ် မှာထေရ် လကုဏ္ဍကဘဒ္ဒိယ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13245</id>
    <revision>
      <id>59886</id>
      <timestamp>2026-11-06T10:30:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ | နာမ = မှာထေရ် လကုဏ္ဍကဘဒ္ဒိယ | နာမတၞဟ် = ဘဒ္ဒိယ၊ လကုဏ္ဍက (Lakuṇḍaka - the dwarf) | ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg | မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel) | ယၟုပေၚ် = မှာထေရ် လကုဏ...&quot;</comment>
      <origin>59886</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9142" sha1="ssjlmlutgnxbhpc6wtluodc56bre0yk" xml:space="preserve">{{Infobox ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ
| နာမ = မှာထေရ် လကုဏ္ဍကဘဒ္ဒိယ
| နာမတၞဟ် = ဘဒ္ဒိယ၊ လကုဏ္ဍက (Lakuṇḍaka - the dwarf)
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel)
| ယၟုပေၚ် = မှာထေရ် လကုဏ္ဍကဘဒ္ဒိယ (Mahāthera Lakuṇḍaka Bhaddiya)
| ဌာန်ဒတန် = ဍုၚ်သာဝတ္ထိ (Savatthi)
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| ဒဒှ် = သာဝက (Disciple)
| တၠပညာ = [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha)
| အလံၚ် = [[အရှန်]] (Arahant)
| တာလျိုၚ် = မဉ္ဇုဿရ ဧတဒဂ် (Foremost in sweet voice)
}}

'''မှာထေရ် လကုဏ္ဍကဘဒ္ဒိယ''' (ပါဠိ: Lakuṇḍaka Bhaddiya; အၚ်္ဂလိက်: Bhaddiya the Dwarf) ဂှ် ဒှ် သာဝက အရှန် မပြဲ အိုတ် မွဲ ဇကု ပ္ဍဲ လက္ထက် သာသနာ [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha) ရ။ ညး ဂှ် ပြာကတ် လောန် ပ္ဍဲ အရာ မၞုံကဵု ရမျာၚ် မသာယျာ (Sweet and melodious voice) ကေုာံ ဇကု ဇကောဝ် မသဝ် ဍောတ် (Short stature) ရ။ ဟိုတ်နူ ရမျာၚ် ညး မသာယျာ လောန် ပ္ဍဲ အခိၚ် တွံ ဓဝ် တုဲ၊ ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ဇိုန်နှၚ် ကဵု ညး တာလျိုၚ် ဧတဒဂ် '''မဉ္ဇုဿရ''' (Mañjussarānaṁ etadaggaṁ - Foremost among those with a sweet voice) ရ&lt;ref name=&quot;malalasekera&quot;&gt;{{cite book |author=G.P. Malalasekera |year=1937 |title=Dictionary of Pali Proper Names |publisher=John Murray |volume=2 |page=691}}&lt;/ref&gt;။

== ဘဝ ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ ပရေၚ်သ္ပခမဳ (Early Life and Ordination) ==
လကုဏ္ဍကဘဒ္ဒိယ ဂှ် က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံ သ္ၚိကၟိန် သိုက်လှိၚ် (Wealthy family) ပ္ဍဲ ဍုၚ် သာဝတ္ထိ (Savatthi) ရ။ ကာလ ညး ဇၞော် ဂေါဝ် ကၠုၚ် ဂှ် ဇကု ညး ဟွံသၠုၚ် တိုန် တုဲ သဝ် ဍောတ် ဒၟံၚ် ညံၚ်ရဴ ကောန်ၚာ် (Dwarf-like stature) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ မၞိဟ် တံ ခုတ် ယၟု ညး &quot;လကုဏ္ဍက&quot; (Lakuṇḍaka) မဂွံ အဓိပ္ပါယ် မၞိဟ် ဂု ဟွံသေၚ်မ္ဂး မၞိဟ် သဝ် (The Dwarf) ရ&lt;ref name=&quot;nanamoli&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Ñāṇamoli |year=1992 |title=The Life of the Buddha: According to the Pali Canon |publisher=Buddhist Publication Society |page=245}}&lt;/ref&gt;။ 

ကြဴနူ ညး မိၚ် ဓဝ် ကျာ်တြဲ တုဲ ညး က္တဵုဒှ် ဓဝ် သဒ္ဓါ တုဲ သ္ပ ခမဳ ပ္ဍဲ သာသနာ ရ။ ဟွံလအ် မွဲသာ် ညး လွဳပရာ ဓဝ် ကမ္မဌာန် (Meditation) ဗွဲမစၟိုန် ပြဟ် တုဲ အာစိုပ် ဍာ်ဒကေဝ် '''[[အရှန်]]''' (Arahant) ရ။

== ဍာ်ဒကေဝ် အရှန် ကေုာံ ဒ္ဂေတ်မၚ်မွဲ (Arahantship and Temperament) ==
ၜိုန်ရ ညး ဒှ် အရှန် မပြဲ ကီု လေဝ်၊ ဟိုတ်နူ ဇကု ညး သဝ် ဍောတ် လောန် တုဲ၊ သာမဏေ (Novices) ကေုာံ ခမဳ တၟိ တံ ဟွံတီ ဒဒှ်ရ ညး ဒှ် အရှန် တုဲ၊ စှ်ေ စိုတ် ညး ဏအ် ဒှ် သာမဏေ ဍောတ်တ် မွဲ တုဲ တက် က္ဍိုပ်၊ ဇွိတ် က္ဍိုပ် ညး (Patting his head) တုဲ ဝေၚ် စ၊ ပျုတ် စ ကု ညး ရ။
 
ဆဂး မှာထေရ် လကုဏ္ဍကဘဒ္ဒိယ ဏအ် ဂှ် ပိုၚ်ခြာ လဝ် စိုတ် (Mastered the mind) တုဲကၠုၚ် ရ။ ညး ဟွံက္တဵုဒှ် ဒေါသ (Anger)၊ ဟွံက္တဵုဒှ် စိုတ် အောန် (Resentment) မွဲသာ် ရ။ ညး တန်တဴ ဇြိုဟ် ၜိုဟ် သ္ၚိတ် ဇြ (Calm and peaceful) ရ။
 
ကျာ်တြဲ ညာတ် ကေတ် ပရေၚ် ဏအ် တုဲ တွံ ထ္ၜး ဓဝ် ကု ခမဳ တံ-
&gt; ''&quot;ယွံ ခမဳ တံ၊ တၟံ ဇၞော် မခိုၚ် ကၠိုက် ဂှ် ကျာ ပိုက် ထတ် ၜိုတ် လဵု ကီု လေဝ် ဟွံချဳ ဇတဝ် ရ။ ညံၚ်ရဴ သာ်ဂှ် ကီု ရ၊ တၠပညာ တံ ဂှ် လတူ ပရေၚ် ဟီု ထိုၚ်သး ကေုာံ ပရေၚ် ဗျိ ပျုတ် (Praise or blame) ဂှ် ဟွံချဳ ဇတဝ် (Unshaken) ရ။&quot;'' &lt;ref name=&quot;dhammapada&quot;&gt;{{cite web |url=https://suttacentral.net/dhp81/en/sujato |title=Dhammapada Verse 81 |publisher=SuttaCentral |access-date=2023-11-06}}&lt;/ref&gt;

== ဧတဒဂ် မဉ္ဇုဿရ (Foremost in Sweet Voice) ==
မှာထေရ် လကုဏ္ဍကဘဒ္ဒိယ ဂှ် ၜိုန်ရ ဇကု သဝ် ကီု လေဝ် ရမျာၚ် ညး သာယျာ (Sweet voice) လောန် ရ။ ညး တွံ ဓဝ် ကု ခမဳ သၚ် ကေုာံ ဒါယကာ တံ နကဵု ရမျာၚ် မဇြိုဟ် နက် ကေုာံ သာယျာ တုဲ မၞိဟ် တံ ဒး စိုတ် မိၚ် ဓဝ် ညး ဗွဲမလောန် ရ။ ညး လေပ် ဟီုတွံ ပရူ ဓဝ် ဂမျိုၚ် ညံၚ် စိုတ် ဓါတ် ဂွံ တန်တဴ ကေုာံ ဍိုန် ဍောတ် လဇူ ရ။ ဟိုတ်နူ အစောံ ဏအ် တုဲ ကျာ်တြဲ ဇိုန်နှၚ် ကဵု ညး တာလျိုၚ် ဧတဒဂ် '''မဉ္ဇုဿရ''' (Foremost among those with a sweet voice) ရ။

== လိက်ပတ် ကေုာံ ပရူပရာ (Table of Roles and Events) ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ပရေၚ် တာလျိုၚ် ကေုာံ အရာ ပြာကတ် မှာထေရ် လကုဏ္ဍကဘဒ္ဒိယ (Roles and Notable Events)
|-
! ပရူပရာ / အရာ ပြာကတ်
! ပရေၚ် သ္ပသမ္တီ (Description)
! လိက် နိဿဲ (Reference)
|-
| မဉ္ဇုဿရ ဧတဒဂ် (Foremost in Sweet Voice)
| ညးမၞုံကဵု ရမျာၚ် မသာယျာ အိုတ် ပ္ဍဲ အကြာ ခမဳ မတွံ ဓဝ် တံ
| အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် (Anguttara Nikaya)
|-
| ဒ္ဂေတ် လ္ၚတ် မခိုၚ် ကၠိုက် (Unshaken Mind)
| ဒး ဒုၚ် တက် က္ဍိုပ်၊ ပျုတ် စ နကဵု ခမဳ တၟိ တံ ကီု လေဝ် ဟွံက္တဵုဒှ် ဒေါသ
| ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ (Dhammapada Commentary - Verse 81)
|-
| လကုဏ္ဍက (The Dwarf)
| ဟိုတ်နူ ဇကု မသဝ် ဍောတ် ဂှ် ခုတ် ယၟု လကုဏ္ဍက
| ထေရဂါထာ (Theragatha)
|}

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha)
* [[သာဝက]] (Disciples of the Buddha)
* [[အရှန်]] (Arahant)
* [[ဓမ္မပဒ]] (Dhammapada)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = သာဝက ကျာ်တြဲ
| title = ခမဳ သၚ် ကေုာံ သာဝက အဓိက ကျာ်တြဲ ဂေါတမ (Major Disciples of Gautama Buddha)
| list1 = [[သာရဳပုတ်]] • [[မောဂ္ဂလာန်]] • [[မှာထေရ် မဟာကဿပ]] • [[အာနန်]] • [[မှာထေရ် သဳဝလိ]] • [[မှာထေရ် လကုဏ္ဍကဘဒ္ဒိယ]] • [[အနုရုဒ္ဓါ]]
}}

{{DEFAULTSORT:လကုဏ္ဍကဘဒ္ဒိယ, မှာထေရ်}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:သာဝက ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]]
[[Category:အရှန်]]
[[Category:ပူဂိုလ် အိန္ဒိယ ခေတ်တြေံ]]
[[Category:ဝၚ်ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]</text>
      <sha1>ssjlmlutgnxbhpc6wtluodc56bre0yk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၟိၚ်အသောက</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13246</id>
    <revision>
      <id>59887</id>
      <timestamp>2026-11-06T11:38:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox ဨကရာဇ် | နာမ = သၟိၚ်အသောက မပြဲ | နာမတၞဟ် = ဒေဝါနံပိယ (Devānampiya), ပိယဒဿဳ (Piyadassī) | ရုပ်ထမိက် = Ashoka Chakra.svg | မုက်လိက်ရုပ် = အသောက စက္ကဝက် (Ashoka Chakra) | ယၟုပေၚ် = အသောက မောရိယ (Ashoka Maurya) | ဌာ...&quot;</comment>
      <origin>59887</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12580" sha1="jh51nsibz8n9i13m6g135vyjw733gqd" xml:space="preserve">{{Infobox ဨကရာဇ်
| နာမ = သၟိၚ်အသောက မပြဲ
| နာမတၞဟ် = ဒေဝါနံပိယ (Devānampiya), ပိယဒဿဳ (Piyadassī)
| ရုပ်ထမိက် = Ashoka Chakra.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = အသောက စက္ကဝက် (Ashoka Chakra)
| ယၟုပေၚ် = အသောက မောရိယ (Ashoka Maurya)
| ဌာန်ဒတန် = အေန်ပါယာ မောရိယ (Maurya Empire)
| လက္ထက် = c. 268 – c. 232 BCE (ဘဳသဳ ၜိုတ် ၂၆၈ - ၂၃၂)
| ကိုပ်ကၠာ = သၟိၚ်ဗိန္ဒုသာရ (Bindusara)
| ကြဴနူ = သၟိၚ်ဒသရထ (Dasharatha)
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| မိမ = သၟိၚ်ဗိန္ဒုသာရ (Bindusara) ကေုာံ မိဂၞကျာ် သုဘဒြာဂဳ (Subhadrangi)
| ဇာတိ = ဍုၚ်ပါဋလိပုတ် (Pataliputra)
}}

'''သၟိၚ်အသောက''' ဟွံသေၚ်မ္ဂး '''အသောက မပြဲ''' (ပါဠိ: Asoka; အၚ်္ဂလိက်: Ashoka the Great) (c. 268 – 232 BCE) ဂှ် ဒှ် သၟိၚ် ဨကရာဇ် မပြဲ အိုတ် မွဲ ဇကု ပ္ဍဲ အေန်ပါယာ မောရိယ (Maurya Empire) မအုပ်ဓုပ် လဝ် တိုက် အိန္ဒိယ (Indian subcontinent) ကြပ် သီုဖအိုတ် ရ။ သၟိၚ်အသောက ဂှ် ပြာကတ် လောန် ပ္ဍဲ ဝၚ် ဂၠးတိ ဟိုတ်နူ ညး ပါ်ပရအ် လွဳပရာ ပရေၚ် သာသနာ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Propagation of Buddhism) အလုံ အာရှ (Asia) ကေုာံ ဒ္ဂေတ် လ္ၚတ် ဓဝ် ဓမ္မဝိဇယ (Dhamma-vijaya / Conquest by Dharma) မဒှ် ပရေၚ် အံၚ်ဇၞး နကဵု ဓဝ် ရ&lt;ref name=&quot;thapar&quot;&gt;{{cite book |author=Romila Thapar |year=1997 |title=Aśoka and the Decline of the Mauryas |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0195644456}}&lt;/ref&gt;။

== ဘဝ ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ ပရေၚ် အာစိုပ် က္ဍိုၚ်ဗ္တာၚ် (Early Life and Ascension) ==
သၟိၚ်အသောက က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် ပါဋလိပုတ် (Pataliputra - လၟုဟ် Patna)၊ မဒှ် ကောန် သၟိၚ် ဗိန္ဒုသာရ (Bindusara) ကေုာံ မိဂၞကျာ် သုဘဒြာဂဳ (Subhadrangi) ရ။ အတိုၚ် လိက် ဝၚ် ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး၊ အသောက ဂှ် ပ္ဍဲ အခိၚ် ကောန်သၟိၚ် သၟတ် ဂှ် ညး ဒှ် သကိုပ် ပၞာန် မစဳကၠး မွဲ တုဲ အာ နှိန်ဗ္တိုက် ပရေၚ် ပုန်က္တဵု ပ္ဍဲ ဍုၚ် တက္ကသဳလာ (Taxila) ကေုာံ ဥဇ္ဇေနဳ (Ujjain) ရ။

ကြဴနူ မအံက် ညး စုတိ အာ တုဲ၊ ပရေၚ် ပြိုၚ်ပ္ကာန် သွက် က္ဍိုၚ်ဗ္တာၚ် (War of succession) က္တဵုဒှ် လုကဴ ပန် သၞာံ ရ။ အတိုၚ် လိက် မဟာဝံသ (Mahavamsa) မ္ဂး အသောက ဂစိုတ် ထောံ ကောဒေအ် ညး ၉၉ ဇကု (သှ်ေ ဆ တိဿ မဒှ် ဒေအ် အရၚ် မွဲ ဓဝ်) တုဲ ညး ဂွံ ဒှ် ဨကရာဇ် မအုပ်ဓုပ် ဍုၚ် ရ&lt;ref name=&quot;strong&quot;&gt;{{cite book |author=John S. Strong |year=1989 |title=The Legend of King Aśoka: A Study and Translation of the Aśokāvadāna |publisher=Princeton University Press |isbn=978-8120806160}}&lt;/ref&gt;။ ဟိုတ်နူ မသ္ကာတ်မြဟ် ဂံၚ်သ္ကာ လောန် တုဲ ပ္ဍဲ အခိၚ် ဏအ် ညး တံ ကော် ခဴ စ ညး '''စဏ္ဍာသောက''' (Caṇḍāsoka - Ashoka the Fierce) ရ။

== ပၞာန် ကလိၚ်္ဂ ကေုာံ ပရေၚ် ပြံၚ်လှာဲ (Kalinga War and Conversion) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ မရနုက် ကု ဒစာံ မပကၚ်ရၚ် ဍုၚ် (c. 260 BCE) ဂှ် သၟိၚ်အသောက ဗ္တိုက် ဍုၚ် ကလိၚ်္ဂ (Kalinga - လၟုဟ် ရး Odisha) ရ။ ပၞာန် ဏအ် ဂှ် သ္ကာတ်မြဟ် ဇၞော် ကဵု ဇြဟတ် လောန် တုဲ၊ မၞိဟ် ဒး ချိုတ် အာ ၜိုတ် ၁၀၀,၀၀၀ (မွဲ ကိုတ်)၊ မၞိဟ် မဒး ဒုၚ် ရပ် ဏာ နဒဒှ် ဍိက် ၜိုတ် ၁၅၀,၀၀၀ တုဲ၊ မၞိဟ် မဒး ဒုၚ် ဒဒိုက် ဟိုတ်နူ ယဲ ဇၞော် ကေုာံ ကၞောဝ် သၠာ် နွံ ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။

သၟိၚ်အသောက ညာတ် ကေတ် ပရေၚ် လီုလာ် ပါ်ပြး ကေုာံ ဆီ ဍာ် မဒး ဇွောဝ် တိတ် ဏအ် တုဲ ညး က္တဵုဒှ် ဓဝ် သံဝေဂ (Remorse) ဗွဲမလောန် ရ။ ပရေၚ် ဏအ် ဗဒှ် ကဵု ညး ညံၚ်ဂွံ ပါဲ ထောံ ပရေၚ် ဓမ္မတာ မဗ္တိုက် ပၞာန် နကဵု လွဟ် တုဲ၊ ညး လျုၚ် ဇြုၚ်သ္ဍိုက် ကၠုၚ် ပ္ဍဲ ဓဝ် ကျာ်တြဲ ဂေါတမ တုဲ ဒုၚ် ကေတ် သရဏဂုဏ် လျိုၚ် ပ္တေဟ် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Converted to Buddhism) ရ&lt;ref name=&quot;edicts&quot;&gt;{{cite book |author=Ven. S. Dhammika |year=1993 |title=The Edicts of King Asoka: An English Rendering |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552401046}}&lt;/ref&gt;။ နူ ဏအ် ဂှ် ညး ဒှ် အာ '''ဓမ္မာသောက''' (Dhammāsoka - Ashoka the Pious) တုဲ ညး တက် ပ္တိတ် တဆိပ် လိက် တၟအ် (Rock Edicts) မဟီု တွံ ပရူ ဓဝ် ကေုာံ ညှိနှုၚ် လလံ ၜိုဟ်သြိုဟ် (Peace and non-violence) ရ။

== သံဂါယနာ မရနုက် ကု ပိ ကေုာံ သာသနာပြု (Third Buddhist Council and Missions) ==
ပ္ဍဲ လက္ထက် သၟိၚ်အသောက ဂှ် ညး ဒှ် ဒါယကာ ဇၞော် တုဲ သ္ပ မဟာသံဂါယနာ မရနုက် ကု ပိ (Third Buddhist Council) ပ္ဍဲ ဍုၚ် ပါဋလိပုတ် သွက်ဂွံ သ္အး ဇ္ၚး သာသနာ ရ။ မှာထေရ် မောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿ (Moggaliputta Tissa) ဒှ် သကိုပ် သက တုဲ ဖန်ဇန် လဝ် ရ။ 

ကြဴနူ သံဂါယနာ တုဲ သၟိၚ်အသောက ကေုာံ မှာထေရ် တံ ပါ် ပြး ဗလး ဏာ ခမဳ ဓမ္မဒူတ (Dharmadutas - Emissaries of Dhamma) သွက်ဂွံ တွံ ဓဝ် အလုံ ဒိုဟ် ဒ္စိတ် ဌာန ရ။ ပရေၚ် သာသနာပြု ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဟိုတ် မကၠောန် ဗဒှ် ကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာ ညံၚ်ဂွံ ပြာကတ် စိုပ် အာ အလုံ အာရှ (Asia) ရ။

=== ဌာန် ဓမ္မဒူတ ဒ္စိတ် ဌာန (The Nine Missionary Destinations) ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဌာန် ဒေသ ကေုာံ ခမဳ မအာ တွံ ဓဝ် ပ္ဍဲ လက္ထက် အသောက (Missions and Missionaries)
|-
! ဌာန် ဒေသ (Destination)
! မှာထေရ် မအာ ရပ် ဇိုၚ် (Lead Missionary)
! ဒေသ လၟုဟ် (Modern Region)
|-
| ကသ္မဳရ ကေုာံ ဂန္ဓာရ (Kasmira-Gandhara)
| မှာထေရ် မဇ္ဇျန္တိက (Majjhantika)
| ကသ္မဳရ ကေုာံ အာဖဂန်နိသတာန် (Kashmir and Afghanistan)
|-
| မဟိသက မဏ္ဍလ (Mahisamandala)
| မှာထေရ် မဟာဒေဝ (Mahadeva)
| ဍုၚ် မာဲသူ (Mysore / Karnataka)
|-
| ဝနဝါသဳ (Vanavasi)
| မှာထေရ် ရက္ခိတ (Rakkhita)
| ဒေသ ဂြိုပ် ဍုၚ် အိန္ဒိယ သၠုၚ်ကျာ (South India)
|-
| အပရန္တက (Aparantaka)
| ယောန ဓမ္မရက္ခိတ (Yona Dhammarakkhita)
| ဒေသ ဇိုၚ် ၜဳ ဂူဂျရတ် ကေုာံ သိန္ဒု (Gujarat/Sindh)
|-
| မဟာရဋ္ဌ (Maharattha)
| မှာထေရ် မဟာဓမ္မရက္ခိတ (Mahadhammarakkhita)
| မဟာရဋ္ဌ (Maharashtra)
|-
| ယောန (Yona)
| မှာထေရ် မဟာရက္ခိတ (Maharakkhita)
| ဍုၚ် ဂရိတ် လပါ် အာရှ (Greek settlements / Bactria)
|-
| ဟိမဝန္တ (Himavanta)
| မှာထေရ် မဇ္ဇျိမ (Majjhima)
| ဒေသ တၟံ ဟိမဝန္တ (Himalayas / Nepal)
|-
| သုဝဏ္ဏဘူမိ (Suvannabhumi)
| မှာထေရ် သောဏ ကေုာံ ဥတ္တရ (Sona and Uttara)
| ရာမညဒေသ ကေုာံ အာရှ အဂၞဲ (Mon region / Southeast Asia)
|-
| တမ္ဗပဏ္ဏဳ (Tambapanni)
| မှာထေရ် မဟိန္ဒ ကေုာံ သၚ်မိတ် (Mahinda and Sanghamitta)
| ဍုၚ် သိရိလၚ်္ကာ (Sri Lanka)
|}

== အာဲကၟာဲ ကေုာံ ဝၚ် သှ်ေၜိုတ် (Legacy and Historical Impact) ==
သၟိၚ်အသောက ဂှ် သိုၚ် ခၞံ လဝ် စေတဳ ကေုာံ ထပက် လဝ် တိုၚ် တၟအ် (Ashoka Pillars) ဗွဲမဂၠိုၚ် အလုံ ဍုၚ် အိန္ဒိယ ရ။ ပ္ဍဲ လ္တူ တိုၚ် တၟအ် ဂှ် နွံ ရုပ် ဇာဒိသိုၚ် ပန် (Lion Capital of Ashoka) ကေုာံ စက္ကဝက် (Ashoka Chakra) မဒှ် လၟုဟ် သင်္ကေတ က္ဍိုၚ် ဍုၚ် အိန္ဒိယ (National Emblem of India) ရ။

သၟိၚ်အသောက အုပ်ဓုပ် ဍုၚ် လုကဴ ၃၆ သၞာံ တုဲ ပ္ဍဲ သၞာံ 232 BCE ညး စုတိ အာ ရ။ ၜိုန်ရ အေန်ပါယာ မောရိယ လီုလာ် အာ ကြဴနူ ညး စုတိ ကီု လေဝ်၊ ပရေၚ် ပြာကတ် သၟိၚ်အသောက နဒဒှ် ဨကရာဇ် ဓမ္မ (Dharmaraja) ဂှ် တန်တဴ အာ ပ္ဍဲ ဝၚ် ဂၠးတိ ဒဵုကဵု တ္ၚဲ ဏအ် ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
* [[သံဂါယနာ]] (Buddhist Councils)
* [[ဍုၚ်ပါဋလိပုတ်]] (Pataliputra)
* [[သာသနာပြု]] (Buddhist Missions)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = သၟိၚ်အသောက
| title = အေန်ပါယာ မောရိယ ကေုာံ သၟိၚ်အသောက (Maurya Empire and Ashoka)
| list1 = [[ဗိန္ဒုသာရ]] • [[သၟိၚ်အသောက]] • [[ဒသရထ]] • [[တိုၚ် တၟအ် အသောက]] • [[သံဂါယနာ မရနုက် ကု ပိ]]
}}

{{DEFAULTSORT:အသောက, သၟိၚ်}}
[[Category:သၟိၚ် ဨကရာဇ်]]
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ဝၚ် အိန္ဒိယ တြေံ]]
[[Category:ပူဂိုလ် မက္တဵုဒှ် ဘဳသဳ တတိယ ဗွဝ်ကၠံ]]
[[Category:ပူဂိုလ် ဝၚ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]</text>
      <sha1>jh51nsibz8n9i13m6g135vyjw733gqd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပထမ သံဂါယန</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13247</id>
    <revision>
      <id>59888</id>
      <timestamp>2026-11-06T11:50:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox သံဂါယန | နာမ = ပထမ သံဂါယန | နာမတၞဟ် = The First Buddhist Council | ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg | မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel) | ဌာန်ဒတန် = ထီုသတ္တပဏ္ဏိ (Sattapanni Cave)၊ ဍုၚ်ရာဇဂြိုဟ် (Rajagaha) | ကာလ = ၃ ဂိတု...&quot;</comment>
      <origin>59888</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12316" sha1="4m57q11nit4uibh4aixuvljjjtnm96r" xml:space="preserve">{{Infobox သံဂါယန
| နာမ = ပထမ သံဂါယန
| နာမတၞဟ် = The First Buddhist Council
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel)
| ဌာန်ဒတန် = ထီုသတ္တပဏ္ဏိ (Sattapanni Cave)၊ ဍုၚ်ရာဇဂြိုဟ် (Rajagaha)
| ကာလ = ၃ ဂိတု ကြဴနူ ကျာ်တြဲ သ္ပ ပရိနိဗ္ဗာန် (c. 543 BCE ဟွံသေၚ်မ္ဂး 483 BCE)
| ဒါယကာ = သၟိၚ်အဇာတသတ္တု (King Ajatasattu)
| သကိုပ်သက = [[မှာထေရ် မဟာကဿပ]] (Mahākassapa)
| ညးမပါလုပ် = ခမဳ ရဟန္တာ ၅၀၀ ဇကု (500 Arahants)
| လိက်ပတ် မက္တဵုဒှ် = ဝိနယ် (Vinaya) ကေုာံ ဓမ္မ (Dhamma/Sutta) 
}}

'''ပထမ သံဂါယန''' (ပါဠိ: Paṭhama Saṅgāyanā; အၚ်္ဂလိက်: First Buddhist Council) ဂှ် ဒှ် ပရေၚ် ကောံဓရီု ဇၞော် ခမဳ သၚ် တံ အလန် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် မက္တဵုဒှ် လဝ် ကြဴနူ [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha) သ္ပ ပရိနိဗ္ဗာန် တုဲ ၃ ဂိတု ပ္ဍဲ ထီု သတ္တပဏ္ဏိ (Sattapanni Cave) ဇရေၚ် ဍုၚ် ရာဇဂြိုဟ် (Rajagaha) ရ။ ပရေၚ် သံဂါယန ဏအ် ဂှ် ဒှ် ပရေၚ် မကောံ ကလောံ ကေုာံ ဖ္ဍောတ် သ္အးဇ္ၚး ဓဝ် ဒေသနာ ကျာ်တြဲ နကဵု ပါၚ် (Oral recitation) သွက်ဂွံ မၚ်မွဲ အာ သာသနာ လုကဴ အဓာန် မဂၠိၚ်သ္ၚောဲ ရ&lt;ref name=&quot;culavagga&quot;&gt;{{cite book |title=Vinaya Piṭaka (Cullavagga) |publisher=Pali Text Society |chapter=Eleventh Khandhaka: On the Council of Rajagaha}}&lt;/ref&gt;။

မှာထေရ် မဟာကဿပ (Mahākassapa) ဂှ် ဒှ် ညးမအာ က္ဍိုပ် ကေုာံ သကိုပ်သက (Presiding monk) တုဲ၊ သၟိၚ် အဇာတသတ္တု (King Ajatasattu) ဂှ် ဒှ် ဒါယကာ ဇၞော် မထံက်ပၚ် ကဵု ပစ္စဲ ပန် ရ။ ပ္ဍဲ သံဂါယန ဏအ် ခမဳ ရဟန္တာ (Arahants) သီုဖအိုတ် ၅၀၀ ဇကု ပါလုပ် တုဲ၊ ညး တံ ကော် ခဴ စ &quot;ပဉ္စသတိက သံဂါယန&quot; (Pañcasatika Saṅgīti - Council of the Five Hundred) ကီု ရ။

== ဟိုတ် မဂွံ သ္ပ သံဂါယန (Background and Cause) ==
ဟိုတ် အဓိက မဂွံ ဒး သ္ပ သံဂါယန ဗွဲမပြဟ် ဂှ် က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် နူ ဂလာန် ခမဳ ဗဇု မၞုံ ယၟု သုဘဒ္ဒ (Subhadda - ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပဗ္ဗဇိတ သုဘဒ္ဒ) ရ။ ကာလ ကျာ်တြဲ သ္ပ ပရိနိဗ္ဗာန် တုဲ ခမဳ သၚ် တံ က္တဵုဒှ် သောက ပူဆာ (Grief) တုဲ ယာံ ဓရီု ဒၟံၚ် ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ် ဂှ် ခမဳ သုဘဒ္ဒ မသ္ပ လဝ် ခမဳ ကာလ ဗဇု ဇၞော် (Monk ordained in old age) ဂှ် ဟီု ကု ခမဳ တံ သာ်ဏအ် ရ-

&gt; ''&quot;ယွံ တၠဂုဏ် တံ၊ လ္ပ ယာံ ညိ၊ လ္ပ စံၚ်တူ ညိ။ လၟုဟ် ပိုယ် ဂွံ တိတ် ဗၠး နူ ခမဳ ဇၞော် (ကျာ်တြဲ) တေံ ရ။ ကိုပ်ကၠာ တေံ ညး တွဵု ပ္ဍိုက် 'အရာ ဏအ် ကၠောန် ဂွံ၊ အရာ ဏအ် ကၠောန် ဟွံဂွံ' တုဲ ပိုယ် ဒး မံၚ် နကဵု ဒဒိုက် ရ။ လၟုဟ် ပိုယ် မိက်ဂွံ ကၠောန် မု လေဝ် ကၠောန် ဂွံ ရ၊ မု ပိုယ် ဟွံ မိက် ကၠောန် လေဝ် ပိုယ် ဟွံ ဒး ကၠောန် ရ။&quot;'' &lt;ref name=&quot;mahawamsa&quot;&gt;{{cite book |author=Wilhelm Geiger (trans.) |year=1912 |title=The Mahavamsa or the Great Chronicle of Ceylon |publisher=Pali Text Society |chapter=Chapter 3: The First Council}}&lt;/ref&gt;

မှာထေရ် မဟာကဿပ မိၚ် ဂလာန် ဏအ် တုဲ ညး က္တဵုဒှ် ဓဝ် သံဝေဂ (Sense of urgency) ဗွဲမလောန် ရ။ ညး ဗ္စာရဏာ ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ ဟွံ ကောံ ကလောံ စၟတ် သမ္တီ လဝ် ဓဝ် ကျာ်တြဲ မ္ဂး၊ အနာဂတ် တေံ အဓမ္မ (False teachings) ကြက် ဇၞော် မောဝ် လတူ ဓမ္မ (True Dhamma) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညး ကော် ပကောံ ခမဳ ရဟန္တာ ၅၀၀ ဇကု တုဲ ဖန်ဇန် သွက်ဂွံ သ္ပ သံဂါယန ရ။

== ပရေၚ် ဖ္ဍောတ် သ္အးဇ္ၚး (The Recitation Process) ==
ပရေၚ် သံဂါယန ဂှ် စ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ထီု သတ္တပဏ္ဏိ ဇရေၚ် တၟံ ဝေဘာရ (Vebhara Hill) ပ္ဍဲ ဍုၚ် ရာဇဂြိုဟ် ရ။ သၟိၚ် အဇာတသတ္တု ကၠောန် ဗဒှ် ကဵု မဏ္ဍပ် သၚ် ကေုာံ ဇွောံ မ ဗွဲမဍိုက်ပေၚ် ရ။ ကောံဓရီု ဏအ် ဂှ် လုကဴ ထပှ် ဂိတု (Seven months) ဟေၚ် ဂွံ အာစိုပ် ဒတုဲ ရ။

ပ္ဍဲ ပရေၚ် ကောံဓရီု ဏအ်၊ မှာထေရ် မဟာကဿပ ဒှ် ညးမသၟာန် (Questioner) စပ်ကဵု ဓဝ် သုတ် ကေုာံ ဝိနယ် ရ-

=== ၁။ ပရေၚ် သ္အးဇ္ၚး ဝိနယ် (Recitation of the Vinaya) ===
မှာထေရ် [[ဥပါလိ]] (Upali) မဒှ် ဧတဒဂ် ပ္ဍဲ အရာ ဝိနယ် ဂှ် ဒှ် ညးမသှ် ကေုာံ ဖ္ဍောတ် ဝိနယ် (Rules of monastic discipline) ရ။ ညး တွံ ထ္ၜး ပရူ ဌာန် ဒတန်၊ ပူဂိုလ်၊ ဟိုတ်၊ ကေုာံ တၚ် စၟတ် သမ္တီ သိက္ခာပိုဒ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ပိုဒ် (Context and origin of each rule) ရ။ လိက် ဝိနယ် သီုဖအိုတ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ကၠုၚ် ဝိနယပိဋကတ် (Vinaya Pitaka) ရ။

=== ၂။ ပရေၚ် သ္အးဇ္ၚး ဓမ္မ ကေုာံ သုတ် (Recitation of the Dhamma/Sutta) ===
မှာထေရ် [[အာနန်]] (Ananda) မဒှ် ညးမမၚ်မွဲ ကျာ်တြဲ ကေုာံ မမိၚ် လဝ် ဓဝ် ကျာ်တြဲ ဗွဲမဂၠိုၚ် ဂှ် ဒှ် ညးမသှ် ကေုာံ ဖ္ဍောတ် သုတ် (Discourses) ရ။ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ စ သံဂါယန ညိ ဂှ် မှာထေရ် အာနန် ဂှ် ဒှ် ဆ သောတာပန် (Sotapanna) ဏီ ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ဗတံ ကိုပ်ကၠာ တ္ၚဲ စ သံဂါယန ဂှ် ညး လွဳပရာ ဓဝ် ဗွဲမပြဟ် တုဲ အာစိုပ် ဍာ်ဒကေဝ် [[အရှန်]] (Arahantship) ရ။ မှာထေရ် အာနန် ဖ္ဍောတ် တွံ ကဵု ဓမ္မ သီုဖအိုတ် မစ နကဵု &quot;ဧဝံ မေ သုတံ&quot; (Evam me sutam - Thus have I heard / ဣဒါ ညိ အဲ ဂွံ မိၚ် လဝ် ရ) တုဲ ဓဝ် တံ ဏအ် ဂှ် ဒှ် ကၠုၚ် သုတ္တန္တပိဋကတ် (Sutta Pitaka) ရ&lt;ref name=&quot;dutt&quot;&gt;{{cite book |author=Nalinaksha Dutt |year=1998 |title=Buddhist Sects in India |publisher=Motilal Banarsidass |isbn=978-8120804289}}&lt;/ref&gt;။

== ဖဵု ကေုာံ အာဲကၟာဲ (Results and Legacy) ==
ပထမ သံဂါယန ဂှ် အံၚ်ဇၞး အာ နကဵု ပရေၚ် သ္အးဇ္ၚး လိက်ပတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ (Standardization of the Buddhist teachings) ရ။ ဟိုတ်နူ ပရေၚ် ကောံဓရီု ဏအ် တုဲ၊ ဓဝ် ကျာ်တြဲ ဂှ် ဟွံ ဗၠေတ် အာ နူ မူလ တုဲ မၚ်မွဲ လဝ် နကဵု ပရေၚ် အာဂီု ပါၚ် နှဴရဴ (Oral tradition) စဵုကဵု စိုပ် ခေတ် မချူ စၟတ် သမ္တီ နကဵု လိက် လတူ သၠရိုတ် ပ္ဍဲ စတုတ္ထ သံဂါယန (Fourth Buddhist Council) ပ္ဍဲ တ္ကအ် သိရိလၚ်္ကာ (Sri Lanka) ရ။

== လိက်ပတ် ကေုာံ ပရူပရာ (Table of Key Elements) ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ အရာ အဓိက ကေုာံ ပူဂိုလ် ပ္ဍဲ ပထမ သံဂါယန (Key Elements of the First Council)
|-
! တာလျိုၚ် / ပရူပရာ
! ပူဂိုလ် / အရာ
! ပရေၚ် သ္ပသမ္တီ (Description)
|-
| သကိုပ်သက (President)
| [[မှာထေရ် မဟာကဿပ]] (Mahakassapa)
| ညးမကော် ပကောံ သၚ် ကေုာံ သၟာန် သၟုက် ဓမ္မ ကေုာံ ဝိနယ်
|-
| ညးဖ္ဍောတ် ဝိနယ် (Vinaya Reciter)
| [[ဥပါလိ|မှာထေရ် ဥပါလိ]] (Upali)
| ညးမသှ် သၟာန် ဝိနယ် ကေုာံ ဒ္ဂေတ် လ္ၚတ် ခမဳ သၚ်
|-
| ညးဖ္ဍောတ် ဓမ္မ (Dhamma Reciter)
| [[အာနန်|မှာထေရ် အာနန်]] (Ananda)
| ညးမသှ် သၟာန် သုတ် ကေုာံ ဓမ္မ မတွံ လဝ် နကဵု ကျာ်တြဲ
|-
| ဒါယကာ ပစ္စဲ (Royal Patron)
| သၟိၚ်အဇာတသတ္တု (King Ajatasattu)
| ညးမဖန်ဇန် ကဵု ဌာန် ဒတန် ထီု သတ္တပဏ္ဏိ ကေုာံ ဇွောံ မ 
|-
| ဟိုတ် မက္တဵုဒှ် (Primary Cause)
| ခမဳ ဗဇု သုဘဒ္ဒ (Subhadda)
| ဟီု ဂလာန် သ္ပ ဍိုန် လျ ကဵု ဝိနယ် ကျာ် ကြဴနူ ပရိနိဗ္ဗာန်
|}

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
* [[သံဂါယန]] (Buddhist Councils)
* [[ဒုတိယ သံဂါယန]] (Second Buddhist Council)
* [[တတိယ သံဂါယန]] (Third Buddhist Council)
* [[ပိဋကတ် ပိ]] (Tripitaka / Pali Canon)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = သံဂါယန
| title = ဝၚ် သံဂါယန ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhist Councils)
| list1 = [[ပထမ သံဂါယန]] • [[ဒုတိယ သံဂါယန]] • [[တတိယ သံဂါယန]] • [[စတုတ္ထ သံဂါယန]] • [[ပဉ္စမ သံဂါယန]] • [[ဆဋ္ဌ သံဂါယန]]
}}

{{DEFAULTSORT:ပထမ, သံဂါယန}}
[[Category:သံဂါယန]]
[[Category:ဝၚ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:အိန္ဒိယ ခေတ်တြေံ]]
[[Category:လိက်ပတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]</text>
      <sha1>4m57q11nit4uibh4aixuvljjjtnm96r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဒုတိယ သံဂါယန</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13248</id>
    <revision>
      <id>59889</id>
      <timestamp>2026-11-06T11:54:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox သံဂါယန | နာမ = ဒုတိယ သံဂါယန | နာမတၞဟ် = The Second Buddhist Council, သတ္တသတိက သံဂါယန | ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg | မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel) | ဌာန်ဒတန် = ဝေသာလဳ (Vesālī / Vaishali) | ကာလ = ၁၀၀ သၞာံ ကြဴ...&quot;</comment>
      <origin>59889</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12118" sha1="8jrtq10pldrqnk73g1hd88wshx9jd3s" xml:space="preserve">{{Infobox သံဂါယန
| နာမ = ဒုတိယ သံဂါယန
| နာမတၞဟ် = The Second Buddhist Council, သတ္တသတိက သံဂါယန
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel)
| ဌာန်ဒတန် = ဝေသာလဳ (Vesālī / Vaishali)
| ကာလ = ၁၀၀ သၞာံ ကြဴနူ ကျာ်တြဲ သ္ပ ပရိနိဗ္ဗာန် (c. 443 BCE ဟွံသေၚ်မ္ဂး 383 BCE)
| ဒါယကာ = သၟိၚ်ကာလာသောက (King Kalasoka)
| သကိုပ်သက = မှာထေရ် ရေဝတ (Revata) ကေုာံ မှာထေရ် သဗ္ဗကာမဳ (Sabbakami)
| ညးမပါလုပ် = ခမဳ ရဟန္တာ ၇၀၀ ဇကု (700 Arahants)
| လိက်ပတ် မက္တဵုဒှ် = သ္အးဇ္ၚး ဝိနယ် (Purification of Vinaya)
}}

'''ဒုတိယ သံဂါယန''' (ပါဠိ: Dutiya Saṅgāyanā; အၚ်္ဂလိက်: Second Buddhist Council) ဂှ် ဒှ် ပရေၚ် ကောံဓရီု ဇၞော် ခမဳ သၚ် တံ အလန် မရနုက် ကု ၜါ မက္တဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ကာလ ၁၀၀ သၞာံ ကြဴနူ [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha) သ္ပ ပရိနိဗ္ဗာန် ဂှ် ရ။ ပရေၚ် ကောံဓရီု ဏအ် ဂှ် ကၠောန် ဗဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် ဝေသာလဳ (Vesali) မဒှ် ဍုၚ် သၟိၚ် ဝဇ္ဇဳ တံ တုဲ၊ သၟိၚ် ကာလာသောက (King Kalasoka) ဂှ် ဒှ် ဒါယကာ ဇၞော် မထံက်ပၚ် ကဵု ပစ္စဲ ပန် ရ&lt;ref name=&quot;culavagga&quot;&gt;{{cite book |title=Vinaya Piṭaka (Cullavagga) |publisher=Pali Text Society |chapter=Twelfth Khandhaka: On the Council of Vesali}}&lt;/ref&gt;။

ပ္ဍဲ သံဂါယန ဏအ် ခမဳ ရဟန္တာ (Arahants) သီုဖအိုတ် ၇၀၀ ဇကု ပါလုပ် တုဲ၊ ညး တံ ကော် ခဴ စ &quot;သတ္တသတိက သံဂါယန&quot; (Sattasatika Saṅgīti - Council of the Seven Hundred) ကီု ရ။ အဓိက တၚ်ရန်တၟအ် ဒုတိယ သံဂါယန ဏအ် ဂှ် သွက်ဂွံ စၟတ် သမ္တီ ကေုာံ ပယ် ဒိုဟ် ထောံ ဒ္ဂေတ် ဝိနယ် မဟွံ ဍိုက် ပေၚ် ကု ဓမ္မ မကော် ခဴ စ ဒသဝတ္ထု (Ten Points) မဒှ် အရာ ခမဳ ဝဇ္ဇဳပုတ္တက တံ မဖန် ဗဒှ် လဝ် ဂှ် ရ။

== ဟိုတ် မဂွံ သ္ပ သံဂါယန (Background and Cause) ==
ဟိုတ် အဓိက မဂွံ သ္ပ သံဂါယန မရနုက် ကု ၜါ ဏအ် ဂှ် က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် နူ ခမဳ ဂကောံ ဝဇ္ဇဳပုတ္တက (Vajjiputtaka monks) မမံၚ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် ဝေသာလဳ တံ ဂှ် ရ။ ခမဳ တံ ဏအ် စ ဒ္ဂေတ် လ္ၚတ် ကၠုၚ် အရာ မဆောတ် ယောၚ် နူ ဝိနယ် (Unvinayic practices) မကော် ခဴ စ '''ဒသဝတ္ထု''' (The Ten Points) ရ။ 

ပ္ဍဲ အခိၚ် ဂှ် မှာထေရ် ယသ (Yasa Kakaṇḍakaputta) အာ စိုပ် ဍုၚ် ဝေသာလဳ တုဲ ညး ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ခမဳ ဝဇ္ဇဳပုတ္တက တံ အာတ် ဒၟံၚ် ဒါန် လှုဲ (Gold and silver) နူ ဒါယကာ တံ ဂှ် ရ။ မှာထေရ် ယသ ဟီု တွံ ကဵု ဒါယကာ တံ ဒဒှ်ရ ခမဳ မဒုၚ် ကေတ် လှုဲ သြန် ဂှ် ဒှ် အရာ မဟွံ ဍိုက် ပေၚ် ကု ဝိနယ် ရ။ ခမဳ ဝဇ္ဇဳ တံ က္တဵုဒှ် ဒေါသ တုဲ ပ္တိတ် ထောံ မှာထေရ် ယသ နူ ဍုၚ် ဝေသာလဳ (Banished him) ရ&lt;ref name=&quot;mahawamsa&quot;&gt;{{cite book |author=Wilhelm Geiger (trans.) |year=1912 |title=The Mahavamsa or the Great Chronicle of Ceylon |publisher=Pali Text Society |chapter=Chapter 4: The Second Council}}&lt;/ref&gt;။

မှာထေရ် ယသ ပြာပ် အာ ဇရေၚ် ခမဳ ရဟန္တာ မမၚ်မွဲ ဝိနယ် မပ္တံ ကု မှာထေရ် ရေဝတ (Revata) ကေုာံ မှာထေရ် သဗ္ဗကာမဳ (Sabbakami) တုဲ ညး တံ ဖန်ဇန် သွက်ဂွံ သ္ပ သံဂါယန သွက်ဂွံ သ္အး ဇ္ၚး သာသနာ ရ။

== ဒသဝတ္ထု (The Ten Points of Controversy) ==
ဒသဝတ္ထု (Ten Points) မဒှ် အရာ ခမဳ ဝဇ္ဇဳ တံ မဒ္ဂေတ် လ္ၚတ် မဟွံ ဍိုက် ပေၚ် ကု ဝိနယ် ဂှ် နွံ အတိုၚ် ဗွဲ သၟဝ် ဏအ် ရ-

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဒသဝတ္ထု - အရာ မဆောတ် ယောၚ် နူ ဝိနယ် စှ် သာ် (The Ten Controversial Practices)
|-
! စၟတ်
! ယၟု ပါဠိ (Pali Term)
! ပရေၚ် သ္ပသမ္တီ / အဓိပ္ပါယ် (Description)
! သ္ဂုတ်သွာတ် သၚ် (Sangha's Verdict)
|-
| ၁
| သိၚ်္ဂိလောဏကပ္ပ (Singilonakappa)
| ပကောံ စွံ လဝ် ၜဵု ပ္ဍဲ ဒြၚ် သွက်ဂွံ စ (Carrying salt in a horn to use later)
| ဟွံ ဍိုက် ပေၚ် ကု ဝိနယ် (Unlawful)
|-
| ၂
| ဒွၚ်္ဂုလကပ္ပ (Dvangulakappa)
| စ စၞ ကြဴနူ တ္ၚဲ စှ်ေ ၜါ လပုဟ် (Eating solid food after midday)
| ဟွံ ဍိုက် ပေၚ် ကု ဝိနယ်
|-
| ၃
| ဂါမန္တရကပ္ပ (Gamantarakappa)
| စ စၞ တုဲ အာ ကွာန် တၞဟ် တုဲ စ ပၠန် (Eating again in another village after a meal)
| ဟွံ ဍိုက် ပေၚ် ကု ဝိနယ်
|-
| ၄
| အာဝါသကပ္ပ (Avasakappa)
| သ္ပ ဥပုသ် (Uposatha) ပါ် ခြာ အကြာ ဘာ မၞုံ ပ္ဍဲ မွဲ သဳ (Holding separate Uposathas within the same boundary)
| ဟွံ ဍိုက် ပေၚ် ကု ဝိနယ်
|-
| ၅
| အနုမတိကပ္ပ (Anumatikappa)
| ကၠောန် ကေၚ်ကာ သၚ် တုဲ ၚ် ကေတ် သမ္တီ နူ သၚ် ဟွံ ပါလုပ် တံ (Performing an act and obtaining consent later)
| ဟွံ ဍိုက် ပေၚ် ကု ဝိနယ်
|-
| ၆
| အာစိဏ္ဏကပ္ပ (Acinnakappa)
| ဒ္ဂေတ် လ္ၚတ် အတိုၚ် အ္စာ တံ မဒ္ဂေတ် ကၠုၚ် (Following unvinayic precedents set by preceptors)
| ဟွံ ဍိုက် ပေၚ် ကု ဝိနယ်
|-
| ၇
| အမထိတကပ္ပ (Amathitakappa)
| သုၚ် ဍာ် တှ် မဟွံ ဂွံ ဒှ် ဍာ် တှ် သ္ၚေက် (Drinking unchurned milk after finishing a meal)
| ဟွံ ဍိုက် ပေၚ် ကု ဝိနယ်
|-
| ၈
| ဇလောဂိကပ္ပ (Jalogikappa)
| သုၚ် ဍာ် သုရာ မဟွံ ဂွံ ဍုဟ် (Drinking unfermented palm wine)
| ဟွံ ဍိုက် ပေၚ် ကု ဝိနယ်
|-
| ၉
| အဒသကနိသဳဒနကပ္ပ (Adasakanisidanakappa)
| သုၚ် စောဲ သ္ၚာ မဟွံ မွဲ ကု ဇလ (Using a sitting rug without borders)
| ဟွံ ဍိုက် ပေၚ် ကု ဝိနယ်
|-
| ၁၀
| ဇာတရူပရဇတကပ္ပ (Jataruparajatakappa)
| ဒုၚ် ကေတ် ဒါန် လှုဲ သြန် ကေုာံ ထဝ် (Accepting gold and silver)
| ဟွံ ဍိုက် ပေၚ် ကု ဝိနယ်
|}

== ပရေၚ် သံဂါယန ကေုာံ သ္ဂုတ်သွာတ် (The Council and Verdict) ==
သံဂါယန ဂှ် ကၠောန် ဗဒှ် ပ္ဍဲ ဘာ ဝါလုကာရာမ (Valukarama) ဍုၚ် ဝေသာလဳ ရ။ သၟိၚ် ကာလာသောက ဒှ် ညးမထံက်ပၚ် ကဵု ပစ္စဲ ပန် ရ။ ပ္ဍဲ သံဂါယန ဏအ်၊ မှာထေရ် ရေဝတ (Revata) ဂှ် ဒှ် ညးမသၟာန် သၟုက် (Questioner) စပ်ကဵု ဒသဝတ္ထု တုဲ၊ မှာထေရ် သဗ္ဗကာမဳ (Sabbakami) မဒှ် ခမဳ မဇၞော် အယုက် အိုတ် (Most senior monk) ပ္ဍဲ အခိၚ် ဂှ် ဒှ် ညးမသှ် (Answerer) အတိုၚ် ဝိနယ် ကျာ်တြဲ ရ&lt;ref name=&quot;dutt&quot;&gt;{{cite book |author=Nalinaksha Dutt |year=1998 |title=Buddhist Sects in India |publisher=Motilal Banarsidass |isbn=978-8120804289}}&lt;/ref&gt;။

ခမဳ ရဟန္တာ ၇၀၀ ဇကု တံ နကဵု ရမျာၚ် မွဲ ဒုၚ် တုပ် စိုတ် (Unanimous agreement) ဒဒှ်ရ ဒသဝတ္ထု စှ် သာ် ဏအ် ဂှ် ဟွံ ဍိုက် ပေၚ် ကု ဝိနယ် (Adhamma) တုဲ ပယ် ဒိုဟ် ထောံ သီုဖအိုတ် ရ။ 

== ဖဵု ကေုာံ အာဲကၟာဲ (Results and Legacy) ==
ဒုတိယ သံဂါယန ဂှ် အံၚ်ဇၞး အာ နကဵု ပရေၚ် မၚ်မွဲ ဝိနယ် မူလ အတိုၚ် ကျာ်တြဲ မပညပ် လဝ် ရ။ ဆဂး အတိုၚ် လိက် ဝၚ် လ္ၚဵု မ္ဂး၊ ကြဴနူ သံဂါယန ဏအ် အာစိုပ် ဒတုဲ တုဲ၊ ဂကောံ ခမဳ မဟွံ ဒုၚ် တုပ် စိုတ် လတူ သ္ဂုတ်သွာတ် ဏအ် တံ ပါ် တိတ် အာ တုဲ ကၠောန် ဗဒှ် သံဂါယန တၞဟ် မကော် ခဴ စ မဟာသံဂဳတိ (Mahāsangīti - Great Council) ရ။ ပရေၚ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဟိုတ် မဗဒှ် ကဵု ပရေၚ် ပါ် ကရေက် ဂိုဏ် သၚ် (Schism in Buddhism) အလန် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် အကြာ ဂိုဏ် ထေရဝါဒ (Theravada / Sthaviravada) ကေုာံ မဟာသံဃိက (Mahasamghika) ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
* [[သံဂါယန]] (Buddhist Councils)
* [[ပထမ သံဂါယန]] (First Buddhist Council)
* [[တတိယ သံဂါယန]] (Third Buddhist Council)
* [[ဝိနယ်]] (Vinaya)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = သံဂါယန
| title = ဝၚ် သံဂါယန ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhist Councils)
| list1 = [[ပထမ သံဂါယန]] • [[ဒုတိယ သံဂါယန]] • [[တတိယ သံဂါယန]] • [[စတုတ္ထ သံဂါယန]] • [[ပဉ္စမ သံဂါယန]] • [[ဆဋ္ဌ သံဂါယန]]
}}

{{DEFAULTSORT:ဒုတိယ, သံဂါယန}}
[[Category:သံဂါယန]]
[[Category:ဝၚ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:အိန္ဒိယ ခေတ်တြေံ]]
[[Category:လိက်ပတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]</text>
      <sha1>8jrtq10pldrqnk73g1hd88wshx9jd3s</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>